cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wenedyk
Lisćina słowow
Słowowa lisćina Wenedyka, publikowana w interneće, ma wjace hač 4000 słowow. Tuta tabela 30 słowow pokaza kak Wenedyk wupada přirunajo z druhimi Romaniskimi rěčemi:
Přikład (Wótče naš)
Potrze nostry, kwały jesz en czałór, sąciewkaty si twej numię.
Owień twej rzeń.
Foca si twa włątać, komód en czału szyk i sur cierze.
Da nów odzej nostry pań kocidzany.
I dziemieć nów nostrze dziewta, komód i nu dziemiećmy swór dziewtorzór.
I nie endycz nosz en ciętaceń, uta liwra nosz dzie mału.
''Nąk twie są rzeń i pociestać i głurza, o siąprz. Amen.''
Tatarsk
thumb|left thumb|left
Tatarsk je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži při Transsibirskej železnicy mjez Nowosibirskom a Omskom na zapadźe Nowosibirskeje oblasće. Ma něhdźe 24 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1894 załožiło a ma wot lěta 1911 měšćanske prawa.
Ivanka Brađašević
Ivanka Brađašević (* 1955 w Nowej Kapeli, Juhosłowjanska) je chorwatska spisowaćelka a basnica.
Wona studowaše chorwatsku rěč a literaturu a knihownistwo při filozofiskej fakulće Zagrebskeje uniwersity a dźěłaše potom jako wučerka na srjedźnej šuli w Labinje a Zagrebje.
Jeje powědančka a basnje wozjewichu so mjez druhim w časopisach Zvonik, Zagorski list a Križ života.
1077 Campanula
1077 Campanula je asteroid, kotryž ma přeměr 48 km a kotryž wotkry Karl Wilhelm Reinmuth 6. oktobra 1926.
Britiske kupy
Britiske kupy su archipel na sewjerozapadźe Europy mjez Sewjernym morjom a Atlantiskim oceanom. Najwjetšej kupje stej Wulkobritaniska na wuchodźe a Irska na zapadźe. Mjez woběmaj kupomaj nadeńdźe so Irske morjo. Mjeńše kupy su Hebridy a Orkneyske kupy před šotiskim pobrjohom, Shetlandske kupy mjez Šotiskej a Norwegskej, Scillyjowe kupy před Cornwallom, Anglesey a Man w Irskim morju a kupa Wight w Doverskim přeliwje.
Zapřijeće je bóle kulturno-historiskeho razu hač geografiskeho. Na přikład płaća Kanalowe kupy jako dźěl Britiskich kupow, hačrunjež słušeja geografisce k europskej twjerdźi. Na tamnym boku je z politiskich přičin zwadne, hač słuša Irska w kulturnym zmysle k Britiskim kupam.
Cyłkownje słuša – z Irskej a bjez Kanalowych kupow – něhdźe 3000 kupow z přestrjenju wot 315.134 km² k Britiskim kupam.
Hirschstein
Hirschstein je sakska gmejna w zapadźe Mišnjanskeho wokrjesa. Leži južnje Ryzawy na lěwym boku Łobja a ma wokoło 2.200 wobydlerjow.
Archipel
Archipel je zapřijeće za region, kotryž wobsteji z wjacorych kupow a wodźiznow mjez nimi. Archipelowy stat z najwjace kupami (17.508) je Indoneska.
Słowo pochadźa z grjekskeho Àρχιπέλαγος a bu zestajene z archi- (ἄρχι, „hłowa“) a -pelagos (πέλαγος, „morjo“). W italšćinje je so słowo Arcipelago najprjedy wužiwało jako swójske mjeno za – na kupy bohate – Egejske morjo. W dalšim wuwiću je so słowo powšitkownje za morja z wjele kupami abo skupiny kupow přesadźiło.
Curitiba
Curitiba je wulkoměsto z 1,7 milionami wobydlerjow w Brazilskej a stolica južneho zwjazkoweho kraja Paraná.
1078 Mentha
1078 Mentha je asteroid, kotryž ma přeměr 58 km a kotryž wotkry Karl Wilhelm Reinmuth 7. decembra 1926.
Ingušetska
thumb|left|Woborne wěže w starym ingušetskim sydlišću Ingušetska (ingušsce ГӀалгӀай Мохк; Ингушетия) je awtonomna republika w južnym dźělu europskeje Ruskeje. Leži w sewjernym Kawkazu a mjezuje na juhu z Georgiskej. Wuchodna susodna republika je Čečenska. Jeje stolica je Magas, najwjetše město pak Nazran.
W lěće měješe Ingušetska 0 wobydlerjow. Ingušojo staja podźěl wobydlerstwa wot 93 %.
Samara
Samara (, 1935–1990 Kujbyšew/) je milionowe město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje při zjednoćenju rěkow Wolgi a Samary, při čimž je brjóh Wolgi zapadna hranica města. Ma nimale 1,2 milionaj wobydlerjow a je tuž dźewjate najwjetše město cyłeje Ruskeje federacije.
Bolechiw
thumb|left
Ma něhdźe dźesać tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1371 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1940 měšćanske prawa. Mjez 1918 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Žołty zběhowc
Žołty zběhowc (Ajuga chamaepitys, syn.: Teucrium chamaepitys L.) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Wopis
Žołty zběhowc je jednolětna rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 5 hač 15 cm. Rostlina je kosmata, zdźěla ze žałzowymi kosmami. Tohodla aromatisce wonja.
Łopjena
Łopjena su husto stejace, dołho kosmate, hłuboko třiškałobowe a přećiwostejne a maja linealne, 1-2 mm šěroke wotrězki. Wone docpěwaja dołhosć wot 1 hač 3 cm.
Rozšěrjenje
Rostlina je w južnej Němskej a južnej Europje rozšěrjena, při čimž originalnje z regiona Srjedźneho morja pochadźa.
Stolpe (Mecklenburgska)
Stolpe je gmejna w němskim kraju Mecklenburgsko-Předpomorska. Leži we wokrjesu Parchim a ma wokoło štyri sta wobydlerjow.
Česnička
Česnička (Scilla) je ród ze swójby hromakowych rostlinow (Asparagaceae).
W někotrych žórłach so do swójby hyacintowych rostlinow (Hyacinthaceae) přirjaduje.
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Brjansk
thumb|left Brjansk je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje a je najwjetše město a stolica Brjanskeje oblasće. Ma něhdźe 408 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 985 załožiło.
U2
mini|U2 w lěće 2005
U2 je irska rockowa skupina, kotraž so 1976 w Dublinje załoži. Prěnjotnje rěkaše Feedback a bu w lěće 1978 přemjenowana. W samsnym lěće dósta prěnje tačelowe zrěčenje.
Wona słuša k najwuspěšnišim skupinam na swěće a je z wulkim wotstawkom najznaćiša z Irskeje. Skupina zaběra so w swojich tekstach tež z politiskimi a socialnymi temami, kaž na přikład ze sewjeroirskim konfliktom 1970tych a 1980tych lět.
Euroregion Nysa
mini|Sobustawy euroregiona
Euroregion Nysa (tež trojorěčnje Euroregion Neisse-Nisa-Nysa) je wot lěta 1991 wobstejace hranicu překročace zhromadne dźěło w třikrajowym róžku mjez Němskej, Čěskej a Pólskej. Njej přisłušeja wokrjesy, města a gmejny w Hornjej Łužicy, Delnjej Šleskej a Sewjernych Čechach.
K zaměram euroregiona słušeja:
Djatkowo
thumb|left Djatkowo je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Brjansk. Ma něhdźe 27 tysac wobydlerjow. Sydlišćo je so w lěće 1626 załožiło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.
Hajko Kozel
thumb|upright|Hajko Kozel (2013) Hajko Kozel (* 13. awgusta 1966 w Budyšinje) je serbski stawiznar a prawiznik a politikar Lěwicy w Sakskej.
Kozel bě wot 1990 do 2014 zapósłanc Sakskeho krajneho sejma a mjeńšino- a europapolitiski rěčnik frakcije Lěwicy. Při wólbach 2014 zapase znowawuzwolenje do sejma, po wotchadźe zapósłanče Annekatrin Klepsch do zastojnstwa kulturneje měšćanostki Drježdźan sta so pak w nowembrje 2015 zaso ze zapósłancom. Do wólbow 2019 dósta jenož poslednje městno na krajnej lisćinje swojeje strony a njezaćahny znowa do sejma.
Kozel bě někotre lěta předsyda změrcowskeho wuběrka Domowiny a čłon załožboweje rady Załožby za serbski lud.
Togučin
thumb|left
Togučin je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži při Transsibirskeje železnicy wuchodnje Nowosibirska w Nowosibirskej oblasći. Ma něhdźe 21 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1867 załožiło a ma wot lěta 1945 měšćanske prawa.
Tobak
Tobak (Nicotiana) je ród ze swójby wrónidłowych rostlinow (Solanaceae). Dalše serbske mjeno je duwan.
Znutřka systematika
Znutřka roda Nicotiana so 75 w přirodźe wustupowacych družinow rozeznawa, kotrež so do 13 sekcijow rozdźěla. Molekularbiologiske přepytowanja su wunjesli, zo sekcija Polydicliae njeje monofyletiska, ale družiny sekcije Trigonophyllae wobsahuje.
Sekcije a družiny roda Nicotiana po
Zazašćina
Zazašćina je iranska rěč. Wona rěči so na teritoriju Turkowskeje w aziskim dźělu kraja, wot něhdźe 2-3 milionow ludźi.
miniatur|Zazašćina w susodstwje z druhimi modernymi iranskimi rěčemi
Gramatika
Zazašćina ma dwaj genusaj, dwaj numerusaj a dwaj primarnej padaj.
Jetřichovice
Jetřichovice ( Dittersbach i.d. Böhm. Schweiz) su wjes a gmejna na juhu Połobskich pěskowčin w sewjernej Čěskej, blisko sakskeje hranicy a 14 kilometrow sewjerowuchodnje Děčína. Słuša k Děčínskemu wokrjesej Wusčanskeho kraja (Ústecký kraj). Najwjetši dźěl gmejnskeho teritorija njeje wobsydleny a z dźělom narodneho parka Čěska Šwica.
Zazašćina
Deklinacija
Prawidłowna deklinacija substantiw je na přikładach lacek m. „hólc“, keyneke f. „holca“ a domani „dźěći“ pokazana:
Jetřichovice
Wjes nasta w 14. lětstotku při wikowanskim puću z Čechow do Łužicy a naspomni so prěni raz w lěće 1387. Cyrkej w Jetřichovicach bu w lěće 1752 natwarjena.
Texas
je US-ameriski zwjazkowy stat, kotryž leži na juhu kraja, při Mexiskim golfu. Ma něhdźe 25 milionow wobydlerjow na 695.000 km² a je tuž po ludnosći kaž tež po přestrjeni druhi najwjetši zwjazkowy stat. Stolica a z 865.000 wobydlerjemi štwórte najwjetše město je Austin, najwjetše město pak Houston (2,1 milion) na juhowuchodźe Texasa.
Stat mjezuje z Oklahomu na sewjeru, Arkansasom na sewjerowuchodźe, Louisianu na wuchodźe a z New Mexico na zapadźe. Na juhu twori Rio Grande přirodnu hranicu mjez Zjednoćenymi statami a Mexikom.
přiwza so dnja 29. decembra 1845 jako 28. stat do unije a ma přimjeno „The Lone Star State“. Do toho wobsteješe wot 1836 njewotwisna Texaska republika. Srjedź 19. lětstotka bě Texas jedyn z hłownych cilow serbskich wupućowarjow z Łužicy, kiž załožichu tam pod wjednistwom Jana Kiliana swoje sydlišćo Serbin, hdźež so serbske tradicije zdźěla hač do dźensnišeho haja.
W lěće 2005 měještej něhdźe dwě třećinje wobydlerstwa jendźelšćinu za maćeršćinu a 29,1 % španišćinu. Oficielnje nima Texas hamtsku rěč.
Njeman
mini|left|Rozwalina němskeho rjadniskeho hrodu
Njeman je městačko w Ruskej federaciji. Leži něhdźe dźesać kilometrow wuchodnje Sowjetska na sewjeru Kaliningradskeje oblasće při južnym brjoze Njemena, kotryž twori tule rusko-litawsku hranicu. Ma něhdźe 11 tysac wobydlerjow.
Stawizny
Jadro dźensnišeho města bě hród Ragnit, zepěranišćo pohanskeho kmjena Prusow. Sydlišćo same je so w lěće 1277 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1722 měšćanske prawa. Hač do kónca Druheje swětoweje wójny słušeše k němskemu krajej Wuchodna Pruska.
Lawica
Lawica (Antirrhinum) je rostlinski ród, kotryž po wobmjezowanju roda 20 hač 40 družinow wopřijima.
Ród bu po najnowišich molekularnobiologiskich zwěsćenjach dźensniši dźeń k putnikowym rostlinam (Plantaginaceae) stajeny, bu pak tradicionelnje k swójbje trudownikowym rostlinam  (Scrophulariaceae) přirjadowany.
Sekcija Antirrhinum Sekcija Saerorhinum
Jiří Dienstbier
Jiří Dienstbier (* 27. meje 1969 we Washingtonje D.C.) je čěski jurist, politikar Čěskeje strony socialnych demokratow ČSSD (SPČ) a wot lěta 2011 senator hornjeje komory parlamenta Čěskeje republiki. Wón je syn politikarja, wonkowneho ministra Čěskosłowakskeje republiki Jiřia Dienstbiera.
Žiwjenjoběh
W lětach 1988–1990 je Dienstbier na Techniskej uniwersiće w Praze (České vysoké učení technické) za konstrukciju studował. 1992–1997 studowaše na juristiskej fakulće Karloweje uniwersity w Praze. 1990–1992 bě zapósłanc Byrgarskeho hibanja (Občanského hnutí) – strony liberalnych demokratow. Při studiju je so ze swojej pozdźišej mandźelskej Jaroslawu zeznał. Po wuspěšnym absolwowanju studija je jako jurist resp. prawiznik dźěłał.
Wón je woženjeny a ma syna.
Jupiter
miniatur|Jupiter. Widźeć staj tež Wulki čerwjeny blak a sćin měsačka Europa.
Jupiter je přerěznje 778 milionow kilometrow wot słónca zdaleny a jeho orbit namaka so mjez Marsowym a Saturnowym. Wón je bjez pomocneho srědka derje widźomny a bě tuž hižo lěttysacy před wunamakanjom dalokowida znaty. Charakteristiske znamjo na powjerchu Jupitera je tak mjenowany „Wulki čerwjeny blak“, kiž je poprawom hoberski wjerćaty wichor.
Jupiter je kaž susodny Saturn płunowy planet, kotryž wobsteji z wulkeho dźěla z wodźika a heliuma. Dotal je 67 Jupiterowych měsačkow znate, z kotrychž su Io, Europa, Ganymed a Kallisto z přeměrami mjez 3.122 a 5.262 kilometrami najwjetše. Wone su hižo wot lěta 1610 znate.
Žukowka
Žukowka je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Brjansk. Ma něhdźe 17 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1867 załožiło a ma wot lěta 1962 měšćanske prawa.
Cachuršćina
thumb|left|250px Cachuršćina (ЦIaIхна миз; Cachna miz) je rěč ze skupiny nachsko-dagestanskich rěčow a jedna z hamtskich rěčow do Ruskeje słušaceje republiki Dagestan. Cachuršćina rěči so tež w susodnym Azerbajdźanje.
Rěči so wot něhdźe 23.000 ludźi.
Komorow (Rakecy)
Komorow (prjedy tež Roztorhany Komorow; Commerau) je wjes  w hornjołužiskim wokrjesu Budyšin. Słuša ke gmejnje Rakecy a leži 133 m nad mórskej hładźinu. Hač do lěta 1957 bě samostatna gmejna z wjesnym dźělom Trupin (wot 1936).
Geografija
mini|left|W Komorowskich hatach Wjes nadeńdźe so něhdźe 19 kilometrow sewjerozapadnje Budyšina a sydom kilometrow juhowuchodnje Kulowa w hornjołužiskej hatowej krajinje. Wuchodnje Komorowa ćeče rěčka Čornica. Na zapadźe leža Komorowske haty z přirodoškitnym pasmom Wólšank a Zdźark.
Susodne wjeski su Stróža na sewjerowuchodźe, Kamjenej na juhowuchodźe, Kača Korčma zady hatow na juhu, Trupin na juhozapadźe a Rachlow na sewjerozapadźe.
Stawizny
1822 natwarichu w něhdyšej piwarni knježeho dwora prěnju šulu. 1869 poswjećichu nowotwar při rozpuću Komorow–Trupin. Hač do zawrjenja kubłanišća běchu tam bjezwuwzaćnje serbscy wučerjo zasadźeni, mjez druhim Jurij Wjela (wot 1919 do 1927). Po zawrjenju bě w něhdyšej šuli 25 lět Komorowska pěstowarnja zaměstnjena. Dnja 30. apryla 1923 załoži so Komorowska jednota Serbskeho Sokoła pod nawodnistwom Arnošta Kruže.
Wot lěta 1908 měješe wjes zastanišćo při starym běhu železniskeje čary Budyšin–Wojerecy. Po wotewrjenju noweje čary přez Hórnikecy bu wosobowy wobchad na starej w lěće 1968 zastajeny a čara 1973 zawrjena.
Kabardino-Balkarska
thumb|left|Pomnik „Na wěki z Ruskej“ w [[Nalčiku]] Kabardino-Balkarska (kabardinsce Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ, balkarsce Къабарты-Малкъар Республика, Кабардино-Балкарская республика) je awtonomna republika w južnym dźělu europskeje Ruskeje. Leži w sewjernym Kawkazu a mjezuje na juhu z Georgiskej. Jeje stolica je Nalčik.
Komorow (Rakecy)
Wobydlerstwo
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 388 wobydlerjow, kiž běchu bjez wuwzaća Serbja. Arnošt Černik zwěsći 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot hišće 67 %. 1925 bě wot cyłkownje 346 wobydlerjow 345 ewangelskich.
Po ludličenju w lěće 2011 bydlachu we wsy 273 wobydlerjow w přerěznej starobje wot 44,9 lět (Sakska: 46,4).
Kabardino-Balkarska
Na samym zapadźe republiki nadeńdźe so Elbrus, najwyša hora Kawkaza a cyłeje Ruskeje.
W lěće měješe Kabardino-Balkarska 0 wobydlerjow. Kabardinojo staja podźěl wobydlerstwa wot 57 %, Balkarojo maja 13 %.
The Hours
The Hours (serbsce: Hodźiny) je US-ameriski hrajny film z lěta 2002. Režiser bě Stephen Daldry. Nicole Kidman, Juliane Moore a Meryl Streeps přewzachu hłowne róle we filmje.
Andra Pradeš
Andra Pradeš (Telugu: ఆంధ్ర ప్రదేశ్, Andhra Pradesh) je zwjazkowy stat Indiskeje. Ma 82,4 miliony wobydlerjow a přestrjeń wot 275.045 km², potajkim 300 wobydlerjow na kwadratnym kilometru. Statna stolica je Hyderabad. Andra Pradeš ma Telugu jako jeničku zarjadnisku rěč, ale tam so tež Urdu (8,6%) a Hindi (3,2%) rěči.
Je štwórty najwjetši stat Indiskeje a mjezuje z Tamil Nadu na juhu, Karnataku na zapadźe, Maharaštru na sewjerozapadźe, Čatisgarom na sewjeru a Orisu na sewjerowuchodźe. Na wuchodźe je pobrjóh Bengalskeho zaliwa přirodna hranica.
William Krause
William Krause (* 18. nowembra 1875 w Drježdźanach, † 30. junija 1925 runje tam) bě moler a němski přećel Serbow.
William Krause bydleše wot 1902 do 1912 w Slepom, hdźež měješe ateljej pola fararja Mateja Handrika. Tam je wón wšelake wobrazy ze serbskimi motiwami zhotowił. W lěće 1906 přistupi William Krause jako prěni němski moler Maćicy Serbskej.
Mały princ
Mały princ ( Le Petit Prince) je z wjace hač 140 milionami předatych eksemplarow najbóle čitana francoska kniha na swěće. Spisał bě ju francoski pilot a spisowaćel Antoine de Saint-Exupéry. Wona bu do wjace hač 170 rěčow přełožena. W oktobrje 2006 wuńdźe prěni přełožk do serbšćiny.
Kniha nasta w lěće 1943 – za čas Druheje swětoweje wójny – po tym zo bě Saint-Exupéry dla wobsadźenja Francoskeje přez němske wójsko do Zjednoćenych statow wupućował. Tam předstaji so prěni raz w New Yorku. 1950 wuńdźe němski přełožk. Original wobsahuje tójšto pisanych akwarelow, kiž bě awtor sam rysował.
Wobhladuješ-li sej knihu zwjeršnje, móhł měnić, zo jedna so tu wo jednoru dźěćacu knihu. Ale woprawdźe namakaš w njej wotmołwy na prašenja za zmysłom žiwjenja a k poćahej mjez ludźimi – kniha je potajkim filozofiski spis.
Benjamin Kowalewicz
Benjamin Kowalewicz (* 16. decembra 1975 w Montrealu, Kanada) je kanadiski spěwar skupiny Billy Talent.
Dittersbach
Dittersbach je mjeno slědowaceju sydlišćow:
Dobra želbija
Dobra želbija (Salvia officinalis) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Wopisanje
Dobra želbija je kerk, kotryž docpěwa wysokosć wot 20 hač 70 (80) cm. Rostlina deleka wodrjewi, při rozrybowanju sylnje wonja a je zmjerzkokruta.
Łopjena
Łopjena su owalne hač šěroko-lancetojte, zmoršćene a na křiž přećiwostejne. Wone njesu často dwaj małkej kónčkaj a su dołho stołpikate, słabje karbowane a na delnim boku pjelsćojte.
Kćenja
Kćěje wot meje hač julija. Wioletne kćenja docpěwaja dołhosć wot 1,8 hač 2,5 cm a steja po štyrjoch hač po wosmjoch we wjacorych pozdatnych mutličkach. Hornja hubka je helmojta a nimale runa. Króna docpěwa dołhosć wot 17 hač 25 mm.
Stejnišćo
Rostlina so plahuje a je rědko wodźiwi, wosebje na ćopłych połsuchich trawnikach.
Rozšěrjenje
Pochadźa z regiona Srjedźneho morja, předewšěm z Španiskeje, sewjerneje Afriki a Balkana.
Ćernjowc
mini|Rubus caesius Ćernjowc (Rubus) je ród ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Wopis
Ród wobsahuje wjace hač 250 družinow. Wone su w lěće abo přeco zelene kerki. Wurostki su prutojte.
Łopjena su zwjetša tři- hač sydomdźělne, maja formu ruki abo su pjerite. Wone su na delnim boku pjelsćojće kosmate.
Kćenja steja na krótkich bóčnych wurostkach na dwulětnych wurostkach. Wone su zwjetša běłe, róžojte abo wioletne.
Płody su słódke a brěčkate. Wone su zwjetša čerwjene abo čorne.
Družiny (wuběrk)
Wobsahuje sćěhowace družiny:
1079 Mimosa
1079 Mimosa je asteroid, kotryž ma přeměr 23 km a kotryž wotkry George Van Biesbroeck 14. januara 1927.
Pehčewo
Pehčewo je małe město we wuchodnej Makedonskej blisko hranicy z Bołharskej.
Njesterow
Sydlišćo je so w lěće 1539 załožiło a ma wot lěta 1722 měšćanske prawa. Hač do kónca Druheje swětoweje wójny słušeše k němskemu krajej Wuchodna Pruska.
1080 Orchis
1080 Orchis je asteroid, kotryž ma přeměr 27 kilometrow a kotryž wotkry němski astronom Karl Wilhelm Reinmuth dnja 30. awgusta 1927.
Wón bu pomjenowany po rostlinskej swójbje orchidejow.
Tišnov
Tišnov ( Tischnowitz) je městačko z něhdźe dźewjeć tysac wobydlerjemi pod Čěskomorawskej wysočinu južneje Čěskeje republiki na srjedźnej Morawje. Leži na železniskej čarje mjez Brnom a Žďárom nad Sázavou.
Stawizny
Tišnov je jedne z najstaršich městow srjedźneje Morawy a leži na starej wikowanskej dróze wot Morawy do Čech. Sydlišćo nasta něhdźe w lěće 1240 we wobwodźe abatisow z klóštra Porta Coeli jako wobhrodźena wikowanska stacija. W lěće 1428 bu Tišnov wot Husitow wobsadźeny a přez wulki měšćanski woheń zničeny. W Třicećilětnej wójnje so město wospjet wot wšelakich wójskow wobsadźi a zhubi wuznam.
Zajimawostki
Klóšter Porta coeli (hornjoserbsce Njebjeske wrota, němsce Kloster Himmelspforte, čěsce Brána nebes) je cistercienski klóšter w Tišnovje w Morawje. Je so w lěće 1230 wot kralowny Constancie z Wuherskeje załožił. Klóšter Marijiny doł we Łužicy kupi klóšter Porta Coeli w lěće 1861 za 180.000 złotych, w lěće 1950 je so zawrěł a w lěće 1990 zaso wobnowił.
W Tišnovje/Brnje ma nakładnistwo Sursum swoje sydło, hdźež su hižo někotre publikacije wo Serbach zdźěla w čěskej a zdźěla w serbskej a němskej rěči wušli.
Rozrjadowanje města
K městu Tišnov słušeja měšćanske dźěle Hajánky, Hájek, Jamné, Pejškov.
Sćinowy prostak
Sćinowy prostak je rostlina ze swójby słódkich trawow (łaćonsce: Molinia arundinacea, Poaceae).
Käbschütztal
Käbschütztal je sakska gmejna w juhu Mišnjanskeho wokrjesa. Leži zapadnje Mišna a ma wokoło 2.800 wobydlerjow.
Hamt Stara Darbnja
Hamt Stara Darbnja je braniborski hamt we wokrjesu Hornje Błóta-Łužica, kotryž je so w lěće 1992 z prěnjotnje 14 gmejnow wutworiło. Sydło zarjadnistwa je Stara Darbnja.
Wobsteji dźensa ze slědowacych pjeć gmejnow:
Hamt nadeńdźe so wosrjedź wokrjesa a mjezuje na sewjeru z Kalawu a Wětošowom, na wuchodźe z Drjowkom a Wjelceju (wokrjes Sprjewja-Nysa) a na juhu z Ranjom a Złym Komorowom.
Aleksandrów (gmejna Biała Rawska)
Aleksandrów je wjes w Pólskej.
Aleksandrów leži w srjedźnej Pólskej, we łódźskim wojewódstwje. Wjes ke gmejnje Biała Rawska słuša.
Sida Košutić
Sida Košutić (* 10. měrca 1902 w Radoboju; † 13. meje 1965 w Zagrebje) bě juhosłowjanska spisowaćelka a basnica z Chorwatskeje.
Aleksandrów (gmejna Biała Rawska)
<br style="clear:both;" />
Sida Košutić
Košutić běše wučerka a přisłušeše chorwatskemu kulturnemu towarstwu Napredak. Nimo toho bě sobuzałožerka Chorwatskeho towarstwa spisowaćelow. Wona bu na Zagrebskim kěrchowje Mirogoj pochowana.
Twórby
Sida Košutić spisa basnje, romany a dramy, kotrež so wosebje ze žiwjenskim a emocionalnym swětom žony w ratarskej towaršnosći chorwatskeho zadnjeho kraja rozestajachu.
Alfred Hugenberg
thumb|Alfred Hugenberg (1933) Alfred Hugenberg (* 19. junija 1865 w Hannoveru; † 12. měrca 1951 w Kükenbruchu) bě němski předewzaćel, nacionalistiski politikar strony DNVP a minister za hospodarstwo, ratarstwo a zežiwjenje w Hitlerowym kabineće.
30. meje
30. meje abo '''30. róžownika''' je 150. dźeń gregorianiskeje protyki (151. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 215 dnjow hač do kónca lěta.
Japanska želbija
Japanska želbija (Salvia japonica) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Das wilde Leben
Das wilde Leben (serbsce: Dźiwje žiwjenje) je němski hrajny film z lěta 2007. Režiser bě Achim Bornhak. Natalia Avelon, Matthias Schweighöfer a David Scheller přewzachu hłowne róle w filmje.
Wopiči chlěbowc
Wopiči chlěbowc (Adansonia) je ród z podswójby Bombacoideae znutřka swójby šlězowych rostlinow (Malvaceae).
Wopis
Ród wobsahuje 15 družinow. Družiny su štomy, kotrež docpěja wysokosć wot hač do 20 m. Zdónki su stołpojte hač blešojte, wodu składuja a móžeja tołstosć wot hač do 10 m docpěć.
W tropiskim suchim počasu zwjetša łisćo wotmjetuja. Łopjena su pjerite.
Cremebarbne, wulke kćenja so jenož po nocach puknu. Wone dele wisaja a wot njetopyrjow wopróšuja, kotrež nektar jědźa.
Wulke płody su owalne a wobsahuja kisałe, jědźne płodowe mjaso.
Rozšěrjenje
Družiny su na Madagaskarje, w Africe a w sewjernej Awstraliji rozšěrjene.
Systematika
thumb|[[Adansonia grandidieri na Madagaskarje.]] thumb|[[Adansonia gregorii w zapadnej Awstraliji.]]
Zwonkowna systematika
Antoine-Laurent de Jussieu přirjadowaše Adansonia w lěće 1789 wot njeho nominowanej swójbje šlězowych rostlinow (Malvaceae). Wot Karla Kuntha bu w lěće 1822 dźesać rodow, pod tym Adansonia, do swójby de:Wollbaumgewächse (Bombacaceae) wurjadowane. Dźensa so Adansonia jako podswójba Bombacoideae šlězowych rostlinow wodźe a je tam do tribusa Adansonieae zarjadowana.
Adansonia je jara najskerje monofyletiska.
Znutřkowna systematika
Typusowa družina roda je Adansonia digitata. synonymy su Baobab, Ophelus  a Baobabus.
Bénédict Pierre Georges Hochreutiner poddźělowaše w lěće 1908 ród Adansonia po kćenjowych, płodowych a symjenjowych znamjenjach do třoch sekcijow:
Juliane Werding
Juliane Werding (* 19. julija 1956, Essen) je němska spěwarka.
Ardenniski ćernjowc
Ardenniski ćernjowc (Rubus arduennensis) je kerk ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Zlynka
Sydlišćo je so w lěće 1700 załožiło a ma wot lěta 1925 měšćanske prawa.
Nelson Mandela
miniatur|Nelson Mandela (2008)
Mandela pochadźa z ludu Xhosow. Studowaše prawnistwo na uniwersiće w Johannesburgu a dźěłaše jako prawiznik.
Hlobyne
thumb|left
Hlobyne je město w Poltawskej oblasći na Ukrainje. Leži při rěce Omelnyk něhdźe 125 kilometrow zapadnje Poltawy.
Ma něhdźe dźewjeć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1725 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1976 měšćanske prawa.
Ljubjercy
thumb|left Ljubjercy je město ze 185.000 wobydlerjemi w ruskej oblasći Moskwa.
Sydlišćo je so w lěće 1623 załožiło a ma wot lěta 1925 měšćanske prawa.
Glagolica (rěč)
Eksterne wotkazy
<br style="clear:both;" />
Załom
Załom ( Sohland an der Spree) je wjes a gmejna w Hornjej Łužicy nad hornim běhom Sprjewje. Leži při samej čěskej hranicy w juhu Budyskeho wokrjesa. Na tamnym boku hranicy namaka so čěske městačko Šluknov. Mjez sydlišćomaj wobsteji hraničny přechod.
Wjesne dźěle
Ke gmejnje słušatej wjesce Hołbin a Wernarjecy.
Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 52 (Budyšin 1) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 156 (Budyšin I).
Severin (Mecklenburgska)
Severin je gmejna w Němskej. Leži we wokrjesu Parchim zwjazkoweho kraja Mecklenburgsko-Předpomorska. 30. junija 2006 bydleše w gmejnje 284 wobydlerjow.
Franc Jurij Lok
mini|upright=0.4|Franc Jurij Lok
Franc Jurij Lok ( Franz Georg Lock; * 3. oktobra 1751 w Kulowje, † 7. septembra 1831 w Budyšinje) bě serbski katolski biskop, rozswětler, spisaćel a kulturny prócowar.
Wot lěta 1765 studowaše Lok w Praze. 14. junija 1776 bu tam na měšnika swjećeny a skutkowaše potom přez dwaceći lět w tachantstwje w Budyšinje jako čestny prědowar na swjatych dnjach a njedźelach, katechet a jako sekretar biskopa. 1796 bu tachantski kapitular a šěsć měsacy pozdźišo skónčnje dekan Budyskeho tachantstwa swj. Pětra. 12. oktobra 1801 bu přez swjećaceho biskopa Waclawa Leopolda Chlumčanskeho w Praze na biskopa wuswjećeny.
mini|upright=0.4|Lokowy narowny pomnik na Budyskim [[Mikławšk (Budyšin)|Mikławšku]] Lok zasadźowaše so wosebje za wobnowjenje nabožneho žiwjenja w liturgiji a katechezy. Tak spisa rukopisnje naćisk wo wužiwanju maćeršćiny w liturgiji. W teritoriju swojeho tachantstwa, kotrež so tež přez wjacore ewangelske wjeski rozpřestrěwaše, da wjacore nowe šule natwarić a dźěleše něhdźežkuli zastojnstwo šrybarja wot zwóńka. Spěchowanje Serbskeho seminara w Praze so wosebje we wědomostnym kaž tež pastoralno-dušepastyrstwowym wukubłanju wudani. Mnoho młodych měšnikow zasadźi direktnje jako katechetow za šulsku wučbu a docpě z tym hižo w krótkim času widźomne polěpšenje šulskeho kubłanja a wědy dźěći. 1791 napisa Lok knihu Gebetbuch für die katholische Jugend in Städten und auf dem Lande, kotraž so 1808 tež w serbskej wersiji wuda.
W lěće 1758 załoži so Wotrowska wosada přez biskopa Jakuba Wóskeho z Baerenstamma, ale hakle 1814 přizwoli Lok Wotrowčanam prawo, samostatny jutrowny jěchanski procesion wutworić. Tehdy nasta partnerstwo k Njebjelčicam.
Wot 1824 bě wón sobustaw Hornjołužiskeje towaršnosće wědomosćow kaž tež Naturforschenden Gesellschaft zu Görlitz.
Kabinet Merkel III
Kabinet Merkel III běše wot 17. decembra 2013 hač do 14. měrca 2018 amtěrowace zwjazkowe knježerstwo Němskeje we 18. legislaturnej periodźe. Kabinet wulkeje koalicije stronow CDU, CSU a SPD pod zwjazkowej kanclerku Angelu Merkel (CDU) bě 23. kabinet zwjazkoweje republiki.
Ohrid
thumb|right|240px|Pohlad na Ohrid.
Ohrid ( Охрид/Ohrid, Ohër/Ohri, tež Ochrid abo Achrida) je město na juhowuchodźe Sewjerneje Makedonskeje. Leži bjezposrědnje při Ohridskim jězorje, ma 54.380 wobydlerjow (2005) a wobjima płoninu wot 358 km².
W Ohridźe załoži swj. Klemens (Kliment) Ohridski, wučomnik swj. Cyrila a Metoda, klóšter swj. Panteleimona, kiž wuwi so na centrum zažneho słowjanskeho pismowstwa a bě sydło Ohridskeje uniwersity.
Antoninów (gmejna Biała Rawska)
Antoninów je wjes w Pólskej.
Antoninów leži w srjedźnej Pólskej, we łódźskim wojewódstwje. Wjes ke gmejnje Biała Rawska słuša. W lěće 2006 je tam bydliło 95 ludźi.
<br style="clear:both;" />
Awstralski wopiči chlěbowc
Awstralski wopiči chlěbowc (Adansonia gregorii, němsce Australischer Affenbrotbaum) je štom z podswójby Bombacoideae znutřka swójby šlězowych rostlinow (Malvaceae).
Rozšěrjenje
Rostlina je w sewjernej Awstraliji rozšěrjena.
Bjelogorsk (Oblasć Amur)
thumb|left Bjelogorsk ( Белогорск, do 1926 – Aleksandrowskoje/ Александровское; do 1931 – Aleksandrowsk-na-Tomi/ Александровск-на-Томи; do 1936 – Krasnopartizansk/ Краснопартизанск;  do 1957 – Kujbyšewka-Wostočnaja/ Куйбышевка-Восточная) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w Sibirskej w Amurskej oblasći něhdźe 100 kilometrow sewjerowuchodnje Blagowešćenska.
Ma něhdźe 66 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1960 załožiło jako wjes Ust-Zejskaja ma wot lěta 1858 měšćanske prawa.
Šćuka
mini|Europska šćuka
Šćuka (Esox lucius) je rubježna ryba, kotraž docpě starobu wot 15 do 30 lět a wahu wot hač do 30 kg. Wona je 1 – 1,50 m wulka a je mjasožračk. Šćuka ma zelenošere błysćace šupy a je samotar. Šćuka njeje wohrožena.
Žiwjenski rum
Šćuka je na sewjernej połkuli žiwa, najradšo w běžacej wodźe. Šćuka je w słódkej a w słonej rěčnej wodźe žiwa. Šćuku nadeńdźeš husto při brjoze w rohodźi. Tam čaka na jeje žratwu.
Cyroba
Šćuka je rubježna ryba a z tym tež mjasožračk. Na lěto žerje wona wokoło 40 kg cyroby. Najhusćišo su to tamny ryby, rakowe zwěrjata ale tež amfibije. Njewšědnje je tež zo knježi mjez šćukami kanibalizm. To rěka zo so šćuki tež mjez sobu žeru. Přez jeje dołhe, pyskojte kusadło móže šćuka jeje cyrobu lochko rozkusać. Šćuka je jara agresiwna. Wšo štož je do puća přińdźe wona zežerje. Zežerje samo wodowy ptački a hrymzaki. Wona spóžera cyrobu we wulkich kuskach.
Rozmnoženje
Šćuka je samotar. Wona je wot třećeho žiwjenskeho lěta splažna. Wona poruje so w měrcu hač do apryla. Wone wotběži tak, zo mužik wo žonku wojuje a ju po boju wopłodźić smě. Po wopłodźenju so žónki blisko brjoha połoža a wotpołoža tam wot jich čełowej waze wotwisace hač do 500000 jejow, kotrež su při spódnowódnych rostlinow přičinjene. Po třoch tydźenjach wurostu z jejow larwy, kotrež so jara skoku dale wuwija a kotrež z wulkosću wot dweju centimetrow hižo młodźata tamnych rybow nadpadnu.
Räpina
thumb|left Räpina (historiske němske mjeno – Rappin) je městačko na juhu Estiskeje. Leži při rěve Võhandu něhdźe 250 kilometrow juhowuchodnje Tallinna.
Ma něhdźe dwaj tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w 16. lětstotku załožiło a ma wot lěta 1993 měšćanske prawa.
Zahrodna lawica
Zahrodna lawica (Antirrhinum majus) je rostlina ze swójby putnikowych rostlinow (Plantaginaceae).
Wopis
Zahrodna lawica je wutrajna rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 20 hač 100 centimetrow.
Bobow
Bobow ( Babow) je delnjołužiska wjes w braniborskim wokrjesu wokrjesu Sprjewja-Nysa, kotraž słuša wot lěta 1993 do gmejny Gołkojce. Leži při južnej kromje Błótow něhdźe pjeć kilometrow wuchodnje Wětošowa a ma něhdźe 260 wobydlerjow. Wjeska so k prěnjemu razej w lěće 1458 naspomni.
Zahrodna lawica
Wopis
Łopjena su jejoformowo-lancetojte a zwjetša nahe.
Bobow
Wobydlerstwo
Po statistice Arnošta Muki měješe wjes w lěće 1884 cyłkownje 354 wobydlerjow, z nich 346 Serbow (98 %) a 8 Němcow. Arnošt Černik zwěsći 1956 serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot hišće 67 %.
Zahrodna lawica
Wopis
Čas kćěwa je wot junija hač septembra. Króna je 25 hač 45 milimetrow dołha a wšelakobarbna (čerwjena, róžojta, oranžojta, žołta, běła). Njebjeska je zwjetša žołta.
Płodowa kapsla ma porowe wočinjenja.
Jenisej
Jenisej ( Енисей) je wulka aziska rěka a přitok Sewjerneho polarneho oceana, kotryž běži přez srjedźnu Sibirsku w Ruskej a twori jako tak mjenowany „sibirski meridian“ wuznamny łódźnistwowy puć přez srjedźnu Sibirsku. Z 3487 kilometrami (wot žórła Wulkeho Jeniseja samo 4092) słuša k najdlěšim rěkam na swěće. Jeho přitočnišćo je z 2.580.000 km² sydomkróć wjetše hač Němska.
Wo mjenje rěki wobsteja wšelake teorije. Po jednej je wotwodźene wot słowow ana („mać“) a say („rěka“) z turkskich rěčow, po druhej wot yeni („nowa“) a su („woda“). Dalše teorije widźa sibirski pochad mjena. Ruske stawizny rěki započachu so hakle w lěće 1607 z přichadom prěnich Kozakow.
mini|left|upright|Karta přitočnišća Rěka wužórli so w južnosibirskej republice Tuwa mjez horinami Zapadneho Sajana (3121 m), Wuchodneho Sajana (3492 m) a Tannu-Ola (2895 m) a nastanje přez zjednoćenje Wulkeho a Małeho Jeniseja pola města Kyzyl, něhdźe 135 kilometrow wot sewjerneje hranicy Mongolskeje. Běži potom stajnje do sewjerneho směra, najprjedy přez Chakasku a potom přez Krasnojarski region. Při Jeniseju nadeńdu so tři wulke rěčne zawěry, mjez druhim najwjetša w Ruskej, kiž wutwori Sajano-Šušenski spjaty jězor. W Krasnojarsku, najwjetšim měsće nad Jenisejom, přeprěča jón Transsibirska železnica.
Wotliw Jeniseja je – kaž pola wšitkich sibirskich rěkow – jara wotměnliwy a wučinja w Igarce při delnim běhu mjez 6000 m³/s w decembrje a 81.000 m³/s w juniju (přerězny wotliw Łobja we Wittenbergu: 365 m³/s). Z tym je Jenisej na wodu najbohatša rěka cyłeje Sibirskeje. Wot nowembra hač do meje je rěka zamjerznjena. Wulka woda po taću sněha stupa při srjedźnym běhu wo 10 metrow, při delnim běhu samo wo 20 metrow.
Najwažniše přitoki su:
Jílové
Jílové je mjeno wjacorych sydlišćow w Čěskej:
Ketzerbachtal
Ketzerbachtal je něhdyša sakska gmejna w juhozapadźe Mišnjanskeho wokrjesa, kotraž słuša wot 1. januara 2014 k městu Nosyn. Leži sewjernje měšćanskeho centruma a ma wokoło 2.600 wobydlerjow.
Gmejnske dźěle běchu Abend, Bodenbach, Gallschütz, Gruna, Höfgen, Karcha, Klessig, Kreißa, Leippen, Lösten, Mutzschwitz, Neubodenbach, Noßlitz, Oberstößwitz, Pinnewitz, Priesen, Raußlitz, Rhäsa, Rüsseina, Saultitz, Schänitz, Schrebitz, Stahna, Starbach, Wolkau, Zetta a Ziegenhain.
Druha swětowa wójna
thumb|Animowana karta Druheje swětoweje wójny w [[Europa|Europje]] thumb|Karta wobdźělnikow Druheje swětoweje wójny Druha swětowa wójna bě wulka a globalna wójna w lětach 1939–1945, kotraž płaći jako najwjetši wobrónjeny konflikt w stawiznach čłowjestwa.
W Druhej swětowej wójnje wojowaše tak mjenowana wóska, ke kotrejž słušachu předewšěm nacionalsocialistiska Němska, Italska a Japanska, přećiwo zwjazkarjam, kotrychž najwažniši zastupjerjo běchu Zjednoćene kralestwo, Francoska, Sowjetski zwjazk (wot junija 1941) a Zjednoćene staty Ameriki (wot decembra 1941).
Jako jeje spočatk płaći zwjetša němski nadpad na Pólsku 1. septembra 1939, jako kónc w Europje podpisanje němskeje kapitulacije 7. meje 1945 a jako globalny kónc wójny podpisanje kapitulacije Japanskeje 2. septembra 1945.
Vabalninkas
thumb|left
Vabalninkas je městačko z 900 wobydlerjemi w Biržaiskim rajonje Panevėžyskeho  wobwoda w Litawskej.
Leži při rěce Vabala něhdźe 40 kilometrow sewjerowuchodnje Panevėžysa.
Sydlišćo je so w lěće 1555 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1618 Magdeburgske měšćanske prawa. Wulka židowska wosada (1897: 78 % ) je so přez holocaust dospołnje zničiła.
Kača Korčma
Kača Korčma ( Entenschenke) je mała wjeska w hornjołužiskim wokrjesu Budyšin. Słuša wot lěta 1957 k Rakečanskej gmejnje a leži 139 m nad mórskej hładźinu.
Geografija
Susodne wjeski su Komorow na sewjeru, Rakecy na juhowuchodźe, Niža Wjes na juhu a Trupin na sewjerozapadźe. Mjez Kačej Korčmu a Komorowom nadeńdźe so wušěrjena hatowa krajina Komorowskich hatow z wjace hač 20 hatami, wo kotrychž znajemy zapiski hižo z 15. lětstotka. Wjeska słuša k biosferowemu rezerwatej Hornjołužiska hola a haty.
Přez wjesku wjedźe wokrjesna dróha 7284 z Nižeje Wsy do Komorowa. Kača Korčma leži bjezposrědnje při něhdyšej železniskej čarje Budyšin—Wojerecy, njeměješe pak ženje swójske zastanišćo.
Stawizny
Sydlišco nasta w druhej połojcy 18. lětstotka (mjez 1768 a 1788) wokoło staršeje korčmy při južnej kromje hatoweje krajiny. W korčmje zetkachu so dnja 8. apryla 1848 Rakečanscy burja, zo bychu sformulowali swoje žadanja napřećo Rakečanskemu knjejstwu.
Kača korčma bě woblubowane přebywanišćo Drježdźanskeho ornitologa Rudolfa Zimmermanna (1878–1943).
Hač do 1. januara 1957 słušeše wjeska jako gmejnski dźěl ke Komorowej, kotryž bu na tutym dnju zagmejnowany do Rakec.
Wobydlerstwo
Po Mukowej statistice Łužiskich Serbow měješe Komorowska gmejna we 1880tych lětach jeničce serbskich wobydlerjow. Wěriwi wobydlerjo Kačeje Korčmy su přewažnje ewangelsko-lutherskeje konfesije a wot lěta 1872 zafarowani do Rakec. Do toho přisłušachu Njeswačanskej wosadźe.
mini|center|upright=1.7|Powětrowy wobraz wjeski
Jílové u Děčína
Jílové u Děčína (prjedy Jílové u Podmokel; Eulau) je městačko w zapadnym dźělu Połobskich pěskowčin na sewjernu Čěskeje, zapadnje Děčína. Nadeńdźe so pod Wysokim Sněžnikom (723 m) při rěčce Jílovský potok njedaloko sakskeje hranicy a słuša k Děčínskemu wokrjesej Wusčanskeho kraja (Ústecký kraj).
Arunačal Pradeš
thumb|Arunačal Pradeš w Indiskej
Arunačal Pradeš (Hindi: अरुणाचल प्रदेश, Arunachal Pradesh) je zwjazkowy stat Indiskeje. Ma 1,3 miliony wobydlerjow a přestrjeń wot 83.743 km², potajkim jenož 15 wobydlerjow na kwadratnym kilometru. Statna stolica je Itanagar. Arunačal Pradeš ma jendźelšćinu jako jeničku zarjadnisku rěč, dokelž so tam wjele wšelakich rěčow rěči.
Leži na južnej skłoninje Himalaje a mjezuje z Chinu na sewjeru, Burmu na juhowuchodźe, Nagalandom a Asamom na juhu, kaž tež Bhutanom na zapadźe.
W zapadnym dźělu namaka so znaty buddhistiski klóšter Tawang.
Karačajsko-Čerkeska
thumb|left|W čerkeskich horinach Karačajsko-Čerkeska (karačajsce Къарачай-Черкес Республика; kabardinsce Къэрэшей-Шэрджэс Республикэ; Карачаево-Черкесская республика; abazinsce Къарча-Черкес Республика; nogajsce Карашай-Шеркеш Республикасы) je awtonomna republika w južnym dźělu europskeje Ruskeje. Leži w sewjerozapadnym Kawkazu a mjezuje na juhu z Georgiskej a Abchaziskej. Jeje stolica je Čerkesk.
Na samym wuchodźe republiki nadeńdźe so Elbrus, najwyša hora Kawkaza a cyłeje Ruskeje.
Bruk
Bruk je serbske swójbne mjeno slědowaceju wosobow:
Karačajsko-Čerkeska
W lěće měješe Karačajsko-Čerkeska  wobydlerjow. Karačajenjo staja něhdźe 41 % wobydlerstwa; Čerkesojo maja podźěl wot wokoło 12 %.
Horni jězor
miniatur|Při Hornim jězoru w kanadiskej prowincy Ontario
Horni jězor (jendźelsce Lake Superior, francosce Lac Supérieur) je najwjetši jězor Sewjerneje Ameriki a druhi najwjetši cyłeho swěta. Wón je jedyn z pjeć „wulkich jězorow“ (Great Lakes) a namaka so na hranicy mjez Zjednoćenymi statami a Kanadu. Jězor leži 184 metrow nad mórskej hładźinu a je z přestrjenju 82.103 km² tak wulki kaž Awstriska.
Sewjerny pobrjóh jězora słuša ke kanadiskej prowincy Ontario a k US-ameriskim statej Minnesota; južny pobrjóh k zwjazkowymaj statomaj Wisconsin a Michigan. Najwjetša kupa w jězoru je Isle Royale. Horni jězor ma wjace hač 200 přitokow a wuliwa so do Huronskeho jězora.
Při Hornim jězoru leža města Duluth a Superior w Zjednoćenych statach a Thunder Bay w Kanadźe.
Wulka koalicija
Wulka koalicija je knježerstwowa koalicija najsylnišeju stronow w parlamenće. W zwjazkowej republice Němskej stej to tradicionelnje CDU/CSU a SPD, tak mjenowanej ludowej stronje. W knježerstwowych dobach wulkich koalicijow je parlamentariska opozicija chětro mała, štož je hłowny dypk kritiki napřećo tajkim politiskim konstelacijam.
Wulke koalicije knježachu w Němskej dotal tři razy na zwjazkowej runinje: wot 1966 do 1969 pod Kurtom Georgom Kiesingerom a wot 2005 do 2009 kaž tež wot 2013 pod kanclerku Angelu Merkel.
W Awstriskej bě wulka koalicija po Druhej swětowej wójnje najčasćiši koaliciski model.
Bruki
mini|Lěsny hnojak (Anoplotrupes stercorosus)
Bruki (Coleoptera; serbsce regionalnje tež brunki) su z wjace hač 350.000 družinami w 179 swójbach najwjetši rjad z rjadownje insektow. Wone su na wšěch kontinentach nimo Antarktiki rozšěrjene; w srjedźnej Europje namaka so něhdźe 8000 družin. Dotal najstarše namakanki fosilnych brukow pochadźeja z Permskeje doby a su někak 265 milionow lět stare.
Z wokoło 170 milimetrami dołhosće je hoberski herc (Titanus giganteus) z Brazilskeje najwjetša brukowa družina; goliathowe bruki liča z wahu 100 gramow k scyła najćešim insektam. W Europje wučinja wulkosć brukow mjez 0,5 a 75 milimetrami. Najwjetši europski bruk je rohaty bruk.
Irske morjo
Irske morjo ( Muir Éireann, Irish Sea) je morjo Atlantiskeho oceana mjez Britiskimaj kupomaj Irskej na zapadźe a Wulkobritaniskej na wuchodźe.
Morjo je na juhu přez 80 kilometrow šěroki Jurjowy kanal (St. George's Channel) mjez Irskej a juhozapadnej špicu Waliziskeje zwjazane z Keltiskim morjom a na sewjeru přez jenož 20 kilometrow šěroki Sewjerny kanal mjez Irskej a Šotiskej z wotewrjenym Atlantikom (Šotiskim morjom). Cyłkowny přestrjeń je něhdźe 46.000 km² a přerězna hłubokosć jenož 52 metrow.
Najwjetšej kupje w Irskim morju stej Anglesey před waliziskim přibrjohom a Man wosrjedź morja.
Najwažniše města při pobrjohach Irskeho morja su Dublin, Blackpool a Liverpool. Wobsteji wjele přewoznych zwiskow mjez Jendźelskej, Waliziskej a Šotiskej na jednym a Irskej na tamnym boku.
Čerjepanowo
Čerjepanowo (, 1912–1921 Свободный/Swobodnyj) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w stepje mjez Nowosibirskom a Barnaulom w Nowosibirskej oblasći. Ma něhdźe 19 tysac wobydlerjow.
Omsk
thumb|left Omsk je milionowe město w Ruskej federaciji.
Leži w juhowuchodnym dźělu Sibirskeje, při Irtyšu, njedaloko rusko-kazachskeje hranicy a něhdźe 2230 kilometrow wuchodnje Moskwy.
Omsk ma wjace hač 1,1 milion wobydlerjow a je po Nowosibirsku a Krasnojarsku třeće najwjetše ruske město wuchodnje Urala.
Je stolica Omskeje oblasće.
Stawizny
Sydlišćo je so w lěće 1716 załožiło a ma wot lěta 1781 měšćanske prawa.
Wobchad
W Omsku so rozdźělitej južna a sewjerna hałuza Transsibirskeje železnicy.
Wobwody
thumb|200px|left
Běrna
Běrna abo nepl (Solanum tuberosum) je rostlina ze swójby wrónidłowych rostlinow (Solanaceae). Dalšej regionalnej słowje stej nepla a kulka.
Jeje podzemske dule su wažna cyrobizna za ludźi a zwěrjata.
Wopis
Stołpik je hranity.
Łopjena su přetorhowane pjerite.
Kćenja
Kwětnistwo wobsteji zwjetša z dweju wijelow. Kćenja njesu koleskojće rozšěrjenu, pjećličbnu kćenjowu krónu. Jeje barba wariěruje a móže běła, róžojta, wioletna abo módra być. Próšniki pjeć próškowych łopješkow kehelojće wokoło pěsty steja. Wočinjenje próšnikow so přez pory na kónčku stanje.
Płody
Płódnik wobsteji z dweju zrosćeneju płodoweju łopješkow, kotrejž znašika w kćenju stejitej. Z jeho so jahoda wuwiwa, kotraž tež w zrałosći je zelena a jědojta.
Dule
Dule słuži wegetatiwnemu rozmnoženju, při čimž wone na podzemskich wurostkach, nic na korjenjach nastanu. Jich podźěl škroba je w přerězku 17,5 % (wot 10% hač do 30%). Nimo toho wobsahuja 65% hač 80% wody, 2% syreho proteina, ale tež syry tuk, cokor, mikroelementy a rozdźělne witaminy.
Substancy
Wšě zelene dźěle rostliny, tuž tež jahody a na swětle so zelenjene dule za cyły ród typiski solanin wobsahuja a su tohodla jědojte.
Stejnišćo
Plahowanišća su subtropiske a měrne regiony wšěch kontinentow.
Rozšěrjenje
Běrna prěnjotnje z južneje Ameriki pochadźa.
Wužiwanje
Porno tomatam njehodźa so běrnjace jahody jěsć, dokelž solanin wobsahuja.
Jenož podzemske dule hodźa so za čłowjeske zežiwjenje wužiwać.
Škódniki a choroby
Běrna so móže wot mnoholičbnych škódnikow dać a chorobow podeńć.
Wažne škódnicy su:
Wažne choroby su:
Jitk
Jitk ( Eutrich) je wjeska w hornjołužiskim wokrjesu Budyšin. Słuša wot lěta 1950 ke gmejnje Rakecy a leži 141 m nad mórskej hładźinu. Hač do lěta 1950 běše samostatna gmejna. Po powědce je Jitk Krabatowa ródna wjes.
Stawizny
Po sydlišćowej formje jedna so wo kulowc. Prěnje historiske naspomnjenje jako Itzig pochadźa z lěta 1419. Ležownostne knjejstwo wukonješe přez lětstotki Rakečanske ryćerkubło, kotrež měješe tež wudwór w Jitku. Přiwšěm słušeše wjes cyrkwinsce hač do lěta 1872 do Njeswačidła a přińdźe hakle potom do Rakečanskeje wosady.
Wobydlerstwo a rěč
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 194 wobydlerjow, z nich 192 Serbow. Ewangelscy Jitkowčenjo přisłušeja z lěta 1872 Rakečanskej wosadźe.
Po ludličenju w lěće 2011 bydlachu we wsy 88 wobydlerjow w přerěznej starobje wot 42 lět (Sakska: 46,4).
Ozjorsk (Oblasć Kaliningrad)
thumb|left thumb|left Ozjorsk (,, , 1539–1938 Darkehmen, 1938–1946 Angerapp) je městačko w Ruskej federaciji. Leži w Kaliningradskej oblasći njedaloko pólskeje hranicy a ma něhdźe štyri tysac wobydlerjow. Sydlišćo je so w lěće 1539 załožiło a ma wot lěta 1726 měšćanske prawa. Hač do kónca Druheje swětoweje wójny słušeše k němskemu krajej Wuchodna Pruska.
Lawica (Anarrhinum)
Lawica (Anarrhinum) je ród ze swójby trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Lajos Kossuth
Lajos Kossuth (* 19. septembra 1802 w Monoku, Madźarska; † 20. měrca 1894 w Turinje, Italska) bě madźarski prawiznik, politikar a rewolucionar. Prócowaše wo njewotwisnosć Madźarskeje.
Mišnjanske markhrabinstwo
mini|Albrechtowy hród na hrodowej hórce w [[Mišno|Mišnje]]
Stawizny
mini|upright|Wopon Mišnjanskeho markhrabinstwa W běhu wuprawy přećiwo serbskim Głomačanam (Dalemincam) da němski kral Hendrich I. w lětomaj 928/929 na hórce při lěwym brjoze Łobja natwarić hród, jadro dźensnišeho Mišna, kotryž bu pomjenowany po tamnišej rěčce abo po staršej serbskej wjesce. Po zdaću je so tutón hród po wotćahu sakskeho wójska zaso zhubił, znajmjeńša so w historiskich zapiskach wot 929 do 968 njejewi. W lěće 968 pak sta so hrodowska hórka ze sydłom biskopa nowozałoženeho Mišnjanskeho biskopstwa. Pod hrodom wuwiwaše so městačko Mišno. Wot lěta 1068 su tež powěsće wo hrodowskim hrabje.
Knjejstwo Mišnjanskich markhrabjow wušěrješe so w běhu 11. lětstotka hač k Łužiskej Nysy, pozdźišo tež do južneho směra hač k Rudnym horinam. Za lěto 983 bu wěsty Rikdag přispomnjeny jako markhrabja a wot 985 knježeše swójba Ekkehardinow. Přez Budyski měr dóńdźe pak hižo wot 1018 do 1031 k prěnjemu wotšćěpjenju Milskeje z jeje hłownym hrodom Budyšinom (pozdźišeje Hornjeje Łužicy) wot Mišnjanskeho knjejstwa.
W lěće 1046 dóńdźe markhrabinstwo k swójbje Weimarsko-Orlamündskich hrabjow, 1067 k Brunonam, kotrychž zastupjer Ekbert II. bu 1089 wotsadźeny. Jemu slědowa w samsnym lěće Hendrich I. z Jiłowa (1089–1103) ze swójby Wettinow, pod kotrychž knjejstwom markhrabinstwo wot toho časa wostawaše. Předewšěm pod markhrabjemi Konradom (1123–1156), Otu (1156–1190) a Dytrichom (1190/97–1221) so teritorij markhrabinstwa dale wutwarješe.
Mišnjanske markhrabinstwo sta so z jadrom wettinskich teritorijow, ke kotrymž słušachu wot 14. lětstotka tež dźěle dźensnišich zwjazkowych krajow Durinskeje, Saksko-Anhaltskeje a Braniborskeje.
W lěće 1423 spožči so markhrabi Bjedrichej wojewódstwo Saksko-Wittenbergska, z kotrymž bě tež zwjazana kurowa dostojnosć. Tomu slědujo sta so Mišnjanske markhrabinstwo z dźělom noweho Sakskeho kurwjerchowstwa a zhubi swój status jako samostatne wjerchowstwo.
Albertinojo, kiž knježachu wot 1547 jako sakscy kurwjerchojo a wot 1806 jako kralojo, wužiwachu titul Mišnjanskeho markhrabje dale.