cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Do‘stobod
Sydlišćo je so w 19. lětstotku wot ruskich sydlerjow pod mjenom Soldatskij załožiło a ma wot lěta 1983 měšćanske prawa.
I
I abo i je dźewjaty pismik klasiskeho a moderneho łaćonskeho alfabeta a štyrnaty w hornjoserbskim alfabeće. Wón reprezentuje wokal a wotpowěduje grjekskemu iota (I, ι) a kyriliskemu pismikej И. W Morsowym alfabeće zwoprawdźi so I přez · ·.
J
We łaćonskim alfabeće stej so I a J dołho jako warianće samsneho pismika wužiwałoj, bjez toho zo bě z nimaj zwukowy rozdźěl zwjazany. Paralelne wužiwanje bě tež w němčinje hišće hač do zažneho 20. lětstotka rozšěrjene.
J je mjezynarodna awtowa značka za Japansku. Při němskich awtach steji za město Jena.
Keles
Leži něhdźe 2 kilometrow sewjernje Taškenta.
Ma něhdźe 25 tysac wobydlerjow.
Wot lěta 1976 měšćanske prawa.
Caracas
Caracas (hamtsce Santiago de León de Caracas) je stolica a z něhdźe 2,2 milionomaj wobydlerjow zdobom najwjetše město kaž tež hospodarske srjedźišćo južnoameriskeho stata Venezuela. W cyłym metropolowym regionje bydla samo 3,3 miliony ludźi. Nadeńdźe so njedaloko pobrjoha Karibiskeho morja na sewjeru kraja we wysokosći 900 metrow. Mjez městom a morjom zběhaja so wjace hač 2000 metrow wysoke Přibrjóžne horiny (Cordillera de la Costa). Přistaw a mjezynarodne lětanišćo Caracasa nadeńdźetej so w přibrjóžnymaj městomaj La Guaira a Maiquetía.
Stawizny
Prěni Europjan při venezuelskim pobrjoze njedaloko dźensnišeho města bě Krystof Kolumbus w lěće 1498. Město same załoži so pak hakle 1567 wot španiskeho dobywarja Diego de Losada pod mjenom Santiago de León de Carácas a bě pozdźišo ze sydłom guwernera. Po njewotwisnosći Venezuele wot Wulkokolumbiskeje sta so Caracas ze stolicu noweho stata.
Klima
W měsće knježi tropiska klima z přerěznej lětnej temperaturu wot 22,5 °C a spadkami wot 900 do 1300 milimetrow wob lěto.
Nowy Dwór
Nowy Dwór ( Neuhof) je hornjołužiska wjeska w Budyskim wokrjesu, kotraž słuša z lěta 1994 k Porchowskej gmejnje a leži juhowuchodnje Swinjarnje. Nowy Dwór je jenički dźěl gmejny, kotryž oficielnje k serbskemu sydlenskemu rumej słuša.
Stawizny
Wjeska naspomni so prěni raz w lěće 1519 jako ryćerske sydło zum Nawenhofe. Ležownostne knjejstwo měješe w 19. lětstotku Małowosyčanske ryćerkubło. We 1880tych lětach měješe Nowy Dwór po statistice Arnošta Muki cyłkownje 90 wobydlerjow, z nich 73 Serbow (81 %) a 17 Němcow. Ewangelscy wobydlerjo přisłušeja Wujězdźanskej wosadźe; katolscy chodźa do Wotrowa kemši.
Ağcabədi
Ağcabədi (wurjekowanje: Agdźabedi) je město w srjedźnym Azerbajdźanje. Leži něhdźe 210 kilometrow wuchodnje Bakuwa.
Nowy Dwór
Stawizny
Za čas nacionalsocialistiskeho knjejstwa dyrbjachu serbscy šulerjo z Noweho Dwora do němskeje šule w Hornim Wujězdźe chodźić; wot kónca Druheje swětoweje wójny běchu zaso w Pančicach-Kukowje.
Ağcabədi
Ma něhdźe 39 tysac wobydlerjow.
Nowy Dwór
Stawizny
mini|center|upright=1.7|Powětrowy wobraz wjeski
Ağcabədi
Sydlišćo je so hakle w lěće 1962 załožiło a ma wot lěta 1965 měšćanske prawa.
Solcy
thumb|left thumb|left Solcy je městačko w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Nowgorodskej oblasći. Ma něhdźe 9 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1390 załožiło a ma wot lěta 1914 měšćanske prawa.
Zwjazkowa dróha 96
Zwjazkowa dróha 96 (němsce Bundesstraße 96, skrótšenka B 96) je zwjazkowa dróha w Němskej, kotraž wjedźe wot Žitawy w Sakskej do Sassnitza na Rujanach. Zwjazkowa dróha 96 je něhdźe 520 km dołha.
Dróha wjedźe přez zwjazkowe kraje Sakska, Braniborska, Berlin a Mecklenburgsko-Předpomorska. Dalše wuznamne města při dróze 96 su Žitawa, Budyšin a Wojerecy w Sakskej, Zły Komorow, Baruth a Fürstenberg/Havel w Braniborskej a Neustrelitz, Stralsund a Sassnitz w Mecklenburgsko-Předpomorskej.
Nurafshon
thumb|right|Mapa Taškentskej oblasći Nurafshon ( / Nurafšоn; do 2017 To‘ytepa / Tujtepa) je město na wuchodźe Uzbekistana. Je stolica Taškentskeje oblasće.
Leži něhdźe 25 kilometrow južnje Taškenta.
Ma něhdźe 29 tysac wobydlerjow.
Wot lěta 1973 měšćanske prawa.
Ryzawa
Ryzawa (němsce Riesa; serbsce tež Rěža) je sakske wulke wokrjesne město w Mišnjanskim wokrjesu. Leži při Łobju na sewjeru swobodneho stata, blisko braniborskeje hranicy. Město namaka so w rěčnym wobłuku Łobja při wuliwje rěčki Dolnica, něhdźe 45 km sewjerozapadnje Drježdźan a 60 km wuchodnje Lipska.
Wyši měšćanosta Ryzawy je wot 2014 Marco Müller (CDU).
Nadregionalnje znate je město tež dla tam produkowanych nudlow (Riesaer Teigwaren) a šwabličkow. W časach NDR bě Ryzawa sydło najwjetšeho metalurgiskeho kombinata republiki, kotryž měješe wokoło 13.000 sobudźěłaćerjow.
Łakoma
mini|Łakoma na karće z lěta 1921
Łakoma ( Lakoma abo tež Lacoma) bě delnjołužiske sydlišćo blisko Choćebuza, kotrež słušeše do gmejnskeho dźěla Rogozno. Wjes ležeše něhdźe šěsć kilometrow sewjerowuchodnje Choćebuskeho stareho města. Wona měješe so w lěće 2006 za brunicowu jamu Choćebuz-sewjer wopušćić. Po hamtskich podaćach je so cyłkownje 143 wobydlerjow přesydliło. Wjesne mjeno pochadźa wot delnjoserbskeho adjektiwa łakomy („chłóšći“).
W lěće 1850 měješe Łakoma 88 bjezwuwzaćnje serbskich wobydlerjow, 1945 hižo wokoło 200 a 1964 hišće 180. Po statistice Arnošta Černika rěčeše w lěće 1956 hišće 62,7 % wšěch Łakomarjow delnjoserbsce.
Stawizny
mini|Poslednje chěže we Łakomej (2007) Prěnje naspomnjenje Łakomeje pochadźa z lěta 1337 w zwisku ze starej póstowej dróhu. W prěnjej połojcy 15. lětstotka załožichu franciskanojo prěnje rybjace haty a wodowu hrjebju Goramšicu. Wot 1968 bě hatna krajina wokoło Łakomeje z krajinoškitnym pasmom.
Po Mukowej Statistice Łužiskich Serbow rěčachu srjedź 1880tych lět wšitcy 123 wobydlerjow delnjoserbsce.
W lěće 1983 informowaše so wobydlerstwo Łakomeje wo trěbnym přesydlenju brunicoweje jamy dla. Najebać protesta bu wjetši dźěl něhdźe 150 wobydlerjow hišće do přewróta přesydleny a někotre statoki wottorhane. Wot 1992 do 2003 běchu někotre chěže wot přirodnych aktiwistow z Choćebuza a druhich městow wobsadźene. Cyłkownje bydlachu tehdy někak 20 ludźi we Łakomej. W „kulturnej bróžni“ wotměwachu so koncerty (mjez druhim z Gerhardom Gundermannom) a druhe zarjadowanja. Mjez 2003 a 2005 buchu wšě twarjenja hač na dwě při zwjazkowej dróze wot Vattenfalla wottorhane. Po lěće 2003 wojowaše so hłownje wo zdźerženje Łakomskich hatow, 380 ha wulkeho biotopa zady wjeski. W lěću 2007 wobsadźichu aktiwisća přirodoškitneje organizacije Robin Wood tute městno.
Mjez 2009 a 2011 bu něhdyša wjeska wotbagrowana.
Brodawkata mlóčeń
Brodawkata mlóčeń (Euphorbia verrucosa) je rostlina ze swójby mlóčenjowych rostlinow (Euphorbiaceae).
Wopis
Brjodawkata mlóčeń je trajne zelo, kotrež docpěje wysokosć wot 30 hač do 50 cm. Rostlina wobsahuje běłu brěčku.
Měnjate, jasnozelene łopjena su dołhojte-owalne, sedźace, prědku sćeńka rězane a docpěja dołhosć wot 2 hač do 5 cm.
Kćenja
Kćěje wot meje hač do junija. Kwětnistwa su pozdatne wokołki a wobsteja zwjetša z pjeć promjenjow a njesu žołte abo oranžowe šěroko-owalne abo wopak jejkojte wysoke łopješka. Wobalka z wysokich łopješkow je owalna, njezrosćena a krótko stołpikata. Žałzy kćenjowych keluškow su owalne a žołte.
Stejnišćo
Rosće na suchich łukach a pastwach, na skłoninach. Ma radšo suche, hłubokosahace pódy na tróšku ćoplišich stejnišćach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w srjedźnej a južnej Europje rozšěrjena.
Parkent
thumb|right|Mapa Taškentskej oblasći Parkent ( / Parkent) je město w Taškentskej oblasći na wuchodźe Uzbekistana. Je zarjadniske sydło Parkentskeho wobwoda.
Ma něhdźe 37 tysac wobydlerjow.
Wot lěta 1984 měšćanske prawa.
K
K abo k (při pismikowanju: ka) je dźesaty pismik moderneho a jědnaty klasiskeho łaćonskeho alfabeta kaž tež šěsnaty w hornjoserbskim alfabeće. Wón reprezentuje konsonant a pochadźa hižo z fenicišćiny, bu pak za čas Romjanow zwjetša wot C wutłóčeny. W Morsowym alfabeće zwoprawdźuje so K přez − · −.
Wšelćizny
K je mjezynarodna awtowa značka za Kambodźu. Při němskich awtach steji za město Köln.
Canberra
Canberra je stolica a z něhdźe 350.000 wobydlerjemi wosme najwjetše město Awstralskeje. Wone je najwjetše město w nutřkownym kraju a nadeńdźe so w Australian Capital Territory („Awstralskim stolicowym teritoriju“) 290 kilometrow juhozapadnje Sydneyja a 670 kilometrow sewjerowuchodnje Melbournea. Canberra je wot US-ameriskeho architekta Waltera B. Griffina planowana stolica a je so w lěće 1908 jako kompromis mjez najwjetšimaj městomaj Melbourne a Sydney jako hłowne město postajiła. Twarske dźěła zahajichu so 1913 a dnja 9. meje 1927 dósta nowe město status stolicy.
Město leži něhdźe 150 kilometrow zdalene wot wuchodneho pobrjoha Awstralskeje blisko horin Brindabella Ranges, wotrězka Snowy Mountains we wysokosćach mjez 550 a 700 metram nad morjom. Ma ćopło-měrnu klimu z horcym, suchim lěćom a – za awstralske poměry – zymnej zymu z častym zmjerzkom. Přerězna maksimalna temperatura leži wob lěto pola 19,7 °C, minimalna temperatura pola 6,5 °C.
Cholm (oblasć Nowgorod)
thumb|left Cholm je městačko w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Nowgorodskej oblasći. Ma něhdźe tři tysac wobydlerjow.
Justin Bieber
Justin Drew Bieber (* 1. měrca 1994 w Londonje, Ontario) je kanadiski popowy a Contemporary-R&B-spěwar. Jeho kariera je so z coverowymi wersijemi znatych songow započał, kotrež je jako wideo na YouTube wozjewił.
Staraja Russa
Sydlišćo je so w lěće 1167 załožiło.
Piskent
thumb|right|Mapa Taškentskej oblasći Piskent ( / Pskent) je město w Taškentskej oblasći na wuchodźe Uzbekistana, blisko tadźikiskeje hranicy. Je zarjadniske sydło Piskentskeho wobwoda.
Leži něhdźe 90 kilometrow južnje Taškenta.
Ma něhdźe 90 tysac wobydlerjow.
Wot lěta 1966 měšćanske prawa.
Miłkecy
Miłkecy ( Milkwitz) su hornjołužiska wjes w Budyskim wokrjesu, kotraž słuša z lěta 1998 k Radworskej gmejnje. Leža w dólčku zapadnje zwjazkoweje dróhi 96 w Hornjołužiskich honach.
Stawizny
Wjes naspomni so prěni raz w lěće 1394 jako knježe sydło Milkewicz. Ležownostne knjejstwo měješe wot 16. do 19. lětstotka tamniše ryćerkubło.
Wobydlerstwo a rěč
We 1880tych lětach mějachu Miłkecy po statistice Arnošta Muki cyłkownje 154 wobydlerjow, z nich 133 Serbow (86 %) a 21 Němcow. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbski podźěl wot jenož hišće 47,2 %. Ewangelscy wobydlerjo přisłušeja z lěta 1809 Njeswačanskej wosadźe, do toho Hodźijskej.
Literatura
mini|center|upright=1.7|Powětrowy wobraz
Lisćina Budyskich dróhow
Tuta lisćina pokazuje wšě hamtske serbske dróhowe mjena w Budyšinje kaž tež jich pochad a prjedawše pomjenowanja.
Skrótšenki
B: Bórk, BB: Bolborcy, BŁ: Błohašecy, BO: Bobolcy, Ć: Ćichońca, DB: Debrikecy, DK: Delnja Kina, DW: Delni Wunjow, HK: Hornja Kina, J: Južne předměsto, MW: Mały Wjelkow, ND: Nadźanecy, NM: Nutřkowne město, NoM: Nowe Małsecy, SB: Słona Boršć, SĆ: Sćijecy, ST: Strowotna studnja, SW: Sewjerowuchodny wobkruh, W: Wuchodne předměsto, WO: Wownjow, WU: Wuricy, WW: Wulki Wjelkow, Z: Zapadne předměsto, ZD: Zajdow
Maniok
Maniok (Manihot) je ród ze swójby mlóčenjowych rostlinow (Euphorbiaceae). W rodźe Manihot so mjez něhdźe 60 do 100 družinow rozeznawa. Někotre družiny so w tropach jako škrobowe dodawarjo plahuja. Wšě plahowane družiny su po horjeka mjenowanym mjenom, wotwisnje wot regiona, woznamjenjene. Najwažniša družina je prawy maniok (Manihot esculenta). Dokelž wobsahuje korjeń rostliny škrob, je jeje plahowanje šěroko rozšěrjene. Wona pochadźa originalnje z regionow dźensnišeje Brazilskeje a Paraguaya a bu hižo před wobsydlenjom Ameriki přez Europjanow wot prawobydlerjow za zežiwjenje wužiwana. Mjeztym so rostlina swětodaloko we wjele dźělach tropow a subtropow plahuje.
Wopis
Manihot-družiny su štomy, kerki, połkerki abo zelišćowe rostliny. Wobsahuja běły mlokowu mězu. Někotre družiny wobsedźa korjentne boble. Schódne lisćowe łopjena su jednory abo rukojće rozdźělene. Łopjenowe šiški su dołhe. Pódlanske łopjena su małke.
Rostliny su zwjetša jednodomnje getrenntgeschlechtig (monözisch), rědko dwudomnje getrenntgeschlechtig (diözisch). Kćenja steja po wjacorych w jednorych abo zestajenych, často terminalnych kićojtych abo njeprawowokołkojtych kwětnistwach. Jednosplažne kćenja su pjećličbne. Kćenjowa wobalka wobsteji jenož z pjeć keluškowych łopješkow, Krónowe łopješka faluja. Muske kćenja wobsahuja wósom hač 15 swobodnych stamenow w dwěmaj kruhomaj. Žónske kćenja wobsahuja nimo pěstki tež druhdy někotre staminodien. Tworja třiwjechlojte kapslowe płody.
Systematika
Ród Manihot bu 1754 wot jendźelskeho botanikarja Philip Miller nastajeny. Znutřka roda so dźensa něhdźe 60 hač 100 družinow rozeznawaja, kotrež wšě z Neotropis pochadźeja, zwjetša z Brazilskeje.
K najwažnišim družinam roda słušatej:
Nimo toho eksistuja dalše družiny.
thumb|Maniok (M. esculenta), Ricomy po žnjach thumb|Wusušeny Maniokowy škrob.
Wužiwanje
30 hač 60 cm dołhe, w promjenjach hromadźe stejace, mlokomězowe a škrobowobohate korjenje wobsahuja při někotrych družinow cyanowodźik a su tohodla jědojte. Zajědojćenske zjawy su ataksija, amblyopija. Přez přihódne wobjednanje (sylny woćoplenje) so pak ćěkawy cyanowodźik wotstroni, a dóstanu potom dobre žiwidła. Maniok ma pak drobny wutk na proteina (jenož něhdźe 1,2 %) a jenož jara małke esencielne aminokisaliny. (strach Kwashiorkor-syndroma.) Zo by tomu zadźěwał, poruči so přidatne jědźenje na proteinach bohatych Maniok-łopjenow.
Wužiwanje boblow jako žiwidła wróćo dźe na prawobydlerjow južneje Ameriki. Maniok je tež dźensa hišće wažne hłowne žiwidła w Brazilskej, předewšěm w sewjerje a sewjerowuchodźe kraja.
Kaž wjele tropiskich wužitne rostliny poskići maniokowy kerk z małkim nałožowanjom dźěła wysoki dobytk.
Boble bu wobělene, rozmlěte a truhane, a potom namočene. Po někotrych dnjach wutłóča masu, płokaja ju přez tak mjenowany tipití a spraža ju w kachlach. W tłóči wostawaca masa doda Maniokowu muku (farinha).
Maniokowa muka so móže podobnje kaž pšeńčnu muku wužiwa. Ludźo z alergijemi přećiwo pšeńcy a druhim žitam wužiwaja tohodla často maniokowu muku jako narunanje.
Nimoprodukt zhotowjenja maniokoweje muki je škrob („polvilho“), kotryž bu spraženy a potom „Tapioka“ mjenowany.
W druhich regionach dóstanu po modifikowanym jednanju tróšku druhe produkty; tež připrawjuja z muki tykanc (na př. Beijú), kotrež našemu chlěbej mjenje abo bóle podobne su, a na Antillach měšeja maniokowu muku z pšeńčnej muku a pjeku z toho chlěb („conaque“).
Čerstwy korjeń wužiwaja jako hojenski srědk při brjodach.
Čudowo
Čudowo je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Nowgorodskej oblasći. Ma něhdźe 15 tysac wobydlerjow.
Maniok
Wužiwanje
Łopjena manioka so jako zeleninu jědźa. Symjenja wšěch tři horjeka mjenowanych družinow skutkuja purgěrujo a bluwanje rozbudźace.
Čudowo
Sydlišćo je so w 16. lětstotku a ma wot lěta 1937 měšćanske prawa.
Maniok
Wužiwanje
Słódnosće, kotrež w Brazilskej z manioka zhotowja, su (u. a.) Beijú, Farofa abo Tarubá. Předewšěm w Peruwje wulce lubowana pojědź je „Yuca á la Huancaína“, „Yuquitas“ je tam samo při wšěch wulkich fastfood-rjećazach jako zakusk.
Maniok so tež w centralnej Africe (Kamerun, Gabun, Kongo atd.) intensiwnje a rady wužiwa. Muka (Foufou) so často za družinu kulkoweho ćěsta wužiwa. Bolba so rady w parje abo we wodźe wari a nic rědko fritěruje. Maniokowe łopjena su tež jara lubowana jědź a so z mazom zemskich worješkow, płodami wolijowych palmow abo kokosowym mlokom přihotuje. Jara lubowane (a za europske njebjeski jara nawučenja potrěbne) su do palmowych łopjenow zawjete maniokowe žerdki (Bibolo). Tute so přez dospołne wupłokanje škroba z maniokoweje muka zhotowja a wobsteja tohodla nimale ze čisteho glutena. Tuta kruta, gumijojta, translucidna substanca so jako přikus k rybje a mjaso zjě.
Bender
Geografija
Leži při prawym brjoze rěki Dnjestr něhdźe 55 kilometrow juhowuchodnje Kišinjowa a něhdźe 15 kilometrow zapadnje wot města Tiraspol. Město je jedyn z mało teritorijow zapadnje Dnjestra, kotrež steja přiwšěm pod kontrolu Podnjesterskeje. Kontrolny dypk mjez Moldawskej a Podnjesterskej nadeńdźe so zapadnje města.
Stawizny
Sydlišćo naspomni so prěni raz w lěće 1408 jako Тягянакача (Tjagjanakača). Wone słušeše dołho do Moldawskeho wjerchowstwa a měješe tehdy rumunske mjeno Tighina. Jako zdobychu Osmanojo w lěće 1538 město, přemjenowachu je na Bender. 1812 sta so město z dźělom ruskeho carstwa, kotrež wužiwaše ruske mjeno Bjendery.
Wulka židowska wosada (1897: 34% ) je so přez holocaust dospołnje zničiła.
Róžany
Róžany ( Rosenhain) su hornjołužiska wjeska, kotraž słuša wot lěta 1994 k Lubijej.
Stawizny
Po sydlišćowej formje su Róžany lěsny łanowc. Prěnje naspomnjenje jako Rosenhain pochadźa z lěta 1317; hižo 1345 naspomni so wudwór, z kotrehož nasta w lěće 1619 naspomnjene ryćerkubło. Jemu podsteješe wjes wot 17. hač do 19. lětstotka.
Pod nacionalsocialistiskim knjejstwom buštej dnja 1. septembra 1939 susodnej wjesce Serbske Pawlecy a Serbske Kundraćicy zagmejnowanej a dóstaštej nowe germanizowane mjena Rosenhain II a Rosenhain III. Tute ahistoriske přemjenowanje so pozdźišo zaso cofny. 1974 buchu tež Dołhaćicy zagmejnowane.
Wobydlerstwo
Hač do zažneho 20. lětstotka rěčeše so w Róžanach tež serbsce. Po statistice Arnošta Muki mějachu Róžany w lěće 1884 248 wobydlerjow, mjez nimi 225 Němcow a 23 Serbow (9 %). Woni rěčachu mjeztym wotemrětu Lubijsku narěč. Dźensa so we wsy hižo njeserbuje.
Grigoriopol
thumb|left Grigoriopol (/ Grigoriopol; / Grygoriopol) je město w mjezynarodnje njepřipóznatym staće Podnjesterska, kiž słuša po ludowym prawje do Moldawskeje. Je zarjadniske sydło Grigoriopolskeho rajona.
Leži při wuliwje rěčki Ciorna do Dnjestra něhdźe 40 kilometrow sewjerowuchodnje Kišinjowa a něhdźe 40 kilometrow sewjerozapadnje podnjesterskeje stolicy Tiraspola.
Ma něhdźe dźewjeć tysac wobydlerjow.
Stawizny
Sydlišćo je so w lěće 1792 wot armenskeho biskopa Howsepa załožiło za armenskich wupućowarjow a bě dołhi čas nimale jeničce wot Armenjanow wobydlene. Dźensa wobsteji ludnosć pak zwjetša z Moldawčanow a Rusow. W lěće 2002 dósta měšćanske prawa.
Křižna mlóčeń
Křižna mlóčeń (Euphorbia lathyrus) je rostlina ze swójby mlóčenjowych rostlinow (Euphorbiaceae). Dalše serbske ludowe mjeno je čoskač.
Njeswačanska cyrkej
Njeswačanska cyrkej je ewangelski cyrkwinski twar w hornjołužiskim Njeswačidle. Hač do druheje połojcy 20. lětstotka je so tam tež serbsce prědowało.
Jěra mlóčeń
Jěra mlóčeń (Euphorbia esula) je rostlina ze swójby mlóčenjowych rostlinow (Euphorbiaceae).
Njeswačanska cyrkej
Wona nadeńdźe so wosrjedź wsy při Parkowej dróze, sewjernje torhošća a juhozapadnje hrodu. Zapadnje cyrkwje ćeče Bóšičanska woda nimo dweju hatow, Farskeho a Hrodowskeho. Prěnjotnje rozpřestrěwaše so kěrchow kołowokoło cyrkwje a někotre starše narowne pomniki su so tam wobchowali, mjez nimi tež serbske. Dwurěčnej stej tež pomnik za padnjenych Prěnjeje swětoweje wójny před sewjernym zachodom a Pjekarske wrota před južnym.
Hač do lěta 1979 je so w Njeswačanskej cyrkwi přez lětstotki tež serbsce prědowało, hač do zažneho 20. lětstotka hišće přewažnje.
Jěra mlóčeń
Wopis
miniatur|links| Jěra mlóčeń je wjacelětna rostlina, kotrejež stołpik docpěje wysokosć wot 15 hač do 30 cm. Łopjena su linealne, w prědnjej połojcy najšěrše a docpěja dołhosć wot 3 hač do 6 cm a šěrokosć wot 3 hač do 7 mm.
Njeswačanska cyrkej
Wot lěta 2022 słuša Njeswačanska wosada zhromadnje z Rakecami, Minakałom, Chwaćicami a Klukšom k wulkowosadźe Hornjołužiska hola a haty.
Twarjenje
Dźensniša cyrkej je so spočatk 17. lětstotka na městnje staršeho předchadnika natwariła. Cyrkwina wěža bu w lěće 1693 natwarjena, w samsnym lěće přetwari so tež chór. Znowa přetwarichu cyrkej w lěće 1796; 1834 ju restawrowachu. W poslednich dnjach Druheje swětoweje wójny bu Njeswačanska cyrkej w aprylu 1945 hač na murje zničena a wot 1947 do 1951 znowa natwarjena. Wěža dósta při tym jenož prowizorisku stanowu třěchu. Originalnu hawbu a latarnu ponowichu hakle w lěće 2009.
Jěra mlóčeń
Kćenja
Kćěje wot meje hač do julija. Kćenja steja w wjacepromjenjowych pozdatnych wokołkach. Žałzy njesu dwaj róžkaj.
Njeswačanska cyrkej
Twarjenje
W nutřkownym nadeńdu so na třoch bokach cyrkwinskeje łódźe drjewjane empory. Při sewjernej stronje je loža zatwarjena, kotraž słužeše w zašłosći Njeswačanskim knjezam. Byrgle pochadźeja z firmy Hermanna Eule w Budyšinje.
Jěra mlóčeń
Stejnišćo
Rosće na suchich łukach, drjebiznowych městnach, na rěčnych brjohach, na ladach a na skłoninach.
Njeswačanska cyrkej
Stawizny
thumb|Cyrkej znutřka Hižo spočatk 14. lětstotka mějachu w Njeswačidle mału kapałku, kotraž so wot Hodźija sem zarjadowaše. W lěće 1324 naspomni so Theodoricus Plebanus jako farar we wjesce Neschwarz. Posledni katolski prědar běše najskerje Peter Pelck, kiž tule hač do zawjedźenja reformacije w lěće 1559 skutkowaše. W katolskim času měješe Njeswačanska cyrkej tři wołtarje.
Jěra mlóčeń
Rozšěrjenje
Rostlina je w Europje šěroko rozšěrjena, při čimž w Němskej předewšěm we wulkich dolinach wulkich rěkow wustupuje.
Njeswačanska cyrkej
Stawizny
W Druhej swětowej wójnje spali cyrkej w běhu wojowanjow wo Budyšin kónc apryla 1945 hač na zakładne murje. Mjeztym zo bu cyrkwinska łódź hižo w lětach 1947–51 po planach Oswina Hempela z Drježdźan zaso natwarjena, rekonstruowachu hawbu cyrkwinskeje wěže hakle w lěće 2009. Trěbne pjenjezy zběraše spěchowanske towarstwo.
Woheń přetrachu mjez druhim štyriposchodowy pěskowcowy wołtar Michaela Schwenki z Pěrna (wokoło 1610, restawrowany 1969/70), drjewjana křižowanska skupina z doby do reformacije, durje sakristije z kowaneho železa, narowne pomniki z pěskowca při wołtarju kaž tež pěskowcowy epitaf (wokoło 1600). Dźensniša dupa je so dokładnje po přikładźe swojeje předchadnicy wuhotowała.
Postawa „Njeswačanskeje maćerje božeje“ nadeńdźe so dźensa w Radworskej wosadnej cyrkwi.
Hač do lěta 1872 słušachu tež chětro zdalene na sewjeru ležace wsy Komorow, Jitk a Niža Wjes do Njeswačanskeje wosady, kotrež so w tutym lěće z praktiskich přičin do Rakečanskeje přerjadowachu.
W lětach 1949, 1968 a 1976 wotmě so w Njeswačidle Serbski ewangelski cyrkwinski dźeń.
Zwony
Dźensniše woclowe zwony pochadźeja z lijernje VEB Stahlgießerei Morgenröthe-Rautenkranz a buchu w lěće 1962 zhotowjene. Do Druheje swětoweje wójny měješe Njeswačanska cyrkej tři bronzowe zwony z Gruhlec lijernje w Małym Wjelkowje z lěta 1844. Spočatk wójny dyrbjachu je wotedać, zo bychu so za wójnske zaměry wužili. Srjedźny zwón nadeńdźechu po wójnje w jednym Hamburgskim składnišću.
Wosada
Do Njeswačanskeje wosady słušeja – nimo wosadneje wsy sameje – přewažnje ewangelske wjeski Banecy, Bóšicy, Holešow, Holešowska Dubrawka, Chasow, Łahow (wot 1809), Łomsk, Łuh, Miłkecy (wot 1809), Šešow, Wbohow, Wětrow, Wutołčicy a Zarěč kaž tež ewangelscy wobydlerjo přewažnje katolskich wsow Baćoń, Dobrošicy, Haslow, Hora, Jaseńca, Koslow a Łusč.
Ewangelske susodne wosady su Rakečanska na sewjeru, Łupjanska na wuchodźe, Michałska a Hodźijska na juhu kaž tež Smječkečanska na zapadźe.
Łuwoćicy
Łuwoćicy ( Lautitz) su hornjołužiska wjeska, kotraž słuša wot lěta 2003 k Lubijej. Leža wósom kilometrow sewjernje stareho města a 186 m nad mórskej hładźinu na woběmaj bokomaj Lubaty.
Stawizny
Wjes namaka so mjez třomi staroserbskimi hrodźišćemi – Wósmužowej horu, Korecami a Měrjowom. Prěnje naspomnjenje jako Lutitz pochadźa z lěta 1317. Wjes bě wot 16. hač do 19. lětstotka sydło ryćerkubła.
Wot lěta 1895 mějachu Łuwoćicy zastanišćo při železniskej čarje Lubij–Wóspork, kotraž so 1903 hač do Barta a 1906 hač do Radworja podlěši, hdźež bě z čaru Budyšin–Wojerecy zwjazana. W lěće 1972 bu wosobowy wobchad zastajeny a 1973 so čara mjez Lubijom a Bartom zawrě.
Wobydlerstwo
Po statistice Arnošta Muki mějachu Łuwoćicy w lěće 1884 250 wobydlerjow, mjez nimi 181 Němcow a 69 Serbow (28 %). Dźensa so we wjesce hižo njeserbuje. Ewangelscy Łuwoćenjo přisłušeja wot 16. lětstotka Ketličanskej wosadźe.
Chinoz
thumb|right|Mapa Taškentskej oblasći Chinoz ( / Činaz) je město w Taškentskej oblasći na wuchodźe Uzbekistana, blisko kazachskeje hranicy. Je zarjadniske sydło Chinozskeho wobwoda.
Leži něhdźe 60 kilometrow juhozapadnje Taškenta.
Sydlišćo je so we 8. lětstotku załožiło a ma wot lěta 1972 měšćanske prawa.
Yangiobod
Leži něhdźe 120 kilometrow juhowuchodnje Taškenta a něhdźe 13 kilometrow sewjernje Angrena.
Wot lěta 1953 měšćanske prawa.
Wulki Přezdrěń
Wulki Přezdrěń (abo jenož Přezdrěń; Großbrösern) je hornjołužiska wjeska  w Budyskim wokrjesu, kotraž słuša z lěta 1998 k Radworskej gmejnje. Leži w dólčku sewjernje Smochćic a južnje Miłkec.
Wjeska naspomni so prěni raz w lěće 1419 jako Breßen magnum. a słušeše ze starodawna k Miłkecam. Ležownostne knjejstwo měješe wot 16. do 19. lětstotka Miłkečanske ryćerkubło. Ewangelscy wobydlerjo přisłušeja z lěta 1809 Njeswačanskej wosadźe. Do Přezdrěnja słuša sydlišćo Přezdrěńk.
Wopaleń
Wopaleń ( Oppeln) je hornjołužiska wjeska, kotraž słuša wot lěta 2003 k Lubijej. Leži we wuchodnym dźělu Hornjołužiskich honow pjeć kilometrow sewjernje Lubijskeho stareho města a 236 m nad mórskej hładźinu na lěwym boku Lubaty.
Stawizny
Prěnje naspomnjenje jako Opal pochadźa z lěta 1261. Wjes bě wot 16. hač do 19. lětstotka we wobsydstwje tamnišeho ryćerkubła.
Wot lěta 1895 měješe Wopaleń zastanišćo při železniskej čarje Lubij–Wóspork, kotraž so 1903 hač do Barta a 1906 hač do Radworja podlěši, hdźež bě z čaru Budyšin–Wojerecy zwjazana. W lěće 1972 bu wosobowy wobchad zastajeny a 1973 so čara mjez Lubijom a Bartom zawrě.
Wobydlerstwo
Po statistice Arnošta Muki měješe Wopaleń w lěće 1884 154 wobydlerjow, mjez nimi 124 Němcow a 30 Serbow (19 %). Po Arnošće Černiku běštaj srjedź 1950tych lět jenož hišće dwaj serbskorěčnaj wobydlerjej we wsy. Dźensa so we Wopalenju hižo njeserbuje. Wopaleńscy protestanća přisłušeja wot 16. lětstotka Ketličanskej wosadźe.
Buj
thumb|left thumb|left Buj je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Kostromskej oblasći. Ma něhdźe 25 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1536 załožiło a ma wot lěta 1719 měšćanske prawa.
Wódka
Prěni raz su wódku w 15. lětstotku w Pólskej abo Ruskej ze žita palili.
Wolgorječensk
thumb|left Wolgorječensk je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje při rěce Wolga w Kostromskej oblasći. Ma něhdźe 16 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1964 załožiło a ma wot lěta 1994 měšćanske prawa.
Jan Rawp
Narodźi so jako syn operoweje spěwarki Rut-Marki Rawpoweje a lěkarja a wotrosće mjez druhim w Berlinje a Drježdźanach, hdźež přebywaše wjele pola dźěda z maćerneje strony, serbskeho komponista Bjarnata Krawca. Wot 1938 do 1944 wopytowaše wyše šule w Berlinje, Budyšinje a Drježdźanach a bu w lěće 1944 dla „njeludoweho [nichtvölkisch] nastajenja k tuchwilnej wójnje“ pušćeny. Po kóncu Druheje swětoweje wójny započa najprjedy ze studijom na Wysokej šuli za hudźbu a dźiwadło w Drježdźanach, poda so pak na přeće Michała Nawki hižo lěto pozdźišo na Serbski wučerski wustaw w Radworju a sta so z nowowučerjom na Radworskej šuli, hdźež pak jenož skrótka wučerješe.
W lěće 1947 móžeše přez posrědnistwo Domowiny skónčnje zahajić studij na Praskim konserwatoriju, hdźež přebywaše za tutón čas tež koncertna organistka Lubina Holanec. Přizamkny so studij hudźbnych wědomosćow na Karlowej uniwersiće w Praze (1951–55). W lěće 1955 zmandźelištej so Holanec a Rawp. Zhromadnje měještaj jednoho syna.
Po nawróće do Łužicy dźěłaše wón wot 1955 do 1986 jako wědomostny sobudźěłaćer a prěni powołanski serbski muzikologa w Instituće za serbski ludospyt w Budyšinje. Wěnowaše so systematisce stawiznam serbskeje ludoweje hudźby a přepytowaše wosebje tež ludowu kulturu tych kónčin, kotrež běchu wot spěšneje industrializacije najbóle potrjechene, na přikład Slepjanskeje wosady. 1962 bu na Humboldtowej uniwersiće promowowany.
Rawp bě wot 1972 do 1980 předsyda Koła serbskich hudźbnikow a zdobom tež čłon prezidija Zwjazka komponistow a hudźbnych wědomostnikow NDR w Berlinje. Nimo toho bě ze sobustawom Mjezynarodneje towaršnosće ludoweje hudźby w Londonje a čłon komisije ludoweje hudźby Akademije wědomosćow ČSSR w Brnje. W lěće 1990 zastupi do znowazaloženeje Maćicy Serbskeje. Za swoje zasłužby na polu serbskeje hudźby wuznamjenjeny z Mytom Ćišinskeho (1970 a 1974), Wuměłskim mytom Domowiny (1971 a 1975) a Zasłužbnej medalju NDR (1978).
Jan Rawp zemrě 13. septembra 2007 w Budyskej hladarni a bu 27. septembra 2007 na Tuchorskim kěrchowje pochowany. Zawostajenstwo Rawpa a jeho mandźelskeje nadeńdźe so w Serbskim kulturnym archiwje.
Twórby
Do Rawpowych twórbow słušeja sinfonije, koncerty, orchestralne twórby, kaž tež komorna a wokalna hudźba. Předewšěm ze sinfoniskimi kompozicijemi „Metamorfozy“ (1964), „Esej“ (1967), „Concerto animato“ (1970) a „Sinfonija verte-bleue“ (1975) zdoby sej tež mjezynarodne připóznaće.
Serbske Kundraćicy
Serbske Kundraćicy ( Wendisch-Cunnersdorf) su hornjołužiska wjeska, kotraž słuša wot lěta 1994 k Lubijej. Leža štyri kilometry sewjerowuchodnje stareho města a 247 m nad mórskej hładźinu pod Lubijskej horu (448 m) a Hrodźišćom (455 m) a při zwjazkowej dróze 6.
Prěnje naspomnjenje jako Conradisdorf slavicalis pochadźa z lěta 1317.
Po statistice Arnošta Muki mějachu Serbske Kundraćicy w lěće 1884 203 wobydlerjow, mjez nimi 181 Němcow a 22 Serbow (11 %). Dźensa so we wjesce hižo njeserbuje. Ewangelscy Kundraćenjo přisłušeja wot 16. lětstotka Ketličanskej wosadźe.
Byčin
Hórka je dźěl sewjerneho wuběžka Łužiskich horow, kotryž dźěli Budyski kraj wot Lubijskeho kotoła. Dla swojeho stejišća sewjernje prěnjeho rjećaza Łužiskich horow je hižo zdaloka widźeć. Zalěsnjeny wjeršk je něhdźe 100 metrow wyši hač wjeska Chrapow pod horu. Dla swojeho strategiskeho połoženja słužeše Byčin w Sydomlětnej wójnje kaž tež w Napoleonskich wójnach wojerskim komanderam jako wuhladnišćo. Kejžor Napoleon Bonaparte bě dnja 5. septembra 1813 na Byčinje a w bliskich Špikałach, zo by wojowanje wobkedźbował.
Byčin je so přez lětstotki jako skótna pastwa wužiwał, na čož dopomina drje tež jeho mjeno, wotwodźene wot słowa byk.
Hermanecy/Sprjewja
thumb|left|upright|Kěrchowska kapałka w Hermanecach
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako Hermanßdorff pochadźa z lěta 1419. Ležownostne knjejstwo wukonješe hižo 1426 naspomnjene ryćerkubło we wsy samej.
Po Wienskim kongresu lěta 1815 přińdźechu Hermanecy kaž cyły sewjer Hornjeje Łužicy k Pruskej, susodny Lipič wosta pak sakski. Hranica běžeše hač do lěta 1945 mjez woběmaj wsomaj přez Mału Sprjewju.
Wobydlerstwo
We 1880tych lětach měješe Rudej po Arnošta Mukowej statistice 280 wobydlerjow, z nich 279 Serbow a jenički Němc. Arnošt Černik zwěsći 1956 serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 52,2 %. Cyrkwinsce słušachu wobydlerjo do Rakečanskeje wosady, štož so tež po 1815 njezměni.
Hač do lěta 1994 běchu Hermanecy samostatna gmejna z wjesnym dźělom Wysoka (wot 1938–45 a zaso wot 1948), doniž so do Łaza njezagmejnowachu.
Galič
thumb|left thumb|left Galič je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Kostromskej oblasći. Ma něhdźe 16 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1159 załožiło a ma wot lěta 1778 měšćanske prawa.
Dnestrovsc
thumb|left Dnestrovsc (/ Dnjestrowsk; / Dnistrowsk) je město w mjezynarodnje njepřipóznatym staće Podnjesterska, kiž słuša po ludowym prawje do Moldawskeje. Leži na samym wuchodźe Moldawskeje bjezposrědnje při ukrainskej hranicy.
Leži při lěwym brjoze rěki Dnjestr něhdźe 90 kilometrow juhowuchodnje Kišinjowa, něhdźe 40 kilometrow juhowuchodnje wot města Tiraspol a něhdźe 65 kilometrow sewjerozapadnje wot ukrainskeho města Odessa.
Ma něhdźe dźesać tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1961 załožiło a ma wot lěta 2002 měšćanske prawa.
Yangiyo‘l
thumb|left thumb|right|Mapa Taškentskej oblasći Yangiyo‘l ( / Jangijul; do 1934 Каунчи / Kaunči) je město w Taškentskej oblasći na wuchodźe Uzbekistana.
Leži při prawym brjoze rěki Čirčik něhdźe 30 kilometrow juhozapadnje Taškenta.
Ma něhdźe 82 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1901 załožiło a ma wot lěta 1934 měšćanske prawa.
Fergana
thumb|left Fergana ( / Fergana; do 1907 Новый Маргилан / Nowyj Margilan; do 1924 Сколебев / Skobelew) je město na samym wuchodźe Uzbekistana, blisko tadźikiskeje hranicy. Je stolica Farg‘onskeje oblasće.
Wulkoměsto leži na juhu po nim pomjenowaneho Ferganskeho doła něhdźe 235 kilometrow juhowuchodnje Taškenta a je industrijne kaž tež kulturne srjedźišćo regiona.
Stawizny
Sydlišćo załoži so hakle w 19. lětstotku blisko prastareho města Margilan a ma wot lěta 1876 měšćanske prawa.
Hogrozna
Hogrozna ( Ogrosen) je delnjołužiska wjes w braniborskim wokrjesu Hornje Błóta-Łužica a wot lěta 2003 gmejnski dźěl Wětošowa. Ma něhdźe 200 wobydlerjow a nadeńdźe so wósom kilometrow Wětošowskeho stareho města a sydom kilometrow sewjernje Stareje Darbnje při krajnej dróze L 52 z Kalawy do Drjowka.
Susodne wjeski su Pšyne na sewjeru, Łaz na wuchodźe, Rańšow (gmejna Stara Darbnja) a Mukwaŕ (gmejna Łukajcyny doł) na juhu kaž tež Gołyń na sewjerozapadźe.
Stawizny
Stary pućowc naspomni so prěni raz w lěće 1346 w cyrkwinskim zapisu jako Ogroze. Po statistice Arnošta Muki běše we 1880tych lětach hišće 20 Serbow w Hogroznej. Cyłkownu ličbu Muka njepoda. Pola Arnošta Černika so Hogrozna w lěće 1956 hižo njejewi.
Hač do 31. decembra 2002 bě Hogrozna samostatna gmejna.
Wěža wjesneje cyrkwje pochadźa z 13. lětstotka. Pódla cyrkwje nadeńdźe so wojerski pomnik. Cyrkej kaž tež stare ryćerkubło słušatej do kulturnych pomnikow města Wětošowa.
Kologriw
thumb|left Kologriw je městačko w Ruskej federaciji. Leži při rěce Unža w europskim dźělu Ruskeje w Kostromskej oblasći. Ma něhdźe tři tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w 17. lětstotku a ma wot lěta 1778 měšćanske prawa.
Beshariq
Beshariq ( / Bešaryk; do 1983 Кирово / Kirowo) je město w Farg‘onskej oblasći na samym wuchodźe Uzbekistana, bjezposrědnje při tadźikiskej hranicy. Je zarjadniske sydło Beshariqskeho wobwoda.
Leži na juhu Ferganskeho doła něhdźe 120 kilometrow zapadnje Fergany.
Wot lěta 1983 měšćanske prawa.
N
N abo n (při pismikowanju: en) je třinaty pismik klasiskeho a štyrnaty moderneho łaćonskeho alfabeta kaž tež 20. w hornjoserbskim alfabeće. Wón reprezentuje konsonant. Jemu wotpowěduje grjekski ny (Ν, ν) kaž tež pismik Н resp. н w kyriliskim alfabeće. W Morsowym alfabeće zwoprawdźuje so N přez − ·.
W serbšćinje je pismik ń wotwodźenka tutoho pismika.
W němčinje je N najhusćiši konsonant a po E druhi najhusćiši pismik scyła.
Wšelćizny
N je mjezynarodna awtowa značka za Norwegsku. Při němskich awtach steji za město Nürnberg.
M
M abo m (při pismikowanju: em) je dwanaty pismik klasiskeho a třinaty moderneho łaćonskeho alfabeta kaž tež 19. w hornjoserbskim alfabeće. Wón reprezentuje konsonant. Jemu wotpowěduje grjekski my (Μ, μ) a pismik М resp. м w kyriliskim alfabeće. W Morsowym alfabeće zwoprawdźuje so M přez − −.
Hłušina
Hłušina ( Glossen) je hornjołužiska wjeska, kotraž słuša wot lěta 2003 k Lubijej. Leži we wuchodnym dźělu Hornjołužiskich honow sydom kilometrow sewjernje Lubijskeho stareho města a 218 m nad mórskej hładźinu na prawym boku Lubaty.
Stawizny
Prěnje naspomnjenje jako Glussina pochadźa z lěta 1241. Wjes bě wot 15. hač do 19. lětstotka we wobsydstwje tamnišeho ryćerkubła.
Wot lěta 1895 měješe Hłušina zastanišćo při železniskej čarje Lubij–Wóspork, kotraž so 1903 hač do Barta a 1906 hač do Radworja podlěši, hdźež bě z čaru Budyšin–Wojerecy zwjazana. W lěće 1972 bu wosobowy wobchad zastajeny a 1973 so čara mjez Lubijom a Bartom zawrě.
Wobydlerstwo
Po statistice Arnošta Muki měješe Hłušina w lěće 1884 240 wobydlerjow, mjez nimi 219 Němcow a 21 Serbow (8 %), kiž rěčachu Lubijsku narěč. Dźensa so we wjesce hižo njeserbuje. Ewangelscy Hłušinjenjo přisłušeja wot 16. lětstotka Ketličanskej wosadźe.
Naundorf
Naundorf je němske mjeno wjacorych łužiskich wsow:
W Hornjej Łužicy:
W Delnjej Łužicy:
Nimo toho je Naundorf mjeno gmejny w sewjerosakskim wokrjesu, hlej Naundorf (Sewjerna Sakska)
Wulke Ždźary
Wulke Ždźary ( Groß Särchen, hornjoserbsce tež Wulke Zdźary, prjedy jenož Ždźary) su hornjołužiska cyrkwinska wjes w Budyskim wokrjesu, kotraž wot lěta 2005 k Łazej słuša.
Geografija
Wulke Ždźary leža w zapadnym dźělu gmejny Łaz južnje Hórnikečanskeho jězora při rěce Čornicy. Sewjerozapadnje Wulkich Ždźarow leži město Kulow a runje přez wsu wjedźe zwjazkowa dróha 96 z Wojerec do Budyšina.
Stawizny
thumb|left|upright|[[Krabatowa postawa we Wulkich Zdźarach]] Prěnje historiske naspomnjenje pochadźa z lěta 1374 (von der Zore). Wjes słušeše to Wojerowskeho stawoweho knjejstwa.
Wot 1691 hač do swojeje smjerće w lěće 1704 bě chorwatski połkownik Janko Šajatović knjez nad Wulkimi Zdźarami. Wón je historiski zakład serbskeje powěsćoweje postawy dobreho kuzłarja Krabata.
Dnja 31. awgusta 1852 zniči wulki woheń 22 Zdźarowskich statokow.
Z wotewrjenjom prěnich brunicowych jamow spočatk 20. lětstotka podwoji so wobydlerstwo wosadneje wsy w běhu jenož 25 lět wot 519 w lěće 1905 na 1088 w lěće 1925, při čimž so tež rěčna situacija we wsy spěšnje přeměni, dokelž bě wjetšina zapućowacych dźěłaćerjow z němskich kónčin. Bórze běchu serbskorěčni wobydlerjo w mjeńšinje. W lětach 1929 do 1932 so k tomu hišće serbska susodna wjeska Bukojna wotbagrowa.
Wot lěta 1908 měješe wjes zastanišćo při železniskej čarje Budyšin–Wojerecy. W lěće 1999 bu wosobowy wobchad zastajeny a 2001 so čara zawrě.
Hač do lěta 1995 běchu Wulke Ždźary samostatna gmejna we Wojerowskim wokrjesu. Dnja 1. oktobra zjednoćichu so z Koblicami a Stróžu do gmejny Hórnikečanski jězor, kotraž bu 31. decembra 2004 zaso rozpušćena.
Serbske žiwjenje
Dnja 5. meje 1912 załožichu we wsy na iniciatiwu Franca Krala, Awgusta Lapšticha a Jana Haješa Serbske towarstwo za Wulke Ždźary a wokolinu z něhdźe 140 čłonami, kotrež bě tež jedne ze załoženskich towarstwow Domowiny. Z prěnim předsydu towarstwa, kiž měješe jako zaměry „hajenje a škit serbskeje rěče a serbskich zakładnych prawow“ w dobje razantneje industrializacije, sta so wjesny předstejićer Handrij Hajnk. W 1920tych lět słušeše tež Jurij Wjela, kiž bě tehdy z wučerjom w bliskim Komorowje, do aktiwnych čłonow towarstwa a skutkowaše jako dirigent jeho měšaneho chóra.
Wobydlerstwo a rěč
mini|[[Čornica (rěka)|Čornica we Wulkich Zdźarach]] Po statistice Arnošta Muki mějachu Wulke Zdźary we 1880tych lětach cyłkownje 519 wobydlerjow, z nich 510 Serbow a jenož dźewjeć Němcow. W cyłej Zdźarowskej wosadźe chodźachu tehdy 2120 wosadnych k serbskej a jenož pjećo k němskej spowědźi.
Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 33,9 %.
Wosobiny
Za dalšich fararjow hlej zapisk wo Zdźarowskej cyrkwi.
mini|center|upright=1.7|Powětrowy wobraz Wulkich Zdźar
Serbske Pawlecy
Serbske Pawlecy ( Wendisch-Paulsdorf) su hornjołužiska wjes, kotraž słuša wot lěta 1994 k Lubijej. Leža tři kilometry sewjerowuchodnje stareho města a 270 m nad mórskej hładźinu na sewjernym boku Lubijskeje hory (448 m) a njedaloko zwjazkoweje dróhi 6.
Herpna
Herpna ( Repten) je delnjołužiska wjes w braniborskim wokrjesu Hornje Błóta-Łužica a wot lěta 2001 gmejnski dźěl Wětošowa. Ma něhdźe sto wobydlerjow a nadeńdźe so tři kilometry južnje Wětošowskeho stareho města při krajnej dróze L 525 do Hogrozny.
Lipiny
Lipiny ( Lippen) su hornjołužiska wjeska w sewjeru sakskeho wokrjesa Budyšin. Słušeja wot lěta 1996 k Łazej a maja wobydlerjow.
Serbske Pawlecy
Stawizny
Prěnje naspomnjenje jako Paulsdorf pochadźa z lěta 1317. Wjes bě wot 17. hač do 19. lětstotka we wobsydstwje tamnišeho ryćerkubła.
Po statistice Arnošta Muki mějachu Serbske Pawlecy w lěće 1884 213 wobydlerjow, mjez nimi 182 Němcow a 31 Serbow (15 %). Dźensa so we wjesce hižo njeserbuje. Ewangelscy Pawlečenjo přisłušeja wot 16. lětstotka Ketličanskej wosadźe.
Lipiny
Geografija
Lipiny leža w hornjołužiskej holi mjez Łazom a Delnim Wujězdom, něhdźe kilometer sewjernje statneje dróhi S 108, kotraž zwjazuje wobě cyrkwinskej wsy. Hač do wotbagrowanja zapadneje połojcy wjeski wjedźeše šoseja přez same Lipiny. Susodne wsy su Tranje na juhowuchodźe, Drěwcy na juhozapadźe a Złyčin na zapadźe. Sewjerozapadnje Lipin ležeše hač do lěta 1960 wjeska Radska.
Stawizny
mini|left|Lipiny na hamtskej karće z lěta 1912. Markěrowany je wuchodny dźěl wsy, kotryž wotbagrowany njebu. Prěnje historiske naspomnjenje dróhowca jako Lypen je z lěta 1375. Po statistice Arnošta Muki mějachu Lipiny we 1880tych lětach cyłkownje 235 wobydlerjow, z nich 231 Serbow a jenož štyrjo Němcy. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 hišće wysoki podźěl serbskorěčneho wobydlerstwa wot 75,1 %. Ewangelscy Lipinjenjo słušeja do Łazowskeje wosady.
W lětomaj 1961/62 bu wjetša zapadna połojca Lipin za so bližacu Łazowsku jamu wottorhana, při čimž dyrbjachu so oficielnje 95 wobydlerjow přesydlić. Wot tutych wostachu jeničce štyrjo we wsy samej. Cyłkowna ličba wobydlerstwa spadny wot 222 w lěće 1950 na jenož hišće 87 w lěće 1964.
L
L abo l (při pismikowanju: el) je jědnaty pismik klasiskeho a dwanaty moderneho łaćonskeho alfabeta kaž tež 18. w hornjoserbskim alfabeće. Wón reprezentuje konsonant. Jemu wotpowěduje grjekski lambda (Λ, λ) a pismik Л w kyriliskim alfabeće. W Morsowym alfabeće zwoprawdźuje so L přez · − · ·.
L je jako likwida klinčaty zwuk a móže we wjele rěčach samo swójsku złóžku tworić. Tohodla je wón wokalam jara blisko a wustupuje w někotrych rěčach, na přikład w čěšćinje tež jako tajki.
Wšelćizny
L je mjezynarodna awtowa značka za Luxemburgsku. W Němskej reprezentuje wón město Lipsk.
Herpna
Susodne wjeski su Łoboźice na sewjerowuchodźe, Tarnojsk na juhowuchodźe, Jažyn na juhu, Bólašojce na juhozapadźe a Kósojce na sewjerozapadźe.
Stawizny
Wjes naspomni so prěni raz w lěće 1377 jako Reppen. Sewjernje wsy steješe starosłowjanske hrodźišćo.
Hač do 19. lětstotka rěčeše so w Herpnje přewažnje delnjoserbsce. W šulskej rewiziji z lěta 1797 rěka, zo dźěći, „so vor einigen Jahren Wenden waren, jetzt alle zu Deutschen umgeschaffen sind […]. Das macht der vortreffliche Katechet, der nicht wendisch kann.“ Po statistice Arnošta Muki měješe Herpna we 1880tych lětach cyłkownje 189 wobydlerjow, z kotrychž bě hišće 20 Serbow (11 %). Po Arnošće Černiku rěčeše 70 lět pozdźišo jedyn jenički wobydler hišće serbsce.
Hač do 31. decembra 2001 bě Herpna samostatna gmejna.
Herpnjanske ryćerkubło z 18. lětstotka kaž tež burski statok při Hłownej dróze čo. 41 słušatej ke kulturnym pomnikam města Wětošowa.
Lipiny
Stawizny
Hač do lěta 1974 běchu Lipiny samostatna gmejna, kotraž bu po wotbagrowanju połojcy wsy do Delnjeho Wujězda zagmejnowana. Při gmejnskej reformje 1996 přińdźe Delni Wujězd k Delnjošlesko-hornjołužiskeho wokrjesa a potom k Hamorskej gmejnje, mjeztym zo buchu Lipiny ze swojimi 46 wobydlerjemi do Łazowskeje gmejny přerjadowane.
Makarjew
thumb|left
Makarjew je městačko w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Kostromskej oblasći. Ma něhdźe šěsć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1439 załožiło a ma wot lěta 1778 měšćanske prawa.
Dubăsari
thumb|left Dubăsari ( Dubesar, Dubossary,  Dubossary) je město w mjezynarodnje njepřipóznatym staće Podnjesterska, kiž słuša po ludowym prawje do Moldawskeje.
Leži při lěwym brjoze rěki Dnjestr něhdźe 35 kilometrow sewjerowuchodnje Kišinjowa a něhdźe 60 kilometrow sewjerozapadnje wot města Tiraspol.
Ma něhdźe 25 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1523 załožiło a ma wot lěta 1795 měšćanske prawa.
Wulka židowska wosada (1897: 43% ) je so přez holocaust dospołnje zničiła.
Quva
thumb|left Quva ( / Kuwa, 1927–1974 Федченко / Fedčenko) je město w Farg‘onskej oblasći na samym wuchodźe Uzbekistana, blisko kirgiziskeje hranicy. Je zarjadniske sydło Quvaskeho wobwoda.
Leži na juhu Ferganskeho doła něhdźe 30 kilometrow sewjerowuchodnje Fergany.
Zušow
Susodne wjeski su Długi na sewjeru, Wusoka na juhu, Wóškalawa na juhozapadźe a Tšadow na sewjerozapadźe. Sewjernje Zušowa nadeńdźe so Łučny hat.
Quva
Ma něhdźe 34 tysac wobydlerjow.
Zušow
Stawizny
Wjesne mjeno poćahuje so prawdźepodobnje na suchu, pěskojtu płoninu při kromje bahnojtych Błótow, na kotrejž bu wjeska załožena.
Rolf Hoppe
mini|upright|Rolf Hoppe w lěće 2009
Quva
Sydlišćo je so w 10. lětstotku jako Kuba prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1974 měšćanske prawa.
Zušow
Stawizny
Po statistice Arnošta Muki měješe Zušow we 1880tych lětach cyłkownje 187 wobydlerjow, z nich 179 Serbow (96 %) a jenož wósom Němcow. W lěće 1956 zwěsći Arnošt Černik serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 19,8 %.
Hač do 31. decembra 2002 bě Zušow samostatna gmejna.
Mała mlóčeń
Mała mlóčeń (Euphorbia exigua) je rostlina ze swójby mlóčenjowych rostlinow (Euphorbiaceae).
Rolf Hoppe
Rolf Hoppe (* 6. decembra 1930 w Ellrichu; † 14. nowembra 2018 w Drježdźanach) bě němski dźiwadźelnik. Słušeše k najznaćišim dźiwadźelnik w Němskej demokratiskej republice.
Mała mlóčeń
Wopis
Mała mlóčeń je jednolětna rostlina, kotraž docpěje wysokosć wot 5 hač do 20 cm.
Rolf Hoppe
Hoppe skutkowaše na jewišćach w Jarobrodźe, Greifswaldźe, Lipsku, Berlinje a Drježdźanach a wot lěta 1963 tež we wjele hrajnych filmach. Mjezynarodnu znatosć zdoby sej přez rólu Hermanna Göringa w produkciji Mephisto, kotraž dósta w lěće 1982 oscar jako najlěpši mjezynarodny film. W 1990tych lětach załoži sej swójske dźiwadło (Hoftheater) blisko Drježdźan.
Mała mlóčeń
Łopjena
Měnjate łopjena su jasnozelene, linealne, jako kałač kónčkojte, sedźace a docpěja dołhosć wot 0,5 hač do 3 cm.
Njabožkojce
Njabožkojce ( Naundorf) su delnjołužiska wjes w braniborskim wokrjesu Hornje Błóta-Łužica a wot lěta 2002 gmejnski dźěl Wětošowa. Maja něhdźe 230 wobydlerjow a nadeńdu so 4,5 kilometrow sewjernje Wětošowskeho stareho města a štyri kilometry juhozapadnje Bórkowow w Błótach a słuša do biosferoweho rezerwata Błóta.
Rolf Hoppe
Wón běše zmandźeleny a bydleše w Drježdźanach-Wysokej. Jeho dźowce Christine a Josephine stej samej tež dźiwadźelnicy.
Mała mlóčeń
Płody
Płody su hładke kapsle.
Njabožkojce
Do gmejnskeho dźěla słuša tež susodna wjes Długi na juhu, kotraž bu w lěće 1974 zagmejnowana.
Mała mlóčeń
Stejnišćo
Rosće na hlinjanych žitnych polach, na ladach a na drjebiznowych městnach.
Njabožkojce
Stawizny
Wjes naspomni so prěni raz w lěće 1315 jako Novam villam. Hač do 20. lětstotka kónčachu wšě puće z juha w Njabožkojcach. Dalša jězba dale do sewjera bě jenož z čołmikom móžna.
Mała mlóčeń
Rozšěrjenje
Rostlina je w nimale cyłej Europje rozšěrjena. Ale pochadźa z južneje Europy.
Njabožkojce
Stawizny
Po statistice Arnošta Muki mějachu chětro wotležane Njabožkojce we 1880tych lětach 359 wobydlerjow, kiž běchu bjezwuwzaćnje Serbja. W lěće 1956 zwěsći Arnošt Černik serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot hišće 40,8 %.
Stara Chójnica
Stara Chójnica ( Altcunnewitz) je hornjołužiska wjeska, kotraž słuša wot lěta 2003 k Lubijej. Leži 10 kilometrow sewjernje stareho města a 190 m nad mórskej hładźinu njedaloko stareje wikowanskeje dróhi via regia.
Prěnje naspomnjenje jako Kunewicz pochadźa z lěta 1486.
Ewangelscy Chójničenjo přisłušeja wot 16. lětstotka Ketličanskej wosadźe.
Quvasoy
thumb|left Quvasoy ( / Kuwasaj) je město w Farg‘onskej oblasći na samym wuchodźe Uzbekistana, bjezposrědnje při kirgiziskej hranicy.
Leži na wuchodźe Ferganskeho doła při rěce Isfayramsoy něhdźe 20 kilometrow juhowuchodnje Fergany.
Ma něhdźe 75 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1954 załožiło.
Manturowo
thumb|left Manturowo je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Kostromskej oblasći. Ma něhdźe 16 tysac wobydlerjow.