cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Brithenig
Adjektiw (kajkostnik)
Kajkostnik zwjetša sćěhuje po wěcowniku, před wěcownikom běžnje zetkawamy jenož kajkostnikaj bon (dobry) a mal (špatny). Hewak kajkostnik před wěcownikom měwa wobrazny woznam, na př. yn gran of rěka „wulki (=wuznamny) čłowjek“, ale yn of gran je „wulki (=wysoki) čłowjek“. Podobnje yn blentin sul rěka „samotne (wopušćone) dźěćo“, yn sul blentin je „jeničke dźěćo“.
Stopnjowanje adjektiwow
Druhdy twori so superlatiw z pomocu sufiksa -isaf:  lla giwdad ci es felisaf, „tuto město je najrjeńše“.
Někotre kajkostniki maja njeprawidłownu formu komparatiwa, mjenujcy:
mal (špatny) – puir (hórši)
gran (wulki) – maer (wjetši)
pog (mały) – min (mjeńši)
Pronomen (naměstnik)
eo	(ja)
ty	(ty)
ys, sa	(wón, wona)
gw (wy)
ys, sa (woni, wone)
Dołhe formy wosobowych naměstnikow wužiwaja so po předłóžce, po słowje ca (hač) a w sadach, hdźež jewitej so dwaj naměstnikaj jako objekt:
Wužiće krótkeje a zdobom dołheje formy naměstnika w samsnej sadźe emfazu woznamjenja:
Eo dy af tui! (Ja će lubuju!)
W 3. wosobje pódla formow akuzatiwa llo a lla wužiwa so forma datiwa lle.
We formomaj llo, lla njewustupuja zwukowe změny, ale w druhich formach wosobowych naměstnikow so zwukowe změny jewja, na př. po předłóžce: ''Ys dun yn llifr a fui. '' (Wón mi knihu dawa /wón dawa knihu mni/.)
Kaž w někotrych woprawdźitych romaniskich rěčach tež w brithenigu eksistuja formy pronomenow zwjazanych z předłóžku cun (z):
meg, cunmeg (ze mnu)
nusc, cunnusc (z nami)
teg, cunneg (z tobu)
gwsc, cungwsc (z wami)
seg, cunseg (z nim, z njej, z nimi)
Jako impersonalny subjekt nałožuje so naměstnik sa: Sa es fel eidd. (Dźensa je rjany dźeń /dźensa je rjenje/.)
Jako powšitkowny subjekt wužiwa so słowo yno (wotwodźene z yn of, t.r. čłowjek; přirunaj francoske on): yno gant, („spěwaš“, francosce „on chante“, němsce „man singt“).
mew (mój, moja, moje, moji)
tew (twój, twoja, twoje, twoji)
sew (jeho, jeje)
nustr (naš, naša, naše, naši)
sew (jich)
Přiswojowace naměstniki přeco před wěcownikom abo kajkostnikom steja. Wone wuwołuja spěwnu změnu prěnjeho sobuzwuka femininumow w singularje a spirantisku změnu prěnjeho sobuzwuka wšěch wěcownikow w pluralu. Forma maskulinumow w singularje so po přiswojowacych naměstnikach njeměnja.
Sew rěka „jeho“, „jeje“ abo „jich“. Zo by woznam tutoho naměstnika jasny był, druhdy wužiwa so tež předłóžka di a wosobowy naměstnik lo abo lla: sew gas di llo (jeho chěža), sew gas di lla (jeje chěža).
W 1. a 2. wosobje ma tuta konstrukcija emfatiski woznam: mew gas (moja chěža), mew gas di fui (moja chěža).
mew yn (mój, moja, moje sg.), mew hyn (moji, moje pl.)
nustr yn (naš, naša, naše sg.), nustr hyn (naši, naše pl.)
tew yn (twój, twoja, twoje sg.), tew hyn (twoji, twoje pl.)
gwstr yn (waš, waša, waše sg.), gwstr hyn (waši, waše pl.)
sew yn (jeho, jeje, jich; před substantiwom w singularje), sew hyn (jeho, jeje, jich; před substantiwom w pluralu)
Numeral (ličbnik)
Brithenigski system ličenja je wowliwowany wot keltiskich rěčow, hdźež ličbnik dwaceći hraje wuznamnu rolu (přirunaj francoske quatre-vingt, t. r. „wosomdćesat“, posłownje „štyri dwaceći“). W brithenigu pak je keltiski wliw wo wjele mócniši hač we francošćinje.
Ličbnik před wěcownikom steji. Yn wuwoława spěwnu změnu prěnjeho sobuzwuka sćěhowaceho femininuma; po ličbnikach dew, trui a sei jewi so spirantiska zwukowa změna. Jelizo wěcownik, před kotrymž ličbnik dew abo trui steji, je kolektiwny femininum jako plural wěcownika muskeho roda (hlej horjeka podaty přikład ill ew, jajko, lla ew, jajka), wuwoławatej tutaj ličbnikaj spěwnu změnu.
Ličbniki cinc, gweint a cent maja před wěcownikom formu cin, gwein a cen. Wěcownik po ličbniku je přeco w singularje.
Ličbniki wyše hač dźesać móžeja so nałožować z wěcownikom na dwě rozdźělnej wašni, na př.: yn of e ghindig abo yn e ghindig di llo hof (šěsnaće mužow).
Brithenig ma rjadowe ličbniki jenož wot 1 do 10:
1. prif
2. segunn
3. terth
4. carth
7. sethif
8. oethif
9. noef
10. degif
Ličbniki wobstejenja maja přeco zestajenu formu. Wone so tworja z pomocu słowa gweg (serbsce raz): yn weg (jónu), dew weg (dwójce), trui weg (trójce), cathr gweg (štyri króć).
Werb (słowjeso)
Brithenigske werby dźěla so do třoch konjugacijow. Prěnja konjugacija ma infinitiwnu kóncowku –ar (na př. canhar, „spěwać”), druha –er (na př. perdder, „zhubić“) a třeća –ir, (na př. dorfir, „spać“). R w tutej kóncowce so běžnje njewurěkuje.
Podobnje časuja so w indikatiwje tež druhe regularne słowjesa:
perddher
dorfir
Podobnje časuja so tež druhe regularne słowjesa:
POMOCNE WERBY
esser (być)
afer (měć)
Přispomnjenka
Forma sia wurjekuje so ša.
gweddir (hić)
Konstrukcija gweddir + infinitiw woznamjenja bjezposrědni přichod:
Eo wa wenir gwsc. (Hnydom) přińdu z wami. (Hlej francoske: Je vais venir avec vous.)
Konstrukcija ystar + particip wotpowěduje jendźelskej konstrukciji to be doing, francoskej être en train de faire qc, na přikład: eo yst canhan (hlej na př. italske sto cantando abo katalanske estic cantant), "I am singing", abo Ys ystafant dorfin, "they were sleeping".
Kaž woprawdźite romaniske rěče ma brithenig někotre njeprawidłowne (njeregularne) werby, na př. diger (prajić), clodder (začinić), comprêner (rozumić), cyrrir (běžeć), duger (wjesć), lleir (čitać), mither (posłać), tener (dźeržeć) a dr.
REFLEKSIWNE WERBY
Brithenigske refleksiwne werby časujo, nałožuja so refleksiwne naměstniki wotpowědowacych wosobow:
Llawarsi: eo fi law, ty dy law, ys/sa si law, nu nu lawan, gw 'w lawath, ys/sa si lawant
NEGACIJA
Serbskemu negaciskemu prefiksej nje- (abo tež no-, ni-, na př. njerěču, nochcu, nimam) wotpowěduje brithenigske rhen: eo su rhen („njejsym“). Jelizo prěni zwuk słowjesneje formy je p, t, c, b, d abo g a za tutej formu rhen sćěhuje, prěni sobuzwuk słowjesneje formy so nazaluje: eo nghant rhen („njespěwam"), gw mherddefan rhen („njejsće zhubili“), ys norfira rhen („wón njebudźe spać“).
KONSTRUKCIJA SA ES
ma samsny woznam kaž jendźelska konstrukcija there is/there are, francoska il y a, španiska hay, italska c’è/ci sono abo němska es gibt (hlej tež serbske wobchadne dawa: W našim měsće serbske knihi njedawaja.)
Sa es yn char, awta su (there are some cars). Po negaciji wužiwa so w tutej konstrukciji před substantiwom předłóžka di: Sa es rhen di yn char, žane awta njejsu (There aren't any cars).
Adwerb (přisłowjesnik)
Přisłowjesnik twori so zwjetša z kajkostnika z pomocu sufiksa –fent (Andrew Smith we swojim wopisanju britheniga dodawa, zo we wobchadnej rěči wurjekuje so jenož –fen), na přikład bel (rjany) – belfent (rjenje). Přisłowjesnik stopnjuje so tež z pomocu ply, potajkim belfent (rjenje) – ply felfent (rjeńšo).
Někotre přisłowjesniki stopnjuja so njeprawidłownje: ben (derje) – myl (lěpje), mal (hubjenje) – pui (hubjeńšo).
Po přisłowjesniku na spočatku sćěhowaceho słowa zetkawamy spěwnu zwukowu změnu.
Přikład teksta
GENESIS 11:4-9 4. Affos ys ddisirent, "Gwath, gwan a eddiffigar yn giwdad per nu, cun yn tyr ke dang a llo gel, ke nu ffagen yn nôn per nu e sun ysparied rhen syrs feig lla der inheir." 5. Mai ill Dôn gwenif a fas a widder lla giwdad e'll tyr ke'll pobl eddiffigafant. 6. Ill Dôn dis, "Ech, alltresig yn pobl ke barol ill llinghedig medissif, ys hyst ant cýnidiad a ffager. Agur sa sera negarad rhen a llo ke ys phrofarewnt a ffager. 7. Gwath, gwan a fas a ystyrddir sew linghedig sig ys nhomprênerewnt rhen sew alltr."
8. Sig ill Dôn llo hyspariaf di llâ syrs lla der inteir, e ys chalfarent a eddiffigar lla giwdad. 9. A es perch sa affell Babel – perch llâ ill Dôn ystyrdd llinghedig ill mun inteir. Di llâ ill Dôn llo hyspariaf syrs ffeig lla der inteir.
4. Potom rjeknychu: „Nětko natwarmy město a wěžu, kotrejež wjeršk budźe hač do njebjes sahać! Sčińmy sej mjeno, zo so njebychmy po wšej zemi rozbrojili!“
5. Jahwe pak zestupi, zo by sej wobhladał město a wěžu, kotruž běchu ludźo natwarili. 6. A Jahwe rjekny: „Hlejće, su jedyn lud a rěča witcy jednu rěč. Tole je hakle spočatk jich činjenja, w přichodźe jim hižo ničo njebudźe njemóžne, štožkuli sej wumysla. 7. Tuž da zestupmy a zamućmy tam jich rěč, zo njeby žadyn druheho rěč hižo zrozumił!“ 8. Tuž jich Jahwe rozbroji wottam po wšej zemi, a dybjachu přestać město twarić. 9. Tohodla mjenuja jo Babel. Přetož tam je Jahwe zamućił rěč wšeje zemje, a wottam je jich Jahwe po wšej zemi rozbrojił.
Kalmykska
Kalmykska (kalmyksce Хальмг Таңһч, Калмыкия) je wot lěta 1992 awtonomna republika w južnym dźělu europskeje Ruskeje. Leži w stepje sewjerozapadnje Kaspiskeho morja a zapadnje Wolgi a ma něhdźe 290.000 wobydlerjow na přestrjeni wot nimale 75.000 kwadratnych kilometrow.
Kalmykska je jenički region w Europje, hdźež je wjetšina wobydlerstwa buddhistiska. W cyłej republice su jenož tři města: stolica Elista (104.000 wobydlerjow), Lagan při pobrjoze Kaspiskeho morja (14.000) a Gorodowikowsk w samym zapadźe (9.000).
Koroča
thumb|left
Koroča je městačko w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Bjelgorodskej oblasći a ma něhdźe pjeć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1637 załožiło a ma wot lěta 1708 měšćanske prawa.
Meridian (geografija)
Słowo meridian (tež: połodnica) woznamjenja w stopnjowej syći zemje poł dołhostnika (połdołhostnik) na zemskim powjerchu, kotryž wot jednoho geografiskeho čopa k druhemu běži. Je zwjazowaca linija wšěch geografiskich městnow, na kotrychž słónco w jenakim času najwyši dypk swojeje dnjoweje čary (dnjowy wobłuk) na njebju zaběra, na kotrychž je potajkim připołdnjo. Pochad słowa wot łaćonskeho circulus meridianus „připołdniši kruh“ tohorunja na tutón zwisk pokazuje.
Druhdy so tute zapřijeće mylnje tež jako synonym za połny dołhostnik wužiwa.
Strach zaměny wobsteji z meridianowym zapřijećom astronomow, kotřiž njebjeski meridian skrótka tež meridian mjenuja a pod tym specialny wulki kruh na njebjeskej kuli rozumja.
Meridiany jako idealna linija
Meridiany maja (hdyž so zemja jako kula abo dokładnišo jako rotaciski elipsoid wobhladuje) wšě jenaki rozsah, přetož wotstawk mjez čopomaj je při rotaciskim ćělesu přeco konstantny. Potajkim su dołhostniki na rozdźěl wot šěrokostnikow přeco wulke kruhi a tohodla meridiany přeco tež poł wulkeho kruha. Dołhosć meridiana je na referencnym elipsoidźe WGS84 wok. 20.003,9 km.
Wuchadźejo wot čopa, so wotstawk mjez dwěmaj meridianomaj přeco wjace powjetša, doniž naposledk na ekwatorje swój maksimum njedocpěje. Wotstawk mjez meridianami, kotrež su wo 1° mjez sobu zdalene, pomjenuje so wotšěrjenje. Wono je wotwisne wot wužiwaneho referencneho elipsoida. Při Besselowym elipsoidźe na př. je wotšěrjenje na ekwatorje 111,307 km a na 50. stopnju šěrokosće, tuž w Srjedźnej Europje, wšak jenož 71,687 km.
Wosebite meridiany
thumb|Demarkaciska linija po španisko-portugalskim [[Zrěčenje wot Tordesillas|zrěčenju wot Tordesillasa z lěta 1494, něhdźe pola 38° W]] Pariski meridian je nulowy meridian był, kotryž bě so do Mjezynarodneje meridianoweje konferency z lěta 1884 wužił a leži 2° 20' 14.025" na wuchod wot Greenwichoweho meridiana, kotryž so hakle wot toho powšitkownje wužiwa. Parisowy meridian dźe prěki přez Pariski obserwatorij.
Hórka w Greenwichu je stejnišćo něhdyšeho Royal Greenwich Observatory (Flamsteed House), přez kotryž nulowy meridian běži, kotryž bu w lěće 1884 dojednany a po kotrymž je Greenwich Mean Time postajeny.
Jatřobnik
Jatřobnik (Hieracium aurantiacum) je ród ze swójby zestajenkowych rostlinow (Asteraceae).
Meridian (geografija)
Wosebite meridiany
Wěste meridiany wobmjezuja časowe pasma, do kotrychž zemja je rozdźělena. Połny wobwjert zemje wo 360 stopnjow traje jedyn dźeń ze 24 hodźin, tuž 1.440 mjeńšin. Z tuteje přičiny je časowy wotstawk mjez dwěmaj meridianomaj dokładnje 4 mjeńšiny (1.440 : 360). Diferenca městneho časa dweju městnow, kotrejž matej w stopnjowej syći zemje wotstawk wot 15 stopnjow dołhosće, je tohodla dokładnje 1 hodźina = 60 mjeńšin (jeli so [srjedźna] geografiska časowa definicija wužiwa). thumb|120px|Meridianowy kamjeń w Zhorjelcu Zhorjelc, najwuchodniše město Němskeje, leži dokładnje na 15. meridianje (geografiske połoženje: 15° 00' w. d.) a by tohodla wot Greenwicha dokładnje wo jednu hodźinu časowje přesunjeny był.
Jatřobnik
Systematika
Mjeno roda Hieracium bu w lěće 1753 wot Carl von Linné w Species Plantarum, 2, S. 799-805 najprjedy wozjewjene. Jako Lectotypus bu w lěće 1913 Hieracium murorum postajeny. Synonymy za Hieracium L. su: Chlorocrepis Griseb., Pilosella Hill, Stenotheca Monnier.
Meridian (geografija)
Wosebite meridiany
Dokelž so přeběh časowych pasmow wšak nic jenož na geografiskich, ale tež na praktiskich a politiskich směrnicach orientuje, móže diferenca zakonskeho časa mjez dwěmaj městnomaj tež wjetša abo mjeńša hač městna časowa diferenca być. Postajene časowe pasma rozeznawaja so zwjetša wo połne hodźiny, zrědka tež wo poł hodźiny. Wosebitosć stej čopaj, dokelž tu wšě meridiany a z nimi tež wšě časowe pasma hromadźe padaja. Na čopje je móžno, z mało krokami wšě časowe pasma překročić. Za Antarktis je so postajiło, zo tu wšudźe koordinowany swětowy čas płaći.
Jatřobnik
Družiny (wuběrk)
Po kóždym za zakład wzatym zapřijeću družiny so něhdźe 850 hač 1000 družinow rozeznawa. W Němskej wustupuja z tych něhdźe 180.
Ród jatřobnikow (Hieracium) so zwučenje do dweju podrodow rozdźěli:
Mausohr-Habichtskräuter (Hieracium subg. Pilosella) (wuběrk)
(hlej: )
Krim
Krim ( – Krim, – Krym, ) je połkupa w Čornym morju a najjužniši dźěl Ukrainy. Je tež ukrainska awtonomna republika, jeje oficialne mjeno je Awtonomna republika Krim. Wot lěta 2014 steji pod kontrolu Ruskeje, štož pak mjezynarodnje připóznate njeje.
Najwjetšej měsće na połkupje Krim stej Simferopol a Sewastopol.
Poljarnyje Zori
Leži w europskim dźělu Ruskeje w Murmanskej oblasći něhdźe 180 kilometrow južnje Murmanska.
Ma něhdźe 14 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1968 załožiło a ma wot lěta 1991 měšćanske prawa.
Wokrjes Łobjo-Halštrow
Wokrjes Łobjo-Halštrow ( Landkreis Elbe-Elster) je krajny wokrjes w južnej Braniborskej. Jeho wuchodny dźěl słuša k Delnjej Łužicy. Ma něhdźe 110.000 wobydlerjow (2011). Najwjetše města su Grabin, zarjadniske sydło Herzberg nad Halštrowom, Rukow, Dobrjoług-Góstkow a Wikow.
Wokrjes mjezuje na sewjeru z wokrjesomaj Teltow-Fleming a Dubja-Błóta, na wuchodźe z wokrjesom Hornja Błóta-Łužica, na juhu ze sakskim wokrjesom Mišno, na juhozapadźe ze Sewjerosakskim wokrjesom a na sewjerozapadźe z Wittenbergskim wokrjesom (Saksko-Anhaltska).
Najwjetša rěka na wokrjesnym teritoriju je Łobjo při zapadnej hranicy wokrjesneho teritorija. Dalšej naspomnjenja hódnej rěce stej Čorny a Mały Halštrow.
Stawizny
Hač do kónca 19. lětstotka rěčeše so we wuchodnym dźělu dźensnišeho wokrjesa Łobjo-Halštrow hišće delnjoserbsce. Wjele městna ma prěnjotnje serbske městnostne mjena.
Jurij Winger
Jurij Winger (* 26. junija 1872 w Chrósćicach; † 27. februara 1918 we Łusku) bě serbski farar, spisowaćel a přełožowar.
Wón narodźi so jako syn žiwnosćerja a bě wot 1888 do 1896 chowanc Serbskeho seminara w Praze, hdźež wopytowaše hač do lěta 1893 němskorěčny Małostronski gymnazij. Wot 1893 do 1896 studowaše katolsku teologiju. Po nawróće do Łužicy skutkowaše najprjedy wot 1896 do 1903 jako kapłan w Radworju. Wot lěta 1903 bě z katolskim fararjom w Lubiju
Winger bě powědančkar a přełožowar ze słowjanskich literaturow, wosebje z pólšćiny (Sienkiewicz). Jeho najlěpšej powědančce stej Hronow (1893) wo Třicećilětnej wójnje a Poslědnja primicija na Tuchorju (1894). Připrawi tež někotre hry za serbske dźiwadło (Na wuměnku).
Wot lěta 1901 bě čłon Maćicy Serbskeje.
Smjerdnički
Smjerdnički (Calendula) su ród ze swójby zestajenkow (Asteraceae).
Wopis
Družiny su jednolětne rostliny abo přeco zelene trajne zela. Wone njesu jednore, aromatisce wonjace łopjena. Jich hłójčki su oranžobarbne abo žołte.
Rozšěrjenje
Družiny su wot kanariskich kupow, přez region Srjedźneho morja hač do Irana rozšěrjene.
Družiny
Eksistuje 12 hač 20 družinow:
Srěni hłohonc
Srěni hłohonc (Crataegus x media) je štom ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Chudowina
Chudowina je městačko w braniborskim wokrjesu Dubja-Błóta. Ma něhdźe dźewjeć tysac wobydlerjow.
Město nadeńdźe so 30 kilometrow južnje Berlinskeho centruma mjez Parskom na sewjerowuchodźe a Sosnami na juhozapadźe.
Wjesne dźěle
Do Chudowiny słušeja slědowace wjeski: Brusendorf z Boddinsfelde, Gółyń (Gallun ), Motzen, Ragow, Schenkendorf z Krummensee, Telz a Töpchin.
Stawizny
mini|left|Farska cyrkej swj. Morica Na tak mjenowanym „serbskim kěrchowje“ (Wendenfriedhof) juhozapadnje městačka namakachu w lěće 2004 nimo powostankow něhdyšeho sydlišća tež 25 rowow z 11. a 12. lětstotka. Kónčina wokoło Chudowiny bě tehdy hišće wot Słowjanow wobsydlena. W srjedźowěku za čas němskeje kolonizacije bě Chudowina nimo Kopjenika srjedźišćo Wettinskeho knjejstwa na Teltowje. Po wettinskej poražce w Teltowskej wójnje lěta 1245 přińdźe pak wšón Teltow z Chudowinu pod kontrolu braniborskich askanskich markhrabjow.
Wobchad
Wuchodnje Chudowiny běži zwjazkowa awtodróha 13 z wujězdom Mittenwalde, něhdźe tři kilometry zdalenej. Přez městačko wjedźe kanalizowana rěka Notte, kotraž słuži jako wodowa dróha.
Babuškin
thumb|left Babuškin ( Бабушкин; do 1941 – Mysowsk/ Мысовск) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w republice Burjatskej při brjoze Bajkalskeho jězora něhdźe 170 kilometrow zapadnje Ulan-Ude.
Ma něhdźe štyri tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1760 jako wjes Wyselok Mysowskij załožiło a ma wot lěta 1902 měšćanske prawa.
Luninec
Luninec je město w Brestskej oblasći na juhu Běłoruskeje. Je zarjadniske sydło Lunineckeho rajona.
Ma něhdźe 24 tysac wobydlerjow.
Januškowc
Wopis
K rodej januškowc słuša něhdźe 150 zdźěla w lěće zelenych, zdźěla přecozelenych kerkow. Wone docpěja wysokosć wot hač do 3 m.
Wurostki su dołhe, přezhibnjene, zdźěla ćernojte. Hałuzy často su čerwjenojće přeběžane.
Łopjena
Lapate łopjena su zdźěla zubate, na delnim boku často móškaće kosmate.
Před wotpadom so do čerwjeneho abo oranžoweho zbarbja.
Kćenja
Kćěje w pózdnjej zymje abo na spočatku nalěća. Kćenja su zelenojte, žołte, čerwjene abo róžojte.
Płody
Zdźěla seršćate běłe, šarlachčerwjene, wioletne, zelene abo čorne jahody su zwjetša jědźne.
Systematika a rozšěrjenje
Swójba Grossulariaceae bu lěće 1805 wot Augustin-Pyrame de Candolle w Flore Française, Troisième Édition, 4(2), S. 405 nastajena. Typusowy ród Grossularia Mill. bu w lěće 1754 wot Philip Miller w The Gardeners Dictionary ... Abridged ..., 4. nakład z typusowej družinu Grossularia hirsuta Mill. wozjewjeny. Někotre hišće při A. Cronquist 1981 do Grossulariaceae zarjadowanych rodow z kapslowymi płodami dźensa su swójske swójby: Itea jako Iteaceae a Escallonia Mutis ex L. f. jako Escalloniaceae.
miniatur|[[Ribes aureum.]] miniatur|[[Ribes bracteosum.]] miniatur|[[Ribes cereum var. cereum.]] miniatur|Kćenja wot [[Ribes divaricatum var. divaricatum z wróćo křiwjenymi keluškowymi łopjenami.]] miniatur|[[Ribes fasciculatum var. chinense.]] miniatur|[[Ribes lacustre.]] miniatur|Kwětnistwa wot [[Ribes laxiflorum.]] miniatur|Płody wot [[Ribes leptanthum.]] miniatur|[[Ribes malvaceum var. veridifolium.]] miniatur|Kwětnistwa wot [[Ribes meyeri.]] miniatur|[[Ribes petraeum.]] Ród Ribes so do podrodow a sekcijow rjaduje, tu kóždy pad z wuběrkom na družinach :
Zahrodniske wuplahowanki:
miniatur|Płódnistwo běłeho januškowca.
Rozšěrjenje
Rostliny su w chłódno-měrnych regionach sewjerneje hemisfery rozšěrjene.
Jan Andricki
mini|upright|Jan Andricki
Jan Andricki ( Johann Andritzki; * 22. oktobra 1880 w Pančicach, † 14. oktobra 1955 w Radworju) bě serbski wučer, kantor, dirigent a kulturny prócowar.
Jako Radworski wučer nazwučowaše w lěće 1904 z towarstwom „Meja“ činohru Na hrodźišću Jakuba Barta-Ćišinskeho, štož bě zdobom prěnje dospołne předstajenje hry. Za swoje zasłužby při zběranju pjenjez za twar Serbskeho domu dósta čestny diplom. We swojej wučbje a swójskich spisach mjez druhim za Serbske Nowiny a Katolski Posoł prócowaše so wo čistu serbšćinu bjez zbytnych cuzych wobrotow. W fašistiskim času mjez 1937 a 1945 nawjedowaše Radworsku Meju dale jako cyrkwinski chór a staraše so na te wašnje wo dalewobstaće towarstwa. Wot lěta 1898 bě z čłonom Maćicy Serbskeje.
Jan Andricki bě zmandźeleny z Madlenu, rodź. Cyžec (1887–1962) a nan serbskeho martrarja Alojsa Andrickeho. Cyłkownje měještaj Andrickec mandźelskaj šěsć dźěći, dwě dźowce (Marja a Marta) a štyrjoch synow (Jan, Gerard, Alojs, Alfons).
Jaroslav Durych
mini|upright|Jaroslav Durych w lěće 1930
Jaroslav Durych (* 2. decembra 1886 w Hradec Králové; † 7. apryla 1962 w Praze) bě čěski katolski spisowaćel, basnik, dramatikar a publicist.
Barčija
Barčija (łaćonsce Bartsia) je ród ze swójby trudownikowych rostlinow (łaćonsce Scrophulariaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Hessenska
Hessenska ( Hessen) je zwjazkowy kraj Němskeje z něhdźe 6,3 milionami wobydlerjow. Stolica je Wiesbaden, najwjetše město a hospodarske srjedźišćo pak Frankobrod nad Mohanom. Słuša k najhusćišo wobsydlenym a hospodarsce najsylnišim kónčinam Němskeje.
Geografija
Kraj mjezuje z Delnjej Sakskej na samym sewjeru, z Durinskej na wuchodźe, z Bayerskej na juhowuchodźe, z Badensko-Württembergskej na juhu, z Porynsko-Pfalcu na juhozapadźe a ze Sewjerorynsko-Westfalskej na sewjerozapadźe.
Najwažniše rěki su Ryn, Mohan a Weser. Najwjetše města su Frankobrod nad Mohanom, Wiesbaden, Kassel, Darmstadt, Offenbach, Hanau, Fulda, Gießen, Wetzlar a Marburg.
Města
Najwjetše města Hessenskeje su:
Brězynka
Brězynka je serbske pomjenowanje:
Delfiny
mini|Delfin (Tursiops truncatus)
Delfiny ( Delphinidae) su cycaki, kiž su zwjetša w morju žiwe. Móža starobu wot 10 do 50 lět docpěć. Hinak hač druhe zwěrjata wukonjeja delfiny samostatnu pomoc. Zo njebychu so zatepili, spja delfiny přeco jenož z jednej połojcu mozow. Woni su na dnju aktiwni.
Wonkowny napohlad
Delfiny su 2 - 4 metry dołhe a waža někak 100kg - 350kg. Su šěro běłe. Delfiny maja žołmojty ćělny twar, zo bychu so we wodźe spěšnje pohibować móhli. Klama delfina so rostrum mjenuje, kiž z kosćow wobsteji. Delfiny móža derje widźeć a słyšeć. Pjerica delfinow rěkaja finne (chribjetna pjerica), fluke (wopušne pjerjo) a flipper (hrudźna pjerica).
Žiwjenski rum
Delfiny su we wodźe žiwe. Su přez cyły swět rozpřestrěte a w morju žiwe. Delfiny su w mórskich hłubinach abo při brjohach žiwe. Su w skupinach žiwe. Pochad delfinow je njeznaty.
Rozmnoženje
Delfiny móža wot 6 - 12lět splažny wobchad měć. Žónki su 12 měsacow dołho zańdźene. Porowanski čas je přez cyłe lěto móžne. Delfiny porodźa přeco jenož jedne młodźatko. Tute młodźata mjenuja so ćelata.
Zežiwjenje
Delfiny su rybožrački. Štož woni jědźa je wot družiny wotwisne. Hłowna jědź delfinow su kalmary, čornicy a ryby kaž na přikład harjenki a łososy. Delfiny w skupinach ryby honja. Woni móža ryby z pomocu zwukowych žołmow popadnyć.
Komunikacija
Delfiny přez hwizdace zwuki a druhdy přez dźerženje ćěła komunikuja. To dyrbja činić, dokelž žane hłosowki nimaja. Kóždy delfin ma sam za sebje swój zwuk. Tak spóznaja so mjez sobu. Kaž pola nas, čłowjekow, dyrbja młodźata tute hwizdace zwuki najprjedy nawuknyć. Delfiny móža pod wodu wjele zwukow wuwołać. Tute so do dweju skupinow a třoch typow rozdźěla. To su dołhe, čiste zwuki a impulsowe zwuki. Impulsowe zwuki so do klikowych zwukow a eksplosiwnych – pulsowych – zwukow rozeznawaja.
Měrćin Bjarnat Just z Friedenfelsa
Měrćin Bjarnat Just z Friedenfelsa (němsce Martin Bernhard Just von Friedenfels; * 1651 w Kukowje; † 9. junija 1721 w Budyšinje) bě Budyski tachant, serbski spisaćel a wudawaćel.
Studowaše w Čěskej, bu měšnik w Seitendorfu (němske mjeno za wotbagrowanu wjes Zatonie, ležacu na dźensnišim teritoriju jamy Turów w Pólskej) a dekan w Rumburku, 1707 kanonik a 1714 dwanaty dekan tachantstwa swj. Pětra w Budyšinje.
Švenčionys
thumb|left
Švenčionys je městačko w Vilniuskim wobwodźe w Litawskej, blisko běłoruskeje hranicy. Je zarjadniske sydło Švenčionyskeho rajona.
Leži při rěce Kuna něhdźe 85 kilometrow sewjerowuchodnje Vilniusa.
Ma něhdźe štyri tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1486 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1565 měšćanske prawa. Wulka židowska wosada (1897: 52 %  ) je so přez holocaust dospołnje zničiła.
Pius X.
thumb|Bamž Pius X. w lěće 1903
Pius X. (z byrgarskim mjenom Giuseppe Melchiorre Sarto; * 2. smažnika 1835 w Riese, Lombardo-Benatska; † 20. žnjenca 1914 w Romje) bě italski duchowny - mjez 1893 a 1903 arcybiskop w Benatkach - a bu 4. žnjenca 1903 jako naslědnik Leja XIII. za 256. bamža romsko-katolskeje cyrkwje wuzwoleny.
Jemu slědowaše Giacomo della Chiesa jako bamž Benedikt XV. Bamž Pius X. bu wot Pija XII. w lěće 1951 zbóžno- a 1954 swjatoprajeny.
Hejdar Alijew
thumb|upright
Hejdar Alijew (  Heydər Əlirza oğlu Əliyev, wurjekowanje: Hejdar Alirza oglu Alijew; * 10. meje 1923 w Naxçıvanje, Azerbajdźanska SSR, Sowjetski zwjazk, † 12. decembra 2003  w Clevelandźe, Ohio, Zjednoćene staty Ameriki) bě azerbajdźanski politikar. Wot 10. oktobra 1993 do 31. oktobra 2003 běše třeći prezident Azerbajdźana.
Jědojta motawa
Jědojta motawa (Lolium temulentum) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae). Dalšej serbskej ludowej mjenje stej pjanka a zamotowanka.
Knoty
Knoty (Talpidae) su swójba z rjadownje cycakow, kotraž słuša do rjada insektožračkow. Do swójby słušeja něhdźe 35 družinow w měrnych klimowych pasmach Eurazije a Sewjerneje Ameriki, při čimž je Europski knot (Talpa europaea) jenička družina w srjedźnej Europje. Wjetšina knotow – nic pak wšě – je zwjetša pod zemju žiwa, hdźež zwěrjata ze swojimaj łopatkojtymaj pacomaj chódby hrjebaja.
thumb|Łopatkojta paca europskeho knota Wone su zwjetša małke zwěrjata z dołhotu mjez 6 a 22 centimetrami a wahu wot 9 do 170 gramow. Najwjetša družina je ruski desman, kotryž je jako jedyn z mało zastupjerjow swójby zwjetša we wodźe žiwy. Wopuš je pola hrjebacych družinow chětro krótki, pola tamnych ma zdźěla samsnu dołhotu kaž ćěło. Najwažniši zmysł při pytanju cyroby je nuchanski, tež słuch je derje wuwity. Knoty su zwjetša samotarjo a nimaja (hač na nad zemju žiwe družiny) wurazny dnjowy rytmus, ani zymski spar njedźerža.
Knot so ze wšelakimi čerwjemi, wudźenkami, kruhowačkami a insektami zežiwja, zrědka tež z mjeńšimi rjapnikami.
Uljanowsk
thumb|left Uljanowsk ( Ульяновск) je město w europskim dźělu Ruskeje. Ma 623.100 wobydlerjow.
Stawizny
Město bu w lěće 1648 přez Bogdana Matwjeěwiča Chritowa při Wolze załožene. Do lěta 1780 rěkaše Sinbirsk (Синби́рск), mjez 1780 a 1924 Simbirsk (Симбирск). W Simbirsku narodźi so dnja 22. apryla 1870 Wladimir Iljič Uljanow – pozdźiši Lenin – čehoždla bu město po jeho smjerći w lěće 1924 do "Uljanowsk" přemjenowane.
Lipina
Lipina je wjes a přisłušaca gmejna w južnej Braniborskej. Leži na juhu wokrjesa Hornje Błóta-Łužica, štyri kilometry sewjerozapadnje města Wótrań a přisłuša Wótrańskemu hamtej. Lipina je najzapadniša gmejna Hornjeje Łužicy a leži při prawym brjoze Połčnicy při hranicy historiskeje krajiny Schraden.
Serbski Sokoł
Serbski Sokoł je třěšny zwjazk serbskich sportowych towarstwow, kotrež so z cilemi słowjanskeho sokołskeho hibanja zwjazane čuja. W centrumje steji spěchowanje masoweho sporta. Nimo kooperatiwnych čłonow zwjazkej tež mnoholičbne jednotliwcy přisłušeja. 1993 załoženy serbski sportowy zwjazk nawjaza na tradicije za čas Weimarskeje republiki wobstejaceho Serbskeho Sokoła.
Lipina
Wjes je so wokoło lěta 1200 załožiła, jako wusušachu dotal bahnojtu kónčinu mjez Połčnicu a Čornym Halštrowom. W lěće 1346 so prěni raz naspomni.
Serbski Sokoł
Zwjazk zarjaduje dźensa sportowe swjedźenje a turněry w rozdźělnych mustwowych sportowych družinach a organizuje wobdźělenja na mjezynarodnych Sokoł-zetkanjach. K tomu wudawa časopis Sokołske listy.
Lipina
Na samym juhu gmejnskeho teritorija nadeńdźe so wujězd Wótrań awtodróhi A 13 (Berlin–Drježdźany).
Serbski Sokoł
Serbski Sokoł je tež zamołwity za zestajenje Serbskeje koparskeje wubranki.
Stawizny
Dnja 9. nowembra 1920 so w Budyšinje pod nawodnistwom Jana Skale a Arnošta Lorenca prěnja serbska sokołska jednota załoži. Přikład bě čěskosłowakske sokołske hibanje. W Pančicach-Kukowje wotmě so 1924 prěnje zwjazkowe zetkanje Serbskeho Sokoła. Hač do lěta 1931 so nimale kóždolětnje dalše sportowe jednoty serbskeho sydlenskeho teritorija přidružichu. Prěni předsyda łužiskeho Sokoła bě publicist Jan Skala. Cil zwjazka bě, serbske dźěći, młodostnych a dorosćenych za sportowe skutkowanje dobyć a k tomu tež k posylnjenju narodneho wědomja přinošować. Hižo w 1920tych lětach so serbscy sportowcy tež na wšosłowjanskim sokołskim zetkanju w Čěskosłowakskej a w Juhosłowjanskej wobdźělichu.
Sokołske jednoty wobstejachu w mjezywójnskim času w Budyšinje (1920), Sowrjecach, Bukecach (1921), Malešecach, Poršicach, Radworju (1922), Baćonju, Komorowje, Hrodźišću, Pančicach, Ralbicach (1923), Wotrowje, Njebjelčicach, Delnim Wujězdźe, Chrósćicach (1924), Ćisku (1925), Kulowje, Rakojdach (1926), Haslowje (1929), Lichanju a Chwaćicach (1930).
Dźěle katolskeho duchownstwa mějachu wobmyslenja napřećo Serbskemu Sokołej, předewšěm dokelž sprěnja při sporće Serbja wobeju konfesijow w intensiwnym kontakće stejachu a zdruha dokelž so čěskosłowakski bratrowski zwjazk jako cyrkwi napřećo njepřećelsce hódnoćeše. Z tuteje přičiny so Serbski Sokoł 1930 do dweju po konfesijach rjadowaneju sokołskeju zwjazkow rozdźěli.
1933 so Serbski Sokoł rozpušći – zakaz přez nacionalsocialistiske knježerstwo bě hižo přihotowany. Wožiwjenje narodneho sportoweho zwjazka po Druhej swětowej wójnje so njeradźi. Tež knježerstwo NDR njedowoli nowozałoženje po 1949.
Herman Kito Pank
mini|Kito Pank na rysowance [[Wilibald von Schulenburg|von Schulenburga (wokoło 1882).]] mini|Chěžka Kita Panka (von Schulenburg, wokoło 1880). Herman Kito Pank (* wokoło 1850 w Bórkowach, † po 1900 tež tam) běše serbski chěžkar a ludowy powědar z Błótow.
Bórk
Bórk je pomjenowanje:
Herman Kito Pank
Kito Pank, wot přećelow tež Kitko mjenowany, bydleše w starej chěžce z křiwymi sćěnami, kotraž bě so nimale zwjezła. Etnologa a moler Wilibald von Schulenburg zetka jeho při zběranju serbskich bajkow a nałožkow w Delnjej Łužicy a da so wot njeho při ludowědnych pućowanjach přewodźeć. Stary Serb běše tehdy najnazhonićiši w kónčinje wokoło Bórkowow a měješe wuběrny pomjatk. Wot njeho zhoni von Schulenburg powědki, powědančka a wo lěkowanju z rostlinami, štož móžeše sebi wot druhich jenož po kuskach nazběrać. Při powědanju plećeše saki, začopowaše sudy, porjedźeše časniki, lěkowaše ludźi abo łóješe ryby na złamliwym čołmiku.
Žukowskij (Oblasć Moskwa)
thumb|left thumb|left
Žukowskij je město ze wjace hač 100.000 wobydlerjemi.
Leži při lěwym brjoze rěki Moskwy w ruskej oblasći Moskwa něhdźe 25 kilometrow juhowuchodnje Moskwy.
Rójnik
Rójnik (Melittis melissophyllum) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae). Wón je jenička družina w rodźe Melittis.
Mikławš Čórlich
Mikławš Čórlich ( Nikolaus Czorlich; * 1. nowembra 1784 w Dubrjenku, † 1. awgusta 1858 w Radworju) bě serbski katolski farar a prócowar w dobje narodneho wozrodźenja.
Narodźi so jako syn žiwnosćerja a běše wot 1806 do 1812 chowanc Serbskeho seminara w Praze. Tam wopytowaše wot 1806 do 1808 němskorěčny Małostronski gymnazij, wot 1809 do 1812 studowaše filozofiju a teologiju. Po nawróće do Łužicy bě wot 1813 do 1820 z kapłanom a potom hač do swojeje smjerće w lěće 1858 z fararjom w Radworju.
Čórlich spěchowaše w rewoluciskej dobje lětow 1848/49 narodne wozrodźenje Serbow a wustupowaše w Radworskim serbskim burskim towarstwje jako zakitowar konstitucionalneje monarchije w Sakskej. Dźěłaše sobu na časopisu Jutnitžka Jakuba Kućanka.
Šćežka Ćišinskeho
mini|upright|[[Jakub Bart-Ćišinski (1856–1909)]]
Nowyj Oskol
thumb|left Nowyj Oskol je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Bjelgorod. Ma něhdźe 18 tysac wobydlerjow.
Šćežka Ćišinskeho
Šćežka Ćišinskeho je temowa resp. kubłanska šćežka w gmejnje Pančicy-Kukow, kotraž poskića wobšěrne informacije wo žiwjenju serbskeho basnika a duchowneho Jakuba Barta-Ćišinskeho (1856–1909).
Nowyj Oskol
Sydlišćo je so w lěće 1647 jako wjes Carjow-Aleksejew załožiło a ma wot lěta 1779 měšćanske prawa.
Šćežka Ćišinskeho
Na dźesać stacijach wobjednawaja so stajnje we sebi zawrjene tematiske cyłki. Tute poćahuja so na jednej stronje na žiwjenske wotrězki Ćišinskeho (zažne dźěćatstwo a šulski čas w Kukowje, studijny čas w Praze, skutkowanje jako duchowny we wšelakich wosadach we Łužicy a zwonka njeje, na druhej stronje na jeho wuměłske tworjenje (lyrika, dramatika, proza). Na jednotliwych stacijach su připrawjene taflički, kotrež wjedu z pomocu QR-koda resp. přez URL na internetowu stronu z wotpowědnymi informacijemi. Wěda wo Ćišinskim posrědkuje so za štyri wšelake cilowe skupiny: serbsce za šulerjow zakładnych šulow, za šulerjow wyšich šulow resp. gymnaziastow kaž tež za dorosćenych. Štwórty přistup je wusměrjeny na němskorěčnych wopytowarjow. Informaciske teksty a wuzwolene twórby Ćišinskeho hodźa so stajnje jako awdijo a w tekstowej formje wotwołać. Přidatnje su so historiske fotografije spřistupnili. Poskitk za šulerske skupiny wobsahuje přidatnje hry a aktiwity, kotrež sposrědkowanu, na serbskich šulach zdźěla za wučbu relewantnu wědu z pomocu elementow dožiwjenskeje pedagogiki skrućeja.
Poljarnyj
thumb|left Poljarnyj (, 1896–1931 Александровск/Aleksandrowsk, 1931–1938 Полярное/Poljarnoje) je město w Ruskej federaciji.
Leži w europskim dźělu Ruskeje w Murmanskej oblasći něhdźe 60 kilometrow sewjernje Murmanska.
Ma něhdźe 17 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1896 załožiło a ma wot lěta 1899 měšćanske prawa.
Błażejewice
Błażejewice je wjes w Pólskej.
Błażejewice leži w srjedźnej Pólskej, we łódźskim wojewódstwje. Wjes ke gmejnje Biała Rawska słuša.
Kaunas
Stawizny
W lěće 1361 naspomni so prěni raz litawski hród při wuliwje Nerisa, kotryž so wjacekróć ze strony Němskeho rjada dobywaše a zdźěla tež skóncowaše. Ryćerski rjad měješe wotpohlad, swoje wobsydstwa w Estiskej a Wuchodnej Pruskej ze sobu zwjazać, při čimž bě hród w Kaunasu wažny zadźěwk. W lěće 1408 dósta sydlišćo měšćanske prawa a 1440 zahaji so wikowanski kontor Hansy. Wot 16. lětstotka wuwiwaše so Kaunas k wuznamnemu centrumej židowstwa w Pólsko-Litawskej.
Po třećim dźělenju Pólskeje přińdźe Kaunas 1795 k Ruskej. Po njewotwisnosći Litawskeje 1920 sta so Kaunas z prowizoriskej stolicu noweho stata, přetož słušeše Wilna tehdy hišće k Pólskej.
W lěće 1908 wučini židowski podźěl wobydlerstwa wjace hač 41 %. Pod němskim wobsadźenjom bu židowske wobydlerstwo w Kaunaskim ghetće zajate a pozdźišo zwjetša zamordowane.
1. meje
1. meje abo '''1. róžownika''' je 121. dźeń gregorianiskeje protyki (122. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 244 dnjow hač do kónca lěta. Dźeń so jako swjatk dźěłaćerskeho hibanja we wjele krajach swjeći.
Petar Preradović
Petar Preradović (* 19. měrca 1818 w Grabrovnicy, wójnska hranica; † 18. awgusta 1872 w Fahrafeldźe, Awstriska) bě južnosłowjanski basnik a připowědar słowjanskeje wzajomnosće. Ze swojej basnju „Zora puca, bit će dana“ postrowi lěta 1844 nowu dobu narodneho žiwjenja južnych Słowjanow. Jeho wótčinske basnje wuchadźachu wosebje w Zadarskej Zorje dalmatinskej. Jeho zhromadźene spisy wuńdźechu k prěnjemu razej w Zagrebje a to Prěnjotki w lěće 1846 a Nowe pjesme w lěće 1851, a potom znowa a často wosebje za južnosłowjanske šule.
Bronisławów
Bronisławów je mjeno 15 wsow w Pólskej:
Leo XIII.
thumb|Bamž Leo XIII. w lěće 1878
Leo XIII. (z byrgarskim mjenom Vincenzo Gioacchino Pecci; * 2. nalětnika 1810 w Carpineto Romano; † 20. pražnika 1903 w Romje) bě italski duchowny a bu 20. małeho róžka 1878 jako naslědnik Pija IX. za 255. bamža romsko-katolskeje cyrkwje wuzwoleny. Jeho dźělbraća w socialnych prašenjach dla bu mjenowany wot strony wěriwych „bamž dźěłaćerjow“ abo „socialny bamž“. Leo XIII. zemrě w starobje 93 lět a bě tuž najstarši bamž w stawiznach romsko-katolskeje cyrkwje.
Jemu slědowaše Giuseppe Melchiorre Sarto jako bamž Pius X.
Muska pihawka
Muska pihawka (Orchis mascula) je rostlina ze swójby orchidejowych rostlinow (Orchidaceae).
Wopis
Pihawka je wjacelětna, zelišćowa rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 15 hač do 60 cm.
Łopjena
Łopjena su blakate, dypkate abo jenož zelene a lancetojte. Delnje łopjena maja wotstajace łopjency.
Kćenja
Wona kćěje wot meje hač do junija. Kćenja su róžojte. Jich hubka maja zwjetša ćěmnu rysowanku a wotstajace bočne lapy a je třidźělna a dlěša hač šěroka. Wotroha je horicontalna abo horje zrunana a ma formu pleca. Čumpate kłóski z dołhosću mjez 5 a 15 cm wobsteja z 20 hač 70, purpurowych, róžojtych abo lila kćenjow, kotrež docpěwaja šěrokosć wot 2 cm. Kćenjowe łopjena su lancetojte, wótre, mjeztym zo 2 bočnej stej wotstajacej abo wotwodźěwanej.
Złoty porstnik
Wopis
Kćěje wot junija hač awgusta. Kćenja su złotožołte.
Stejnišćo
Rosće na kamjentnych trawnikach, silikatowych suchich trawnikach a pastwach, hač do wysokosćow wot 1100-3000 m.
Muska pihawka
Rozšěrjenje
Pihawka je w srjedźnej a južnej Europje, ale tež we Małoaziji rozšěrjena.
Korejšćina
Korejšćina je aziska rěč, kotraž so předewšěm na korejskej połkupje rěči. Wona je hamtska rěč w Južnej Koreji a Sewjernej Koreji.
Mjeno rěče
Korejske mjena bazuja na korejske mjena za Koreju.
Słowo 한국어 (Hangugeo) so w Južnej Koreji wužiwa.
Słowo 조선말 (Chosŏnmal) so w Sewjernej Koreji wužiwa.
Konsonanty
thumb|right|Korejske konsonanty
Alofony
/s/ bywa alweolo-palatal [ɕ] před [j] abo [i] za najwjetšich rěčnikow (ale je rozdźěle w rěči mjez Sewjernej Koreji a Južnej Koreji). Tak tež so stanje při strecxa frikatiwje a wšěch afrikatach. Na kóncu złóžki, /s/ změni do /t/ (Na př.: beoseot (버섯) 'agariko').
/h/ móže bywać bilabial [ɸ] před [o] abo [u], palatal [ç] před [j] abo [i], welar [X] před [ɯ], spěwny [ɦ] mjez spěwnymaj zwukomaj, a [h] druhdźe.
/p, t, ʨ, k/ bywaja spěwne [b, d, ʥ, g] mjez spěwnymaj zwukomaj.
/l/ bywa alweolarny frapeto [ɾ] mjez wokalomaj, a [l] abo [ɭ] na kóncu złóžki abo pola druheho /l/. Notuj, zo pisana na kónču zŀóžki 'ㄹ', hdyž slěduje wokal abo přechodowy zwuk (to je, hdyž slědowace znamjo započina z 'ㅇ'), pućuje do slědowaceje złóžki a tak bywa [ɾ].
Tradicionelnje, /l/ njebě móžne při spočatku słowa. Wono so je zhubiło před [j], a hewak je bywało /n/. Tola, wliw zapadnych wupožčowanych słowow je změnił tendencu, a nětko /l/ na spočatku słowa (najbóle w jendźelskich wupožčowanych słowach) so wurjekuje kaž swobodna warianta pak [ɾ] pak [l]. Tradicionalny zakaz /l/ na spočatku słowa je bywał morfologiske prawidło kotrež so mjenuje "spočatny zakoń" (두음법칙) w Južnej Koreji, kotrež so poćahuje na korejski wobsah słowa. Tajke słowa tež maja swój /l/ na spočatku słowa w Sewjernej Koreji.
Wšě ploziwy, afrikaty, a frikatiwy relasigxas [p̚, t̚, k̚] na kóncu słowa.
Plosiwne halty /p, t, k/ bywaja nazalne halty [m, n, ŋ] před nazalnymi haltami.
Prawopis w Hangulu njereflektuje tute asimilaciske prawidła wurjekowanja, ale pak zachowuje fundamentalnu zdźěla historisku morfologiju.
Rozdźěl mjez wurjekowanskich normow Sewjerneje Koreje a Južneje Koreje je wobchadźenje spočatneho [r], a spočatneho [n]. Na př.
Pismo
W Sewjernej Koreji so jenož Hangul wužiwa, mjeztym zo so w Južnej Koreji nimo toho tež Hanja wužiwa.
Wšědny hrab
thumb|Carpinus betulus
Wšědny hrab (Carpinus betulus) je štom ze podswójby lěskowych rostlinow (Coryloideae) znutřka swójby brězowych rostlinow (Betulaceae)
Po někotrych žórłach je družina swójby lěskowych rostlinow (Corylaceae).
Wopis
Wšědny hrab je štom, kotryž docpěje wysokosć wot 20 (25) m.
Króna je šěroka a kulojta.
Starše zdónki maja podołhostne ropy a brózdy. Skora je hładka a šěra.
Łopjena
Łopjena su dołhojće-jejkojte, docpěja dołhosć wot 5 hač 11 cm a kaž žłobičkaty blach dla zapušćenych łopjenowych rjapkow wupadaja. Wone su zwjetša njesymetriske, dwójce zubate a swětłozelene. Młode łopjena su móškate.
Jich nazymske barbjenje je žołte.
Kćenja
Kćěje wot apryla hač meje. Kwětnistwa z łopjenami jewja. Muske kćenja nimaja kćenjowe łopješka a steja po jednym w rozporach nošnych łopješkow walcojtych mickow. Žónske kćenja maja njenahladnu kćenjowu wobalku, njesu tři předłopješka a steja w čumpatych mickach.
Płody
Płody je blědožołti, 5-10 mm dołhi worjech a njesu tři-kónčny lětanski organ.
Stejnišćo
Rosće w žiwych płotach a na lěsnych kromach.
Rozšěrjenje
Rostlina je předewšěm w srjedźnej a južnej Europje rozšěrjena, při čimž sewjernje hač do južneje Šwedskeje wustupuje.
Swětła
Swětła ( Lichtenberg ) je sakska wjes a přisłušaca gmejna w hornjołužiskim wokrjesu Budyšin. Leži we wysokosći 326 metrow nad mórskej hładźinu w Zapadołužiskej pahórčinje. Sydlišća we wokolinje su Wachow, Połčnica a Wulke Rědorjecy. thumb|left|Pohlad na Swětłu z Eierberga pola [[Połčnica|Połčnicy]] thumb|left|Cyrkej w Swětle
Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 53 (Budyšin 2) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 156 (Budyšin I).
Boliwiska
thumb|left|Słona pónoj Salar de Uyuni
Boliwiska (oficielnje Plurinacionalny stat Boliwiska) je nutřkokrajny stat w južnoameriskich Andach.
Geografija
Boliwiska mjezuje z Chilskej, Argentinskej, Paraguayjom, Brazilskej a Peruwom. Najwyši wjeršk w boliwiskich Andach je Sajama (6.520 m nad normalnej nulu). Ke geografiskim zajimawostkam słuša hoberska słona pónoj Salar de Uyuni, kotraž je z přestrjenju wot 12.000 kwadratnych kilometrow najwjetši słony jězor swěta.
Města
Najwjetše města su :
Kyriliski alfabet
(W šrafěrowanych teritorijach je wjace hamtskich rěčow, kotrež so zdzěla kyrilisce njepisaja.)]] thumb|240px|[[wopisma na brězowych skorach|alfabet na brězowych skorach z Nowgoroda]]
Kyriliski alfabet (tež cyriliski) je alfabet, kotryž so wužiwa zwjetša – ale nic jenož – wot słowjanskich rěčow, z kotrychž je rušćina najbóle rozšěrjena. Kyrilišćinu wužiwaja nimo toho wjele mjeńšinowych rěčow Ruskeje kaž tež ukrainšćina, běłorušćina, bołharšćina, kazachšćina, makedonšćina, mongolšćina a serbišćina (nimo łaćonšćiny).
Wot přistupa Bołharskeje do Europskeje unije je kyriliski alfabet jedyn z třoch oficialnych alfabetow w EU.
Za čas Sowjetskeho zwjazka wužiwaše so kyrilišćina tež w uzbekšćinje, turkmenšćinje, kirgišćinje a azerbajdźanšćinje, kotrež wužiwachu prjedy zwjetša arabske a dźensa łaćonske pismo. W Uzbekistanje płaći kyriliske pismo hišće paralelnje k łaćonskemu.
Stawizny
Alfabet bu pomjenowane po Cyrilu (Кирилъ/Κύριλλος) ze Sołuna, kiž wšak njeje jón wunamakał, ale město toho glagolitiski alfabet ("glagolica"), předchadnik kyriliskeho.
Dokładny wunamakar alfabeta je njeznaty. Je pak wěsty, zo wuwiwaše so alfabet w 9. a 10. lětstotku w Bołharskej po modelu grjekskeho. Nimo toho přidachu so za někotre w grjekšćinje njeznate słowjanske zwuki tež glagolitiske pismiki, na přikład Ш (Š) a Ж (Ž).
Cyrkwinosłowjanski alfabet
|Kyriliski alfabet z lěta 900
Mongolski alfabet
Kyriliski alfabet so za mongolšćinu wužiwa:
1. decembra
1. decembra abo '''1. hodownika''' je 335. dźeń gregorianiskeje protyki (336. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 30 dnjow hač do kónca lěta.
20. lětstotk
thumb|120px| David Ben-Gurion († 1973)
Awaršćina
thumb|left|250px Awaršćina (МагӀарул мацӀ; Maʿarul mac̣) je rěč ze skupiny nachsko-dagestanskich rěčow a hłowna rěč do Ruskeje słušaceje republiki Dagestan. Rěči so wot něhdźe 760.000 ludźi.
thumb|500px|left|Awarski alfabet (1928—1937)
Jenkecy
Jenkecy je pomjenowanje:
Frauendorf
Frauendorf je mjeno slědowaceju sydlišćow w Braniborskej: