cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jan Awgust Sykora
Jan Awgust Sykora spisa cyły rjad nabožinskich a popularnohistoriskich knihow, kotrež wuda zwjetša w rjedźe Serbskeho lutherskeho knihowneho towarstwa. Jeho basnje wostachu we wšelakich časopisach rozbrojene.
Sykora bě subsenior Lipšćanskeho Serbskeho prědarskeho towarstwa a wot lěta 1861 čłon Maćicy Serbskeje. Jako farar reprezentowaše pozdźišo konserwatiwne křidło serbskeho ewangelskeho duchownstwa a wustupi 1886 jako protest přećiwo rěčnej swojotnosći a kritiskej křesćanskosći Jana Radyserba-Wjeloweje knihi „Trójniki“ z Maćicy. Awtobiografiski spis, w kotrymž wopisa Sykora žiwjenske wobstejnosće Malešanskeje wulkoburskeje swójby, wuda Ota Wićaz w lěće 1936 pod titulom W Malešecach před 100 lětami.
Jeho narowny kamjeń steji při južnej fasadźe Smělnjanskeje ewangelskeje cyrkwje swj. Jana.
Sewjersk
thumb|left Sewjersk ( Северск) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije.
Leži při rěce Tom w Tomskej oblasći něhdźe 15 kilometrow južnje Tomska. Ma něhdźe 108 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1949 załožiło a ma wot lěta 1954 měšćanske prawa.
Sykora
Sykora (němsce zwjetša Sickor, Ssykora abo Sickert) je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:
Wokrjes Hornje Błóta-Łužica
Wokrjes Hornje Błóta-Łužica ( Oberspreewald-Lausitz) je krajny wokrjes w braniborskim dźělu Delnjeje Łužicy, při hranicy ze Sakskej. Ma něhdźe 113.000 wobydlerjow. Zarjadniske sydło je Zły Komorow.
Sykora
Mjeno pochadźa wot ptačka sykorka.
Wokrjes Hornje Błóta-Łužica
Města a gmejny
(staw: )
Čóčka (optika)
thumb|Čóčka thumb|Čóčce Čóčka, tež čóčk  (Po Kralu tež sok) je optisce skutkowacy twarski element z dwěmaj swětło łamacymaj płoninomaj, z kotrejuž znajmjeńša jedna płonina je konweksnje abo konkawnje wjelbowana.
Milan Krajniak
Wot 2015 do 2017 bě z wudawaćelom internetoweho dźenika Konzervatívny výber. W lěće 2019 kandiduje we wólbach za słowakskeho prezidenta.
Kasimow
thumb|left thumb|left Kasimow (, Касыйм) je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Rjazanskej oblasći. Ma něhdźe 31 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1152 załožiło.
1964
1964 bě přestupne lěto z 366 dnjemi.
Wumrěće
mini|upright=0.4|[[Lubina Holanec]]
Rański jězor
Rański jězor ( Großräschener See, hač do 2011 Ilsesee) je nastawacy kumštny jězor w zapadźe Łužiskeje jězoriny mjez Ranjom a Sedlišćom w Delnjej Łužicy. Jězor nastawa w něhdyšej Murjowskej brunicowej jamje.
Kanal budźe w přichodźe zwjazować Rański jězor ze Sedličanskim jězorom.
Waškiwci
thumb|left
Waškiwci su městačko w oblasći Černiwci na zapadnej Ukrainje, blisko rumunskeje hranicy. Leža při rěce Čeremoš w historiskej Bukowinje něhdźe 40 kilometrow zapadnje města Černiwci.
Stawizny
Sydlišćo je so w lěće 1431 prěni raz naspomniło. Wot lěta 1903 ma měšćanske prawa. Wot 1774 słušachu Waškiwci k rakuskemu krajej Bukowina. Po Prěnjej swětowej wójnje přeńdźechu do Rumunskeje a wot kraja Druheje swětoweje wójny su dźěl Ukrainy.
Wobydlerstwo
Ma něhdźe pjeć tysac wobydlerjow.
Gorodišće
Gorodišće ( Городище) je mjeno dweju ruskeju městow:
Krónowe łopješko
thumb|299px|Skica [[kćenje|kćenja kamelije: Kr = krónowe łopješko]] Krónowe łopješka (petale) su nutřkowne kćenjowe přikrywne łopješka. Krónowe łopješka su často napadnje zbarbjene a/abo sformowane a maja funkciju překasancy za popróšenje přiwabić (přir. entomogamija).
Kćenjowa króna móže radiarnosymetriska abo zygomorfna być, su tež wšě předstajomne přechody wot lochko hač sylnje zygomorfne. Krónowe łopješka móža ze sobu zrosćene abo swobodne być.
Łučna wólša
Wopis
Łučna wólša je štom, kotryž docpěje wysokosć wot 10 hač do 25 m. Čerstwe drjewo štoma je oranžočerwjene.
Krónowe łopješko
Swobodne krónowe łopješka dźěla so často do ćeńkeho zakładneho dźěla, do "hozdźa", a do šěrokeho dźěla, do „platy“, mjez kotrymajž so zhibk přeběži (na př. pola najwjace nalikowych rostlin). Pola zygomorfnych kćenjow ze swobodnymi krónowymi łopješkami je často krónowe łopješko, kotrež dele pokazuje, zwjetšene a/abo nadpadnje zbarbjene a twori jako huba abo delnja huba „přizemišćo“ za překasancy (na př. fijałki, orchideje). Wosebita družina zygomorfnych kćenjow ze swobodnymi krónowymi łopješkami je mjetelojte kćenje.
Łučna wólša
Wopis
Króna je čumpata a kehelojta hač jejkojta. Zdónk dosaha daloko do króny. Młode hałuzy su nahe, oliwozelene, pozdźišo brune a błyšćace.
Krónowe łopješko
Kćenjowe króny ze zrosćenymi łopješkami móža likojte być (na př. płótna wijawka, petunije, kirbsy) abo zwonojte (na př. zwónčki, hórkowcy) być; často je wšak zakładny dźěl k wuskej krónowej role zrosćeny, kotraž často za chowanje nektara słuži. radiarnosymetriske kćenja z krótkej krónowej rołu rěkaja „kolesojte“, tajke z dlěšej krónowej rołu „stołpikotalerjojte“. Zygomorfne kćenja z krónowej rołu su často dwuhubate, t. r. kćenjowa króna je jenož do hornjeho dźěla (hornja huba) a do delnjeho dźěla (delnja huba) rozšćěpjena; krónowe łopješka, kotrež su na tworjenju dateje huby wobdźělene, su zwjetša jako miłke karby spóznajomne (na př. kozylisty z jednołopješkatej delnjej a štyriłopješkatej hornjej hubu).
Łučna wólša
Wopis
Na korjenjach sedźa kićojte hač koralojte rozrostki, w kotrychž su žiwe symbiotiske nitkowe bakterije. Wone dusyk z powětra zwjazaja a jón rostlinje k dispoziciji staja.
Krónowe łopješko
Cil plahowanja rostlin je často, hišće napadniše krónowe łopješka docpěć.
Łučna wólša
Łopjena
Łopjena su měnjate, owalne abo kulowate, dwójce rězane, prědku tupe a docpěja dołhosć wot 4 hač do 10 cm. Wone njesu 5-8 bóčnych nerwnych porow. Pupki a młode łopjena su lěpjate. Zymske pupki su stołpikate, čerwjenobrune, dołhojćo-jejkojte a docpěja dołhosć wot 8 hač do 9 mm.
Kćenja
Kćěje wot měrca hač do apryla. Kćenja so před łopjenami jewja. Muske a žónske micki su na samsnych hałuzach. Muske micki docpěja dołhosć wot 8 cm. Žónske hablojte kwětnistwa su čerwjenojte, stołpikate a docpěja dołhosć wot 1 cm. Wětr wěje próšk k žónskim kwětnistwam.
Wehner
Wehner je mjeno slědowacych wosobow:
Łučna wólša
Płódnistwa
Młode płódnistwa su zelene. Zrałe hablojte płódnistwa su ćmowobrune, dołho na štomje wostanu a docpěja dołhosć wot 1 hač do 2 cm. Worjechi su 3 mm dołhe a njesu na boku wuske křidleška. Płody wot septembra hač oktobra zezrawja.
Krónowe łopješko
thumb|left|petal = krónwowe łopješka, sepal = keluškowe łopješka
Łučna wólša
Stejnišćo
Rosće we łučinowych lěsach, na rěčkach a žórłach. Ma radšo hłubokosahace, mokre, wutkate, bazowe, zwjetša kisałe hlinjane, běłohlinowe a šćerkowe pódy.
Wótrozubaty rozraz
Wótrozubaty rozraz (Veronica argute-serrata) je rostlina ze swójby putnikowych rostlinow (Plantaginaceae).
W někotrych žórłach je swójbje trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae) přirjadowany.
Nadźanecy
K měšćanskemu dźělej słušeja nimo historiskeje wjeski tež bydlenske sydlišćo z 20. lětstotka, přemysłowa kónčina při Delnjokinjanskej dróze, šćerkowa jama a něhdyša Budyska deponija.
Stawizny
Na Wowčej horje nadeńdźe so prahistoriske pohrjebnišćo, kotrež słuša z wjace hač 2000 rowami k najwjetšim w Němskej. Wjeska sama naspomni so prěni raz w lěće 1345 jako knježe sydło Nadillicz a bě znajmjeńša wot 16. lětstotka we wobsydstwje Budyskeje rady.
Po Mukowej statistice mějachu Nadźanecy we 1880tych lětach sto wobydlerjow, z nich 79 Serbow a 21 Němcow. W lěće 1925 mějachu Nadźanecy 75 wobydlerjow, kiž běchu wšitcy ewangelscy.
Hač do lěta 1936 běchu Nadźanecy ze samostatnej gmejnu a potom najprjedy gmejnski dźěl Bošec. Wot 1979 do 1994 běchu dźěl gmejny Jenkec.
18. septembra
18. septembra abo '''18. požnjenca''' je 261. dźeń gregorianiskeje protyki (262. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 104 dnjow hač do kónca lěta.
Wšědny šćětkowy lišćak
Wšědny šćětkowy lišćak je rostlina ze swójby słódkich trawow (łaćonsce: Polypogon monspeliensis, Poaceae).
Oblasć Nowgorod
thumb|left|Cyrkej zmortwychstaća w [[Staraja Russa|Starej Rusi]]
Humboldtowa uniwersita
mini|Frontalny napohlad hłowneho twarjenja Pod lipami 6 mini|Emblem uniwersity
Oblasć Nowgorod
Oblasć Nowgorod ( Новгородская область/Nowgorodskaja oblast) je oblasć w sewjerozapadźe europskeje Ruskeje. Leži mjez Moskwu a Pětrohrodom we Wuchodoeuropskej nižinje kołowokoło Ilmenskeho jězora. Jeje zarjadniske sydło a z 218.000 wobydlerjemi jeničke wulkoměsto je Wjelikij Nowgorod, jedne z najstaršich ruskich městow.
Humboldtowa uniwersita
Humboldtowa uniwersita w Berlinje (skrótka HU Berlin, Humboldt-Universität zu Berlin, 1828–1945: Friedrich-Wilhelm-Universität) bu 1809 wot pruskeho krala Bjedricha Wylema III. jako uniwersita w Berlinje załožena a zahaji w lěće 1810 wučbu. Najwjetša a najstarša wysoka šula w němskej stolicy je wot 1949 po wučencomaj Wilhelmje a Alexanderje von Humboldće pomjenowana. Wona ma swoje hłowne sydło w palaisu princa Heinricha na dróze Pod lipami w měšćanskim dźělu Mitte.
Oblasć Nowgorod
W lěće měješe Oblasć Nowgorod  wobydlerjow. Z nich běchu 88,4 % Rusojo.
Humboldtowa uniwersita
Hač do lěta 2020 buchu cyłkownje 56 nošerjow Nobeloweho myta z Humboldtowej uniwersitu asociěrowani. Mjez nimi su absolwenća uniwersity kaž tež dołholětni akademiscy čłonojo fakultow abo z HU zwjazanych slědźenskich organizacijow.
W lěće 2018 měješe Humboldtowa uniwersita wjace hač 43.000 studentow a nimale 4.000 sobudźěłaćerjow, mjez nimi 461 profesorow.
K serbskim studentam a doktorandam Humboldtoweje uniwersity słušachu mjez druhim Alfred Krawc, Jan Rawp, Hinc Šewc, Měrćin Kasper, Detlef Kobjela a Dietrich Šołta. Frido Mětšk tu habilitowaše a Pawoł Nedo bě wot 1964 tuhdyši profesor za ludowědu.
Dobrjanka
Sydlišćo je so w lěće 1623 załožiło a ma wot lěta 1943 měšćanske prawa.
Markranstädt
Markranstädt je sakske město w Lipšćanskim wokrjesu. Nadeńdźe so dwanaće kilometrow juhozapadnje Lipšćanskeho stareho města mjez saksko-anhaltskej hranicu a Lipšćanskim měšćanskim dźělom Grünau a ma něhdźe 15.000 wobydlerjow.
Sydlišćo naspomni so prěni raz w lěće 1285 jako sydło sudnistwa.
Strežewoj
thumb|left
Strežewoj ( Стрежевой) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije.
Leži při Obje w Tomskej oblasći něhdźe 670 kilometrow sewjerozapadnje Tomska. Ma něhdźe 41 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1966 załožiło a ma wot lěta 1978 měšćanske prawa.
Lozowa
thumb|left|Biblioteka
Lozowa je město w Charkiwskej oblasći na Ukrainje. Leži při rěce Lozowa něhdźe 140 kilometrow južnje Charkiwa.
Ma něhdźe 57 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1869 załožiło a ma wot lěta 1939 měšćanske prawa.
Seklička
Seklička (Iberis) je ród ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Europska rjemjenica
Europska rjemjenica (Loranthus europaeus) je rostlina ze swójby rjemjenicowych rostlinow (Loranthaceae).
1816
1816 bě přestupne lěto z 366 dnjemi.
Charabali
Charabali je město w ruskej oblasći Astrachań. Ma něhdźe 18 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1789 załožiło a ma wot lěta 1974 měšćanske prawa.
Horki (oblasć Mahiljow)
thumb|left
Horki je město w Mahiljowskej oblasći na wuchodźe Běłoruskeje. Je zarjadniske sydło Horackeho rajona.
Leži při rěce Pronja něhdźe 60 kilometrow sewjerowuchodnje Mahiljowa.
Ma něhdźe 34 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1544 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1861 měšćanske prawa.
Sprjewinodołski jězor
Sprjewinodołski jězor ( Spreetaler See) je nastawacy kumštny jězor we Łužiskej jězorinje mjez Wojerecami a Grodkom na teritorijomaj gmejnow Sprjewiny Doł a Halštrowska Hola. Jězor nastawa w něhdyšej brunicowej jamje Sprjewiny Doł.
Pławny kanal budźe w přichodźe zwjazować Sprjewinodołski jězor ze Zabrodskim jězorom.
David Woodard
mini| Woodard, wokoło 2020 David Woodard (IPA: /ˈdeɪvɪd ˈwʊdərd/; křćeny 6. apryla 1964 w Santa Barbara, California) je US-ameriski spisowaćel a komponist.
Lisćowcowy jemjel
Po někotrych žórłach so swójskej swójbje jemjelowych rostlinow (Viscaceae) přirjaduje.
Wopis
Lisćowcowy jemjel je kerk, kotryž docpěwa wysokosć wot 20 hač 50 cm. Rostlina je na štomach rosćeny połpřižiwnik, při čimž rostlina je pak muska pak žónska.
Hałuzy su wjacekróć widličkojće rozhałuzowane.
Łopjena
Łopjena su měnjate, lancetojte abo lancetojće-łopatkojte, kožane a přecozelene.
Kćenja
Kćěje wot februara hač do apryla. Njenahladne kćenja steja po třoch hač po pjećoch w promješkach.
Płody
Płody su błyšćace běłe abo žołtojte a docpěwaja wulkosć wot hač do 1 cm.
Stejnišćo
Rosće na lisćowych štomach, předewšěm na topołach, wjerbach a jabłučinach, ale tež na běłych jědlach a chójnach. Při tym cyca wodu a žiwne sele z žiwićelskych rostlinow, mjeztym wuhlikowe hydraty sam twori.
Rozšěrjenje
Rostlina je w južnej Skandinawiskej srjedźnej a južnej Europje rozšěrjena.
Maćizny
Rostlina wobsahuje jědojte lektiny a wiskotoksiny.
Poddružiny
Po wjazanju na rozdźělne žiwićelowe štomowe družiny so znutřka družiny Viscum album wjacore poddružiny abo "žiwićelowe rasy" rozeznawaja:
Prjedy druhdy jako poddružina (Viscum album subsp. coloratum) wjedźena korejski abo japanski jemjel so porno tomu dźensa jako swójska družina (Viscum coloratum) wobhladuje. Při někotrych awtorach eksistuje aziska poddružina Viscum album subsp. meridianum (Danser) D.G.Long
Jenačkowe rostliny
Jenačkowe rostliny (Parnassioideae) je podswójba znutřka swójby Kapralcowych rostlinow (Celastraceae).
Wobsahuje sćěhowace rody:
Jan Ćichor
Jan Ćichor ( Johann Cichorius; * 7. junija 1630 we Wulkich Ždźarach, † 3. junija 1669 we Wóslinku) bě serbski ewangelski farar, magister a přełožer.
Narodźi so jako syn fararja a wopytowaše šulu we Wojerecach kaž tež gymnazij w Budyšinje (1642–44). Wot 1644 do 1651 studowaše we Wittenbergu teologiju a zakónči studij jako magister. Po nawróće do Łužicy bě 1655/56 najprjedy z diakonom we Wojerecach a potom hač do lěta 1663 tam z archidiakonom. Wot 1663 hač do swojeje smjerće skutkowaše jako farar we Wóslinčanskej wosadźe.
Ćichor zawostaji w rukopisu serbske přełožki njedźelskich a swjedźenskich sćenjow a epistlow.
Powiat polkowicki
Powiat polkowicki je powiat (wokrjes) w pólskim Delnjošleskim wojewódstwje z wokrjesnym městom Polkowice ( Polkwitz). Wokrjes ma přestrjeń wot 780 km² a něhdźe 61.000 wobydlerjow.
Gmejny
Powiat wobsteji z třoch měšćansko-wjesnych gmejnow a třoch wjesnych gmejnow.
George Washington
George Washington (* 22. februara 1732 we Wakefieldźe, Virginia; † 14. decembra 1799, Mount Vernon, Virginia) bě US-ameriski politikar a wot 30. januara 1789 hač do lěta 1797 prěni prezident nowozałoženych Zjednoćenych statow.
Wón ma jendźelske korjenje. Wot 1759 hač do swojeje smjerće bě woženjeny z Marthu Washington, rodźenej Dandridge.
Po Washingtonje stej zwjazkowy stat Washington kaž tež US-ameriska stolica Washington, D.C. pomjenowanej.
Jan Pawoł Křižan
mini|upright=0.4|Jan Pawoł Křižan mini|upright=0.4|Narowny kamjeń Křižana na Hodźijskim kěrchowje
Jan Pawoł Křižan ( Johann Paul Zieschank; * 12. decembra 1854 w Sćijecach, † 22. februara 1923 w Hodźiju) bě serbski ewangelski farar, spisaćel a dołholětny předsyda Maćicy Serbskeje.
Žiwjenje
Jan Pawoł Křižan narodźi so jako syn Sćiječanskeho bura a wopytowaše wot 1868 do 1877 Budyski gymnazij. Po šuli studowaše hač do 1881 w Lipsku, Tübingenje a Jenje ewangelsku teologiju a nastupi 1881 městno jako kapłan a serbski prědar w Kamjencu. Wot 1883 skutkowaše jako kapłan w Hodźiju. Po smjerći tamnišeho fararja Jaroměra Hendricha Imiša w lěće 1898 přewza Křižan farske městno.
Hižo jako student wuda Křižan modlerske knižki. Pozdźišo staraše so wo wobnowjenje serbskorěčneje nabožinskeje wučby w šulach Kamjenskeho wokrjesa a wozjewješe w Misionskim Posole a w časopisu Pomhaj Bóh nabožinske basnje. Wot 1889 do 1922 běše z redaktorom Předźenaka a wot 1899 do 1922 redigowaše tež Misionski Posoł. Wobaj nadawkaj w decembru 1922 ze strowotniskich přičin woteda. Nimo toho zaběraše so z regionalnymi stawiznami, wosebje Hodźijskeje wosady.
Křižan bě wot lěta 1877 ze sobustawom Maćicy Serbskeje a předsteješe jej jako naslědnik Jurja Łusčanskeho wot 1903 hač do swojeje smjerće w lěće 1923.
Jan Pawoł Křižan bě woženjeny z Lenu, rodź. Mětec z Rašowa (1872–1946). Hromadźe měještaj dźowce Margaretu (* 1893, pozdźiša mandźelska Jana Renča) a Hilžbjetu (1902–1988, pozdźiša mandźelska Gerharda Renča) kaž tež syna Artura (1895–1916), kiž padny w Prěnjej swětowej wójnje.
Žamberk
thumb|left|Radnica thumb|left|Cyrkej thumb|left|Dźiwadło
Žamberk ( Senftenberg) je městačko w sewjerowuchodnej Čěskej, blisko Pólskeje hranicy. Ma něhdźe šěsć tysac wobydlerjow a přestrjeń 16,91 km². Přez město ćeče rěka Divoká Orlice.
Čóčka
Čóčka ma rozdźělne woznamy:
Fidel Castro
Fidel Alejandro Castro Ruz (, * 13. awgusta 1926 abo 1927 w Biránje, Kuba; † 25. nowembra 2016 w Havanje) bě kubanski rewolucionar a politikar. Nawjedowaše zhromadnje z Ernestom Che Guevaru Kubansku rewoluciju w lěće 1959 a běše šef knježerstwa wot toho hač do 2008, kaž tež statny prezident wot lěta 1976 hač do 2008. Po jeho wotstupje ze strowotniskich přičin přewza jeho młódši bratr Raúl kubanske knježerstwo.
Castro bu – wosebje na Kubje – tež mjenowany Maximo Lider („najwjetši nawjednik“).
Znamjensk
Znamjensk ( Знаменск) je mjeno dweju sydlišćow w Ruskej:
Šćótka
Šćótka (Corynephorus) je ród ze swójby słódkich trawow (Poaceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:
Sok (wjacezmyslnosć)
Sok ma rozdźělne woznamy:
Lew Dawidowič Trockij
mini|upright|Trockij w zažnych 1920tych lětach
Lew Dawidowič Trockij ( Лев Троцкий; * jako Lew Dawidowič Bronštejn, Лев Давидович Бронштейн w Janowce, Chersonski guwernement, Ruske kejžorstwo; † 21. awgusta 1940 w Coyoacán, Mexiko) bě ruski rewolucionar, komunistiski politikar, marxistiski teoretikar a produktiwny spisowaćel.
Po nim bu wot sowjetskeje stronskeje linije marxizma-leninizm wotchilacy směra trockizma pomjenowany.
Rudolf Medek
Rudolf Medek (* 8. januara 1890 w Hradcu Králové; † 22. awgusta 1940 w Praze) bě čěski spisowaćel, basnik, dramatikar, publicist a general.
Prawa dripatka
Prawa dripatka (Soldanella alpina) je rostlina ze swójby kropačkowych rostlinow (Primulaceae).
Njamorojce
Njamorojce ( Illmersdorf) su wjes w Delnjej Łužicy a wobydleny gmejnski dźěl Drjowka we wokrjesu Sprjewja-Nysa. Słuša k měšćanskemu dźělej Kózle a bě hač do 1. januara 1958 samostatna gmejna.
Geografija
Cyrkwinska wjes leži 5,5 kilometrow sewjerozapadnje Drjowka. Susodne wsy su Kóšnojce na wuchodźe, Źiwize na juhowuchodźe, Kózle na zapadźe a Brodkojce (město Wětošow na sewjerozapadźe.
Prawa dripatka
Wopis
Prawa dripatka docpěwa wysokosć wot 5 hač 15 cm.
Njamorojce
Wobydlerstwo a rěč
Po Mukowej Statistice Łužiskich Serbow mějachu Njamorojce srjedź 1880tych lět cyłkownje 152 wobydlerjow, z kotrychž běchu 100 Serbja (66 %). Arnošt Černik zwěsći porno tomu w 1950tych lětach jenož hišće dweju wot 123 wobydlerjow, kiž serbsce móžeštaj.
Prawa dripatka
Łopjena
Łopjena su na spódku stejace, kulowaće-jěrchenkojte a docpěwaja šěrokosć wot 1 hač 3 cm.
Njamorojce
Wobydlerstwo a rěč
Hač do lěta 1885 wotměwachu so w Njamorojcach Bože słužby w delnjoserbskej rěči.
Segeža
thumb|left thumb|left Segeža (, Segeža) je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w republice Karelskej. Ma něhdźe 27 tysac wobydlerjow. Sydlišćo je so w lěće 1914 załožiło a ma wot lěta 1943 měšćanske prawa.
Prawa dripatka
Kćenja
Kćěje wot apryla hač junija. Kćenjowy zdónk njese dwě hač tři kćenja a je bjezłopjenowy. Króna je módrowioletna, rědko běłojta, likojta, hač k srjedźišću škałobata a docpěwa dołhosć wot 8 hač 15 mm.
Stejnišćo
Rosće na wapnitych sněhowych pódach a we włóžnych žłobach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w horinach srjedźneje a južneje Europy, hač do wysokosćow wot něhdźe 1000-3000m, rozšěrjena.
Kopańce
Kopańce su gmejna w Braniborskej. Gmejna leži w srjedźišću wokrjesa Sprjewja-Nysa a ma někak pjeć tysac wobydlerjow.
Geografija
Gmejna mjezuje na sewjeru z Choćebuzom, na wuchodźe z Łukojcami, na juhu z Grodkom a na zapadźe z Drjowkom. Na juhu gmejny nadeńdźe so Grodkowski spjaty jězor při Sprjewi.
Gmejnske dźěle
Do Kopańc słušeja slědowace wjeski:
Wobydlerstwo
Po Mukowej Statistice Łužiskich Serbow běše srjedź 1880tych lět wot cyłkownje 204 wobydlerjow w Kopańcach samych 203 serbskorěčni a jenož jenički Němc.
Wobchad
We wsy nadeńdźe so zastanišćo železniskeje čary Berlin-Zhorjelc.
Washington
Washington móže być:
Pawlowsk
Pawlowsk ( Павловск) je mjeno wjacorych sydlišćow w Ruskej:
Pawoł Šenkar
Pawoł Šenkar (* 1. měrca 1925 w Serbskich Pazlicach, † 12. oktobra 1948 runje tam) bě jedyn z wjednikow młodźiny powójnskeho časa w serbskej Łužicy. Wón bě prěni serbski brigadnik hibanja Serbskeje młodźiny wot 1946 do 1948.
Žiwjenje
Pawoł Šenkar narodźi so jako jedyn z třoch synow žiwnosćerja do hornjoserbsko-katolskeje swójby. Z bratromaj Janom a Benom a sotru Marju kubłaše so w nabožnym a narodnym wědomju wote staršeju kaž tež wosadneho fararja Michała Miča. Po tym, zo Pawoł bě dwurjadownisku šulu w Njebjelčicach wuchodźił, poda so na rjemjesło mulerstwa. Nimo toho pomhaše nanej a maćeri w domjacnosći a nawuči sebi tak wšě ratarske dźěła. Tola Druha swětowa wójna njedaše dołho na so čakać a tak ćehnješe z bratromaj za Němcow do wójny. Z wójnskeje jatby so nawróćiwši dožiwi blisko Torhowa wukónc wójny ze zetkanjom ameriskich a sowjetskich wójskow. Tute doskónčne dobyće nad fašizmom, štož bě zdobom za serbski lud wuswobodźenje ze smjertneho stracha, pohoni jeho do dźěła. 1946 poda so z druhimi Serbami, mjez nimi Jurij Brězan, na brigadowanje do Juhosłowjanskeje. Wottam so wróćiwši załoži prěnju brigadu Serbskeje młodźiny, Serbskopazličansku brigadu, a bu jeje načolnik. Po boku Jurja Brězana skutkowaše 1947 a 1948 jako sekretar Serbskeje młodźiny w župje “Michał Hórnik”. Jeho rozprawy we „Hłosu Młodźiny“ (přiłoha Noweje doby) wo młodźinskim dźěle tuteje župy wotbłyšćuja jeho aktiwnosć. 1947 poda so na chwilu zaso ze serbskej brigadu do Juhosłowjanskeje, na natwar železniskeje čary Šamac–Sarajewo. Serbskopazličanska brigada poda so 16. februara 1948 jako prěnja brigada na twarnišćo Serbskeho domu. 1948 zwoła so Pawoł Šenkar do Centralneho serbskeho wuběrka, po tym zo bě so Serbski zakoń 17. apryla 1948 schwalił. Tak wěnowaše so jako přistajeny Domowiny předewšěm Wojerowskej župje “Handrij Zejler”. Tež 1948 poda so z wukrajnej brigadu „Alojs Andricki“ do Juhosłowjanskeje na twar awtodróhi Běłohród–Zagreb („awtodróha bratrowstwa a jednoty“). Z pioněrskej železnicu přepućowa Pawoł cyły wulki park “Maksiměr” w Zagrebje. Na zjězdźe brigadnikow w awgusće 1948 w Delnim Wujězdźe so hišće wobdźěli. Bórze na to, spočatk oktobra pak nahle na zazymnjenje płucow zemrě.
K jeho wosobinje
Šenkar bě zahorjeny za serbske młodźinske dźěło a rozumješe młodźinu do dźěła pohonjeć – jako dopokaz njech słuži tehdom sylna a žiwa Serbskopazličanska wjesna młodźina, wobstejaca z 25 do 27 młodostnych. Mjez nimi tež jeho štyri lět młódša sotra Marja, jej bě tehdy, 1947, 18 lět. Dopomina so na brigadowanje za serbski dom.
“Spěw a dźěło, to běštej fanal powójnskeje dźěćiny a młodźiny”, Helmut Ledźbor piše – a dale rěka w Serbskich Nowinach 2003 so na Pawoła Šenkarja dopominajo:
„Při rowje scharakterizowa Jurij Brězan Pawoła Šenkarja jako přikładneho, za česću nježedźaceho dźěłaćerja [...]”, “kotryž dawa přikład wšěm brigadnikam a na kotrehož woni ženje njezabudu.”
Jurij Brězan, kotryž bě wusko z nim hromadu dźěłał, powědaše husto wo anekdoće, kak je sebi Pawoła za prěnju brigadu za akciju „Natwarjamy Serbski dom“ zdobył. Tež w jeho awtobiografiji Mein Stück Zeit wěnuje so Pawołej z jadriwej dopomnjenku na meju 1948:
Ze swojej stajnej wjesołosću, zahoritosću za serbske młodźinske dźěło a ze stajnje wotewrjenym wuchom přeswědči serbsku młodźinu, zo móže swój přichod sama do rukow wzać a pokaza na trěbnosć pomocy ze stron młodźiny. “Pawoł Šenkar je zrozymjał wšěch młodźinskich za to dóstać.” To štož bě fašizm rozbił, chcyše zaso natwarić a sebi přez to lěpše žiwjenje stworić, tak dopominaše so Pawoł Brojer na Pawoła Šenkarja.
Pućrubar pokroka – 1. serbski brigadnik
Z wójnskeje jatby so dom wróćiwši widźeše chudobu a nuzu, kotraž witaše ze wšěch kóncow Łužicy. Wójna bě kónc apryla resp. spočatka meje 1945, w poslednich wójnskich dnjach, tež serbskich wsach pobyła. Kónc wójny bě Pawołej, w narodnym wědomju kubłanym, pak wumoženje a nadźija lěpšeho přichoda serbskeho ludu. Byrnjež so serbska dźěćina na puć do Čěskeje podała, zo by so tam kubłała, zwosta Pawoł we Łužicy a měješe zwostawacych wěsće poboku za natwarjace dźěło. Napjelnjeny z nadźiju a elanom hromadźeše sebi wokoło sebje wjesnu młodźinu, přeswědčeny wo lěpšim přichodźe Serbstwa, kotryž sebi móža jenož sami stworić. Tuž “do dźěła, do dźěła wšo štož strowe stawy ma!”
Tež za dźěćinu bě z přikładom a zwoła sej jich do brigady skupinskeho dorosta (BSD). Ze žortowej žiłku, mohł rjec pryzlemi, budźeše jich kedźbnosć: Tak běše sebi krótko do póstnic hólcy zwołał, jemu wróbliki popadnyć. Za što je Pawoł trjebaše, nochcyše jim přeradźić. Nazajtra běchu póstnicy a Pawoł předstaji žortnu scenu Jejkaceho Handrija. Jako so za sylny poklesk podźakowa, zejmowa Pawoł kłobuk a z kłobuka wulećachu wróbliki. Cyła přepjelnjena žurla so třaseše, hdys a hdyš křiki holcow. Dźěći so smějachu. Za hody 1945 bě Pawoł holcy prosył, zo bychu dźěćom jednore hrajki zešili a rukajcy spletli. Tež Połčničanski poprjanc bě za dźěći wobstarał. Kak bě jón a kofejowy hornčk z nadpismom “Hody 1945” wobstarał, njeje nikomu přeradźił. Su to tute wašnički Pawoła, kotrež přićahowachu dźěćinu a młodźinu do swojeho dźěła.
Za brigadnikow Serbskich Pazlic, kotrež spóznaješ na ćmowej sukni abo cholowach a běłej košli z čerwjenym rubiškom, organizowaše Pawoł zetkanja spěwneho, dźěławeho a wuknjenskeho razu. Tak zetkachu so Serbskopazličanscy husto z Njebjelčanskej brigadu w Hajkach k zhromadnemu spěwanju. Jónu poběchu tež na Butrowej horje. Z konjemi a z wozami su sebi hač k njej dojěli a potom běžachu spěwajo na Butrowu horu. Łušćan Kral a Cyžec Handrij přewodźachu jich na akordeonje. Spěwy bě z nimi do toho zwučował, nic jenož spěwać, ale tež pisać. Młodźina, kotraž njebě w šuli serbski pisać nawukła, wučeše so přez diktowanje serbskich kěrlušow a ludowych spěwow serbski. Pawoł zwubjeraše zmylki ze spisow swojich sobuwuknikow. Sam njebě ani pismika serbski w šuli nawuknył. Zwučowaše husto sam za sebje.
1946 organizowa Pawoł zajězd swojich młodostnych a Njebjelčanskich do delnjołužiskich Bórkow. Za transport bě sebi pola Weclichec nakładne awto z připowěšakom wupožčił. Dojědźewši do Bórkow zetkachu so w hosćencu “Serbski kral” z młodymi Delnjoserbami. Za hornjoserbskich młodostnych bě to prěni króč, zo so z Delnjoserbami a jich wočiwidnej druhej narodnej drastu zeznajomna a nawopak.
Doma na wsy brigadowaše Serbskopazličanska skupina mjezdruhim pola Wojnarjec, Cyžec a Glawšec. Tam krydźechu nowu třěchu abo natwarichu pola Wojnarjec-Mikławškec samo nowy statok.
16.2.1948 poda so w krutej zymje Serbskopazličanska brigada na dźěło na serbski dom. Bě to Jurij Grós, Hinc Klopert, Beno Lipič, Jurij Lebza, Beno Mikławšk, Beno Šwejda, Pawoł Cyž, Róža Glawšec, Lejna Hórnikec, Marja Chěžkec, Hana Lebzec, Marja Nowakec, Hana Šewcec, Monika Cyžec, Pawoł Šenkar a jeho sotra Marja. Pawoł bě młodostnych zahorił za dźěło, a spěwajo při -16°C dojědźechu do něhdźe 22 kilometrow zdaleneho Budyšina. Při sebi mějachu wšitko, štož bě na jedyn tydźeń dźěła trjeba: neple, chlěb, słomu, drjewo, přikryw, atd. Zastarachu so sami. Dwějo z šesnaćoch warichu w kuchini wobjed, dołhož druzy rozpadanki rumowachu. Dźěleše so po staturje: młode kale, połne mocy, ćěrjachu wóz z wotpadankami po Budyšinje, holcy starachu so wo zastaranje a wodźichu kary, wšako běchu tež woni ćežke dźěło wot ratarjenja zwučeni. Nawječor witachu potom přednoški a nowe serbske spěwy.
Na Serbskopazličansku brigadu slědowaše Krakečanska brigada, tež wo to je so Pawoł postarał a naslědne brigady organizowaše a přewodźeše.
Pawoł Šenkar wuznamjeni so w přirunowanju z druhimi nawodami brigadow w tym, zo je so sam ze swojeje wosobiny zajimował za serbsku spisownu rěč, serbske spěwy kaž tež za stawizny Serbow. Spisownu serbšćinu je druhim młodostnym spřistupnił w tym, zo zwučowaše z nimi serbski pisać. Zo by jich kubłał w serbskich ludowych spěwach, chodźeše na chórowe zwučowanja. W fašistiskim času njebě chwile, zo bychu so serbske ludowe spěwy wučili abo so scyła z nimi zeznali. Z Hórnikoweje historije čitaše Pawoł Šenkar swojim, ale tež druhim zajimowanym brigadnikam. Tak přichwatachu tež Budyscy do Serbskich Pazlic. Wón bě woblubowany a witany přednošowar mjez młodźinu, kotraž přez njeho wjele wo Serbach zhoni. “My sebi wažimy, zo je wón był w powójnskich lětach jedyn zahorjeny, přeswědčiły, serbski młody čłowjek, kiž je wšo činił, zo by so serbska rěč, serbska kultura narodnosć potajkim wožiwjała, wona aktiwna była, wón je jeho mocy stajił do našeho nowonatwara, hač je to Koslow był, hač su to dźěła doma byli w pomocy druhim a při serbskim domje”, tak dopomina so Jan Handrik w serbskim rozhłosu na Pawoła Šenkarja. Měješe jeho za symbol a přikład młodźinskeho brigadowanja. Wo symbolu w zwisku z Pawołom Šenkarjom rěči tež Jurij Brězan w jeho narěči na zetkanju serbskich brigadnikow:
“''Ale woprawdźite žro wšeho brigadowanja leži w tymle - je to wěrny podawk, ale wěrniši hišće symbol, a to mjeno, to jedne mjeno stoji za sto mjenow: Pawoł Šenkar bě načolnik Serbskopazličanskeje brigady. Sylny hólc a štož wón přimny, to wón dźeržeše. Wón bě nawuknył mulerstwo, ale nawuknył njebě ani jedneho serbskeho pismika pisnyć. Hdyž dźě bě šula była za to, serbskim dźěćom serbske słowo z huby wotbić a nic přiwučić. Jónu hodźinku před brigadnym wječorkom nadeńdźech jeho samlutkeho. Wón so stróži, hrabny zešiwk z blida a sydny so na njón. Na blidźe ležo wosta pobožny wosadnik. Hódnje so dźiwach. Potom so mi poradźi z lesću zešiwk do ruki dóstać. Do njeho bě Pawoł Šenkar zapisał z hłowy kěrluše, je z pomocu wosadnika korigował a [...] sprawne cenzurował a pod jednej pjatku napisnył hněwnje »fuj čert« – a čertej sadźił pak prawu serbsku hóčku na hłow’.''”
Jako bě swoje prěnje powědančko napisał, bě so Pawoł podał w meji 1948 na puć do Budyšina k Jurjej Brězanej. “''... wón na blaku někoho trjebaše, kotryž by so z nim wjeselił a z nim hordźił. Hordźił nic snadź wulkeho literarneho skutka dla – takle wón sam swoju powědku njeposudźowaše – ale hordźił tohodla, dokelž bě wón, tón njekubłany wjesny hólc a muler, z tym za swoje wzał tež duchowny dźěl žiwjenja. Ženje so přez pospyt pisanja bóle wjeselił njejsym hač tehdy a ženje mi to njeje było bóle zjaw, bóle wonkowny zjaw jedneho nutřkowneho wuwića kaž tehdom.”''
"Pawoł Šenkar, wón njebě čłowjek z kotrymž sy so lochko měł, we nim bě kruta wola a hdyž je jónu měł swój zaměr, to je wšo činił, zo by so docpěło. [...] Tón čłowjek je mi strašnje imponował, wón je był woprawdźe wobraz woprawdźiteho wuswobodźeneho młodeho Serba.”
“A hdyž sym pozdźišo za Pawoła Šenkarja, kotryž młody wumrě, napisał baseń, jeničku baseń, kotruž sym hdy za brigadnika pisał, tak sym baseń za Pawoła Šenkarja tež pisał za brigady.” Jurij Brězan, 14.10.1948: Za Pawołom Šenkarjom »Ty njejsy njesmjertne nam zawostajił Basnje a spisał wulcy wažne knihe. Ty njebě hudźbnik, moleŕ, kotromž wije So wěčny ławrjeńc. – Nihdy njejsy tajił, Zo prosty syn sy prostoh serbskoh luda. Nic wulki wótčinc, luda sławny wjednik – A tola Ty profeta puća z błuda Sy mnohim był, a njesł Ty jako posrědnik Sy chorhow žiwjenja po serbskim kraju. Brigadnik prěni był sy naroda A prěni nowoh domu dźěłaćeŕ. Přezahe pilnu ruku zlemiła Je smjerć. Nět daj ći Bóh swój swjaty měr A wěčny wotpočink we swojim raju.«
Wutoru, 12. oktobra 1948, zemrě w starobje 23 lět Pawoł Šenkar. Ze Serbskich Pazlic do Njebjelčic přewodźeše syła Serbskeje młodźiny z Hornjeje a Delnjeje Łužicy Pawoła na wěčny wotpočink. Jako prěnja zmawowaše Serbskopazličan brigadna chorhoj, wjele jej sćěhowachu – symbol dźěłowych brigadow, za kotrež je wón był žiwy. Beno Šołta přednjesy baseń Jurja Brězana a Njebjelčanscy rozžohnowachu Pawoła ze spěwom Ow Božo, smil so nade mnu.
Wuznamjenjenje
Pawoł Šenkar je symbol powójnskeho brigadowanja. Wo tym swědči dźensa hišće kamjentny pomnik, kotryž wita nad zachodom něhdyšeho hosćenca “Bjesada” w Serbskim domje. Pomnik, kotremuž rěkaja “Serbski brigadnik”, z ruki Konrada Zyndy (němsce Sende; *1900, † 1958 we Wojerecach) ma podobu Pawoła Šenkarja. Wón steji za njesebične a njeličomne dźěło serbskich brigadow, bjez kotrychž njebě Serbski dom so natwarić hodźał.
Pioněrske přećelstwo mjez šulerkami a šulerjemi Worklečanskeje šule a Budyskeje SPWŠ “Hermann Matern” nošeše mjeno “Pawoł Šenkar” a jeho z tym česćowaše.
Přestupne lěto
Přestupne lěto je w gregorianiskej protyce lěto, kotrež ma 366 město 365 dnjow. Dokelž traje słónčne lěto dokładnje 365,2425 dnjow, trjebamy kóžde štwórte lěto přidatny dźeń, kotryž mjenuje so přestupny dźeń. Tutón wupadnje trójce w 400 lětach, mjenujcy přeco na wróćicy lětstotka. Potajkim wurunuje přestupny dźeń mału diferencu mjez protyčnym a słónčnym lětom.
Rěpišćo
mini|Rěpišćo a brunicowa jama sewjernje wsy na hamtskej karće z lěta 1920
Rěpišćo (prjedy tež Rěpišća; Reppist) bě delnjołužiska wjeska blisko Złeho Komorowa, kotraž słušeše wot lěta 1974 jako měšćanski dźěl do tutoho města.
Wjes měješe něhdźe 600 wobydlerjow a ležeše něhdźe tři kilometry sewjerowuchodnje Złokomorowskeho stareho města při Rajnicy a Rěpišćanskej rěčce, promjenju Čorneho Halštrowa a Wólšinki. Hač na někotre chěže blisko Złokomorowskeho dwórnišća bu wjes w lětomaj 1986/87 wotbagrowana za Murjowsku jamu.
Susodne sydlišća běchu Rowna (†) a Sowjo (†) na sewjerozapadźe, Bukowka (†) a Rań na sewjeru, Sedlišćo a Žarnow (†) na wuchodźe kaž tež Gat a Zły Komorow na juhowuchodźe.
Stawizny
Wjeska naspomni so prěni raz pisomnje w lěće 1370 jako Repist. Wjesne mjeno pochadźa wot serbskeho słowa „rěpa“. Rěpišćo słušeše do Złokomorowskeho knjejstwa, kotrež bu wokoło 1450 přetworjene na kursakski hamt. Cyrkwinsce bě z dźělom Złokomorowskeje ewangelskeje wosady, měješe pak wot lěta 1870 swójsku kapałku, kotraž so po zasydlenju pólskich katolskich dźěłaćerjow nachwilnje simultanje wužiwaše. W lěće 1871 wotewrichu z jamu „Marie“ (pozdźišo „Marie I“) prěnju brunicowu jamu na wjesnych zahonach.
Po Mukowej statistice rěčachu we 1880tych lětach hišće něhdźe 200 wobydlerjow serbsce, při čimž bydlachu po njeho podaćach dla brunicoweje jamy a wulkeje briketownje tehdy tež hižo 200 „njeserbskich“ (němskich a pólskich) wobydlerjow w Rěpišću.
Jenačk
Jenačk (Parnassia) je ród z podswójby jenačkowych rostlinow (Parnassioideae) znutřka kapralcowych rostlinow (Celastraceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
12. decembra
12. decembra abo '''12. hodownika''' je 346. dźeń gregorianiskeje protyki (347. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 19 dnjow hač do kónca lěta.
Do 19. lětstotka
thumb|120px|Marie Tussaud (* 1761)
19. lětstotk
mini|120px|Jan Pawoł Křižan (* 1854)
thumb|120px|Edvard Munch (* 1863)
1901–1950
thumb|120px|Frank Sinatra (* 1915)
Do 20. lětstotka
mini|upright=0.4|Kito Wylem Broniš mini|upright=0.4|[[Jaroměr Hendrich Imiš]]
20. lětstotk
mini|upright=0.4|Arnošt Holan
thumb|upright=0.4|Theodor Heuss († 1963)
Rozraz (Pseudolysimachion)
Rozraz (Pseudolysimachion) je podród ze swójby putnikowych rostlinow (Plantaginaceae).
Korablino
thumb|left Korablino je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Rjazanskej oblasći. Ma něhdźe 11 tysac wobydlerjow.
Rozraz (Pseudolysimachion)
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Rakuska dripatka
Rakuska dripatka (Soldanella austriaca) je rostlina ze swójby kropačkowych rostlinow (Primulaceae).
Korablino
Sydlišćo je so w lěće 1594 załožiło a ma wot lěta 1965 měšćanske prawa.
Wšědna šćótka
Wšědna šćótka je rostlina ze swójby słódkich trawow (łaćonsce: Corynephorus canescens, Poaceae).
Mongolšćina
Mongolšćina je najwuznamniša rěč ze skupiny mongolskich rěčow a hłowna kaž tež hamtska rěč w Mongolskej. Rěči z njej wokoło 6 milionow ludźi w Mongolskej a dalšich kónčinach na teritorijach Ruskeje, Chinskeje ludoweje republiki a Kirgiskeje. Za standardnu wariantu rěče ma so najwjace wužiwany dialekt Chalcha.
Čechow
Čechow je mjeno wjacorych sydlišćow w Ruskej:
Mongolšćina
Klasifikacija
Chalcha-mongolšćina słuša k centralnej hałuzy mongolskich rěčow, kotrež buchu pak z Turkowskimi rěčemi a Tunguziskimi rěčemi k altajskim rěčam zjimane (Genetiska jednosć altajskich rěčow bu nic powšitkownje akceptowana). Wona je z druhimi mongolskimi rěčemi blisko přiwuzna a nic přeco jasnje wotmjezujomna. Wosebje juhomongolske w Nutřkownej Mongolskej rěčane dialekty ale tež ojratiske dialekty w zapadnej Mongolskej buchu druhdy jako separatne rěče wobhladowane. Wo klasifikaciji hlej nastawk Mongolske rěče.
Geografiske rozšěrjenje
Centralna mongolšćina je najčasćišo rěčana mongolska rěč a rěči so wot něhdźe 2,3 milionow rěčnikow w Mongolskej republice a dalšich něhdźe 3,5 milionow w Nutřkownej Mongolskej. Wyše toho je mjeńšinowa rěč w Burjatskej (Ruska) a Kirgiskej.
Čechow
Čechow je nimo toho swójbne mjeno slědowacych wosobinow:
Mongolšćina
Konsonanty
Chalcha-mongolšćina ma slědowace konsonantowe fonemy:
Wokale
Chalcha-mongolšćina ma slědowace sydom Wokalne fonemy: (Kyrilisce/IPA)
Wšě wokale wustupuja krótce a dołho; /u/, /ʊ/, /ɔ/, /e/ a /a/ tež z й jako diftong.
Mongolšćina ma wokalnu harmoniju. Při tym buchu wokale do prědnich (w mongolskim rěčnym wužiću žónske), to su /e/, /o/ a /u/, ale tež zadnje (mongolsce muske), to su /a/, /ɔ/ a /ʊ/, rozdźělowane; /i/ je neutralny. We słowje wustupuja regularnje jenož prědnje abo jenož zadnje wokal. /i/ móže z woběmaj wustupować.
Wjele sufiskow wustupuje w štyri rozdźělene formy, při tym so dalše rozdźělowanje přidaja. Wokal sufiksa so złoži při tym po poslednim wokalu kmjena a drje po slědowacej šemje:
Přizwukowanje
Słowo, kotrež jenož krótke wokale wobsahuje, bu přeco na prěnjej złóžce přizwukowane. Słowo z dołhimi wokalemi resp. diftongemi bu na prěnim dołhim wokalu/diftongu přizwukowane. Njepřizwukowane krótke wokale buchu zwjetša sylnje redukowane, na kóncu słowa wone cyle wotpaduja.
Morfologija
Mongolšćina so wuzběhuje přez dospołnje sufigowacu morfologiju a bu k aglutinowace rěče słuša. Dalše detaile a konkretne přikłady wo nominalnej a werbalnej morfologiji su w nastawku Mongolske rěče.
Nomen
Za mongolski nomen je předewšěm kategorija pad relewantna. Numerus hra druhorjadnu rólu. Genus njeeksistuje.
Pady
Buchu za mongolšćinu w cyłku sydom padow akceptowane, a to nominatiw, genitiw, datiw/lokatiw, akuzatiw, ablatiw, instrumental, komitatiw a alatiw.
Zakładne formy padowych sufiksow (kóncowki wariěruja zdźěla hdy po kóncowce kmjena; 4 steji za štyri formy sufiksa (a/o/e/ö), 3 za tři formy (a/o/e) a 2 za dwě formje (u/ü) resp. (a/e) wotpowědujcy wokalneje harmonije; )
Numerus
Markěrowanje numerusa je w mongolšćinje opcionalne a so skerje rědko wužiwa. Při wužiću numeralow bu skerje žadyn plural njemarkěrowany.
Eksistuja wjacore pluralowe sufiksy, kotrychž wužiće so zdźěla po fonologiskich kriterijach złoži, najčasćišo pak njeje předpowědźujomne. Najčasćiši sufiks je -ууд /-uud/2, dalšej stej -д /-d/ a -с /-s/. Za nomeny, kotrež woznamjenja ludźi, eksistujetej dwě dalšej kóncowce: -чууд /-čuud/2 (z kolektiwnym woznamom) a нар /nar/2.
Pluralowy sufiks steji před padowym sufiksom.
Posesiwne sufiksy
Nimo móžnosće, wužiwać wosobowe pronomeny w genitiwje jako posesiwny pronomen, ma mongolšćina tež sufiksy, z kotrymiž hodźitej so wobsydstwo abo přisłušnosć zwuraznjeć.
Posesiwne sufiksy steja za padowym sufiksom.
Pronomen
Swójske wosobowe pronomeny eksistuja za prěnju a druhu wosobu, mjeztym zo za třeću wosobu so wužiwa demonstratiwne pronomeny энэ /ene/ (tutón, tuta, tuto) a тэр /ter/ (tamny). Tež tu njeje rozdźěl po genusu. W druhej wosobje eksistuje kaž w němčinje familiarna (чи /či/) a zdwórliwa forma (та /ta/). W genitiwje plurala bu mjezy inklusiwnym (бидний /bidnij/) a eksklusiwnym (манай /manaj/) rozeznawane.
Werby
Mongolšćina ma bohaty repertoire na werbowych formach. Při tym so rozeznawa mjezy tři skupinami, kotrež rozdźělane funkcije wupjelnjuja. Wšěm zhromadne pak je, zo wupraja wone předewšěm tempus, aspekt a modus a zo njepokazaja žanu kongruencu.
Dalše detaile w nastawku Mongolske rěče.
Syntaks
Syntaks mongolšćiny so wuzběhuje přez to, zo wona zwjetša hłowofinalna je. Zakładny słowoslěd w sadźe je potajkim SOV, w nominalnych frazach nomen přeco na kóncu steji, a so postpozicje wužiwaja.
Pismowe formy
Prěnje za mongolske rěče wužiwane pismo bu wot Kitan před 10. lěttysacom (?) za čas chinskeje Tang-dynastije wužiwane, kotrychž chroniki tež jednotliwe słowa traděruja. Kitan załožowachu w sewjerowuchodnej Chinje Liao-dynastiju, wot kotrejež su wězo jenož małe jednotliwosće traděrowałe, w kotrejž pak prěni raz oficielnu mongolsku pismowu rěč předleži. Tute pismo twori potom bazu za tutu tungusiskich Dźurdźow (němsce Dschurdschen) Jin-dynastije. Jich teritorij bu potom kaž tutón chinskeje Song-dynastije wot Mongolow (Yuan-dynastija) dobywany.
Prěnje pismo srjedźneje mongolšćiny je wertikalne ujguriske pismo, kotrež bu na kóncu 12. lětstotka přewzate a na mongolšćinu přiměrjene. Najstarši zdźerženi pisomny dopokaz w formje narowneho napisa pochadźa z tutoho časa. Tehdy najwuznamniša literariska twórba, Tajne stawizny Mongolow, je drje jenož chinsce traděrowana, tola pušći so najebać toho konkluzije na wosebitosće tehdy wužiwaneje srjedźomongolskeje rěče ćahnyć. Klasiska forma tutoho tradicionelneho mongolskeho pismo bu w 17. lětstotku sfiksowana. Wona bu hač dźensa w Nutřkownej Mongolskej wužiwana.
Oficielne pismo mongolskeje Yuan-dynastije w Chinje bě tibetiske Phags-pa-pismo (1269–1368), ale tež chinske pismo bu za mongolske teksty intensiwnje wužiwane. Wot 13. hač do 15. lětstotka eksistuja mongolske teksty w arabskim pismje. Wob čas buchu hišće wjacore druhe pismowe systemy namjetowane, na př. wot Zanabazara wuwiwane Sojombo-pismo.
W lěće 1931 bu we Wonkownej Mongolskej najprjedy łaćonski alfabet, wot lěta 1937 na sowjetskim ćišću kyriliski alfabet zawjedźeny (z nowymaj pismikomaj za /ö/ a /ü/). W lěće 1941 bu wužiwanje literariskeje mongolšćiny a z tym tež stareho ujguriskeho pisma zakazane. Wot lěta 1994 bu klasiske pismo w Mongolskej zaso w hornich šulach wučene. Wono so často za firmowe tafle, loga a podobne dekoratiwne zaměry wužiwa, za wšě dalše dale kyriliski alfabet. W Nutřkownej Mongolskej so dale tradicionelne ujguriske pismo wužiwa.
Wotkazy
Wikipedija w mongolšćinje
1896
1896 bě přestupne lěto z 366 dnjemi.
Zelena wólša
Zelena wólša (Alnus viridis) je kerk ze swójby brězowych rostlinow (Betulaceae).
Wopis
Zelena wólša je jara rozhałuzowany, wysoki kerk, kotryž docpěje wysokosć wot 1 hač 3 m. Wutwori wuběžki.
Młode hałuzy su šěrobrune hač prochšěre.
Łopjena
Łopjena su měnjate, 10-20 dołho stołpikate. Łopjeńcy su jejkojte, přikónčene, na spočatku lěpjate, na hornim boku ćmowozelene, na delnim boku swětliše a błyšćace a docpěja dołhosć wot 5 hač do 8 cm. Jich kroma je jednory abo dwójce rězana. Zymske pupki su dołhojćo-jejkojte, čerwjenobrune a docpěja dołhosć wot 10 mm.
Kćenja
Kćěje wot apryla hač do meje (junija). Kćenja su njenahladne a so hromadźe z łopjenami jewja. Muske micki steja po dwěmaj hač po třoch, so hižo loni wutworja a naho přezymuja. Za čas kćěwje docpěja dołhosć wot 6 cm. Žónske kwětnistwa w pupkach přezymuja a hakle z łopjenami wočinja.
Kizel
thumb|left Kizel je město w europskim dźělu Ruskeje federacije. Leži při rěce Kizel w zapadnym předkraju Uralskich horin w Permskim regionje něhdźe 240 kilometrow sewjernje Perma. Ma něhdźe 16 tysac wobydlerjow.
Zelena wólša
Płódnistwa
Płódnistwa su hablojte, jejkojte a docpěja dołhosć wot 10 hač do 13 mm a šěrokosć wot 7 mm. Wone steja po třoch hač po pjećoch w kićach. Worjechi docpěja dołhosć wot 3 mm a njesu na boku wuske křidleška. Płody wot oktobra hač nowembra zezrawja.
Kizel
Sydlišćo je so w lěće 1750 jako Kizelowski zawod załožiło a ma wot lěta 1926 měšćanske prawa.
Püttlingen
Partnerske sydlišća
thumb|left|Cyrkej
Jurij Čornak
Jurij Čornak ( Georg Zschornack; * 23. nowembra 1934 w Nowej Wjesce, † 25. februara 2015) bě serbski młynk, inženjerski ekonom, předewzaćel a politikar (DBD a FDP).
Zelena wólša
Stejnišćo
Rosće na nahłych zwisach, lěsnych kromach abo rěčnych brjohach. Ma radšo wodu ćahace abo wot sakanja włóžne, na prawym měrje wutkate a kisałe hlinjane, běłohlinjane abo kamjentne pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je we wysokich horinach Europy a wysokich łožišćach srjedźnych horinow rozšěrjena, při čimž w Alpach wosebje w montanych a subalpinskich conach wustupuje.
Wužiwanje
Rostlina so k přikrućenje pódy w hórskich łožišćach, k škitanju lawinowych zwisow a k zadźěwanju erozije plahuje.
Ananas
Ananas (Ananas comosus) je rostlina ze swójby bromelijowych rostlinow (Bromeliaceae). Dalše mjeno je ananasowc.
Lisćina kulturnych pomnikow we Worklecach
Lisćina kulturnych pomnikow we Worklecach wobsahuje připóznate pomniki Worklečanskeje gmejny a jeje wjesnych dźělow, kotrež su w pomnikowej lisćinje Sakskeho krajneho zarjada za pomnikoškit zapisane (staw: 15. apryla 2014).
Zwenkau
Zwenkau je jedne z najstaršich městow w dźensnišej Sakskej a naspomni so prěni raz hižo w lěće 974 jako serbske sydlišćo w župje Chutici.
Dzeržinskij
Dzeržinskij ( Дзержи́нский) je mjeno wjacorych sydlišćow w Ruskej:
Zabrodski jězor
Zabrodski jězor ( Sabrodter See) je nastawacy kumštny jězor blisko Blunja we Łužiskej jězorinje. Nastawa w dźělu něhdyšeje brunicoweje jamy Sprjewiny Doł na teritoriju gmejny Halštrowskeje Hole a změje přestrjeń wot 1,36 km².
Pławne kanale budu w přichodźe Zabrodski jězor zwjazać z Južnym Blunjanskim, Horjanskim a Sprjewinodołskim jězorom.
Dzeržinskij
Je nimo toho ruske swójbne mjeno slědowaceje wosobiny:
Oblasć Nowosibirsk
thumb|left|Rěka [[Ob w Nowosibirsku]]
Kirawsk
Kirawsk (do 1939 – Старцы/ Starcy) je městačko w Mahiljowskej oblasći w Běłoruskej. Je zarjadniske sydło Kirawskeho rajona.
Leži při rěce Ala něhdźe 90 kilometrow juhozapadnje Mahiljowa.
Ma něhdźe wósom tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w 16. lětstotku jako wjes Starcy załožiło. Dósta dnja 20. apryla 1939 mjeno zamordowaneho komunistiskeho statnika Sergeja Kirowa. Wot lěta 2001 ma měšćanske prawa.
Oblasć Nowosibirsk
W lěće měješe Oblasć Nowosibirsk  wobydlerjow. Z nich běchu 88,7 % Rusojo a 1,2 % Němcy.
Michajlow
Sydlišćo je so w lěće 1137 załožiło a ma wot lěta 1778 měšćanske prawa.
Dźeń
Dźeń je čas, w kotrymž wjerći so zemja jedyn raz wokoło swójskeje wóski. Tuž mamy na dźeń přeco jedne schadźenje a jedne chowanje słónca. Protyčny dźeń je poddźěleny do 24 hodźin; jedne lěto ma w gregorianiskej protyce pak 365 pak 366 dnjow.
W druhim zmysle je dźeń jenož tutón čas, w kotrymž słónco za nas swěći. Napřećiwne je nóc.
Tajawka
Tajawka (Leersia) je ród ze swójby słódkich trawow (Poaceae).