cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Małksa
Běh
Mjeztym samostatny delni běh započina při zapadnej kromje Janšojskeje brunicoweje jamy blisko Mosta, ćeče přez Picnjo a zjednoći so w hornich Błótach pola Prjawoza z Goramśicu, pochadźacej z Choćebuza. Hromadźe tworitej wobě rěčce rěku Patšowinu.
Wot 2011 běža twarske dźěła za ponowjenje stareje Małksy na terenje bywšeje brunicoweje jamy. Horni a delni běh matej so hač do 2020tych lět znowa ze sobu zwjazać.
Franc Józef I.
mini|upright|Kejžor Franc Józef I. wokoło 1885
Franc Józef I. ( Franz Joseph I., I. Ferenc József; * 18. awgusta 1830 na hrodźe Schönbrunn pola Wiena jako Erzherzog Franz Joseph Karl von Österreich, † 21. nowembra 1916 runje tam) bě wot lěta 1848 hač do swojeje smjerće wosrjedź Prěnjeje swětoweje wójny předposledni kejžor Rakusko-Wuherskeje. Z knježerstwowej dobu wot nimale 68 lět knježeše dlěje hač kóždy druhi z Habsburgskeje dynastije. Zdobom bě kral Čechow a japoštołski kral Madźarskeje.
Franc Józef knježeše wot lěta 1851 absolutistisce a centralistisce. Poražce w Sardiniskej wójnje (1859) a Němskej wójnje (1866) donućištej jeho k wurunanju z Wuherskej a k přetwarjenju jednotneho kejžorstwa Rakuskeje do dwójneje monarchije z dweju awtonomneju połojcow.
Pod Francom Józefom posylništej so zwjazk z nowym Němskim mócnarstwom pod wjednistwom Pruskeje a konflikt z Ruskej. Napjeća na Balkanskej połkupje a předewšěm mjez Rakusko-Wuherskej a Serbiskej kaž tež nadhódnoćenje swójskich wojerskich mocow wjedźeše w lěće 1914 do Prěnjeje swětoweje wójny.
Smjerć Franca Józefa płaći jako započatk kónca Rakusko-Wuherskeje w nazymje 1918. Nachwilny naslědnik Franca Józefa bě jeho bratrowy wnuk Korla I., bratrowc 1914 zamordowaneho trónoweho naslědnika Franca Ferdinanda.
Schönteichen
thumb|left|Při młynskich hatach blisko Běłeje
Schönteichen bě sakska gmejna w Budyskim wokrjesu, kotraž přisłušeše zarjadniskemu zwjazkej Kamjenc-Schönteichen. Wona wobsteješe wot wutworjenja w měrcu 1994 hač k zjednoćenju ze susodnym Kamjencom dnja 31. decembra 2018. Schönteichen ležeše něhdźe pjeć kilometrow sewjerozapadnje wulkeho wokrjesneho města Kamjenca mjez krajinu hornjołužiskeje hole a hatow w sewjeru a Zapadołužiskej pahórčinu w juhu.
<br style="clear:left;" />
Gmejnske dźěle
Do gmejny słušachu slědowace wjesne dźěle:
Politika
Gmejna słušeše do sakskeho wólbneho wokrjesa 53 (Budyšin 2) a zwjazkoweho wólbneho wokrjesa 156 (Budyšin I).
Kralestwo
mini|upright|[[Bjedrich Awgust III., posledni kral Sakskeje]]
Přiwuzny z politiskim zapřijećom je w křesćanskej teologiji wuraz Bože kralestwo.
Přikłady
Hišće eksistowace kralestwa w Europje su Belgiska, Danska, Nižozemska, Norwegska, Španiska, Šwedska a Zjednoćene kralestwo. Znate přikłady zwonka Europy su Jordaniska, Marokko, Sawdi-Arabska a Thailandska.
Łužica słušeše hač do lěta 1919 ke kralestwomaj Pruskeje a Sakskeje.
Dobrošicy
Dobrošicy ( Doberschütz) su wjes w hornjołužiskim wokrjesu Budyšin. Słušeja ke gmejnje Njeswačidło a leža 155 m nad mórskej hładźinu. Hač do lěta 1974 běchu samostatna gmejna z wjesnym dźělom Koslow (wot 1936).
Susodne wjeski su Koslow w sewjeru, Liša Hora we wuchodźe, Jaseńca (gmejna Bóšicy) w juhu a Hórki (gmejna Chrósćicy) w juhozapadźe.
27. decembra
27. decembra abo '''27. hodownika''' je 361. dźeń gregorianiskeje protyki (362. w přestupnych lětach), tuž wostawaja hišće štyri dny hač do kónca lěta.
Dobrošicy
Stawizny
Swójsku šulu mějachu we wsy jenož 14 lět, a to wot 1948 do 1962 na tamnišim hrodźe.
Wobydlerstwo a rěč
We 1880tych lětach mějachu Dobrošicy po Mukowej statistice 132 wobydlerjow, z nich 122 Serbow (92 %). W lěće 1925 bě wot 153 wobydlerjow 145 katolskich (95 %). Arnošt Černik zwěsći 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot hišće 73,4 %.
W lěće 1995 mějachu Dobrošicy 140 wobydlerjow, z nich 99 serbsce rěčacych (70,7 %). We wsy nadeńdźe so katolska kapałka swj. Jana Křćenika, kotraž słuša ke Chróšćanskej wosadźe. Ewangelska diaspora přisłuša Njeswačanskej wosadźe.
Po ludličenju w lěće 2011 bydlachu we wsy 107 wobydlerjow w přerěznej starobje wot 48,3 lět (Sakska: 46,4).
Žórła
mini|center|upright=1.7|Powětrowy wobraz (2018)
Jaransk
thumb|left Jaransk je město w Ruskej federaciji. Leži při rěce Jarań w europskim dźělu Ruskeje w Kirowskej oblasći něhdźe 210 kilometrow juhozapadnje Kirowa. Ma něhdźe 16 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1584 załožiło a ma wot lěta 1780 měšćanske prawa.
Bob Birch
thumb|Bob Birch w lěće 2009 Bob Birch (* 14. julija 1956 w Detroit, Michigan; † 15. awgusta 2012 w Los Angeles, Kaliforniska) bě US-ameriski hudźbnik a basist, kiž bě z čłonom skupiny Iron Butterfly. Piskaše tež pola Eltona Johna.
Hórske mydleško
Hórske mydleško (Sedum fabaria) je rostlina ze swójby tučnołopjenakowych rostlinow (Crassulaceae).
Nirvana
Nirvana běše wuspěšna US-ameriska grungeowa skupina z Aberdeena w zwjazkowym staće Washington, kotraž eksistowaše mjez 1987 a 1994.
Plesna
Plesna je rěka w Durinskej a Sakskej, kotraž je prawy přitok Běłeho Halštrowa. Wužórli so blisko Šwikawy a wuliwa so w Lipsku do Běłeho Halštrowa. Je 90 kilometrow dołha.
Wolfgang Schäuble
thumb|Wolfgang Schäuble w lěće 2014
Wolfgang Schäuble (* 18. septembra 1942 w Freiburgu) je němski politikar Křesćansko-demokratiskeje unije Němskeje (CDU). Wón bě wot 2009 do 2017 zwjazkowy minister financow w kabinetomaj Merkel II a III. Schäuble je wot 1972 čłon zwjazkoweho sejma a tuž zapósłanc z najdlěšim skutkowanjom w stawiznach Zwjazkoweje republiki. Dnja 24. oktobra 2017 bu wuzwoleny za prezidenta zwjazkoweho sejma.
Matej
Mjeno woznamjenja w hebrejšćinje „wot Boha daty“. Warianty w druhich rěčach su Mato (delnjoserbsce, chorwatsce), Matthias (němsce), Maciej (pólsce), Matěj (čěsce), Matthew (jendźelsce) a Matthieu (francosce).
Rědora
Wona wužórli so na juhozapadnym boku Žiwina w Zapadołužiskej pahórčinje blisko Ramnowa, njedaloko Halštrowskeho žórła, a běži přewažnje do zapadneho a sewjerozapadneho směra, mjez druhim přez Wulke Rědorjecy (Großröhrsdorf), Radeberg a Wulki Hojn.
Ernst Bohuwěr Sommer
Ernst Bohuwěr Sommer ( Ernst Traugott Sommer; * 20. januara 1826 na Židowje, † 2. januara 1878 w Drježdźanach) bě serbski wučer, dr. phil., spisowaćel a prócowar w studentskim času.
Jako gymnaziast bě Sommer z čłonom a 1846/47 tež starši wot Smolerja załoženeho towarstwa Societas Slavica Budissinensis a jako student wot 1848 sobustaw Serbskeho prědarskeho towarstwa w Lipsku. 1849 bě sobuzałožer prěnjeho wšostudentskeho serbskeho towarstwa Lipa Serbska w Budyšinje. Dopisowaše do Tydźenskeje nowiny a do Serbskich Nowin.
Sommer bě wot załoženskeho lěta 1847 čłon Maćicy Serbskeje a wot 1853 do 1856 jeje wuběrkownik.
28. decembra
28. decembra abo '''28. hodownika''' je 362. dźeń gregorianiskeje protyki (363. w přestupnych lětach), tuž wostawaja hišće tři dny hač do kónca lěta.
Zwjerjewo
thumb|left Zwjerjewo je město w juhu Ruskeje federacije. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Rostow a ma něhdźe 20 tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1819 załožiło a ma wot lěta 1989 měšćanske prawa.
Jan Awgust Kapler
Jan Awgust Kapler ( Johann August Kappler; * 12. junija 1851 we Wownjowje, † 10. měrca 1937 w Hermanecach nad Sprjewju) bě serbski wučer a basnik w młodych lětach.
Narodźi so jako syn Wownjowskeho žiwnosćerja a wopytowaše wot 1868 do 1872 Krajnostawski wučerski seminar w Budyšinje. Po wotzamknjenju wučerješe najprjedy w Rachlowje pod Čornobohom a w Budyskej syrotowni a přewza w lěće 1884 městno kantora a wučerja při Michałskej cyrkwi. 1915 poda so na wuměnk a přesydli so do Hermanec.
Jako młody seminarist a wučer poda do Łužičana mjez 1870 a 1876 wótčinske, přirodniske a lubosćinske basnje. Pozdźišo pěsnješe tež kěrluše a wobohaćeše jako hudźbnik serbsku hymnologiju. Do serbšćiny přełoži orientalistiske Pěsnje Mirzy Schaffyja z pjera Friedricha Bodenstedta (Łužičan 1873), zapisowaše ludowe bajki a wuda w lěće 1896 znowa Bartkowu Čitanku za serbsko-němske šule. Wot 1895 podawaše serbšćinu na Budyskim gymnaziju.
Kapler bě wot 1876 čłon Maćicy Serbskeje a hač do lěta 1918 přez 40 lět jeje knihownik. 1920 spožči so jemu čestne čłonstwo.
Jeho syn Pawoł Božidar Kapler (1887–1942) skutkowaše pozdźišo jako serbski farar w Michałskej wosadźe.
Ivana Brlić-Mažuranić
Ivana Brlić-Mažuranić (* 18. apryla 1874 w Ogulinje, † 21. septembra 1938 w Zagrebje) bě chorwatska spisowaćelka dźěćacych knihow, kotraž je tež zwonka Chorwatskeje znata. Jako jenička Chorwatka bu dwójce za Nobelowe myto namjetowana.
Arnošt Simon
mini|upright|Arnošt Simon
Słužeše po šuli najprjedy jako wolacy na knježim dworje a nawukny wot 1919 do 1922 powołanje knihiwjazarja w Niskej. Wot 1923 hač do jeje zawrjenja w lěće 1933 dźěłaše jako knihiwjazar w Smolerjec knihićišćerni w Budyšinje. Za čas nacionalsocializma měješe jako „politisce njespušćomny Serb“ w přizemju stareho Serbskeho domu při Lawskich hrjebjach tobakowy wobchodźik, kotryž słužeše zdobom antifašistiskim Serbam jako tajne zetkawanišćo. Ze zničenjom Serbskeho domu w aprylu 1945 zhubi nimale cyłe swoje wobsydstwo. Po Druhej swětowej wójnje wobdźěleše so Arnošt Simon při nowonatwarju serbskeho towaršnostneho žiwjenja a bě wot 1945 z pokładnikom a kartajnikom Domowiny, 1947 sobuzałožer serbskeje ćišćernje a nakładnistwa a hač do 1963 nawoda Serbskeje kniharnje a antikwar. 1963 poda so inwalidnosće dla na wuměnk.
Arnošt Simon běše wuběrny znajer serbskeho pismowstwa a literatury druhich ludow. Wón zemrě w starobje 69 lět w Budyšinje a bu na tamnišim Mikławšku pochowany.
Lutuhyne
thumb|left
Lutuhyne je město w Luhanskej oblasći na Ukrainje. Leži při rěce Wilchiwka něhdźe 20 kilometrow južnje Luhanska.
Ma něhdźe 17 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1896 załožiło a ma wot lěta 1960 měšćanske prawa. Wot lěta 2014 słuša Chrustalnyj k njepřipóznatej separatistiskej „Ludowej republice Luhansk“.
Banana
thumb|Banany Banana je płód jedneje družiny z rodu bananowcow (Musa).
Wažna družina je wšědny bananowc.
Bosćij
Bosćij abo Bosćan je serbske muske předmjeno, kotrež bu wotwodźene wot łaćonskeho mjena Sebastinus, pochadźaceho z grjekskeho města Sebaste (dźensa Sivas w Turkowskej). Mjeno města wotwodźi so wot grjekskeho Σεβαστός sebastós („česćomny“).
Mjeniny su wopomnjenskeho dnja swjateho martrarja Bosćana dnja 20. januara.
Hórnikecy
Hórnikecy ( Knappenrode) su sydlišćo w sakskej Hornjej Łužicy a leža w Budyskim wokrjesu. Wot lěta 1994 słušeja k Wojerecam. Leža na brjoze Hórnikečanskeho jězora, něhdźe dźesać kilometrow juhowuchodnje Wojerowskeho centruma, 123 metrow nad mórskej hładźinu.
Susodnej wsy stej Koblicy na juhu a Mučow na zapadźe. Juhowuchodnje sydlišća – za „energijowej fabriku“, něhdyšej briketownju – nadeńdźe so Ćaplacy jězor.
Stawizny
Prěnje naspomnjenje jako Werminghoff je z lěta 1914 − wjes bu tehdy załožena jako dźěłaćerske sydlišćo k wudobywanju brunicy z bliskeje jamy. Po Druhej swětowej wójnje dósta w lěće 1950 swoje dźensniše mjeno.
W lěće 1956 rěčachu w Hórnikecach 7,2 % wobydlerstwa serbsce.
Pawoł Njek
Pawoł Njek ( Paul Neck; * 19. septembra 1891 w Budyšinje, † 24. awgusta 1944 w koncentraciskim lěhwje Buchenwald) bě serbsko-němski wučer, komunist a wopor nacionalsocializma.
Narodźi so do serbskeje dźěłaćerskeje swójby a wopytowaše po šuli Katolski wučerski seminar w Budyšinje. Wot 1918 do 1922 wučerješe we Worklecach, hdźež dóńdźe dla jeho přisłušnosće k njewotwisnym socialdemokratam ke konfliktam z katolskimi wjesnjanami. W 1920tych lětach studowaše Njek w Drježdźanach a Lipsku filozofiju, hospodarstwo a pedagogiku a zastupi do Komunistiskeje strony Němskeje (KPD). Wot 1931 do 1932 bě wučer w Njeswačidle. Po přewzaću mocy přez nacionalsocialistow jeho 1933 z wučerstwa wuzamknychu a na šěsć měsacow zajachu. 1942 bu znowa zajaty a zahiny w awgusće 1944 při anglo-ameriskim bombardowanju koncentraciskeho lěhwa Buchenwald. Za NDRski čas bu jako serbski antifašist česćeny.
Dróha w Budyskim Wuchodnym předměsće nosy hač do dźensnišeho jeho mjeno. Na dworje něhdyšeje Lessingoweje šule při Lawskich hrjebjach wotkrychu w lěće 1958 pomnik za Pawoła Njeka, kiž bu kaž šula sama w 1990tych lětach wotstronjene.
Nowember
Nowember (tež: nazymnik, zestarjene listopad; łaćonsce November) je jědnaty měsac lěta w gregorianiskej protyce. Wón ma 30 dnjow. Jeho mjeno rezultuje z fakta, zo bě dźewjaty měsac romskeje protyki mjeztym zo bě měrc prěni, do dodaća januara a februara.
Nowember je nazymski měsac w sewjernej hemisferje a nalětni měsac w južnej hemisferje. Codiakalnej znamjeni w nowembrje stej Skorpion a Třělc.
Nowember započina kóžde lěto ze samsnym dnjom tydźenja kaž měrc, a – nimo přestupnych lět – tež ze samsnym dnjom kaž februar.
Japanske črijki
Wopis
Japanske črijki docpěwaja wysokosć wot 90 hač 120 cm.
Kćěje wot pózdnjeho lěta hač do srjedźneje nazymy. Kćenja su jasnomódre, ćmowomódre abo módrowioletne.
Stejnišćo
Rosće w lěsach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Chinskej a Japanskej rozšěrjena.
Sekeljo
mini|Symbolej Sekelow thumb|right|Prowincy Rumunskeje, w kotrychž su Sekeljo žiwi thumb|right|Sekelski kraj w Rumunskej (čerwjene: sekelska wjetšina, módre: rumunska wjetšina)
Sekeljo (madźarsce Székelyek) su madźarskorěčna ludnosć, kotraž bydli na teritoriju Rumunskeje.
Sekeljo su wusko přiwuzni z Madźarami a jich rěč je madźarska narěč. Sekelow je w rumunskim regionje Sedmihródskej wokoło 650.000. Tam bydli tež něhdźe sto tysac rumunskich wobydlerjow. Sekeljo su narodna wjetšina w regionje, wobstejacym z třoch prowincow:
100–150 tysac Sekelow bydli tež w samej Madźarskej.
Zaječa rězna
Wopis
Zaječa rězna docpěwa wysokosć wot 20 hač do 60 cm.
Łopjena
Šěrozelene łopjena docpěwaja šěrokosć wot 2 hač do 3 mm a su krótše hač třihranity, horjeka hruby stołpik.
Kćenja
Kćěje wot junija hač do julija. 5-6 kłosow je jejkojte, husto stłóčene. Muske a žónske kłosy ma samsnu formu. Hadźicy su křidleškate. Brune pluwizny su kónčkojte.
Stejnišćo
Rosće na kisałych suchich trawnikach a na włóžnych pastwach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Europje rozšěrjena.
Philipp Lahm
mini|upright|Philipp Lahm
Philipp Lahm (* 11. nowembra 1983 w Mnichowje) je něhdyši němski kopar. Hraješe pola FC Bayern München prěnjorjadnje jako škitar. Nimo toho běše kapitan němskeho narodneho mustwa wot 2011 do 2016. Jeho poslednja hra běše 20. meje 2017 napřećo SC Freiburg.
Prěnje kroki
Prěnje kroki jako kopar čini Philipp Lahm z mustwom FT Gern. Wot 1995 hraješe w młodźinje wot FC Bayern München, wot 2001 potom za druhe mustwo samsneho towarstwa. W młodźinje hraješe srjedźa, prjedy toho běše samo nadběhowar. Prěnje zasadźenje pola profijow běše 2003, jako bu w 90. mjeńšinje zasadźeny.
Wupožćenje
W juliju 2003 wupožči so Philipp Lahm k mustwje VFB Stuttgart. Tam hraješe dohromady 53 hrow a třěleše dwě wrota.
Karjera pola FC Bayern München
2005 so Philipp Lahm k FC Bayern München nawróći. Jeho Comeback přećiwo Arminia Bielefeld běše jeho prěnja hra w zwjazkowej lize.
Swójba
Philipp Lahm ma jednoho syna ze swojej žonu Claudia Lahm. Jeho starši su Daniela a Roland Lahm.
Łahodne mydleško
Łahodne mydleško (Sedum sexangulare) je rostlina ze swójby tučnołopjenakowych rostlinow (Crassulaceae).
Lěsny hłowač
Lěsny hłowač (Knautia dipsacifolia, Syn.: Knautia sylvatica auct. non (L.) Duby) je rostlina z podswójby drapalcowych rostlinow (Dipsacoideae) znutřka swójby kozylistowych rostlinow (Caprifoliaceae).
Wopis
Lěsny hłowač je trajne zelo, kotrež docpěje wysokosć wot 30 hač 100 cm.
Stołpik je často seršćaty kosmaty.
Łopjena
Łopjena su přećiwostejne, njerozdźělne a dołho-jejkojte, dołhokónčkowe, cyłokromne abo karbowane.
Powiat koszaliński
Powiat koszaliński je powiat (wokrjes) na sewjerowuchodźe pólskeho Zapadopomorskeho wojewódstwa. Zarjadniske sydło Koszalin je bjezwokrjesne a njepřisłuša powiatej.
Lěsny hłowač
Kćenja
Kćěje wot junija hač septembra. Kćenja steja w połnych, 3-4 cm šěrokich hłójčkach, kotrychž nakromne kćenja su wjetše. Keluch ma swětłe, 2-3 mm dołhe seršće. Króna je wioletna, rědko čerwjenolila abo běła, docpěje dołhosć wot 1, 8 cm a ma štyri kónčki.
Powiat koszaliński
Geografija
Wokrjesny teritorij nadeńdźe so při Baltiskim morju. Susodne wokrjesy su Powiat sławieński na sewjerowuchodźe, Powiat słupski na wuchodźe, Powiat bytowski na juhowuchodźe, Powiat szczecinecki na juhu, Powiat białogardzki na juhozapadźe a Powiat kołobrzeski na zapadźe. Na sewjeru twori baltiski pobrjóh přirodnu hranicu.
Orenburg
thumb|left Orenburg (, 1938–1957 Čkalow/ Чкалов) je wulkoměsto w Ruskej federaciji. Leži při rěce Ural w europskim dźělu Ruskeje něhdźe 1400 kilometrow wuchodnje Moskwy a 120 kilometrow wot kazachskeje hranicy. Je najwjetše město a stolica Orenburgskeje oblasće. Ma něhdźe 561 tysac wobydlerjow.
Lěsny hłowač
Rozšěrjenje
Rostlina je předewšěm w horinach srjedźneje Europy rozšěrjena.
Tripolis
Tripolis ( طرابلس, Ṭarābulus) je hłowne a najwjetše město Libyskeje. Leži na sewjernej kromje kraja, při brjoze Srjedźneho morja, njedaloko wot hranicy mjez Libysku a Tunezisku. Mjeno pochadźa z grjekšćiny a ma woznam „tři města“.
Orenburg
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1743 załožiło.
Tripolis
Tripolis ma něhdźe milion wobydlerjow.
Sćěpan
Sćěpan je serbske muske předmjeno a serbska warianta mjena Stephan, pochadźaceho wot grjekskeho słowa Στέφανος stephanos („wěnc, króna“).
Warianty w susodnych rěčach serbšćiny su Štěpán abo Ištvan (čěsce), Szczepan (pólsce) a Stefan (němsce).
Statna hranica
thumb|Měznik při hranicy mjez Pólskej a Němskej w [[Zhorjelcu]]
Statna hranica je hranična linija mjez statomaj abo dźělnje suwerenymaj zwjazkowymaj statomaj. Charakteristiske geografiske elementy kaž rěki, horiny abo mórske pobrjohi so husto wužiwaja, zo bychu so hranicy definowali. Statna hranica je husto z měznikami markěrowana a tuž widźomna.
Statne hranicy so zwjetša kontroluja a smědźa so jenož při hraničnych přechodach přeprěčić, hdźež so kontroluja pućowacy ludźo a twory. Wosebite rjadowanja płaća na př. w Schengenskim pasmje, hdźež je zasadnje dowolene, hranicy wšudźe přestupić. Je-li překročenje principielnje dowolene, rěčimy wo wotewrjenych hranicach, hewak wo zawrjenych. Tajke eksistuja mjez druhim mjez Marokkom a Algeriskej, mjez Armenskej a Turkowskej abo mjez Sewjernej a Južnej Koreju. Někotre hranicy – tež tak mjenowane wotewrjene – su nimo toho wobtwjerdźene přez płoty abo samo murje, kaž na přikład hranica mjez Zjednoćenymi statami a Mexikom, wonkowna hranica Europskeje unije abo tež bywša nutřkoněmska hranica mjez NDR a zwjazkowej republiku.
We Łužicy namakamy statne hranicy mjez Zwjazkowej republiku Němskej, republiku Pólskej a Čěskej republiku, při čimž wotpowěduje němsko-čěska hranica zdobom historiskej južnej hranicy Hornjeje Łužicy.
Wicebsk
Wicebsk ( Віцебск/Wicebsk; Витебск/Witebsk) je z něhdźe 370.000 wobydlerjemi štwórte najwjetše město w Běłoruskej. Nadeńdźe so nad Zapadnej Dwinu na sewjerowuchodźe kraja blisko ruskeje mjezy, něhdźe 280 kilometrow sewjerowuchodnje stolicy Minsk.
Město je zarjadniske sydło Wicebskeje oblasće a sydło 1999 załoženeho romsko-katolskeho biskopstwa.
Stawizny
Wicebsk je so hižo w lěće 942 po přikazu wjerchowny Olgi z Kijewa jako twjerdźizna přećiwo pohanam z Litawskeje załožił a naspomni so k prěnjemu razej 1021. Pozdźišo bě ze sydłom samostatneho wjerchowstwa, kotrež měješe wikowanske zwiski z Hansu. Wot lěta 1772 słušeše do Ruskeje. W lěće 1900 měješe Wicebsk židowsku wjetšinu wot 52 % wobydlerstwa. W Druhej swětowej wójnje bu město nimale dospołnje zničene.
Wosobiny
Najwuznamniši syn Wicebska bě francoski moler Marc Chagall, kiž so w bliskej wsy narodźi.
Jan Budar
alternativtext=Jan Budar|miniatur|upright|Jan Budar Jan Budar (* 3. měrca 1975 w Budyšinje) je serbski medijowy inženjer a wot 1. oktobra 2016 direktor Załožby za serbski lud. Do toho bě wot apryla 2015 z předsydu załožboweje rady.
Žiwjenje
Jan Budar narodźi so 1975 w Budyšinje jako syn Bena a Ludmile Budarjec. Maturu absolwowaše 1993 na Serbskim gymnaziju. W lěće 1994 zahaji wón studij prawa w Drježdźanach. Po přebytku w Awstralskej přesydli so do Lipska, hdźež studowaše wot 1997 do 2003 medijowu techniku. We wobłuku studija bě praktikant w Moskwje (1999), New Yorku (2000) a Hamburgu (2000).
Jan Budar załoži w lěće 1994 serbske młodźinske towarstwo Pawk a bě jeho prěni předsyda. W tutym času bě zamołwity za serbski młodźinski časopis „Pawčina“, wopyt serbskich studentow pola Texaskich Serbow, wubědźowanje „PowerSerb“, filmowe wječorki na Kopšinjanskim hrodźišću a wobdźělenje Serbow na Jutrownych seminarach MENS. Zhromadnje z Bosćijom Šěnom natwari serbsku cyberwjesku internecy a bě čłon studentskeju towarstwow Bjarnat Krawc Drježdźany a Sorabija Lipsk.
Wot lěta 2003 dźěłaše Budar mjez druhim za Lipšćanski měšćanski magacin KREUZER, serbski telewizijny magacin Wuhladko, Serbski rozhłós, Ludowe nakładnistwo Domowina kaž tež w nawjedowacej funkciji za firmje Unister w Lipsku a Drježdźanach a itelligence w Budyšinje/Słonej Boršći.
Jan Budar bě wot lěta 2011 čłon załožboweje rady Załožby za serbski lud a wot 28. apryla 2015 jeje předsyda. Dnja 12. apryla 2016 bu woleny za naslědnika Marka Sucheho w zastojnstwje direktora Załožby. Tute zastojnstwo nastupi wón 1. oktobra 2016. W meji 2019 bu jako načolny kandidat Serbskeho wolerskeho zjednoćenstwa do Budyskeho wokrjesneho sejmika woleny.
Wón je woženjeny z Madleńku Šołćic, ma tři dźěći a bydli w Hrubjelčicach.
Brjazyna (Błóta)
Brjazyna ( Briesen) je delnjołužiska gmejna, kotraž słuša k braniborskemu wokrjesej Sprjewja-Nysa. Ma něhdźe wósom stow wobydlerjow a leži w Błótach sewjerozapadnje wot Choćebuza we wysokosći 58 metrow nad mórskej hładźinu. Gmejna słuša do připóznateho sydlenskeho ruma Serbow w Braniborskej.
Na zakładnej šuli w Brjazynje so WITAJ-wučba poskića.
Geografija
mini|left|Ewangelsko-lutherska cyrkej w Brjazynje Gmejna nadeńdźe so něhdźe wosom kilometrow sewjerozapadnje Choćebuskeho stareho města a sydom kilometrow wuchodnje Bórkowow při wuchodnym kóncu Błótow. Susodne gmejny su Smogorjow-Prjawoz na sewjeru, Dešno-Strjažow na wuchodźe, město Choćebuz na juhowuchodźe, Gołkojce na juhu, Wjerbno na juhozapadźe a Góry na zapadźe. Přez sewjerny dźěl gmejnskeho teritorija ćeče Sprjewja.
Wobydlerstwo a rěč
Po statistice Arnošta Muki měješe Brjazyna srjedź 1880tych lět cyłkownje 519 wobydlerjow, z nich 510 Serbow (91 %) a jenož dźewjeć Němcow. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot hišće 55,3 %.
Druskininkai
thumb|left
Leži při rěce Njemen něhdźe 45 kilometrow južnje Alytusa, něhdźe 110 kilometrow juhozapadnje Vilniusa a něhdźe 40 kilometrow sewjerowuchodnje Hrodny.
Ma něhdźe dwanaće tysac wobydlerjow, z toho někak 4 % Polakow a 3,6 % Rusow.
Sydlišćo je so w lěće 1563 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1793 Magdeburgske měšćanske prawa. Wulka židowska wosada (1897 – 49 % ) je so přez holocaust dospołnje zničiła.
Zažna rězna
Zažna rězna (Carex praecox) je rostlina z podroda jenakokłóskatych rěznow ze swójby cachorowowych rostlinow (Cyperaceae).
Kosmate črijki
Kosmate črijki (Aconitum pilipes) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
29. decembra
29. decembra abo '''29. hodownika''' je 363. dźeń gregorianiskeje protyki (364. w přestupnych lětach), tuž wostawataj hišće dwaj dnjej hač do kónca lěta.
Narodniny
mini|upright=0.4|Arnošt Holan
Zernograd
thumb|left Zernograd je město w juhu Ruskeje federacije. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Rostow a ma něhdźe 25 tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1929 załožiło a ma wot lěta 1951 měšćanske prawa.
Madonna
Madonna [] (* 16. awgusta 1958 w Bay City, Michigan - Madonna Louise Veronica Ciccone) je US-ameriska spěwarka, dźiwadźelnica, rejowarka a awtorka za dźěćace knihi.
Stare Bjenaćicy
Stare Bjenaćicy ( Altbernsdorf auf dem Eigen ) su měšćanski dźěl Bjenadźic w sakskej Hornjej Łužicy a leža w Zhorjelskim wokrjesu.
Prěnje historiske naspomnjenje jako Bernhardistorf je z lěta 1234.
2. měrca
2. měrca abo '''2. nalětnika''' je 61. dźeń gregorianiskeje protyki (62. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 304 dnjow hač do kónca lěta.
Florida
Florida je po wobydlerstwje třeći najwjetši zwjazkowy stat Zjednoćenych statow Ameriki. Leži na juhowuchodźe kraja na połkupje ze samsnym mjenom.
Miusynsk
Miusynsk je městačko w Luhanskej oblasći na Ukrainje, njedaloko hranicy mjez Ukrainu a Ruskej federaciju. Leži při rěce Mius něhdźe 60 kilometrow juhozapadnje Luhanska.
Florida
Florida mjezuje na sewjeru z Georgiju, na sewjerozapadźe z Alabamu, na zapadźe z Mexiskim zaliwom a na wuchodźe z Atlantiskim oceanom.
Miusynsk
Ma něhdźe štyri tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1887 załožiło a ma wot lěta 1965 měšćanske prawa. Wot lěta 2014 słuša Chrustalnyj k njepřipóznatej separatistiskej „Ludowej republice Luhansk“.
Florida
Hłowne město je Tallahassee, kiž ma pak jenož 180 tysac wobydlerjow. Wjetše města su Jacksonville, Miami, Tampa, St. Petersburg, Orlando a Hialeah. Nadeńdźe so tu tež najstarše město Sewjerne Ameriki, załožene wot europskich kolonizatorow, St. Augustine.
W lěće 2010 měješe 73 % wobydlerstwa jendźelšćinu za maćeršćinu a 20 % španišćinu, při čimž je jeničce jendźelšćina oficielna hamtska rěč.
Toki Pona
Toki Pona („dobra rěč“ abo „prosta rěč“) je planowa rěč. Mjeno rěče je wotwodźene wot Pidźinskeho słowa toki (wot jendźelskeho talk „rěčeć“) a Esperantorěčneho adjektiwa bona („dobry“).
Planowa rěč bu wot Kanadźanki Sonja Elen Kisa wudźěłana. Toki Pona bu wot njeje w lěće 2001 prěni raz online wozjewjena. Po jeje wobličenju je tuchwilu swětodaloko znajmjeńša 100 běžnych rěčnikow.
Alfabet
Kisa oficialnje wužiwa pismiki łaćonskeho alfabeta zo by rěč reprezentowała, z hódnosćemi kotrež so reprezentuja w IPA: p, t, k, s, m, n, l, j, w, a, e, i, o, a u. (To rěka, j klinči jako jendźelski y, a wokale su jako w španišćinje.)
Wulke pismiki so jenož wužiwaja za wosobowe a městne mjena (hlej deleka), nic za prěnje słowo sady. To rěka, wone markěruja cuze słowa, nihdy 120 Toki Pona korjenjow.
Fonetika
Alfabet wot Toki Pona je na 14 pismikow wobmjezowany. Eksistuje pjeć wokalow a, e, i, o a u a dźewjeć konsonantow j, k, l, m, n, p, s, t a w. Prěnja złóžka słowa so přizwukuje; nazwukowym wokalom so móže opcionalnje glotalny kluzil započinać. Njeeksistuja diftongy abo dołhe wokale, ani konsonantowe skupiny, ani ton.
</ul>]] Pódla wurjekowanja pismikow resp. słowow wobsteji jednore prawidło:
Formowanje złóžkow wot Tokipona je podobne japanšćinje. Złóžki so zestaja přeco z konsonanta a wokala, z wuwzaćom prěnjeje złóžki słowa, kotraž móže tež jenož z wokala wobstać, a poslednjeje złóžki, na kotruž hodźi so přidatnje připowěšeć n. Přikład: „o“ (ho), „ala“ (nic, nje-), „ken“ (móc), „kule“ (barba). Tu wšě móžne złóžki:
Častosć fonemow
Analyza tekstow z 10.000 pismikami w Toki Pona slědowace proporcije za fonemy wot Toki Pona přinjese:
0.172    a  0.148     i  0.116     n  0.102     l  0.077     o  0.074     e  0.051     k  0.046     t  0.044     m  0.041     s  0.037     p  0.032     u  0.030     j  0.028     w
Alofonija
Nazal na kóncu złóžki so móže jako někajki nazalny konsonant wurjekować, hačrunjež je normalnje, asimilować na slědowacy konsonant. To rěka, typisce so stanje jako před /t/ abo /s/, jako  před /p/, jako  před /k/, a jako  před /j/.
Jeje małkeho fonemoweho inwentara dla - Toki Pona dowoli wjele alofoniskich wariacijow. Na př., /p t k/ so móže wurjekować jako ale tež jako, /s/ jako  abo  ale tež jako , /l/ jako  ale tež jako , a wokale móžeja być pak dołhe abo krótke. Pak jeje zwukowy inwentar pak phonotactics (patterns móžnych zwukowych kombinacijow) so móžeja namakać pola wjetšiny čłowjeskich rěčow. Na př., */ji, wu, wo/ tež su njemóžne w Korejšćinje, kotrež je přihódne jeli so pisa Toki Pona w Hangulu, kotryž njebu žane wašnje měł, pisać tajke złóžki (hlej deleka).
Gramatiska struktura a słowoskład
Typologisce Tokipona je izolowaca rěč (po jednym morfemje w jednym słowje). Jeje stajny słowoslěd je subjekt-werb-objekt. Róle wšelakich słowow w sadźe so rozeznawa přez sadowodźělowy dźělak „la“ (kotryž kónči adwerbowy komplement), „li“ (dźěla subjekt wot werba), a „e“ (akuzatiwiska prepozicija). Modifikowacy (adwerby a adjektiwy) slěduja modifikowanemu słowu, nimo adwerbialnych podsadow, kotrež předesteja modifikowanej hłownej sadźe, rozdźělene wot jeje přez „la“.
Najmjeńše słowa so wužiwaja we wjacorych rólach, kaž werb, substantiw, adjektiw. Samo prepozicija ma tež werbowe a/abo substantiwowe wužića, na př. „tawa“ = „k“ abo „hić“.
Pronomeny
Bazowe jednotne pronomeny su „mi, sina, ona, ni“ = „ja, ty, wón/wona/wono, tón/to“. Druhe pronomeny so formuja přez přidaće wot „mute“ (= „wjele“), tuž „mi mute“ = „my“, „sina mute“ = „wy“, atd. Słowo „jan“ (= „čłowjek, wosoba“) tež móže rólu měć kaž njedefinowany pronomen kaž esperantorěčne słowo „oni“, a „ijo“ („wěc“) kaž esperantorěčne słowo „io“ (serbsce „něšto“).
Jeli so pronomen „mi“ abo „sina“ jako subjekt sady wužiwa, potom so partikla „li“ njewužiwa, zo by subjekt wot predikata dźělił.
Słowoskład
[[Dataja:Tokipona vortdeveno.PNG|thumb|300px|Pochad wšěch 118 bazowych słowow Tokipony, po datach z oficialneje tokiponiskeje etymologije (klikń na wobraz za wujasnjenja).]] Toki Pona wuńdźe z zakładnym słowoskładom wot jenož 123 słowow. Tute słowa su nimo toho hišće zwjetša jara krótke dźeržane, a pochadźeja předewšěm ze slědowacych rěčow:
W Toki Pona so wjele zestajenych syntagmow wužiwaja, dokelž woprawdźita kompozicija njeeksistuje.
Dźěle ćěła
thumb|Mjena dźělow ćěła předstaja wulki dźěl słowoskłada wot Tokipona, ale wone so runočasnje často tež metaforisce wužiwaja.
Słowa za dźěle ćěła su (Kedźbu, zo słowa bjez nóžki steja w wšěch žórłach.):
Dobru lisćinu móžeš w němskorěčnym kursu namakać. Jeli maš radšo informacije z wobrazom, hlej do zwobrazowaneho kursa w jendźelšćinje.
Barby
thumb|Woznamjenjenja za barby w Toki Pona
Rěč rozeznawa z pomocu bazowych słowow jenož 5 barbow: „walo“ (běły), „pimeja“ (čorny), „loje“ (čerwjeny), „laso“ (módry), „jelo“ (žołty). Druhe barby so móže zwuraznjować přez zestajene syntagmy (njeeksistuja zestajene słowa), na př. „laso jelo“ = „žołtomódry, zeleny“.
Zo by dwubarbnu wěc pomjenował, potrjebujemy słowje „en“ a „pi“.
Ličbniki
Toki Pona ma jenož pjeć bazowych ličbnikow, kotrež přeco po potrjechenym substantiwje steja. A to:
Ludźo, kotřiž so chcedźa tróšku dokładnišo zwuraznjeć, móžeja tež dalše słowa, kaž na př. „luka“ = „ruka“ jako ličbniki wužiwać. Nimo toho so móžeja zestajene syntagmy za to wužiwać, na př. Nimo toho w tutej šemje „mute“ woznamjenja 20 a „ale“ 100. Na př.
Nowe słowa
Nowe słowa su hišće małke: „pan“ = „žitny produkt (pšeńca, rajs, rožka)“ ( cereal-grain product (wheat, rice, corn)). Za „wiki“ nětko so móže „esun“ wužiwać, kotrež pochadźa z Akanšćiny, wot słowa „edwamu“ [] = „na wikach“, z „dwa“ [] = „wiki“.
Swójske mjena a cuzorěčne požčonki
Swójske mjena a druhe cuzorěčne požčonki přeco su adjektiwy, nic samostatne słowa. Na př. „jan Sonja“: po słowje, „čłowjek Sonja“, (esperantorěčnje) „ulo Sonja“.
thumb|400px|Mjena europskich krajow w Toki Pona
Prawopis
Wšě słowa so konsekwentnje małko pisaja, samo jeli wone na spočatku sady steja. Jenož při „njeoficielnych słowach“, kotrež słowoskładej wot Toki Pona njewuchadźeja, tuž swójske mjena wosobow, ale tež geografiske a cuzorěčne woznamjenjenja, je wulke pisanje dowolene.
Twar sadow
W Toki Pona eksistuja kaž w hornjoserbšćinje słowne družiny substantiw, werb, adjektiw, adwerb, konjunkcija a prepozicija. Zo by słowoskład pak njedźiwajcy małko dźeržeć, so w Toki Pona slědowace zrjadowanje nałožuja:
Jednora sada zestaji so ze subjekta a werba abo adjektiwa, tuž na př. „mi awen.“ = „Ja čakam.“, ale tež „My čakamy.“ Zo bychu pak tež komplikowaniše a kompleksniše sady za posłucharja abo čitarja zrozumliwe byli, buchu štyri „pomocne słowa“ do sadow zawjazowane. Přez to je móžno, subjekty, objekty, rozdźělne werby ale tež adjektiwy a adwerby mjez sobu rozeznawać:
Słowčka „e“, „la“, „li“ a „pi“ žani swójski woznam nimaja. Wone maja jeničce zadźěwać, zo při kompleksowych sadach so njedorozumjenja podawaja. Dokelž to je nimorjadne znamjo planoweje rěče Toki Pona, wužiće tutych štyri „pomocnych słowow“ spočatnje wězo tróšku zwučenja potrěbne.
Za negaciju so partikla „ala“ wužiwa.
Za prašenja z woprawdźitym prašenskim słowom so „seme“ wužiwa. Wono móže „štó“ abo „što“ woznamjenjować.
Wótčenaš
Jako tekstowy přikład so tu Wótčenaš w Toki Pona pokaza:
Lěpšiny a njelěpšiny
Wjetša lěpšina wot Toki Pona je krótki čas za wuknjenje. Přez prawidłowne zwučowanje je móžno, Toki Pona hižo po jednym měsacu z jeho 118 zakładnymi wokablemi a jeho gramatiskimi prawidłami wobknježić.
Njelěpšina je, zo słowoskład wot Toki Pona dźěn za wšědne rozmołwy zwjetša dosaha, so za fachowe rozmołwy pak skerje mjeńšo hodźa, dokelž so 118 zakładnych słowow při tym jara spěšnje k dołhim a zdźěla lubowólnym słownym kombinacijam nahromadźuja, kotrež so dla jich wjacewoznamowosća lědma k tomu wužiwać móžeja, fachowje trjechny a stichfest wopisować (mysl na wopřijeća kaž „zatłusk cylindroweje hłowy“ a „nacionalny socializm“). Tež časte, eksaktne wužiće wot ličbnikow wyše 20 so hodźi z Toki Pona jenož relatiwnje ćežko zwoprawdźować, njewušikneho tworjenja dla. Při wužića tuteje planoweje rěče so wobmjezuje při wulkich ličbach pak wědomje a gewollt na přepisowanje „wjele“.
Šrubel
Šrubel (łać. bostryx) je kwětnistwo.
Lěćne mydleško
Lěćne mydleško (Sedum annuum) je rostlina ze swójby tučnołopjenakowych rostlinow (Crassulaceae).
Šrubel
Wón so wot dichazija wotwodźuje, při čimž so jenož jedyn z bóčneju hałuzow wutwori, a to naprawo abo nalěwo bóčnu wósku z kćenjom zapušćuje. Jeli bóčna wóska je we wotměnjenju na prawym a lěwym boku, da to je wijel.
Literarne myto Domowiny
Literarne myto Domowiny bě wuznamjenje Domowiny za zasłužby we wobłuku serbskeje literatury za čas Němskeje demokratiskeje republiki wot 1961 do 1989.
Šrubel
Dwójny šrubel
Dwójny šrubel ma prěnjej rozhałuzowani na woběmaj bokomaj hłowneje wóski a dalše kaž jednotliwy šrubel.
Firefox za iOS
Firefox for iOS je wobhladowak wot Mozilla za mobilne aparaty iPhone, iPad a iPod touch firmy Apple Inc. Je prěni wobhladowak Firefox, kotryž na rozdźěl wot Firefox za desktop a Firefox za Android layout engine Gecko njewužiwa. Wersijowych prawidłow za nałoženja Apple dla dyrbi Firefox zatwarjeny rendering framework, t. j. wobłukowa struktura za programowanje, na zakładźe iOS Webkit město Gecko wužiwać. Firefox za iOS podpěruje Firefox Sync a móže přehladowansku historiju, zapołožki, rejtarki a hesła z druhimi iOS-gratami, z Firefox za desktop a z Firefox za Android synchronizować.
Stawizny
W decembru 2014 je Mozilla wozjewił, zo wersiju Firefox za iOS wuwiwa. W septembru 2015 je so wobmjezowany přehlad nałoženja dopušćił, kotryž bě jenož w nowoseelandskim App Store k dispozicji.
Kozlowka (Čuwašiska)
thumb|left Kozlowka je město w Ruskej federaciji. Leži při Wolze w europskim dźělu Ruskeje w republice Čuwašiskej. Ma něhdźe 9 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1671 załožiło a ma wot lěta 1967 měšćanske prawa.
Abdulino
Abdulino je město w Ruskej federaciji. Leži při rěce Tiris w europskim dźělu Ruskeje w Orenburgskej oblasći něhdźe 280 kilometrow sewjerozapadnje Orenburga. Ma něhdźe 19 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1795 załožiło a ma wot lěta 1923 měšćanske prawa.
Kiwuski jězor
Kiwuski jězor (kinyarwanda Ikiyaga cya Kivu, Lac Kivu) je jedyn wot wulkich jězorow w srjedźnej Africe. Wón je dźěl hranicy mjez Ruandu a Demokratiskej republiku Kongo.
Jěwa
Jěwa je serbske žónske předmjeno a serbska warianta mjena Eva, pochadźaceho wot hebrejskeho חוּה Chawwah („žiwjenje darjaca“). Mjeniny su 4. junija a 24. decembra. Po bibliskej tradiciji płaći Jěwa jako druhi čłowjek na swěće po Hadamje.
Kiwuski jězor
Jězor leži we wuchodoafriskim hrjebinowym přełamje wuchodnje Centralnoafriskeho wuhorbjenja a zapadnje Ruandaskeje wysočiny. Najwjetši přitok je z mjenowaneje wysočiny so wužórlaca Kalundura; jenički wulki wottok je Rusizi w juhu, kiž běži do susodneho Tanganjikaskeho jězora.
Kiwuski jězor ma přestrjeń wot 2.650 km² a je hač do 450 metrow hłuboki. Na jeho jězorowym dnje namakaja so wulkaniske žórła, tuž je temperatura wody we hłubšich dźělach jězora wyša hač blisko powjercha. Nimo toho je we hłubinach koncentracija płunow, kaž na přikład metana a wuhlikoweho dioksida, jara wysoka.
Rěčespytnik
Rěčespytnik abo rěčewědnik je čłowjek, kiž so ze rěčespytom abo rěčewědu zaběra.
Jedna wosoba – jedna rěč
Metoda jedna wosoba – jedna rěč ( one person – one language abo one parent – one language, OPOL) je wašnje kubłanja simultanje dwurěčnych dźěći. Pola metody jedna wosoba – jedna rěč rěči kóždy staršiski dźěl w hinašej rěči z dźěsćom.
Marijetta Sergejewna Šaginjan
thumb|right Marijetta Sergejewna Šaginjan ( * 2. apryla 1888 w Moskwje; † 20. měrca 1982 runje tam) bě ruska basnjerka a spisowaćelka.
Jedna wosoba – jedna rěč
Pozadki metody
Pomjenowanje złožuje so na knihu Observations sur le langage des enfants (Wobkedźbowanja wo rěči dźěći) francoskeho rěčespytnika Mauricea Grammonta z lěta 1902, kotryž wopisowaše koncept une personne; une langue. Grammont twjerdźeše, zo wjedźe konsekwentne dźělenje rěčow k tomu, zo nawuknje dźěćo wobě rěči lochce a bjez wulkeho měšenja. Na njeho so poćahujo mjenuje so metoda druhdy tež princip Grammonta. Zažnej studiji wo kubłanju po principje OPOL stej dokumentaciji wo rěčnym wuwiću swójskeho dźěsća wot Julesa Ronjata (1913, swójba bydli w Francoskej, nan rěči francosce, mać němsce) a wot Wernera Leopolda (štyri dźěle wot 1939, swójba bydli w Americe, nan rěči němsce, mać rěči jendźelsce). W mnohich studijach je jedna z wužiwanych rěčow mjeńšinowa rěč a staršiski dźěl, kotryž ju w interakciji z dźěsćom wužiwa, pochadźa z druheho kraja.
Hórnikowa knihownja
Hórnikowa knihownja ( Hórnikova lužickosrbská knihovna) nadeńdźe so w Serbskim seminarje na Małej Stronje w Praze a wobsahuje najwjetšu zběrku serbskeje a sorabistiskeje literatury zwonka Łužicy.
Jedna wosoba – jedna rěč
Nałožowanje
Strategija jedna wosoba – jedna rěč ma wšelake formy, kotrež su wotwisne wot rěčow staršeju a wokoliny. Móžne přikłady su slědowace konstelacije:
Hórnikowa knihownja
Za čas Serbskeho seminara steješe knihownja jeho chowancam k dispoziciji. Wobstatk knihow zestaješe so hłownje z darow jednotliwcow, mjez nimi tež wosobinske zawostajenstwa. Na iniciatiwu fararja Imiša dósta w 1890tych lětach prěni raz tež ewangelske serbske spisy z Łužicy. Z rozpušćenjom seminara w lěće 1922 přewza Čěskosłowaksko-serbske towarstwo „Adolf Černý“ serbski dźěl zběrki, mjeztym zo donjesechu němske, čěske a łaćonske spisy z knihownje do Budyšina. Za čas nacionalsocialistiskeje okupacije Čěskeje buchu knihi do Němskeje wotwjezene, wróćichu so pak po wójnje zaso do Prahi. Wot wulkeje wody Wołtawy w awgusće 2002 bu tež dźěl knihownje potrjecheny a wjele knihow wobškodźene.
Jedna wosoba – jedna rěč
Nałožowanje
W kóždej ze štyrjoch situacijow móžetaj so staršej mjez sobu w rěči wokoliny abo w mjeńšinowej rěči rozmołwjeć abo kóždy swoju rěč wužiwać.
Hórnikowa knihownja
Najstaršej spisaj Hórnikoweje knihownje stej Ticinowa gramatika z lěta 1679 a Frenclowa gramatika z lěta 1693.
Jedna wosoba – jedna rěč
Wobwliwowace faktory
Kubłanje dźěsća z wjacorymi rěčemi po metodźe OPOL móže wuspěšnje k tomu wjesć, zo stanje so dźěćo pak produktiwnje dwurěčne, to rěka, zo wužiwa wobě rěči abo zo stanje so receptiwnje dwurěčne, to rěka, zo rozumi wobě rěči a rěči jednu z njeju. Njehladajo na to je tójšto faktorow, kotrež móža docpěće produktiwneje dwurěčnosće haćić. Powšitkownje płaći: Čim wjace rěčneho inputa dóstanje dźěćo, ćim lěpje je to za přiswojenje rěče.
Hórnikowa knihownja
Knihownja so wot Towarstwa přećelow Serbow (SPL) wobhospodarja a je wotewrjena kóždy štwórtk wot 16 do 18 hodź. a po dorěčenju.
Jedna wosoba – jedna rěč
Wobwliwowace faktory
Wužadanje za dwurěčne kubłanje je, jeli rěči wokolina dźěsća přewažnje jednu rěč a dźěćo słyši tamnu rěč hłownje abo jeničce wot jednoho ze staršeju. Dźěćo tutu mjeńšinowu rěč sprěnja mjenje słyši a zdruha nima wšelakich rozmołwnych partnerow ani kontakt k druhim dźěćom, kotřiž ju wužiwaja. Dźěćo słyši mjeńšinowu rěč potajkim we wobmjezowanej kwantiće a kwaliće. Mnóstwo słyšaneje rěče je potajkim tež wotwisne wot rěče susodow, přiwuznych, přećelow a znatych.
Wažny faktor je, kak derje wobknježitaj staršej rěč partnera. Rozumi-li staršiski dźěl, kotrehož maćeršćina je rěč wokoliny, tež mjeńšinowu rěč, njeje trjeba, za njón přełožować. Staršej móžetaj samo mjez sobu princip OPOL wužiwać a kóždy w swojej maćeršćinje rěčeć. Rěčitaj-li wobaj mjeńšinowu rěč, móže mjeńšinowa rěč doma přewahować a je lóšo, ju z dźěsćom wužiwać. Rozmołwjataj-li so staršej w mjeńšinowej rěči, słyši dźěćo ju husćišo a we wjace situacijach, hač hdyž wužiwataj staršej mjez sobu rěč wokoliny. Jeli wobknježi staršiski dźěl, kotrehož maćeršćina je mjeńšinowa rěč, tež rěč wokoliny a móže so w njej swobodnje dorozumić, je to z druheje strony za dźěćo přikład za praktikowanu dwurěčnosć.
Z wšelakich studijow wuchadźa, zo je konsekwentnosć we wužiwanju mjeńšinoweje rěče wažna, zo by dźěćo ju nawuknyło. Podźěl aktiwnje dwurěčnych dźěći je wjetši pola staršich, kotřiž dźěla rěče, hač pola staršich, kotřiž wužiwaja raz tu a raz tamnu rěč. Jeli rěči staršiski dźěl z mjeńšinowej rěču njehladajo na temu a na městnosć stajnje w swojej rěči z dźěsćom, dóstanje dźěćo najwjetši móžny rěčny input. Wone nazhonja wšitke formy interakcije ze staršiskim dźělom kaž wopisowanja, rozłožowanja, namołwy, diskusije, hadriju abo hry w přiběracej kompleksnosći. Krućiše nałožowanje principa OPOL je wosebje pola młódšich dźěći přiměrjene, kotrež měšeja rěči hišće njewědomje. Mnozy starši měnjeja přiběrajcy mjez rěčomaj, hdyž zamóže dźěćo hižo mjez nimaj rozeznawać.
Wliw na konsekwentnosć nałožowanja OPOL a na přiswojenje rěčow ma prestiž rěčow a nastajenje wokoliny k tej rěči, kotraž so we wokolinje njerěči a nastajenje napřećo dwurěčnosći powšitkownje. Maja-li na přikład kubłarjo w pěstowarni a šuli negatiwne nastajenje napřećo dwurěčnosći, dyrbitaj so staršej přidatnje z tym rozestajeć a wjace prócy nałožować.
Wjele dwurěčnje wotrosćacych dźěći wotpokazuje přez wěsty čas jednu ze swojeju rěčow. Na přikład wotmołwja w tamnej rěči abo praji cyle eksplicitnje, zo nochce rěč rěčeć abo słyšeć. Husto wjedźe to k tomu, zo přeńdźe staršiski dźěl do druheje rěče a zo woteběra konsekwentnosć nałožowanja principa OPOL. Činitaj-li staršej wjele wuwzaćow, woteběra wosebje wuznam mjeńšinoweje rěče.
Kritika
Wědomostna literatura wo dwurěčnosći dźěći a wo principje OPOL wopisuje wosebje slědźenja w swójbach rěčespytnikow abo w swójbach srjedźneje klasy. Přepytowane situacije njewotpowěduja mnohim situacijam wjacerěčnych kónčinow abo migrantiskich swójbow na swěće a kritizuja so jako njetypiske a elitarne. Wusměrjenje na priwatne kubłanje w swójbje njewobkedźbuje, zo tworja so swójbne rozsudy wo kubłanju na zakładźe politiskich wuměnjenjow. Hladajo na rěčne kubłanje je (falowacy) přistup k rěčnemu kubłanju w zjawnych kubłanskich zarjadnišćach rozsudny. Město toho, zo je dobre dwurěčne kubłanje jenož tym přistupne, kotřiž móža sej financielnje a časowje wosebite kubłanje dowolić, měło so kubłanje we wysokej kwaliće za wšěch zaručić.
Łomsk (Njeswačidło)
Łomsk ( Lomske) je mała wjeska w hornjołužiskim wokrjesu Budyšin. Słuša ke gmejnje Njeswačidło a leži 168 m nad mórskej hładźinu. Hač do lěta 1936 běše samostatna gmejna z wjesnym dźělom Liša Hora.
mini|center|upright=1.8|Napohlad wjeski z juhozapada
Susodne wjeski su Njeswačidło we wuchodźe, Nowe Bóšicy a Wětrow (gmejna Bóšicy) w juhu a Liša Hora w zapadźe.
Stawizny
mini|Pomnik za Stanisława Błażejczuka pola Łomska W holi sewjerozapadnje Łomska, na městnje, kotrež runje tak Łomsk rěka, nadeńdźe so někak 30 rowow z bronzoweje doby. Dźensniša wjeska – po sydlišćowej formje kulowc – naspomni so pak hakle w lěće 1511 jako Lombschitz k prěnjemu razej, pozdźišo hač susodne wsy. Sydom lět po tym mjenuje so wěsty Lumpschk jako knježe sydło. Mjeno pochadźa wot staroserbskeho słowa łom za swětlinu w holi abo powšitkownje za městno, hdźež žane štomy njesteja.
Hač do lěta 1841 steješe wjeska pod knjejstwom Njeswačanskeho kubła, kotrež měješe tule sčasami wudwór. Potom tworještej Łomska a Liša Hora samostatnu wjesnu gmejnu, doniž njebuštej w lěće 1936 do Njeswačidła zagmejnowanej.
Dnja 25. apryla 1942 zamordowachu nacionalsocialisća při křižowanišću w lěsu sewjernje Łomska pólskeho nućenca Stanisława Błażejczuka. 2018 bu jemu wopomnjenski kamjeń stajeny.
Wobydlerstwo a rěč
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 72 wobydlerjow, z nich 71 Serbow (99 %). 1925 bě wot cyłkownje 61 wobydlerjow 51 ewangelskich, kiž přisłušachu Njeswačanskej wosadźe.
Po ludličenju w lěće 2011 bydlachu we wsy 18 wobydlerjow w přerěznej starobje wot 56,3 lět (Sakska: 46,4). Tuž bě Łomsčanske wobydlerstwo najstarše w Njeswačanskej gmejnje.
Pomniki
Jako kulturnej pomnikaj škitanej stej kamjentnej pućnikaj z 19. lětstotka před chěžkomaj Łomsk čo. 8 a čo. 9.
Rozlatčene črijki
Rozlatčene črijki je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow łaćonsce: Aconitum degenii, Ranunculaceae).
Cavertitz
Cavertitz je sakska gmejna w sewjerosakskim wokrjesu. Zarjadniske sydło nadeńdźe so wot lěta 2005 w gmejnskim dźělu Schöna.
Geografija a wobchad
Gmejna Cavertitz leži na sewjeru Swobodneho stata Sakskeje. W samym wuchodźe mjezuje z braniborskim městom Mühlberg/Elbe, na sewjeru z městom Belgern-Schildau, na juhu z gmejnu Liebschützberg a na zapadźe z městom Dolanom. Gmejna leži něhdźe na poł puću mjez Drježdźanami a Lipskom.
Stawizny
Mjeno Cavertitza je serbskeho pochada. Wokoło lěta 900 nasta w běhu němskeje kolonizacije hrodźišćo w Cavertitzu, kotryž so w lěće 1240 w zwisku z klóštrom Güldenstern w Mühlbergu k prěnjemu razej naspomni. Po sekularizaciji klóštra w 16. lětstotku přeńdźe wjes do wobsydstwa sakskich kurwjerchow. Po Wienskim kongresu słušeše Cavertitz wot 1815 do 1818 k Pruskej, přińdźe potom pak wróćo k Sakskej.
Dźensniša gmejna nasta 1. měrca 1994 z dotalnych gmejnow Bucha, Cavertitz, Schirmenitz a Sörnewitz.
Zajimawostki
mini|left|upright|Wětrnik w Zeuckritzu
mini|Ewangelska cyrkej w Cavertitzu
Nikriš
Nikriš (dźensa, hač do lěta 1937 Nikrisch) je sydlišćo w Hornjej Łužicy na samym wuchodźe Sakskeje, kotrež słuša wot lěta 1994 k městu Zhorjelc.
Wjes naspomni so prěni raz w lěće 1335 jako Nickers a lěto pozdźišo jako Nikrosch. Ze serbšćiny pochadźace wjesne mjeno bu w lěće 1936 w běhu nacionalsocialistiskeho přemjenowanja łužiskich wsow změnjene na Hagenwerder.
Wobchad
Přez Nikriš běži zwjazkowa dróha 99 ze Zhorjelca do Žitawy. Běži tu tež železniska čara Zhorjelc-Zawidow a kónči tu železniska čara Žitawa-Nikriš.
30. decembra
30. decembra abo '''30. hodownika''' je 364. dźeń gregorianiskeje protyki (365. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće dźeń hač do kónca lěta.
Narodniny
mini|Patti Smith (1978)
Wumrěće
mini|upright|Grigorij Rasputin (1916)