cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Geografiske koordinaty
Stawizny
Hižo Klawdius Ptolemeus wužiwaše w swojim dźěle Geographike Hyphegesis wokoło 150 po Chr.n. stopnjowu syć z dołhostnikami a šěrokostnikami. Jeho nulowy meridian běše hač do 19. lětstotka zwjetša wužiwany Ferro-Meridian přez najbóle zapadny zemski dypk, kotryž běše tehdom znaty. Dla wjele přemałeje kalkulacije zemskeho wobjima (na wšě 30.000 km město 40.000 km) njewotchileja jeho podaća k geografiskej dołhosći wo 18°3', ale w srjedźnej Europje wo wjace hač 24° wot toho, kotryž so na Greenwich poćahuje. Jeho podaća wo šěrokosći leža z njejasnych přičinow nad korektnymi. Z jedneje strony hodźi so k přesnadnemu zemskemu přerězkej Ptolemeusa, z druheje strony so dybjało, při jeho přemało wobličenym wotstawku mjez słóncom a zemju, 1210 zemskich radiusow ze stawa słónca, na přemały stopnjowy wotstawk wot ekwatora sćěhować.
Po zasowotkryću jeho dźěła Geographike Hyphegesis a jeho přełožka do łaćonšćiny w zažnym 15. lětstotku so stopnjowy system Ptolemeusa spěšnje předoby.
Duarte Pacheco Pereira (1469–1533) polěpši antikne měrjenske metody za globalnu nawigaciju zakótwjenu w Acorach. Z rozdźělenjom zemjekule do španiskeje a portugalskeje hemisfery w zrěčenju wot Tordesillasa z lěta 1494 doby zaso etablěrowana stopnjowa syć politiski wuznam.
W lěće 1634 je so na El Hierro jako najbóle zapadna z Kanariskich kupow nulowy meridian přez Faro de Orchilla postajiło a hakle wot lěta 1884 předoby so w Jendźelskej meridian wot Greenwicha zwučeny wot lěta 1738 přećiwo druhim narodnym nulowym meridianam.
Nouvelle Triangulation de la France, kotraž dźe na měrjenja wot Jacques Cassini a Jean Dominique Comte de Cassini z časa do 1793 wróćo, wotmě so w běhu metrifikacije (přestajenje wšěch relewantnych měrow na meter jako standard). Nulowy meridian běži přez Paris, tak zo „Old Royal Observatory“ w Greenwichu leži pola 2° 20′ 14,025″ W (NTF), podaty w nowostopnjach. To wopřija tež decimalne rozdźělenje stopnjoweje měry do nowostopnjow, grades (nouvelle), dźensa po zakonje jako Gon (1 połnonuhel = 400 nowostopnjow).
Mjeztym zo meridian w Greenwichu je so předobył, sta so kutowa měra Gon a rozdźělenje do 400° z geodetiskim standardom w srjedźnej Europje. Kružne rozdźělenje do 360° rozumi so dźensa často jenož wobmjezowane jako terestristiske stopnjowe rozdźělenje (stopnjowa syć).
Borno
Borno ( Borna) je wulke wokrjesne město na sewjeru Sakskeje a zarjadniske sydło Lipšćanskeho wokrjesa. Ma někak dwaceći tysac wobydlerjow a leži pjećadwaceći kilometrow južnje Lipska we wysokosći 159 metrow nad mórskej hładźinu při rěčce Wyhra.
thumb|left|Radnica
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1251 (Petrus scriptor de Borne ).
Zapadoturkowske rěče
Zapadoturkowske rěče je podskupina turkowskich rěčow.
Welyki Mosty
thumb|left
Ma něhdźe šěsć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo naspomni so prěni raz w lěće 1472 a ma wot lěta 1559 měšćanske prawa. Mjez 1918 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Horst Wehner
miniatur|Horst Wehner
Rudolf Horst Wehner (* 24. februara 1952 w Połčnicy) je sakski politikar Lěwicy, kiž bě wot 2004 do 2019 přez krajnu lisćinu woleny zapósłanc sakskeho krajneho sejma a wot 2009 druhi wiceprezident parlamenta. Při wólbach 2019 hižo njenastupi.
Wehner je ženjeny, nan jednoho syna a bydli w Kamjenicy.
Kowjel
Kowjel (Stipa) je ród ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Chrympawa
Chrympawa (Polycnemum) je ród ze swójby pólšicowych rostlinow (Chenopodiaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Zeleny kał
Zeleny kał (Brassica oleracea var. sabellica) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae).
Myšoncowa wjerbinka
Myšoncowa wjerbinka (Epilobium anagallidifolium) je rostlina ze swójby rěpnicowych rostlinow (Onagraceae).
Třěcha
thumb|right|250px|Třěchi [[Olomouca]] Třěcha (prasłowjansce *strěcha) je hornje wotmjezowanje, kotrež škita twarjenje před wliwami wobswěta kaž su to na př. spadki (dešć, sněh, krupy), dopromjenjowanje słónca, próch a wětr.
Hłownje rozeznawa so mjez płonymi a nahłymi resp. ćopłymi a zymnymi třěchami.
Forma třěchi
Třěchi móžeja so tež po swojej formje klasifikować. Konkretnu formu postajeja kózły. Někotre formy třěchow su:
Kryće třěchi
Zo by třěcha swoju funkciju wukonjeć móhła, dyrbi so zakryć. K tomu móžeja so wšelake materialije wužiwać:
thumb|left|250px|Třěcha móže so tež z přirodnymi materialijemi, na př. ze słomu abo sćinu kryć. Tu přikład ze skanzena we wuchodosłowakskim [[Svidnik|Svidniku.]]
Dźěle třěchi
thumb|250px|right|Dźěle třěchi
Třěcha wobsteji we hłownym z nošaceje konstrukcije kózły a kryća třěchi.
Skap je delnja, padoruna hrana třěšneje płoniny. Zwjetša připrawi so tu lijawa.
Hornja, najwyša wodoruna hrana je ponošk.
Kromy, na kotrychž zetkatej so dwě třěšnej płoninje mjenuja so hrany jeli pokazuja won, a (třěšne) žłoby, pokazuja-li nutř.
thumb|150px|left|Dźěle (sedłoweje) třěchi
Brodawkata chrympawa
Brodawkata chrympawa je rostlina ze swójby pólšicowych rostlinow łaćonsce: Polycnemum verrucosum, Chenopodiaceae).
Wuchodoturkowske rěče
Wuchodoturkowske rěče je podskupina turkowskich rěčow.
Raseiniai
thumb|left|Napohlad města z cyrkwju něhdyšeho klóštra
Raseiniai ( Raseinen) je město w Litawskej. Je zarjadniske sydło rajona ze samsnym mjenom a ma něhdźe dźesać tysac wobydlerjow.
Leži něhdźe 80 kilometrow sewjerozapadnje Kaunasa a něhdźe 175 kilometrow sewjerozapadnje Vilniusa w bliskosći awtodróhi z Kaunasa do Klaipėdy.
Sydlišćo je so hižo w lěće 1253 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1492 Magdeburgske měšćanske prawa. W měsće wobsteješe něhdy klóšter Dominikanow. Wulka židowska wosada (1897: 46 %) je so přez holocaust nimale dospołnje zničiła.
Žołty hórkowc
Žołty hórkowc (Gentiana lutea) je rostlina ze swójby hórkowcowych rostlinow (Gentianaceae).
Wopis
Žołty hórkowc je 50 hač 140 cm wysoka, šěrozelena, sylna wjacelětna zelišćowa rostlina. Wona docpěwa šěrokosć wot 60 cm.
Pjenk je ruku tołsty.
Stołpiki su njerozhałuzowane.
Kćenja
Złotožołte, krótko stołpikate kćenja steja w třojo- hač dźesaćikćenjowym njeprawym wokołku, kotrež w rozporach škličkojtych wysokich łopjenow  rostu.
Rostlina rosće jara pomału a kćenje hakle ze dźesać lětami, móže so pak 40 hač 60 lět stari. Kćenja su přirunajo z druhimi encianowymi družinami jara jednory tworjene. Nektar so wotamknjenje poskićuje. Króna je likojta hač hwěžkojta a hač do spódka 5-6-kónčkata.
Symjenja
Symjenja waža jenož něhdźe 0,001 g a so přez wětr rozšěrjuja. Kóžda rostlina płodźi něhdźe 10000 symjenjow.
Stejnišćo
Rosće na suchich trawnikach, pastwach, płonych tymjenjach a w swětłych, na trawje bohatych lěsach.
Žołty hórkowc je wapnolubowacy a preferuje pastwišća, blokowe a wulke hona wot dólneho městna hač we wysokosći wot 2500 m NN, kotrež znajmjeńša nachwilnje włóžne a njekrute su.
Rozšěrjenje
thumb| Žołty hórkowc (G. lutea), ilustracija
Wužiwanje
Korjenje so za zhotowjenje hórkowcoweho palenca wužiwaja. Hórke maćizny wotedaće slinow a žołdčiny pozbudźuja, při čimž amarogentin je najbóle hórka znata přirodna maćizna. Wón hišće w židšenju wot 1:58 000 000 hórko słodźi.
Lěkarske srědki z hórkowca pomhaja přećiwo bjezapetitnosći a bubnjenju.
Walbowa třěcha
thumb|upright=0.5|Walbowa třěcha thumb|upright=0.5|Krótkowalbowa třěcha
Walbowa abo walmowa třěcha je warianta sedłoweje třěchi, kotraž wšak nima jenož na stronje skapa, ale tež na stronje swislow nakłonjenu třěšnu płoninu. Tute mjenuja so walb.
Dospołny walb naruna swisle, třěcha ma potajkim na wšěch štyrjoch stronach nakłonjene płoniny. Walbowa třěcha ma pak při wšěm ponošk, hewak by so wo pyramidowu resp. stanowu třěchu jednało.
Jeli walb dospołny njeje, ale wuši hač cyłkowne swisle, potom rěči so wo krótkowalbowej resp. krótkowalmowej třěše, němsce Krüppelwalmdach.
Leopold Haupt
Joachim Thomas Leopold Haupt (* 1. awgusta 1797 w Baudach (dźensa Budziechów w Pólskej); † 9. februara 1883 w Zhorjelcu) běše farar a ludowědnik. Zhromadnje z Janom Arnoštom Smolerjom wuda wón 1841/43 Pěsnički hornich a delnich Łužiskich Serbow.
Žiwjenje
Leopold Haupt narodźi so 1797 do němskeje swójby fararja w delnjołužiskim Baudachu, dźensnišej Pólskej. Wuchodźiwši gymnazij w Žarowje studowaše teologiju na Lipšćanskej uniwersiće, hdźež běše 1818 zdobom sobuzałožer burschenschafty. Po tym skutkowaše jako farar w Kottwitzu a Freiwaldauje pola Žahanja. Wot 1832 běše ordinarius a prědar w Zhorjelcu.
Spočatnje přewažnje přez teologiske spisy znaty, płaći jeho zajim tež wosebje regionalnym stawiznam a ludowědźe. Wot 1832 běše wón sobustaw Hornjołužiskeje towaršnosće wědomosćow w Zhorjelcu a so zdobom 1833 na sekretara a prěnjeho bibliotekara wuzwoli. Tu měješe mjez druhim přistup k von Bünauowej zběrce serbskich ludowych pěsni a pozbudźi zjawnje k dalšemu zběranju serbskich pěsni. W lěće 1836 postara so wo wupisanje myta k zběranju hornjo- a delnjołužiskich narodnych pěsni z němskim přełožkom přez Hornjołužisku towaršnosć wědomosćow. Dnja 26. septembra 1838 spožči so tute myto serbskimaj studentomaj Jordanej, Smolerjej a Hauptej, kotrehož zapodaće so pak přewažnje na von Bünauowu zběrku poćahowaše. Leopold Haupt zdoby Smolerja, kotryž nochcyše, zo towarstwo zběrku wuda a myto tuž njepřiwza, za wudaće dwuzwjazkoweje zběrki Pěsnički hornich a delnich Łužiskich Serbow (Grimma 1841/43).
Kosmičkata kowjel
Kosmičkata kowjel (Stipa dasyphylla) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Oliver Wehner
mini|upright|Oliver Wehner (2018)
Oliver Wehner (* 7. julija 1984 w Pěrnom) je sakski politikar Křesćansko-demokratiskeje unije Němskeje, kiž bě wot 2009 do 2019 zapósłanc sakskeho krajneho sejma a rěčnik swojeje strony za strowotnisku politiku.
Wón bu 2009 jako direktny kandidat we wólbnym wokrjesu 49 (Sakska Šwica 1) z 36,7 % hłosow woleny. 2014 zaćahny ze 37,3 % znowa do sejma. Při wólbach 2019 podleži kandidatej strony AfD.
Wehner je katolski, woženjeny a bydli w Bahretalje.
Hrjehor XV.
thumb|Bamž Hrjehor XV.
Hrjehor XV. (z byrgarskim mjenom Alessandro Ludovisi; * 9. januara 1554 w Bolognje; † 8. julija 1623 w Romje) bě italski duchowny, promowowany jurist, wot lěta 1612 arcybiskop Bologny a wot 1616 kardinal. Dnja 9. februara 1621 bu w starobje 67 lět jako naslědnik Pawoła V. wuzwoleny za 233. bamža romsko-katolskeje cyrkwje. Swoje bamžowske mjeno woli po Hrjehorju XIII., w kotrehož słužbje steješe po swjećenju k měšnikej.
Po jenož dwulětnym pontifikaće zemrě w lěću 1623 w Romje. Jemu slědowaše Maffeo Barberini jako bamž Hórban VIII.
Ilija Dźuvalekovski
Ilija Dźuvalekovski ( Илија Џувалековски; * 20. decembra 1915 w Prilepje, † 18. oktobra 2004 w Skopju) běše makedonski dźiwadźelnik, režiser a pedagoga.
Do Druheje swětoweje wójny zabsolwowa studij na Hudźbnej akademiji w Běłohrodźe. W awgusće 1944 wupućowa do Visa, hdźež wustupowaše pod nawjednistwom Vjekoslava Afrića w Dźiwadle Narodneho wuswobodźenja. Po krótkim času wotjědźe do Moskwy, hdźež sta so ze sobustawom přirady rozhłosoweho sćelaka Slobodna Jugoslavija. 1945 wróći so do Makedonskeje, hdźež započa swoju dźiwadźelnisku karjeru. Prěnje wuspěchi docpě wón w Makedonskim narodnym dźiwadle w Skopju.
1964 wustupowaše za Chorwatske ludowe dźiwadło, a wot 1967 nawjedowaše katedru za dźiwadźelenje w makedonskej rěči při Akademiji za dźiwadło, film a telewiziji. 1972 pokročowa swoje skutkowanje na Fakulće dramatiskich wuměłstwow a zdobom tež jako dźiwadźelnik.
Filmy
Prěnju filmowu rólu doby wón 1952 we filmje „Frosina“. Ludźo jeho derje wot róle Baby Mulona w seriji Běłe cyganjatko znaja, kotraž bu po romanje Vidoe Podgoreca nawjerćana.
Myta
1977 doby myto „АВНОЈ“ a 1983 spožčichu jemu myto „11. Oktobra“.
Võru
thumb|left Võru (historiske němske a ruske mjeno – Werro/ Верро (do 1917)) je město na juhowuchodźe Estiskeje. Je zarjadniske sydło wobwoda Võrumaa, hdźež rěči so wosebity dialekt estišćiny, kotryž je připóznaty jako regionalna rěč. Město ma něhdźe 13 tysac wobydlerjow.
Geografija
Leži něhdźe 55 kilometrow južnje Tartuwa a 220 kilometrow juhowuchodnje Tallinna. Ruska hranica je 30 kilometrow zdalena, letiska 25 kilometrow.
Přez město wjedźetej dalokodróha 2 (Tallinn–Tartu–Luhamaa) a wažna železniska čara Pětrohród–Riga, na kotrejž so pak žadyn wosobowy wobchad wjace njeposkići.
Stawizny
Jako załoženski datum města płaći 21. awgusta 1784, jako podpisa generalny guwerner w Rize dekret wo załoženju noweho města.
Jan Meškank
mini|upright|Jan Meškank
Jan Meškank (* 23. julija 1905 w Bronju; † 4. oktobra 1972 w Kanecach; němsce Johann abo Jan Meschgang, pseudonym Wohnjoš) bě serbski wučer, narodny a kulturny prócowar, spisowaćel, ludowědnik a domiznowědnik.
Žiwjenje
Syn žiwnosćerja z Bronja wopytowaše wot 1919 do 1921 zwučowansku šulu Katolskeho wučerskeho seminara w Budyšinje a wot 1921 do 1928 seminar sam. Wot lěta 1928 skutkowaše jako wučer we Łupoji, w Radworju (1928–30), Komorowje pola Klukša (1930/31), Klukšu (1931) a we Wotrowje (1932/33). W lěće 1933 bu jako prěni serbski wučer wot nacionalsocialistiskeje wyšnosće ze serbskeje Łužicy wupokazany a bě potom z wučerjom w Kleindittmannsdorfje a Hauswaldźe, před tym zo jemu zaso dźěło w domiznje dowolachu. Tak bě 1934–37 w Zdźěri a 1937–1944 znowa w Klukšu zasadźeny. W lěće 1944 bu dla narodnych serbskich aktiwitow wot Gestapo zajaty a móžeše hakle w nocy 13. februara 1945 zhromadnje z Janom Cyžom z jatby w Drježdźanach ćeknyć.
Po Druhej swětowej wójnje bě jemu jako antifašistej móžno, dale jako wučer dźěłać, a to we Wotrowje (1945–48), Pančicach (1948–51), Wulkej Dubrawje (1951/52), Koblicach (1952) a wot 1952 hač do wuměnka w lěće 1970 zaso we Wotrowje.
Jedyn z jeho wnukow je stawiznar Timo Meškank.
Narodne skutkowanje
Meškank wobdźěli so čas žiwjenja na serbskim kulturnym a politiskim žiwjenju, tak běše wot 1921 z čłonom Serbskeho sokołskeho zwjazka a wot 1935 pódla dźěła kustos Serbskeho muzeja a archiwa w Serbskim domje při Lawskich hrjebjach. Dwaj dnjej po kapitulaciji fašistiskeje Němskeje słušeše dnja 10. meje 1945 hromadźe z Francom Natušom, Janom Cyžom a druhimi k znowazałožerjam Domowiny, běše hač do 30. nowembra 1946 jeje městopředsyda a hač do lěta 1957 z čłonom zwjazkoweho předsydstwa. Jako sobustaw Łužiskoserbskeho narodneho wuběrka měješe w tym času politiske konflikty z wjednistwom Domowiny pod Pawołom Nedom.
Meškank bě jako čłon Kamjenskeho župneho předsydstwa z iniciatorom nazymskich koncertow w Pančicach, organizatorom swjedźenskich ćahow a swjedźenjow na wsach a załožerjom stajneje wustajeńcy wo Jakubje Barće-Ćišinskim w Pančičanskej šuli. Wot pjećdźesatych lět bě zdobom eksterny sobudźěłaćer Budyskeho Instituta za serbski ludospyt.
Swoju funkciju jako župan Kamjenskeje župy dyrbješe po woli noweho komunistiskeho wjednistwa Domowiny wokoło Kurta Krjeńca w lěće 1951 wotedać, po tym zo bě „ludowe naprašowanje přećiwo remilitarizaciji“ spočatk junija tutoho lěta w katolskej kónčinje wosebje špatne wuslědki měło. Tomu slědujo steješe Meškank jako pozdatny „serbski separatist“ hač do swojeje smjerće – potajkim wjace hač 20 lět – pod wobkedźbowanjom statneje bjezstrašnosće.
W lěće 1972 bu jemu za dołholětne narodne prócowanje Myto Ćišinskeho spožčene.
Křidleškata žandawa
Wopis
Křidleškata žandawa je małoróstny, ležacy kerk, kotryž docpěje wysokosć wot 15 hač do 30 (50) cm a šěrokosć wot hač do 1 m. Hałuzy su křidleškate, zrunane a wotestejo kosmate. Lězucy stołpik je wodrjewjeny.
Snadne lisćo je ćmowozelene. Łopjena su njedźělene, šěroko-lancetojte a docpěja dołhosć wot 5 hač do 20 mm. Wone zahe wotpadnu.
Kćenja
W zažnym lěću, wot meje hač do junija kćěje. Kćenja su ćmowožołte, docpěja dołhosć wot 1 hač do 1,2 cm a steja w nakónčnych, krótkich, hustych kićach. Keluch je wotestejo kosmaty a njese dwudźělnu hornju hubku a třidźělnu delnju hubku. Žołta króna docpěje dołhosć wot 10 hač do 15 mm.
Rozšěrjenje
Rostlina je w srjedźnej a južnej Europje rozšěrjena.
Turkowska
Turkowska ( Türkiye) je njewotwisny stat w Małej Aziji a zdźěla – zapadnje Bosporusa – na Balkanskej połkupje w juhowuchodnej Europje. Wona nasta po rozpadźe Osmaniskeho mócnarstwa w lěće 1923 pod nawodnistwom Kemala Atatürka jako njewotwisna republika.
Mjezuje z Grjekskej na zapadźe, z Bołharskej na sewjerozapadźe, z Čornym morjom na sewjeru, z Georgiskej na sewjerowuchodźe, z Armenskej a Iranom na wuchodźe, z Irakom na juhowuchodźe a ze Syriskej na juhu.
Stolica je Ankara, najwjetše město pak Istanbul. Najwyša hora je Ararat (5137 m) na samym wuchodźe Turkowskeje, při hranicomaj Armenskeje a Irana.
Brjohowy dabrečk
Brjohowy dabrečk (Lycopus europaeus) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Wopis
Brjohowy dabrečk je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 20 hač do 130 cm.
Zrunany stołpik je štyrihranity a jednory abo wotstejo rozhałuzowany.
Łopjena
Łopjena su na křiž přećiwostejne, jara hrubje rězane abo nimale pjerite.
Kćenja
Kćěje wot julija hač do septembra. Kćenja njesu čerwjene dypki a docpěwaja dołhosć wot 4 hač do 6 mm. Kwětnistwa su huste a tróšku mutličkojte.
Pódla dwusplažnych rostlinow su tež muske a žónske rostliny.
Norilsk
Norilsk ( Норильск) je ruske wulkoměsto při sewjerozapadnych wuběžkach Srjedźosibirskich horin na sewjeru Sibirskeje. Słuša ke Krasnojarskim regionej a je z něhdźe 175.000 wobydlerjemi najsewjerniše wulkoměsto na swěće. Dla produkcije nikla je wobswět w měsće a wokolinje jara zanjerodźeny.
mini|left|Zanjerodźenje wobswěta we wokolinje Norilska Město nadeńdźe so něhdźe 300 kilometrow sewjernje polarneho kruha. Něhdźe sto kilometrow zapadnje Norilska je přistaw Dudinka při Jeniseju, kotryž zmóžnja zwisk z wotewrjenym morjom.
Wuchadźišćo dźensnišeho města bě w lěće 1935 załožene dźěłowe lěhwo Gulaga, kotrež słužeše wottwarej zemskich pokładow. Wot lěta 1953 ma Norilsk měšćanske prawa.
Oghuzske rěče
Oghuzske rěče je podskupina zapadoturkowskich rěčow.
Rólna chrympawa
Rólna chrympawa je rostlina ze swójby pólšicowych rostlinow łaćonsce: Polycnemum arvense, Chenopodiaceae).
Jelenia Góra
Jelenia Góra ( Hirschberg, 1927–45 Hirschberg im Riesengebirge) je město z něhdźe 80.000 wobydlerjemi w pólskim wojewódstwje Delnja Šleska. Město je zarjadniske sydło Jeleniogórskeho wokrjesa, kotremuž pak jako bjezwokrjesne město same njepřisłuša.
Nadeńdźe so na juhozapadźe Pólskeje pod Kyrkonošemi, njedaloko čěskeje hranicy něhdźe 90 kilometrow juhozapadnje delnjošleskeje stolicy Wrócławja a 70 kilometrow juhowuchodnje Zhorjelca.
Jelenia Góra je partnerske město Budyšina.
Hrodźišćo (hora)
Hrodźišćo ( Rotstein) je 455 metrow wysoki hórski masiw w Zhorjelskim wokrjesu, kotryž je po jeho najwyšim wjeršku pomjenowany. Namaka so sydom kilometrow sewjerowuchodnje Lubija a juhozapadnje wjeski Załom pod Hrodźišćom na teritoriju města Rychbach a gmejny Rosenbach.
Na Hrodźišću steji 21 m wysoka rozhladna wěža, kotraž bu kónc oktobra 2000 poswjećena.
Hrodźišćo bě w lěće 1912 prěnje přirodoškitne pasmo Hornjeje Łužicy a słuša k najstaršim w cyłej Sakskej.
Bjelinskij
Bjelinskij je městačko w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Penza. Ma něhdźe 8 tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1708 jako wjes Čembar załožiło a ma wot lěta 1780 měšćanske prawa.
Křesćan Bohuwěr Pful
Křesćan Bohuwěr Pful ( Christian Traugott Pfuhl, * 28. měrca 1825 w Budyšinje; † 21. decembra 1889 w Pěrnje) bě serbski rěčespytnik, gymnazialny wučer, słownikar a spisowaćel.
Žiwjenje
Narodźi so jako syn z Luchowa pola Lubija pochadźaceho Jana Michała Pfula (1796–1869), wobsedźerja měšćanskeho kubła při Sprjewi pola Přišec a jeho mandźelskeje Hany, rodź. Němcec (1810–1860). Křesćan Bohuwěr wopytowaše wot 1837 do 1843 gymnazij w Budyšinje. Wot 1843 do 1847 studowaše w Lipsku klasisku filologiju, teologiju a slawistiku a bu w lěće 1846 promowowany. Wot 1847 do 1861 bě z wučerjom na Křižnej šuli a wot 1861 do 1872 na Vitzthumskim gymnaziju w Drježdźanach; w lěće 1863 bu pomjenowany na gymnazialneho profesora. 1872 poda so chorosće dla dočasnje na wuměnk. Wot 1878 bydleše w Njeswačidle.
Skutkowanje
Pful bě jedyn z hłownych kodifikatorow noweje hornjoserbskeje spisowneje rěče a analogiskeho prawopisa. Wón napisa serbsku gramatiku z fonetiku a morfologiju, w kotrejž postaji zjednoćenu spisownu normu za katolskich a ewangelskich Serbow. Jeho Łužiski serbski słownik z lěta 1866 płaći jako prěni moderny słownik serbskeje rěče a wobsahuje nimo ludoweho słowoskłada tež we wobmjezowanej měrje neologizmy a požčonki z druhich słowjanskich rěčow. Na wobdźěłanju wobdźělichu so mjez druhim Handrij Zejler, Michał Hórnik, Jan Arnošt Smoler a Michał Domaška.
Křesćan Bohuwěr Pful bě w lěće 1847 załoženski čłon Maćicy Serbskeje.
Oljokminsk
Sydlišćo je so w lěće 1635 załožiło jako zepěranišćo Kozakow a ma wot lěta 1783 měšćanske prawa.
Płock
thumb|left|katedrala thumb|left|hród Płock (wurjekowanje ) je město w srjedźnej Pólskej, kotrež leži w Mazowskim wojewódstwje něhdźe sto kilometrow sewjerozapadnje Waršawy při Wisle. Jeho němske mjeno je Plock, Plotzk abo Plozk. W 11. a 12. lětstotku bě Płock ze stolicu Mazowskeje. Je najstarše město tutoho regiona a jedne z najstaršich cyłeje Pólskeje.
Ežerėlis
Ežerėlis je městačko z 1600 wobydlerjemi w Kaunaskim měšćanskim rajonje Kaunaskeho wobwoda w Litawskej.
Leži wosrjedź lěsa něhdźe 25 kilometrow zapadnje Kaunaskeho stareho města.
Sydlišćo je so w lěće 1915 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1956 měšćanske prawa.
Nazymski hórčink
Nazymski hórčink (Blackstonia perfoliata) je rostlina ze swójby hórkowcowych rostlinow (Gentianaceae). thumb| Blackstonia perfoliata
Wopisanje
Nazymski hórčink je zrunana rostlina, kotraž docpěje wysokosć wot 10 hač 40 cm. Rostlina je namódreń zwobručowana.
Stołpiki su horjeka štyrihranite.
Přećiwostejne łopjena su třiróžkote-jejkojte. Wone su po porach na spódku zrosćene.
Kćenja
Kćěje wot junija hač do awgusta. Kćenja su šěsćdźělne hač wósomdźělne. Keluch je nimale hač k spódku dźěleny a krótši hač króna. Króna je žołta a krótka, zwonojta rołka a njese 6-8 rozšěrjenych kónčkow.
Stejnišćo
Rosće na wapnowych suchich trawnikach a w zhromadnosći z mječikojtej syćinu (Juncus ensifolius).
Rozšěrjenje
Rostlina je w srjedźnej a južnej Europje rozšěrjena, při čimž na sewjer hač do Irskeje a Wulkeje Britaniskeje wustupuje.
Łučna škleńčica
Łučna škleńčica (Iris sibirica) je rostlina ze swójby škleńčicowych rostlinow (Iridaceae). Rostlina je škitana.
thumb|Iris sibirica
Wopis
Stołpik je kulojty a njese 1 hač 3 kćenjow w pažach jeho hornje łopjenow.
Łopjena
Łopjena wupadaja trawojće, docpěja šěrokosć wot 2 hač do 5 cm (10 cm). Na pódźe stejace su krótše hač stołpik. Hornje łopjena su brune.
Kćenja
Kćěja wot meje hač julija. Kćenja su swětłomódrofijałkojte abo ćěmnomódrofijałkojte. Wonkowne kćenjowe łopjena su dele měrjene. Znutřkowne kćenjowe łopjena steja zrunanje a su tróšku swětliše hač wonkowne.
Stejnišćo
Rosće na słanjowych łukach, bahnowych łukach, w na suchi kraj so přeměnjacych teritorijach a přirowach.
Rozšěrjenje
Łučna škleńčica je rozšěrjena wot Europy hač Japanskeje, ale je z městnami jara rědka abo faluje.
Wolodymyr (město)
Wobchad
Přez Wolodymyr wjedźe železniska čara Kowel–Lwów.
Stawizny
Sydlišćo je so w lěće 988 prěni raz naspomniło. Wot lěta 1324 měšćanske prawa. Mjez 1918 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Ćěmna žandawa
Ćěmna žandawa (Genista anglica) je kerkowa rostlina ze swójby łušćinowcow (Fabaceae).
Něžna kowjel
Něžna kowjel (Stipa eriocaulis) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Ćěmna žandawa
Wopis
Ćěmna žandawa je naha rostlina. Jeje łopjena su jejkojte a docpěja dołhosć wot 3 hač 7 mm. Rosće rozpjeršene w sewjerozapadźe w kónčinach z miłymi zymami.
Mikławš Kral
Mikławš Kral ( Nikolaus Krahl; * 30. junija 1791 w Ćemjercach, † 1812 abo pozdźišo w Ruskej) bě serbski ludowy herc.
Narodźi so jako syn žiwnosćerja w Ćemjercach pola Budyšina a wopytowaše ludowu šulu w měsće. Jako młodostny dósta wulke serbske husle darjene a nawukny na nich hrać – najprjedy jako awtodidakt a pozdźišo pola ludoweho herca Kóče z Kukowa. Jako herc na kwasach sta so tak mjenowany „rjany Mikławš“ z woblubowanym huslerjom, hraješe pak tohorunja na trompeće. Tohodla powołachu jeho do kralowsko-sakskich „leibtrabantow“, z kotrymiž dyrbješe 1812 jako 21-lětny z Napoleonowym wójskom do Ruskeje ćahnyć. Wottam so hižo njewróći.
W Kralowym wobsydstwje bě wobšěrna rukopisna notowa kniha z 99 serbskimi a 27 němskimi ludowymi spěwami kaž tež 44 serbskimi rejemi a 12 kwasnymi spěwami, kotruž bě jemu najskerje njeznaty zastupjer serbskeje měšćanskeje inteligency přepodał. Kniha, kotraž nasta wokoło 1780–1790, je hódnotny dokument hornjołužiskeje ludoweje hudźby a bu 1874 wot Michała Hórnika jako Kralowy huslerski spěwnik do knihownje Maćicy Serbskeje zarjadowana.
Hórčink
Hórčink (Blackstonia) je ród ze swójby hórkowcowych rostlinow (Gentianaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Rodecy
Rodecy ( Rodewitz) su hornjołužiska wjes na wuchodźe sakskeho wokrjesa Budyšin a słušeja k Bukečanskej gmejnje.
Geografija
mini|left|Wopomnjenski kamjeń na wojerskim rowje z lěta 1758 blisko Rodec Rodecy leža mjez 193 a 216 m nad mórskej hładźinu wyše rěčki Koporčanki. Na kopcu na zapadnej kromje wsy steji historiski wětrnik. Přez wjes wjedźe statna dróha S 110 (Bukecy–Bart), wot kotrejež wotbočuje wokrjesna dróha K7227 do Droždźija resp. do Łuska. Susodne wjeski su Łusk na wuchodźe, Něćin na juhu, Pomorcy na juhozapadźe a Droždźij na sewjerozapadźe.
Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Wužlobje, Dróhony, Haty, Hrabcy, Porchawka, Rudawki, Lišče jamy, Čertowy kamjeń, Rynawka, Kantorec Janowy mosćik, Nětošća, Korčmaŕka, Wotawišća, Michalica, Swinjace łuže, Wowče spušćadło, Chójna, Bukowc, Pjeć slowkow, Harta (=w Harće), Jamušća, Měrćinec hora.
Stawizny
thumb|left|Rodečanski wětrnik w lěće 1986 Prěnje historiske naspomnjenje jako knježe sydło bratrow Gevehardus a Luderus de Rodeswi je z lěta 1232. Ležownostne knjejstwo nad wjetšim dźěłom wsy měješe we 18. lětstotku Rodečanske ryćerkubło, při čimž słušeše mjeńši dźěl krajnemu bohotej w Budyšinje.
We 1880tych lětach měješe wjes po Mukowej statistice cyłkownje 226 wobydlerjow, z nich 195 Serbow (86 %) a 31 Němcow. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 23,9 %. Ewangelscy Rodečenjo přisłušeja ze starodawna Bukečanskej wosadźe.
Hač do lěta 1965 běchu Rodecy samostatna gmejna, wot 1935 z wjesnym dźělom Něćinom.
Wulka chrympawa
Wulka chrympawa (Polycnemum majus) je rostlina ze swójby pólšicowych rostlinow (Chenopodiaceae).
Michael Weichert
Wón je ewangelski, ženjeny a nan jedneje dźowki.
14. februara
14. februara abo '''14. małeho róžka''' je 45. dźeń gregorianiskeje protyki, tuž wostawa hišće 320 dnjow (321 w přestupnych lětach) hač do kónca lěta.
Narodniny
thumb|Babur
Drejce (Podstupim)
Drejce ( Drewitz) je wjesny dźěl w braniborskem stolica Podstupimje. Prěne wobspomnjenje 1228 w Teltowje.
Lěsna škleńčica
Lěsna škleńčica (Iris aphylla) je rostlina ze swójby škleńčicowych rostlinow (Iridaceae).
Wysoki dabrečk
Wysoki dabrečk (Lycopus exaltatus) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Lěkarske kosćadło
Lěkarske kosćadło (Symphytum officinale) je rostlina ze swójby wódrakowych rostlinow (Boraginaceae). thumb|280px|Kćenja lěkarskeho kosćadła
Wopis
Lěkarske kosćadło je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 30 hač do 100 cm.
Lancetojte łopjena su wotstejo kosmate a na stołpiku wotběžu. Wone docpěwaja dołhosć wot hač do 25 cm.
Kćenja
Kćěje wot meje hač do julija. Nygace kćenja su nažołć běłe, purpurowe abo čerwjeno-wioletne a docpěwaja dołhosć wot 1 hač do 2 cm. Wone steja w dwójnych wijelach.
Zemske čmjeły z krótkim rydleškom krónowu rołku wotboka nakusaja, zo bychu nektar docpěwali.
Stejnišćo
Rosće na brjohach, na pućowach kromach, na mokrych łukach, w hrjebjach a w łučinowych lěsach. Preferuje włóžne hač mokre, wutkate a bazowe pódy.
Hórke łopjeno
Hórke łopjeno (Cicendia) je ród ze swójby hórkowcowych rostlinow (Gentianaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Jan Ast
Jan Ast ( Johann Ast; * 1. junija 1655 we Wojerecach, † 3. meje 1733 w Budyšinje) bě serbski ewangelski farar a přełožowar.
Wón wopytowaše wot 1670 do 1679 Budyski gymnazij a studowaše wot 1679 w Lipsku ewangelsku teologiju. Po zakónčenju studija skutkowaše wot 1686 do 1690 jako farar w Husčanskej wosadźe a wot 1690 hač do swojeje smjerće při Michałskej cyrkwi w Budyšinje.
Ast płaći jako wuběrny prědar a dobry přełožowar kěrlušow. W lěće 1701 je prěnje serbsko-ewangelske spěwarske sobu zestajał a wudał.
Mizur
Sydlišćo je so w lěće 1826 załožiło.
Marie Dolistová
﻿Marie Dolistová (* 1951 w Praze) je čěska spisowaćelka, kotraž bydli wot lěta 1961 w Teplicach. Wona wotzamkny medicinsku srjedźnu šulu, na fachu rehabilitacije a dźěła nětko jako rehabilitaciska chorobna sotra w Tepličanskej chorowni. Poeziju pisa hižo wot lěta 1985.
Literarne skutkowanje
Awtorka so z duchownymi tradicijemi w čěskej poeziji inspirěruje, ale tež přez mjezynarodnu poeziju, přez přirodu a přez přebywanje w tutej, wupjelnjena z hnutosću a zamyslenosću. Awtorka spóznawa nic jenož zwonkowne fenomeny w přirodźe a w čłowjeskim zadźerženju, ale chce tež te "wono" pod a za tym zapopadnyć, začuwa tež wobdźiwajomne byća a cyłeho uniwersuma.
Někotre razy so wobdźěli na literarnych wubědźowanjach w sewjeročěskim regionje a druhdźe. Někotre z jeje basnjow buchu w městnych nowinach a w poezijowym almanachu skupiny XXVI. W lěće 1994 je jeje prěnja zběrka basnjow "V síti rybáře" (W syće rybarja)  w nakładnistwje Řád w Praze wušła, w lěće 2000 "S příchutí země" (Z přisłodom zemje) a w lěće 2002 "Zarostlé stezky" (Zarosćene šćežki) w nakładnistwje ALFA-OMEGA w Praze. Zběrki wobsahuja basnje z přirodnej lyriku, wotbłyšćowanje žiwjenja a z basnjemi z duchownej orientaciju. W zběrce "Zarostlé stezky" stej tež dwě wobšěrnišej episkej basni wěnowanej dwěmaj žonomaj dźělenymaj wot so přez lětstotki - a kotrejž tola stej sebi tak bliskej z jeju heroiskim humanizmom, žonomaj čěskeho naroda - knjeni Swjata Zdźisława z Lemberka z prěnjeje połojcy 13. lětstotka a doktorce Vlasta Kálalová-Lottiová z dwaceteho lětstotka.
Pěskowa kowjel
Pěskowa kowjel (Stipa borysthenica) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Marie Dolistová
Literarne skutkowanje
Marie Dolistová je tež awtorka tekstow z bibliskimi temami a dweju hudźbneju libretow, kotrejž buštej wot sewjeročěskeho komponista PhDr. Jana Bůžeka zhudźbnjenej. Na tekst jeje basnje ''Legenda o sv. Vojtěchovi'' (Legenda wo sw. Wojćechu) skomponowa tutón komponist kantatu za basbariton, sopran, recitatora, měšany chór a orchester(1996). Premjera zaklinči w Teplicach 12. apryla 2001, předstajena přez Sewjeročěski filharmoniski chór a solistow.
Je čłonka literarneho kluba PEGAS w Mělníku a literarneho kluba Naďa Benešová w Čáslavje. Swójsku poeziju předstaja tež na awtorskich čitanjach w Tepličanskim Šlauchu (swobodne tworjace a literarno-estetiske towarstwo).
Myšpla
Myšpla (Mespilus) je ród ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Krim (wjacezmyslnosć)
Krim je mjeno sćěhowacych geografiskich objektow:
Tři Studně
Tři Studně je wjeska a gmejna w Čěskej (kraj Vysočina, wokrjes Žďár na Sázavou). Leži 733 m nad mórskej hładźinu na historiskej Morawje a ma něhdźe sto wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1645.
Gorodišće (oblasć Penza)
Gorodišće je městačko w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Penza. Ma něhdźe 8 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1681 załožiło a ma wot lěta 1780 měšćanske prawa.
Zemski worjech
Zemski worjech (Arachis hypogaea) je rostlina ze swójby łušćinowcow (Fabaceae). Dalše serbske mjeno je zemski worješk.
Heike Werner
thumb|upright|Heike Werner (2017)
Heike Werner (* 30. januara 1969 w Berlinje) je němska politikarka Lěwicy, kotraž bě wot 1999 do 2014 přez krajnu lisćinu wolena zapósłanča sakskeho krajneho sejma, předsydka parlamentskeho wuběrka za socialne a škit konsumentow a swójbnopolitiska rěčnica swojeje frakcije. Wot 2014 je ministerka za dźěło, socialne, strowotu, žony a swójbu w durinskim kabineće Boda Ramelowa.
Studowana kubłanskowědnica je nježenjena, mać dweju dźěsćow a bydli w Markkleebergu.
Đồng Hới
thumb|240px|Dong Hoi thumb|240px Đồng Hới je město w Vietnamskej, w regionje Bắc Trung Bộ, w prowincy Quang Binhji.
Mała škleńčica
Mała škleńčica (Iris pumila) je rostlina ze swójby škleńčicowych rostlinow (Iridaceae). Dalše serbske mjeno je niska škleńčica.
Holanske hórke łopjeno
Holanske hórke łopjeno (Cicendia filiformis) je rostlina ze swójby hórkowcowych rostlinow (Gentianaceae).
Wulki Šunow
Wulki Šunow ( Großschönau) je wjes a gmejna w juhu sakskeho wokrjesa Zhorjelc, při samej čěskej hranicy. Leži 350 m nad mórskej hładźinu a ma wokoło 5.500 wobydlerjow.
Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 60 (Zhorjelc 4) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).
Gasyn
Gasyn je městačko a přisłušna měšćansko-wjesna gmejna w pólskim dźělu Delnjeje Łužicy. Słuša k Žarowskemu wokrjesej w Lubušskim wojewódstwje.
Gmejna
Měšćansko-wjesna gmejna Gasyn měješe dnja cyłkownje  wobydlerjow, z nich  w měšćanskim a  we wjesnym dźělu.
Hórska dubčica
Hórska dubčica (Teucrium montanum) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Rěčna wjerbinka
Rěčna wjerbinka (Epilobium parviflorum) je rostlina ze swójby rěpnicowych rostlinow (Onagraceae).
Wopis
Rěčna wjerbinka je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 30 hač 80 cm.
Stołpik je kulojty, husto kosmaty.
Istočno Sarajewo
Istočno Sarajewo (Источно Сарајево) je město w Republice Srpskej w Bosniskej a Hercegowinje z 100.000 wobydlerjemi.
Rěčna wjerbinka
Łopjena
łopjena su sedźacy, kosmate a maja małke, žałzojte zubički. Delnje łopjena su přećiwostejne, mjeztym hornje łopjena su schódne, sedźace.
Róžna wjerbinka
Róžna wjerbinka (Epilobium roseum) je rostlina ze swójby rěpnicowych rostlinow (Onagraceae).
Wopis
Róžna wjerbinka ma nygace pupki.
Rěčna wjerbinka
Stejnišćo
Rosće na rěčkach, hrjebjach, žórłach, włóžnych pućach. Preferuje mokre, wutkate pódy na jara swětłych stejnišćach.
Łoboda
Łoboda (Atriplex) je ród ze swójby šćěrjencowych rostlinow (Amaranthaceae).
Po někotrych žórłach so swójbje pólšicowych rostlinow (Chenopodiaceae) přirjaduje.
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Wrjosowe rostliny
Wrjosowe rostliny (Ericaceae) su swójba krytosymjenjakow (Magnoliopsida). W Europje wažny ród je holanska jahodka (Vaccinium).
Systematika a rozšěrjenje
Rostlinowe družiny tuteje swójby nimale swětodaloko wustupuja. Wone wšě klimatowe cony a wysokostne łožišća nimo stajnje zmjerznjeneje cony wobsydleja, z tym faluja jenož na antarktiskim kontinenće. Jenož mało družinow rosće w tropiskim nižinje. Swójba Ericaceae bu w lěće 1789 jako „Ericae“ wot Antoine Laurent de Jussieu w Genera Plantarum, S. 159-160 najprjedy wozjewjena. Typusowy ród je Erica L.. Jenož hišće Synonymy za Ericaceae Juss. su: Vacciniaceae Lindl. Monotropaceae Nuttall, Pyrolaceae Dum., Siphonandraceae Klotzsch.
Hižo dołho buchu Ericaceae do porjada Ericales Bercht. & J.Presl stajene, kotrež buchu w poslednim lětdźesatku wo někotre swójby rozšěrjene. Znutřka Ericales tworja Ericaceae z Clethraceae a Cyrillaceae jednu kladu.
Tu sćěhuje dospołne rjadowanje swójby do podswójbow a tribusow:
Arabšćina
miniatur|Arabska rěč na swěće. (jako oficielna rěč - zeleny, jako kooficielna rěč - módry) Arabšćina je afroaziska rěč ze semitiskeje swójby.
Rěči ju wokoło 200 hač 300 mil. ludźi na cyłym swěće.
Turkowšćina
Turkowšćina (Tur. Türkçe) słuša k turkowskej skupinje altajskich rěčow. Ju rěči 51–73 milionow ludźi.
Gramatika
Turkowšćina ma dwaj numerusaj a 7 padow. Nima žadyn genus.
Wokalna harmonija
Nimo toho ma wokalnu harmoniju, kotraž so we dwěmaj warianće wužiwa, a to jako tak mjenowana małka wokalna harmonija ze změnjenju wot wokalow "a" a "e" a tak mjenowana wulka wokalna harmonija ze změnjenju wot wokalow "i", "ı", "u" a "ü". Wužiwana warianta wotwisuje wot dateje kóncowki. Na př. lokatiw ma warianće -"da" a "-de", mjeztym zo akuzatiw ma warianty "-(y)ı", "-(y)a", "-(y)u" a "-(y)ü".
Asimilacija
Nimo wokalneje harmonija skutkuje tež tak mjenowana asimilacija, kotraž so pola konsonantow stanje. Tohodla ma kóncowka lokatiwa warianty "-da", "-de", -"ta", "-te", z kotrychž sćěhujetej -"da" a "-de" po spěwnych konsonantach (b, c, d, g, ğ, j, l, m, n, r, v, y, z), mjeztym zo sćěhujetej -"ta" a "te" po njespěwnych konsonantach (ç, f, h, k, p, s, ‌ş, t).
Jakutsk
Jakutsk ( Якутск, Дьокуускай/Dźokuuskaj) je wulkoměsto w ruskej republice Sacha na wuchodźe Sibirskeje. Leži na lěwym boku Leny a je z něhdźe 260.000 wobydlerjemi najwjetše město a zdobom stolica tuteje republiki.
thumb|left|Wěža něhdyšeho ostroga (2002 wotpalena) W Jakutsku knježa ekstremne klimatiske poměry. Dla kontinentalneje klimy płaći Jakutsk jako najzymniše wulkoměsto na swěće. Tak je přerězna temperatura w januarje –43,2 °C, w juliju pak su temperatury nad 30° C móžne.
Město je srjedź 17. lětstotka z ostroga, potajkim wobtwjerdźeneho sydlišća, nastało a dósta w lěće 1643 měšćanske prawa.
Antsla
thumb|left Antsla (historiske němske mjeno – Anzen) je městačko na juhu Estiskeje.
Leži něhdźe 60 kilometrow južnje Tartuwa a 250 kilometrow juhowuchodnje Tallinna we wobwodźe Võrumaa a ma něhdźe tři tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1350 jako Antzeni załožiło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.
Oblasć Saratow
thumb|left|Wuliw rěki [[Tereška|Tereški do Wolgi]]
Oblasć Saratow ( Саратовская область/Saratowskaja oblast) je oblasć w europskim dźělu Ruskeje. Leži w stepowej krajinje při delnjej Wolze něhdźe 700 kilometrow juhowuchodnje Moskwy a mjezuje na wuchodźe z Kazachstanom. Jeje zarjadniske sydło a najwjetše město je Saratow z wjace hač 800.000 wobydlerjemi. Dalšej wulkoměsće stej Engels a Balakowo (wobě něhdźe 200.000 wobydlerjow). Na teritoriju dźensnišeje Saratowskeje oblasće bydlachu hač do Druheje swětoweje wójny Wolzyny Němcy.
W lěće měješe Oblasć Saratow  wobydlerjow. Z nich běchu 85,3 % Rusojo. Najwjetšej mjeńšinje běštej kazachska (3 %) a tatarska (2,1 %).
Zbinohy
Zbinohy je wjes a gmejna w Čěskej (kraj Vysočina, wokrjes Jihlava). Leži 646 m nad mórskej hładźinu. Ma 82 wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1437.
Wotšěrjenje
Wotšěrjenje (němsce Abweitung, jendź. departure) woznamjenja dołhosć šěrokostnikoweho kružneho łuka mjez dwěmaj dypkomaj samsneho šěrokostnika geografiskeje šěrokosće \, \phi na zemskim powjerchu. Wotšěrjenje je (za \, \phi njerunja 0°) wjetše hač ortodroma (najkrótša zdalenosć mjez woběmaj dypkomaj). (Pola \, \phi = 0°, tuž na ekwatorje, wotpowěduje wotšěrjenje najkrótšej zdalenosći, dokelž ekwator jako jenički šěrokostnik je wulki kruh a wotšěrjenje potajkim je ortodroma).
W nawtice je wotšěrjenje potajkim kateta w kursowym třiróžku, kotraž z paralelnym kruhom hromadźe pada.
Často tež wobmjezuje so definicija wotšěrjenja na wotstawk podłu šěrokostnika mjez dwěmaj meridianomaj, kotrejž stej dokładnje 1° jedyn wot druheho zdalenej.
Hódnoty
W zmysle wotstawka 1° mjez šěrokostnikami je wotšěrjenje na ekwatorje 111,319491 km (z wulkej połwósku z WGS84 ličene). K čopam so wotšěrjenje pomjeńšuje, na čopomaj je wono nul.
Geografiske koordinaty dokładne na sekundy su tuž w srjedźnej Europje (na něhdźe 49° šěrokosće) w dołhosći na 20 metrow, w šěrokosći přeco na 30 metrow doładne (dołhostniki, hdźež so šěrokosć liči, su přeco wulke kruhi, w šěrokosći je to jenož ekwator, pola 0° šěrokosće). Pozicija dokładna na metry trjeba potajkim znajmjeńša druhe komowe městno decimalnych sekundow.
Powšitkowne wobličenje za kulojtu zemju
Dypk A ma koordinaty ,
dypk B ma koordinaty.
K směrej zapad je \, \lambda pozitiwny, k směrej wuchod negatiwny; \, \phi je pozitiwny za šěrokosće sewjerneje hemisfery a negatiwny na južnej połkuli.
Potom płaći: ,
při čimž U wopisuje wobjim šěrokostnika \, \phi, kotryž wuchadźa z:
Zjednorjene, za wobličenje wotstawka mjez dwěmaj meridianomaj wuchadźa:
Wobličenje za zemju jako referencny elipsoid
Za dokładniše wobličenje so město zemskeho wobjima wotpowědowaca hódnota wužiteho referencneho elipsoida wužiwa:
z N(\phi) jako radius prěčneje křiwizny wotpowědneje geografiskeje šěrokosće \phi a jako diferenca geografiskich dołhosćow ciloweho a wuchadneho městna.
Mozilla Sunbird
Mozilla Sunbird je swobodna wjaceplatformny kalendrowa aplikacija, kotraž so jako projekt Mozilla.org wuwiwa. Tuta aplikacija bu w juliju 2003 jako samostatna aplikacija wozjewjena, na zakładźe nětko zastajeneho rozšěrjenja Mozilla Calendar. Paralelnje ze Sunbirdom so za Mozilla Thunderbird rozšěrjenje Lightning jako potomnik rozšěrjenja Mozilla Calendar wuwiwa, kotrež přirunujomnu funkcionalitu wobsahuje.
Kaliopi
Kaliopi abo Kaliopi Bukle (* 28. decembra 1966 w Ohridźe jako Kaliopi Bukleska, Калиопи Букле) je znata makedonska spěwarka, komponistka a tekstospisaćelka. W swojej domiznje rěka wona husto „Pop diwa“ abo „Kralowna makedonskeje pophudźby“. W krajach něhdyšeje Juhosłowjanskeje je wona tohorunja dosć derje znata.
Łastojčnik
Łastojčnik (Vincetoxicum) je ród z podswójby łastojčnikowych rostlinow (Asclepiadaceae) znutřka swójby (Apocynaceae).
Kaliopi
Kaliopi narodźi so w Ochridźe a wotrosće w Kičewje. Jeje nan je aromunskeho, mać makedonskeho pochada. Kaliopi pak njemóže aromunsce rěčeć. Skupina Kaliopi bě band, ke kotremuž słušeštej wona a jeje mandźelski Romeo Gril. W času najwjetšeje popularnosće woteńdźeštaj Kaliopi a Romeo do Šwicarskeje, z čim přińdźe do rozpada skupiny. Wot časa oficialneho rozpušćenja skupiny 1988 je Kaliopi jenož jedyn solokoncert zorganizowała.
K swojej solokarjerje wróći so Kaliopi 1996.
Kaliopi wobdźěli so dwójce na Eurosongu, jónu ze spěwom Crno i belo, z kotrymž přińdźe do finala a ze spěwom Dona, z kotrymž je z połfinana wupadnyła.
Wšědny wuwróćenc
Wšědny wuwróćenc (łaćonsce Anthyllis vulneraria) je rostlina ze swójby łušćinowcow.
Murjacy kokrik
Murjacy kokrik (Fumaria muralis) je rostlina ze swójby makowych rostlinow (Papaveraceae).
Po někotrych žórłach so do swójby kokrikowych rostlinow (Fumariaceae) přirjaduje.
Truskawec
thumb|left Truskawec je město w Lwowskej oblasći na zapadnej Ukrainje. Leži pod Karpatami w historiskej Galiciskej njedaloko města Drohobyč a tež njedaloko hranicy mjez Ukrainu a Pólskej.
Ma něhdźe 29 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1469 prěni raz naspomniło. Mjez 1918 a 1939 słušeše do Pόlskeje.
Kito Albin
Kito Albin ( Christian Albin; * 25. julija 1802 w Jasenju, † 11. julija 1888 w Gorjenowje) bě delnjoserbski ewangelski farar a spisaćel nabožinskich spisow.
Narodźi so jako syn bura w mjeztym wotbagrowanym Jasenju pola Grodka a wopytowaše gymnazij w Choćebuzu. Potom studowaše w Hali nad Solawu ewangelsku teologiju. Wot 1828 do 1884 skutkowaše při Gorjenowskej cyrkwi, najprjedy jako pomocny a wot 1833 jako hłowny farar. 1884 poda so na wuměnk.
W lěće 1850 słušeše Albin k załožerjam Serbskeho towarstwa za Delnju Łužicu, w kotrehož nadawku přełoži srjedźowěkowsku němsku stawizničku Źiwne tšojenje tego bogego Heinricha (Chośebuz 1850), štož płaći jako jedyn z prěnich pospytow wudawanja swětneje prozy w delnjoserbšćinje. 1863 wozjewi w němskorěčnej nowinje Der Schulfreund někotre delnjo- a hornjoserbske přisłowa z namołwu, tute we wučbje sobu wobkedźbować. 1868 bě wobdźěleny při wudaću delnjoserbskeje biblije. Jako rukopis zawostaji wobšěrnu chroniku Gorjenowskeje wosady a zběrku swojich prědowanjow.
Kitkata dubčica
Kitkata dubčica (Teucrium botrys) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Mjadzel
thumb|left
Mjadzel je městačko w Minskowskej oblasći w Běłoruskej. Je zarjadniske sydło Mjadzelskeho rajona.
Leži něhdźe 115 kilometrow sewjerozapadnje Minska njedaloko litawskeje hranicy při wuchodnej kromje jězora Naroč.
Ma něhdźe sydom tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1324 prěni raz naspomniło. Mjez 1918 a 1939 słušeše do Pólskeje. Wot lěta 1998 ma měšćanske prawa.
Zarječnyj (oblasć Penza)
thumb|left Zarječnyj je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Penza. Ma něhdźe 64 tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1958 załožiło.
Swjata Zdźisława
Žiwjenje
Wona běše dźowka knjeza Přibyslava z Křižanova, kralowskeho hrodoweho hrabje w Brnje a na hrodźe Veveří, a knjenje Sibyle (ze Sicílije – dwórskeje damy kralowny Kunhuty). Wuda so na wosobneho čěskeho wulkotnika knjeza Hawoła Markvartic a přesydlowaše so na jeho hród Lemberk pola Jablonneho w Podještědí. Porodźi jemu štyri dźěći: Havla, Markétu, Jaroslava a Zdislava. Najskerje zetka so ze zbóžnoprajenym Česlavom, z pólskim dominikanom, wučomcom swj. Dominika a sta so z dominikanskej třećarku; z mandźelskim powolaštaj dominikanow do Jablonneho a do Turnova, załožištaj tu za nich klóštry a cyrkwje. Swjata bywaše Zdźisława jako mandźelska a mać swójby, ale jeje žiwjenje a skutkowanje so jenož na priwatne žiwjenje njewobmjezowaše: Zdźisława tež hrodowsku čeledź wuwučowaše a wukubłowaše, staraše wo chorych, chudych, bjezdomnych a dezerterow (běše to doba tatarskich zadobyćow do Srjedźneje Europy) a pomhaše jim tež hewak (w hospitalu, kotryž wona tohorunja załoži). W dobje časteje njepřitomnosće jeje mandźelskeho (běše prawa ruka Wjacława I. a jeho zepěra hdyž jeho syn Přemysl Otakar II. přećiwo njemu zběžkowa) dyrbješe wona cyłe knjejstwo za njeho wjesć.
Zdźisława wumrě najskerje na tuberkulozu, (jeje smjertne powostanki je akademikar Vlček přepytował), je w krypće klóšterskeje cyrkwje w Jablonnym pohrjebana; jeje nop je w relikwiarje na Marijnym wołtarju nalěwo w cyrkwinskej łódźi. Jeje row so njepřestajneje česćownosće wěrićelow wot jeje smjerće do dźensnišeho wjeseli, putnikuja sem nic jenož Češa a Morawjenjo, ale tež Słowacy, Polacy, Serbja, Němcy a Rakušenjo. Do dźensnišeho dóńdźe při jeje rowje k wusłyšenjam, wustrowjenjam a hinašim dźiwam přez zasadźenje tuteje swjateje. Tohodla bu hižo we 18. lětstotku na městnje prjedawšeje gotiskeje cyrkwje k jeje přichodnemu zbóžnoprajenju, wo kotrež so započa prócować, wulkotna barokna katedrala swj. Ławrjenca wot sławneho Wienskeho architekta Jana Lukaša Hildebrandta postajena; twarjenje financowaše hrabja Berka z Duby a po jeho smjerći knjeni hrabina Kinská. K zbóžnoprajenju wšak dóńdźe hakle w lěće 1907 (bamž Pius X.).