cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wosebna maslenka
Wosebna maslenka (Ranunculus polyanthemus) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
Libotaty topoł
Libotaty topoł (Populus tremula) je rostlina ze swójby wjerbowych rostlinow (Salicaceae). Dalše serbske ludowe mjeno je wosyca.
Běła fijałka
Běła fijałka (Viola alba) je rostlina ze swójby fijałkowych rostlinow (Violaceae).
Wopisanje
Běła fijałka je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 5 hač 10 cm.
Łopjena su swětłozelene a 1 - 1,5 raz tak dołhe kaž šěroke a wutrobojće-jejkojte. Jich stołpik je wotstejo kosmaty.
Kćěje wot měrca hač apryla. Běłe kćenja docpěwaja dołhosć wot 1 hač 2 cm.
Stejnišćo
Rosće na ćopłych lěsnych a kerčinowych kromach, w swětłych bohatych na zelach lisćowych lěsach a na pućach. Preferuje w prawej měrje suche, wutkate, zwjetša wapnite hlinjane pódy w ćopłych połoženjach.
Rozšěrjenje
Rostlina wustupuje předewšěm w sewjernej Africe a kónčinach Srjedźneho morja a při nas dosaha sewerjnu hranicu jeje rozšěrjenja.
Kompleksny měchowc
thumb|300px|right|Kompleksny měchowc [[zahrodna swjatkownička|zahrodneje swjatkownički (''Paeonia officinalis)]] Jeli nastanu z jednoho kćenja z dweju abo wjace płodolistow wjacore hromadźe zrosćene měchowcy, tak jedna so wo kompleksny měchowc. Kompleksne měchowcy nastanu stajnje z nadstejnich płódnikow. Dokelž so jednotliwe měchi za čas symjenjoweho zrawjenju puknu, słušeja měchowcy a kompleksne měchowcy do sypacych płodow.
Kompleksne měchowcy wustupuja mjez druhim pola wjele magnolijam podobnym rostlinam, maslenkowych rostlin (Delphinium, Europska kubołnička atd.), swjatkowničkow a wjerbičkow.
Wosebita forma kompleksneho měchowca je jabłukowy płód. Pola tutych njesteja měchi swobodnje, ale su přez wóskowu włokninu wjazane abo wot njeje wobdate. Wotwisnje wot družiny płoda abo sorty (na. př. při jabłukach) je pak přichilnosć k wotewrjenju měchowcow na přerěz płoda hišće spóznajomna.
Wšědny brodačk
Wšědny brodačk je rostlina ze swójby słódkich trawow (łaćonsce: Danthonia decumbens, Poaceae).
22. januara
Narodniny
mini|upright=0.4|Gotthold Ephraim Lessing (* 22. januara 1729)
Wumrěće
mini|upright=0.4|Jan Skala († 22. januara 1945)
Wódna maslenka
Wódna maslenka (Ranunculus aquatilis) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
Wopisanje
Wódna maslenka je jednolětna rostlina abo trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 10 hač 200 cm.
Łopjena
Podnurjene łopjena su fajn rozdźělene a docpěwaja dołhosć wot 5 cm, mjeztym zo płuwanske łopjena su hač do nimale spódki třiškałobowe a kulowate.
Kćenja
Kćěje wot apryla hač septembra. Kćenja wusahuja po jednym z wody a docpěwaja wulkosć wot 1 hač 1,6 (2) cm. Při tym so běłe kćenjowe łopješka dótkaja. Jeli woda po sylnych spadkach steji přewysoko, tak zo kćenja njemóžeja z wody wusahuja, da kćenja zawrjene wostanu a so sam wopróša.
Stejnišćo
Rosće w stejacych abo pomału běžacych, wutkatych, zwjetša płonych, małowapnitych wodźiznach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Europje rozšěrjena.
23. januara
23. januara abo '''23. wulkeho róžka''' je třiadwacety dźeń gregorianiskeje protyki, tuž wostawa hišće 342 dnjow (343 w přestupnych lětach) hač do kónca lěta.
Brazzaville
Brazzaville je stolica a najwjetše město afriskeje republiki Kongo.
Brodawa
Brodawa (Bothriochloa) je ród ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
23. januara
Narodniny
thumb|Salvador Dalí
Brodawa
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Šěry topoł
Šěry topoł (Populus × canescens) je rostlina ze swójby wjerbowych rostlinow (Salicaceae). Wona je přirodna hybrida z běłeho topoła (Populus alba) a libotateho topoła (Populus tremula).
Wutrobojta maslenka
Wutrobojta maslenka (Ranunculus parnassiifolius) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
Wonjaty topoł
Wonjaty topoł (Populus balsamifera) je rostlina ze swójby wjerbowych rostlinow (Salicaceae). Wona słuša k sekciji Tacamahaca roda topołow (Populus).
Wšědny zybkowc
Wšědny zybkowc je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow łaćonsce: Neslia paniculata, Brasicaceae).
Cachorowa škripina
Cachorowa škripina (Scirpus cyperinus) je rostlina ze swójby cachorowych rostlinow (Cyperaceae). Dalše serbske mjeno je cachorowa syć.
Citronowa brodawa
Citronowa brodawa (Bothriochloa nardus) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Jan Bok
Jan Bok (němsce Johannes (tež Hans abo Hanns) Bock, łaćonsce Johannes Bocatius) (* 25. decembra 1569 we Wětošowje; † 12. nowembra 1621 w Uherskim Brodźe) běše delnjoserbski basnik, diplomat Sedmihródskeho wjerchowstwa a pedagoga.
Žiwjenje
Jan Bok narodźi so jako syn překupca Pětša Boka we Wětošowje. Wón studowaše w Drježdźanach a pozdźišo tež we Wittenbergu, hdźež běše Serb a kurwjerchowski lěkar Kaspar Peuker jeho wučer.
Bok skutkowaše w Prešovje a Košicach. W Košicach přewza wón w lěće 1599 wjednistwo ewangelskeje šule a 1604 bu z měšćanskim sudnikom. Za madźarsko-sedmihródskeho hrabju Bocskaj běše w diplomatiskej słužbje. Kejžor Rudolf II. zasudźi jeho za to k wjacorym lětam jatby w Praze.
Jan Bok liči k najwuznamnišim basnikam swojeho časa. Wón njeseše kejžorski titul Poeta laureatus ceasareus („skrónowany basnik”).
Zapadny topoł
Zapadny topoł (Populus trichocarpa) je rostlina ze swójby wjerbowych rostlinow (Salicaceae).
Dwukwětna fijałka
Dwukwětna fijałka je rostlina ze swójby Fijałkowych rostlinow (łaćonsce: Viola biflora, Violaceae).
Lisćowc
mini|Łopjena lisćowca [[Tatarski klon (Acer tataricum)]]
Jako lisćowc (tež lisćowy štom) so wšě štomy ze skupiny krytosymjenjakow woznamjenja we wotmjezowanju wot jehlinowcow chójnojtych.
Wot lisćowcow wobknježene rostlinowe zhromadnosće su lisćowe lěsy. Srjedźnoeuropske lisćowcy słuša k rodej klon (Acer), wólša (Alnus), brěza (Betula), hrab (Carpinus), hłohonc (Crataegus), buk (Fagus), jaseń (Fraxinus), wótrolist (Ilex), jabłučina (Malus), topoł (Populus), (Prunus), krušwina (Pyrus), dub (Quercus), wjerba (Salix), mučnica (Sorbus), lipa (Tilia) a wjaz (Ulmus).
Kopenhagen
Kopenhagen je stolica a najwjetše město Danskeje kaž tež kulturne a hospodarske srjedźišćo kraja. Leži na kupje Zeeland a ma nimale 600.000 wobydlerjow.
Město słuša k wuznamnym metropolam sewjerneje Europy a je woblubowany turistiski cil. Nadeńdźe so w samym wuchodźe Danskeje při Öresundźe, zwisku mjez Baltiskim a Sewjernym morjom.
Tirana
Tirana (njepostajena forma Tiranë, w lokalnym dialekće Tirona) je stolica a najwjetše město Albanskeje republiki. Leži w płoninje pod horu Dajti (1611 m) a ma něhdźe 420.000 wobydlerjow (ludličenje 2011). Po swójskich podaćach ma město wokoło 625.000 wobydlerjow a metropolowy rum někak 900.000. Tirana je kulturne, administratiwne a hospodarske srjedźišćo centralistisce organizowaneje Albanskeje a sydło albanskeho parlamenta a knježerstwa.
Pobrjóh Jadranskeho morja z přistawnym městom Durrës, druhim najwjetšim městom kraja, je jenož 30 kilometrow zdaleny. Tirana nadeńdźe so w mediterranskim klimowym pasmje.
Stawizny
W lěće 1920 sta so Tirana ze stolicu nowozałoženeje Albanskeje.
Třizubikata pihawka
Třizubikata pihawka (Orchis tridentata) je rostlina ze swójby orchidejowych rostlinow (Orchidaceae).
Sernjany
Sernjany ( Zerna) su wjes w srjedźišću hornjołužiskeho wokrjesa Budyšin, kotraž słuša wot 1994 do gmejny Ralbicy-Róžant. Hač do lěta 1974 běchu Sernjany samostatna gmejna z wjesnym dźělom Hrańca (wot 1957), po tym dźěl Róžeńčanskeje gmejny.
Geografija
thumb|left|Stara Sernjanska kowarnja Sernjany leža we wysokosći 147 metrow nad mórskej hładźinu na lěwym brjoze Klóšterskeje wody w serbskich Delanach. Susodne wjeski su Nowoslicy na sewjerowuchodźe, Hrańca na juhu a Róžant na sewjerozapadźe.
Stawizny
Po sydlišćowej formje jedna so wo rozšěrjeny kulowc. Prěnje historiske naspomnjenje jako Czscherna pochadźa urbarija krajneho bohotstwa Hornjeje Łužicy z lěta 1419. Po Arnošće Muce wotwodźuje so wjesne mjeno wot sornow, prawdźepodobniša je pak hladajo na prěnju dokumentowanu formu wotwodźenka wot ćernjow. Ležownostne knjejstwo porno susodnym wsam klóšter njewukonješe, ale hižo 1570 naspomnjene ryćerkubło we wsy samej. Cyrkwinsce słušachu Sernjany do wutworjenja Ralbičanskeje wosady w lěće 1716 do Chrósćic.
Dnja 4. julija 1787 zniči wulki woheń nimale cyłu wjesku a tež knježi dwór ze wšěmi pódlanskimi twarjenjemi, młyn a kowarnju. Při dalšim wohnju wotpali 24. awgusta 1884 šěsć statokow.
W Druhej swětowej wójnje padny 12 Sernjanskich muži. Sernjany same běchu kaž susodne wsy w poslednich dnjach wójny wot ćežkeho wojowanja potrjechene.
Nazymu 1981 bu něhdyši Sernjanski hród zwottorhany.
Wobydlerstwo
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 160 wobydlerjow, kiž běchu bjez wuwzaća Serbja. Arnošt Černik zwěsći 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot 98 %.
Wosobiny
mini|center|upright=1.7|Powětrowy wobraz Sernjan (2018)
Helsinki
Helsinki ( ) je stolica a najwjetše město Finskeje. Leži na juhu kraja při Finskim zaliwje a ma něhdźe 630.000 wobydlerjow.
W lěće 2000 bě Helsinki jedna z dźewjeć kulturnych stolicow Europy.
Zapadna pihawka
Zapadna pihawka (Orchis simia) je rostlina ze swójby orchidejowych rostlinow (Orchidaceae).
Syćinkowe rostliny
Syćinkowe rostliny su swójba symjencowych rostlinow ( Tofieldiaceae, Spermatophyta). Wobsahuje sćěhowace rody:
Korjenita škripina
Korjenita škripina (Scirpus radicans) je rostlina ze swójby cachorowowych rostlinow (Cyperaceae). Dalše serbske mjeno je korjenita syć.
Hajowa fijałka
Hajowa fijałka je rostlina ze swójby Fijałkowych rostlinow (łaćonsce: Viola riviniana, Violaceae).
Cokorina
Cokorina (Saccharum) je ród ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Žuricy
Žuricy ( Säuritz) su wjes w hornjołužiskim wokrjesu Budyšin, kotraž słuša ke gmejnje Pančicy-Kukow. Maja wobydlerjow.
Geografija
thumb|Burski statok w Žuricach Wjeska namaka so we wužłobinje zapadołužiskeje pahórčiny něhdźe štyri kilometry juhowuchodnje Halštrowa. Na wjace hač 280 metrow wysokich kopcach zapadnje a sewjerozapadnje Žuric namaka so granodiorit blisko pod zemju. Wjesne hona maja přestrjeń wot 3 km².
Susodne wsy su Kašecy a Hłupońca w sewjerowuchodźe, Porchow w juhu a Jědlow w sewjerozapadźe.
Stawizny
Wjes naspomni so k prěnjemu razej we wopismje klóštra Marijina hwězda z lěta 1357 jako Zuricz. Woznam wjesneho mjena je dotal njejasny. Za lěto 1476 je knježe sydło zapisane, kiž so pak pozdźišo jenož hišće jako wudwór pomjenowa. Hač do 19. lětstotka dyrbjachu někotre burske statoki klóštrej dawki płaćić. W 17. lětstotku dóńdźe k njeměram, jako zwyši klóšter dawki. W lěće 1652 wotpokazachu Žuričenjo žadanje klóštra, přichodnje za njón předźeno přasć.
Wobydlerstwo
Po Mukowej statistice mějachu Žuricy we 1880tych lětach 157 wobydlerjow, mjez nimi 86 Serbow (55 %) a 71 Němcow. Arnošt Černik zwěsći 1956 serbskorěčny podźěl wobydlerstwa Žuričanskeje gmejny wot jenož hišće 38,2 %. Hač do dźensnišeho leži wjeska při rěčnych mjezach serbšćiny.
W lěće 1925 bě mjez 164 wobydlerjemi 93 ewangelskich (57 %) a 71 katolskich. Žuricy su nimo Kašec a Hłupońcy jedna z třoch gmejnskich dźělow Pančic-Kukowa bjez katolskeje wjetšiny. Ewangelscy wěriwi słušeja wot lěta 1875 k Porchowskej wosadźe (prjedy do Hodźija), katolscy chodźa wot 1772 do Wotrowa.
Čeburaška
thumb|445px|Krokodil Gena a Čeburaška na Sowjetskej [[listowa znamka|listowej znamce, kotraž wuda so 18. februara 1988.]] Čeburaška (rusce: Чебурашка ) je wumyslene barikojte zwěrjatko ze cymtbarbnym kožuchom, hoberskimaj wušomaj, miłym mjezwočom z wulkimaj dobroćiwymaj wokomaj; dźe na zadnimaj nohomaj a ma staturu kaž pjećlětne dźěćo. Wot lěta 1965 wustupuje w powědkach Eduarda Uspenskeho, ale tež w dźiwadłowych kruchach a trikowych filmach, spisanych wot Sojuzmultfilma a inscenowanych wot Romana Kačanova. W poslednje mjenowanych je Leonid Švarcman dźensa najbóle znaty napohlad figury wuhotował, kotryž dósta swój hłós wot Klary Rumjanoveje.
Kak je so wšitko započało?
Čeburaška je so w jara wulkim měsće wot sadarja w importowanym kašćiku z oranžemi namakał. Najskerje je z tropow přišoł a jědši oranže je tam znutřka wusnył. Sadar jeho do zwěrjenca njese, ale tam nochcedźa jeho akceptować, dokelž je zwěrjo we wědomosći cyle njeznate. Potom přińdźe k butikarjej zo by we wukładnym woknje dźěłał a bydli w telefonowej budce. Jako samotny krokodil Gena z pomocy anonsy přećelow pyta, so wón a Čeburaška zeznajomitaj a hromadźe wostanjetaj.
Pozadk
Hačrunjež su wosoby a objekty po činje typiske za Sowjetsku, so pak njepostaji, wo kotry kraj dźe. Krokodil Gena bydli w jara wulkim měsće a dźěła kaž krokodil w zwěrjencu.
Škodopřejna wowka Šapoklak ze šćurojtej Larisku woběmaj złe kluby čini.
Pihawka (Limodorum)
Pihawka (Limodorum) je róḋ ze swójby orchidejowych rostlinow (Orchidaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Złota maslenka
Złota maslenka (Ranunculus auricomus) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
Prawa cokorina
Prawa cokorina (Saccharum officinarum) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae). Dalše serbske mjeno je cokorowa sćina.
Šumicha
thumb|left Šumicha ( Шумиха) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w Kurganskej oblasći něhdźe 150 kilometrow zapadnje Kurgana. Ma něhdźe 17 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1892 załožiło a ma wot lěta 1944 měšćanske prawa.
Blind Judgement
Blind Judgement běše serbska metal formacija, kiž skutkowaše mjez 2001 a 2006. Wosebitosć skupiny běše jeje twjerdy stil, kotryž je skupinu k najtwjerdšej serbskej skupinje činił. Wot Blind Judgement eksistuja wjacore natočenja.
Stawizny skupiny
W lěće 2001 wot Mateja, Jana, Romana a Měrćina na iniciatiwu Mateja a Jana załožena, zwučowaše skupina tehdy hišće pod mjenom S.O.. Tež prěnjej wustupaj złoži skupina pod tutym mjenom, ale hižo z Veroniku. Ze změnu wobsadźenja (Roman wopušći skupinu a Christof so přidruži) so tež mjeno změni. W slědowacych lětach hraješe skupina na přikład na Battle of the bands, w Budyšinje, Kamjencu, Haslowje, Chrósćicach a hišće na wjele druhich městnach. W lěće 2004 Syman do skupiny jako druhi spěwar zastupi. W běhu dalšeho lěta Matej wustupi. Slědowachu wustupy na přikład na Nukstocku a Dnjach młodźiny. 2006 so skupina rozpušći, k tomu so organizowaše hudźbny wječork "The Last Gathering" wot Barakki a skupiny Blind Judgement. Běše to wotchadnička (tam pomjenowana jako wodka-dnička, skupina poskićeše za wšitkich wódku) skupiny, kiž so tam wot jewišća kaž tež připosłucharjow porjedźi.
Auerbach (Bohotska)
Auerbach/Vogtl. je sakske město w Bohotskim wokrjesu, při zapadnym kóncu Rudnych horin. Wulke wokrjesne město nadeńdźe so 18 kilometrow wuchodnje Pławna a 25 kilometrow južnje Šwikawy a ma něhdźe 19.000 wobydlerjow. Třeće najwjetše město krajneho wokrjesa je zdobom srjedźišćo wuchodneje Bohotskeje. Přez Auerbach běži rěčka Göltzsch.
Hród Auerbach bu w 11. lětstotku natwarjeny a k prěnjemu razej hižo w lěće 1122 naspomnjeny. Sydlišćo same naspomni so hakle w lěće 1282 jako sydło wěsteho knjeza Conradus de Urbach we wopismje. Srjedźowěkowske město natwarješe so w běhu 14. lětstotku přez bohotow z Pławna.
Hač do lěta 1995 bě Auerbach ze zarjadniskim sydłom krajneho wokrjesa ze samsnym mjenom.
Pisana čećorica
Pisana čećorica (Securigera varia) je rostlina ze swójby łušćinowcow. Wona bu prjedy rodej Coronilla přirjadowana.
Wopis
Pisana čećorica je wjacelětna, zelišćowa rostlina. Wona docpěwa wysokosć wot 80 cm.
Stołpiki su hranite.
Lisćowe łopjena su pjerite a z krótkim stołpikom.
Rostlina kćěje wot meje hač do oktobra. Wokołk wobsahuje maksimalnje 20 kćenjow.
Łušćinowy płód docpěwa dołhosć wot 25 hač do 50 mm. Wón je štyrihranity z hokatim pyskom.
Stejnišćo
Wona rosće na suchich łukach, pućnych kromach, pod kerčinami a na ladźe; na wapnu. Rostlina preferuje wapnojtu pódu.
Rozšěrjenje
Pisana čećorica je w nimale cyłej Europje, w Kawkazu a Małoaziji rozšěrjena.
W ratarstwje
Pisana čećorica je picowanska rostlina.
Synonymy
<br style="clear:left;" />
Zgorzelec
Zgorzelec je město w pólskim dźělu Hornjeje Łužicy a něhdyši wuchodny dźěl Zhorjelca. Leži na juhozapadźe Pólskeje w Delnjošleskim wojewódstwje na prawym, wuchodnym brjoze Łužiskeje Nysy a ma něhdźe 30.000 wobydlerjow. Je tuž štwórte najwjetše město Hornjeje Łužicy a zarjadniske sydło Zgorzeleckeho powiata.
Hač do kónca Druheje swětoweje wójny bě dźensniši Zgorzelec wuchodne předměsto Zhorjelca a słušeše k Němskej. Wot lěta 1998 tworitej wobě měsće zhromadne „europske město“.
Schleswigsko-Holsteinska
Schleswigsko-Holsteinska (prjedy, , ) je zwjazkowy kraj na sewjeru Němskeje z 2,9 milionami wobydlerjow. Leži mjez Sewjernym a Baltiskim morjom při hranicy z Danskej a ma nimale tři miliony wobydlerjow. Krajna stolica je Kiel.
Dźensniši kraj załoži so dnja 23. awgusta 1946 z něhdyšeje pruskeje prowincy Schleswigsko-Holsteinskeje.
Geografija
Kraj mjezuje z Mecklenburgsko-Předpomorskej na juhowuchodźe a z Hamburgom a Delnjej Sakskej při Łobju na juhu. K Schleswigsko-Holsteinskej słušeja tež Sewjerofriziske kupy kaž na přikład Sylt w Sewjernym morju a kupa Fehmarn w Baltiskim morju.
Města
Najwjetše města Schleswigsko-Holsteinskeje su:
Lisćina słowjanskich ludow
W srjedźnej Europje
W Pólskej su:
Schleswigsko-Holsteinska
Politika
Z ministerskim prezidentom Schleswigsko-Holsteinskeje je wot 27. junija 2017 Daniel Günther (CDU). Wón nawjedowaše najprjedy koaliciju z CDU, Zelenych a FDP, tak mjenowanu „Jamaika-koaliciju“, a wot lěta 2022 čorno-zelenu koaliciju.
Lisćina słowjanskich ludow
W srjedźnej Europje
W Němskej su:
W Čěskej su:
W Słowakskej su:
We wuchodnej Europje
W Ruskej su:
W Ukrainje su:
W južnej Europje
W Słowjenskej su:
W Chorwatskej su:
W Bołharskej su:
Socialdemokratiska strona Němskeje
Socialdemokratiska strona Němskeje ( Sozialdemokratische Partei Deutschlands, skrótka SPD) je politiska strona w Němskej, kotraž bu dnja 23. meje 1875 na iniciatiwu Augusta Bebela załožena a je tuž najstarša do dźensnišeho wobstejaca němska strona. Na čole strony stejitaj Saskia Esken (wot decembra 2019) a Lars Klingbeil (wot decembra 2021).
Hač dotal staješe SPD štyri króć němskeho zwjazkoweho kanclera a bě na dwanaće wot cyłkownje 25 zwjazkowych kabinetow wobdźělena. Wot decembra 2021 je wona dźěl amploweje koalicije pod nawodom Olafa Scholza.
W tuchwilnym 20. němskim zwjazkowym sejmje ma SPD 206 wot cyłkownje 736 sydłow a twori tuž najsylnišu frakciju w parlamenće.
Barysaw
thumb|left
Barysaw je město w Minskowskej oblasći w Běłoruskej. Je zarjadniske sydło Barysawskeho rajona.
Leži při rěce Bjarezina (přitok Dnjepra) něhdźe 70 kilometrow sewjerowuchodnje Minska.
Ma něhdźe 143 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1102 prěni raz naspomniło.
Walizišćina
Walizišćina (tež kymrišćina, walizisce Cymraeg abo y Gymraeg) je keltiska rěč, kotraž so we Waliziskej, w Jendźelskej při hranicy z Waliziskej a w enklawach po cyłym swěće rěči. Walizišćina je dźensa najbóle wužiwana keltiska rěč na swěće a rěči so wot wokoło 750 tysac ludźi.
Jabłukowy płód
thumb|[[Zahrodna jabłučina|Jabłučina (Malus domestica): přerěz přez jabłukowy płód]] Pod jabłukowym płodom rozumja w rostlinskej morfologiji přez wóskowu włokninu zwjazane kompleksne měchowcy.
Walizišćina
Na rozdźěl wot bretonšćiny je walizišćina hišće jara witalna, dokelž bu přeco hišće wot wjele dźěći jako maćeršćinu nawuknjena a so wot wšěch towaršnostnych worštow rěka. Wuhlady, rěč wobchować, su tohodla relatiwnje dobre, dokelž zo walizišćina hišće nad zwisowacym rěčnym teritorijom disponuje; w někotrych krajnych dźělach, wosebje w sewjerje, staja waliziskorěčnicy tež dźensa hišće wjetšinu, z podźělom wot hač do 70 %. Za čas poslednich dźesać lět je procentualny podźěl rěčnikow konstantnje wostaja, mjeztym zo do toho pomału, ale njepřestawajcy wotewza; absolutna ličba rěčnikow je so samo zaso zwyšiła. Wot załoženja swójskeho waliziskeho parlamenta, National Assembly for Wales / Cynulliad Cenedlaethol Cymru, buchu naprawy k spěchowanju walizišćiny hišće intensiwniše. Nimo toho je walizišćina hordosć a identitu wuskutkowacy element wjele Walizičanow, samo jeli ju sam wjace njewobknježa.
Po ludličenju wot lěta 2001 rěči wokoło 21 % Walizičanow rěč. Wobmjezowane znajomosće walizišćiny (na př. jenož čitanske znajomosće) maja něhdźe 8 % wobydlerstwa. Zo su wuhlady na wobchowanje rěče přiwšěm dobre, zwisuje předewšěm z tym, zo koncentruje so jendźelšćina w měšćanskich regionach Waliziskeje, mjeztym zo su nakrajne regiony, hdźež poměrnje mało ludźi bydli, často hišće přewažnje waliziskorěčne.
Jabłukowy płód
Jabłukowe płody su typiske za Rosaceen-podtribus jadrješkosadowych rostlinow (Pyrinae). Znate přikłady su mjeno dawace jabłuko, krušwina a kwětlowc, ale tež wjerjebiny k tomu słušeja.
Walizišćina
Wurjekowanje
thumb|300px|Pozicija [[formantow pola rěčnika walizišćiny z Bangor.]] Waliziski alfabet wobsahuje slědowace pismiki:
a b c ch d dd e f ff g ng h i j l ll m n o p ph r rh s t th u w y
ch, dd, ff, ng, ll, ph, rh und th liča so jako swójske pismiki a wobjednawaja so tež při zrjadowanju w słownikach jako tajke.
k, q, v, x a z njewustupuja we waliziskich słowach; j jewi so jeničce w jendźelskich požčonkach.
Chorwatšćina
Chorwatšćina (hrvatski jezik) je južnosłowjanska rěč chorwatskeho wobydlerstwa wosebje w Chorwatskej a Bosniskej a Hercegowinje. Bazěruje runje kaž tež bosnišćina a serbišćina na wuchodohercegowskej štokawskej narěči.
Walizišćina
Wurjekowanje
Wokale móžeja krótke abo dołhe być:
Chorwatšćina
Gramatika
Chorwatšćina ma sydom padow, dwaj numerusaj a tři genusy.
Walizišćina
Wurjekowanje
Přizwukowanje leži, wot mało wuwzaćow wothladane, na druhej poslednjej złóžce: brénin = „kral“, brenhínes = „kralowka“, breninésau = „kralowki“. Jedne mało wuwzaćow je Cymráeg = „waliziski“.
Chorwatšćina
Gramatika
300px|right
thumb|250px|Kónčiny, hdźež so chorwatšćina rěči (staw 2006)
Serbski institut
thumb|Sydło Serbskeho instituta na Dwórnišćowej w Budyšinje
Serbski institut z.t. je zwonkauniwersitna slědźerska institucija, kotraž so 1992 zhromadnje wot Swobodneho stata Sakska a Kraja Braniborska załoži a so hłownje přez Załožbu za serbski lud spěchuje. Po wustawkach wobsteji jeho nadawk w přeslědźenju a hajenju serbskeje rěče, stawiznow a kultury Serbow Hornjeje a Delnjeje Łužicy w přitomnosći a zašłosći kaž tež w zběranju a archiwěrowanju za to trěbnych materialijow. Dźěło instituta wobsahuje tohorunja komparatistiske slědźenje na polu mjeńšinow w Europje. Serbski institut je po prawniskej formje zapisane towarstwo, kotrež Hauke Bartels jako direktor nawjeduje.
Serbski institut ma sydło na Dwórnišćowej w Budyšinje a wudźeržuje delnjołužisku wotnožku na Bebelowej w Choćebuzu. Wón je wudawaćel sorabistiskeho a kulturnowědomostneho časopisa Lětopis a rjadu monografijow Spisy Serbskeho instituta, kotrejž w Ludowym nakładnistwje Domowina wuchadźataj. Přirjadowanej stej institutej Serbska centralna biblioteka a Serbski kulturny archiw. Institucija so prawidłownje wot wědomostneje, mjezynarodnje wobsadźeneje, přirady a druhich ekspertow ewaluěruje.
Stawizny
W slědźerskim wusměrjenju nawjaza Serbski institut na tradiciju Instituta za serbski ludospyt. Tutón so 1. meje 1951 pod wjednistwom Pawoła Nowotneho w Budyšinje załoži a bě wot 1. awgusta 1952 Němskej akademiji wědomosćow w Berlinje (wot 1972 Akademija wědomosćow NDR) přirjadowany.
Přispomnjenje
<references group="A" />
Dulkata smjetanka
Dulkata smjetanka (Filipendula vulgaris, syn. Filipendula hexapetala ) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Wopis
Dulkata smjetanka je wjacelětna rostlina, kotraž docpěje wysokosć wot 30 hač 60 (90) cm. Čerstwe zelo je glykosidow dla słabje jědojte.
Jednotliwe korjenje su dulaće stołstnjene a słuža rostlinje jako składowanski organ.
Łopjena
Paproćojte łopjena su na woběmaj stronomaj zelene, pjerite z 21-81 hrubje zubatymi łopjenami.
Kćenja
Kćěje wot junija hač julija. Wona ma zwjetša 6 kćenjowe łopješka, kotrež docpěja dołhosć wot 5 hač 10 cm. Jeje krónowe łopješka zwonka zwjetša su čerwjenojte. Běłe kćenja steja w njeprawych wokołkach.
Płody
Płody su kosmate, rune a zrunane.
Stejnišćo
Wona rosće na suchich łukach, w kerčinach, na lěsowych kromach a swětłych lěsach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Europje a w Aziji rozšěrjena.
Česačk
Česačk (Cynosurus) je ród ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Lěsna škripina
Lěsna škripina (Scirpus sylvaticus) je rostlina ze swójby cachorowych rostlinow (Cyperaceae). Dalše serbske mjeno je lěsna syć.
Majkop
Majkop je město z něhdźe 144.000 wobydlerjemi w juhu Ruskeje, kotrež je zdobom stolica Adygiskeje republiki. Leži něhdźe 1.250 kilometrow južnje Moskwy.
Lěsna škripina
Wopis
Lěsna škripina je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 30 hač do 100 cm. Rostlina wutwori tež njekćějace kiješki.
Majkop
Dźensniše sydlišćo je so hakle w lěće 1857 jako ruska twjerdźizna załožiło.
Lěsna škripina
Wopis
Stołpik je třhranity.
Łopjena
Płone, błyšćace zelene łopjena su na kromje hrube a docpěwaja dołhosć wot 1 m a šěrokosć wot 2 cm.
Stejnišćo
Rosće na mokrych łukach, na lěsnych bahnach a na hatnych kromach. Preferuje chłódne pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w nimale cyłej Europje rozšěrjena.
Holanska fijałka
Holanska fijałka je rostlina ze swójby Fijałkowych rostlinow (łaćonsce: Viola montana, Violaceae).
Peking
Peking ( 北京 – Beijing) je stolica a jedne z najwjetšich městow Ludoweje republiki Chiny a jeje tradicionelne politiske srjedźišćo. Z wjace hač 21 milionami wobydlerjow je zdobom jedne z najwjetšich městow cyłeho swěta a ma wjace hač třitysaclětne stawizny. Mjeno Beijing woznamjenja „sewjerna stolica“ (přir. Nanjing, „južna stolica“).
Hórča fijałka
Hórča fijałka je rostlina ze swójby Fijałkowych rostlinow (łaćonsce: Viola collina, Violaceae).
Žołmjaca maslenka
Žołmjaca maslenka (Ranunculus fluitans) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae). Dalše serbske mjeno je žołmjawka.
Jěžowy česačk
Jěžowy česačk (Cynosurus echinatus) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Pihawka (Traunsteinera)
Pihawka (Traunsteinera Rchb. (1842)) je ród ze swójby orchidejowych rostlinow (Orchidaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Ćěmnozelena škripina
Ćěmnozelena škripina (Scirpus georgianus) je rostlina ze swójby cachorowych rostlinow (Cyperaceae). Dalše serbske mjeno je ćěmnozelena syć.
Hryst
Hryst (Camelina) je ród ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Delčewo
Delčewo ( Делчево) je małe makedonske město blisko makedonsko-bołharskeje hranicy. Delčewo je mjenowane po makedonskim rewolucionarje Goce Delčew. Gmejna Delčewo ma přestrjeń wot 423 km² a 22 sydlišća, to rěka:
K městu słušeja wsy Bigla, Wetren, Wirče, Wratislawci, Gabrowo, Grad, Dramče, Dźwegor, Iliowo, Kiseliva, Kosowo Dabje, Now Istewnik, Očipala, Poleto, Razlowci, Selnik, Stamer, Star Istewnik, Trabotiwište, Turija a Čiflik.
W tutej gmejnje bydla 17.713 wobydlerjow wot kotrychž 10.454 su w gmejnskim centrumje, to rěka w měsće Delčewo.
Hórska fijałka
Hórska fijałka je rostlina ze swójby Fijałkowych rostlinow (łaćonsce: Viola hirta, Violaceae).
Syćinka
Syćinka (Tofieldia) je ród ze swójby syćinkowych rostlinow (Tofieldiaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Aktionsfront Nationaler Sozialisten/Nationale Aktivisten
Aktionsfront Nationaler Sozialisten/Nationale Aktivisten bě ekstremistiska nacistiska organizacija w Němskej. Předsyda bě Michael Kühnen. Organizacija bu w lěće 1977 załožena a w lěće 1983 zakazana.
Myšowka
Myšowka (Myosurus) je ród ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Konjaca fijałka
Konjaca fijałka je rostlina ze swójby Fijałkowych rostlinow (łaćonsce: Viola canina, Violaceae).
Bukowc
Bukowc ( Bocka) je mała hornjołužiska wjeska w Budyskim wokrjesu, kotraž słuša k Porchowskej gmejnje.
Geografija
Sydlišćo nadeńdźe so južnje Wotrowa wyše Klóšterskeje wody na jeje zapadnym boku. Při rěčce samej nadeńdźe so Kamjentny młyn. Susodne wsy su Nowe Městačko a Wotrow na sewjeru, Jědlica na wuchodźe, Horni Wujězd na juhowuchodźe, Hłupońca na juhozapadźe a Kašecy na zapadźe.
Přez Bukowc wjedźe kolesowarska a pućowanska šćežka přez Nowe Městačko ke klóštrej Marijina hwězda.
Stawizny
Wjeska naspomni so prěni raz w lěće 1357 jako Buckow. W lěće 1670 a znowa 1858 mjenuje so Bukowčanske ryćerkubło jako mějićel ležownostneho knjejstwa.
Hač do lěta 1932 běše wjeska samostatna gmejna, doniž njebu zagmejnowana do Hłupońcy. Wot 1957 słušeše ke gmejnje Kašecy-Hłupońca, kotraž bě wot lěta 1974 dźěl Wotrowskeje gmejny. Jako so tuta w lěće 1994 do Pančic-Kukowa zagmejnowa, bu Bukowc do Porchowskeje gmejny přerjadowany.
Wobydlerstwo
We 1880tych lětach měješe Bukowc po Statistice Łužiskich Serbow wot Arnošta Muki cyłkownje 43 wobydlerjow, z nich 32 Serbow (74 %) a jědnaće Němcow. W lěće 1925 běchu wot tehdy 33 wobydlerjow 26 ewangelskich a sedmjo katolskich. Ewangelscy wobydlerjo přisłušeja Wujězdźanskej wosadźe a katolscy Wotrowskej.
mini|center|upright=1.7|Powětrowy wobraz Bukowca z Kamjentnym młynom (prědku)
Kawadarci
Kawadarci je město w srjedźnej Makedonskej, we Tikweš a je centrum wokrjesa Tikweš. Město Kawadarci leži na wysokosći mjez 230 a 270 metrow. Hladajo pochada słowa Kawadarci eksistuja wjele měnjenjow, mjez nimi najwoblubowaniše je tute wo wowčera kiž je pytal swoju kruwu, a wědomostne mjeno Kawadarci pochadźa z nowogrjekskeho słowa Kawadion- droha plasć.
Marja Grólmusec
thumb|Marja Grólmusec na listowej znamce NDR (1959). Marja Grólmusec (němsce Maria Karoline Elisabeth Grollmuß; * 24. apryla 1896 w Lipsku; † 6. awgusta 1944 w koncentraciskim lěhwje Ravensbrück) bě serbska publicistka, wučerka, spjećowarka a wopor nacionalsocializma.
Młode a studijne lěta
Marja Grólmusec so 24. apryla 1896 jako dźowka z Radworja pochadźaceho promowowaneho filologu a šulskeho nawodu Jana Grólmusa w Lipsku narodźi. Jako so w swójbje znamjenja tuberkulozy jewjachu, natwari nan w Radworju chěžu, hdźež woni přez lěćne měsacy přebywachu. Marja Grólmusec kubłaše so w religioznym, byrgarsko-humanistiskim zmysle a wopyta wot 1902 do 1910 Prěnju katolsku byrgarsku šulu w Lipsku a po tym lěto katolsku holčacu šulu w Belgiskim Lüttichu. Wot lěta 1912 do 1917 wukubła so wona na Lipšćanskej Druhej wyšej šuli za holcy z wučerskim wustawom Huga Gaudiga a sta so w lěće 1918 z čłonku Maćicy Serbskeje.
Jako wučerka skutkowaše wona 1918 jenož krótko w Byrgarskej šuli Lipsk-Reudnitz a nachwata 1920 maturu na Měšćanskim studijnym seminarje w Lipsku. Po tym přizamkny wona stawizniski a filologiski studij na uniwersitomaj w Lipsku a Berlinje, ale tež w Šwicarskej, Francoskej a Čěskosłowakskej. W lěće 1925 wotpołoži wona statny eksamen w Lipsku a sta so na lěto ze studijnej asesorku při wučerskim seminarje Augustinskich rjadniskich sotrow w Badenskim Offenburgu. Po studiju zapoda Marja Grólmusec w Lipsku jeje disertaciske dźěło „Joseph Görres und die Demokratie“, kotrež so pak najprjedy wotpokaza. Hakle 1932 spožči so jej titul dr. phil., po tym zo wudospołnjenu disertaciju pódla dźěła 1929 znowa zapoda.
Čas Weimarskeje republiki
Hižo za čas studija angažowaše so Marja Grólmusec, wobwliwowana wot demokratiskich a socialistiskich nahladow, we wšelakich towarstwach. Tak přistupi wona 1923 młodźinskej organizaciji Windthorstbund katolskeje strony Centrum, hdźež tež za nowinu „Das junge Zentrum“ pisaše. Hižo bórze na to bu wona čłonka socialdemokratisce wusměrjeneho socialistiskeho studentskeho zwjazka w Lipsku. Wot lěta 1926 dźěłaše Marja Grólmusec jako žurnalistka w Frankobrodźe nad Mohanom za lěwicarsko-katolsku nowinu „Rhein-Mainische Volkszeitung“, pozdźišo tež za „Deutsche Republik“ a skutkowaše w dźěłowym kruhu něhdyšeho kanclera Josepha Wirtha (Centrum), kotryž běše zdobom wudawar nowinow.
Marja Grólmusec so politisce wosebje za socialne temy angažowaše, chabłaše pak w jeje politiskej podpěry. Wona wzda so přistajenja při nowinomaj, zastupi 1927 do politiskeje strony SPD a dźěłaše na wšelakorych městnach w Berlinje a Budyšinje a jako swobodna žurnalistka. Ale hižo 1929 přizamkny so wona KPD, z kotrejež so pak w samsnym lěće zaso wuzamkny a přistupi komunistiskej stronje Kommunistischen Partei-Opposition. Tu wobdźěła prašenja dźěłarnistwow a přizamkny so 1932 zhromadnje z komunistiskimaj politikarjomaj Paulom Fröhlichom a Jacobom Walcherom Socialistiskej dźěłaćerskej stronje Němskeje (SAP), kotraž so z lěwicarskeho boka SPD wutwori. Marja Grólmusec podpěra tu wosebje předsydu strony Maxa Seydewitza a kandidowaše 1932 dwójce njewuspěšna jako zapósłanča za Němski sejm we wólbnym wokrjesu Drježdźany-Budyšin. Po tym zo so 1933 rozpušćenje strony wot wjetšiny wotpokaza, so wona ze SAP wuzamkny, a zastupi ze Seydewitzom znowa do SPD.
Čas nacionalsocializma
mini|Połpostawa Marje Grólmusec před Radworskej šulu Po tym zo nacionalsocialisća w januarje 1933 móc přewzachu, přesydli so Marja Grólmusec do Radworja. Wjeska bu ilegalne zetkanišćo a přechodna stacija přesćěhanych na puću přez čěskosłowaksku hranicu. Ale tež Grólmusec sama dźěłaše často jako kurěr a jědźeše mjez druhim k Seydewitzej do Prahi, nawjedowarjej mjeztym zakazanej SAP. Pola njeho planuje ze studijnym přećelom Hermannom Reinmuthom wudaće ilegalneje nowiny „Čerwjenych łopjenow“ („Rote Blätter“). Nimo toho hromadźi wona pjenjezy, zo by swójbam jatych pomhała.
Po denunciaciji buštaj Marja Grólmusec a Hermann Reinmuth 7. nowembra 1934 zajatej. Wona bu spočatnje w Drježdźanach zajata, před Drježdźanskim ludowym sudniskim dworom wobskoržena a 23. nowembra 1935 přihotow wulkopřerady dla k šěsć lětam (Reinmuth k sydom lětam) w chłostarni zasudźena a do Waldheima, njedaloko Kamjenicy přewjezena. Namjety Gestapo serbskich spjećowarjow wobčušlić wona wotpokaza a so w decembru 1940 koncentraciskemu lěhwej Ravensbrück přepoda. Tři lěta pozdźišo zemrě tam 6. awgusta 1944 na přepozdźe a pod njeznjesomnymi wuměnjenjemi přewjedźenej operaciji tumora. Popjelnica so 22. septembra 1944 na Radworskim kěrchowje pochowa.
Počesćowanja
mini|Wopomnjenska tafla při dróze dr. Marje Grólmusec w Budyšinje W Budyšinje, Wojerecach, Lipsku a dalšich gmejnach Łužicy su dróhi pomjenowane po Mari Grólmusec. Zakładna a wyša šula w Slepom kaž tež w Radworju noša jeje mjeno.
Serjebrjanyje Prudy
thumb|left
Serjebrjanyje Prudy su sydlišćo měsćanskeho typa w oblasći Moskwa.
Leža při rěce Osjotr něhdźe 160 kilometrow juhowuchodnje Moskwy.
Ma něhdźe dźewjeć tysac wobydlerjow. Sydlišćo je so w lěće 1571 prěni raz naspomniło a maja wot lěta 1961 měšćanske prawa.
Fijałkowa pihawka
Fijałkowa pihawka (Limodorum abortivum) je rostlina ze swójby orchidejowych rostlinow (Orchidaceae).
Wopisanje
Fijałkowa pihawka je trajne zelo, kotrež docpěje wysokosć wot 20 hač 50 cm. Nima chlorofyl.
Lisćina słowjanskich kmjenow
hlej tež: Słowjenjo
Slědowaca lisćina zestaja so z dweju runinow: z wotpowědneho skupinskeho mjena kmjenow a jich sydlenskeho wobwoda a z lisćiny přirjadowanych kmjenow.
Fijałkowa pihawka
Wopisanje
Łopjena su šupiznojte.
Kćěje wot meje hač julija. Wioletne, zrunane kćenja steja po štyrjoch hač po wosmjoch w 30 cm dołhim, čumpatym kwětnistwje a docpěja wočinjene šěrokosć wot 4 hač 5 cm. Wotroha je dele naměrjena a docpěje dołhosć wot 15 hač 25 mm. Kćenjowe łopješka su helmojće hromadu chilene. Hubka je jejkojta a na kromje zubata.
Lisćina słowjanskich kmjenow
We Łužicy
To je wuchodne křidło staroserbskeje rěče.
Fijałkowa pihawka
Stejnišćo
Rosće w ćopłych chójnowych a měšanych lěsach a na połsuchich trawnikach. Ma radšo bazowe pódy.
Lisćina słowjanskich kmjenow
Mjezy rěkomaj Solawu a Łobjom
To je zapadne křidło staroserbskeje rěče.
Wuchodni Słowjenjo
Wuchodni Słowjenjo sydla abo sydlachu w Ruskej, Běłoruskej, na Ukrainje, w Moldawskej a Rumunskej.
Južni Słowjenjo
Južni Słowjenjo (grjek./łaćon. Sclavenoi/Sclaveni) sydla abo sydlachu w krajach něhdyšeje Juhosłowjanskeje (Słowjenska, Chorwatska, Bosniska a Hercegowina, Serbiska, Čorna Hora, Sewjerna Makedonska, Kosowo), w Bołharskej a jako awtochtone mjeńšiny w Italskej, Awstriskej, Madźarskej, Rumunskej a Grjekskej.
Kamyšin
thumb|left Kamyšin je město w juhu Ruskeje federacije. Leži při Wolze w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Wolgograd a ma něhdźe 113 tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1668 załožiło a ma wot lěta 1780 měšćanske prawa.
Lěsna fijałka
Lěsna fijałka je rostlina ze swójby Fijałkowych rostlinow (łaćonsce: Viola reichenbachiana, Violaceae).
Ptačulinka
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Najmjeńša myšowka
Najmjeńša myšowka (Myosurus minimus) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
Kulojta pihawka
Kulojta pihawka (Traunsteinera globosa) je rostlina ze swójby orchidejowych rostlinow (Orchidaceae).
Wopisanje
Kulojta pihawka je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 30 hač 60 cm.
Łopjena
Łopjena su proste, zrunane, namódreń zelene, wosebje w delnim dźělu stołpika.
Kćenja
Kćěje wot junija hač julija. 30-80 bałdrijanojće wonjacych, róžojtych, rědko běłych, kćenjow steji w kulojtym hač wótro-kehelojtym, hustym kwětnistwje a docpěwa šěrokosć wot 1 cm. Kćenjowe łopješka njesu dołhe kónčki a su najprjedy helmojće hromadu nygace a pozdźišo zwónčkojće wotstejace. Wotroha je dele zhibnjena. Hubka je třiškałobowa a ćmowopurpurowje dypkata.
Stejnišćo
Rosće na wapnowych suchich trawnikach alpskich srjedźnych horinow, na wotewrjenych hórskich łukach Alpow. Preferuje čerstwe, bazowe, zwjetša wapnite, čumpate kamjentne a hlinjane pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w horinach srjedźneje a južneje Europy rozšěrjena.
Eschscholzia caespitosa
thumb|left Eschscholzia caespitosa je rostlina ze swójby makowych rostlinow (Papaveraceae).
Wopis
Wón je zrunana jednolětna rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot něhdźe 15 cm.
Łopjena su namódry zelene.
Kćěje w lěće. Žołte, bónčkojte kćenja docpěwaja šěrokosć wot 2,5 cm.
Nauru
thumb|left|Powětrowy wobraz Nauruwa Nauru je mały, husće wobsydleny kupowy stat w Ćichim oceanje juhowuchodnje Awstralskeje, kotryž słuša k Oceaniji. Je po ličbje wobydlerstwa druhi a po přestrjeni třeći najmjeńši stat na swěće. Přestrjeń Nauruwa wotpowěduje třećinje teritorija města Budyšina. Inoficielna stolica je Yaren, kotraž so namaka při zapadnym pobrjoze.
Nauru běše hač do lěta 1968 dźěl Awstralskeje a je čłon Commonwealtha.
24. januara
24. januara abo '''24. wulkeho róžka''' je 24. dźeń gregorianiskeje protyki, tuž wostawa hišće 341 dnjow (342 w přestupnych lětach) hač do kónca lěta.
Narodniny
thumb|upright=0.4|Ján Kollár († 1852)
Wumrěće
thumb|upright=0.4|Jan Bohuwěr Mučink († 1904)
Čećorička
Čećorička (Hippocrepis comosa) je rostlina ze swójby łušćinowcow (Fabaceae).
Módruška fijałka
Módruška fijałka je rostlina ze swójby Fijałkowych rostlinow (łaćonsce: Viola suavis, Violaceae).
Čećorička
Wopis
Čećorička je nimale kaž małoróstny kerčik rostuca, rozpjeršenje přilěhawje kosmata rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 20 cm (wot 8 hač do 25 cm).
Łopjena
Łopjena steja nimale jenož na stołpiku a su jednory pjerite. Delnja łopjena su dołhostołpikowe. Łopješka su nawopačnje owalne hač do linealne a ćěmnozelene abo módrozelene.
Kćenja
Wona kćěje wot meje hač do oktobra (julija). Kćenja su žołte, wonjate a docpěwaja dołhosć wot 1 cm (wot 8 hač do 12 mm). Wone steja w małokćenjowych (4-8(12)) kćenjow) wokołkach na stołpikach z dołhosću wot maksimalnje 10 cm.
Płody
Płód je z maksimalnje 6 pódkowoformowych wotrězkow hromadźe sedźany a docpěwa dołhosć wot 1,5 hač do 3,5 cm. Zrały płód do jednotliwych dźělow so złama, kotrež na kóncach su słabje křidłate, zo so móžeja wot wětra preč zduć.
Stejnišćo
Wona rosće na skalnych zwisach, suchim trawniku, suchich łukach, najčasćišo na wapnu. Preferuje ćopłe, suche, bazojte, zwjetša kamjentne pódy.
Rozšěrjenje
Čećorička je w Europje, wosebje w juhu a alpskich krajach rozšěrjena.
Hornja Łužica
Hornja Łužica (delnjoserbsce Gorna Łužyca, čěsce Horní Lužice, pólsce Górne Łużyce, łaćonsce Lusatia superior, němsce Oberlausitz) je krajina mjez Połčnicu w zapadźe a Hwizdźom we wuchodźe, kotraž leži z wjetšeho dźěla we wuchodnej Sakskej, saha pak zdźěla tež do Braniborskeje a Pólskeje. Južna hranica historiskeje Hornjeje Łužicy su Łužiske horiny při čěskej mjezy. Stawizniske hłowne město Hornjeje Łužicy je Budyšin; najwjetše město je pak mjez Němskej a Pólskej rozdźěleny Zhorjelc.
Alpska wjerba
Alpska wjerba (Salix alpina) je rostlina ze swójby wjerbowych rostlinow (Salicaceae).
Hornja Łužica
Dźensa je stawizniska krajina rozdźělena mjez sakskimaj wokrjesomaj Budyšin a Zhorjelc, braniborskim wokrjesom Hornje Błóta-Łužica a pólskimaj wojewódstwomaj Delnja Šleska a Lubuš.
Dornica
Dornica (Festuca) je ród ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Bahorowa pyskawa
Bahorowa pyskawa (Geranium purpureum) je rostlina ze swójby pyskowničkowych rostlinow (Geraniaceae).
Dornica
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Hornja Łužica
Jeje mjeno dósta Hornja Łužica kónc 15. lětstotka wot susodneje Delnjeje Łužicy, hdźež bydleše starosłowjanski kmjen Łužičanow, mjeztym zo běše krajina wokoło Budyšina wobsydlena wot Milčanow. Teritorij dźensnišeje Hornjeje Łužicy bu najprjedy mjenowany jako Milska a pozdźišo Budyski kraj („Land Budissin“).
Wobě Łužicy stej wot 7. lětstotka hač do dźensnišeho domizna Serbow.
Geografija
mini|[[Baćoń w Hornjołužiskich honach z Čornobohom w pozadku, kotryž słuša k prěnjemu rjećazej Hornjołužiskich horow]] Mjeztym zo je sewjerna połojca Hornjeje Łužicy – z biosferowym rezerwatom Hornjołužiska hola a haty kaž tež z Łužiskim brunicowym rewěrom a Łužiskej jězorinu – płona a lěsojta, su Hornjołužiske hona (Oberlausitzer Gefilde), płódne pasmo mjez Kamjencom, Budyšinom a Zhorjelcom, hórkate a ze starodawna husće wobsydlene. Tule mějachu tež serbscy Milčenjo swoju jadrowu kónčinu. Na juhu regiona zběhaja so Hornjołužiske hory we wjacorych rjećazach, kotrež přeńdu při čěskej hranicy do Łužiskich horin.
Najwyši wjeršk w k Němskej słušacym dźělu Hornjeje Łužicy je Łysa (793 m) pola Žitawy, najwyši dypk cyłeho historiskeho regiona pak nadeńdźe so na 1072 metrach při Taflowym kamjenju pod horu Smrk w Jizerskich horinach. Wuznamne rěki ćeku wšě z juha do sewjera; najwjetše z nich su (ze zapada do wuchoda) Čorny Halštrow, Sprjewja, Nysa a Hwizdź, při čimž tworja posledni zdobom historisku wuchodnu hranicu Hornjeje Łužicy.
1752
1752 bě přestupne lěto z 366 dnjemi.
Hornja Łužica
Wobydlerstwo
W tym dźělu Hornjeje Łužicy, kotryž leži na teritoriju Zwjazkoweje republiki Němskeje, bydli dźensa něhdźe 640.000 ludźi, z nich něhdźe 40.000 hornjołužiskich Serbow. Wobydlerstwo wot lěta 1990 dla mało porodow a wotpućowanja do zapada woteběra. Pólski dźěl Hornjeje Łužicy ma něhdźe 150.000 wobydlerjow.
Hišće kónc 19. lětstotka běše wjesne wobydlerstwo sewjernje linije Biskopicy-Wjelećin-Lubij-Zhorjelc přewažnje serbskorěčne. Tež němscy wobydlerjo rěča wšelakore dialekty, kotrež přisłušeja hłownje šleskemu dialektnemu rumej.
Města
Po ličbje wobydlerstwa najwjetše města Hornjeje Łužicy su Zhorjelc, Budyšin, Wojerecy, Zgorzelec, Žitawa, Lubań, Bogatynia, Běła Woda, Kamjenc a Lubij.
Alpska wjerba
Wopis
Alpska wjerba je niski kerk, kotryž docpěwa wysokosć wot rědko wjace hač 50 cm.
Łopjena
Krótko stołpikate łopjena su owalne hač lancetojte, hładkokromne a docpěwaja dołhosć wot 1 hač do 3 cm a šěrokosć wot hač do 1 cm. Na spočatku su kosmate, ale pozdźišo su nahe a na woběmaj bokomaj błyšćace zelene.
Kćenja
Kćěje wot junija hač do julija. Kćenja su dwudomnje rozdźělene. Micki so z łopjenami jewja. Muske micki docpěwaja dołhosć wot hač do 2 cm, při čimž próšniki su před wopróšenju čerwjene. Žónske micki docpěwaja dołhosć wot něhdźe 3 cm, při čimž płódniki su brunojće kosmate.
Stejnišćo
Rosće na suchich skalnych zwisach, na walankownišćach a alpinskich trawnikach, ale ma radšo wapnite pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je we wuchodnych Alpach we wysokosćach wot hač do 2000 m rozšěrjena.
Alpski podlěsk
Alpski podlěsk (Anemone apennina) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
Swobodna demokratiska strona
Swobodna demokratiska strona ( Freie Demokratische Partei, skrótšenka FDP, wot 1968 do 2001 F.D.P.) je liberalna politiska strona w Němskej, kotraž so dnja 12. decembra 1948 załoži. Tuchwilny předsyda je Christian Lindner.
Wona wobdźěleše so přez cyłkownje 35 lět na zwjazkowych knježerstwach jako mjeńši koaliciski partner CDU abo SPD (1949–56, 1961–66, 1969–1998, 2009–13 a wot 2021), bě wot 1949 do 2013 bjez přestawki w zwjazkowym sejmje zastupjena a je wot 2017 znowa w němskim parlamenće. Tuchwilu ma nimo toho zapósłancow w jednaće krajnych parlamentach a w europskim sejmje a je koaliciski partner w třoch krajnych knježerstwach (staw: 2020).
W tuchwilnym 20. němskim zwjazkowym sejmje ma FDP 92 wot cyłkownje 736 sydłow.
Berezań
thumb|left|Muzej w Berezanju
Berezań je město w Kijewskej oblasći na srjedźnej Ukrainje. Leži při rěce Nedra něhdźe 70 kilometrow juhowuchodnje Kijewa.
Ma něhdźe 16 tysac wobydlerjow.
Berezań ma dwórnišćo při železniskej čarje Kijew–Poltawa.
Bahorowy dźećel
Bahorowy dźećel (Trifolium rubens) je rostlina ze swójby łušćinowcow (Fabaceae).
Alpska dornica
Alpska dornica (Festuca alpina) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Wjerba
Wjerba (Salix) je ród ze swójby wjerbowych rostlinow (Salicaceae).
Wopis
thumb|left|180px|Młode micki Ród wobsahuje wjace hač 300 družinow, kotrež su w lěću zelene štomy, kerki abo połkerki. Rostliny su zymokrute.
Wuske łopjena zwjetša su jasnozelene a lancetojte.
Kćenja zwjetša napadne micki wutworja, kotrež so před abo z łopjenjemi jewja. Muske a žónske micki zwjetša na rozdźělnych štomach rostu.
Wone so móžeja přez wusyw, sadźenki abo wotnožki rozmnožować.
W Europje domjace družiny
thumb|Salix × sepulcralis Štomy a kerki, kotrež docpěwaja wysokosć wot wjace hač 4 metrow:
Guido Westerwelle
thumb|Guido Westerwelle w lěće 2012
Guido Westerwelle (* 27. decembra 1961, Bad Honnef; † 18. měrca 2016 w Kölnje) bě němski politikar Swobodneje demokratiskeje strony (FDP). Wón bě mjez 1994 a 2001 z generalnym sekretarom a wot 2004 do 2011 z předsydu swojeje strony a nimo toho wot 2009 do 2013 wonkowny minister zwjazkoweje republiki Němska w kabineće Merkel II. Wot 1996 do 2013 bě Westerwelle z čłonom zwjazkoweho sejma.
Babyduškojta wjerba
Babyduškojta wjerba (Salix serpillifolia) je rostlina ze swójby wjerbowych rostlinow (Salicaceae).
Wopis
Babyduškojta wjerba je w lěću zeleny spalěrowy kerk, kotryž docpěwa wysokosć wot jenož 5 hač do 10 cm. Zdónk lěze a so rozhałuzuje.
Kćenja
Kćěje wot junija hač do awgusta. Kćenja su dwudomnje rozdźělene a so po łopjenami jewja. Micki docpěwaja dołhosć wot něhdźe 5 mm. Muske micki su kulowate a wobsteji z maksimalnje 7 kćenjow. Žónske micki wobsteji z 3 hač 5 kćenjow.
Stejnišćo
Rosće na bazowych, małohumusowych pódach.