cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Iglu
thumb|Wulki Iglu (Kinngait na južnym pobrjoze [[Baffin-kupa|Baffin-kupy)]] Iglu je stajny, ze sněha wobstejacy domčk. Inuktitutowe słowo „Iglu“, časćišo „Illu“, woznamjenja powšitkownje „bydlenje“ a wopřijima sněhowy dom, Qarmaq, stan u. ä. Jako bydlenje je iglu wot 1950. lětow wusłužił. Hač na mało wuwzaćow bydla Inuity dźensa w sydlenskich domach a za čas zymskich přebytkow na wsach w drjewowych hětach (tak mjenowane „Cabins“). Najskerje su samo wjele hač połojcow něhdźe 100.000 w Kanadźe a Grönlandskej bydlacych Inuitow hišće nihdy w igluwje spali, a iglu hižo dołho njemóže kóždy Inuk twarić. Inuity wužiwaja iglu dźensnišo zwjetša jako škitnu hětu, jeli woni so, na přikład za čas hońtwjerskeho wulěta, wot nahłych přeměnow wjedra přesłapjuja. Tutón w Arktisy přeco hišće wažny zaměr je tež přičina za to, zo twarjenje iglujow so hač do dokładneho stopjenja tež w šuli wuči. W někotrych sydlišćach, na př. Pond Inlet, so přenocowanje w igluwje jako turistisku atrakciju poskićuje. thumb|Nutřkowne igluwa W nutřkowneho su z Arktisowych wobydlerjow dospołnje přijomne ćopłotowe wuměnjenje, dokelž sněh jako dobry ćopłotowy izolator skutkuje. Jako normalnje płaća temperatury wokoło mjerznjenskeho dypka; na wyšo hač zachodoweho wobłuka ležacy městnje k spanju so dla horje postupowaceho ćopłeho powětra samo plusowe stopjenja dosahuja. Přirunajo z wonkownymi temperaturami móže dospołnje 50 stopjenjow diferency być; tak su na přikład při wonkownej temperaturje wot -46° C -6° C na pódowej wysokosći (spanski spódk) a samo +4° C na ramjenjowej wysokosći móžne. Ćopłotowe žórła kaž čłowjekowa ćělna ćopłota a něhdy Qulliq, dźensnišo na přikład Coleman-warjak hodźa so dospołnje +5° C dosahnyć. Wyše temperatury dowjedu wšak k roztawanju sněha a k přemokowanju wobydlerjow.
Twarjenje igluwa
thumb|Twarjenje igluwa z sněhowym nožom w [[Cape Dorset (na juhozapadnym pobrjoze Baffin-kupy)]] thumb|Demonstracija twarjenja igluwa před šulerjow w [[Cape Dorset (na juhozapadnym pobrjoze Baffin-kupy)]]
Steinitz
Steinitz je němske mjeno slědowaceju wsow:
Iglu
Twarjenje igluwa
Hdy po wjedrowych wobstejnosćach, akutnych potrěbnosćach abo tež lokalnych zwučenosćach so wšelaki techniki za twarjenje igluwa nałožuja:
Masiwne twarjenske wašnje
Za stabilny iglu so sněhowe bloki potrjebuja, kotrež so z sněhowym nožom abo sněhowej piłu w njeposrědnjej bliskosći planowaneho twarnišća ze sněhoweho wodźěća wurězuja. Wone dyrbja něhdźe 40 cm wysoke, 60 cm šěroke, 50 cm hłuboke a přidatnje nakósne być, zo by koła sněhowych blokow horje přeco wušo nastanja a kupolu formowałe. Za to je jenož cyle dokładna sněhowa družina přihódna, čehoždla so tajkele igluwy nic kóždy čas natwarić móžeja. Bloki so za sobu w so sćeńšacej spirali nastapluja a z sněhowym nožom přihódnje přirězuja. Přeměr so tak stajnje pomjeńšuje, doniž kupola zawrjena je. Skónčnje so jedne abo dwě woknje z jasnych lodowych platach (na př. lodowe kuski z bliskeho jězora) zatwarjujetej, zo by nutřkowne tróšku rozswětlowało. Po dokónčenju so zachodowy wobłuk jako wětrowy a zymowy škit wury a z sněhowymi blokami přepina.
Spiralne twarjenske wašnje
thumb|left|Twarjenje igluwa po spiralnym wašnju Wone so wužiwa, jeli bjez wjele nałoženja chětře škitne twarjenje natwarić měło. Na rozdźěl wot masiwneho twarjenskeho wašnja dyrbi to tołstosć sněhoweje murje wot něhdźe. 15 cm dosahać, k čemuž so sněhowe cyhele w postupowacej spirali hromadźe připrěwaja. Wažnje je při tym, zo wobaj delnjej róžkaj na spody toho ležacym rjedźe ale tež horni róžk na předchadnym sněhowym cyhelu derje leži. Jako wukónc so cyhel nad dźěru leži a přez přirězowanje nutř pasuje.
Druhe typy igluwow
thumb|left|Sněhowy dom we Finlandskej
Zwjazkowa dróha 156
Zwjazkowa dróha 156 (němsce Bundesstraße 156, skrótšenka B 156) je zwjazkowa dróha w Braniborskej a Sakskej. Wona wjedźe wot Ranja při zwjazkowej dróze 169, přez Bluń, Čornu Pumpu, Grodk, Cersk, Krušwicu a Běłu Wodu do Budyšina. Dróha je něhdźe 82 km dołha.
Alpska barčija
Alpska barčija je rostlina ze swójby trudownikowych rostlinow (łaćonsce: Bartsia alpina, Scrophulariaceae).
Wšelakozubičkaty hłohonc
Wšelakozubičkaty hłohonc (Crataegus x subsphaericea) je štom ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Klóšter Porta Coeli (Morawa)
Klóšter Porta coelis ( Njebjeske wrota, Brána nebes,  Kloster Himmelspforte) je cistercienski klóšter w čěskim měsće Tišnovje na Morawje. Je so w lěće 1230 wot kralowny Konstancy z Wuherskeje załožił. Klóšter Marijiny doł we Łužicy kupi Porta Coeli dnja 26. junija 1861 za 180.000 złotych. Dnja 19. meje 1901 poswjeći so nowa cyrkej wot biskopa Bauera z Brna. W lěće 1950 so zawrě a 1990 zaso wobnowi.
Poslednja abatisa Annuntiata Bělkenc bě serbskeho pochada a wumrě w lěće 2003. Konwent založi 1915 klóštersku šulu za domjacnosć, kotraž bě jako jenička w Rakusko-Wuherskej tež serbskim dźowkam-kubłarkam přistupna.
Zažny porstnik
Zažny porstnik (Potentilla praecox) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Kamjenej
Kamjenej je pomjenowanje:
Čerwjeny januškowc
Dalše serbske mjena su pyrička, čerwjeny janski jahodowc. Jeho płód je janowka, čerwjena janska jahodka a swjatojanske jahodki.
Wopis
Čerwjeny januškowc je zrunany, kerčinaty, w lěće zeleny nanophanerophyt bjez kałačow, kotryž wysokosć wot 1 hač do 2 metrow docpěje. Młode wurostki su lochko kosmate a ze žałzami wobsadźene. Skora staršich hałuzow je čerwjeno-bruna hač šěro-čorna. Pupki su jejoformowe a maja čumpate pupkowe šupizny.
Kćenja
Kćěje wot apryla hač meje. Kćenja su dwusplažne, nazeleń žołte abo tež čerwjenojte barbjene a po štyrjoch hač wosmych w na spočatku zrunanych, pozdźišo jako wobłuk dele wisacych kićach rjadowane. Keluchowy bónčk je kołoformowje rozšěrjeny. W jeho nutřkownym je pjećróžkata, wuhorbjena rynka. Keluškowe łopješka su hołe, zelenkojte abo nabruń čerwjene barbjene, zdźěla čerwjenje dypkate, łopatkowe a někak dwójce tak dołhe kaž žołtojte krónowe łopješka. Próšnikowe połojcy su přez podlěšenu prochowu nitku dźělene a lochko rozpěrane.
Jahody
Jahody maja přeměr wot 6 hač 7 milimetrow, su kulojte, čerwjene abo běłe, druhdy tež róžojte, transparentne a wobsahuje mnoholičbne symjenja. Płód je jědźny, brěčkaty a ma aromatiski, kisałkojty słód. Wone wot junija dozrawja.
Někotre sorty maja žołtojte abo nazeleń běłe jahody.
Genetika
Chromozomowa ličba je n = 8.
Synonymy
Dalše wědomostne mjena su
Wužiwanje
Zrałe płody čerwjeneho januškowca so za wujuškowanje a přihotowanje marmelady a pudinga wužiwaja abo syrje jědźa.
2. meje
2. meje abo '''2. róžownika''' je 122. dźeń gregorianiskeje protyki (123. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 243 dnjow hač do kónca lěta.
Wumrěće
mini|upright=0.4|[[Lubina Holanec]]
Staryj Oskol
thumb|left Staryj Oskol je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Bjelgorod. Ma něhdźe 221 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1593 jako wjes Ust-Ublinskij Ostrožek załožiło a ma wot lěta 1596 měšćanske prawa.
Švenčionėliai
Švenčionėliai je městačko w Švenčionyskim rajonje Vilniuskeho wobwoda w Litawskej.
Leži při rěce Žeimena něhdźe 10 kilometrow zapadnje Švenčionysa.
Ma něhdźe pjeć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1861 załožiło a ma wot lěta 1920 měšćanske prawa.
Gusinoozjorsk
thumb|left Gusinoozjorsk ( Гусиноозёрск; ; do 1953 – Šachty/ Шахты) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w republice Burjatskej něhdźe 110 kilometrow juhozapadnje Ulan-Ude.
Ma něhdźe 23 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1939 załožiło a ma wot lěta 1953 měšćanske prawa.
Bermuda
Bermuda je zamórski teritorij Zjednoćeneho kralestwa w Atlantiskim oceanje, kotryž wobsteji z Bermudaskich kupow a leži něhdźe tysac kilometrow před brjohom Zjednoćenych statow.
Dla niskich dawkow je Bermuda wuznamne finančne stejišćo a steji na čornej lisćinje dawkowych oazow Europskeje unije.
Geografija
Skupina kupow wobsteji z něhdźe 360 koralowych kupow, z kotrychž su pak jenož 20 wobsydlene. Najwjetša kupa je z 39,3 km² Grand Bermuda. Najwyši dypk kraja je 79 metrow wysoka hórka Town Hill. Kupy su wobdaty wot tropiskich koralowych rifow, kotrež su najsewjerniše na swěće.
Na kupach knježi włóžna subtropiska klima z přerěznymi temperaturami wot 16,5° C w februarje a 26,4° C w awgusće. W nazymje su kupy husto potrjechene wot hurrikanow.
Stawizny
Bermuda je so w lěće 1503 wot Španičana Juan de Bermúdez wotkryło, kiž pak tule strašnych rifow dla njepřistawi. Na karće z lěta 1511 rěkaše kupa potom hižo po swojim wotkryjerju Bermuda.
Prěni – njedobrowólni – sydlerjo běchu 150 jendźelskich kolonistow, kiž dyrbjachu tule wichora dla dnja 28. julija 1609 přistawić. Skupina 150 Jendźelčanow wosta dźesać měsacow na Bermudźe, doniž njeběchu z powostankow swojeje łódźe Sea Venture dwě nowej łódźi twarili, z kotrymajž móžachu ze swojej jězbu dale do Virginije pokročić. Jich rozprawa wo kupje wjedźeše k tomu, zo předa kral Jakub I. prawo na kupy w lěće 1615 na Bermuda Company. Hižo 1612 bě 60 britiskich kolonistow załožiło sydlišćo Saint George’s. Po wutworjenju prěnjeho knježerstwa w lěće 1620 sta so Bermuda ze samostatnej britiskej koloniju.
W lěće 1790 załožene a centralnje połožene sydlišćo Hamilton sta so 1815 ze stolicu kolonije. Po britiskej poražce w Ameriskej wójnje wo njewotwisnosć njeměješe Zjednoćene kralestwo wot lěta 1783 hižo žane namórske zepěranišćo mjez Nowej Šotiskej a španiskej Floridu, tak zo wuwiwaše so Bermuda k najwažnišemu stejišću britiskeje mariny w zapadnej hemisferje. Za čas Druheje swětoweje wójny mějachu tež Zjednoćene staty dwě zepěranišći na kupach.
1995 začinichu Zjednoćene staty, Zjednoćene kralestwo a Kanada swoje bazy na Bermudźe.
Politika
Wot lěta 1968 ma Bermuda swójsku wustawu; połna njewotwisnosć bu pak w referendumje lěta 1995 wotpokazana. Britiske knježerstwo w Londonje je hłownje přisłušne za wonkownu a zakitowansku politiku, hewak je Bermuda awtonomna. 1620 załoženy parlament je pjaty najstarši na swěće a jenički, kotryž je w tutej dobje bjez přestawki dźěłał.
Němsko-hornjoserbska lisćina městnych mjenow
thumb|Dwurěčna wjesna tafla
Ljachawičy
thumb|left
Ljachawičy su město w Brestskej oblasći w Běłoruskej a zarjadniske sydło Ljachawičskeho rajona.
Němsko-hornjoserbska lisćina městnych mjenow
Městna, kotrež so (dźensa) zwonka serbskeho sydlenskeho ruma namakaja, pokazaja so kursiwnje.
Ljachawičy
Leža při rěce Wjedzma něhdźe 200 kilometrow sewjerowuchodnje Bresta.
Sydlišćo je so w lěće 1572 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1931 měšćanske prawa. Mjez 1921 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Lenowa motawa
Lenowa motawa (Lolium remotum) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae). Dalše serbske ludowe mjeno je ščanka.
Zarajsk
Zarajsk je město ze 24.000 wobydlerjemi w ruskej oblasći Moskwa.
Leži při rěce Osjotr něhdźe 145 kilometrow juhowuchodnje Moskwy.
Sydlišćo je so w 12. lětstotku załožiło a ma wot lěta 1778 měšćanske prawa.
Błahoč
Błahoč (Araucaria heterophylla) je štom z roda arawkarijow (Araucaria) znutřka swójby arawkarijowych rostlinow (Araucariaceae).
Jabłońc
Jabłońc ( Gablenz) je hornjołužiska gmejna na sewjeru sakskeho wokrjesa Zhorjelc, při braniborskej hranicu. Leži 138 m nad mórskej hładźinu a ma wokoło 1800 wobydlerjow.
Gmejna słuša oficielnje do serbskeho sydlenskeho ruma.
Geografija
Jabłońc nadeńdźe so w lěsojtej krajinje Mužakowskeje hole. Susodne gmejny su Jemjelica-Źěwink (wokrjes Sprjewja-Nysa) na sewjeru, Mužakow a Krušwica na wuchodźe, Běła Woda na juhu a Dźěwin na zapadźe.
Přez wjes ćeče rěčka Radošnica (Räderschnitza), kotraž so pola Mužakowa do Nysy wuliwa.
Stawizny
Wjes naspomni so prěni raz w lěće 1268 jako Gabelenze a słušeše přez lětstotki jako wudwór k Mužakowskemu stawowemu knjejstwu. Hižo wokoło lěta 1500 steješe tu farska cyrkej.
Wobydlerstwo a rěč
Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy 755 wot cyłkownje 793 Jabłońčanow serbsce (95 %). Njehladajo na to chodźachu w cyłej wosadźe 740 wosadnych k němskej a jenož 371 k serbskej spowědźi. Hač do smjerće fararja Alwina Konika w lěće 1876 so w Jabłońcu tež serbsce prědowaše. Po tym měješe wosada němskeho fararja, kotryž pak Jabłońc dla falowacych rěčnych kmanosćow zaso wopušći. Wšitke pačerske dźěći lěta 1884 běchu hižo němske.
Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 57 (Zhorjelc 1) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).
Turka (Ukraina)
thumb|left|Napohlad města
Turka je městačko w Lwówskej oblasći na zapadnej Ukrainje, při pólskej hranicy. Leži w Karpatach w historiskej Galiciskej něhdźe 105 kilometrow juhozapadnje Lwowa a něhdźe 115 kilometrow sewjerowuchodnje Užhoroda.
Sydlišćo je so w lěće 1431 prěni raz naspomniło. Wot lěta 1730 měšćanske prawa. Mjez 1918 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Pius IX.
thumb|Bamž Pius IX. w lěće 1871
Pius IX. (z byrgarskim mjenom Giovanni Maria Mastai-Ferretti; * 13. róžownika 1792 w Senigallia, Cyrkwinski stat; † 7. małeho róžka 1878 w Romje) bě italski duchowny – mj. dr. arcybiskop w Spoleto – a bu 16. smažnika 1846 jako naslědnik Hrjehorja XVI. za 254. bamža romsko-katolskeje cyrkwje wuzwoleny. Jeho pontifikat traješe nimale 32 lět a bě tuž najdlěši w stawiznach romsko-katolskeje cyrkwje.
Jemu slědowaše Vincenzo Gioacchino Pecci jako bamž Leo XIII. W lěće 2000 bu Pius IX. wot Jana Pawoła II. zbóžnoprajeny.
Wojerecy
thumb|left|Wojerowske torhošćo
Wojerecy ( Wórjejce, Hoyerswerda) su wulke wokrjesne město w sewjeru sakskeho wokrjesa Budyšin a po wobydlerstwje třeće najwjetše město Hornjeje Łužicy. Leža při Čornym Halštrowje na južnej kromje Łužiskeje jězoriny.
Město słuša do připóznateho sydlenskeho ruma Serbow w Sakskej.
Stawizny
mini|left|Wojerowski hród Sydlišćo na tutym městnje wobsteješe prawdźepodobnje wot 12. lětstotka. We wopismje Mišnjanskeho biskopstwa z lěta 1225 naspomni so cyrkej we Wojerecach. W lěće 1423 dóstachu Wojerecy měšćanske prawa, wostachu pak hač do 1950tych lět małe krajne město bjez nadregionalneho wuznama. Hakle ze zahajenjom wudobywanja brunicy w srjedźnej Łužicy bu město po planje wutwarjene a přirosće wot někak 10.000 wobydlerjow w lěće 1956 na wjace hač 71.000 w lěće 1981. Po přewróće a kóncu brunicy zhubichu Wojerecy swoju centralnu rólu we Łužiskim brunicowych rewěrje a ličba wobydlerstwa so w jenož 25 lětach zaso połojcowaše.
Měšćanske dźěle
K Wojerecam słušeja nimo stareho a noweho města slědowace měšćanske dźěle:
Politika
Město słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 55 (Budyšin 4) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 156 (Budyšin I).
Wobchad
Wot 1989 do 1994 wobsteješe w měsće wobchadny zawod Trolleybus Wojerecy.
Internetowy słownik Boehmaka
Internetowy słownik Boehmaka je słownik w interneće za hornjoserbšćinu, kotryž so wot Wita Bejmaka wobhospodaruje.
Strona bazuje w starej wersiji na a w nowej wersiji na
Rozšěrjenje za Firefox
Z lěta 2009 eksistuje rozšěrjenje za Firefox.
Rozšěrjenje za IE8
Tež za Internet Explorer 8 dawa wotpowědne rozšěrjenje.
Rozšěrjenje za Opera
Za tutón wobhladowak wjace njeje samostatne rozšěrjenje.
Hałžkata hubinka
Hałžkata hubinka (Orobanche ramosa) je rostlina ze swójby hubinkowych rostlinow (Orobanchaceae).
Rohohłójčka
Rohohłójčka (Ceratocephala) je ród ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
thumb|Ilustracija
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Barčija (Parentucellia)
Barčija (Parentucellia) je ród ze swójby trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:
Zestajenkowe rostliny
Zestajenkowe rostliny (Asteraceae, ale tež Compositae) su najwjetša swójba znutřka krytosymjenjakow (Magnoliopsida). Druhej serbskej mjenje stej zestajenka a košowy kwětač.
Wužiwanje
Jednotliwe družiny swójby Asteraceae a wosebite jich kulturowane formy so na wšelakorym wašnju wužiwaja. Tu je njedospołne lisćina z kóždym rostlinskim dźělom, kotryž so přewažnje wužiwa. , :
thumb|[[Słónčnica (Helianthus annuus), Asteroideae]] thumb|[[Kostrjanc (Centaurea cyanus), Carduoideae]] thumb|[[Murna łočica (Mycelis muralis), rjenje so hodźa widźeć pjeć krónowych kónčki žołtych, cygomorfnych jazykowych kćenjow a dwudźělne pěsty pěstkow, Cichorioideae]] thumb|Chuquiraga oppositifolia, [[Barnadesioideae]] thumb|Trixis californica, [[Mutisioideae]] thumb|Pertya scandens, [[Pertyoideae]]
Systematika
Swójba Asteraceae wobsahuje něhdźe 1.600 hač 1.700 rodow z něhdźe 24.000 družinow.
Kóžda fylogenetiska analyza swójby Asteraceae pokazowaše, zo wona monofyletiska je (na př. Small 1919, Bremer 1987, Jansen and Palmer 1987, Hansen 1991, Michaels et al.1993, Lundberg & Bremer 2003).
Po nowych fylogenetiskich spóznaćach buchu nětko dwanaće podswójbow zawjedowane, kotrež cyłkownje něhdźe 43 tribusow wobsahuja. Za přisłušace rody hlej jednotliwe podswójby a tribusy:
Rodoštom po Panero & Funk 2008 :
Semeniwka
thumb|left
Semeniwka je městačko w Černihiwskej oblasći na sewjeru Ukrainy, blisko ruskeje hranicy. Leži při rěce Rewna něhdźe 150 kilometrow sewjerowuchodnje Černihiwa.
Ma něhdźe wόsom tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1680 załožiło a ma wot lěta 1958 měšćanske prawa.
Tśěšojce
Tśěšojce ( Groß Schacksdorf) su wjes na juhu Delnjeje Łužicy we wokrjesu Sprjewja-Nysa, kotraž słuša wot lěta 2002 do gmejny Tśěšojce-Žymjerojce.
Geografija
Wjes nadeńdźe so w Delnjej Łužicy, něhdźe štyri kilometry južnje Baršća. Rěčka Małksa tworja hranicu mjez Tśěšojcami a Žymjerojcami.
Susodne wjeski su Domašojce na sewjeru, Wjelike Bóžemysle při Nysy na wuchodźe, Kósmejce na juhozapadźe a Žymjerojce na zapadźe.
Stawizny
Wjes naspomni so prěni raz pisomnje w lěće 1346 w zapiskach Mišnjanskeho biskopstwa jako „Czechsdorff“. Mjeno poćahuje so na serbskeho wosoboweho mjena „Čech“, kotrež pokazuje na geografiski pochad nošerja. Pozdźiši přidawk „Groß“ słužeše rozeznawanju Tśěšojc wot bliskeje wsy w dźensnišej Pólskej, Strzeszowice ( Tzschacksdorf). Po sydlišćowej formje jedna so wo nawsowc.
Za čas Třicećilětneje wójny bu w 14. lětstotku natwarjena wjesna cyrkej zničena a hakle wot 1719 do 1721 znowa twarjena.
Do 18. oktobra 1937 rěkaše wjes němsce Groß Tzschacksdorf; mjeno bu pak w běhu nacionalsocialistiskeho přemjenowanja łužiskich wsow přeměnjene na dźensnišu formu, zo by wupadało mjenje słowjansce.
Hač do lěta 2001 tworjachu Tśěšojce samostatnu gmejnu, kotraž so potom ze susodnymi Žymjerojcami zjednoći.
Wobydlerstwo
Po statistice Arnošta Muki rěčachu w Tśěšojcach srjedź 1880tych lět hišće połsta wot cyłkownje 548 wobydlerjow delnjoserbsce, potajkim 9 %. Po swědčenju wěsteho šołty Jakuba z Małeho Kólska rěčachu wokoło lěta 1830 hišće wšitcy starši wobydlerjo mjez sobu serbsce, z dźěćimi pak hižo němsce. W cyrkwi so hač do prěnjeje połojcy 19. lětstotka tež serbsce prědowaše.
Po Arnošće Černiku měješe wjes w lěće 1956 jenož hišće jednoho jeničkeho serbskorěčneho wobydlerja.
Zakamjensk
thumb|left Zakamjensk ( Закаменск; ;  1934–1944 Džidastroj/ Джидастрой, 1944–1959 Gorodok/ Городок) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w republice Burjatskej při mongolskej hranicy něhdźe 340 kilometrow juhozapadnje Ulan-Ude.
Ma něhdźe jednaće tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1934 jako wjes Džidastroj załožiło a ma wot lěta 1944 měšćanske prawa.
Bukwica
thumb|200px|Bukwicy [[lěsny buk|lěsneho buka (Fagus sylvatica)]] thumb|200px|Jednotliwe bukwicy thumb|200px|Pražene bukwicy Bukwica je płód lěsneho buka. Wona je warianta nažki. Brune płody su třihranite a sedźa po dwěmaj w štyrilapatym płodowym kelušku (Cupula). Wona docpěje dołhosć wot 12 hač do 22 mm a wobsahuje jenož jedne symjo. Symjenja wobsahuja wolij, škrob a aleuron. Dla wutka cholina su tróšku jědojte. Bukwicy w nazymje dozrawja.
Běły podlěsk
Běły podlěsk (Anemone nemorosa) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
Wopis
Běły podlěsk docpěwa wysokosć 30 cm. Wón kćěje wot měrca hač do meje. Kćenja su běłe abo róžojte.
Stejnišćo
Wón rosće w lisćowych a měšanych lěsach, kerčinach, chłódkojtych łukach, na wapnojtych, włóžnych pódach.
Joe Biden
Joseph Robinette Biden, Jr. (* 20. nowembra 1942 w Scrantonje, Pennsylvania) je US-ameriski politikar Demokratiskeje strony, kiž je wot 20. januara 2021 46. prezident Zjednoćenych statow. Do toho bě hižo wot 2009 do 2017 47. wiceprezident pod prezidentom Barackom Obamu. Biden bě wot 1973 do 2009 z čłonom US-ameriskeho senata za zwjazkowy stat Delaware.
Běły podlěsk
Rozšěrjenje
Běły podlěsk je we wulkich dźělach Europy rozšěrjeny.
Joe Biden
Wón doby prezidentowe wólby dnja 3. nowembra 2020 z 51,3 % wotedatych hłosow přećiwo amtěrowacemu prezidentej Donaldej Trumpej (46,8 %). Jeho wiceprezidentka je dotalna senatorka Kamala Harris z Kaliforniskeje.
Mnohokwěćikaty porstnik
Mnohokwěćikaty porstnik (Potentilla thyrsiflora) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Šćeńca
Šćeńca ( Steinitz) je hornjołužiska wjes, kotraž słuša wot lěta 1994 k Łazowskej gmejnje.
Geografija
Šćeńca leži něhdźe 14 km juhowuchodnje Wojerec a 18 km sewjernje Budyšina w krajinje hornjołužiskeje hole a hatow njedaloko Małeje Sprjewje. Wuchodnje wsy rozpřestrěwa so Minakałska hola, jedyn z najwjetšich lěsow Hornjeje Łužicy. Južnje namaka so hora Dubowc (161 m).
Susodne wsy su Bjedrichecy a Mortkow w sewjeru, Wysoka w juhowuchodźe, Kamjenej w juhozapadźe a Stróža w zapadźe.
Stawizny
thumb|left|Tak mjenowany „nowy hród“ w Kołpicy Najstarše namakanki na Šćeńčanskich honach pochadźeja z pózdnjeje kamjentneje doby. W bliskosći dźensnišeho hrodu běše w železowej dobje pohrjebnišćo. Pola wurywanja w lěće 1938 namakachu tam tři popjelnicy, wósom pódlanskich sudobjow a bronzowy pjeršćeń. Na druhim pohrjebnišću sewjernje wsy namakachu w lětomaj 1924/25 cyłkownje 32 rowow, zdźěla tež z sudobjemi a pjeršćenjemi. Na kopcu zapadnje Małeje Sprjewje wurywachu nimo toho powostanki srjedźowěkowskeho sydlišća.
W srjedźowěku bě tule křižowanišćo mjez wažnymaj wikowanskimaj pućomaj. Z Hodźija wjedźeše stara dróha přez Stróžišćo do Mužakowskeho směra. Młódša wikowanska dróha zwjazowaše Budyšin z Wojerecami a Grodkom. Wjes naspomni so k prěnjemu razej w lěće 1306 jako Steinicz. Mjeno pochadźa snadź wot staroserbskeje formy Stajnica za městno, hdźež běše konjenc („staj(a)“).
Šćeńca, kotraž je sydlerskostawiznisce pućowc, započa so hakle kónc 13. lětstotka wuwiwać a słušeše w lěće 1343 k Łazowskej wosadźe. Wot 15. do 17. lětstotka běše wjes we wobsydstwje knjezow von Schreibersdorf, kiž w lěće 1672 tež kilometer wuchodnje ležacy wudwór Kołpicu kupichu.
Po Wienskim kongresu lěta 1815 přińdźe wjeska kaž cyły sewjer Hornjeje Łužicy k Pruskej. Hranica ze Sakskej běžeše hač do lěta 1945 južnje wot Šćeńcy přez Dubič. 1819 dóńdźe Šćeńčanske kubło k prěnjemu razej do byrgarskeho wobsydstwa, jako je překupc Andreas Jordan z Frankobroda nad Wódru kupi. Alwin Kluge pozdźišo kuble w Šćeńcy a Kołpicy ze susodnym Wysočanskim hońtwjerskim hrodom zjednoći.
Po rólnej reformje lěta 1946 wottorhachu wuswojeny knježi dom w lěće 1947, mjeztym zo Kołpičanski wudwór stejo wosta.
Hač do lěta 1994 bě Šćeńca samostatna gmejna z wjesnym dźělom Kołpicu, potom so do Łaza zagmejnowa.
Wobydlerstwo
Po Arnošta Mukowej statistice měješe Šćeńca we 1880tych lětach 281 wobydlerjow, mjez nimi 278 Serbow (99 %) a jenož třo Němcy. Arnošt Černik zwěsći 1956 serbskorěčny podźěl wobydlerstwa Šćeńčanskeje gmejny wot hišće 53,2 %.
W lěće 1925 bě mjez 289 wobydlerjemi 254 ewangelskich. Ewangelscy wěriwi słušeja znajmjeńša ze 16. lětstotka k Rakečanskej wosadźe.
Pomniki
Při křižowanišćo wosrjedź wsy stejitej srjedźowěkowskej kamjentnej křižej, kiž buštej wšak hakle w 1930tych lětach tam nastajenej. Na mjeńšim kamjenju je mječ zarěznjeny.
Alfons Parczewski
Alfons Parczewski (* 15. nowembra 1849 we Wodzieradach; † 21. apryla 1933 we Wilnje) bě pólski spisowaćel, jurist, stawiznar a přećel Serbow.
Z jeho dźěłow su najwažniše "Z dolnych Łuźyc", "J. E. Smoleŕ" a "Serbja w Pruskej". Załoži "Delnjołužiski wotrjad" Maćicy Serbskeje a wuda ze swojim nakładom něšto delnjoserbskich knihow, wosebje "Cytanku" (1883) a něšto lětnikow delnjoserbskeje "Pratyje". Nimo toho napisa wjele nastawkow do Časopisa Maćicy Serbskeje, zwjetša literarnohistoriskeho razu a nastawki do hłownych pólskich nowin wo Serbach a serbskim narodnym hibanju.
Japanski hrab
Japanski hrab (Carpinus japonica) je štom ze swójby lěskowych rostlinow (Corylaceae).
Wopis
Japanski hrab je štom, kotryž docpěwa wysokosć wot 9 hač do 12 m.
Rozhałuzuje relatiwnje daloko deleka. Hałuzy šěroko postupuja.
Ćmowošěra skora je hładka a často njesu swětliše smužki. W starobje šupiznata a brózdowa bywa.
Łopjena
Łopjena docpěwaja dołhosć wot 10 cm a su wjetše hač łopjena wšědneho hraba a husćišo žiłkate. Wone su ćeńke, ale wótro zubate a na bazy słabje wutrobojte.
Kćenja
Kćenja steja w mickach.
Wulkopłodowy hłohonc
Wulkopłodowy hłohonc (Crataegus x macrocarpa) je štom ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Stroitel
Stroitel je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Bjelgorod. Ma něhdźe 24 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1958 załožiło a ma wot lěta 2000 měšćanske prawa.
3. meje
3. meje abo '''3. róžownika''' je 123. dźeń gregorianiskeje protyki (124. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 242 dnjow hač do kónca lěta.
Wumrěće
mini|upright=0.4|Korla Jordan († 1967)
Chilska arawkarija
Chilska arawkarija (Araucaria araucaria) je štom ze swójby arawkarijowych rostlinow (Araucariaceae). Dalše serbske mjeno je chilski błahoč.
Smochćicy
Smochćicy ( Schmochtitz) su hornjołužiska wjeska, kotraž słuša wot lěta 1999 k městu Budyšinej.
Geografija
mini|left|Powětrowy wobraz z juhozapada Smochćicy leža w Hornjołužiskich honach něhdźe šěsć kilometrow sewjerozapadnje Budyskeho stareho města a dwaj kilometraj sewjernje Słoneje Boršće.
Susodne wjeski su Přezdrěń a Miłkecy (gmejna Radwor) na sewjeru, Wulki Wjelkow na wuchodźe, Horni a Delni Wunjow na juhozapadźe a Łahow (gmejna Njeswačidło) na sewjerozapadźe.
Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Duborka, Čěžki, Na skałkach, Zajědź, Hajki, Na Lešawkach, Słónčny templ.
Stawizny
thumb|Milenijowy pomnik blisko Smochćic Wjes naspomni so k prěnjemu razej hakle w lěće 1391 jako Smochticz. Patronymiske wjesne mjeno na -icy a połoženje na wunošnych pódach pokazatej pak na to, zo bě městno hižo lětstotki prjedy wobsydlene. Wot stareje wjesneje struktury wjele wobchowaneho njeje, dokelž zniči woheń w lěće 1783 wjetšinu burskich statokow. Po wohnju da tehdyši wobsedźer Smochčanskeho ryćerkubła, sakski maršal Peter August z Schöneberga po swojich planach znowa natwarić.
Hač do lěta 1948 běchu Smochćicy samostatna gmejna z wjesnymaj dźělomaj Delnim a Hornim Wunjowom (wot 1936), doniž so do gmejny Słona Boršć-Bolborcy njezagmejnowachu, z kotrejž přińdźechu w lěće 1994 do Małeho Wjelkowa a skónčnje 1999 do Budyšina.
Wobydlerstwo
We 1880tych lětach mějachu Smochćicy po Arnošta Mukowej statistice 135 wobydlerjow, mjez nimi 119 Serbow (88 %) a 16 Němcow.
W lěće 1925 bě wot cyłkownje 126 wobydlerjow 125 ewangelskich. Ewangelscy wěriwi słušeja znajmjeńša ze 16. lětstotka k Hodźijskej wosadźe. Katolska kapałka w domje biskopa Bena słuša z lěta 2002 jako filialna cyrkej k Baćońskej wosadźe.
W lěće 2010 bě wot 78 wobydlerjow 54 ewangelskich (69,2 %) a dźewjeć katolskich (11,5 %).
Serbski gymnazij Budyšin
thumb|Twarjenje serbskeho gymnazija w Budyšinje thumb|Twarjenje serbskeho gymnazija w lěće [[1955]] Serbski gymnazij Budyšin ( Sorbisches Gymnasium Bautzen) je gymnazij na Listowej w Budyšinje, w měšćanskim dźělu Sewjerowuchodny wobkruh. Je to jenički gymnazij, hdźež so w hornjoserbšćinje wuwučuje.
Smochćicy
Zajimawostki
Hlej tež: Kulturne pomniki w Smochćicach
Serbski gymnazij Budyšin
Serbski gymnazij nasta po kóncu NDR ze Serbskeje rozšěrjeneje wyšeje šule a je dźensa hromadźe ze serbskej srjedźnej šulu a serbskej zakładnej šulu z dźělom Serbskeho šulskeho a zetkawanskeho centruma w twarjenju něhdyšeho katolskeho wučerskeho seminara, kotryž steji w nošerstwje Budyskeho wokrjesa.
Kulturny cyłk gymnaziastow je 1. serbska kulturna brigada, kotraž so w lěće 1949 załoži.
Geocentriska šěrokosć
Geografiska šěrokosć wšak (na př. z β abo φ woznamjenjena) je wo hač k 0,19 stopnjow wjetša, dokelž so na lotowy směr respektiwnje normalu k zemskemu elipsoidej poćahuje. Tuta njeńdźe přez centrum zemje, ale dźe na nim wo hač k 20 km nimo.
Lusaka
Lusaka je stolica afriskeho stata Sambija a z wjace hač 1,7 milionami wobydlerjow zdobom jeho najwjetše město. Nadeńdźe so w južnym dźělu centralneho platowa we wysokosći wot 1250 metrow nad mórskej hładźinu. Lusaka je hospodarske a politiske srjedźišćo Sambije a jedne z najspěšnišo rosćacych městow afriskeho kontinenta.
Železniske čary zwjazuja stolicu z městami Livingstone, Ndola, Kasama a Nakonde. Mjezynarodne lětanišćo Lusaka je 26 kilometrow zdalene wot centruma.
W měsće knježi tropiska klima, při čimž je dla wysokeho połoženja chłódnišo hač w druhich tropiskich kónčinach. Přerězne temperatury leža při 7 do 24° C w juliju a 16 do 32° C w oktobrje. Dešćowy čas traje wot nowembra hač do měrca.
Stawizny
Sydlišćo załoži so hakle w zwisku z twarjenjom železniskeje čary w lěće 1905 wot europskich sydlerjow blisko staršeje afriskeje wsy a dósta swoje mjeno po tamnišim włodyce Lusakaa. Wot 1935 bě stolica britiskeje kolonije Sewjerneje Rhodesije. Z njewotwisnosću Sambije w lěće 1964 sta so ze stolicu noweje republiki a ze sydłom nowozałoženeje uniwersity.
Za čas apartheida bě Lusaka sydło južnoafriskeje wuswobodźenskeje organizacije African National Congress (ANC).
Chwačanska cyrkej
mini|upright|Chwačanska cyrkej
Ewangelska cyrkej w Chwaćicach steji jako kulturny pomnik pod škitom.
Stawizny
W 19. lětstotku běchu Chwaćicy wot wokolnych (ewangelskich) wosadnych wsow chětro zdalene. Wěriwi z Chwaćic a wokolnych wsow přisłušachu ze starodawna Malešanskej wosadźe, při čimž namakaše so jeje cyrkej zady Sprjewje někak sydom kilometrow wot Chwaćic. Zwisk do Malešec wobsteješe hižo do 1684, w lěće 1730 naspomnja so tež styki do Křiweje Boršće a Dalic. Do toho, w 14. lětstotku, běchu Chwaćicy Budyska radna wjes a hajichu wuske styki do Budyšina. Zafarowane běchu prawdźepodobne do tamnišeje Mikławskeje cyrkwje.
W lěće 1630 přeńdu Chwaćicy do wobsydstwa Adolpha z Gersdorffa w Malešecach, přiwisnika reformacije. Najskerje so Chwačenjo z toho časa tež cyrkwinsce do Malešec orientowachu, wosebje hdyž so Mikławska cyrkej při woblěhowanju Budyšina w Třicećilětnej wójnje zniči.
Susodne Dalicy běchu hišće spočatk 20. lětstotka konfesionelnje měšane. Jich katolscy wobydlerjo přisłušachu Serbskej cyrkwi w Budyšinje. Ewangelscy z přewažnje katolskich a do Radworja zafarowanych wsow Lutobč, Měrkow a Boranecy chodźachu do Minakałskeje cyrkwje. Tež Wulkodubrawčenjo buchu hakle 1857 do Klukša přefarowani. Oficielnje słušachu Chwaćicy, Ješicy, Mała Dubrawa a Křiwa Boršć pak hakle wot lěta 1839 k Malešanskej wosadźe.
Centralne połoženje Chwaćic a stejišćo ewangelskeje šule we wsy kaž tež hižo wobstejace pohrjebnišćo běchu hłowne argumenty za załoženje noweje wosady na tutym městnje. W lěće 1861 žadachu sej Chwačanscy Serbja nowu serbsku ewangelsku cyrkej w swojej wsy. Tute žadanje nadeńdźe tež w serbskej inteligency podpěru. Wot 1862 zběrachu so dary za nowu cyrkwju.
Dnja 20. januara 1896 rozsudźi so potom tež Chwačanska gmejnska rada doskónčnje za twar noweje cyrkwje. Mjez druhim z podpěru Jaroměra Hendricha Imiša dóstachu Chwačenjo dnja 31. januara 1897 dowolnosć ewangelskeho krajneho konsistorija za wutworjenje noweje wosady. Po wuspěšnym wupisanju dósta dnja 20. meje 1898 twarski mišter Simon z Ochranowa, rodźeny Serb, nadawk za twar Chwačanskeje cyrkwje. Twarski nawod měješe prof. Giese z Drježdźan. Zakładny kamjeń połoži so 29. junija 1898. 1. oktobra 1898 wopušćichu wjesne gmejny Chwaćicy, Ješicy, Mała Dubrawa a Křiwa Boršć oficielnje Malešansku wosadu.
Hižo 24. apryla 1899 bě 52 metrow wysoka wěža dotwarjena. Njedźelu, 15. oktobra 1899, powitachu Chwačenjo prěnjeho swójskeho dušepastyrja Jurja Gustawa Zarjenka. Dźeń na to so cyrkej z němskej a serbskej Božej słužbu poswjeći.
Wot 1973 do 1977 bu cyrkej dospołnje wobnowjena. Wot lěta 1977 smě wona přimjeno K dobremu pastyrjej wjesć.
Fararjo
Farar Rychtar bě posledni, kiž tež serbsce prědowaše.
Jan Chojnan
Jan Chojnan ( Johannes Choinan(us)) (* 24. awgusta 1616 we Wikach, † 1664 w Lubnjowje) běše serbski ewangelski farar a rěčespytnik. Wón spisa najstaršu delnjoserbsku gramatiku a ma wulki podźěl při wudźěłanju delnjoserbskeje spisowneje rěče.
Chojnan bě srjedź 17. lětstotka ewangelski duchowny w Cerkwicach blisko Lubnjowa.
Na zakładźe Choćebuskeje narěče dopisa Chojnan w 1650 delnjoserbsku gramatiku, kotraž pak njećišćana zwosta. Chojnan běše při tym prěni, kiž srědki rěčneho přirunowanja nałožowaše.
Na njeho dopomni wěnowanje z lěta 1650 pochadźaceje dupy we wjesnej cyrkwi w Cerkwicach. W tutej, dźensa k Lubnjowej słušacej wsy je hasa po nim pomjenowana.
Zwjenigorod
thumb|left
Zwjenigorod je město ze 16.000 wobydlerjemi při Moskwje w ruskej oblasći Moskwa.
Leži při rěce Moskwa něhdźe 30 kilometrow zapadnje Moskwy.
Sydlišćo je so w lěće 1339 k prěnjemu razej naspomniło a ma wot lěta 1781 měšćanske prawa.
Širvintos
thumb|left
Širvintos je městačko w Vilniuskim wobwodźe w Litawskej. Je zarjadniske sydło Širvintoskeho rajona.
Leži něhdźe 50 kilometrow sewjerozapadnje Vilniusa.
Ma něhdźe pjeć tysac wobydlerjow.
Hrjehor XVI.
thumb|Bamž Hrjehor XVI.
Hrjehor XVI. (z byrgarskim mjenom Bartolomeo Alberto Cappellari; * 18. požnjenca 1765 w Belluno, Republika Benatki; † 1. smažnika 1846 w Romje) bě italski duchowny a bu 2. małeho róžka 1831 jako naslědnik Pija VIII. za 253. bamža romsko-katolskeje cyrkwje wuzwoleny.
Jemu slědowaše Giovanni Maria Mastai-Ferretti jako bamž Pius IX.
Sewjeromorsk
thumb|left thumb|left
Sewjeromorsk (, 1896–1951 Wajenga/ Ваенга) je město w Ruskej federaciji.
Leži něhdźe 20 kilometrow sewjerowuchodnje Murmanska při Kolskim zaliwje Barentsoweho morja w europskim dźělu Ruskeje a Murmanskej oblasći.
Ma něhdźe 48 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1896 załožiło a ma wot lěta 1951 měšćanske prawa.
Almazán
Połoženje
Leži 32 kilometrow zdalene wot hłowneho města prowincy a 192 kilometrow wot Madrida.
Kultura
Město ma wšelake kubłanske centry:
Předźenak (protyka)
Předźenak bě prěnja serbska protyka a wuchadźeše wot 1855 hač do zakaza wšěch serbskich spisow w lěće 1937. Po Druhej swětowej wójnje bu kónctydźeńska přiłoha Noweje doby po nim pomjenowana.
Redaktorojo Předźenaka běchu Korla Herman Robert Rjeda (1855–1889), Jan Pawoł Křižan (1889–1922) a Ota Wićaz (1924–1937). Wulki dźěl ilustracijow a titulne łopjenja wobstaraše w pózdnich 1920tych a 1930tych lětach młody Měrćin Nowak.
Wokrjes Wódra-Sprjewja
Wokrjes Wódra-Sprjewja ( Landkreis Oder-Spree) je wokrjes we wuchodźe Braniborskeje. Wokrjes ma něhdźe 180.000 wobydlerjow (2011). Najwjetše města su Přibor, Eisenhüttenstadt, Erkner, Storkow a zarjadniske sydło Bezkow. Juhowuchodny dźěl wokrjesa leži zdobom w historiskej Delnjej Łužicy.
Wokrjes mjezuje na sewjeru z wokrjesom Markowsko-Wódrowski kraj, na wuchodźe z Pólskej, na juhu z wokrjesom Sprjewja-Nysa, na juhozapadźe z wokrjesom Dubja-Błóta a na sewjerozapadźe z Berlinom.
Najwjetšej rěce we wokrjesu stej Wódra, kotraž twori zdobom wuchodnu hranicu, a Sprjewja. Rěce stej přez Wódro-Sprjewiny kanal mjez sobu zwjazanej.
Stawizny
Hač do 19. lětstotka rěčeše so w juhowuchodnym dźělu dźensnišeho wokrjesa Wódra-Sprjewja hišće w delnjoserbskich dialektach. Wjele městnow ma prěnjotnje serbske městnostne mjena.
Mały kruh
thumb|250px|Mały kruh (módry) a wulki kruh (čerwjeny) Pod małym kruhom rozumja so te kruhi na kulowym powjerchu, kotrychž runiny srjedźišćo kule njewobsahuja.
Mjeno „małe kruhi“ je so jako napřećiwk k „wulkim kruham“ wutworiło, kotrychž runiny kulowy centrum wobsahuja a kotrež wšě tak wulke kaž móžno kruhi na kulowym powjerchu wopřimuja.
Najwažniše małe kruhi su Ale njehodźa so za trigonometriske wobličenja. Za jich formle dyrbja so bjez wuwzaća wulke kruhi wužiwać – na přikład meridiany abo „ortodromy (najkrótše zwjazowace linije mjez kulowymi dypkami)“. Třiróžk z tajkich wulkich kruhow rěka po swojich najwažnišich nałoženjach astronomiski abo nawtiski třiróžk, mjenuje so pak tež po swojich róžkowych dypkach třiróžk čop-cenit-hwězda.
Sferiska trigonometrija wužiwa małe kruhi jenož za postajenje měrjenskich wulkosćow a kutowych wotstawkow. Wone su geometriske městna jenakich zdalenosćow wot jednoho wuchadneho dypka – na přikład při analyzy žołmow zemjerženjow, w nawigaciji abo za měrjenje wysokostneho kuta hwězdow. Na přikład leža wšitke dypki zemskeho powjercha, na kotrychž so hwězda w samsnej wysokosći h jewi, na małym kruhu wokoło „wobrazoweho dypka“ hwězdy (hdźež w ceniće steji). Mały kruh, kotryž k tutej měrjenskej wulkosći h słuša ma radius 90° − h, štož tež cenitowej distancy wotpowěduje. Tuta wulkosć wustupuje jako bok (w stopnjach podata distanca) w nawtiskim třiróžku, a to mjez hwězdu a cenitom (městno wobkedźbowarja).
Złota brěza
Złota brěza (Betula ermanii) je rostlina ze swójby brězowych rostlinow (Betulaceae).
Wopis
Złota brěza docpěwa wysokosć wot 15 hač do 20 m.
Skora je žołtoběla.
Alois Mrštík
W swojim "Rok na vsi" (Lěto na wsy) rysuje nam žiwy wobraz wjesneho žiwjenja morawskich Słowakow po lětnich počasach. Tež "Bavlnkovy žony a druhe powědańčka", kaž tež skutkowne, woblubjene drama "Maryša", kotrež napisa zhromadnje ze swojim bratrom Wylemom (1863–1912), čerpaju swoju maćiznu ze žiwjenja słowakskeho ludu na wuchodnej Morawje.
Uhniw
thumb|left
Uhniw je městačko w Lwówskej oblasći na zapadnej Ukrainje, při pólskej hranicy. Leži w historiskej Galiciskej něhdźe 80 kilometrow sewjerozapadnje Lwowa.
Je z někak dźewjeć sta wobydlerjemi najmjeńše město Ukrainy.
Sydlišćo je so w lěće 1360 prěni raz naspomniło. Wot lěta 1462 měšćanske prawa. Mjez 1918 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Rosmarin
Rosmarin (Rosmarinus officinalis) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae). Dalšej serbskej mjenje stej ćěłowe zelo a rósmarja.
Wopis
Rosmarin je zrunany kerk.
Hałuzy sylnje wodrjewjeja.
Wuske łopjena su jehłojte, deleka pjelsćojte a docpěja dołhosć wot 2,5 cm.
Kćěje wot nazyma hač do nalěta. Kćenja su blědomódre hubkowe kćenja.
Stejnišćo
Rosće na małowutkatych, přesakliwych pódach na słónčnych stejnišćach.
4. meje
4. meje abo '''4. róžownika''' je 124. dźeń gregorianiskeje protyki (125. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 241 dnjow hač do kónca lěta.
Žołta barčija
Žołta barčija je rostlina ze swójby trudownikowych rostlinow (łaćonsce: Parentucellia viscosa, Scrophulariaceae).
Letiska
Letiska ( Latvija, serbsce prjedy tež Łotwa) je srjedźny z třoch baltiskich krajow. Mjezuje z Litawskej (dołhosć mjez 588 km) na juhu, z Běłoruskej (167 km) na juhowuchodźe, z Ruskej (282 km) na wuchodźe a z Estiskej (343 km) na sewjerje. Wona je wot lěta 2004 z čłonom Europskeje unije a słuša wot 2014 k europasmu.
Stolica a najwjetše město je Riga, ležaca při Daugavje, najwažnišej rěce Letiskeje.
Łužičan
Łužičan je:
Jan Józef Ignac Freišlag ze Šmidentala
Jan Józef Ignac Freišlag ze Šmidentala, rodź. Kowarjec (němsce Johann Joseph Igna(t)z Freyschlag von Schmiedenthal; * 20. junija 1669 w Chrósćicach; † 2. měrca 1743 w Budyšinje) bě duchowny a nabožinski prócowar.
Do serbskeje swójby narodźeny, wuswjeći so Freišlag ze Šmidentala 22. septembra 1696 na měšnika. Po tym słužeše wón jako kapłan w Budyšinje a wot lěta 1705 jako farar w Šěrachowje. Mjez 1717 do 1721 běše wón kanonik a wot lěta 1721 hač do jeho smjerće dekan tachantskeho kapitla swj. Pětra w Budyšinje.
Malaryta
thumb|left
Malaryta je město w Brestskej oblasći na juhozapadźe Běłoruskeje. Je zarjadniske sydło Malorytskeho rajona.
Leži při rěce Maloryta něhdźe 40 kilometrow juhowuchodnje Bresta.
Ma něhdźe dwanaće tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1566 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1970 měšćanske prawa. Mjez 1921 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Bjarnat Rjenč
Bjarnat Rjenč (* 3. julija 1937 w Miłoćicach, † 14. nowembra 2018) bě serbski wučer, hudźbnik a kulturny prócowar.
Narodźi so w hornjołužiskich Miłoćicach jako syn skałarja, přesydli so pak w lěće 1955 do Błótowskich Dołgow, hdźež nastupi wučerske městno. Wot lěta 1964 skutkowaše jako wučer při centralnej Serbskej rěčnej šuli w Dešanku, hdźež wuwučowaše serbšćinu, stawizny a kulturu. W lěće 1982 bě ze załožerjom Delnjoserbskeho dźěćaceho chóra, pozdźišeho Delnjoserbskeho dźěćaceho ansambla.
Za swoje zasłužby spožči so jemu w lěće 2018 – jenož měsac do jeho smjerće – Myto Domowiny.
Wšědna rohohłójčka
Wšědna rohohłójčka (Ceratocephala falcata) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae). Dalše serbske mjeno je kosmičkata maslenka.
Kjachta
thumb|left Kjachta ( Кяхта; ;  ; do 1934 – Troickosawsk/ Троицкосавск) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w republice Burjatskej při mongolskej hranicy něhdźe 230 kilometrow južnje Ulan-Ude.
Ma něhdźe 19 tysac wobydlerjow.
Do XX. lětstotku bě rusko-chinski pidźin kjachtašćina.
Hórkowcowa hubinka
Hórkowcowa hubinka (Orobanche picrides) je rostlina ze swójby hubinkowych rostlinow (Orobanchaceae).
Jacob Noack
Jacob Noack bě němske mjeno slědowacych serbskich wosobinow:
Šebjekino
thumb|left Šebjekino je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje při ukrainskej hranicy w Bjelgorodskej oblasći. Ma něhdźe 43 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1713 załožiło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.
Jakub Nowak
Jakub Nowak ( Jacob Noack; * 3. awgusta 1821 we Wotrowje, † 20. junija 1875 w Radworju) bě serbski katolski farar a kulturny prócowar.
Narodźi so jako syn Wotrowskeho bura Mikławša Nowaka a jeho mandźelskeje Madleńki a běše wot 1834 do 1846 chowanc Serbskeho seminara w Praze, hdźež wopytowaše němskorěčny Małostronski gymnazij (1834–42) před tym zo studowaše wot 1842 do 1846 filozofiju a teologiju.
Po nawróće do Łužicy skutkowaše wot 1846 do 1858 při Budyskej Serbskej cyrkwi, a to do 1855 jako druhi a potom jako prěni kapłan a wobstaraćel božich słužbow w Zdźěri. Wot 1858 hač do swojeje smjerće w lěće 1875 bě z fararjom w Radworju.
W rewoluciskej dobje lětow 1848/49 wozjewi w Jutnitžce rjad politiskich powěsćow a namołwješe k hajenju serbšćiny. Nimo kapłanskeho dźěła skutkowaše wot 1854 do 1858 jako wučer serbšćiny na Katolskim wučerskim seminarje w Budyšinje.
Pius VIII.
Pius VIII. (z byrgarskim mjenom Francesco Saverio Castiglioni; * 20. nazymnika 1761 w Cingoli blisko Ancony, Cyrkwinski stat; † 20. nazymnika 1830 w Romje) bě italski duchowny a bu 31. nalětnika 1829 jako naslědnik Leja XII. za 252. bamža romsko-katolskeje cyrkwje wuzwoleny.
Jemu slědowaše Bartolomeo Cappellari jako bamž Hrjehor XVI.
Mazany porstnik
Mazany porstnik (Potentilla sordita) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow.
Kołobrzeg
Kołobrzeg ( Kolberg) je pólske přistawne město w Zapadopomorskim wojewódstwje a zarjadniske sydło wokrjesa ze samsnym mjenom. Nadeńdźe so něhdźe 150 kilometrow sewjerowuchodnje Šćećina na sewjerozapadźe Pólskeje při Baltiskim morju a je woblubowane mórske kupjele a lěkowanišćo. W Kołobrzegu wuliwa so rěčka Parsęta do morja. Hłownej hospodarskej hałuzej stej turizm a rybarstwo.
Prěnje naspomnjenje słowjanskeho sydlišća na městnje dźensnišeho Kołobrzega pochadźa z wopisma Thietmara z Mjezyborja z lěta 1000. W 13. lětstotku załoži so potom němske město njedaloko stareje wsy.
W Druhej swětowej wójnje bu město nimale dospołnje zničene. Po wójnje přińdźe pod pólske zarjadnistwo.
thumb|center|upright=1.5|Stara radnica z lěta 1832
Ajaz Mutalibow
thumb|right
Ajaz Mutalibow ( Ayaz Niyazi oğlu Mütəllibov, wurjekowanje: Ajaz Nijazi oglu Mutalibow; * 12. meje 1938 w Baku, Azerbajdźanska SSR, Sowjetski zwjazk) je azerbajdźanski politikar. Wot 27. Januara 1989 do 26. januara 1990 běše z premierministrom Azerbajdźanskeje SSR a wot 30. awgusta 1990 do 14. septembra 1992 prěni prezident njewotwisneho Azerbajdźana po rozpadźe Sowjetskeho zwjazka.
Karakum
mini|W pusćinje Karakum
Karakum ( Каракумы; Garagum;  Qoraqum) je pusćina w srjedźnej Aziji, kotraž so nadeńdźe w Turkmenistanje a Uzbekistanje. Hromadźe ze susodnymaj pusćinomaj Kyzylkum a Aralkum pokrywa najwjetši dźěl nutřkowneje Turanskeje nižiny. Mjeno je wotwodźene wot turkskeju słowow kara („čorny“) a kum („pěsk“).
Wosrjedź pusćiny namakaja so wjacore stare oazowe města kaž na přikład Merw. Tež židowa dróha wjedźeše přez Karakum.
Błótowka
Błótowka (Limosella) je ród ze swójby putnikowych rostlinow (Plantaginaceae).
Po někotrych žórłach je swójbje trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae) přirjadowana.
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Taiwan
Taiwan abo Formosa (z portugalskeho Ilha Formosa - Krasna kupa) je kupa na wuchodźe Azije, w zapadnym dźělu Ćicheho oceana. Ma 23 milionow wobydlerjow a přestrjeń 35 980 km². Je hłowna a najwjetša kupa Chinskeje republiki.
Sirdar
Sirdar, Serdar abo Sardar ( سردار = rozkaznik) móže być:
Livingstone (Sambija)
Livingstone je wulkoměsto w Sambiji. Nadeńdźe so na samym juhu kraja něhdźe dźesać kilometrow sewjernje rěki Sambesi, kotraž twori tule statnu hranicu ze Simbabwe. Město je wuchadźišćo za wopytowarjow wodopadow Victoria Falls. Je pomjenowane po britiskim slědźerju David Livingstone, kiž bě jedyn z prěnich Europjanow w tutej kónčinje.
Železniska čara zwjazuje město ze stolicu Lusaka.
W Livingstone knježi tropiska klima, kotraž je pak wobwliwowana přez wysoke połoženje. Tak leža přerězne temperatury při 6 do 25° C w juliju a při 18 do 34° C w oktobrje. Dešćowy čas traje wot nowembra hač do měrca.
Stawizny
Livingstone bě w lěće 1897 prěnja britiska gmejna w Sewjernej Rhodesiji a sta so w lěće 1907 ze stolicu teritorija. Hač do lěta 1935 bě administratiwne sydło kolonije a dla swojeho połoženja blisko přechoda přez Sambesi jedne z hospodarskich centrow.
Stopnjowa syć
Stopnjowa syć słuži jasnemu postajenju dypkow na rotaciskej płoninje (na př. kula abo elipsoid).
Stopnjowa syć na kuli
Podobnje kaž da so w runinje prawokutny koordinatowy system definować, da so tež na kulowym powjerchu tajku lěsycu definować. Ta wobsteji z: Předpokład je, zo polaj a srjedźišćo zemje su znate.
Šěrokostniki a dołhostniki liča so w stopnjach:
Stopnjowa syć na karće
Stopnjowa syć zemje da so při wutworjenju karty sobu na runej karće zwobraznić. We wotwisnosći wot wubraneje kartoweje projekcije so wóčko stopnjoweje syće jako kwadrat, praworóžk. trapec abo sektor kruha zwobraznja.
Město stopnjoweje syće móže w kartach tež druhi koordinatowy system jako lěsacowa syć zarysowany być a da so tež za městne podaća wužiwać. Tak so na. př. wot wojerstwa tak mjenowana UTM-lěsyca (MGRS) wužiwa.