cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vojislav Koštunica
Vojislav Koštunica (* 24. měrca 1944 w Běłohrodźe ) je serbiski politikar. Wot lěta 2000 do lěta 2003 bě prezident Juhosłowjanskeje. Wot lěta 2004 bě premier Serbiskeje.
Piotrków Trybunalski
Piotrków Trybunalski je město z něhdźe 75.000 wobydlerjemi w srjedźnej Pólskej, we łódźskim wojewódstwje.
Partnerske města
220px|thumb|left|[[Cyrkej natwarjena we 18. lětstotku]]
Módra šlinčina
Módra šlinčina (Medicago sativa) je wužitna rostlina ze swójby łušćinowcow (Fabaceae). Dalše mjeno je lucerna.
thumb|left|200px|Módra šlinčina thumb|left|200px|Symjenja thumb|200px|ilustracija, Otto Wilhelm Thomé (1885)
Wopis
Módra šlinčina je zrunane, nimale nahe trajne zelo, kotrež docpěje wysokosć mjezy 20 a 80 cm. Rostlina jako hromadźer dusyka pódu polěpšuje.
Stołpik je zrunany, nimale nahi.
Łopjena
Łopjena su třiličbne. Pjerite łopješka docpěja dołhosć wot 2 hač do 3 cm a na špicku su zubate a kałačikowótre. Při tym srjedźne łopješko je dlěje stołpikate.
Kćenja
Kćěje wot junija hač do septembra. Módre hač wioletne kćenja docpěja dołhosć wot 8 hač 12 mm a steja w łopješkopažostejacych, hłójčkoformowych, hustych kićach. Króna je módra abo fijałkojta.
Kćenja buchu nimale dospołnje wot čmjełow wupróšene, kaž pospyty w Šwedskej su pokazowałe.
Płody
Płody su łušćiny, kotrež maja 2-3 wukorkowakojte zawitki.
Skierniewice
Skierniewice su město a měšćanski wokrjes (pol. powiat grodzki) z něhdźe 49.000 wobydlerjemi w srjedźnej Pólskej. Leža we łódźskim wojewódstwje mjez městomaj Łódź a Waršawa při rěce Skierniewka.
Módra šlinčina
Stejnišćo
Módra šlinčina rosće ruderalnje na wobwliwowanych połsuchich trawnikach a na suchich łukach, na ćopłych suchich trawnikach, při pućnych kromach a na skłoninach. Wona je často kultiwowana.
Skierniewice
Sydlišćo naspomni so k prěnjemu razej w lěće 1359.
Módra šlinčina
Rozšěrjenje
Pochadźa originalnje ze zapadneje Azije. Hižo je z antiki kulturna rostlina, ale nětko tež wodźiwjena wustupuje.
Módra šlinčina je w nimale cyłej Europje z wuwzaćom sewjera rozšěrjena.
Wužiwanje
Módra šlinčina je asimilacije dla dusyka z pomocu bakterijow hódnotna picowa rostlina. Łopjena wobsahuja prowitamin A, witaminy C, D, E, K1, ale tež mineralije. Tohodla wone so móžeja w supach kaž zelenina, kaž solotej, we přirodnej hojenskej znajomosći kaž dodawar wapna a přećiwo anemiji wužiwać. Industrija zhotowja z tuteje rostliny chlorofyl, karotin, witamin K1 a ranu hojacu žałbu.
Krzemienica
Krzemienica je wjes w Pólskej.
thumb|left||[[Cyrkej, natwarjena w lěće 1598]] Wona leži w srjedźnej Pólskej, we łódźskim wojewódstwje, mjezy městomaj Tomaszów Mazowiecki a Rawa Mazowiecka. Wjes ke gmejnje Czerniewice słuša.
Krzemienica prěni raz naspomni w 15. lětstotku.
W lěće 2006 je tam bydliło 210 ludźi.
Tomaszów Mazowiecki
Tomaszów Mazowiecki je město w srjedźnej Pólskej, we łódźskim wojewódstwje, mjez městomaj Łódź a Radom.
Nadeńdźe so 110 kilometrow južnje Waršawy a 55 kilometrow juhowuchodnje Łódźe.
Mirek Topolánek
Mirek Topolánek (* 15. meje 1956, Vsetín ) je čěski politikar, bě hač do lěta 2010 předsyda ODS a mjez 2006 a 2009 premier Čěskeje republiki.
Žołtojty kozync
Žołtojty kozync (Astragalus cicer) je rostlina ze swójby łušćinowcow (Fabaceae).
Wopisanje
Žołtojty kozync je trajne zelo, kotrež docpěje wysokosć wot 30 hač 60 cm.
Stołpik je lězucy, kwaklojće rosćacy.
Kćenja
Kćěje wot junija hač awgusta. Swětłožołte kćenja docpěja dołhosć wot něhdźe 1 cm a steja po wosmjoch hač po pjećadwacećoch w kići. Króna docpěje dołhosć wot 12 hač 16 mm.
Płody
Płody su kulowaće naduty a kosmate a docpěja dołhosć wot 10 hač 15 mm.
Rozšěrjenje
Rostlina je w srjedźnej a južnej Europje rozšěrjena.
Velká Bíteš
Velká Bíteš je městačko w Čěskej (wokrjes Žďár nad Sázavou). Leži 476 m nad mórskej hładźinu na historiskej Morawje a ma něhdźe pjeć tysac wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1240.
Rawa Mazowiecka
Rawa Mazowiecka je město w srjedźnej Pólskej, we łódźskim wojewódstwje, kotrež leži mjez městomaj Łódź a Waršawa. Ma něhdźe 16.090 wobydlerjow (2022).
Prěnje naspomnjenje pochadźa z lěta 1228, měšćanske prawa dósta Rawa w lěće 1321.
Partnerske města
left|mini|Powostanki Mazowskeho hroda w Rawje
Łódźske wojewódstwo
250px|thumb|[[Łódź - stolica wojewódstwa]] 250px|thumb thumb|250px|
Łódźske wojewódstwo ( województwo łódzkie) je wojewódstwo w srjedźnej Pólskej. Stolica je město Łódź.
W lěće měješe wojewódstwo  wobydlerjow.
Města
We Łódźskim wojewódstwje su slědowace města:
Krajne wokrjesy
We wojewódstwje łódźskim su slědowace krajne wokrjesy (pol.: powiaty ziemskie):
right|350px 250px|thumb|[[Skierniewice]]
Měšćanske wokrjesy
We wojewódstwje łódźskim su slědowace měšćanske wokrjesy (pol. powiaty grodzkie):
Chróstawa
Chróstawa ( Crostau) je wjes w Hornjej Łužicy, kotraž bě samostatna gmejna hač do 31. decembra 2010. Je wot toho měšćanski dźěl města Šěrachow-Korzym a nadeńdźe so při sewjernym boku Chołmow.
Wjesne dźěle
Ke Chróstawskej gmejnje słušachu wjeski Chemberk (Callenberg), Carlsberg, Wbohow (Halbendorf im Gebirge) a Wjerbjež (Wurbis).
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako Crostow běše wokoło 1400. Wot 16. lětstotka je Chróstawa ewangelska wosadna wjes.
Zwjazkowy kraj
Zwjazkowy kraj je dźělny stat federatiwneje republiki. W Europje eksistuja tajke zwjazkowe kraje pod tutym mjenom jenož w Němskej, hdźež je jich šěsnaće a w Awstriskej, hdźež maja dźewjeć zwjazkowych krajow.
Zwjazkowy kraj ma samostatne krajne knježerstwo a krajny sejm, kotryž ma swoje sydło w krajnej stolicy.
Posaarska
Posaarska ( Saarland) je zwjazkowy kraj na juhozapadźe Němskeje z milionom wobydlerjow. Mjezuje ze zwjazkowym krajom Porynsko-Pfalcu a z Francoskej a Luxemburgskej. Hromadźe z francoskim regionom Lothringen (Lorraine), wulkowójwodstwom Luxemburgskej, Porynsko-Pfalcu a belgiskim regionom Walonskej twori wulkoregion Saar-Lor-Lux.
Zwjazkowy kraj
Druhe terminusy
W někotrych krajach wužiwaja so hinaše terminusy za dźělne staty. W Zjednoćenych statach Ameriki so wužiwa stat a w Šwicarskej kanton. W Belgiskej a Italskej mjenuja so dźělne jednotki stata region, ale w Ruskej subjekty, pola kotrychž su rozdźělne staflowanje po stopjenju awtonomije. W Kanadźe so rozeznawaja prowincy a teritorije.
W Němskej
Němska ma slědowace zwjazkowe kraje. Kóždy kraj ma – wotwisnje wot ličby wobydlerjow – wěstu ličbu reprezentantow w zwjazkowej radźe.
W Awstriskej
Awstriska ma slědowace zwjazkowe kraje:
Posaarska
Stolica a jeničke wulkoměsto Posaarskeje je Saarbrücken. Najwjetšej rěce stej Saar a Mosela.
Pomorske wojewódstwo
thumb|Stolica wojewódstwa: [[Gdańsk]] thumb|Łebski jězor
Pomorske wojewódstwo ( Województwo pomorskie) je wojewódstwo při Baltiskim morju na sewjeru Pólskeje. Stolica a zdobom najwjetše město je Gdańsk.
W lěće měješe wojewódstwo  wobydlerjow.
Města
W Pomorskim wojewódstwje su slědowace města: (31.12.2005)
Wokrjesy (powiaty)
right|350px
Krajne wokrjesy
W Pomorskim wojewódstwje su slědowace krajne wokrjesy (pól. powiaty ziemskie):
Měšćanske wokrjesy
We Pomorskim wojewódstwje su slědowace měšćanske wokrjesy (pol. powiaty grodzkie):
Alpski dźećel
Alpski dźećel (Trifolium alpinum) je rostlina ze swójby łušćinowcow (Fabaceae), z roda dźećelow (Trifolium). thumb|upright|left|Alpski dźećel
Warianće
Alpski dźećel ma dwě warianće.
Wopis
thumb|left|Trifolium alpinum, kćenja Alpski dźećel je naha, wjacelětna, zelišćowa, bjezstołpikata rostlina, kotraž docpěje wysokosć mjezy 5 a 15 cm. Ma čopojty korjeń z dołhosću wot hač do 1 m.
Łopjena
Łopjena su na spódku stejace, dołhostołpikate, 3-ličbne, ze šwižnymi łopješkami z dołhosću wot hač do 10cm. Łopješka su nahe.
Kćenja
Wón kćěje wot junija hač do awgusta. Kćenja su zrunane, stołpikate, mjasočerwjene hač do purpurčerwjene, wonjate. Wone steja z kiwkatych, dołhostołpikatych hłójčkach. Króna docpěje dołhosć mjezy 15 a 25 cm a po překćěću je bruna. Keluch je hromadźe rosćeny, 10-nerwny, nahi a ma šwižne třiróžkate keluchowe kónčki.
Stejnišćo
Alpski dźećel rosće na hłubokosahacych pódach, najčasćišo na silikatowej kamjeninje. Wón ma radšo małowapnate pódy. K jeho přirodnym stejnišćam liča seršćikotrawne a křiworěznowe trawniki.
Rozšěrjenje
Alpski dźećel je wot sewejrošpaniskeje horinow hač do Siebenbürgen rozšěrjeny, ale faluje w sewjernych wapnowych Alpach Awstriskeje a Bayerskeje, a južnych wapnowych Alpach wuchodnje wot Sexten.
Wostatne
Wotwar čopojteho korjenja bu w narodnej medicinje přećiwo nadrowym bolosćam wužiwany.
Tuta rostlinska družina je kaž pica woblubowana pola kruwow, wowcow, kamzykow a bobakow.
Całtki
Całtki abo całtka (Convallaria majalis) je jenička družina monotypiskeho roda (Convallaria) w podswójbje ruskusowych rostlinow (Nolinoideae) znutřka swójby hromakowych rostlinow (Asparagaceae). Prjedy běchu dźěl całkowych rostlinow (Convallariaceae). Molekularnobiologiske přepytowanja přinjesu dźensniše přirjadowanje.
Wopis
Całtki su wjacelětna, zelišćowa, naha, podzemsce łažaca rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 20 hač do 30 cm. Rostlina je smjerćonošnje jědojta.
Podzemsce maja ricom.
Łopjena
Delnje łopjena su šupizkojte. 2 hornjej łopjenje stej šěroko-lancetojtej, paralelno-nerwnej, docpěwatej dołhosć mjezy 10 a 20 cm.
Kćenja
Kćěja wot meje hač do junija. Kwětnistwo je dołhostołpikate, wuńdźe z paže najhornišeho šupizkojteho łopjena. Nošne łopjena su móličke, krótše hač kćenjowe stołpiki. Kćenja su nygace, zwonate, docpěwaja dołhosć mjezy 5 a 7 mm. 6 kćenjowych łopjenow su zarostowane, z małymi, won zhibowanymi kónčkami.
Ćopłotolubujaca rostlina bu najčasćišo wot insektow (předewšěm wot pčołow) wopróšena, ale sebjewopróšenje často wjedźe k nasadźenju wot płodow.
Płody
Płódnik je hornje stejacy. Płód je čerwjena jahoda.
Jahodowe płody rozšěrjeja so wot zwěrjatow.
Stejnišćo
Całtki rostu w lisćowych lěsach a pod kerčinami; na wapnu. Preferuje chłódnu klimu.
Rozšěrjenje
Całtki su nimale w cyłej Europje (w juhu jenož w horinach), we wuchodźe hač do centralneje Azije rozšěrjene.
Substancy
Rostlina wobsahuje glykosidy (Cardenolide), kotrež buchu za lěkowanje wutrobnych chorosćow wužiwane. Jich wuskutkowanje je podobne na tym čerwjeneho naporsta (Digitalis purpurea).
Raducz
Raducz je wjeska w srjedźnej Pólskej. Leži při rěce Rawka mjez městomaj Skierniewice a Rawa Mazowiecka we łódźskim wojewódstwje a słuša ke gmejnje Nowy Kawęczyn.
Sydlišćo naspomni so k prěnjemu razej w 17. lětstotku.
Jeruzal
Jeruzal je wjes w srjedźnej Pólskej. Leži při rěce Chojnatka we łódźskim wojewódstwje a słuša ke gmejnje Kowiesy.
Sydlišćo naspomni so k prěnjemu razej w lěće 1290.
Strzemeszna
Strzemeszna je wjes w Pólskej.
W lěće 2006 je tam bydliło 350 ludźi.
1. serbska kulturna brigada
1. serbska kulturna brigada wěnuje so w prěnim rjedźe pěstowanju a šěrjenju serbskeho hudźbno- kulturneho herbstwa a načasneje hudźbneje literatury. Do jeje repertoira słušeja pak tež ludowe a wuměłske spěwy słowjanskich susodow a němske klasiske a moderne twórby.
Wosebite wjerški za šulerjow a nawodow w poslednich lětach: K 50. róčnicy załoženja Serbskeho gymnazija předstaji kulturna brigada dwě prapremjerje: "Łužisko-serbsku bjesadu" Bjarnata Krawca a zhromadnje z dźiwadłowej skupinu młodźinsku spěwohru "Fecer". W jutrownym času 1998 spěwaše chór brigady wurězki z počasowych oratorijow H. Zejlerja a K. A. Kocora. W lěće 1999, k jeje 50. narodninam wuhotowa swjedźenski koncert z prapremjeru sceniskeje swity "Prjed hač lipa kćě" Günthera Schwarzy. Spočatk januara 2000 słyšachu Serbja prěni raz Krawcowu "Hodownu spěwohru" z lěta 1919, chór brigady z orchestrom a solistami SLA ju předstaji a lěto na to wospjetowa. We wobłuku swjatočnosćow k 1000-lětnemu jubilejej Budyšina swjatki lěta 2002 spěwaše zhromadnje z druhimi prapremjeru chóroweje sinfonije "1000 lět Budyšin" wot G. Schwarze.
Na najwšelakoriše koncerty přiwabja kulturna brigada připosłucharjow w dwurěčnej Łužicy, ale tež za hranicami. Tak na přikład zarjaduje so brigada do tradicionalnych nazymskich a hodownych koncertow, přeprošuje so ke kulturnym wjerškam wosadow a gmejnow, je sobuorganizator beneficnych koncertow, wobdźěli so na chórowych wurisanjach kaž na přikład w Moskwje a Walesuabo wustupi w Praze a Warnoćicach. Trójce bu brigada we wobłuku "Młodźina hudźi" ze Sakskeje do Badensko-Württembergskeje delegowana.
1. serbska kulturna brigada wuznamjeni so 1972 z mytom Ćišinskeho druheje rjadownje a 1997 z mytom Domowiny za dorost.
Tuchwilny nawoda chóra brigady je Friedemann Bejma.
Lipie
Lipie su wjes w Pólskej.
Lipie leža w srjedźnej Pólskej, we łódźskim wojewódstwje, mjez městomaj Tomaszów Mazowiecki a Rawa Mazowiecka. Wjes słuša ke gmejnje Czerniewice.
W lěće 2006 je tam bydliło 200 ludźi.
Wbohow
Wbohow je pomjenowanje:
Zemicy-Tumicy
Zemicy-Tumicy ( Demitz-Thumitz) su wjes a gmejna pod Klóšterskej horu wuchodnje Biskopic w Hornjej Łužicy, kotraž nasta w lěće 1898 přez zjednoćenje gmejnow Zemic a Tumic. Gmejna leži při młodej Čornicy na kromach serbskeho kraja a ma dwórnišćo při železniskej čarje z Drježdźan do Zhorjelca.
Wjesne dźěle
Ke gmejnje słušeja slědowace wjeski:
K wjesnemu dźělej Zemicam-Tumicam słuša nimo toho sydlišćo Brězyšćo.
Rěč
Hač do kónca 19. lětstotka słušeštej wjesce Zemicy a Tumicy k serbskemu rěčnemu rumej. Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy hišće 35 wot 499 Zemičanow (7 %) a 49 wot 196 Tumičanow (25 %) serbsce. W dźensnišich gmejnskich dźělach Počaplicy, Čerwjene Noslicy, Chanecy a Mjedźojz bě serbšćina samo hišće wjetšinowa rěč.
Wobchad
W Zemicach-Tumicach je wot lěta 1846 dwórnišćo železniskeje čary Drježdźany–Zhorjelc.
Přez Zemicy-Tumicy (dokładnišo přez Wjelkowy a Čerwjene Noslicy) wjedźe statna dróha 111 (Biskopicy–Budyšin).
Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 52 (Budyšin 1) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 156 (Budyšin I).
Psary
Psary je wjes w srjedźnej Pólskej. Leži we łódźskim wojewódstwje mjez městomaj Skierniewice a Rawa Mazowiecka a słuša ke gmejnje Nowy Kawęczyn.
Naspomni so k prěnjemu razej w 15. lětstotku.
True Jesus Church
"True Jesus Church" je njewotwisna cyrkej, kiž bu załožena w Pekingu (Chinska) w lěće 1917. Dźensa ma něhdze 1,5 milionow čłonow w 45 krajach a na šěsć kontinentach. Cyrkej słuša k Swjatkownej hałzy Křesćanstwa, kiž je w zažnym 20-tym lětstotku nastała. Jich zaměr je, wšitkim ludam Swjate sćenje prědować, prjedy hač přińdźe Jězus druhi raz na zemju. Dźesać hłownych elementow wěry tuteje cyrkwje su:
Anis
Anis (Pimpinella anisum) je hojenska a korjeninowa rostlina ze swójby wokołkowych rostlinow. Druhe serbske mjeno je kopr.
Etymologija
Mjeno pochadźa wot grjekskeho słowa ανηθον za koprik, z kotrymž bu anis zaměnjowany.
Wopis
Anis je jednolětna rostlina a docpěwa wysokosć wot něhdźe 25 hač do 60 cm.
Stołpik je zrunany je lochko kosmaty.
Łopjena
Spódnje łopjena su wutrobojće kulojte, na kromje nutř rězane a docpěwaja dołhosć wot 2 hač do 5 cm. Stołpikowe łopjena su třiličbne hač do pjerkowje dźělene.
Płody
Płody, kotrež w awgusće/septembrje so móža žnjeć, docpěwaja dołhosć wot 3 hač 5 mm, su owalne a maja šěre kosmy.
Wužiwanje
W kucharskich kumštach bu symjenja rostliny wužiwane. Anis polěpšuje hłownje słódke pječwa, placki, likery (anisowy palenc) a sirup.
Njezapomnička
Njezapomnička (Myosotis) je ród ze swójby wódrakowych rostlinow (Boraginaceae).
Wone su w zahrodźe jara woblubowane. Wusywaja so w nazymu, při čimž so rostliny relatiwnje spěšnje rozpřesćěraja.
Etymologija
Wědomostne mjeno myosotis pochadźa z grjekšćiny a woznamjenja "myšace wucho".
Wopis
Kćěje w nalěće. Kćenja su módre, druhdy róžojte abo běłe.
Stejnišćo
Rosće předewšěm na sćinowych stejnišćach resp. w słónčnych městnach pod wjetšimi rostlinami. Preferuje płódne, přesakliwe pódy.
Rozšěrjenje
50 družinow su w Euraziji, Africe a Awstraliji rozšěrjene.
Systematika
thumb|Fotografija z bliskosće njezapomnički thumb|Berlinska [[wosebita listowa znamka wot lěta 1977]] Ród Myosotis steji znutřka wódrakowych rostlinow w tribusu Eritrichieae. Eksistuje swětodaloko 50 družinow, wot kotrychž 41 tež w Europje wustupuje. W Němskej a Awtriskej wustupowace družiny su:
Dalše družiny:
Bazlik
Bazlik (Ocimum basilicum) je korjeninowa (a hojenska) rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae). Dalše serbske mjena su bazilikowe zelo, bazilija a bazilik.
thumb|left|200px|kwěty
Wopis
Bazlik je jednolětna rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 20 - 30 cm.
Łopjena su su z krótkim stołpikom. Łopjeno docpěwa dołhosć wot 1,5 - 5 cm a šěrokosć wot 1 - 3 cm.
Bazlik kćěje wot junija hač do septembra. Kćenja su žołtojte, běłe abo róžojte.
Etymologija
Mjeno wotwodźuje so wot grjekskeho słowa βασιλικός. Woznjamjenja telko kaž kralowski.
W kuchinje
Bazlik wužiwa so předewšěm w italskej kuchinje. Korjenja z bazlikom poliwki, solotej a juški, łušćinowe płody a tomaty, rybu a mjaso, twarožk a twaroh, galerty, zatkańcy a hromaki.
W rostlinskim lěkowanstwje
W farmacije wužiwaja so łopjena (Herba Basilici). Wužiwaja eteriski wolij łopjenow w aromy terapije. Wóń je nerwa kóncowaca.
Rakecy
Rakecy ( Königswartha) su wjes a gmejna w Hornjej Łužicy, sewjernje Budyšina. Gmejna słuša do připóznateho sydlenskeho ruma Serbow w Sakskej.
Geografija
thumb|left|upright|[[Rakečanska cyrkej|Rakečanska ewangelska cyrkej]] Wjes nadeńdźe so při zwjazkowej dróze B96 mjez Budyšinom a Wojerecami a leži we łučinje Čornicy na prawym brjoze rěčki. Južnje Rakec wotboča Młynska hrjebja wot hłowneho promjenja Čornicy a ćeče potom nimo něhdyšeho ryćerkubła a ewangelskeje cyrkwje přez wjes. Stary wjesny dźěl nadeńdźe so zapadnje zwjazkoweje dróhi wokoło charakteristiskeho torhošća, za wjesne poměry chětro wulkeho. Wuchodnje Hłowneje dróhi rozpřestrěwaja so sydlišća z 20. lětstotka. Tam nadeńdźetej so tež nowe pohrjebnišćo a katolska cyrkwička. Rybjace haty namakamy wosebje sewjernje wsy do směra na Komorow a Kamjenej.
Susodne wsy su Kamjenej z kaolinownju na sewjeru, Nowa Wjes a Jeńšecy na wuchodźe, Šešow na juhu, Niža Wjes na juhozapadźe kaž tež Kača Korčma, Komorow a Trupin na sewjerozapadźe. Za něhdyšim dwórnišćom při zapadnej kromje Rakec nadeńdźe so přemysłowa přestrjeń na ležownosći něhdyšeho municijoweho zawoda „Muna“.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako sydło wěsteho knjeza Svidegerus de Warta pochadźa z lěta 1238. Hižo tehdy mějachu Rakecy drjewjanu cyrkwičku na městnje dźensnišeje wosadneje cyrkwje, kotraž podsteješe wot lěta 1213 Budyskemu tachantstwu. Ležownostne knjejstwo we wsy wukonješe wulke Rakečanske ryćerkubło, kotrež měješe tež wobsydstwo w susodnych wjeskach.
Po wjacorych lětdźesatkach ma Rakečanska wosada wot 2. septembra 2018 z dr. Robertom Malinkom znowa serbskorěčneho fararja.
Wobydlerstwo a rěč
Po ludličenju w lěće 2011 bydlachu w Rakečanskej gmejnje 3742 wobydlerjow w přerěznej starobje wot 45,5 lět (Sakska: 46,4).
Wjesne dźěle
W lěće 1936 zagmejnowachu so dotal samostatne susodne gmejny Kamjenej, Jeńšecy, Nowa Wjes a Niža Wjes; po Druhej swětowej wójnje slědowaštej Jitk (1950) a Komorow. Z gmejnskej reformu 1994 přińdźechu Psowje do Rakečanskeje gmejny a při rozpušćenju gmejny Hórnikečanski jězor w lěće 2005 bu tež Stróža do Rakec přerjadowana.
Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 55 (Budyšin 4) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 156 (Budyšin I). Wjesnjanosta je wot lěta 2015 Swen Nowotny; jeho předchadnik bě Jurij Paška (wobaj CDU).
Tule skutkowali
mini|center|upright=1.7|Powětrowy wobraz z juha
Mikławš Andricki
mini|upright|Mikławš Andricki
Mikławš Andricki (tež Handricki; * 30. meje 1871 w Pančicach; † 18. decembra 1908 w Žitawje) bě serbski katolski duchowny, publicist a redaktor. Wón bě jedyn z najaktiwnišich młodoserbow na kóncu 19. lětstotka. Bě wuběrny stilist serbskeje rěče a zawjedźe fejeton do serbskeje literatury.
Žiwjenjoběh
Mikławš Andricki narodźi so 30. meje 1871 jako najstarši syn chěžkarja Jana Andrickeho a jeho mandźelskeje Hany, rodź. Justec z Jaseńcy. Jeho nan wobsedźeše jako šewc mału žiwnosć w Pančicach. Hdyž bě Andricki poł lěta stary, přesydli so swójba po skónčenju němsko-francoskeje wójny do dobyteje Elsaskeje. Nan přistaji so jako pisar w fabrice w městačku Schwindratzheimje pola Strasburga. Lěto pozdźišo zemrě jemu mać a po šěsć lětach nawróći so swójba 1877 zaso do Pančic, hdźež so nan druhi raz woženi. Wot lěta 1878 chodźeše Andricki w Kukowje pjeć lět do němskeje klóšterskeje šule a přesydli so 1883 do Budyšina. Tam wopytowaše tachantsku šulu a zastupi w lěća 1885 do gymnazialneje preparandy na Budyskim katolskim wučerskim seminarje.
Mjez 1886 a 1895 běše Mikławš Andricki chowanc Serbskeho seminara na Małej Stronje w Praze. Jako čłon „Serbowki“ wuzwoli so wón jako naslědnik Jakuba Šewčika 1892 za jeje staršeho. W Praze, hdźež so jeho narodne wědomje wuwiwaše, wuknješe hač do lěta 1892 na němskim Małostronskim gymnaziju a studowaše hač do 1895 teologiju. Jako student zastupi do Maćicy a wuzwoli so pozdźišo tež za předsydu beletristiskeho wotrjada. Hižo tu wojuje pak ze swojim wosudom so z duchownym stać, přeswědčeny pak, zo na tute wašnje swojemu ludej najlěpje słuži. W lěće 1895 skónči studij, da so na měšnika wuswjećić a přińdźe jako kapłan do Ralbic.
Arnošt Muka postaji Andrickeho 1896 za redaktora časopisa „Łužica“. Pod jeho redaktorstwom sformuje so „Łužica“ na swětej wotewrjeny a ludej bliski literarny časopis. Dźewjeć lět wukonješe tutón nadawk, zdźěla časopis sam ze swojimi přinoškami pjelnjo, dokelž pisaše w tutym času mało Serbow literarne přinoški. W lěće 1900 załoži Koło serbskich spisowaćelow sobu a bě do lěta 1906 z jeho sekretarom. W lěće 1903 bu Andricki do Budyšina přesadźeny, hdźež potom tež Katolski Posoł redigowaše.
Wot 1904 do 1906 bě farski administrator nowozałoženeje wosady w Hajnicach, hdźež słuži přewažnje čěskim dźěłaćerjam. Redaktorstwo Łužicy a Posoła sebi tu pak wobchować njemóže. Dokelž cyrkwinska wyšnosć z wašnjom žiwjenja Andrickeho přezjedna njeběše, pósła so na pokutu do klóštra w Zákupach, w Čěskej. Jako so nawróći, přińdźe přećiwo swojej woli do Žitawy, hdźež bu na druheho kapłana degradowany. Tam schori na suchoćinu a zemrě dnja 18. decembra 1908. Mikławš Andricki je w Žitawje pochowany.
Tworjenje
thumb|Wopomnjenska taflička při ródnym domje w Pančicach
Mikławš Andricki płaći jako jedyn z najlěpšich stilistow serbskeje rěče. Wón je fejeton po přikładźe Čecha Jana Nerudy do serbšćiny zawjedł.
Kaž druzy Prascy studenća je započał prěnje nastawki do „Serbowki“ pisać. W lěća 1889 jewi so jeho prěnja krótka twórba w beletristiskim časopisu „Łužica“. Po tym zo bě 1896 redaktorstwo „Łužicy“ přewzał, pjelnješe někotre čisła nimale sam (na př. lětnikaj 1902 a 1903). Přinoški sahachu wot čućiwych skicow z přirody a počasow, přez fejetony ze žiwjenja jednorych ludźi, reminiscency z narodnych stawiznow a pućowanske zaćišće k portretam wuznamnych wótčincow. Tu wuzběhuje so wosebje literarno-historiska studija „Jakub Ćišinski“, kotruž napisa k pjećdźesatym narodninam basnika.
Nimo toho přełožowaše Andricki nimale ze wšěch słowjanskich rěčow, najhusćišo pak z pólšćiny a čěšćiny.
Jeho cyłe žiwjenje a tworiwosć wusměri na to, serbskemu narodej słužić. 1892 pisaše wón Zalěskemu: „Bóh budź mi ze swědkom, tak dołho hač budu dychać, kóžde wodychnjenje słuša słužbje mojeho naroda.“ Na tutym nadawku pak bě so złamał.
Czerniewice
Czerniewice su wjes a přisłušaca gmejna w srjedźnej Pólskej. Leža při rěce Krzemionka we łódźskim wojewódstwje mjez městomaj Tomaszów Mazowiecki a Rawa Mazowiecka.
Sydlišćo naspomni so k prěnjemu razej w lěće 1396.
Lisćina najwjetšich městow w Němskej
Tuta lisćina wobsahuje 300 najwjetšich městow Němskeje, z nich 80 wulkoměstow.
Hala
Hala je pomjenowanje:
Wšědny žabnik
Wšědny žabnik (Alisma plantago-aquatica) je rostlina ze swójby žabnikowych rostlinow (Alismataceae).
Wšědna šipica
Wšědna šipica (Sagittaria sagittifolia) je wódna rostlina ze swójby žabnikowych rostlinow (Alismataceae).
Wšědny žabnik
thumb|left|Kćějaca rostlina thumb|Kćenje thumb|Powětrowe łopjena
Šipica
Šipica (Sagittaria) je ród ze swójby žabnikowych rostlinow (Alismataceae). K tutomu rodej słuša něhdźe 20 družinow wjacelětnych wódnych rostlinow z měrneje a tropiskeje klimy. thumb|left|200px|Montewideska šipica (Sagittaria_montevidensis)
Wšědna šipica
Kćenja
Kćenja buchu wot stojawkow wopróšene.
Wšědny žabnik
Wopis
Wšědny žabnik je naha bahnowa rostlina, kotraž docpěwa wysokosć jednoho metra.
Šipica
Wopis
Družiny tutoho roda móža cyle abo zdźěla podnurjene žiwe być. Někotre družiny wutworja dulojte ricomy. Nad wódnym powjerchom so zběhnjace powětrowe łopjena su najčasćišo 25 hač do 30 centimetrow dołhe a linealne hač do owalne. Pola někotrych družinow kaž wšědneje šipica su wone pak tež kaž šipowe kónčki formowane. Wódne łopjena najwjetšich družinow su porno tomu bantojte. Wone tworja wuběžki a móža porjadne podwódne pastwy tworić.
Wšědna šipica
Płody
Płody docpěwaja dołhosć wot 4 hač do 5 mm.
Wšědny žabnik
Łopjena
Łopjena su stołpikate, owalne hač do lancetojte, na spódku kulojte abo wutrobojte, z wody sahace.
Wšědna šipica
Stejnišćo
Wšědna šipica rosće w wutkatych, stejacych abo pomału běžacych wodach, hač do wódneje hłubokosće wot 50 cm.
Wšědny žabnik
Kćenja
Kćěje wot junija hač do awgusta. Kćenja su popołdnju wotewrjene a dwusplažne. Kwětnistwo je mutličkojte-pakićojte a jasnje wyše hač šěroke. Multičkojte hałuzy su wjacekćenjowe. 3 wonkowne kćenjowe łopješka su zelene, keluchojte. Tři nutřkowne kćenjowe łopješka su běłe a kulojte, docpěwaja dołhosć wot 4 hač do 6 mm. Pěstka je nimale runje na płódniku bóčnje srjedźišća přirostowana.
Kćenja bu najčasćišo wot stojawkow wopróšene.
Płody
Dźělny płód je worješk z jednoho płodolista.
Stejnišćo
Wšědny žabnik rosće wutkatych pódach, w brjohowych kónčinach stejacych abo pomału běžacych wodow, hač do hłubokosć wot 50 cm.
Rozšěrjenje
Wšědny žabnik je swětodaloko rozšěrjeny.
Wšědna šipica
Rozšěrjenje
Wšědna šipica je w nimale cyłej Europje a zapadnej Aziji rozšěrjena. thumb|Kćenja
Šipica
Kćenja
Kćenja šipicow su třiličbne a přewažnje běłe. Srjedźa su čerwjenofijałkojty dypčik. Kćenja sedźa pola najwjetšich družinow na rozhałuzkatych kwětnistwach wyše łopjenow.
Soft Machine
Soft Machine bě jendźelska rockowa hudźbna skupina, kotraž eksistowaše wot 1966 hač 1984.
Póndźela
Póndźela (po njedźeli) je w němskej protyce prěni dźeń tydźenja, a druhi po židowsko-křesćansko-muslimskim ličenju.
Wiesbaden
Wiesbaden je wulkoměsto z něhdźe 280.000 wobydlerjemi w zapadźe Němskeje a krajna stolica zwjazkoweho kraja Hessenska. Najwjetše město Hessenskeje je pak Frankobrod nad Mohanom.
thumb|left|Nutřkowne město Wiesbadena Město leži napřećo porynsko-pfalskeje stolicy Mohuč sewjernje Ryna w runinje pod Tynom. Teritorij dźensnišeho města bě hižo pod romskim knjejstwom před 2000 lětami wobsydlene.
Dla thermalnych žórłow su Wiesbaden – kaž tež mjeno přeradźi – nimo toho znate kupjele.
Adolf Hitler
Adolf Hitler (* 20. apryla 1889 w Braunau am Inn, Awstriska; † 30. apryla 1945 w Berlinje přez suicid) bě wot lěta 1921 stronski šef NSDAP, wot lěta 1933 mócnarstwowy kancler a wot lěta 1934 (po smjerći němskostatneho prezidenta Paul von Hindenburg) kaž „Führer a Reichskanzler“ zdobom knježerstwo šef a hłowa stata Němskeho reicha.
Pod wjednistwom Hitlera su nacionalsocialisća zawjedowali w Němskim reichu diktaturu „Třećeho reicha“. Woni dachu wšě opoziciske strony zakazować, politiske přećiwnicy přesćěhać a zamordować. Rozputachu Druhu swětowu wójnu a systematisce wšitke prawa rubachu a zamordowachu europskich Židow kaž tež hinaše religiozne, etniske a towaršnostne skupiny. Přez tutu politika zahinychu w Europje něhdźe 30–35 milionow ludźi. Němska a Europa buštej we wulkich dźělach rozbiwanej. Bě čas bipolarneho swětoweho porjada a horceje wójny započał.
Welar
Welar je wopřijeće z rěčespyta. Wono wopisuje zwuki, kiž móže čłowjek w hubje při njebjeskach abo welumje tworić. Hornjoserbšćina ma tři welarne zwuki: "g", "k" a "ch". Wone pódla bilabialow zawinuju nastaće delnjoserbskeho "ó".
Asimilacija (fonetika)
Asimilacija je připodobnjenje zwukow. Wona so dźěli do wšelakich skupinow po swojich charakteristikach. Jeli njeńdźe wo připodobnjenje zwukowu, ak matej direktny kontakt, powědamy wo dalokoasimilaciji, na př. hs. wocućić --> woćućić (dźensa zwjetša z restituowanym prefiksom wotućić).
Asimilacija potrjechi městno artikulacije rowno jako wašnju a fonaciju.
Trenčín
Trenčín je město na sewjerozapadźe Słowakskeje, njedaloko wot čěskeje mjezy. Ma něhdźe 56.000 wobydlerjow a leži při rěce Váh pod Běłymi Karpatami a při awtodróze wot Žiliny do Bratisławy.
Saarbrücken
Saarbrücken (luxemburgsce Saarbrécken, Sarrebruck) je wulkoměsto z něhdźe 180.000 wobydlerjemi na juhozapadźe Němskeje a krajna stolica zwjazkoweho kraja Posaarska. Je nimo toho najwjetše město a scyła jeničke wulkoměsto w Posaarskej, kaž tež jeje politiske, hospodarske a kulturne srjedźišćo. Mjez 1947 a 1957 bě Saarbrücken tež stolica awtonomneho stata Posaarska.
Město leži w šěrokej dolinje rěki Saar. Městnostne mjeno Saarbrücken nima ničo z mostami činić, ale je keltiskeho pochada. Při tym woznamjeni Sara „běžaca woda“ a Briga „wulki kamjeń“. Prěni hród na teritoriju dźensnišeho města bu na wulkej skale při Saarje natwarjeny.
Stolica Posaarskeje ma mjezynarodne lětanišćo a wot lěta 1948 tež swójsku uniwersitu.
Ján Kollár
Ján Kollár (* 29. julija 1793 w Mošovcach (Słowakska); † 24. januara 1852 we Wienje) běše sławny basnik 19. lětstotka, ewangelski duchowny a profesor słowjanskeje archeologije na Wienskej uniwersiće. Kollár studowaše filozofiju a teologiju.
Hala nad Solawu
Hala nad Solawu (němsce Halle (Saale)) je bjezwokrjesne wulkoměsto z něhdźe 238.000 wobydlerjemi na juhu Saksko-Anhaltskeje. Před Dźěwinom po wobydlerstwje najwjetše město zwjazkoweho kraja leži nad tule pławnej Solawu a twori zhromadnje ze susodnym Lipskom a dźewjeć dalšimi městami metropolowy region „Srjedźna Němska“. Hala je sydło jedneje z najstaršich němskich uniwersitow a němskeje akademije wědomosćow, Leopoldiny, kaž tež wažne hospodarske stejnišćo we wuchodnej Němskej.
Prěnje historiske naspomnjenje Hale pochadźa z lěta 806.
Partnerske města
Hala haji partnerstwa ze slědowacymi městami:
Zakładny zakoń
thumb|Prěnje paragrafy zakładneho zakonja při Jakoba Kaiserowym domje w [[Berlinje]]
Zakładny zakoń (němsce Grundgesetz [für die Bundesrepublik Deutschland], skrótšenka: GG) je tuchwilu płaćiwa wustawa Zwjazkoweje republiki Němska, kiž bu 23. meje 1949 přiwzata. Z tym załoži so zwjazkowa republika jako nowy němski stat.
Zakładny zakoń bu w nadawku třoch zapadnych wobsadniskich mocow wot parlamentariskeje rady a krajnych sejmow němskich krajow přiwzaty - ludowe wothłosowanje njebě. Po znowazjednoćenju zapadneje Němskeje ze sowjetskim pasmom chcychu poprawom tež nowu wustawu nadźěłać, k tomu pak njeje přišło.
Ze znowazjednoćenjom Němskeje přistupi Němska demokratiska republika dnja 3. oktobra 1990 zwjazkowej republice, tak zo je zakładny zakoń wot toho dnja wustawa cyłeje němskeje statneje ludnosće.
Wosebity wuznam maja dla nazhonjenjow z časa nacionalsocializma w zakładnym zakonju so namakacy zakładne prawa.
Patrik Köbele
Patrik Köbele (* 1962 we Weil am Rhein) je němski politikar a předsyda Němskeje komunistiskeje strony (DKP).
Žiwjenje
Patrik Köbele bě zwjazkowy předsyda młodźinskeje organizacije SDAJ mjez 1989 a 1994. Wot 2004 do 2009 bě wón čłon Essenskeje měšćanskeje rady. Na 20. stronskim zjězdźe DKP dnja 2. měrca 2013 so za předsydu wuzwoli. Köbele je so z 91 hłosami přećiwo dotalnej předsydce Bettinje Jürgensen přesadźił.
Nowy Kawęczyn
Nowy Kawęczyn je wjes a přisłušaca gmejna w srjedźnej Pólskej. Leži we łódźskim wojewódstwje mjez městomaj Skierniewice a Rawa Mazowiecka.
Ke gmejnje Nowy Kawęczyn słušeja wjeski: Adamów, Budy Trzcińskie, Doleck, Dukaczew, Dzwonkowice, Esterka, Franciszkany, Helenków, Kaczorów, Kawęczyn B, Kazimierzów, Kwasowiec, Marianka, Marianów, Nowa Trzcianna, Nowy Dwór, Nowy Dwór-Parcela, Nowy Kawęczyn, Nowy Rzędków, Podtrzcianna, Psary, Raducz, Rawiczów, Rzędków, Sewerynów, Stara Rawa, Stary Rzędków, Strzyboga, Suliszew, Trzcianna, Zglinna Duża a Zglinna Mała.
We wsy samej bydli jenož 110 ludźi.
České Budějovice
W Budějovicach warja swětadaloko znate piwo Budweiser (Budvar).
Turnow-Pśiłuk
Wobydlerstwo a rěč
Po statistice Arnošta Muki měješe Turnow srjedź 1880tych lět cyłkownje 836 wobydlerjow, z nich 828 Serbow (99 %) a wósom Němcow. W Pśiłuku běchu wšitcy 396 wobydlerjow Serbja. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot hišće 59,5 % w Turnowje a 56,7 % w Pśiłuku.
W Turnowje a Pśiłuku rěči so zdźěla hač do dźensnišeho serbsce.
Jethro Tull
Jethro Tull je jendźelska rockowa hudźbna skupina.
Iron Butterfly
Iron Butterfly bě US-ameriska rockowa hudźbna skupina.
Korzym
Korzym ( Kirschau) je wjes w Hornjej Łužicy, kotraž bě samostatna gmejna hač do 31. hodownika 2010. Wot toho je měšćanski dźěl noweho města Šěrachow-Korzym. Leži w Hornjołužiskich horach při Sprjewi, hdźež so rěčka Bělka (Pilke) do njeje wuliwa.
Stawizny
Wjes naspomni so k prěnjemu razej w lěće 1349 jako Kürsch, Kirsche abo Körse a běše po 14. lětstotku we wobsydstwje Budyskeho tachantstwa.
Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy hišće 110 wot cyłkownje 600 Korzymjanow serbsce. Korzymska ludowa šula płaćeše wot swojeho załoženja w lěće 1874 hač do lěta 1888 jako němsko-serbska, potom jenož hišće jako němska. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 w Korzymskej gmejnje jenož hišće snadny serbskorěčny podźěl wot 1,4 %.
Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Šibjeńca, Kholowy, Rubježny hród, Dźěłošća, Za hrodom, W hatkach, Zahony, Butrowa woda, Rynčowe keŕki (die Blut, Rubježna pinca.
John Cale
thumb|John Cale (2006) John Cale (poprawom John Davies Cale, * 9. měrca 1942) je waliziski hudźbnik, kotryž hraješe mjez 1964 a 1968 pola skupiny The Velvet Underground.
Masarykowa uniwersita
Masarykowa uniwersita (čěsce Masarykova univerzita, łaćonsce Universitas Masarykiana) je uniwersita w Brnje w Čěskej. Uniwersita bu załožena 1919.
The Clash
The Clash běchu jendźelska punkowa skupina z Londona, kotraž eksistowaše mjez 1976 a 1986.
Šěca
Šěca je swójbne mjeno slědowacych wosobow:
Zubr
Zubr (Bison bonasus; zestarjene tež žubr) je europske dźiwje howjado. Wurosćeny muski zubr je hač do tři metry dołhi, z wysokosću zahriwow hač do 1,90 m; jeho waha wučinja hač do 900 kg. Zubrica wostanje jasnje mjeńša.
Wot apryla 2013 je stadło zubrow žiwe w swobodźe w Rothaarskich horinach w Sewjerorynsko-Westfalskej.
Strjela
Strjela ( Strehla) je małe město we wokrjesu Mišno w Sakskej. Leža na južnym, lěwym brjoze Łobja w sewjerozapadnym róžku wokrjesa a mjezuja na wuchodźe z Cytanjom, na juhu z Ryzawu, na zapadźe z gmejnomaj Liebschützberg a Cavertitz we wokrjesu Sewjerna Sakska a na sewjeru z městom Mühlberg/Elbe w Braniborskej.
Prešov
Prešov ( Preschau) je třeće najwjetše město Słowakskeje a srjedźišćo historiskeje krajiny Šariš. Ma něhdźe 90.000 wobydlerjow a leži na wuchodźe kraja, sewjernje Košic.
Prešov je zarjadniske sydło Prešowskeho kraja a sydło uniwersity.
Ewangelij po Marku
Ewangelij po Marku ( – to euangelion kata Markon) je druha kniha Noweho Zakonja, jedyn z ewangelijow. Wopisuje žiwjenje, smjerć a zmortwychstanjenje Jězusa.
Poprica
Poprica (Satureja) je ród ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Rozšěrjenje
Ród je předewšěm w temperatnych kónčinach ale tež w tropiskich horinach domjacy.
miniatur|[[Zahrodowa poprica (Satureja hortensis)]] thumb|[[Satureja subspicata]]
Systematika
Ród Satureja so znutřka swójby cycawkowych rostlinow do podswójby Nepetoideae, tribus Mentheae a subtribus Menthinae staja. Ród wobsteji z něhdźe 38 družinow, z kotrychž 12 w Europje wustupuja. W Srjedźnej Europje njeje žana domjaca.
Njekotre europske a aziske družiny:
Ernst Rychtar
Ernst Rychtar (* 3. julija 1810 we Wulkim Wjelkowje; † 9. septembra 1872 w Budyšinje) bě serbski adwokat a narodny prócowar.
Žiwjenje
Ernst Rychtar wopyta wot lěta 1824 do 1830 gymnazij w Budyšinje a studowaše potom hač do lěta 1833 prawnistwo w Lipsku. Wot 1833 skutkowaše jako pomocnik při Budyskim sudnistwje a běše načolnik patrimonialnych sudnistwow w Minakale a Kumwałdźe. Po tym zo so tute sudnistwa wotstronichu, běše Rychtar swobodny adwokat w Budyšinje.
Skutkowanje
Za čas Němskeje rewolucije 1848/49 zastupowaše Rychtar liberalne nahlady a zasadźi so jako zastupowacy předsyda Serbskeho rěčenskeho towarstwa za runoprawne wuwiće serbšćiny. Ze Smolerjom prócuje so wo wutworjenje nowych burskich towarstwow z liberalnym wusměrjenjom.
Rychtar běše wot 1847 čłon Maćicy Serbskeje a wot lěta 1856 do 1872 tež jeje předsyda. W lěće 1850 załoži Bjesadu w Budyšinje sobu, kotrejež tež někotre lěta předsydowaše.
Wulki Zymnik
Wulki Zymnik (němsce Großer Winterberg) je z wysokosću 556 metrow nad mórskej hładźinu druha najwyša hora Sakskeje Šwicy w juhu Swobodneho stata Sakskeje. Horni dźěl hory wobsteji ze stołpowca, mjeztym zo je spódk z pěskowca. Přez južny bok Wulkeho Zymnika běži statna hranica mjez Sakskej a Čěskej.
Zymnik namaka so na prawej stronje Łobja; pod horu ležitej wjesce Schmilka a Hřensko. Na samej horje namakatej so hórski hosćenc a rozhladna wěža.
Pomjenowanje pochadźa z wosebitosće, zo wostanje sněh na Zymniku jeho wysokosće dla dlěje ležo hač we wokolinje.
František Doucha
František Doucha (* 31. awgusta 1810 w Praze; † 3. nowembra 1884 w Praze) bě čěski bibliograf, spisowaćel, přełožowar a duchowny.
Žiwjenje
František Doucha wopyta Małostronski gymnazij a studowaše teologiju w Praze. Na płuca schorjeny Doucha lěkowaše so 1839 w kupjelach Lázně Libverda, hdźěž so z chowancom Serbskeho seminara Jordanom zezna a so za Serbstwo zahori. Pozdźišo haješe Doucha zwisk k Smolerjej a wopyta zeńdźenja Serbowki. Do wšelakich čěskich časopisow napisa nastawki wo połoženju w Serbach a wozjewi přełožki serbskich basnjow. Doucha běše mjez prěnimi Słowjanami z čłonom Maćicy Serbskeje.
Bukecy
Bukecy ( Hochkirch) su wjes a gmejna na wuchodźe hornjołužiskeho wokrjesa Budyšin. Leža při zwjazkowej dróze 6 mjez Budyšinom a Lubijom. Gmejnski teritorij rozpřestrěwa so w hornjołužiskich honach wot wjerškow Čornoboha a Rubježneho hroda na juhu nimale hač do doliny Lubaty na sewjeru. Wjes sama ma wobydlerjow.
Nimo Wujezda słušeja wšitke gmejnske dźěle oficielnje do serbskeho sydlenskeho ruma.
Stawizny
thumb|left|[[Bukečanska cyrkej]] thumb|left|Karta bitwy pola Bukec (1758) Wjes naspomni so k prěnjemu razej w lěće 1222 pod swojim serbskim mjenom jako Bukewiz a měješe tehdy hižo swójsku cyrkej. Němske mjeno Hoynekirche abo Hoenkirche so hakle 1368 jewi a poćahuje so na cyrkej, kotruž běchu na najwyšim blaku wjeski twarili. Prěnjotnja serbska wjes ležeše najskerje dale deleka při haće.
Bukecy stachu so znate přez „nadpad w Bukecach“ w Sydomlětnej wójnje, při kotrymž překwapichu a přemóžichu rakuske jednotki pod hrabju Daun dnja 14. oktobra 1758 Prusow pod Bjedrichom II.
W běhu wupućowanja wjele łužiskich swójbow w 19. lětstotku dóstachu so tež mnohe serbske swójby z Bukečanskeje wosady a Bukec samych do Ameriki abo Awstralskeje. Tak załožichu w lěće 1853 w awstralskim staće Victoria štyri serbske a jedna němska swójba wjes pod mjenom Bukecy, pozdźišo Hochkirch, kotraž je so 1918 na Tarrington přemjenowała. W lěće 1884 mějachu Bukecy po Mukowej statistice 530 wobydlerjow, mjez nimi 404 Serbow (76 %). Arnošt Černik zwěsći 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 43,4 %.
Dnja 16. awgusta 1921 załoži so w Bukecach pod nawodnistwom Hermana Ranicha a Jana Zoby jednota Serbskeho Sokoła.
Posledni serbski farar w Bukecach bě Gerat Lazar (1910–1992), kotryž so 1976 na wuměnk poda. Dźensniši farar Thomas Haenchen je serbsce nawuknył. W Bukečanskej wosadźe wobsteji Serbska bjesada, kotraž so prawidłownje zetka. Nimo toho wotměwa so kóžde lěćo Serbski dworowy swjedźeń we Wuježku. Na delnim (nowym) pohrjebnišću nadeńdu so pjeć serbskich narownych pomnikow, na kěrchowje tři.
Wot wobeju gmejnskeju zarjadow faworizowane zjednoćenje Bukec a Wósporka je so wot Bukečanskeho wobydlerstwa 2012 we wothłosowanju wotpokazało.
Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 za same Bukecy slědowace serbske ležownostne mjena: Hromadnik, Wulki zahon, Mały zahon, Wěčniki (tež Wěnčiki, hórka při puću do Mješic), Popec kut, Skopcy (hórka), Měšeŕskec hórka, Na Palmani, W Móstkach, W łužach, Pola sraneho kamjenja, W Swědom nic haće, Pod srěnjej dróhu, Pola Mitašec mjezy, Pola Křižanec keŕkow, W topołach, W Mičkec łukach, W jězorach, Na Kosmaču, Šibjeńca, W Włosančkach, Pola pěskoweje jamy.
Wjesne dźěle
mini|Napohlad [[Koporcy|Koporc z Bukec]] mini|Powětrowy wobraz [[Rodecy|Rodec]] mini|Tykowana chěža we [[Wuježk pod Čornobohom|Wuježku]]
Po ludličenju lěta 2011 bě 45,7 % wobydlerjow Bukečanskeje gmejny ewangelskeje a 4,2 % katolskeje konfesije.
Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 56 (Budyšin 5) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 156 (Budyšin I).
Kubłanje
W Bukecach wobsteji zakładna šula, na kotrejž so tež serbšćina wuwučuje.
W Bukecach skutkowali
Za dalšich fararjow hlej zapisk wo Bukečanskej cyrkwi.
Roman Zmorski
Roman Zmorski (* 9. awgusta 1822 we Waršawje; † 19. februara 1867 w Drježdźanach) bě pólski basnik a přełožowar.
Za čas studija na Wrócławskej uniwersiće w lětomaj 1844 do 1845 zezna so Zmorski ze Smolerjom. W lětach 1848 do 1850 bydleše we Łužicy, hdźež měješe nimo Smolerja mjez druhimi tež zwisk z Pfulom a Imišom. W Budyšinje wudawaše emigrantski časopis Stadło.
Helmut Rychtar
Helmut Rychtar (* 23. februara 1942 w Šešowje, † 10. oktobra 2022) bě serbski dramaturg, awtor a rozhłosownik.
Po maturje na Serbskej rozšěrjenej wyšej šuli w Budyšinje (1960) studowaše Rychtar w Lipsku dźiwadłowe wědomosće (1965–1969). Skutkowaše jako dramaturg w Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle w Budyšinje (1969–1971) a w Měšćanskim dźiwadle w Choćebuzu (1971–1974) a wot 1977 jako rozhłosownik w Choćebuskim studiju.
Wot 1987 postara so wón wo natwar Budyskeho studija Serbskeho rozhłosa, kotryž bě dotal dospołnje w Choćebuzu zasydleny, a wo wutwar serbskeho programa. Wot oktobra 1989 wusyłachu z Budyšina prěni serbski rańši program. Wot 1992 bě Rychtar nawoda Budyskeho studija MDR.
Biškek
Biškek (do 1926 – Пишпек/ Pišpek; 1926–1991 Фрунзе/ Frunze) je hłowne město a runočasnje politiske, ekonomiske a kulturne srjedźišćo Kirgiskeje. Je stolica Čujskeje oblasće.
Pfalca
Pfalca móže być:
Biškek
Ma něhdźe 894.000 wobydlerjow.
Helmut Rychtar
K swojej róli jako informelny sobudźěłaćer statneje bjezstrašnosće NDR (stasi) so Rychtar hižo hnydom po přewróće zjawnje přizna.
Wón bě woženjeny a měješe štyri dźěći.
Franciskus
Franciskus (łaćonsce Franciscus), z byrgarskim mjenom Jorge Mario Bergoglio, narodźi so 17. hodownika 1936 w Buenos Aires w Argentinskej. Jako argentinski kardinal bu 13. nalětnika 2013 za 266. bamža romsko-katolskeje cyrkwje wuzwoleny. Po Hrjehorju III. je hakle druhi bamž w cyrkwinskich stawiznach, kiž njeje europskeho pochada, prěni jezuit. Jeho předchadnik Benedikt XVI. bě wósom lět z bamžom. Dla slědźenskeho přebytka běše w lěće 1986 w Němskej w Frankobrodźe nad Mohanom. 150px|miniatur|links
Karel Jaromír Erben
Karel Jaromír Erben (* 7. nowembra 1811 w Miletínje; † 21. nowembra 1870 w Praze) bě čěski archiwar a historikar, zběraćel ludowych pěsnjow, spisowaćel a basnik.
Žiwjenje
Erben studowaše wot lěta 1831 filozofiju a pozdźišo prawnistwo w Praze. Wot lěta 1843 skutkowaše jako archiwar Čěskeho narodneho muzeja, hdźež běše sobudźěłaćer Palackeho. Pozdźišo běše archiwar města Prahi.
Erben zběraše čěske ludowe pěsnje a wudawaše 1853 sławnu zběrku Kytice (originalny titul „Kytice z pověstí národních”), kotraž prěnjotnje dwanaće basnjow a wot druheho wudaća 1861 třinaće basnjow wosahowaše. Václav Srb (1901–1976) přełoži zběrku pozdźišo tež do serbšćiny.
Po smjerći Hanki w lěće 1861 běše Erben hač do 1870 dohladowar Serbowki Serbskeho seminara w Praze. W lěće 1864 wopyta Erben Łužicu a běše wot toho časa tež sobustaw Maćicy Serbskeje. W lěće 1865 wudawaše Slovanské čítanky (originalny titul „Sto prostonárodních pohádek a pověstí slovanských v nářečích původních“), w kotrejž so tež hornjo- a delnjoserbske powědančka, mjez druhim Smolerja a Hórnika předstaja.
Wuznamjenjenja
Erben běše ryćer ruskeho rjada swj. Hany druheje rjadownje.
Biškek
Geografija
left|thumb|[[klimatowy diagram Biškeka]]
Stawizny
W lěće 1926 město so sta hłowne město nowje załožowaneje, sowjetskeje Kirgiziskeje a runočasnje změni mjeno k Frunze – po Michail Wasiljewič Frunze, kotryž so narodźeny w Pišpeku a wuspěšnje wojował za čas Ruskeje nutřkokrajneje wójny w centralnej Aziji za bolšewizm.
Z njewotwisnosću Kirgiziskeje zaso dósta město swoje stare mjeno – w kirgiziskej formje – a rěka wot toho časa Biškek.
Mjeno
Kirgizisce słowo biškek abo pišpek znamjeni sudobjo za kumys. Eksistuja wjele legendow, kotrež pospytuja zwisk mjezy městom a tajkim sudobjom dopokazować. Wědomostne kalrigoj měnja, zo mjeno nasta přez ludetymologiske wuznaće (interpretaciju) stareho słowo wo Městno niže při horje.
Biškek dźensniše
Dla krótkich stawiznow, Biškek nima stawizniske twarjenja. Wón je typiske sowjetske město z wulkimi městna, typiskimi platowymi domami, wulkimi pompskimi domami.
Powětrowe womazanje w Biškeku je jara małe, hačrunjež nadeńdźe so nimale cyła industrija Kirgiziskeje w bliskosći města.
Izmail Iwanowič Srjeznjewskij
Izmail Iwanowič Srjeznjewskij (rusce Измаи́л Ива́нович Срезне́вский; * 13. junija 1812 w Jaroslawlu; † 21. februara 1880 w Pětrohrodźe) běše ruski slawist.
Žiwjenje
Srjeznjewskij narodźi so 1812 w ruskim Jaroslawlu, hdźež jeho nan při uniwersiće wuwučowaše. Jeho nan powoła so pozdźišo na Charkiwsku uniwersitu, hdźež tež sam mjez 1826 do 1829 na filozofiskej fakulće studowaše.
Wot lěta 1839 přebywaše nimale tři lěta hač do 1842 na pućowanju we wukraju. Wón pućowaše přez wšě zapadne a juhozapadne słowjanske kraje. W lěće 1840 přebywaše tež prěni króć w Hornjej a Delnjej Łužicy, hdźež jeho Smoler přewodźeše. Srjeznjewskij spisa prěnje ruske nastawki wo Serbach a zahaji studije wo Serbach w Ruskej. Po jeho nawróće do Ruskeje powoła so wón spočatnje na Charkiwsku uniwersitu. Wot lěta 1847 hač do swojeje smjerće wuwučowaše Srjeznjewskij na Pětrohródskej uniwersiće, hdźež běše mjez jeho šulerjemi tež Baudouin de Courtenay.
Srjeznjewskeho wopyta w Pětrohrodźe tež Jan Arnošt Smoler na swojej jězbje do Ruskeje 1859, nawjazujo literarne a překupske poćahi. Tež z druhimi serbskimi prócowarjemi haješe Srjeznjewskij zwiski. Wot lěta 1882 běše Srjeznjewskij čłon Maćicy Serbskeje.