cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Letišćina
Klasifikacija
Letišćina je jedna z dweju eksistowaceju baltiskeju rěčow, podskupina indoeuropskich rěčow. Letišćina a specialnje litawšćina so wobhladaja kaž najbóle archaiske z rěčanych indoeuropskich rěčow. Najbóle přiwuznych druhich indoeuropskich rěčow su słowjanske a germanske rěče.
Prawopis a wurjekowanje
Kaž wjetšina indeuropskich rěčow, letišćina wužiwa modifikowany łaćonski alfabet kotryž wobsahuje 33 pismikow. Alfabet njewužiwa pismiki q, w, x, a y, ale wón přidawaše pismiki ā, č, ē, ģ, ī, ķ, ļ, ņ, š, ū, a ž. Ö so wužiwa jenož w latgaliskej narěči, dokelž jeho oficialne wužiće so skónčnył za čas 1940.. Nimale kóždy fonem ma swójski pismik, tohodla so nimale přeco móžeja wědźeć wurjekowanje słowa hdyž so je čita. Jenož rozdźěl mjez /e/ a /ɛ/ zwjetša so njepisa.
Iwje
Leži něhdźe 30 kilometrow wuchodnje Lidy a 140 kilometrow sewjerowuchodnje města Hrodna.
Letišćina
Konsonanty
Pismikaj h a f jenož w cuzych słowach abo požčonkach wustupujetej.
Iwje
Ma něhdźe sydom tysac wobydlerjow.
Letišćina
Wokale
Wokale z makronom (tuž ā, ē, ī a ū) so dołhe wurjekuja, přećiwo čemu normalne wokale su jara krótke, na kónc słowow su zwjetša lědma słušomne.
Iwje
Sydlišćo je so w lěće 1444 prěni raz naspomniło a wot lěta 2000 ma měšćanske prawa. Mjez 1921 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Letišćina
Wokale
Pismik o so w prěnjotnje letiskich słowach jako diftong [], w požčonkach zwjetša jako [] abo [] wurjekuje. Dokelž diftongy njemóžeja dołhe abo krótke być, njeeksistuje o z makronom w letiskim pismje.
Nimo toho krótke njeakcentowane wokale móžeja so redukować, na př. bija „wón bě“ so [] město [] wurjekuje. A wokale móžeja so samo njespěwne być, na př. cilvēki so jako [] město [] wurjekuje.
Přizwuk
Přizwuk z někotrymi wuwzaćemi je na prěnjej złóžce.
Gramatika
Letišćina ma dwaj genusaj a numerusaj, a šěsć padow.
Matica srpska
mini|Sydło Maticy srpskeje w [[Novi Sad|Novym Sadźe]]
Matica srpska ( Матица српска) je wuznamne serbiske kulturne a wědomostne towarstwo.
Po serbiskim přikładźe nastachu w slědowacych lětach čěska Matice česká w Praze (1831), chorwatska Matica ilirska w Zagrebu (1842), łužiska Maćica Serbska w Budyšinje (1847), ukrainska w Lwowje (1848), Matice moravská w Brnje (1853), dalmaciska w Zadarje (1862), Matica slovenská w Martinje (1863), słowjenska maćica w Ljubljanje (1864), pólska w Lwowje (1880) a delnjoserbska Maśica w Choćebuzu (1880).
Po Druhej swětowej wójnje rozšěri Matica srpska swoju dźěławosć jako wědomostna a kulturna institucija na cyły teritorij Juhosłowjanskeje. W lěće 1954 přeprosy na zetkanje rěčespytnikow, kotrež wjedźeše k Novosadskemu zrěčenju wo etablěrowanju zhromadneje serbiskochorwatskeje rěče.
Baltiske rěče
Baltiske rěče su skupina indoeuropskich rěčow w sewjerowuchodnej Europje. Dźensa eksistujetej jenož hišće dwě baltiskej rěči, mjenujcy letišćina a litawšćina. thumb|350px|Rozměstnjenje baltiskich rěčow
Franklin D. Roosevelt
mini|upright|Franklin D. Roosevelt (1938) [[Dataja:Franklin Roosevelt Signature.svg|right|frameless|upright|Rooseveltowe podpismo]]
Franklin Delano Roosevelt (* 30. januara 1882 w Hyde Park, New York; † 12. apryla 1945 we Warm Springs, Georgia) bě US-ameriski politikar Demokratiskeje strony, kotryž bě wot 1933 hač do swojeje smjerće 1945 z 32. prezidentom Zjednoćenych statow. Do toho bě wot 1929 do 1932 z guwernerom swojeho ródneho stata New York.
Jako kandidat swojeje strony doby při prezidentowych wólbach w nowembrje 1932 nad amtěrowacym prezidentom Herbertom Hooverom. Po prěnjej hamtskej dobje bu w lětach 1936, 1940 a 1944 znowa wuzwoleny a je tuž jenički US-ameriski prezident, kiž swoje zastojnstwo dlěje hač dwě hamtskej periodźe wukonješe
Aleksandra Andrejewna Antonowa
thumb|right|Sandra Antonova w lěće 2012 Aleksandra Andrejewna Antonowa (samisce Sandra Antonova,, Са̄нндрэ Антонова; * 5. meje 1932, Oblasć Murmansk, Sowjetski zwjazk; † 8. oktobra 2014,  Lowozero, Oblasć Murmansk, Ruska) bě wuznamna samiska basnjerka, spisowaćelka, přełožowarka a rěčna aktiwistka.
Franklin D. Roosevelt
Politika
We wonkownej politice steješe Rooseveltowa politika wot 1939 pod zaćišćom wot nacionalsocialistiskeje Němskeje wjedźeneje Druheje swětoweje wójny w Europje. Prěnjotnje neutralne Zjednoćene staty pomhachu swojim europskim zwjazkarjam – wosebje Zjednoćenemu kralestwu – wot 1940 ze sylnym dodawanjom brónjow a po japanskim nadpadźe na namórniske stejišćo Pearl Harbour dnja 7. decembra 1941 tež z wójskom na bitwišćach. Roosevelt rozsudźi so za to, w tak mjenowanej anti-Hitlerowej koaliciji tež ze Sowjetskim zwjazkom pod Józefom Stalinom hromadźe dźěłać, kotryž běchu Zjednoćene staty hakle pod jeho wjednistwom w lěće 1933 oficielnje připóznali. W poslednich lětach bě jedyn z nawodnych iniciatorow załoženja Zjednoćenych narodow, kotrež mějachu po jeho předstawach mjezynarodnym konfliktam kaž swětowej wójnje přichodnje zadźěwać.
Aleksandra Andrejewna Antonowa
Wukubłana wučerka za rusku rěč a literatura nawróći so po studiju w Leningradźe na połkupu Kolu, hdźež w šuli dźěłaše a so pozdźišo jako rěčna aktiwistka angažowaše. Wona bě wobdźělena na reformowanju kildinsamiskeje spisowneje rěče a wuda ze swojim přełožkom knihi Pippi Langstrumpf krótko do swojeje smjerće dotal najdlěši tekst w tutej rěči.
Franklin D. Roosevelt
Politika
Roosevelt ćerpješe wot lěta 1921 pod spinalnej mortwicu, čehoždla njemóžeše sam běžeć. Měsac do kapitulacije Němskeje zemrě dnja 12. apryla na mozowe krawjenje. Z naslědnikom sta so jeho wiceprezident Harry S. Truman.
Jan Gotthold Běmar
Jan Gotthold Běmar ( Johann Gotthold Böhmer; * 29. měrca 1706 w Budestecach, † 1. septembra 1783 w Budyšinje) bě serbski ewangelski prědar a spisaćel filozofiskich spisow.
Narodźi so w lěće 1706 jako syn Budestečanskeho fararja Jana Běmarja a bratr Jana Gotthelfa a Jana Gotttraua Běmarjec. Po wopyće Budyskeho gymnazija studowaše 1725–27 w Jenje a 1727/28 w Lipsku teologiju a filozofiju.
Hač do lěta 1734 dźěłaše jako domjacy wučer w zemjanskich swójbach w Rychbachu, Mišnje, čěskich Warnoćicach a Chołmje. Wot 1730 do 1732 swojemu bratrej Janej Gotttrauwej wučbu podawa. W lěće 1734 nastupi swoje prěnje farske městno w tehdy hišće serbskim Chołmje. 1742 přesydli so do Dołheje Boršće, hdźež pak jenož tři lěta wosta. Wot 1745 do 1755 skutkowaše jako farar hoberskeje Budyskeje Michałskeje wosady, wot 1755 do 1770 jako diakon a wot 1770 hač do swojeje smjerće w lěće 1783 jako arcydiakon Pětroweje cyrkwje.
Běmar napisa za sebje někotre popularnofilozofiske pojednanja, kotrež na namołwu swojich znatych zdźěla anonymnje wozjewi. Někotre so wjacekróć wudawachu.
Jeho druhi syn, Ernst Immanuel Běmar (1739–1812) bě z fararjom w Klětnom.
Benešov nad Ploučnicí
Benešov nad Ploučnicí ( Bensen abo Beneschau) je městačko w Połobskich pěskowčinach na sewjeru Čěskeje, při rěčce Ploučnice a wósom kilometrow juhowuchodnje Děčína. Słuša k Děčínskemu wokrjesej Wusčanskeho kraja (Ústecký kraj).
Sydlišćo je so prawdźepodobnje załožiło wokoło lěta 1230 při wikowanskim puću z Prahi přez Łobjowy doł do Łužicy.
Přez Benešov wjedźe železniska čara Děčín–Jedlová.
Jeruzalem
thumb|left| Jeruzalem (hebr. ירושלים, Jerušalajim, arab. القدس, Al-Quds) je hłowne město Israela. Ma 933 113 wobydlerjow. Leži w Judejskich horach mjez Srjedźnym a Mortwym morjom, we wysokosći 650–840 m nad mórskej hładźinu.
Město naspomni so prěni raz 1800 př. Chr. a je jedne z najswjećišich městnow židowstwa, křesćanstwa a islama.
Brězowe rostliny
Brězowe rostliny (Betulaceae) su swójba symjencowych rostlinow (Spermatophyta). Družiny lěskowych rostlinow, kotrež su so prjedy jako swójska swójba wobhladali, dźensa so jako podswójba Coryloideae brězowym rostlinam přirjaduja.
Systematika
Swójba wobsteji z dweju podswójbow.
Wšědny spinat
Wšědny spinat (Spinacia oleracea) je rostlina ze swójby šćěrjencowych rostlinow (Amaranthaceae).
Slepjanska narěč
Slepjanska narěč (tež slepjanšćina) je serbska přechodna narěč w kónčinje na sewjerowuchodnej kromje Sakskeje. Slepjanski region z relatiwnej rěčnej a kulturnej samostatnosću je dźensa dźěl Zhorjelskeho wokrjesa w Swobodnym staće Sakskej, mjezuje pak bjezposrědnje z Braniborskej. K Slepjanskej wosadźe słuša sydom dwurěčnych wsow: Slepo, Dźěwin, Brězowka, Trjebin, Miłoraz, Rowno a Mułkecy. K wosadźe słuša tohorunja nětko němskorěčny Lisk (Lieskau), kiž leži hižo w Braniborskej.
Slepjanska narěč rěči so jenož w horjeka mjenowanych sydom dwurěčnych wsach, na sewjeru přizamknje so Wuchodna Gródkowska narěč, na wuchodźe Mužakowska narěč, na juhu Wochožanska narěč a na zapadźe Sprjejčanska narěč. Najbliše přiwuznistwo wobsteji k Mužakowskemu dialektej, kiž je dźensa nimale hižo wotemrěty.
Rěčne charakteristika
Wot hornjo- a delnjoserbskich narěčow rozeznawa so slepjanska narěč přez sćěhowace zjawy, kotrež pak móža (w hinašej kombinaciji) tež w druhich serbskich narěčach wustupować:
Fonetika
Wot hornjoserbskich dialektow rozeznawa so slepjanska narěč přez:
Wot delnjoserbskich dialektow rozeznawa so slepjanska narěč přez:
Morfologija Tež na morfologiskim polu ma slepjanska narěč swoje wosebitosće.
Sociolinguistiske wuwiće
thumb|Karta serbskich narěčow ze slepjanšćinu
W něhdy jednorěčnych (serbskich) wsach Slepjanskeje wosady woteběraše ličba serbsce rěčacych wot kónca 19. a přez cyły 20. lětstotk. Přičiny za to su wšelakore: restriktiwna politika pruskeje wyšnosće (wot 1815 hač do kónca Druheje swětoweje wójny słušeše tež tutón region k pruskej prowincy Delnja Šleska); industrializacija a wudobywanje brunicy; wójny a jich politiske, demografiske, administratiwne a hospodarske wuslědki; towaršnostne změny (na př. medije); zacpěwanje a wusměšowanje w zjawnosći a mnohe dalše faktory. Negatiwnje wuskutkowa so w Slepjanskej wosadźe fakt, zo njeje po Gottfriedu Rösleru wot lěta 1938 žadyn serbski abo serbsce rěčacy farar wjace w Slepom skutkował. Do toho běchu so tajcy wuznamni duchowni kaž Jan Wjelan (z fararjom 1810–1852), jeho syn Julius Eduard Wjelan (z fararjom 1852–1892) a Matej Handrik (z fararjom 1892–1934) wo zdźerženje a hajenje rěče a tradicijow mjezy swojimi wosadnymi prócowali abo so z pruskimi statnymi instancami dla toho rozestajeli.
Dźensa so tuta něhdy po swojim geografiskim połoženju a swojich chakteristiskich rěčnych kajkosćach „centralna” a tuž wšitkim Serbam derje zrozumliwa warianta masiwnje pozhubja, jako maćernu rěč ju jenož hišće někotři starši ludźo zwjetša přez 65 lět nałožuja. Srjedźna generacija, młodostni a dźěći rěča němsce, su pak zdźěla hornjoserbšćinu (někotři tež delnjoserbšćinu) w šuli měli.
Přinoški k slepjanskej narěči
Wažne dźěła wo slepjanskej narěči pochadźeja z pjera horjeka mjenowanych fararjow, kotřiž su wuslědki swojich slědźenjow we formje zběrki a zapiskow wozjewjeli. Tak staj na př. Wjelan (młódši) a Handrik w Časopisu Maćicy Serbskeje a druhdźe zawostajiłoj słowne zběrki, teksty, linguistiske a etnografiske studije. Na tutym polu přinošował je tež Jan Hantšo-Hano (1846–1901), ratar a šołta w Slepom, kiž je był autodidaktiski rostlinar, ludowědnik, stawiznar a basnik.
Wažny přinošk na polu fonetiki a fonologije tuteje narěče spisa Arnulf Schroeder. Jeho disertaciju wuda R. Olescha 1958 w Tübingenje pod titlom Die Laute des wendischen (sorbischen) Dialekts von Schleife in der Oberlausitz, Lautbeschreibung. (Schroeder padny 1945.)
Wobšěrnje wopisany je leksikaliski, morfologiski a fonetisko-fonologiski staw slepjanskeje narěče w 15 zwjazkach Serbskeho rěčneho atlasa. Dalše wopisanja namakaja so w jednotliwych edicijach z rěčnymi pomnikami slepjanskeho dialekta. (hlej "dalša literatura" na kóncu nastawka)
Rozsahłe žórło staršeho stawa slepjanskeje narěče su zdźeržane rukopisy Hanza Njepile z Rownoho, kotrež su so najprjedy we wurězkach wot Handrika w Časopisu Maćicy Serbskeje wozjewili. Při tym je Handrik zdźěla do originala zasahował, narunujo wosebje němske požčonki ze serbskimi słowami. Z etiskich přičin pak wjetši dźěl rukopisow njewozjewi. Wědomostnu ediciju najwjetšeho dźěla zdźeržanych rukopisow wobstara nižozemska sorabistka Hélène Brijnen, kotraž tekst zdobom dokładnje analyzuje. Za kulturno-historisce a rěčnje zajimowanych njefachowcow eksistuje mjeztym tež popularne wudaće Njepilowych tekstow z němskim přełožkom a nimo toho zběrku najwšelakorišich tekstow w slepjanskej narěči (hlej deleka).
Rěčnopolitiske marginalija
mini|Historiski narowny kamjeń z napisom w Slepjanskej narěči na [[Rownjanski kěrchow|Rownjanskim kěrchowje]] Přez centralne połoženje slepjanskeje narěče mjez hornjo- a delnjoserbskimi narěčemi stej za jeje nošerjow wobě spisownej rěči poměrnje komunikatiwnej. Tutón fakt je wospjet wjedł k přemyslowanjam jednotliwcow, wužiwać tutu narěč jako zhromadnu spisownu rěč wšitkich Serbow. Tak piše na př. Měrćin Nowak-Njechorński w swojich dopomnjenkach „Zapiski Bobaka” po wopyće Slepjanskeje wosady tydźeń do jutrow lěta 1937 slědowace:
"Farar njeprěduje w spisownej serbšćinje, ale rěči k holanam w jich rjanej jadriwej podrěči, kiž je jedna z najrjeńšich podrěčow serbskeje krajiny, rjeńša hač naša spisowna rěč. Kak rjenje by było, hdy bychu před sto lětami serbscy prócowarjo město Budyskeje narěče sej slepjanšćinu wuzwolili za literarnu rěč! Tehdy byštej Hornja a Delnja Łužica byłej hišće wušo zwjazanej z rěču. Wěčna škoda, kiž so njeda hižo narunać.(…) Bě hižo chětro pozdźe popołdnju, hdyž wopušćichmy Slepo, stražnicu Serbowstwa na pomjezach našeje narodnosće, hdźež běchmy wjele nawědźili a noweje nadźije nabyli do přichoda, přetož běchmy widźeli a spóznali, zo Serbstwo kruće steji a traje tež tam, hdźež njeje ani kruteje zwonkowneje formy narodneje organizacije. Hišće Serbstwo njezhubjene ani w Slepjanskej wokolinje!"
Hačrunjež so to zjawnje eksplicitnje njepraji, spytaja jednotliwcy slepjansku narěč kodifikować. Kodifikacija tuteje akutnje wohroženeje narěče móže so přez spisanje zběrnikow w narěči, přełožkow do slepjanskeje narěče (Mój wuměrjeny kraj wot Jurja Kocha) kaž tež přinoški w pisomnych serbskich medijach (Protyka 2015) dopokazać. Nimo toho su pospyty kodifikacije jednotneho prawopisa tuteje narěče, štož wjedźe k natwarjenju noweje słowjanskeje rěče.
Sobu najwjetša zběrka historiskich napisow w Slepjanskej narěči nadeńdźe so při historiskich narownych kamjenjach na Rownjanskim kěrchowje.
Rěčnej přikładaj ze staršeho a nowšeho časa
''A tak jo mój nan póten to Słabcyc pół žywnosći krynuł, a na tej su byli wěkšy dźěl lute lěda a mało role; a wónej stej byłej jeno dwě peršonje na cyłej žywnosći a njejstej mogłej hobstać a doprjodka pćić a stej lědym tu półowicu hobdźěłałej. A ten wuj jo był mójeje maćerje bratr a mój kmótr, a ta ćota jo była mójeje maćerje sostra, a tak su byli bratry a sostry wše wót jeneje maćerje. A tak stej póten mój nan a mać to pół žywnosći měłej a te lěda stej hukopowałej a tež huworowałej. A ja som z nima raz sobu jěł na to huworowanje na Doły na te dlejke góry hot Syjańskeje drogi. To stej tam huworowałej, a ja som chójdźił za nanom pó tej brozdźe a pak som chójdźił pći tom pługu, a som glědał, kak to se wórjo. A mać jo póganjała a za wócku pomagała ćěnuć, a nan jo tež pomagał ten pług ćišćać. A dyž stej ten pěty raz hokoło jěłej a zasej k tej droze stej jěłej a mały kusk stej do kóńca k droze měłej, da jo ten kóń se zwalał. Da stej póten jogo zwigałej, mać za głowu a nan za hopyš, a to jima njechał nedy stanuć; da ten nan jo póten jogo jare bił a tergał górjej. Da jo ten wół – aby jo była krowa? to ja prawje njewěm, Bog wě lěpjej hako ja, co jo było, krowa aby wół – da to jo se bójało, njechało změrom stojać, dyž jo nan na togo kónja harował, bił a tergał. A ja som se tež bójał teje hary a bića, kak to budźo. A tak jogo póten šak někak górjej krynuštej, da stej póten pomałem jěłej do kóńca pó tu drogu a stej se roćiłej zasej a na kóńcu filku zastałej a wótpocynułej stej. A póten stej zasej pomałem jěłej hokoło, da ja som póten zasej lubjej šeł domoj a tež njejsom wěcej z nima sobu šeł nidźon. A tedym ja som jěšći mały gólc był. Ja som był jakle (w) štwórtem lěće, jako som z nima sobu był na tom huworowanju. A to běšo jěšće někotere lěta pjerjej togo drogego lěta…''
Wjerbłužnik
Wjerbłužnik (Corispermum) je ród ze swójby pólšicowych rostlinow (Chenopodiaceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:
Jěwa-Marja Čornakec
thumb|Jěwa-Marja Čornakec (2009). Jěwa-Marja Čornakec ( Eva-Maria Zschornack; * 8. januara 1959 we Worklecach) je serbska spisowaćelka a dramaturgowka Serbskeho ludoweho ansambla w Budyšinje.
Žiwjenje
Jěwa-Marja Čornakec narodźi so 1959 jako dźowka bura we Worklecach a wotrosće we Wotrowje. Po wopyće Wotrowskeje (1965–1967) a Pančičanskeje šule (1967–1975) wuwuči so wona na Budyskej Serbskej rozšěrjenej wyšej šuli, hdźež 1977 maturowaše. Po studiju na Fachowej šuli za wědomostne bibliotekarstwo w Lipsku (1977–1980) dźěłaše wona mjez 1980 do 1984 jako wědomostna bibliotekarka na Serbskim wučerskim wustawje w Budyšinje a w lětomaj 1984/85 jako wědomostno-techniska sobudźěłaćerka w Instituće za serbski ludospyt. Wot lěta 1985 do 1990 studowaše Jěwa-Marja Čornakec na Lipšćanskej uniwersiće kulturne wědomosće a sorabistiku, hdźež spisa diplomowe dźěło k temje Serbske pismowstwo mjez 1937–1945. Po studiju wróći so wona na Institut za serbski ludospyt. Dnja 1. januara 1992 bu wona šefredaktorka kulturneho časopisa Rozhlad w Ludowym nakładnistwje Domowina a skutkuje wot 1. awgusta 2011 jako dramaturgowka w Serbskim ludowym ansamblu w Budyšinje.
Jěwa-Marja Čornakec je čłonka Maćicy Serbskeje a wot lěta 2008 zdobom čłonka předsydstwa. Za jeje wukony na polu serbskeje dźěćaceje literatury a za skutkowanje jako awtorka dźiwadłowych hrow spožči jej Załožba za serbski lud 15. oktobra 2011 Spěchowanske myto k Mytu Ćišinskeho.
Jan Kapras
Jan Kapras (* 17. januara 1880, Brno – 13. meje 1947, Nový Bydžov) bě čěski politikar, prawizniski historikar a jurist, universitny profesor w Prazy a wudawaćel starych čěskich grawizniskich spisow. Wuznamne su jeho "Prawne stawizny krajow čěskeje króny". Dźěl z nich, Łužicu naslupacu, wobdźeła spisowaćel sam jako "Prawne stawizny Hornjeje a Delnjeje Łužicy za čas čěskeho knježenja". (Je wušło w 1916 a jako samostatna kniha.) Jako wubjerny znajeŕ čěskeho prawa a čěskich stawiznow wobdźěli so jara skutkownje při jednanju na parižskej měrowej konferency a napisa rjadu wuznamnych pojednanjow, z kotrychž jednaju někotre tež wo Serbach.
Lida
thumb|left|Powětrowy wobraz z hrodom w Lidźe
Lida je město w Hrodnjanskej oblasći w zapadnej Běłoruskej. Je zarjadniske sydło Lidskeho rajona.
Leži něhdźe 110 kilometrow sewjerowuchodnje města Hrodna a 30 kilometrow zdalene wot litawskeje hranicy.
Ma něhdźe sto tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1323 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1796 měšćanske prawa. Mjez 1921 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Narańši wotrožnik
Narańši wotrožnik (Consolida orientalis, syn. Consolida hispanica) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
Antiwar.com
Antiwar.com je ameriski online-magacin. Antiwar.com wuchadźa wot lěta 1995. Załožer a šefredaktor je Justin Raimondo.
Tomislav Nikolić
mini|upright|Tomislav Nikolić
Tomislav Nikolić (* 15. februara 1952, Kragujevac) je serbiski politikar, spisowaćel a bywši wiceprezident nacionalistiskeje strony Srpska radikalna stranka. W lěće 2008 bě wón załožer noweje strony Srpska Napredna Stranka („Serbiska postupowa strona“).
Wot junija 2012 hač do 31. meje 2017 bě Nikolić jako naslědnik Borisa Tadića prezident Serbiskeje.
Prawa jatronka
Prawa jatronka (Hepatica nobilis) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow. Dalše serbske mjeno je módry podlěsk.
Bynovec
Bynovec ( Binsdorf) je wjes a gmejna w Połobskich pěskowčinach na sewjeru Čěskeje, na wysočinje wuchodnje Łobjoweje wudrjeńcy a šěsć kilometrow sewjerowuchodnje Děčína. Słuša k Děčínskemu wokrjesej Wusčanskeho kraja (Ústecký kraj).
Prawa jatronka
Wopis
Prawa jatronka je wjacelětna rostlina, kotraž docpěje wysokosć wot 15 cm a ma mnoholičbne spódnje łopjena na dołhich, kosmatych stołpikach. Rostlina je přećiwo mrózej kruta.
Łopjena
Přeco zelene łopjena su horjeka zelene a nahe, ale deleka brunočerwjene hač do fijałkojte. Nimo toho wone su 3-dźělene ze šěrokimi, owalnymi wotrězkami. Delni bok je normalnje wioletny.
Kćenja
Wona kćěje wot měrca hač do apryla. Kćenja sedźa po jednym na dołhich, kosmatych stołpikach a maja šěrokosć mjezy 2 a 3 cm a maja 5 - 10 módrych abo róžojtych, rědko běłych łopjenow.
Prawa jatronka słuša k zažnokćějakam. Wona bu wot insektow wopróšena.
Stejnišćo
Prawa jatronka rosće w lisćowych lěsach a kerćinach najčasćišo na wapnitych pódach w ćopłych městnach.
Suchi pasnik
Suchi pasnik (Phleum phleoides, syn. Ph. Boehmeri) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Petrowsk-Zabajkalskij
thumb|left Petrowsk-Zabajkalskij ( Петровск-Забайкальский, do 1926 - Petrowskij Zawod/ Петровский завод) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije w Zabajkalskim regionje něhdźe 400 kilometrow zapadnje Čity.
Šěry wjerbłužnik
Šěry wjerbłužnik je rostlina ze swójby pólšicowych rostlinow łaćonsce: Corispermum marschallii, Chenopodiaceae).
Suchi pasnik
Wopisanje
Suchi pasnik docpěwa wysokosć wot 30 hač 60 cm.
Stołpik je horjeka bjezłopjenaty.
Petrowsk-Zabajkalskij
Ma něhdźe 16 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1789 załožiło jako Petrowskij Zawod a ma wot lěta 1926 měšćanske prawa.
Suchi pasnik
Wopisanje
Łopjena docpěwaja šěrokosć wot 2 hač 4 mm a su hrube, na kromje běłe. Łopjenowa kožička je přikušena a docpěwa dołhosć wot 1 hač 2 mm.
Kałaty zabrij
Kałaty zabrij (Galeopsis tetrahit) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Suchi pasnik
Stejnišćo
Rosće na přibrjóžnych suchich trawnikach, skałach a we swětłych chójnowych lěsach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w južnej Skandinawiskej, srjedźnej a južnej Europje rozšěrjena.
Paćernik
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Krěpjecy
Krěpjecy ( Kriepitz) su wjes w srjedźišću hornjołužiskeho wokrjesa Budyšin. Słušeja wot lěta 1950 k městu Halštrow a leža 196 m nad mórskej hładźinu w zapadnej Hornjej Łužicy. Hač do lěta 1950 běchu Krěpjecy samostatna gmejna.
Rizo
Rizo (zněmčene zwjetša Riese) je delnjoserbske swójbne mjeno slědowaceju wosobow:
Krěpjecy
Susodne wjeski su Jawora na wuchodźe, Wotrow na juhowuchodźe, Jědlow na juhu a město Halštrow na zapadźe.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako Crippitz je z lěta 1419.
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 136 wobydlerjow, z nich 38 Serbow (28 %). Protestantiscy Krěpječenjo přisłušeja Halštrowsko-Protečanskej wosadźe; katolscy Wotrowskej.
Koroljow (město)
thumb|left
Koroljow (do 1781 — Подлипки/ Podlipki; do 1938 — Калининский/ Kalininskij; do 1996 — Калининград/ Kaliningrad) je město ze 183.000 wobydlerjemi w ruskej oblasći Moskwa a je wažne stejišćo ruskeje kosmonawtiki.
Leži při rěce Kljazma něhdźe 20 kilometrow sewjernje Moskwy.
Rewda (oblasć Murmansk)
thumb|left
Rewda je sydlišćo měšćanskeho typa w Ruskej federaciji něhdźe 160 kilometrow juhowuchodnje Murmanska.
Anastasija Prychodko
Anastasija Kostjantyniwna Prychodko (ukr. Анастасія Костянтинівна Приходько, ru. Анастаси́я Константи́новна Прихо́дько; * 21. apryla 1987 w Kijewje) je ukrainska spěwarka. Wona je dobywała ruski Star Factory kontest w lěće 2007.
Rewda (oblasć Murmansk)
Leži na połkupje Kola w europskim dźělu Ruskeje a słuša k Murmanskej oblasći.
Ma něhdźe sydom tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1950 załožiło.
Ptači kwas
thumb|Ptačokwasna listowa znamka z časa NDR
Na předwječoru 25. januara staja dźěći prózdny taler na wokno abo před durje. Rano namakaja na nim słódkosće w formje ptačkow abo hněžkow. Typisce su ćěstowe ptački ze cokorowej glazuru, tak mjenowane sroki. Po legendźe dźakuja so ptački dźěćom ze słódkosćami za picowanje w zymje.
Woprawdźity ptači kwas swjeća dźěći předrasćeni na ptački w pěstowarni abo w šuli ze spěwami, rejemi abo samo ze swjedźenskim ćahom, kaž na přikład w Chrósćicach. Znajmjeńša kwasny por zwjetša w serbskej kwasnej drasće chodźi. W Serbach je tradicionalnje hawron nawoženja a sroka njewjesta, přećiwo čemuž stej w němskich pěstowarnjach kaž tež w němskorěčnej wersiji ludoweho spěwa wo ptačim kwasu kós a drózna njewjesćinski por.
Wažny wobstatk łužiskeho nałožka je tež ptačokwasny program Serbskeho ludoweho ansambla, z kotrymž pućuja přez cyłu Łužicu.
Wóslin
Wóslin ( Ossel) je małe sydlišćo w srjedźišću hornjołužiskeho wokrjesa Budyšin. Słuša wot lěta 1950 k městu Halštrow a leži 241 m nad mórskej hładźinu w Halštrowskich horach pod Čornej horu (413 m). Wóslin bě ze starodawna Walowski wjesny dźěl.
Susodne wjeski su Bódricy a Walow na sewjeru, město Halštrow na wuchodźe a Talpin na juhu.
Prěnje historiske naspomnjenje jako Ozel je z lěta 1453.
Čerwjenołopjenata róža
Čerwjenołopjenata róža (Rosa glauca) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow.
Izopowy wjerbłužnik
Izopowy wjerbłužnik je rostlina ze swójby pólšicowych rostlinow łaćonsce: Corispermum leptopterum, Chenopodiaceae).
Berehowe
thumb|left
Berehowe (rusinsce a ; ; ; do 1504 – Lampertszász) je město w Zakarpatskej oblasći na juhozapadnej Ukrainje, při madźarskej hranicy. Leži něhdźe 70 kilometrow juhowuchodnje Užhoroda njedaloko wuliwa rěki Boršawy do Tysy.
Ma něhdźe 24 tysac wobydlerjow. Wjetšinu z nich wučinja Madźarojo. Berehowe je sydło Reformowaneje cyrkwje w Zakarpatskej.
Zolica
Zolica (Suaeda) je ród ze swójby pólšicowych rostlinow (Chenopodiaceae).
Berehowe
Stawizny
Sydlišćo je so w 11. lětstotku załožiło, bu 1240/41 wot Mongolow zničene a potom znowa natwarjene. Prěnje naspomnjenje jako Beregzaza pochadźa z lěta 1284. Wot 1342 bě Beregzaza kralowske swobodne město.
Zolica
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Berehowe
Stawizny
Hač do lěta 1919 bě Beregszász hłowne město madźarskeho komitata Bereg. Potom słušeše z cyłej Zakarpatskej hač do lěta 1938 do Čěskosłowakskeje a wot 1938 do 1945 znowa do Madźarskeje. Židowske wobydlerstwo bu po wobsadźenju Madźarskeje přez němske wójsko w měrcu 1944 do Auschwitza deportowane a tam zamordowane. Wot kónca Druheje swětoweje wójny słušeše město do sowjetskeje Ukrainy.
Twjerda hubinka
Twjerda hubinka (Orobanche artemisia-campestris) je rostlina ze swójby hubinkowych rostlinow (Orobanchaceae).
Alpska róža
Alpska róža (Rosa pendulina) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Wopis
Alpska róža docpěwa wysokosć wot 0,5 hač 2 m.
Zdónk a hałuzy maja rune, małko kałačow abo su bjezkałačowe.
Łopjena
Łopjena wobsteja z dźewjeć hač jědnaće ćmowozelenych, dwójnje zubatych łopješkow.
Kćenja
Kćěje wot junija hač julija. Kćenja steja zwjetša po jednej. Jich stołpiki docpěwaja dołhosć wot 1 hač 3 cm a njesu žałzowe kosmy. Keluškowe łopješko je cyłokromne a po času kćěwa je zrunane. Krónowe łopješka su róžojte hač ćmowočerwjene.
Płody
Płód ma formu bleše a njese žałzowe kosmy a kałate seršćiki a je oranžowy hač čerwjeny.
Stejnišćo
Rosće w hórskich měšanych lěsach, na skalnych pasmach a w klečowych kerčinach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w srjedźnej a južnej Europje rozšěrjena.
Běrnow čornjenje
Běrnow čornjenje (němscẹ: Knollennassfäule, Pectobacterium carotovorum) je črjewowa bakterija čłowjeka ale tež wšelakich zwěrjatow.
1007 Pawlowia
1007 Pawlowia je asteroid, kotryž ma přeměr 24 kilometrow a kotryž wotkry ruski a sowjetski astronom Wladimir Aleksandrowič Albickij dnja 5. oktobra 1923.
1008 La Paz
1008 La Paz je asteroid, kotryž ma přeměr 40 kilometrow a kotryž wotkry němski astronom Max Wolf dnja 31. oktobra 1923.
Wón bu pomjenowany po boliwiskim měsće La Paz.
Jan Karafiát
Jan Karafiát (* 4. januara 1846 w Jimramowje, † 31. januara 1929 w Praze) bě čěski reformowany farar a spisowaćel.
W lěće 1895 wzda so zastojnstwa a bě wot toho časa žiwy w Praze. Swoje spisy wudawaše anonymnje. Napisa Mištr Jan Hus, powahopis čěskeho reformatora, Towaŕšowje, Brunčki, Reformowany spěwnik a druhe. Wot lěta 1896 wudawaše měsačnik Reformowane Listy.
Biskopicy
Biskopicy ( Bischofswerda) su wulke wokrjesne město w sakskej Hornjej Łužicy. Pjate najwjetše město Budyskeho wokrjesa je wot hórkow, horow a lěsow wobdate. Wone je w sewjeru přez Butrowu horu (Butterberg), w sewjerowuchodźe přez měšćanski lěs, we wuchodźe přez Klóštersku horu (Klosterberg), w juhowuchodźe přez Baldrijančansku (Belmsdorfer Berg) a Stiebitzberg, w juhu přez Rüdenberg a w juhozapadźe přez Napoleonowy kamjeń (Napoleonstein) wobmjezowane. Přez město běži rěčka Wjazońca (Wesenitz).
Znate němske přimjeno města Schiebock pochadźa wot serbskeho při boku (wikowanskeje dróhi).
Stawizny
Prěnje naspomnjenje předleži z lěta 1227 wot biskopa Bruna II. z Mišnja. Městačko bu pak hižo w 12. lětstotku wot tohorunja mišnjanskeho, po mjenje pak njeznateho biskopa na městnje staršeho serbskeho sydlišća załožene. Wuchadźišćo bě na jednym boku kupowa ležownosć wosrjedź hatow, žumpadłow, wodźičkow a rěkow, na druhim boku dobry zwisk do Budyšina a Stołpina. 1559 poda so město pod knjejstwo sakskeho kurwjercha.
Měšćanske dźěle
thumb|left|upright|Biskopičanska radnica Ke gmejnje słušeja wjeski:
Wobchad
Přez Biskopicy běži železniska čara Drježdźany–Zhorjelc a zdobom započina tam čara do Wjazońcy, čehoždla je Biskopičanske dwórnišćo wažne přestupnišćo mjez Drježdźanami, Budyšinom a Žitawu. Něhdyša železniska čara Kamjenc–Biskopicy je wot lěta 1998 zawrjena (wot lěta 2004 su kolije wottorhane).
Zwjazkowa dróha 6 wjedźe z Biskopic do Drježdźan a statna dróha 111 do Budyšina.
Moločnyj (oblasć Murmansk)
Moločnyj je sydlišćo měšćanskeho typa w Ruskej federaciji.
Leži na połkupje Kola w Murmanskej oblasći něhdźe 15 kilometrow južnje Murmanska.
Ma něhdźe pjeć tysac wobydlerjow. Sydlišćo je so w lěće 1979 załožiło.
Žandawa
Žandawa (Genista) je ród ze swójby łušćinowcow (Fabaceae).
Wopis
Družiny su w lěću abo přeco zelene kerki. Wjele družinow ma jara redukowane łopjena na elastiskich hałuzach. Žołte kćenja sylnje wonjeja. Zwjetša maja radšo ćopłe a suche stejnišća.
11. meje
11. meje abo '''11. róžownika''' je 131. dźeń gregorianiskeje protyki (132. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 234 dnjow hač do kónca lěta.
Žandawa
Wopis
Někotre družiny nětko słušeja k druhim rodam, na př.
Rozšěrjenje
Družiny su w Europje, regionje Srjedźneho morja a zapadnej Azije rozšěrjene.
Drapata róža
Drapata róža (Rosa pseudoscabriuscula) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
11. meje
Narodniny
mini|upright|Salvador Dalí (1965)
Běłe morjo
Běłe morjo je nakromne morjo Barentsoweho morja a tuž tež Sewjerneho polarneho oceana. Leži při sewjernym brjoze europskeho dźěla Ruskeje, južnje połkupy Kola.
Přestrjeń Běłeho morja je něhdźe 90.000 km² a maksimalna hłubokosć je 330 metrow.
Najwažniši přistaw při Běłym morju je Archangelsk.
Srjetensk
thumb|left Srjetensk ( Сретенск, do 1926 - Strjetinsk/ Стретенск) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije w Zabajkalskim regionje něhdźe 380 kilometrow wuchodnje Čity.
Ma něhdźe šěsć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1689 załožiło jako Srjetenskij Ostrog a ma wot lěta 1926 měšćanske prawa.
Baškirska
Baškirska ( Башҡортостан, Башкортоста́н, Башки́рия) abo tež Republika Baškirska  ( Башҡортостан Республикаһы,  Респу́блика Башкортоста́н) je awtonomna republika w Ruskej. Statnej rěči Baškirskeje stej baškiršćina a rušćina. Hłowne město Baškirskeje je Ufa.
Baškirska je dźěl Powolganskeho federaciskeho wokrjesa a Uralskeho ekonomiskeho distrikta Ruskeje federacije. Mjezuje z Orenburgskej, Swerdlowskej a Čeljabinskej prowincu, z Tatarskej a Udmurtskej kaž tež z Permskim wokrjesom. Hłowa republiki (wot 19. apryla 2010) a šef knježerstwa (wot 8. awgusta 2011) je Rustem Chamitow ( Рөстәм Хәмитов, Рустэм Хамитов).
Jurij Koch
Jurij Koch (* 15. septembra 1936 w Hórkach) je serbski žurnalist, spisowaćel a dramatikar.
Žiwjenje
Jurij Koch narodźi so 1936 jako syn skałarja w Hórkach. Po wopyće ludoweje šule w Chrósćicach (1942–1947) běše wón šuler na serbskim gymnaziju we Warnoćicach (1947–1949). Po tym wopyta wón Serbsku wyšu šulu w Budyšinje (1950–1952) a Choćebuzu (1952–1954), hdźež maturu złoži.
Mjez 1954 do 1956 běše Jurij Koch redakcionelny sobudźěłaćer młodźinskeho časopisa Chorhoj měra a tydźenika Nowy Casnik. Na Lipšćanskej Karla Marxowej uniwersiće studowaše wón wot 1956 do 1960 žurnalistiku. Wot lěta 1960 běše wón kulturny redaktor w serbskej rozhłosowej redakciji Choćebuskeho sćelaka Radio DDR. W lěće 1965 wotzamkny wón dalokostudij při Dźiwadłowej wysokej šuli w Lipsku. Jurij Koch běše dołholětny předsyda Koła serbskich spisowaćelow a dźěła wot lěta 1976 jako swobodnje skutkowacy. Dźensa bydli wón w Choćebuskim měšćanskim dźělu Žylow. Jeho dźowka je serbska žurnalistka Anja Kochojc.
Počesćowanja
Jurij Koch wuznamjeni so trójce z Literarnym mytom Domowiny (1964, 1969 a 1973) a dwójce z Mytom Ćišinskeho, kotryž so jemu 1968 w kolektiwje a 1974 wosobinsce spožči. Jemu spožčitej so w lěće 1983 Myto Carla Blechena města Choćebuza a 1992 Literarne myto Wobswět Sewjerorynsko-Westfalskeje.
Čorna dźiwizna
Wopis
Čorna dźiwizna je dwulětna rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 50 hač 120 cm.
Stołpik je zrunany, často brunofijałkojće přeběžany a horjeka mało wobšěrny a čwačkaće kosmaty.
Łopjena
Ćěmnozelene łopjena su horjeka nimale nahe.
ČR
ČR je mjez druhim
Čorna dźiwizna
Kćenja
Kćěje wot junija hač septembra. Króna často ma na spódku čerwjene blečki. Rostlina njese dołhe, huste abo wotměnjace kwětnistwo. Stameny su fijałkojće kosmate.
Stejnišćo
Rosće na lěsowych zahonach, smjećowych městnach, pućowych kromach a skłoninach. Preferuje čerstwe, wutkate, humozne pódy we słóncu abo połsćinje.
Rocha
Rocha (zněmčene zwjetša Rocho) je delnjoserbske swójbne mjeno slědowaceju wosobow:
1009 Sirene
1009 Sirene je asteroid, kotryž ma přeměr 15 kilometrow a kotryž wotkry němski astronom Karl Wilhelm Reinmuth dnja 31. oktobra 1923.
Hród Lemberk
Stawizny
Jeho předchadnik běše srjedźowěkowski hród, załoženy snano we 40. lětach 13. lětstotka jako stražna pomjezna twjerdźizna na wobchodnej šćežce z Čech do Žitawy. Mjeno hrodu, kotrehož eksistenca je prěni raz w lěće 1244 dokładźena, bu wot rodoweho znamjenja Markwartičanow, kotrež běše lawica, wotwodźene. Załožićel hrodu běše najskerje Havel z Lemberka, kiž k prěnim wosobinam na kralowskim dworje Wjacława I. a Přemysła Otakara II. słušeše a běše wuznamna zepěra cyrkwje w Čechach. Při wuprawje Wjacława I. na Morawu zezna swoju přichodnu mandźelsku Zdźisławu, kotrejež nan běše morawski magnat Přibyslav z Křižanova, knjez na Veveří a Brnje. Jeje mać Sibylla, jedna z dwórnych damow kralowny Kunhuty, załoži klóšter we Žďáru nad Sázavou. Po žeńtwje z Havelom přesydli Zdźisława na Lemberk a zhromadnje z nim wobdźěleše so na natwarje města Jablonné kaž tež na załoženju tamnišeho klóštra. Měješe dwě dźěsći (Havela, kotryž bórze zemrě a Margaretu) a pokazowaše w tej dobje njewšědne socialne čuće: z financielnymi srědkami a swójskim dźěłom podpěrowaše klóšterski hospital a chudownju. Po přeslědźenju jich kosćowcowych powostankow je starobu 30-35 lět docpěła a zemrě po wšěm zdaću na tuberkulozu krótko před lětom 1252; jeje rownišćo je w katedrali Swj. Ławrjenca a Swj. Zdźisławy w Jablonné. Jeje dobroćelske skutki su so z legendami stali a wona bu w lěće 1995 swjatoprajena.
1009 Sirene
Wón bu pomjenowany po grjekskeje mytologiskeje figurje Sirena.
Hród Lemberk
Stawizny
Knježa z Lemberka dźeržachu hród hač do kónca 14. lětstotka, hdyž jeho wobsedźer Hašek z Lemberka, kotryž Korlu IV. na jeho diplomatiskich pućowanjach do cuzbnicy dopřewodźi. Za čas wobrónjenych zwadow Wjacława IV. z kuzenkom Joštom dóńdźe ke konfliktej mjez Hašekom a Janom z Wartenberga, při kotrymž bu Lemberk w lěće 1398 woblěhowany a po wšěm zdaću tež zdobyty. Po Hašekowej smjerći wokoło lěta 1400 so hród do wobsydstwa Wartenbergčanow dósta. Posledni z nich, Jan Chudoba z Ralska, běše za čas husitskich wójnow na spočatku přiwisnik Siegismunda, ale v lěće 1428 přeńdźe na stronu husitow a přija na Lemberk husitsku wobsadku. Ani po bitwje pola Lipan wšak njenasta pokoj w tudyšej kónčinje. Na někotrych hrodach, na přikład na njedalokim Starym Falkenburku, wostawachu husitske wobsadki, kotrež rubježne wupady do wokoliny přewjedźechu. Sami Wartenbergčenjo přewjedźechu časte wupady do Łužicy a Berkojo z Duby, kotrymž Lemberk wot 30. lět 15. lěstotka słušeše, wojowachu zaso ze sakskimi wjerchami. W 70. lětach 15. lětstotka kupi Jan z Elsnic Lemberk, kiž wottud rubježne wupady do Łužicy přewjedźe. Po jeho smjerći so wobsedźerjo často wotměnjachu, po zdaću bu tohodla dosć zapusćeny. Hdyž w lěće 1518 hornjołužiski bohot Wilhelm z Illburga lemberkske knjejstwo kupi, běchu ze šěsć wsow na knjejstwje jenož dwě wobsydlene. K wožiwjenju hospodarstwa a z tym tež cyłeho knjejstwa hač po lěće 1550, hdyž Wilhelmowy hibićiwy přichodny syn Hendrich Kurcpach z Trachenberga Lemberk zdźědźi. Tón da srjedźowěkowskej twjerdźiznje tež přez nowe přitwary a připrawy renesansny charakter knjejskeho sydła a srjedźišća hospodarstwa. W lěće 1581 přewzachu Berkojo z Duby znowa hród, ale po smjerći Hendricha Berki bu knjejstwo Vratislava z Donina předate, kotremuž njedaloke grabštejnske knjejstwo słušeše. Ród Doninow pak je cyłu kónčinu hač do kónca třicećilětneje wójny wobknježili, hdyž jich wobsydstwo po konfiskaciji wot Běłeje Hory 1623 kejžorskej krónje připadny. Bórze po tym kupi Albrecht z Waldstejna lemberkske knjejstwo a po jeho namócnej smjerći w lěće 1634 naby je Jan Rudolf Breda. Za njeho a jeho syna Christof dóńdźe po lěće 1660 k baroknemu přetwarej hrodu po planach italskeho architekta Nicola Sebregondi. Srědki za te drohe twary nabywachu často přez njesmilne postupjenje napřećo njewólnikam, štož w lětomaj 1679 a 1680 k burskim zběžkam wjedźe. Rólnicy wusłachu najprjedy pósłanstwo ke kejžorej Leopold I., ale hdyž bu na pohnuće Christofa Bredy w Praze zajata, wotpokazachu wjesnjenjo roboćić. Někotry čas so drje w lěsach schowachu, ale hdyž běchu zaso na swoje statoki wróćili, buchu wjednicy zběžka do jastwa stysknjeni a zbytni dyrbjachu slub posłušnosće złožić. W lěće 1726 kupi Filip Josef Gallas Lemberk, kiž tehdy hižo na sewjerje Čech Frýdlant (Friedland), Liberec (Reichenberg) a Grabštejn (Grafenstein) wobsedźi.
Ale ani potom na knjejstwje pokoj njeběše. Za čas sydomlětneje wójny wobsadźi w lěće 1758 pruske wójsko Jablonné a Lemberk a w hrodźe bu wójskowy lacaret připrawjeny. W lěće 1775 bu Lemberk přez zběžkarskich rólnikow poškodźeny a w awgusće 1813 bu zaso přez Napoleonowe wójska wobtřělował. Clamm-Gallasojo dźeržachu Lemberk hač do spočatka 20. lětstotka, hdyž jón poslednim zemjanskim wobsedźerjam, Auersperganjam, předachu. Ći dachu w lětach 1904-10 znowa interjer připrawić, kotrychž stukowu wuzdobu tehdy jablonski sochar a stukater Jan Dukat wuspěšnje renowěrowaše. Hród běše potom hač do lěta 1941 wobydleny, hdyž nacistiske zarjadnistwo jón zabra. Po lěće 1945 přeńdźe Lemberk do swójstwa stata, w lěće 1951 buchu w nim wustajenja muzeja za bydlensku kulturu 15.-19. lětstotka zaměstnjene. Lěta njezdźeržany objekt sej wšak rozsahłe porjedźenja wunući, tak zo wot lěta 1976 bu hród zawrjeny a je hakle wot njedawna zaso zjawnosći přistupny. Dźensa stej na Lemberku wustajenje swětoweho moderneho wumělskeho škleńčerstwa a wustajenje, wěnowane Swj. Zdźisławje, zaměstnjenej. Nimo wobhladanjow tu tež koncerty a dźiwadłowe předstajenja wotměwaja.
Architektura
Prěnjotnu podobu hrodu z 13. lětstotka njeznajemy, dokelž bu přez pozdźiše přetwary zdźěla změnjena. Na hrodowskim skalnym wustupku, škitanym ze třoch bokow přez nahłe skłoniny, steji dźensa štyrikřidłowy dwuposchodowy twar z dworom, přistupny po wuskej šiji, škitane přez troje wrota z dwěmaj, prěnjotnje padacymaj mostomaj. Prěnje wrota, zatwarjene do wobhrodźenskeje murje, su ze zažneho baroka. Za nimi pokročuje zastupny puć wokoło renesansneho domika wrotarnje ze 16. lětstotka k druhim, renesansnym wěžowym wrotam ze šindźelowej třěchu ze cyblemi a słónčnym časnikom nad portalom. Wottud so přez zasypanu hrjebju k třećim wrotam, kotrež je w róžku hrodowskeho twarjenja zatwarjene a runjewon na hrodowski dwór wjedźe. Na lěwym boku steji gotiska hrodowska wěža, kotraž je najstarši dźěl hrodu a ze 14. lětstotka pochadźa. Při pozdźišich připrawach bu přez stołpowu chódbu zakónčena a z blachowej helmowej cyblojtej kupolu z lěta 1754 zakryta. Pod wěžu je na dworje barokna torhošćowa studnja. Dźensnišu podobu dósta Lemberk něhdy mjez lětami 1560-1580, hdyž bu na městnje prěnjotneho wobtwjerdźenja wuchodne křidło hrodu wutwarjene a přez jeho zwjazanje ze zapadnym křidłom běše hrodowski blok wokoło dwora wotzamknjeny.
Po nastupje Bredow, kotřiž po wšěm zdaću chcychu z Lemberka rodowe sydło wutworić, běše hród z interjerom baroknje připrawjeny. Wot spočatka 18. lětstotka běše Lemberk nakrajny hród, na kotrymž so wyšnosć jenož při składnosći zdźeržowaše. Dźak tomu njedóńdźe hižo we 18. a 19. lětstotkomaj k wjetšim twarskim zasaham a Lemberk wobchowa sej tak cyłkownje swoju zažnobaroknu podobu. W sewjernym křidle hrodu nasta přez zwjazanjom dweju poschodow wulka žurla (tež Ryćerska žurla mjenowana) z bohatymi stukami, štyrjomi wjerchowymi mólbami a 16 freskami ze scenami z třicećilětneje wójny. Te wšak pochadźeja ze 17. lětstotka, ale w 19. lětstotku buchu přez přemolowanje wothódnoćene. W susodstwje zastupneje wěže je hrodowska kapałka z 2. połojcy 17. lětstotka, bohaće wozdebjena ze zažnobaroknej stukaturu a wjerchowymi mólbami. W kapałce je tohorunja dotal fungowacy pišćelowy pozitiw z lěta 1723. W zapadnym křidle je rozsahła renesansna jědźernja, mjenowana Bajkowa žurla po kasetowym wjerchu, w kotrehož 77 polach su sceny z Ezopowych bajkow molowane, kotrež z doby wokoło lěta 1610 pochadźeja. We wuchodnym křidle su štyri dalše rumnosće z bohatymi wjerchowymi stukaturami, wobnowjenymi w prěnim lětdźesatku 20. lětstotka. W přizemju pod wěžu je rumnosć t. mj. čorneje kuchnje z wuhotowanjom ze 17. lětstotka.
W předhrodźe, zwonka areala hrodu steja tři jednoposchodowe tykowane chěže ze 17. lětstotka pódla sebje. Dom z čisłom 5 je prěnjotny hosćenc z rumnej wjelbowej pincu z lěta 1680. Dale do juhozapdneho směra steji mały jednoposchodowy zažnobarokny hród Bredowskich z kamjentnym portalom (domowe čisło 11), natwarjeny po lěće 1674. Za nim je rozsahła zahroda, do kotrejež so přez portal ze znamjenjom Bredow zastupi. Na kromje zahrodneje terasy su torsa mytologiskich sochow rozdźělneho pochada a barokne plastiki připisowane Maćijej B. Braunej. W parku su tež dwě fontanje ze 17. a 18. lětstotka. Nawjazowaca škitana lipowa aleja wjedźe k wobhrodźenemu bywšemu małemu kěrchowej z njewobchowanej Zdźisławinej kapałku z wěžičku a narownikami. Dalšej dwě škitanej aleji stej pod wyšinu pola wsy Lvová. Na wyšinje we wokolinje hrodu a předhrodu su plastiki wot socharjow ze wšěch kutow swěta rozbrojene, kotřiž so na Lemberku na wjacorych socharskich zetkanjach wobdźěluja. Pod wyšinu při puću do Jablonneho je hladane žórło "dobreje wody", mjenowany Zdislavina studánka (hornjoserbsce: Zdźisławine žórleško). Wuzdoba je empirowy pawiljon z wosom toskanskimi stołpami, natwarjeny w lěće 1862. Wyšina pod hrodom ma poměrnje bohate historiske podzemjo. W pěskowcowych skałach podłu hatow we wsy pod hrodom su wjacore pincy, z kotrychž někotre statne kubło wužiwa. Po rozsahu najwjetše su pincy na městnje zwottorhaneje knjejskeje piwarnje, wućesane w dźewjećdźesatych lětach 17. lětstotka. Wosebitosć je, zo so w podzemju tež přewažny dźěl technologije piwarnje inkluziwnje warjernje namaka. Zajimawy je tež w skale ćesany wódny podkopk ze žórłom. Pod hrodom samym leži tež 35 m dołhi podkopk, w kotrymž bu železowa ruda wudobyta. Snano wjedźechu runje mnoholičbne prózdnicy k nastaću powěsćow wo tajnych chódbach a chowankach, bjez kotrychž so Lemberk hižo njehodźi předstajić.
''Tekst tutoho nastawka je přełožk weboweje strony wo hrodźe Lemberk na http://www.luzicke-hory.cz z čěšćiny. Wobrazy tohorunja z teje eksterneje weboweje strony pochadźeja. Wozjewjenje je so z dowolnosću awtora čěskeho originala stał.''
Pawčnik
Pawčnik (Doronicum) je ród ze swójby zestajenkow.
Družiny
W swěće eksistuje 35 družinow, z kotrychž w Europje 12 družinow je domjace.
Sćěhowacej pyšnej rostlinje druhdy wodźiwitej.
Masty
thumb|left
Masty je město w Hrodnjanskej oblasći w zapadnej Běłoruskej. Je zarjadniske sydło Mastowskeho rajona.
Leži při rěce Njemen něhdźe 55 kilometrow juhowuchodnje wot města Hrodna.
Sydlišćo je so w lěće 1486 prěni raz naspomniło a wot lěta 1955 ma měšćanske prawa. Mjez 1921 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Kotelniki
thumb|left
Kotelniki je město z něhdźe 32.000 wobydlerjemi w ruskej oblasći Moskwa.
Sydlišćo je so w 17. lětstotku załožiło a ma hakle wot lěta 2004 měšćanske prawa.
Němsko-Serbske ludowe dźiwadło
thumb|Němsko-Serbske ludowe dźiwadło. Němsko-Serbske ludowe dźiwadło, krótko NSLDź (němsce Deutsch-Sorbisches Volkstheater) w Budyšinje je jeničke dwurěčne powołanske dźiwadło w Němskej a zdobom wažna institucija serbskeje, němskeje a serbsko-němskeje kultury.
Tuchwilny intendant dźiwadła je Lutz Hillmann. Jeho zastupjerka a społnomócnjena za serbske dźiwadło je Madleńka Šołćic.
Stawizny
Hižo za čas srjedźowěka so w Budyšinje dźiwadźeleše, na čož njezbožo z lěta 1413 pokaza. Njedźelu 5. februara 1413 so, kaž hižo prawidłownje do dnja swj. Dorotheje, nabožna stawizna wo swj. Dorotheji na Budyskim torhošću hraješe. Njekedźbnosć přihladowarja pak wuskutkuje, zo so jedna murja złama a wjace hač 30 ludźi w publikumje zabije.
Prěnje Budyske dźiwadło
Hač do lěta 1796 so dźiwadłowe předstajenja hłownje na łubi Budyskeje kupnicy pokazachu, dokelž hač do lěta 1796 w Budyšinje žane dźiwadło njeeksistowaše. Budyski senator Carl Wilhelm August Hering (1749–1802) załoži w lěće 1795 akcijowe towarstwo, kotrež dyrbješe twar dźiwadła financować. Tak so w lětomaj 1795/96 bašta při nutřkownej měšćanskej muri, mjez Lawskimi hrjebjemi a Žitnymi wikami, přez Budyskeho mulerskeho mištra Johann Gottlieb Staude a Drježdźanskeho molerja prof. Johann Benedikt Theil (1745–97) na dźiwadło přetwari. Dnja 26. oktobra 1796 so w bašće prěnje Budyske činohrajne dźiwadło załoži. Za čas Bitwy pola Budyšina so dźiwadło 1813 jako lacaret a kaserna wužiwa a nimale zniči.