cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wowča rutwica
Stejnišćo
Wowča rutwica je łučna rostlina. Wona rosće při železniskich nasypach, na pólnych mjezach, na pastwišćach a při pućach abo rolach. Rostlina preferuje mokrojtu pódu.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Europje a w měrnych conach Azije rozšěrjena.
W rostlinskim lěkowanstwje
W rostlinskim lěkowanstwje wužiwaja so kały poddružiny Achillea millefolium (Herba Millefolii). Zběraja kały wot junija do septembra. Wowča rutwica je apetit pozbudźaca, podpěra požiwanje, pohonjuje žołčnik a bubnjenja. Rostlina pospěšuje sydnjenje a haći zahorjenja. Wona skutkowa moč ćěrjaca.
<br style="clear:left;" />
Synonymy
<br style="clear:left;" />
Poddružina Achillea millefolium subsp. sudetica
<br style="clear:left;" />
Eksterne wotkazy
<br style="clear:both;" />
Wokołkowy plěwjel
Wokołkowy plěwjel (Holosteum umbellatum) je rostlina ze swójby nalikowych rostlinow (Caryophyllaceae).
Wopis
Wokołkowy plěwjel je jednolětna rostlina, kotraž docpěje wysokosć wot 5 hač 25 cm.
Stołpik njese jenož dwaj hač štyri łopjenowe pory.
Łopjena
Spódnja rozeta wobsteji z dołho-jejkojtych, wótrych łopjenow. Łopjena na stołpiku su přećiwostejne a sedźace.
Kćenja
Kćěje wot měrca hač meje. Wokołki wobsteja z třoch hač dwanaće za sobu rozkćěwacych kćenjow z dołhimi stołpikami. Kćenja docpěja wulkosć wot něhdźe 1 cm a maja prědku zubate, běłe, 4-6 mm dołhe krónowe łopješka. Překćěte kćenja su dozady wotwisowane.
Stejnišćo
Rosće na winicach, winicowych murjach, rolach, nawěwach, pěskowych trawnikach, šćerkowych třěchach a nasypach. Ma radšo zwjetša małowapnate, šćerkowe, pěskowe a kamjentne pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w srjedźnej a južnej Europje rozšěrjena.
Přerosćena dróstnica
Přerosćena dróstnica (Potamogeton perfoliatus) je rostlina ze swójby dróstnicowych rostlinow (Potamogetonaceae).
Wopisanje
Přerosćena dróstnica je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 30 hač 100 cm.
Transparentne łopjena maja wutrobojtu bazu, su sedźace, kulojte-owalne a docpěwaja dołhosć wot 3 hač 7 cm.
Kćěje wot junija hač awgusta. Kćenja docpěwaja wulkosć wot něhdźe 2 mm a steja w 1-3 cm dołhej, hustej kłósce na stołpiku z hač do 10 cm dołhosću.
Rozšěrjenje
Rostlina je w nimale cyłej Europje rozšěrjena.
Srěni pucherjak
Srěni pucherjak (Utricularia intermedia) je rostlina ze swójby pucherjakowych rostlinow (Lentibulariaceae).
Wopis
Srěni pucherjak docpěwa wysokosć wot 10 hač 20 cm. Rostlina je z bjezbarbnymi łuhowymi wurostkami w pódźe zakótwjena a njese zelene, podnurjene wódne wurostki. Njese łójenske pucherje jenož na łuhowych wurostkach.
Łopjena
Łopjena maja kulojty wobrys a docpěwaja dołhosć wot 5 hač 20 mm. Wone maja pasmojte, 0,5 m šěroke kónčki, při čimž tute 2-10 mikawčkowych seršćikow njesu a prědku nastajeny kónčk maja.
Kćenja
Kćěje wot julija hač awgusta. Kćenja njesu walcojtu, 1 cm dołhu wotrohu.
Stejnišćo
Rosće na pochowych jiłach, we wódnej hłubokosć wot 10-50 cm.
Rozšěrjenje
Rostlina je w srjedźnej a sewjernej Europje rozšěrjena, při čimž južnje hač do sewjerneje Italskeje a Pyrenejow wustupuje.
Pólna róža
Pólna róža (Rosa arvensis) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Žórła
<br style="clear:both;" />
Eksterne wotkazy
<br style="clear:both;" />
Wuhlikowy monoksid
Wuhlikowy monoksid (chemiska formula: CO) je (pod normalnych wuměnjenjach) bjezbarbny, njewonjaty płun. Wón je tróšku ćeši hač powětr, ale ma samsnu molekularnu wahu kaž dusyk. Skapalnjuje so při temperaturje wot -192 °C (81 K) při atmosferiskim ćišću a stwjerdnje při temperaturje wot -205 °C (68 K), a we wodźe lědma so pušće.
Zapalo, pali z módrojtym płomjenju k wuhlikowemu dioksidej. 2 CO + O2 -> 2 CO2
Wón je dobre redukowadło, wužiwany we metalurgiji. W organometaliskej chemiji wuhlikowy monoksid funguje kaž ligand na př. k metalam kaž rodium, wolfram a wjele druhe.
Za ludźi a zwěrjata je wuhlikowy monoksid smjertny jěd, dokelž so zwjazuje k hemoglobinej wo wjele sylnišo hač přaty kislik, a tak transport kislika w ćěle blokuje. To je strašnje jeli hdźe wo kachle złe wothladowane, dokelž njekompletne palenje palidło móže wuhlikowy monoksid twori. Nacisća su židow z nim zamordowali prjedy hač wužiwali wodźikowy cyanid.
Kolaštom
Kolaštom (Cola) je ród z podswójby sterkulijowych rostlinow (Sterculioideae) znutřka swójby šlězoweych rostlinow (Malvaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Časiw Jar
Časiw Jar je město w Donjeckej oblasći na wuchodnej Ukrainje. Leži něhdźe 105 kilometrow sewjernje Donjecka.
Ma něhdźe 13 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1876 załožiło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.
Bananowa ćerpjenka
Bananowa ćerpjenka (Passiflora mollissima) je rostlina ze swójby ćerpjenkowych rostlinow (Passifloraceae).
Stara Darbnja
Stara Darbnja ( Altdöbern) je gmejnska wjeska we wokrjesu Hornje Błóta-Łužica w juhu Braniborskej. Wjeska leži w dole mjez ze zapada do wuchoda wupřestrěwacymaj pěskojćenymaj wysočinomaj. Mjeno wjeski pochadźa ze staroserbskeho debŕ (wudrjeńca, dolina, hrjebja, pohłubšenje), štož woznamjeni "w dole ležaca wjes". Prěnje naspomnjenje bě w lěće 1285.
Stara Darbnja je zarjadniske sydło hamta ze samsnym mjenom, kotremuž přisłušeja štyri dalše gmejny.
mini|center|upright=1.7|Powětrowy wobraz Stareje Darbnje (2019)
Wjesne dźěle
thumb|left|Cyrkej w Starej Darbni Ke gmejnje słušeja wjesne dźěle Pricyn (Pritzen), Bukowinka (Peitzendorf), Gózc (Chransdorf) a samostatnej wjesce Rańšow (Ranzow) a Rědoŕ (Reddern).
Serbin
thumb|left|Hěta něhdyšich serbskich sydlerjow thumb|left|Muzej left|thumb
Serbin je wjes w Lee County, Texas. Wona ma 90 wobydlerjow (2000). W lětach wokoło 1850 wot serbskich wupućowanych załožene městno leži něhdźe 80 kilometrow wuchodnje Austina. Něhdźe 550 serbskich Lutheranow ze sakskeje a pruskeje Łužicy so tule pod wjednistwom fararja Jana Kiliana srjedź 19. lětstotka zasydli. Woni běchu prěnje sobustawy ewangelsko-lutherskeje cyrkwje w Texasu.
Poslednju serbsku konfirmaciju swjećeše farar Herman Kilian w lěće 1905. Hač do jeho smjerće w lěće 1920 wotměwachu so hišće měsačnje serbske kemše za přewažnje staršich wěriwych. Hačrunjež so w Serbinje dźensa hižo serbsce njerěči, zdźerža sej wobydlerjo dopomnjeće na jich prjedownikow a haja kontakty do stareje domizny. W něhdyšim šulskim twarjenju Serbina je Texas Wendish Heritage Museum zaměstnjeny.
Brejnininska maslenka
Brejnininska maslenka (Ranunculus breyninus) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
Łažaki
Łažaki (Reptilia) su klasa rjapnikow a so dźěli na
Ćěmny pucherjak
Ćěmny pucherjak (Utricularia stygia) je rostlina ze swójby pucherjakowych rostlinow (Lentibulariaceae).
Christine Clauß
mini|Christine Clauß (2014)
Christine Ursula Clauß (* 10. februara 1950 w Scheibenbergu) je sakska politikarka Křesćansko-demokratiskeje Unije Němskeje, kiž bě wot lěta 1999 jako zapósłanča wólbneho wokrjesa 28 (Lipsk 4) čłonka sakskeho krajneho sejma. Wona bě wot 2008 do 2014 sakska statna ministerka za socialne a škit konsumentow.
Clauß bu 2009 jako direktna kandidatka swojeje strony z 28,9 % hłosow wolena. Při wólbach 2014 hižo njenastupi.
Wona je ewangelska, ženjena a mać jednoho syna.
Stolistnikowe rostliny
Stolistnikowe rostliny (Haloragaceae) su swójba symjencowych rostlinow (Spermatophytina).
Wobsahuje sćěhowace rody:
Trawojta dróstnica
Trawojta dróstnica je rostlina ze swójby dróstnicowych rostlinow (łaćonsce: Potamogeton gramineus, Potamogetonaceae).
Konkret
konkret je němski časopis, kotryž bu w lěće 1957 załoženy.
Wuchadźa měsačnje a zastupuje lěwicarske pozicije. Rozumi so jako „einzige linke Publikumszeitschrift Deutschlands“. Wustawowy škit zarjaduje konkret do lěwicarskoekstremistiskeho spektruma. Nimo toho wjele awtorow zastupuje antiněmske stejnišća.
Cycaki
Cycaki su klasa rjapnikow. K jich charakteristiskim znamjenjam słušatej koža a cycanje dorosta z mlokom. Swětadaloko so dźensa wokoło 5.500 recentnych družinow rozeznawa, kotrež so do třoch podklasow dźěla: jeja njesuce pracycaki (Protheria), měchawcy (Metatheria) a wyše cycaki abo placentawcy (Eutheria), ke kotrymž tež čłowjek słuša.
Systematika
thumb|300px|Rodoštom cycakow Cycaki buchu do třoch podrjadownjow z něhdźe 25 do 30 rjadami rozdźělene, kotrež buchu pola měchawcow a wyšich cycakow hišće dwěmaj resp. štyrjom nadrjadowanym skupinam přirjadowane. Dokładniša systematika ze wšěmi swójbami namaka so w systematice cycakow.
Někotre přispomnjenja wo tutej systematice:
Nitkojta rězna
Nitkojta rězna (Carex lasiocarpa) je rostlina z podroda wšelakokłóskatych rěznow ze swójby cachorowych rostlinow (Cyperaceae).
Rólna róža
Rólna róža (Rosa agrestis) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
thumb|Rólna róža z někotrymi [[kćenjemi]]
Žórła
<br style="clear:both;" />
Eksterne wotkazy
<br style="clear:both;" />
Ja, vi elsker dette landet
Ja, vi elsker dette landet (Haj, lubujemy tutón kraj) je titul norwegskeje narodneje hymny.
Tekst bu mjez 1859 (prěnja wersija) a 1868 wot pozdźišeho nošerja Nobeloweho myta za literaturu Bjørnstjerne Bjørnson w Riksmål spisany. Melodija pochadźa wot jeho kuzenka Rikard Nordraak. Prěni raz zjawnje bu hymna 17. meje 1864 w Eidsvoll spěwana z přičinu swjedźenjow k pjećdźesatej róčnicy norwegskeje wustawy. Před tym je patriotiski spěw Sønner av Norge jako narodna hymna Norwegskeje płaćił.
Stolistnik
Stolistnik (Myriophyllum) je ród ze swójby stolistnikowych rostlinow (Haloragaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Dulkata maslenka
Dulkata maslenka (Ranunculus bulbosus) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
Skopička
Skopička (Arabidopsis) je ród ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Japanska zelenka
Japanska zelenka je rostlina ze swójby krušwičkowych rostlinow łaćonsce: Chimaphila japonica, Pyrolaceae).
Benedikt XVI.
mini|upright|Benedikt XVI.
Benedikt XVI. (łaćonsce Benedictus PP. XVI), z byrgarskim mjenom Josef Alois Ratzinger (* 16. apryla 1927 w Marktl am Inn; † 31. decembra 2022 we Vatikanskim měsće), běše wot 19. apryla 2005 do 28. februara 2013 bamž a z tym nawoda romsko-katolskeje cyrkwje a Vatikana. Wón bě hakle třeći bamž w cyrkwinskich stawiznach, kiž wotstupi.
Wón wuzwoli so 19. apryla 2005 wot 115 wobdźělenych kardinalow w štwórtym wólbnym kole po jenož 26 hodźin trajacej konklawje za naslědnika Jana Pawoła II..
W zjawnosći płaćeše Benedikt XVI. jako konserwatiwny.
Swoje poslednje lěta bydleše w bliskim susodstwje z amtěrowacym bamžom Franciskusom we Vatikanje.
Tupa dróstnica
Tupa dróstnica (Potamogeton obtusifolius) je rostlina ze swójby dróstnicowych rostlinow (Potamogetonaceae).
Brazilska ćerpjenka
Brazilska ćerpjenka (Passiflora racemosa) je rostlina ze swójby ćerpjenkowych rostlinow (Passifloraceae).
Pisane črijki
Pisane črijki (Aconitum variegatum) su rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae). Dalše serbske mjeno je pisane stupnički.
Wopis
Pisane črijki su trajne zelo, kotrež docpěje wysokosć wot 75 hač 150 cm.
Stołpik je často tam a wróćo zhibnjeny a čerwjenojće šakaty.
Łopjena su hač spódka třidźělne hač pjećdźělne.
Jěd
Hižo 1-2 g jěda tuteje rostliny skutkujetej smjerćonošnje. Alkaloid akonitin najprjedy nerwy rozbudźi a potom lemi. Jěd samo intaktnu kožu předrěwa.
Stejnišćo
Rosće we wudolinowych lěsach, łučinowych lěsach. Ma radšo čerstwe hač włóžne, wutkate a zwjetša wapnite pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w srjedźnych horinach a alpskim předkraju rozšěrjena.
Ameriski buk
Ameriski buk (Fagus grandifolia, syn. F. americana, F. ferruginea) je štom z roda bukow (Fagus) znutřka swójby bukowych rostlinow (Fagaceae).
Wopis
Ameriski buk je w lěću zeleny štom, kotryž docpěje wysokosć wot 20 - 30 m a ma hładku, slěbrošěru skoru.
Łopjena
Schódnje zarjadowane jednore lisćowe łopjena su jejkojte abo šwižnje jejkojte ze zubatej kromu. Jich dołhosć wučinja 60-120 mm, šěrokosć 25-75 mm, dołhosć stołpika 4-12 mm. Horni bok je błyšćaće módrozeleny, delni bok tróšku swětliši.
Kćenja
Ameriski buk je jednodomny rózno splažny (monözisch), tuž twori žónske ale tež muske kćenja na tej samsnej rostlinje. Tute so w rozdźělnych, skerje njenahladnych kwětnistwach z łopjenami na młodych wurostach jewja, muske kćenja w hustych, wisacych promjenjach, žónske kćenja zrunane w 4-zapadakowej wobalce, kotraž so z wodrjewjenym płodowym hornčkom (Cupula) nastanje.
Čas kćěwa je wot apryla hač do junija.
Wopróšenje so powšitkownje přez wětr přewjedźe (anemofilija).
Płody
Jako płody so něhdźe 2 cm dołhe worjechi tworja, bukwicy. Tute zrawja w septembrje hač oktobrje. Sedźa zwjetša po dwěmaj w płodowym hornčku hromadźe, přez čož typiske třihranita forma nastanje.
Worjechi so wot zwěrjatow rozšěrjeja (coochorija).
Rozšěrjenje
Zwonka jeho domjacych kónčinow rozšěrjenja so ameriske buki jenož rědko kultiwuja.
Wužiwanje
Jako parkowy štom so ameriski buk skerje rědko wusadźuje. Při składnosći so jako bonsaj plahuje.
Ćežke, twjerde drjewo so w parketowym a meblowym twarjenju, za kontainery, drjewowe přimadła a wšelake předmjety k wužiwanju wužiwa.
Hórski kapralc
Hórski kapralc (Euonymus latifolius ]) je rostlina ze swójby kapralcowych rostlinow (Celastraceae). Dalše serbske mjeno je ralinki.
Wutrajna skalinka
thumb|250px|[[Kćenje|Kćenja]]
Wopis
Wutrajna skalinka docpěje wysokosć wot 5 hač do 10 cm.
Łopjena
Łopjena su wusko-lancetojte a docpěja dołhosć wot 1 hač do 2 cm. Wone su kosmate a steja w kulowatych rozetach.
Kćenja
Kćěje wot apryla hač awgusta. Kćenja steja po třoch hač po wósomnaćoch we wokołkowych kićach. Štyri krónowe łopješka su žołte a docpěja dołhosć wot 4 hač do 6 mm.
Płody
Truki su wusko-eliptiske, steja na stołpikach a docpěja dołhosć wot 6 hač do 10 mm.
Stejnišćo
Rosće na wapnowych skałach, wotpočowacych drjebiznach a kamjentnych trawnikach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w horinach srjedźneje a južneje Europy rozšěrjena, při čimž we wysokosćach wot 1600 do 3400 metrow wustupuje.
Afghanistan
Na sewjer mjezuje z Uzbekistanom (137 km) a Tadźikistanom (1206 km), na sewjerowuchodźe z Chinu (76 km), na wuchodźe z Pakistanom (2430 km), na zapadźe z Iranom (936 km) a na sewjerozapadźe z Turkmenistanom (744 km). Stolica a najwjetše město je Kabul na wuchodźe kraja.
Krásná Hora
Krásná Hora je wjes a gmejna w Čěskej (kraj Vysočina, wokrjes Havlíčkův Brod). Leži 440 m nad mórskej hładźinu a ma něhdźe pjeć stow wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1379.
Turkmenistan
Turkmenistan je nutřkokrajny pusćinowy stat w srjedźnej Aziji, kotryž bě hač do lěta 1991 z dźělom Sowjetskeho zwjazka. Hłowne a najwjetše město je Ašgabat.
Geografija
Susodne kraje su Afghanistan na juhowuchodźe, Iran na juhu, Kazachstan na sewjerozapadźe a Uzbekistan na sewjerowuchodźe. Na zapadźe twori pobrjóh Kaspiskeho morja přirodnu hranicu.
Wjetšinu stata twori pusćina Karakum. Z rěki Amudarje wotbočuje Karakumski kanal, kotryž ju z hłownym městom wjaza. Za hospodarstwo kraja je wosebje wudobywanje zemskeho płuna wažne.
Stawizny
mini|left|upright|Wosobowy kult: Něhdyši prezident Saparmyrat Nyýazow na bankowce z lěta 1996 Po rozpadnjenju Sowjetskeho zwjazka přewza předsyda turkmenskeje komunistiskeje strony Saparmyrat Nyýazow móc w nowym njewotwisnym staće a natwari krutu diktaturu ze sylnym wosobowym kultum wokoło njeho. Jako Türkmenbaşy („wótc Turkmenjanow“) steješe hač do swojeje smjerće w lěće 2006 na čole Turkmenistana. Wot toho časa je Gurbanguly Berdymuhamedow ze statnym prezidentom.
Rušćina
Rušćina (русский язык, ) je słowjanska rěč. Ruska rěč słuša k wuchodosłowjanskim rěčam a do swójby indoeuropskich rěčow a je najbliša ukrainšćinje a běłorušćinje.
Rusce rěči 145 milionow ludźi, z toho w Ruskej samej wjace hač 118 milionow. Rusce rěči so nimo toho tež w Běłoruskej, Zjednoćenych statach Ameriki, na Ukrainje a w druhich krajach, wosebje pak w něhdyšich republikach Sowjetskeho zwjazka.
Gramatika
Rušćina ma šěsć padow a dwě čisle. Dual wjace nima. Při substantiwow, pronomenow a (zdźěla) ł-formow werbow ma tři genusy.
Měć
Za serbski werb měć eksistuje wosebita forma, kotraž wobsahuje prepoziciju у, genitiwnu formu wobsedźerja a formy werba быть. Wobsydstwo normalnje steji w nominatiwje.
Při negaciji steji město nominatiwa wobsydstwa genitiw.
Wěcowniki
Deklinacija substantiwow :
Substantiwy (singular):
Grenjerska maslenka
Grenjerska maslenka (Ranunculus villarsii) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
Połon
Połon (Artemisia absinthium) je rostlina ze swójby zestajenkowych rostlinow (Asteraceae).
thumb|left|płody
Wopis
Połon docpěwa wysokosć wot 1 - 1,5 m. Rostlina wonja jara aromatisce a so přez ricomy a přewisowace, so wokorjenjowace stołpiki rozšěrjuje.
Lisćo je wjele króć dźělene a tupo-šěre.
Połon kćěje wot julija hač do septembra. Kćenja su žołte.
Rozšěrjenje
Rostlina pochadźa ze stepow wuchodneje Europy a srjedźneje Azije.
W rostlinskim lěkowanstwje
W rostlinskim lěkowanstwje wužiwaja so zela (Herba Absinthii). Zběraja zela wot julija do awgusta. Dioskurides a Galen naspominaja rostlinu w swojich spisach. W srjedźowěku běše powšitkownje z wašnjom tutu rostlinu wužiwać.
W kuchinje
Połon je korjeninska rostlina. Połon wužiwa so w połonowych winjach.
Kosmata přetoržnička
Kosmata přetoržnička (Herniaria hirsuta) je rostlina ze swójby nalikowych rostlinow (Caryophyllaceae).
Ryby
thumb|right|250px|[[złota ryba (Carassius auratus), je jednu z najdlěšo domestikowanych rybow]]
Ryby, wědomosce Pisces (wot łaćonskeho piscis = ryba), je rozšěrjene pomjenowanje za zymnokrejne, přeco abo nimale přeco we wodźe žiwych rjapnikow. Dokelž ryby w zmysle kladistiki pak žadyn monofyletiski (z zhromadneho pochada nastaty) takson njepředstaja, wone buchu w coologiskej systematice často z pazorkomaj pisane ("ryby", "pisces"), zo by je z tym jako tak mjenowany parafyletiski takson poznamjenili.
Swěćata dróstnica
thumb|300px|Swěćata dróstnica Swěćata dróstnica (Potamogeton lucens) je rostlina ze swójby dróstnicowych rostlinow (Potamogetonaceae).
Wopis
Swěćata dróstnica je trajne zelo, kotrež docpěje wysokosć wot 60 hač 300 cm.
Błyšćace, transparentne, kónčkojte łopjena njesu napadne prěčne a podołhostne žiłki a docpěja dołhosć wot 10 hač 25 cm. Wone su tak krute, zo biće žołmow a sylny prud wudźerža.
Stołpik je kulojty a docpěje tołstosć wot 2 hač 4 mm.
Kćěje wot junija hač awgusta. Kćenja steja w 6 cm dołhej, hustej kłósce na hač do 30 cm dołhim stołpiku. Po kćěwje so kwětnistwa nurja.
Bruny płód njese krótki pysčičk a so wot wody preč spławja abo na wódnych ptačkach wisajo wostanu.
Stejnišćo
Rosće w 0,5 hač 6 m hłubokich, stejacych abo běžacych, wutkatych jězorach a hrjebjach.
Jakub Ticin
thumb|Jakub Xaver Ticin (1656–1693) Jakub Xaver Ticin SJ ( tež Jacobus Xaverius Ticinus; * 1. awgusta 1656 w Kulowje; † 17. apryla 1693 před Běłohrodom) bě jezuitski rjadnik, serbski gramatikar, sobuzałožer spisowneje rěče a nabožneho pismowstwa katolskich Serbow. Wón wuda 1679 prěnju ćišćanu hornjoserbsku gramatiku.
Žiwjenje a skutkowanje
Jakub Xaver Ticin narodźi so 1656 jako syn kopornika w Kulowje. Po wukubłanju na šuli Budyskeho tachantstwa, poda so Ticin do Čěskeje a zastupi 1673 w Praze do rjadu Jezuitow. W lětomaj 1678 a 1679 studowaše wón filozofiju w Nysy w Šleskej a wot 1679 do 1682 w Praze. Po tym skutkowaše wón jako wučer w Nysy (1682–84), Praze (wot 1684) a Chomutovje (wot 1691), poda so pak zdobom tež na wšelake pućowanja do Łužicy a Róžanta (1689) abo do klóštra w Oseku. Ticin zemrě za čas Turkowskich wójnow, na kotrychž so jako pólny kapłan we wójsku prynca Eugena (1663–1736) wobdźěli, před Běłohrodom na sćěhach chorosće.
Ze spisom Principia Linguae Wendicae wuda Ticin 1679 prěnju hornjoserbsku ćišćanu gramatiku w Praze, w kotrejž so přiwuznosće dla přewažnje na čěsku ortografiju zepěra a so z tym mjez druhim na ideje Mateja Dubrawa (1653–1684) z Kulowa poćahowaše. Wón přełoži katechizm Kanizija do serbšćiny (Praha 1685) a wuda 1692 z Epitome Historiae Rosenthalensis stawizny hnadowneho města Róžanta, z kotrychž nimo awtobiografiskeho tež wobšěrne listowanje z druhimi serbskimi duchownymi kaž Francom Jurjom Zyndu (1652–1706) a Hodanom Hawštynomm Hałšom (1640–1703) wuchadźa. Ze spisom spěchowaše Ticin putnikowanje k tamnišej postawje swjateje Marije, k Našej lubej knjeni z lipy, štož bě za čas nabožneho konstituowanja wažna kótwica katolskeje a serbskeje identity w přewažnje protestantiskej Hornjej Łužicy.
Počesćowanja
W lěće 1994 so naměsto w Kulowje po Ticinu pomjenowa.
Přispomnjenje
<references group="A" />
Harmalowy rutownik
Harmalowy rutownik (Peganum harmala) je rostlina ze swójby Nitrariaceae.
Po někotrych žórłach so do swójby rutownikowych rostlinow (Zygophyllaceae) zarjaduje.
Ptaki
Ptaki (Aves) su klasa znutřka podkmjena rjapnikow (Vertebrata). Na swěće je wokoło 9 600 družinow ptakow.
Město prědnjeju nohow maja křidle. Ale někotre ptaki njemóžeja z křidłomaj lětać, kaž na př. štrus, emu, pinguin.
Kónčkaty kapralc
Kónčkaty kapralc (Euonymus oxyphyllus) je rostlina ze swójby kapralcowych rostlinow (Celastraceae).
Kitlojta zelenka
Kitlojta zelenka je rostlina ze swójby krušwičkowych rostlinow (łaćonsce: Chimaphila umbellata, Pyrolaceae).
Věžnice
Věžnice je wjesna gmejna w Čěskej (kraj Vysočina, wokrjes Havlíčkův Brod). Leži 445 m nad mórskej hładźinu a ma něhdźe štyrista wobydlerjow.
Pupnikowe rostliny
Pupnikowe rostliny (Hydrocotyloideae) je podswójba symjencowych rostlinow (Spermatophyta) znutřka swójby aralijowych rostlinow (Araliaceae).
Po někotrych žórłach je swójska swójba (Hydrocotylaceae).
Wobsahuje sćěhowace rody:
Přewisna krušwička
Přewisna krušwička (Orthilia secunda) je rostlina ze swójby krušwičkowych rostlinow (Pyrolaceae). W někotrych žórłach so stary wědomostne mjeno Pyrola secunda wužiwa.
Wopisanje
Přewisna krušwička je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 7 hač 25cm. Rostlina je słabje jědojta.
Lubor Kasal
Lubor Kasal (* 24. januara 1958 w Praze) je čěski basnik, publicist a šefredaktor časopisu Tvar.
Přewisna krušwička
Wopisanje
Stołpiki su deleka křiwe a horjeka zrunane.
Łopjena su w delnim dźělu stołpika kopate. Łopjency su horjeka błyšćaty a docpěwaja dołhosć wot 4cm.
Kćěje wot junija hač julija. Kćenja su swětłe nažołć zelene.
Korjenje su husto wot hriboweje plećizny pokryte. Wona přiwzaće wody a žiwnych wutkow podpěra.
Stejnišćo
Rosće w jehlinowych lěsach na mochojtych, suchich, bazojtych a stuchły pódach.
Pupnik
Pupnik (Hydrocotyle) je ród z podswójby pupnikowych rostlinow (Hydrocotylaceae) znutřka swójby (Araliaceae).
Nóžkojta rězna
Nóžkojta rězna (Carex pediformis) je rostlina z podroda wšelakokłóskatych rěznow ze swójby cachorowowych rostlinow (Cyperaceae).
Europski kapralc
Europski kapralc (Euonymus europaeus ) je rostlina ze swójby kapralcowych rostlinow (Celastraceae). Dalše serbske mjena su kaponki, čerwjene kłobučki, kaponjace drjewo, honačik, kapłanki, kokorači kerk.
Wědomostne mjeno
W někotrych žórłach ma wědomostne mjeno Euonymus europaea. Ale nětko mjeno roda Euonymus je muski. Tohodla jenož Euonymus europaeus je płaćiwy.
Wopisanje
Europski kapralc je kerk abo małki štom, kotrež docpěje wysokosć wot 1,5 hač 3 m (wot 3 hač do 6 m).
Młode hałuzy su štyrihranite a maja šwižne křidleška.
Łopjena
Jich nazymske barbjenje je šarlachčerwjene.
Kćenja
Kćěje wot meje hač junija. Nazeleń žołte hač běłojte kćenja su njenapadne a steja po dwěmaj hač po sedmjoch we wokołkowych pakićach, docpěja wulkosć wot 0,6 hač 1 cm a su štyriličbne. Krónowe łopješka steja swobodnje a su jasnozelene-běłojte. Stameny steja před keluškowymi łopješkami.
Rostlina so wot insektow wopróšuje.
Płody
Brěčkaty kapslowy płód je róžojta, karminčerwjena abo purpurowa, štyrihranity, so štyridźělnje puka a docpěje šěrokosć wot 1,5 cm. Běłe symjenja maja oranžočerwjeny přikryw (Arillus) a su jědojte. Płody so wot ptačkow rozšěrjuja.
Stejnišćo
Rosće w žiwych płotach, na lěsnych kromach, we łučinowych lěsach a na rěčnych brjohach. Ma radšo zwjetša čerstwe, wutkate, hłubokosahace, zwjetša wapnite pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w nimale cyłej Europje z wuwzaćom najbóle sewjerneje Europy a dźělow regiona Srjedźneho morja rozšěrjena.
Wužiwanje
Drjewo něhdy bu za zhotowanje wrjećenow za předźenje wołmy wužiwane.
Olga Benario
Olga Benário-Prestes (* 12. februara 1908 w Mnichowje; † 23. apryla 1942 w “eutanazijowym“-wustawje Bernburg) bě němsko-brazilska a komunistiska rewolucionarka.
Elyzion
Elyzion (starogrjeksce „zbóžne [polo]“, łaćonsce elysium) je w grjekskej mytologiji „kupa zbóžnych“ na najdalšim zapadźe zemskeho wobkruha, kotruž wobćeče Okeanos a na kotruž so ći rjekojo sćelu, kotřiž buchu wot bohow lubowani abo kotrymž so njesmjertnosć dari.
Mytologiski woznam
Elyzion su rajske, z róžemi debjene łuki, na kotrychž knježi wěčne nalěćo a hdźež wužórli so na nektar podobny napoj z jednoho žórła rěki Lethe, kotryž zmóžni wěčne zabyće zemskich bědźenjow. Menelaos, Helena a Kadmos, žałožer Thebena, tam pječa mjez druhimi rjekami přebywaja a so w sćinje kadźidłowych štomow zabawjeja z jěchanjom a turnowanjom, z kóstkowanjom a hraćom na lutni.
Bratr Minosa, Rhadamanthys, knježi nad tutymi elyziskimi honami, paradiziske to městno, na kotrež bu tež Kronos dowjezeny, jako wot mjeda wopojeny spaše a Zeus jeho tak sputać zamó.
Patagonska rězna
Patagonska rězna (Carex magellanica) je rostlina z podroda wšelakokłóskatych rěznow ze swójby cachorowowych rostlinow (Cyperaceae).
Okrouhlice
Okrouhlice je wjes a gmejna w Čěskej (kraj Vysočina, wokrjes Havlíčkův Brod). Leži 405 m nad mórskej hładźinu a ma něhdźe 1200 wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1207.
Hańža Bjeńšowa
Hańža Bjeńšowa (rodź. Rachelic; * 27. měrca 1919 w Róžeńće; † 15. měrca 1999 w Budyšinje) běše serbska spisowaćelka. Wona narodźi so jako dźowka wučerja.
Wulki pucherjak
Wulki pucherjak (Utricularia vulgaris) je rostlina ze swójby pucherjakowych rostlinow (Lentibulariaceae). Dalše serbske ludowe mjeno su spóriš, hołbjace zelo, wódny lenčk, wódnomužowy chód a wódny tchór.
Hańža Bjeńšowa
Spočatnje jako kantoristka, dźěłaše po wójnje jako nowowučerka a wučerka. Pozdźišo bu sobudźěłaćerka w Domje serbskeho ludoweho wuměłstwa (DSLW). W času jeje dźěławosće běše mjez druhim tež redaktorka Płomjenja.
Wulki pucherjak
thumb|[[Kćenje]]
Wopis
Wulki pucherjak je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 15 hač 35 cm. Wón je swobodnje płuwaca wódna rostlina.
Wurostki docpěwaja dołhosć wot hač do 2 m.
Łopjena
Łopjena njesu 10-200 1-4 mm dołhich łójenskich pucherjow a docpěwaja dołhosć wot 2 hač 8 cm. Wone su do nitkojtych kónčkow rozdźělene.
Kćenja
Kćěje wot junija hač awgusta. Kćenja steja po 3-15 (4-25) w kićach, kotrež z wody wusahuja. Króna je złotožołta a docpěwa dołhosć wot 13 hač 30 mm.
Stejnišćo
Rosće předewšěm mjez bónčawami a w rědkim sćinje w zwjetša małowapnitych jězorach. Potrjebuje ćopłe stejnišća.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Europje rozšěrjena.
Ilěrska maslenka
Ilěrska maslenka (Ranunculus illyricus) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
Włosojta dróstnica
Włosojta dróstnica je rostlina ze swójby dróstnicowych rostlinow (łaćonsce: Potamogeton trichoides, Potamogetonaceae).
Japanski kapralc
Japanski kapralc (Euonymus japonicus) je rostlina ze swójby kapralcowych rostlinow (Celastraceae).
Wopis
Japanski kapralc je šěroko rosćacy, přeco zeleny kerk, kotryž docpěje wysokosć wot něhdźe 3,5 m.
Ćmowozelene łopjena su błyšćace.
Kćěje w zažnej lěću. Kćenja su swětłozelenojte.
Płody su blědźe róžojte kapsle. Symjenja su oranžowe.
Konfucius
thumb|Konfucius, zwobraznjenje z 18. lětstotka Kǒng Zǐ (chinsce: 孔子, Wade-Giles: K'ung-tzŭ „Mištr Kong“) bě chinski filozof, kotrehož wučba a filozofija staj hłuboko wobwliwowałoj myslenje a žiwjenje Chinjanow, Korečanow, Japančanow a Vietnamjanow. W zapadźe je wón předewšěm jako Konfuzius znaty (złaćonšćene z Kǒng Fūzǐ „wučenski mištr Kong“). Prawdźepodobnje je žiwy był wot 551 do 479 do Chr. a so narodźił w měsće Qufu w chinskim staće Lu (dźensniša prowinca Shandong), hdźež je tež zemrěł.
Robert Clemen
mini|upright|Robert Clemen (2013)
Robert Clemen (* 21. julija 1967 w Lipsku) je sakski politikar Křesćansko-demokratiskeje Unije Němskeje, kiž bě wot 1999 do 2014 direktnje woleny zapósłanc wólbneho wokrjesa 25 (Lipsk 1) w sakskim krajnym sejmje. W lětomaj 2018/19 přisłušeše sejmej znowa. Do toho bě wot 1994 do 2006 čłon Lipšćanskeje měšćanskeje rady.
Konfucius
Centralny tema jeho wučby je porjadk, kotryž so docpěje po jeho měnjenju z pomocu česćownosće napřećo ludźom a česćowanja prjedownikow. Jako ideal płaćeše Konfuciusej „nadobny“ (junzi), moralisce bjezporočny čłowjek. Nadobny móže čłowjek być, jeli je w harmoniji z cyłotu swěta: „namakać žro, kotrež naše moraliske byće ze wšowobpřijacym porjadkom, z centralnej harmoniju zjednoći“, bě za Konfuciusa najwyši čłowjeski cil.
Robert Clemen
Clemen bu jako direktny kandidat swojeje strony z 29,4 % hłosow woleny. Při wólbach 2014 zhubi jako jenički direktny kandidat CDU swój direktny mandat na Julianu Nagel wot Lěwicy. 2018 zaćahny jako nastupnik za Alexandera Kraußa znowa do sejma.
Konfucius
Hódnoty jeho filozofije stajichu so w Chinje za čas Han Dynastije (206 do Chr. - 220 po Chr.) wyše tych druhich doktrinow kaž legalizma abo taoizma. Mysle Konfuciusa wuwichu so do filozofiskeho systema, kotryž je jako konfucianizm znaty. Jezuit Matteo Ricci (1552–1610) šěrješe jón w zapadźe. Wón běše prěni, kotryž złaćonšći mjeno na „Konfucius“. Jeho wučby namakaja so w „Analektach“ Konfuciusa (Lunyu), zběrce „krótkich aforistiskich fragmentow“, kotraž bu wjele lět po jeho smjerći zestajena.
Japanski kapralc
Rozšěrjenje
Pochadźa z Japanskeje.
Něžny stolistnik
Něžny stolistnik (Myriophyllum alterniflorum) je rostlina ze swójby stolistnikowych rostlinow (Haloragaceae).
Wopis
Něžny stolistnik ma kwětnistwo, kotrež docpěwa dołhosć wot 3 cm.
Łopjenowe wotrězki docpěwaja dołhosć wot 1,5 cm.
Postpozicija
Jako postpozicija so woznamjenjeja słowa, kotrež steja na rozdźěl wot prepozicijow za słowom, na kotrež so poćahuja.
W němčinje
W němčinje žadaja sej wěsty pad za nomen:
Někotre postpozicije jich pad změnja, jeli jako prepoziciju před poćahowym słowom steja:
Smjerdźaca pyskawa
Smjerdźaca pyskawa (Geranium robertianum) je rostlina ze swójby pyskowničkowych rostlinow (Geraniaceae). Druhe serbske mjeno je smjerdźace baćonki.
Postpozicija
W druhich rěčach
Postpozicije tež w druhich rěčach wustupuja, při čimž wužiwaja někotre rěče postpozicije pódla prepozicije, mjeztym zo maja druhe rěče jeničce postpozicije.
Smjerdźaca pyskawa
Etymologija
Botaniske mjeno Geranium wotwodźuje so wot grjekskeho słowa γερνιον. Słowo je diminutiw słowa γρανος. Woznjamjenja telko kaž žoraw a poćahowa na podobu płoda.
Wopis
Smjerdźaca pyskawa je jednolětna, njepřijomnje ćehnjaca, rozpjeršenje kosmata rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 20 hač do 40 cm.
Hładka přetoržnička
Hładka přetoržnička (Herniaria glabra) je rostlina ze swójby nalikowych rostlinow (Caryophyllaceae). Dalše serbske ludowe mjeno je močenka.
Smjerdźaca pyskawa
Wopis
Stołpik docpěwa wysokosć wot 20 hač do 60 cm. Často stołpik a łopjena je karminčerwjeny. Łopjena maja 3 hač 7 stołpikatych wotrězkow.
Čopojty korjeń je krótki a hałuzaty.
Lethe
Lethe (z grjekskeho λήθη: zabyće) je po grjekskej mytologiji jedna z rěkow podswěta.
Smjerdźaca pyskawa
Kćenja
Smjerdźaca pyskawa kćěje wot meje hač do oktobra. Róžojte abo purpurne kćenja su najčasćišo po porach a krótkostołpikate. Kćenjowe stołpiki a keluchi maja žałzate a nježałzate włosy. Keluškowe łopješka docpěwaja dołhosć mjezy 6 a 8 mm a maja stajeny kónčk. Kćenjowe łopješka docpěwaja dołhosć mjezy 9 a 12 mm a su prědku skulojćene. Próšniki su oranžojte.
Barack Obama
Barack Hussein Obama (* 4. awgusta 1961 w Honolulu) bě wot 20. januara 2009 hač do 20. januara 2017 44. prezident Zjednoćenych statow Ameriki a prěni Afroameričan w tej poziciji. W lěće 2012 bu w zastojnstwje wobkrućeny.
Kadźency
Kadźency (Nymphalidae) su swójba mjetelow (Lepidoptera).
Lethe
Pozdźiše poćahowanja na rěku Lethe
W bójskej komediji naspomni so rěka Lethe. Jeje horni běh nadeńdźe so w zemskim paradizu na wjeršku hory wučisćenja a ćeče wottam dele k srjedźišću zemje. Rjek bójskeje komedije, Dante Alighieri, dyrbi so w rěce Lethe myć, prjedy hač smě do raja zastupić.
Hładka přetoržnička
Wopis
Hładka přetoržnička je jednolětna rostlina abo trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 5 hač 30 cm. Lêžaca rostlina je naha abo słabje kosmata a jara rozhałuzowana.
Smjerdźaca pyskawa
Płody
Płody docpěwaja dołhosć mjezy 1,5 a 2,5 cm a maja kosmowe postronki, z kotrymiž při dalezmjetanju na murjach, skorach atd. so njepušća.
Wóń a wolije
Wóń rostliny je njepřijomny.
Eteriske wolije móžeja mole a muchi zaćěrić.
Stejnišćo
Je smjerdźaca pyskawa w lisćowych a měšanych lěsach. Rostlina preferuje chłódkojtu, włóžnu, wutkatu pódu. Runje tak rosće na słónčnych, suchich stejnišćach.
Rozšěrjenje
Smjerdźaca pyskawa je w nimale cyłej Europje rozšěrjena. Rozšěrjenje saha wuchodźe hač do Japanskeje a na juhu hač do centralneje  Afriku. Nimo toho rostlina rosće w dźělach sewjerneje Ameriki.
W rostlinskim lěkowanstwje
W rostlinskim lěkowanstwje wužiwaja so zelko z kwětach (Herba Ruperti). Zběraja zelko wot meje do oktobra.
Saururowe rostliny
Saururowe rostliny (Saururaceae) su swójba symjencowych rostlinow (Spermatophytina).
Wobsahuje sćěhowace rody:
Hładka přetoržnička
Łopjena
Łopjena su zdźěla přećiwostejne, zwjetša pak schódne, owalne hač lancetojte, sedźace, nahe žołtozelene a docpěwaja dołhosć wot 3 hac 8 mm.
Kłosowy stolistnik
Kłosowy stolistnik (Myriophyllum spicatum) je rostlina ze swójby stolistnikowych rostlinow (Haloragaceae).
Kurów
Kurów je wjes w Pólskej.
Kłosowy stolistnik
Wopis
Kłosowy stolistnik je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 300 cm.
Jědojta maslenka
Jědojta maslenka (Ranunculus sceleratus) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
Kłosowy stolistnik
Łopjena
Česakojte łopjena steja po štyrjoch w mutličkach. Łopjena docpěwaja dołhosć wot 3 hač 4 cm wobsteja z 15-40 wotrězkow z dołhosću wot 2,5 cm.
Mutličkaty stolistnik
Mutličkaty stolistnik (Myriophyllum verticillatum) je rostlina ze swójby stolistnikowych rostlinow (Haloragaceae).
Kurów
Kurów leži w lublińskim wojewódstwje, mjez městomaj Puławy a Lublin w juhuwuchodnej Pólskej. Wjes ke gmejnje Kurów słuša.
Kłosowy stolistnik
Kćenja
Kćěje wot julija hač awgusta. Kwětnistwa wusahuja z wody a su zrunane, podlěšene kłóski, kotrež docpěwaja dołhosć wot 5 hač 20 cm. Hornje kćenjowe mutlički su muske a srjedźne su dwusplažne, mjeztym zo delnje su žónske. Kćenja docpěwaja šěrokosć wot něhdźe 3 mm. Muske kćenja su čerwjenojte.
Thomas Colditz
thumb|Thomas Colditz w lěće 2013
Kurów
Wjes naspomni so prěni raz w lěće 1185.
Postpozicija
W druhich rěčach
Sćěhowace rěče maja někotre postpozicije pódla prepozicijow:
Konfucius
Po aktualnych dopóznaćach
Dwě lěće po tym, zo bě so 551 w Lu narodźił, wumrě jeho nan a młody Konfucius dósta 539–552 do Chr. priwatnu wučbu pola swojeho dźěda. Z 19 lětami bu zwoženjeny a w lětach 532–502 do Chr. dźěłaše wón mjez druhim jako dohladowar bróžnjow abo wukonješe druhe niske dźěła.
Postpozicija
W druhich rěčach
Sćěhowace rěče maja postpozicije nimo někotrych prepozicijow:
Módre črijki
Módre črijki (Aconitum napellus) su rostlina ze swójby maslenkych rostlinow, z roda črijkow. Dalše serbske mjena su swjateje marcyne stupnički, swjateje marcyne črijki, swjateje marcyne kapički, módre hołbiki a módre šišaki.
Konfucius
Po aktualnych dopóznaćach
Jeho mać zemrě 529 do Chr. Po pozdatnym zetkanju z Laozi, kotryž płaći jako załožer daoizma, w Luoyang 518 do Chr. dyrbješe Konfucius dwě lěće pozdźišo dla internych bojow wo móc ćeknyć a w susodnym staće Qi eksil pytać. Po jeho nawróćenju do Lu započa so něhdźe 500 do Chr. politiski postup Konfuciusa. Najprjedy bu wón twarski minister, potom justicny minister a skónčnje 498 do Chr. zastupowacy kancler.
Kurów
W lěće 2006 je tam bydliło 2 782 ludźi.
Postpozicija
W druhich rěčach
Sćěhowace rěče maja jeničce postpozicije:
Módre črijki
Wopis
Módre črijki su trajne zelo, kotrež docpěje wysokosć wot 0,5 hač do 1,5 m a maja sylny, najčasćišo njehałužkowany stołpik. Módre črijki su jara jědojte kaž wšě družiny tutoho roda.
Konfucius
Po aktualnych dopóznaćach
495 do Chr. stat Wei
Postpozicija
W druhich rěčach
Tež wotemrěta hetitišćina měješe postpozicije, kotrež so zwjetša z datiwom-lokatiwom wužiwachu:
Kłosowy stolistnik
Stejnišćo
Rosće mjez druhimi rostlinami w stejacych abo pomału běžacych, chłódnych abo ćopłych, wutkatych, ale tež poćeženych wodiznach, kotrež docpěwaja hłubokosć wot 1 hač 5 m.
Thomas Colditz
Thomas Colditz (* 8. septembra 1957 w Aue) je sakski politikar Křesćansko-demokratiskeje unije Němskeje (CDU), kiž bě wot 1990 do 2019 zapósłanc wólbneho wokrjesa 5 (Aue-Schwarzenberg 1) w sakskim krajnym sejmje.
Konfucius
Po aktualnych dopóznaćach
494 do Chr. stat Chen
Wuhlikowy dioksid
thumb|right|200px|Wuhlikowy dioksid Wuhlikowy dioksid (CO2) je bjezbarbny, njewonjaty płun, kotryž je ćeši hač powětr. Skapalnjeny, wón sylnje so wuwarjuje a nachwilnje ćopłotu z wokolina wućahuje, tak zo nastawa běły wuhlikowodioksidowy sněh (druhe mjeno: suchi lód). Tutón suchi lód so wuwarjuje bjez roztawanja (sublimuje), tohodla wón je dobra chłódźenska a konserwowanska maćizna.
Wón so pušća we wodźe k wuhlikowej kisalinje (H2CO3). Wón so wužiwa za wuhlikowodioksidowe napoje, kotrymž wuhlikowa kisalina da kisałkojty słód.
Mutličkaty stolistnik
Wopisanje
Mutličkaty stolistnik je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 300 cm.
Thomas Colditz
Colditz bu 2014 jako direktny kandidat swojeje strony we wólbnym wokrjesu Rudohory 2 z 47,8 % hłosow woleny. Při wólbach 2019 hižo njenastupi.
Lethe
Pozdźiše poćahowanja na rěku Lethe
W Goethowej dramje Faust II (I. Akt, Powabna krajina) namołwi Ariel duchow, zo bychu Fausta „im Tau von Lethers Flut“ wukupali, zo by móhł swoje dopomnjenki na pakt z čertom a swoje winy z Fausta I zabyć.
Konfucius
Po aktualnych dopóznaćach
492 do Chr. Wei, po tym Jin
Tautiška giesmė
thumb|Portret Vincas Kudirka na papjerjanym pjenjezu wot 500 [[Litawske lido|litawskich lidach wudate w lěće 2000]] Tautiška giesmė je narodna hymna Litawskeje. Prěnja publikacija so je přez Varpas, 1898, čo. 6 stała.
Lethe
Pozdźiše poćahowanja na rěku Lethe
Dalše naspomnjenja rěki Lethe namakaja so pola Hölderlina w Hyperionje, pola Bertolda Brechta w dramje Baal a pola wjele druhich spisowaćelow.
Hładka přetoržnička
Kćenja
Kćěje wot junija hač oktobra. Kćenja docpěwaja wulkosć wot něhdźe 1 mm, wutworja kłubičku ze sydom hač dźesać kćenjow a steja w łopjenowych rozporach. Krónowe łopješka su swobodne, prašiwe abo faluja.
Tautiška giesmė
Originalny tekst wot Vincas Kudirka
Tautiška giesmė
Konfucius
Po aktualnych dopóznaćach
490 do Chr. stat Cai; rozestajenjow mjez Chen a Cai dla Konfucius skoro zahłódni
Tautiška giesmė
Originalny tekst wot Vincas Kudirka
Lietuva, Tėvyne mūsų
Konfucius
Po aktualnych dopóznaćach
488 do Chr. stat Wei
Tautiška giesmė
Originalny tekst wot Vincas Kudirka
Tu didvyrių žeme,
Mutličkaty stolistnik
Wopisanje
Stołpik je podnurjeny.
Łužiska Alianca
Łužiska Alianca ( Łužyska Alianca, Lausitzer Allianz) je mała politiska strona w Zwjazkowej republice Němskej, kotraž rozumi so wosebje jako zastupjerka Serbow we Łužicy. Předsyda je Hannes Kell.
Tautiška giesmė
Originalny tekst wot Vincas Kudirka
Te stiprybę semia.
Łužiska Alianca
Strona bu załožena w lěće 2005 pod mjenom Serbska ludowa strona. Wona njeje w komunalnych, wokrjesnych abo krajnych gremijach zastupjena.
Hładka přetoržnička
Maćizny
Rostlina wobsahuje saponiny, flavoniody a hydroksykumariny.
Pušponowe rostliny
Pušponowe rostliny (Buxaceae) su swójba symjencowych rostlinow (Spermatophyta).
Mutličkaty stolistnik
Łopjena
3-6 česakojte łopjena steja po třoch hač po šesćoch w mutličkach a docpěwaja dołhosć wot 5 cm a wobsteja z 15-40 wotrězkow.
Pušponowe rostliny
Wobsahuje sćěhowace rody:
Mutličkaty stolistnik
Kćenja
Kćěje wot junija hač awgusta. Kwětnistwo wusahuje z wody a je kłóska, kotraž docpěwa dołhosć wot 5 hač 20 cm. Hornje kćenjowe mutlički su muske, srjedźne su dwusplažne, mjeztym zo delnje su žónske. Ma dołhe našćěpane łopjena we wobłuku kłóskow, kotrež du dlěše hač čerwjenojte kćenja.
Zymne pupki
Rostlina přetraje zymu we formje specialnych zymnych pupkow.
Hładka přetoržnička
Stejnišćo
Rosće na nawěwach, pućach, pěskowych trawnikach, dwórnišách a w zahrodnistwach. Preferuje suche, małowapnite, pěskowe abo šćerkojte pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Europje rozšěrjena.
Pazorkowa rězna
Pazorkowa rězna (Carex ornithopoda) je rostlina z podroda wšelakokłóskatych rěznow ze swójby cachorowowych rostlinow (Cyperaceae).
Módre črijki
Łopjena
Wulke łopjena su rukoformowe a hač do póda 5- hač do 7-dźělne. Jich wotrězki maja šwižno-lancetojte kónčki.
Pazorkowa rězna
Wopis
Pazorkowa rězna docpěwa wysokosć wot 5 hač do 15 cm.
Konfucius
Po aktualnych dopóznaćach
Hakle 484 do Chr. jeho nazad do Lu zwołachu. Tam dožiwi wón 482 do Chr. smjerć swojeho syna Bo Yu, 481 do Chr. smjerć najlubšeho wučomnika Yan Hui a zamordowanje wójwody stata Qi. To so tež jako započatk „časa so wadźacych mócnarstwow“ mjenuje. 480 do Chr. zemrě jeho šuler Zilu na bitwišću a lěto na to tohorunja Konfucius.
Módre črijki
Kćenja
Kćěje wot junija hač do awgusta. Mnoholičbne Kćenja steja w na kóncu stejacych w prawej měrje abo sylnje so rozhałuzowanych kićach a su ćmowomódrowioletne abo ćmowomódre a docpěja dołhosć wot 2 hač 3 cm. 5 kćenjowych łopjenow su njesymetriske; najhorniše je kaž "helm" formowane a njeje wyši hač šěroki. Próškowe łopješka su zwjetša kosmate. Proterandriske kćenja su jako wuwzaće maslenkich rostlinow dorsiwentralne.
Kćenja bu wot čmjełow wopróšene.
Maćizny
Rostlina wobsahuje alkaloidy Aconitinoweho typa. Jěd móže samo intaktnu kožu předrěwać.
Stejnišćo
Wón rosće w hórskich lěsach, wysokotrajnowych honach a na rěčnych brjohach.
Pazorkowa rězna
Łopjena
Swětłozelene łopjena docpěwaja šěrokosć wot 2 hač do 4 mm.
Konfucius
Po aktualnych dopóznaćach
Po „Historiskich analach“ (Shiji) wot Sima Qian, kotryž je lětstotki po Konfuciusu za čas Han-dynastije žiwy był, rysuje so tróšku hinaši wobraz wo Konfuciusu.
Módre črijki
Rozšěrjenje
Módre črijki je w srjedźnych a wysokich horach cyłeje Europy rozšěrjeny.
Pazorkowa rězna
Kćenja
Kćěje wot apryla hač do meje. Wšě kłosy wuchadźa wot nimale samsneho dypka. Žónske kłosy docpěwaja dołhosć wot 6 hač do 10 mm a wotsteja z 2-6 kćenjow.
Konfucius
Po aktualnych dopóznaćach
Je ćežko sebi jasny wobraz wo Konfuciusu zdobyć, dokelž njeje ani jeničku pisomnu twórbu zawostajił. Podobnje kaž pola Jězusa buchu wučby Konfuciusa hakle něhdźe 100 lět po jeho smjerći wot jeho wučomnikow napisane.
Nadobny
Lunyu je spis, kotryž je wuchodoaziske duchowne stawizny najbóle wobwliwował. Wón wobsahuje štyri zakładne zapřimjeća Konfuciusa: sobučłowjeskosć, sprawnosć, lubosć dźěći k staršim a prjedownikam a ritusy.
Tautiška giesmė
Originalny tekst wot Vincas Kudirka
Tegul Tavo vaikai eina
Konfucius
Nadobny
Čłowjeski ideal je za Konfuciusa nadobny. Nadobny prócuje so mjenowane štyri dobre počinki zwoprawdźić. Tute su za Konfuciusa pak jenož ideal, kotryž so njehodźi docpěć. To so pokaza w Lunyu, hdyž rěka wo mištru: „Njeje to wony muž, kotryž wě, zo so jeho ideje njehodźa zwoprawdźić, kotryž je pak tohodla njespušći?“ Konfucius praji sam (XIV, 28):
Módre črijki
Wužiwanje
Prjedy je so jěd za preparaciju šipowych a hlebijowych kónčkow wužiwała. Medicinsce aconitinowe alkaloidy so jako sylnje skutkowacy anestezijowacy srědk wužiwa.
Wuhlikowy dioksid
Dokelž wuhlikowy dioksid je ćeši hač kislik, wón ma nachilnosć wutłóčować kislik z jamach a tworić płunowe jězory. Tohodla je móžne dusyć w tajkich městach, na př. studnje abo sila.
Wuhlikowy dioksid je hłowny wobstatk powětra, z něhdźe 0,038% po wolumenje. Wón je wažny dokelž wón so wužiwa wot rostlinow za fotosintezu. Nimo toho wón je bazowy akter při rostlinarnjowym efekće  a tohodla so prócuja  wot rozdźělnych instancow  pomjeńšować jeho emisiju do atmosfery za čas poslednich lětdźesatkow (na kóncu 20. lětstotka a spočatk 21. lětstotka).
Wobswětowy problem
Wot industrielneje rewolucije su emisijowali do atmosfery miliony tonow wuhlikoweho dioksida, ale předewšěm wokoło lět dla powšitkowneho a zaindustrielneho a zatransportoweho wužića wuhla, njesměrny producent wuhlikoweho dioksida, emisjia CO² je drastisce stupała. Po Druhej swětowej wójnje so je nowa industrielna rewolucija wotměwała, kotraž je nowe stupanje tutych emisijow wuskutkowała. Runje před tutymi rosćenjemi a dla specifiskich podawkow so je małke zniženja wotměwali, kaž na př. za čas Prěnjeje a Druheje swětoweje wójny, po ekonomiskej krizy lěta 1929, po druhej naftowej krizy lěta 1979 a po krizy kónčaceho Sowjetskeho zwjazka. Za čas poslednich lětdźesatkow róst bě jara wyši w Aziji dla tehdomneho spěšneho industrielneho rosta, ale hišće emisija CO² so předewšěm w hižo wuwitych krajach a předewšěm w Zjednoćenych statach Ameriki wotměwać.
Hłowne producenća (w lěće 2004)
Praja, nimo Zjednoćenych statow Ameriki, Kanady a Japanskeje, wšě su kraje zapadneje Europy. Pad USA je kedźbyhódny, jeli wotwažuja, zo tutón kraj njeakceptuje wupjelnjować wjele mjezynarodnych zrěčenjow, kaž tón Protokol Kioto (1997). Jenož w Zjednoćenych statach Ameriki funguje wjace hač 245 milionow jězdźidłow. Zjednoćene staty Ameriki je zamołwite za 27 % emisijow, mjeztym cyła Europa jenož za 24 %. Ruska za 15 % a wuchodna Azija (Čina) za 11 %. Cyła Afrika jenož za 2'5 % a Južna Amerika za 3 %. W přerězku emisija CO² bu zawinowana wot produkcije elektriki (33 %), industrije (25 %), transporta (24 %), dom a tepjenje (13 %) a rafinerije (5 %).
Tautiška giesmė
Originalny tekst wot Vincas Kudirka
Vien takais dorybės
Konfucius
Nadobny
„Konfucius rjekny: „Za puć nadobneho su trěbne tři wěcy, ja pak to njezdokonjam: prawe zadźerženje druhim ludźom napřećo – to wuswobodźi wot starosćow. Mudrosć – wona zachowa před dwělemi. Rozsudźenosć – wona přewinje strach.“ Zi-gong přispomni: „Tak mištr sebje posudźuje.“
Tautiška giesmė
Originalny tekst wot Vincas Kudirka
Tegul dirba Tavo naudai
Ir žmonių gėrybei
Tegul saulė Lietuvoj
Tamsumas prašalina,
Ir šviesa, ir tiesa
Mūs žingsnius telydi.