cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Michał Lešawa
Narodźi so jako syn žiwnosćerja w Brěmjenju pola Wulkeje Dubrawy a wopytowaše Tachantsku šulu a wot 1857 do 1858 preparandu w Budyšinje. 1858 poda so jako chowanc Serbskeho seminara do Prahi, hdźež bě šuler němskorěčneho Małostronskeho gymnazija.
W lěće 1861 załoži rukopisnu wobrazowu nowinu Serb, kotraž wuńdźe w cyłkownje 17 čisłach a w kotrejž wozjewješe mjez druhim Lešawiny přećel Jan Ćěsla swoje prěnički. Jako Lešawa w starobje jenož 18 lět spočatk lěta 1862 wumrě, přesta nowina wuchadźeć.
Durinski porstnik
Durinski porstnik (Potentilla thuringiaca) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Pobrjóžna šmica
Pobrjóžna šmica je rostlina ze swójby słódkich trawow (łaćonsce: Deschampsia littoralis, Poaceae).
Lěsna šmica
Lěsna šmica (Deschampsia flexuosa) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Wopisanje
Lěsna šmica je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 30 hač 80 cm. Rostlina wutwori małke, čumpate kupy.
Kćěje wot junija hač awgusta. Kłóski docpěwaja dołhosć wot něhdźe 5 mm a steja w čumpatych pakićach a maja dwaj kochtaj. Hałuzy kćenjowych pakićow su wijate a zwjetša purpurčerwjene.
Stejnišćo
Rosće w lěsach, w lěsnych zahonach, na pastwach a holach. Preferuje kisałe a suche pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Europje rozšěrjena.
Zjednoćena socialistiska strona Němskeje
mini|upright|Emblem Zjednoćeneje socialistiskeje strony Němskeje
Zjednoćena socialistiska strona Němskeje ( Sozialistische Einheitspartei Deutschlands, skrótka SED) bě politiska strona w Němskej, załožena dnja 22. apryla 1946 w Sowjetskim wobsadniskim pasmje přez zjednoćenje stronow KPD a SPD. Zjednoćenje a wuwiwanje k statnej stronje 1949 załoženeje Němskeje demokratiskeje republiki staštej so pod wliwom sowjetskeje wobsadniskeje mocy.
Hač do lěta 1990 knježeše SED w NDR po zakonju sama. Čłonojo strony skutkowachu w organach na wšěch třoch runinach stata (eksekutiwje, legislatiwje a judikatiwje), tak zo hodźi so NDR charakterizować jako knjejstwo jeničkeje strony. W oktobrje 1989 měješe SED 2,3 miliony čłonow, štož wotpowěduje 13,8 % tehdyšeho wobydlerstwa NDR.
Za čas přewrota zhubi SED swoju rólu jako statna strona a přemjenowa so w decembrje 1989 najprjedy do Sozialistische Einheitspartei Deutschlands – Partei des Demokratischen Sozialismus (SED-PDS) a dnja 4. februara 1990 do Partei des demokratischen Sozialismus (PDS). PDS bě předchadnica dźensnišeje Lěwicy.
1808
1808 bě přestupne lěto z 366 dnjemi.
Krompach
Krompach ( Krombach) je wjeska a gmejna we Łužiskich horinach na sewjeru Čěskeje. Słuša k wokrjesej Česká Lípa w Libereckim kraju (Liberecký kraj).
Maliń
Geografija
Cyrkwinska wjes leži šěsć kilometrow zapadnje Drjowka na kromje něhdyšeje brunicoweje jamy a njedaloko z njeje nastateho Starodarbnjanskeho jězora. Susodnej wjesce stej Radowašojce na wuchodźe a Rašyn na juhu.
Krompach
Gmejna wobsteji z třoch wjesnych dźělow Juliovka (Juliusthal), Krompach a Valy (Schanzendorf). Susodne gmejny su Jonsdorf na sewjeru, Ojbin na wuchodźe, Jablonné v Podještědí na juhu a Mařenice na zapadźe.
Maliń
Wobydlerstwo a rěč
Po Mukowej Statistice Łužiskich Serbow měješe Maliń srjedź 1880tych lět cyłkownje 407 wobydlerjow, z kotrychž běchu 100 Serbja (25 %).
Krompach
Stawizny
Wjes je so w lěće 1391 prěni raz pisomnje naspomniła jako „sydlišćo z młynami“. W 16. lětstotku bě znata jako wjeska škleńčerjow. W lěće 1782 bu Krompachska Cyrkej štyrnaće pomocnikow w nuzy natwarjena. Wot 19. lětstotka wuwiwaše do dolina k wočerstwjenišću.
Po Druhej swětowej wójnje bu němske wobydlerstwo wusydlene.
Maliń
Wobydlerstwo a rěč
Hač do lěta 1885 wotměwachu so w Malinju Bože słužby w delnjoserbskej rěči.
Smjerdźaca rukej
Smjerdźaca rukej (Descurainia sophia) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae).
Wopis
Smjerdźaca rukej je jednolětna rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 20 hač 70 cm. Rostlina je w hornim dźělu rozhałuzowana.
Łopjena
Šěrozelene łopjena su sćeńka rozdźělene a maja linealne wotrězki.
Kćenja
Kćěje wot meje hač septembra. Kćenja docpěwaja wulkosć wot 3 hač 4 mm a steja w bjezłopjenatych kićow. Hornje kćenja su połkulowaće tłóčene. Zrunane krónowe łopješka su jasnožołte abo nazeleń žołte, wuske a docpěwaja dołhosć wot 2 mm.
Płody
Trukowe płody docpěwaja dołhosć wot 15 hač 25 mm a steja na ćeńkich stołpikach.
Stejnišćo
Rosće w njerodźowych wobrostach na pućach, drjebiznowych městnach, železniskich kolijach, muerjach a pustych płoninach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w nimale cyłej Europje rozšěrjena.
Nažka
thumb|[[Mlóč]] Nažka je warianta worjechow, kotraž wustupuje při zestajenkowych rostlinach (Asteraceae).
Gorki Leninskije
thumb|left
Gorki Leninskije su sydlišćo měšćanskeho typa w Moskowskej oblasći w Leninskim rajonje.
Aziski konopjowc
Aziski konopjowc (Corchorus capsularis) je štom ze swójby šlězowych rostlinow (Malvaceae).
Pozdatna truskalca
Pozdatna truskalca (Duchesnea) je ród ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:
Čerwjenka
Čerwjenka (Rubia) je ród ze swójby čerwjenkowych rostlinow (Rubiaceae).
Systematika
Podswójba Rubioideae so dźěluje do pjeć tribusow, při čimž ród Rubia sam w tribusu Rubieae steji. Kaž při wjele rodach znutřkowna systematika je zwadna, najskerje wobsahuje ród něhdźe 60 družinow. Sćěhowace družiny su zawěsće samostatne družiny znutžka roda:
Tute družiny su njewěste:
Šumawa
thumb|Městačko Kašperské Hory w Šumawje.
Šumawa ( Šumava, Böhmerwald) su 120 km dołhe srjedźne horiny při hranicy mjez Čěskej a Bayerskej respektiwnje Awstriskej, něhdźe 60 km južnje Pilzenja a 40 km zapadnje Čěskich Budźejowic. Geologisce słuša tež Bayerski lěs w Němskej k Šumawje, tuž je Großer Arber (1.456 m) jeje najwyša hora. Wosrjedź Šumawy wužórli so rěka Wołtawa.
Najwažniše sydlišćo w Šumawje je Český Krumlov na južnej kromje horin.
Oblasć Lipjeck
thumb|left|Město Jelec z rěku Sosnu
Oblasć Lipjeck ( Липецкая область/Lipjeckaja oblast) je oblasć w europskim dźělu Ruskeje. Leži we Wuchodoeuropskej nižinje něhdźe 350 kilometrow južnje Moskwy w přitočnišću rěki Don. Jeje zarjadniske sydło a zdobom najwjetše město je Lipjeck z 509.000 wobydlerjemi. Dalše wulkoměsto je Jelec (108.000).
W lěće měješe Oblasć Lipjeck  wobydlerjow. Z nich běchu 92,6 % Rusojo.
Anadyr
thumb|left Anadyr ( Анадырь; Йъаайваам; do 1923 – Nowomariinsk/ Новомариинск) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w Sibirskej na prawym boku Anadyra a při brjoze Beringoweho morja něhdźe 12600 kilometrow wuchodnje Moskwy a něhdźe 1500 kilometrow sewjerowuchodnje Magadana. Je najwjetše město a stolica Awtonomneho wokrjesa Čukčow.
Ma něhdźe 14 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1889 załožiło a ma wot lěta 1965 měšćanske prawa.
Seršćowa šmica
Seršćowa šmica je rostlina ze swójby słódkich trawow (łaćonsce: Deschampsia setacea, Poaceae).
Powiat milicki
Powiat milicki je powiat (wokrjes) w pólskim Delnjošleskim wojewódstwje. Wokrjes ma přestrjeń wot 715 km² a něhdźe 37.000 wobydlerjow.
Města a gmejny
Powiat wobsteji z jednoho města a dweju gmejnow:
Starokostjantyniw
thumb|left
Starokostjantyniw je město w oblasći Chmelnyckyj na Ukrainje. Leži w historiskej Podolskej něhdźe 50 kilometrow sewjerowuchodnje Chmelnyckeho.
Ma něhdźe 35 tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1525 załožiło a ma wot lěta 1796 měšćanske prawa.
Lille (wjacezmyslnosć)
Lille móže być:
kaž tež swójbne mjeno slědowacych wosobow:
RBB
RBB (skrótšenka za Rundfunk Berlin-Brandenburg) je němski rozhłosowy wustaw z rezidencu w Berlinje. RBB wusyła tež delnjoserbski telewizijny magacin – Łužyca
Škitlik
Škitlik (Androsace) je ród ze swójby kropačkowych rostlinow (Primulaceae).
Domsdorf
Domsdorf je mjeno slědowacych wsow:
Škitlik
Družiny (wuběrk)
Eksistuje něhdźe 100 hač 125 Androsace-družinow, z kotrychž so 73 w Chinskej namakaja:
Lěsk
Lěsk (prjedy tež Lěska abo Lěskej; ) je wjes w Delnjej Łužicy a měšćanski dźěl Grodka w braniborskim wokrjesu Sprjewja-Nysa. Lěsk słuša do Slepjanskeje wosady a bě hač do 31. decembra 2002 samostatna gmejna.
Wjes leži něhdźe dźesać kilometrow wuchodnje Grodkowskeho centruma při zwjazkowej dróze 156 a njedaloko sakskeje hranicy.
Wobydlerstwo
Po Mukowej Statistice Łužiskich Serbow běše srjedź 1880tych lět wot cyłkownje 248 wobydlerjow hišće 200 serbskorěčnych (81 %). Tež we wokolnych wjeskach so tehdy hišće delnjoserbsce rěčeše.
Guernsey (wjacezmyslnosć)
Guernsey móže być:
Błažij Nawka
Błažij Nawka ( Blasius Nawka; * 3. februara 1922 w Radworju, † 22. oktobra 2008) bě serbski ludowědnik.
Ćetow
Ćetow ( (Groß-)Tetta, 1936–49 Margarethenhof) je hornjołužiska cyrkwinska wjes z něhdźe 180 wobydlerjemi na zapadźe Zhorjelskeho wokrjesa, kotraž słuša wot lěta 1994 ke gmejnje Vierkirchen. Leži něhdźe pjeć kilometrow wuchodnje Wósporka.
Błažij Nawka
Wón narodźi so jako syn Radworskeho wučerja Michała Nawki a jeho žony Hany, rodźeneje Andrickec, a studowaše na Praskej Karlowej uniwersiće, hdźež ke kwasnym nałožkam Serbow z Kulowskeje kónčiny promowowaše. W lěće 1952 bě prěni ludowědnik w 1951 załoženym Instituće za serbski ludospyt, na kotrymž hač do lěta 1984 dźěłaše.
Ćetow
Geografija
mini|left|upright|Ćetowska cyrkej Wjes nadeńdźe so njedaloko Křišowa zapadnje Limasa a južnje zwjazkoweje awtodróhi 4 (Budyšin–Zhorjelc) při Křišowskej wodźe, prawym přitoku Lubaty.
Susodne wsy su Prochnow na sewjerowuchodźe, Měrjow na wuchodźe, Nowa Chójnica na juhu a Křišow na sewjerozapadźe.
Stawizny
Ćetow je po sydlišćowej formje lěsny łanowc, wobstejacy z wjacorymi rozbrojenymi statokami, kotryž naspomni so prěni raz w lěće 1306 jako Tetaw. Ležownostne knjejstwo měješe znajmjeńša wot 16. lětstotka Křišowske ryćerkubło. Ćetowska cyrkej bu 1495 w matriklu Mišnjanskeho biskopstwa naspomnjena a bě wot lěta 1545 filiala Křišowskeje wosady. Fararjo w Křišowje běchu, hač k wotchadej fararja Bróska 1902, k wulkemu dźělej Serbja. Poslednje serbske kemše wotměchu so w samsnym lěće. Narowny pomnik fararja Bróska nadeńdźe so při Ćetowskej cyrkwi.
Wot 1815 hač do 1945 běžeše saksko-pruska hranica bjezposrědnje južnje Ćetowa a Křišowa, kotrejž ležeštej na pruskim boku.
W lěće 1936 přemjenowachu nacionalsocialisća němski Tettau na Margarethenhof – po burskim dworje sewjernje wsy – dokelž běše jim stare mjeno přesłowjanske. Po wójnje dósta Ćetow swoje prěnjotne mjeno porno Křišowej wróćo. Kónc Druheje swětoweje wójny dóńdźe mjez 18. a 24. aprylom 1945 k wojowanjam wokoło Křišowa a Ćetowa.
Ćetow bě hižo hač do lěta 1874 z wjesnym dźělom susodneho Křišowa a znowa wot 1974. Při gmejnskej reformje 1994 zjednoćichu so Křišow, Měrjow a Arnsdorf-Hilbersdorf k nowej wulkogmejnje Vierkirchen.
Wobydlerstwo a rěč
We 1880tych měješe wjes po statistice Arnošta Muki cyłkownje 274 wobydlerjow, z nich 168 Serbow (61 %) a 106 Němcow. Z tym bě tehdy hromadźe z Křišowom jenička přewažnje serbska wjes Zhorjelskeho wokrjesa a ležeše při wuchodnej kromje serbskeho rěčneho teritorija. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 hišće třoch serbskorěčnych wobydlerjow.
Antananarivo
Antananarivo (skrótka Tana, prjedy Tananarive) je stolica a z 1,8 milionami wobydlerjow zdobom najwjetše město Madagaskara. Zarjadniske sydło prowincy Antananarivo nadeńdźe so we wysokosći wot něhdźe 1400 metrow w hórskim kraju wosrjedź kupy a je geografiske, administratiwne a hospodarske srjedźišćo kraja.
Geografija
mini|left|Napohlad města z jězorom Anosy Dla geografiskeho połoženja wysoko w horinach knježi w madagaskarskej stolicy chětro měrna tak mjenowana chłódnotropiska klima. Dešćowy čas traje wot oktobra hač do měrca a wotpowěduje lěću. Najwyše přerězne temperatury leža pola 27,7° C w januarje resp. 20,2° C w juliju.
Stawizny
Město so wokoło 1625 załoži a sta so w lěće 1797 ze stolicu kralow Merinow. Dla wulkich dobywanjow krala Radama I. bě Antananarivo hižo w prěnjej połojcy 19. lětstotka knježerstwowe sydło nimale cyłeje kupy. 1895 wobsadźichu Francozojo Madagaskar a zarjadowachu město pod mjenom Tananarive do swojeho protektorata.
Röhrsdorf
Röhrsdorf je mjeno wjacorych městnow:
w Sakskej
w Pólskej
Šěry rozraz
Šěry rozraz (Veronica incana) je rostlina ze swójby putnikowych rostlinow (Plantaginaceae).
W někotrych žórłach je swójbje trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae) přirjadowany.
Weser (wjacezmyslnosć)
Weser móže być:
kaž tež swójbne mjeno slědowacych wosobow:
Radom
Radom je:
Źiwize
Źiwize ( Siewisch) su wjes w Delnjej Łužicy a měšćanski dźěl Drjowka we wokrjesu Sprjewja-Nysa. K měšćanskemu dźělej słušeja tež Kóšnojce.
Geografija
Wjes leži tři kilometry sewjernje Drjowka. Susodne wsy su Kóšnojce na sewjeru, Lubošc na juhowuchodźe a Gólašow na juhu.
Wobydlerstwo a rěč
Po Mukowej Statistice Łužiskich Serbow mějachu Źiwize srjedź 1880tych lět cyłkownje 225 wobydlerjow, z kotrychž běchu 150 Serbja (67 %). Arnošt Černik zwěsći w 1950tych lětach jenož hišće pjeć wobydlerjow, kiž serbsce móžachu.
12. septembra
12. septembra abo '''12. požnjenca''' je 255. dźeń gregorianiskeje protyki (256. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 110 dnjow hač do kónca lěta.
Narodniny
thumb|upright=0.4|[[Sigmar Gabriel (* 1959)]]
Wumrěće
mini|upright=0.4|Korla Awgust Kalich († 1900)
Dołhołopjenaty hłowač
thumb|Hłójčka
Wopis
Dołhołopjenaty hłowač docpěje wysokosć wot hač do 100 cm. Łopjena su nadpadnje dołhe, wuske a kónčkojće kónča. Stołpiki su deleka nahe a horjeka kosmate. Kćěje wot julija hač do awgusta.
Stejnišćo
Rosće na hórskich łukach a pastwach. Ma radšo wapnite pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je wot Tirola a Brescia/Trient na wuchod hač do Salzburgskeje, Korutanskeje a Słowjenskeje rozšěrjena.
Syćinowa šmica
Syćinowa šmica je rostlina ze swójby słódkich trawow (łaćonsce: Deschampsia media, Poaceae).
Jurij Šewčik (1862)
Jurij Šewčik ( Georg Schewtschik; * 21. decembra 1862 w Baćonju, † 11. januara 1932 w Ralbicach) bě serbski wučer a towarstwowy prócowar.
Starši bratr Jakuba (* 1867) a Michała Šewčikec (* 1870) narodźi so jako syn kublerja w Baćonju a wopytowaše najprjedy Tachantsku šulu a wot 1878 do 1889 Katolski wučerski seminar w Budyšinje. Wot 1885 do 1889 dźěłaše připódla jako pomocny wučer w Šěrachowje, Kukowje, Chrósćicach a Šunowje. Wot 1889 do 1924 bě z kantorom a šulskim nawodu w Ralbicach.
Šewčik bě čłon wuběrka za wudaće prěnjeje wulkeje serbskeje čitanki Kwětki (Budyšin 1921) a nawjedowaše hač do lěta 1903 Ralbičanske spěwarske towarstwo „Lilija“. Wot lěta 1888 bě z čłonom Maćicy Serbskeje.
Šěroki rozraz
Šěroki rozraz (Veronica teucrium) je rostlina ze swójby putnikowych rostlinow (Plantaginaceae).
Po někotrych žórłach so swójbje trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae) přirjaduje.
Wjerešćagino
thumb|left Wjerešćagino je město w europskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w Permskim regionje něhdźe 90 kilometrow zapadnje Perma. Ma něhdźe 22 tysac wobydlerjow.
Šěroki rozraz
Wopis
Šěroki rozraz je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 20 hač 80 cm (15-60 cm). Rostlina je zmoršćenje kosmata.
Wjerešćagino
Sydlišćo je so w lěće 1898 załožiło a ma wot lěta 1942 měšćanske prawa.
Šěroki rozraz
Łopjena
Łopjena su jejkojte, hrubje zubata, sedźace a na spódku skulojćene. Wone sedźa ze šěrokim spódkom.
Kćenja
Kćěje wot meje hač julija. Kćenja docpěwaja wulkosć wot 10 hač 17 mm, njesu štyri kónčki a steja po wjacorych w dołho stołpikatych, hustych, přećiwostejnych kićach na łopjenowych rozporach. Wone su škličkojte, módre hač ćmowomódre, rědko swětłomódre, při čimž znajmjeńša horni kónčk króny njesu bóle ćmowe žiłki. Keluch je pjećłopjenowy. Króna docpěwa šěrokosć wot 10 hč 13 mm.
Stejnišćo
Rosće na kerčinowych a pućowych kromach, połsuchich trawnikach, w swětłych dubowych a chójnowych lěsach. Preferuje skerje suche pódy na słónčnych, ćopłych stejnišćach.
Rozšěrjenje
Rostlina je předewšěm w srjedźnej Europe, južnje hač srjedźneje Španiskeje, Makedonskeje, wuchodnje hač Kawkaza, rozšěrjena.
Mišeronskij
thumb|left
Mišeronskij je sydlišćo měšćanskeho typa w Moskowskej oblasći w Šaturskim rajonje.
Leži něhdźe 30 kilometrow sewjerowuchodnje Šatury a ma něhdźe tři tysac wobydlerjow. Sydlišćo je so w lěće 1835 załožiło a ma wot lěta 1928 měšćanske prawa.
Hóršow
Hóršow ( Horscha, 1936–1947 Zischelmühle) je wjes we wuchodosakskim wokrjesu Zhorjelc. Słuša ke gmejnje Kwětanecy při jězoru a ma wokoło sto wobydlerjow (2022). Hač do lěta 1950 bě ze samostatnej gmejnu.
Stawizny
Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy 140 wot cyłkownje 150 Hóršowčanow serbsce (93 %).
<br style="clear:left;" />
December
December (tež: hodownik) je dwanaty a posledni měsac lěta w Gregorianiskej protyce. Wón ma 31 dnjow.
Pyrakanta
Pyrakanta (Pyracantha) je ród ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
December
December započnje so ze samsnym dnjom tydźenja kaž september.
Padnje-li 29., 30. abo 31. december na póndźelu, da přiliča so dny wot póndźele prěnjemu protykowemu tydźenju přichodneho lěta.
Pyrakanta
Družiny (wuběrk) a rozšěrjenje
W rodźe Pyracantha je sydom hač dźesać družinow, kotrež su wot juhowuchodneje Europy hač juhowuchodneje Azije rozšěrjene. Wot sydom w Chinskej wustupowacych družinow su pjeć tam endemiske.
W zahrodach sadźane formy so jako sorty a hybridy wot Pyracantha coccinea wjedu. Eksistuja sorty pyrakanty ze žołtymi, oranžowymi a čerwjenymi jahodami:
Žołtnica
Žołtnica (Lysimachia) je ród z podswójby myrsinowych rostlinow (Myrsinoideae) znutřka swójby kropačkowych rostlinow (Primulaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Jan Jurij Vogel
Jan Jurij Vogel ( Johann George Vogel; * 12. februara 1739 w Trjebjeńcy, † 21. januara 1826 w Mužakowje) bě serbski superintendent a rozswětlerski spisowaćel.
Narodźi so jako syn ze Starohródskeho kraja pochadźaceho šewca a wopytowaše wot 1753 do 1759 Zhorjelski gymnazij. Wot 1759 do 1765 studowaše w Göttingenje filologiju, přirodowědy a teologiju. Wzda so poskićeneje docentury a nawróći so do Łužicy, hdźež dźěłaše najprjedy jako domjacy wučer w Bejerecach a Budyšinje. W lěće 1768 sta so z připołdnišim prědarjom a rektorom šule w Mužakowje; 1774 přewza zastojnstwo archidiakona. Wot 1776 hač do swojeje smjerće we wysokej starobje 86 lět bě Mužakowski wyši farar, superintendent a generalny inspektor tamnišich šulow.
Vogel bě hłowna wosobina Mužakowskeho rozswětlerskeho kruha. Hižo jako kandidat duchownstwa wozjewi poetiske wopisanje swojeje domizny (Empfindungen eines Christen bei dem Anblick einer schönen Gegend um Löbau und Kittlitz, Budyšin 1767). Lěto pozdźišo rysowaše tež Mužakowsku holu jako nowu domiznu na podobne wašnje (Versuch einer Schilderung von natürlichen Schönheiten der Gegend bei Muskau, Budyšin 1768). Tutón spis bu wot Johanna Bernoulli do jeho zběrki pućowanskich wopisowanjow přiwzaty. Nimo toho wozjewješe Vogel w časopisach cyły rjad přirodowědnych, hospodarskich a literarnych přinoškow.
Jako holanski lud w lětach 1770–72 dla špatnych žnjow hłódnješe, prošeše Vogel přez nowiny w cyłej Němskej wo podpěru.
Zasłužbu ma tež jako wuski sobudźěłaćer a přećel Hadama Bohuchwała Šěracha. 1774 wuda z jeho zawostajenstwa Šěrachowu knihu Waldbienenzucht z předsłowom a prěnjej biografiju jeju awtora ze swójskeho pjera. Vogel bě čłon Hornjołužiskeje pčołarskeje towaršnosće a zawostaji rukopisne krótke stawizny tuteje. Nathanael Bohuměr Leska mjenowaše dwanaće lět staršeho Vogela swojeho přećela a spěchowarja.
Vogel bě čłon Hornjołužiskeje towaršnosće wědomosćow a Lipšćanskeje ekonomiskeje society.
Saryagaš
Saryagaš je město na samym juhu Kazachstana, kotrež słuša k Juhokazachskemu wobwodej. Je zarjadniske sydło Saryagašskeho rajona.
Leži něhdźe 120 kilometrow južnje Šymkenta, bjezposrědnje při uzbekskej hranicy jenož 15 kilometrow sewjernje Taškenta.
Ma něhdźe 51 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1945 załožiło.
Chinski skorowc
Chinski skorowc (Cinchona pubescens) je rostlina ze swójby čerwjenkowych rostlinow (Rubiaceae).
Měsac
Měsac je časowa jednotka a dźěl lěta. Wotwisnje wot defininicije ma měsac wšelake dołhosće:
Otto Sander
Otto Sander (* 30. junija 1941 w Hannoverje, † 12. septembra 2013 w Berlinje) bě němski dźiwadźelnik a filmowy hrajer, synchronowy rěčnik a rěčnik słuchohrow.
Měsac
Měsacy maja w serbšćinje dwoje pomjenowanja. Hłownje wužiwaja so łaćonske mjena, pódla kotrychž pak eksistuja tež mjena serbskeho pochada.
Mjena měsacow:
Trojolapjany rozraz
Trojolapjany rozraz (Veronica triloba) je rostlina ze swójby putnikowych rostlinow (Plantaginaceae).
Měsac
1. januar (wulki róžk)
Trojolapjany rozraz
W někotrych žórłach je swójbje trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae) přirjadowany.
Měsac
2. februar (mały róžk)
3. měrc (nalětnik)
4. apryl (jutrownik)
6. junij (smažnik)
7. julij (pražnik)
8. awgust (žnjenc)
9. september (požnjenc)
10. oktober (winowc)
11. nowember (nazymnik)
12. december (hodownik)
Južno-Suchokumsk
Južno-Suchokumsk je město w Ruskej federaciji w republice Dagestan. Leži w sewjerozapadźe Nogajskeje stepy něhdźe 300 kilometrow sewjerozapadnje Machačkale.
Ma něhdźe 10 tysac wobydlerjow.
Martin Luther (wjacezmyslnosć)
Martin Luther je mjeno slědowacych wosobow:
Južno-Suchokumsk
Sydlišćo je so w lěće 1958 załožiło a ma wot lěta 1988 měšćanske prawa.
1812
1812 bě přestupne lěto z 366 dnjemi.
Witanojce
Witanojce je
Rjemjenicowe rostliny
Rjemjenicowe rostliny (Loranthaceae) su swójba symjencowych rostlinow (Spermatophytina).
Po nowych spóznaćach ród jemjel słuša k swójbje (Santalaceae).
Wobsahuje sćěhowace rody:
Luther
Luther je mjeno slědowacych wosobow:
dalši
Ernst Bohachwał Rychtar
mini|[[Nosačanska cyrkej|Ewangelska cyrkej w Nosaćicach, hdźež bě Rychtar 46 lět z fararjom]]
Ernst Bohachwał Rychtar ( Ernst Gottlob Richter; * 7. decembra 1767 w Nosaćicach, † 10. decembra 1848 runje tam) bě serbski ewangelski farar a nabožinski prócowar.
Narodźi so jako syn Nosačanskeho fararja Jana Rychtarja a studowaše kaž swój nan w Lipsku teologiju. Tam bě z čłonom Serbskeho prědarskeho towarstwa. Jako naslědnik nana skutkowaše po jeho smjerći w lěće 1802 hač do swójskeje smjerće w lěće 1848 jako farar Nosačanskeje wosady.
Priwatnje rozwučowaše a přihotowaše młodźencow na gymnazij. W lěće 1826 wuda serbsku postilu, wobsahujo prědowanja Augusta Herrmanna Francka z Hale.
Hórska sadlička
Wopisanje
Hórska sadlička je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 10 hač 20 cm. Rostlina na spódku wodrjewi.
Łopjena su lancetojte a docpěwaja dołhosć wot 2,5 cm.
Kćěje wot měrca hač meje. Złotožołte kćenja docpěwaja wulkosć wot něhdźe 5 mm a steja po 15 hač po 50 w kićach. Króna docpěwa dołhosć wot 4 hač 6 mm.
Płody su kulojte hač owalne, bóčnje wopłonjene, kosmate truki a docpěwaja dołhosć wot 3 hač 4 mm (4-6 mm). Wočinjeny płód ma ćeńku dźělensku sćěnu.
Stejnišćo
Rosće na słónčnych, skalnych suchich trawnikach, pěskowych trawnikach, nawěwach, a skałach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w srjedźnej a južnej Europje rozšěrjena.
2022
2022 bě powšitkowne lěto z 365 dnjemi. Lěto steješe pod zaćišćom ruskeje inwazije do Ukrainy kónc februara a jeje sćěhow, wosebje na energijowe wiki a powšitkowne płaćizny.
Hornjołužiska towaršnosć wědomosćow
Hornjołužiska towaršnosć wědomosćow ( Oberlausitzische Gesellschaft der Wissenschaften, skrótka OLGdW) ze sydłom w Zhorjelcu je jedna z najwjetšich wědomostnych towaršnosćow w srjedźnej Europje. Wona je so dnja 21. apryla 1779 załožiła wot stawiznarja a rěčewědnika Karla Gottloba Antona, ryćerkublerja a přirodospytnika Adolf Traugotta z Gersdorffa a wosomnaće dalšich wučencow z Hornjeje Łužicy. Jeje zaměr je spěchowanje stawizno- a přirodowědy w Hornjej Łužicy.
Po Druhej swětowej wójnje bu towaršnosć w lěće 1945 rozpušćena. Dom na Zhorjelskej Nysowej dróze 30 přeńdźe do wobsydstwa města Zhorjelca. Hódnotna knihownja hornjołužiskeje towaršnosće bě wot lěta 1951 jako Hornjołužiska biblioteka wědomosćow znowa zjawnosći přistupna. Towaršnosć sama załoži so po politiskim přewróće w NDR w lěće 1990 na Budyskim hrodźe znowa.
Jako organ towaršnosće słužichu najprjedy Provinzblätter (1781–83) a wot 1793 do 1799 Lausitzische Monatsschrift, kotraž wuchadźeše dale hač do lěta 1808 jako Neue Lausitzische Monatsschrift. Wot 1822 do 1941 wozjewjachu lětnje Neues Lausitzisches Magazin, kotryž tež wot lěta 1994 zaso prawidłownje wuchadźa.
Wot lěta 2007 spožči towaršnosć kóždolětnje Hermanna Knothowe myto – wědomostne myto Hornjeje Łužicy za wuběrne wukony na polu wuslědźenja hornjołužiskeje kultury a stawiznow.
Chirac
Chirac je mjeno slědowacych wosobow:
Kozy
Kozy su wjes a přisłusaca gmejna w Pólskej.
Kozy leža w južnej Pólskej, w šleskim wojewódstwje a je z 12.000 wobydlerjemi najwjetša pólska wjes.
Šmička
Šmička (Aira) je ród ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Purpje
thumb|left Purpje ( Пурпе) je sydlišćo w aziskim dźělu Ruskeje federacije.
Šmička
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Purpje
Leži při rěce Pjakupur w Awtonomnym wokrjesu Jamalskich Nencow něhdźe 870 kilometrow juhowuchodnje Salecharda. Ma něhdźe dźewjeć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1978 załožiło.
13. septembra
13. septembra abo '''13. požnjenca''' je 256. dźeń gregorianiskeje protyki (257. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 109 dnjow hač do kónca lěta.
Dietrich Šołta
Dietrich Šołta ( Dietrich Scholze; * 8. septembra 1950 w Budyšinje) je serbski literarny wědomostnik, kotryž bě wot 1992 do 2015 z nawodu Serbskeho instituta.
Wot septembra 1992 bě Šołta z direktorom nowozałoženeho Serbskeho instituta w Budyšinje a wot 1997 nimo toho z honorarnym profesorom při Instituće za sorabistiku w Lipsku.
W serbskim towaršnostnym žiwjenju skutkowaše mjez druhim jako čłon předsydstwa Zwjazka serbskich wuměłcow a w předsydstwje Maćicy Serbskeje kaž tež jako šefredaktor wědomostneho časopisa Lětopis.
Srjedźomórska pyrakanta
Srjedźomórska pyrakanta (Pyracantha coccinea) je kerk ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Oblasć Magadan
Oblasć Magadan ( Магаданская область/Magadanskaja oblast) je oblasć w aziskim dźělu Ruskeje. Leži w dalokim wuchodźe Sibirskeje při Ochotskim morju a wobjimuje wulki dźěl Wuchodosibirskich horin, wosebje Kolymske horiny. Jeje zarjadniske sydło a jeničke wulkoměsto je Magadan, hdźež stej wjace hač dwě třećinje cyłkowneho wobydlerstwa žiwje. Oblasć je trochu wjetša hač Šwedska, ma pak mjenje wobydlerjow hač Podstupim.
W lěće měješe Oblasć Magadan  wobydlerjow. Z nich běchu 81,5 % Rusojo, 6,3 % Ukrainjenjo a 1,7 % Ewenojo.
Za čas Sowjetskeho zwjazka běše Magadanska oblasć jedne ze srjedźišćow systema Gulag.
Talačyn
thumb|left
Owgort
Owgort ( Овгорт) je wjes w aziskim dźělu Ruskeje federacije.
Leži při rěce Synja w Awtonomnym wokrjesu Jamalskich Nencow něhdźe 870 kilometrow juhozapadnje Salecharda. Ma něhdźe tysac wobydlerjow. Sydlišćo je so w lěće 1895 załožiło.
Talačyn
Talačyn je městačko we Wicebskej oblasći w Běłoruskej. Je zarjadniske sydło Talačynkeho rajona.
Leži při rěce Drut něhdźe 90 kilometrow juhozapadnje Wicebska.
Ma něhdźe dźewjeć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1433 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1955 měšćanske prawa.
14. septembra
14. septembra abo '''14. požnjenca''' je 257. dźeń gregorianiskeje protyki (258. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 108 dnjow hač do kónca lěta.
Arys
Arys (, do 1956 – Кара-Спасское/Kara-Spasskoje) je město w južnym Kazachstanje, kotrež słuša k Juhokazachskemu wobwodej. Leži při rěce Arys, přitoku Syrdarje, něhdźe 85 kilometrow sewjerozapadnje Šymkenta.
Ma něhdźe 43 tysac wobydlerjow a leži při wažnym železniskim křižowanišću mjez Transaralskej železnicu a Turksib.
Sydlišćo je so w lěće 1900 załožiło a ma wot lěta 1956 měšćanske prawa.
Turjej
Turjej je gmejna w braniborskim wokrjesu Sprjewja-Nysa. Leži sewjernje Picnja w Delnjej Łužicy a ma něhdźe sydom stow wobydlerjow. Gmejna słuša do připóznateho sydlenskeho ruma Serbow a je dźěl Picnjanskeho hamta.
Geografija
Turjej nadeńdźe so 18 kilometrow sewjerowuchodnje Choćebuza a 18 kilometrow zapadnje Gubina při južnej kromje Luboraskeje hole.
Wobydlerstwo a rěč
Po statistice Arnošta Muki měješe Turjej srjedź 1880tych lět cyłkownje 825 wobydlerjow, z nich 805 Serbow (98 %) a 20 Němcow. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot hišće 53,7 %.
Benin
thumb|left|Krajina na sewjeru Benina
Benin je njewotwisny stat w zapadnej Africe a leži při Ginejskim golfu Atlantiskeho oceana. Hłowne město Porto Novo a sydło knježerstwa Cotonou namakatej so w južnym dźělu Benina, při brjoze Atlantiskeho oceana.
Geografija
Kraj mjezuje z Nigerom na sewjeru, z Nigeriju na wuchodźe, z Togo na zapadźe a z Burkina Faso na sewjerozapadźe.
Gornozawodsk
thumb|left Gornozawodsk je město w europskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w zapadnym předkraju Uralskich horin w Permskim regionje něhdźe 125 kilometrow wuchodnje Perma. Ma něhdźe jednaće tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1947 załožiło a ma wot lěta 1965 měšćanske prawa.
Svor
Svor ( Röhrsdorf) je wjes a gmejna pod Łužiskimi horinami na sewjeru Čěskeje, blisko Noveho Bora a 15 kilometrow sewjernje Čěskeje Lipy. Słuša k wokrjesej Česká Lípa w Libereckim kraju (Liberecký kraj).
Gmejna wobsteji z wjesneju dźělow Rousínov (Morgenthau) a Svor. Susodne gmejny su Jiřetín pod Jedlovou na sewjeru, Mařenice na sewjerowuchodźe, Cvikov na wuchodźe, Nový Bor na juhu a Kytlice na zapadźe.
Stawizny
W lěće 1788 natwari so w Röhrsdorfje Kapała swj. Trojicy. 1866 zahaji so twar Čěskeje sewjerneje železnicy přez Łužiske hory do Šluknovskeho wuběžka, při čimž běchu we wokolinje Röhrsdorfa wjacore wulke twarjenja trěbne, kaž na přikład 15 metrow wysoki železniski nasyp we wsy a wiadukt. 1873 so škleńčernja wotewrě.
Po Druhej swětowej wójnje bu němske wobydlerstwo wusydlene.
Rowna
mini|Rowna a wokolne brunicowe jamy na hamtskej karće z lěta 1920
Wjes ležeše něhdźe štyri kilometry sewjerozapadnje Złokomorowskeho stareho města, měješe něhdźe 160 wobydlerjow a je so w lětomaj 1925/1926 zwjetša wotbagrowała za brunicowu jamu Renatu-wuchod. Wostawacy dźěl wsy dyrbješe so w lětomaj 1983/1984 za Murjowsku jamu wopušćić.
Susodne sydlišća běchu Dobry Wótšow a Załuž na sewjeru, Rań a Bukowka na sewjerowuchodźe, Sedlišćo a Rěpišćo na wuchodźe, Drochow, Murjow a Sowjo na zapadźe kaž tež Gat a Zły Komorow na juhu.
Stawizny
Prěnje pisomne naspomnjenje wsy jako Ruwne pochadźa z lěta 1474. Dalše historiske mjena běchu Rawen (1506), Rawne (1529), Rauna (1551) a Raune. Kaž pola Rownoho poćahuje so wjesne mjeno na geografiske połoženje wjeski na runym terenje. Nanajpozdźišo wot započatka 15. lětstotka słušeše Rowna do Złokomorowskeho knjejstwa, kotrež bu wokoło 1450 přetworjene do kursakskeho hamta. W lěće 1416 naspomni so prěni raz winica na Rownjanskej runinje a wino so hač po Prěnjej swětowej wójnje plahowaše.
W 1870tych lět wotewrichu w bliskosći wsy prěnje brunicowe jamy, štož wjesny napohlad – tež z etniskeje perspektiwy – spěšnje přeměni. Po Mukowej Statistice Łužiskich Serbow rěčachu srjedź 1880tych lět wot cyłkownje 732 wobydlerjow jenož hišće 125 serbsce (17 %). W lěće 1910 bě wot prěnjotnje 256 hektarow ratarskeje płoniny na Rownjanskich zahonach hižo 107 hektarow přetworjene do brunicoweje jamy.
Skorowc (Cinchona)
Skorowc (Cinchona) je ród ze swójby čerwjenkowych rostlinow (Rubiaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Gaborone
Gaborone (do 1969 Gaberones) je stolica a z něhdźe 230.000 wobydlerjemi zdobom najwjetše město a hospodarske srjedźišćo južnoafriskeho kraja Botswana.
Geografija
mini|left|Satelitowy wobraz města Stolica leži we wysokosći wot 1000 metrow na juhowuchodźe kraja při rěce Notwane, jenož dźesać kilometrow wot hranicy Južneje Afriki a słuša do distrikta South East. Wothladajo wot 1287 metrow wysokich horin Kgale Hills je wokolina chětro płona. Na juhu nadeńdźe so rěčna zawěra Gaborone Dam při Notwane.
Stawizny
Město so w lěće 1890 wot hłowy kmjena Batklowa, Kgosi Gaborone, załoži. Britiska kolonialna administracija mjenowaše je Gaberones a přepołoži w lěće 1965 zarjadniske sydło kolonije Betšuana wot južnoafriskeho Mahikeng sem. Z tym zahaji so wutwar dotal jenož 1000 wobydlerjow ličaceho městačka. Lěto pozdźišo sta so Gaborone ze stolicu noweje njewotwisneje Botswany.
W lěće 1982 załoži so w měsće Uniwersita Botswany jako prěnja wysoka šula w kraju.
Neukölln
Neukölln (hač do lěta 1912 Rixdorf) je měšćanski wobwod na juhowuchodźe němskeje stolicy Berlin. Wot 1945 do 1990 słušeše do Zapadneho Berlina.
Měšćanske dźěle
Wobwod Neukölln nasta w lěće 1920 ze samostatneho města Rixdorfa a gmejnow Britz, Buckow a Rudow. Ke wobwodźe słušeja slědowace sydlišća:
Wobchad
Neukölln leži při awtodróze 113 mjez Schönefeldskim lětanišćom a nutřkownym městom a je přez podzemskej železniskej čarje a  kaž tež přez měšćanske železniske čary, , ,  a  z druhimi dźělemi města zwjazany.
Jemjel
Jemjel (Viscum) je ród ze swójby sandelowych rostlinow (Santalaceae). Dalše serbske mjeno je ptači lěp.
Po někotrych žórłach so swójskej swójbje jemjelowych rostlinow (Viscaceae) přirjaduje.
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Rjemjenica
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Šiboj
mini|K wopomnjeću na wjes Šiboj Šiboj ( Scheibe) bě wjes we Wojerowskim wokrjesu, kotraž bu w lěće 1986 wotbagrowana za Šibojsku jamu. Po hamtskich ličbach mějachu so 150 wosobow přesydlić. Woni přećahnychu zwjetša do Wojerec abo do druhich dźělow Běłochołmčanskeje gmejny.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako Scheibe pochadźa z lěta 1568. Wjesne mjeno pochadźa – porno druhim wsam we wokolinje – z němčiny a poćahuje so na geografiske połoženje na zwyšenej płoninje. Wjes – po sydlišćowej formje rozšěrjeny kulowc – słušeše přez lětstotki k Wojerowskemu stawowemu knjejstwu.
Dla zniženja hładźiny dnowneje wody bu wjeska w prěnjej połojcy 1950tych lět přizamknjena na centralnu wodowu syć. Wokoło 1970 přisłušeše wjace hač połojca ludnosće Domowinje.
Hač do lěta 1938 bě Šiboj samostatna gmejna, kiž bu potom zagmejnowana do Roholnja. Wot 1979 słušeštej wobě wsy do Běłeho Chołmca.
Wobydlerstwo
Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy wšitcy 64 Šibjenjo serbsce. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 w Roholnjanskej gmejnje, do kotrejež Šiboj tehdy hižo słušeše, serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot přeco hišće 86,5 %. Ewangelscy wobydlerjo přisłušachu Łazowskej wosadźe.
Korniska
Korniska (kornisce Kernow, Cornwall) je hrabinstwo w juhozapadnym dźělu Jendźelskeje.
Kornišćina
thumb|left|satelitska fotografija thumb|left|Pobrjoha (West Penwith) Kornišćina bě keltiska rěč, kotraž wotemrěwaše pječa 1777 ze smjerću poslednjeje rěčnicy Dolly Pentreath z Mouseholea jako maćeršćina.
Mjeztym rěča zaso 3.500 ludźi rěč.
Jurij Brósk
mini|upright=0.5|Jurij Brósk wokoło 1900
Jurij Brósk ( Georg Moritz Broske; * 25. awgusta 1833 w Malešecach, † 16. junija 1915 w Zhorjelcu) bě serbski ewangelski farar, přełožowar a basnik.
mini|upright=0.5|Narowny kamjeń Jurja Bróska při Ćetowskej cyrkwi Wón narodźi so jako syn tehdyšeho Malešanskeho fararja Handrija Bróska a jeho mandźelskeje Amalije („Lubki lilije“) w ewangelskej wosadnej wsy a wopyta gymnazijej w Budyšinje a Žitawje. Wot 1856 do 1859 studowaše w Lipsku teologiju a bě tam z čłonom Serbskeho prědarskeho towarstwa. Po studiju započa jako kandidat w Budyšinje a skutkowaše po tym wjace hač štyrceći lět wot 1861 do 1902 jako předposledni serbski farar w tehdy hišće poměrnje serbskej Křišowskej wosadźe pola Wósporka. W lěće 1902 poda so na wuměnk a přesydli so do Žitawy, 1907 potom do Zhorjelca.
Jurij Brósk přeserbšći předewšěm němsku nabožinsku poeziju a bě stajny dopisowar do ewangelskeju časopisow Pomhaj Bóh a Misionski Posoł, husto pod pseudonymom Jurij Křišowski. W lěće 1872 wuda zběrku swojich přełožkow a swójskich pěsnjow pod titulom Ćiche chwile při božej studničce (digitalizat). Přełožowaše tež dźěła Emanuela Geibela, Friedricha Rückerta, Justina Kernera, Karla von Holteia a druhich němskich lyrikarjow.
Z kulturnostawiznisce zajimaweho Bróskoweho dźenika, kotryž serbsce a němsce pisaše, je so 22 němskorěčnych lětnikow wuchowało.
Brósk bě wot 1860 hač do 1888 čłon Maćicy Serbskeje.
Jeho narowny pomnik ze serbskim hrónčkom nadeńdźe so při cyrkwi w Ćetowje.
Oblasć Moskwa
thumb|left
Oblasć Moskwa ( Московская область/Moskowskaja oblast, tež Подмосковье/Podmoskowje) je oblasć w srjedźnym dźělu europskeje Ruskeje. Wobjimuje wokolinu stolicy Moskwy. Jeje zarjadniske sydło je Krasnogorsk.
Oblasć leži w płódnej žłobinje rěkow Wolgi, Oki, Kljazmy a Moskwy.
W lěće měješe Oblasć Moskwa  wobydlerjow. Z nich běchu 91 % Rusojo.
W oblasći je cyłkownje 18 wulkoměstow, kotrež su zwjetša předměsta Moskwy. Najwjetše z nich su Balašicha (215.000 wobydlerjow), Chimki (207.000), Podolsk (188.000) a Koroljow (183.000).
Dołha Boršć
Dołha Boršć ( Förstgen) je hornjołužiska wjes w sakskim wokrjesu Zhorjelc. Słuša wot lěta 1994 ke gmejnje Mikow a leži při Wukrančanskej rěčce w krajinje hornjołužiskeje hole a hatow.
thumb|left|upright|Ewangelska cyrkej w Dołhej Boršći Susodne wsy su Mikow na sewjerowuchodźe, Kamjentna Wólšinka na juhowuchodźe, Lipinki a Wukrančicy na juhu, Dubo na juhozapadźe kaž tež Turjo a Cympl na sewjerozapadźe. Wuchodnje wsy rozpřestrěwa so Mikowska hola, ale tež do druhich směrow je Dołha Boršć wot lěsa wobdata.
Stawizny
Prěni raz naspomni so wjeska pisomnje jako Forstichein w lěće 1419. Za 1605 a 1806 je ryćerkubło we wsy zapisane.
Wjes słušeše prěnjotnje do Bartskeje wosady, dósta pak w 16. lětstotku swójsku wosadnu cyrkej. Do Boršćanskeje wosady słušachu nimo wsy sameje tež Turjo, Lipinki, Hornja a Delnja Wolšina kaž tež Dubo. 1709 natwarjena cyrkej z gotiskimi portalemi bu w Druhej swětowej wójnje zničena a hač do lěta 1955 zaso wobnowjena.
Wobydlerstwo a rěč
mini|Pomnik za padnjenych Prěnjeje swětoweje wójny W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 363 wobydlerjow, mjez nimi 302 Serbaj (83 %). W cyłej wosadźe chodźachu tehdy 962 wosadnych k serbskej a 236 k němskej spowědźi. Wot 22 paćerskich dźěći lěta 1884 bě 13 serbskich.
Arnošt Černik zwěsći 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 15,5 %.
Jan Rychtar
mini|[[Nosačanska cyrkej|Ewangelska cyrkej w Nosaćicach, hdźež bě Rychtar 42 lět z fararjom]]
Jan Rychtar ( Johann Richter; * 24. januara 1732 w Klukšu, † 14. januara 1802 w Nosaćicach) bě serbski ewangelski farar, wučer a pedagogiski prócowar.
Narodźi so jako syn wowčerja na Klukšanskim knježim dworje a wopytowaše seminar w Delnim Wujězdźe. Wot 1746 do 1750 bě chowanc syrotownje w Hali nad Solawu a wot 1750 studowaše teologiju, najprjedy w Lipsku (1750/51) a potom w Hali (1751–56). Za čas studija bě čłon Serbskeho prědarskeho towarstwa a wuwučowaše při łaćonskej šuli syrotownje w Hali. Wot 1756 do 1760 bě z wučerjom na realce we Wittenbergu. 1760 nawróći so do Łužicy a nastupi farske městno w Nosačanskej wosadźe. Po jeho smjerći w lěće 1802 přewza Rychtarjowy syn Ernst Bohachwał tamnišu wosadu.
Jan Rychtar wobstara w lěće 1773 nowe wudaće Noweho zakonja w hornjoserbskej rěči, kotrež bu wot Pětra Eliasa Šěracha w Rudolstadće ćišćene.
Dźiwja alpska fijałka
Dźiwja alpska fijałka (Cyclamen purpurascens) je rostlina z podswójby myrsinowych rostlinow (Myrsinoideae) znutřka swójby kropačkowych rostlinow (Primulaceae).
Čekalin
thumb|left Čekalin je městačko w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Tula. Z 975 wobydlerjemi je najmjeńše město Ruskeje.
Sydlišćo je so w lěće 1565 jako město Lichwin załožiło.
Kanecy
Wjes leži pola Wotrowa, něhdźe 19 km sewjerozapadnje Budyšina.
Stawizny
Kulowc naspomni so k prěnjemu razej pisomnje w lěće 1331 pod mjenom Canewicz. Ležownostne knjejstwo měješe Klóšter Marijina hwězda.
Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy wšitcy 86 Kanečenjo serbsce. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot hišće 77,1 %.
Pomniki
Jako kulturne pomniki připóznate su swjaty křiž z 19. a kamjentny křiž z 15. lětstotka wosrjedź wsy, kamjentnej pućnikaj na zapadnej a wuchodnej kromje wsy, swjaty křiž při rozpuću do Swinjarnje/Wotrowa, domske z hródźu něhdyšeho Kanečanskeho młyna a katolska kapałka Maršnerec swójby při Swinjarčanskim puću. Dalši swjaty křiž, kotryž pod pomnikoškitom njesteji, nadeńdźe so južnje Kanec při sćežce do Wotrowa a je něhdyši narowny pomnik z Budyšina.
Serbske nałožki
Serbske nałožki su cyłk nałožkow a wašnjow serbskeje towaršnosće. Wone rozeznawaja so sprěnja wot ritusa, kotryž spyta socialny a nabožny swět zwjazować, zdruha wot zwučenosće, kotraž předstaja strózbu, na zaměr orientowanu (nic přeco socialnu) rutinu.
Nałožki
Pola Serbow je wjele wšelakich ludowych nałožkow, kotrež su z wjetšeho dźěla pohanskeho pochada. Pěstowanje serbskich nałožkow je na wsach Łužicy tež hišće dźensa dosć rozšěrjene a woblubowane.
Serbske nałožki Hornjeje a Delnjeje Łužicy su mj. dr.:
Zapust
Tón nałožk płaći jako najatraktiwniši nałožk w Delnjej Łužicy. Zapust so swjeći w zažnym nalěću a ma - tak kaž tež druhe nalětnje nałožki – zwisk z něhdy daloko rozšěrjenym wuhnaćom złych duchow zymy. Dokładny termin toho něhdźe stolětneho stareho nałožka móže při kóždej wsy druhi być, ale je přeco sobota abo njedźela a započina so zwjetša napoł jednej a kónči so wokoło šesćich. W tydźenjach wot Třoch kralow hač do započatka měrca móža so holcy a hólcy na zhromadny swjedźenski ćah přihotować. Něhdy su žony na přazach za přihotowanje Zapusta zamołwite byli. Dźensa pak so předewšěm Domowina abo wjesne towarstwa wo přewjedźenje Zapusta staraja. Při zapustowym ćahu njesu holcy narodnu swjedźensku drastu a hólcy du w čornych woblekach a njesu zwjetša kłobuki z bantami. Na někotrych wsach so při ćahu nimo toho tež wosebite symbole njesu. Dołhu tradiciju ma na přikład z bantami wupyšene chošćo. Wobdźělnicy zapustoweho ćaha wobsteja při tym jenož z nježenjeneje resp. njewudateje wjesneje młodźiny.
Chodojtypalenje
Tón nalětni nałožk pochada z Hornjeje Łužicy a tam so tež předewšěm pěstuje. Na předwječoru prěnjeje meje spi na małym šćěpowcu chodojća klanka. Chodojta płaći při tym jako znamjo zymy a jeje palenje ma wuhnaće złych duchow zymy zwobraznić. Husto dźěći wjesele z palacymi hałžkami w rukach wokoło wohnja rejuja.
Jutrowne jěchanje
W Hornjej Łužicy je jutrowne jěchanje jutry daloko šěroko znaty nabožny nałožk, kiž kóžde lěto wjele přihladowarjow zbliska a zdaloka přiwabja. Wuchadźišćo je wjesna cyrkej. Tam dóstanu křižerjo wot fararja Boži wobraz a potom wobjěchaja na wupyšenych konjach wokolne pola. Tón ritual ma wsam dobre žně zawěsćić.
Jutrowna woda
Jutrowny nałožk, kotryž bě hišće hač do 1960 daloko rozšěrjeny, je chód po jutrownu wodu. W switanju jutrownički su holcy ze wsy z karančkami do žórła šli, zo bychu jutrownu wodu načerpali. Je mjenujcy pječa porjeńšenje slubiła, hdyž wone so doma z tej wodu myja. Ale swoje wosebite kuzło je jutrowna woda jenož potom měła, hdyž njejsu holcy na puću k žórłu rěčeli. Tohodla je za hepjelskich pachołow wulki žort było, holcy při tym wobćežować.
Jutrowny woheń
Jutrowny woheń pali wopołnocy před jutrowničku nimale w kóždej wsy Delnjeje Łužicy. Praji so, čim wyše płomjo sapa, ćim płódniša budźe zemja we wokolinje. W dnjach před wotpalowanjom zběra wjesna młodźina wot kóždeho dwora paliwa a nosy jo na polach blisko wsy na wulkim šćěpowcu hromadu. Ludźo dyrbja šćěpowc škitać, přetož smě hakle połnóc palić, ale młodźina ze susodnych wsow jón rady předčasnje wotpaluje. Na wječoru jutrowneho wohnja je nimo toho z nałožkom, zo młodźina a tuchwilu tež cyłe swójby so wokoło małeho wohnja z hudźbu a žortom. Ale hišće něšto druheho je z nałožkom, mjenujcy nazajtra tryski ćěrić, kaž na přikład zahrodne wrota susoda kradnyć a je na štom powěsnyć abo do hata mjetać.
Mejestajenje
thumbnail|150px|Meja pola Serbow Na předwječoru prěnjeje meje so na wsach Delnjeje Łužicy meja staja – zwjetša na wsy abo na druhim swobodnym městnje we wsy. Tón 15-20 m wysoki zdónk njesmě žanu skoru měć, přetož hewak móhli so złe duchi abo chorosće tam pod skoru chować a ludźom a zwěrjatam škodźeć. Wupyšeny zdónk meje ma nimo toho pisanym bantatym wěncom, kotryž je wjesna młodźina zwiła, a na wjeršku steji mała młoda brěza, kotraž ma wsy płódnosć za přichodne dny přinjesć. Meja ma rjany zeleny měsac meju powitać a wobsedźi po ludowej wěrje wosebite škitanske kuzło za wjes. Młodźency dyrbja meju zakitować, přetož je nałožk, zo chce ju młodźina susodneje wsy wottorhać. To by mjenujcy za wjes wulke njezbožo woznamjeniło. Swjatki so meja zaso wottwarja.
Zabiwanje kokota
Zabijanje kokota je tež serbski žnjowy nałožk. Při tym nałožku přihladowarjo sydaja so na koleso a wot wobdźělenych młodźencow je jedyn za druhim na rjedźe. To rěka, zo wón dyrbi na kolesu ze zawjazanymi wočemi a z cypami nad ramjenjom hlinjany hornčk namakać, pod kotrymž z pisanymi bantami a kwětkami wupyšeny korbik z kokotom (dźensa pak jenož atrapa kokota) w małej jamje steji. Potom dyrbi hólc cypy machać a tak hornčk trjechić. Za to ma 3 pospyty. Hdyž wón dwójce njetrjechi, přěhraje. Dobyćer dóstanje kokota.
Łapanje kokota
Tón serbski žnjowy nałožk swjeći so w awgusće po žnjach a je woblubowany a znaty. Při tym so z dubowym lisćom wupyšene wrota na šćernišću stajeja. Nježenjeni młodźency dyrbja přez wrota jěchać a pospytować, hłowu a wobě křidle zabiteho kokota wutorhnyć, kiž horjeka nad wrotach wisa. Komuž so radźi, hłowu dóstać, je prěni žnjowy kral a křidle stej za druheho a třećeho krala. Kóždy kral a swój kóń dóstanje potom čestny žnjowy wěnc z dubowym lisćom, kiž su holcy někotre dny prjedy zhotowichu. Nimo toho smě kóždy kral so kralownu mjez holcami, kotrež serbsku swjedźensku drastu njesu, wubrać, druhdy ze zawjazanymaj wočomaj. Z njej wón potom rejuje. Potom so žnjowy ćah po wsy wotměwa, před kotrymž kapała dźe, potom kralowny, potom kralojo na konjach a skónčnje zbytni jěcharjo. Tón ćah kónči so zwjetša w hosćencu, hdźež so wjesele rejuje a pije. Kokot płaći při tym zarjadowanju jako symbol płódnosće, ale po žnjach wón je přesłaby a přestary a je potajkim swoje kuzło płódnosće za přichodne lěto zhubił. Tohodla wón so zarězuje, zo by nowy młody kokot móhł jeho městno wobsadźić.
Janšojski bog / Dźěćetko
W Slepjanskich kónčinach je na serbskich dźěćacych hodowničkach město rumpodicha druha zajimawa postawa, mjenujcy tak mjenowane Dźěćetko. To je rjenje wupyšena holca w Slepjanskej narodnej drasće, kotraž dźěći wobradźa, ale tež druhdy dorosćenych.
W Janšojskich kónčinach přińdźe k dźěćom hač do 12 lět podobna postawa, zo by je wobdariła. Rěka Janšojski bog. Wona je přeco ta holca, kotraž so jako přichodna wuda a přazu wopušći. Na přazy so přihotuje a so woblěka. Jeje wobličo je při tym z šlewjerjom a pisanymi bantami zakryte. Zwjetša wona njemóže za šlewjerjom ničo widźeć a tohodla wjedźe so wot dweju přewodnicow.
Po tym, zo holcy a hólcy su Janšojskemu bogej něšto zaspěwali, modlitwu abo pěseń přednjesli, dóstanu horstku słódkosćow.