cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Prawa kasija
Prawa kasija (Cassia didymobotrya) je rostlina z podswójby rohowcowych rostlinow (Caesalpiniaceae) znutřka łušćinowcow (Fabaceae).
Barjaca stopa
Barjaca stopa (Acanthus mollis) je rostlina ze swójby akantusowych rostlinow (Acanthaceae). Dalše serbske mjena su barica, barjace pacy, barjace pazory a barjace palcy.
8. apryla
8. apryla abo '''8. jutrownika''' je 98. dźeń gregorianiskeje protyki (99. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 267 dnjow hač do kónca lěta.
Wumrěće
mini|upright=0.4|Handrij Falka
Mała lipnica
Mała lipnica (Poa minor) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Gabriele Pauli
Gabriele Pauli (* 26. junija 1957, Schweich) je němska bjezfrakciska politikarka, kotraž bě hač do lěta 2007 čłonka strony CSU.
Wladimir Wladimirowič Majakowskij
thumb|right
Wladimir Wladimirowič Majakowskij ( * 19. julija 1893, Bagdati, Kutaiski guwernement, Ruske carstwo, † 14. apryla 1930, w Moskwje, Sowjetski zwjazk) bě wuznamny ruski a sowjetski basnik.
Stwiny chmjel
thumb|right
Łukowc
Łukowc ( Luckenwalde) je město z něhdźe 20.000 wobydlerjemi w južnym dźělu Braniborskeje a zarjadniske sydło wokrjesa Teltow-Fleming. Nadeńdźe so něhdźe 50 kilometrow južnje Berlina mjez Jutrobohom na zapadźe a Želmom na wuchodźe při rěčce Nuthe.
Stwiny chmjel
Stwiny chmjel je rostlina ze swójby akantusowych rostlinow.
Łukowc
Městno, na kotrymž bydlachu hižo ze 7. abo 8. lětstotka Słowjenjo, je so w lěće 1216 prěni raz jako hród naspomniło. Wot 1285 běštej hród a sydlišćo we wobsydstwje klóštra Zinna.
Přez Łukowc wjedźetej zwjazkowa dróha 101 (Berlin–Mišno) a železniska čara Berlin–Hala.
Slowčina
Slowčina (Prunus domestica) je sadowy štom ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae). Jeho płód je slowka. Rostlina prawdźepodobnje je stara hybrida z dorničela (Prunus spinosa) a bombawki (Prunus cerasifera).
Wopis
Slowčina je w lěću zeleny štom, kotryž docpěje wysokosć wot 3 hač do 15 m.
Husta króna wobsteji ze sylnych hałuzow a je na runym a šwižnym zdónku. Hłowne hałuzy nahle horje rostu.
Łopjena
Měnjate, stołpikate łopjena su jejkojte hač eliptiske, karbowane hač rězane, na delnim boku druhdy husto kosmate a docpěja 4 hač do 10 cm. Na krótkich wurostkach steja husto w promjenjach.
Kćenja
Kćěje wot apryla hač do meje. Běłe abo nazeleń běłe kćenja so před abo z łopjenami jewja. Wone njejsu wupjelnjene, steja po dwěmaj hač po třoch a docpěja přeměr wokoło 2 cm. Zwonkowna kroma je njeprawidłownje zubate. Jich stołpiki su móškojće kosmate a krótke.
Płody
Płody jara wariěruja po poddružinje. Wone su mjeńše brěčkate hač chinska slowčina (Prunus salicina) a docpěja dołhosć wot 3 hač do 8 cm. Jich mjaso je zelene abo žołte.
Slowki su wulke, kulojte hač krótko-owalne, zwjetša módro-wioletne a wot awgusta zezrawja.
Knykački su jejkojte, kónčkojte, módre hač wioletne.
Mirabele su małke, kulowate a žołte.
Reneklody su zeleno-žołte hač čerwjenojte a jara wulke.
Stejnišćo
Ma radšo humusowe pódy, ale hewak je skromna.
Rozšěrjenje
Pochadźa originalnje z prědnjeje Azije.
Wužiwanje
Mnoholičbne sorty so zwjetša dla słódkich płodow plahuja, mjeztym zo někotre sorty tež jako pyšne rostliny plahuja.
Šćěrjencowe rostliny
Šćěrjencowe rostliny (Amaranthaceae) su swójba symjencowych rostlinow (Spermatophyta). Nětko słuša k tutym rostlinam tež pólšicowe rostliny (Chenopodioideae) jako podswójba.
Wobsahuje sćěhowace rody:
Oblasć Tula
Oblasć Tula ( Тульская область‎/Tulskaja oblast) je oblasć w europskim dźělu Ruskeje. Leži na južnej kromje Moskowskeho industrijoweho wobwoda, něhdźe 200 kilometrow južnje ruskeje stolicy. Jeje zarjadniske sydło a zdobom najwjetše město je Tula z něhdźe 500.000 wobydlerjemi. Jeničke dalše wulkoměsto je Nowomoskowsk (131.000).
16. februara
16. februara abo '''16. małeho róžka''' je 47. dźeń gregorianiskeje protyki, tuž wostawa hišće 318 dnjow (319 w přestupnych lětach) hač do kónca lěta.
Konop
Konop (Cannabis) je ród ze swójby konopowych rostlinow (Cannabaceae). Dalše serbske mjeno je konopej.
Systematika
Ród bu prěnjotnje na zakładźe wot Cannabis sativa (dźiwi konop) jako monotypiski ród wot Carl von Linne w lěće 1753 prěni raz wopisany. Lamarck wotdźěli w lěće 1785 indisku družinu na zakładźe morfologiskich přiznamjenjow a wopojneje kmanosće jako Cannabis indica a ruski botanikar Dmitrij E. Janischewsky wopisa k prěnjemu razej w lěće 1926 Cannabis ruderalis. W 20. lětstotku bě systematika roda pak do dalokeje měry dwělna, nimo modela třoch swójskich družinow su někotři awtorojo wone tři družiny wšitke jako poddružiny wot Cannabis sativa wobhladowali, hdys a hdys buchu tež hišće dalše družiny wopisane, kotrež so njejsu wězo zwjetša předrěwali.
W lěće 2003 je spisał Američan Karl W. Hillig nadrobne genetiske přepytowanje na zakładźe wot 157 populacijow w cyłej swěće, kotrež je status družinow Cannabis sativa a Cannabis indica wobkrućowało. Samostatnosć družiny Cannabis ruderalis njeje so pak wěsće dopokazować móhła, pozdźiše dźěło k chemotaksonomiji roda wobkrući tute wuslědki a zwuži wobjim roda na dwě družinje:
Habrachćicy-Nowe Jěžercy
Habrachćicy-Nowe Jěžercy su hornjołužiska městačko, kotrež leži na juhu Zhorjelskeho wokrjesa při čěskej mjezy.
Bu wutworjene dnja 1. januara 2011 z dotal samostatneju městow Habrachćicy a Nowe Jěžercy.
Geografija
Město leži w Hornjołužiskich horinach při hornim běhu Sprjewje, kotraž so na teritoriju města wužórli. Susodne gmejny su Kotmar na wuchodźe, Lutarjecy na juhowuchodźe, Wodowe Hendrichecy a Rumburk na samym juhu, Jiříkov na zapadźe kaž tež Nowosólc-Horni Hródk na sewjerozapadźe.
Politika
Město słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 59 (Zhorjelc 3) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).
Trjebjeńca
Trjebjeńca (prjedy tež Trjebjency; Steindörfel) je wjes na wuchodźe sakskeho wokrjesa Budyšin a słuša wot lěta 1974 k Bukečanskej gmejnje.
Geografija
mini|left|Tykowana chěža w Trjebjeńcy Wjeska leži w hornjołužiskich honach we wysokosći 255 metrow nad mórskej hładźinu při zwjazkowej dróze B6 mjez Kubšicami a Bukecami. W starym dźělu Trjebjeńcy, sewjernje dróhi, su so hišće někotre štyristronske statoki wobchowali. We wsy wužórli so Droždźijska woda, kotraž ćeče potom do sewjerneho směra přez Droždźij a Worcyn, hdźež so do Kotołki wuliwa.
Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Maratki [hórka, 294,7 m], Włosančki, Ručicy, Nowe polo, Mikanca, Pola Šlysela, Šibjeńca, Wólšina, Zahony, W Dołach, Hajk, Na kamjeńčkach, Na pućach, W haće, Strólnje, Babica, Močkec hora, Pola studnički, Pola pěskowej jamy.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje bě w lěće 1419 jako Vlemischentorff („wjes Flamow“) a naspomni so pozdźišo tež po serbskim mjenje jako Trebnitz (1512) abo Trebenitz (1573). Dźensniše němske mjeno jewi so prěni raz hakle w lěće 1657. Ležownostne knjejstwo wukonješe Budyske tachantstwo.
Hač do lěta 1974 bě Trjebjeńca samostatna gmejna, do kotrejež słušeše wot 1936 wjesny dźěl Wadecy.
Wosobiny
mini|center|upright=1.7|Powětrowy wobraz Trjebjeńcy (2018)
Martin Říman
Martin Říman (* 11. meje 1961, Frýdek-Místek ) je čěski politikar (ODS).
Gadžijewo
thumb|left thumb|left Gadžijewo (, 1957 – 1967 Jagelnaja Guba/ Ягельная Губа, 1967 – 1981 Gadžijewo/ Гаджиево, 1981 – 1994 Murmansk-4/ Мурманск-4, 1994 – 1999 Skalistyj/ Скалистый) je město w Ruskej federaciji.
Leži w europskim dźělu Ruskeje w Murmanskej oblasći něhdźe 30 kilometrow sewjerowuchodnje Murmanska.
Sydlišćo je so w lěće 1957 załožiło a ma wot lěta 1981 měšćanske prawa.
Nuristanske rěče
Nuristanske rěče su podskupiny indoiranskich rěčow.
Japanski chmjel
Japanski chmjel (Humulus scandens (Lour.) Merr., syn.: Antidesma scandens Lour., Humulopsis scandens (Lour.) Grudzinskaja, Humulus japonicus Sieb. & Zucc.) je rostlina ze swójby konopowych rostlinow (Cannabaceae).
Somoćana křižowka
Somoćana křižowka (Leonurus marrubiastrum) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Riča
thumb|left Riča (, agulce ЧIаъ) je wjes w europskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w sewjernym Kawkazu w republice Dagestan něhdźe 150 kilometrow južnje Machačkale.
Ma něhdźe 1200 wobydlerjow.
Sydlišćo je so w 10. lětstotku załožiło.
Trjebin
Trjebin ( Trebendorf) je wjes we wuchodosakskim Zhorjelskim wokrjesu w sewjerowuchodnym dźělu Hornjeje Łužicy.
Wawicy
Wawicy ( Wawitz) su wjes na wuchodźe sakskeho wokrjesa Budyšin a słušeja z lěta 1993 k Bukečanskej gmejnje. Leža 218 m nad mórskej hładźinu.
Trjebin
Ke gmejnje słušatej wjesce Trjebin a Miłoraz kaž tež sydlišća Zagora (Hinterberg) a Trjebink (Klein Trebendorf). Gmejna Trjebin słuša do teritorija Slepjanskeje narěče a je dźěl serbskeho sydlenskeho ruma.
Wawicy
Susodne wjeski su Rodecy na sewjerowuchodźe, Něćin na juhowuchodźe, Pomorcy na juhozapadźe a Droždźij na sewjerozapadźe.
Trjebin
Wot cyłkownje něhdźe 850 wobydlerjow bydla 660 w Trjebinje samym a zbytk w Miłorazu.
Wawicy
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako Wawiz pochadźa z lěta 1228. W lěće 1777 słušeše wjetši dźěl wjesnych ležownosćow Wawičanskemu ryćerkubłu, tamny Budyskemu tachantstwu. Cyrkwinsce přisłušachu Wawičenjo ze starodawna Bukečanskej wosadźe.
Trjebin
Geografija
thumb|left|Dwór „Hanza Šustera“ Trjebin nadeńdźe so někak pjeć kilometrow sewjerozapadnje Běłeje Wody a tři kilometry juhowuchodnje Slepoho při Struze w zapadnym dźělu Mužakowskeje hole. Južny dźěl gmejnskeho teritorija – mjez druhim tež gmejnski dźěl Miłoraz a sydlišćo Zagora – leži we wotbagrowanskim pasmje Wochožanskeje brunicoweje jamy. Sewjernje Trjebin leži Brězowski jězor, woblubowany kupanski jězor.
Wawicy
Stawizny
Po statistice Arnošta Muki mějachu Wawicy we 1880tych lětach cyłkownje 122 wobydlerjow, z nich 121 Serbow a jenož jedyn Němc.
Trjebin
Geografija
Susodne gmejny su Slepo a Dźěwin na sewjeru, Běła Woda na wuchodźe a juhu kaž tež Sprjewiny Doł (wokrjes Budyšin) na zapadźe.
Wawicy
Stawizny
mini|center|upright=1.7|Powětrowy wobraz Wawic (2019)
Trjebin
Stawizny
W lěće 1999 bu wjes Miłoraz zagmejnowana do Trjebinskeje gmejny.
Wobydlerstwo
Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy 375 wot cyłkownje 385 Trjebinjanow serbsce. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 we wsy přeco hišće serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot 76,8 %. Wobydlerjo přisłušachu ze starodawna Slepjanskej wosadźe.
Nazymu 1945 załožichu Trjebinjenjo pod nawodom Mateja Pawla swójsku Domowinsku skupinu.
Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 57 (Zhorjelc 1) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).
Indoariske rěče
thumb|300px|Rozšěrjenje indoariskich rěčow Indoariske rěče je skupina Indoiranskich rěčow. Najbliže přiwuzne su Iranske rěče. Słuša k indoeuropskim rěčam.
Kamferowy štom
Kamferowy štom (Cinnamomum camphora) je štom ze swójby ławrjencowych rostlinow (Lauraceae). Dalšej serbskej mjenje stej kafrowy štom a kamporowy štom.
Wopis
Kamferowy štom je spěšnje rosćacy štom, kotryž docpěje wysokosć wot 35 m. Króna je kulojta. Krótki zdónk je sylny a ma šupiznatu, šěru skoru.
Łopjena su na spočatku róžojte, ale pozdźišo jasnozelene bywaja. W starobje samo ćmowozelene bywaja.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Chinje, Taiwanje a južnej Japanskej rozšěrjenje.
Wužiwanje
Ze skory so prawy kamfer zhotowja.
Mičurinsk
thumb|left Mičurinsk (, do 1932 Козлов/Kozlow) je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Tambow. Ma něhdźe 95 tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1635 jako město Kozlow załožiło.
Želm
Želm ( Baruth/Mark) je městačko z něhdźe 4.000 wobydlerjemi w braniborskim wokrjesu Teltow-Fleming. Nadeńdźe so blisko Błótow a něhdźe 40 kilometrow južnje Berlina.
mini|left|Želmski hród wokoło 1860 Městno je so w lěće 1234 k prěnjemu razej naspomniło a słušeše dołho do sakskeho wobsydstwa. Wot 1616 steješe pod Dźěwinskim měšćanskim prawom. Po Wienskim kongresu 1815 přińdźe Želm z wokolinu k Pruskej.
27. nowembra
27. nowembra abo '''27. nazymnika''' je 331. dźeń gregorianiskeje protyki (332. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 34 dnjow hač do kónca lěta.
1951–2000
thumb|120px|Günter Grünwald (* 1956)
Žowkwa
thumb|left
27. nowembra
1951–2000
thumb|120px|Mike Skinner (* 1978)
Žowkwa
Žowkwa je městačko w Lwówskej oblasći na zapadnej Ukrainje, blisko pólskeje hranicy. Leži w historiskej Galiciskej něhdźe 25 kilometrow sewjernje Lwowa.
27. nowembra
20. lětstotk
mini|upright=0.4|Jurij Kral
thumb|upright=0.4|Joe Guyon († 1971)
Žowkwa
Ma něhdźe 13 tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1597 załožiło a ma wot lěta 1603 měšćanske prawa. Mjez 1918 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Damna
Damna ( Dahme/Mark) je město z něhdźe 5.000 wobydlerjemi na juhu Braniborskeje. Nadeńdźe so we wokrjesu Teltow-Fleming při Dubi njedaloko Łužiskeje wuhrody.
Přez město wjedźe zwjazkowa dróha 102 (Łukow–Branibor).
Kopjenik
Hižo za čas Słowjanow běše na městnje dźensnišeho Kopjenika hród. Najstarši dotal znaty dźěl Kopjenikskeho hrodu pochadźa po dendrochronologiskich přepytowanjow z lěta 849, město naspomni so pak hakle w lěće 1210 pisomnje jako Copenic. Srjedź 12. lětstotka nadeńdźe so tu hłowny hród słowjanskeho kmjena Sprjewjanow pod wjerchom Jaksu z Kopjenika. Wokoło 1232 dósta Kopjenik měšćanske prawo.
Krosandra
Krosandra je rostlina ze swójby akantusowych rostlinow.
10. apryla
10. apryla abo '''10. jutrownika''' je 100. dźeń gregorianiskeje protyki (101. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 265 dnjow hač do kónca lěta.
Bjaroza
thumb|left
Mólička lipnica
Mólička lipnica (Poa annua) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae). Dalše serbske ludowe mjeno je mjakuš.
Mikow
Mikow ( Mücka; 1937–46 Stockteich) je hornjołužiska wjes a gmejna w sakskim wokrjesu Zhorjelc. Leži 142 m nad mórskej hładźinu a ma wokoło 1.100 wobydlerjow.
Gmejna přisłuša hromadźe z Kwětanecami, Waldhufenom a Wysokej Dubrawu zarjadniskemu zwjazkej Dźěže a słuša oficielnje do serbskeho sydlenskeho ruma.
Geografija
Mikowska gmejna leži při Čornym Šepcu w Hornjołužiskej holanskej a hatowej krajinje, něhdźe dźesać kilometrow zapadnje Niskeje a 25 kilometrow sewjerowuchodnje Budyšina. Susodne gmejny su Chrjebja-Nowa Wjes na sewjeru, Kwětanecy při jězoru na wuchodźe, Wysoka Dubrawa na juhozapadźe a Hamor na sewjerozapadźe.
Stawizny
mini|left|Mikowski młyn Wjes naspomni so k prěnjemu razej w lěće 1408 jako Mickow. Ležownostne knjejstwo měješe znajmjeńša wot lěta 1614 tamniše ryćerkubło. Pod nacionalsocialistiskim knježerstwom přeněmči so ze serbšćiny pochadźace městnostne mjeno w lěće 1937 na Stockteich. Přemjenowanje so po wójnje zaso zběhny.
W lěće 1994 zagmejnowaše so susodna gmejna Dołha Boršć.
Wobydlerstwo a rěč
Po statistice Arnošta Muki měješe wjes w lěće 1884 cyłkownje 432 wobydlerjow, z nich 352 Serbow (81 %) a 80 Němcow. Arnošt Černik zwěsći 1956 serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot hišće 29,7 %.
Po ludličenju w lěće 2011 bydlachu we wsy 661 wobydlerjow w přerěznej starobje wot 47,4 lět (Sakska: 46,4).
Mjeztym zo přisłuša wjetši dźěl Mikowa Chrjebjanskej ewangelsko-lutherskej wosadźe, je wjesny dźěl na lěwym (zapadnym) brjoze Čorneho Šepca tradicionelnje dźěl Boršćanskeje wosady.
Bjaroza
Bjaroza je město w Brestskej oblasći w Běłoruskej. Je zarjadniske sydło Bjarozawskeho rajona.
Mikow
Wjesne dźěle
Do Mikowskeje gmejny słušeja slědowace wsy:
Serbja
thumb|Serbska swjedźenska drasta z Błótow
Mikow
Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 57 (Zhorjelc 1) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).
Bjaroza
Leži při rěce Jaselda něhdźe 100 kilometrow sewjerowuchodnje Bresta.
Serbja
Rěče a sydlenski rum
Eksistujetej dwě spisownej rěči: hornjoserbšćina a delnjoserbšćina. Nimo toho wužiwaja so někotre narěče, kaž na přikład slepjanska. Hornjoserbšćina steji čěšćinje a słowakšćinje blisko, akutnje wohrožena delnjoserbšćina skerje pólšćinje. Dźensa je ličba rěčnikow mjez 20.000 a 30.000 a cyłkowna ličba Serbow wokoło 60.000. W Hornjej Łužicy bydli 40.000 Serbow, wosebje mjez Budyšinom, Kamjencom a Wojerecami. Tamni su w Delnjej Łužicy žiwi, a to mjez Grodkom, Choćebuzom a Błótami.
Bjaroza
Ma něhdźe 29 tysac wobydlerjow.
Stawizny
mini|left|Něhdyši klóšter kartuzianow Sydlišćo je so w lěće 1477 prěni raz naspomniło a słušeše tehdy k wulkowjerchowstwu Litawskej. Wot 1648 do 1689 natwarichu tule kartuzianski klóšter, kotryž sta so bórze z jednym z najwjetšich w cyłej Pólsko-Litawskej. Po dźělenju Pólskeje přińdźeštej město a klóšter k Ruskemu carstwu. Po pólskim nowemberskim zběžku 1830/31 bu klóšter wot wyšnosće zawrjeny a w lěće 1866 zdźěla wottorhany. Tež barokna klóšterska cyrkej so tehdy zhubi. Po pólsko-sowjetskej wójnje słušeše Bjaroza wot 1921 jako Bereza Kartuska k Pólskej. W lěće 1939 bu wot Čerwjeneje armeje wobsadźena a wot 1941 do 1944 steješe pod kontrolu němskeje wehrmachty. Wot cyłkownje pjeć tysac wobydlerjow běchu tehdy wokoło 4500 Židow, z kotrychž bu wjetšina w holocausće zamordowana. Wot kónca Druheje swětoweje wójny bě městačko dźěl Běłoruskeje sowjetskeje republiki.
Prawa křižowka
miniatur|Leonurus cardiaca, [[Ottawa - Kanada]] Prawa křižowka (Leonurus cardiaca) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Kasumkent
thumb|left Kasumkent (, lezginsce Кьасумхуьр) je wjes w europskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w sewjernym Kawkazu w republice Dagestan něhdźe 185 kilometrow južnje Machačkale.
Ma něhdźe 13 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w 19. lětstotku załožiło.
Serbja
Rěče a sydlenski rum
Žro hornjoserbskeje kónčiny, hdźež je serbšćina wšědna rěč w zjawnosći, su wosebje katolske gmejny Chrósćicy, Pančicy-Kukow, Njebjelčicy, Ralbicy-Róžant a Worklecy kaž tež dźěle přimjeznych gmejnow Bóšicy, Njeswačidło, Hodźij a města Kulow. Dalši centrum je Radwor. W Delnjej Łužicy tajki stabilny rěčny teritorij wjace nimamy. Wjetšinu rěčnikow delnjoserbšćiny pak namakamy w gmejnach mjez Choćebuzom a Błótami, na přikład w Bórkowach, Běłej Górje-Bělinje, Hochozy abo Janšojcach.
Hišće we wosomdźesatych lětach 19. lětstotka słušachu wulke kónčiny južnje a wuchodnje Budyšina (hač do Korzymja, Lubija a Mužakowa), kaž tež južnje a sewjernje Choćebuza k serbskorěčnemu teritorijej. Tež wuchodnje Łužiskeje Nysy, w dźensnišej Pólskej běchu hač do 20. lětstotka Serbja žiwi. Stawizniski centrum jich kultury bě Žarow (dźensa Żary). Serbska ludnosć w tym regionje bu pak po Druhej swětowej wójnje kaž Němcy wućěrjena. Zbytk bu polonizowany.
Serbska diaspora
Warianta hornjoserbšćiny bu hač do 20. lětstotka tež w małym sydlišću Serbin w Texasu rěčana, kotrež běše so w 1850tych lětach wot serbskich wupućowarjow załožiło. Dźensa je w tamnišej šuli domizniski muzej zaměstnjeny, kotryž wo stawiznach Serbow w Zjednoćenych statach informuje. Pola ludličenja 2000 poda nimo toho w Pennsylvaniskej 157 wosobow „Lusatian“ („łužisce“) jako maćeršćinu.
Dalše serbske sydlišća běchu we wšelakorych kónčinach Awstralskeje. Wot 1848 hač do 1860 wupućowaše něhdźe 2000 Serbow do kontinenta.
Politika a prawa
Prawa Serbow su zasadnje garantowane přez wustawje zwjazkoweju krajow (Sakska: Art. 5 a 6, Braniborska: Art. 25) a Serbskej zakonjej (Sakska: SächsSorbG, Braniborska: SWG). Na zwjazkowej runinje su serbske prawa zakótwjene předewšěm w protokolowej noticy Zjednoćenskeho zrěčenja z lěta 1990 kaž tež w dalšich zakonjach, mjez druhim wo wosobowych mjenach (MindNamÄndG) a sudniskej rěči (GVG).
Wot zwjazkoweju krajow Sakskeje a Braniborskeje kaž tež wot zwjazka připóznata zastupjerka serbskich zajimow je Domowina – Zwjazk Łužiskich Serbow. Serbja nimaja krute městna w parlamentach, w legislaturnej periodźe 2014–19 běchu pak štyrjo serbscy zapósłancy w sakskim krajnym sejmje (ministerski prezident Tilich, Kozel, Mikławšk, Šiman), štož bě wjace hač podźěl Serbow na wobydlerstwje. W periodźe 2019–24 staj hišće dwaj serbskaj zapósłancaj. W zwjazkowym sejmje běše hač k wólbam 2017 z Marju Michałkowej jedna serbska zapósłanča.
Při woběmaj krajnymaj sejmomaj zastupuje Rada za serbske naležnosće serbske zajimy. Tuta so w Braniborskej wot lěta 2015 přez demokratiske wólby postaja, w Sakskej woli ju krajny sejm. Wokrjesy a někotre města a gmejny maja społnomócnjeneho za serbske naležnosće abo tež serbske přirady, kotrež zastupuja serbske zajimy w zarjadnistwje.
Prawa křižowka
Wopis
Prawa křižowka je zrunana rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 30 hač 100 cm.
Serbja
Politika a prawa
Swójsku stronu Serbja nimaja, su pak we wšelakich stronach přez jednotliwcow zastupjeni. Na komunalnej runinje (gmejnske rady, Budyski wokrjesny sejmik) wobsteja serbske wolerske zhromadźenstwa.
Prawa křižowka
Łopjena
Łopjena su kosmate, rukojte, třidźělne hač sydomdźělne, na hornim boku ćmowozelene, na delnim boku swětłozelene a docpěwaja dołhosć wot 6 hač 12 cm. Hornje łopjena su třilapate.
Mikow
Wobchad
W Mikowje nadeńdźe so zastanišćo při železniskej čarje Wojerecy–Zhorjelc. Linija OE 64, tak mjenowany shuttle jězorina-Nysa, zwjazuje wjes z woběmaj městomaj.
Kamzyčka
Kamzyčka (Pritzelago) je ród ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Prawa křižowka
Kćenja
Kćěje wot junija hač awgusta. Kćenja steja w mutličkojtych, jedyn nad druhim stejacych dźělnych kwětnistwach. Swětłopurpurowa króna je dwuhubkowa a docpěwa dołhosć wot 8 hač 11 mm. Keluch je zwónčkojty, prawidłownje pjećzubaty a docpěwa dołhosć wot 5 hač 8 mm. Próškowe łopješka daloko z krónoweje rołki wusahuja.
Stejnišćo
Rosće na pućach, płotach. Preferuje wutkate hlinjane pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w nimale cyłej Europje rozšěrjena.
Serbja
Politika a prawa
Wo financowanje serbskich institucijow stara so Załožba za serbski lud, instrument zwjazka a wobeju krajow, z kotrymž so finančne srědki rozdźěleja. Hłowny gremij załožby je załožbowa rada, w kotrymž maja Serbja šěsć wot 15 hłosow. Serbskich zastupjerjow postajeja gremije Domowiny.
Nabožina
Wjetšina dźensnišich rěčnikow hornjoserbšćiny je katolskeje konfesije. Prěnjotnje bě wjetša ličba Serbow hišće w 19. lětstotku ewangelsce (86,9 % w lěće 1900), jenož Serbja w Kamjenskim wokrjesu běchu přewažnje katolscy (88,4 %). W Delnjej Łužicy pak wučinješe podźěl protestantow w tym času wjace hač 99 %. Dla spěšnišeho zhubjenja rěče a identity pola ewangelskich Serbow (w Hornjej a Delnjej Łužicy) je poměr dźensa nawopak.
Narodne symbole
Serbska chorhoj bu w lěće 1842 prěnjotnje naspomnjena. Po pansłowjanskim kongresu w lěće 1848 w Praze dósta swoje dźensniše barby. Serbska hymna je „Rjana Łužica“.
Serbsko-słowjanske styki
Kaž w zańdźenosći pěstuja so serbsko-čěske a serbsko-pólske styki tež dźensa. W Pólskej a Čěskej eksistujetej towarstwje (Společnost přátel Lužice a Towarzystwo Polsko-Serbołużyckie), kotrejž pěstujetej čěsko-serbske resp. pólsko-serbske přećelstwo. Společnost přatel Lužice wudawa samo časopis – Česko-lužický věstník. Mjez Serbami a dalšimi słowjanskimi ludami wobsteja tohorunja wuske styki. W Serbiskej wěnowaše tak mjenowany projekt Rastko Serbam cyłu elektronisku biblioteku: https://web.archive.org/web/20141207215633/http://www.rastko.org.rs/rastko-lu/index_l.html, přez kotruž móhli so zajimcy w serbiskej rěči wo Serbach informować. Projekt bu wot profesora Predraga Pipera z Běłohródskeje uniwersity připrawjeny. W tutej elektroniskej bibliotece nańdźe čitar serbiske přełožki wuznamnych serbskich spisowaćelow kaž Jurja Kocha, Jěwy-Marje Čornakec, Kita Lorenca, Jurja Brězana atd. K tomu skići elektroniska biblioteka Rastko informacije wo stawiznach, rěče a wuměłstwje Serbow.
thumb|Dwurěčna taflička
Gilbert Gottfried
Gilbert Jeremy Gottfried (28. februara 1955 w Brooklyn, New York) je US-ameriski komikar a dźiwadźelnik.
Oblasć Twer
Oblasć Twer ( Тверская область‎/Twerskaja oblast; 1935–90 Oblasć Kalinin) je oblasć w europskim dźělu Ruskeje. Leži mjez Pětrohrodom a Moskwu, sewjerozapadnje ruskeje stolicy. Jeje zarjadniske sydło a zdobom jeničke wulkoměsto je Twer z něhdźe 400.000 wobydlerjemi.
W lěće měješe Oblasć Twer  wobydlerjow. Z nich běchu 86,6 % Rusojo. Dalše etniske skupiny su Ukrainjenjo (1,2 %), Armenjenjo (0,6 %) a Karelojo (0,6 %).
Zaozjorsk
Leži w europskim dźělu Ruskeje w Murmanskej oblasći něhdźe 110 kilometrow sewjerozapadnje Murmanska.
Sydlišćo je so w lěće 1958 załožiło.
Sjenica
Sjenica (serbisko-kyrilisce Сјеница) je městačko a přisłušaca wulkogmejna w južnej Serbiskej.
Nadeńdźe so w historiskim regionje Sandźak při čornohórskej hranicy někak tysac metrow nad mórskej hładźinu sewjernje Pešterskeje wysokoruniny. Sjenica słušeše wot 15. lětstotka hač do lěta 1913 k Osmaniskemu mócnarstwu.
center|mini|upright=1.4|Mošeja w Sjenicy
Šćěrjenc
Šćěrjenc (Amaranthus, syn.: Acanthochiton Torrey, Acnida L., Albersia Kunth, Amblogyna Rafinesque, Euxolus Rafinesque, Mengea Schauer, Sarratia Moquin-Tandon, Scleropus Schrader) je ród ze swójby šćěrjencowych rostlinow (Amaranthaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
11. apryla
11. apryla abo '''11. jutrownika''' je 101. dźeń gregorianiskeje protyki (102. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 264 dnjow hač do kónca lěta.
Čita
Čita ( Чита) je ruske wulkoměsto w južnej Sibirskej při Transsibirskej železnicy. Je z wjace hač 320.000 wobydlerjemi zdobom najwjetše město a stolica Zabajkalskeho regiona.
Astronomiska šěrokosć
Astronomiska šěrokosć – často tež „čopowa wysokosć“ pomjenowana – je wysokostny kut sewjerneho (resp. južneho) njebjeskeho čopa na stejnišću wobhladowarja.
Njepoćahuje so direktnje na zemsku kulu resp. zemski elipsoid, ale na woprawdźity (fyzikaliski) lotowy směr a wotpowěduje deklinaciji cenita.
Čita
mini|left|Napohlad Čity Město nadeńdźe so w centralnym dźělu Zabajkalskeje w Jablonowych horinach.
Alpska kamzyčka
Alpska kamzyčka (Pritzelago alpina) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae).
Čita
Stawizny
Wuchadźišćo sydlišća bě zymske lěhwo Kozakow w lěće 1653 při zliwje rěkow Čita a Ingoda. Stajne sydlišćo nasta po 1675 a 1699 natwari so ostrog, wobhrodźene lěhwo. Wot lěta 1903, hdyž so na Transsibirsku železnicu přizamkny, wuwiwaše so sydlišćo k městu. W sowjetskej dobje bě Čita wuznamne wojerske zepěranišćo.
Astronomiska šěrokosć
Astronomiske koordinaty a lotowe wotchilenje
Při blišim wobhladowanju njesmě so astronomiska šěrokosć z geografiskej šěrokosću runja stajić, hačrunjež so to wot ekspedicijow 15. lětstotka často stawa. Wobě šěrokosći rozeznawatej so wo lotowe wotchilenje – t. r. wo tón mały kut ξ, wo kotryž woprawdźity lotowy směr wot teoretiskeje normale na zemski elipsoid wotchila. We formlach so tutón rozdźěl zwjetša přez formlowe znamjo φ'  (resp. B'  ) wuzběhuje, porno φ (resp. B) za geografisku šěrokosć. Jako sćěh lotoweho wotchilenja płaći potajkim za astronomisku šěrokosć a jeje pendant, astronomisku dołhosć: Wobě komponenće lotoweho wotchilenja (ξ, η) wuměnjatej so přez masowe njeprawidłownosće zemskeho ćělesa. Na dypku w mórskim niwowje je ξ kutowa diferenca mjez woprawdźitym wobzorom (geoid) a elipsoidiskim wobzorom.
Astronomiska šěrokosć je tuž z jedneje strony fyzikaliski fakt zemskeho pola ćežitosće, da so wšak tež z druheje strony geometrisce – jako kut mjez lotowym směrom a njebjeskim ekwatorom – interpretować. Porno tomu je „geografiska“ šěrokosć fyzikaliska fikcija – tuž kut, kotryž je jenož na idealizowanym zemskim elipsodźe definowany a wot jeho formowych parametrow wotwisuje.
Zo by wjacewoznamowosć zapřijeća „šěrokosć“ wobkedźbowało, rěči so w geodeziji lěpje wo „elipsoidiskej“ (geodetiskej) šěrokosći hač wo „geografiskej“ šěrokosći. Zemskeho wopłonjenja dla (wotchilenje idealneje zemskeje podoby wot kuloweje formy) je w geowědach samo třeće zapřijeće šěrokosće, „geocentriska šěrokosć“.
Měrjenske metody a instrumenty
Měrjenje astronomiskeje šěrokosće (pomjenowaneje hromadźe z dołhosću prjedy mylnje jako astronomiske postajenje pozicije) móže so z wjacorymi metodami astrogeodezije abo astrometrije přewjesć. Při znatych koordinatach wobkedźbowanych hwězdow su najdokładniše metody (po nałožku 0,3″ hač 0,05″ na wječor):
3 poslednje naspomnjene metody su dźensa (z modernymi instrumentami) najspěšnišo přewjedźomne. Jeli stej wobě komponenće lotoweho směra (nimo B tež L) požadanej, je metoda jenakich wysokosćow z Ni2-astrolabom najbóle ekonomiska, a najdokładniša z Danjonowym astrolabom.
Přihódne měrjenske instrumenty kutowych metodow su uniwersalny instrument (abo dokładny teodolit z cenitowej prismu), transitowy abo pasažowy instrument. Najwyša preciznosć je z cenitowym teleskopom docpějomna – wizuelnje něhdźe 0,1″, fotografisce abo fotoelektrisce samo dokładnišo.
Łužica (časopis)
'''Łužica. Měsačnik za zabawu a powučenje''' bě serbski kulturny časopis, kotryž bu w lěće 1882 na iniciatiwu tehdyšeho Budyskeho gymnazialneho wučerja Arnošta Muki załoženy a bě po charakterje předchadnik dźensnišeho Rozhlada. W duchu młodoserbskeho hibanja naruna prjedawšej časopisaj Łužičan Jana Arnošta Smolerja a młodoserbsku Lipu Serbsku wot Muki a Barta-Ćišinskeho, kotraž měješe wjace wuspěcha mjez ludom.
Prěnje čisło wuńdźe w januarje 1882. Prěni redaktor časopisa bě Muka sam. W lěće 1896 postaji wón 25-lětneho Mikławša Andrickeho za noweho redaktora, kiž chcyše z njespokojnosće z přewahu literatury we Łužicy prěnjotnje załožić swójski časopis. Pod jeho redaktorstwom sformuje so Łužica na swětej wotewrjeny a ludej bliski kulturny a literarny časopis za beletristiku, powšitkownu kulturu a stawizny kaž tež za towarstwowe žiwjenje. Nakładnik pak wosta Muka, doniž njepřepoda nowemu redaktorej Bartej-Ćišinskemu (1904–09) w lěće 1907 wšě prawa a winowatosće nad Łužicu. Po smjerće Ćišinskeho přewza Marko Smoler hłownu redakciju a redaktorjo běchu Franc Kral (1911–14) a wot 1914 Arnošt Holan. Dla Prěnjeje swětoweje wójny zasta w lěće 1916 wuchadźeć, bu pak w lěće 1920 znowa wožiwjena. Wot 1926 hač do zakaza wšitkich serbskich nowin pod nacionalsocialistami w lěće 1937 bě Ota Wićaz posledni redaktor Łužicy.
Łužica wuńdźe wot započatka w Smolerjec nakładnistwje. W lěće 1891 přewza Wotrowski farar Jakub Herman wudawaćelstwo a wot 1910 wozjewichu so w nakładźe Maćicy Serbskeje. W lěće 1908 měješe časopis přez 240 płaćenych abonentow.
Nadawk Łužicy wopisa Muka w prěnim čisle takle: „Łužica ma dźiwać na wšostronske potrěbnosće wšěch swěrnych Serbow, starych a młodych, Hornjołužičanow a Delnjołužičanow, a ma być organ wšitkich serbskich towarstwow, wědomostnych a zabawnych, měšćanskich a burskich, studentskich a njestudentskich.“
Lindow
Lindow ( Lindchen) je wjes na juhozapadźe Delnjeje Łužicy we wokrjesu Hornje Błóta-Łužica, kotraž słuša wot lěta 2002 do gmejny Nowa Jazorina.
Geografija
Wjeska nadeńdźe so w sewjernym dźělu gmejny při zwjazkowej dróze 169, zwjazowacej Zły Komorow z Drjowkom a Choćebuzom. Městačko Drjowk je něhdźe dźewjeć kilometrow zdalene, Zły Komorow někak třinaće kilometrow.
Susodne wjeski su Rašyn na sewjeru, Wiki na sewjerowuchodźe, Nowe Wiki na wuchodźe, Bobošojce na juhu, Lask na zapadźe a Lubochow na sewjerozapadźe.
Stawizny
Prěni raz naspomni so wjes w lěće 1462 jako Lindo.
Borzna
thumb|left
Lindow
Stawizny
Hač do lěta 2002 tworješe Lindow samostatnu gmejnu.
Wobydlerstwo
Po statistice Arnošta Muki měješe Lindow srjedź 1880tych lět cyłkownje 90 wobydlerjow, z kotrychž bě 31 Serbow (34 %) a 59 Němcow. W statistice Arnošta Černika z lěta 1956 so wjes hižo njejewi, dokelž tam mjeztym nichtó wjace serbsce njerěčeše.
Borzna
Borzna je město w  Černihiwskej oblasći na sewjeru Ukrainy. Leži při rěce Borzenka něhdźe 120 kilometrow juhowuchodnje Černihiwa.
Ma něhdźe dźesać tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1634 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1966 měšćanske prawa.
Bissau
Bissau je stolica a z nimale 500.000 wobydlerjemi zdobom najwjetše město Gineje-Bissau w zapadnej Africe. Z jeničkim hłubokomórskim přistawom a mjezynarodnym lětanišćom w kraju je tež wobchadne a hospodarske srjedźišćo kraja. Nadeńdźe so na zapadźe Gineje-Bissau při sewjernym brjoze dźesać kilometrow šěrokeho wuliwa rěki Geba do Atlantiskeho oceana a je wobdate wot mangrowskich lěsow. W portugalskim starym měsće nadeńdu so předewšěm ministerstwa, banki, hotele a zarjady.
Wobydlerstwo je zwjetša muslimskeje wěry, Bissau je pak tež sydło romsko-katolskeho biskopstwa.
W měsće knježi tropiska klima z přerěznymi maksimalnymi temperaturami mjez 28,9° C w awgusće a 33,5° C w měrcu. Dešćowy čas traje wot junija hač do kónca oktobra.
Stawizny
Wot 1446 natwarichu portugalscy wikowarjo wjacore zepěranišća při ginejskim brjoze. Bissau załoži so potom w 16. lětstotku, při čimž njeje dokładny datum znaty. Prěnje naspomnjenje pochadźa z lěta 1594. 1692 dósta město status portugalskeho kapitanata a bě wot toho časa tež administratiwnje z Portugalskej zwjazane. 1696 započachu z twarom twjerdźizny, kotraž bu pak w lěće 1707 zaso wopušćena. W sćěhowacych lětdźesatkach přewzachu Francozojo stejišćo při wuliwje rěki Geba. 1753 započachu Portugalčenjo znowa z twarom zepěranišća, kotrež bě hakle 1775 dotwarjene. Hač do 1850tych lět dominowaše wikowanje z njewólnikami městne hospodarstwo.
W 1920tych lětach nastachu po prěnim urbanizaciskim planje dźěle dźensnišeho centra. Po tym, zo běchu spočatk 20. lětstotka Němcy wikowanje w měsće dominowali, přewzachu nětko znowa francoscy překupcy. Portugalska sama zamó hakle w 1930tych lětach přesadźić swójski wikowanski monopol. Dnja 19. decembra 1941 bu stolica zaso z Bolomy do Bissauwa přepołožena. Ličba wobydlerstwa rozrosće wot 18.000 w lěće 1950 na 70.000 w lěće 1970.
Wot 1974 je Bissau stolica njewotwisneje republiki Gineja-Bissau.
Dźamilja
thumb|Kirgiziska listowa znamka: „Dźamilja” thumb|Awtor Ajtmatow w lěće 2003
Dźamilja (kirgisce Жамийла) wot Čingiza Ajtmatowa je lubosćinska nowela nastała 1958. Originalna rěč knihi je kirgizisce, hewak je wona hač dotal tež we wjele tamnych rěčow wušła. W němskej rěči wuda so tuta kniha 1960 w nakładnistwje Kultur und Fortschritt (NDR) pod titulom Djamila, w serbskej rěči 1973 w LND pod titulom Džamilja.
Wobsah
15 lětny hólc Sejit (Сейит) powěda lubosćinsku stawiznu swojej swakownej Dźamilja:
Zahe hižo je dyrbjała so ženić z mužom, kotrehož poprawom njelubuje, Sadykom (Садык). W Druhej swětowej wójnje dyrbješe wón sobu na frontu (pod nawodom Rusow), a dołho Dźamilja jeho njewidźeše, skoro sej mysleše zo je mortwy. Wona zeznaje Danijara (Данияр) při wšědnych žitowych transportach k dwórnišću. Wón je zdźěla inwalidny, dokelž bu při fronće ćežko zranjeny, a wobchadźa jenož zrědka z ludnosću. Je spłóšiwy a tež jara zasonjeny, a bu tež wot wjesnjanow wotwlakowany. Jednoho dnja započa při transporće spěw spěwać, a Dźamilja spózna, zo w tćeja w Danijaru wěste kwality. Spěwa wo ludnosći, krajinje a žiwjenju. Tež Sejit jeho wobdźiwa. Poprawom bě hač dotal spytał, Dźamilju dla Sadyka wot mužow izolować, jako so pak Dźamilja a Danijar zalubujetaj, přizwoli to. Tež wón lubuje Dźamilju na wěste wašnje. Jako so Sadyk z wójny wróći, eskalěruje situacija. Dźamilja njeje ženje prawu lubosć na njeho zaćuwała. Mjez nimaj běše poprawom přeco wšitko jara „zymne”. Jako to spóznaje, wopušći wona z Danijarom wjesku, a łama na te wašnje staru tradiciju, zo by město toho z Danijarom wjesoła a zbožowna była.
Recepcija
„Oui, pour moi, c'est la plus belle histoire d'amour du monde.” – „Haj, za mnje je to najrjeńša lubosćinska stawizna swěta.” (Louis Aragon)
Tež dźensa so kniha hišće we wučbje wobjednawa, tak tež w serbskich šulach.
Kniha bu tež wjacekróć sfilmowana:
Něžnička
Něžnička (Gracillaria syringella) je mola.
Žórła
<br style="clear:both;" />
Webstrona
<br style="clear:both;" />
Kurach
thumb|left Kurach (, lezginsce Кьурагь) je wjes w europskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w sewjernym Kawkazu w republice Dagestan něhdźe 220 kilometrow južnje Machačkale. Ma něhdźe tři tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w 14. lětstotku załožiło.
Lěto
Lěto ( annus) je měrjenska jednota časa. Wono wotpowěduje časej jednoho dospołneho wobběha zemje wokoło słónca.
Je móžno rozeznawać mjez
Nimo toho je čas někak wuličeny, kotryž so oficielnje za datowanje wužiwa a na definowanym dnju započina.
Niska lipnica
Niska lipnica (Poa supina) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Běła Góra-Bělin
Za čas nacionalsocializma měješe Běła Góra němske mjeno Geroburg po markhrabi Gero, Bělin rěkaše Waldseedorf.
Zapoljarnyj
thumb|left thumb|left Zapoljarnyj je město w Ruskej federaciji.
Skoričnik
Skoričnik (Cinnamomum verum) je štom ze swójby ławrjencowych rostlinow (Lauraceae). Z jeho skory so prawa skorica (cymt) zhotowja.
Zapoljarnyj
Leži w europskim dźělu Ruskeje w Murmanskej oblasći něhdźe 100 kilometrow sewjerozapadnje Murmanska.
Skoričnik
Synonymy
Wědomostne mjeno družiny ma někotre synonymy:
Zapoljarnyj
Ma něhdźe 15 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1956 załožiło a ma wot lěta 1963 měšćanske prawa.
Skoričnik
Wopis
Skoričnik je štom.
Rozšěrjenje
Rosće dźiwje na Ceylonje.
Moršansk
thumb|left Moršansk je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Tambow. Ma něhdźe 39 tysac wobydlerjow.
Konrinhija
Konrinhija (Conringia) je ród ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:
Miłoraz (Wódra-Sprjewja)
mini|left|Kubło Zeisigberg
Miłoraz ( Müllrose) je městačko z něhdźe 4.500 wobydlerjemi na wuchodźe Braniborskeje. Nadeńdźe so při Žłobi mjez Wulkim a Małym Miłoraskim jězorom we wokrjesu Wódra-Sprjewja, něhdźe 14 kilometrow juhozapadnje Frankobroda nad Wódru a sewjerowuchodnje wokrjesneho města Bezkow.
Žołta tunbergija
Žołta tunbergija (Thunbergia alata) je rostlina ze swójby akantusowych rostlinow (Acanthaceae).
Mróznik
Mróznik (tež zymski mróznik) (łaćonsce Operophtera brumata, tež Cheimatobia brumata) je mjetel ze swójby pjedźakow (łaćonsce Geometridae) z porjada mjetelow (łaćonsce Lepidoptera).
Erkner
Erkner je město z něhdźe 12.000 wobydlerjemi w braniborskim wokrjesu Wódra-Sprjewja. Nadeńdźe so při juhowuchodnej měšćanskej hranicy Berlina, z kotrymž je přez S-Bahn zwjazany.
Sydlišćo je so hakle w lěće 1579 prěni raz jako Arckenow naspomniło a dósta hakle 1998 jako prěnje město we wuchodnej Němskej po přewróće měšćanske prawa
Přez Erkner wjedu awtodróha A 10 („Berlinski wobkruh“), železniska čara Berlin–Frankobrod a rěka Sprjewja.
Ameriski šćěrjenc
Ameriski šćěrjenc (Amaranthus blitoides) je rostlina ze swójby šćěrjencowych rostlinow (Amaranthaceae).
15. februara
15. februara abo '''15. małeho róžka''' je 46. dźeń gregorianiskeje protyki, tuž wostawa hišće 319 dnjow (320 w přestupnych lětach) hač do kónca lěta.
Lěwanćik
Lěwanćik (Lavandula angustifolia, syn. Lavandula officinalis, Lavandula vera) je rostlina ze cycawkowych rostlinow (Lamiaceae). Dalšej mjenje stej požetka a lawendel.
15. februara
Narodniny
thumb|upright=0.4|Jan Pětr Jordan (* 1818)
Lěwanćik
Wopis
Lěwanćik je aromatisce wonjaca rostlina, kotraž docpěje wysokosć wot 20 hač do 60 cm.
Łopjena
Łopjena su wusko-lancetojte, na kromje zakulene, na delnim boku husto kosmate. Wone docpěja dołhosć wot 3 hač do 4 cm.
15. februara
Wumrěće
mini|upright=0.4|Arnošt Bart († 1956)
Lěwanćik
Kćenja
Kćěje wot julija hač do awgusta. Kćenja steja w přetorhnjenych, zdalenje łopjenatych, nakónčnych pozdatnych kłosach. Króna je módrowioletna. Keluch je rołkojty a njejasnje pjećličbny.
Stejnišćo
Rosće na kamjentnych zwisach a w skalnych stepach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w juhozapadnej Europje rozšěrjena, ale tež kultiwowana wustupuje. Rědko wodźiwja.
Dźiwja konop
Dźiwja konop (Cannabis sativa var. spontanea) je rostlina ze swójby konopowych rostlinow (Cannabaceae).
12. apryla
12. apryla abo '''12. jutrownika''' je 102. dźeń gregorianiskeje protyki (103. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 263 dnjow hač do kónca lěta.
Zoločiw
thumb|left
Zoločiw je město w Lwówskej oblasći na zapadnej Ukrainje. Leži w historiskej Galiciskej něhdźe 60 kilometrow wuchodnje Lwowa.
Ma něhdźe 24 tysac wobydlerjow.
Lutarjecy
Lutarjecy ( Leutersdorf) su hornjołužiska wjes a gmejna w juhu sakskeho wokrjesa Zhorjelc. Leža 392 m nad mórskej hładźinu a maja něhdźe 3.800 wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1347.
Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 60 (Zhorjelc 4) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).
Prunus
Prunus je ród ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae). K rodej słuša štomy z jědźnymi póčkatymi płodami, kaž na př. wišnja, slowka, aprikoza, brěška, nektarina, mandla, ale tež dla jich kćenjow plahowane pyšne drjewa.
Wopis
Štomy docpěwaja w přerězku wysokosć wot 4,5 m, ale někotre družiny móžeja wjace hač 30 m wysoke być. Nimo toho kerkojte družiny eksistuja. Najwjetše družiny su w lěće zelene.
Wonjace kćenja su róžojte abo běłe a njesu pjeć krónowych łopješkow.
Płody přeco su mjasne z twjerdej póčku, kotraž zdźěla wulke mnóstwo amygdalina wobsahuje.
Systematika
Prunus bu prjedy jako jenički ród podswójby (Amygdaloideae) wobhladany. Dla molekulargenetiskich přepytowanjow so ród pak dźensa jako tribus Amygdaleae do podswójby Spiraeoideae staji.
Eksistuja rozdźělne systematiki za ród. Zdźěla buchu družiny do wjacorych rodow rozdźělene, to so pak přez molekularnogenetiske dźěła njepodpěruje. Padus, Padellus, Cerasus, Amygdalus, Persica, Armeniaca a Laurocerasus su potajkim wšě do Prunus integrowane a płaća jenož wjace jako synonymy. Klasiske podrjadowanje do pjeć podrodow so přez molekularnogenetiske přepytowanja jenož zdźěla podpěruje, faluje pak klasifikacija, kotraž jenož monofyletiske taksa listuje.
Podrody z wubranymi družinami:
Hybridy
Eksistuja samo hybridy mjez rozdźělnymi družinami.
Žórła
<references group="Žórło"/>
Ob
thumb|Ob blisko Barnawla thumb|Satelitowy wobraz Obskeho wuliwa thumb|Kopjenje lodu na Obje
Ob (rusce Обь) je 3.650 kilometrow dołha rěka w zapadnej Sibirskej a płaći nimo Jeniseja a Leny k najwažnišim wodowym pućam Sibirskeje. W rěčnym systemje namaka so wjace hač 260 přistawow a kótwišćow.
Mjena rěki
Dalše mjena rěki su As (chantisce a manzisce za „wulku wodu“), Salja-Jam (nencisce za „rěka krajneho jazyka“), Kwai a Eme (selkupisce za „dušu“ resp. „mać“), Omar (tatarsce) a Tojbodym (teleutisce za „wulku rěku“).
Afrika
thumb|Afrika na satelitowym wobrazu Afrika je z přestrjenju wot 30 milionow km² a miliardu wobydlerjow druhi najwjetši kontinent na swěće. Płaći jako „kolebka čłowjestwa“, domizna jedneje z prěnich wysokich kulturow w Egyptowskej a bu w 19. lětstotku nimale dospołnje kolonizowana přez europske staty.
Čingiz Ajtmatow
thumb|Čingiz Ajtmatow w lěće 2003
Afrika
Mjezuje ze Srjedźnym morjom na sewjeru, z Čerwjenym morjom na sewjerowuchodźe, z Indiskim oceanom na wuchodźe a z Atlantiskim oceanom na zapadźe. Gibraltarski přeliw mjez afriskim Marokkom a europskej Španiskej je jenož 14 km šěroki. Najwyši dypk Afriki je Kibo w masiwje Kilimandźaro (5895 m) na sewjerowuchodźe Tansanije.
We wjetšinje afriskich krajow knježi chudoba; wulke towaršnostne problemy – wosebje južnje pusćiny Sahara – su hłód, snadnosć wody, rozšěrjeny HIV-wirus a korupcija.
Włóžna šćětka
Włóžna šćětka (Centaurium pulchellum; synonym Erythraea pulchella) je rostlina ze swójby hórkowcowych rostlinow (Gentianaceae).
Wopis
Włóžna šćětka nima spódnju rozetu.
Čingiz Ajtmatow
Čingiz Torekulowič Ajtmatow (kirgisce Чыңгыз Төрөкулович Айтматов, rusce Чингиз Торекулович Айтматов; * 12. decembra 1928 w Šekerju w Talasowej dolinje, Kirgiska; † 10. junija 2008 w Nürnbergu) bě kirgiski spisowaćel, kotryž spisa předewšěm w ruskej rěči.
Wokrjes Los Angeles
Wokrjes Los Angeles ( abo County of Los Angeles) je wokrjes w Kaliforniskej we Zjednoćenych statach Ameriki. Ma přestrjeń 12 308 kwadratnych kilometrow a nimale dźesać milionow wobydlerjow. Stolica wokrjesa je město Los Angeles, najwjetše město Kaliforniskeje a druhe najwjetše město Zjednoćenych statow Ameriki.
Wokrjes Los Angeles leži na juhowuchodnej kromje Kaliforniskeje na brjohu Ćicheho oceana.
Afrika
W Africe rěči so nimale 2.000 wšelakich rěčow.
Čećorička (ród)
Čećorička (Hippocrepis) je ród ze swójby łušćinowcow (Fabaceae).
Afrika
Kraje
Afrika wobsteji ze 54 njewotwisnych statow. Najwjetše kraje su po přestrjeni Algeriska, Demokratiska republika Kongo a Sudan a po ličbje wobydlerstwa Nigerija, Etiopiska a Egyptowska.
Kulkotručk
Kulkotručk (Kernera) je ród ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae).
Čingiz Ajtmatow
Jeho literarne skutkowanje započa w lěće 1951 z přełožowanjom kirgiskeje prozy do rušćiny; sydom lět pozdźišo wuchadźa wuńdźe prěnja swójska powědka, Dźamilja. Wot lěta 1957 běše Ajtmatow sobustaw sowjetskeho zwjazka spisowaćelow a hač do lěta 1965 redaktor stronskich nowin Prawda.
Afrika
Kraje
Zwadnej teritorijej stej Zapadna Sahara a Somaliland.
Kulkotručk
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Ob
Běh
Ob nastawa při zjednoćenju w južnosibirskim Altaju so wužórlowaceju rěkow Bija a Katun blisko města Bijsk. Rěka přeběži pod městom Barnawl Kamenski spjaty jězor a potom Nowosibirski spjaty jězor, při kotrehož rěčnej zawěrje so wulkoměsto Nowosibirsk namaka, kotrež je tež najwjetše sydlišćo při rěce. Za Nowosibirskom běži Ob do sewjerozapadneho směra přez Zapadosibirsku nižinu, hdźež pasěruje města Nižnewartowsk, Surgut a Chanty-Mansijsk. Za Chanty-Mansijskom rozdźěluje so rěka do Wulkeho a Małeho Oba, kotrejž so hakle po 450 kilometrami před sydlišćom Salechard zaso zjednoćitej. Za Salechardom wuliwa so rěka do Obskeho zaliwa na wuchodnym boku Jamalskeje połkupy, kotryž je wjace hač 800 kilometrow dołhi a hač do 70 kilometrow šěroki, njesłuša pak hižo k rěčnemu běhej, ale ke Karaskemu morju, kotrež přisłuša Arktiskemu oceanej.
Čingiz Ajtmatow
Ajtmatow bě nimo toho čłon Najwyšeho sowjeta (sejma) Sowjetskeho zwjazka, čłon centralneho komiteja komunistiskeje strony Kirgiskeje, wot 1988 do 1990 předsyda Kirgiskeho zwjazka awtorow a po přewroće wulkopósłanc Kirgiskeje we wšelakich europskich statach.
Rasskazowo
thumb|left Rasskazowo je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Tambow. Ma něhdźe 44 tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1687 załožiło a ma wot lěta 1926 měšćanske prawa.
Ob
Běh
Ob je w swojim hornim běhu přerěznje 150 dnjow zamjerznjeny a w delnim běhu samo wokoło 220 dnjow. W nalěću dóńdźe dla kopjenja lodu často k přepławjenjam na šěrokosći wot wjace hač 40 kilometrow.
Přitočnišćo
Přitočnišćo rěki je z přestrjenju wot 2.972.000 km² wjace hač wósom króć wjetši hač Němska a rozpřestrěwa so přez Rusku, Kazachstan, Chinsku a Mongolsku. Najdlěši a zdobom najwažniši přitok Oba je Irtyš, kotryž so w Kazachstanje wužórli. Wódny staw Oba je wosebje wotwisny wot počasa. Blisko wuliwa do Obskeho zaliwa leži přerězny wotliw mjez 3.460 m³/s w měrcu a 32.630 po taću sněha w juliju.
Afrika
Kraje
Někotre eksteritorialne teritorije zwjetša europskich statow:
Wšědny chmjel
Wšědny chmjel (Humulus lupulus) je rostlina ze swójby konopowych rostlinow (Cannabaceae).
Oblasć Uljanowsk
thumb|left|Rěka [[Swijaga blisko Uljanowska]]
Wšědny chmjel
Wopisanje
Wšědny chmjel je trajne zelo, kotrež docpěje wysokosć wot 200 hač 400 cm. Rostlina je wijaca wijawka.
Oblasć Uljanowsk
Oblasć Uljanowsk ( Ульяновская область‎/Uljanowskaja oblast) je oblasć w juhowuchodnym dźělu europskeje Ruskeje. Leži na woběmaj bokomaj srjedźneje Wolgi južnje Tatarstana. Jeje zarjadniske sydło a z něhdźe 600.000 wobydlerjemi zdobom najwjetše město je Uljanowsk, něhdyši Simbirsk. Jeničke dalše wulkoměsto je Dimitrowgrad (122.000 wobydlerjow).
Wšědny chmjel
Wopisanje
Stołpik njese w šěsć rjadach łazenske kosmy a je přećiwostejnje łopjenaty. Wón je naprawo wijacy.
Oblasć Uljanowsk
W lěće měješe Oblasć Uljanowsk  wobydlerjow. Z nich běchu 69,7 % Rusojo. Najwjetše mjeńšiny su tatarska (11,6 %), čuwašiska (7,3 %) a mordwinska (3 %).
Wšědny chmjel
Łopjena
Łopjena su třilapate hač pjećlapate a zubate.