cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Okcitanšćina
Pronomen (naměstnik)
mieu; mieuna, miá (mój, moja)
tieu; tieuna, tiá (twój, twoja)
sieu; sieuna, siá (jeho, jeje)
lor (jich)
mieus; mieunas, miás (moji, moje)
tieus; tieunas, tiás (twoji, twoje)
sieus; sieunas, siás (jeho, jeje)
Přikłady: Lo mieu fraire. (Mój bratr.) Gojat mieu! (Mój hólče!) Aquò’s mieu. (To je moje.)
Numeral (ličbnik)
1. primièr, primièra
2. segond, a
3. tèrç, a (tresen, a)
4. quart, a (quatren, a)
5. quint, a (cinquen, a)
6. seisen, a
7. seten, a
8. ochen, a (oiten, a)
9. noven, a
10. desen, a
11. onzen, a
12. dotzen, a
13. tretzen, a
14. catòrzen, a
15. quinzen, a
16. setzen, a
17. dètz-e-seten, a
18. dètz-e-ochen, a (dètz-e-oiten, a)
19. dètz-e-noven, a
20. vinten, a
100. centen, a
1000. milen, a
Werb (słowjeso)
Okcitanske werby dźěla so do třoch konjugacijow, werby 1. konjugacije maja w infinitiwje kóncowku –ar, werby 2. konjugacije kóncowku –ir a werby 3. konjugacije kóncowku –re, -er abo –e. Okcitanski werb ma štyri modusy (indikatiw, imperatiw, kondicional a konjunktiw) a wósom tempusow (prezens, passé composé/zestajeny preteritum, imperfekt, pluskwamperfekt, passé simple/jednory perfekt, passé antérieur, futur a futur antérieur).
Negacija twori so z pomocu pas: Parli pas occitan. (Njerěču okcitansce.)
Kaž druhe romaniske rěče tež okcitanšćina ma wjele njeregularnych werbow. Njeregularne su napřikład werby aver (měć), èstre/èsser (być), far/faire (činić) a dr.
Kodifikacija a prawopis
(Dalše wobdźěłanje sćěhuje!)
Okcitanske narěče
Rěčespytnik Pierre Bec (okcitansce Pèire Bèc) dźěli ocitanske narěče takle:
Samsny wědomostnik pak hišće nadnarěčne (supradialektalne) dźělenje okcitanskich narěčow namjetuje:
Wot prowensalskeje narěče bě so šuaditšćina wotdźěliła.
thumb|500px|right|Okcitanske narěče
PŘIRUNANJE SAMSNEHO TEKSTA W NĚKOTRYCH OKCITANSKICH NARĚČACH
Lengadokska narěč
Un òme aviá pas que dos dròlles. Lo plus jove diguèt a son paire: “Es ora pèr ièu de me governar sol e d’aver d’argent; me cal poder partir e véser de païs. Despartissètz lo vòstre ben e donatz-me çò que devi aver.” – “O mon filh”, diguèt lo paire, “coma voldràs tu, “siás un marrit e seràs castigat.” Apuèi dubriguèt una tireta, despartiguèt lo sieu ben e ne faguèt doas parts.
Prowensalska narěč
Un òme aviá rèn que dos fius. Lo plus joine diguèt a son paire: “Es tèmps que fuga mon mèstre e qu’aga de sòus; fau que posca me’n anar e que vega de païs. Partatjatz vostre bèn e donatz-me çò que deve aver.” – “O mon fiu”, faguèt lo paire, “coma voudràs; siás un marrit e seràs punit.” E puèi dubriguèt un tirador, partatgèt son bèn e ne faguèt doas parts.
Gaskonska narěč
Wotkazy
Telewiza w okcitanšćinje online
Rozhłós w okcitanšćinje
Abraham Lincoln
thumb Abraham Lincoln (* 12. februara 1809 pola Hodgenville, Kentucky; † 15. apryla 1865 we Washingtonje) bě US-ameriski statnik a z lěta 1861 16. prezident Zjednoćenych statow. Wón je wjedł byrgarsku wójnu přećiwo Južnym statam a přesadźił rjad rewolucionarnych kaznjow, kaž na přikład wuswobodźenje njewólnikow a zakoń za dawanje zemje ludźom bjez zemje.
Po wuspěšnej znowawólbje lěta 1864 bu wot fanatiskeho přiwisnika južnych statow dnja 15. apryla 1865 zatřěleny.
Swj. Sofija (Ohrid)
thumb|right|Swjata Sofija w Ohridu Cyrkej '''Swj. Sofija''' leži w starym dźělu Ohrida w Sewjernej Makedonskej. Tuta cyrkej je znata za swoju srjedźnowěkowsku architekturu a za swoje krasne freski. Najprjedy, bě Swj. Sofija sinodska cyrkej Ohridskeho arcybiskopa, ale w času Otomanskeho imperija bu na mošeju přetworjena. W tutej cyrkwi su freski z 11. - 13. lětstotka zachowani. Tute freski su wjaršk byzantskeho freskoweho wuměłstwa. Hłowny dźěl cyrkwje je w 11. lětstotku nadwarjeny, a wonkowne předtwarjenja su so po přikazu arcybiskopa Grigorij w 14. lětstotku nadtwarili.
Narězneny šišmanc
Narězneny šišmanc (Alchemilla incisa) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Algeriska
Algeriska ( الجزائر al-Ǧazāʾir, „kupa“; tamazight ⵍⴷⵣⴰⵢⵔ Ldzayer) je najwjetši stat Afriki a leži w sewjernym dźělu kontinenta. Je pomjenowana po jeje stolicy a najwjetšim měsće Alžěr při Srjedźnym morju.
Geografija
mini|left|Horiny [[Ahaggar w južnej Algeriskej]] Algeriska ma 998 km dołhi pobrjóh při Srjedźnym morju a mjezuje na sewjerowuchodźe z Tuneziskej (965 km), na wuchodźe z Libyskej (982 km), w Saharje na juhu z Nigerom (956 km), na juhozapadźe z Mali (1.376 km) a Mawretanskej (463 km) a na zapadźe ze Zapadnej Saharu (42 km) a z Marokkom (1.559 km).
Kraj ma něhdźe 38 milionow wobydlerjow. Najwjetše město je stolica Alžěr (1.700.000 wobydlerjow); dalše wulke města su Oran (769.000), Constantine (591.000) a Annaba (446.000).
Najniše połožene městno je Chott Merlhir (40 metrow pod mórskej hładźinu), najwyša hora je Tahat z 2.918 metrami nad mórskej hładźinu.
Somališćina
Somališćina je wuchodokušitska rěč, kotraž so we wuchodźe Afriki rěči. Wot lěta 1972 Somalšćina je oficielna hamtska rěč w Somaliji.
Chrósćica (Psilathera)
Chrósćica (Psilathera) je ród ze swójby słódkich trawow (Poaceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:
Wšědny blušć
Wšědny blušć (Hedera helix) je rostlina ze swójby aralijowych rostlinow. Dalšej ludowej mjenje stej prašiwc a efoj.
Wopis
Wšědny blušć je lězacy kerk, kotryž docpěwa wysokosć wot 0,5 hač do 20 m.
Łopjena
Łopjena eksistuja we dwěmaj formomaj. Łopjena njekćějacych wurostkow (primarne, sćinowe łopjena) su 3-róžkaće hač do 5-róžkaće lapate. Łopjena kćějacych wurostkow (sekundarne, swětłowe łopjena) su owalne-lancetojte. Wšě łopjena su přecozelene.
Kćenja
Kćěja wot septembra hač do nowembra. Kćenja docpěwaja wulkosć wot 5 mm a su zelene a 5-ličbne, w połkulojtych wokołkach. Kćenjowe łopješka su swobodne.
Předmuske kćenja buchu w nazymje wot muchow a wosow wopróšene.
Płody
Jahody su čorne a kulojte. Jahody hakle w slědowacym nalěću zrawja. Wone su jědojte a škoduja předewšěm kožu. Nimo toho rostlina wobsahuje saponiny, kotrež su skutkowne přećiwo torhacemu kašelej.
Stejnišćo
Wšědny blušć rosće w lisćowych měšanych lěsach a na skałach.
Rozšěrjenje
Wšědny blušć je w srjedźnej, zapadnej a južnej Europje hač do sewjerneje šěriny wot 60° rozšěrjeny.
Něžny šišmanc
Něžny šišmanc (Alchemilla micans, synonym Alchemilla gracilis) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Wutrobojta kulenka
Wutrobojta kulenka je rostlina ze swójby Kulenkowych rostlinow łaćonsce: Globularia cordifolia, Globulariaceae).
Kuzłarnička
Kuzłarnička (Circaea) je ród ze swójby rěpnicowych rostlinow (Onagraceae).
Družiny
Eksistujetej družinje:
Druhdy hybrida wustupuje:
Jana Pinka
Jana Pinka (* 3. nowembra 1963 w Freibergu) je sakska politikarka Lěwicy, kotraž bě wot 2009 do 2019 přez krajnu lisćinu wolena zapósłanča sakskeho krajneho sejma a rěčnica swojeje frakcije za wobswětowu politiku a technologiju.
Z 25. městnom na krajnej lisćinje Lěwicy njeporadźi so jej při wólbach 2019 znowa do sejma zaćahnyć.
Somalija
Somalija (somalisce Soomaaliya, الصومال aṣ-Ṣūmāl; hamtsce Zwjazkowa republika Somalija) je de iure stat, kotryž so na Somalskej połkupje (znatej tež jako Róh Afriki) we Wuchodnej Africe nadeńdźe.
Wulkokwětkata pčólnička
Wulkokwětkata pčólnička (Phacelia grandiflora) je rostlina z podswójby pčólničkowych rostlinow (Hydrophylloideae) w swójbje wódrakowych rostlinow (Boraginaceae).
Kunda
thumb|left Kunda je městačko na sewjeru Estiskeje. Ma něhdźe tři tysac wobydlerjow.
Leži při rěce Kunda njedaloko jeje wuliwa do Baltiskeho morja něhdźe 90 kilometrow wuchodnje Tallinna.
Sydlišćo je so w lěće 1241 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.
Pablo Neruda
Pablo Neruda (poprawom Neftali Reyes Basoalto; * 12. julija 1904 w Parral; † 23. septembra 1973 w Santiago de Chile) bě chilski basnik, spisowaćel a politikar. Wón bě aktiwist přećiwo fašizmej w Španiskej a swojim ródnym kraju. W lěće 1971 dósta Nobelowe myto za literaturu.
Jejkojta chrósćica
Jejkojta chrósćica je rostlina ze swójby słódkich trawow (łaćonsce: Psilathera ovata, Poaceae).
Bełchatów
Bełchatów je město a gmejna w srjedźnej Pólskej, we łódźskim wojewódstwje, mjezy městomaj Łódź a Częstochowa, při rěce Rakówka. W lěće 2014 je tam bydliło 59 025 ludźi.
Prěni raz so naspomni w 14. lětstotku (1391).
Chrósćica (Sesleria)
Chrósćica (Sesleria) je ród ze swójby słódkich trawow (Poaceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:
Rozpřestrěty šišmanc
Rozpřestrěty šišmanc (Alchemilla effusa) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Christian Piwarz
mini|upright|Christian Piwarz (2013)
Christian Piwarz (* 23. julija 1975 w Drježdźanach) je sakski politikar Křesćansko-demokratiskeje unije Němskeje, kiž je wot decembra 2017 z kultusowym ministrom swobodneho stata. Do toho bě wot lěta 2006 zapósłanc sakskeho krajneho sejma a parlamentariski jednaćel frakcije CDU. Do politiskeje karjery dźěłaše jako prawiznik.
Piwarz bu 2009 jako direktny kandidat swojeje strony we wólbnym wokrjesu 48 (Drježdźany 6) z 38,0 % hłosow woleny. Při wólbach 2014 dósta 34,5 % we wólbnym wokrjesu Drježdźany 2 a 2019 bu w samsnym wólbnym wokrjesu z 32,4 % znowa do sejma woleny.
Wón je ewangelski, nan dweju dźowkow a bydli w Drježdźanach.
Malbork
Malbork ( Marienburg) je město w sewjernej Pólskej južnje Gdańska. Leži w pomorskim wojewódstwje.
thumb|left|Panorama hrodu
Spodźiwny kobołk
Spodźiwny kobołk (Allium paradoxum) je rostlina z podswójby kobołkowych rostlinow (Allioideae) znutřka amarylisowych rostlinow (Amaryllidaceae).
Słódny kobołk
mini Słódny kobołk (Allium schoenoprasum) je rostlina z podswójby kobołkowych rostlinow (Allioideae) znutřka amarylisowych rostlinow (Amaryllidaceae). Dalše serbske mjena su cyblink, cyblinka , kobołčk a kobłušk.
Wopis
Słódny kobołk je wjacelětna rostlina, kotraž rosće zruna a docpěje wysokosć wot 10 hač 40 cm. Wona intensiwnje wonja.
Stołpik łopjena nima.
Kćenja
Kćěje wot junija hač awgusta. Kćenjowe łopješka su swětłofijałkojte abo ćěmnofijałkojte, docpěwaja dołhosć wot něhdźe 1 cm, njejsu nihdy hwěžkojte. Kćenjowe stołpiki su krótše hač kćenja.
Rostlina njenjese lehnjenske cyble we kwětnistwje.
Stejnišćo
Rosće dźiwje w Alpach a Jurje, na włóžnych łukach, w płonych bahnach, na rěčnych brjoze na włóžnym kamjentnej drjebiznje a wodźiwjeny při pěskowych ławach a w šotrje rěkow.
Rozšěrjenje
Rostlina je žiwa w Europje, Aziji a sewjernej Americe.
Wužiwanje
Hižo za čas srjedźowěka rostlinu jako korjeninu kultiwowachu. Wón za solotwje a k garněrowanju wužiwa.
Am Strand
Wolijowa mólba Am Strand (serbsce: Na brjoze) je znate dźěło molerja Waltera Womacki. Mylnje bu husto tež jako "Junges Paar am Strand" („młody por na brjoze“) abo "Paar am Strand" („por na brjoze“) woznamjenjeny. Bu jako wuměłstwowu ćišć, dopisnicu a wuměłsku protyku wjace hač 12 milionow raz reprodukowany. Listowa znamka z lěta 1968 je měła nakład wot 12 milionow kuskow.
Ronald Pohle
miniatur|Ronald Pohle (2013)
Ronald Pohle (* 22. meje 1960 w Lipsku) je sakski politikar Křesćansko-demokratiskeje Unije Němskeje a wot lěta 2009 zapósłanc sakskeho krajneho sejma.
Pohle bu 2009 jako direktny kandidat swojeje strony we wólbnym wokrjesu 29 (Lipsk 5) z 32,1 % hłosow woleny.
Wón je ewangelski, nježenjeny a bydli w Lipsku.
Marienberg
Marienberg je sakske město w Rudnohórskim wokrjesu. Druhe najwjetše město wokrjesa nadeńdźe so w srjedźnych Rudnych horinach 27 kilometrow juhowuchodnje Kamjenicy blisko čěskeje hranicy a ma něhdźe 17.000 wobydlerjow. Měšćanski teritorij mjezuje na juhowuchodźe z Čěskej.
Sydlišćo naspomni so prěni raz w lěće 1323 jako daz dorf Sletyn („wjeska Sletyn“). W lěće 1521 – po wotkrywanju wulkich łožišćow slěbra we wokolinje – załoži so na městnje tuteje wjeski hórnistwowe město Marienberg.
Geografija
Městačko leži w Rudnych horinach we wysokosćach mjez 460 a 899,4 metrow nad mórskej hładźinu. Najwyša hora w Marienbergu je Hirtstein (889,8 metrow). Přez Marienberg běžitej rěce Flöha a Schwarze Pockau.
Na čěskim boku leža gmejny Hora Svatého Šebestiána a Kalek w juhowuchodźe. Susodne gmejny w Sakskej su Pockau-Lengefeld w sewjeru, Olbernhau we wuchodźe, Jöhstadt w juhu, Mildenau w juhozapadźe, Großrückerswalde a Wolkenstein w zapadźe.
Politika
Marienberg słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 17 (Rudne hory 5) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 164 (Rudne hory I).
Módra chrósćica
Módra chrósćica je rostlina ze swójby słódkich trawow (łaćonsce: Sesleria albicans, Poaceae).
Słabuški šišmanc
Słabuški šišmanc (Alchemilla tenuis) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Estišćina
Estišćina (estisce eesti keel) je rěč baltiskofinskeje hałuzy finougriskich rěčow, a tohodla tež słuša k swójbje uralskich rěčow. Estišćina je přiwuzna z finšćinu a zdalenje tež z madźaršćinu. K skupinje finskich rěčow słušeja tež někotre małe rěče, na přikład liwišćina, karelšćina, samišćina, marišćina a dalše. Estišćina njeje přiwuzna z rěčemi susodnych narodow (rušćinu, letišćinu, šwedšćinu), kotrež słušeja k indoeuropskim rěčam.
Estisce rěči wokoło 1,1 mil. ludźi, wjetšina z nich (na 950.000) bydli w Estiskej. Estišćina je jenička hamtska rěč w Estiskej a jedna z 25 hamtskich rěčow Europskeje unije.
Alfabet a wurjekowanje
W estišćinje wužiwa so łaćonski alfabet z přidatnymi pismikami õ, ä , ö , ü. W cuzych słowach wužiwaja tež pismiki š, z a ž. W alfabetiskim porjedźe sćěhuja õ, ä, ö, ü za pismikom v na kóncu alfabeta, š, z a ž sćěhuja za s.
Wokale
Tabela pokazuje jenož kajkosć wokalnych fonemow, nic jich rozdźelne dołhosće.
Nimo jednorych wokalow eksistuje hišće wulka ličba diftongiskich wjazanjow: ae, ai, au, ea, ei, iu, oe, oi, ou, ui, õe, õi, õu, äe, äi, äu, öi.
Rěčna norma žada, zo slěd üü so jako wurjekuje.
Při wupadźe konsonantow nastawaja hišće dalše diftongi, kiž w njezměnitych zdónkach njewustupuja: öe, ao, eo, õo, äo, oa, õa, öa.
Konsonanty
Typiska wosebitosć estišćiny je rozeznawanje třoch schodźenkow dołhosće (krótko – dołho – předołho) tak pola konsonantow tak pola wokalow, na př. koli ‘čapor’ – kooli  ‘šule’ (genitiw singulara) – kooli  ‘šulu, do šule’, kanu  ‘kokoše’ (partitiw plurala) – kannu  ‘kany’ (genitiw singulara) – kannu  ‘kanu’ (partitiw singulara). Prawopis rozdźěl mjez dołhim a předołhim schodźenkom njepokazuje, wuwzaće su rjady –  –,  –  –  a  –  – , hdźež pisaja b – p – pp, d – t – tt a g – k – kk.
Palatalizaciju konsonantow w pismje njewoznamjenjeja.
Na rozdźěl wot finšćiny nima spisowna estiska rěč wokalnu harmoniju. W někotrych narěčach je wokalna harmonija tola hišće zachowana (na př. južnoestisce külä ‘wjes’, tervüs ‘strowosć’, spisowna rěč küla a tervis).
Stopnjowa změna
Kaž tež druhe finsko-samiske rěče (nimo wepšćiny a južnosamiskeje rěče) pokazuje estišćina t. mj. stopnjowu změnu. Na rozdźěl wot finšćiny podleža tej w estišćinje wšě wokale a konsonanty, na př. kapp ‘kamor’ (nominatiw singulara) – kapi  ‘kamora’ (genitiw singulara) – kappi  ‘do kamora’ (illatiw singulara), samm  ‘kročel’ (nom. sg.) – sammu  ‘kročele’ (gen. sg.) – sammu  ‘kročel’ (par. sg.), tool  ‘stólc’ (nom. sg.) – tooli  ‘stolca’ (gen. sg.) – tooli  ‘stólc’ (par. sg.). Často při tym jednotliwe konsonanty wupaduja a wokolnej wokalaj so znižujetej: uba ‘buna’ (nom. sg.) – oa  ‘buny’ (gen. sg.) – uba  ‘bunu’ (par. sg.), tigu ‘šlink’ (nom. sg.) – teo ’šlinka’ (gen. sg.) – tigu ’šlinka’ (par. sg.).
Substantiwy a adjektiwy
Estišćina ma 14 padow a dwaj numerusaj, ale nima žadyn genus.
Partitiw słuži k zwuraznjenju dźělneho subjekta, na př. Lapsed on tänaval ‘Dźěći su na dróze’ (wěste dźěći), ale Tänaval on lapsi ‘Na dróze su dźěći’ (někajke, njeznata syła). W mnohich padach słuži partitiw jako pad njeposrědneho objekta, wosebje z werbami zaznaća, na př. Ma näen autot ‘Ja widźu awto’. Z druhimi werbami zwuraznja partitiw njedospołnosć jednanja, tak Ma söön torti ‘Ja jěm tortu’, ale Ma sõin tordi ära ‘Ja sym tortu zjědł’. Partitiw sćěhuje tež numeralam nimo üks ‘jedyn’: üks raamat ‘jedna kniha’, ale kaks raamatut ‘dwě knize’, kümme raamatut ‘dźesać knihow’ atd.
Hajno Rizo
mini|Hajno Rizo (1873–1917) Hajno Rizo (* 20. junija 1873 w Strjažowje, † 16. decembra 1917 w Choćebuzu) běše serbski ewangelski farar a składnostny basnik.
Estišćina
Substantiwy a adjektiwy
Wulki dźěl substantiwow móže tworić plural tak z kóncowku -de- tak z kóncowku -i- (kiž móže tež formu -e- abo -u- měć).
Hajno Rizo
Žiwjenje
Hajno Rizo narodźi so jako syn wučerja Mata Riza, kotryž jeho w prěnich šulskich lětach tež wuwučowaše. Mjez 1884 do 1890 wopyta wón gymnazij w Choćebuzu. Chorosće dla pak dyrbješe wukubłanje přetorhnyć, tak zo wopyta hakle wot 1891 do 1893 znowa gymnazij w Frankobrodźe nad Wódru. Po tym studowaše Hajno Rizo teologiju w Berlinje a Hali a powoła so 1901 do Janšojc, hdźež skutkowaše z nim po 17 lětach zaso serbski farar. Tu woženi so zdobom z Helenu Gerstenbergojc z Inowrocławja, z kotrejž měješe tři dźěći. W lěće 1911 bu do najwjetšeje delnjoserbskeje wosady w Bórkowach powołany. Hajno Rizo dyrbješe so choreje wutroby dla hižo někotre razy w kupjelach lěkować, schori pak jutry 1917 krućišo a zemrě w Choćebuskej chorowni.
Estišćina
Substantiwy a adjektiwy
Deklinacija adjektiwow je jenaka kaž ta substantiwow.
Hajno Rizo
Žiwjenje
Rizo běše čłon delnjołužiskeho młodoserbskeho hibanja a spisa někotre basnje, kotrež so w Pratyji a Bramborskim Casniku wozjewichu. Wón zasadźi so za wudawanje cyrkwinskeje nowiny Wosadnik a za wuchowanje serbskeje rěče w zjawnym žiwjenju.
Estišćina
Werby
Tak mjenowany modus obliquus (kóncowka -vat) zwuraznja, zo rěčnik je wobsah prajeneho jenož słyšał a nic sam dožiwił, na př. Poiss loeb ‘Hólc čita’, ale Poiss lugevat ‘Hólc pječa čita’.
Słowoskład
Najwjetši dźěl słowoskłada estišćiny je uralskeho abo finougriskeho pochada. Z 13. lětstotka je estišćina ale tež přewzała wulku ličbu słowow z němčiny (najprjedy z delnjoněmčiny, pozdźišo z wysokoněmčiny), na př. müts ‘čapka’, kool ‘šula’, köök ‘kuchnja’, nööp ‘knefl’, naaber ‘susod’ a kleit ‘šat’, tudeng ‘student’, tisler ‘blidar’, liiderlik ‘njerodny’, rehkendama ‘ličić’.
Wjazanja ze prepozicije a werba pochadźeja w estišćinje tež zwjetša z němčiny, na př. ette tulema ‘stać so’ (< něm. vorkommen), juurde võtma ‘přiběrać’ (< něm. zunehmen) abo läbi kukkuma ‘přepadnyć’ (<něm. durchfallen).
Wosebitosć estišćiny je tworjenje neologizmow bjez přikłada w druhich rěčach, tak na př. relv ‘bróń’, laup ‘čoło’, raal ‘komputer’ abo rula ‘skateboard’.
Stawizny
Najstarše dokłady estišćiny su z Heinrichoweje Chroniki Liwiskeje (Henrici Chronicon Livoniae) wot 1224–1227, prěni tekst z lěta 1524 (rukopis z Kullamaa). Do konca 19. lětstotka měješe estišćina dwě rozdźělnej formje spisowneje rěče – sewjeroestišćinu (t. mj. rěč Tallinna) a južnoestišćinu (t. mj. rěč Tartu’a).
Pisanje staršich tekstow złožowaše so na principy němskeho prawopisa, přez čož na př. rozeznawanje dołhosćow njebě móžno – słowo kalla móžeše stać za (‘ryba’, dźensa kala) abo  (‘lij’, dźensa kalla).
Šuša
thumb|left
Ma wokoło štyri tysac wobydlerjow.
Brusnica
Brusnica  (Vaccinium vitis-idaea) je rostlina ze swójby wrjosowych rostlinow (Ericaceae). Dalše serbske mjeno je bruslica.
Šuša
Stawizny
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1752 załožiło a ma wot lěta 1840 měšćanske prawa. Armenske wobydlerstwo, kotrež tworješe hač do lěta 1920 snadnu wjetšinu, bu w pogromje wućěrjene. Do prěnjeje Karabachskeje wójny spočatk 1990tych lět měješe město něhdźe 17.000 zwjetša azerbajdźanskich wobydlerjow, bu pak w běhu bitwy wopušćene. Wot lěta 1993 słušeše de facto k njepřipóznatemu statej Nahórski Karabach. W běhu druheje Karabachskeje wójny nazymu 2020 bu město dnja 7. nowembra wot azerbajdźanskeho wójska zdobyte.
Brusnica
Wopis
Brusnica je małoróstny kerk, kotryž docpěje wysokosć wot 5 hač 15 cm.
Hałuzy su čumpaće postupowace.
Łopjena
Łopjena su přeco zelene, horjeka błyšćace, deleka dypkate, owalne a hrube a docpěja dołhosć wot 1 hač 3 cm. Jich kroma je zawita.
Kćenja
Kćěje wot meje hač awgusta. Zwonojte, zwjetša štyriličbne, běłojte abo róžojte kćenja steja po wjacorych w krótkich, wisacych kićach.
Płody
Płód je čerwjena, kulowata jahoda, kotraž docpěje šěrokosć wot 5 hač 8 mm. Zrałe jahody njesu štyridźělny zbytk kelucha. Wone njesłodźi syre, ale warjene abo k brěčce předźěłane, wone su bóle słódne.
Stejnišćo
Rosće w chójnowych a šmrěkowych lěsach, na holach a tymjenjach. Ma radšo małowutkate, kisałe pódy.
Rozšěrjena
Rostlina je w sewjernej a srjedźnej Europje, južnje hač do Pyrenejow, Apenninow a horinow Balkanoweje połkupy rozšěrjena, při čimž w Alpach we wysokosćach wot hač něhdźe 2500 m wustupuje.
Zwónčkata pčólnička
Zwónčkata pčólnička (Phacelia campanularia) je rostlina z podswójby pčólničkowych rostlinow (Hydrophylloideae) w swójbje wódrakowych rostlinow (Boraginaceae).
Srěnja kuzłarnička
Srěnja kuzłarnička (Circaea x intermedia) je rostlina ze swójby rěpnicowych rostlinow (Onagraceae).
Smuhaty šišmanc
Smuhaty šišmanc (Alchemilla lineata) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Japanska kwětula
Japanska kwětula (Chaenomeles japonica) je kerk ze swójby róžowych rostlinow.
1990
1990 bě powšitkowne lěto z 365 dnjemi.
Narodniny
mini|upright|Cro (2012)
Wumrěće
mini|upright=0.4|[[Frido Mětšk († 9. julija)]] mini|upright=0.4|Hanka Krawcec († 19. oktobra)
Jahły
Jahły (Panicum) je ród ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Prawy hokowc
Prawy hokowc (Rhamnus cathartica) je kerk ze swójby hokowcowych rostlinow (Rhamnaceae). thumb|Rhamnus cathartica
Wopis
Prawy hokowc je kerk, kotryž docpěje wysokosć wot 1 hač do 3 m. Hałuzy so často ze ćernjom skónča.
Łopjena
Łopjena su kulowate hač šěroko-jejkojte a docpěja dołhosć wot 4 hač do 6 cm. Wone njesu na woběmaj bokomaj 3-4 wobłukate nerwy. Na staršich hałuzach steja w promjenjach, mjeztym zo na młódšich hałuzach su přećiwostejne. Jich kroma je sćeńka rězana.
Łopjenowy stołpik je dlěše hač pódlanske łopješka.
Kćenja
Kćěje wot meje hač do junija. Žołtozelene, wonjace kćenja su štyriličbne, docpěja šěrokosć wot 4 hač do 5 mm a steja po dwěmaj hač po wosmjoch we łopjenowych rozporach.
Płody
Płody su čorne jahodojte póčkate płody, kotrež docpěja šěrokosć wot 6 hač do 8 mm.
Stejnišćo
Rosće w słónčnych žiwych płotach, na lěsnych kromach, w swětłych lěsach a suchich pastwach.
Rozšěrjenje
Rostlina ja w južnej Skandinawiskej, w srjedźnej a južnej Europje rozšěrjena.
Wužiwanje
Prjedy bu z płodow zelena barba zhotowana, kotraž bu w molerstwje a k barbjenju papjery a kože wužiwana.
Libreville
Libreville ( za „swobodne město“) je stolica a z wjace hač 700.000 wobydlerjemi najwjetše město Gabuna w centralnej Africe kaž tež sydło romsko-katolskeho biskopstwa a uniwersity. Nadeńdźe so na zapadźe kraja při wuliwje rěki Komo do Atlantiskeho oceana.
Město je wuchadźišćo Transgabunskeje železnicy, kotraž wjedźe do města Franceville w nutřkownym kraju a ma wulki wuznam za transport mangan a železoweje rudy z kraja k přistawej w Libreville.
W měsće knježi tropiska klima z přerěznymi maksimalnymi temperaturami mjez 26,3° C w juliju a 30,1° C w aprylu. Suchi čas traje jenož wot junija hač do awgusta.
Lucy Lawless
Lucy Lawless (* 25. měrca 1968 w Aucklandźe jako Lucille Frances Ryan) je nowoseelandska filmowa hrajerka, producentka a spěwarka. Wona rěči jendźelsce a němsce jako cuzu rěč.
Tołsty kobołk
Tołsty kobołk (Allium ampeloprasum) je rostlina z podswójby kobołkowych rostlinow (Allioideae) znutřka swójby amarylisowych rostlinow (Amaryllidaceae).
Wažna skupina sortow je porej (Allium ampeloprasum němsce Lauch-Gruppe, syn. Allium porrum).
Chinšćina
Chinšćina je rěč, kotraž so w Chinje, na Taiwanje a w chinskich zhromadźenstwach we wukraju rěči. Rěči so wot něhdźe 1 miliardy ludźi na swěće. Słuša k tibeto-chinskim rěčam. Chinšćinu rěči najwjace ludźi na swěće. Rozrjaduje so do wjele dialektow.
Mała kuzłarnička
Mała kuzłarnička (Circaea alpina) je rostlina ze swójby rěpnicowych rostlinow (Onagraceae).
Wopis
Mała kuzłarnička docpěwa wysokosć wot 5 hač do 15 cm.
Łopjena
Błyšćace łopjena su nahe a wutrobojte. Wone docpěwaja dołhosć wot 1 hač do 3 cm. Jich stołpik je křidłaty.
Kćenja
Kćěje wot junija hač do awgusta. Kćenja njesu 1 mm dołhe nošne łopješka, kotrež lochko wotpadnu.
Rozšěrjenje
Rostlina je w sewjernej a srjedźnej Europje rozšěrjena, při čimž w Alpach, w Pyrenejach, w Apenninach, na Korsice a w horinach Balkanskeho połkupy wustupuje.
Wyšnewe
thumb|left|Napohlad Wyšnewa
Ma něhdźe 39 tysac wobydlerjow.
Swětły šišmanc
Swětły šišmanc (Alchemilla nitida) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Wyšnewe
Sydlišćo załoži so w lěće 1887 při železniskim zastanišću Žuljany (Жуляни), dósta 1961 swoje dźensniše mjeno a ma wot lěta 1971 měšćanske prawa.
Jadranske morjo
mini|Pobrjóh Jadranskeho morja w [[Čorna Hora|Čornej Horje]]
Jadranske morjo (serbsce tež Adriatiske morjo) je dźěl Srjedźneho morja, potajkim słuša k morjam Atlantiskeho oceana. Leži na juhu Europy a wotdźěluje Apenninsku wot Balkanskeje połkupy.
Mjeno
Mjeno Jadranske morjo pochadźa wot łaćonskeho Mare Hadriaticum (abo Mare Adriaticum), kotrež ze swojeje strony wot mjena města Adria (abo Hadria) pochadźa, kotrež je něhdy na jeho brjohach ležało.
Geografija
thumb|upright|Karta Jadranskeho morja thumb|Satelitowy wobraz Staty, kotrež z Jadranskim morjom mjezuja, su Słowjenska, Italska, Chorwatska, Bosniska a Hercegowina, Čorna Hora a Albanska. Na juhu je Jadranske morjo zwjazane přez Otrantsku wužinu z Ioniskim morjom.
Wjele přistawow leži na Jadranskim morju, wosebje Bjenatki a Terst, kotrejž běštej wažnej wuchadźišći rakusko-wuherskeho mócnarstwa do Srjedźneho morja.
Wosebje před wuchodnym přibrjohom Jadranskeho morja je wjele mjeńšich a wjetšich kupow, z kotrychž su najwjetše Krk, Cres, Brač a Hvar, kotrež słušeja wšě do Chorwatskeje.
Družkecy
Družkecy ( Drauschkowitz) su wjeska na juhu hornjołužiskeho wokrjesa Budyšin. Hač do lěta 1974 běchu Družkecy samostatna gmejna z wjesnymaj dźělomaj Brězynka a Kočica, po tym najprjedy dźěl Husčanskeje gmejny. Wot lěta 1999 słušeja ke gmejnje Dobruša-Huska.
Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Kłobučk, Pod wińcu, Hela, Butranki, Při šerjenjacej chěžcy, Pola štyrjoch lipkow, Pola lipkow, Korbały, Pola kužoła, Hlinowe jamy, Šindrbišl [Schinderbüschel], Pječkec zahroda, Lada, Čorny hatk, Młynska łuka.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako sydło knjeza Meynhard von Druzkewicz pochadźa z lěta 1353. Tež w sćěhowacych lětstotkach wukonješe ryćerkubło we wsy samej ležownostne knjejstwo tam a w někotrych wokolnych wjeskach.
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 60 wobydlerjow, wot tych 52 Serbow (87 %). Ewangelscy Družkečenjo přisłušachu hač do 17. lětstotka Hodźijskej wosadźe, wot toho časa pak Hušćanskej.
Pěskowa babyduška
Pěskowa babyduška (Thymus serpyllum) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae). Dalše serbske mjena su płónc, pólna babyduška a kulowske zelo. thumb|left|Kćenja thumb|left|Ilustracija
Wopis
Dele ležace stołpiki su jenož na spódku tróšku wodrjewjene.
Łopjena
Wonjace łopjena rostliny su małe, błyšćace, eliptiske hač lancetojte a docpěja dołhosć wot 10 mm a šěrokosć wot 4 mm. Ze stołpiki zapušćuja w kóždym lětu wulke mnóstwo kćenowych wurostkow, kotrež docpěja wysokosć wot dźesać hač do pjatnaće centimetrow.
Kćenja
Kćěje wot meje hač do septembra (wot junija hač do awgusta). Róžojte abo módrowioletne, małe, rołkojte, dwuhubkate kćenja steja po třoch hač po šesćoch w łopjenowych rozporach w pozdatnej kłosy, kotrež docpěja dołhosć wot hač do 4 milimetrow (wot 6 hač do 7 mm).
Rostlina produkuje w tutym času nektar za wopróšowace insekty. Za pčołarstwo je pěskowa babyduška tohodla wažna pčołkaca pastwa.
Stejnišćo
Pěskowa babyduška je typiski wobydler wot chójnowych stepowych lěsow z suchimi, małowapnatymi pěskowymi pódami. Wón so tam často podłu pućow abo na lěsnych swětlinach namaka. Typiska přewodna rostlina na tutym stejnišćo ja jatřobnik.
Kadaň
Kadaň ( Kaaden) je město w Čěskej, kotrež leži 300 m nad mórskej hładźinu w sewjernych Čechach. Ma něhdźe 18.000 wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1183.
Pyrenejski chrěn
Pyrenejski chrěn (Cochlearia pyrenaica) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae).
Chodźali
Chodźali ( Xocalı, wot 2001 Իվանյա/ Iwanjan) je městačko na zapadźe Azerbajdźana, kotrež steji pod kontrolu Nahórskeho Karabacha.
Ma wokoło tysac wobydlerjow.
Wot lěta 1990 ma měšćanske prawa. Do wójny wo Karabach měješe město něhdźe 6300 wobydlerjow, bu pak w běhu bitwy wopušćene. Wot lěta 1993 słuša de facto k njepřipóznatemu statej Nahórski Karabach. Leži něhdźe dźesać kilometrow sewjernje Stepanakerta, stolicy republiki.
Lars Rohwer
mini|upright|Lars Rohwer (2016) Lars Rohwer (* 1. februara 1972 w Drježdźanach) je sakski politikar Křesćansko-demokratiskeje Unije Němskeje a wot lěta 1998 zapósłanc sakskeho krajneho sejma. Wón bě hižo mjez 1991 a 1994 čłon sakskeho parlamenta a w štwórtej wólbnej periodźe předsyda parlamentskeho wuběrka za šulu a sport. Dźensa je wón młodźinskopolitiski rěčnik frakcije CDU w sejmje.
Rohwer bu 2009 jako direktny kandidat swojeje strony we wólbnym wokrjesu 46 (Drježdźany 4) z 35,9 % hłosow woleny.
Wón je ewangelski, ženjeny a nan dweju dźěsćow.
Milorad Pavić
Milorad Pavić (kyrilisce Милорад Павић; * 15. winowca 1929 w Běłohrodźe; † 30. nazymnika 2009 runje tam) bě serbiski spisowaćel, basnik, dramatikar, wysokošulski wučer, literarny kritikar, literarny historikar a přełožowar.
Madźarska babyduška
Madźarska babyduška (Thymus pannonicus) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Wopis
Madźarska babyduška rosće pod miłymi wuměnjenjemi hdys a hdys přecozelena. Hewak rosće kaž trajne zelo nisko a do šěrokosće.
Kćenja su róžojte.
Rozšěrjenje
Pochadźa z juhozapadneje a srjedźneje Europy.
Polná
Polná je městačko w južnej Čěskej (wokrjes Jihlava). Leži 490 m nad mórskej hładźinu a ma něhdźe pjeć tysac wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1242.
Nomto Očirowič Očirow
thumb|right Nomto Očirowič Očirow (, ; * 10. oktobra 1886, wjes Chonč Nur, Malodjerbjetowski ulus, Ruska, † 11. julija 1960, Sowjetskoje, Kalmykska, Ruska, Sowjetski zwjazk) bě wuznamny kalmykski narodny prócowar.
Fastiw
thumb|left
Prawy kwětlowc
Prawy kwětlowc (Cydonia oblonga) je kerk abo štom ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae), znutřka monotypiskim rodźe kwětlowc (Cydonia).
Fastiw
Fastiw je město w Kijewskej oblasći na srjedźnej Ukrainje. Leži 70 kilometrow na juhozapad wot Kijewa, stolicy Ukrainy.
Prawy kwětlowc
Wopis
thumb|left|Kćeni Prawy kwětlowc je kerk abo štom, kotryž docpěwa wysokosć wot 4 hač do 6 m.
Fastiw
Ma něhdźe 47 tysac wobydlerjow.
Prawy kwětlowc
Wopis
Skora je hładka.
Fastiw
Sydlišćo je so w lěće 1390 załožiło a ma wot lěta 1601 měšćanske prawa.
Prawy kwětlowc
Łopjena
Łopjena su jejkojte abo owalne, na hornim boku blědźe zelene, na delnim boku husto pjelsćojće kosmate a docpěwaja dołhosć wot 5 hač do 10 (15) cm.
Chinska kwětula
Chinska kwětula (Chaenomeles speciosa) je kerk ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Prawe jahły
Prawe jahły (Panicum miliaceum) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Prawy kwětlowc
Kćenja
Kćěje wot meje hač do junija. Kćenja su běłe hač róžojte, pjećličbne, steja po jednym na krótkich wurostkach a docpěwaja přeměr wot něhdźe 5 cm. Keluch je kosmaty. Kćenjowe łopješka su róžojte.
Płody
Płody su jabłukojte abo krušwojte, pjelsćojće kosmate a docpěwaja dołhosć wot hač do 15 cm. Wone w oktobrje zrawja. Jich koža je wóskowa hač wolijowa. Njewarjene su twjerde, jěre-kisałkojte płody lědma jědźne, ale so hodźa k słódnej brěčce, kompotej abo želejej předźěłać. Zrałe płody su blědožołte abo ćmowožołte.
Stejnišćo
Rosće najlěpje w chłódnym měrnym klimaće. Ma radšo włóžne, hłubokosahace pódy na słónčnych stejnišćach.
W lěće žanu włóžnosć njeznjese.
Rozšěrjenje
Pochadźa originalnje ze zapadneje Azije. Hižo je před wjace hač 2500 lětami k južnej Europje a pozdźišo tež k srjedźnej Europje přišoł.
Tirolski šišmanc
Tirolski šišmanc (Alchemilla tirolensis) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Wolf-Dietrich Rost
miniatur|Wolf-Dietrich Rost (2013)
Wolf-Dietrich Rost (* 12. decembra 1952 w Zipsendorfu) je sakski politikar Křesćansko-demokratiskeje unije Němskeje, wot lěta 2009 zapósłanc wólbneho wokrjesa 30 (Lipsk 6) w sakskim krajnym sejmje a sportowopolitiski rěčnik frakcije CDU. Nimo toho je wón wot 1990 měšćanski radźićel w Lipsku, do lěta 1998 jako čłon Němskeje socialneje unije (DSU).
Rost bu 2009 jako direktny kandidat swojeje strony z 31,4 % hłosow woleny.
Wón je ewangelski, ženjeny a nan jednoho dźěsća.
Nikola Gruevski
thumb|upright|Nikola Gruevski
Lěkarski chrěn
Wopis
Lěkarski chrěn je dwulětna rostlina abo trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 20 hač 50 cm.
Nikola Gruevski
Nikola Gruevski ( Никола Груевски; * 31. awgusta 1970 w Skopju) je makedonski politikar, kotryž bě wot 2006 do 2016 ministerski prezident Republiki Makedonskeje.
Priwatne žiwjenje
Nikola Gruevski narodźi so w Skopju. Jeho nan Talo pochadźa z Lerinskeje wsy Krušorady, kotraž leži w egejskej Makedonskej w dźensnišej Grjekskej. Jeho mać pochadźa z makedonskeho města Štip. Gruevski magistrowaše dnja 12. decembra 2006 na Fakulće hospodarstwa Uniwersity Swj. Cyrila a Metoda w Skopju. W prěnim mandźelstwje žane dźěći njeměješe. Po dźělenju z prěnjej mandźelskej zmandźeli so wón w meji 2007 z Borkicu (rodź. Mančeva), z kotrejž ma dźowce Anastasiju (2007) a Sofiju (2010).
Lěkarski chrěn
Wopis
Stołpik je hranity.
Łopjena su mjasne. Hornje łopjena su sedźace abo stołpik wobpřimnje a zubate. Spódnje łopjena su łžičkojte.
Kćěje wot meje hač junija. Wonjace kćenja docpěwa wulkosć wot 5 hač 9 mm a steja w nakónčnych, na spočatku hustych kićach. Krónowe łopješka su běłe a docpěwaja dołhosć wot 4 hač 9 mm.
Płody nimale wodorunje wotsteja a su jejkojte hač kulowate a njejsu splacnjene. Wone docpěwaja dołhosć wot 4 hač 7 mm.
Stejnišćo a rozšěrjenje
Rosće w přirodźe na selowych trawnikach pobrjohow Sewjerneho a Baltiskeho morja.
Twjerdy kobołk
Twjerdy kobołk (Allium strictum) je rostlina z podswójby kobołkowych rostlinow (Allioideae) znutřka amarylisowych rostlinow (Amaryllidaceae).
Pitosporowe rostliny
Systematika
Swójba pitosporowych rostlinow (Pittosporaceae) wobsteji ze dźesać rodami z něhdźe 200 družinami. Hač na rodźe pitosporumow (Pittosporum) wobsahuja rody často jenož někotre družiny.
Matthias Rößler
mini|upright|Matthias Rößler w lěće 2018
Matthias Rößler (* 14. januara 1955 w Drježdźanach) je sakski politikar Křesćansko-demokratiskeje unije Němskeje (CDU) a wot lěta 1990 zapósłanc sakskeho krajneho sejma. Wón bě jako statny minister za kultus − wot 2002 přidatnje za wědomosć a wuměłstwo − mjez 1994 a 2004 čłon sakskeho knježerstwa a je wot septembra 2009 předsyda sakskeho krajneho sejma.
Jako kultusowy minister bě Rößler mjez druhim zamołwity za zawrjenje serbskeju srjedźneju šulow w Chrósćicach a Pančicach-Kukowje.
Wón bu 2009 jako direktny kandidat swojeje strony we wólbnym wokrjesu 40 (Mišno 2) z 39,9 % hłosow woleny.
Čelno
Stawizny
thumb|left|Wopomnjenska tafla na městnje něhdyšeje wsy Wjes naspomni so k prěnjemu razej w lěće 1453 jako Czhillen a słušeše k Mužakowskemu stawowemu knjejstwu. W lěće 1936 bu w běhu germanizacije słowjanskich wjesnych mjenow pod nacionalsocialistiskim knježerstwom po bliskej hórce na Nelkenberg přemjenowana. W lěće 1964 měješe Čelnjanska gmejna 311 wobydlerjow.
Čelnjanska cyrkej bě hač do lěta 1588 filialna cyrkej Slepjanskeje wosady a potom sama wosadna cyrkej. Wot lěta 1627 słušeše k Wochožanskej wosadźe. W lěće 1890 sta so susodna wjeska Sprjowje z dźěłom Čelnjanskeje wosady.
W lěće 1976 bu Čelno so bližaceje brunicoweje jamy dla wottorhane a 1977 formelnje zagmejnowane do susodneho města Běłeje Wody. Přesydli so cyłkownje 276 wobydlerjow, wjetšina z nich do Běłeje Wody a Slepoho.
Andrea Roth
Andrea Roth (* 10. januara 1953 w Drježdźanach) je sakska politikarka Lěwicy, kotraž bě wot 1994 do 2014 přez krajnu lisćinu wolena zapósłanča sakskeho krajneho sejma, rěčnica swojeje frakcije za direktnu demokratiju a čłonka prezidija krajneho sejma.
Diplomowana wučerka za němčinu a rušćinu je bjezkonfesionelna, ženjena a mać třoch synow. Wona bě wot lěta 1971 čłonka SED.
Jan Bryl
Jan Bryl (* 20. měrca 1879 w Starej Cyhelnicy; † 30. decembra 1931 w Budyšinje) bě serbski wučer, stawiznar a jedyn z nawodow Serbskeho narodneho wuběrka po Prěnjej swětowej wójnje.
Bryl bě chowanc Serbskeho seminara a studowaše tež w Praze, hdźež załoži w lěće 1907 z Cyrilom Wjeńku a bratromaj Francom a Josefom Pátu „Čěskoserbske towaŕstwo Adolf Černý“, předchadnik dźensnišeho Towarstwa přećelow Serbow. Skutkowaše potom wot 1907 hač k rewoluciji w lěće 1917 jako gymnazialny wučer w Moskwje. Kónc swětoweje wójny wróći so domoj a wobdźěli so při narodnym hibanju we Łužicy a poby zhromadnje z Arnoštom Bartom tež na měrowej konferency w Parisu. W druhim połlěće 1919 běše někotre měsacy z redaktorom politiskeho tydźenika Serbske Słowo.
Je napisał rjadu drobnych naćiskow a přełožowaše z čěšćiny a rušćiny. Zestaji w lěće 1920 Serbske stawizny w zańdźenosći a přitomnosći. Wot 1908 bě čłon Maćicy Serbskeje.
Jan Bryl bě woženjeny z Hilžu Kerkec, dźowku serbskeho wučerja a spisaćela Jana Awgusta Kerka a sotrowču Arnošta Muki.
P2
P2 je skrótšenje za typ bydlenskeho twara platoweho twarstwa.
Kisylk
Stawizny
Wjes naspomni so k prěnjemu razej w lěće 1538 jako Kieselitz a słušeše k ryćerkubłu w susodnej Radskej. Bě dźěl Łazowskeje wosady. Jako dźěl Radskeje bu 1938 do Łaza zagmejnowana. Wjetšina wobydlerjow wopušći Kisylk hižo do Druheje swětoweje wójny a zasydli so zwjetša we Łazu, prózdna wjes bu pak hakle 1960 wotbagrowana. Dźensa dopomina pomnik na Radsku a wjesnej dźělej Kołpin a Kisylk. Městno něhdyšeje wsy nadeńdźe so dźensa pod wodu.
Wobydlerstwo a rěč
Po statistice Arnošta Muki rěčachu w lěće 1884 245 wot cyłkownje 249 wobydlerjow gmejny Radska serbsce.
Skopje
Skopje ( Скопје) je stolica a najwjetše město Sewjerneje Makedonskeje. Ze swojimi 540.000 wobydlerjemi móže so Skopje zarjadować do srěnjowulkich městow Europy a je tróšku wjetše po powjerchu hač Lipsk. Skopje leži w Skopskej dolinje, kotraž je z wysokimi horami wobdata. Mjez najwyšimi horami su Šarplanina na zapadźe, Skopska Crna Gora na hranicy z Kosowom a na sewjeru Skopja a na juhu ležitej Jakupica a Karadžica.
Blisko Skopja dawa wjacore kumštne jězory, mjez druhim Matka.
Stawizny
Dnja 26. julija 1963 zemrě jako wuslědk ćežkeho zemjerženja mjez 1.000 a 1.100 ludźi, mjez tym zo bu znajmjeńša 3.000 ranjenych. 200.000 ludźi wosta bjez swojeho domu. Njeposrědnje po zemjerženju rjekny prezident Juhosłowjanskeje Josip Broz Tito: „Skopje njewidźanu katastrofu dožiwi, ale budźe znowa natwarjene. Skopje so stanje z hordosću bratrowstwa a jednoty, juhosłowjanskeje a swětoweje solidarity.” Dźensa naspomnja hišće ruiny stareho dwórnišća na katastrofu.
Wot lěta 1991 je Skopje stolica njewotwisneje Republiki Makedonskeje.
Wosobiny
W tehdyšim osmaniskim Üskübje narodźi so w lěće 1910 Agnes Gonxha, pozdźišo znata jako rjadniska sotra a misionarka Mać Tereza.
Pogradec
Pogradec (prjedy İstarova abo İstarye) je město z něhdźe 20.000 wobydlerjemi při južnym pobrjoze Ohridskeho jězora na wuchodźe Albanskeje. Přisłušaca gmejna ma wokoło 60.000 wobydlerjow.
Město je jenož šěsć kilometrow zdalene wot statneje hranicy Sewjerneje Makedonskeje a je dla swojeho połoženja při jězorje wažny turistiski cil wuchodneje Albanskeje.
Skalny hokowc
Skalny hokowc (Rhamnus saxatilis) je kerk ze swójby hokowcowych rostlinow (Rhamnaceae).
Wopis
Skalny hokowc je ćernjojty kerk, kotryž docpěje wysokosć wot 50 hač do 100 cm.
Łopjena su lancetojte, na delnim boku mjechko kosmate a docpěja dołhosć wot 1 hač do 3 cm. Kćěje wot apryla hač do meje.
Stejnišćo
Rosće na lěsnych kromach a w słónčnych kerčinach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w južnej Němskej, w Alpach, juhowuchodnej Europje a na juh hač do sewjerneje Španiskeje a srjedźneje Italskeje rozšěrjena.
Ćeńkohałžkate jahły
Ćeńkohałžkate jahły (Panicum capillare) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Monika Runge
miniatur|Monika Runge (2013)
Dr. Monika Runge (* 21. nowembra 1950 w Ehrenbergu, Durinska) je sakska politikarka Lěwicy, kotraž bě wot 2005 do 2014 přez krajnu lisćinu wolena zapósłanča sakskeho krajneho sejma a rěčnica swojeje frakcije za energijowu a klimowu politiku. Prjedy toho bě wona hižo mjez 1994 a 2004 čłonka sakskeho parlamenta.
Promowowana filozofka je ewangelska, ženjena a mać jednoho dźěsća.
Kołpin
Kołpin ( Kolpen) bě holanska wjeska w sewjernym dźělu Hornjeje Łužicy, sewjerowuchodnje Łaza a zapadnje Bjerwałda. Bu w lěće 1960 wotbagrowana za Łazowsku brunicowu jamu.
Wjes naspomni so k prěnjemu razej w lěće 1531 jako Golpan a słušeše k ryćerkubłu w něhdźe tři kilometry zdalenej Radskej. Bě wot 16. lětstotka dźěl Łazowskeje wosady. Jako dźěl Radskeje bu 1938 do Łaza zagmejnowana. Wjetšina wobydlerjow wopušći Kołpin hižo do Druheje swětoweje wójny a zasydli so zwjetša we Łazu, prózdna wjes bu pak hakle 1960 wotbagrowana. W NDRskim času bě kónčina mjez Kołpinom a Kislicu nimo toho wojerske zwučowanišćo. Dźensa dopomina wopomnjenski kamjeń na Radsku a wjesnej dźělej Kołpin a Kisylk. Městno něhdyšeje wsy nadeńdźe so dźensa pod wodu.
Prawa babyduška
Prawa babyduška (Thymus vulgaris) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae). Dalše mjeno je dejmanćik.
Wopis
Prawa babyduška je zrunana rostlina, kotraž docpěje wysokosć wot 20 hač do 40 cm. Kiješk je šěrosomoćany kosmaty. Łopjena su linealne a maja zakulenu kromu. Wone su na delnim boku běłopjelsćojće kosmate. Kćenja su lila-róžojte.
Wužiwanje
Rostlina so jako lěkarsku rostlinu a korjeninu wužiwa.
Wulka kuzłarnička
Wulka kuzłarnička (Circaea lutetiana) je rostlina ze swójby rěpnicowych rostlinow (Onagraceae).
Wopis
Wulka kuzłarnička je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 20 hač do 70 cm. Rostlina je rozpjeršena kosmata.
Łopjena
Přećiwostejne, mutne łopjena su šěroko-lancetojte abo jejkojte. Wone docpěwaja dołhosć wot 5 hač do 10 cm a su na spódku skulojćene, zubate a na nerwach kosmate.
Kćenja
Kćěje wot junija hač do awgusta. Běłe hač swětłoróžojte kćenja docpěwaja wulkosć wot 4 hač do 7 mm a steja w jednorej abo tróšku rozhałuzowanej, bjezłopjenowej, nakónčnych kićach, kotrež łopjena přesahuja. Jich stołpik njese žałzowe kosmy. Krónowe łopješka su hłuboko dwudźělne a docpěwaja dołhosć wot 2 hač do 4 mm.
Płody
Płody docpěwaja dołhosć wot 3 hač do 4 mm a njesu hóčkowe seršćiki, z kotrymiž wone na zwěrjatach a ludźoch wisajo wostanu.
Stejnišćo
Rosće w lěsach, na lěsnych pućach a w kerčinach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w nimale cyłej Europje rozšěrjena.
Wyšhorod
Wyšhorod je město w Kijewskej oblasći na sewjeru Ukrainy. Leži při južnym kóncu „Kijewskeho morja“, spjateho jězora Dnjepra, něhdźe 20 kilometrow sewjernje Kijewa. W bliskosći města wuliwa so rěka Desna wotlěwa do Dnjepra.
Ma něhdźe 27 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so hižo w lěće 946 prěni raz naspomniło, dósta pak hakle 1968 měšćanske prawa.
Dave Edmunds
thumb|Dave Edmunds w lěće 1980
David William Edmunds (* 15. apryla 1944 w Cardiffu, Waliziska) je britiski rockowy gitarist, spěwar a hudźbny producent. Srjedź 1960tych lět bu znaty jako nawoda skupiny Love Sculpture.
Ljantor
Ljantor ( Лянтор) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije.
Leži při rěce Pim, prawym přitoku Oba, w Awtonomnym wokrjesu Chantow a Mansow něhdźe 180 kilometrow wuchodnje Chanty-Mansijska. Ma něhdźe 40 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1932 załožiło a ma wot lěta 1992 měšćanske prawa.
Pitosporum
Pitosporum (Pitosporum) je ród ze swójby pitosporowych rostlinow (Pittosporaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Měrćin Nowak-Njechorński
mini|upright|Měrćin Nowak (wokoło 1970)
Měrćin Nowak-Njechorński ( Martin Nowak-Neumann) (* 13. junija 1900 w Njechornju, † 6. julija 1990 runje tam) bě serbski moler, grafikar, publicist a spisowaćel.
mini|Dom Měrćina Nowaka-Njechorńskeho w Njechornju mini|Narowny křiž Nowaka-Njechorńskeho na [[Hrodźišćo (Wóspork)|Hrodźišćanskim kěrchowje]] Měrćin Nowak narodźi so jako najmłódše ze štyrjoch dźěći do klamarskeje swójby w tehdy hišće přewažnje serbskim Njechornju. Nan pochadźeše z Kumwałda, měješe pak sam serbsku maćer; Měrćinowa mać bě rodźena Serbowka z Njechornja. Po wuchodźenju ludoweje šule we Worcynje kubłaše so w dalokostudiju na polu molerstwa. 1919 měješe prěnju předawansku wustajeńcu w Zhorjelcu, kotrejež financielne dochody jemu pomhachu, studij na Lipščanskej wuměłskej akademiji zahajić.
1920 studowaše potajkim wuměłstwo w Lipsku, 1921–1923 w Drježdźanach. Tam budźi so jeho zahorjenosć za serbstwo, kiž jeho tež pohnuwaše, swoje studije w słowjanskim wukraju pokročować. Z tutoho časa sem zaběraše so wosebje z motiwami słowjanskeje mytologije. Podawaše so 1923 do Prahi, hdźež mjez druhim pola Maxa Švabinskeho studowaše a hač do 1927 wosta. 1927–1929 bě student na wuměłskej akademiji we Waršawje. Wot 1929 do 1933 bě z redaktorom Serbskich nowin. Z politiskich přičin bu 1933 z powołanja pušćeny a dyrbješe w Druhej swětowej wójnje jako wojak we Wehrmachće słužić. Wróćiwši so z ameriskeje wójnskeje jatby bu w lěće 1947 ze šefredaktorom Noweje doby, wot 1950 hač 1969 tež Rozhlada. Po tym zo so w lěće 1969 na wuměnk poda, bě jako swobodnje tworjacy moler a spisowaćel žiwy.
Měrćin Nowak-Njechorński bu dwójce z Wótčinskim zasłužbowym rjadom NDR, z Narodnym mytom NDR, z Mytom Ćišinskeho a z rjadom Hwězda přećelstwa ludow wuznamjenjeny.
Nowak bu na Hrodźišćanskim ewangelskim kěrchowje pochowany. Na samsnym městnje nadeńdźetej so tež rowaj jeho mandźelskeje Marty a jeho maćerje. Ródny dom w Njechornju bu zjawnosći w juniju 1999 jako muzej přepodaty.