cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Łučna rězna
Stejnišćo
Rosće na mokrych a łuhojtych łukach a w połnych tymjenjach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Europje rozšěrjena.
Wotkazy
Wobrazy
Wopisy družiny
Rozšěrjenske karty
Kinč
Kinč ( Kindisch) je wjes z wobydlerjemi w zapadnej Hornjej Łužicy. Prěnja wjes při hornim běhu Čorneho Halštrowa leži pod Žiwinom (449 m) na zapadnym boku stareje krajneje dróhi wot Kamjenca do Biskopic a słuša wot lěta 1994 k Halštrowej.
Susodnej wsy stej Rušica na sewjeru a Jědlow na sewjerowuchodźe. Přichodna wjes na juhu je Porchow. Kinč leži njedaloko zwjazkoweje awtodróhi 4.
Wjes, kotraž je z dwu- a třistronskich statokow wobstejacy lěsny łanowc, naspomni so prěni raz w lěće 1453 jako Kynsch. Ležownostne knjejstwo měješe Halštrowske ryćerkubło. Hač do lěta 1950 bě Kinč samostatna gmejna, potom so do Rušicy zagmejnowa.
Křesćanscy wobydlerjo přisłušeja ewangelskej Halštrowsko-Protečanskej wosadźe. Horstka katolskich wobydlerjow přisłuša Wotrowskej wosadźe.
Benedikt Dyrlich
mini|Benedikt Dyrlich (2016) Benedikt Dyrlich (* 21. apryla 1950 we Worklecach) je serbski basnik, přełožowar, nowinar a politikar.
Žiwjenje
Benedikt Dyrlich narodźi so jako syn serbskeho ludoweho rězbarja a małoburja a narosće w Nowej Wjesce. Wón wopyta wot 1956 do 1964 Serbsku polytechnisku šulu we Worklecach a hač do 1968 biskopski předseminar w Schöneiche pola Berlina. Na to přizamkny hač do 1971 studij filozofije a teologije w Jarobrodźe, běše 1971/72 hladar chorych w Kamjenicy, hdźež 1972 maturu na ludowej uniwersiće nachwata. Po tym běše wón dramaturgiski asistent w Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle, studowaše wot lěta 1975 do 1980 dźiwadłowe wědomosće w Lipsku a skutkowaše na to jako dramaturg. Benedikt Dyrlich bě za čas politiskeho přewróta w opozicionalnej Serbskej narodnej zhromadźiznje aktiwny a mjez 1990 a 1994 zapósłanc frakcije SPD w sakskim krajnym sejmje. Wot lěta 1995 hač do lěta 2011 běše Dyrlich šefredaktor Serbskich Nowin. Wot 1995 do 2014 skutkowaše wón zdobom jako předsyda Zwjazka serbskich wuměłcow.
Dyrlich je nošer wustawoweje medalje Swobodneho stata Sakskeje (2010) a Myta Ćišinskeho (2011). Wón je zmandźeleny z Moniku, rodź. Rozowskec, ma dweju dorosćeneju synow a bydli w Drježdźanach.
Lisćina kulturnych pomnikow w Nadźanecach
thumb|Połoženje měšćanskeho dźěla Nadźanecy w Budyšinje Lisćina kulturnych pomnikow w Nadźanecach wobsahuje připóznate kulturne pomniki Budyskeho měšćanskeho dźěla Nadźanecy, kotrež su w pomnikowej lisćinje Sakskeho krajneho zarjada za pomnikoškit zapisane (staw: 15. apryla 2014).
Groznyj
thumb|left Groznyj (, serbsce tež Grozny) je město w južnym dźělu Ruskeje federacije a stolica kaž tež najwjetše město Čečenskeje republiki.
Ma něhdźe 200 tysac wobydlerjow.
Stawizny
Sydlišćo je so w lěće 1818 załožiło a ma wot lěta 1869 měšćanske prawa. W dwěmaj Čečenskimaj wójnomaj 1990tych a 2000tych lět bu ćežko wobškodźene.
Gawar
thumb|left
Gawar ( Gawar; do 1959 Nor-Bajazet/Նոր Բայազետ; 1959–1996 Kamo/Կամո) je město w Armenskej.
Ma něhdźe 20 tysac wobydlerjow.
Šejkow
Šejkow ( Schipkau ) je gmejna w braniborskim wokrjesu Hornje Błóta-Łužica. Leži na juhu Braniborskeje zapadnje Złeho Komorowa. Ma něhdźe sydom tysac wobydlerjow.
Daubitz
Daubitz je němske mjeno slědowaceju wsow:
Brězynka (Malešecy)
Brězynka (prjedy tež Brěznik, Briesing) je wjes  na wuchodźe hornjołužiskeho wokrjesa Budyšin. Słuša ke gmejnje Malešecy a leži 150 m nad mórskej hładźinu při Sprjewi w južnym dźělu hornjołužiskeje hatoweje krajiny. Hač do lěta 1936 běše samostatna gmejna.
Susodne wjeski su Čelchow (Wulkodubrawska gmejna) na sewjeru, Malešecy na wuchodźe, Plusnikecy na juhowuchodźe, Delnja Hórka na juhu a Mała Dubrawa na zapadźe.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako Bresin pochadźa z lěta 1237. Po sydlišćowej formje jedna so wo rozšěrjeny kulowc, w kotrymž wukonješe ležownostne knjejstwo přez lětstotki ryćerkubło w susodnej Delnjej Hórce, při čimž běše podźěl wjeski tež we wobsydstwje Dobrošečanskich knjezow.
Wobydlerstwo a rěč
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 183 wobydlerjow, z nich 176 Serbow (96 %). Ewangelscy wobydlerjo słušeja znajmjeńša ze 17. lětstotka do Malešanskeje wosady, do toho snadź do Budyšinskeje.
Po ludličenju w lěće 2011 bydlachu we wsy 126 wobydlerjow w přerěznej starobje wot 41,7 lět (Sakska: 46,4).
Jan Vogel
Narodźi so jako syn klamarja Jurja Vogela a wopytowaše Budyski gymnazij. Po studiju ewangelskeje teologije we Wittenbergu njenamaka žane přistajenje a bě w swojej ródnej wsy žiwy.
Vogel přełoži sydom póstnych prědowanjow Ochranowskeho biskopa Georga Heinricha Loskiela, ćišćanych 1798–99 we Wittenbergu, a dalše nabožinske pismowstwo do serbšćiny.
Pannewitz
Pannewitz je pomjenowanje:
Tydźeń
Tydźeń (tež njedźela) je dźensa w nimale wšěch kulturach na swěće časowa jednotka, kotraž wobsteji ze sydom dnjow. Wot lěta 1970 w NDR, 1975 w Zwjazkowej republice a 1978 tež mjezynarodnje připóznaty moderny tydźeń dźe wot póndźele hač do njedźele, tradicionelny židowsko-křesćansko-muslimski tydźeń pak wot njedźele hač do póndźele. Jedne lěto ma znajmjeńša 52 njedźelow; měsac znajmjeńša štyri.
Dźěłowe a šulske dny su w srjedźnej Europje zwjetša póndźela, wutora, srjeda, štwórtk a pjatk, mjeztym zo sobota a njedźela ke kóncej tydźenja słušatej. Njedźela je w Němskej samo oficielnje wotpočny dźeń. W Zjednoćenych statach, Awstralskej a někotrych arabskich krajach płaći njedźela tež oficielnje dale jako prěni dźeń.
W serbšćinje wužiwamy za jednotliwe dny skrótšenki z dweju pismikow (pó, wu, sr, št, pj, so, nj) kaž w němčinje, druhdy tež skrótšenki z třoch pismikow kaž w jendźelšćinje.
Valdemārpils
thumb|left Valdemārpils (historiske němske mjeno – Saßmacken; do 1926 – Sasmaka) je městačko w Kurskej na zapadźe Letiskeje, w Talsinskim wobwodźe.
Zbrunjenje
Zbrunjenje je bytostny prezes k tworjenju pódy (pedogenesa), při kotrymž wutworja so w pódźe přez rozprochnjenje intensiwnje přebarbjene železne wjazby, kotrež barbu pódy wobwliwuja.
Valdemārpils
Leži něhdźe 130 kilometrow sewjerozapadnje Rigi.
Ma něhdźe jedyn tysac wobydlerjow.
Ilowajsk
thumb|left
Ilowajsk je město w Donjeckej oblasći na Ukrainje. Leži něhdźe 50 kilometrow juhowuchodnje Donjecka.
Ma něhdźe 15 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1869 załožiło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa. Wot lěta 2014 słuša Ilowajsk k njepřipóznatej separatistiskej „Ludowej republice Donjeck“.
Valdemārpils
Sydlišćo je so w lěće 1582 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1917 měšćanske prawa.
Zbrunjenje
Wopisanje
W pódźe předleža wjele železojte primarne-minerale kaž olivin, biotit, amphibol abo pyroxy. Dla chemiskeho rozprochnjenja so do mineralnych roštow zatwarjeny, bjezbarbne železo(II) swobodnje sadźi. Potom oksyduje železo w přitomnosći z wodu a kislikom k rozdźělnym a barbnym železo(III) wjazbam. Tute wobala mineralne zornja jako drobnuška kóžka a wobwliwuja hromadźe z humusom (čorny) barbu pódy.
Kotre wjazby w kotrym mnóstwje nastanu, je wot klimatiskimi wuměnjenjow wotwisnje (temperatura a disponujomnosć wody).
Tworjenje wobkładow wo prěnjotne minerale zadźěła přeměstnjenje železa z pódneho horiconta. Najprjedy zadźěwane podzolěrowanje docpěje hakle po spadowanju wapnoweje koncentracije(wotkalkowanje) a zastajenjom pH-hódnoty pod 7 (skisanje) wyši rozměr.
Zbrunenje je njedźělomne z procesom zhlinjena zwjazane. Tu tworja so w pódźe ze swobodne zasadźenych wobstatkow rozprochnjenja primarnych mineralow nowe sekundarne mineralije. Tute pokazaja pak mjeńšu wulkosć zorna, přez čož tekstura so drobnišo k šlufej a hliny sta.
Zdźerowa wuroć
Zdźerowa wuroć (Persicaria lapathifolia, tež Polygonum lapathifolium, němsce Ampfer-Knöterich) je ród ze swójby wuroćowych rostlinow (Polygonaceae). Wona je kompleksna družina z wjacorymi poddružinami.
Wopis
Zdźerowa wuroć je jednolětna rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 20 hač do 80 cm. Rostlina je často ćmowočerwjenje přeběžana a zwjetša zrunana.
Stołpiki su dudławe, rozhałuzowane, jejkojće-lancetojte a docpěwaja tołstosć wot 1 cm.
Łopjena njesu zwjetša ćmowy blak a su štyri króć hač wósom króć tak dołhe kaž šěroke.
Kćenja
Kćěje wot julija hač do oktobra. Běłe, čerwjenojte abo zelenojte kćenja docpěwaja dołhosć wot 2 hač do 3 mm a steja w 1-4 cm dołhich, cylindriskich, kłosojtych kwětnistwach. Kćenjowe přikrywne łopješka su róžojte abo běłe.
Płody
Jeli kćenjowe łopješka so roztworjuja, potom zawostanu hóčkojte zbytki na płodach. Bělkowiny wobsahowace płody su w železnej dobje na jědźnu cedlu ludźi słušeli.
Stejnišćo
Rosće na brjohach, w hrjebach, w błóćanych njerodźowach wobrostach, na wobkopankowych rolach a rědko na žitnych rolach. Preferuje mokre, jara wutkate pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Europje rozšěrjenja.
Ozjorsk (Oblasć Čeljabinsk)
thumb|left Ozjorsk (1945–1954 Baza-10/ База-10, 1954–1966 Čeljabinsk-40/ Челябинск-40, 1966–1994 Čeljabinsk-65/ Челябинск-65) je město w Ruskej federaciji. Leži we wuchodnym předkraju Uralskich horin w aziskim dźělu Ruskeje w Čeljabinskej oblasći něhdźe 80 kilometrow sewjerozapadnje Čeljabinska. Ma něhdźe 80 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1945 jako Baza-10 załožiło a ma wot lěta 1954 měšćanske prawa.
Zažny drěn
Zažny drěn (Cornus mas) je rostlina ze swójby drěnowych rostlinow (Cornaceae).
Wopis
thumb|left|Ilustracija zažneho drěna Zažny drěn je w lěće zeleny, wotstejacy rozhałuzowany kerk abo małki štom, kotryž docpěwa wysokosć wot 2 hač do 5 (6) m jako kerk, abo wot hač do 8 m jako štom. Kćějacy kerk druhim drěnam je małko podobny.
Skora je šěrobruna a šupiznáce so pušći. Młode wurostki su sćeńka kosmate, pozdźišo so pak wobnaža a bywaja brunojte a na słónčnym boku so začerwjenjene.
Łopjena
Sorta 'Variegata' ma běle kromate łopjena.
Kćenja
Kćěje wot měrca hač do apryla. Swětłožołte hač złotožołte, štyriličbne, móličke kćenja so dołho před łopjenami jewja a docpěja wulkosć wot něhdźe 5 mm. Wone steja po dźesaćoch hač po pjećadwacećoch w kulowatych wokołkach, kotrež nimaja dekoratiwne nošne łopješka. Jich stołpiki docpěja dołhosć wot něhdźe 5 mm. Krónowe łopješka su lancetojte a docpěwaja dołhosć wot 2 hač do 3 mm. Keluškowe łopješka su krótke a wótre.
Dubc
Wobchad
Přez njedaloki centrum Rěčic wjedźe zwjazkowa dróha 115 a tam je tež dwórnišćo železniskeje čary Berlin–Zhorjelc.
Křemjeń
Křemjeń je mineral z chemiskej formulu SiO2 a trigonalnej symetriju. Křemjeń je na powjerchu zemje stabilna forma (modifikacija) siliciumdioksida a po žiwcu druhi najčasćiši mineral w zemskej skorje. Při temperaturje wot přez 573 °C (pod čisćom wot 1 bar) přetwori so nižny křemjeń přez změnu kristalnej strukturje do wysokeho křemjenja.
Zažny drěn
Kćenja
Dla mnoholičnych kwětnistwow dołho před zazelenjom lisća rostlina je jara atraktiwna.
Dubc
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje Dubca jako Ducz je z lěta 1398. Hišće hač do lěta 1857 prědowaše so w Dubčanskej cyrkwi tež serbsce. W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice mjez 1117 wobydlerjemi jenož hišće 20 serbskich (2 %).
Dobrošecy
Dobrošecy (prjedy tež Dobrašecy; Doberschütz) su wjes  na wuchodźe hornjołužiskeho wokrjesa Budyšin. Słušeja ke gmejnje Malešecy a leža 154 m nad mórskej hładźinu a šěsć kilometrow sewjerowuchodnje Budyšina při Małej Sprjewi. Hač do lěta 1936 běchu samostatna gmejna.
Lěsna rězna
Lěsna rězna (Carex sylvatica) je rostlina z podroda wšelakokłóskatych rěznow ze swójby cachorowych rostlinow (Cyperaceae).
Wopis
Lěsna rězna docpěwa wysokosć wot 30 hač do 70 cm.
Zažny drěn
Płody
Płody su 1-2 cm dołhe, mjasne, jědźne, wisace póčkate płody, kotrež kaž wišnje wupadaja. Wone z julija dozrawja.
Dobrošecy
Geografija
Susodne wjeski su Plusnikecy na sewjeru, Krakecy (Kubšiska gmejna) na juhu a Delnja Hórka zady hatow na zapadźe. Přez Dobrošecy wjedźe statna dróha S 109 (Budyšin–Niska).
Dubc
Stawizny
Ewangelsko-lutherska cyrkej swj. Jurja bu w lětach 1914 do 1916 na městnje stareho Božeho domu natwjarjena.
Lěsna rězna
Wopis
Stołpik je hač horjeka łopjenaty.
Dźěćo
mini|250px|Dźěći w [[Vietnamje]] mini|Dźěsći mini|Dźěći w [[Kenija|Keniji]] Dźěćo je młody čłowjek. Muske dźěćo mjenuje so hólc, mjeztym zo je holca žónske dźěćo. Někotre fazy so móžu rozeznawać, a to:
Dubc
Žórła
mini|center|upright=1.7|Powětrowy wobraz Dubca (2019)
Halbendorf
Halbendorf je němske pomjenowanje:
Lěsna rězna
Kćenja
Kćěje wot meje hač do julija. Muska kłosa je nakónčna, mjeztym zo žónske kłosy su linealne, čumpatopłodowe a docpěwaja dołhosć wot 3 hač do 5 cm. Jich stołpik je ćeńki a docpěwa dołhosć wot 3 hač do 10 cm.
Płody
Płodowe hadźicy docpěwaja dołhosć wot 5 hač do 6 mm.
Dobrošecy
Stawizny
Po sydlišćowej formje jedna so wo rozšěrjeny kulowc. Prěnje historiske naspomnjenje jako sydło wěsteho knjeza Hugo de Doberswicze pochadźa z lěta 1280. Ležownostne knjejstwo měješe přez lětstotki z wjetšeho dźěla ryćerkubło we wjesce samej, při čimž słušeše wěsty podźěl tež Budyskej měšćanskej radźe.
Dźěćo
Po konwenciji wo prawach dźěći Zjednoćenych narodow je dźěćo čłowjek w starobje pod 18 lětami.
Lěsna rězna
Stejnišćo
Rosće w lisćowych a jehlinowych měšanych lěsach.
Zažny drěn
Płody
Zrałe płody maja přijomnu, jěro-kisału hač słódko-kisału aromu a so hodźa za derje słodźacu marmeladu, sirup, liker a palenc.
Lěsna rězna
Rozšěrjenje
Rostlina je w južnej Skandinawiskej, w srjedźnej a južnej Europje rozšěrjena.
Zažny drěn
Stejnišćo
Rosće w słónčnych kerčinach, w swětłych lěsach a na skłoninach. Preferuje wutkate pódy.
Rozšěrjenje
Pochadźa z srjedźneje a juhowuchodneje Europy. Často so plahuje a je wodźiwjena.
Dźěćo
Dźěćo móže tež potomnik być, na př. "Mój nan je dźěćo mojeho dźěda."
Słowo
Słowo dźěćo je po Mukowym "Słowniku dolnoserbskeje rěcy a jeje narěcow" přiwuzne z delnjoserbskim słowom źiśe, ale tež z pólskim dziecię a čěskim dítě. Serbskej słowje dźěćo a źiśe stej kaž w druhim słowjanskim rěčam njeprawidłownej, přetož pluralowej formje stej dźěći a źiśi. W delnjoserbšćinje wužiwaja so samo we wjetšinje kazusow singulara a po cyłym dualu formy słowa góle. Tute słowo je po samsnym słowniku přiwuzne ze słowom hoły ( goły).
Zažny drěn
Drjewo
Zažny drěn ma najtwjerde drjewo našeje, domjaceje drjewiny. Wono bu prjedy za črona, hlebije a přimadła gratow wužiwane.
Dobrošecy
Wobydlerstwo a rěč
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 153 wobydlerjow, kotřiž běchu bjez wuwzaća Serbja. Ewangelscy wobydlerjo słušeja ze starodawna do Malešanskeje wosady.
Po ludličenju w lěće 2011 bydlachu we wsy 164 wobydlerjow w přerěznej starobje wot 47,9 lět (Sakska: 46,4).
Siebitz
Siebitz móže być:
Der Bremer Schlüssel (hymna)
Der Bremer Schlüssel (serbsce Bremenowy kluč) je hymna města Bremen w Němskej.
Bielefeld
Bielefeld je wulkoměsto na zapadźe Němskeje. Je z něhdźe 330.000 wobydlerjemi najwjetše město a hospodarske srjedźišćo regiona Wuchodna Westfalska-Lippe, wosme najwjetše Sewjerorynsko-Westfalskeje a steji zdobom na 18. městnje najwjetšich městow Němskeje.
Bielefeld leži na sewjerowuchodźe zwjazkoweho kraja při wuchodnych wuběžkach Teutoburgskeho lěsa a wódnym rozwodźe mjez přitočnišćomaj Wesery a Ems. Susodne wulkoměsta su Osnabrück na sewjerozapadźe a Paderborn na juhu.
Němcy (wjes)
Němcy ( Dörgenhausen) su hornjołužiska wjes na sewjeru Budyskeho wokrjesa, kotraž słuša wot lěta 1998 k Wojerecam.
Geografija
Němcy leža na južnej kromje Wojerec a na sewjernych mjezach serbskich Delan we łučinje Čorneho Halštrowa. Susodne wsy su Wulka Nydej na sewjerowuchodźe, Kulowc a Nowa Wjes na juhu kaž tež Brětnja-Michałki na zapadźe. Juhozapadnje Němcow so Dubrjenske bahno wupřestrěwa.
Stawizny
thumb|left|Tykowana chěža w Němcach Prěnje historiske naspomnjenje jako Dvringenhvsen sta so w lěće 1264. Mjeno poćahuje so na němskorěčnych sydlerjow z Durinskeje, kotřiž so tule zasydlachu. Z toho wotwodźuje so tež serbske městnostne mjeno. Ležownostne knjejstwo měješe znajmjeńša wot 16. lětstotka klóšter Marijina hwězda, čehoždla w Němcach žane ryćerkubło njeje.
Wot lěta 1908 mějachu Němcy zastanišćo při starym běhu železniskeje čary Budyšin–Wojerecy. Po wotewrjenju noweje čary přez Hórnikecy bu wosobowy wobchad na starej w lěće 1968 zastajeny a čara 1973 zawrjena.
Hač do 1. julija 1998 běchu Němcy samostatna gmejna.
Wobydlerstwo
Ličba wobydlerjow so wot 1825 do 1939 wjace hač podwoji (wot 239 na 557). Dla přićehnjenja přesydlencow z němskich wuchodnych teritorijow po Druhej swětowej wójnje přiběraše ličba Němčanow hač do lěta 1950 dale na wjace hač 600. W 1990tych a 2000tych lětach wuwichu so Němcy k atraktiwnemu předměstu Wojerec a maja dźensa nimale 700 wobydlerjow.
Rěč
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 307 wobydlerjow, mjez nimi 288 Serbow (94 %). Arnošt Černik zwěsći 1956 w Němčanskej gmejnje serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 47,9 %.
Nabožina
Katolscy Němčenjo přisłušeja znajmjeńša ze 16. lětstotka Kulowskej wosadźe. Ewangelscy wěriwi słušeja k Wojerowskej Janowej wosadźe.
W lěće 1873 natwarichu na kromje wsy małku kapałku, kotraž bu 1958 zwottorhana. Hižo 1952 do 1954 běchu nowu kapałku twarili, kotraž bě 1983–86 a znowa 2017 wobnowjena. Wona je Chrystej Kralej poswjećena.
Zajimawostki
mini|center|upright=2|Powětrowy wobraz Němcow
Běła robinija
Běła robinija (Robinia pseudoacacia) je rostlina ze swójby łušćinowcow (Fabaceae).
Holca
thumb|8-lětna [[portugalska holca.]] Holca (poetisce tež holičo) je młody čłowjek žónskeho splaha, kotryž njeje starobu dorosćenych docpěł, tuž dźěćo abo młodźinska, kotraž hišće žona njeje.
Słowo
Słowo holca je přiwuzne ze słowom hólc, ale po Mukowym "Słowniku dolnoserbskeje rěcy a jeje narěcow" tež ze słowom hoły ( goły).
Běła robinija
Łopjena
Łopjena su hač do 23 razow pjerite. Nazymske barbjenje łopjenow je žołte.
Kćenja a symjenja
Wona kćěje wot meje hač do junija. Płody su čerwjenojće brunetruki, kotrež čorne symjenja wobsahuja.
Běła robinija bohaty nektar dodawa a je tohodla zajimawa jako pčolaca nanoškowa rostlina za pčołarstwo.
Stejnišćo
Wona rosće na małowutkatych hač do w měrach wutkatych, najčasćišo hłuboko sahacych, pěskowych abo pěskohlinowych pódach. Wona lubuje ćopłosć lěća.
Rozšěrjenje
Běła robinija je spočatnje we wuchodnej a srjedźnej sewjernej Americe wot Pensilwaniskeje hač do Georgiskeje rozšěrjena. Wot 17. lětstotka tež w Europje.
Wopomnišćo Budyšin
thumb|Wonkowny napohlad Wopomnišća Budyšin. Wopomnišćo Budyšin je městno wopomnjeća woporow wobeju jastwow Budyšin I a Budyšin II. Wone namaka so wot 1993 w twarjenju něhdyšeho wosebiteho jastwa Budyšin II („jastwo stasi“) w Budyskim měšćanskim dźělu Sewjerowuchodny wobkruh. Wopomnišćo je dźěłowe městno Załožby sakskich wopomnišćow k wopomnjeću woporow politiskeho namócneho knjejstwa.
Stawizny
Po wopyće staji frakcija CDU Sakskeho krajneho sejma dnja 12. julija 1991 w sejmje próstwu wo „załoženju wopomnišća za woporow komunizma a socializma w jastwje Budyšin“. Zarjadować dyrbješe so wopomnišćo w něhdyšim wosebitym jastwje ministerstwa za statnu bjezstrašnosć Budyšin II, hdźež měješe jako „městno wopomnjeća kaž tež jako muzej a zetkanišćo słužić“. 16. julija 1993 namołwi Sakski krajny sejm na próstwu frakcije Zwjazka 90/Zelenych Sakske knježerstwo, so dale za zarjadowanje „wopomnišća za woporow komunistiskeje a socialistiskeje diktatury a politiskeje justicy w něhdyšim wosebitym jastwje ministerstwa za statnu bjezstrašnosć ‚Budyšin II‘“ zasadźić. Jeje charakter a staw měještaj so při tym w dalokej měrje zdźeržeć.
Po załoženju w februaru 1994 přewza Załožba sakskich wopomnišćow dalši na- a wutwar wopomnišća. W jeje nadawku zdźěłana koncepcija, kotraž wotnětka tež wuraznje wopomnjeće njeprawdy NS diktatury a jeje woporow kaž tež dokumentaciju a stawizny jastwa Budyšin I jako nadawk sformulowa, bu w aprylu 1997 wot załožbowych gremijow k přesadźenju doporučena. Wopomnišćo Budyšin ma wobšěrny a ćežki nadawk, stawizny dweju jara rozdźělneju jastwow w třoch časowych dobach přesćěhowanja – w nacionalsocialistiskej diktaturje, w času sowjetskeje wobsadniskeje mocy a w diktaturje SED – na historiskim městnje zdźěłać a dokumentować.
Nawodnica wopomnišća je wot 1999 Silke Klewin.
Plast
thumb|left Plast je město w Ruskej federaciji. Leži we wuchodnym předkraju Uralskich horin w aziskim dźělu Ruskeje w Čeljabinskej oblasći něhdźe 125 kilometrow juhozapadnje Čeljabinska. Ma něhdźe 17 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1940 załožiło.
Rumpodich
Dźensa je typiske zwobraznjenje rumpodicha to přećelneho, staršeho muža z dołhej, běłej brodu, čerwjenymi drastami a wulkim hodownym měchom.
Wuchadźišćo figury rumpodicha bě legenda swjateho Mikławša, kotryž pěknym (poprawom chudym) dźěćom hodowne dary přinjese.
Ilham Alijew
Ilham Alijew (  İlham Heydər oğlu Əliyev, wurjekowanje: Ilham Hejdar oglu Alijew; * 24. decembra 1961 w Baku, Azerbajdźanska SSR, Sowjetski zwjazk) je azerbajdźanski politikar. W lěće 2003 běše z premierministrom Azerbajdźana a wot 31. oktobra 2003 je jako naslědnik swojeho nana Hejdara Alijewa z azerbajdźanskim prezidentom. Oficielnje bu w lětomaj 2008 a 2013 w zastojnstwje wobkrućeny.
Alijew je woženjeny a ma tři dźěći. W februarje 2017 pomjenowa swoju mandźelsku z dekretom za wiceprezidentku Azerbajdźana.
Hólc
thumb|11-lětny [[Němska|němski hólc.]] Hólc je młody čłowjek muskeho splaha, kotryž njeje starobu dorosćenych docpěł, tuž dźěćo abo młodźinski, kotryž hišće muž njeje.
Słowo
Słowo hólc je přiwuzne ze słowom holca, ale po Mukowym "Słowniku dolnoserbskeje rěcy a jeje narěcow" tež ze słowom hoły ( goły).
Naduta rězna
Naduta rězna (Carex depauperata) je rostlina z podroda wšelakokłóskatych rěznow ze swójby cachorowowych rostlinow (Cyperaceae).
Bahnowa drěstka
Bahnowa drěstka (Zannichellia palustris) je rostlina ze swójby Dróstnicowe rostliny (Potamogetonaceae).
Po někotrych žórłach so samostatnej swójbje drěstkowych rostlinow (Zannichelliaceae) přirjaduje.
Wopisanje
Bahnowa drěstka je jednolětna rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 10 hač 45 cm. Rostlina je podnurjena.
Łopjena su přećiwostejne abo mutličkostejne, wótre a docpěwaja dołhosć wot 1 hač 10 cm a šěrokosć wot hač do 1 hač 2 mm.
Kćěje wot meje hač septembra. Kwětnistwo wobsteji z jednoho muskeho kćenja a jednoho hač do šěsć žónskich kćenjow a zhromadneho přikrywneho łopješka a steji w łopjenowych rozporach. Muske kćenje njese jedne próškowe łopješko, mjeztym zo ma žónske kćenje wot jedyn do wósom płódnikow.
Lieske
Lieske je němske pomjenowanje:
Bahnowa drěstka
Wopisanje
Płodźiki docpěwaja dołhosć wot 2 hač 4 mm.
Stejnišćo
Rosće w jězorowych zaliwach, łužach a slepych promjenjach rěkow. Preferuje 0,5-2,5 m hłuboke, stejace abo pomału běžace, wutkate, ale tež womazane wodźizny.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Europje rozšěrjena.
Njeknicomnik
mini|Repro wudaća serbskeho studentskeho magacina Njeknicomnik Njeknicomnik – Leipziger Schmiermagazin für sorbische/wendische Studierende (dt. Taugenichts, hsb. Njekmanik) bě jedyn wot studentow Instituta za sorabistiku při Lipšćanskej uniwersiće wozjewjeny ćišćany magacin z přinoškami w delnjo- a hornjoserbskej kaž němskej rěči, kotryž wot 2017 do 2019 měsačnje abo w njeprawidłownym takće wuchadźeše.
Njeknicomnik wozjewješe kulturnopolitiske přinoški, kotrež běchu serbskej politice wusměrjene a kritiskosće dla běchu pod pseudonymom wozjewjene.
Wotkazy
Njeknicomnik in Luhze: https://www.luhze.de/2019/04/11/heimatkultur-in-neuem-zeitgeist/
Njeknicomnik in einem Beitrag vom ERIULEIPZIG-BLOG
Zahrodna wuroć
Zahrodna wuroć (Persicaria orientalis, syn. Polygonum orientale) je rostlina ze swójby wuroćowych rostlinow (Polygonaceae).
Wopis
Zahrodna wuroć je jednolětna rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 1,5 m.
Łopjena su dołhojće-wutrobojte a docpěwaja dołhosć wot hač do 20 cm.
Kćěje w podnazymje. Swětłoróžojte abo běłe kćenja steja we wulkich, přewisowacych kłosach.
Rozšěrjenje
Pochadźa z wuchoda a juhowuchoda Azije a Awstralije.
Wórlica
Wórlica (prjedy tež Horlica, Wórlice; Hörlitz) je sydlišćo w braniborskim wokrjesu Hornje Błóta-Łužica. Leži zapadnje Złeho Komorowa a słuša wot lěta 2001 do Šejkowskeje gmejny.
Prěnjotna wjes Wórlica bu w lěće 1940 za brunicowu jamu „Marga“ wotbagrowana.
Wobydlerstwo
Po Mukowej Statistice Łužiskich Serbow běše srjedź 1880tych lět wot cyłkownje 354 wobydlerjow hišće 254 serbskorěčnych (72 %). Wórlica ležeše tehdy při zapadnej kromje serbskeho rěčneho teritorija.
Rušica
Rušica ( Rauschwitz) je wjes w zapadnej Hornjej Łužicy. Leži na lěwym boku Čorneho Halštrowa pod Žiwinom (449 m) při starej krajnej dróze wot Kamjenca do Biskopic a słuša wot lěta 1994 k Halštrowej.
Susodne wsy su Jědlow na wuchodźe, Kinč na juhu a Hrańčik na sewjerozapadźe. Halštrowske stare město leži na sewjeru. Rušica leži njedaloko zwjazkoweje awtodróhi 4.
Wjes naspomni so prěni raz w lěće 1312 jako Ruschewicz, jako předa ju Husčanski ryćer klóštrej Marijina hwězda, w kotrehož wobsydstwje jenož hač do lěta 1370 wosta. Ležownostne knjejstwo měješe Halštrowske ryćerkubło. Wot 1760 do 1763 natwarichu prěnju šulu. Wot lěta 1902 měješe Rušica swójske zastanišćo při železniskej čarje Kamjenc–Biskopicy, kotraž bu 1998 zawrjena a hač do lěta 2004 wottorhana. W lěće 1950 so Jědlow a Kinč zagmejnowaštej. Přez gmejnsku reformu 1994 bu cyła gmejna do Halštrowa zagmejnowana.
Hižo wot druheje połojcy 19. lětstotka wudobywaja při Kamjentnej hórce njedaloko Rušicy granodiorit.
Křesćanscy wobydlerjo přisłušeja ewangelskej Halštrowsko-Protečanskej wosadźe.
Nydej
Nydej móže być:
Lisćina kulturnych pomnikow w Delnjej Kinje
thumb|Połoženje měšćanskeho dźěla Delnja Kina w Budyšinje Lisćina kulturnych pomnikow w Delnjej Kinje wobsahuje připóznate kulturne pomniki Budyskeho měšćanskeho dźěla Delnja Kina, kotrež su w pomnikowej lisćinje Sakskeho krajneho zarjada za pomnikoškit zapisane (staw: 15. apryla 2014).
Chrestiwka
Chréstiwka (do 2016 Кі́ровське/Kirowśke) je město w Donjeckej oblasći na wuchodnej Ukrainje. Leži něhdźe 55 kilometrow sewjerowuchodnje Donjecka.
Ma něhdźe 27 tysac wobydlerjow.
Valka
Leži leži při rěce Pedeli něhdźe 160 kilometrow sewjerozapadnje Rigi. Statna hranica mjez Letiskej a Estiskej běži přez měšćanski centrum. Na tamnym boku nadeńdźe so estiske sotrowske město Valga. Hač do lěta 1920 tworještej wobaj dźělej zhromadne město. Sydlišćo při puću z Rigi do Tartuwa naspomni so prěni raz w lěće 1286 jako Pedele (po rěce) w dołhowym registrje města Rigi. Wot lěta 1584 ma měšćanske prawa. W lěće 1627 přińdźe pod šwedske knjejstwo a wot lěta 1721 słušeše k Ruskemu carstwu.
Drěstka
Drěstka (Zannichellia) je ród ze swójby dróstnicowych rostlinow (Potamogetonaceae).
Po někotrych žórłach so samostatnej swójbje drěstkowych rostlinow (Zannichelliaceae) přirjaduje.
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Gambija
thumb|left|Nutřkowne město Banjula z rěku Gambija w pozadku
Gambija ( The Gambia) je mały njewotwisny, husće wobsydleny stat při rěce ze samsnym mjenom w zapadnej Africe. Mjezuje na wšěch bokach ze Senegalom. Stolica je město Banjul, kotrež so blisko wuliwa rěki Gambije do Atlantiskeho oceana na zapadźe kraja namaka. Najwjetše město je pak Serekunda na druhim boku rěki. Gambija je najmjeńši afriski stat a něhdźe 480 km dołha, ale maksimalnje 50 km šěroka.
W Gambiji knježi tropiska klima ze suchim počasom wot nowembra hač do meje a dešćowym počasom mjez junijom a oktobrom. Najwyše městno kraja leži jenož 56 m nad mórskej hładźinu.
Błyšćata dróstnica
Błyšćata dróstnica je rostlina ze swójby dróstnicowych rostlinow (łaćonsce: Potamogeton x nitens, Potamogetonaceae).
Satka
thumb|left Satka je město w Ruskej federaciji. Leži w zapadnym předkraju Uralskich horin při rěce Bolšaja Satka w europskim dźělu Ruskeje w Čeljabinskej oblasći něhdźe 170 kilometrow wuchodnje Čeljabinska. Ma něhdźe 42 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1758 załožiło.
17. nowembra
17. nowembra abo '''17. nazymnika''' je 321. dźeń gregorianiskeje protyki (322. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 44 dnjow hač do kónca lěta.
Do 19. lětstotka
thumb|Ludwig XVIII., kral Francoskeje
19. lětstotk
thumb|Lise Meitner z Ottom Hahnom w laborje
1901–1950
thumb|US-ameriski režiser Martin Scorsese
20. lětstotk
thumb|upright=0.4|Auguste Rodin w lěće 1914 mini|upright=0.4|Korla Bohuwěr Šěca († 1938)
Wardenis
Wardenis ( Վարդենիս; do 1969 Basargečar/ Basarkeçər; Բասարգեչար; Wasakašen/ Բասարգեչար) je město w Armenskej.
Leži w prowincy Gecharkunik blisko Sewanskeho jězora něhdźe 170 kilometrow wuchodnje Jerjewana.
Ma něhdźe dwanaće tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w 9. lětstotku załožiło a ma wot lěta 1995 měšćanske prawa.
Ganges
Ganges (Sanskrit गंगा abo गङ्गा, Ganga) je wulka rěka w južnej Aziji a z přerěznym wotliwom wot 12.000 m³ na sekundu druha najwjetša rěka Indiskeje a Bangladeša. Wjace hač 2600 kilometrow dołha rěka wotwódnja runiny južnje Himalaje a sewjernje Dekkana, jednu z najhusćišo wobsydlenych kónčin na zemi, kaž tež južny bok tutych horin. Ganges je swjata rěka hinduwow, ale tež ćežko zanjerodźena z wotpłóčkami a škódnymi maćiznami.
W Bangladešu wutworitej Ganges a Brahmaputra při Bengalskim golfu ze 56.700 km² najwjetši rěčny delta na zemi, kotryž je nimale 300 kilometrow šěroki. Při Gangesu leži tež město Varanasi, kotrež je hinduwam swjate. Při promjenju Gangesa, rěce Hugli, leži milionowe město Kolkata.
Merzdorf
Němske mjeno Merzdorf maja wjacore sydlišća:
Palenc
mini|Palenc w superwikach
Jako palenc woznamjenja so družina alkoholiskich napojow, spirituozow, kotrež wobsahuja po płaćiwych předpisach Europskeje unije znajmjeńša 15 % alkohola (pola jejkoweho likera 14 %). Dobywanje alkoholiskeho zakłada stawa so přez destilaciju (palenje) přirodnych, kisanych rostlinskich wupłodow.
K najznaćišim palencam słušeja sliwowica, rum, wódka, whisky, gin a absint.
Wulkołopješkata wjerba
Wulkołopješkata wjerba (Salix appendiculata) je rostlina ze swójby wjerbowych rostlinow (Salicaceae).
Wopis
Wulkołopješkata wjerba je w lěću zeleny wulki kerk abo małki štom, kotryž docpěwa wysokosć wot 2 hač do 6 m. Jeje róst je šěroki. Skora je šěra a hładka. Jeje drjewo je hładke a nima pruskele.
Łopjena
Łopjena su wopak jejkojte, hładkokromne abo hrubje zubate a docpěwaja dołhosć wot 5 hač do 18 cm a šěrokosć wot hač do 5 cm. Často kroma je žołmata. Wone su na hornim boku nahe, ale na delnim boku su rozpjeršene kosmate. Pódlanske łopješka su wutrobojte hač jěrchenkojte.
Kćenja
Kćěje wot apryla hač do meje. Kćenja su dwudomnje rozdźělene a so bjezposrědnje před abo z łopjenami jewja. Micki su sedźace a docpěwaja dołhosć wot něhdźe 3 cm.
Kćenja so wot pčołkow a druhich, wopróšowacych překasanc wopytaja.
Symjenja
Symjenja njesu włosy a tohodla so móžeja wot wětra jara daloko rozšěrjuja.
Stejnišćo
Rosće w kerčinach z wysokich trajnych zelow, w alpinskich lěsach a na lawinowych smuhach. Ma radšo włóžne, čumpate hač kamjentne, zwjetša wapnite pódy na chódnych, powětrowłóžnych stejnišćach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Alpach, w Alpskim předkraju, w Jura, w balkanskich horinach rozšěrjena, při čimž we wysokosćach wot hač do 2100 m wustupuje. Ale tež je reliktowe jewjenje w Čornym lěsu a w Šumawje.
Hybridy
Wulkołopješkata wjerba často bastarduje z druhimi wjerbami, předewšěm z wšědnej wjerbu (Salix caprea).
John Lennon
thumb|John Lennon w lěće 1969 John Winston Lennon (* 9. oktobra 1940 w Liverpoolu; † 8. decembra 1980 w New Yorku) bě britiski rockowy hudźbnik, spěwar a komponist, kotryž hraješe mjez 1960 a 1970 pola skupiny The Beatles, kotruž bě sobu załožił. Po rozpušćenju skupiny započa wuspěšnu solowu karjeru. Nimo toho běše z awtorom wjacorych knihow a filmow kaž tež měrowy aktiwist.
Lennon bu w lěće 1980 wot psychisce choreho atentatnika Marka Davida Chapmana w New Yorku zatřěleny.
Martuni (Armenska)
thumb|left
Martuni ( Մարտունի) je město w Armenskej.
Leži w prowincy Gecharkunik blisko Sewanskeho jězora něhdźe 130 kilometrow wuchodnje Jerjewana.
Ma něhdźe dwanaće tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1930 załožiło a ma wot lěta 1995 měšćanske prawa.
Münster
Münster (westfalsce Mönster) je bjezwokrjesne wulkoměsto na zapadźe Němskeje a zarjadniske sydło knježerstwoweho wobwoda. Je z něhdźe 300.000 wobydlerjemi dźesate najwjetše město Sewjerorynsko-Westfalskeje a steji zdobom na 20. městnje najwjetšich městow Němskeje.
Město leži na sewjeru zwjazkoweho kraja při rěce Aa mjez Dortmundom a Osnabrückom a je hospodarske srjedźišćo Münsterlanda.
Měšćanske mjeno pochadźa wot łaćonskeho słowa monasterium („klóšter“). Hižo z lěta 799 je město tež biskopske sydło. W lěće 1648 skónčichu tu z Westfalskim měrom Třicećilětnu wójnu. Wot 1815 do 1946 bě Münster ze stolicu pruskeje prowincy Westfalskeje. Wot lěta 1915 ma status wulkoměsta a 2014 překroči prěni raz hranicu 300.000 wobydlerjow. Něhdźe połojca wobydlerstwa je katolska.
Z něhdźe 55.000 studentami słuša Münster k najwjetšim uniwersitnym městam Němskeje. Je nimo toho sydło wustawoweho sudnistwa a wyšeho zarjadniskeho sudnistwa Sewjerorynsko-Westfalskeje. Město je zdobom znate jako skutkowanišćo telewizneje serije Tatort.
Dróstnicowe rostliny
Wobsahuje sćěhowace rody:
Společnost přátel Lužice
Společnost přátel Lužice (hornjoserbsce po słowje Towarstwo přećelow Łužicy, oficielnje Towarstwo přećelow Serbow) je čěske towarstwo, kotrež so zasadźuje za zajimy Łužiskich Serbow a šěri wědu wo Serbach, jich rěči a kulturje w susodnym kraju. Wone bu w lěće 1907 załožene jako Čěsko-serbske towarstwo Adolf Černý.
Jeje sydło nadeńdźe so w twarjenju něhdyšeho Serbskeho seminara na Praskej Małej stronje. Tuchwilny předsyda je Lukáš Novosad. SPL wuda měsačnik Česko-lužický věstník a wobhospodarja Hórnikowu knihownju w seminarskim twarjenju.
Polnica
Polnica ( Polnice, Polenz) je prawy a dlěši přitok Lachsbacha w sewjernym dźělu Połobskich pěskowčin w Sakskej.
Běh
Blisko městačka Hohnstein wopušći rěčka pasmo łužiskeho zornowca a docpě Połobski pěskowc. Podoba doliny so naraz přeměni wot za zornowcowe krajiny typiskeje formy V do na kanjon podobneje wudrjeńcy z runopadnymi skalnymi sćěnami.
Po 31,3 kilometrach so Polnica blisko Porschdorfa ze Zebnicu do Lachsbacha zjednoći, kotryž so po dalšich třoch kilometrach do Łobja wuliwa.
Přiroda
Horni dźěl doliny steji jako Polenztal pod krajinowym škitom, mjeztym zo słuša delni běh z wudrjeńcu do Narodneho parka Sakska Šwica.
W Polnicy je wot 1990tych lětach nimo pstruhi tež łosos znowa žiwy.
Čorna póda
Čorna zemja, je pódowy typ, kotryž pod wěstymi wuměnjenjemi na wapnojtych, wólnych materialijach, kaž na přikład hlininje nastawa. Tutón pódowy typ je w stepowym pasu sewjerneje połkule daloko rozšěrjeny a liči k najpłódnišim zemjam swěta. Su tež składźišća w srjedźnej Europje. Mjeno "čorna zemja" přińdźe wot hłubokočorneje hornjeje zemje, kotraž je přez wysoki wobstatk na humusu barbjena. Čorna zemja zastopnjuje so jako dźěl klasy T (Schwarzerde) a ma skrótšenku TT. mini|Čorna póda
Pódowy profil
Pódowy profil Čorneje zemje je wosebity typ pódy, kotryž jewi so w srjedźnej a wuchodnej Europje předewšěm w Ruskej, Ukrainje a Běłoruskej. Jedna so tu wo humus bohatu, płódnu worštu, kotraž wobsteji z humusoweje hliny, zwuka a pěska a zwjetša hač k hłubokosći 40-60 cm saha.
Nastaće Čorneje zemje ma so na dołhe časowe wobłuki přirodneho tworjenja pódy a přetworjenja wróćo wjesć, při čimž předewšěm organiski material kaž zbytki rostlin a zwěrjeće ekskrementy pódu nabohaćeja a zhusća. Přez wysoki podźěl humusa a hliny maja tute pódy wosebje dobru kapacitu składowanja wody a wutkow, štož čini je za ratarstwo a plahowanje rostlinow jara atraktiwnu.
Charakteristiske přiznamjo Čorneje zemje je ćmowa barba, kotraž hodźi so na wysoki podźěl na humusu wróćo wjesć. Tutón humus přijimuje swěcu a ćopłotu a wotedawa ju pomału zaso, přez čož runostajny přeběh pódy nastanje, kiž je za wuwiwanje rostlinow z lěpšinu.
Pódowy profil Čorneje zemje pak njeje jenož swojich přihódnych pódniskich kajkosćow za ratarstwo zajimawy, ale tež za pódnowědu a geowědomosće. Jedna so při tym wo wosebity přikład za wutworjenje a wuwiće pódy, kotryž dawa wotkryće wo wliwje klimy, wegetacije a čłowjeskich aktiwitow na wutworjenje pódy.
Wuměnjenja nastaća
Nastaće čorneje zemje je kompleksny proces, při kotrymž hraja wjacore faktory rólu. Tutón pódowy typ twori so na wapno bohatych wólnych materialijach kaž hlinow a je jedna z najpłódnišich pódow po cyłym swěće. Zo by so čorna zemja wutworiła, je dosahaca włóžnota trěbna, kotraž zemju włóžnje, ale njeje tak wysoka, zo spadnje. Pódowa aktiwita, kajkaž so přez dźěławosć zwěrjatow abo wliw wody a wětřika produkuje, ma tohorunja wulki wuznam. Nastaće čorneje zemje je tež na wěste klimatiske wuměnjenja wjazane, kajkež wone w suchich, kontinentalnych klimatach knježa. Dosć dołha doba je tohorunja trěbna, zo by organisku maćiznu w pódźe produkowała, zrawiła a so zhusćiła. Hdyž wšitke tute faktory optimalnje hromadźe skutkuja, móže płódna póda nastać, kotraž ma za ratarsku produkciju wulki wuznam.
Procesy nastaća
Nastaće čorneje zemje je kompleksny přirodny proces, kotryž so přez kopicu faktorow postaja. Tutón pódowy typ je jedna z najpłódnišich pódow po cyłym swěće a móže pod wěstymi wuměnjenjemi na wapno bohatych mjelnjenskich materialijach kaž hlininje nastać.
Prěnje wuměnjenje za nastaće čorneje zemje je dosahaca włóžnota. To woznamjenja, zo dyrbi póda włóžna dosć być, zo by proces wudobywanja pódy a tworjenja pódy podpěrał, ale nic tak włóžna, zo spadnje. Tuta włóžnota móže so přez dešć abo přez přistup dnowneje wody poskićeć.
Dalši wažny faktor za nastaće čorneje zemje je aktiwita pódy, kotraž so přez skutkowanje zwěrjatow, kaž wudźenkow a druhich wobydlerjow pódy, kaž tež přez wliw wody a wětřika produkuje. Tuta aktiwita pomha, pódu změšeć a organiske maćizny roztworić.
Třeći wažny element za nastaće čorneje zemje je klima. Čorna zemja nastawa w suchich, kontinentalnych klimatach, kotrež su za dołhe časowe doby suche a ćopłe. Tute wuměnjenja podpěruja proces wudobywanja pódy a tworjenja pódy, z tym zo přinošuja k tomu, zo móža organiske maćizny spěšnišo wottwarjeć a zrawić.
Wšako trjeba chwile, zo by čornu zemju wutworił. Móže lětdźesatki abo samo lětstotki trać, dóniž so dosć organiskich maćiznow produkuje, zrawi a zhusći, zo by so płódna póda wutworiła.
Kajkosće pódy
Čorna zemja je najpłódniša póda swěta, kotraž je přez swoje wosebite kajkosće wuznamjenjena. Jeje hłubokočorna barba hodźi so na wysoki wobstatk humusa w hornjej zemi wróćo zwjesć a je wažny indikator za płódnosć pódy. Wysoke wobstatki dusyka, fosfora a kaliuma činja čornu pódu k idealnej pódźe za ratarstwo. Husta a drjebjata pódowa struktura zmóžnja rostlinam, hłuboko do pódy korjenjeć a wutki a włóžnotu přiwzać. Wuběrna kmanosć składowanja wody ma za ratarsku produkciju rozsudny wuznam, dokelž zmóžnja rostliny, tež w suchich časach dosć włóžnoty přiwzać. PH-hódnota čorneje zemje je neutralna hač lochce alkaliska, štož je za wjetšinu rostlinow optimalne a jim zmóžnja, wutki z pódy přiwzać a wužiwać. Skrótka prajene, kajkosće čorneje pjeršće činja ju k drohotnemu a produktiwnemu pódowemu typej.
Wužiwanje pódy
Čorna zemja so dla swojeje wysokeje płódnosće pódy a wutkow w ratarstwje daloko wužiwa. Je to jedna z najlěpšich pódow za rólnisku produkciju, wosebje za žito, kukuricu, soju a druhe ratarske rostliny. Husta zemska struktura a wuběrna kmanosć składowanja wody zmóžnja rostlinam hłuboko korjenjeć a włóžnotu a wutki přiwzać. Neutralne do lochce alkaliske pódowe wuměnjenja a wysoki wobstatk wutkow spěchuja rozrost rostlinow a přinošuja tak k wysokemu wunoškej žnjow.
Nimo toho wužiwa so čorna póda tež w lěsnistwje, dokelž hodźi so tež za plahowanje štomow a kerkow. Wysoki wobstatk humusa a dobra zamóžnosć składowanja wody přinošujetej k rozrostej a strowoće drjewinow.
Valmiera
thumb|left thumb|right|Rěka Gauja Valmiera (historiske němske mjeno – Wolmar) je město na sewjeru Letiskeje. Je zarjadniske sydło Valkskeho wobwoda.
Leži při rěce Gauja něhdźe 100 kilometrow sewjerozapadnje Rigi.
Ma něhdźe 25 tysac wobydlerjow.
Augsburg
Augsburg je wulkoměsto na juhu Němskeje. Je z nimale 300.000 wobydlerjemi po Mnichowje a Nürnbergu třeće najwjetše město Bayerskeje a steji zdobom na 23. městnje najwjetšich městow Němskeje.
Uniwersitne město leži něhdźe 70 km sewjerozapadnje krajneje stolicy Mnichowa při rěkach Lech, Wertach a Singold a je sydło knježerstwoweho wobwoda Šwabska. Wone je so w lěće 15 do Chr. jako romske wojerske lěhwo Augusta Vindelicorum załožiło a po romskim kejžorje Augustusu pomjenowało a słuša tuž k najstaršim městam Němskeje. Bě prawdźepodobnje hižo w 5. lětstotku sydło biskopa. W 13. lětstotku sta so ze swobodnym mócnarstwowym městom a steješe pod mócnym knježerstwom bohatych překupcowych swójbow.
Augsburg je jeničke němske město ze swójskim statnym swjatkom, Augsburgskim měrowym swjedźenjom, kotryž so přeco 8. awgusta swjeći.
Rakojdy
Rakojdy ( Rackel) su wjes we wuchodźe hornjołužiskeho wokrjesa Budyšin. Pućowc słuša ke gmejnje Malešecy a leži 152 m nad mórskej hładźinu na mjezy hornjołužiskeje nižiny při Lubaće. Hač do lěta 1974 běše samostatna gmejna z wjesnymaj dźělomaj Brězecy (wot 1936) a Skanecy (wot 1957).
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako knježe sydło Johannesa de Rakil je z lěta 1331. W Rakojdach su hišće někotre stare chěže ze stołom, kaž běchu něhdy typiske za Hornju Łužicu.
Wobydlerstwo a rěč
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 294 wobydlerjow, mjez nimi 282 Serbow (96 %). Arnošt Černik zwěsći 1956 hišće serbski podźěl wobydlerstwa wot 67,4 %. Ewangelscy Rakojdźenjo přisłušachu přez lětstotki Hrodźišćanskej wosadźe, buchu pak pozdźišo do blišeje Bartskeje přefarowani.
Po ludličenju w lěće 2011 bydlachu we wsy 248 wobydlerjow w přerěznej starobje wot 43,9 lět (Sakska: 46,4).
Chošćowc
Wopis
Chošćowc je w lěću zeleny kerk, docpěje wysokosć wot 1 hač do 2 m. Jeho hałuzy su hranite, prutojte a zwjetša zrunane. Młode hałuzy su tróšku židźane kosmate, pozdźišo nahe.
Łopjena
Měnjate łopjena su třiličbnje pjerite. Łopješka su owalno-lancetojte, přilěhawje kosmate a docpěja dołhosć wot něhdźe 1 cm.
Kćenja
Wón kćěje wot meje hač do junija (julija). Kćenja su złotožołte, steja na 1 cm dołhich stołpikach po jednym abo po dwěmaj w łopjenowych rozporach a docpěja dołhosć wot hač do 2,5 cm. Jich kćenjowe łopješka su 4 cm dołhe, płone, na kromje kosmate, hewak nahe. Próškowe łopješka su kaž časnikowe pjera zakulene.
Płody
Płody su wopłonjene łušćiny, kotrež docpěja dołhosć wot hač do 5 cm. Jeli zrałe su čorne.
Stejnišćo
Wón rosće na holach, lěsowych zahonach, pod kerčinami a na nadróžnych kromach. Nimo toho wón so wostaji wapno.
Rozšěrjenje
Chošćowc je w zapadnej, južnej a srjedźnej Europje rozšěrjeny. We wuchodźe a sewjerje su rědki, dokelž wón ma mału twjerdosć přećiwo mrózej.
Wužiwanje
Prjedy jeho hałuzy buchu za wjazanje chošćow wužiwane.
Chorhoj republiki Komi
thumb|200px|right|Nětniša oficialna chorhoj Komijoweje Republiki Chorhoj republiki Komi je oficialny statny symbol teje republiki, subjekta Ruskeje federacije. Tuchwilna chorhoj bu akceptowana dnja 17. decembra 1997. Wona je horicontalna módro-zeleno-čerwjena trikolora. Proporcija chorhoje je 2:3.
Stawizny chorhoje
Po poslednjej modifikaciji statneje chorhoje Komijoweje Sowjetskeje Socialistiskeje Republiki wupadaše wona runje kaž chorhoj RSFSR z přidatnym napismom Komi ASSR w hornim lěwym dźělu.
Prěnja chorhoj po-sowjetskeje Komijoweje republiki bě po zakonju akceptowana 27. nowembra 1991. Jeje proporcija bě 1:2.
Tuchwilna chorhoj bu prěnjotnje naćisnjena w lěće 1917 jako baškirska narodna chorhoj a planowachu ju znowa zawjesć jako chorhoj republiki Baškirskeje. Parlament Republiki Komi akceptowaše ju pak tři měsacy do baškirskeho parlamenta, čehoždla dyrbješe sej Baškirska druhu wariantu trikolory wubrać (slěd barbow je hinaši).
Nowe Spytecy
Stawizny
Sydlišćo nasta jako wutwar Spytečanskeho ryćerkubła. W lěće 1777 bydlachu tu štyrjo chěžkarjo; 1875 mějachu Nowe Spytecy hižo 80 wobydlerjow. Serbsce rěčeše so tu hišće hač do prěnjeje połojcy 20. lětstotka.
mini|center|upright=1.7|Powětrowy wobraz Nowych Spytec (2018)
Šěromódra wjerba
Wopis
Šěromódra wjerba je w lěću zeleny kerk, kotryž docpěwa wysokosć wot rědko wjace hač 1 m. Wurostki su dołho židźane jasnošěrje kosmate. Hałuzy su pozdźišo nahe a błyšćace brune.
Łopjena
Stołpikate łopjena su lancetojte, na woběmaj kóncomaj wótre, hładkokromne, na woběmaj bokomaj židźane hač běłpjelsćojće kosmate a docpěwaja dołhosć wot 3 hač do 8 cm. Na hornim boku su mutnje zelene, ale na delnim boku su módrojte.
Kćenja
Kćěje wot junija hač do julija. Kćenja su dwudomnje rozdźělene. Micki su husto kosmate, so z łopjenami jewja a docpěwaja dołhosć wot 2 hač do 5 cm.
Stejnišćo
Ma radšo tymjenjate, pěskowe abo skalne pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w tundrowych regionach Europy, sewjerneje Ameriki a sewjerneje Azije rozšěrjena, ale tež w Islandskej a Grönlandskej wustupuje.
Wulka Nydej
Wulka Nydej (druhdy jenož Nydej; Groß Neida) je hornjołužiska wjes, kotraž słuša wot lěta 1960 do Wojerec.
Geografija
Wjeska je po formje dróhowc z burskimi statokami na woběmaj bokomaj puća a nadeńdźe so něhdźe dwaj kilometraj južnje Wojerowskeho stareho města při prawym brjoze Čorneho Halštrowa. Susodne wsy su Ćisk na wuchodźe, Spale na juhowuchodźe, Němcy na zapadźe a Mała Nydej na sewjerozapadźe.
Stawizny
mini|left|Stary měznik mjez Nydźanskimi a [[Čorny Chołmc|Čornochołmčanskimi zahonami]] Sydlišćo naspomni so k prěnjemu razej w lěće 1401 jako Neyt. Ležownostne knjejstwo wukonješe w lěće 1568 Wojerowske stawowe knjejstwo, w 17. a 18. lětstotku pak Wojerowska měšćanska rada. Tež cyrkwinsce słuša Wulka Nydej do Wojerec.
Pod nacionalsocialistiskim knjejstwom přemjenowachu wjes w lěće 1936 na Groß Weidau, dokelž zdaše so dotalne mjeno přesłowjanske, byrnjež prawdźepodobnje němskeho pochada było.
Hač do lěta 1947 bě Wulka Nydej samostatna gmejna z wjesnym dźělom Mała Nydej, kotraž dósta w tutym lěće mjeno mjeńšeho wjesneho dźěla. W běhu wutwara Wojerec do industrijneho města buštej wobě wsy 1960 zagmejnowanej.
Wot 1908 do 1973 wjedźeše stara železniska čara Budyšin–Wojerecy bjezposrědnje přez Wulku Nydej, při čimž wjeska sama žanoho zastanišća njeměješe.
Wobydlerstwo
W lěće 1825 měješe Wulka Nydej 116 wobydlerjow. Po statistice Arnošta Muki běchu srjedź 1880tych lět wot cyłkownje 258 Nydźanow 255 Serbow a jenož třo Němcy. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1955 serbskorěčny podźěl ludnosće gmejny Mała Nydej wot hišće 39,5 %. Ličba wobydlerstwa bě so dla spěšneho rozrosta bliskich Wojerec mjeztym na wjace hač tysac štworiła.
Bjedrich II.
Bjedrich II. je mjeno slědowacych knježićelow:
Sim
thumb|left Sim je městačko w Ruskej federaciji. Leži w zapadnym předkraju Uralskich horin při rěce Sim w europskim dźělu Ruskeje w Čeljabinskej oblasći něhdźe 290 kilometrow wuchodnje Čeljabinska. Ma něhdźe 13 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1759 jako Simskij zawod załožiło a ma wot lěta 1942 měšćanske prawa.