cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Powiat strzelecki
Wobydlerstwo
Po ludličenju w lěće 2002 bě tehdy 21 % wobydlerstwa wokrjesa (17.155 wosobow) němskeje narodnosće. 2011 běchu to samo 22.317 wosobow (29,0 %).
Cyrkej swjateje Marije, kralowny róžowca
K wosadźe słušeše w lěće 2018 1.612 zwjetša serbskorěčnych katolikow w cyłkownje 60 wsach (2007: 1.743), z kotrychž maja pak jenož Radwor sam, Kamjenej, Bronjo a Boranecy katolsku wjetšinu. Serbske bože słužby so wšědnje swjeća, njedźelu tež w němskej rěči. K wosadźe słuša nimo toho wot lěta 2005 filialna cyrkej w Zdźěri, hdźež swjeća dwójce wob tydźeń serbske kemše.
Powiat strzelecki
Wobydlerstwo
Z tym ma Strzelecki wokrjes najwyši podźěl němskeho wobydlerstwa na wokrjesnej runinje w cyłej Pólskej.
Cyrkej swjateje Marije, kralowny róžowca
Stawizny
mini|Nowa wosadna cyrkej wokoło 1900 thumb|Hłowna łódź z wołtarjom thumb|upright|Reprezentatiwna zapadna fasada z postawu swj. Marije a wobrazom zbóžneho [[Alojs Andricki|Alojsa Andrickeho]] Po tym, zo běchu eksperća w posudku zwěsćili hubjenu twarsku situaciju stareje wosadneje cyrkwje při nawsy, rozsudźi so komisija Radworskeje wosady a gmejny dnja 18. julija 1888 za twar noweho Božeho domu, dokelž bychu kóšty za restawraciju stareje cyrkwje wyše byli hač płaćizna za nowotwar. Nowotwar namjetował a za njeho wabił bě administrator Mikławš Žur. Dnja 1. oktobra 1888 dósta wosada přizwolenje biskopskeje administratury. Dźakowano podpěrje ewangelskeho Radworskeho hrabja Clemensa von Einsiedela, kotryž 1890/91 ležownosć při Chelnjanskim puću na tehdomnišej wjesnej kromje k dispoziciji staji, namakachu hodźace so twarnišćo, kotrež so přez nakup mjeńšich susodnych ležownosćow hišće powjetši. Tute zmóžnjenje nowotwara katolskeje cyrkwje přez podpěru ewangelskeho knjeza je runje w Radworju přispomnjenja hódne, dokelž běchu předchadnicy hrabja von Einsiedela přeco zaso spytali, katolsku wěru we wsy zesłabjeć abo samo wotstronjeć.
Dnja 2. awgusta 1895 so swjatočnje zakładny kamjeń za nowu cyrkwju połoži. Twarske dźěła běchu so hižo w lěću 1894 započeli. 15. nowembra 1896 biskop Ludwig Wahl nowu wosadnu cyrkwju wuswjeći.
Dnja 6. awgusta 1939 swjeći Alojs Andricki w Radworskej wosadnej cyrkwi swoju primicu.
Twar
Cyrkej swj. Marije kralowny róžowca je wulka noworomaniska pseudobazilika z třomi cyrkwinskimi łódźemi, kotrež su do wuchoda wusměrjene. Cyrkej wobsteji z njewobmjetowaneho łamaneho kamjenja a ma sedłowu třěchu z wysokim wotewrjenym třěšnym stołom nad 18 metrow wysokej srjedźnej łódźu. Na reprezentatiwnym zapadnym boku při dróze dr. Marje Grólmusec steji kwadratna 52 metrow wysoka zwonica. Spočatnje běštej dwě wěži planowanej, z kotrejuž so pak jenož jedna zrealizowa.
Cyrkej je so 1988–90 originalej přiměrjenje wotnutřka restawrowała. Nutřka namakaja so wjacore postawy ze stareje wosadneje cyrkwje, kiž buchu hač do lěta 1939 z cyrkwinskeho muzeja w starej cyrkwi do noweje přenjesene, mjez druhim Hana samotřeća z 15. lětstotka a tři gotiske postawy japoštołow z pěskowca. Wot dźesać japoštołow (Tomaš a Matej buštej 1972 pokradnjenej) wobdata „Njeswačanska mać boža“ pochadźa z gotiki (něhdźe 1410–40) a bu po zaćehnjenju reformacije w Njeswačidle 1547 do Radworja přenjesena. Při hłownym wołtarje su swjata Marija z dźěćatkom na ruce w srjedźišću a swjataj Katyrna a Dominik na bokomaj.
W lěće 1938 dósta Boži dom nowe pišćele Budyskeje firmy Eule. Do toho běchu hišće pišćele ze stareje cyrkwje wužiwali, kiž běchu so 1896 do nowotwara přeměstnili.
Spočatnje měješe cyrkej pjeć mosazowych zwonow, wot kotrychž dyrbjachu tři w Prěnjej swětowej wójnje k produkciji brónjow wotedać. 1933 buštej dwaj nowej zwonaj poswjećenej, w decembrje 1941 dyrbjachu so pak zaso wšitke dla wójnskeho hospodarstwa wotedać, hač na najmjeńši, kiž do Baćonja přińdźe. Hakle w lěće 1956 dósta wosada nowe železne zwony a 1958 elektriske zwonjenje. Šesty a najmjeńši zwón bu k česći Alojsa Andrickeho darjeny a dnja 4. februara 1990 poswjećeny.
Jakub Bartsch
Jakub Bartsch (* 1600 w Lubanju; † 26. decembra 1633 w Lubanju) - lěkar a astronom z Hornjeje Łužicy. Swój prěni kontakt z astronomiju měješe we Wrócławju. Studowaše w Paduwje a Lipsku, a złoži swój doktorat na uniwersiće we Strasbourgu. 1624 wozjewi Bartsch knihu z titulom Usus astronomicus planisphaerii stellati. Wopřiješe hwězdne karty, kotrež předstajichu šěsć nowych hwězdničkow, kotrež zawjedźechu w 1613 wot Petrusa Planciusa na wot Pietera van den Keere wozjewjenym njebjesowym glocku. Jemu so připisa, zo je wužiwanje wot nich šěrił, a dwaj přežiwitaj hač do dźensnišeho: Camelopardalis a Monoceros. 1625 zezna w Ulmje Jana Keplera, pozdźišo dźěłachu w Žahanju hromadźe na wobličenjach. 1630 woženi so z jeje dźowku Zusannu. Po Keplerowej smjerći 1630 wuda Bartsch Keplerowu popušćenu twórbu Somnium. Wona płaći jako prěnja sciencefictionowa kniha stawiznow. Wón pomhaše tež při tym, pjenjezy z Kepleroweho zawostajenstwa za swoju wudowu zezběrać. Wón přećahny ze swojej žonu do Lubana, hdźež 1633 zemrě.
Kottmar
Kottmar je němske pomjenowanje
Běła bimbawka
Běła bimbawka (Pulsatilla micrantha) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
Dwojorjadkata rězna
Dwojorjadkata rězna (Carex disticha) je rostlina z podroda jenakokłóskatych rěznow ze swójby cachorowych rostlinow (Cyperaceae).
Peršotrawensk
Peršotrawensk je město w Dnipropetrowskej oblasći na Ukrainje. Leži něhdźe 120 kilometrow wuchodnje Dnipra a něhdźe 55 kilometrow juhowuchodnje Pawlohrada.
Ma něhdźe 28 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1954 załožiło a ma wot lěta 1966 měšćanske prawa.
Drjezna
thumb|left
Drjezna je město ze 11.767 wobydlerjemi w ruskej oblasći Moskwa. Leži při rěce Drjezna něhdźe 80 kilometrow wuchodnje Moskwy.
Sydlišćo je so w lěće 1897 załožiło a ma wot lěta 1940 měšćanske prawa.
Czeladź
Czeladź je město na juhu Pólskeje, kotrež leži w Šleskim wojewódstwje. Nadeńdźe so při rěce Brynica. Prěnje naspomnjenje jako Chelad pochadźa z lěta 1228.
8. nowembra
8. nowembra abo '''8. nazymnika''' je 312. dźeń gregorianiskeje protyki (313. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 53 dnjow hač do kónca lěta.
Jan Herman Mrózak
Jan Herman Mrózak ( Johann Herrmann Mrosack; * 18. oktobra 1841 w Narću, † 19. meje 1902 w Budestecach) bě farar a serbski kulturny prócowar.
Žiwjenje
mini|Narowny křiž fararja Mrózaka a jeho žony Adelheid na starym kěrchowje w Budestecach Jan Herman Mrózak narodźi so w Narću pola Wojerec. W lěće 1844 přesydli so swójba do Wulkich Ždźarow, hdźež bu jeho nan Jan Mrózak cyrkwinski wučer a kantor a so tež jeho bratr Oswald Mrózak narodźi. Wot 1853 do 1860 wopytowaše wón gymnazij w Budyšinje a studowaše po tym teologiju w Hali a Wrócławju. Wot lěta 1864 do 1866 skutkowaše Mrózak jako domjacy wučer a zastupi 1865 jako sobustaw do Wittenbergskeho prědarskeho seminara. Wón běše wot 1866 do 1874 farar w Radšowje a wot 1874 w Budestečanskej wosadźe.
Mrózak běše wot 1875 čłon Maćicy Serbskeje a skutkowaše pozdźišo jako jeje wuběrkownik a městopředsyda. Wón postara so hłownje wo nowe a lěpše serbske šulske knihi a bě sobuzałožer a sobustaw Towarstwa pomocy za studowacych Serbow.
Bahorowa wšowica
Bahorowa wšowica (Pedicularis rostratospicata) je rostlina ze swójby hubinkowych rostlinow (Orobanchaceae).
Matej Dołhi
Matej Dołhi ( Matthäus Lange; * 24. meje 1704 w Dobrošecach, † 2. nowembra 1786 w Małym Wjelkowje) bě serbski prócowar za Ochranowsku bratrowsku wosadu.
mini|upright|Row Mateja Dołheho na Małowjelkowskim kěrchowje Dołhi bě burskeho pochada a wopytowaše šulu w Malešecach. Po tym běše wotročk w Dobrošecach a na Židowje. Pod wliwom Jana Pjecha a Johanna Gottfrieda Kühna sta so z přiwisnikom Ochranowskich pietistow. Namołwjeny wot Friedricha Caspara von Gersdorfa chodźeše po serbskich wjeskach a wukładowaše „pozbudźenym bratram“ bibliju a přesydli so 1738 ke Kühnej do Klukša. W lěće 1740 kupi z pomocu Gersdorfa spadnjene kubło w Ćemjercach a 1744 powoła hrabja von Gersdorf jeho za dohladowarja na swoje kubło w Ćichońcy, kotrež wuwi so na srjedźišćo Ochranowskeje diaspory w serbskej Hornjej Łužicy. Dołhi předa Ćemjerčanske kubło, kupi 1746/47 ryćerkubło w Małym Wjelkowje a załoži tam 1751, jako dyrbjachu bratřa po nastupje jim njepřichileneho noweho knjeza Ćichońcu wopušćić, Małowjelkowsku bratrowsku wosadu, tak mjenowanu „Małowjelkowsku koloniju“. Hrabja Nikolaus Ludwig von Zinzendorf pomjenowa nowu wosadu „Serbsku Nisku“ a garantowaše jej prawo na swójske narodne wuwiće. 1757/58 natwarichu swójsku modlernju, zo njebychu hižo dyrbjeli do 40 kilometrow zdaleneho Ochranowa jězdźić. W slědowacych lětdźesatkach natwarichu Ochranowčenjo wosrjedź serbskich wjeskow nowu koloniju, kotraž sta so tež z wažnym centrumom serbskeho pismowstwa.
Matej Dołhi zawostaji kulturnostawiznisce zajimawy žiwjenjoběh. Wón bě wot lěta 1732 woženjeny z Marju, rodź. Handrikec (1714–1784), z kotrejž měještaj 13 dźěći. Jeho row nadeńdźe so na Małowjelkowskim kěrchowje Ochranowskeje wosady. Po nim je pomjenowana dróha w Małym Wjelkowje.
Nowa doba
Nowa doba běchu hłowne hornjoserbske nowiny w Němskej demokratiskej republice a w tutej funkciji naslědnik w lěće 1937 zakazanych Serbskich Nowin. Prěnje čisło wuńdźe 6. julija 1947 w Budyšinje. Wudawachu so najprjedy jenož jónu wob tydźeń, wot oktobra 1947 dwójce a wot julija 1948 trójce. Wot 1. oktobra 1955 wuńdźe Nowa doba kóždy dźeń wot póndźele hač do pjatka a bě tuž jenički serbski dźenik. Jako přiłohi Noweje doby wuńdźechu „Hłós młodźiny“, „Nowa doba za dźěći“, „Młody pioněr“, „Nowa Łužica“ a „Nowe Słowjanstwo“.
W redakciji Noweje doby dźěłachu mjez druhimi Měrćin Nowak-Njechorński jako prěni šefredaktor 1947, Jurij Wuješ (1949–1954), Sieghard Kozel (šefredaktor 1973–1990), Róža Domašcyna, Jan Nuk, Alfons Wićaz a Beno Bělk.
Spočatk lěta 1991 přemjenowachu so nowiny zaso na Serbske Nowiny.
Formentera
thumb|Přibrjóh na Formenterje
Formentera je druha najmjeńša wobsydlena kupa k Španiskej słušaceje awtonomneje regije Balearow w Srjedźnym morju. 19 kilometrow dołha kupa so namaka wokoło dźewjeć kilometrow južnje Ibizy. Tam je žiwe někak 10.000 wobydlerjow na přestrjeni wot 82 kwadratnych kilometrow. Hłowne sydlišćo je Sant Francesc de Formentera.
Na kupje stej katalanšćina a španišćina hamtskej rěči.
Sahra Wagenknecht
Sahra Wagenknecht (* 16. julija 1969 w Jenje) je němska lěwicarska politikarka, awtorka, sobustaw Lěwicy a předsydka kaž tež rěčnica Komunistiskeje platformy w tej stronje. Wot lěta 2010 je wona nimo toho městopředsydka strony a wot 2011 zastupowaca předsydka frakcije w zwjazkowym sejmje.
Līgatne
thumb|left Līgatne (historiske němske mjeno – Ligat) je městačko w Letiskej. Je zarjadniske sydło Līgatneskeho wobwoda.
Leži při rěce Gauja něhdźe 65 kilometrow sewjerowuchodnje Rigi.
Ma něhdźe jedyn tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w 19. lětstotku załožiło a ma wot lěta 1993 měšćanske prawa.
Słónčnica
Wopis
Słónčnica je jednolětna rostlina, kotraž docpěje wysokosć wot 3 m abo wjace. Rostlina njese proste kosmy.
Šěroke, měnjate łopjena su srjedźozelene, wutrobojte hač jejkojte.
Kćěje w lěću. Wulke kćenjowe hłójčki docpěja přeměr wot něhdźe 30 cm, maksimalnje wot 40 cm. Jich srjedźišćo je brune, mjeztym zo pruhowe kćenja su žołte.
Ze symjenjow so hodźi wolij wottwarić.
Stejnišćo
Rostlina so w južnej GUS-statach, juhowuchodnej Europje, sewjernej a južnej Americe plahuje.
Nahi muchownik
Nahi muchownik (němsce Kahle Felsenbirne, Amelanchier laevis) je družina ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Wopis
Hałuzy přewisuja.
Łopjena
Łopjena su za čas zazelenju čerwjenojte, jejkojte hač eliptiske, sćeńka rězane, na delnim boku nahe a docpěwaja dołhosć wot 4 hač do 6 cm. Jich nazymske barbjenje je žołte hač čerwjene. Za čas kćěwje su zwjetša dospołnje wuwite.
Kćenja
Kćěje w meji. Běłe kćenja docpěwaja přeměr wot hač do 4 cm a steja po pjećoch hač po dźewjećoch we wisacych kićach.
Płody
Jahodojte jabłukowe płody docpěwaja tołstosć wot něhdźe 1 cm a su jědźne. Jich keluch je wočinjeny. Na spočatku su čerwjenje, ale pozdźišo módročornje zwobručowane.
Stejnišćo a rozšěrjenje
Pochadźa z wuchodneje sewjerneje Ameriki.
Rostlina so w parkach a zahrodach wusadźi.
Wutraje jenož lochke zasćinjenje. Preferuje humusowe, derje přesakliwe pódy.
Dzeržinsk (Ruska)
thumb|left thumb|left Dzeržinsk je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Nižny Nowgorod. Ma něhdźe 235 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1606 jako wjes Čjornoje załožiło (1927 – 1929 Rastjapino) a ma wot lěta 1930 měšćanske prawa.
Kotmar (gmejna)
Kotmar je gmejna na juhu sakskeho wokrjesa Zhorjelc w Hornjej Łužicy. Wona bu wutworjena dnja 1. januara 2013 z dotalnych gmejnow Niedercunnersdorf, Obercunnersdorf a Jiwow a pomjenowana po horje Kotmar, kotraž so wosrjedź gmejnskeho teritorija nadeńdźe.
Gmejna je z 8000 wobydlerjemi najwjetša bjez měšćanskich prawow w Zhorjelskim wokrjesu.
Mexiko-město
Mexiko-město je hłowne město Mexika. Ma skoro 9 milionow wobydlerjow w měsće samym a je tež najwjetše město Mexika a jedne z najwjetšich městow cyłeje Ameriki. Metropolowy rum je z wjace hač 20 milionami wobydlerjow jedyn z najwjetšich na swěće.
Kotmar (gmejna)
Geografija
Gmejna leži južnje Lubija w Hornjołužiskich horinach při hornim běhu Sprjewje, kotraž so na teritoriju města wužórli. Susodne gmejny su město Lubij na sewjeru, Rosenbach na sewjerowuchodźe, Ochranow na wuchodźe, Wódrjeńca na juhowuchodźe, Lutarjecy na samym juhu, Habrachćicy-Nowe Jěžercy na zapadźe kaž tež Suche Hendrichecy a Swóńca na sewjerozapadźe.
Gmejnske dźěle
Oficielne gmejnske dźěle su Jiwow, Kotmarjecy, Niedercunnersdorf, Nowy Jiwow, Obercunnersdorf, Ottenhain a Walddorf.
Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 59 (Zhorjelc 3) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).
Šiauliai
thumb|left
Šiauliai ( Schaulen; Szawle) je štwórte najwjetše město w Litawskej. Je zarjadniske sydło Šiauliaiskeho wobwoda, uniwersitne městno a sydło katolskeho biskopstwa.
Leži něhdźe 215 kilometrow sewjerozapadnje Vilniusa a 120 kilometrow juhozapadnje Rigi.
Ma něhdźe 107 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1236 prěni raz naspomniło a dósta w lěće 1589 Magdeburgske měšćanske prawa. Wulka židowska wosada (1902 – 59 % ; 1923 – 23 %) je so přez holocaust dospołnje zničiła.
Badensko-Württembergska
Geografija
Badensko-Württembergska mjezuje z Bayerskej na wuchodźe, Šwicarskej na juhu, Francoskej na zapadźe kaž tež z Hessenskej a Porynsko-Pfalcu na sewjerozapadźe. Najwjetša wodźizna je Bodamski jězor na juhu kraja, přez kotryž běži z Rynom najwažniša rěka Badensko-Württembergskeje. Jeho přitok Neckar wotwódnja srjedźny dźěl kraja mjez Čornym lěsom a Šwabskej albu.
Najwyši dypk na teritoriju Badensko-Württembergskeje je 1495 metrow wysoki Feldberg w Čornym lěsu. Najniše městno je Rynski pegel blisko Mannheima (85 m).
Města
Najwjetše města Badensko-Württembergskeje su:
Wobydlerske wuwiće
Badensko-Württembergska ma něhdźe 10,7 milionow wobydlerjow.
Krajne wokrjesy a bjezwokrjesne města
right|350px|Stadt- und Landkreise in Baden-Württemberg Bjezwokrjesne města: 35 Krajne wokrjesy su:
Krajny sejm
W tuchwilnym krajnym sejmje w Stuttgarće sedźi po wólbach dnja 14. měrca 2021 pjeć stronow:
Wowsyčk (Ventenata)
Wowsyčk (Ventenata) je ród ze swójby słódkich trawow (Poaceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:
Tulčyn
thumb|left
Tulčyn je město w oblasći Winnycja na Ukrainje. Leži w historiskej Podolskej něhdźe 80 kilometrow juhowuchodnje města Winnycje.
Ma něhdźe 15 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo naspomni so prěni raz w lěće 1607 jako Nestervar a přińdźe 1667 jako Tulczyn zaso pod pólske knjejstwo. W lěće 1787 dósta Magdeburgske měšćanske prawo a wot 1793 bě z dźělom Ruskeho carstwa. W Druhej swětowej wójnje bě wot 23. julija 1941 hač do 15. měrca 1944 wobsadźene wot rumunskeho wójska a měješe mjeno Tulcin.
Pólna krokawa
Wopis
thumb|left|100px|Larwy a jich [[metamorfoza]] Pólna krokawa je za čas nocy aktiwne zwěrjo, kotrež je žiwa na włóžnych městnach a samo we wysokosćach wot 2000 m wustupuje.
Sančki docpěwaja dołhosć wot 13 cm, mjeztym zo sancy su mjeńše.
Jich ćěło je jara zasadźite, při čimž jich horni bok je jara brodawkojty. Iris je złoto- hač koporčerwjena. Pupila je wodoruna. Zwukowy pucher nima.
Za čas porowanja wot měrca hač apryla du do wody, při čimž so móže masowy zběh wotměć. Potom sancy maja rohowe mozle na znutřkownych bokach porstow, z kotrychž pomocu móžeja sančki při ramjenjomaj wobpřimować.
Pólna krokowa móže starobu wot hač do 36 lět docpěwać.
Žiwjenski rum
Wona wustupuje w rozdźělnych žiwjenskich rumach, kaž na př. na polach, łukach, samo w pincach.
Šleznička
Šleznička (Chrysosplenium) je ród ze swójby rupikowych rostlinow (Saxifragaceae).
Holanska bimbawka
Holanska bimbawka (Pulsatilla patens) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
Šleznička
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Fortaleza
Fortaleza (wurjekowanje /foɾtaˈlezɐ/, po słowje twjerdźizna) je město w Brazilskej. Je to hłowne město stata Ceará a leži na sewjerowuchodnej kromje Brazilskeje při brjoze Atlantiskeho oceana. Ma někak 2,5 milionow wobydlerjow.
Lisćina chorwatskich kupow
thumb|Karta chorwatskich kupow To je lisćina chorwatskich kupow. W Jadranskim morju ma Chorwatska 78 kupow z přestrjenju wot wjace hač 1 km², 524 mjeńšich kupkow z přestrjenju wot wjace hač 0,01 km² a 642 móličkich kupkow.
Biologija
Biologija je wědomostny wobłuk, kotryž analyzuje žiwy swět. Pod biologiju móžemy dać dalše wědomosće. Je to napřikład Molekularna biologija, biochemija, genetika, bańkowa biologija, fyziologija, anatomija, wuvojowa biologija, ewoluciska biologija, etologija, ekologija, systematika, botanika, coologija, mykologija, mikrobiologija, morfologija, bionika, lěkařske discipliny, wirologija a mnoho dalšich specializowanych wědomostnych disciplin.
Židźany wowsyčk
Židźany wowsyčk (Trisetum flavescens) je rostlina ze roda wowsyčk (Trisetum) ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Wopis
Židźany wowsyčk je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 30 hač 80 cm.
Stołpik je na kolenkach a pod tymi kosmaty.
Łopjena
Łopjena docpěwaja šěrokosć wot 3 hač 10 mm a njesu na kromje mikawčki. Łopjency su płone.
Kćenja
Kćěje wot meje hač septembra. Čumpata pakić docpěwa dołhosć wot 10 hač 20 cm, wupada zoltožołće a wobsteji z mnoholičbnych, 5 mm dołhich, błyšćacych, žołtozelenych abo žołtojtych kłóskow, kotrež njesu dwě hač tři dołhe kochty. Hałužki su jara něžne a wobsteja z třoch do dwanaće kłóskow.
Stejnišćo
Rosće na łukach, pastwach a hórskich łukach. Preferuje zwjetša wapnite pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w nimale cyłej Europje rozšěrjena.
9. nowembra
9. nowembra abo '''9. nazymnika''' je 313. dźeń gregorianiskeje protyki (314. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 52 dnjow hač do kónca lěta.
Wumrěće
mini|upright=0.4|[[Fryco Latk († 1980)]]
Pidhorodne
thumb|left
Pidhorodne je město w Dnipropetrowskej oblasći na Ukrainje. Leži při rěce Kilčеń něhdźe 15 kilometrow sewjernje Dnipra a něhdźe 4 kilometrow južnje Nowomoskowska.
Ma něhdźe 19 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w 17. lětstotku załožiło a ma wot lěta 1981 měšćanske prawa.
Podnurjena kačizna
Wopis
Podnurjena kačizna je trajne zelo, kotrež docpěje wysokosć wot 0,7 hač do 1 cm. Rostlina płuwa jenož za čas kćěwa na powjerchu, mjeztym zo hinak płuwa pod wódnym powjerchom.
Čłonki su łopjenojte, docpěja dołhosć wot 3 hač do 10 mm a šěrokosć wot 1 hač do 5 mm, maja prědku zubatu kromu, zwjetša steja přez křiž a rjećazojće hromadźe wisaja. Kóždy čłonk ma jedyn korjeń.
Kćěje w juniju, ale rědko. Muske kćenja ma jedne próškowe łopješko. Žónske kćenja ma jednu pěstku.
Stejnišćo
Rosće w stejacych abo jara pomału běžace wodźiznach, w mórskich zaliwach, w hatach a we łužach. Ma radšo bóle mjenje wutkate, zwjetša čiste, na kislik bohate wodźizny.
Europska dźiwja kóčka
Europska dźiwja kóčka (Felis silvestris silvestris) je cycak ze swójby kóčkow (Felidae).
Wunšow
mini|upright=1.5|Wunšow na karće z lěta 1929
Wunšow ( Wunscha; 1936–47 Wunschhausen) běše holanska wjeska w sewjeru Hornjeje Łužicy, kotraž bu w lětach 1984–86 wopušćena a potom za Rychwałdsku brunicowu jamu wotbagrowana. Po hamtskich ličbach měješe so 109 wosobow přesydlić, při čimž bě najwjetši dźěl wobydlerstwa swoju wjes hižo do toho wopušćił. Wjetšina z nich přećahny z wjeski do nowotwarskich blokow w Běłej Wodźe a Hamorje.
Geografija
mini|Suche rěčnišćo Běłeho Šepca krótko do wotbagrowanja
Wunšow ležeše na prawym brjoze Běłeho Šepca sewjernje Rychwałda a wuchodnje Pakosnicy. Na wuchodźe běše wjeska Publik.
Wobydlerstwo
mini|Wunšow krótko do wotbagrowanja w lěće 1985. Wjesna tafla a něhdyši młyn w pozadku. Po statistice Arnošta Muki měješe Wunšow w 1880tych lětach 131 wobydlerjow, wot kotrychž běchu 116 Serbow (89 %). Přez přićah přesydlencow z wuchodnych stron Němskeje zwyši so ličba wobydlerstwa po 1945 skrótka na wjace hač 300 (1946: 324). Arnošt Černik zwěsći tohodla w lěće 1956 we Wunšowskej gmejnje serbskorěčny podźěl wot jenož hišće 43,4 % wobydlerstwa. Wot druheje połojcy 1960lět wopušćichu dźeń a wjace wobydlerjow wjesku, kotraž měješe w lěće 1964 hišće 230, 1981 pak jenož hišće 129 wobydlerjow.
Opole
Opole je pólske wulkoměsto w Hornjej Šleskej a zarjadniske sydło Opolskeho wojewódstwa kaž tež Opolskeho wokrjesa, kotremuž pak jako bjezwokrjesne město same njepřisłuša. Leži nad Wódru w Šleskej nižinje mjez Wrócławjom a Katowicami.
Historiska stolica Hornjeje Šleskeje naspomni so prěni raz w zažnym 10. lětstotku jako sydło słowjanskeho kmjena Opolanow a słušeše wot lěta 990 k Pólskej.
Nogliki
thumb|left Nogliki ( Ноглики) je sydlišćo měsćanskeho typa w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w Sibirskej na kupje Sachalin w Sachalinskej oblasći něhdźe 500 kilometrow sewjernje Južno-Sachalinska.
Ma něhdźe dźesać tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1930 załožiło a ma wot lěta 1960 měšćanske prawa.
Kurile
mini|upright|Satelitowy wobraz Kurilow mini|right|Kupy Iturup, Šikotan, Kunašir a Chabomai. Kurile ( Курильские острова/Kurilskije ostrowa; 千島列島 Chishima-rettō, „archipel tysac kupow“) su skupina kupow w sewjernym dźělu Ćicheho oceana a wobmjezuja Ochotske morjo na juhu. Cyłkownje je z někak 40 kupow wobstejacy kupowy rjećaz Kurilow něhdźe 1200 kilometrow dołhi a saha wot južneho kónca połkupy Kamčatki hač ke kupje Hokkaido na juhozapadźe. Wone słušeja do ruskeje oblasće Sachalin a maja někak 18.000 wobydlerjow (2009), zwjetša na hłownej kupje Iturup. Tradicionelnje su Kurile wot ludu Ainu wobsydlene.
Kuriliske kupy su wulkaniskeho pochada a husto wot zemjerženjow potrjechene. Jich mjeno pochadźa z ajnušćiny (kur = „čłowjek, muž“). Hdyž Rusojo je wotkrywachu, wujasnichu sej mjeno přez ruske słowo kuriť, poćahowace so na kurjace wulkany. Wot cyłkownje 68 wulkanow na kupach je 36 aktiwnych.
Jako prěni slědźer ze zapadneje Europy docpě w lěće 1643 nižozemski kapitan Maarten Gerritszoon de Vries Kuriliske kupy. Wot lěta 1875 hač do kónca Druheje swětoweje wójny słušachu kupy do Japanskeje. Dla wobsadźenja kupow přez Sowjetski zwjazk a pozdźišo Rusku nimatej wobaj krajej hač do dźensnišeho žane měrowe zrěčenje. Japanska žada sej přeco hišće wróćbu kupow Iturup (Etorofu 択捉), Šikotan (Shikotan 色丹), Kunašir (Kunashiri 国後) a Chabomai (Habomai 歯舞).
Kilian
Kilian je muske předmjeno, pochadźace wot irskeho biskopa a misionara swj. Kiliana, kaž tež serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:
Sima Qian
Sima Qian (chinsce 司馬遷|v=司马迁; * 140 před Chr.; † 90 před Chr. bě chinski stawiznar.
Budjonnowsk
Leži w europskim dźělu Ruskeje w Stawropolskim regionje něhdźe 220 kilometrow wuchodnje Stawropola.
Ma něhdźe 63 tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1799 załožiło.
Stara wosadna cyrkej (Radwor)
thumb|Něhdyše wołtarnišćo wosadneje cyrkwje
Stara wosadna cyrkej při nawsy njedaloko wot hrodu je jedna wot třoch cyrkwjow w Radworju a běše hač do lěta 1896 farska cyrkej. Po poswjećenju noweje wosadneje cyrkwje swj. Marije kralowny róžowca njebu wjace za bože słužby wužiwana. Wona je najstarši zdźeržany twar we wsy.
Stawizny
thumb|Napohlad stareje cyrkwje z cyrkwinskej łódźu a drjewjanej wěžu nad sakristiju Prěnja drjewjana cyrkej steješe hižo wokoło 1270 na městnje dźensnišeje stareje cyrkwje při nawsy. Kamjentny Boži dom z tonowym wjelbom a drjewjanej zwonicu bu w lěće 1489 pod fararjom Hrjehorjom Korchom natwarjeny a tři razy rozšěrjeny a přetwarjeny, k poslednjemu razej 1816. Při sewjernym boku je so hišće mólba z lěta 1680 wobchowała. Při cyrkwi namakaše so tež stary Radworski kěrchow, na kotrymž bě posledni pohrjeb 1883. Hłowne pohrjebnišćo za wšěch wosadnych bě pak hižo wot 16. lětstotka při Křižnej cyrkwi we wuchodźe wsy. W lěće 1874 bu šula pódla cyrkwje natwarjena.
W druhej połojcy 19. lětstotka njebě 400 lět stara cyrkej hižo wulka dosć, zo by wosadnym dale słužić móhła. Po tym, zo běchu eksperća w posudku hubjenu twarsku situaciju zwěsćili, rozsudźi so komisija wosady a gmejny dnja 18. julija 1888 za twar noweho Božeho domu, dokelž bychu kóšty za restawraciju stareje cyrkwje wyše byli hač płaćizna za nowotwar. 1889 swjećeše hišće w starej cyrkwi Jurij Kral swoju primicu.
Po poswjećenju noweje cyrkwje swj. Marije kralowny róžowca wottorha so cyrkwinska łódź Božeho domu w lětomaj 1896/97 hač na wołtarnišćo a sakristiju, kotrejž hač do dźensnišeho na starym městnje stejitej. Pišćele z lěta 1882 so do noweje cyrkwje přeměstnichu. W lěće 1905 zarjadowa farar Jakub Nowak we wobchowanym dźělu twarjenja cyrkwinski muzej ze zběrku postawow a dalšich objektow z cyrkwje. W 1930tych lětach wottwari so wustajeńca a někotre drohoćinki – mjez druhim „Njeswačanska mać boža“ a postawa Hany samotřećeje – so do noweje cyrkwje donjesechu.
Poslednja restawracija stareje cyrkwje sta so w lětomaj 1995/96.
Čěska wšowica
Čěska wšowica (Pedicularis sudetica) je rostlina ze swójby hubinkowych rostlinow (Orobanchaceae).
Dubna
thumb|left Dubna je město ze 75.218 wobydlerjemi w ruskej oblasći Moskwa. Leži něhdźe 120 kilometrow sewjernje Moskwy.
Sydlišćo je so w lěće 1956 załožiło.
Karači
Karači je najwjetše město a tež najwjetši přistaw Pakistana. Ma něhdźe třinaće milionow wobydlerjow. Leži na samym juhu Pakistana při brjoze Arabskeho morja.
Zawolžje
thumb|left Zawolžje je město w Ruskej federaciji. Leži při Wolze w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Nižny Nowgorod. Ma něhdźe 39 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1947 jako wjes Pjestowo załožiło a ma wot lěta 1964 měšćanske prawa.
Uniwersita
Uniwersita ( uniwersitas „cyle“) je zarjadnišćo wyšeho (abo tercierneho) kubłanja a slědźenja, kotrež spožča akademiski stopjeń we wjacorych akademiskich disciplinach.
Hačrunjež filozofiske a teologiske institucije w mnohich ciwilizacijach eksistowachu, maja moderne uniwersity swoje korjenje w srjedźowěkowskej Europje. Prěnjotnje bě to zarjadowanje katolskeje cyrkwje. Słowo uniwersita wotwodźuje so wot łaćonskeho universitas magistrorum et scholarium, štož woznamjenja tak wjele kaž „zhromadźenstwo wučerjow a wučenych“. Najstaršej uniwersiće stej w Bolognje a Parisu. Uniwersity hraja wažnu rólu we wědomostnym slědźenju. Jich organizacija a struktura wotwisuje wot kraja. Jedna z centralnych zasadow je swoboda wědomosće, prawo na njewobmjezowane slědźenje.
Někotre z najznaćišich uniwersitow su: Uniwersita Kaliforniskeje w Berkeleyju (Zjednoćene staty Ameriki), Uniwersita Cambridge (Zjednoćene kralestwo), Uniwersita Harvard (Zjednoćene staty Ameriki), Heidelbergska uniwersita (Němska), Technologiski institut Massachusetts (MIT; Zjednoćene staty Ameriki), Uniwersita McGill w Montrealu (Kanada), Uniwersita Oxford (Zjednoćene kralestwo), Uniwersita Princeton (Zjednoćene staty Ameriki), Sorbonne w Parisu (Francoska), Uniwersita Strasbourg (Francoska), Uniwersita Tokio (Todai) (Japanska).
Šmicojty wowsyčk
Šmicojty wowsyčk je rostlina ze swójby słódkich trawow (łaćonsce: Ventenata dubia, Poaceae).
Antoine de Saint-Exupéry
mini|Antoine de Saint-Exupéry w meji 1942
Antoine Marie Jean-Baptiste Roger de Saint-Exupéry (* 29. junija 1900 w Lyonje, † 31. julija 1944 pozhubjeny w lětanju) bě francoski spisowaćel a wojerski pilot. Jeho najznaćiše twórby su: Nócny lět, Twjerdźizna, Mały princ, Anegdoty, atd.
Wón bě hižo za čas swojeho žiwjenja připóznaty a wuspěšny awtor, widźeše sebje samoho pak skerje jako powołanski pilot a hobbyjowy spisowaćel. Najsławniše dźěło Saint-Exupérya je powědančko Mały princ, z wjace hač 140 milionami předatych eksemplarow jedna z najwuspěšnišich knihow swěta.
Bogna Korjeńkowa
Bogna Korjeńkowa (* 1965 w Budyšinje, rodź. Bejmakec) je serbska žurnalistka, moderatorka telewizijneho wusyłanja Wuhladko a nawodnica Budyskeho studija MDR.
Bogna Korjeńkowa je dwurěčnje w Radworju wotrostła. Po abiturje je studij germanistiki započała. Jeje karjera při serbskej telewiziji je so w lěće 1992 započała, hdyž tam jako swobodna sobudźěłaćerka sobu skutkowaše. Wot lěta 2001 je z moderatorku hornjoserbskeho telewizijneho wusyłanja „Wuhladko”. Nimo toho je wot lěta 2003 nawodnica studija w Budyšinje.
W lěće 2003 bu wusyłanju na mjezynarodnym rozhłosowym a telewizijnym festiwalu narodnych mjeńšin, na kotrymž je so wjace hač 60 europskich narodnostnych skupinow wobdźěliło, 3. myto spožčene, kotrež bu Bognje Korjeńkowej přepodate.
Dźensa bydli Bogna Korjeńkowa ze swójbu w Pančicach-Kukowje. Wona je w periodźe 2015–19 čłonka załožboweje rady Załožby za serbski lud.
Ladogaski jězor
Ladogaski jězor je wulki jězor w sewjerozapadnej Ruskej a zdobom najwjetši jězor, kotryž so dospołnje w Europje namaka. Wón leži mjez Leningradskej oblasću w juhu a republiku Karelskej w sewjeru, njedaloko finskeje hranicy.
W Ladogaskim jězorje namaka so wjace hač 500 kupow, z kotrychž je Walaam z rusko-ortodoksnym klóštrom najznaćiša. Cyłkowna přestrjeń Ladogaskich kupow je z 687nbsp;km² wjetša hač Bodamski jězor.
Geografija
thumb|left|Połoženje Ladogaskeho jězora mjez Baltiskim a Běłym morjom Južny kónc Ladogaskeho jězora pola twjerdźizny Šlisselburg je jenož něhdźe 40 kilometrow zdaleny wot Pětrohródskeho centruma. Wottam hač k sewjernemu kóncej su wjace hač 200 kilometrow, wot wuchodneho k zapadnemu brjohej měri jězor na najšěršim městnje 120 kilometrow. Jězorowa žłobina je so hakle po lodowej dobje před 15.000 lětami přez hibanje nutřkokrajneho loda stworił.
Jězor je přez kanale do ruskeje wobchadneje syće zapřijaty. Njewa, kotraž je zdobom jenički wotběh, zwjazuje jón z Pětrohrodom a Baltiskim morjom. Do tamneho směra zmóžni jeho přitok Swir łódźstwo do Onjegaskeho jězora a přez Běłomórsko-baltiski kanal dale do Běłeho morja. Dokelž je nawigacija na Ladogaskim jězorje dla mócnych wichorow husto znjemóžnjena, natwarichu wobjězdny kanal při južnym pobrjohu. Přez Onjegaski jězor wobsteji tež zwisk z Wolgu a dale z Kaspiskim a Čornym morjom. Druhi najwjetši přitok je z juha pochadźacy Wolchow, kotryž zwjazuje Ladogaski jězor z Nowgorodom.
Ladogaski jězor je zwjetša wot kónca nowembra hač do spočatka apryla zamjerznjeny.
Stawizny
Jězor dósta swoje mjeno w 13. lětstotku wot srjedźowěkowskeho wikowanskeho městačka Staraja Ladoga, ležaceho při južnym pobrjohu a słušaceho k najstaršim ruskim městam. Do toho rěkaše po swojim wotběhu Njewo.
Mjez 1918 a 1940 słušeše sewjerozapadna połojca jězora k njewotwisnej Finskej. Za čas woblěhowanja Leningrada ze strony němskeho wójska w Druhej swětowej wójnje zastarachu wulkoměsto přez zamjerznjeny jězor. Južnje jězora wojowachu w lětomaj 1942/43 w třoch bitwach wo wotewrjenju puća po kraju do města.
Jan Pjech
Wón narodźi so jako syn měšćana a klamarja a wopytowaše wot 1720 do 1727 Budyski gymnazij. Wot 1727 do 1730 studowaše w Lipsku ewangelsku teologiju a bě z čłonom tamnišeho Serbskeho prědarskeho towarstwa. Po nawróće do Łužicy dźěłaše najprjedy jako domjacy wučer a bě potom wot 1731 hač do swojeje zažneje smjerće w lěće 1741 diakon při Michałskej cyrkwi.
Pjech wuda wjele swojich prědowanjow, přełoži nabožinske knihi do serbšćiny, wobstara 1736 nowy wudawk Noweho zakonja a pomhaše sobu na nowych Serbskich spěwarskich Johanna Gottfrieda Kühna, kotrež wuńdźechu 1741. Wón podpěrowaše nabožinske prócowanja Ochranowskich a załoži při Michałskej cyrkwi serbsku knihownju.
Michał Šewčik
Žiwjenje
Šewčik, čłon Serbowki, wozjewi w jeje Kwětkach a časopisu Łužica wšelake kulturnohistoriske pojednanja, wosebje k stawiznam serbskeho studentstwa a dopisowaše tež do Katolskeho Posoła a Krajana. Wón bu 1890 prěni serbski knihownik Serbskeho seminara a zrjadowa z Janom Justom tehdy 800 zwjazkow ličacu serbsku knihownju znowa. Składnostnje połstalětneho jubileja Serbowki wuda Šewčik prěni a druhi zwjazk Jubilejnych spisow Serbowki pod titulomaj Basnje a Stawizny.
Michał Šewčik bě wot lěta 1890 čłon Maćicy Serbskeje.
Sebastián Piñera
thumb|upright|Sebastián Piñera Miguel Juan Sebastián Piñera Echenique (wurěkowanje: /miˈɣel ˈxwan seβahsˈtjan piˈɲeɾa eʧeˈnike/, * 1. decembra 1949, Santiago de Chile) je chilski předewzaćel, miliardar a politikar, kotryž bě wot 2010 do 2014 jako naslědnik a předchadnik socialistki Michelle Bachelet z prezidentom Chilskeje. Wot 11. měrca je znowa z prezidentom južnoameriskeho kraja.
Franziska Schubert
mini|Franziska Schubert (2016)
Franziska Schubert (* 3. meje 1982 w Lubiju) je hornjołužiska politikarka Zelenych, wot lěta 2014 zapósłanča sakskeho krajneho sejma a wot lěta 2020 předsydka swojeje frakcije.
Wona je w Nowych Jěžercach wotrostła a złoži tam w lěće 2000 maturu. Wot 2001 do 2007 studowaše na Osnabrückskej uniwersiće europske studije. Tuchwilu promowuje na Drježdźanskej techniskej uniwersiće.
Z podpěru zeleneju wokrjesneju zwjazkow Budyšin a Zhorjelc bu wona před sakskimi wólbami 2014 na dźewjate městno krajneje lisćiny Zelenych wolena. Po wólbach, při kotrychž docpěchu Zeleni jenož wósom mandatow, wotstupi načolna kandidatka Antje Hermenau wot swojeho mandata, tak zo zaćahny Schubert do sejma. Wot 2014 do 2022 bě wona rěčnica zeleneje frakcije za serbske naležnosće. Jeje wobydlerski běrow namaka so w Zhorjelskim starym měsće.
Nimo toho je wot komunalnych wólbow 2014 čłon Zhorjelskeho wokrjesneho sejmika a měšćanskeje rady swojeho ródneho města Habrachćicy-Nowe Jěžercy.
Holan
Holan (zněmčene zwjetša Hollan) je serbske swójbne mjeno, pochadźace wot słowa hola.
Lubina Holanec-Rawpowa
mini|upright|Lubina Holanec
Lubina Holanec Rawpowa ( Lubina Raupp-Hollan; * 23. meje 1927 w Budyšinku, † 2. meje 1964 w Drježdźanach) bě serbska koncertna organistka.
Žiwjenje
Narodźi so jako dźowka Budyšinskeho wučerja Arnošta Holana a młódša sotra Ludmile Holanec a wopytowaše 1938–46 realny gymnazij w Budyšinje. Pola cyrkwinskeho hudźbneho direktora Horsta Schneidera da so na pišćele wukubłać a studowaše wot 1947 na Lipšćanskej Wysokej šuli za hudźbu, 1948 pokročowaše na Praskim konserwatoriju pola Jiřija Reinbergera, kotryž přiwza ju w lěće 1949 do swojeje pišćeloweje rjadownje při Akademiji hudźbnych wuměłcow. Wot 1954 do 1956 běše z aspirantku pola Thomasoweho kantora Günthera Ramina w Lipsku, zdobom wudospołni so pola Roberta Köhlera na cembalu a pola Amadeusa Webersinke na klawěrje. 1956 so do Budyšina wróći.
Skutkowanje
Lubina Holanec-Rawpowa so na wuznamnych koncertnych zarjadowanjach, mjezynarodnych wurisanjach a hudźbnych festiwalach wobdźěli. 1951 doby prěnje myto w hudźbnym wubědźowanju čěskosłowakskich hudźbnych akademijow, 1955 slěbornu medalju na mjezynarodnym wubědźowanju w Genfje, 1958 bě lawreatka mjezynarodneho pišćeloweho wubědźowanja w Praze. W lěće 1962, hižo schorjena, přewjedźe turneju přez Sowjetski zwjazk a hraje w Moskwje, Leningradźe, Rize a Tallinnje.
Do jeho repertoira słušachu mjez druhim twórby Johanna Sebastiana Bacha, Maxa Regera, Paula Hindemitha a Johannesa Brahmsa.
10. nowembra
10. nowembra abo '''10. nazymnika''' je 314. dźeń gregorianiskeje protyki (315. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 51 dnjow hač do kónca lěta.
Nowe Koporcy
Nowe Koporcy ( Neukuppritz) su małe hornjołužiske sydlišćo na samym wuchodźe Budyskeho wokrjesa, kotrež słuša wot lěta 1936 do Bukečanskeje gmejny.
Geografija
Susodne wjeski su Koporcy na sewjeru, Błócany na juhowuchodźe, Žornosyki na juhu, Wuježk a Nowy Wuježk zady lěsa na juhozapadźe kaž tež Bukecy na sewjerozapadźe.
Stawizny
Z 18. lětstotka znajemy Nowokoporski hosćenc „K běłemu kołpjej“ (abo „šwonej“) při Lubijskej šoseji mjez Bukecami a Błócanami. Sydlišćo słuša hižo přeco ke Koporcam a do Bukečanskeje wosady. Wot prěnjeje połojcy 19. lětstotka běše tule, při starym puću a dźensnišej kolesowarskej šćežce, zaměstnjena wowčernja Koporskeho ryćerkubła (wulki statok na zapadnym kóncu sydlišća). Wokoło hosćenca a wowčernje nastawaše potom sydlišćo.
Wosobiny
Po swojim nawróće z Druheje swětoweje wójny bydleše Frido Mětšk wěsty čas w něhdyšej Mosigec korčmje w Nowych Koporcach.
Limbaži
thumb|left Limbaži (historiske němske mjeno – Lemsal) je městačko na sewjeru Letiskeje. Je zarjadniske sydło Limbažskeho wobwoda.
Leži něhdźe 70 kilometrow sewjerowuchodnje Rigi.
Ma něhdźe sydom tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1223 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1385 měšćanske prawa.
Bananowe rostliny
Bananowe rostliny su swójba (Musa) ze symjeńcow (Spermatophytina).
Wobsahuje rody:
Zbožowna trawa
Zbožowna trawa (Beckmannia) je ród ze swójby słódkich trawow (Poaceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:
Tymowskoje
thumb|left Tymowskoje ( Тымовское) je sydlišćo měsćanskeho typa w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w Sibirskej na kupje Sachalin w Sachalinskej oblasći něhdźe 400 kilometrow sewjernje Južno-Sachalinska.
Ma něhdźe sydom tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1880 załožiło a ma wot lěta 1963 měšćanske prawa.
Małsecy
thumb|Małsecy na karće z lěta 1884 thumb|Małsečanski hród thumb|Zakładne murje Małsec w prózdnym spjatym jězorje (2017)
Małsecy (němsce Malsitz) běchu hornjołužiska wjeska sewjernje Budyšina, kotraž bu w lětomaj 1972/73 wopušćena a potom za Budysku rěčnu zawěru dewastěrowana.
Geografija
Małsecy ležachu na lěwej stronje Sprjewje sewjernje Wownjowa, južnje Hněwsec a sewjerozapadnje Bórka.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje městna jako Malssicz  pochadźa z lěta 1407. Wjes bě znajmjeńša ze 17. lětstotka ze sydłom ryćerskeho kubła, kotrež namakaše so při Sprjewinym mosće do směra na Bórk w sewjernym dźělu wjeski a měješe ležownostne knjejstwo nic jenož w Małsecach samych, ale tež w Bronju a Měrkowje.
W bitwje pola Budyšina dnja 20. meje 1813 nadpadnychu francoske jednotki Napoléona wot Małsec a Hněwsec sem pruske wójsko, kotrež steješe na kopcach mjez Bórkom a Delnjej Hórku. Mały drjewjany móst w Małsecach słužeše jim jako přechodźišćo přez Sprjewju.
Hač do lěta 1936 běchu Małsecy samostatna gmejna, potom buchu do susodneho Bórka zagmejnowane.
Wobydlerstwo
W lěće 1834 běchu Małsecy ze 130 wobydlerjemi srěnjowulka wjes w Sprjewinej łučinje njedaloko wokrjesneho města Budyšin. Mjez wobydlerjemi běše 21 katolskich. Po statistice Arnošta Muki mějachu Małsecy w 1880tych lětach 136 wobydlerjow, wot kotrychž běchu 109 Serbow (80 %). Ewangelscy a katolscy Małsečenjo přisłušachu Budyskimaj wosadomaj.
Kevin Ayers
Kevin Ayers (* 16. awgusta 1944 w Herne Bay, Kent; † 18. februara 2013 w Montolieu, Francoska) bě britiski rockowy hudźbnik, spěwar a spěwydźěłar, kotryž hraješe mjez 1966 a 1968 na basgitarje pola skupiny Soft Machine.
Dołhokłóskata wšowica
Dołhokłóskata wšowica (Pedicularis elongata) je rostlina ze swójby hubinkowych rostlinow (Orobanchaceae).
Georgijewsk
thumb|left Georgijewsk je město w juhu Ruskeje federacije.
Leži w europskim dźělu Ruskeje w Stawropolskim regionje něhdźe 210 kilometrow juhowuchodnje Stawropola.
Ma něhdźe 70 tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1777 załožiło a ma wot lěta 1786 měšćanske prawa.
Hajowa rězna
Hajowa rězna (Carex otrubae) je rostlina z podroda jenakokłóskatych rěznow ze swójby cachorowowych rostlinow (Cyperaceae).
Pokrow (Ukraina)
thumb|left
Pokrow (1956–2016 Орджонікідзе/Ordžonikidze) je wulkoměsto w Dnipropetrowskej oblasći na Ukrainje. Leži při rěce Bazawluk (přitoku Dnjepra) něhdźe 110 kilometrow juhozapadnje Dnipra.
Blěda šleznička
Blěda šleznička (Chrysosplenium oppositifolium) je rostlina ze swójby rupikowych rostlinow (Saxifragaceae).
Staroorientalistika
Staroorientalistika je wědomosć rěčow, stawiznow a kulturow Stareho orienta wot jewjenja prěnich klinopismowych tekstow w pózdnim 4. lěttaysacu hač do hašenja klinoweho pisma wokoło přewróta časow. Dokelž so prěnje wjetše wuryća w antikskej Assyriskej wotměwachu, je so staroorientalistika prjedy a tradicionelnje hdys a hdys tež dźensa assyriologija mjenuje. Geografiski rum staroorientalistiki wopřijima wulke dźěle Prědnjeho orienta na teritoriju modernych statow Irak, Syriska (antikska Mezopotamiska), Turkowska (Mała Azija) a Iran (Persiske mócnarstwo) kaž tež susodnych krajow.
Pokrow (Ukraina)
Prěnje sydlišćo na městnje dźensnišeho města załoži so w lěće 1883 w bliskosći manganowych podkopkow. W lěće 1956 dósta wone pod mjenom Ordžonikidze (pomjenowane po komunistiskim politikarju Sergu Ordžonikidze; 1886–1937) měšćanske prawa.
Blěda šleznička
Wopis
Blěda šleznička je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 5 hač 20 cm.
Stołpik je štyrihranity.
Łopjena su přećiwostejne, kulojte, na kromje zubate a na hornim boku słabje seršćate.
Kćěje wot měrca hač meje. 4-10 małych, žołtojtych kćenjow su zwjetša wot słabje žołtojtych łopješkach wobdate. Kćenje ma jenož štyri keluškowe łopješka ale nima krónu a docpěwa wulkosć wot něhdźe 3 mm.
Stejnišćo
Rosće na rěčnych brjohach, na pluskotanych skałach a žórłach. Preferuje chłódne, mokre, zwjetša małowapnite pódy na chłódkojtych, powětrowłóžnych stejnišćach.
Staroorientalistika
Charakteristika
Staroorientalistika je filologisko-historiska disciplina. Hłowne žórło staroorientalistiki su na 550.000 tekstow, kotrež su z klinowym pismom na hlinjanych taflach napisane a su lěttysacy přetrali. Tute klinopismowe teksty su nimo staroegyptowskeho tekstoweho korpusa najstarši a za starogrjekskim najwobšěrniši tekstowy korpus cyłkowneho starowěka. Najwjetši dźěl tutych tekstow leži wšak hišće njepublikowany w mnoholičbnych muzejach a priwatnych zběrkach swěta; archeologiske wuryća dadźa nimo toho kóžde lěto nowe hlinjane tafle wustupować, tak zo ličba tekstow dale a dale přiběra.
Wuslědźenje materielnych dopokazow Stareho orienta je nadawk prědnjoaziskeje archeologije. K předmjetej facha njesłuša stara Egyptowska, kotruž egyptologija wobjednawa, byrnjež pod mjenom Stary orient we wobšěrnišim zmysle druhdy staru Prědnju Aziju a staru Egptowsku zjało. Stara Palestina. swět Stareho zakonja, hačrunjež historisce a wěcownje k Staremu orientej słuša, so po tradiciji přez (starozakonsku) teologiju/hebraistiku wuslědźa.
Dźělne pola staroorientalistiki
Akkadska rěč (akkadistika), (wuchodo)semitiska (t. r. z arabšćinu přiwuzna rěč Babylonjanow a Assyričanow, je so něhdy w Mezopotamiskej (Irak, Syriska) rěčała, wyše toho w cyłkownej Prědnjej Aziji z wašnjom a wot 3. hač do 1. lěttysaca př. Chr. stajnje dokładźena. Akkadšćina je geografisce a chronologisce najdale rozšěrjena a po ličbje a wšelakorosći tekstow najlěpje dopokazana rěč Stareho orienta.
Sumeriska rěč (sumerologija), najstarša traděrowana rěč čłowjestwa, kotraž ze žanej druhej rěču přiwuzna njeje, rěč wunamakarjow pisma z najbóle južneho dźěla Mezopotamiskeje, wot 3. hač do zažneho 2. lěttysaca př. Chr. dokładźena (a w kulće a we wědomosći tež hišće pozdźišo).
Hetitiska rěč (hetitologija), najstarša dokładźena indoeuropska rěč (přiwuzna z němčinu, jendźelšćinu, łaćonšćinu, grjekšćinu a staroindišćinu) wobydlerjow Małeje Azije (Turkowska) z połojcy 2. lěttysaca př. Chr. Pódla hetitišćiny steja lědma znate rěče luwišćina (je so w klinowym pismje a w swójskim hieroglifowym pismje pisała), palaišćina (wobě z hetitišćinu přiwuznej) kaž tež hattišćina (izolowana rěč, kotraž z druhej rěču přiwuzna njeje).
Amurritišćina, ugaritišćina, fenicišćina a staroaramejšćina (aramejšćina), su štyri w Syriskej rěčane sewjerozapadosemitiske rěče z 2. a 1. lěttysaca př. Chr., kotrež su jedna z jednej wusko přiwuzna. Amurritišćina je jenož přez jara wulku ličbu wosobowych mjenow a někotre požčonki z akkadšćiny rekonstruujomna. Druhe tři rěče su přez teksty w najstaršich alfabetach swěta traděrowane. Wusko přiwuzna je tež starohebrejšćina, rěč Stareho zakonja biblije.
Elamska rěč, izolowana rěč z juhozapada Irana, wot 3. hač do 1. lěttysaca př. Chr., ale trochu njeprawidłownje dokładźena.
Staropersiska rěč, indoeuropska rěč achajmenidoweho mócnarstwa z 2. połojcy 1. lěttysaca př. Chr., w swójskim złóžkowym klinowym pismje.
Studij a wučba
Staroorientalistika wuči so na slědowacych němskich uniwersitach: Swobodna uniwersita Berlin, Lipsk, Mainz, Jena ze statnej Hilprechtowej zběrku prědnjoaziskich starožitnostkow, Göttingen, Münster, Marburg, Würzburg, Erlangen-Nürnberg, Heidelberg, Tübingen, uniwersita Freiburg a Mnichow. Za staroorientalisku resp. prědnjoazisku archeologiju dybi so wyše toho Němski archeologiski institut (DAI) kaž tež Němske orientowe towarstwo (DOG) mjenować. W Awstriskej so staroorientalistika na uniwersitomaj Wien a Innsbruck wuči, w Šwicarskej na uniwersitomaj Bern a Genf.
Spočatki
thumb|right|280px|Palast Tachara w Persepolisu, Iran
Prěnje archeologiske powostanki běchu so hižo dołho před 19. lětstotkom přez pućowarjow namakali, z jedneje strony přez wikowanskich pućowarjow, z druheje strony přez pućowarjow, kotřiž so přez to pozbudźichu, kraj biblije wopytać.
Spočatk 17. lětstotka Romski slědźer Pietro Della Valle (1586-1652) wopyta Mezopotamisku, dźensniši Irak, Persisku (dźensniši Iran) a Bliski wuchod (Syriska, Libanon a Palestina). Přinjese rozprawu w žiwych barbach, kotraž do stawiznow zańdźe a kopiju napisa, kotryž wot toho sławu doby: napis z Persepolisa. Zastorči modu mjez ludźimi zdźěłaneho byrgarstwa; kóždy pućowar čuješe so winowaty pućować, zo by znamješka abo rysowanki kopěrował, kotrež běchu na namakanych stelach abo pomnikach zwobraznjene. Nichtó njemóžeše tehdy prajić, štož tute napisy předstajichu, wo kotrychž Della Valle mysleše, zo bychu pismo byli a formulowaše sam chětro prawe hypotezy, bjeztoho zo móhł je dopokazać.