cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Snježnogorsk (oblasć Murmansk)
thumb|left Snježnogorsk (, 1970 - 1980 Wjužnyj/ Вьюжный, 1980 – 1984 Murmansk-60/ Мурманск-60) je město w Ruskej federaciji.
Leži w europskim dźělu Ruskeje w Murmanskej oblasći něhdźe 100 kilometrow sewjernje Murmanska.
Sydlišćo je so w lěće 1970 załožiło a ma wot lěta 1980 měšćanske prawa.
Wulka motawa
Wulka motawa (Lolium multiflorum, syn. Lolium italicum A. Braun) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Wopis
Stwjelca su horjeka a na kłóskowej wósce hrube.
Łopjena
Łopjena su jasnozelene, na delnim boku błyšćace a docpěwaja šěrokosć wot 10 mm.
Stejnišćo
Rosće na łukach, pućach a drjebiznach.
Rólna smjerdnička
Rólna smjerdnička (Calendula arvensis) je rostlina ze swójby zestajenkow (Asteraceae).
Wopis
Rólna smjerdnička je ležaca abo wustupowaca jednolětna rostlina, kotraž docpěje wysokosć wot 10 hač do 40 cm. Wona wot spódka rozhałuzuje.
Sedźace łopjena su dołhojte-lancetojte a w lěće zelene.
Wulki kruh
miniatur|Wulki kruh (čerwjeny) a mały kruh (módry) miniatur|Wšelake wulke kruhi (přećehnjene linije). Nachilenje dweju čorneju wulkeju kruhow k ekwatorej (módry) něhdźe 55° a 60° miniatur|Karta wulkich kruhow za Šwicarsku
Rólna smjerdnička
Kćenja
Kćenja so wot insektow abo same wopróšuja.
Wulki kruh
Wulki kruh je tak wulki kaž móžno kruh na kulowym powjerchu. Jeho srjedźišćo pada přeco ze srjedźišćom kule hromadźe a rěz na wulkim kruhu dźěli kulu na kóždy pad do dweju („jenak wulkeju“) połojcow. Dokelž je přewšo wjele móžnosćow, kulu takle rozrězać, zo by rězna płonina srjedźišćo kule trjechiła, je tež přewšo wjele wulkich kruhow. Wosebity pad wulkich kruhow su meridiany, kotrež su poł wulkeho kruha, kotrež so wot sewjerneho do južneho čopa wupřestrěwaja.
Rólna smjerdnička
Płody
Zwonkowne płody su linealne, zrunane, mjeztym zo znutřkowne płody su zakulene. Papus faluje.
Stejnišćo a rozšěrjenje
Rostlina je w regionje Srjedźneho morja rozšěrjena. Rosće w južnej a srjedźnej Němskej jako rólna njerodź a na winicach.
Wulki kruh
W geografiskim koordinatowym systemje zemje su ekwator (módry) kaž tež kóždy por jednoho druhemu „napřećo ležacych“ stopnjow dołhosće wosebje ležace wulke kruhi (stopnje dołhosće = meridiany, tu žołte), na př. nulowy meridian (0°) a meridian 180°. Šěrokostniki pak (smužkowane linije) z wuwzaćom ekwatora wulke kruhi njejsu, ale mjeńše hač maksimalny wobjim kule. Rěkaja tohodla pódlanske abo małe kruhi.
Na wulkich kruhach zemje wotpowěduje jedna łukowa mjeńšina jednej mórskej mili, skrótšenej sm (jendź. nautical mile, nm abo NM). Da so (tuž jako „dołhostna mjeńšina“ resp. jako „šěrokostna mjeńšina na ekwatorje“) z 1.852 metrami při předpokładowanym zemskim wobjimje 40.000 km wobličić. Přerězny zemski radius je 6.371 km.
Najkrótši zwisk mjez dwěmaj dypkomaj na kulowym powjerchu – tak mjenowana ortodroma – je přeco dźěl wulkeho kruha (tak mjenowany hłowny wobłuk). Tohodla du ruty łódźnistwa a předewšěm lětanske ruty zwjetša podłu wulkich kruhow. Wobjědźenje zemskeje kule na ortodromach rěka płachtakowanje na wulkich kruhach; „kursy wulkich kruhow“ docpěwaja trochu wjetše šěrokosće hač wotpowědowacy startowy a cilowy dypk (na př. Mnichow–Peking přez Sibirsku).
Na zemskim elipsoidźe a druhich płoninach rěka ortodroma geodetiska linija. Wona je křiwica wjetšeho rjada (wotchilenje wot wulkeho kruha kule wo něšto promilow) a wotpowěduje přeběhej jara napjateje niće bjez rybowanja.
Zwobraznjenje na kartach
Dokelž so wjele kartow (na př. při merkatorowej karće) takle zwobraznja, zo so šěrokostniki jako rune, wodorune linije jewja, skutkuja lětanske ruty najebać swojeje krótkosće křiwjene a přeběža dale k čopej (hlej tež loksodroma). Zo by so rysowanje zjednoriło, su wosebite karty wulkich kruhow (hlej gnomonisku projekciju), na kotrychž so wšě wulke kruhi jako prosta jewja, wokolina wšak je trochu skrjeslena.
Na mórskich kartach je na prawej a lěwej kromje geografiska šěrokosć podata, t. r. wotpowědowacy wurězk wotpowědneho wulkeho kruha dołhosće. Tu móže nawtikar ze zaštapnym kružidłom distancu wottasać (1 łukowa mjeńšina = 1 mórska mila) a za zarysowanje kursa do karty přenjesć.
Wobličenje
Kut mjez dypkomaj A a B z koordinatami šěriny \varphi a koordinatami dołhosće \lambda na wulkim kruhu wobličuje so takle:
Jeli so \, \zeta we łukowej měrje podawa, da so zdalenosć wulkeho kruha d mjez woběmaj dypkomaj ze zemskeho radiusa rE wobličić:
Zdalenosć wulkeho kruha je maksimalnje poł zemskeho wobjima.
Rězny kut wulkeho kruha wot A a B z meridianom w dypku A rěka kursowy kut \, \omega. Wobličuje so přez:
Za wuchodne kursy (λB > λA) leži kursowy kut mjez 0° a 180°, za zapadne kursy (λB < λA) leži kursowy kut mjez 180° a 360°. Na rozdźěl wot runeje geometrije njerozeznawaja so kursowe kuty wot A do B a wot B do A wo 180°. W ekstremnym padźe, hdyž wulki kruh dźe přez čopaj, móžetej wobaj kursowej kutaj samo jenak być.
Adygiska
thumb|left|[[Kawkaz w juhu republiki]]
Republika Adygiska (tež Adygeja; adygejsce Адыгэ Республик, Республика Адыгея) je mała awtonomna republika w juhoruskim předkraju Kawkaza, kotraž je so w lěće 1991 załožiła. Jeje stolica je Maikop. Republika je na wšěch stronach wot Krasnodarskeho regiona wobdata.
Republika dósta swoje mjeno wot čerkeskeho ludu Adygow, kotrychž podźěl na cyłkownej ludnosći běše w lěće 2010 pola 25 procentow.
Pasnik
Pasnik (Phleum) je ród ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
5. meje
5. meje abo '''5. róžownika''' je 125. dźeń gregorianiskeje protyki (126. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 240 dnjow hač do kónca lěta.
Oberžina
Oberžina (Solanum melongena) je rostlina ze swójby wrónidłowych rostlinow (Solanaceae).
Wopis
Oberžina je jednolětna rostlina, kotraž docpěje wysokosć wot hač do 1 m.
Płody su jahody, kotrež docpěja dołhosć wot 10 hač do 30 cm a wahu wot hač do 1 kg.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Indiskej domjaca, ale so nětko w subtropach a tropach plahuje.
Wužiwanje
Płód so jako zeleninu pječeny abo warjeny jě.
Beno Pětr Šołta
Beno Pětr Šołta ( Benno Peter Scholze; * 29. apryla 1851 we Wotrowje, † 25. januara 1908 w Radworju) bě serbski wučer a towarstwowy prócowar.
Narodźi so jako prěnje dźěćo Wotrowskeho klamarja Mikławša Šołty a jeho mandźelskeje Marje, rodź. Cyžec z Kašec a bě starši bratr Jurja a Pawoła Šołćic. Wot 1866 do 1870 wopytowaše Katolski wučerski seminar w Budyšinje. Wot 1870 do 1872 běše ze šulskim wikarom w Drježdźanach a wot 1872 hač do swojeje smjerće w lěće 1908 z wučerjom w Radworju.
Ærø
thumb|Chorhoj kupy
Beno Pětr Šołta
W lěće 1872 běše mjez sobuzałožerjemi Radworskeho towarstwa „Bjesada“ a w lěće 1895 tež spěwarskeho towarstwa „Meja“, kotrehož předsyda bě přez dźesać lět.
Ærø
Ærø (dansce Ær – klon a Ø – kupa) je kupa w zapadnym Baltiskim morju a politiska gmejna Danskeje. Słuša k regionej Syddanmark (Južna Danska) a ma něhdźe šěsć a poł tysac wobydlerjow.
Geografija
Kupa je něhdźe 30 kilometrow dołha, do 8 kilometrow šěroka a ma přestrjeń wot 88 km².
Beno Pětr Šołta
Šołta bě wot 1878 čłon Maćicy Serbskeje a podpěraše aktiwnje zběrki za twarjenje Serbskeho domu.
Ramnow
miniatur|links|[[Barokne knjejske sydło w Ramnowje]]
Geografija
Ramnow leži někak štyri kilometry sewjerowuchodnje Biskopic we wysokosći 296 metrow nad mórskej hładźinu. Blisko sydlišća wjedźe zwjazkowa awtodróha 4.
miniatur|links|Mapa Ramnowa z lěta [[1759]]
Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 52 (Budyšin 1) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 156 (Budyšin I).
Park wjercha Pücklera w Mužakowje
Park wjercha Pücklera w Mužakowje je krajinowy park w Hornjej Łužicy. Ma přestrjeń 830 hektarow, z kotrychž leži jedna třećina w Mužakowje na sakskim brjoze rěki Nysy a zbytk na wuchodnym pólskim brjoze we Wjesce (Łęknica). Wobaj dźělej stej zwjazanej přez wjacore mosty. Jedna so wo najwjetši krajinowy park jendźelskeho stila w srjedźnej Europje.
Wot lěta 2004 słuša w zažnym 19. lětstotku załoženy park do swětoweho herbstwa UNESCO a je jenički tajki zapisk we wuchodnej Sakskej.
Kärdla
thumb|left Kärdla (historiske němske mjeno – Kertel) je městačko w Estiskej. Je zarjadniske sydło wobwoda Hiiumaa. Leži na kupje Hiiumaa něhdźe 120 kilometrow juhozapadnje Tallinna.
Ma něhdźe tři tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1564 jako šwědska wjes Kärtillby prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.
Mikašewičy
Mikašewičy su město w Brestskej oblasći na juhu Běłoruskeje.
Leža něhdźe 260 kilometrow juhowuchodnje Bresta.
Maja něhdźe dwanaće tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1785 załožiło a ma wot lěta 2005 měšćanske prawa. Mjez 1921 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Žórła
)
Abulfaz Elčibej
thumb|right|Abulfaz Elčibej
Abulfaz Elčibej ( Əbülfəz Qədirqulu oğlu Elçibəy, wurjekowanje: Abulfaz Gadirgulu oglu Elčibej ; * 24. junija 1938 w Nachičewanje, Azerbajdźanska SSR, Sowjetski zwjazk, † 22. awgusta 2000, w Ankarje, Turkowska) bě azerbajdźanski politikar. Wot 17. junija 1992 do 10. oktobra 1993 běše druhi prezident Azerbajdźana.
Leo XII.
thumb|Bamž Leo XII.
Leo XII. (z byrgarskim mjenom Annibale Francesco Clemente Melchiore Girolamo Nicola Sermattei della Genga; * 22. žnjenca 1760 na hrodźe La Genga blisko Spoleto w Cyrkwinskim staće; † 10. małeho róžka 1829 w Romje) bě italski duchowny a bu 28. požnjenca 1823 jako naslědnik Pija VII. za 251. bamža romsko-katolskeje cyrkwje wuzwoleny. Płaći jako zastupnik jara konserwatiwnych kołow w romsko-katolskej cyrkwi a bě přećiwnik cyrkwinskich a politiskich reformow.
Jemu slědowaše Francesco Castiglioni jako bamž Pius VIII.
Domjacy nukl
thumb|Młode nukle Domjacy nukl je domestikowana forma dźiwjeho nukla Oryctolagus cuniculus (Linné 1758) a so w literaturje hdys a hdys tež jako Oryctolagus cuniculus f. domestica woznamjeni. Wón so jako wužitne zwěrjo k produkowanju mjasa a kožucha ale tež jako domjace zwěrjo dźerži.
Dźiwja arisaema
Dźiwja arisaema (Arisaema serratum) je rostlina ze swójby aronowych rostlinow (Araceae).
Iwantejewka
thumb|left Iwantejewka je město z něhdźe 60.000 wobydlerjemi w ruskej oblasći Moskwa.
Leži při rěce Uča něhdźe 17 kilometrow sewjerowuchodnje Moskwy.
Sydlišćo je so w lěće 1564 załožiło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.
Wšědna błótowka
Po někotrych žórłach je swójbje trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae) přirjadowana.
Selenc
Po někotrych žórłach so do swójby pólšicowych rostlinow (Chenopodiaceae) přirjaduje.
Systematika
Mjeno roda Salsola bu w lěće 1753 wot Carl von Linné w Species Plantarum najprjedy wozjewjene. Typusowa družina je Salsola soda L..
Złotokwětna pozdatna truskalca
Złotokwětna pozdatna truskalca (Duchesnea chrysantha) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow.
Selenc
Systematika
Ród Salsola słuša do tribusa Salsoleae s. str. w podswójbje Salsoloideae znutřka swójby Amaranthaceae. Na zakładźe molekulargenetiskich datow buchu w dźěle wot Akhani et al. 2007 družiny  dotal jara na družinach bohaty (wjace hač 100 družinow) ród Salsola s. l. na dwaj tribusaj rozdźělene: Tribus Salsoleae s. str. a nowy tribus Caroxyloneae, na kóždym padźe z wjacorymi rodami. Synonymy za Salsola s. str. su: Darniella Maire & Weiller, Fadenia Aellen & Townsend, Neocaspia Tzvelev, Hypocylix Wol., Seidlitzia Bunge ex Boiss., Salsola sect. Coccosalsola Fenzl subsect. Coccosalsola a Salsola sect. Obpyrifolia Botsch. & Akhani.
Ród Salsola s. str. wobsahuje wot Akhani et al. 2007 jenož dalše 24 hač 25 družinow:
Złotokwětna pozdatna truskalca
Wužiwanje
thumb|left|200px|złotokwětna pozdatna truskalca
Chodoriw
thumb|left
Chodoriw je městačko w Lwówskej oblasći na zapadnej Ukrainje. Leži w historiskej Galiciskej něhdźe 65 kilometrow juhowuchodnje Lwowa a něhdźe 15 kilometrow wuchodnje Žydačiwa.
Sydlišćo je so w lěće 1394 prěni raz naspomniło. Wot lěta ma 1436 měšćanske prawa. Mjez 1918 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Eišiškės
thumb|left
Blabowka
Blabowka (Tozzia) je ród ze swójby trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:
Eišiškės
Eišiškės je městačko w Šalčininkaiskim rajonje Vilniuskeho wobwoda w Litawskej, blisko běłoruskeje hranicy.
Leži něhdźe 70 kilometrow juhozapadnje Vilniusa, něhdźe 35 kilometrow wuchodnje Varėny a něhdźe 35 kilometrow wuchodnje města Šalčininkai.
Ma něhdźe tři tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1384 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1950 měšćanske prawa. Wulka židowska wosada (1820: 80 %; 1866: 83 % ) je so přez holocaust dospołnje zničiła.
Europeada
Europeada je europske koparske mišterstwo awtochthonych rěčnych mjeńšinow, kotrež so wot Federalistiskeje unije europskich narodnych skupinow (FUEN) w zhromadnym dźěle z hosćićelskej mjeńšinu wotpowědneho turněra organizuje. Prěnja Europeada wotmě so před europskim koparskim mišterstwom 2008 pola Retoromanow w kantonje Graubünden w Šwicarskej, druha w juniju 2012 pola Serbow we Łužicy a třeća wot 18. hač do 25. junija 2016 w Južnym Tirolu.
Štwórta europeada w Korutanskej bě poprawom za junij 2020 planowana, bu pak dla krizy wokoło koronawirusa na 2021 a pozdźišo na 2022 přestorčena.
Lěsna hubinka
Lěsna hubinka (Orobanche lucorum) je rostlina ze swójby hubinkowych rostlinow (Orobanchaceae).
Dmitrijew-Lgowskij
Dmitrijew-Lgowskij (do 1784 – Дмитриев/ Dmitrijew; do 1940 – Дмитриев-на-Свале/ Dmitrijew-na-Swale) je městačko w Ruskej federaciji. Leži při rěce Swala w europskim dźělu Ruskeje w Kurskej oblasći něhdźe 110 kilometrow sewjerozapadnje Kurska. Ma něhdźe sydom tysac wobydlerjow.
6. meje
6. meje abo '''6. róžownika''' je 126. dźeń gregorianiskeje protyki (127. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 239 dnjow hač do kónca lěta.
Narodniny
thumb|[[Jakub Herman]]
Dmitrijew-Lgowskij
Sydlišćo je so w lěće 1779 załožiło.
Aghulšćina
thumb|left|250px Aghulšćina (aгъул чIал; aghul čal) je rěč ze skupiny nachsko-dagestanskich rěčow a jedna z hamtskich rěčow do Ruskeje słušaceje republiki Dagestan.
Rěči so wot něhdźe 29.000 ludźi.
Chorhoj Afriskeje unije
Chorhoj Afriskeje unije wobsteji z dweju horicontalneju šlebjerdow, kotrejž su zelenej horjeka a deleka, šěroku běłeje šlebjerdy srjedźa mjezy zelenymaj, a ćeńkeju złoteju šlebjerdow mjezy zelenymaj a běłej. Srjedź běłeje šlebjerdy je emblem Afriskeje unije.
Hinc Šewc
Hinc Šewc ( Heinz Schuster-Šewc; * 8. februara 1927 w Poršicach, † 10. februara 2021 w Lipsku) bě serbski slawist, sorabist a wysokošulski profesor.
Wědomostna karjera
Šewc wotrosće jako syn ćěsle a skałarja w ewangelskej wosadnej wsy Poršicach, hdźež rěčachu po ludličenju 1925 hišće 80 % wobydlerjow serbsce. Po Druhej swětowej wójnje běše najprjedy z wučerjom w Psowjach a Minakale. Wot 1948 studowaše slawistiku we Wrócławju a po tym při Jagiellonskej uniwersiće w Krakowje. Po zakónčenju jako magister a diplomowy wučer za rušćinu nawróći so 1953 do Łužicy a běše dwě lěće asistent w Instituće za serbski ludospyt. 1955 sćěhowaše promocija na Humboldtowej uniwersiće na temu Historische und vergleichende Lautlehre der Sprache des Albin Moller. Wot 1955 do 1964 bě docent za serbšćinu na Lipšćanskej uniwersiće. 1962 habilitowaše so z dźěłom wo historiskej leksikologiji a etymologiji słowjanskich rěčow. Wot 1964 bě wón za nimale tři lětdźesatki z profesorom za sorabistiku a słowjanski rěčespyt kaž tež z direktorom Instituta za sorabistiku w Lipsku. 1992 poda so na wuměnk.
W lěće 1980 spožči so jemu Myto Ćišinskeho I. rjadownje.
Wubrane spisy
Hinc Šewc wozjewješe wjace hač 500 tekstow, zwjetša pod němsko-serbskim dwójnym mjenom Schuster-Šewc.
Litawšćina
Litawšćina (litawsce lietuvių kalba) słuša do skupiny baltiskich rěčow a je hamtska rěč Litawskeje, hdźež ju rěči wokoło 2,9 milionow ludźi. Zwonka Litawskeje je dalša miliona rěčnikow, přewažnje w susodnych statach.
Litawšćina ma dwě narěčnej skupinje, kotrejž hodźitej so dale poddźělić.
Zažne stawizny
thumb|Litawšćina w 16. stolětku Litawšćina pochadźa z dialektowych kónčinow indoeuropskeje prarěče, kotrymž Słowjanske a Germaniske rěče so w cyłku tež přiliča. Snadź bě dlěša trana rěčna jednota prabaltiskeje rěče a prasłowjanskeje rěče. Z baltiskich rěčow eksistuje nimo Litawšćina jenož hišće letišćina. Rozdźělenje Letišćiny a Litawšćiny jedyn wot druheho so za zažny srjedźowěk (7./8. Jh.) datuje. Wot přiwuzneje mortweje stareje prušćiny su znajmjeńša njesnadne pismowe pomniki. Litawšćina so přez wjele wobchowanych starožitnych gramatiskich formow wuzběhuje, kotrež so zdźěla tež w sanskriće abo w druhich starych indoeuropskich rěčach zaso namakaja. Žana druha žiwa, w Europje rěčaca rěč je bliža z indiskej hałuzu indoeuropskich rěčow přiwuzna hač Litawšćina.
Mindaugas je w srjedźowěku litawski stat załožił. Wo róli Litawšćiny w tutym staće je mało znata. Jako spisowna rěč je wuchodosłowjanska rěč słužiła, tak mjenowana kencliska Słowjanšćina, w Kyrilici, wězo nabohaćena z litawskim wokabularom.
Alfabet
Litawski alfabet bazuje na łaćonskim alfabeće, ale ma někotre přidate pismiki a diakritiske znamješka.
Mič
Mič (zněmčene zwjetša Mietsch) je hornjoserbske swójbne mjeno slědowaceju wosobow:
Litawšćina
Konsonanty
Před a  móžeja jenož palatalizowane konsonanty stać. Njefonemiska je palatalizacija nimo toho při, a , dokelž tute zwuki jenož w cuzych słowach wustupuja. Ličba cuzych słowow jednory njedosaha, zo by minimalne pory k dispoziciji stajiła.
[] je alofon wot [] před [] abo [].
Mič
Mjeno pochadźa kaž Mička a Mitaš wot starosłowjanskeho předmjena Mětislav (wot *mětati = „mjetać“).
Litawšćina
Konsonanty
Nimo na słownych fugach móžeja mjez dwěmaj wokalomaj pak jenož palatalizowane pak jenož njepalatalizowane konsonanty stać. Na kóncu słowa jenož njepalatalizowane konsonanty wustupuja, chibazo, při wotpowědnym słowje dźe wo krótku formu słowa, kotrež na tutym městnje wobsedźi palatalizowany konsonant. Přikłady za to su infinitiwy, při kotrychž w  wobchadnej rěči často we wuzwuku stejacy i faluje, na př. město „hić“. Nimo toho eksistuja tež někotre słowa, při kotrych dołhe formy zestarjene wupadaja, na př. město „dla“ abo  resp. město.
Na słownych fugach abo sam na mjezysłownych hranicach móžeja pak jenož spěwne pak jenož njespěwne konsonanty na so sćěhować; jeničke wuznaće wutworja, , , a , kotrež jako posledni konsonant skupiny tež po njespěwnym konsonanće móžeja stać. Na př.: „tři“ +  „dźěle (Nom. Pl.)“ =.
Hačrunjež to jako wopačne njepłaći, da so zwjetša alweolarne a postalweolarne frikatiwy abo afrikaty nic direktnje za sobu artikuluja. Artikulaciske městno sćěhuje z poslednjeho tutych konsonantow. Na př.: (zdónk wot leisti „lassen“) +  (kóncowka konjunktiwa) = ; (předwěšk „wu-; z-“) + „posyłać“ =  „wotpósłać“.
Na poslednim přikładźe móžeja widźeć, zo geminacija samo na słownych fugach njewustupuje.
Gramatika
Někotre werby słuša k jednej ablawtowych klasow. Ale nic wšě werby maja tajke zwukowu změnu.
Słowjeso
Přitomny čas
Preteritum
Přichodny čas - infinitiw bjez sufiksa -ti + s + sufiks.
Frekventativ - infinitiw bjez sufiksa -ti + dav + sufiks.
Alpski pasnik
Alpski pasnik (Phleum alpinum) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Jan Bulank
Jan Bulank (* 7. septembra 1931 we Wotrowje, † 17. januara 2002 w Mješicach) bě serbski komponist a chórowy dirigent.
Mjez 1952 a 1958 studowaše hudźbu w Lipsku a Weimarju. Z lěta 1960 dźěłaše jako asistent w Serbskim instituće a nadobo jako wuměłstwowy nawoda Serbskeho ludoweho ansambla, hdźež bě wot lěta 1970 tež wyši hudźbny nawoda. Hižo za čas studije wón připódla spěwy komponowaše. Wot lěta 1964 bě Bulank nawoda Pančičanskeho chóra „Lipa“; pozdźišo załoži wón centralny chór Domowiny (dźensniši Chór Budyšin). Pódla toho bě Jan Bulank sobuwudawaćel Towaršneho spěwnika.
Bulank bu na Budyskim Mikławšku pochowany.
Młynkec łuka
Młynkec łuka (němsce Müllerwiese) je najwjetši sportowy stadion w Budyšinje. Namaka so južnje stareho města w Sprjewinym dole a je domjace sportnišćo koparskeho mustwa Budissy Budyšin. Stadion na Młynkec łuce wobsteji wot lěta 1929 sem a ma cyłkownje 2.500 přihladowarskich městnow.
Dnja 23. junija 2012 běše Młynkec łuka městno kónčneje hry druheje Europeady.
Elektrėnai
thumb|left
Elektrėnai je město w Vilniuskim wobwodźe w Litawskej.
Leži něhdźe 40 kilometrow sewjerozapadnje Vilniusa.
Ma něhdźe jednaće tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1961 załožiło a ma wot lěta 1962 měšćanske prawa.
Wjerchnjetulomskij
Wjerchnjetulomskij je sydlišćo měšćanskeho typa w Ruskej federaciji.
Leži na połkupje Kola w sewjerozapadźe europskeje Ruskeje w Murmanskej oblasći něhdźe 65 kilometrow juhozapadnje Murmanska.
Sydlišćo je so w lěće 1966 załožiło.
Čorny januškowc
Wopis
Čorny januškowc je w lěću zeleny kerk, kotryž docpěje wysokosć wot 80 hač 150 cm (2 m). Rostlina njenjese ćernje. Wšě dźěle rostliny při rozrybowanju sylnje wonja, nimale njepřijomnje.
Młody wurostki su móškaće kosmate. Hałuzy su sylne.
Łopjena
Měnjate łopjena su třolapate hač pjećlapate, dołho stołpikate, maja kulojty abo róžkaty wobrys, su na hornim boku nahe, njesu na delnim boku žołtojte žałzy a docpěja dołhosć wot 10 cm a šěrokosć wot hač do 10 cm. Při tym 3 lapy su wulke, ale 2 stej małkej. Na krótkich wurostkach kaž w promjenjach kopate wustupuja.
Kćenja
Kćěje wot apryla hač meje. Zwjetša pjećličbne kćenja su njenapadnje zelenojte, znutřka blědźe čerwjenojte a steja po štyrjoch hač po dźesaćoch we wotestejacych abo dele wisacych kićach. Krónowe łopješka su zrunane a krótše hač wróćo křiwjene, husto kosmate keluškowe łopješka.
Płody
Kulowate płody su čorne, jědźne, brěčkate jahody, kotrež docpěja šěrokosć wot 10 hač 15 mm. Wone wot junija dozrawja a su bohate na witaminy.
Stejnišćo
Rosće we wólšowych žumpadłach, łučinowych lěsach a we włóžnych kerčinach na wodźiznowych brjohach. Ma radšo změnowłóžne hač mokre, humozne hlinjane a běłohlinjane pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je předewšěm w srjedźnej a sewjernej Europje rozšěrjena, ale tež w sewjernej a wuchodnej Aziji wustupuje.
Wužiwanje
Jahody so njewarjene jědźa abo k marmeladźe předźěłaja.
Bereket
thumb|left Bereket (do 1991 – Казанджик, Газанджык/ Kazandžik, Gazandźyk) je město w Balkanskej oblasći na zapadźe Turkmenistana.
Leži na zapadźe pusćiny Karakum něhdźe 130 kilometrow wuchodnje Balkanabata a něhdźe 300 kilometrow sewjerozapadnje Ašgabata.
Ma něhdźe 24 tysac wobydlerjow.
Niska maslenka
Niska maslenka (Ranunculus ficaria) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow. Dalše serbske mjena su bórliški, jejkuš a jejkojte zelo.
Bereket
Sydlišćo je so w lěće 1895 załožiło a ma wot lěta 1939 měšćanske prawa.
Niska maslenka
Wopis
Niska maslenka je wjacelětna, naha rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 5 hač 20 (30) cm.
Jeje stołpik je nižoležacy abo postupowacy a často so rozkorjenjuje na sukach. Korjenja su plecojte.
Łopjena
Łopjena su jěrchenkojte abo wutrobojte, małko zubate hač do cyłokromowe, mjasne a dołho stołpikowe. Wone so před kćenjemi jewja a sylnje błyšća.
Kćenja
Wona kćěje wot měrca hač do meje. Kćenja su žołte, docpěwa šěrokosć wot 2 hač do 3 cm, maja 3 hač do 7 keluškowych łopješkow a maja 8 hač do 12 błyšćacych podołhojtych kćenjowych łopješkow. Nektarowe łopješki su 8-12, krónojte, jejkojće-dołhojte a žołte.
Kćenja buchu wot muchow a pčołow wopróšene.
Płody
Płody su kulojte, rozpjeršenje kosmate, docpěwaja dołhosć mjezy 2 a 2,5 cm a maja zrunany pysčičk.
Płody buchu wot mrowjow rozšěrjene.
Rozpłodźenje
W našim teritoriju rostlina so nimale jenož přez lehnjenske bomblki we łopjenowych rozporach rozpłodźuje, kotrež so lochko wot wjadnjacych rostlinow pušćeja.
Stejnišćo
Wona rosće w lisćowych lěsach, w kerčinach a na włóžnych łukach. Preferuje włóžne, wutkate a bazowe pódy.
Vindeballe
Vindeballe je sydlišćo w Danskej, na kupje Ærø‎ w regionje Južna Danska. Ma 225 wobydlerjow (2008).
Mjeno sydlišća ma snano historiski woznam wjesny dźěl (połobskich) Słowjenjow.
Cheb
Cheb ( Eger) je město z něhdźe 32.000 wobydlerjemi na samym zapadźe Čěskeje. Nadeńdźe so pod Šmrěčinami při Wohrje (Eger), lěwym přitoku Łobja, a je historiske srjedźišćo krajiny Chebsko (Egerland), kotraž mjezuje na sewjeru ze Sakskej a na zapadźe z Bayerskej.
Město naspomni so prěni raz w lěće 1061 jako Egire. 1125 natwari bayerski markhrabja nowy hród na městnje staršeho słowjanskeho hrodźišća. Měšćanske prawa dósta sydlišćo hižo do 1179.
W lěće 1930 měješe Cheb 31.403 wobydlerjow, z nich 27.791 Němcow (88,5 %) a 3.493 Čechow (11 %).
Pius VII.
thumb|Bamž Pius VII. w lěće 1805
Pius VII. (z byrgarskim mjenom Luigi Barnaba Niccolò Maria Chiaramonti; * 14. žnjenca 1742 w Cesena, Cyrkwinski stat; † 20. žnjenca 1823 w Romje) bě italski duchowny a bu 14. nalětnika 1800 jako naslědnik Pija VI. za 250. bamža romsko-katolskeje cyrkwje wuzwoleny. Krónowa w lěće 1804 Napoléona Bonaparta ke kejžorej.
Jemu slědowaše Annibale Sermattei della Genga jako bamž Leo XII.
Istra (město)
thumb|left
Serbski kulturny leksikon
Leksikon zaběra so na mjezydisciplinarne wašnje ze wšěmi móžnymi aspektami sorabistiki, wot alfabeta přez literaturu, hudźbu, stawizny wšelakich łužiskich regionow, dwurěčnosć, rěčnu politiku hač k nałožkam a wosebitym geografiskim městnam.
Awtorojo maja SKL za zwoprawdźenje hižo w 1930tych lětach wot Josefa Páty planowaneho a po Druhej swětowej wójnje pod nawodom Oty Wićaza znowa zahajeneho projekta serbskeje přiručki.
Lukas Rietzschel
mini|upright|Lukas Rietzschel (2018)
Lukas Rietzschel (* 1994 we Worklecach) je němski spisowaćel, kiž měješe w lěće 2018 swój prěni wulki wuspěch z romanom Z pjasću do swěta bić („Mit der Faust in die Welt schlagen“).
Istra (město)
Istra (1781—1930 Воскресенск/ Woskrjesensk) je město z 35.139 wobydlerjemi w ruskej oblasći Moskwa.
Leži něhdźe 40 kilometrow sewjerozapadnje Moskwy.
Lukas Rietzschel
Žiwjenje
Rietzschel narodźi so we Worklečanskej chorowni a wotrosće w Kamjencu. Při uniwersiće w Kasselu studowaše politiske wědomosće a germanistiku a po tym kulturny management při Wysokej šuli Žitawa/Zhorjelc. Tema jeho masterskeho dźěła bě natwar jednoho židowskeho muzeja w Zhorjelcu, hdźež je Rietzschel žiwy. Politisce angažuje so wot lěta 2017 w SPD.
Pružany
thumb|left
Pružany ( a ) je město w Brestskej oblasći na juhozapadźe Běłoruskeje. Je zarjadniske sydło Pružanskeho rajona.
Leži při rěce Muchawjec něhdźe 90 kilometrow sewjerowuchodnje Bresta.
Ma něhdźe 18 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1433 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1589 měšćanske prawa. Mjez 1921 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Rjana družka
Rjana družka (Nigella damascena) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow. Dalše serbske mjena su: njewjesćinka, družka we wěnčku a njewjesćinski wěnc.
Čěskosłowakska narodna demokratija
Čěskosłowakska narodna demokratija (tež Narodna demokratija) bě wot lěta 1919 do lěta 1934 prawicowa narodnokonzerwatiwna strona v Čěskosłowakskej. Předsyda strony bě Karel Kramář.
Wuznamny čłony
Karel Kramář, Alois Rašín, Viktor Dyk, Alois Jirásek, Jan Kapras, František Mareš, Ladislav Rašín, František Weyr, Jaroslav Kvapil, Karel Engliš
Riad
Riad ( الرياض ar-Riyād, „zahrody“) je stolica kralestwa Sawdi-Arabskeje. Město je hospodarske, administratiwne a kulturne srjedźišćo kraja na Arabskej połkupje. Wone je sydło knježerstwa, parlamenta, wšěch centralnych zarjadow a wjacorych uniwersitow.
Geografija
W měsće knježi subtropiska pusćinowa klima z přerěznymi temperaturami wot 9 do 20° C w januarje a 29 do 43° C w juliju. Cyłkowne lětne spadki wučinja někak 100 milimetrow (Berlin: 586), kotrež padaju nimale bjezwuwzaćnje mjez decembrom a aprylom.
Stawizny
Městno při dolinje Wadi Hanifa bě hižo w 5. lětstotku wobsydlene. Tule steješe město Hadźar, kotrež bě hišće w 14. lětstotku płódna oaza z rěčkami a wjele štomami. Na ruinach Hadźara nasta w lěće 1735 nowe sydlišćo Riad, najprjedy jenož jako wobhrodźena zahroda.
Riad bě wot 1824 stejišćo hłowneho palasta kraloweho dwora Sawd. Jako sydło knježerstwa słužeše 1864 natwarjeny Fort Masmak. Riad měješe tehdy něhdźe 7.500 wobydlerjow. Z njewotwisnosću Sawdi-Arabskeje w lěće 1932 sta so město z mjeztym 30.000 wobydlerjemi ze stolicu noweho kralestwa. 1950 měješe hižo 120.000 wobydlerjow a 1977 milionu.
Donat Józef Ćěsla
Donat Józef Ćěsla (pseudonym Fabricius; * 1614 w Chrósćicach, † 24. septembra 1690 w Budyšinje) bě serbski katolski duchowny a spisaćel.
Abja-Paluoja
thumb|left Abja-Paluoja (historiske němske mjeno – Abia-Palloja) je městačko na juhu Estiskeje. Leži něhdźe 200 kilometrow južnje Tallinna.
Łužičan (časopis)
thumb|upright|Titulna strona Łužičana w lěće 1860 Łužičan bě serbski literarny měsačnik, kotryž bu 1860 wot Jana Arnošta Smolerja a Michała Hórnika załoženy. Časopis wuńdźe hač do lěta 1880; zwjetša pod redakciju Smolerja. W časopisu wozjewichu so hornjo- a delnjoserbske basnje a powědančka kaž tež přełožki z druhich literaturow, přikłady ludoweho basnistwa, stawizniske pojednanja a literarna kritika. W lěće 1863 měješe Łužičan něhdźe 300 abonentow w tu- a wukraju. We Łužičanu wužiwaše so analogny prawopis.
Abja-Paluoja
Ma něhdźe jedyn tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1504 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1993 měšćanske prawa.
Łužičan (časopis)
Časopis wuńdźe prěnjotnje z podtitlom Časopis za wyššu zabawu a powučenje a pozdźišo jako Měsačnik za pismowstwo, ryčespyt a narodopis. Do awtorow słušachu nimo redaktorow tež serbske wosobiny Arnošt Muka, Jan Pětr Jordan, Handrij Zejler a Hendrich Jordan. Zastupjerjo młodoserbskeho hibanja pod nawodom Muki a Barta-Ćišinskeho załožichu w nazymje 1876 Lipu Serbsku jako časopis za młódšu generaciju, kotryž měješe wjace wuspěcha mjez ludom. W lěće do zastajenja Łužičana měješe tutón jenož hišće 70 stajnych abonentow. Na iniciatiwu Arnošta Muki naruna 1882 nowozałoženy časopis Łužica wobě wozjewjence.
Łužičan płaći z tym tež jako jedyn z předchadnikow Rozhlada.
Železnogorsk (Oblasć Kursk)
thumb|left Železnogorsk je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Kursk. Ma něhdźe 97 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1957 załožiło a ma wot lěta 1962 měšćanske prawa.
Modłej
Modłej ( Mulde, tež Mulda) je 124 kilometrow dołha rěka w Sakskej a Saksko-Anhaltskej a lěwy přitok Łobja. Nastawa ze zjednoćenjom Freibergskeje a Šwikawskeje Modłeje blisko Sermutha juhowuchodnje Lipska a wuliwa so blisko Dessau-Roßlaua wotlěwa do Łobja. Modłej je štwórty najwjetši přitok Łobja a wotwódnja wulke dźěle sewjernych Rudnych horin.
Donat Józef Ćěsla
Po zakónčenju studija teologije skutkowaše syn Chróšćanskeho roboćana wot 1650 w čěskim Mutěnínje jako farar. W lěće 1676 přińdźe na Njebjelčansku faru a wuzwoli so jako kanonik. 1679 bu do Budyšina powołany, hdźež bě wot 1681 do 1690 ze seniorom tachantstwa.
Wuznamny za regionalnu stawiznowědu je jeho wopis połoženja Njebjelčanskeje wosady po Třicećilětnej wójnje z lěta 1678.
Snowsk
thumb|left
Snowsk (1935–2016 Щорс/ Šćors) je město w Černihiwskej oblasći na sewjeru Ukrainy, při hranicy z Běłoruskej a Ruskej. Leži něhdźe 70 kilometrow sewjerowuchodnje Černihiwa.
Murjowy šelnik
Murjowy šelnik (Marrubium vulgare) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Snowsk
Sydlišćo je so w lěće 1860 jako wjes Korżiwka załožiło a ma wot lěta 1924 měšćanske prawa.
Murjowy šelnik
Wopisanje
Murjowy šelnik je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 40 hač 50 cm.
Stołpik je pjelsćojće kosmaty a štyrihranity.
Łopjena su zmoršćene, jejkojte hač nimale kulojte, pjelsćojte. Wone su kaž křiž schódne a docpěwaja dołhosć wot 2 hač 4 cm.
Kćěje wot junija hač awgusta. Kćenja docpěwaja dołhosć wot 6 hač 7 mm a njesu 10 kałatych zubkow. Wone steja w nimale kulowatych mutličkach.
Stejnišćo
Rosće w dźěratych njerodźowych wobrostach na nakładowanskich městnach, na drjebiznach, pućowych kromach, murjach a we wsach. Preferuje skerje suche pódy na ćopłych stejnišćach.
Smjerdźacy šćón
Smjerdźacy šćón (Cinicifuga foetida) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
Chyriw
thumb|left
Chyriw je městačko w Lwówskej oblasći na zapadnej Ukrainje, při pólskej hranicy. Leži při rěce Strywihor w historiskej Galiciskej něhdźe 100 kilometrow juhozapadnje Lwowa a něhdźe 15 kilometrow sewjerozapadnje Stareho Sambira.
Ma něhdźe štyri tysac wobydlerjow.
Enya
Enya (Eithne Ní Bhraonáin, * 17. meje 1961, Gaoth Dobhair) je irska spěwarka a dźiwadźelnica.
Złotowina
Złotowina (Epipremnum aureum, syn.: Epipremnum pinnatum (L.) Engl. 'Aureum', Pothos aureus Linden & André, Scindapsus aureus (Linden & André) Engl., Rhaphidophora aurea (Linden & André) Birdsey, Epipremnum mooreense Nadeaud) je rostlina ze swójby aronowych rostlinow (Araceae).
Republika Altaj
thumb|left|[[Katun (rěka)|Katun je jedyn z dweju hłowneju přitokow rěki Ob]] Republika Altaj (altajsce Алтай Республика; Республика Алтай) je awtonomna republika w aziskim dźělu Ruskeje. Leži w horinach ze samsnym mjenom při přitokach rěki Ob a mjezuje z Mongolskej w juhowuchodźe, z Chinskej w samym juhu a z Kazachstanom w juhozapadźe. Jeje stolica je Gorno-Altajsk.
Pius VI.
thumb|Bamž Pius VI.
Pius VI. (z byrgarskim mjenom Giovanni Angelo hrabja Braschi; * 27. hodownika 1717 w Cesenje, Cyrkwinski stat; † 29. žnjenca 1799 we Valence, Francoska) bě italski duchowny a cyrkwinski jurist a bu 15. małeho róžka 1775 jako naslědnik Klemensa XIV. wuzwoleny za 249. bamža romsko-katolskeje cyrkwje. W času jeho pontifikata stawaše so francoska rewolucija a z tym wuswojenje a zesłabjenje katolskeje cyrkwje we wulkim dźělu Europy. Pius VI. bě přećiwnik rewolucije a wotpokaza ideju swobody, runosće a bratrowskosće. Po wobsadźenju Cyrkwinskeho stata w lěće 1796 a proklamaciji republiki w Romje (1798) bu Pius VI. najprjedy do Sieny wuhnaty a pozdźišo do Francoskeje deportowany, hdźež naposledk zemrě.
Jemu slědowaše hakle w lěće 1800 Barnaba Chiaramonti jako bamž Pius VII.
Robinija
Robinija (Robinia) je ród ze swójby łušćinowcow (Fabaceae).
Systematika
Ród Robinia słuša k tribusej Robinieae w podswójbje mjetelojtych kwětow (Faboideae) znutřka swójby łušćinowcow (Fabaceae). Ród Robinia bu w lěće 1753 wot Carl von Linné w jeho dźěle Species Plantarum najprjedy wozjewjeny. Mjeno roda Robinia bu wot Linné za družinu Robinia pseudacacia wolene, kotraž pochadźeše ze Sewjerneje Ameriki a bě do toho jako Acacia Americana Robini znata. Mjeno roda česći francoskeho dwórskeho zahrodnika a direktora Jardin des Plantes w Parisu Jean Robin (1550–1629), kotryž je pječa družinu Robinia pseudacacia wot Ameriki do Francoskeje přinjesł. Najskerje je, zo jeho syn Vespasien Robin (1579–1662) je tutu družinu ze symjenjow wuplahował, kotrež wón je z Ameriki dóstał.
Štyri družiny su znate: miniatur|hochkant|Ilustracija hałuzy seršćateje robinije (Robinia hispida) z kwětnistwom a łopjenami miniatur|Kwětnistwo a łopjena Neumexiko-Robinie (Robinia neomexicana)
Eksistuje někotre hybridy, pod tym:
Widjajewo
Widjajewo (, 1958–1964 Urica/ Урица) je sydlišćo měšćanskeho typa w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Murmanskej oblasći. Ma něhdźe šěsć tysac wobydlerjow.
thumb|center|800px
Alpska blabowka
Alpska blabowka je rostlina ze swójby trudownikowych rostlinow (łaćonsce: Tozzia alpina, Scrophulariaceae).
Bazlik (ród)
Bazlik (Ocimum) je ród ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae). Dalše serbske mjena su bazilikowe zelo, bazilija a bazilik. Najwažniša družina je bazlik (Ocimum basilicum).
Wopis
Ród wobsahuje něhdźe 60 družinow. Družiny su jednolětne zela, trajne zela abo połkerki, kotrež su přećiwo zmjerzkej čućiwe. Přećiwostejne łopjena su zwjetša owalne. Małke kćenja so w pózdnim lěće jewja a steja we wjele mutličkach na kóncu kiješkow.
Rozšěrjenje
Pochadźeja z tropiskich regionow Azije a Afriki, ale nětko we wjele krajach plahuja.
Družiny (wuběrk)
thumb|[[Limonen-Basilikum (Ocimum × citriodorum) z kćenjemi.]]
Komorow
Komorow je pomjenowanje:
Lěšćina
Lěšćina (Corylus) je ród z podswójby lěskowych rostlinow (Coryloideae) znutřka swójby brězowych rostlinow (Betulaceae).
Po někotrych žórłach so lěskowe rostliny jako swójska swójba (Corylaceae) wobhladaja.
Wopis
Družiny su lisćo mjetace štomy abo wulke kerki. Wone su jednodomne rostliny.
Wutrobojte łopjena su zubate a sylnje žiłkate.
Kćenja
Muske kćenja steja w šwižnych wisacych mickach. Wone próšk hišće před zazeleninjom lisća rozšěrjuja. Žónske kćenja wutworja małke, zelene promjenja, z kotrychž pozdźišo lěsne worješki nastanu.
Rozšěrjenje
Rostliny su w měrnych regionach sewjerneje hemisfery rozšěrjene.
Systematika
thumb|Wotemrěte muske kćenja Znutřka swójby brězowych rostlinow (Betulaceae) so ród do podswójby lěskowych rostlinow (Coryloideae) zarjaduje. Fylogenetiske přepytowanja staja ród jako sotrowsku kladu k wostatnym tři rodam podswójby.
Mička
Mička (zněmčene zwjetša Mitschke) je hornjoserbske swójbne mjeno slědowaceju wosobow:
Lěšćina
Systematika
Kladogram po
Mička
Mjeno pochadźa kaž Mitaš a Mič wot starosłowjanskeho předmjena Mětislav (wot *mětati = „mjetać“).
Hórski januškowc
Hórski januškowc (Ribes alpinum) je kerk ze swójby kosmačkowych rostlinow (Grossulariaceae).
Lěšćina
Systematika
Po kóždym awtorje so znutřka roda Corylus mjez dźesać a 25 družinami rozeznawaja. Aktualne wobdźěłanja rozeznawaja sćěhowace družiny :
Po kóždym zapřijeću awtora so wot Corylus avellana často družiny Corylus maxima Mill. (Lambertshasel), Corylus pontica K.Koch a Corylus colchica Albov wotdźěluja. Nimo toho so po kóždym awtorje družina Corylus californica (A. DC.) A. Heller jako warietu wot Corylus cornuta liči. Runje tak so často k Corylus heterophylla stajenej var. sutchuenensis Franch. a var. yunnanensis Franch. wot někotrych awtorow jako samostatnej družinje wodźa. Tohorunja zwadny rang wobsedźi Corylus papyracea.
Hórski januškowc
Wopis
Hórski januškowc je w lěće zeleny, husto rozhałuzowany kerk, kotryž docpěje wysokosć wot 0,8 hač 1,5 (2) m. Rostlina je zwjetša jednosplažna.
Wurostki su hładke a swětłozelene abo swětłošěre. Hałuzy njenjesu ćernje. Skora so wot staršich dźělow w smužkach pušći.
Kćenja
Kćěje wot apryla hač meje. Štyriličbne abo pjećličbne kćenja su zelenojće-žołte a docpěja wulkosć wot 5 hač 9 mm. Muske kćenja steja po dźesaćoch hač po třicećoch w zrunanych, 2-3 cm dołhich kićach, mjeztym zo žónske kćenja steja po dwěmaj hač po pjećoch w zrunanych, krótšich kićach. Krónowe łopješka su krótše hač keluškowe łopješka.
Płody
Jahody su kulowate, přeswěćujo čerwjene a njesłódnje słodźa. Płody so wokoło dnja swjateho Jana začerwjenja.
Stejnišćo
Rosće w hórskich a wudolinowych lěsach, na horinskich łučinach a w skalnych kerčinach. Ma radšo wutkate, zwjetša wapnite pódy. Ale tež na ćmowych stejnišćach rosće.
Rozšěrjenje
Rostlina je w sewjernej a srjedźnej Europje, ale tež w sewjernej a wuchodnej Aziji rozšěrjena, při čimž w Alpach we wysokosćach wot 2000 m, na juh hač k sewjerošpaniskim horinam, Apenninam a horinam Balkanskeje połkupy wustupuje.
Wužiwanje
Kulturne sorty so za plahowanje žiwych płotow wužiwaja a pódla dróhach plahuje, dokelž derje połsćin a wotpłuny znjesu.
Gmejnska rada
Gmejnska rada (w městach měšćanska rada) je wolene ludowe zastupnistwo na najnišej komunalnej runinje a namaka so w nimale wšěch statach. Wona wobsteji z wolenych gmejnskich radźićelow. Jej předsteji zwjetša gmejnski předstejićel (wjesnjanosta, měšćanosta).
Gmejnske rady wuwichu so ze srjedźowěkowskich měšćanskich radow, kotrež zwjetša jenož byrgarsku elitu zastupowachu a so tež jenož wot njeje wolichu.
7. meje
7. meje abo '''7. róžownika''' je 127. dźeń gregorianiskeje protyki (128. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 238 dnjow hač do kónca lěta.
Narodniny
thumb|[[Korla Awgust Mosak-Kłosopólski]]
Dźiwja kala
Dźiwja kala je rostlina ze swójby aronowych rostlinow (łaćonsce: Calla palustris, Araceae). Dalše serbske mjeno je lopa.
Mała hubinka
Mała hubinka (Orobanche minor) je rostlina ze swójby hubinkowych rostlinow (Orobanchaceae).
Štomowa lěšćina
Štomowa lěšćina (Corylus colurna) je štom z podswójby lěskowych rostlinow (Coryloideae) znutřka swójby brězowych rostlinow (Betulaceae).
Michałk
Michałk (zněmčene zwjetša Michalk) je hornjoserbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:
Mjeno pochadźa wot křesćanskeho předmjena Michał.
Karksi-Nuia
thumb|left Karksi-Nuia (historiske němske mjeno – Karkus; do 1987 – Nuia) je městačko na juhu Estiskeje. Leži něhdźe 190 kilometrow južnje Tallinna.
Ma něhdźe dwaj tysac wobydlerjow.
Mały šišak
Mały šišak (Scutellaria minor) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Edirne
Město bu w lěće 1362 wot Osmanow zdobyte a bě wot 1368 hač k dobyću Istanbula w lěće 1453 stolica Osmaniskeho mócnarstwa.
Znate twarske pomniki su wulka mošeja Selimiye w centrumje kaž tež osmaniske mosty přez rěku Tunca.
Čorny rulik
Čorny rulik (Atropa belladonna) je rostlina ze swójby wrónidłowych rostlinow (Solanaceae).
Wopis
Čorny rulik je trajne zelo, kotrež docpěje wysokosć wot 0,5 m hač do 1,5 m. Rostlina je wotstejaca rozhałuzowana a žałzojće kosmata. Stołpiki su sylnje rozhałuzowane, tupohranite a docpěja wysokosć wot 60 hač do 180 cm.
Łopjena
Wulke, měnjate łopjena su jejkojte, kónčkojte, žałzojće kosmate, šěroko-lancetojte a docpěja dołhosć wot hač do 15 cm. We wobłuku kwětnistwa su po zdaću přećiwostejne.
2015
2015 bě powšitkowne lěto z 365 dnjemi.
Čorny rulik
Kćenja
Kćěje wot junija hač do awgusta. Načerwjeń brune, brunowioletne abo zelenojte kćenja su zwonojte, docpěja dołhosć wot 2,5 hač do 3 cm a wisaja po jednym we hornich łopjenowych rozporach. Zwonojta króna je pjećdźělna.
Płody
Płody su najprjedy zelene, pozdźišo čorne, błyšćace, wišeńwulke, jara jědojte jahody, kotrež docpěja tołstosć wot hač do 1,5 cm. Wone wobsahuja alkoloidy, a to hyoscyamin, atropin a skopolamin.
Ptački jako na př. drózny móžeja płody jěsć. Wone symjenja rozšěrjuja.
Stejnišćo
Rosće w lěsnych swětlinach a na lěsnych pućach. Ma radšo čerstwe, wutkate, zwjetša wapnite pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w srjedźnej a južnej Europje rozšěrjena.
Syzygium paniculatum
Syzygium paniculatum (syn. Eugenia paniculata) je rostlina ze swójby myrtowych rostlinow (Myrtaceae).
Wopis
Syzygium paniculatum je małki štom, kotryž docpěje wysokosć wot hač do 20 m. Króna je njeprawidłowna, husto lisćata.
Łopjena
Łopjena su błyšćace zelene, jara w formje wariěruja a sedźa na čerwjenojtych stołpikach. Młode łopjena su nabruń koporbarbne.
Kćenja
Kćěje w nalěću. Wonjace kćenja su nažołć běłe a docpěja šěrokosć wot 1 cm. Wone steja w hustych promjenjach.
Płody
Płody su dekoratiwne, róžojto-wioletne, owalne hač kulojte a docpěja dołhosć wot hač do 2,5 cm.
Rozšěrjenje
Pochadźa z Awstralije.
Wužiwanje
Štom w juhowuchodźe a juhozapadźe Zjednoćeneho staty Ameriki jako žiwy płót plahuje.
Rulik
Wědomostne mjeno
Mjeno roda Atropa je wot mjena grjekskeje dóńtoweje bohowki Atropos "njewotwobroćomny" (němsce "unabwendbar") wotwodźene.
Wopis
Ród wrónidłowych rostlinow z 5 družinami.
Rozšěrjenje
Družiny w měrnych conach Eurazije wustupuja.
Esenguly
Esenguly (do 1993 – Гасан-Кули/ Gasan-Kuli) je městačko w Balkanskej oblasći na juhu Turkmenistana, blisko iranskeje hranicy. Je zarjadniske sydło Esengulskeho wobwoda.
Leži při wuchodnym brjoze Kaspiskeho morja něhdźe 280 kilometrow južnje Balkanabata a něhdźe 550 kilometrow zapadnje Ašgabata.
Ma něhdźe šěsć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w 19. lětstotku załožiło a ma wot lěta 2016 měšćanske prawa.
Panevėžys
thumb|left
Panevėžys je město w Litawskej. Je zarjadniske sydło Panevėžyskeho wobwoda.
Leži při rěce Nevėžis něhdźe 130 kilometrow sewjerozapadnje Vilniusa.
Ma něhdźe 91 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1503 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1837 měšćanske prawa. Wulka židowska wosada (1897: 51 % ) je so přez holocaust dospołnje zničiła.
Stolin
thumb|left
Stolin je město w Brestskej oblasći w Běłoruskej. Je zarjadniske sydło Stolinskeho rajona.
Leži při rěce Kopanjec něhdźe 215 kilometrow wuchodnje Bresta, blisko ukrainskeje hranicy.
Ma něhdźe 13 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1555 prěni raz naspomniło. Mjez 1921 a 1939 słušeše do Pόlskeje.
Měsačk
Přerězna distanca mjez srjedźišćomaj zemje a měsačka je 384.403 km, něhdźe třicećikróćny přeměr zemje. Přeměr měsačka je 3.474 km, tróšku wjace hač štwórć přeměra zemje. To woznamjenja, zo wolumen měsačka je něhdźe 2 procentaj wolumena zemje, a přićahliwosć grawitacije na jeho powjerchu něhdźe 17 procentow tuteje zemje. Měsačk trjeba za dospołny wobběh wokoło zemje 27,3 dnjow (orbitowa perioda), a periodowe chabłanja w geometriji systema zemja-měsačk-słónco su zamołwite za měsačkowe fazy, kotrež so kóžde 29,5 dnjow (synodiska perioda) wospjetuja.
Měsačk je jeničke njebjeske ćěleso, ke kotrymž ludźo pućowachu, a na kotrymž ludźo přizemjachu. Prěni kumštny objekt, kotryž je grawitaciji zemje wućekny a blisko měsačka nimo lećeše, běše Luna 1 Sowjetskeho zwjazka; prěni kumštny objekt, kotryž trjecheše powjerch, běše Luna 2; a Luna 3 činješe prěnje fota ze zemje njewidźomneho boka měsačka. Tute podawki su so w 1959 wotměli. Prěnja swětnišćowa łódź, kotraž wuspěšnje mjechko přizemi, běše Luna 9, a prěnja swětnišćowa łodź bjez pilota, kotraž měsačk woblěći, běše Luna 10, wobě w lěće 1966. Projekt Apollo ze Zjednoćenych statow Ameriki běše jenička dotalna misija z wobsadku, za čas šěsć přizemjenjow mjez 1969 a 1972. Wuslědźenje měsačka přez ludźi skónči so z kóncom Projekta Apollo, hačrunjež někotre kraje plany připowědźichu, ludźi abo roboterowe swětnišćowe łodźe k měsačkej pósłać.
Pochad
Eksistuja rozdźělne teorije wo pochadźe měsačka. Wón je nic jenož mjeńši hač zemja, ale jara hinak. Zemja ma skalny powjerch z kapalnej wodu a jadro z kapalneho železa, štož skutkuje, zo zemja je magnetiska, měsačk wšak je cyle skalny. Faluje jemu powjerchowa woda, powětr, žiwjenje, magnetosfera a kontinenty. Wón je cyle mortwy swět bjez změnow, wothladajo wot wliwow meteoritow.
Dokelž wón je tak hinak, njeje měsačk jasnje na samsne wašnje kaž zemja nastał. Tuchwilu najbóle popularna teorija praji, zo zemja, hdyž je młoda była, bu přez wulki asteroid rozšćěpjena a z wulkeho krucha skały by měsačk nastał. Wšako měsačk je kaž skalny dźěl zemje. Samo nětko so měsačk jara pomału wot zemje wotsaluje.
Po druhej teoriji je měsačk njebjeske ćěleso, kotrež je zemja popadnyła. Ale fyzikaliski zakład za tajke popadnjenje jasny njeje.
Stawizny
21. julija 1969: astronawtaj Neil Armstrong a Buzz Aldrin ze Zjednoćenych statow Ameriki přizemištaj na měsačku a běštaj prěnjej čłowjekaj, kotrajž druhi swět wopytaštaj. Cyłkownje 12 ludźi přizemichu za čas tutoho a pjeć slědowacych lětow hač do lěta 1972.
Zajimawostki
Wot zemje hodźi so widźeć, kaž měsačk kóždy měsac štyri fazy přeběži. Fazy měsačka rěkaja: młody měsačk, přiběracy měsačk, połny měsačk a woteběracy (tež: stary) měsačk. Měsačk zawinuje přiliw a wotliw na zemi.