cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Běły drěn
Stejnišćo a rozšěrjenje
Rosće w lisćowych lěsach a brjohowych kerčinach. Pochadźa ze sewjerneje Ameriki, ale nětko tež w Europje wustupuje. Znjese nic jenož słónco, ale tež sćin.
Łysa
Łysa ( Lausche, Luž) je hora w Žitawskich horinach runje na němsko-čěskej hranicy blisko Wulkeho Šunowa. Wona je 793 metrow wysoka a tuž najwyša hora w Němskej wuchodnje Łobja, najwyši dypk w němskim dźělu Hornjeje Łužicy a zdobom najwyši wjeršk Łužiskich horin. Najwyši dypk cyłeje Hornjeje Łužicy nadeńdźe so pak na 1072 metrach při Taflowym kamjenju pod wjerškom hory Smrk w Jizerskich horinach.
Wěteńca
Wobydlerstwo
1925 bě 78 wot cyłkownje 79 wobydlerjow katolskeje konfesije. Kaž susodni Miłočenjo přisłušeja Wěteńčanscy katolikojo ze starodawna Chróšćanskej wosadźe.
11. septembra
11. septembra abo '''11. požnjenca''' je 254. dźeń gregorianiskeje protyki (255. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 111 dnjow hač do kónca lěta.
W koptiskej kaž tež w etiopiskej protyce je prěni dźeń lěta, chibazo slědowace lěto je přestupne lěto.
Wumrěće
mini|upright=0.4|Mikławš Just († 1975)
Pokrow (Ruska)
thumb|left thumb|left Pokrow je městačko w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje we Wladimirskej oblasći. Ma něhdźe 17 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1506 załožiło a ma wot lěta 1778 měšćanske prawa.
Debalcewe
thumb|left
Ma něhdźe 25 tysac wobydlerjow.
Ratarjecy
Ratarjecy su něhdyša wjes w Hornjej Łužicy, kotraž su dźensa dźěl Budyskeho měšćanskeho dźěla Sćijec.
Geografija
Wjeska nadeńdźe so při Jordanowej rěčce sewjernje Sćijec a južnje awtodróhi A 4 w zapadnym dźělu Budyskeho měšćanskeho teritorija. Sydlišćo wobsteji ze stareho wjesneho jadra při rěčce a nowšimi chěžemi mjez Ratarjecami a Sćijecami.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako Ratewicz pochadźa z lěta 1386. Ležownostne knjejstwo měješe přez lětstotki we wsy zaměstnjene ryćerkubło.
Hač do 1. apryla 1936 běchu Ratarjecy samostatna gmejna a wot toho časa Sćiječanski wjesny dźěl.
Wobydlerstwo
Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy 79 wot cyłkownje 87 Sćiječanow serbsce (91 %). W lěće 1925 běchu wot mjeztym hižo 266 wobydlerjow 239 ewangelskich a 27 katolskich. Ewangelscy wobydlerjo słušeja do Michałskeje wosady.
Pomniki
Pod pomnikoškitom steja knježi dwór z wokoło 1890 twarjenym knježim domom, bydlenski dom na městnje něhdyšeho wodoweho hroda (čo. 17) kaž tež bydlenska chěža z 1930lět při Ratarječanskej dróze (čo. 8).
Kopejsk
thumb|left Kopejsk je město w Ruskej federaciji. Leži w zapadnym předkraju Uralskich horin při rěce Kataw w aziskim dźělu Ruskeje w Čeljabinskej oblasći něhdźe 15 kilometrow wuchodnje Čeljabinska. Ma něhdźe 146 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1907 jako załožiło a ma wot lěta 1933 měšćanske prawa.
Čornomorsk
thumb|left
Čornomorsk (do 2016 Iллiчiвськ/Illičiwsk) je přistawne město w Odesaskej oblasći na juhu Ukrainy. Leži při brjoze Čorneho morja něhdźe 30 kilometrow južnje Odesy.
Ma něhdźe 60 tysac wobydlerjow.
Město je so w lěće 1952 załožiło a bu wokoło 1958 wotewrjeneho přistawa natwarjene. W lěće 1973 dósta měšćanske prawa. Hač k wotstronjenju sowjetskich mjenow na Ukrainje w lěće 2016 měješe město mjeno Illičiwsk, po Wladimirje Iljiču Leninje.
Z Čornomórskeho přistawa, jednoho z najwjetšich w Europje, wobsteja přewozne zwiski přez morjo do Georgiskeje (Poti, Batumi), Bołharskeje (Warna) a Turkowskeje (Derince blisko Istanbula).
mini|center|upright=1.6|Čornomórski přistaw
Połpica
Połpica ( Halbendorf/Spree) je wjes we wuchodźe sakskeho wokrjesa Budyšin. Wjes słuša ke gmejnje Malešecy a leži 140 m nad mórskej hładźinu při Sprjewi. Połpica leži w Hornjej Łužicy a serbskim sydlenskim rumje.
Geografija
mini|left|upright|Połpica a Kislica na hamtskej karće z lěta 1884. Spóznajomny je hišće njerunany běh Sprjewje sewjernje a južnje Połpicy. Susodne wjeski su Cympl a Turjo zady wulkich lěsow na sewjerowuchodźe, Dubo na wuchodźe, Lemišow na juhu, Lichań a Kobjelń na juhozapadźe a Nowa Wjes na sewjerozapadźe.
W 1920tych lětach bu Sprjewja před a za Połpicu zrunana, zo by woda spěšnišo wotběžała. Wot lěta 2017 so někotre stare promjenja zaso wožiwichu. Runočasnje natwarichu w Połpicy škitnu sćěnu při rěce, zo by so wjeska přiwšěm před wulkej wodu škitała.
We wsy namakatej so lěsny šulerski dom a hosćenc.
Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Mroka, Wósty, Wjazowa, Łuh (Połpica) a Za hunami, Na kupach, Přiwicy, Křiže, Brody, Wokleće, Sna, Borušća (Borusche), Łuh (Kislica).
Wobydlerstwo a rěč
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 243 wobydlerjow, mjez nimi 238 Serbow (98 %). Arnošt Černik zwěsći 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot hišće 71,3 %. W lěće 1966 měješe ewangelski časopis Pomhaj Bóh w Połpicy hišće 17 abonentow. Dźensa je podźěl serbsce rěčacych wobydlerjow snadny, byrnjež so serbšćina tu w šuli hač do 1990tych lět wuwučowała. Ewangelscy Połpičenjo přisłušeja Klukšanskej wosadźe. Na kěrchowje w Połpicy natwarichu započatk 1950tych lět kěrchowsku kapałku.
Po ludličenju w lěće 2011 bydleštaj we wsy 202 wobydlerjej w přerěznej starobje wot 52,2 lět (Sakska: 46,4).
Połmjechke znamjo
Ҍ, ҍ (połmjechke znamjo) je kyriliski pismik wužiwany w kildino-samskej rěči pokazujo palatalizacija předchadneho konsonanta. Wón njesmě so z jara podobnje wupadacym pismikom Ѣ (jat) zaměnić.
Kody
Wulki pismik Ҍ ma w unikodźe kodowu poziciju U+048C, a w HTML-kodźe &#1164. Mały pismik ҍ ma w unikodźe kodowu poziciju U+048D, a w HTML-kodźe &#1165.
Hłohow
Hłohow je město w Pólskej a zarjadniske sydło wokrjesa ze samsnym mjenom. Leži w Delnjošleskim wojewódstwje při rěce Wódrje a historisce słuša do Šleskej.
Mjeno města ma swój pochad w słowjanskom słowje hłohonc.
Masis
thumb|left
Masis ( Մասիս; do 1950 – Uluchanli/ Uluxanli) je město w Armenskej.
Leži w Araratskej prowincy při turkowskej hranicy při rěce Razdan něhdźe 20 kilometrow sewjernje Artašata a něhdźe 15 kilometrow južnje Jerjewana.
Ma něhdźe 20 tysac wobydlerjow.
Staicele
thumb|left Staicele (historiske němske mjeno – Staizel) je městačko na sewjeru Letiskeje, w Alojskim wobwodźe.
Leži něhdźe 130 kilometrow sewjerowuchodnje Rigi.
Ma něhdźe jedyn tysac wobydlerjow.
Sydlišćo załoži so w lěće 1897 při 1887 twarjenym mosće přez rěku Salaca a dósta w lěće 1992 měšćanske prawa.
Dominikanska republika
thumb|left|W narodnym parku Los Haitises
Dominikanska republika ( República Dominicana) je njewotwisny stat na k Wulkim Antilam słušaceje kupje Hispaniola w Karibice. Namaka so mjez Atlantiskim oceanom w sewjeru a Karibiskim morjom w juhu a mjezuje w zapadźe z Haitijom. Stolica je město Santo Domingo w juhu kraja.
Južne
Ma něhdźe 32  tysac wobydlerjow.
Dominikanska republika
W Dominikanskej republice knježi tropiska, włóžna klima, wosebje sewjernje centralneho horinskeho rjećaza Cordillera Central. Najwyše městno kraja je Pico Duarte (3.098 m), kotryž je tež najwyša hora cyłeje Karibiki.
Južne
Sydlišćo je so w lěće 1973 załožiło a ma wot lěta 1993 měšćanske prawa.
Dominikanska republika
Dominikanska republika je woblubowany cil za turistow. Nimale třećina teritorija steji pod přirodoškitom.
Hübchen
Hübchen je swójbne mjeno slědowaceju wosobow:
Krótkokłóskata rězna
Krótkokłóskata rězna (Carex brachystachys) je rostlina z podroda wšelakokłóskatych rěznow ze swójby cachorowych rostlinow (Cyperaceae).
Wuroć
Wuroć (Persicaria) je ród ze swójby wuroćowych rostlinow (Polygonaceae).
Systematika
Ród Persicaria bě prjedy jako sekciju Persicaria dźěl roda Polygonum, so pak dźensa zwjetša jako samostatny ród wobjednawa. Wón wobsahuje we wušim zmysle wokoło 100 hač 150 družinow. Často so tež družiny rodow Bistorta, Rubrivena, Aconogon a Knorringia do roda Persicaria zarjaduja. Wopis tu a lisćina poćahujetej so na ród w wušim zmysle.
W srjedźnej Europje domjace, resp. tu kultiwowane družiny, su:
Vadul lui Vodă
thumb|left Vadul lui Vodă je městačko w srjedźnej Moldawskej.
Leži při prawym brjoze rěki Dnjestr něhdźe 25 kilometrow wuchodnje Kišinjowa.
Ma něhdźe pjeć tysac wobydlerjow.
Essen
Essen je wulkoměsto na zapadźe Němskeje. Leži při rěce Ruhr w srjedźišću Ruhrskeho kraja w Sewjerorynsko-Westfalskej a je z wjace hač 580.000 wobydlerjemi po Kölnje, Düsseldorfje a Dortmundźe štwórte najwjetše město zwjazkoweho kraja a dźesate najwjetše cyłeje Němskeje.
Vadul lui Vodă
Sydlišćo je so w lěće 1732 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 2005 měšćanske prawa.
Essen
Jako wuznamne industrijne stejišćo je Essen sydło wjacorych wulkich předewzaćow a z uniwersitu Duisburg-Essen tež wysokošulske stejišćo. W lěće 1958 bu sydło nowozałoženeho Essenskeho biskopstwa.
Město wuwiwaše so wokoło 845 załoženeho žónskeho wustawa, bě wot 14. lětstotka swobodne mócnarstwowe město a bu w druhej połojcy 19. lětstotka wažny industrijny centrum Ruhrskeho kraja. W lěće 2010 bě – cyły Ruhrski kraj reprezentujo – kulturna stolica Europy. Něhdyša cecha „Zollverein“ słuša jako symbol města a industrijnych stawiznow Ruhrskeho kraja k swětowemu herbstwu UNESCO. Po dołhej strukturowej změnje je Essen dźensa hłownje wot posłužboweho sektora žiwy.
Supow
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje Supowa jako Suppe je z lěta 1419. Ležownostne knjejstwo měješe we 18. lětstotku Budyske tachantstwo. Mjeno Supow je snano wotwodźene ze serbskeho słowa sup. Hač do lěta 1936 bě Supow samostatna gmejna bjez wjesnych dźělow, potom so do Wbohowa zagmejnowa.
Nosowe mjedwjedźe
Nosowe mjedwjedźe, tež pyskate mjedwjedźe (Nasua) su ród ze swójby małkich mjedwjedźow (Procyonidae). Wobsahuje tři družiny.
Supow
Stawizny
Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy 14 wot cyłkownje 27 Supowčanow serbsce (52 %).
Ewangelscy wobydlerjo přisłušeja wot 17. lětstotka Budestečanskej wosadźe.
Nosowe mjedwjedźe
Wopis
Nosowe mjedwjedźe docpěja dołhosć wot něhdźe 35 hač do 70 cm.
Rozšěrjenje a žiwjenski rum
Družiny su w lěsach a trawnej stepje južneho dźěla sewjerneje Ameriki hač do južneje Brazilskeje domjace. Wone su wšožrački, kotrychž koža je brunošěra hač čerwjenobruna a husta. Hłowa je dołha kaž tež nós.
Družiny
Tři družiny so rozeznawaja:
Dalša družina, Hórski nosowy mjedwjedź (Nasuella olivacea), kotryž jenož w Andskich dolinach w sewjerozapadnej Južnej Americe je žiwy, so w swójskim rodźe, Nasuella, wjedźe.
Štwórtk
Štwórtk (štwórty dźeń) je po modernym ličenju štwórty dźeń tydźenja, a pjaty po židowsko-křesćansko-muslimskej protyce.
Jiří Drahoš
mini|upright|Jiří Drahoš (2017)
Jiří Drahoš (* 20. februara 1949 w Čěskim Těšínje, Čěskosłowakska) je čěski fyzikaliski chemikar a bě wot 2009 do 2017 předsyda Akademije wědomosćow w Čěskej republice. Při prezidentowych wólbach w januarje 2018 kandidowaše jako bjezstronski kandidat přećiwo dotalnemu prezidentej Milošej Zemanej. Přetož dósta w prěnim wólbnym kole druhu najwjetšu ličbu hłosow (26,6 %), nastupi tež w rozsudnych wólbach 26./27. januara 2018 přećiwo Zemanej a dósta 48,6 % hłosow při wólbnym wobdźělenju wot 66,6 %.
Drahoš płaći – porno Zemanej – jako jasny podpěraćel integracije Čěskeje do zapadnych politiskich strukturow a jako přiwisnik Europskeje unije a NATO. Nimo toho podpěruje wón přiwzaće wójnskich ćěkancow w Čěskej republice.
Drěn
Drěn (Cornus) je ród ze swójby drěnowych rostlinow (Cornaceae).
Wopis
K rodej drěnow słušeja přecozelene abo lisćo wotmjetace kerki, štomy, ale tež zelišćowe, wjacelětne družiny.
Łopjena
Jednore łopjena su cyłokromne a njesu charakteristiske, dosrjedźa skřiwjene žiłki.
Kćenja
Łopjena su małke, zwjetša zelenojte, žołtojte abo brudnje lila a małko dekoratiwne, z wuwzaćom družinow, kotrychž kćenja su wot běłych, róžojtych abo žołtych wysokich łopješkow wobdate.
Rozšěrjenje
Rostliny su w měrnych conach sewjerneje połkule daloko rozšěrjene.
Šwižnopěstkata wjerba
Šwižnopěstkata wjerba (Salix gracilistyla) je rostlina ze swójby wjerbowych rostlinow (Salicaceae).
Drěn
Stejnišćo
Wšě družiny rady maja słónco a wutkate, derje přesakliwe pódy.
Systematika a družiny (wuběrk)
Ród Cornus bu wot rozdźělnych awtorow hižo do wjacorych rodow rozdźěleny. So zda, zo su jara zahe ród do jedneje hałuzy z čerwjenymi a jedneje z běłymi abo ćmowomódrymi płodami rozdźělił. Družiny so hodźa do sćěhowacych skupinow dźělić:
Šwižnopěstkata wjerba
Wopis
Lancetojte łopjena docpěwaja dołhosć wot něhdźe 10 cm. Młode su šěre a kosmate, mjeztym zo pozdźišo su na hornim boku hładke a błyšćace.
Židźane, šěre micki so w nalěću před łopjenami jewja a docpěwaja dołhosć wot hač do 3 cm. Sorta 'Melanostachys' njese nimale čorne micki, kotrychž próšniki su błyšćace čerwjene.
Rozšěrjenje
Pochada z wuchodneje Azije.
Bako Saakjan
thumb|right
Radužnyj (oblasć Wladimir)
thumb|left Radužnyj je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje we Wladimirskej oblasći. Ma něhdźe 18 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1971 jako Wladimir-30 załožiło a ma wot lěta 1991 měšćanske prawa.
Vatra
Vatra (do 1990 – Ghidighici) je městačko w srjedźnej Moldawskej. Leži při brjoze rěki Bâc a Gidigičskeho spjateho jězora, něhdźe 10 kilometrow sewjerozapadnje Kišinjowa.
Ma něhdźe tři tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w 19. lětstotku załožiło.
Korkino
thumb|left Korkino je město w Ruskej federaciji. Leži we wuchodnym předkraju Uralskich horin w aziskim dźělu Ruskeje w Čeljabinskej oblasći něhdźe 35 kilometrow južnje Čeljabinska. Ma něhdźe 35 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1789 załožiło a ma wot lěta 1942 měšćanske prawa.
Anna Njetrjebko
mini|Anna Njetrjebko
Anna Jurjewna Njetrjebko (* 18. septembra 1971 w Krasnodarje, Sowjetski zwjazk) je ruska operowa spěwarka. Swětadaloko znata sopranistka ma wot 2006 tež awstriske staćanstwo.
Mohilnica
Mohilnica ( Mohelnice, Müglitz) je 49 kilometrow dołha rěčka we wuchodnych Rudnych horinach w Sakskej a lěwy přitok Łobja.
Mjeno rěčki pochadźa wot serbskeho słowa „mohila“ (narowna hórka).
Běh
Wona wužórli so jako Mohelnice blisko němsko-čěskeje hranicy na čěskim boku při horje Cínovecký hřbet (881 m). Po mjenje hač 500 metrach docpěje hranicu a twori potom na dołhosći wot něhdźe pjeć kilometrow namjeznu rěčku. W hornim běhu rěka Běła Mohilnica („Weiße Müglitz“). W 14 kilometrow dołhej a z městnami wjace hač 100 metrow hłubokej dolinje běži rěčka do Lauensteina, hdźež so Čerwjena Mohilnica wot lěweho boka do njeje wuliwa. Pod městom Glashütte so do sewjerowuchoda wobroći a běži dale přez Schlottwitz, nimo hroda Weesenstein a přez městačko Donin do Heidenau, hdźež so do Łobja wuliwa.
Złoty kitkowc
Wopis
Złoty kitkowc je kerk abo štom, kotryž docpěje wysokosć wot 8 m.
Łopjena su třiličbne.
Kćěje wot meje hač junija. Złotožołte kćenja steja we wisacych kićach z dołhosću wot 10 hač 25 cm.
Płody su łušćiny.
Drjewa wobsahuja jědojte alkaloidy, kotrež ke krawnemu bluwanju, widlišćam a smjerći přez dychanske zlemjenje wodźa. Dla hrochojteho wonja dźěći jara wohrožene, jeli na płodach kusaja.
Rozšěrjenje a stejnišćo
Rostlina je domjaca w horinach wuchodneje Europy, ale tež je časty wozdobny štom. Rosće hdys a hdys wodźiwjeny we swětłych lěsach a na słónčnych zwisach.
Stende
thumb|left Stende (historiske němske mjeno – Stenden) je městačko na zapadźe Letiskeje, w Talsinskim wobwodźe.
Leži při rěce Stende něhdźe 115 kilometrow zapadnje Rigi w Kurskej.
Ma něhdźe dwaj tysac wobydlerjow.
Sydlišćo nasta na městnje ryćerkubła, kotrež wobsteješe hižo w 14. lětstotku a je so w lěće 1904 załožiło při železniskim zastanišću noweje čary Riga–Ventspils. Wot lěta 1991 ma měšćanske prawa.
Stróža (Malešecy)
Stróža ( Wartha) je wjes we wuchodźe hornjołužiskeho wokrjesa Budyšin. Słuša ke gmejnje Malešecy a leži 144 m nad mórskej hładźinu blisko jězora Olba. Hač do lěta 1950 běše samostatna gmejna z wjesnym dźělom Lemišow (wot 1936). W Stróži namakatej so šulski muzej „Korla Awgust Kocor“ a „Dom tysac hatow“, informaciski centrum Biosferoweho rezerwata Hornjołužiska hola a haty.
Susodne wjeski su Dubo (Hamorska gmejna) we wuchodźe, Zubornička w juhowuchodźe, Hućina zady hatow w juhozapadźe a Lemišow w zapadźe.
Wobydlerstwo a rěč
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 237 wobydlerjow, z nich 225 Serbow (95 %). W něhdyšej Stróžanskej šuli při Wjesnej dróze nadeńdźe so dźensa šulski muzej „Korla Awgust Kocor“. Nad zachodom je hišće něhdyši serbski napis „Dajće dźěćatkam ke mni přińć“ spóznać, kotryž bu za čas nacionalsocialistiskeho knjejstwa w lěće 1937 wotstronjeny.
Po ludličenju w lěće 2011 bydlachu we wsy 153 wobydlerjow w přerěznej starobje wot 44,1 lět (Sakska: 46,4).
Ewangelscy wobydlerjo słušeja do Bartskeje wosady.
Sobinka
thumb|left Sobinka je městačko w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje we Wladimirskej oblasći. Ma něhdźe 18 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1858 załožiło a ma wot lěta 1939 měšćanske prawa.
Kruta rězna
Kruta rězna (Carex frigida) je rostlina z podroda wšelakokłóskatych rěznow ze swójby cachorowowych rostlinow (Cyperaceae).
Parabruna póda
362x362px|alternativtext=wobraz parbrunej pódźe|mini|wobraz parabrunej pódźe Parabruna póda mjenuje so tež blěda zemja abo lessivé (franc. sol lessive). Tuta póda rozdźěli so do štyri dźělow, do Ah-horiconta, Al-horiconta, Bt-horiconta a Cv-horiconta. Barba spódnjeho A-horiconta je zwjetša blědo bruna a pochadźa z intensiwneho rozprochnjenja železa. Al-horicont je na hlinowych mineralach wochudnjeny, přidatnje tež něšto na železowych oksydacha organiskich maćiznach wochudźena. Spóznajomna je na swětłej barbje a mjenuje so tež evialny horicont. Ton wjedźe do Bt-horiconta, tón ma ćmowobrune smuhi. To su čorne přesaknjeneje wody po přepławneju z běłej hlinu. Cv-horicont je žołtobruny a wapnojty. Parabruna póda jewi so wosebje na spadki bohatych hlininowych wobwodach a drjebjatej kamjeniznje. Ale tež we wobwodach spodneje moreny. Woršta tutej pódy móže wjacore decimetrow wulka być. Tworjenje pódy rozsudny proces je přeměsćenje běłeje hliny. Póda wužiwa so hižo přez 1000 lět za ratarstwo dokelž je tak bohata na wudkach. Parabruna póda je rozšěrjena we wulkich dźělach Lipsćanskeje wuběžkoweje nižiny a we Łužiskim hórskim kraju.
Pódowy profil
Charakteristisce za profil parabruneje pódy staj horicontaj wochudnjenja běłeje hliny (Al-horicont) a wjazanja běłeje hliny (Bt-horicont). Čim bliže B-horicontej, čim bóle woteběra běłohlinowy podźěl.
Zestawa
Ah-horicont (0-25cm) – ćěmnošěrobruny, humosny, pomožny šluf, srjódkojte zestajenki, porozny, mnoho wačkowych chódbow
Al-horicont (28-42cm) – swětłošěrobruny, słabje humosny, sylny šluf, porozny, mnoho wačkowych chódbow, sylnje překorjeny
Bt-horicont (42-80cm) – čmołobruny, srěni humosny, šlufojta hlina, mnoho wačkowych chódbow
Cv-horicont (80-100cm+) – žołtobruny, sylnje wapnojty, sylny šluf, porozny, słabje překorjeny
Wuměnenja a nastaće
Parabruna póda nastanje z tak mjenowenej brunej pódy. Tuta wuchadźišćowa póda je mjelna a na pěsk kaž tež silikaty bohata. Dalše přiznamjenja tuteje su wulke mnóstwo železowych oksydow, běłohloinowych mineralijow a wapna. Jara drobna póda wobsteji na powjerchu z humusowej woršty (At- horizont). Zo by so parabruna póda wutworić moła je rozprochnjenje humusa trěbne. Měrna a humidna klima su dalše wuměnjenja, za nastaće tuteje. Šćěh rozprochnjenja humusa je pušćenje wapna a wutworjenje hliny. Wutworjene wapno so po času do spódneje pódy přeměstni. Tutón cyłkowny prozes mjenuje so lesiwěriowanje. Potrěchena woršta so přez wuměwanje běłohlinowych mineralow woswětli. Běłohlinowe mineralije a železowe oksydy so přez delesměrjeny prud dnjoweje wody přeměša a so runjetak do spódneje pódy transportuja. Přez wapno, kotrež je so přez rozprochnjenej humusa pušćiło, nastanje zhusćena póda w hłubokosći. Spadki njemóža z tym wotběžeć a woda so na tutym městnje haći. Proces njeje dokónčeny jeli je pod Bt-horizontom hišće zawostaty Bv-horizont widźeć.
Kajkosće pódy
Parabruna póda ma snadny podźěl na humusu. Za to je pak połna na wudkach, z wysokim zamóženjom transformacije a je derje wužijomna na pólne kapacity. Runje tak wobsedźi dobru kapilarnu wodowódnu kmanosć. Póda je derje přewětrjena w delnim wotrězku pak kusk wobmjezowana. Ma tež njewšědnje wulki podźěl na makro porach, to su pory w zemi kiž su z wóčkom spóznajomne a su někak >0,5 mm w přeměru. Póda wobmjezuje wuměnu płunow w njej. Dla wjele wodowych składow, chłódźi so parabruna póda a njeskładuje wjele ćopłoty. Wobsahuje wysoki podźěl na zbytno mineralnym wobsahu. W cyłku wobsedźi parabruna póda jara dobru strukturu zemje.
Wužiwanje pódy
Parabrune pódy su wunošne stejnišća za rólnistwo. Su na wutki bohate a derje přewětrjene. Kulturne rostliny kotrež staja wosebje wysoke žadanja na pódu, maja při tutej pódźe wosebje dobre wuměnjenja za róst. Za cokorowu rěpu a přeńcu napřikład je póda zwjetša optimalna. Problem móže nastać jeli so póda zabłóći a shusći.
Kropywnyckyj
thumb|left|Muzej
Kropywnyckyj je město w Kirowohradskej oblasći na srjedźnej Ukrainje. Leži při rěce Inhul něhdźe 250 kilometrow juhowuchodnje Mykolajiwa.
Ma něhdźe 231 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1754 załožiło a ma wot lěta 1775 měšćanske prawa.
Dobropillja
thumb|left
Dobropillja je město w Donjeckej oblasći na wuchodnej Ukrainje. Leži při rěce Byk něhdźe 95 kilometrow sewjerozapadnje Donjecka.
Ma něhdźe 30 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w 16. lětstotku jako wjes Paraskowejewka załožiło a ma wot lěta 1953 měšćanske prawa.
Kusa
Sydlišćo je so w lěće 1778 załožiło a ma wot lěta 1943 měšćanske prawa.
Mortwa holčka
mini|Kamjentny stołp z informaciskej taflu
Jako Mortwa holčka woznamjenja so městno při puću z Konjec do Koćiny, na kotrymž bu za čas Třicećilětneje wójny zamordowana jako druška zdrasćena holca Marija, jenička dźowka Konječanskeho korčmarja Jakuba Šołty. Po legendźe nadpadny ju paduch dla jeje družčeje šnóry a pjenjez. Jako so jemu njeporadźi, šnóru wotewzać, wotruba holčce hłowu.
Konječanski wučer Jan Šołta, kotryž 1838 zemrě, postaji k česći holcy na městnje njeskutka drjewjany stołp z napismom „Ke kmótře wuzwolena, sym tu morjena“. W lěće 1894 nastaji so dźensniši kamjentny stołp.
Wot 1815 do 1945 běžeše někotre metry južnje stołpa krajna hranica mjez Sakskej a Pruskej.
Istrorumunšćina
Istrorumunšćina je wuchodoromaniska rěč, kotruž wobknježi a zdźěla nałožuje někak 500 rěčnikow na połkupje Istrija w Chorwatskej, předewšěm we wjeskach Jeiăn (chorwatsce Žejane), Susńieviţe (chorwatsce Šušnjevica, italsce Val d’Arsa), Katun, Gradinje, Letai (chorwatsce Letaj), Sucodru (chorwatsce Jesenovik), Noselo (chorwatsce Nova Vas), Bârda (chorwatsce Brdo), Costârcean/Costerceani (chorwatsce Kostračani) a w měsće Buzet (chorwastce Buzet, italsce Pinguente). Dokładna ličba rěčnikow tuteje rěče znata njeje, dokelž w Chorwatskej Istrorumunojo jako narodna mjeńšina připóznaći njejsu. W reportaži rumunskeje telewizije Pro TV pojawi so městny prócowar Pepo Glavina, kiž bě w juliju 2008 rěčnikow istrorumunšćiny zličił; wón praji, zo na Istriskej połkupje rozumi istrorumunsce 286 ludźi, aktiwnje swoju maćeršćinu nałožuje jenož 80 Istrorumunow. Něhdźe 1000 ludźi rěči istrorumunsce we wukraju. Někotři rěčnicy istrorumunšćiny mjenuja swoju maćeršćinu Vlåški abo Vlåškę limbę, wjetšina Istrorumunow pak za nju žane mjeno nima, woni jenož praja, zo rěča „žejansce“, „katunsce“ atd., t. r. nałožuja rěč swojeje wsy. Istrorumunšćina je jara bliska rumunšćinje, meglenorumunšćinje a arumunšćinje, někotři ju hromadźe z dakorumunšćinu, arumunšćinu a meglenorumunšćinu liča k narěčam rumunšćiny.
Istrorumunšćina słuša k najbóle wohroženym rěčam Europy.
W 20. lětstotku zasydlichu so na połkupje Istrija tež Rumunojo z Rumunskeje, jich rěč je cyle rozdźělna wot istrorumunšćiny.
Pochad istrorumunšćiny a dokumenty napisane w tutej rěči
Istrorumunšćina wotdźěli so wot protorumunšćiny pozdźišo hač arumunšćina a meglenorumunšćina. Na Istriskej połkupje zasydlichu so pječa Istrorumunojo hižo w 12. lětstotku, ale serbiske chroniki naspomnichu jich hakle w lěće 1329. Někotři rěčespytnicy (na př. Ovid Densuşianu) měnja, zo Istrorumunojo přińdźechu na Istrisku połkupu před něhdźe tysac lětami z Transsilvaniskeje abo ze Serbiskeje. Najstarše teksty napisane istrorumunsce su někotre syntagmy a dwě sadźe, kotrež we swojej knize wo stawiznach města Triest zapisa a do łaćonšćiny abo italšćiny přełoži F. Irineo della Croce (jeho spis wuńdźe we Venedigu w lěće 1693). Dalše krótke teksty pojawichu so hakle na spočatku 19. lětstotka, na kóncu samsneho lětstotka wuńdźe něšto zwjazkow folklornych tekstow a tež almanach, kiž wobsahuje přełožki z rumunšćiny. Rumunšćina měješe mócny wliw na rěč tuteje knihi.
Istrorumunske narěče
Istrorumunšćina dźěli so do dweju narěčow.
Gramatika – najwažniše rozdźěle mjez istrorumunšćinu a rumunšćinu
Na morfologiju istrorumunšćiny měješe mócny wliw chorwatšćina słowjanskeje wokoliny.
Definitny artikl husto wužiwa so tam, hdźež w rumunšćinje wužiwa so indefinitny artikl, na př. istrorumunsce furåt-a åcu (t. r. „wón je jehłu pokradnył“), rumunsce a furat un ac.
Přirunanje deklinacijow substantiwow fiu a fată w istrorumunšćinje, arumunšćinje, meglenorumunšćinje a (dako)rumunšćinje
Přispomnjenka: We wobchadnej rumunšćinje eksistuja tež formy genitiwa tworjene z pomocu lu: casa lu Maria („Marijina chěža“, „chěža Marije“, we spisownej rěči casa Mariei).
Pod wliwom chorwatšćiny pojawi so we formje neutruma singulara kóncowka -o, na př. tåro („mócne“, rumunsce tare).
Přirunanje teksta w istrorumunšćinje a rumunšćinje
Modlitwa Wótčenaš
Tatăl nostru care eşti în ceruri, sfinţească-se numele Tău. Vie Împărăţia Ta. Facă-se voia Ta, precum în cer, aşa şi pe pământ. Pâinea noastră cea de toate zilele dă-ne-o nouă astăzi. Şi ne iartă nouă păcatele noastre, precum şi noi iertăm greşiţilor noştri. Şi nu ne duce pe noi în ispită, ci ne izbăveşte de cel rău.
Eksterne wotkazy
Tutón tekst bu napisany zdźěla na zakładźe nastawkow w rumunskej Wikipediji.
KompoZer
KompoZer je swobodny darmotny HTML-editor, kotryž skići WYSIWYG-wobdźěłowanje a za Linux, Windows a Mac OS X k dispoziciji steji. Program nasta jako wotšćěpenje Nvu, po tym zo kotrehož wuwiće bu zastajeny, ale jeho mjeno njesmědźeše so wužiwać, dokelž mjenowe prawa za Nvu pola firmy Linspire leža.
KompoZer hornjoserbsce
KompoZer tež na hornjoserbšćinje eksistuje, w stabilnej wersiji 7.10 a w betawersiji 0.8b3. Wotkaz k njeoficielnemu sydłu honrjoserbskeho KompoZera namakaš pod eksternymi wotkazami.
Wot wersije 0.8b2 hornjoserbski KompoZer je tež oficielny dźěl projekta KompoZer. Hornjoserbske wersije móžeš nětko tež wot websydła projekta KompoZer kompozer.net sćahnyć.
Dalša wažna nowinka je, zo wot wersije 0.8b2 su nic jenož archiwne wersije za Windows (.zip) a Linux (.tar.gz) a rěčny pakćik (.xpi) w hornjoserbšćinje, ale tež instalujomna wersija za Windows (.exe) a tačelowa kopija za Mac OS (.dmg). Tak trjebaš wotnětka rěčny pakćik jenož w tym padźe, jeli chceš KompoZer zeserbšćić, kotryž je hižo w druhej rěči a nochceš KompoZer druhi raz sćahnyć.
Wersija 0.7.10
KompoZer skići z wersiju 0.7.10 předewšěm porjedźenja za zmylki porno Nvu a njedodawa ničo bytostnje noweho.
Wersija 0.8 beta
Wersija 0.8 ma nowy kodowy zakład. Mjeztym zo wersije 0.7.x hišće nastachu ze sylnje změnjeneje wersije Gecko 1.7, bazuje 0.8 na lochko modifikowanej wersiji Gecka 1.8.1. Najwjace funkcijow, kotrež su specifiske za Nvu, buchu implementowane.
Nowe funkcije wersije 0.8:
Lisćina kulturnych pomnikow we Wulkim Wjelkowje
thumb|Połoženje měšćanskeho dźěla Wulki Wjelkow w Budyšinje Lisćina kulturnych pomnikow we Wulkim Wjelkowje wobsahuje připóznate kulturne pomniki Budyskeho měšćanskeho dźěla Wulki Wjelkow, kotrež su w pomnikowej lisćinje Sakskeho krajneho zarjada za pomnikoškit zapisane (staw: 15. apryla 2014).
Južnoameriski nosowy mjedwjedź
Južnoameriski nosowy mjedwjedź (Nasua nasua) je rubježne zwěrjo ze swójby barikow (Procyonidae). Wón ma 11 poddružinow.
Wopis
Južnoameriski nosowy mjedwjedź ma zwjetša načerwjeń brunu, druhdy šěrobrunu kožu. Jeho wopuš je dołhi a ćmowje kudźerjeny. Wón je relatiwnje wysokonohaty. Nós je pyskaty a jara pohibliwy. Jeho wuši stej małkej. Wón je wodnjo aktiwny.
Viorica Dăncilă
Vasilica Viorica Dăncilă (* 16. decembra 1963 w Roșiori de Vede) je rumunska politikarka Socialdemokratiskeje strony (Partidul Social Democrat; PSD), kotraž bě wot 29. januara 2018 hač do 4. nowembra 2019 ministerska prezidentka Rumunskeje.
Južnoameriski nosowy mjedwjedź
Rozšěrjenje a žiwjenski rum
Tam wustupuje w dešćowych lěsach, suchich lěsach, ale tež w sawanach, při čimž w horinach we wysokosćach wot hač do 3000 m wustupuje. Sančki tworja wulke skupiny.
Viorica Dăncilă
Wona studowaše wot 1983 do 1988 w Ploiești inženjerstwo z ćežišćom na wudobywanju zemskeho wolija a dźěłaše potom najprjedy jako inženjerka a potom jako docentka při industrijowym gymnaziju we Videle. Wot 2004 do 2006 studowaše w Bukaresće politiske a zarjadniske wědomosće.
Wot lěta 1996 je wona čłonka PSD. Wot 2000 do 2003 bě předsydka žónskeho zwjazka strony we Videle a wot 2003 do 2011 předsydka měšćanskeho zwjazka tutoho města. Wot lěta 2009 bě zapósłanča Europskeho parlamenta.
Po wotstupje premiera Mihai Tudose w januarje 2018 bu wot swojeje strony namjetowana za jeho naslědnicu. Dnja 29. januara bu wot rumunskeho sejma jako prěnja žona do tutoho zastojnstwa wolena.
Swjate romske mócnarstwo
thumb|Přestrjeń Swjateho romskeho mócnarstwa w lěće 1400 Swjate romske mócnarstwo bě dominantny a w swojich jadrowych regionach přewažnje němskorěčny stat w srjedźnej Europje, kotryž wobsteješe wot 962 do 1806. Mócnarstwo wobjimowaše dźesatki mjenje abo bóle njewotwisnych kralestwow, wjerchowstwow, hrabinstwow a druhich krajow kaž tež swobodne města. Na čole mócnarstwa steješe němski kejžor, kiž měješe pak zwjetša jenož mało realneje mocy.
Do teritorija Swjateho romskeho mócnarstwa słušachu regiony w slědowacych dźensnišich statach: Němska, Awstriska, Čěska, Šwicarska, Liechtenstein, Nižozemska, Belgiska, Luxemburgska, Słowjenska a tež mjeńše dźěle dźensnišeje Pólskeje, Francoskeje a Italskeje.
Kajkostnik romske pokazuje na wotmyslenu kontinuitu Swjateho romskeho mócnarstwa z Romskim imperijom, kajkostnik Swjate pokazuje na ambicije wobknježić tež Italsku a Vatikan. Wot lěta 1512 rěkaše stata oficielnje Swjate romske mócnarstwo němskeho naroda.
Silikat
Silikaty su sele a ester ortho-kisaliny (si (OH) 4) a jeje kondensaty. Estry wopisuja so pod křemjenjowym mustrom, za kondensata hlej křemjenjowe kisaliny. Wšitke sele su přez SiO4−tetraeder natwarjene wjazby, kotrychž tetraederojo pak móža na wšelake wašnje mjez sobu zwjazani być. Njezwjazane městna tetraederow přinošuja k wurunanju nabiwanja metalowe kacije abo předleža ewentualnje jako hydroksydstwa (OH−). Z wuwzaćom alkalisilicatow su Silicate njerozpušćomne we wodźe abo druhich rozpušćenskich srědkach. mini|237x237px|rozmlěty silikat
Přirodne silikaty (silicatminerale) hraja wulku rólu w mineralogiji, dokelž hodźi so jara wjele mineralow tutej skupinje płatow přirjadować. Zemska skora wobsteji z masowym podźělom wjace hač 90 % ze silikatow a zemskeho płašća nimale dospołnje. Najčasćiše silikaty w zemskej skorje su z wolumenowym podźělom 50-60% pólne pozdźe. Druhe wažne kamjenjetworjace minerale su błyšćaki, zwukowe minerale, amfibole, pyroxena, granat a olivin. Časty mineral Quarz (SiO2) liči so w němskorěčnej literaturje k oksidam, w anglo-ameriskim pismowstwje pak k silicatam.
struktura
Wšitkim silikatmineralnym je zhromadny twarski princip swójski, tohodla hodźa so poměrnje jednorje do systematiskeho porjada přinjesć. Zakładne twarske kamjenje wšěch Silikatow su SiO4-Tetraeder. Siliciumowy atom je při tym wot štyrjoch kislikowych atomow wobdaty. Kislikowe atomy dótknu so swojeje wulkosće dla, srjedźa wostanje městno za poměrnje mały siliciumatom.
mini|134x134px|silikatowy tetraedon Dalša kajkosć silicate wobsteji w zamóžnosći kislikowych atomow, so runočasnje na wšelakich SiO4-Kompleksach wobdźěleć. Z toho wuchadźeja nimo izolowanych siO4-Tetraedrow dalše, zestajane twarske elementy:
Aluminium móže so chemisce podobnje zadźeržacy silicium narunać a substituować (rěči so tu wo „isomorfem narunanju“), silikaty, w kotrychž so to stawa, mjenujemy alumosilicate. Při zatwarje aluminija (Al3 + město si4 +) do mineralneje lěsecy dyrbi so wurunanje přez zatwar dalšich pozitiwnje prošenych ionow (kacije) přewjesć. Al: Si-poměr njemóže hódnotu 1 překročić, ryzy aluminaty so w přirodźe njejewja.
wužitk
jako djebjeńki
w industriji
dopokaz
Silikat móže so z probu wodoweje kapki dopokazać. Substanca přesadźi so we wołojće z kalciumowym fluoridom a syrikowej kisalinu. W přitomnosći silicijoweho dioksyda nastawa płunojty siliciumowy trafluorid, kotryž kondensuje na włóžnej, čornej filtrowej papjerje nad wotewrjenjom tyhelow zaso k běłemu silicijowemu dioksydej.
literatura
https://de.wikipedia.org/wiki/Silicate
Strenči
thumb|left Strenči (historiske němske mjeno – Stackeln) je městačko na sewjeru Letiskeje. Je zarjadniske sydło Strenčiskeho wobwoda.
Leži při rěce Gauja něhdźe 120 kilometrow sewjerowuchodnje Rigi.
Ma něhdźe jedyn tysac wobydlerjow.
Armawir (Armenska)
thumb|left
Armawir ( Արմավիր; do 1932 – Sardarapat/ Սարդարապատ; do 1992 – Okteberjan/ Հոկտեմբերյան) je město na zapadźe Armenskeje.
Priozersk
thumb|left thumb|left Priozersk (, 1295–1580 Korela/ Корела, 1580–1595 Kexholm, 1595–1611 Korela, 1611–1918 Keksgolm/ Кексгольм, 1918–1940  Käkisalmi, 1940–1948 Keksgolm) je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Leningradskej oblasći při Ladogaskim jězorje. Město leži 145 kilometrow sewjernje Pětrohróda. Ma něhdźe 18 tysac wobydlerjow. Sydlišćo je so w lěće 1295 załožiło a ma wot lěta 1310 měšćanske prawa.
Armawir (Armenska)
Leži něhdźe 45 kilometrow zapadnje Jerjewana. Je stolica Armawirskeje prowincy.
Ma něhdźe 29 tysac wobydlerjow.
Pjatk
Pjatk (pjaty dźeń) je po modernym ličenju pjaty dźeń tydźenja, a šesty po židowsko-křesćansko-muslimskej protyce. Wón je zdobom posledni dźeń normalneho dźěłoweho a šulskeho tydźenja. W islamje je pjatk dźeń najwjetšich božich słužbow w mošejach. Po starej křesćanskej tradiciji so na pjatkach žane mjaso njejě. Najwažniši pjatk cyrkwinskeho lěta je Ćichi pjatk.
Jiří Wolker
Jiří Wolker (* 29. měrca 1900, Prostějov; † 3. januara 1924 runje tam) bě čěski basnikar a dramatikar. Wolker bě čłon Komunistiskeje strony Čěskosłowakskeje.
Stróžišćo
Stróžišćo (tež Stróžć;  ) je małe sydlišćo w Hornjej Łužicy. Leži w sakskim wokrjesu Budyšin, ma jenož dźesać wobydlerjow a słuša wot lěta 1998 k Radworskej gmejnje. Stróžišćo wobsteji z třoch burskich statokow.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje Stróžišća je z lěta 1419 jako Stroschitz. Mjeno je serbskeho pochada a ma woznam straža, štož poćahuje so prawdźepodobnje na strategisce wuznamne połoženje sydlišća při starej wikowanskej dróze z Hodźija do Grodkowskeho směra. Ležownostne knjejstwo wukonješe přez lětstotki Budyske tachantstwo.
Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy wšitcy 23 Stróžćenjo serbsce. Katolscy wobydlerjo přisłušachu ze starodawna Budyskej tachantskej wosady, buchu pak w lěće 1915 z praktiskich přičin hromadźe z Chelnjanskimi přefarowani do Radworja.
Pomniki
W Stróžišću nadeńdźe so pjeć swjatych křižow, najstarši z nich z lěta 1801, kaž tež kamjentnej „piwowej kamjenjej“, kotrejž markěrowaštej tak mjenowanu piwowu milu wokoło města Budyšina, hdźež smědźeše so jenož měšćanske piwo předać.
mini|center|upright=1.6|Powětrowy wobraz Stróžišća
Andaluziska
Andaluziska je jedna z 17 awtonomnych regionow w Španiskej. Wona je druha najwjetša a leži w juhu Španiskej. W sewjeru mjezuje na Ekstremadura a Kastilen-La Mancha, w wuchodźe na Murcia. W zapadźe mjezuje na Portugalsku a w juhu na Srjedźne morjo a Atlantiskim ocean.
Stolica Andaluziskeje je Sevilla, kiž je runočasnje najwjetše město Andaluziskej.
Prowincy
Andaluziska wobstej z wosom prowincow.
Krajina
We wuchodźe, w prowincy Almería, leži El Desierto de Tabernas, jenička pusćina w na europskim kontinenće. Na nju přizamknje so horiny Sierra Nevada. Přibrjóh je z drobnym pěskom posypany. We pobrjóžnaj krajinomaj Costa de la Luz a Cabo de Gata móže  wopytowar nimale njedótknjenu přirodu dožiwić.
Klima
Klima w Andaluziskej je jara wot měnliwe, dešćikojta region iberiskeje połkupy a runočasnje najsušiša region w Europje. Cyłkownje knježi w Andaluziskej mediterany klima. Štož woznamjeni horce a suche lěća a miłe, ale tež krute zymy. Dokelž je přibrjóh při Srjedźnym morju pak wot horinow před atlantiskom wětřikom škitany, knježi tam samo subtropiski klima. Z wjace hač 2.800 słónčnymi hodźinami wob lěto je Andaluziska najsłónčniša region w Španiskej.
Stawizny
711 přińdźechu Mawry přez Gibraltarski přeliw na iberisku połkupu. Córdoba bu za Mawry wažna a bu tohodla stolica zapado islamskeho mócnarstwa. Wot 9. lětstotka buchu Mawry přeco bóle wuhnate, doniž w lěće 1040 kalifat do wjacorych njewotwisnych statow rozpadny. Jeničce Granada w knježerstwje Mawrow wostanje a so hakle 1492 wuswobodźi.
Turizm
Turizm hraje w Andaluziskej wažnu rolu. Wuskutkuje so na cyłe hospodarstwo.
Wšelakorosć krajiny, miły klima, kulturelne herbstwo, wšelakorosć móžnych aktiwitow a wulkomyslna hospodliwosć dopomhachu k tomu, zo so Andaluziska k jednej z najatraktiwnišich dowolowych regionow sta.
Tradicionalne dowolowe cile su přibrjohi a města Sevilla, Córdoba a Granada. La Costa de la Sol je perfektnje za kupanje a tohodla wosebje pola swójbow woblubowana. Přibrjóh do Tarifa je perfektnje za wětřikowe surfowanje. Města Sevilla, Córdoba a Granada běchu centry w knježerstwa Mawrow. Mawriske twarjenje kaž La Torre de la Calahorra w Córdoba, La Alhambra w Gradana a La Giralda w Sevilla su woblubowane turistiske cile.
Ale tež aktiwny turizm je jara woblubowany. K tomu liča golfowanje, wopyt temowych parkow (na př. Tívoli World w Benalmádena), sněhakowanje w Horiny Sierra Nevada a pućowanje.
Jěsć
Typiska andaluziska jědź je poliwka gazpacho. Tuta poliwka je zymna poliwka ze zeleniny kiž bazuje na pirěrowanych tomatach, paprikach a kurkach. Dalše typiske jědźe su pražena ryba, mórske płody a Serrano šunka. Hórski klima Andaluziskej poskići idealne klima za zrawjenje šunkow kiž su po cyłym swěće znata.
Architektura
Wjele architektoniskich wjerškow Andaluziskeje su z časa Mawrow. Hłownje su so tři typy twarjenjow dźerželi: mošeje, alcazares (hródy) a alcazabas (twjerdźizny). Ale tež woda je wažny element mawriskeje architektury, kiž jewi so na přikład w studnjach.
Žórła
¹ https://www.juntadeandalucia.es/
² https://www.ine.es/dynt3/inebase/es/index.html?padre=517&dh=1
³ https://www.ine.es/prodyser/espa_cifras/2014/files/assets/basic-html/page54.html
Kyštym
thumb|left Kyštym je město w Ruskej federaciji. Leži we wuchodnym předkraju Uralskich horin při rěce Kyštymka w aziskim dźělu Ruskeje w Čeljabinskej oblasći něhdźe 90 kilometrow sewjerozapadnje Čeljabinska. Ma něhdźe 38 tysac wobydlerjow.
Andaluziska
Žórła
⁴ Plikat, Bernd (2020): Andalusien Süd.Costa Sol - Costa de la Luz - Sierra Nevada. 6.Auflage. München: Bergverlag Rother
Kyštym
Sydlišćo je so w lěće 1757 jako Kyštymskij zawod załožiło a ma wot lěta 1934 měšćanske prawa.
Andaluziska
Žórła
⁵ Kennedy, Jefferey (2018/2019): Top 10 Andalusien & Costa del Sol. München: Dorling Kindersley Verlag
⁶ Drouve, A., Roy, S., Hunt, L. & Quintero, J. (2020): Spanien. 2.Auflage. Ostfildern: Verlag Karl Baedeker
Strunino
thumb|left Strunino je městačko w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje we Wladimirskej oblasći. Ma něhdźe 13 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1492 załožiło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.
Dokučajewsk
thumb|left
Dokučajewsk (do 1954 Еленовские Карьеры/Jelenowskije Karjery) je město w Donjeckej oblasći na wuchodnej Ukrainje. Leži něhdźe 35 kilometrow juhozapadnje Donjecka.
Ma něhdźe 23 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1912 załožiło a ma wot lěta 1954 měšćanske prawa. Wot lěta 2014 steji Dokučajewsk pod kontrolu njepřipóznateje separatistiskeje „Ludoweje republiki Donjeck“.
Wódna wuroć
Wódna wuroć (Persicaria amphibia) je rostlina ze swójby wuroćowych rostlinow (Polygonaceae).
Wopis
Wódna wuroć je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 30 hač do 300 cm.
Łopjena
Při wódnje formje łopjena su hač do 10 cm dołho stołpikate a dołhojće-jejkojte, nahe z wutrobojtym spódkom. Zemske formy maja wustupowace stołpiki a krótko stołpikate, dołhojće-lancetojte, kosmate łopjena. Łopjeńcy su na spódku skulojćene abo wutrobojte.
Kćenja
Kćěje wot junija hač do septembra. Róžojte kćenja docpěwaja dołhosć wot 3 hač do 4 mm a steja w cylindriskim, 3-5 cm dołhim kwětnistwje.
Zubornička
Zubornička ( Kleinsaubernitz) je wjes na wuchodźe hornjołužiskeho wokrjesa Budyšin. Słuša ke gmejnje Malešecy a leži 145 m nad mórskej hładźinu blisko jězora Olba. Hač do lěta 1994 běše samostatna gmejna z wjesnymaj dźělomaj Stróža a Lemišow (wot 1950).
Geografija
Susodne wjeski su Dubo na sewjerowuchodźe, Wukrančicy (wobě we Wysokodubrawskej gmejnje) na wuchodźe, Dubrawka na juhu, Hućina na zapadźe a Stróža zady Olby na sewjerozapadźe. Přez Zuborničku wjedźe statna dróha S 109 (Budyšin–Niska).
Stawizny
Hač do kónca 19. lětstotka bě Zubornička poměrnje mała holanska wjeska z něhdźe 200 wobydlerjemi (1834: 160, 1890: 168). Hakle z wotkrywanjom brunicoweje jamy Olba a z tym zwjazanej spěšnej industrializaciju rozrosće ličba wobydlerstwa w běhu někotrych lět na nimale 600 (1925: 598, 1939: 569). W běhu tutoho razantneho přetworjenja wjeski na dźěłaćerske sydlišćo so tež serbska rěč do dalokeje měry zhubi.
Wobydlerstwo a rěč
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 238 wobydlerjow, mjez nimi 212 Serbow (89 %). Arnošt Černik zwěsći 1956 serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 31,8 %. Nimo industrializacije přinošowaše tež přichad přesydlencow z něhdyšich wuchodnych kónčin Němskeje tomu wuwiću.
Po ludličenju w lěće 2011 bydlachu we wsy 338 wobydlerjow w přerěznej starobje wot 47,3 lět (Sakska: 46,4).
Ghindești
Ghindeşti (1956–1992: Ленинский/ Leninskij) je městačko na sewjeru Moldawskeje.
Ma něhdźe dwaj tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1952 załožiło a ma wot lěta 1956 měšćanske prawa.
Čerwjeny drěn
Čerwjeny drěn (Cornus sanguinea) je rostlina ze swójby drěnowych rostlinow (Cornaceae). Dalše serbske mjeno je drěnka.
Wopis
Čerwjeny drěn je w lěću zeleny kerk, kotryž docpěje wysokosć wot 1 (2) hač do 5 m. Rostlina twori wotnožki. Wurostki su husto kosmate.
Skora je čerwjena, zdźěla tež čorna a wobsahuje antocyany. Drjewo je twjerde a zhibujomne.
Młode hałuzy su čerwjene. Na spočatku su kruće zrunane, mjeztym zo pozdźišo jako wobłuk přewisuja. Swětłowy bok hałuzoweje skory je předewšěm w zymje sylnje čerwjeny.
Łopjena
Přećiwostejne łopjena su eliptiske abo owalne, jejkojte hač šěroko-lancetojte, wótre, cyłokromne, krótko stołpikate a docpěja dołhosć wot 5 hač do 8 cm (wot 4 hač do 10 cm). Wone ma 3-4 pory nerwow a su na woběmaj bokomaj zelene. Na delnim boku su kosmate. Jich kroma je hładka.
Jich nazymske barbjenje je (čorno)čerwjene.
Kćenja
Kćěje wot meje hač do junija. Štyriličbne kćenja su běłe a steja w 4-8 cm šěrokich, hustych wokołkowych pakićach. Wone so po łopjenach jewja. Krónowe łopješka docpěja dołhosć wot 4 hač do 6 mm.
Płody
Kulowate płody su módročorne, hač 8 cm tołste póčkate płody. Wone wot septembra dozrawja a so hodźa jenož dospołnje zrałe jěsć.
Stejnišćo
Rosće w žiwych płotach, w swětłych lěsach a na lěsnych kromach.
Wužiwanje
Rostlina so jako pioněrsku drjewinu dla tworjenja wotnožkow plahuje, předewšěm při rekultiwowanju drjebiznowych a pustych płoninow.
Robert Mugabe
Robert Gabriel Mugabe (* 21. februara 1924 w Harare, Rhodesiska; † 6. septembra 2019 w Singapurje) bě simbabweski politikar, kiž knježeše wot njewotwisnosće 1980 hač do nowembra 2017 nad afriskim krajom.
W lěće 1980 dobudźe ze swojej Zimbabwe African National Union (ZANU) wólby w tehdyšej Rhodesiskej a sta so z prěnim čornym premierministrom kraja. Po 37 lět trajacym knjejstwu – najprjedy jako premier (1980–87) a pozdźišo jako diktatoriski prezident – bu wón, kiž bě z 93 lětami zdobom najstarši hłowa stata na swěće, w nowembrje 2017 přez njekrawny wojerski puč wotsadźeny.
Ekwador
thumb|left|Wulkan Chimborazo je najwyše městno Ekwadora
Ekwador ( República del Ecuador, kičwa Ecuador Mamallakta) je njewotwisny stat při Ćichim oceanje w sewjerozapadźe Južneje Ameriki. Mjezuje z Kolumbiskej w sewjeru a z Peruwom w juhu. Stolica je město Quito, kotrež leži w Andach we wysokosći wot 2850 metrow. Najwjetše město je pak w runinje při pobrjoze Pacifika ležacy Guayaquil (2,2 milionaj wobydlerjow). Mjeno dósta kraj po ekwatorje, kotryž přeběži stat ze zapada do wuchoda. K Ekwadorej słušeja tež 1000 km wot pobrjoha zdalene Galapagoske kupy z jónkrótnej fawnu a floru.
W Ekwadorje knježi zasadnje tropiska, włóžna klima, wosebje w přimórskej runinje a w Amaconasowej nižinje we wuchodźe. Na wysočinje w srjedźišću kraja je pak zymnišo a chětro sucho. Najwyši wjeršk Ekwadora je wulkan Chimborazo (6.310 m), kotryž je – ze srjedźišća zemje ličene – najwyše wuhorbjenje na swěće.
Najwjetše města su :
Karlo Jordan
mini|upright|Karlo Jordan
Karlo Jordan (* 22. meje 1885 w Popojcach; † 3. meje 1967 w Choćebuzu) bě delnjoserbski wučer a narodny prócowar.
Narodźi so jako syn serbskeho wučerja, spisowaćela a narodneho prócowarja Hendricha Jordana w delnjołužiskich Popojcach. Po studiju wučerstwa skutkowaše štyri lěta w swojej ródnej wsy a potom we Wusokej pola Wětošowa. W lěće 1937 bě prěni delnjoserbski wučer, kotrehož nacije z Łužicy wupokazachu. Po Druhej swětowej wójnje bě sekretar Domowiny za Delnju Łužicu. Wot 1949 wuwučowaše delnjoserbšćinu na Serbskej ludowej uniwersiće w Chrósće a Bórkowach kaž tež na Serbskej rěčnej šuli w Dešanku.
We Wusokej wutwori Jordan serbsku rejwansku skupinu, dwójny spěwny kwartet a chór, kotryž tež dirigowaše. Wuda serbske spěwy za měšane chóry a pisaše za Bramborski Serbski Casnik a dalše serbske časopisy. Zawostaji najwjetšu serbsku knihownju w Delnjej Łužicy, kotraž bě zdónk biblioteki Choćebuskeho Serbskeho muzeja.
Wot lěta 1910 bě z čłonom Maćicy Serbskeje a zdobom aktiwny sobustaw a pokładnik jeje delnjoserbskeje sotry. W lěće 1930 organizowaše swjedźeń k 50. jubilejej Maśicy we Wětošowje sobu.
Jeho row nadeńdźe so na Choćebuskim Sewjernym kěrchowje.
Wagaršapat
thumb|left
Wagaršapat ( Վաղարշապատ; do 1945 – Wagaršapat; do 1992 – Ečmiadzin/ Էջմիածին) je město w Armenskej. Leži w Armawirskej prowincy něhdźe 30 kilometrow južnje Jerjewana.
Ma něhdźe 46 tysac wobydlerjow.
Běły komonc
Běły komonc (Melilotus albus) je rostlina ze swójby łušćinowcow (Fabaceae).