cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Łužičenjo
Podawki 11. a prěnjeje połojcy 12. lětstotka wostanu njejasne. Hakle z druheje połojcy 12. lětstotka je zaso wjace pisomnych žórłow. Tutón čas padnje do druheje fazy srjedźowěkowskeho wuchodosydlenja, jako twarjachu słowjanscy wobydlerjo hromadźe z němskimi abo flamskimi sydlerjemi nowe wsy w starym sydlišćowym teritoriju a započachu z trjebjenjom dotal njewotkrytych lěsowych płoninow. Njedźiwajo na z tym započanu asimilaciju wobsteji hač do dźensnišo słowjanske wobsydlenje Delnjeje Łužicy přez serbski lud.
23. nowembra
23. nowembra abo '''23. nazymnika''' je 327. dźeń gregorianiskeje protyki (328. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 38 dnjow hač do kónca lěta.
Do 19. lětstotka
thumb|left|120px|Ota I. (* 912)
Bjenadźicy
Bjenadźicy ( Bernstadt a. d. Eigen) su małe městačko na juhu sakskeho wokrjesa Zhorjelc w Hornjej Łužicy. Leži 231 m nad mórskej hładźinu a ma wokoło 4000 wobydlerjow.
Dessau-Roßlau
Dessau-Roßlau je bjezwokrjesne město w Saksko-Anhaltskej blisko zliwa Łobja z Muldu. Ma 86 tysac wobydlerjow a je to třeći najwjetši město Sasko-Anhaltskeje. Leži 40 kilometrow na sewjer wot Hale, 52 kilometrow na sewjerozapad wot Lipska a 65 kilometrow na juhowuchod wot Dźěwina.
Bjenadźicy
Prěnje historiske naspomnjenje jako Bernhardistorf je z lěta 1234.
Politika
Město słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 59 (Zhorjelc 3) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).
Kukawka (Pseudorchis)
Kukawka (Pseudorchis) je ród ze swójby orchidejowych rostlinow  (Orchidaceae).
Wulka kukawka
Wulka kukawka (Gymnadenia conopsea) je rostlina ze swójby orchidejowych rostlinow (Orchidaceae). miniatur|
Wopis
Wulka kukawka je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 25 hač 60 cm.
Kćenja
Kćěje wot meje hač do awgusta. Jara wonjace, róžojte hač róžolila, rědko běłe kćenja docpěwaja šěrokosć wot 1 hač do 1,5 cm a steja w cylindriskej, hač wjace 15 cm dołhej kłosy. Jich jara ćeńka, dele křiwjena wotroha docpěwa dołhosć wot 1 hač do 2 cm a je nimale dwójce tak dołha kaž płódnik. Hubka je šěrša hač dołha a njese 3 jejkojte, tupe jenak dołhe kónčki. Bóčne přikrywnej łopješce stej owalnej a docpěwatej dołhosć wot 5 hač 6 cm.
Stejnišćo
Rosće na łuhojtych łukach, na płonych a žórłowych tymjenjach, na wapnowych suchich trawnikach a w swětłych lěsach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w nimale cyłej Europje rozšěrjena.
Čerwjena wijawka
Čerwjena wijawka (Ipomoea hispida) je rostlina ze swójby wijawkowych rostlinow (Convolvulaceae).
Hwězdna wijawka
Hwězdna wijawka (Ipomoea angulata) je rostlina ze swójby wijawkowych rostlinow (Convolvulaceae).
Wačoški
Wačoški (Capsella) je ród ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
1740
1740 bě přestupne lěto z 366 dnjemi.
Dutlik
Dutlik (Myagrum) je ród ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Naběl kukawka
Naběl kukawka (Pseudorchis albida) je rostlina ze swójby orchidejowych rostlinow (Orchidaceae).
Wagry
thumb|300px|Teritorij Wagrow wokoło lěta 1000 Wagry ( Wagrier, Wagrowie) běchu połobski kmjen na wuchodźe dźensnišeje Schleswigsko-Holsteinskeje.
Pławno
Pławno ( Plauen; Plavno) je město při Běłym Halštrowje w juhozapadnym dźělu Sakskeje a wokrjesne město Bohotskeho wokrjesa. Wone ma wokoło 66.000 wobydlerjow.
Palestina
Palestina je zdźěla samostatna. Palestina twori so z t. mj. Zapadneje jordaniskeje krajiny a Pasma Gaza. Historisce Palestina je kónčina mjez rěku Jordan a Srjedźnym morjom.
Połobjenjo
thumb|300px|Teritorij Połobjanow Polabi wokoło lěta 1000 Połobjenjo (němsce: Polaben, pólsce: Połabianie) běchu słowjanski połobski kmjen.
Krynhelecy
Krynhelecy ( Kringelsdorf) su wjes w sakskim wokrjesu Zhorjelc, kotraž słuša ke gmejnje Hamor. Leža 132 m nad mórskej hładźinu při Čornym Šepcu a maja wobydlerjow. Do Krynhelec słušatej wot lěta 1928 wjesnej dźělej Wósliča hora (Eselsberg) a Wylemocy (Wilhelmsfeld) na prawym brjoze Šepca.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako Klyngisdorf je z lěta 1400. We 1880tych lětach měješe wjes po Mukowej statistice cyłkownje 106 wobydlerjow, z nich 102 Serbaj a jenož štyrjo Němcy. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 52,2 %.
Indiska wijawka
Indiska wijawka (Ipomoea indica) je rostlina ze swójby wijawkowych rostlinow (Convolvulaceae).
Libčice nad Vltavou
Libčice nad Vltavou je městačko w Čěskej (wokrjes Praha-západ). Leži 207 m nad mórskej hładźinu při Wołtawje a ma něhdźe tři tysac wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 993.
Hórčica
Hórčica (Eruca) je ród ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Triplet
Zapřijeće triplet steji za set wobstejacy z třoch dźělow a woznamjenja mjez druhim:
Jědojty sumak
Jědojty sumak (Rhus toxicodendron) je rostlina ze swójby sumakowych rostlinow (Anacardiaceae).
Njebródka
Njebródka (Epipogium) je ród ze swójby orchidejowych rostlinow (Orchidaceae).
Družiny
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Čerwjenojte wačoški
Čerwjenojte wačoški je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow łaćonsce: Capsella rubella, Brasicaceae).
Rudnyj
thumb|left Rudnyj ( a ) je město w sewjernym Kazachstanje.
Leži při rěce Tobol něhdźe 40 kilometrow juhozapadnje Kostanaja.
Ma něhdźe 129 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1955 załožiło a ma wot lěta 1957 měšćanske prawa.
Rozkłóskowaca rězna
Rozkłóskowaca rězna (Carex distans) je rostlina z podroda wšelakokłóskatych rěznow ze swójby cachorowowych rostlinow (Cyperaceae).
Sulików
Sulików je wjes a gmejna na wuchodźe Hornjeje Łužicy. Leži na pólskim boku w Delnjošleskim wojewódstwje někak dźewjeć kilometrow juhowuchodnje Zhorjelca při Čerwjenej wodźe. Ma něhdźe dwaj tysac wobydlerjow.
Hórnač
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Dźiwi šlěz
Wopis
Dźiwi šlěz je (rědko jednolětna), dwulětna abo wjacelětna, zelišćowa, kosmata rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 0,3 hač 1,2 m.
Stołpiki su łopjenate, nižoležace abo postupowace.
Łopjena
Łopjena su stołpikate, najwyšo na 1/3 (3-)5- hač do 7-dźělene. Łopjenowe lapy su owalne a zubate. Łopjena su na spódku wutrobojte.
Kćenja
Wón kćěje wot meje hač do septembra (wot junija hač oktobra). Kćenja su róžojte, purpurne abo róžojtowioletne, stołpikate a steja w promješkach (po dwěmaj hač po šesćoch) we łopjenowych rozporach. 5 keluškowych łopješkow su hač do srjedźišća zarostowane. 2 hač do 3 swobodneju keluškoweju łopješce su na spódku kelucha a docpěwaja dołhosć wot 4 hač 8 mm. Krónowe łopješka docpěwaja dołhosć mjezy 2 a 3 cm, su hłuboko wukromate, 3-4 raz tak dołhe kaž keluch, na spódku zarostowane a maja ćmowe nerwy. Stameny su mnoholičbne a k rołce zarostowane.
Płody
Dźiwi šlěz je wot insektow, předewšěm čmjełow wopróšene.
Stejnišćo
Wón rosće w njerodźowych wobrostach na pućowych kromach, pustych městnach, nadróžnych brjohach a rolach.
Rozšěrjenje
Dźiwi šlěz je nimale swětodaloko rozšěrjeny.
Hybridy
Eksistuja někotre hybridy z přiwuznymi družinami.
Synonymy
Eksistuje wulka ličba synonymow:
Pavle Jurišić Šturm
thumb|upright|Pavle Jurišić Šturm
Pavle Jurišić Šturm (rodźeny jako Paulus Sturm; * 22. awgusta 1848 w Zhorjelcu, † 14. januara 1922 w Běłohrodźe) bě serbiski general za čas Prěnjeje swětoweje wójny.
Wón narodźi so lěta 1848 w Zhorjelcu a je we Wójnskej akademiji we Wrócławju dowuknył. W Němsko-francoskej wójnje 1870/71 wojowaše jako oficěr pruskeho wójska. Jako wojowaše Serbiske wjerchowstwo wot 1876 hač do 1878 z Osmaniskim mócnarstwom, přińdźe Sturm jako dobrowólnik do serbiskeho wójska a komandowaše bataljony. Za čas Balkanskich wójnow 1912/13 a Prěnjeje swětoweje wójny 1914–1918 běše hižo z generalnym pólnym maršalom a komandantom třećeje serbiskeje armeje. Po kóncu wójny dźe Šturm w lěće 1921 na wuměnk a zemrě lěto pozdźišo w serbiskim Běłohrodźe.
Byrnjež w serbiskej literaturje husto jako Łužiski Serb pomjenowany był, njejsu we łužiskoserbskich žórłach žane dopokazy, zo bě woprawdźe serbskeho pochada.
Šćolkine
thumb|left
Šćolkine je město na połkupje Krim, kotrež słuša pak k Awtonomnej republice Krim na Ukrainje, pak k ruskej Republice Krim.
Leži při brjoze Azowskeho morja něhdźe 170 kilometrow wuchodnje Simferopola.
Ma něhdźe jednaće tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1978 załožiło. Wot lěta 2014 słuša město kaž cyła połkupa faktisce k Ruskej.
Ekwator
thumb|Ekwator a wobrotnikaj na swětowej karće thumb|Ekwatorowy pomnik blisko ekwadorskeje stolicy Quito
Ekwator je teoretiska linija na zemi, kotraž ma samsnu zdalenosć z wobeju polow a rozdźěluje zemju do sewjerneje a južneje połkule. Ma geografisku šěrinu wot 0° a teoretisku dołhotu wot 40.075,016686 km.
Zemski ekwator přeprěkuje Afriku, Indiski ocean, juhowuchodnu Aziju, Ćichi ocean, Južnu Ameriku a Atlantiski ocean. Mjez ekwatorom a wobrotnikomaj so tropy namakaja. Tam steji słónco dwójce w lěće w ceniće, štož wobwliwuje tež tropiske počasy.
Ekwator direktnje přeprěkuje 11 statow:
Nimo toho přeprěkuje wjacore skupiny kupow mjez jednotliwymi kupami, na přikład Malediwy. Slědowace stolicy namakaja so blisko ekwatora:
Stochov
Stochov je městačko w srjedźnej Čěskej (wokrjes Kladno). Leži 448 m nad mórskej hładźinu a ma něhdźe pjeć tysac wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1316.
Chinski sumak
Chinski sumak (Rhus chinensis) je rostlina ze swójby sumakowych rostlinow (Anacardiaceae).
Wopis
Chinski sumak je kerk abo štom, kotryž docpěje wysokosć wot wjace hač 6 m. Jeho króna je šěroka. Rostlina je čućiwa přećiwo zmjerzkej.
Łopjena su pjerite. Jich stołpiki njesu křidleška. Łopješka su tróšku zubate.
Kćěje w pózdnim lěću. Běłe kćenja steja w promjenjach.
Płody su móškojće kosmate, čerwjene jahody.
Kejžorska wijawka
Kejžorska wijawka (Ipomoea nil) je rostlina ze swójby wijawkowych rostlinow (Convolvulaceae).
Wopis
Kejžorska wijawka je krótko žiwa rostlina, kotraž docpěje wysokosć wot hač do 3,5 m. Wone njeje dospołnje zymokruta. Łopjena su wutrobojte. Jich stołpiki su kosmate. Kćěje wot lěća hač do nazymy. Sorta 'Scarlett O'Hara' ma ćmowočerwjene kćenja.
Lapata wijawka
Lapata wijawka (Ipomoiea versicolor (syn. I. lobata, Mina lobata, Quamoclit lobata) je rostlina ze swójby wijawkowych rostlinow (Convolvulaceae).
Cympl
Cympl ( Zimpel) je wjeska na sewjeru sakskeho wokrjesa Zhorjelc. Słuša k Hamorskej gmejnje a leži 139 m nad mórskej hładźinu při Wukrančanskej rěčce w hornjołužiskej holanskej a hatowej krajinje. Ma wobydlerjow. Jedyn kilometer juhowuchodnje Cympla nadeńdźe so wjeska Turjo, kotraž słuša hižo ze starodawna k Cymplej.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako Zcymel je z lěta 1485. Tehdy słušeše wjeska do Rychwałdskeho knjejstwa. Hospodarski woznam měješe rybarstwo w hatach sewjernje Cympla kaž tež młyn we wsy.
W lěće 1884 měješe Cympl po Mukowej statistice 97 wobydlerjow, mjez nimi 95 Serbow (98 %).
Cympl bě hač do zagmejnowanja do Klětnoho w lěće 1973 samostatna gmejna, wot 1933 pod mjenom Cympl-Turjo.
Temirtau
thumb|left Temirtau je město w Kazachstanje.
Leži něhdźe 30 kilometrow sewjernje Karagandy při Samarkandskim spjatym jězorje.
Łaćonšćina
Łaćonšćina (prjedy serbsce tež łaćanšćina, we wobchadnej rěči łaćina) je mortwa, ale hač do dźensnišeho wužiwana rěč, kotraž je na Apenninskej połkupje nastała. Wona je była zakład za wšě romaniske rěče. Dźensa wužiwa so předewšěm w křesćanskej liturgiji a we fachowych wurazach (biologija, lěkarstwo, filozofija atd.). Nimo toho maja wjele rěčow, wosebje europskich, mnoho požčonkow z łaćonšćiny, tež we wšědnym słowoskładźe.
Temirtau
Ma něhdźe 296 tysac wobydlerjow.
Wuchodny Timor
Wuchodny Timor (hamtsce Demokratiska republika Wuchodny Timor abo Timor-Leste) je mały njewotwisny stat na wuchodźe kupy Timor w skupinje kupow Małe Sundy. Hłowne město je Dili.
Łaćonšćina
Wokale a diftongi
Nimo toho ma štyri diftongi: ae, oe, eu, au.
Cenit
thumb|lang=hsb|Cenit, nadir a wobzor w zwobraznjenju
Łaćonšćina
Konsonanty
Konsonant c so jako k wurjekuje. Změna wurjekowanja před wokalomaj "e" a "i" je so pozdźišo stało.
Cenit
Cenit je teoretiski dypk na njebju, kotryž namaka so direktnje padorunje nad stejnišćom wobhladowarja. Jeho přećiwny pol so mjenuje nadir. Mjeno pochadźa z arabskeho słowa سمت‎ / samt / „puć, dróha, směr“ abo dokładnišo wot سمت الرأس / samt ar-raʾs / „směr hłowy, wjerškowy dypk“.
Wuchodny Timor
Kraj dósta w lěće 1975 njewotwisnosć wot Portugalskeje, bu pak hnydom wot Indoneskeje wobsadźeny. Hakle po byrgarskej wójnje a měrowym procesu bu njewotwisnosć w lěće 2002 připóznata. Z tym słuša Wuchodny Timor k najmłódšim statam na swěće.
Temirtau
Sydlišćo je so w lěće 1909 załožiło a ma wot lěta 1945 měšćanske prawa.
Łaćonšćina
Gramatika
Łaćonšćina ma jara kompleksnu gramatiku.
Cenit
Na zemi móže słónco jenož mjez wobrotnikomaj, potajkim w tropach, w ceniće stać.
Łaćonšćina
Substantiwy
Substantiwy maja tři genusy na rozdźěl wot romaniskich rěčow. Nimo toho maja šěsć padow, kotrychž formy wotwisuja wot numerusa (gramatiskeho čisła) a klasy deklinacije.
Połobscy Słowjenjo
Połobscy Słowjenjo běchu słowjanske kmjeny w dźensnišej wuchodnej Němskej.
Wuchodny Timor
thumb|center|upright|W horinach Wuchodneho Timora
Łaćonšćina
Substantiwy
Rozeznawa so pjeć deklinacijow:
Połobscy Słowjenjo
Woni sydlachu wot 7. lětstotka w kónčinach mjez Wódru a Łobjom. Na sewjero-zapadnym boku bydlachu Obodritojo: Drjewjenjo, Glinjany, Warinojo, Wagry, Połobjenjo a dalši. Na sewjernym a srjedźnym boku bydlachu Wjeletojo: Chyžany, Doleńcy, Habolenjo, Redarojo, Wukranojo a dalši.
Łaćonšćina
Adjektiwy
Adjektiwy so w genusu, numerusu a padźe po substantiwje złožuja. Při nich jenož tři deklinacije klasy wustupuja.
Wjele adjektiwy so móžeja stopnjować. Komparatiwne kóncowki su -ior (za žónski a muski genus) a -ius (za srjedźny genus), mjeztym zo superlatiw ma kóncowki -issim/us/-um/-a. Adjektiwy na -er maja wariantu -rim/us/-um/-a, mjeztym zo adjektiwy na l maja -lim/us/-um/-a.
Tino Günther
Tino Günther (* 28. oktobra 1962 w Olbernhauje) je sakski politikar Swobodneje demokratiskeje strony (FDP), kiž bě wot 2004 do 2014 přez krajnu lisćinu woleny zapósłanc sakskeho krajneho sejma, městopředsyda swojeje frakcije a předsyda peticiskeho wuběrka krajneho sejma. Přez njewuspěch FDP při wólbach 2014 zhubi swój mandat.
Łaćonšćina
Adjektiwy
Někotre, často wužiwane adjektiwy maja njeregularne formy.
Pronomeny
Při pronomenach ma jenož třeća wosoba rozdźělne formy po genusu, mjeztym zo druhe wosoby nimaja tajki rozdźěl.
Tino Günther
Wón je ewangelski, ženjeny a nan třoch dźěći.
Bazowy triplet
Bazowy triplet abo jednory jenož triplet je najmjeńša jednota genetiskeho koda. Wobsteji z nukleobazow, kotrež pak za aminokisalinu koduja pak jako startowy kodon resp. stopowy kodon translacije funguje.
Łaćonšćina
Werby
Werby maja mnoholičbne formy.
Rozeznawa so pjeć konjugacijow:
Bazowy triplet
Rozeznawaja:
Stawizny
Francis Crick přemóže 1961 pokazać, zo genetiski kode je na tripletach zestajeny.
Buštěhrad
Buštěhrad je městačko w srjedźnej Čěskej (wokrjes Kladno). Leži 322 metrow nad mórskej hładźinu sewjerozapadnje Prahi a ma wokoło tři tysac wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1209.
Sapawa
Sapawa ( Zschopau) je:
Běły šlěz
Běły šlěz (regionalna forma: běły šlez, Malva pusilla) je rostlina ze swójby šlezowych rostlinow, z roda šlezow.
Wopis
Běły šlěz je łažata, wobstajna rostlina.
Łopjena su kulojte.
Běły šlez kćěje wot junija hač do septembra. Kćenja su swětłoróžojte a docpěwaja jenož šěrokosć wot 1 cm.
Stejnišćo
Rostlina preferuje pěskojtu wutkatu pódu.
Pochad
Najskerje běły šlěz pochadźa wot Europy a sewjerneje Afriki.
Sapawa (rěka)
Sapawa ( Zschopau) je rěka w zapadnej Sakskej.
Wona wužórli so w srjedźnych Rudnych horinach na sewjernym boku Šmrěčnika. Je 128 kilometrow dołha a wuliwa so blisko Doblina do Freibergskeje Modłeje.
Po rěce pomjenowane je městačko Sapawa při jeje srjedźnym běhu.
Sestrorjeck
thumb|left
Sestrorjeck je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje při brjoze Finskeho zaliwa a je wobwod Pětrohróda. Ma něhdźe 39 tysac wobydlerjow.
Bjezłopjenčk
Bjezłopjenčk (Monotropa hypopitys) je ród z podswójby bjezłopjenčkowych rostlinow (Monotropoideae) znutřka swójby wrjosowych rostlinow (Ericaceae). Dalše serbske mjeno je hribowe zelo.
Eugène Terre'Blanche
Eugène Terre'Blanche (* 31. januara 1941 we Ventersdorpu, † 3. apryla 2010 runje tam) běše južnoafriski prawicarski politikar a nawoda teroristiskeho Afriskeho spjećowanskeho hibanja, rasistiski aktiwist, dramatikar a basnik.
Turjo
Turjo ( Tauer) je wjeska w sakskim wokrjesu Zhorjelc, kotraž słuša ke gmejnje Hamor. Leži při Wukrančanskej rěčce něhdźe kilometer juhowuchodnje Cympla we wysokosći wot 140 m nad mórskej hładźinu a ma wobydlerjow.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako Thure je z lěta 1447. Mjeno pochadźa kaž delnjołužiski Turjej wot tura (němsce „Auerochse“). We 1880tych lětach měješe wjes po Mukowej statistice cyłkownje 156 wobydlerjow, z nich 153 Serbow a jenož třo Němcy. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbski podźěl wobydlerstwa gmejny Cympl-Turjo wot jenož hišće 32,4 %.
Hač do lěta 1973 słušeše Turjo do Cymplčanskeje gmejny, kotraž rěkaše wot 1933 Cympl-Turjo.
Zerzawojta dźeniwka
Zerzawojta dźeniwka je rostlina ze swójby dźeniwkowych rostlinow (łaćonsce: Hemerocallis fulva, Hemerocallidaceae).
Adamov (wokrjes Blansko)
Adamov je město w Čěskej (wokrjes Blansko). Leži 258 m nad mórskej hładźinu a ma 4 583 wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1360.
400 px|center|thumb|Panorama Adamova
Wysoka pajasla
Wysoka pajasla (Ailanthus altissima, syn.: A. cacodendron, A. peregrina, A. glandulosa, Rhus cacodendron, Toxicodendron altissimum) je štom ze swójby simarubowych rostlinow (Simaroubaceae).
Wopis
Wysoka pajasla je štom, kotryž docpěwa wysokosć wot 25 m.
Króna je čumpata.
Łopjena
Měnjate łopjena su njeporowje pjerite a schódne a docpěwaja dołhosć wot 40 hač do 70 (90) cm. Jich hłowny rjepik je čerwjenojty. 11 hač do 19 pjerjow docpěwa dołhosć wot něhdźe 5 hač do 15 cm, je dołhojće-owalne, hładkokromne, na hornim boku błyšćace ćmowozelene, na delnim boku blědźiše. Wone při rozrybowanju njepřijomnje ćahnu.
Kćenja
Kćěje w juliju. Nažołć běłe, njenahladnje małke kćenja su muske abo dwusplažne a steja w wjelekćenjowych, 15 hač 20 cm dołhich, čumpaće rozhałuzowanych, nakónčnych pakićach a jara sylnje wonja.
Płody
Płód ma jazyčkojte křidleška a je žołty abo čerwjenkojty a docpěwa dołhosć wot 3 hač do 5 cm. Symjenja jeho centrumje leža.
Stejnišćo
Wona rosće jako wozdobny štom w parkach a załožkach. Preferuje čumpate, za wodu přepušćate, na prawym měrje wutkate, často wapnite pódy.
Wačoški (Hymenolobus)
Wačoški (Hymenolobus) je ród ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:
Halštrow
Halštrow ( Elstra) je městačko w Hornjej Łužicy južnje Kamjenca, při kromje Zapadołužiskeje pahórčiny. Prěnje historiske naspomnjenje jako Elstrowe je z lěta 1248.
Měšćanske dźěle
K městu słušeja slědowace wjeski:
Salsk
thumb|left Salsk je město w juhu Ruskeje federacije. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Rostow a ma něhdźe 59 tysac wobydlerjow.
Halštrow
Měšćanske dźěle
Krěpjecy přisłušeja jako jenički měšćanski dźěl Halštrowa oficielnje serbskemu sydlenskemu rumej.
Wutrobičkojte wačoški
Wutrobičkojte wačoški (Capsella bursa-pastoris) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae). Dalše serbske mjena su kuše ničo, husyča stopa, karnawa, wačoškate zelo a maćerne cycki.
Halštrow
Politika
Město słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 53 (Budyšin 2) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 156 (Budyšin I).
Salsk
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1812 jako wjes Torgowaja załožiło a ma wot lěta 1926 měšćanske prawa.
Wutrobičkojte wačoški
Wopisanje
Wutrobičkojte wačoški je jednolětna abo dwulětna rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 2 hač 70 cm.
Halštrow
Politika
mini|center|upright=1.8|Powětrowy wobraz města a wokoliny
Wutrobičkojte wačoški
Wopisanje
Delnje łopjena wutworja rozetu. Stołpikowe łopjena su kłokojte a stołpik wobpřimowace.
Kćěje wot januara hač decembra. Běłe kćenja docpěwaja šěrokosć wot 4 hač 5 mm, maja zrunane keluškowe łopješka a steja na spočatku hłójčkojće-wokołkojtych, pozdźišo podlěšenych kićach. Štyri krónowe łopješka docpěwaja dołhosć wot 3 mm.
Płody su wopak wutrobičkojte hač třiróžkate truki, kotrež docpěwaja dołhosć wot 10 mm.
1744
1744 bě přestupne lěto z 366 dnjemi.
Wutrobičkojte wačoški
Stejnišćo
Rosće w njerodźowych wobrostach na rolach, w zahrodach, na pućach, drjebiznowych městnach, pustych płoninach a zemskich nasypach. Preferuje wutkate pódy na swětłych stejnišćach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Europje rozšěrjena.
Wolga
Wolga ( –, , ) je wulka rěka na wuchodźe europskeho dźěla Ruskeje. Z dołhosću 3534 kilometrow je wona najdlěša rěka cyłeho kontinenta. Wužórli so – kaž Dnjepr – na Waldajskej wysočinje sewjerozapadnje Moskwy a něhdźe 320 kilometrow juhowuchodnje Pětrohroda. Wuliwa so z wulkej deltu blisko Astrachanja do Kaspiskeho morja.
Při rěce nadeńdźe so wjele rěčnych zawěrow a wuznamnych městow, kaž na přikład Wolgograd, Samara, Uljanowsk a Nižny Nowgorod.
Rěka Wolga je přez łódźne kanale zwjazana z Baltiskim morjom, Čornym morjom, Běłym morjom a Azowskim morjom a tworja centralnu wósku w syći ruskich wodowych pućow.
Dźeniwkowe rostliny
Dźeniwkowe rostliny su swójba symjencowych rostlinow ( Hemerocallidaceae, Spermatophyta). Wobsahuje sćěhowace rody:
Wobrotnik
thumb|Słónco steji w ceniće (spóznajomnje na sćinje palmy)
Wobrotnik je jedyn z dweju geografiskeju šěrokostnikow, kotrejž so namakatej na 23°26'16" sewjerneje respektiwnje južneje šěriny a kotrejž stej hranicy za słónčnu čaru na zemi. Wobrotnikaj běžitej 2600 kilometrow sewjernje respektiwnje južnje ekwatora. Mjez wobrotnikomaj leža tropy, potajkim tute kónčiny zemje, kotrež buchu klimatisce wobwliwowane přez cenit słónca.
Přeco na dnju zawróta słónca (20./21. junija resp. 20./21. decembra) docpěje słónco na sewjernej resp. južnej połkuli při wobrotnikomaj cenit. Tuž steji słónco na najwyšim dypku a padorunje stejacy kij njeby ničo zaćěmnił. Zwonka tropow – na přikład w Europje – słónco ženje w ceniće njesteji.
Sewjerny wobrotnik rěka po codiakalnym znamjenju tež „wobrotnik raka“, južny wobrotnik wotpowědnje tomu „wobrotnik skalneho kozoła“.
Tropiskej počasaj – dešćowy a suchi čas – stej wotwisnej wot stejnišća słónca na njebju.
Jejkojte wačoški
Jejkojte wačoški je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow łaćonsce: Hymenolobus procumbens, Brasicaceae).
Dźeniwka
Dźeniwka (Hemerocallis) je ród ze swójby dźeniwkowych rostlinow (Hemerocallidaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Pisana pyšna wijawka
Pisana pyšna wijawka (Ipomoea tricolor) je rostlina ze swójby wijawkowych rostlinow (Convolvulaceae).
Wopis
Pisana pyšna wijawka je trajne zelo, kotrež docpěje wysokosć wot hač do 3 m a šěrokosć wot něhdźe 1,5 m. Wijace wurostki su šnórojte. Jasnozelene łopjena su wutrobojte.
Kćenja
Kćěje wot lěća hač do nazymy. Likojte kćenja su módre hač bozojte a docpěja přeměr wot hač do 15 cm. Wone so rano wočinja a za čas samsneho dnja překćěja.
Rozšěrjenje
Pochadźa z Mexiku.
Delni Wujězd
Delni Wujězd ( Uhyst/Spree, 1936–47 Spreefurt) je wjes w sewjeru sakskeho wokrjesa Zhorjelc a słuša ke gmejnje Hamor. Leži 132 m nad mórskej hładźinu při Sprjewi a Bjerwałdskim jězorje. Ma wobydlerjow.
Stawizny
Přez wobzamknjenja Wienskeho kongresa přidźěli so dotal k Sakskej słušacy sewjerny dźěl Hornjeje Łužicy z Delnim Wujězdom w lěće 1815 Pruskej.
W februarje 1921 załožichu Wujězdźenjo serbske towarstwo „Zahrodka“ a dnja 11. meje 1924 tež sokołsku jednotu. Kaž wšěm serbskim towarstwam bu jemu w lěće 1937 jeho dźěławosć zakazana. W 1980tych lětach bu Wujězdźanskej Domowinskej skupinje čestne mjeno „Zahrodka“ spožčene, kotraž pak po přewróće swoju dźěławosć zastaji. Dnja 19. februara 2021, dokładnje sto lět po prěnjej „Zahrodce“, załoži skupina wobydlerjow z Delnjeho Wujězda a wokolnych wsow nowe towarstwo z mjenom „Zahrodka 1921“, kotrež přistupi krótko po tym Domowinje.
Posledni wobsedźer Wujězdźanskeho ryćerkubła, z 3670 hektarami jedne z najwjetšich w Hornjej Łužicy, bě Herbert Kluge, kotryž bu z rólnej reformu po Druhej swětowej wójnje wuswojeny.
Wobydlerstwo
Po statistice Arnošta Muki měješe Delni Wujězd we 1880tych lětach cyłkownje 460 wobydlerjow, z nich 385 Serbow (84 %) a 75 Němcow. W cyłej Wujězdźanskej wosadźe chodźachu tehdy 1238 wosadnych k serbskej a 222 k němskej spowědźi.
Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 45,1 %.
Gmejna
W lěće 1974 so Tranje a Lipiny do Wujězda zagmejnowachu; 1978 sćěhowa – krótko do swojeho wotbagrowanja – Łućo. Po přewróće přidruži so při gmejnskej reformje 1994 hišće Manjow z wjesnym dźělom Rudej, tak zo słušachu nětko wšě wjeski Delnjowujězdźanskeje wosady tež do samsneje politiskeje gmejny. Hromadźe přińdźechu gmejnske dźěle w lěće 2007 k nowej wulkogmejnje Hamor, jeničce Lipiny běchu so hižo 1996 do Łaza přerjadowali.
Wopon
Wopon Delnjeho Wujězda nasta po Druhej swětowej wójnje a pokazuje karpa jako symbol za historiski wuznam rybarstwo w hatach wokoło wsy kaž tež z emblema Domowiny přewzaty lipowy sadźenk z třomi łopjenami jako symbol serbskeho ludu.
Kubłanje
Za čas NDR měješe Delni Wujězd Polytechnisku wyšu šulu, do kotrejež chodźachu tež dźěći z Manjowa, Rudeje, Łuća, Šepšec, Tranjow, Bjerwałda a Sprjowjow. We 1980tych lětach wobdźěleše so hišće někak štwórćina šulerjow na serbskej wučbje. Po přewróće zwosta jenož hišće zakładna šula, kotraž bu pak po šulskim lěće 1996/97 tohorunja zawrjena.
Dźensa je najbliša zakładna šula w Hamorje. Přichodnej šuli ze serbskorěčnym poskitkom stej w Hućinje a Rakecach.
Wobchad
mini|Železniski móst přez Sprjewju W Delnim Wujězdźe nadeńdźe so zastanišćo při železniskej čarje Wojerecy–Zhorjelc. Linija OE 64, tak mjenowany shuttle jězorina-Nysa, zwjazuje Wujězd z woběmaj městomaj.
Nimo toho wjedźe tež zwjazkowa dróha 156 (Budyšin–Běła Woda) přez wjes. Statna dróha S 108 zwjazuje Wujězd z Wojerecami.
Šwedska
Šwedska ( Konungariket Sverige) je njewotwisny stat a parlamentariska monarchija na skandinawiskej połkupje w sewjernej Europje. Mjezuje z Norwegskej na zapadźe a na sewjeru, z Finskej na wuchodźe, z Baltiskim morjom na wuchodźe a na juhu, ze Sewjernym morjom a z Danskej na juhozapadźe.
Stolica a najwjetše město je Stockholm. Wot lěta 1995 je Šwedska čłon Europskeje unije, njesłuša pak do NATO.
Čorna kichawa
Čorna kichawa (Veratrum nigrum) je rostlina ze swójby kichawowych rostlinow (Melianthaceae).
Žołta dźeniwka
Žołta dźeniwka (Hemerocallis lilioasphodelus) je rostlina ze swójby dźeniwkowych rostlinow (Hemerocallidaceae).
Nahi sumak
Nahi sumak (Rhus glabra) je rostlina ze swójby sumakowych rostlinow (Anacardiaceae).
Wačoški (Aethionema)
Wačoški (Aethionema) je ród ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae).
Srěnja barmowka
Srěnja barmowka (Barbaraea intermedia) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae).
Prosta barmowka
Prosta barmowka (Barbaraea stricta) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae).
Wopisanje
Płody su stołpikej přilěhawe.
Słódke dulki
Słódke dulki (Ipomoea batatas) je rostlina ze swójby wijawkowych rostlinow (Convolvulaceae). Dalšej mjenje stej batata a słódka běrna.
Rozšěrjenje
Rostlina wuchada z tropiskeje Ameriki.
Wužiwanje
Dulki so na škrob bohatosće dla jako zežiwidło wužiwaja.
Kisałowy sumak
Kisałowy sumak (Rhus typhina) je rostlina ze swójby sumakowych rostlinow (Anacardiaceae). Dalše serbske mjeno je kisałowc.
Wopis
Kisałowy sumak je w lěću zeleny, małko rozhałuzowany kerk abo małki štom, kotryž docpěje wysokosć wot 3 hač 6 (8, 12) m a šěrokosć wot hač do 4 m. Płone korjenje tworja korjenjowe wurostki.
Młode hałuzy su husto somotowje kosmate. Hałuzy su tołste.
Łopjena
Měnjate łopjena su dołhe stołpikate a docpěja dołhosć wot 50 cm (wot 30 hač do 60 cm) a wobsteja z 11 hač do 31 pjerkatych łopješkow. Łopješka su dołhojće-lancetojte, kónčkojte, zhruba rězane, na spočatku kosmate, na delnim boku swětłošěre a docpěja dołhosć wot 5 hač do 12 cm. Wšelake zahrodne formy maja rozdźělnje sylnje wotměnjene łopjena.
Łopjena su w nazymje oranžowe abo šarlachčerwjene.
Kćenja
Kćěje wot junija hač julija. Muske a žónske kwětnistwa steja na rozdźělnych rostlinach. Kćenja docpěje wulkosć wot 5 mm a steja w pakićach, kotrež docpěja dołhosć wot 10 hač 20 cm. Muske kćenja su nažołć zelene. Płódnistwo je zrunane a docpěje dołhosć wot hač do 20 cm.
Płody
Płody su seršćaće kosmate a čerwjene póčkate płody. Wone wot septembra dozrawja.
Stejnišćo
Je naročny pyšny kerk w parkach a zahrodach, ale tež rosće wodźiwjeny na smjećowych městnach, železniskich nasypach a pustych płoninach.
Wužiwanje
Rostlina so w Europje často jako pyšnu rostlinu plahuje.
Radšowk
Radšowk ( Klein Radisch) je wjeska w sakskim wokrjesu Zhorjelc, kotraž słuša k Hamorej. Leži 137 m nad mórskej hładźinu a ma wobydlerjow.
Geografija
Mała holanska wjeska nadeńdźe so někak štyri kilometry wuchodnje Klětnoho, južnje statneje dróhi 121, kotraž wjedźe z Klětnoho do Chrjebje. W lěsu sewjernje Radšowka nadeńdu so wulke rybniki.
Stawizny
Sydlišćo naspomni so hakle w lěće 1658 prěni raz jako Ratzschholtz a je tuž wo wjele młódše hač Radšow. Mjeno pochadźa prawdźepodobnje wot staroserbskeho předmjena Radiš. Radšowk słušeše dołho k Mikowskemu ryćerkubłu.
Wobydlerstwo
We 1880tych lětach měješe wjes po Mukowej statistice cyłkownje 102 wobydlerjej, z nich 85 Serbow (83 %) a 17 Němcow. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot hišće 52,2 %.
Kisycowe rostliny
Kisycowe rostliny (Berberidaceae) su swójba symjencowych rostlinow (Spermatophyta).
Wobsahuje sćěhowace rody:
Přibyslav
Přibyslav ( Pribislau) je městačko w Čěskej (wokrjes Havlíčkův Brod). Leži 475 m nad mórskej hładźinu a ma něhdźe 4.000 wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1257.
Wšědna dźiwnička
Wšědna dźiwnička (Mirabilis jalapa) je rostlina ze swójby dźiwničkowych rostlinow (Nyctaginaceae). Dalše serbske mjeno je dźiwokwětk.
Wopis
Wšědna dźiwnička je kerčinate boblowe trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 1 m a šěrokosć wot 60 hač do 80 cm.
Kćěje w lěće. Wonjace, trompetojte kćenja su purpurčerwjene, róžojte, běłe abo žołte. Wone su wot pózdnjeho popołdnja hač k ranju wočinjene.
Mutličkaty šlěz
Mutličkaty šlěz abo krjózkaty šlěz (regionalnje: mutličkaty šlez abo krjózkaty šlez, Malva verticillata) je rostlina ze swójby šlězowych rostlinow (Malvaceae).
Wopis
Mutličkaty šlěz je jednolětna rostlina, kotraž kćěje wot julija hač do septembra. Wona dosahuje wysokosć wot 60-200 cm.
Pochad
Mutličkaty šlěz pochadźa z wuchodneje Azije, ale tež rosće w južnej a wuchodnej Europje.
Wonječk
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Dźiwničkowe rostliny
Dźiwničkowe rostliny (Nyctaginaceae) su swójba symjencowych rostlinow (Spermatophytina).
Wobsahuje sćěhowace rody:
Bjezłopjenata njebródka
Bjezłopjenata njebródka (Epipogium aphyllum) je rostlina ze swójby orchidejowych rostlinow (Orchidaceae).
Wopis
Bjezłopjenata njebródka je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 10 hač do 20 cm. Rostlina njewobsahuje chlorofyl a je žołtojta hač bruna a horjeka purpur přeběžana.
Stołpik je rołkojty a njese małko šupiznowych łopješkow.
Płody
Płody hižo za čas kćěwa zrawja.
Rozšěrjenje
Rostlina je w sewjernej a srjedźnej Europje rozšěrjena, při čimž w juhu w horinach (Pyreneje, Alpy, Apeniny a Olymp) wustupuje.
Tropy
thumb|Tropiske klimowe pasmo thumb|Tropiski lěs na karibiskej kupje [[Martinique]]
Tropy su wobłuk na zemi, kotryž so namaka na woběmaj bokomaj ekwatora mjezy wobrotnikomaj słónca. Na kóždym dypku w tropach steji słónco dwójce w lěće w ceniće, tuž njejsu tam wulke přeměnjowanja temperatury abo dołhoty dnja, kaž je to zwonka tropow, na přikład w Europje. Tež počasy w našim zmysle njejsu, město toho maja tam dešćowy a suchi čas. Cyłolětna přerězna temperatura leži wokoło 25 °C.
W kónčinach blisko ekwatora so nimale cyłolětnje dešćuje, tuž namaka so předewšěm tam (na přikład w Amaconasowej nižinje abo w Kongowej žłobinje) dešćowy lěs.
Brjohowka
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Drobny šlěz
Drobny šlěz (regionalnje: Drobny šlez, Malva neglecta) je rostlina ze swójby šlezowych rostlinow, z roda šlězow. Dalše mjeno rostliny je sydrješki.
Wopis
Drobny šlěz je jednolětna abo dwulětna rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 15 hač 50 cm.
Łopjena
Łopjena su kulojte abo jěrchenkojte, na spódku wutrobojte a 5-7-dźělne lapate.
Kćenja
Kćěje wot junija hač oktobra. Jasnoróžojte abo nimale běłe kćenja docpěwaja šěrokosć wot 1 hač 2,5 cm a steja zwjetša na dlěšich stołpikach w łopjenowych rozporach. Krónowe łopješka su hłuboko zarěznjene a docpěwaja dołhosć wot 8 hač 10 mm.
Płody
Płód ma formu tačałki. Jich dźělpłody su hładke.
Stejnišćo
Rosće w njerodźowych wobrostach na pućach, na rólnych kromach, na hnojowych městnach, na dworach, w zahrodach a na winicach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w nimale cyłej Europje rozšěrjena.
[[Wobraz:Malva neglecta Verbreitung.png|thumb|left|300px|Rozšěrjenje drobneho šlěza
]]
thumb|300px|Ilustracija (Jacob Sturm, 1796)
<br style="clear:left;" />
Žórła
<br style="clear:both;" />
Oncidium
Oncidium (Oncidium) je ród ze swójby orchidejowych rostlinow (Orchidaceae). Wobsahuje wjace hač 700 družinow.
Gottfried Wilhelm Leibniz
Gottfried Wilhelm Leibniz (* 1. junija 1646 w Lipsku, † 14. nowembra 1716 w Hannoverje) bě němski filozof, matematikar, inženjer-mašinotwar, fyzikar a diplomat.
Kamjenjowe wačoški
Kamjenjowe wačoški (Aethionema saxatile) su rostliny ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae).
Wopisanje
Kamjenjowe wačoški docpěwaja wysokosć wot 5 hač 20 cm. Rostlina je postupowaca hač zrunana.
Kćěje wot apryla hač junija. Krónowe łopješka su mjasočerwjene abo běłe a docpěwaja dołhosć wot 2 hač 4 mm. Keluškowe łopješka su kozokromne.
Truki su sokojte, wopłonjene, šěroko křidłate a steja na wobłukaće wotstejacych stołpikach.
Stejnišćo
Rosće na kamjentnym drjebiznje, skałach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w južnej Europje rozšěrjena.
Łužyca
Łužyca bu prěni raz w lěće 1992 pola tehdyšeho Ostdeutscher Rundfunk Brandenburg (ORB) wusyłana a tež wot toho produkowana. Dźensa je magacin wšě 4 tydźenje w programje. Wusyłanje so zaběra z politiskimi a kulturnymi zajimami Delnjoserbow. Wšě 3 měsacy so monotematiske wusyłanje do programa syda.
Při moderaciji so Anja Pohončowa a Christian Matthée wotměnjujetej.
Małe Radměrcy
Małe Radměrcy ( Kleinradmeritz) su hornjołužiska wjeska, kotraž słuša wot lěta 2003 k Lubijej. Leža we wuchodnym dźělu Hornjołužiskich honow sydom kilometrow sewjerowuchodnje Lubijskeho stareho města a 210 m nad mórskej hładźinu na prawym boku Lubaty.
Stawizny
Prěnje naspomnjenje jako Rademariz pochadźa z lěta 1249. Wot 16. hač do 19. lětstotka bě wjeska sydło ryćerkubła.
Wot lěta 1895 mějachu Małe Radměrcy zastanišćo při železniskej čarje Lubij–Wóspork, kotraž so 1903 hač do Barta a 1906 hač do Radworja podlěši, hdźež bě z čaru Budyšin–Wojerecy zwjazana. W lěće 1972 bu wosobowy wobchad zastajeny a 1973 so čara mjez Lubijom a Bartom zawrě.
Wobydlerstwo
Po statistice Arnošta Muki mějachu Małe Radměrcy w lěće 1884 194 wobydlerjow, mjez nimi 174 Němcow a 20 Serbow (10 %). Dźensa so we wjesce hižo njeserbuje. Ewangelscy Radměrčenjo přisłušeja wot 16. lětstotka Ketličanskej wosadźe.
Prawa barmowka
Prawa barmowka (Barbaraea vulgaris) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae).
Mjeno
Rostlina (hlej wědomostne mjeno) je po swjatej Barbarje mjenowana.
Wopisanje
Prawa barmowka je dwulětna rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 30 hač 90 cm.
Kćěje wot meje hač julija. Žołte kćenja steja w na kóncu stejacej, na spočatku nimale hłójčkojtej kići a docpěwaja wulkosć wot 4 hač 9 mm. Krónowe łopješka su dwójce tak dołhe kaž keluškowe łopješka.
Płody su zrunanje wotstejace truki, docpěwaja dołhosć wot 1,5 hač 3 cm a sedźa na stołpikach z dołhosću wot 4 hač 6 mm.
Stejnišćo
Rosće na pućach, rěčkowych a rěčnych łučinach a na lěsnych zahonach, rólnych kromach, nasypach zemje a w šćerkowych jamach. Preferuje skerje włóžne, wutkate pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Europje rozšěrjena.
Budyšin
( Bautzen, Budyšyn,  Budziszyn,  Budyšín) je wulke wokrjesne město we wuchodnej Sakskej. Město leži při Sprjewi a je wokrjesne sydło wokrjesa ze samsnym mjenom.
Prawa barmowka
Wužiwanje
Łopjena wobsahuja wjele witamina C a słodźa nakisal-jěrje. Wone so hodźa jako přidawk za solotej abo zelowy twaroh, ale tež za spinatej podobne zeleniny. Prjedy rostlina bu často w burskich zahrodach plahowana.
Budyšin
Budyšin ma něhdźe 38.000 wobydlerjow, z čimž je zdobom najwjetše město wokrjesa, druhe najwjetše w Hornjej Łužicy a na dźesatym městnje w Sakskej. Něhdyša stolica Hornjeje Łužicy płaći jako kulturelne srjedźišćo Serbow a leži w serbskim sydlenskim rumje.
Zažne stawizny
Prěni raz naspomni so město w lěće 1002 w chronice biskopa Thietmara z Mjezyborja jako civitas Budusin. Dla połoženja při wikowanskej dróze Via regia, kotraž wjedźeše wot Lipska do Šleskeje, měješe město w srjedźowěku wulku wažnosć. Do juha wjedźeše tak mjenowana Čěska šćežka přez Łužiske hory do Prahi. W lěće 1018 podpisa so tu „Budyski měr“ mjez Němcami a Polakami. 1231 jewi so w dokumentach prěni raz měšćanske prawo, 1250 dósta město prawo swobodneje komuny. W lěće 1346 wutwori so Zwjazk šesćiměstow, ke kotremuž słušachu nimo Budyšina tež Zhorjelc, Kamjenc, Lubań, Lubij a Žitawa. 1391 dóstachu Budyšenjo prawo, měšćansku radu swobodnje wolić.
1400 do 1700
thumb|left|300px|Budyšin wokoło 1850
1700 do 1900
Tež spočatk 18. lětstotka dóńdźe k wjetšim wohenjam, a to 1707 a 1720. Stawiznisce poměrnje sławna je Bitwa pola Budyšina (1813). Zjednoćene wójska wojowachu tu přećiwo napoleonskim wojakam. Tutón historiski podawk rysuje tež Jan Radyserb-Wjela w swojej wobšěrnej powědce „Bitwa pola Budyšina“. 1815 so zwjazk šesćiměstow rozpušći. 1846 wotewri so železniska čara mjez Drježdźanami a Budyšinom, kotruž twarjachu tež Serbja – mjez nimi ludowy basnik Pětr Młónk – sobu. Hač do lěta 1868 rěkaše město hamtsce Budissin, hakle potom dósta dźensniše němske pomjenowanje Bautzen. 1872 nasta tu prěnja šulska hwězdarnja w Němskej. mjez 1888 a 1891 twarješe so cyrkej Marje a Marty („Čerwjena cyrkej“), mjez 1897 a 1904 Serbski dom při Lawskich hrjebjach, kotryž so pak w poslednich wójnskich dnjow lěta 1945 zniči. 1902 dósta Budyšin wot sakskeho krala Jurja tak mjenowane Rietschelowe swisle, kotrež připrawichu so na wuchodnych swislach měšćanskeho dźiwadła.
1900 do 1945
1904 wotewri so Sakski krajny chłostanski wustaw, kotryž dósta pozdźišo přimjeno „Žołta běda“. W lětomaj 1908 a 1909 natwari so Kronprincowy móst (dźensa Móst měra). 1912 zagmejnuje so něhdy serbska wjes Třělany. W lěće 1917 wopruja so 11 cyrkwinskich a swětnych zwonow brónjenskej industriji. Dwě lěće po wójnje, 1920 wotewri so Sprjewina kupjel. 1921 załoži so pod bamžom Benediktom V. biskopstwo Mišno znowa. Biskopske sydło bě Budyšin. Tachantska cyrkej sta so tak z katedralu. 1922 zagmejnuje so wjes Židow. 1928 wobnowi so křižerski procesion z Budyšina do Radworja, kotryž bě kónc 18. lětstotka wusnył. 1933, za čas nacionalsocialistow, woswjećichu prěni króć „tysaclětny jubilej“. Wuchadźišćo za to bě róčnica rozšěrjenja župy Mišno na teritorij Milčanow. 1938 dóńdźe tež w Budyšinje k pogromam přećiwo tu bydlacym židowskim měšćanam. Mnoho wobchodow so zniči, runje tak židowska modlernja na Hornčerskej hasy. 1944 nastanje wotnožka koncentraciskeho lěhwa Groß-Rosen we wagonowni. Kónc wójny wutwari so Budyšin jako „twjerdźizna“, štož wuskutkowa sylniše boje wo město. Něhdźe 10 procentow bydlenskich domow z něhdźe třećinu bydlenskeje płoniny so tak zniči. Nimo toho skóncowa so 18 mostow, 35 zjawnych twarjenjow, 46 mjeńšich zawodow a 23 srěnich zawodow. W poslednich dnjach wójny padny na woběmaj stronomaj něhdźe 6500 wojakow. Tohorunja přisadźi něhdźe 350 ciwilistow swoje žiwjenje. Statistiki wo tym pak su rozdźělne.
thumb|upright|[[Stara wodarnja w Budyšinje.]]
Powójnski čas a doba NDR
Mjez 1945 a 1950 wužiwaja wobsadnicy jastwo Budyšin I jako interněrowanske lěhwo. Je dopokazane, zo přisadźi tu w tutym času 2714 ludźi swoje žiwjenje. Mjez 1956 a 1989 přesłyšuje Stasi ludźi w jastwje Budyšin II, kotrež je dźensa jako Wopomnišćo Budyšin wopytowarjam wotewrjene.
Mjez 1966 a 1989 přewjedźe so w Budyšinje sydom festiwalow serbskeje kultury. 1969 potorhny so stare měšćanske dźiwadło z Ričelowymi swislemi. Tež wrota při Bohatej wěži so spotorhaja. W lětach 1973 do 1975 nastawa nowa sydlenska štwórć „Dr. Salvador Allende“ z něhdźe 1500 bydlenjemi. 1974 nasta spjaty jězor, kotrehož woda tři něhdyše wsy pokryje. 1975 natwari so nowe Němsko-Serbske ludowe dźiwadło. Mjez 1977 a 1987 nastawa štwórć „Strowotna studnja“ z něhdźe 5900 bydlenjemi.
Po 1989
1991 wutwori so zwjazk šesćiměstow znowa. Samsne lěto nastanje tež Załožba za serbski lud ze sydłom w Budyšinje. W lětach po přewróće ponowja so wulki dźěl twarskeje substancy stareho města, štož bazuje do dalokeje měry tež na „Wustawkowym wobzamknjenju k saněrowanju stareho města“ z lěta 1992. Wot 1994 stej tež něhdyšej wsy Delnja Kina a Sćijecy měšćanskej dźělej Budyšina. Wot 1995 wjedźe město titul „wulke wokrjesne město“. 1999 stanje so tež Mały Wjelkow dźěl Budyšina.
Měšćanske dźěle
thumb|upright=1.3|Měšćanske dźěle Budyšina Budyšin ma dźewjećadwaceći měšćanskich dźělow, z kotrychž słušeja šěsć do jadroweho města, mjeztym zo su 23 z nich zagmejnowane wjeski.
Hłowny zapis: Měšćanske dźěle Budyšina – ze statistiskimi podaćemi
Hlej tež: Lisćina Budyskich dróhow
Wobydlerstwo Budyšina
Dźensa ma Budyšin 42.199 wobydlerjow, z toho je 20.159 muskich (48 %) a 22.040 žónskich (52 %). Něhdźe 2.190 ludźi ma pódlanske bydlenje w stolicy Hornjeje Łužicy.
Wobchad
Budyšin je něhdyše železniske křižowanišćo, dźensa pak běži přez njón jenož hišće čara z Drježdźan do Zhorjelca z direktnymi ćahami do Drježdźan, Zhorjelca a Wrócławja. Budyski wotrězk železniskeje čary Budyšin–Žandow je dźensa zawrěty a čara do Wojerec bu wottwarjena.
Dalokobusy jědu štyri- do pjećkróć wodnjo z Budyšina do Berlina a wróćo kaž tež jónu přez Jarobrod do Kölna.
Twarske pomniki
Budyšin ma derje zdźeržane stare město. Jako symbolej Budyšina stej wosebje Stara wodarnja a Michałska cyrkej znatej. Wěsta wosebitosć je Bohata wěža, kotraž je na swoju dołhosć wo 1,44 m nachilena a so tohodla tež „křiwa wěža Budyšina“ mjenuje. Jej napřećo steji na tamnym boku Žitnych wikow Serbska cyrkej. Wažny twarski pomnik je tež Budyski hród (němsce: Ortenburg), kotryž steji na městnje stareho słowjanskeho hrodźišća. Tež Tachantska cyrkej je hódna wobhladanja. Wona je jedna z mało simultanych cyrkwjow w Němskej a wužiwa so wot katolskich a ewangelskich wěriwych zhromadnje. Lawska wěža při južnej kromje stareho města je najstarša wrotowa wěža w měsće; njedaloko stejaca Wjerina chěžka při Sprjewi jedne z najstaršich wobchowanych domskich. Tež Budyska radnica a Mikławšk, na kotrymž staj mj. dr. Michał Hórnik a posledni serbski biskop Jurij Łusčanski pochowanaj, stej zajimawostce Budyšina. Na Tuchorskim kěrchowje wuchodnje stareho města nadeńdu so wjele historiskich rownišćow kaž tež rowy wjacorych wuznamnych ewangelskich Serbow.
Hlej tež: Kulturne pomniki w Budyšinje
Politika
Dołholětny měšćanosta a wot 1995 wyši měšćanosta bě wot politiskeho přewróta w lěće 1990 hač do lěta 2015 bywši ewangelski diakon Christian Schramm. W awgusće 2015 bu jurist Alexander Ahrens (bjezstronski, pozdźišo SPD) jako zhromadny kandidat SPD, Lěwicy a wobydlerskeho zwjazka BBBZ za naslědnika woleny. Při wólbach 2022 dósta wón jenož 14,3 % hłosow, wuzwoleny bu dotalny šulski direktor a něhdyši frakciski předsyda CDU w měšćanskej radźe Karsten Vogt.
Město słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 56 (Budyšin 5) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 156 (Budyšin I).
Serbske institucije w Budyšinje
thumb|Serbski dom w Budyšinje
W měsće namaka so wjetši dźěl serbskich institucijow. W Serbskim domje na Póstowym naměsće je sydło Domowiny, Załožby za serbski lud kaž tež Młodźinskeho towarstwa Pawk z. t.. W domje nastawa tež časopis Katolski Posoł. Tež Rěčny centrum WITAJ, kotryž stara so mjez druhim wo serbske wučbne materialije, je w Serbskim domje zaměstnjeny. Tohorunja při Póstowym naměsće, napřećo Serbskemu domej, nadeńdźe so studijo Serbskeho rozhłosa.
Na Sukelnskej hasy čo. 26 nadeńdźe so sydło Ludoweho nakładnistwa Domowina (LND), kotrehož wudźěłki předawaja so w Smolerjec kniharni, kotraž je w přizemju samsneho domu zaměstnjena. Tež redakciji Serbskich Nowin a Rozhlada so tule namakatej.
Na Budyskim hrodźe je twarjenje něhdyšeje sólnicy stejišćo Serbskeho muzeja.
Na Dwórnišćowej dróze namaka so wědomostne slědźenišćo Serbski institut ze Serbskej centralnej biblioteku a Serbskim kulturnym archiwom (SKA). Wažnej kulturnej instituciji stej tež Němsko-Serbske ludowe dźiwadło (NSLDź) a Serbski ludowy ansambl (SLA).
Šlumpf
Štó woni su
Šlumpf je małki, módry, njese běłe cholowy z dźěru za swoju małku wopušku a běłu frygisku čapku. Najbóle kedźbyhódna kajkosć šlumpfow je jich rěč. Narunuja wjele słowow přez słowo šlumpf, je to tak mjenowana šlumpfowa rěč.
Woni hromadźe bydla, přibližnje sto, we wsy, kotraž z wulkich dudławych hribow wobsteji. Jich włodyka je Wulki šlumpf, kotryž je spóznajomny po čerwjenej čapce. Je tež wón, kotremuž so dźakowano mudrosći a kuzłanju přeco zaso radźi, nic tak mudrych druhich šlumpfow wuchować.
Wšitcy šlumpfojo nimo jednoho su muscy. Jenički žónski šlumpf rěka Šlumpfka.
Jimramov
Jimramov je sydlišćo w Čěskej (kraj Vysočina, wokrjes Žďár nad Sázavou). Leži 495 m nad mórskej hładźinu při hranicy mjez historiskimaj krajomaj Čechi a Morawa a ma něhdźe tysac wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1365.
Šlumpf
Štó woni su
Njepřećel šlumpfow je činkar Gargamel — wón bydli w samsnym lěsu kaž woni, ze swojej kóčku Azrael. Gargamel je něhdy Šlumpfku stworił.
Mužakow
Mužakow ( Muskau, wot 1961 Bad Muskau) je městačko w sewjerowuchodźe Hornjeje Łužicy, kotrež słuša k Zhorjelskemu wokrjesej. Mužakow leži juhowuchodnje Choćebuza na zapadnym brjoze Nysy a z tym při hranicy mjez Sakskej a Pólskej. Mužakow je znaty za Pücklerowy krajinowy park, kotryž nadeńdźe so při woběmaj brjohomaj Nysy a słuša k swětowemu herbstwu UNESCO.
Jimramov
W Jimramowje je so narodźił čěski ewangelski farar a spisowaćel Jan Karafiát (1846–1929).
Mužakow
Městačko słuša oficielnje do serbskeho sydlenskeho ruma.
Geografija
mini|left|Nowy hród w Pücklerowym parku Mužakow mjezuje z braniborskim wokrjesom Sprjewja-Nysa a pólskim wojewódstwom Lubuš. Susodne gmejny su Dolina Nysy a Małksy na sewjeru, Wjeska na wuchodźe, Krušwica na juhu kaž tež Jabłońc a Jemjelica-Źěwink na zapadźe.
Móst přez Nysu zwjazuje Mužakow z pólskim susodnym městom Wjesku.