cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Čerwjeń (město)
Ma něhdźe dźewjeć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1387 prěni raz naspomniło.
Kostopil
thumb|left Kostopil je město w oblasći Riwne na sewjerozapadnej Ukrainje. Leži w historiskej Wołyńskej něhdźe 40 kilometrow sewjerowuchodnje Riwnoho.
Ma něhdźe 31 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so we 18. lětstotku załožiło a ma wot lěta 1923 měšćanske prawa. Mjez 1921 a 1939 słušeše do Pόlskeje.
Laxmanowa rohodź
Laxmanowa rohodź (Typha laxmanii) je rostlina ze swójby rohodźowych rostlinow (Typhaceae).
Tatarska łoboda
Tatarska łoboda (Atriplex tatarica) je rostlina ze swójby šćěrjencowych rostlinow (Amaranthaceae).
Po někotrych žórłach so swójbje pólšicowych rostlinow (Chenopodiaceae) přirjaduje.
Niger
Niger je nutřkokrajny stat w zapadnej Africe. Nadeńdźe so při rěce ze samsnym mjenom při južnej kromje Sahary.
Zrych
thumb|left Zrych (, lezginsce Цуругъ) je wjes w europskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w sewjernym Kawkazu w republice Dagestan něhdźe 270 kilometrow južnje Machačkale. Ma něhdźe 1600 wobydlerjow.
Niger
Něhdyša francoska kolonija je wot lěta 1960 njewotwisna a słuša k najchudšim krajam na swěće.
Zrych
Sydlišćo je so w lěće 1839 załožiło.
Niger
Geografija
Niger mjezuje z Algeriskej a Libyskej na sewjeru, z Čadom na wuchodźe, z Nigeriju na juhu, z Beninom a Burkinu Faso na juhozapadźe a z Malijom na zapadźe.
Najwyše městno je Mont Greboun (1944 m nad normalnej nulu).
Karel Kramář
Karel Kramář (* 28. decembra 1860, Vysoké nad Jizerou; † 26. meje 1937 w Praze) bě čěski a čěskosłowakski politikar a prěni premier Čěskosłowakskeje republiki.
Niš
Niš (kyrilisce Ниш) je třeće najwjetše město w Serbiskej a zdobom zarjadniske sydło wobwoda Nišava. Wulkoměsto je wuznamne industrijowe a wikowanske srjedźišćo na juhu Serbiskeje a sydło prawosławneho biskopa. Nimo toho nadeńdu so tam uniwersita, symfonijowy orchester, muzeje a dźiwadła.
Město nadeńdźe so něhdźe 250 kilometrow južnje Běłohroda a 160 kilometrow zapadnje Sofije nad rěku Nišava.
center|mini|upright=1.4|Prawosławna katedrala swj. Trojicy
Wulki jězončik
Wulki jězončik (Prunella grandiflora) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Wopis
Wulki jězončik je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 10 hač 30 (45) cm. Rostlina je rozpjeršenje kosmata.
Łopjena
Łopjena su w křižu přećiwostejne a dołhojće-jejkojte a docpěwaja dołhosć wot 2 hač 6 cm. Hornje su často našćěpane a čumpaće kosmate.
Kćenja
Kćěje wot junija hač awgusta. Módrowioletne kćenja docpěwaja dołhosć wot 2 hač 2,5 cm a steja po štyrjoch hač po šesćoch w mutličkach, při čimž přesahuja lisćo. Krónowa rołka je horje zhibnjena. Hornja hubka ma formu helma, mjeztym zo delnja hubka je třidźělna.
Židźinka
Židźinka (Asclepias) je ród z podswójby łastojčnikowych rostlinow (Asclepiadoideae) znutřka (Apocynaceae).
Družiny
K židźinkam (Asclepias) słuša něhdźe 120 hač 140 družinow. Tu je wuběrk:
Kukurica
Kukurica (Zea) je ród ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Systematika
Dźiwje formy roda so pod mjenom Teosinte zhromadźuja a bu najprjedy dla hinašo so zjewjacych kwětnistwow do swójskeho roda Euchlaena stajene. Ale so je wopokazowało, zo je prawa kukurica z najprjedy jako Euchlaena mexicana zhromadźowanych Teosinte-formow nastała, wosebje z hakle 1980 wopisaneje Zea mays subsp. parviglumis a k mjeńšemu podźělej tež z Zea mays subsp. mexicana. Tute poddružinje dźensa hišće w Mexiku a Guatemali wustupujetej.
GRIN-datowa banka wjedźe sćěhowace družiny a poddružiny:
Das Karpatenblatt
Das Karpatenblatt su němskorěčne nowiny za němsku mjeńšinu (něhdźe 5.500 ludźi) w Słowakskej.
Calau
Calau je pomjenowanje:
Hlej tež
Kachowka
Kachowka je město w Chersonskej oblasći na juhu Ukrainy. Leži při spjatym jězorje Dnjepra něhdźe 90 kilometrow sewjerowuchodnje Chersona.
Ma něhdźe 37 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1492 jako turkowska twjerdźizna Islam-Kermen załožiło a ma wot lěta 1918 měšćanske prawa.
Skandinawiska
Skandinawiska je w geografiskim zmysle skandinawiska połkupa mjez Atlantiskim oceanom a Baltiskim morjom, na kotrejž ležitej Norwegska a Šwedska. Po kulturnych, stawizniskich a rěčnych aspektach słuša tež Danska k Skandinawiskej. Finska je stawiznisce a politisce z tymi statami zwjazana a bu tohodla zdźěla tež jako skandinawiski kraj pomjenowana, byrnjež finšćina zhromadne korjenje z druhimi skandinawiskimi rěčemi njeměła. W dalšim (kulturnym) zmysle płaća druhdy tež Islandska, Färöje a Grönlandska jako skandinawiske kraje.
Skandinawiske chorhoje
Znate su typiske skandinawiske chorhoje, dokelž maja wšě po přikładźe Dannebroga jenaki muster.
Wulki jězončik
Rozšěrjenje
Rostlina je předewšěm w srjedźnej Europje, sewjernje hač do južneje Šwedskeje, južnje hač do sewjerowuchodneje Španiskeje, w runinje rěki Po a w Bołharskej rozšěrjena.
2. apryla
2. apryla abo '''2. jutrownika''' je 92. dźeń gregorianiskeje protyki (93. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 273 dnjow hač do kónca lěta.
Narodniny
mini|upright=0.4|Arnošt Simon (* 2. apryla 1905)
Syntaksa
Syntaksa je dźěl gramatiki kotraž přepytuje strukturu sady.
Nowe Poršicy
Nowe Poršicy (serbsce prjedy tež Přeměnki, Neupurschwitz) su hornjołužiska wjeska w sakskim wokrjesu Budyšin, kotraž słuša wot lěta 1994 ke Kubšicam. Dotal běchu ze starodawna wjesny dźěl Poršičanskeje gmejny. Maja wobydlerjow.
Sydlišćo leži při Wósporskej dróze při južnej kromje Budyskeho lětanišća, kiž bu 1910 załožene jako wojerske zwučowanišćo. Nasta hakle po 1802 jako wutwar Poršic při šoseji Budyšin–Wóspork a wobsteješe prěnjotnje z korčmy, kowarnje a pjeć burskich chěžow. W běhu bitwy pola Budyšina w meji 1813 přenocowaše Napoléon Bonaparte ze swojej wosobinskej gardu w bliskosći Nowych Poršic.
Sassnitz
Kónči tu zwjazkowa dróha 96, kotraž pochadźa z hornjołužiskeje Žitawy.
Wšelakosymjenjowa łoboda
Wšelakosymjenjowa łoboda (Atriplex micrantha) je rostlina ze swójby šćěrjencowych rostlinow (Amaranthaceae).
Pawoł V.
thumb|Bamž Pawoł V.
Pawoł V. (z byrgarskim mjenom Camillo Borghese; * 17. septembra 1552 w Romje; † 28. januara 1621 runje tam) bě italski duchowny, studowany jurist a filozof a wot lěta 1596 kardinal. Dnja 16. meje 1605 bu jako najmłódši čłon kardinalskeho kolegija w starobje jenož 52 lět jako naslědnik Lea XI. wuzwoleny za 232. bamža romsko-katolskeje cyrkwje. Swoje bamžowske mjeno woli po Pawole III., spěchowarju swojeje swójby.
Po wjace hač pjatnaćelětnym pontifikaće zemrě kónc januara 1621 w starobje 68 lět, po tym zo bě so w decembrje při procesionje składnostnje dobyteje bitwy při Běłej horje sypnył. Jemu slědowaše Alessandro Ludovisi jako bamž Hrjehor XV.
Syriska židźinka
Syriska židźinka (Asclepias syriaca) je rostlina z podswójby łastojčnikowych rostlinow (Asclepiadoideae) znutřka (Apocynaceae).
Křižny hórkowc
Křižny hórkowc (Gentianella cruciata) je rostlina ze swójby hórkowcowych rostlinow (Gentianaceae).
Prawa kukurica
Prawa kukurica (Zea mays) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae). Dalše mjenje stej majs a turkowska pšeńca.
Kiseljowsk
Ma něhdźe 93 tysac wobydlerjow. Sydlišćo je so w lěće 1917 załožiło a ma wot lěta 1936 měšćanske prawa.
Bjelaazjorsk
thumb|left
Vysoké nad Jizerou
Vysoké nad Jizerou ( Hochstadt an der Iser) je městačko w sewjernej Čěskej (wokrjes Semily). Leži 692 m nad mórskej hładźinu při Jizerje a ma něhdźe 1300 wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1352.
Bjelaazjorsk
Bjelaazjorsk je město w Brestskej oblasći w Běłoruskej.
Ma něhdźe dwanaće tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1958 załožiło a ma wot lěta 1970 měšćanske prawa.
The Cranberries
The Cranberries běchu irska rockowa skupina, kotraž so w lěće 1989 pod mjenom The Cranberry Saw Us w Limericku załoži. 2003 so rozpušći a 2009 znowa załoži. Spěwarka skupiny bě Dolores O'Riordan (1971–2018). Jich najwuspěšny spěw Zombie z lěta 1994 jedna wo konflikće w Sewjernej Irskej.
Hładki kocornik
Hładki kocornik (Nepeta pannonica, Syn. Nepeta nuda) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Mała rohodź
Mała rohodź (Typha minima) je rostlina ze swójby rohodźowych rostlinow (Typhaceae).
Jězop
Jězop (Hyssopus officinalis) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Wopis
Jězop je wjacelětne zelo, kotrež docpěje wysokosć wot 60 cm. Rostlina je zymokruta.
Ćmowozelene łopjena su wuske a kónčkojte.
Kćenja
Kćěje w pózdnim lěće. Małke, wioletnomódre kćenja steja w pozdatnych kłosach.
Tež so hodźa formy z běłymi a róžojtymi kćenjemi kupować.
Wužiwanje
Tróšku hórke łopjena so w małkich mnóstwach k pokorjenju tučneho mjasa a tučneje ryby wužiwaja.
Z łopjenow zhotowjeny eteriski wolij ma antiseptiske kajkosće a so w zhotowjenju parfimow wužiwa.
Kisała wišnja
Kisała wišnja (Prunus cerasus) je sadowy štom ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae). Dalše ludowe mjena su: wišeń, kisalca a kisalnica.
Wopis
Kisała wišnja je kerk abo štom, kotryž docpěje wysokosć wot 3 hač 6 (10) m. Rosćenska forma wariěruje po podłožku, sorće a rězku.
Hałuzy su mjenje nahłe hač při třěšeni.
Łopjena
Ma hrube, na hornim boku błyšćace, rězane, łopjena su jejkojte hač eliptiske. Wone docpěja dołhosć wot 6 hač do 12 cm. Łopjenjowy stołpik zwjetša njenjese žałzy.
Kćenja
Kćěje wot apryla hač do meje. Běłe kćenja so před łopenjemi jewja, docpěja přeměr wot něhdźe 2,5 cm a steja po dwěmaj hač po štyrjoch w sedźacych wokołkach. Jich stołpiki docpěja dołhosć wot 2 hač 4 cm. Krónowe łopješka su nimale kruhojte.
Leninsk-Kuznjeckij
thumb|left Leninsk-Kuznjeckij ( Ленинск-Кузнецкий; 1763–1922 Kolčugino/ Кольчугино, 1922–1925 Lenino/ Ленино) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži při rěce Ina w Kemerowskej oblasći něhdźe 90 kilometrow južnje Kemerowa.
Kisała wišnja
Rozšěrjenje
Pochadźa originalnje z juhowuchodneje Europy.
Leninsk-Kuznjeckij
Ma něhdźe 98 tysac wobydlerjow. Sydlišćo je so w lěće 1763 załožiło a ma wot lěta 1925 měšćanske prawa.
Dorničel
Dorničel  (Prunus spinosa) je kerk ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae). Dalše ludowe mjena su: wulki hłohonc, dornyk a raćešin. Jeho płód je dorničałka.
Friulska
thumb|Historiska chorhoj Friulskeje Friulska [měło być Furlanska, wotwodźene wot słowjenskeho mjena a nic wot italskeho] (italsce Friuli; němsce Friaul; furlansce Friûl; słowjensce Furlanija) je krajina w sewjerowuchodnym dźělu Italskeje wokoło města Udine. Friulska so namaka mjez Alpami, Słowjenskej a Jadranskim morjom.
Dorničel
Wopis
Dorničel je lětozeleny, ćernjaće wuhotowany, wotstejace a husto rozhałuzkowany kerk abo małki štom, kotryž docpěwa wysokosć wot 1 hač do 3 (3,5-4,5) m. Rostlina je zmjerzkokruta.
Friulska
Regionalna rěč Furlanšćina bu z 600.000 ludźi wužiwana. Nimo toho wobstejatej w Friulskej słowjenska a němska mjeńšina.
Dorničel
Wopis
Młode hałuzy na spočatku su kosmate, ale skerje so wobnažuja, maja čerwjenojtu skoru, kotraž w starosće čornje.
Zymske pupki su kulojte, docpěja wysokosć wot 1 hač do 2 mm a su šěrobrune hač do čerwjenobrune.
Łopjena
Łopjena su měnjate, zubate a docpěja dołhosć wot 2 hač do 4 cm (5 cm) a su dołho stołpikate.
Mólički hórkowc
Mólički hórkowc (Gentianella tenella) je rostlina ze swójby hórkowcowych rostlinow (Gentianaceae).
Dorničel
Łopjena
Łopjency su nawopačnje owalne hač do eliptiske, docpěja dołhosć wot 3 hač do 4 cm a šěrokosć wot 15 hač do 20 mm, maja na spódku małe nektarowe žałzy a su na hornim boku ćmowozelene, na delnim boku jasniše a na žiłkach kosmate.
Kćenja
Kćěje wot apryla hač do meje (wot měrca hač do apryla). Kćenja steja po jednym abo po dwěmaj, su krótko stołpikate, kćěja dołho před wućěrjenjom lisća a docpěja šěrokosć wot 1 hač do 1,5 cm. Wone su dwusplažne, maja dwójny kćenjowy přikryw a su pjećličbne. Keluch je njenahladny. Krónowe łopješka docpěja wulkosć wot 5 hač do 8 mm a su běłe. Stameny su něhdźe 20.
Kćenja buchu wot insektow předewšěm pčołow wopróšene.
Płody
Póčkaty płód je kulowaty, nimale čorny, módrje zwobručowane docpěje wulkosć wot 10 hač do 15 mm. Póčka docpěje wulkosć wot 8 hač do 9 mm, je kulojta a so njewotdźěluje wot zeleneho, kisałeho płodoweho mjasa. Płody zrawja wot septembra hač do oktobra.
Płody so hodźa po někotrych mrózach jěsć.
Chromozomy
Dorničel ze štyrikróćnej sadu chromozomow płaći jako pochadna forma slowčiny (Prunus domestica), kotraž ma šěsćkróćnu sadu chromozomow. Druha pochadna forma je bombawka (Prunus cerasifera) z dwójnej sadu chromozomow.
Rozšěrjenje
Dorničel je w Europje z wuwzaćom sewjera a sewjerowuchoda, w małej Aziji, Kawkazu, sewjerozapadnej Africe rozšěrjeny. W Alpach hač do wysokosćow wot 1000 m wustupuje.
Wužiwanje
Płody so móžeja za wuhotowanje alkoholiskich napojow, brěčkow abo marmeladow wužiwać.
Grodk
Grodk (hornjoserbsce tež Hródk; ) je městačko w braniborskim wokrjesu Sprjewja-Nysa. Ma něhdźe 23.000 wobydlerjow, leži w Delnjej Łužicy a słuša do serbskeho sydlenskeho ruma. thumb|left|Grodkowska radnica a křižna cyrkej thumb|left|Grodkowski hród
Geografija
Grodk leži na juhu Braniborskeje we wysokosći 97 metrow nad mórskej hładźinu blisko hranicy ze sakskim wokrjesom Budyšin. Přez město ćeče rěka Sprjewja, na sewjeru nadeńdźe so Grodkowski spjaty jězor. Město Choćebuz leži něhdźe dwaceći kilometrow sewjernje a němsko-pólska hranica běži při Łužiskej Nysy něhdźe pjećadwaceći kilometrow wuchodnje Grodka.
Zapadnje města a zdźěla na měšćanskim teritoriju rozpřestrěwa so brunicowa jama Wjelcej-juh.
Měšćanske dźěle
Ke Grodkej słušeja slědowace wsy a sydlišća:
Wobchad
Přez Grodk wjedźe ze sewjeru na juh zwjazkowa dróha 97 z Gubina do Drježdźan. Ze zapada na wuchod wjedźe přez Grodk zwjazkowa dróha 156 z Ranja do Budyšina.
W Grodku je dwórnišćo železniskeje čary Berlin-Zhorjelc.
Stawizny
mini|left|Plan nutřkowneho města z 19. lětstotka Sydlišćo a hród naspomništej so prěni raz pisomnje dnja 3. awgusta 1301 w zrěčenju mjez durinskim hrabju Dietrichom a Dźěwinskim biskopom Burchardom II. Prěni znaty wobsedźer Grodkowskeho knjejstwa bě čłon swójby Wettinow, kotryž mjenowaše so pozdźišo po swojim sydle von Sprewenberc.
Wot 1738 do 1815 słušeše Grodk hromadźe z cyłej Delnjej Łužicu k Sakskej.
Kubłanje
Na zakładnej šuli Kollerberg w Grodku so wučba serbšćiny jako cuzeje rěče poskića.
Zahrodna łoboda
Zahrodna łoboda (Atriplex hortensis) je rostlina ze swójby šćěrjencowych rostlinow (Amaranthaceae).
Oblasć Tambow
thumb|left|Cyrkej Našeje lubeje knjenje z Kazanja w Tambowje
Oblasć Tambow ( Тамбовская область‎/Tambowskaja oblast) je oblasć w europskim dźělu Ruskeje. Leži mjez Moskwu a Wolgogradom w rědko wobsydlenej kónčinje. Jeje zarjadniske sydło a jeničke wulkoměsto je Tambow z 280.000 wobydlerjemi.
W lěće měješe Oblasć Tambow  wobydlerjow. Z nich běchu 95 % Rusojo.
Mariinsk
thumb|left Mariinsk ( Мариинск; 1698–1857 Kijskoje/ Кийское) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži při rěce Kija w Kemerowskej oblasći něhdźe 170 kilometrow sewjerowuchodnje Kemerowa.
Ma něhdźe 39 tysac wobydlerjow. Sydlišćo je so w lěće 1698 załožiło jako wjes Kijskoje a ma wot lěta 1856 měšćanske prawa.
Nowa Kachowka
thumb|left
Nowa Kachowka (do 1950 – Ključewoje/ Ключевое) je město w Chersonskej oblasći na juhu Ukrainy. Leži při rěce Dnjepr něhdźe 80 kilometrow sewjerowuchodnje Chersona.
Ma něhdźe 47 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1952 załožiło.
Astronomiska dołhosć
Astronomiska dołhosć dypka na zemskim powjerchu wotpowěduje jeho geografiskej dołhosći, njenastupa wšak jeho poziciju, ale jeho lotowy směr. Je kut mjez meridianowej runinu dypka a meridianowej runinu w Greenwichu, a w samsnej měrje diferenca wobeju hwězdneju časow (městny hwězdny čas minus greenwichowy hwězdny čas).
Mjeno „astronomiska dołhosć“ pochadźa z toho, zo wona – kaž tež astronomiska šěrokosć – da so jenož přez astronomiske měrjenja („astr. postajenje pozicije“) zwěsćić. Astronomiska dołhosć resp. šěrokosć rozeznawa so wot geografiskeje dołhosće resp. šěrokosće wo wliw lotoweho wotchilenja. Lotowe wotchilenje předstaja wotchilenje městneje wertikale wot jeje idealneho (přez hory/dołow njemyleneho) směra.
Lotowe wotchilenje je přez masowych njeprawidłownosćow zemskeho ćělesa wuměnjene a móže we wysokich horach něhdźe 50" (0,005°) docpěć (hlej tež geoid). Jeho komponenće (sewjer-juh a wuchod-zapad) woznamjenjutej so zwjetša z formlowymaj znamjenjomaj ξ a η.
Mjez astronomiskej šěrokosću a dołhosću a jeju geografiskimaj (lěpje: elipsoidiskimaj) ekwiwalentomaj wobsteji pócah
\varphi''
Za dokładne geoidowe postajenje so lotowe wotchilenje na tak wjele kaž móžno městnach trjeba, a astronomiskej koordinataj φ´, λ´ stej srědk, zo by jo postajiło. Pyta so z uniwersalnym instrumentom (astronomiski teodolit) abo z cenitowej kameru přestorkowanski dypk podlěšeneje lotoweje linije na hwězdnišću („astronomiski“ abo „woprawdźity cenit“); jeho njebjeskej koordinataj (rektascensija a deklinacija) datej so potom direktnje do hódnotow φ´, λ´ přeličić.
Oblasć Swjerdlowsk
thumb|left|Rěka Tura blisko [[Wjerchoturje|Wjerchoturja]]
Oblasć Swjerdlowsk ( Свердловская область‎/Swjerdlowskaja oblast) je oblasć w aziskim dźělu Ruskeje. Leži w južnym Uralu na samym zapadźe Sibirskeje a je po wobydlerstwje najwjetša oblasć aziskeje Ruskeje. Jeje zarjadniske sydło a jeničke milionowe město je Jekaterinburg. Porno městu je oblasć swoje sowjetske mjeno po přewróće wobchowała. Dalše wulkoměsta su Nižnij Tagil (361.000 wobydlerjow), Kamjensk-Uralskij (174.000) a Pjerwouralsk (124.000).
W lěće měješe Oblasć Swjerdlowsk  wobydlerjow. Z nich běchu 85,7 % Rusojo. Najwjetša mjeńšina bě tatarska (3,3 %).
3. apryla
3. apryla abo '''3. jutrownika''' je 93. dźeń gregorianiskeje protyki (94. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 272 dnjow hač do kónca lěta.
Lěsna njezapomnička
Lěsna njezapomnička (Myosotis sylvatica) je družina swójby wódrakowych rostlinow (Boraginaceae).
Wopis
Lěsna njezapomnička je dwulětna rostlina z lisćowym stołpikom, kotraž docpěwa wysokosć wot 40 cm (14-45 cm).
Stołpik je kosmaty.
Łopjena
Łopjena su cyłokromne, eliptiske hač do lancetowe a mjenje bóle kosmate. Delnje łopjena su rozetojće zarjadowane, stołpikate, mjeztym zo hornje łopjena su přećiwostejne a sedźace.
Kćenja
Wona kćěja wot meje hač do julija. Kwětnistwa su najprjedy zakulene. Kćenja ma žołtu rynčku a docpěja wysokosć wot 6 hač do 10 mm. Kćenjowe łopjena su módre, ma najmjeńšu šěrokosć wot 5 mm. Króna je płona, wupřestrjena, najprjedy čerwjenojta a pozdźišo njebjomódra a docpěwa šěrokosć wot 6 hač 10 mm. Krónowe kónčki su płonje rozpřesćěrane. Keluch ma po kćěću dołhosć wot 5mm z wotstajacymi hokokosmami, je po 2/3 zrosćeny a njesu linealne kónčki.
Lipnica
Lipnica (Poa) je ród ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Lěsna njezapomnička
Kćenja
Tež eksistuja sorty z róžojtymi abo běłymi kćenjemi.
Lipnica
Družiny
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Lěsna njezapomnička
Kćenja
Tuta družina ma najmjeńše próški domjaceje flory wot jenož 4x6 mikrometrow.
Stejnišćo
Wona rosće na łukach, we wysokotrajnowych honach a swětłych lisćowych lěsach. Preferuje čerstwe, často małowapnate pódy.
Ławrjencowe rostliny
Ławrjencowe rostliny (Lauraceae) su swójba symjencowych rostlinow (Spermatophyta).
Wobsahuje sćěhowace rody:
Lěsna njezapomnička
Rozšěrjenje
Lěsna njezapomnička je w Europje, sewjernje hač južneje Šwedskeje, na wuchod hač do Ruskeje, na juh hač do Apenninow a Balkanskeje połkupy rozšěrjena.
Šěra rohodź
Šěra rohodź (Typha shuttleworthii) je rostlina ze swójby rohodźowych rostlinow (Typhaceae).
Kaspiska gledičija
Kaspiska gledičija (Gleditsia caspica) je štom ze swójby łušćinowcow (Fabaceae). Dalše serbske mjeno je kaspiski trukownik.
Dołhostnik
thumb|Dołhostniki thumb|Napohlad kule. Wšě dołhostniki (žołty) dźěla kulu do dweju połojcow – runje tak kaž ekwator (módry). Wone su – kaž druhe přećahnjene linije tutoho wobraza – wšě wulke kruhi.
Prawy kocornik
thumb|right Prawy kocornik je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (łaćonsce: Nepeta cataria, Lamiaceae).
Dołhostnik
Dołhostniki su te wulke kruhi na jako kulojty myslenym zemskim powjerchu, kotrež běža k sewjero-južnemu směrej a du přez wobaj rotaciskej čopaj zemje. Kóždy dołhostnik zestaja so z dweju napřećiwneju meridianow (połkruhow) a charakterizuje so tohodla přez podawanje jedneje z jich geografiskich dołhosćow.
Dołhostnik a meridian
Tak leža na př. na dołhostniku 13,5° wuchod: Greifswald, Berlin, Passau a Spittal nad Drawu - runje tak kaž „mjeztym“ město Plzeň w Čěskej, kaž na sewjer šwedski Karlstad a na juhu Palermo na Sicilskej, Tripolis (Libyska) a Luanda (Angola). Hdy bychmy wulki kruh na druhu hemisferu podlěšili (potajkim bychmy na napřećiwny meridian z geografiskej dołhosću 166,5° zapad hladali), bychmy přez Antarktis ke Cookowym kupam a Kiribatijej, a nimo Hawaiija k Aleutam a Beringowemu přeliwej dóšli. Dołhostnik 13,5° wuchod je potajkim identiski z dołhostnikom 166,5° zapad.
Rozdźěl mjez dołhostnikom a meridianom wšak so we wšědnej rěči geografije často zamazuje. Za astronomow běži meridian přez połne 360° na njebjeskej kuli, ale mysla při tutym słowje hłownje na jeho hornju połojcu. Tam słónco kóždy připołdnjo (meridies = připołdnjo) kulminuje, mjeztym zo połnóc přez niski wobłuk běži.
Dokładniše wobhladowanje dołhostnikow
Zapřijeće dołhostnik pochadźa w jenakej měrje z matematiki, geografije a astronomije - hdźež so tež křiwe dołhostniki nastupajo ekliptiku (pozdatna čara słónca) a samo Mlóčnu dróhu wužiwa. Ale tež měsačkowe karty maja swoje (selenografiske) dołhosće, a w astronawtice k planetam a za zaměry wobličenja čary dyrbja so často dospołnje hinak połožić.
Dołhostniki na zemi a druhich deformowanych kulach
Hdyž wobhladujemy zemju dokładnišo, da njehodźi so hižo za kulu měć, ale je trjeba znajmjeńša jeje wopłonjenje wobkedźbować. Zemska podoba je mjenujcy přez wšědnu rotaciju a jeje centrifugalnu móc na ekwatorje brjuchata a w polarnych regionach płoniša hač kula jenakeje wulkosće. Rozdźěl w radiusach je 21.387 metrow (abo 1:298,24 srěnjeho ekwatoroweho radiusa wot 6.378.137 metrow).
Na idealnym zemskim elipsoidźe (kotryž hač na 100 metrow mórskej hładźinje resp. geoidej wotpowěduje), su drje dołhostniki elipsy, ale znajmjeńša wšitke jenak dołhe. Na matematiskej zemskej podobje geoida wšak maja snadnje njejenake měritko. W astrogeodeziji njedefinuja so hižo jako hładka linija, ale přez jich zhromadnu astronomisku dołhosć. Njeprawidłownosće (hač něhdźe 1 km naprawo/nalěwo wot srjedźneje meridianoweje runiny) pochadźeja z lokalnych a regionalnych wosebitosćow zemskeho ćělesa a dadźa so přez anomalije ćežitosće resp. lotowe wotchilenja modelować.
Něhdźe 10 króć wjetše su tute wotchilenja mjez geometriskej a fyzikaliskej definiciju na hoberskim planeće Jupiter (jowigrafiska dołhosć/šěrokosć) a tež na Marsu. Čerwjeny planet je swojeje małosće dla (51 % zemskeho radiusa) drje lědma wopłonjeny, ale jasnje třiwóskowy.
Wulkosć zemskich dołhostnikow a šěrokostnikow
Kaž horjeka naspomnjene, su dołhostniki na (idealizowanej) zemi wšě jenak dołhe, mjeztym zo radius šěrokostnikow z kosinusom geografiskeje šěrokosće k čopam woteběra (r = R·cos B).
Dokelž wšě dołhostniki kule su wulke kruhi, dźěla (hromadźe ze swojim 180°-pendantom) zemju do po dweju połojcow. Činja to tež na (wopłonjenym) zemskim elipsoidźe, tam wšak maja formu elipsow.
Połojcowacu kajkosć maja dołhostniki (resp. dołhostne elipsy) ze zemskim ekwatorom zhromadne, kotryž wšak je jako najdlěši šěrokostnik na woprawdźitej zemi wo 0,2 ‰ dlěši: měri w mórskim niwowje 40.075 km, dołhostniki wšak jenož 40.008 km.
Metrowa konwencija
Hdyž francoscy wědomostnicy wokoło 18. lětstotka definiciju metra přewjedźechu, bě postajenje zemskeho wobjima ze 4 x 10 milionow metrami planowane. Diferenca wot wósom kilometrow na 40.000 km dźe na njewobeńdźomne małe měrjenske zmylki a zerzawjace měridła dweju tehdyšeju ekspedicijow (Lapska a Peru) wróćo. Zo njechcychu meter šěrokostnikam, ale dołhostnikam přiměrić, měješe předewšěm dwě přičinje:
Metrowa konwencija pak njeńdźe direktnje na měrjenja w Lapskej a Peruwje wróćo, ale na wuměrjenje dźělneho kusa meridianoweho kwadranta (štwórćina wulkeho kruha, kotryž přez Paris běži). Wobaj astronomaj Jean-Baptiste Joseph Delambre a Pierre Méchain staj čaru wot Dünkirchena hač do Barcelony (něhdźe 10° šěrokostneje diferency) z trigonometriskimi srědkami wuměriłoj a zwěsćištaj šěrokostnu diferencu z astronomiskimi srědkami. Po měnjenjach wo formje zemje, kotraž je so we wuměrjenjach w Peruwje a Lapskej (blisko ekwatora a sewjerneho čopa) zwěsćiła, da so z toho dołhosć cyłkowneho kwadranta wobličić. Při tym přińdźe k systematiskim měrjenskim zmylkam wot Méchain, kotrež je z pedanterije potłóčił. Tute zmylki wjedźechu naposledk k njedokładnemu postajenju metroweho standarda.
Konjacy bob
Konjacy bob (Vicia faba) je rostlina ze swójby łušćinowcow. Dalše serbske mjeno je bobroch.
Aleksandrinski dźećel
Aleksandrinski dźećel (Trifolium alexandrinum) je rostlina ze swójby łušćinowcow (Fabaceae).
Kerčna woka
Kerčna woka (Vicia dumetorum) je rostlina ze swójby łušćinowcow (Fabaceae).
Łopjena
Łopjena wobsteja ze 6 do 10 šěroko-jejkojtych, 15-40 mm dołhich a 10-25 šěrokich pjerowych łopješkow a rozhałuzowaneho kónčneho zawiječka. Pódlanske łopješka su zubate.
Kćenja
Kćěje wot junija hač awgusta. Kćenja steja po štyrjoch hač po dwacećoch w stołpikatych kićach, kotrež su tak dołhe kaž nošne łopješko. Króna je čerwjenowioletna a docpěwa dołhosć wot 13 hač 18 mm, při čimž po překćěću je mazany zežołći.
Płody
Łušćina je naha a wobsahuje štyri hač dźesać symjenjow.
Stejnišćo
Rosće w na zelach bohatych lisćowych lěsach, na lěsnych pućach a w kerčinach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w srjedźnej Europje, sewjernje hač do južneje Šwedskeje, južnje hač do srjedźneje Italskeje, rozšěrjena.
Italšćina
Italšćina je romaniska rěč, kotruž rěči něhdźe 70 milionow ludźi, zwjetša w Italskej. thumb|Italskorěčny swět
Gramatika
Italšćina ma dwaj genusaj a numeraj, ale nima žadyn pad, z wuwzaćom pronomenow.
Komonc
Komonc je ród (Melilotus) ze swójby łušćinowcow.
Skadowsk
thumb|left
Skadowsk je město w Chersonskej oblasći na juhu Ukrainy. Leži při sewjernym brjoze Čorneho morja něhdźe 35 kilometrow južnje Chersona.
Ma něhdźe 18 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1894 jako turkowska wjes Ali-Agok załožiło a ma wot lěta 1961 měšćanske prawa.
Mježdurječensk
thumb|left Mježdurječensk ( Мeждуреченск; 1946–1955 Olžeras/ Ольжерас) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži při zliwje rěkow Usa a Tom w Kemerowskej oblasći něhdźe 300 kilometrow južnje Kemerowa a něhdźe 60 kilometrow wuchodnje Nowokuznjecka.
Ma něhdźe 98 tysac wobydlerjow. Sydlišćo je so w lěće 1946 załožiło jako wjes Olžeras a ma wot lěta 1955 měšćanske prawa.
Persiski dźećel
Persiski dźećel je rostlina ze swójby łušćinowcow.
1880
1880 bě přestupne lěto z 366 dnjemi.
Badenska lipnica
Badenska lipnica (Poa badensis) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Ptačonóžkowy dźećel
Ptačonóžkowy dźećel je rostlina ze swójby łušćinowcow.
Mała wišnja
Mała wišnja (Prunus fruticosa) je kerk ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae). Dalše ludowe mjeno je kerkata třešeń.
Pyskawa
Pyskawa abo baćonica (Geranium) je ród ze swójby pyskowničkowych rostlinow.
Družiny
Wobsahuje něhdźe 430 družinow mjez nimi sćěhowace družiny:
Etymologija
Botaniske mjeno Geranium wotwodźuje so wot grjekskeho słowa γερνιον. Słowo je diminutiw słowa γρανος. Woznjamjenja telko kaž žoraw a poćahowa na podobu płóda.
Kosarnja
Kosarnja (prjedy tež Kosyrń, Kosarń; Cossern) je wjeska  na juhu hornjołužiskeho wokrjesa Budyšin. Słuša wot lěta 1999 ke gmejnje Dobruša-Huska a leži mjez 250 a 260 m nad mórskej hładźinu w hornjołužiskej pahórčinje při hornim běhu Čornicy. Hač do lěta 1937 bě Kosarnja samostatna gmejna, po tym najprjedy dźěl gmejny Nowa Wjes.
Geografija
Susodne wjeski su Mjedźojz (gmejna Zemicy-Tumicy) na sewjeru, Huska na wuchodźe a Nowa Wjes na juhu.
Myski
Myski ( Мыски) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži při zliwje rěkow Kijzak a Mras-Su w Kemerowskej oblasći něhdźe 200 kilometrow južnje Kemerowa, něhdźe 20 kilometrow zapadnje Mježdurječenska a něhdźe 50 kilometrow wuchodnje Nowokuznjecka.
Kosarnja
Geografija
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: W Syporšćach, W tymješćach, Pola wišnjoweho štoma.
Myski
Ma něhdźe 42 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1770 załožiło a ma wot lěta 1956 měšćanske prawa.
Kosarnja
Stawizny
Sydlerskostawiznisce je Kosarnja krótki rjadowc. Prěnje historiske naspomnjenje jako Coserin pochadźa z lěta 1355. Wjeska podsteješe přez lětstotki Stołpinskemu hamtej, kotryž wukonješe ležownostne knjejstwo nad wsu.
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 179 wobydlerjow, mjez nimi 90 Serbow (50 %). Dźensa leži wjeska zwonka oficielneho serbskeho sydlenskeho ruma.
Ewangelscy Kosarnjenjo přisłušeja Husčanskej wosadźe.
mini|center|upright=1.7|Powětrowy wobraz Kosarnje (2019)
Alpska lipnica
Alpska lipnica (Poa alpina) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Wopis
Alpska lipnica wutwori huste trawniki.
Płone łopjena docpěwaja šěrokosć wot 2 hač 5 mm a su zelene hač módrozelene.
Kćěje wot meje hač septembra. Pakić je čumpata a wobsteji z kłóskow z 5-10 kćenjow. Kłóski su zelenožołć a čerwjenowioletnje šakate a k łopjenatym lehnjenskim pupkam wurosćene.
Stejnišćo
Rosće na hłubokosahacych, běłohlinowych pódach, tołstych łukach, hórskich łukach, hač do wysokosćach wot 1400-2600 m.
Rozšěrjenje
Rostlina je w sewjernej Europje a horinach srjedźneje a južneje Europy rozšěrjena.
Leo XI.
thumb|Bamž Leo XI.
Leo XI. (z byrgarskim mjenom Alessandro Ottaviano de Medici; * 2. junija 1535 we Florencu; † 27. apryla 1605 w Romje) bě florentiniski duchowny, toskanski pósłanc pola bamža Piusa V., wot lěta 1573 biskop w Pistoia a wot 1574 arcybiskop Florenca. W lěće 1583 bu do kardinalskeho kolegija přiwzaty. Wot 1596 do 1598 bě z bamžowskim pósłancom we Francoskej a wot lěta 1600 kardinalski biskop Palestriny a zdobom biskop w biskopstwje Albano. Dnja 1. apryla 1605 bu jako naslědnik Klemensa VIII. wuzwoleny za 231. bamža romsko-katolskeje cyrkwje. Bamžowske mjeno woli po swojim wulkowuju Leo X.
Po jenož 26 dnjach w zastojnstwje zemrě kónc apryla 1605 w starobje 69 lět, prawdźepodobnje na zahorjenju płucow. Jemu slědowaše Camillo Borghese jako bamž Pawoł V.
Wojewódstwo
thumb|300px|Wojewódstwa w Pólskej Wojewódstwo je w Pólskej druha najwyša zarjadniska jednotka, přirunajomna z němskimi zwjazkowymi krajemi. Cyłkownje wobsteji pólski stat ze 16 wojewódstwow. Wojewódstwo wobsteji z wjacorych powiatow (wokrjesow).
Norman Bethune
Henry Norman Bethune (* 3. měrca 1890 w Gravenhurstje, † 12. nowembra 1939 w Tang (China)) bě kanadiski lěkar a internacionalist.
Won bě specialist za operatiwne lěkowanje tuberkulozy a dźěłaše w španiskej byrgarskej wójnje (1936-1937) kaž tež w republice China (1938-1939) jako chirurg. Bethune wumrě na zajědojćenju kreje w druhej japanskeho-chinskej wójnje, w kotrejž so za stronu komunistow zasadźowaše.
Andrej Andrejewič Woznjesenskij
Andrej Andrejewič Woznjesenskij ( * 12. meje 1933 w Moskwje; † 1. junija 2010 runje tam) bě wuznamny ruski a sowjetski basnik, publicist a moler.
Alfabet guaranišćiny
Pismiki
Alfabet guaranišćiny wobsteji z 33 pismikow:
Jich mjena su:
Šěsć pismikow "A", "E", "I", "O", "U", "Y" předstaja wokale. Warianty z tildu su wotpowědowace nazale. Apostrof " ' " (Puso mjenowany), předstaja laryngalny kyrkowy łusk. Wšě dalše pismiki (inkluziwnje "Ñ", "G̃" a digraf) su konsonanty.
Łaćonske pismiki B, C a D wužiwaja so jenož jako dźěl digrafa, mjeztym zo so F, Q, W, X a Z scyła njewužiwaja. Pismik "L" a digraf "RR" wužiwatej so zwjetša jenož w słowach, kotrež su ze španišćiny wupožčowane, přez španisku fonetiku wobwliwowane abo su njewokalne napodobnjowanje zwukow. Španiski digraf "LL" so w guaranišćinje njewužiwa.
Pismiki z tildu wot "E", "I", "U", "Y" a "G" w pismach ISO Latin-1 k dispoziciji njesteja. Pismik "G" z tildu samo jako předzhotowjena pismikowa kombinacija w znamješkowej sadźbje njeje. W digitalnych wokolinach, w kotrychž tute glyfy njejsu k dispoziciji, so tilda často hłownemu pismikej postponuje ("E~", "I~", "U~", "Y~", "G~") abo so wersija z cirkumfleksom wužiwa ("Ê", "Î", "Û", "Ŷ", "Ĝ").
Akut "´" so jako diakritiske znamješko wužiwa, zo by přizwukowanje (muanduhe) pokazowało. Jeli so žadyn akcent njestaja, so poslednja złóžka přizwukuje. Přikłady: syva [sy'va] ("čoło"), áva ['ava] ("włosy"), tata [ta'ta] ("woheń"), tái [taj] ("popjerjeny").
Stawizny
Hač do španiskeho dobyća Južneje Ameriki w 15. lětstotku, Guaraní pismo njemějachu. Prěnje guaraniske teksty buchu wot jezuitskich misionarow pod wužiwanjom łaćonskeho alfabeta napisane. Měšnik Antonio Ruíz de Montoya dokumentowaše rěč mjez druhim w swojimaj knihomaj Tesoro de la lengua guaraní (Guaranisko-španiski słownik, ćišćana w lěće 1639) a Arte y bocabvlario de la lengua guaraní (kompendij gramatiki a słownik, ćišćany w lěće 1722).
Alfabet a pisanje, kotrež buštej w tutymaj zažnymaj knihomaj wužiwanej, běštej inkonsistentnej a stej so signifikantnje wot moderneho alfabeta a moderneho pisanja rozeznałoj. W lěću 1867 zasadźi Mariscal Francisco Solano López, tehdyši prezident Paraguayja, wuběrk za regulowanje spisowneje rěče. Ale wuběrk njebě wuspěšny.
Pismo bu w jeho dźensnišej formje w lěće 1950 wot rěčneho kongresa guaranišćiny w Montevideo na iniciatiwje wot Reinaldo Decoud Larrosa zrjadowane. Tutón standard woblwiwowaše so přez notaciju mjezynarodneho fonetiskeho alfabeta a wužiwa so nětko wšudźe w Paraguayju.
Při wšěm hišće eksistuje njepřezjednosć mjez literatami wo detailach tutoho standarda. Někotři eksperća měnja, zo digraf "CH" měł so do "X" změnić a pismik "G" z tildu so přez jednory "G" narunać a tilda měła na susodny wokal přeńć.
Guaraniske mjeno za alfabet, achegety, je neologizm, kotryž bu z a-che-ge (mjena prěnich třoch pismikow) a ty, kotryž "zeskupjenje", "ansambl" woznamjenja, wutworjeny.
Němskostatny prezident
Němskostatny prezident je serbske zapřijeće za hłowu stata Němskeho reicha wot 1919 do 1945 („Reichspräsident“).
thumb|Standarta němskostatneho prezidenta (1919–1921) thumb|Standarta němskostatneho prezidenta (1921–1926) thumb|Standarta němskostatneho prezidenta (1926–1933) thumb|Standarta němskostatneho prezidenta (1933–1935)
Mjez 1934 a 1945 so titul němskostatneho prezidenta njewužiwaše, dokelž so Adolf Hitler jako „wjednik“ tutoho titula wzda.
Šěroka rohodź
Šěroka rohodź (Typha latifolia) je rostlina ze swójby rohodźowych rostlinow (Typhaceae). Dalše serbske ludowe mjena su šěrokołopjenaty potač, potačina, sćinowa heja.
Wopis
Šěroka rohodź docpěje wysokosć wot 100 hač do 250 cm.
Dwulinkowe, proste łopjena su módrozelene, na woběmaj bokomaj płone a docpěja šěrokosć wot 10 hač do 20 mm.
Kćenja
Kćěje wot julija hač do awgusta. Kćenja steja w 2-3 cm šěrokich potačach. Při tym delnje potače su šěrše, čornobrune a wobsahuja žónske kćenja. A hornje potače su wuše, žołtobrune a wobsahuja muske kćenja. Žónske a muske potače so dótkaja a su runje dołhe. Muske kćenja su móličke, mjeztym zo žónske kćenja maja wulku pěstu a njesu ćeńke kosmy na stołpiku.
Při płodowym času žónske potače docpěja tołstosć wot 2 hač do 3 cm, mjeztym zo při zrałosći rozpadnu.
Stejnišćo
Rosće w bohatych na wutki wodźiznach, w brjohowych rohodźinach a na łuhowych pódach we wódnych hłubokosćach wot 20 hač do 150 cm.
Rozšěrjenje
Rostlina je w nimale cyłej Europje rozšěrjena, při čimž na sewjer hač do južneje Norwegskeje wustupuje.
Kitkata wišnja
Wopis
Kitkata wišnja je kerk abo štom, kotryž docpěwa wysokosć wot 3 hač do 12 (15) m.
Króna je šwižna jejkojta hač kulojta.
Hłowne wurostki su kruće zrunane, při tym hałuzy přewisuja.
Skora njepřijomnje hnijaće a tróšku za kisałom smjerdźi.
Łopjena
Łopjena su jejkojte abo eliptiske a docpěwaja dołhosć wot 5 hač 10 cm (6-12 cm) a su sćeńka zubate, na hornim boku tróšku zmoršćene. Jich stołpiki njesu 2 žałzy. Jich nazymske barbjenje často je oranžowe.
Kćenja
Kćěje wot apryla hač meje. Najprjedy zrunane, prózdnišo wisace kiće docpěwaja dołhosć wot 15 hač 20 cm a wobsteja z 10 hač 25 wonjacych, maksimalnje 1,5 cm šěrokich kćenjow. Běłe krónowe łopješka docpěwaja dołhosć wot 5 hač 10 mm. Keluškowe łopješka njesu trodle a su žałzojte.
Płody
Kulowaty póčkaty płód nima zbytk kelucha, hórce słodźi a docpěwa wysokosć hróšatka. Jich póčka je jamkojće brózdźena. Zrałe płody su čorne.
Stejnišćo
Rosće we łučinowych lěsach, łučinowych kerčinach a na lěsnych kromach. Preferuje mokre, tež zdźěla přepławjowane pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w nimale cyłej Europje rozšěrjena.
Wužiwanje
W Ruskej korbyplećerjo zhibujomne, oliwne abo čerwjenobrune hałuzy jako plećenski material wužiwaja.
Krakow
Krakow ( Kraków, Krakau) je wulkoměsto w južnej Pólskej, w małopólskim wojewódstwje, nad rěku Wisłu a je z wjace hač 770.000 wobydlerjemi po Waršawje druhe najwjetše město kraja. Krakow je stolica wojewódstwa a tež samostatny wokrjes (powiat). Jako historiska stolica Pólskeje je ze swojim starym měšćanskim jadrom a hrodom Wawel wažny turistiski centrum. W lěće 2000 bě jedna z dźewjeć kulturnych stolicow Europy.
Wot 1296 do 1596 bě Krakow ze stolicu Pólskeje. W lěće 1364 je so tam prěnja pólska uniwersita − Uniwersytet Jagielloński − załožiła.
thumb|left|Hród [[Wawel nad Wisłu]] Wot 1795 do 1918 słušeše Krakow do Rakusko-Wuherskeje.
Dźensa je w Krakowje 23 wysokich šulow: tři uniwersity (Uniwersytet Jagielloński, Uniwersytet Ekonomiczny, Uniwersytet Rolniczy), techniske šule (Akademia Górniczo-Hutnicza, Politechnika Krakowska) a tež Akademia Sztuk Pięknych, Akademia Muzyczna, Państwowa Wyższa Szkoła Teatralna, Adademia Pedagogiczna, Papieska Akademia Teologiczna a Akademia Wychowania Fizycznego.
Historiski centrum Krakowa (dźěl při hłownych wikach a tež dźěl Kazimierz) steji na lisćinje swětoweho herbstwa UNESCO. W Krakowje ma Narodny Muzej swoje sydło. Biblioteka Jagiellońska je jedna z najwjetšich w Pólskej.
Njedaloko města nadeńdźe so mjezynarodne lětanišćo Balice.
W Krakowje hrajetej najstaršej kopańcowej klubaj Pólskeje, załoženej w lěće 1906: Cracovia Kraków a Wisła Kraków. Dalši kopańcowy klub je Hutnik Kraków (dźěl Nowa Huta).
Tawrijsk
thumb|left
Tawrijsk je město w Chersonskej oblasći na juhu Ukrainy. Leži při rěce Dnjepr něhdźe 80 kilometrow sewjerowuchodnje Chersona.
Sydlišćo je so w lěće 1983 załožiło.
Cybličkata lipnica
Cybličkata lipnica (Poa bulbosa) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Keula
Keula je němske mjeno dweju łužiskeju sydlišćow:
Morfologija
Morfologija (wot grjekskeho μορφή morphé ‚podoba‘, ‚forma‘, a λόγος lógos ‚słowo‘, ‚wučba‘, ‚rozum‘) je w rěčewědźe dźělne polo gramatiki, kotrež zaběra so z nutřkownej strukturu słowow a z přeslědźenjom najmjeńšich woznam abo funkciju nošacych elementow rěče, morfemow. Morfologija pomjenuje so tež jako „słowowěda“ abo „słowna gramatika“, přirunajo ze zapřijećom „sadowěda“ abo „sadowa gramatika“ za syntaksu.
Rozprěty dźećel
Rozprěty dźećel (Trifolium patens) je rostlina ze swójby łušćinowcow (Fabaceae).
4. apryla
4. apryla abo '''4. jutrownika''' je 94. dźeń gregorianiskeje protyki (95. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 271 dnjow hač do kónca lěta.
Wumrěće
mini|upright=0.4|[[Anton Nawka († 1998)]]
Wuchodobaltiske rěče
Wuchodobaltiske rěče su podskupina baltiskich rěčow, kotrež słušeja k indoeuropskim rěčam.
Dźensa so jenož hišće dwě rěči rěčitej.
Ćeńka lipnica
Ćeńka lipnica (Poa nemoralis) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Wuska rohodź
Wuska rohodź (Typha angustifolia) je rostlina ze swójby rohodźowych rostlinow (Typhaceae).
Wopis
Łopjena su na delnim boku zwjetša zhorbjene a docpěja šěrokosć wot 3 hač do 10 mm. Žónske a muske potače ma wotstawk wot něhdźe 3 hač do 5 (2-8) cm.
Stejnišćo
Rosće na brjohach a w hrjebjach.
Portugalšćina
Portugalšćina je romaniska rěč, kotruž rěči wjace hač 200 milionow ludźi, z nich pak jenož wokoło 10 milionow w Portugalskej samej. Wjetšina rěčnikow je w něhdyšich portugalskich kolonijow předewšěm w Africe a Brazilskej žiwa. Blisko přiwuzna je Galicišćina w dźělu Španiskeje sewjernje wot Portugalskeje.
Gramatika
Portugalšćina ma dwaj genusaj a numerusaj, ale nima žadyn pad, z wuwzaćom pronomenow. Nimo toho ma nazalne wokale.
Warlam Tichonowič Šalamow
Warlam Tichonowič Šalamow ( * 18. junija 1907 we Wologdźe, Ruska; † 17. januara 1982 w Moskwje) bě wuznamny ruski a sowjetski basnik a spisowaćel.
Jako kritikar stalinizma bu w lěće 1937 zajaty a do Magadanskeje oblasće w Sibirskej wuhnaty.
Wójwodstwo
Wójwodstwo ( ducatus) bě dźělny stat, kotrehož hłowa bě wójwoda (na při. w stawizniskej Pólskej).
Němski hórkowc
Němski hórkowc (Gentianella germanica) je rostlina ze swójby hórkowcowych rostlinow (Gentianaceae).
Wopis
Němski hórkowc je dwulětna rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 5 hač 40 cm.
Stołpik je zwjetša jenož horjeka hałuzowy.
Łopjena
Łopjena su přećiwostejne. Stołpikowe łopjena su jejkojće-lancetojte a zwjetša wótre.
Kćenja
Kćěje wot junija hač oktobra. Čerwjenowioletne kćenja maja pjeć wuskich kónčkow, njesu dołhu brodaćicu na zachodźe klamy a docpěwaja šěrokosć wot 1 hač 2,5 cm a dołhosć wot 2 hač 4 cm. Jich likojta rołka docpěwa dołhosć wot 2,5 hač 3,5 cm. Keluch je wusko křidłaty.
W podlěću kćějace formy su jenož mało rozhałuzowane, mjeztym zo w nazymje kćějace formy su sylnje rozhałuzowane, zwinjene a njesu hač do 50 kćenjow.
Brodaćica na kćenjach zadźěwa insektam nutř lězć. Ale čmjeły a dnjowniki z dosć dołhim rypakom móžeja nektar cycać. Čmjeły z krótkim rypakom kćenja wot boka nakusnu.
Stejnišćo
Rosće na suchich trawnikach, pastwach pod wapnom, předewšěm w srjedźnych horinach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w srjedźnej Europje a Alpach rozšěrjena.
Kafrowc
Kafrowc (Cinnamomum) je ród ze swójby ławrjencowych rostlinow (Lauraceae). Dalše serbske mjeno je kamferowc.
Systematika
K 300 hač 350 Cinnamomum-družinam liči:
Štwóricowe rostliny
Štwóricowe rostliny su swójba symjencowych rostlinow ( Trilliaceae, Spermatophyta). Wobsahuje sćěhowace rody:
Mecklenburgska
Mecklenburgska (něm. Mecklenburg) je historiski a geografiski kraj w sewjernej Němskej.
Geografija
Nětko Mecklenburgska leži we zwjazkowym kraju Mecklenburgsko-Předpomorska.
Města
Najwjetše města Mecklenburgskeje su:
Rostliny
Rostliny (Plantae) tworja swójski swět znutřka domena žiwochow z bańkowym jadrom a bańkowej membranu (Eukaryoty). Po dźensnišich trochowanjach eksistuje něhdźe 500.000 rostlinskich družinow. Z nimi so zaběra wědomostnje disciplina botaniki.
Historisce so je definicija zapřijeća rostlina přeměniła. W tu wužiwanej systematice po Adl et al. so rostliny z twjerdźowymi rostlinami (embryophyta) na jednu runinu sadźa. K rostlinam so liča mochi a žiłowe rostliny.
Přiznamjenja
Rostliny so přez změnu generacijow wuzběhuja, při kotrejž so haploida seksuelna a diploida wegetatiwna generacija wotměnjuje (heterofaziska změna generacijow). Při recentnych rostlinach stej wobě generaciji kóždy króć wšelako formowane (heteromorfiska změna generacijow). Při mochach dominuje haploidy gametofyt, mjeztym zo při žiłowych rostlinach diploida sporofyt dominuje. thumb|Změna generacijow [[łopješkate mochi|łopješkatych mochow jako přikład za změnu mjez haploidej gametofytowej generaciju a diploidej sporofytowej generaciju při rostlinach.]] Seksuelna generacija, gametofyty, wutwori specielne, wjacebańkowe seksualne organy, kotrež wot wjacorych sterilnymi bańkami su wobdate. Muske organy su anteridije a žónske archegonije. Jejkowe bańki zawostawaja w archegonijach a so tu wopłodźuja. Při krytosymjenjakach su gametofyty a z tym tež anteridije a archegonije ekstremnje redukowane.
Sporofyt so najprjedy jako wjacebańkowy embryo załoži, kotryž na maćerskej rostlinje zawostawa a so wot teje zežiwja. Často předstaja měrny stadij. Sporofyt je přeco wjelebańkowy.
Rostliny su kaž wšě zastupnicy Chloroplastida, ke kotrym słuša, nimale bjezwuwzaćnje fotoawtotrofne: To rěka, sam zhotowjeja k rosćenju a žiwjenju nuzne organiske maćizny z pomocu słónčneho swětła přez fotosyntezu (fototrofija). Při tym wužiwaja jako žórło za wuhlik bjezwuwzaćnje Wuhlikowy dioksid (awtotrofija). Njeawtotrofiske zastupnicy su přeco wotwodźene formy. To su někotre mykotrofne rostliny, kotrež heterotrofnje wot hribow su žiwe (na př. někotre orchideje, Corsiaceae, Burmanniaceae) kotrež su w běhu ewolucije jich chlorofyl zhubili, a někotre heterotrofne połne přižiwniki na druhich rostlinach (na př. Rafflesiaceae, někotre Orobanchaceae a Convolvulaceae).
Bazalne ćělesa šwikacych prućikow wobsedźa charakteristisku wjeleworštowu strukturu z mikrotubulijow ale tež zakótwjenje w cytoskeleće. Mitoza je wotewrjena, za čas dźělenja bańkow so fragmoplast twori. Pyrenoidy zwjetša faluja.
Dalše znamjenja, kotrež tež wjele druhich zastupjerjow nadrjadowanych taksonow charofyta abo chloroplastida wobsedźa, su chloroplasty z chlorophyll a a b jako fotosynteizskej pigmentaj a karotinoidy jako akcesoriske pigmenty, škrob jako rezerwny polysaccharid a bańkowe sćěny z celulozy. Wutrusowa sćěna wobsahuje sporopolenin, sporofyty tworja kutikulu.
Nimo toho móžeja rostliny hromadu ale we wobłuku korjenjow tež z hribami, bakterijemi a druhimi mikroorganizmami komunikować. Komunikaciske procesy zawěsćuja zum einen disponujomnosć přihódnych wutkow ale tež krótkodobnu, srjedźnodobnu a dołhodobnu koordinaciju a organizaciju wot rosćenskich a wuwiwanskich procesow we wšěch jich detailowych krokach.
Systematika
Po aktualnej systematice eukaryotow wot Adl a.d. (2005) njesłušeja zastupjerjo zelenych algow a tež čerwjenych algow, kotrež buchu dołho k rostlinam ličene, wjace k plantae. Potajkim wotpowěduja plantae embryofytam, wopřijmu tuž mochi a žiłowe rostliny.
Zwonkowna systematika
Přiwuznosć rostlinow ze zelenymi algami so je dla zhromadnych fotosyntezowych pigmentow a polysacharidow dołho měniła. Někotre zelene algi kaž swěčnikojte algi tworja tež jich jejkowym bańkam zawalowacu włokninu. Přirunanja sekwencow DNA pokazowachu po tym tež, zo Characeae su najbliše žiwe přiwuzne rostlinow. Kladogram wupada na slědowace wašnje:
┌──── Rostliny ┌───┤ ────┤   └──── Swěčnikojte algi (Charales) │       └──────── Coleochaetales
Klemens VIII.
thumb|Bamž Klemens VIII. w lěće 1601
Klemens VIII. (z byrgarskim mjenom Ippolito Aldobrandini; * 24. februara 1536 we Fano; † 3. měrca 1605 w Romje) bě florentiniski cyrkwinski jurist a duchowny, wot lěta 1585 kardinal a wot 1587 bamžowski pósłanc w Pólskej, hdźež docpě wuzwolenje Zygmunta III. Wasa za krala Pólskeje a wulkowjercha Litawskeje. Dnja 30. januara 1592 bu w starobje wot jenož 55 lět po 18 njewuspěšnych wothłosowanjow jako naslědnik Innocenca IX. wuzwoleny za 230. bamža romsko-katolskeje cyrkwje.