cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wokalna harmonija
Wokalna harmonija je asimilaciski proces, kotryž artikulaciju wolóžuje. We wuskim zmysle je připodobnjenje sufiksowych wokalow na zdónk, ale tež znutřka zdónka. Při tym cuze słowa abo najnowše požčonki často k wokalnej harmoniji wjace (dospołnje) njewjedu.
Wona wustupuje w rozdźělnych rěčnych swójbach, na př. w turkowskich rěčach, w mongolskich rěčach, w někotrych finougriskich rěčach.
Baškiršćina
Baškiršćina ma dźewjeć wokalow.
W baškiršćinje wustupujetej dwě warianće wokalneje harmonije. Štyriformowa warianta wužiwa wokale "ы", "о", "е" a "ө". Na př. prašenska partikla ma formy -мы, -мо, -ме, -мө.
Dwuformowa warianta wužiwa jenož wokalej "а" a "ә".
Turkowšćina
Turkowšćina ma wósom wokalow a rozeznawa je po dwěmaj přiznamjenjomaj, a to [±prědnje] a [±kulojćene].
W turkowšćinje dwě warianće wokalneje harmonije wustupujetej. A to tak mjenowana "małka wokalna harmonija" (z wokalomaj "a" a "e", turkowsce küçük sesliler uyumu) a "wulka wokalna harmonija" (z wokalemi "i", "ı", "u" a "ü", turkowsce büyük sesliler uyumu).
Sćěhowace sufiksy małku wokalnu harmoniju wjedu:
Sćěhowace sufiksy wulku wokalnu harmoniju wjedu:
Někotre dwuzłóžkowe sufiksy maja wobě harmoniji, při čimž małka wokalna harmonija je w jednej złóžce a wulka wokalna harmonija w druhej.
Nimo toho samo małko wuwzaćow eksistuja, kaž na př. -ken (konwerbowa kóncowka z woznamom "mjeztym zo"), wokal o w kóncowce -iyor (prezens).
Pěskowa husowka
Ma dwě poddružinje.
Wokalna harmonija
Mongolšćina
Mongolšćina ma tři klasy wokalow:
Wokale я, е, ю, ё su faktisce kombinacije wokalow а, э, у, о z konsonantom й. Jeli słowo wobsahuje jenož wokal и, da so jako słowo prědnjeho rjada wobjednawa.
Finšćina
thumb|Finska wokalna harmonija Finšćina ma tři klasy wokalow:
Neutralne wokale so móžeja po wokalu z dweju prěnjeju skupinow jewja a so móžeja z wokalemi z wobeju rjadow kombinować, na př. äi, öi, yi a ai, oi a ui. Jeli słowo wobsahuje jenož neutralne wokale, da so wokale z prědnjeho skupiny wužiwaja, na př. eikö, eihän.
Waliziska dornica
Waliziska dornica (Festuca valesiaca) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Wokalna harmonija
Finšćina
Při kompozicijach so wokal po poslednim wobstatku złožuje.
Madźaršćina
Madźaršćina ma 14 wokalow. Ale w někotrych narěčach a zdźěla wobchadnej rěči so dalša warianta "e" jewi.
Eksistuja tři typy sufiksow, a to jednoformowe, dwuformowe a třiformowe.
Šwižna rěčnička
Šwižna rěčnička (Najas flexilis) je rostlina ze swójby Wódnjankowe rostliny (Hydrocharitaceae).
Kwěćikaty komonc
Kwěćikaty komonc (Melilotus indicus) je rostlina ze swójby łušćinowcow (Fabaceae).
Wolijowa palma
Wolijowa palma (Elaeis) je ród ze swójby palmowych rostlinow (Arecaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Družkiwka
thumb|left
Družkiwka je město w Donjeckej oblasći na wuchodnej Ukrainje. Leži někak 80 kilometrow sewjernje Donjecka.
Ma něhdźe 59 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1781 załožiło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.
Demjany
Demjany ( Diehmen) su wjes na juhu hornjołužiskeho wokrjesa Budyšin, kotraž słuša wot lěta 1999 ke gmejnje Dobruša-Huska. Hač do lěta 1973 běchu Demjany samostatna gmejna z Nowymi Demjanami jako wjesny dźěl, po tym najprjedy dźěl Husčanskeje gmejny.
Geografija
Demjany leža mjez 265 a 280 m nad mórskej hładźinu w sewjernym dźělu hornjołužiskich horow pod Wulkim Pichowom. Susodne wjeski su Drječin na wuchodźe, Nowe Demjany na juhu, Huska na sewjerozapadźe a Holca na sewjeru.
Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Jězory, Strónje, Cyhelniča, Kočanski haj, Haćenja.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje lěsneho łanowca jako Dymin abo Dimin pochadźa z lěta 1230. Ležownostne knjejstwo wukonješe přez lětstotki ryćerkubło w Demjanach samych.
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 244 wobydlerjow, z nich 90 Serbow (37 %). Demjanjenjo přisłušachu hač do reformacije Wjazońčanskej wosadźe, wot toho časa pak Husčanskej.
mini|center|upright=1.8|Powětrowy panorama Demjan
Badenska syćel
Badenska syćel (Luzula desvauxii) je rostlina ze swójby syćinowych rostlinow (Juncaceae).
Witkowa wjerbička
Witkowa wjerbička (Spiraea salicifolia) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow.
Japanska wjerbička
Japanska wjerbička (Spiraea japonica) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow.
Wopis
Japanska wjerbička je małoróstny kerk, kotryž docpěwa wysokosć wot 0,3 hač do 0,6 m. Rostlina husto rosće.
Hałuzy steja prosće zrunane a małko rozhałuzuja.
Łopjena
Łopjena su jejko-lancetojte, jednory hač dwójce rězane a docpěwaja dołhosć wot 1 hač do 3 cm.
Kćenja
Kćěje wot junija hač do julija. Róžojte abo běłe kćenja docpěwaja šěrokosć wot něhdźe 0,5 cm a steja w płonych, hustych wokołkach.
Osijek
Osijek ( Eszék, Esseg abo Essegg) je štwórte najwjetše město Chorwatskeje.
Japanska wjerbička
Kćenja
Kćenja słódki nektar produkuja a mnoholičbne dźiwje pčołki, muchi a bruki přiwabjeja.
Osijek
Osijek leži při brjoze Drawy na wuchodźe historiskeho chorwatskeho regiona Sławonskeje, něhdźe 20 kilometrow před wuliwom Drawy do Dunaja, a ma po ludličenju 2011 něhdźe 108.000 wobydlerjow. Wjetšinu wobydlerstwa staja z 88,58% Chorwaća. Při ludličenju 1991 měješe Osijek z předměstami hišće 130.000 wobydlerjow.
Japanska wjerbička
Stejnišćo a rozšěrjenje
Pochadźa originalnje z Japanskeje. Rostlina so w skupinach a žiwych płotach plahuje.
Osijek
Město je zarjadniske sydło županije Osijek-Baranja a hospodarske a kulturelne srjedźišćo Sławonskeje.
Město ma wjacore něhdy samostatne jadra: Stare město abo twjerdźizna (chor. Tvrđa), Hornje město (Gornji grad), woprawdźity dźenšniši centrum, a Delnje město (Donji grad).
W Osijeku nadeńdźe so wjele parkow. Blisko je přirodny park Kopački rit, drje najwjetša přirodnje zdźeržana bahnowa krajina w srjedźnej Europje, a winowe město Erdut.
Měšćanske partnerstwa a přećelstwa
Osijek haji ze slědowacymi městami měšćanske partnerstwo:
Běhany
Běhany ( Biehain) su hornjołužiska wjes z něhdźe 250 wobydlerjemi a wot lěta 1994 gmejnski dźěl wuchodosakskeje gmejny Hórka, ležacy w Zhorjelskim wokrjesu.
Stanowa třěcha
thumb|200px|Stanowa třěcha
Běhany
Stawizny
Załoženje sydlišća njeje dokładnje wuslědźene. Prěnje znate pisomne naspomnjenje pochadźa z lěta 1397, hdyž bu w najstaršej Zhorjelskej měšćanskej knize zapisana die alde Richterynne vom Behan („stara sudnica z Běhan“). Hižo 1382 a 1390 bě so mjeno Behayn w Zhorjelskich žórłach jewiło. Mjeno wotwodźuje so wot staroserbskeho wosoboweho mjena Běhan. Běhany su stare lěsowe sydlišćo z něhdyšim ryćerkubłom.
Stanowa třěcha
Stanowe třěchi su třěchi z jednej špicu.
Běhany
Stawizny
Wot časa reformacije słušeja Běhany do Hórkowskeje wosady.
Njedźichow
Njedźichow ( Bernsdorf) je małe město w sakskej Hornjej Łužicy w sewjerozapadźe wokrjesa Budyšin. Město leži w hatnej krajinje, wobdateje wot přewažnje chójnowych lěsow. K městu słušeja tež wjesne dźěle Waldhof (wot 1950), Ćisow (Zeißholz, wot 1994), Hrabowa (Großgrabe, wot 1997), Nadrózna Hrabowka (Straßgräbchen, wot 2007) a Wětnica (Wiednitz, wot 2012).
Stawizny
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice jenož 270 wobydlerjow, mjez nimi 150 Serbow (56 %). Arnošt Černik zwěsći 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 0,1 %.
1968 spožči so Njedźichowej měšćanske prawo.
Politika
Město słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 54 (Budyšin 3) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 156 (Budyšin I).
center|mini|upright=1.8|Powětrowy wobraz Njedźichowa z hatom Schmelzteich
Włosata dornica
Włosata dornica (Festuca filiformis) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Somoćany křižomnik
Somoćany křižomnik (Hypericum hirsutum) je rostlina ze swójby Křižomnikowych rostlinow (Hypericaceae).
Wopis
Somoćany křižomnik je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 40 hač 100 cm.
Stołpik je husto mjechko kosmaty a kulojty.
Łopjena
Łopjena su husto mjechko kosmate, přećiwostejne, owalne, cyłokromne, sedźace a docpěwaja dołhosć wot 1 hač 6 cm. Wone njenjesu čorne žałzy.
Kćenja
Kćěje wot julija hač awgusta. Kćenja docpěwaja wulkosć wot 1,2 hač 2,3 cm a su blědožołte hač złotožołte. Keluch njese stołpikate, čorne žałzy.
Stejnišćo
Rosće na lěsnych swětlinach, lěsnych pućach, chłódkojtych lěsnych trawnikach. Preferuje suche a w prawym měrje włóžne pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina w Europje rozšěrjena.
Afriska wolijowa palma
Afriska wolijowa palma (Elaeis guineensis) je štom ze swójby palmowych rostlinow (Arecaceae).
Belgiska
Belgiska ( België, Belgique,  Belgien; oficielnje Kralestwo Belgiska) je federatiwna konstitucionelna monarchija w zapadnej Europje z wjace hač 11 milionami wobydlerjow.
Husće wobsydleny kraj mjezuje z Francoskej (620 km) na juhu, z Luxemburgskej (148 km) a Němskej (167 km) na wuchodźe a z Nižozemskej (450 km) na sewjeru. W sewjerozapadźe stwori pobrjóh Sewjerneho morja (66 km) přirodnu hranicu.
Belgiska wobsteji z dweju chětro awtonomneju regionow Flandriskeje a Wallonskeje a stolicy Brüssel.
Markneukirchen
Markneukirchen je sakske městačko na samym juhu Bohotskeho wokrjesa. Nadeńdźe so 25 kilometrow juhowuchodnje Pławna blisko čěskeje hranicy a ma něhdźe 8.000 wobydlerjow. Město leži při rěčce Schwarzbach, prawym přitoku Běłeho Halštrowa w Halštrowskich horinach mjez Rudnymi horinami a Šmrěčinami a jedne ze srjedźišćow sakskeho instrumentotwara. Na juhowuchodźe mjezuje měšćanski teritorij z Čěskej.
Stawizny
W 13. lětstotku załožichu němscy sydlerjo – najskerje z Bayerskeje pochadźacy – na městnje dźensnišeho Markneukirchena wjesku Nothaft. Wokoło 1274 naspomni so k prěnjemu razej mjeno Neukirchen. Srjedź 14. lětstotka měješe Neukirchen hižo wikowe prawo. Załožerjo wikow běchu bohotojo z Pławna.
Kónc Třicećilětneje wójny zasydlichu so eksulanća z Čěskeje w Markneukirchenje, kiž běchu ćeknyli před tamnišej přećiworeformaciju. Mjez nimi bě tež dwanaće huslotwarcow z Kraslic, kiž załožichu z tym tradiciju twarjenja hudźbnych nastrojow w měsće. Tute so wuwiwaše k swětoznatemu stejišću tohole rjemjesła.
Socialdemokratiski zwjazk Makedonskeje
Socialdemokratiski zwjazk Makedonskeje (makedonsce: Социјалдемократски сојуз на Македонија) je makedonska strona kotraž je so 20. aprila 1991 na 11. Kongresu SKM-strony za demokratisku transformaciju załožiła. W běhu 16-lětneje eksistency, SDSM je dohromady měła třoch předsydow. Prěni předsyda bě Branko Crvenkovski, kiž měješe tutu funkciju hač do swojeje wólby na prezidenta stata w lěće 2004. Vlado Bučkovski jeho wotměni. 5. nowembra 2006 je Radmila Šekerinska přewzała stronske předsydstwo. Wokomiknje je SDSM w Makedonskej w opoziciji.
Skalna husowka
Skalna husowka je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow łaćonsce: Caraminopsis petraea, Brasicaceae).
Wótry křižomnik
Wótry křižomnik (Hypericum tetrapterum) je rostlina ze swójby křižomnikowych rostlinow (Hypericaceae).
Jednokwětna kokorička
Jednokwětna kokorička (Polygonatum odoratum) je rostlina ze swójby całtkowych rostlinow (Convallariaceae) kotraž je nětko dźěl podswójby ruskusowych rostlinow (Nolinoideae) znutřka swójby hromakowych rostlinow (Asparagaceae). Dalše serbske mjeno je běły korjeń.
Wopisanje
Jednokwětna kokorička je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 15 hač 45 cm.
Pjenk njese kulojte błuznički, kotrež so wot wotemrěnych stołpikow zawostaja.
Přewisowacy, wótrohranity stołpik njese zwjetša horje měrjene łopjena.
Łopjena
Měnjate łopjena docpěwaja dołhosć wot 3 hač 14 cm a su šěroko-eliptiske, na delnim boku šěrozelene.
Kćenja
Kćěje wot meje hač junija. Wonjace, wisace kćenja docpěwaja šěrokosć wot 5 hač 7 mm a steja po jednym abo po dwěmaj. Šěsć kćenjowych łopješkow je k rołce zrosćene a běłe a na swobodnych kónčnych zelenojte a nahe. Jich rołka docpěwa dołhosć wot 12 hač 30 mm, při čimž je w srjedźišću tróšku brjuchata.
Płody
Jahody su módročorne.
Stejnišćo
Rosće w swětłych, ćoplišich (dubowych a chójnowych) lěsach a na lěsej bliskich skałach. Preferuje wapnite pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Europje rozšěrjena.
Synonymy
Synonymy wot Polygonatum odoratum (Mill.) Druce su: Convallaria odorata Mill., C. polygonatum L.,  Polygonatum hondoense Nakai ex Koidzumi,  P. japonicum C.Morren & Decaisne,  P. langyaense D.C.Zhang & J.Z.Shao, P. maximowiczii F.Schmidt,  P. odoratum f. ovalifolium Y.C.Chu et al.,  P. officinale Allioni,  P. officinale var. papillosum Franchet, P. planifilum Kitagawa & Hir. Takahashi, P. quelpaertense Ohwi, P. simizui Kitagawa,  P. thunbergii C.Morren & Decaisne, P. vulgare Desf..
Sudan
Sudan (hamtsce Republic of the Sudan) je třeći najwjetši stat w Africe a leži při Nilu na juhowuchodźe Sahary w Sahelowym pasmje. Z přestrjenju wjace hač 1,8 milionow kwadratnych kilometrow je Sudan třeći najwjetši kraj Afriki. Wot cyłkownje něhdźe 40 milionow wobydlerjow bydli pjećina w metropolowym rumje stolicy Khartum, do kotrehož słušatej tež wulkoměsće Omdurman a Bahri.
Republika Sudan je wot 1. januara 1956 njewotwisna wot Zjednoćeneho kralestwo, kotrež knježeše do toho nad Anglo-Egyptowskim Sudanom. Dnja 30. junija 1989 přewza Omar al-Bashir z wojerskim pučom móc w Sudanje a knježeše wot toho časa jako diktatoriski prezident. Po nimale 30 lětach bu 11. apryla 2019 wot wójska wotsadźeny a zajaty.
Po lětdźesatki trajacej byrgarskej wójnje, měrowym procesu a referendumje w lěće 2011 dósta Južny Sudan dnja 9. julija tutoho lěta swoju njewotwisnosć.
Geografija
Najwyša hora Sudana je wulkan Marra Kinyeti (3088 m) při zapadnej hranicy z Čadom.
Města
Najwjetše města su:
Kalininsk
Kalininsk (, 1680–1962 Balanda/ Баланда) je město w juhu Ruskeje federacije. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Saratow a ma něhdźe 15 tysac wobydlerjow.
Stawizny
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1680 jako wjes Balanda załožiło a ma wot lěta 1962 měšćanske prawa.
Dósta w lěće 1962 mjeno komunistiskeho statnika Michaila Kalinina.
Wjazowa wjerbička
Wjazowa wjerbička (Spiraea chamaedryfolia) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
1792
1792 bě přestupne lěto z 366 dnjemi.
Stryj
thumb|left Stryj je město w Lwowskej oblasći na zapadnej Ukrainje. Leži pod Karpatami nad rěku Stryj (prawy přitok Dnjestra) w historiskej Galiciskej a ma wjace hač 67.000 wobydlerjow.
Wobchad
Stryj je wuznamne železniske křižowanišćo: Wjedu wottud čary do Lwowa, do Iwano-Frankiwska, do Čopa, do Drohobyča a do Chodoriwa.
Wotkazy
Mjez 1918 a 1939 słušeše do Pόlskeje.
Wódrak
thumb|[[Prawy wódrak (Borago officinalis)]] thumb|[[Prawy wódrak (Borago officinalis)]] Wódrak (Borago) je ród ze swójby wódrakowych rostlinow (Boraginaceae).
Wopis
Družiny su jednolětne rostliny abo krótko žiwe trajne zela. Zwjetša zrunane rostliny njesu seršćate kosmy.
Dźećel
Dźećel (Trifolium) je ród ze swójby łušćinowcow (Fabaceae).
Wódrak
Wopis
Wot kónca nalěta njesu poł wisace, hwěžkojte, purpurmódre abo běłe kćenja.
Systematika
Ród Borago je mjeno dawacy ród za swójbu Boraginaceae, podswójbu Boraginoideae a tribus Boragineae. Ród je monofyletiski a sotrowska skupina wot Symphytum.
Ród wobsteji z pjeć družinow w dwěmaj podrodomaj :
Mjeno Borago pochadźa wot arabskeho słowa araq za pót a so poćahuje na wužinje jako a. d. pót ćěrjacu hojensku rostlinu.
Papajowcowe rostliny
Papajowcowe rostliny (Caricaceae) su swójba symjencowych rostlinow (Spermatophyta).
Wobsahuje sćěhowace rody:
Wulki křižomnik
Wulki křižomnik (Hypericum majus) je rostlina ze swójby Křižomnikowych rostlinow (Hypericaceae).
Žórłowa husowka
Žórłowa husowka je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow łaćonsce: Caraminopsis halleri, Brasicaceae).
Dźiwi kobołk
Dźiwi kobołk (Allium oleraceum) je rostlina z podswójby kobołkowych rostlinow (Allioideae) znutřka amarylisowych rostlinow (Amaryllidaceae).
Krasnoarmejsk (Oblasć Saratow)
thumb|left Krasnoarmejsk je město w juhu Ruskeje federacije. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Saratow a ma něhdźe 25 tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1765 jako jako wjeska Balzer němskich burow wot  Němskej załožiło a ma wot lěta 1918 měšćanske prawa.
Brunočerwjena hadźicowka
Brunočerwjena hadźicowka (Sarracenia rubra) je rostlina ze swójby hadźicowkowych rostlinow (Sarraceniaceae).
Systematika
Nimo nominatneje formy eksistuja štyri dalše poddružiny:
Wone buchu hdys a hdys jako samostatne družiny diskutowane.
Dopomnička
Dopomnička (Omphalodes) je ród ze swójby wódrakowych rostlinow (Boraginaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Prawy wódrak
thumb|[[Prawy wódrak (Borago officinalis)]] thumb|[[Prawy wódrak (Borago officinalis)]] Prawy wódrak (Borago officinalis) je rostlina ze swójby wódrakowych rostlinow (Boraginaceae). Dalšej serbskej ludowej mjenje stej poklate zelo a wudrowa kwětka.
Wopis
Prawy wódrak je jednolětna rostlina, kotraž docpěje wysokosć wot něhdźe 75 cm.
Łopjena ma kórkam podobny słód.
Kćěje w nalěću a lěću. Kćenja su purpurmódre a maja formu hwěžki.
Wužiwanje
Čerstwe a młode łopjena so w solotwjach abo za napoje njewarjene wužiwaja, ale tež z zeleninu warja. Jědźne kćenja so hodźa k dekorowanju solotwjow wužiwać.
Jakub Bart-Ćišinski
Žiwjenje
Jakub Bart narodźi so jako syn Kukowskeho žiwnosćerja a małobura Michała Barta a jeho mandźelskeje Marje, rodź. Delanec z Wěteńcy. Po wopyće Kukowskeje klóšterskeje šule 1862 do 1869, tachantskeje šule a preparandy katolskeho wučerskeho wustawa w Budyšinje 1869 do 1871, kubłaše so Bart na němskim Małostronskim gymnaziju w Praze. Po tym, zo wotpołoži 1878 abituru studowaše hač do lěta 1881 teologiju na Praskej uniwersiće. W Praze běše Bart chowanc Serbskeho seminara a zdobom čłon studentskeho towarstwa Serbowka, kotrejež starši wot lěta 1877 běše. Bart załoži zhromadnje z Arnoštom Muku a Janom Arnoštom Holanom 1875 w Chrósćicach tradiciju Schadźowanki a nastorči wudawanje zhromadźenych spisow Handrija Zejlerja. Wot lěta 1877 do 1881 běše wón z redaktorom młodoserbskeho časopisa Lipa Serbska.
W lěće 1881 dyrbješe Bart swoju jednolětnu wojersku słužbu w Budyšinje wotsłužić a bu 27. měrca 1883 na měšnika wuswjećeny. Jako kapłan skutkowaše na wjacorych městnach, spočatnje w Ralbicach, 1884 w Radworju, 1887 w Šěrachowje a 1888 w Drježdźanach, hdźež běše za serbskich, čěskich a pólskich wobydlerjow při Dwórskej cyrkwi zamołwity. Nawróćiwši so z pokutneho přebywanja w klóštrje w Zákupach w Čěskej, dokal jeho cyrkwinska wyšnosć 1896 pósła, přińdźe Bart za kapłana do Kamjenicy. 1901 bu wón farski administrator w Radebergu, njedósta pak swójsku wosadu. Po tym, zo dyrbješe 1901 w hojerni za čuwy a pičkow we Waldernbachu we Westerwaldźe přebywać, poda so wón dočasnje na wuměnk a nawróći so do Kukowa.
mini|Pomnik w Lipju zady klóštra Marijineje hwězdy Jakub Bart-Ćišinski běše mjez literariskimi wosobinami, kotrež so wokoło mecena Jakuba Hermana hromadźachu a zetkachu. Herman wuda wjacore zběrki basnjow Ćišinskeho w swójskim nakładźe a běše zdobom nakład kulturneho časopisa Łužica, kotryž Ćišinski jako wuměnkar mjez 1904 a 1909 redigowaše, přewzał. Jeho twórby přełožowachu so do němčiny, čěšćiny, pólšćiny a ukrainšćiny.
Po přesydlenju 1907 do Pančic a pobyću 1909 we Worklečanskej chorowni zemrě Jakub Bart-Ćišinski 16. oktobra 1909 w Pančicach a bu 19. oktobra we Wotrowje pochowany.
Wot lěta 1875 běše wón sobustaw Maćicy Serbskeje a wot 1900 čłon Koła serbskich spisowaćelow.
Česćowanja
Za „wusahowace wukony na polu serbskeje kultury, wuměłstwa a wědomosće” spožči Załožba za serbski lud dwulětnje, po móžnosći na předwječoru posmjertnin Ćišinskeho (15. oktobra) Myto Ćišinskeho w klóštrje Marijina hwězda.
Wot lěta 2021 eksistuje kubłanska „Šćežka Ćišinskeho”, kotraž zwjazuje wjacore wsy gmejny Pančicy-Kukow a posrědkuje informacije wo Ćišinskim, kotrež hodźa so z pomocu QR-koda z internetowych stronow wotwołać.
Sofija
Sofija ( София) je stolica a z nimale 1,3 milionami wobydlerjow zdobom najwjetše město Bołharskeje a nadeńdźe so w runinje ze samsnym mjenom na zapadźe kraja. Wona ma wjace wobydlerjow a wjetšu přestrjeń hač kóžde druhe bołharske město.
Město je sydło uniwersity, bołharskeho knježerstwa a prezidenta a Bołharskeje prawosławneje cyrkwje.
thumb|center|upright=1.5|Katedrala Aleksandra Newskeho wosrjedź města
Stawizny
Wot 1879 je Sofija hłowne město Bołharskeje.
Douglasowa wjerbička
Douglasowa wjerbička (Spirea douglasii) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow.
Šěroki zahrodny křižomnik
Šěroki zahrodny křižomnik (Hypericum patulum) je rostlina ze swójby křižomnikowych rostlinow (Hypericaceae).
Dobruša
Dobruša ( Doberschau) je wulka wjes na juhu hornjołužiskeho wokrjesa Budyšin. Wona słuša wot lěta 1999 ke gmejnje Dobruša-Huska a je jeje najwjetši gmejnski dźěl. Tu bydli wjace hač štwórćina gmejnskeho wobydlerstwa.
Geografija
mini|left|[[Sprjewja|Sprjewiny doł pola Dobruše]] Wjes leži mjez 220 a 240 m nad mórskej hładźinu w Hornjołužiskich honach wyše Sprjewje, kotraž tu wusku wudrjeńcu přeběži, a juhozapadnje Budyšina. Susodne wjeski su Přišecy na sewjerowuchodźe, Dźěžnikecy na juhu, Słónkecy na juhozapadźe a Hrubjelčicy na sewjerozapadźe. Přez Dobrušu wjedźe wokrjesna dróha K7253 z Hnašec do Budyšina.
Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Hrodźišćo, Šwejdygraben (Schwedengräber), Zeleny puć, Chmjeleńca, Ćěłowy puć, Australija, Amerika.
Stawizny
mini|left|Něhdyši knježi dom (2008) Prěnje historiske naspomnjenje jako knježe sydło Dobirus je z lěta 1221, Dobrušanske hrodźišćo njedaloko wsy je pak starše. Ležownostne knjejstwo wukonješe přez lětstotki ryćerkubło we wsy.
mini|Digitalny model Dobrušanskeho hrodźišća Hač do 19. lětstotka běše Dobruša mała serbska wjeska, kotraž měješe w lěće 1834 runje 134 wobydlerjow. Přez industrializaciju a zasydlenje wulkich fabrikow w dolinje Sprjewje přiběraše ličba wobydlerjow wot 1860tych lět razantnje. 1871 bydlachu hižo 251 wobydlerjow w Dobruši, 1890 446 a 1910 samo 909. Z tym bě wobydlerstwo po jenož 75 lětach wósom króć wjetše. Zdobom zhubješe so serbšćina poněčim ze wšědneho dnja, dokelž bě wjetšina nowych wobydlerjow z němskorěčnych kónčin přićahnyła.
Hač do lěta 1994 bě Dobruša samostatna gmejna z wjesnymi dźělemi Přišecy (wot 1936) a Hrubjelčicy (1950).
Wobydlerstwo
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 358 wobydlerjow, mjez nimi 260 Serbow (73 %). Arnošt Černik zwěsći srjedź 1950tych lět serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 10 %. Ewangelscy Dobrušenjo (1925: 92,1 %) přisłušeja Budyskej Michałskej wosadźe.
Kubłanje
W lěće 1905 poswjećichu w Dobruši swójsku šulu. Do toho běchu šulerjo ze wsy do susodnych Hnašec chodźili.
Hamamelisowe rostliny
Hamamelisowe rostliny su swójba symjencowych rostlinow ( Hamamelidaceae, Spermatophyta). Wobsahuje sćěhowace rody:
Krasnyj Kut
Krasnyj Kut je město w juhu Ruskeje federacije. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Saratow a ma něhdźe 14 tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1837 jako jako wjeska Krasnyj Kut załožiło a ma wot lěta 1966 měšćanske prawa.
Wulka rěčnička
Wulka rěčnička (Najas marina) je rostlina ze swójby wódnjankowych rostlinow (Hydrocharitaceae).
W někotrych žórłach je swójbje rěčničkowych rostlinow (Najadaceae) přirjadowana.
Wopis
Zubate łopjena docpěwaja dołhosć wot 1 hač 4 cm a šěrokosć wot 1 hač 3 mm.
Kćěje wot junija hač awgusta. Kćenja su njenahladne a sedźa w łopjenowych rozporach.
Stejnišćo
Rosće w měrnych wodźiznach, zwjetša na łuhowych pódach.
Budapest
Budapest je stolica Madźarskeje a nadeńdźe so na sewjerje kraja při Dunaju. Ma něhdźe 1,7 milionow wobydlerjow.
Netzschkau
Netzschkau je sakske městačko w Bohotskim wokrjesu. Nadeńdźe so 15 kilometrow sewjerowuchodnje Pławna blisko durinskeje krajneje hranicy a ma něhdźe 4.000 wobydlerjow. Přez Netzschkau běži rěčka Limbach.
Sydlišćo je so prawdźepodobnje w 9. lětstotku wot Serbow załožiło a naspomni so prěni raz w lěće 1140 jako Netzschka. Wot 1496 měješe swójske wiki, wot 1638 wosadnu cyrkej a w lěće 1687 dósta měšćanske prawa.
Při gmejnskej hranicy mjez Netzschkauwom a Reichenbachom steji znaty železniski móst přez Göltzsch (Göltzschtalbrücke).
Tymjenka
Tymjenki su skupina družinow w rodźe holanskich jahodkow (Vaccinium). Wone so zwjetša jako podród rozpominaja, druhdy pak tež jako swójski ród Oxycoccus wotdźěla. Jahodowe płody jich zastupnikow su jědźne a maja słódko-kisały, zdźěla tróšku njesłódny słód. Tymjenki wustupuja w měrnych regionach (na př. tež w Němskej) w lěsu, w tymjenju a na holi.
Družiny
325px|thumb|left|Čerwjenje: Wšědna tymjenka Oranžowje: małopłodowa tymjenka Zelenje: Wulkopłodowa tymjenka
Nomenklatura (biologija)
Nomenklatura je system z wědomostnych mjenow za žiwochi a z prawidłow k jich wutworjenju a wužiwanje. Za kóždy slědźenski předmjet (rostliny, zwěrjata, atd.) eksistuje swójska sada prawidłow. Hłowny cil nomenklaturnych prawidłow je zaručenje jednozymslnosće za wědomostne mjena.
Japanska dopomnička
Japanska dopomnička (Omphalodes japonica) je rostlina ze swójby wódrakowych rostlinow (Boraginaceae).
Nomenklatura (biologija)
Forma mjena
Wědomostne mjeno družiny zestaja so z dweju słowow: prěnje słowo je mjeno roda a druhe słowo je epiteton družiny (resp. Epitheton specificum). Dwě słowje tworitej mjeno družiny, kotrež ma jednozmyslne być.
Mjeno roda so při tym z wulkimi spočatnymi pismikami pisa a je w datym padźe złaćonšćeny substantiw w nominatiwje singulara.
W ćišćowym napohledźe pak ma wědomostne mjeno kursiwnje napisane abo podšmórnjene być.
Botanika
Při družinach rostlinow njemóžetej mjeno roda a družinowy epiteton identiskej być, na př. mjeno Linaria linaria njeje dowolene (tawtonomija).
Coologija
Za k dispoziciji stejace wědomostne mjena (= nominelne taksa) zwěrjatow płaći princip binominalneje nomenklatury. Mjeno družiny wobsteji z dweju nomenow (singular nomen, tu mjena); tute tworja cyłkowne mjeno, kotrež ma jednozmyslne być.
Znutřka roda družiny dyrbja rozdźělne mjena měć, ale samsny družinowy epiteton w rozdźělnych rodach je dowoleny. Na rozdźěl wot botaniskeho nomenklaturoweho koda móžetej w coologiji mjeno roda a družinowy epiteton identiskej być (na př. šubut: Bubo bubo).
Wariacije tutoho systema su:
Štó da mjena?
Mjena ďadźa so wot slědźerjow, kotřiž družinu prěni raz wopisuja. Zo by so pochad mjena wuswětlił, so we wědomostnej literaturje mjeno awtora (husto skrótšene) na wědomostne mjeno připowěsnje. Carl von Linné, 'nan' taksonomije, je wjele družinow jako prěni pomjenował. Wottud so namaka wjele rostlinowych mjenow formy „ród družina L.“, při kotrymž „L.“ za Linné steji. Jeli so družina druhemu rodej jako do toho připisa, so mjeno/skrótšenka systematikarja, kotryž je družinu najprjedy zarjadował, w spinkomaj za mjenom pisa. Hlej k tomu lisćinu skrótšenkow biologow.
Kriterije za mjenodaće
Mjena rodoweje a družinoweje skupiny so často z wosebiteho znamjenja (na př. barba, wulkosć, zadźerženje), z městna wotkryća abo z wosoboweho mjena wotwodźa. Mjenodaće stawa so zwjetša přez awtora, kotryž je ród abo družinu po prawidle zawjedł.
Mjezynarodne zběrki prawidłow za nomenklaturu
Dźensa su slědowace zběrki prawidłow (nomenklaturne kody) akceptowane:
Nowo namjetowanej, ale hišće njeakceptowanej, stej PhyloCode a BioCode. BioCode chce při tym jednotny system nomenklatury za wšě žiwochi z wuwzaćom wirusow zawjesć, tuž systemy ICBN, IRZN, ICNB a ICNCP narunać. PhyloCode wotpohladuje, prawidła za pomjenowanje wšěch nad družinu stejacych hierarchiskich skupinow dać.
Problemy při zjednotnjenju eksistowacych systemow nomenklatury nacinja docyła nic tak mało padow, w kotrychž bu samsne wědomostne rodowe mjeno w zwěrinstwje kaž tež w rostlinstwje wužite. Na pr. woznamjenja rodowe mjeno Oenanthe w rostlinstwje wódna koprica (Apiaceae), w zwěrinstwje běła mlaskawa (ptaki, Muscicapidae). Dalše dwójce wužiwane rodowe mjena su na př. Alsophila, Ammophila, Arenaria, ...
Falk Neubert
miniatur|Falk Neubert, 2013
Wukubłany kuchar a komunikaciski wědomostnik Neubert je nježenjeny, nan jednoho dźěsća a bydli w Mittweidźe.
Wowča dornica
Wowča dornica (Festuca ovina) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Wopis
Wowča dornica je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 10 hač 60 cm. Rostlina twori huste kupy.
Stwjelco je zwjetša štyrihranite.
Stołpik ma zwjetša jenož 1-2 kolence.
Łopjena
Łopjena su seršćikojće zakulene abo fałdowane, zwjetša włóskćeńke, často hrube a namódreń zwobručowane. Łopjenowe kóžki su jara krótke.
Z krytymi łopjenami, kotrež často njesu worštu z wóska, rostlina je derje na suchotu přeměrjena.
Kćenja
Kćěje wot meje hač oktobra. Pakić docpěwa dołhosć wot (3) 5 hač 12 cm a je małko rozhałuzowana ze zrunanymi hałuzami. Kłóski su owalno-dołhojte a docpěwaja dołhosć wot 4 hač 7 (10) mm. Krywne pluwizny su zwjetša kochtate.
Stejnišćo
Rosće na suchich łukach, pastwach, skalnych škałobach, w swětłych lěsach. Preferuje zwjetša suche, małowutkate pódy na swětłych hač połchłódkojtych stejnišćach.
Wužiwanje
Łuki z wjele wowčeje dornicy so jenož jako wowču pastwu hodźa.
Zahrodnicy rady formy z jara módrje zwrobručowanymi łopjenami w kamjentynch zahrodach plahuja.
Adygejsk
Adygejsk je město w juhu Ruskeje. Leži w republice Adygiskej něhdźe 80 kilometrow sewjerozapadnje Maikopa.
Ma něhdźe dwanaće tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1969 załožiło a ma wot lěta 1976 měšćanske prawa.
Wysoki komonc
Wysoki komonc (Melilotus altissimus) je rostlina ze swójby łušćinowcow (Fabaceae).
Langepas
Leži při sewjernym promjenju rěki Ob w Awtonomnym wokrjesu Chantow a Mansow něhdźe 430 kilometrow wuchodnje Chanty-Mansijska mjez Surgutom a Nižnewartowskom. Ma něhdźe 42 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1980 za dźěłaćerjow zemskowolijoweje industrije załožiło a ma wot lěta 1985 měšćanske prawa.
Krajny wokrjes Sakska Šwica
Krajny wokrjes Sakska Šwica ( Landkreis Sächsische Schweiz) běše wot 1994 do 2008 krajny wokrjes w Sakskej. Wot 1. awgusta 2008 twori hromadźe z něhdyšim krajnym wokrjesom Weißeritzkreis nowy wokrjes Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory.
Hospodarstwo
Prjedy bě we łobjowym dole wokoło Heidenau a Pirny wjele industrije, na př. celulozowe zawody a wobručowa industrija. Tute zawody hižo njeeksistuja, přestrjenje su so saněrowali a do wobwody małopřemysłow přetworili. Pola Königsteina wukonješe SDAG Wismut uranowe hórnistwo. Tute je tohorunja zawrjene a wotpowědne podkopki so saněruja.
Dźensa je turizm wažna hospodarska hałuza z wjacorymi lěkowanišćemi, w Zebnicy je zhotowjenje kumštnych kwětkow kaž tež zhotowjer modelowych železničkow.
Politika
Region wupłodźi předewšěm w lěće 2004 přez nadpřerěznje wysoke wuslědki (hač k 25 %) prawicarskoekstremneje NPD pola sakskich komunalnych a krajnosejmowych wólbow negatiwne powěsće. Kameradstwo skinheadow „Skinheads Sächsische Schweiz“ (SSS) je so tu w lěće 1997 załožiło. Jeho mócnosć bu w lěće 2000 na 100 čłonow trochowana. Jeho namócneho razu dla je je sakski nutřkowny minister w aprylu 2001 zakazał. Neonacije su wšak přeco hišće aktiwni w regionje. Jeničce mjez 2002 a 2004 bě 930 prawicarskoekstremnych přesahow, předewšěm napřećo lěwim młodźencam a wukrajnikam a něhdźe 600 wozjewjenkow pola zarjadow.
Wobchad
A 17 mjez Drježdźanami a němsko-čěskej mjezu je wot decembra 2006 přezcyłnje wobjězdźomna. Na sewjer tanguje B 6 wokrjes, podłu Łobja přeběži B 172. Namjezny přechody do Češkeje su w Bahratalu do Petrovic, Schmilka pola Žandowa do Hřenska a w Zebnicy do Dolního Poustevny. Nimo toho je wulka ličba mjezu překročacych turistiskich pućow a mjezu překročacy přewoz z Schöny do Hřenska. Podłu Łobja wjedźe so hłowna čara železnicy (z Drježdźan do Prahi) a pódlanska čara z Žandowa přez Zebnicu dale do Neustadta a Müglitztalbahn z Heidenau do Altenberga. Wobě čarje wuznamjenjatej so přez wuske křiwicy, nastupy, tunle a wiadukty, čara Žandow–Zebnica–Neustadt dósta tohodla tež mjeno Sakski Semmering, byrnjež so tute mjeno poprawom Windbergowej železnicy pola Freitala/Drježdźan přiličiło. Byrnjež dołha tradicija za wužiwanje mjena Sakski Semmering za čaru Žandow–Zebnica–Neustadt była, je sudnistwo rozsudźiło, zo njesmě čara hižo tute mjeno njesć.
Stawizny
Krajny wokrjes je přez wokrjesnu reformu 1. awgusta 1994 z wokrjesow Zebnica a Pěrno nastał. Při wulkej wodźe Łobja w lěću 2002, t. mj. lětstotkowa lijeńca bu wjele městow a gmejnow ćežko trjechiło, najprjedy přez přitoki Łobja a potom přez wulku wodu Łobja samoho.
Wot 1. awgusta 2008 płaći nowa wokrjesna reforma, po kotrejž dotalnej wokrjesaj Sakska Šwica a Weißeritzkreis stej ke krajnemu wokrjesej Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory fuzionowałoj. Nowe wokrjesne sydło je Pěrno.
Města a gmejny
Zarjadniske zhromadźenstwa
Turizm
K zajimawosćam liči Narodny park Sakska Šwica z horami, hrodami a wjele wočerstwjenskimi móžnosćemi.
Dalše wulětne cile su Barokna zahroda a barokny hród w Großsedlitzu, hród Stołpin, prawěkowy park w Zebnicy, hród Kuckuckstein w Liebstadće, hród Weesenstein a dalše.
Hłójčkaty kobołk
Hłójčkaty kobołk (Allium sphaerocephalum) je rostlina z podswójby kobołkowych rostlinow (Allioideae) znutřka amarylisowych rostlinow (Amaryllidaceae).
Papajowc
Systematika
Po někotrych awtorach słuša jenož jenička družina do tutoho rodu, mjeztym zo słušeja wšě druhe do rodow Vasconcellea, Jacaratia a Jarilla.
Po druhich awtorach słuša wot 21 hač do 30 družin k tutomu rodej.
Dornica (Micropyrum)
Dornica (Micropyrum) je ród ze swójby słódkich trawow (Poaceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:
Čyhyryn
thumb|left
Čyhyryn (, rusce Čigirin) je městačko na srjedźnej Ukrainje. Leži při rěce Tjasmyn w Čerkaskej oblasći něhdźe 60 kilometrow juhowuchodnje Čerkasow a njedaloko Kremenčukskeho spjateho jězora.
Ma něhdźe dźewjeć tysac wobydlerjow.
Stawizny
Sydlišćo je so w prěnjej połojcy 16. lětstotka jako wobhrodźene lěhwo Kozakow załožiło. W lěće 1592 dósta Magdeburgske měšćanske prawo. Wot 1648 do 1660 bě město faktisce ze sydłom knježerstwa ukrainskeho Kozakskeho stata pod nawodnistwom Bohdana Chmelnyckeho. W lěće 1711 bu zaso pólskemu statej podstajene a z dźělenjom Pólskeje w lěće 1793 přińdźe pod ruske knjejstwo.
W lěće 1897 měješe Čyhyryn ukrainsku wjetšinu wobydlerstwa (66,6 %), ale tež wulku židowsku mjeńšinu (29,6 %). Čyhyrynscy Židojo buchu zwjetša w holocausće zamordowani.
Hamamelis
Hamamelis (Hamamelis) je ród ze swójby hamamelisowych rostlinow (Hamamelidaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Hornjoserbske předmjena
Hornjoserbske předmjena su předmjena, kotrež so w hornjoserbskim kulturowym kruhu wužiwaja. Tuž njejsu wone, porno germanskim abo słowjanskim mjenam, w prěnim rjedźe linguistisce, ale kulturnje definowane. Dla wšelakorych wonkownych wliwow, kotrymž hornjoserbska kultura podleži, je tež wobstatk na mjenach wšelakory a bohaty na ortografiskich ale tež fonologiskich wariantach.
Přikłady za woblubowane žónske předmjena su: Bernadet, Borbora, Božena, Dana, Franciska, Hanka, Hańža, Christina, Jana, Jěwa, Katka, Julija, Lejna, Leńka, Lubina, Madlena, Marhata, Marja, Měrana, Pawlina, Rejza, Ruzalka, Sofija, Weronika, Wórša, Zusana a za muske: Beno, Bjarnat, Bosćij, Dawid, Feliks, Handrij, Horisław, Jakub, Jan, Jurij, Korla, Klaws, Křesćan, Maćij, Matej, Marko, Měrćin, Michał, Mikławš, Pawoł, Pětr, Radoměr, Roman, Sćěpan, Stanisław, Syman, Tomaš.
Pochad
Prěnjotne serbske předmjena běchu bjez wuwzaća zapadosłowjanskeho pochada; tójšto z nich su so hač do dźensnišeho časa wobchowali. Někotre su originarnje serbske. Najznaćiši přikład je Lubina. Druhe, kaž Božena, su daloko rozšěrjene a namakaja so tež w druhich zapadosłowjanskich kulturach.
Přeco wažniša za spožčenje předmjenow bu w běhu časa němska kultura, z kotrejež přewzachu so předmjena germanskeho a njegermanskeho pochada. Přikłady za to su Norbert, Dytar a Helga ale tež Andrea, Diana a Tobias.
Nic naposledk namakaja so tež někotre njeserbske słowjanske mjena kaž Bogna abo Andrej. Móžna přičina za to móhł powšitkowny zajim na słowjanskej kulturje w běhu dopomnjeća na słowjanske korjenje Serbow być.
Dokładne wobmjezowanje mjez žórłami mjenow njeje přeco móžne. Tak je Jadwiga njeserbske słowjanske mjeno germanskeho pochada, mjeztym zo je Marja drje z němčiny přewzate, při čimž je mjeno předewšěm křesćanskich přičin dla woblubowane. Zaso druhe mjena běchu so we wšelakorych formach z rozdźělnych žórłow přewzali, tak zo namakatej so nimo serbskeje formy Jěwa tež němska Eva a pólska (abo serbsko-němska) Ewa, a mjez serbskej Borboru a němskej Barbaru so namaka (tež w čěskim běžna) přechodna forma Barbora.
Dale powjetšeše so serbski mjenowy skład přez diminutiwy. Běchu wone prěnjotnje jenož wotwodźenki z křćenskich mjenow za priwatne wužiće, móžachu so pozdźišo ze samostatnymi křćenskimi mjenami stać. Tak nastaštej na přikład z mjenow Jana a Daniel mjenje Janka a Janika, ale tež Danko. Dalše přikłady toho typa su Leńka, Hańžka abo Marka.
Ortografija
Wliw rozdźělnych kulturow wuskutkuje so tež na wašnje pisanja.
Někotre wukrajne mjena, kaž Angelique, Bianca abo Solveig ale tež Enrico, Marcel abo René, su so nastupajo prawopis a wurjekowanje njezměnjene přewzate, najskerje nic direktnje z pochadneho kraja, ale z wokołopućom přez němsku kulturu.
Wjele mjenow ma serbske a němske pisanje. Tutej stej často identiskej, rozeznawatej so pak hižo potom, jeli ortografiske wosebitosće dateje rěče wustupuja, kaž na př. serbske diakritiki (č, ě, ł, atd.) abo němske dwójne konsonanty abo wokale (tt, nn, au, ie atd.). Dwójne formy z tajkich přičin mamy na přikład pola Aleksander/Alexander, Andreja/Andrea, Dytmar/Ditmar/Dietmar, Juta/Jutta, Rajnar/Reiner abo Weronika/Veronika. Při někotrych mjenach su tež přechodne formy, tak na př. Klawdija/Clawdija/Claudija/Klaudia/Claudia.
Při mjenach, kotrež wobsahuja w němčinje krótke i (wurjekowane kaž serbski y) abo spěwny s (wurjekowane kaž serbski z), móže serbske pisanje pak němskemu pisanju pak wurjekowanju slědować. Tohodla su tule w serbskim pisanju často wjacore formy, kaž na př. Silka a Sylka abo Jósef a Józef.
Deklinacija
Prěnjotnje wukónčachu žónske hornjoserbske mjena w zakładnej formje na -a a muske běchu bjezkóncowkowe abo wukónčachu na -o abo -a. Tute mjena so w hornjoserbšćinje kaž wotpowědne substantiwy deklinuja: → Měrana, Měrany, Měranje, Měranu, ... → Rodźisław, Rodźisława, Rodźisławej, Rodźisława, ... → Měrko, Měrka, Měrkej, Měrka, ... → Ota, Oty, Oće, Otu, ...
Najnowše formy mjenow, pola kotrychž tute paradigmy hižo njewustupuja, móžeja w ekstremnym padźe njedeklinowane wostać. W normalnym padźe so pak deklinuja, we wěstych padach so za to tróšku přiměrja.
Při žónskich mjenach kaž Andrea, kotrychž zdónk na wokalu skónči, so w deklinaciji -j- zasunje : → Andrea, Andreje, Andreji, ... Žónske mjena kaž Katrin, Berbel abo Beatrix, kotrež su w zakładnej formje bjezkóncowkowe, so kaž wotpowědne substantiwy deklinuja : → Katrin, Katriny, Katrinje, ... → Berbel, Berbele, Berbeli, ... → Beatrix, Beatrixy, Beatrixy, ...
Při muskich mjenach kaž Wyli, kotrychž zdónk so na wokal skónči, so w deklinaciji -j- zasunje : → Wyli, Wylija, Wylijej, ...
Přidawk: Lisćina hornjoserbskich předmjenow
Lisćina hornjoserbskich předmjenow {|
Literatura
Wo problemach gramatiki hornjoserbšćiny (alfabet, deklinacija, diminutiwy, ortografija, ...) hlej
Lubowonity kozylist
Lubowonity kozylist (Lonicera fragrantissima Lindl. &. Paxton, Synonyme Lonicera caprifoloides K. Koch, Caprifolium fragrantissimum (Lindl. & Paxton) Kuntze, Xylosteum fragrantissimum Small.) je rostlina ze swójby kozylistowych rostlinow (Caprifoliaceae).
Wopis
Lubowonity kozylist je kerčinaty, w lěće zeleny abo zdźěla přecozeleny kerk, kotryž docpěwa wysokosć wot 1,5 hač do 2,5 m a šěrokosć wot 3 m. Wón jara sylnje wonja. Rostlina je čućiwy napřećo mjerznjenju.
Ćmowozelene łopjena su owalne a so krótko po kćěwje.
W zymje a na spočatku nalěća njese krótke, porowe, kremobarbne, druhdy karmesinčerwjene dypkate kćenja.
Rozšěrjenje
Pochada z Chinskeje.
Marks
thumb|left thumb|left Marks (, do 1915 rusce Jekaterinenštadt, němsce Katharinenstadt, 1915–1920 rusce Jekaterinograd, 1920–1941 Marksštadt) je město w juhu europskeje Ruskeje, pomjenowane po němskim filozofje Karl Marx. Leži na lěwym brjoze Wolgi w Saratowskej oblasći a ma něhdźe 31 tysac wobydlerjow.
Vierkirchen
Vierkirchen („štyri cyrkwje“) je gmejna w zapadźe sakskeho wokrjesa Zhorjelc. Leži zapadnje Limasa na wysokosći 200 m nad mórskej hładźinu a ma něhdźe 1800 wobydlerjow.
Gmejnske rozrjadowanje
Ke gmejnje słušeja slědowace wsy:
Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 58 (Zhorjelc 2) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).
Forsterowa syćel
Forsterowa syćel (Luzula forsterii) je rostlina ze swójby syćinowych rostlinow (Juncaceae).
Jasnomódra dopomnička
Jasnomódra dopomnička (Omphalodes scorpioides) je rostlina ze swójby wódrakowych rostlinow (Boraginaceae).
Čerwjenkojty šišmanc
Čerwjenkojty šišmanc (Alchemilla colorata) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
San Marino
Republika San Marino ( Repubblica di San Marino, přimjeno: La Serenissima) je mały nutřkokrajny stat w južnej Europje.
Geografija
San Marino je dospołnje wot Italskeje wobdaty a leži mjez regionomaj Emilia-Romagna (Provinca Rimini) a Markami (Provinca Pesaro und Urbino), blisko jadranskeho pobrjoha pola Rimini. Skalny hrjebjeń Monte Titano krónuje twjerdźizna La Guaita.
Najwyša hora je Monte Titano (749 m nad normalnej nulu).
Stawizny
San Marino je najstarša republika swěta, ze stawiznami, kotrež hač do lěta 301 wróćo du. Njeje měšćanski stat, ale wobsteji z dźewjeć gmejnow.
thumb|center|upright=2|Panorama San Marina
Jurij Chěžka
mini|upright|Jurij Chěžka
Jurij Chěžka narodźi so 22. julija 1917 w Hórkach jako třeće ze šěsć dźěći do swójby skałarja a twarca studnjow Mikławša Chěžki (1868–1931). Jeho mać Hana, rodźena Delenkec (1887–1984), pochadźeše z Haslowa a bě znata swojeho njewšědneho powědarskeho talenta dla. W knižce Pawoła Neda „Wopyt pola bajkarki“ (Budyšin 1957) bu jej pomnik w ludowědnej literaturje stajeny. Nan znjezboži smjertnje jako běše Jurij runje 14 lět stary a Chěžkec swójba bědźeše so po tym jara z nuzu a chudobu.
Po połpjata lěće na šuli w Chrósćicach wopytowaše Jurij Chěžka na doporučenje Chróšćanskeho fararja Jakuba Šewčika Arcybiskopski gymnazij w Praze, hdźež bě z chowancom katolskeho internata. Wuwučowanska rěč bě čěšćina. W serbšćinje wukmanješe serbskich chowancow Mikławš Krječmar na kónctydźenskich zhromadźiznach 1931 wobnowjeneje „Serbowki“.
1936 debitowaše Jurij Chěžka z prěnimi poetiskimi probami w „Serbskim studenće“. W maturitnych prózdninach lěta 1937 napisa wón zběrku z 23 basnjemi pod titulom „Na puću za druhej domiznu“. Zběrka je so jako rukopisny zešiwk wuchowała a wobsahuje jadro jeho noweje serbskeje poezije.
Štwórć lěta po zakazu „Serbskich Nowin“ w lěću 1937 wuńdźe prěnje čisło „Gmejnskeje heje“ („organ towarstwa serbskich studowacych w Praze“) z Jurjom Chěžku jako zamołwitym redaktorom. W dźewjeć čisłach časopisa namakaja so poslednje jeho basnje.
Po maturje bě so na Karlowej uniwersiće na studij bohemistiki a germanistiki a w pódlanskim předmjeće sorabistiki zapisał. Katedra za serbsku rěč, literaturu a kulturne stawizny bě so jako prěnja sorabistiska katedra w lěće 1933/34 załožiła. Profesuru bě dóstał dr. Josef Páta.
Po wobsadźenju Čěskosłowakskeje dnja 15. měrca 1939 zaja Gestapo Chěžku proserbskich aktiwitow dla a přewjeze jeho do přepytowanskeje jatby do Drježdźan. Wobhladniwje pak bě z časom wšón pisomny material schował a tuž jeho po měsacu zaso pušćichu, zo bychu jeho štyri njedźele na to do wójska sćahnyli. Z jeho štyrilětneho wójnskeho časa w Francoskej, Bołharskej, Grjekskej a Juhosłowjanskej su so zachowali někotre listy z fronty, kotrež je Mikławšej Krječmarjej do Prahi napisał. Mjez 13. a 17. oktobrom 1944 dezertowaše z Wehrmachty w bliskosći juhosłowjanskich městow Kraljevo, Kruševac a Kragujevac a na njeznate wašnje zahiny.
mini|Serbska šula „Jurij Chěžka“ w Chrósćicach Zakładna šula w Chrósćicach nosy jeho mjeno. Při ródnym domje w Hórkach dopomina wopomnjenska tafla na njeho.
Serbska chorhoj
thumb|Serbska chorhoj
Serbska chorhoj je trikolora we wšosłowjanskich barbach, kotraž so wot Serbow we Łužicy wužiwa. W běhu narodneho wozrodźenja wuzwolichu sej tež Serbja swoju chorhoj, kotraž wobsteji z třoch wodorunych barbojtych pasmow. Slěd barbow je (wot horjeka dele) módra, čerwjena a běła.
Chorhoj naspomni so prěni raz w lěće 1842 a bu w lěće 1848 wot zastupjerjow wšelakich słowjanskich ludow přiwzata.
Nowouzensk
Nowouzensk je město w juhu Ruskeje federacije. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Saratow a ma něhdźe 17 tysac wobydlerjow.
Wysoka dornica
Wysoka dornica (Festuca gigantea) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Nowouzensk
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1760 jako wjes Čertanla załožiło a ma wot lěta 1835 měšćanske prawa.
Wysoka dornica
Wopis
Wysoka dornica docpěwa wysokosć wot 60 hač do 120 cm.
Łopjena
Płone łopjena su błyšćace a docpěwaja šěrokosć wot 5 hač do 15 mm, při čimž wuška stołpik wobpřimuja. Přikušene kóžki docpěwaja dołhosć wot 1 mm.
Kćenja
Kćěje wot julija hač do awgusta. Pakić je čumpata a docpěwa dołhosć wot 10 hač do 30 cm. Kłóski bjez kochty docpěwaja dołhosć wot 10 hač do 15 mm. Kryjace pluwizny njesu 10-20 mm dołhe šmotawe kochty.
Stejnišćo
Rosće we wólšowych abo jasenjowych łučinowych lěsach, na włóžnych pućach a w lisćowych lěsach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w južnej Skandinawiskej, srjedźnej Europje, na juh hač do srjedźneje Italskeje rozšěrjena.
Wšědny papajowc
Wšědny papajowc (Carica papaya) je štom ze swójby papajowcowych rostlinow (Caricaceae).
Jednora dornica
Jednora dornica je rostlina ze swójby słódkich trawow (łaćonsce: Micropyrum tenellum, Poaceae).
Hórski kobołk
Hórski kobołk (Allium carinatum) je rostlina z podswójby kobołkowych rostlinow (Allioideae) znutřka amarylisowych rostlinow (Amaryllidaceae).
Chinski hamamelis
Chinski hamamelis je rostlina ze swójby hamamelisowych rostlinow (łaćonsce: Hamamelis mollis, Hamamelidaceae).