cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Měsačk
Zajimawostki
Dla někotrych geometriskich a orbitowych fenomenow tutón bok njeje cyle konstantny, je móžne widźeć wot zemje něhdźe 55 procentow měsačkoweho powjercha. Zbytk bě absolutnje njeznaty hač do 7. oktobra 1959, hdyž sowjetska sonda Luna 3 pósła prěnje fota zadnjeho boka. 10. nowembra 1966 sonda Lunar Orbiter wot Zjednoćenych statow Ameriki 1 pósła prěnje wobrazy, z wyšej kwalitu, z wokołoměsačkoweho orbita.
Žiwjenje?
Po aktualnym wědźe žane žiwjenje na měsačku njeeksistuje. Bjez powětra a kapalneje wody je wón jara žiwjenja njepřećelski wobswět.
80px|thumb|alt=|Astrologiski symbol měsačkaNajwjetši dźěl antikskich towarstwow měchu měsačk jako bóh (Selene w grjekskej mytologiji, Luna w romskej mytologiji), a aktualni nowopohanojo praktikuja kult wo jón jako aspekt změnjaceje bohowki. Dokelž je druha najbóle widźomne  njebjeske ćěleso a jeho fazow dla měsačk je baza wjacorych kalendrow, kaž tutón Židow a moslemow. W někotrych rěčach wšědny dźeń (póndźela) je po měsačku mjenowany, kaž na př. němsce Montag. W alchimiji a při woponach měsačk so z kowom slěbro asociěruje.
thumb|Njewidźomny bok
Kartografija měsačka
Prěnje karty: "Geografiska" terminologija měsačka
Kašira
Kašira je město z něhdźe 42.000 wobydlerjemi w ruskej oblasći Moskwa.
Leži při rěce Oka něhdźe 115 kilometrow juhowuchodnje Moskwy.
Sydlišćo je so w lěće 1356 załožiło a ma wot lěta 1777 měšćanske prawa.
Železniska čara Budyšin–Wojerecy
Twarske dźěła na čarje zahajichu so w awgusće 1889 a 2. decembra 1890 zahaji so prěni wotrězk mjez Budyšinom a Rakecami. Dla politiskich problemow – Wojerecy słušachu tehdy kaž cyły sewjer Hornjeje Łužicy do Pruskeje – a njewěstosćow nastupajo planowanje nowych čarow na pruskej stronje njemóžachu druhu połojcu čary do 1905 twarjeć. W měrcu 1905 podpisa so statne zrěčenje mjez woběmaj krajomaj, w kotrymž so natwarjenje wotrězka z Rakec do Wojerec wobzamkny. Čara zahaji so dnja 1. oktobra 1908.
W NDRskich časach zrealizuje so wot 1959 do 1961 přidatny direktny zwisk mjez Budyšinom a Grodkom wuchodnje Wojerec. Wosobowy wobchad na starym wotrězku přez Kulow so dnja 26. meje 1968 zastaji. Kónc 1973 započachu z wottwarjenjom kolijow.
Po tym wužiwaše wšón wobchad nowu čaru přez Hórnikecy, tež spěšniki mjez Budyšinom a Berlinom.
Dla niskich ličbow pućowacych so wosobowy wobchad na cyłej čarje dnja 30. meje 1999 doskónčnje zastaji. Najwjetši dźěl čary je so mjeztym wottwarił.
Klemens XIV.
Klemens XIV. (z byrgarskim mjenom Lorenzo Ganganelli; * 31. winowca 1705 w Santarcangelo di Romagna blisko Rimini w Cyrkwinskim staće; † 22. požnjenca 1774 w Romje) bě italski duchowny, filozof a teolog a bu 19. róžownika 1769 jako naslědnik Klemensa XIII. wuzwoleny za 248. bamža romsko-katolskeje cyrkwje. Bě prěni bamž z byrgarskim pozadkom po lětdźesatkach.
Rubježny hród
Rubježny hród je 540,5 metrow wysoka hora w prěnim rjećazu Hornjołužiskich horin na juhowuchodźe Budyskeho wokrjesa při hranicy ze Zhorjelskim wokrjesom. Wón twori wuchodny „róžkowy stołp“ Čornobóskeho rjećaza a nadeńdźe so mjez Wuježkom na sewjerozapadźe, Žornosykami na sewjeru a Dažinkom na juhowuchodźe w třiróžku gmejnow Bukecy, Lěwałd a Kumwałd. Najbliši susodny wjerch na zapadźe je Čornobóh sam.
Hač do dźesać metrow wysoke skały na wjeršku Rubježneho hrodu steja pod přirodoškitom a wobsteja z granodiorita. Wokoło skałow nadeńdźe so prastawizniski nasyp, kotryž so wot Milčanow kaž tež w srjedźowěku wužiwaše. Wokoło 1350 běše wjeršk z nasypom po zdaću ze zepěranišćom rubježniskeje cwólby, čehoždla so w serbšćinje hač do dźensnišeho tak mjenuje.
Indiska pozdatna truskalca
Indiska pozdatna truskalca (Potentilla indica) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow. Prjedy so jako Duchesnea indica mjenowana, ale nětko něhdyši ród Duchesnea je dźěl roda Potentilla.
Wopis
Indiska pozdatna truskalca je wjacelětna rostlina, kotraž docpěje wysokosć wot 5 hač do 15 cm (10 cm).
Kosmaty stołpik je wotnožkojće podlěšowany.
Łopjena
Třiličbne łopjena su ćmowozelene, rukojće hromadźe stajene a na nerwach kosmate. Owalne łopješka docpěja dołhosć wot 5 cm a šěrokosć wot 3 cm.
Kćenja
Kćěje wot meje hač do oktobra. Kćenja su žołte a njesu wulke, 3- hač do 5zubate wonkowne keluškowe łopješka a docpěja wulkosć wot 2,5 cm. Kćenjowe łopješka docpěja dołhosć wot 7 hač do 8 mm a šěrokosć wot 4 hač do 5 mm. Keluch je po kćěwa jara rozrosćeny.
Płody
Płód je botanisce měny za pozdatny płód. Čerwjeny, něhdźe 12 mm wulki płód je podobne wotwonka na tych lěsneje truskalcy, ale njesłódne a nic brěčkojty. Worješki maja samsnu barbu kaž płód. Płody w pózdnim lěću dozrawja.
Eksterne wotkazy
<br style="clear:both;" />
Hendrich Jordan
Hendrich Jordan (tež Heinrich Jordan, * 20. februara 1841 w Čelnom; † 3. měrca 1910 w Popojcach) bě serbski ludowědnik, wučer w Popojcach a zběraćel delnjoserbskich bajkow. Wón bě sobuzałožer Maśicy Serbskeje a tež awtor delnjoserbskeje wersije hymny Rjana Łužica (Rědna Łužyca).
Wot 1863 do 1872 bě z wučerjom w Hermanecach pola Łaza, hdźež jeho tehdyši Łazowski farar Handrij Zejler spěchowaše.
Wón bě nan Hajna (1882–1917) a Karla Jordana (1885–1967).
Železniska čara Njeswačidło–Wětrow
Železniska čara Njeswačidło–Wětrow (čo. 6668) bě sakska pódlanska čara w Hornjej Łužicy, kotraž słužeše jenož nakładnemu wobchadej. Wona wjedźeše wot Njeswačanskeho dwórnišća do Wětrowa.
mini|left|Njeswačanske dwórnišćo Krótka industrijowa čara natwari so po kóncu Druheje swětoweje wójny, zo by zwjazała Bóšičanski brunicowy zawod ze železniskej čaru z Budyšina do Wojerec. Wona zahaji so hižo 1947. Po zawrjenju brunicoweho zawoda w lěće 1960 bě VEB Zawod za wohnjokrute maćizny we Wětrowje jenički wužiwar, kiž měješe na zawodnym přestrjenju swójske dwórnišćo.
W zwisku ze zawrjenjom Wojerowskeje čary zastaji so w lěće 2001 tež wobchad mjez Wětrowom a Njeswačidłom a čara so zwjetša wottwari.
Kalijowy selenc
Kalijowy selenc (Kali turgida) je rostlina ze swójby šćěrjencowe rostliny (Amaranthaceae).
Po někotrych žórłach so swójbje Chenopodiaceae přirjaduje.
Wopis
thumb|left|Kalijowy selenc z kćenjemi Kalijowy selenc je jednolětna rostlina, kotraž docpěje wysokosć wot 25 hač do 60 cm. Rostlina je mjasna, šěrozelena abo načerjeń přeběžena, často seršćaće kosmata. Wona je rozrosćenje wobšěrna.
Hałuzy su proste a wotstejace.
Mjasne, kałace łopjena docpěja dołhosć wot 40 mm a šěrokosć wot 1 hač do 2 mm a su prosta, prynkojte a maja žołty, ćernjojty kónčk.
Kćěje wot julija hač do septembra. Jednotliwe kćenja su w rozporach stejace a zelene. Njenapadne kćenjowe łopješka docpěja wulkosć wot 1,5 mm a maja prěčnu trosku.
Stejnišćo a rozšěrjenje
Rosće rozpjeršenje we wopłokowanskej wobkromje pobrjohow Sewjerneho morja a Baltiskeho morja, ale rědko we wotewrjeny wobrostach na wutkatych pěskowych pódach.
Systematika
Prěnje wozjewjenje tuteje družiny bě w lěće 1753 pod mjenom (basionym) Salsola kali wot Carl von Linné w Species Plantarum. Pod tutym mjenom družina słuša za dołhi čas k rodej Salsola L. s. l.
Po tym zo Salsola, na podkładźe nowšich molekulargenetisce podmurjowanych přepytowanjow tribus Salsoleae s. l., bu rozdźěleny, tuta družina bu do roda Kali Mill. (Syn.: Salsola sect. Kali Dum.) stajena. Płaćiwe mjeno kalijoweho selenca w tutym rodźe je Kali turgida (Dumort.) Guterm. (Basionym: Salsola turgida Dumort., Fl. Belgica 23, 1827), dokelž najprjedy wužiwane mjeno Kali soda Moench na zakładźe staršeho, k priority woprawnjeneho homonyma Kali soda Scop., kotryž synonym wot Salsola soda je, njepłaćiwe je. Ród Kali słuša dźensa do tribusa Salsoleae s. str.
Kalijowy selenc wutwori zhromadnje z Kali tragus a druhim wusko přiwuznymi družinami Kali turgida-agregat (Salsola kali-agregat). Wot někotrych awtorow bu tute rody tež jako poddružiny Salsola kali wobhladowane, tuž Kali turgida wotpowěduje jenož poddružinje Salsola kali subsp. kali. W rodźe Kali změni mjenowa priorita na mjeno Kali tragus, Kali turgida jako poddružina była přirjadowana.
Ryn
Ryn ( Rhein, Rhin,  Rijn) je wažna a dołha rěka w zapadnej Europje. Ryn je z 1.230 kilometrami po Dunaju druha najdlěša rěka a jeho přitočnišćo wobjimuje 224.400 km² we wósom krajach. Wužórli so w Alpach a ćeče přez Šwicarsku, Liechtenstein a Awstrisku do Bodamskeho jězora, z kotrehož přez Rheinfall wuběži, najsylniši wodopad w Europje. Dale běži přez Němsku, Francosku a Nižozemsku, hdźež so pola Rotterdama z deltu do Sewjerneho morja wuliwa.
mini|left|Ryn w [[Düsseldorfje při niłkej wodźe]] Dla centralneho połoženja w srjedźoeuropskim kanalowym systemje je Ryn najwažniši wodowy puć Němskeje. Jako něhdyša hranica mjez Francoskej a Němskej hraješe nimo toho wulku rólu jako symbol němskeho nacionalizma a bu jako „wótc Ryn“ pomjenowany.
Najwažniše přitoki Ryna su Aare w Šwicarskej kaž tež Neckar, Mohan, Mosela a Ruhr w Němskej.
Wuznamne města při rěce su Basel, Strasbourg, Ludwigshafen, Mohuč, Koblenz, Bonn, Köln, Düsseldorf, Duisburg a Rotterdam.
Mjetelowy bóz
Mjetelowy bóz (Buddleja davidii; po němskim słowje Schmetterlingsflieder) je rostlina ze swójby trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae), znutřka roda lětnich bozow (Buddelja).
Wopis
Mjetelowy bóz je kerk, kotryž docpěwa wysokosć wot 1 hač do 2 (4) m. W zymnych zymach drjewa často daloko wróćo mjerznje, zaso so pak počina zelenić.
Hałuzy su zrunane. Młode wurostki su kosmate a prućojte, pozdźišo tróšku jako wobłuk přewisuja.
Łopjena
Přećiwostejne, stołpikate, eliptiske hač lancetojte, wótre łopjena su na hornim boku ćmowozelene, na delnim boku šěropjelsćojte abo běłopjelsćojte a maja słabje rězanu kromu. Wone docpěwaja dołhosć wot (6) 10 hač do 25 cm a šěrokosć wot 2 hač do 7 cm.
Kćenja
Kćěje wot julija hač do awgusta (abo septembra). Wioletne, purpurowe abo běłe, štyriličbne kćenja docpěwaja dołhosć wot něhdźe 1 cm a steja w hustych, nakónčnych, wjace hač 30 cm dołhich, cylindriskich pakićach. Wonja po mjedźe. Króna je ćeńka rołka ze štyrikónčkowej, płonje rozšěrjenej wobkromu a docpěwa dołhosć wot 1 cm. Jeje kónčki su rozšěrjene a na zachodźe sylnje žołte.
Płody a symjenja
Płody su brunojte kapsle, kotrež w septembrje dozrawja. Jedyn kerk móže na lěće wjacore miliony symjenjow wutwori.
Stejnišćo
Rosće na pustych płoninach w městach, na železniskich nasypach, na kromach dróhow a na rěčnym šotrje. Potrjebuje za kołochowanje wotewrjene pódy.
Rozšěrjenje
Pochadźa z Chinskeje a z Japanskeje. Ale nětko nimale jenož w mnoholičbnych zahrodnych sortach w Europje wustupuje.
Klimowsk
thumb|left
Klimowsk je město ze 56.216 wobydlerjemi w ruskej oblasći Moskwa.
Sydlišćo je so w lěće 1882 załožiło a ma wot lěta 1940 měšćanske prawa.
Kłoskaty januškowc
Kłoskaty januškowc (Ribes spicatum) je kerk ze swójby kosmačkowych rostlinow (Grossulariaceae).
Hochstein
Hochstein je němske mjeno wjacorych horow w Hornjej Łužicy:
Jaworiw
thumb|left
Jaworiw je městačko w Lwówskej oblasći na zapadnej Ukrainje, blisko pólskeje hranicy. Leži w historiskej Galiciskej něhdźe 55 kilometrow zapadnje Lwowa při dalokodróze do Rzeszowa.
Sydlišćo je so w lěće 1436 prěni raz naspomniło. Wot lěta 1569 ma měšćanske prawa. Mjez 1918 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Kulowc
Kulowc je pomjenowanje:
Konjecy
Konjecy je pomjenowanje:
Drapaty pasnik
Drapaty pasnik (Phleum paniculatum, Syn. Phleum asperum) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Młynk
Młynk (zněmčene zwjetša Müller abo Möller) je hornjoserbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:
Selorodźenc
Selorodźenc (Salicornia) je ród ze swójby pólšicowych rostlinow (Amaranthaceae), prjedy (Chenopodiaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Mitaš
Mitaš (zněmčene zwjetša Mittasch) je hornjoserbske swójbne mjeno slědowaceju wosobow:
2. decembra
2. decembra abo '''2. hodownika''' je 336. dźeń gregorianiskeje protyki (337. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 29 dnjow hač do kónca lěta.
1901–1950
thumb|120px|Marion Gräfin Dönhoff (* 1909)
Do 19. lětstotka
thumb|120px|Gerhard Mercator († 1594)
Sohland
Sohland je němske mjeno dweju łužiskeju wsow:
Rutulšćina
thumb|left|250px Rutulšćina (МыхӀабишды чӀал; Myhabišdy-čal) je rěč ze skupiny nachsko-dagestanskich rěčow a jedna z hamtskich rěčow do Ruskeje słušaceje republiki Dagestan.
Lejno
Lejno je pomjenowanje:
Franc Moric Domaška
Franc Moric Domaška ( Franz Moritz Domaschke; * 24. septembra 1862 w Nosaćicach, † 26. septembra 1931 w Budestecach) bě serbski ewangelski farar a składnostny spisowaćel.
Narodźi so jako syn Nosačanskeho fararja Michała Domaški a jeho mandźelskeje Hany a wopytowaše wot 1877 do 1883 Lubijski wučerski seminar. Wot 1883 do 1888 dźěłaše jako domjacy wučer na Wujerskim knježim dworje a přihotowaše so awtodidaktisce na złoženje matury. 1888–92 studowaše w Lipsku teologiju.
Po zakónčenju studija skutkowaše najprjedy jako kapłan w Ketlicach pola Lubija (1892–98) a w Hodźiju (1898–1902) pod tamnišim fararjom Janom Pawołom Křižanom. Za jeho Hodźijski čas bě ze soburedaktorom Misionskeho Posoła. Wot 1902 hač do emeritowanja w lěće 1929 měješe farske městno w Budestečanskej wosadźe. W tutym zastojnstwje přewza nadawk nawjedowanja serbskeho ewangelskeho cyrkwinstwa w sakskej krajnej cyrkwi a bě z tym přez 26 lět prěni serbski wyši farar. Wot 1922 wotměwaše so tež kóždolětny serbski prědarski seminar pola njeho na Budestečanskej farje.
Poda rjad nabožinskich a składnostnych nastawkow, nekrologi, dwě powědančce a někotre kěrluše a basnje do wšelakorych serbskich publikacijow. Nimo toho wustupowaše sčasami jako swjedźenski rěčnik.
Domaška bě z čłonom Serbskeho prědarskeho towarstwa a wot 1893 tež Maćicar.
Kilingi-Nõmme
thumb|left Kilingi-Nõmme je městačko na juhu Estiskeje. Leži něhdźe 170 kilometrow južnje Tallinna.
Ma něhdźe dwaj tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1560 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.
Dabrečk
Dabrečk je ród ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Biržai
thumb|left
Biržai je město w Panevėžyskim  wobwodźe w Litawskej, blisko letiskeje hranicy. Je zarjadniske sydło Biržaiskeho rajona.
Leži něhdźe 60 kilometrow sewjerowuchodnje Panevėžysa a něhdźe 170 kilometrow sewjernje Vilniusa.
Klemens XIII.
thumb|Bamž Klemens XIII. w lěće 1758
Biržai
Sydlišćo je so w lěće 1455 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1589 Magdeburgske měšćanske prawa. Wulka židowska wosada (1897: 56 % ) je so přez holocaust dospołnje zničiła.
Klemens XIII.
Klemens XIII. (z byrgarskim mjenom Carlo della Torre di Rezzonico; * 7. nalětnika 1693 w Benatkach; † 2. małeho róžka 1769 w Romje) bě italski duchowny, biskop w Padua wot lěta 1743 a bu 6. pražnika 1758 jako naslědnik Benedikta XIV. wuzwoleny za 247. bamža romsko-katolskeje cyrkwje. Bě přećel a spěchowar jezuitskeho rjada.
Jemu slědowaše Lorenzo Ganganelli jako bamž Klemens XIV.
Nalikowa hubinka
Nalikowa hubinka (Orobanche caryophyllacea) je rostlina ze swójby hubinkowych rostlinow (Orobanchaceae).
Nowokuznjeck
Ma něhdźe 550 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1618 załožiło jako wjes Kuznjeckij ostrog a ma wot lěta 1622 měšćanske prawa.
Bjarozawka
thumb|left
Bjarozawka je město w Hrodnjanskej oblasći na zapadźe Běłoruskeje.
8. meje
8. meje abo '''8. róžownika''' je 128. dźeń gregorianiskeje protyki (129. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 237 dnjow hač do kónca lěta.
8. meje so we wjele europskich krajach jako swjatk swjeći, kotryž na kónc Druheje swětoweje wójny dopomina.
Bjarozawka
Ma něhdźe dźesać tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so we 18. lětstotku załožiło a ma wot lěta 1990 měšćanske prawa. Mjez 1921 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Nuk
Nuk ( Nuck) je hornjoserbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:
Mjeno pochadźa wot serbskeho słowa wnuk.
Klin
thumb|left
Klin je město z něhdźe 80.000 wobydlerjemi w ruskej oblasći Moskwa.
Leži při rěce Sestra něhdźe 65 kilometrow sewjerozapadnje Moskwy.
Jiłowy selorodźenc
Jiłowy selorodźenc je rostlina ze swójby pólšicowych rostlinow łaćonsce: Salicornia stricta, Chenopodiaceae).
1001 Gaussia
1001 Gaussia je asteroid, kotryž ma přeměr 78 kilometrow a kotryž wotkry ruski a sowjetski astronom Sergej Ivanovič Beljavskij dnja 8. awgusta 1923. Wón je pomjenowany po němskim matematikarju Carl Friedrich Gauß.
Tchór
mini|upright=0.6|Napohlad Tchórja ze sewjera mini|upright=0.6|Pomnik zamordowanym židowskim žonam na wjeršku Tchórja
Tchór ( Chorberg) je 267,2 metrow wysoka hórka při wuchodnej kromje Słoneje Boršće a zdobom najwyše wuhorbjenje na Budyskim měšćanskim teritoriju. Na wjeršku Tchórja namakatej so měrjenska stacija 49 kralowsko-sakskeje triangulacije z lěta 1865 a pomnik při smjertnym pochodźe lěta 1945 zamordowanym židowskim žonam.
Dźeń do bitwy pola Budyšina poby francoski kejžor Napoleon Bonaparte dnja 19. meje 1813 na Tchórju, zo by přehlad wo bitwišćo dóstać a bitwowy plan wudźěłać móhł.
Na Tchórju so z dweju jamow šćerk wudobywa. Ze sewjerowuchodneho boka hory wužórli so Ćemjerčanska woda, kotrejež žórło tež při najnišich temperaturach njemjerznje.
Pank
Pank je delnjoserbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:
Etrek
Etrek (do 1993 – Кизыл-Атрек, Газилетрек/ Kizyl-Atrek, Gaziletrek) je městačko w Balkanskej oblasći na juhozapadźe Turkmenistana, bjezposrědnje při iranskej hranicy. Je zarjadniske sydło Etrekskeho wobwoda.
Leži při prawym brjoze rěki Etrek něhdźe 370 kilometrow južnje Balkanabata a něhdźe 455 kilometrow zapadnje Ašgabata.
Sydlišćo je so w 19. lětstotku załožiło a ma wot lěta 2016 měšćanske prawa.
Janusz Kurtyka
mini|upright|Janusz Kurtyka
Kildinstroj
Kildinstroj je sydlišćo měšćanskeho typa w Ruskej federaciji.
Leži w europskim dźělu Ruskeje w Murmanskej oblasći něhdźe 25 kilometrow južnje Murmanska.
Ma něhdźe 1,9 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1936 załožiło.
thumb|center|800px
Janusz Kurtyka
Janusz Kurtyka (* 13. awgusta 1960 w Krakowje, † 10. apryla 2010 blisko Smolenska) bě pólski stawiznar. .
Slovio
Wotkazaj
<br style="clear:both;" />
Ochtyrka
thumb|left
Ochtyrka je město w Sumskej oblasći na sewjerowuchodźe Ukrainy, blisko ruskeje hranicy. Leži při rěce Ochtyrka něhdźe 80 kilometrow jużnje Sumow.
Ma něhdźe 48  tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1641 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1703 měšćanske prawa.
Raca
Raca (zněmčene zwjetša Rätze) je hornjoserbske swójbne mjeno slědowaceju wosobow:
Husaca kwětka
Husaca kwětka (Bellis perennis) je rostlina ze swójby zestajenkow.
Wopis
Husaca kwětka docpěwa wysokosć wot 15 cm. Wona kćěje wot junija hač do septembra. Rołkowe kwěty su žołte, a jazykowe kwěty su běłe abo róžojte.
Stejnišćo
Wona rosće na łukach a trawnikach.
Rozšěrjenje
Husaca kwětka je w cyłej Europje a Małoaziji rozšěrjena.
Wysoki šišak
Wysoki šišak (Scutellaria altissima) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Běły Halštrow
Běły Halštrow ( Bílý Halštrov, Weiße Elster ) je 257 kilometrow dołha rěka w Čěskej republice a Němskej. Wužórli so na zapadźe Čěskeje republiki wuchodnje wot Aše a ćeče přez Saksku, Durinsku a Saksko-Anhaltsku, hdźež so do Solawy wuliwa. Wuznamne města při Běłym Halštrowje su Pławno, Gera a Lipsk.
Hórski pasnik
Hórski pasnik (Phleum rhaeticum) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Novi Sad
Uniwersitne město z něhdźe 230.000 wobydlerjemi wobsteji z Noveho Sada samoho, ležaceho při sewjernym (lěwym) přibrjohu Dunaja a Petrovaradina z twjerdźiznu při južnym boku. Město, kotrež njesłušeše hač do lěta 1918 k Serbiskej, ale k Rakusko-Wuherskej, hraješe wažnu rólu při wuwiću serbiskeje narodneje kultury a mjenuje so tohodla tež Serbiski Athen. Wono je hač do dźensnišeho sydło Maticy srpskeje, jedneje z najstaršich kulturnych a wědomostnych institucijow serbiskeho ludu. Serbiske narodne dźiwadło je so 1861 w měsće załožiło. Tež najwjetši hudźbny festiwal Serbiskeje, EXIT, wotměje so w Novym Sadźe.
W lěće 2021 budźe Novi Sad kulturna stolica Europy.
thumb|center|upright=1.8|Panorama města z [[Dunajom]]
Lihula
thumb|left Lihula (historiske němske mjeno – Leal) je městačko na zapadźe Estiskeje. Leži něhdźe 110 kilometrow juhozapadnje Tallinna.
Sydlišćo je so w lěće 1212 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1993 měšćanske prawa.
1003 Lilofee
1003 Lilofee je asteroid, kotryž ma přeměr 121 kilometrow a kotryž wotkry němski astronom Karl Wilhelm Reinmuth dnja 13. septembra 1923.
Wón je pomjenowany po figurje Lilofee z němskeho ludoweho spěwa Die schöne junge Lilofee.
Namódra hubinka
Namódra hubinka (Orobanche coerulescens) je rostlina ze swójby hubinkowych rostlinow (Orobanchaceae).
Syzygium luehmannii
Syzygium luehmannii je rostlina ze swójby myrtowych rostlinow (Myrtaceae).
thumb|Płody
Jankahanka
Jankahanka je serbska hudźbna skupina, kotraž zwjetša serbske ludowy spěwy z modernymi melodijemi kombinuje. Hudźbnje so mjez rockom, folkom, ska a pólku zarjaduje. Prěni zjawny wustup skupiny pod tutym mjenom bě na 138. schadźowance dnja 24. nowembra 2012 w Budyšinje. W lěću 2014 wobdźěli so skupina na hudźbnym wubědźowanju Emergenza, hdźež docpěchu w němskim finalu šeste městno. Zdobom organizowa so crowdfunding za produkciju prěnjeho albuma z titlom Zbožo, kotryž so 27. decembra 2014 zjawnosći předstaji.
Syzygium luehmannii
Wopis
Syzygium luehmannii je štom. Jeho zdónk ma deskojte korjenje. Hałuzy wisaja hač k pódźe. Króna je kupolojta.
Łopjena a wurostki
Młode wurostki su róžojte hač čerwjene.
Čerwjene morjo
mini|upright|Karta Čerwjeneho morja
Rachel
Rachel je hornjoserbske swójbne mjeno slědowaceju wosobow:
Syzygium luehmannii
Kćenja a płody
Kćěje w lěću. Kćenja su nažołć běłe a steja w promjenjach. Płody su krušwojte.
Čerwjene morjo
Čerwjene morjo ( al-Bahr al-ahmar;  al-Chalīdž al-'arabī, t.r. Arabski zaliw;   Jam suf, zrědka tež הים האדום Ha-jam he-adom ; Tigrinya ቀይሕ ባሕሪ QeyH baHri ) je pódlanske morjo Indiskeho oceana mjez Afriku a Arabskej połkupu.
1004 Belopolskya
1004 Belopolskya je asteroid, kotryž ma přeměr 76 kilometrow a kotryž wotkry ruski astronom Sergej Ivanovič Beljavskij dnja 5. septembra 1923.
Čerwjene morjo
Geografija
Mjezuje na wuchodźe ze Sawdi-Arabskej a Jemenom a na zapadźe ze Sudanom a Eritreju, na sewjerje a zapadźe z Egyptowskej a na sewjerowuchodźe z Israelom a Jordaniskej. Při sewjernym kóncu Čerwjeneho morja namaka so połkupa Sinai, hdźež zwjazuje Sueski kanal Čerwjene ze Srjedźnym morjom. Přez wuski mórski přeliw Bab al-Mandab a Adenski golf je Čerwjene morjo z Indiskim oceanom zwjazane.
1004 Belopolskya
Wón je pomjenowany po ruskim astrofyzikarju Aristarch Apollonowič Bjelopolski.
Syzygium luehmannii
Rozšěrjenje
Rosće w dešćowych lěsach wuchodneje Awstralije.
1002 Olbersia
1002 Olbersia je asteroid, kotryž ma přeměr 56 kilometrow a kotryž wotkry ruski a sowjetski astronom Wladimir Aleksandrowič Albickij dnja 15. awgusta 1923.
Wón je pomjenowany po němskim astronomje Heinrich Wilhelm Olbers (1758–1840).
Chemiska wjazba
Chemiska wjazba je pomjenowanje za krutu zwjazanosć mjezy najmjeńšimi dźělkami, a to móžeja być atomy, iony abo molekule. Zwjazanje a wotwjezanje chemiskich wjazbow je zakład za přetworjenje maćiznow. Rozrjaduja so do sylnych a słabych wjazbow.
Sylne wjazby
Sylne wjazby so do slědowacych typow rozrjaduja:
W periodiskej tabulce přiběra metalowy charakter wot prawa na lěwo a wot horjeka dele. Přechody mjezy njekowami a metalemi su tohodla běžne, runjež tak je z přechodami mjezy tutymi třomi wjazbowymi typami.
Ionowa wjazba
Metale a njekowy z diferencu elektronegatiwity wyše hač 1,7 wutworje ionowu wjazbu. Dokelž maja metale nišu elektronegatiwitu hač njekowy, přepodaja wone wšě swoje walencowe elektrony na njekow. Potajkim zwjazuja so metale jako pozitiwne nabite iony (kationy) z negatiwnje nabitymi ionami (aniony) njekowow. Iony so mjezy sobu elektrostatiski přićahuja a tworje ionowy lěsycu. Čim wyše su iony nabite a čim mjeńše su jich radiusy, ćim stabilniši je lěsyca a ćim wjetši je toś škrějny dypk tutoho zwjazanja. Ionowe lěsycy wodźa milinu jenož w škrjenju a w rozpušćonce. Njejsu to pak elektrony, kotrež wodźa milinu, ale rozpušćene iony. Wšitke zwjazanja, kotrež su z ionowych lěsycow natwarjene, so pomjenuja w chemiji sele. Přikłada stej NaCl a AlCl3.
Metalowe wjazba
Metale maja nisku elektronegatiwitu a tohodla su wonkowne elektrony słabje na metalowe atomy wjazane. Wone so lochko wot atomow pušćeja. Atomowe tyłowy metala (atomy bjez wonkownych elektronow) so zwjazuja k metalowemu lěsycy. Elektrony so jako tak pomjenowany elektronowy płun w lěsycy swobodnje pohibuja. Tohodla móžeja metale jara derje milinu a ćopłotu wodźić. Je to tež přičina za duktilnosć (daja so lochko formować). Swobodnje so pohibowace elektrony móžeja wšě žołmowe dołhosće swětła, kotrež zapromjenja, zaso njepřeměnjenje wotpromjenić (emitować). Tohodla so metale tak błyšća – wšo swětło so mjenujcy reflektujo.
Atomowa wjazba
Njekowy wěžu so mjezy sobu přez elektronowe poriki. Po tutej wašni zwjazane atome pomjenjujomy molekule. Atomowe wjazby móžeja być polarne abo njepolarne. To wotwisuje wot diference elektronegatiwity wobdźěleneju njemetalneju elementow. Pola polarnych wjazbow je wjetšina hustoty wjazbowych elektronow pola njemetala z wyšej elektronegatiwitu. Molekule maja niski škrějny dypk a su izolatory (njewodźa milinu). Synonyma za atomowu wjazbu stej kowalentna wjazba a wjazba elektronowych porikow.
Wodźikomostowa wjazba
Dalšne słabe wjazby su Van-der-Waalsowe mjezsobne wobwliwowanje a dipol-dipolowe mjezsobne wobwliwowanje.
Guzal Sitdykowa
Guzal Ramazanowna Sitdykowa ( Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы Ситдиҡова, Гузаль Рамазановна Ситдыкова) je sławna baškirska spisowaćelka, basnica, publicistka a přełožowarka. W lěće 2002 je so přez Čestny diplom Republiki Baškirskeje wuznamjenjena. Wona je čłonka w spisowaćelskim zwjazku Baškirskeje a tym Ruskeje. Wona bě předsydka Zhromadźenstwa Baškirskich žonow Republiki Baškirskeje z lěta 2004 hač do lěta 2011. W lěće 2010 je jeje dźewjata kniha nastała, a to Čehodla mašina praji "durt-durt"? ( Машина ниңә "дүрт-дүрт" ти?)
Biografija
Guzal apaj je narodźiła 10. junija 1952 we wsy Inzer ( Инйәр, İnyär, Инзер, Inzer)  Beloreckowy distrikt, Baškirska ASSR, RSFSR, Sowjetski zwjazk. Wona studowaše w Pedagogiskim studowanišću w Belorecku a potom w statny wuměłstwowym instituće Čeljabinska. Na spočatku wona dźěłaše jako šulerka w 1. internatowej šuli Belorecka. Potom wona bě redaktorka beloreckoweho distrikta a městnych nowinow Ural.
W lěće 1990 Guzal Sitdykowa so je wolena zapósłanc (tehdy hišće ludowy zapósłanc) w Hornja Rada BašASSR (12. zwołanje). Z lěta 1995 wona powołansce dźěła w baškirskim parlamenće, Statnym Zhromadźenstwje — Kurultaju Republiki Baškirskeje (1., 2. a 3. zwołanja). Wona bě předsydka Zhromadźenstwa Baškirskich žonow Republiki Baškirskeje z lěta 2004 hač do lěta 2011. Guzal apaj tež bě čłon w Komorje zhromadnosće Republiki Baškirskeje za čas jeje prěnjeho zwołanja.
Pilzeń
Pilzeń je wulkoměsto w zapadnej Čěskej. Ma něhdźe 170.000 wobydlerjow.
Swětodaloko znate je Pilzeńske piwo.
Ladislav Kováčik
Ladislav Kováčik (* 21. oktobra 1985 w Košicach) je słowakski publicist.
Rawp
Rawp (zněmčene zwjetša Raupp) je hornjoserbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:
Dźiwizna
Dźiwizna (Verbascum) je ród ze swójby trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny (wuběr):
Lěska
Lěska je pomjenowanje:
Płónčik
Płónčik (Acinos) je ród ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Wopis
Družiny su jednolětne a drjewjane abo wjacelětne přecozelene rostliny. Wone jenož docpěwaja wysokosć wot něhdźe 20 cm a rosće kerkojće abo do šěrokosće.
Kćěja w srjedźišću lěta. Dwuhubkowe, rołkojte kćenja sedźa na zrunanych kłosach.
Rozšěrjenje
Rostliny su w srjedźnej a južnej Europje a zapadnej Aziji rozšěrjene.
Družiny (wuběrk)
Eksistuje něhdźe dźesać (hač 41) družinow w rodźe płónčik (Acinos, zdźěla najprjedy k rodej Calamintha ličene):
Wšědny selorodźenc
Wšědny selorodźenc je rostlina ze swójby pólšicowych rostlinow łaćonsce: Salicornia europaea, Chenopodiaceae).
Wawkawysk
thumb|left
Wawkawysk je město w Hrodnjanskej oblasći w zapadnej Běłoruskej. Je zarjadniske sydło Wawkawyskeho rajona.
Leži při rěce Ross něhdźe 70 kilometrow juhowuchodnje města Hrodna a 40 kilometrow zdalene wot pólskeje hranicy.
Sydlišćo je so w lěće 1005 prěni raz naspomniło a słušeše wot 12. lětstotka k litawskemu wulkowjerchowstwu, kotrež natwari tule twjerdźiznu. W lěće 1503 dósta měšćanske prawa. Mjez 1921 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Kendall Jenner
Kendall Jenner (poprawom Kendall Nicole Jenner; * 3. nowembra 1995, Los Angeles) je US-ameriska filmowa hrajerka, model režiserka a producentka.
1005 Arago
1005 Arago je asteroid, kotryž ma přeměr 62 kilometrow a kotryž wotkry ruski a sowjetski astronom Sergej Ivanovič Beljavskij dnja 5. septembra 1923.
Wón bu pomnjenowany po francoskim fyzikarju a astronomje François Arago (1786–1853).
Jan Běmar
Jan Běmar ( Johann Böhmer; * 12. januara 1671 w Rodecach, † 10. meje 1742 w Budestecach) bě serbski farar a spisaćel nabožinskich spisow.
Narodźi so jako syn wićežneho bura w Rodecach pola Bukec a studowaše po wopyće Budyskeho gymnazija wot 1696 do 1700 teologiju w Lipsku. W lěće 1700 so z dźowku Budestečanskeho fararja Michała Frencla woženi a přewza dźěło jako pomocny farar pola přichodneho nana. Po jeho smjerći w lěće 1706 sta so z nowym fararjom a skutkowaše tam hač do swojeje smjerće.
Hromadźe z fararjemi Janom Langu z Minakała, Janom Wawerjom z Bukec a Matejom Jokušom z Hbjelska přełožichu jako prěni cyłu bibliju do serbšćiny a wudachu ju w lěće 1728. Nimo toho wuda Běmar někotre modlerske a kěrlušowe knihi a přełoži knihu Friedricha Wernera Prawy a wěsty njebjeski puć jedneho křesćijana, kotruž jeho syn Jan Gotttrau Běmar w lěće 1777 wuda.
Jan Běmar bě nan třoch serbskich duchownych Jana Gotthelfa (* 1704), Jana Gottholda (* 1706) a Jana Gotttrauwa Běmarjec (* 1710).
Lowozero (wjes)
thumb|left thumb|left Lowozero (, kildin-samisce Луяввьр) je wjes w Ruskej federaciji.
Leži w europskim dźělu Ruskeje w Murmanskej oblasći něhdźe 170 kilometrow juhowuchodnje Murmanska. Je zarjadniske sydło Lowozerskeho rajona.
Ma něhdźe 2,8 tysac wobydlerjow. Je kulturna stolica ruskich Samow.
Sydlišćo je so w lěće 1574 załožiło.
Arnoltice
Arnoltice ( Arnsdorf) su wjes a gmejna w Połobskich pěskowčinach na sewjeru Čěskeje, na prawym wysokim brjoze Łobja a sydom kilometrow sewjernje Děčína. Słuša k Děčínskemu wokrjesej Wusčanskeho kraja (Ústecký kraj).
Acorski ławrjenc
Acorski ławrjenc (Laurus azorica, syn.: Persea azorica) je štom ze swójby ławrjencowych rostlinow (Lauraceae).
Wopis
Acorski ławrjenc je štom, kotryž docpěje wysokosć wot hač do 20 m.
Łopjena su přeco zelene a eliptiske. Wone docpěja dołhosć wot hač do 15 cm.
Daşoguz
Daşoguz (do 1992 Ташауз / Tašauz; do 1999 Дашховуз / Dašchowuz) je město na samym sewjeru Turkmenistana, bjezposrědnje při uzbekskej hranicy. Je stolica Daşoguzskeje oblasće.
Acorski ławrjenc
Wopis
Kćenja steja po pjećoch hač po dźewjećoch we wokołkach. Próškowe nitki docpěja dołhosć wot něhdźe 1 cm.
Płody su čorne jahody.
Daşoguz
Leži při sewjernej kromje pusćiny Karakum we wot rěki Amudarja powodźenej krajinje něhdźe 455 kilometrow sewjernje Ašgabata.
Ma něhdźe 275 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1681 załožiło a ma wot lěta 1924 měšćanske prawa.
Wšědny rólny šišmanc
Wšědny rólny šišmanc (Aphanes arvensis) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Wopis
Wšědny rólny šišmanc je jednolětna rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 5 hač 20 cm. Rostlina je zwjetša šěrozelena a nima na spódku stejacu rozetu.
Seršćata robinija
Seršćata robinija (Robinia hispida) je rostlina ze swójby łušćinowcow (Fabaceae).
Handrij Smoler
Handrij Smoler ( Andreas Schmaler; * 1693 we Wojerecach, † 6. septembra 1729 w Njeswačidle) bě serbski ewangelski farar a nabožinski prócowar.
Wšědny rólny šišmanc
Łopjena
Łopjena su hłuboko třidźělne ze zarězanymi wotrězkami a docpěwaja dołhosć wot 6 hač 10 mm a šěrokosć wot 4 hač 8 mm. Bóčne łopješka su titkojte.
Handrij Smoler
Wón skutkowaše wot 1721 do 1726 jako farar w Rychwałdźe, nastupi dnja 4. junija 1726 městno jako prěni diakon w Njeswačanskej wosadźe a bě tam wot 1727 hač do swojeje zažneje smjerće w lěće 1729 z fararjom.
Seršćata robinija
Wopis
Dołhe łopjena su paproćojće pjerite a mócnje zelene.
Handrij Smoler
Smoler wobstara 1729 nowe wudaće psalmow Dawida, kotrež bě farar Pawoł Prätorius w lěće 1703 prěni króć wudał a doda jim 21 nowych modlitwow.
Seršćata robinija
Wopis
Kćenja su róžojte.
Wšědny rólny šišmanc
Kćenja
Kćěje wot meje hač septembra. Zelene kćenja steja po pjećoch hač po dwacećoch w kłubičkach a docpěwaja wulkosć wot 1,5 hač 2 mm. Keluch njese na kromje kosmy, mjeztym zo króna faluje. Kłubički steja we łopjenowych rozporach.
Seršćata robinija
Wopis
Płody su seršćate łušćiny, kotrež docpěja dołhosć wot hač do 10 cm.
Wšědny rólny šišmanc
Płody
Płody docpěwaja dołhosć wot wjace hač 2 mm.
Seršćata robinija
Warieta
Při Robinia hispida var. kelseyi jenož rozpory kćenjowych kićow a kćenjowe stołpiki njesu seršće. Kćenja su błyšćace róžojte.
Stejnišća a rozšěrjenje
Rostlina rosće w suchich lěsach w južnym wuchodźe Zjednoćenych statach Ameriki.
Wšědny rólny šišmanc
Stejnišćo
Rosće na žitowych rolach, rólnych kromach, winicach a pustych płoninach. Preferuje małowapnite hlinjane pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w srjedźnej a južnej Europje, sewjernje hač do južneje Skandinawiskeje, rozšěrjena.
1006 Lagrangea
1006 Lagrangea je asteroid, kotryž ma přeměr 35 kilometrow a kotryž wotkry ruski a sowjetski astronom Sergej Ivanovič Beljavskij dnja 12. septembra 1923.
Wón je pomjenowany po francosko-italskim astronomje a matematikarju Joseph-Louis Lagrange.
Rězak
Rězak (zněmčene zwjetša Resag abo Resak) je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:
9. meje
9. meje abo '''9. róžownika''' je 129. dźeń gregorianiskeje protyki (130. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 236 dnjow hač do kónca lěta.
W Ruskej, Běłoruskej a na Ukrainje swjeći so 9. město 8. meje jako Dźeń dobyća nad fašizmom.
Narodniny
mini|upright=0.4|Mikławš Dórnik
Róža
Róža je ród ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Nóžki
thumb|Róža|
Nosyn
Nosyn je městačko z něhdźe 7.000 wobydlerjemi w sakskim wokrjesu Mišno.
Aronowa lilija
Aronowa lilija je rostlina ze swójby aronowych rostlinow (łaćonsce: Zantedeschia aethiopica, Araceae).
Nosyn
Geografija
Nosyn leži 31 kilometrow na zapad wot Drježdźan, 36 kilometrow na sewjerowuchod wot Kamjenicy a 73 kilometrow na juhowuchod wot Lipska.
Dzjatlawa
thumb|left
Dzjatlawa je městačko w Hrodnjanskej oblasći w zapadnej Běłoruskej. Je zarjadniske sydło Dzjatlawskeho rajona.
Nosyn
Wobchad
Njedaloko města wjedźe zwjazkowa awtodróha 4 a započina so tu zwjazkowa awtodróha 14.
Dzjatlawa
Ma něhdźe sydom tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1498 prěni raz naspomniło a wot lěta 1990 ma měšćanske prawa. Mjez 1921 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Solawa
Solawa ( Saale, tež Sächsische Saale abo Thüringische Saale) je 413 kilometrow dołha rěka w Němskej. Ćeče w Bayerskej, Durinskej a Saksko-Anhaltskej, hdźež so do Łobja wuliwa.
The American Conservative
The American Conservative je konserwatiwny ameriski magacin. The American Conservative wuchadźa z lěta 2002. Sobuzałožerjo su Scott McConnell, Patrick Buchanan a Taki Theodoracopulos. Šefredaktor je Scott McConnell.
Solawa
Wažne města nad Solawu su Dwórc, Jena, Naumburg, Mjezybor a Hala.
W srjedźowěku tworješe rěka zapadnu hranicu słowjanskeho sydlenskeho teritorija. Při brjohach Solawy bě mjez druhim kmjen Surbi žiwy, wot kotrehož maja Serbja swoje mjeno.
Wšědna lěšćina
mini Wšědna lěšćina (Corylus avellana) je kerk z podswójby lěskowych rostlinow (Coryloideae) znutřka swójby brězowych rostlinow (Betulaceae). Dalše serbske mjena su lěska, lěsna worješina, worješnička, lěsny worjech a worješk.
Wopisanje
Wšědna lěšćina je wjacorozdónkowy kerk, kotryž docpěje wysokosć wot 2 hač do 6 m (wot 3 hač do 5 m).
Łopjena
Łopjena su owalne, kulowate abo wutrobojte a njeprawidłownje hrubje a dwójce zubate. Wone su mjechko kosmate a docpěja dołhosć wot 5 hač 12 cm.
Jich nazymske barbjenje je blědožołte.
Kćenja
Kćěje wot februara hač do apryla. Muske micki docpěja dołhosć wot (2-8) 10 cm. Wone hižo w zymje jewja, a so w zažnym nalěće puknu. Płodowa wobalka je rołkojta abo zwónčkojta a něhdźe tak dołha kaž worjech. Žónske kćenja čerwjenu pěstu maja, su w pupku schowane a steja po dwěmaj hač po šesćoch.
Za čas ćopłych dnjow nalěto pčołki kerki wopytaja. Wone so wot próška žiwja jako jedne jich žórłow cyroby. Ale kerk njewopróša, dokelž žónske kćenja njewopytaja.
Płody
Płody su twjerdoskorpiznate, brune lěškowe worješki. Zrałe worješki njesu zelenu, na kromje trundlatu wobalku, kotraž wjeršk worješka swobodny wostaji.
Beringowe morjo
Beringowe morjo je nakromne morjo Ćicheho oceana. Leži w sewjernym dźělu Ćicheho oceana, při hranicy ze Sewjernym polarnym oceanom, z kotrymž je přez Beringowy přeliw zwjazane. Na zapadźe mjezuje z ruskej twjerdźu, z połkupomaj Kamčatka a Čukotka w Aziji, a na wuchodźe z Alasku, zwjazkowym statom Zjednoćenych statow Ameriki na kontinenće Sewjerna Amerika.
Wšědna lěšćina
Stejnišćo
Rosće w žiwych płotach, na lěsowych kromach, w lisćowych lěsach a na blokowych smjećowych skłoninach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Europje, w zapadnej Aziji a w sewjernej Africe rozšěrjena.
Beringowe morjo
Přestrjeń Beringoweho morja je něhdźe 2,3 miliony kwadratnych kilometrow a maksimalna hłubokosć je 4191 metrow.
Pěskowa hubinka
Pěskowa hubinka (Orobanche arenaria) je rostlina ze swójby hubinkowych rostlinow (Orobanchaceae).
Rujany
Rujany (tež Rana, Rügen) su najwjetša kupa Němskeje. Wone leža před pomorskim pobrjohom Baltiskeho morja a słušeja k Mecklenburgsko-Předpomorskej. „Wrota“ k Rujanam je hanseatiske město Stralsund. Kupa, přez Rügendamm a Strelasundbrücke nad 2 km šěroki Strelasund z twjerdźu zwjazana, ma maksimalnu dołhosć wot 52 km (wot juha do sewjera), maksimalnu šěrokosć wot 41 km w juhu a přestrjeń wot 926 km². Cyłkowna dołhosć pobrjoha Rujan je 574 km. Jeje postawa je přez mnoholičbne mórske zaliwy ale tež wustupne połkupy a krajne jazyki jara sylnje rozčłonkowana.
Kupa Rujany tworješe hač do 3. septembra 2011 hromadźe z kupu Hiddensee a někotrymi mjeńšimi kupami zarjadnisce krajny wokrjes Rujany z wokrjesnej stolicu Bergen auf Rügen. Wot 4. septembra 2011 su Rujany dźěl wokrjesa Předpomorska-Rujany z wokrjesnej stolicu Stralsund.
Dalše wuznamne městna na Rujanach su Sassnitz, Putbus a Garz/Rügen, kaž tež baltiskomórske kupjele Binz, Sellin, Göhren, Baabe a Thiessow. Rujany so dla jich wšelakorych rjanosćow krajiny a dołhich, drobnopěskojtych kupanskich brjohow wot wjele dowolnikow wopytuja.
Žadny šišak
Žadny šišak (Scutellaria hastifolia) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Pawoł Jenka
Pawoł Jenka (* 11. februara 1907 w Mikowje, † 6. meje 1971 w Budyšinje) bě serbski wučer, hudźbnik a kulturny prócowar.
Žadny šišak
Wopis
Wón docpěwa wysokosć wot 10 hač do 40 cm a čas kćěwa je wot junija hač do awgusta.
Pawoł Jenka
Žiwjenje
Wón narodźi so jako syn kobjelerja a wopytowaše wot 1921 do 1928 Krajnostawski wučerski seminar w Budyšinje. Wot 1928 do 1936 skutkowaše jako wučer w Nowej Wsy při Sprjewi, Hućinje a Malešecach. 1936 bu z Łužicy wuhnaty a wróći so po skónčenju Druheje swětoweje wójny. 1946/47 běše při Serbskej rěčnej šuli w Chrósće a wot 1947 do 1952 wučer w Barće a nawoda serbskeho wučerskeho dalekubłanja. Wot 1953 do 1963 bě Jenka docent na Serbskim wučerskim wustawje w Małym Wjelkowje a Budyšinje. Wot 1963 hač do swojeje smjerće w lěće 1971 bě načolnik Domu za serbske ludowe wuměłstwo w Budyšinje.
Skutkowanje
Pawoł Jenka horješe so hižo jako młody wučer za serbski spěw. Wón přewza Lichańske towarstwo Zernička, wutwori w Hućinje dźěćacy chór a spěwaše w Budyskim chórje Lumir jako solist. 1945 załoži w Barće ludowy a dźěćacy chór. Nimo toho dirigowaše chór Serbskeho wučerskeho wustawa a zestaji wjacore serbske spěwniki.
Po wójnje wěnowaše so tež stawizniskim slědźenjam, tak na přikład połoženju roboćanow (Běda Bartskich roboćanow, Budyšin 1950) a wuwiću šulstwa w Mužakowskim stawowym knjejstwje a wučerskich seminarow we 18. lětstotku. Jako nawoda Domu za serbske ludowe wuměłstwo wuda rjad Wuwiće serbskeho ludoweho wuměłstwa 1945–1969 (3 zwjazki, Budyšin 1971–73).
Lezgišćina
thumb|left|250px Lezgišćina (лезги чIал; lezgi čal) je rěč ze skupiny nachsko-dagestanskich rěčow a jedna z hamtskich rěčow do Ruskeje słušaceje republiki Dagestan.
Rěči so wot něhdźe 647.000 ludźi.
Protecy
Protecy (tež Prosć, Prietitz) su wjes  w srjedźišću hornjołužiskeho wokrjesa Budyšin. Słušeja wot lěta 1994 k městu Halštrow a leža 190 m nad mórskej hładźinu w zapadnej Hornjej Łužicy při hornim běhu Čorneho Halštrowa. Hač do lěta 1994 běchu Protecy samostatna gmejna.
Susodne wjeski su Brěznja a Hlinowc na sewjeru, Krěpjecy na juhowuchodźe, město Halštrow na juhu a Walow na zapadźe.
Protecy mějachu swójsku ewangelsku wosadu hač do lěta 1932. Dźensa přisłušeja křesćanscy Protečenjo Halštrowsko-Protečanskej wosadźe.
Łučny pasnik
Łučny pasnik (Phleum pratense) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Wopisanje
Łopjena su jasnozelene a hrube a docpěwaja šěrokosć wot 3 hač 8 mm.
Kćěje wot junija hač septembra. Kwětnistwo je zwjetša zrunane, šěrozelene abo módrozelene a husta, walcojta kłosowa pakić, kotraž docpěwa dołhosć wot 5 hač 20 (druhdy 30) cm a šěrokosć wot 5 hač 10 cm a ma jara krótke hałuzki. Přikrywne pluwizny njejsu zrosćene a su wiwlaće mikawčkowane. Kocht přikrywneje pluwizny docpěwa 1/4 hač 1/2 jeje dołhosće. Próšniki su wioletne.
Stejnišćo
Rosće na łukach, pastwach, pućnych kromach a lěsach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Europje rozšěrjena.
Mustvee
thumb|left mini|Video z dronu z Mustvee 2022 Mustvee (historiske ruske mjeno – Čjornyj posad, Čjornyje gory/ Чёрный посад, Чёрные горы (do 1923)) je městačko na wuchodźe Estiskeje. Leži na zapadnym brjoze Peipuskeho jězora něhdźe 170 kilometrow juhowuchodnje Tallinna.
Ma něhdźe jedyn tysac wobydlerjow, z toho někak 57 % Rusow.
Sydlišćo je so w lěće 1493 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.
Čóčka (wóčko)
thumb|300px|Anatomischer Aufbau des Auges. Linse weiß. Čóčka, tež čóčk  (po Kralu tež sok) je dźěl wóčka wšelakich zwěrjatow a čłowjeka.
Wona je kulojta, bikonweksna a přewidna a namaka so mjez wóčnej komorku a škleńčanym ćělesom wóčka. Dokelž je elastiska, hodźi so jeje forma z pomocu ciliarneho muskla změnić. Přez to so tež łamanje swětła změni.
Ludwig van Beethoven
mini|upright|Ludwig van Beethoven (1820)
Ludwig van Beethoven (křćeny 17. decembra 1770 w Bonnje; † 26. měrca 1827 we Wienje) bě němski pianist a komponist Wienskeje klasiki, kotruž wjedźeše k najwyšemu wuwiću. Na započatku swojeje hudźbneje karjere płaćeše Beethoven najprjedy jako klawěrny wirtuoza, při čimž słušeše swobodne improwizowanje k jeho sylnosćam. Dla schorjenja słucha koncentrowaše so wot započatka 19. lětstotka dźeń a bóle na komponowanje. Wosebje wuznamne su jeho dźewjeć sinfonijow. Beethoven słuša hač do dźensnišeho k najznatym komponistam na swěće.
Pěskowy pasnik
Pěskowy pasnik (Phleum arenarium) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Krejčerwjeny januškowc
Krejčerwjeny januškowc (Ribes sanguineum) je kerk ze swójby kosmačkowych rostlinow (Grossulariaceae).
Wopisanje
Krejčerwjeny januškowc rosće jako 1 hač 4 metry wysoki lisćo mjetucy, zlochka hałuzaty, w lěće zeleny kerčk. Njenjese ćernje.
Skora je šěrobruna hač čerwjenobruna. Młode wurostki su žałzojće kosmate.
Łopjena
Měnjate łopjena maja owalny wobrys, su třilapate hač pjećlapate, na bazy wutrobojte, na hornim boku tróšku zmoršćene, na delnim boku husto šěropjelsćojte a něhdźe runje tak šěroke kaž dołhe (, 5-10 cm). Čerstwe łopjenowe zazelenjenje w nalěću wonja žiwicowje.
Kćenja
Dwusplažne, napadne kćenja su sylnje róžojte a so pokaza w samsnym času z łopjenami w aprylu hač meji. Wone steja po 5 hač 30 w 3−7 cm dołhich, zrunanych abo přewisowacych kulojtych kićach. Jednotliwe kćenja su 5 hač 10 mm wulke a maja pjeć sylnje čerwjene hač pinkojte krónowe łopješka. Kćenjowe stołpiki su žałzojte.
Płody
Płody su ćěmnopurpurne, módrje šědźiwiznojte jahody, kotrež w junija hač juliju zrawja. Jahody su něhdźe 1 cm wulke; wone su jědźne, maja pak małko aromy.
Stejnišćo
Rosće w bohatych na kerčiny hórstwowych lisćowych lěsach a na zwisach.
Rozšěrjenje
Krejčerwjeny januškowc pochadźa ze zapada Sewjerneje Ameriki a wustupuje tam wot Britiskeje Kolumbiskeje hač do Sewjerneje Kaliforniskeje.
Systematika
W družinje bu slědowacej warjetetnosći (zdźěla tež jako poddružinje wobhladowanej) rozeznawanej: Chromozomowa ličba je 2n=16.
Wužiwanje
Dla jaskrawje čerwjeneho kćena bu krejčerwjeny januškowc wot lěta 1826 často jako pyšny kerk w zahrodźe sadźena.
Plahowanske formy
Wjele sortow je su plahowane. Móžne barby kćenjow su: běła hač ćmowočerwjena. Tu někotre sorty:
Troubsko
Troubsko je gmejna w juhowuchodnej Čěskej (Juhomorawski kraj, wokrjes Brno-venkov). Leži 270 m nad mórskej hładźinu na historiskej Morawje a ma něhdźe dwaj tysac wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1237.
Kolomna
thumb|left
Kolomna je město ze 145.000 wobydlerjemi w ruskej oblasći Moskwa. Leži při wuliwje rěki Moskwa do Oki něhdźe 100 kilometrow juhowuchodnje Moskwy.
Sydlišćo je so w lěće 1177 załožiło.
10. meje
10. meje abo '''10. róžownika''' je 130. dźeń gregorianiskeje protyki (131. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 235 dnjow hač do kónca lěta.
1684
1684 bě přestupne lěto z 366 dnjemi.
Bruna tosta
Bruna tosta je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (łaćonsce: Origanum vulgare, Lamiaceae).
Ćěmna dźiwizna
Ćěmna dźiwizna (Verbascum phoeniceum) je rostlina ze swójby trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae).
Rěpowa hubinka
Rěpowa hubinka (Orobanche rapum-genistae) je rostlina ze swójby hubinkowych rostlinow (Orobanchaceae).
Wotrožnik
Wotrožnik (Consolida) je ród ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
Wopis
Łopjena su sćeńka dźělene.
Symjenja su jědojte.
Systematika a rozšěrjenje
Družiny su w regionje Srjedźneho morja, w zapadnej a centralnej Aziji rozšěrjene.
Eksistuje něhdźe 40 družinow (Consolida) (wuběrk):
Spinat
Spinat (Spinacia) je ród z podswójby pólšicowych rostlinow (Chenopodioideae) znutřka swójby šćěrjencowych rostlinow (Amaranthaceae). Dalšej serbskej mjenje stej špinat a špinak.
Druhdy bu swójskej swójbje pólšicowych rostlinow (Chenopodiaceae) přirjadowany.
Rozšěrjenje a systematika
Ród je prěnjotnje w regionje Srjedźneho morja a w Srjedźnej Aziji rozšěrjena. Wón wobsteji z třoch družinow:
Ŝ
Ŝ, jako minuskla ŝ, je 23. pismik Esperanto-alfabeta, kotryž ma wurjekowanje [ʃ] a mjeno "ŝo".
Jeho zwuk so w druhich rěčach realizuje jako:
Ŝ je wunamakanka Zamenhof, modifikacija pismika S.
Ŝ je onomatopeija za interjekciju ĉiit!: "Ŝŝ… Ĉit! Silentu!"
Ŝ so wužiwa w normje transliteracije ISO 9 jako reprezentant kyriliskeho pismika Щ.
Letišćina
Letišćina (letisce latviešu valoda) słuša do skupiny baltiskich rěčow. Je zarjadniska rěč w Letiskej, hdźež ju rěči wokoło 2 milionaj ludźi.
Iwje
thumb|left