cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Guaranišćina
Časowe a aspektowe morfemy
Tutón sufiks so móže kombinować z ma, rezultujcy páma: ñande jaikuaapáma nde remimo'ã, "nětko my kompletnje znajemy wšě twoje mysle". Tute su njeakcentowane sufiksy: ta, ma, ne, vo; tak akcent steji na poslednjej złóžce werba.
Modusowe morfemy a werby
Za mody móžeja so zdźěla sufiksy a zdźěla wosebite werby wužiwać.
Werby prěnjeho typa, kotrež su transitiwne, móžeja tež imperatiwnu formu měć. Ale prefiksaj jenož za druhu wosobu singulara a plurala eksistujetej, a to e- a ei. Zwjetša so tež sufiks přidawa, a to -mi, -na abo -ke, kotrež móžeja so tež kombinować.
Jako modalne werby so sćěhowace słowa wužiwaja.
Participy
W guaranišćinje tež eksistuja tři participy, a to -py, -pyre a -pyrã.
Kauzatiw
Po Nordhoff kauzatiw je jara produktiwny. Po Hammink mbo- funguje tež jako faktitiw. Wón pochadźa najskerje z njewotwisneho werba (j)apo „činić“ a snadź so tež poćahuje na substantiw po „ruka“.
Nimo dosć časteju wariantow mbo- a mo- tež eksistuja mby- (my-) a mbu- (mu-).
Prašenja
Prašenja daja so z pomocu partikle -pa abo piko wutworić. Nimo toho eksistuja někotre prašenske słowa, kotrež jednu z partiklow wobsahuja.
Tróšku wo polysyntetiskich kajkosćach
Słowo móže relatiwnje wjele informacijow wobsahować.
Syntaksa
Guaranišćina ma jenož dwě woprawdźitej konjunkciji:
Nadawk konjunkcijow a relatiwnych pronomenow maja sufiksy.
Tupc
Tupc ( Teupitz) je městačko z něhdźe 1.800 wobydlerjemi w braniborskim wokrjesu Dubja-Błóta, něhdźe 40 kilometrow južnje Berlina.
Dawyd-Haradok
Dawyd-Haradok je městačko w Brestskej oblasći w južnej Běłoruskej.
Guaranišćina
Ličbniki
Guaranišćina měješe prěnjotnje jenož ličbniki 1 hač 4, a to peteĩ „1“, mokõi „2“, mbohapy „3“ a irundy „4“.
Tupc
Słowjanske sydlišćo při Tupcowskim jězoru je so prěni raz w lěće 1307 naspomniło jako Tupcz.
Dawyd-Haradok
Leži něhdźe 240 kilometrow wuchodnje Bresta při Horynju, prawym přitoku Pripjata.
Guaranišćina
Ličbniki
Za druhe ličbniki buchu dźěłane słowa před krótkim času wutworjene, kotrež so lědma wužiwaja. Při čim ličbnik za 5 je po, kotrehož poprawny wuznam je „ruka“. Ličbniki za 6 hač 9 su z toho a kónčneho dźěła bazowych ličbnikow wotwodźene, a to poteĩ „6“, pokõi „7“, poapy „8“ a porundy „9“.
Dawyd-Haradok
Ma něhdźe šěsć tysac wobydlerjow.
Narańša konrinhija
Narańša konrinhija je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow łaćonsce: Conringia orientalis, Brasicaceae). Dalše serbske mjeno je narańši hórnač.
Guaranišćina
Ličbniki
Za wutworjenje rjadowych ličbnikow so sufiks -ha wužiwa, na př. irundyha „štwórty“.
Dawyd-Haradok
Sydlišćo je so w lěće 1127 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1940 měšćanske prawa. Mjez 1921 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Guaranišćina
Morfologija
Tak so tež wutworja zestajenki z dweju słowow, na př. mba'e guasu woznamjenja "wulkotny" (po słowje: "něšto wulke"), abo tava guasu woznamjenja "hłowne město" abo "stolica" (po słowje "město wulke"). Słowo za guaranišćinu, avañe'ẽ, woznamjenja "čłowječa rěč" a słowo za španišćinu, karaiñe'ẽ, ma woznam "knjezowa rěč". Jenož dlijaće nětko poněčim so započinaja ekwiwalentaj guarani ñe'ẽ a epaña ñe'ẽ wužiwać. Guaranišćina prěnjotnej jenož měješe ličbniki za ličby jedyn hač štyri, tohodla wostatne ličby so morfologisce zestajeja, přez předstajenje afiksow, při čimž na př. po  (pjeć, woprawdźe ruka) jako baza funguje, kaž  po  (pjeć) + mboh apy  (tři) =  po apy  (wósom). Mjena měsacow so po samsnym principje wutworja:  jasy  (měsac) + pe teĩ  (jedyn) = jasy teĩ  (januar). Ale tež mjena wšědnych dnow so po tutym principje wutworja:  ára  (dźeń, čas, wjedro) + pe teĩ  (jedyn) = ara teĩ  (njedźela).
Někotre słowa zakładneho słowoskłada
Samo španiske słowa buchu k guaranišćinje adaptowane :
Přikładowy tekst
Nastawk 1 z Powšitkowne deklaracija čłowječich prawow w Guaranišćinje:
Mayma yvypóra ou ko yvy ári iñapyty'yre ha eteĩcha tekoruvicharenda ha akatúape jeguerekópe; ha ikatu rupi oikuaa añetéva ha añete'yva, iporãva ha ivaíva, tekotevẽ pehenguéicha oiko oñondivekuéra.
(Wšitcy ludźo su wot naroda swobodni a su jenacy po dostojnosći a prawach. Woni su z rozumom a swědomjom wobdarjeni a maja mjez sobu w duchu bratrowstwa wobchadźeć. )
Mólička woka
Mólička woka (Vicia hirsuta) je rostlina ze swójby łušćinowcow (Fabaceae).
Wopis
Mólička woka je jednolětna rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 15 hač 60 cm.
Kćenja
Kćěje wot junija hač julija. Kćenja su jasnowioletne, běłe abo namódreń běłe, docpěwaja dołhosć wot 3 hač 4 mm a steja po třoch hač po šesćoch w dołho stołpikatych kićach. Předewšěm pčołki a mjetele wopytuja kćenja dla bohateho nektara.
Płody
Łušćinowy płody docpěwaja dołhosć wot něhdźe 1 cm, wobsahuje dwě symjeni a su mjechko kosmate.
Stejnišćo
Rosće na žitowych rolach, na pućach, drjebiznowych městnach a pustych płoninach. Preferuje ćopłe, w prawej měrje suche pódy.
Kopřiwa
Kopřiwa (Urtica) je ród ze swójby kopřiwowych rostlinow (Urticaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Dźiwi jasmik
Dźiwi jasmik (Philadelphus) je ród ze swójby hortensijowych rostlinow (Hydrangeaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Pedocoologija
Pedocoologija je wobłuk coologije, kotryž so ze zwěrjatami zaběra, kotrež su w pódźe žiwe.
15. apryla
15. apryla abo '''15. jutrownika''' je 105. dźeń gregorianiskeje protyki (106. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 260 dnjow hač do kónca lěta.
Drina
Drina (kyrilisce Дрина) je rěka na Balkanskej połkupje, kotraž běži přez Bosnisku-Hercegowinu a Serbisku. Wona je prawy přitok Sawy a tuž z dźělom přitočnišća Dunaja. Drina nastanje při bosnisko-čornohórskej hranicy mjez městomaj Foča a Nikšić ze žórlicow Tara a Piva. Wobě rěce tworještej – kaž Drina sama – hłuboke wudrjeńcy přez Dinariske horiny.
Wažne města při bosniskim běhu Driny su Foča, Goražde, Višegrad a Zvornik. Niže města Goražde wužiwa so rěka přez wjacore rěčne zawěry za dobywanje energije. Tež najwažniše wobchadne zwiski wuchodneje Bosniskeje wužiwaja dolinu Driny. Nimo toho je jeje delni běh hač do wuliwa z dźělom serbisko-bosniskeje hranicy.
Jeje najwažniše přitoki su (nimo Tary a Pivy) wot praweje strony pochadźace rěki Lim, Ćeotina a Rzav.
Rakuska konrinhija
Rakuska konrinhija je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow łaćonsce: Conringia austriaca, Brasicaceae).
Ławrjenc
Ławrjenc (Laurus) je ród ze swójby ławrjencowych rostlinow (Lauraceae).
Łobjowy šćěrjenc
Łobjowy šćěrjenc (Amaranthus bouchonii) je rostlina ze swójby šćěrjencowych rostlinow (Amaranthaceae).
Ławrjenc
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Drina
Drina dla niłkeje wody pławna njeje.
Bolesław Chrobry
Bolesław I Chrobry (Wielki) (* 967 w Poznanju, † 17. junija 1025 runje tam) bě wjerch Pólskeje wot 992 do 1025, wjerch Čěskeje wot 1003 do 1004 a w lěće 1025 prěni kral Pólskeje.
Pod knjejstwom Bolesława słušeše wot 1002 tež Hornja Łužica z Budyšinom k Pólskej. Dnja 30. januara 1018 podpisa Bolesław na Budyskim hrodźe Budyski měr z kejžorom Swjateho romskeho mócnarstwa, Hendrichom II..
thumb|left|250px|Pólska pod knjejstwom Bolesława (992-1025)
Pretoria
Pretoria (tež Tshwane) je stolica republiki Južneje Afriki a sydło eksekutiwy. Nimo njeje matej tež měsće Kapstadt jako sydło parlamenta (legislatiwy) a połlětne sydło knježerstwa wot januara do junija a Bloemfontein jako sydło najwyšeho sudnistwa (judikatiwy) někotre funkcije stolicy. Pretoria nadeńdźe so na sewjeru kraja w prowincy Gauteng na wysokosći wot nimale 1400 metrow nad mórskej hładźinu a něhdźe 56 kilometrow sewjernje Johannesburga. Leži w škitanym, ćopłym a płódnym dole, wobdate wot hórskeho rjećaza Magaliesowych horin a słuša k měšćanskej gmejnje Tshwane. Z nimale 750.000 wobydlerjemi w měsće a třomi milionami w metropolowym rumje słuša k najwjetšim městam Južneje Afriki.
Město je stejišćo třoch uniwersitow.
W Pretoriji knježi subtropiska klima z přerěznymi maksimalnymi temperaturami wot 18,9° C w juniju hač do 28,5° C w januarje. Zymske měsacy mjez meju a septembrom su suche; wjetšina dešća pada mjez nowembrom a januarom.
Stawizny
Dźensniše město so w lěće 1855 wot Marthinusa Wessela Pretoriusa załoži, kiž pomjenowa sydlišćo po swojim nanu Andries Pretorius, buriskim generalu. Hižo do toho bě płódna dolina wot afriskich kmjenow wobsydlena. Hižo 1860 sta so Pretoria ze stolicu Južnoafriskeje republiki, byrnjež měła w tutym času jenož wokoło 300 wobydlerjow a něhdźe 50 twarjenjow. Po Prěnjej buriskej wójnje njewotwisne buriske republiki buchu w lěće 1910 zjednoćene do Južnoafriskeje unije, kotrejež stolica bě znowa Pretoria. Njehladajo na to dósta hakle dnja 14. oktobra 1931 měšćanske prawo.
Kopřiwowy kadźenc
Kopřiwowy kadźenc (tež mała liška, Aglais urticae) je mjetel.
Prawy alowej
Prawy alowej (Aloe vera) je rostlina ze swójby alowejowych rostlinow (Asphodelaceae).
Grjazi
thumb|left Grjazi je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Lipjeck. Ma něhdźe 46 tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1868 załožiło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.
Sucha lipnica
Sucha lipnica (łaćonsce Poa compressa) je rostlina ze swójby słódkich trawow (łaćonsce Poaceae). Dalše serbske ludowe mjeno je rozlatk.
Dewcija
Dewcija (Deutzia) je ród ze swójby hortensijowych rostlinow (Hydrangeaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Pólšica
Pólšica (Chenopodium) je ród ze swójby pólšicowych rostlinow (Amaranthaceae), prjedy (Chenopodiaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Hoberska kasija
Hoberska kasija (Cassia grandis) je rostlina z podswójby rohowcowych rostlinow (Caesalpiniaceae) znutřka swójby łušćinowcow (Fabaceae).
thumb|left|Hoberska kasija z [[kćenjemi]]
Skalny kulkotručk
Skalny kulkotručk (Kernera saxatilis) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae).
16. apryla
16. apryla abo '''16. jutrownika''' je 106. dźeń gregorianiskeje protyki (107. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 259 dnjow hač do kónca lěta.
Narodniny
mini|upright=0.4|Jurij Kral
Januar
Januar (tež wulki róžk) je prěni měsac lěta po gregorianiskej protyce. Ma 31 dnjow.
Mjeno "januar" pochadźa z łaćonšćiny, hdźež woznamjenja "ianua" telko kaž "přistup" abo "durje". Pomjenowanje dósta měsac po romskim bohu Ianus, wo kotrymž wěrjachu, zo ma dwě wobliči. Z jednym mjezwočom hlada wróćo do stareho lěta, z druhim do noweho.
Mjenje trjebane pomjenowanje januara je wulki róžk.
Awstralska pólšica
Awstralska pólšica je rostlina ze swójby pólšicowych rostlinow łaćonsce: Chenopodium pumilio, Chenopodiaceae).
Mikławš Joachim Wićaz
mini|upright|M. J. Wićaz 1968
Šěra lipnica
Šěra lipnica (Poa caesia) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Dankow (Ruska)
thumb|left Dankow je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Lipjeck. Ma něhdźe 19 tysac wobydlerjow.
Mikławš Joachim Wićaz
Mikławš Joachim Wićaz ( Nikolaus Joachim Lehmann; * 15. měrca 1921 w Kamjenej, † 27. junija 1998 w Drježdźanach) bě jedyn z najwuznamnišich informatikarjow NDR. Nimo toho je znaty za wukony w numeriskej matematice.
Dankow (Ruska)
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1568 załožiło a ma wot lěta 1957 měšćanske prawa.
Mikławš Joachim Wićaz
Žiwjenje
mini|left|Naspomnjenje serbskeho mjena Wićaza w dźakowanju po smjerći jeho dźěda (1921) mini|upright|Wopomnjenska tafla před ródnym domom w Kamjenej Narodźi so do swójby twarskeho technikarja a wobsedźerja rězaka a jeho mandźelskeje w Kamjenej a wopytowaše wot 1927 do 1931 ludowu šulu w Radworju. Nan zemrě w lěće 1933. Po maturje wotsłuži dźěłowu słužbu (RAD) we Wodowych Hendrichecach. Wot 1940 do 1945 studowaše při Techniskej wysokej šuli w Drježdźanach matematiku a fyziku. Po kóncu wójny zakónči 1946 mjeztym druhe diplomowe dźěło, dokelž buchu podłožki prěnjeho dźěła při bombowym nadběhu na Drježdźany w februarje 1945 zničene. 1948 bu z wuznamjenjenjom promowowany na dr. ing. 1952 powołachu jeho za docenta při TH Drježdźany, lěto pozdźišo dósta w starobje 31 lět profesuru za nałožowanu matematiku. Wot 1956 do 1968 bě Wićaz direktor noweho Instituta za mašinelnu ličensku techniku a potom hač k swojemu emeritowanju 1986 nawoda wobłuka matematiskeje kybernetiki a ličenskeje techniki.
Wićaz zemrě 1998 w starobje 77 lět a bu na Strěžinskim pohrjebnišću pochowany.
Skutkowanje
W numeriskej matematice zaběraše so wón z nakromnymi hódnotami a integralnymi runicami, kaž tež z diferencialnymi runicami.
Za swój čas při Techniskej wysokej šuli w Drježdźanach wuwiwaše wšelakore ličenske mašiny, mjez nimi tež prěni blidowy ličak NDR. Najwuznamniše su drje ličaki "Drježdźanskeje serije" (skrótšenka D1–D4). Wuwiće małoličaka D5 bu 1966 zastajene.
Pod Wićazowym nawodom je so nimo toho tež Leibnizowa mechaniska ličenska mašina znowa twariła, byrnjež tuta za Leibnizowy čas ženje fungowała. Dźakowano małym korekturam kopija pak funguje a da so dźensa w Techniskich zběrkach w Drježdźanach wobhladować.
Wićazowe zawostajenstwo leži wot 1999 w Němskim muzeju w Mnichowje.
Citronowa mjedowka
Citronowa mjedowka je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (łaćonsce: Melissa officinalis, Lamiaceae).
Jan Bjedrich Langa
Jan Bjedrich Langa je mjeno dweju serbskeju duchowneju we 18. lětstotku:
Hortensija
Hortensija (Hydrangea) je ród ze swójby hortensijowych rostlinow (Hydrangeaceae). Dalše serbske mjena su barbuměnka a přechadźawka.
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Kislica
Kislica je pomjenowanje:
Wildau
Wildau (, do 1922 Hoherlehme, prěnje naspomnjenje w lěće 1375 jako Alta Lomen ) je městačko z něhdźe 10.000 wobydlerjemi w braniborskim wokrjesu Dubja-Błóta. Nadeńdźe so při juhowuchodnej měšćanskej hranicy Berlina, njedaloko Parska, při lěwym brjoze Dubje.
Južnje Wildawa běži awtodróha A 10 („Berlinski wobkruh“). Wildawske dwórnišćo je přez S-Bahn z Berlinom zwjazane.
Měšćanski dźěle
Wuše Łomy (Hoherlehme), Röthegrund, Schwartzkopff-Siedlung, Waldsiedlung a Bergsiedlung.
Běła pólšica
Běła pólšica je rostlina ze swójby pólšicowych rostlinow łaćonsce: Chenopodium pumilio, Chenopodiaceae). Dalše serbske mjeno je žerich.
Rosopsida
Rosopsida (němsce tež: Dreifurchenpollen-Zweikeimblättrige) tworja takson rostlinow z kmjena kćenjowych rostlin (Magnoliophyta). Jich embryjo ma, kaž wšitke dwuschadźikowe kćenjowe rostliny, dwě schadźikowej łopjenje, wuchadźa pak z próška z třoch charakteristiskich "włóžow", kotrež su hakle pod elektroniskim mikroskopom widźeć. Tutón specielny typ próškoweho zornjatka mjenuje so tricolpat, potajkim třimóršćinowy (třiwłóžowy).
W systematice biologije bu tuta skupina hakle před mało lětami znowa definowana, jako wotkry so z pomocu moderneje techniki nowy typ próškoweho zornjatka. W někotrych systemach bu wona jako třeća klasu pódla jednoschadźikowych a wostatnych dwuschadźikowych zarjadowana. Často so wona tež jako Eudicots abo woprawdźite Dikotyledony woznamjenja. Dotal wuchadźa so z toho, zo je třimóršćinowe próškowe zornjatko něhdźe před 65 mio. lětami (wobrot mjezy krydowej dobu a tercierom) nastało.
Kajkosće
We wegetatiwnym wobłuku dadźa so Rosopsida lědma wot wostatnych dwuschadźikowy rozeznawać. Při wšěm je móžno, někotre drobne kajkosće spowšitkownjeć. Łopjena su často zestajane a daloko rozšěrjene přiłopjena wustupuja w porach a njezrosćenej. Transwersalne předłopjena su na Achselsprossen. Kwět je zwjetša štyri- do pjećłopjenowy, po přaslenkach rjadowany a (často tež wjacekróć) do kelucha a króny dźěleny. Próškowe łopjena su zwjetša w jednym abo dwěmaj kružkomaj rjadowane, wustupuja pak nic zrědka rozmnožene (Polyandrie). Płodowe łopješka su často zrosćene (coenokarp).
Jednolětna lewkoja
Jednolětna lewkoja (Matthiola annua) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brassicaceae).
Eksekutiwa
mini|[[Zwjazkowe knježerstwo je w Němskej dźěl eksekutiwy na zwjazkowej runinje]]
Eksekutiwa (z francoskeho pouvoir exécutif, „wukonjaca móc“) je w statnej teoriji jedna z třoch mocow nimo legislatiwy (zakonjedawstwa) a judikatiwy (prawodawstwa). Wona wobjimuje knježerstwo a administratiwne zarjadnistwo, kotrejž matej nadawk, płaćiwe zakonje wukonjeć.
Banja Luka
left|thumb|Panorama Banje Luki Banja Luka (kyrilisce Бања Лука) je wulkoměsto z něhdźe 200.000 wobydlerjemi w sewjeru Bosniskeje a Hercegowiny, po wobydlerstwje druhe najwjetše město tutoho kraja a administratiwne kaž tež hospodarske srjedźišćo krajneho dźěla Republika Srpska. Leži při rěce Vrbas při jeho přechodźe z wudrjeńcy w Dinariskich horinach do Slawonskeje nižiny.
Eksekutiwa
W Němskej słušeja k eksekutiwje zwjazkowe knježerstwo z kanclerom kaž tež krajne knježerstwa, ministerstwa, zwjazkowe a krajne zarjady, ale tež wokrjesne a gmejnske zarjadnistwa kaž na přikład krajnoradne zarjady z krajnymi radami na čole abo měšćanosty a wjesnjanosty.
Indoiranske rěče
Indoiranské rěče su jedna ze skupin indoeuropskich rěčow.
Banja Luka
W Bosniskej wójnje njebě město jako srjedźišćo bosniskich Serbow wot wojowanja potrjechene, serbiske jednotki zničichu pak nimale wšě mošeje na teritoriju města. Wot lěta 1998 namaka so sydło knježerstwa Republiki Srpskeje kaž tež jeje parlament a sydło prezidenta w Bani Luce.
Kuloryba
miniatur|250px Kuloryby ( Tetraododontidae)
Galileo Galilei
mini|upright|Galileo Galilei
Kuloryba
Na swěće dawaja mjez 150 a 200 družinow. Woni su před wumrěćom woroženi.
Galileo Galilei
Galileo Galilei (* 15. februara 1564 w Pisa; † 8. januara 1642 w Arcetri pola Florenca) bě italski fyzikar, matematikar, astronom a filozof, kiž płaći jako uniwersalny wučenc.
Kuloryba
Žiwjenje
Kuloryby su w sylowej wodźe a pobrjóžnych kónčinach, podłu ekwatoru na cyłym swěće žiwe. Někotre družiny su tež w swódkej wodźe žiwe. Staroba Kulorybow je wot družiny wotwisna, móže mjez 2 a 8 lět stara być.
Ćěło twar
miniatur|250px Wone móža mjez 2cm a 120cm wulke być. To je wot družiny wotwisne. Kuloryby maja kulojtu formu, tohodla wupadaja woči a hłowa porno ćěłu mócnje wuwite. Pohibuja so přewažnje z brjušnym pjericom, jako podpěru maja chribjetne perico a anusowe pjerico. Jako wodźidło maja wopušowe pjerico. Kuloryby njemóža spěšnje płuwać, za to pak su jara wobrotne.
Galileo Galilei
Wón wuwiwaše metodu přeslědźenja přirody přez kombinaciju eksperimentow, měrjenjow a matematiskich analyzow a sta so tak z jednym z najwažnišich załožerjow modernych přirodnych wědomosćow.
Kuloryba
Rozpłodźowanje
Při porowanju wotpołoža so jejka do wody, w swódkej wodźe do rostlinow. Po tym zo su so małe ryby narodźili hišće starši na nje kedźbuja.
Cyroba
Kuloryby žerja raki, zakłapnicy a wudźenki.
Škit
Hdyž maja strach, wuplunu z wulkej mocu wodu, přez to njepřećeljo ćeknu. Dale móža ze swojimi mócnymi zubami ćežke zranjenja načinić. Kuloryba liči k najjědojčišim mórskim zwěrjatam, dokelž maja jěd we sebi, kotryž móže bjez přepytowanja pola lěkarja k zemrěću dóńć.
Wulki dźiwi jasmik
Wulki dźiwi jasmik (Philadelphus coronarius) je kerk ze swójby hortensijowych rostlinow (Hydrangeaceae).
Łažawy porstnik
Łažawy porstnik (Potentilla reptans) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow. Dalše serbske ludowe mjeno je pumpotawa.
Wopis
Łažawy porstnik je wjacelětna, zelišćowa rostlina, kotraž docpěje wysokosć mjezy 30 a 90 cm (10-20 cm).
Łažace stołpiki docpěja dołhosć wot 1 m.
Łopjena
Łopjena su dołho stołpikate, 5- hač do 7-ličbowe, hrubje zubate.
Kćenja
Wón kćěje wot junija hač do awgusta. Kćenja su žłotožołte a maja pjeć krónowych łopješkow, kotrež su wutrobojte abo zažłobjene. Žołte kćenja steja po jednym we łopjenowych rozporach a docpěja wulkosć wot 1,5 hač do 2,5 cm. 5 kćenjowych přikrywnych łopješkow docpěja dołhosć mjezy 8 a 12 mm.
Kćenja buchu wot insektow wopróšene.
Płody
Płody buchu wot cycakow a mrowjow rozšěrjene.
Stejnišćo
Wón rosće na rolach, pućach, žiwych płotach, łukach, hrjebjach a brjohach.
Rozšěrjenje
Łažawy porstnik je w cyłej Europje rozšěrjeny.
Rohowc
Rohowc (Ceratonia) je ród z podswójby rohowcowych rostlinow (Caesalpinioideae) znutřka swójby łušćinowcow (Fabaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Dobra mjetlička
Dobra mjetlička (łaćonsce: Mentha x gracilis) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (łaćonsce: Lamiaceae).
Petropawlowsk-Kamčatskij
Petropawlowsk-Kamčatskij ( Петропавловск-Камчатский) je ruske wulkoměsto při Awačaskim zaliwje a pod wulkanom Korjakskaja Sopka na połkupje Kamčatka. Z nimale 180.000 wobydlerjemi je zdobom najwjetše město a stolica regiona Kamčatka. W měsće nadeńdu so wulke łódźnicy kaž tež wědomostne instituty za oceanowe slědźenje a rybarstwo.
Pucawk
Pucawk (Aubrieta) je ród ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:
Korla Awgust Jenč
thumb|upright|Korla Awgust Jenč
Korla Awgust Jenč ( Carl August Jentsch; * 8. oktobra 1828 w Čornjowje, † 15. měrca 1895 w Palowje) bě serbski ewangelski farar, bibliograf, literarny stawiznar a organizator serbskeho studentskeho žiwjenja.
Žiwjenje
Narodźi so jako syn wićežneho kublerja w Čornjowje pola Bukec a wopytowaše wot 1841 do 1848 gymnazij w Budyšinje, hdźež přisłušeše Jana Arnošta Smolerjowemu towarstwu Societas Slavica Budissinensis, kotrehož starši bě wot 1847. Wot 1848 do 1851 studowaše w Lipsku ewangelsku teologiju a nawjedowaše dlěši čas tamniše Serbske prědarske towarstwo. Nimo toho steješe na čole wšostudentskeho towarstwa Lipa Serbska a měješe wulke zasłužby při załoženju Choćebuskeho gymnazialneho towarstwa Łužyca w lěće 1849.
We Łužicy skutkowaše wot 1853 do 1855 jako domjacy wučer w Barće a wot 1855 hač do swojeje smjerće w lěće 1895 jako farar w Palowje. Tam, hdźež rěčeše we 1880tych lětach hišće pjećina ludnosće serbsce, bě Jenč z poslednim serbskim fararjom.
Skutkowanje
thumb|upright|Narowny kamjeń Jenča na Palowskim kěrchowje Wědomostnje zaběraše so hłownje ze serbskej literaturu. Zběraše a zapisowaše wšě dotal wušłe hornjo- a delnjoserbske knihi a podawaše biografiske daty jich awtorow. Jeho wobšěrniše biblio- a biografiske zapiski słušeja hač do dźensnišeho k wažnym žórłam serbskich literarnych stawiznow.
Wuznamne su tež Jenčowe stawizniske dźěła, w kotrychž zaběraše so ze stawiznami serbskeje rěče a narodnosće, serbskimi kralemi, serbskimi studentskimi towarstwami, z najstaršej serbskej ćišćanej knihu, rukopisnymi słownikami a spěwarskimi, z pohanskimi pohrjebnišćemi a wjele dalšimi temami.
Dopisowaše prawidłownje do Časopisa Maćicy Serbskeje, Tydźenskeje Nowiny, Serbskich Nowin, Bramborskeho Serbskeho Casnika a němskorěčneho Sächsischer Volkskundler. Popularnowědne přinoški historiskeho razu wozjewi we Łužičanu. Z jeho pjera je tež Zelenska a jeje wobydlerjo (Budyšin 1850/53), misionski spis, kiž wobhladuje so jako prěnje wažne popularnowědomostne dźěło w serbšćinje. Na nabožinskim polu staraše so wo nowowudaće serbskeje biblije.
28. nowembra
28. nowembra abo '''28. nazymnika''' je 332. dźeń gregorianiskeje protyki (333. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 33 dnjow hač do kónca lěta.
Korla Awgust Jenč
Skutkowanje
Korla Awgust Jenč haješe kulturnu wzajomnosć mjez Hornjej a Delnjej Łužicu a spěchowaše narodne hibanje Delnich Serbow. Tak prócowaše so mjez druhim wo přewjedźenje spěwnych swjedźenjow w Delnjej Łužicy. W Budyšinje staraše so za natwar Maćičneje knihownje, Maćičneho archiwa a Serbskeho muzeja.
Čerwjena pólšica
Čerwjena pólšica je rostlina ze swójby pólšicowych rostlinow łaćonsce: Chenopodium rubrum, Chenopodiaceae).
28. nowembra
19. lětstotk
thumb|120px|Friedrich Engels (* 1820)
Korla Awgust Jenč
Skutkowanje
Jenč bě wot 1847 čłon Maćicy Serbskeje a dźěłaše wot 1853 w jeje wuběrku sobu. Wot 1856 bě pismawjedźer starožitnostneho wotrjada Maćicy.
27. oktobra
Narodniny
thumb|Lula da Silva
Wisata lipnica
Wisata lipnica (Poa laxa) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Pyšny šćěrjenc
Pyšny šćěrjenc (Amaranthus caudatus) je rostlina ze swójby šćěrjencowych rostlinow (Amaranthaceae).
Korla Awgust Jenč
Skutkowanje
Wón bě zmandźeleny z Hedwig Friederiku (1833–1920).
28. nowembra
Do 20. lětstotka
thumb|120px|Friedrich Wilhelm von Steuben († 1794)
20. lětstotk
mini|upright=0.4|Kurt Krjeńc († 28. nowembra 1978)
Tpig
thumb|left Tpig (, agulce Типагъ) je wjes w europskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w sewjernym Kawkazu w republice Dagestan něhdźe 130 kilometrow južnje Machačkale. Ma něhdźe dwaj tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w 15. lětstotku załožiło.
Žórło
]]
Myšaca woka
Myšaca woka (Vicia narbonensis) je rostlina ze swójby łušćinowcow (Fabaceae).
Kejžorska pawlownija
Kejžorska pawlownija (Paulownia tomentosa, syn.: P. imperialis, němsce Blauglockenbaum, Kaiserbaum, Kaiserpaulownie ) je štom ze swójby pawlownijowych rostlinow (Paulowniaceae). Prjedy bu do swójby trudownikowych rostlinow zaličany.
Wopis
Kejžorska pawlownija je w lěću zeleny štom abo kerk, kotryž docpěje wysokosć wot 10 hač do 15 (20) m.
Króna je šěroka a wotewrjena. Zdónk je runy.
Łopjena
Přećiwostejne łopjena maja hač do 40 cm dołhe stołpiki. Łopjency su šěroko wutrobojte abo słabje lapate, na woběmaj bokomaj kosmate a docpěja dołhosć wot 15 hač do 30 cm.
Kćenja
Kćenjowe pupki su napadnje cymtbrune, za zymu čućiwe. W miłych zymach hižo w zymje na štomje wisaja. Kćěje wot apryla hač do meje. Kćenja su zwonojte abo likojte a wisaja w zrunanych kićach z maksimalnej wysokosću wot 30 cm. Wone sylnje wonja a so před łopjenami jewja. Króna je swětłowioletna hač módrowioletna, rołkojta a docpěje dołhosć wot 4 hač do 6 cm. Nutřka su žołte smužki.
Płody
Płody su zelenojte, wótre, jejkojte kapslowe płody. Wone su njejědźne.
Maćizna
Štom wobsahuje verbascosid.
Stejnišćo
Rosće na w lěću ćopłych, čumpatych, wutkatych a přesakliwych pódach.
Wužiwanje
Štom so w Europje jako parkowy štom plahuje, předewšěm w klimatisce přihódnych regionach. Z jeho drjewa so črijowe póduše a sandale zhotuja.
17. apryla
17. apryla abo '''17. jutrownika''' je 107. dźeń gregorianiskeje protyki (108. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 258 dnjow hač do kónca lěta.
Prawy ławrjenc
Prawy ławrjenc (Laurus nobilis) je štom ze swójby ławrjencowych rostlinow (Lauraceae).
Wopisanje
Prawy ławrjenc je šěroki štom, kotryž docpěje wysokosć wot 12 hač do 15 m a šěrokosć wot 9 m. Jeho króna je kehelojta.
Kožane, błyšćace łopjena su lancetojte, ćmowozelene a na kromje často žołmate.
Kćěje w pózdnim nalěću. Małke kćenja su hwězdźičkojte a wonjeja.
Beslan
Beslan (do 1941 Tulatowo, 1941–50 Iriston) je ze 36.991 wobydlerjemi třeće najwjetše město juhoruskeje republiki Sewjerneje Osetskeje-Alanskeje. Leži 16 kilometrow sewjernje wot Wladikawkaza.
Prawy ławrjenc
Wopisanje
Płody su kulojte a zelene, kotrež w nazymje čorno-wioletne bywaja.
Beslan
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1847 wot osetskich nomadow załožiło. W lěće 1950 dósta měšćanske prawa. Přez wzaće wjace hač 1200 zastajencow w Beslanskej šuli dnja 1. septembra 2004 bu Beslan swětodaloko znaty. Při dobywanju šule přez ruske jednotki wumrě po oficielnych podaćach 331 zastajencow, zwjetša dźěći a młodostni.
Prawy ławrjenc
Rozšěrjenje
Rostlina je w regionje Srjedźneho morja rozšěrjena.
Wužiwanje
Łopjena a płody so jako korjeninu wužiwaja. Nimo toho so wolij z płodow k medicinskim zaměram zhotowja.
Sćěnowc
Sćěnowc (Parietaria) je ród ze swójby kopřiwowych rostlinow (Urticaceae).
W Srjedźnej Europje tři družiny dźiwje wustupuja:
Cyłkownje wobsteji ród z 20 hač 30 družinow. Eksistuja za někotre družiny rozdźělne synonymy, kotrež so w samsnej měrje wužiwaja. W sćěhowacej lisćinje njejsu wšě synonymy rozpušćene, čehoždla někotre družiny wjacekróć wobsahuje. (Lisćina družinow po
Šotiska
Šotiska (prjedy tež Skotska) je autonomny kraj Zjednoćeneho kralestwa, kotryž so w sewjernej połojcy kupy Wulkeje Britaniskeje a na dohromady 790 wokolnych kupach wupřestrěwa. Najsewjerniše z nich su Shetlandske kupy. Šotiska ma něhdźe pjeć milionow wobydlerjow. Jeje chorhoj je ćmowomódra z běłym křižom a narodny symbol je wóst.
Šotiska stolica je Edinburgh blisko wuchodneho pobrjoha, hdźež so wot lěta 2000 zaso jednokomorowy šotiski parlament schadźuje. Najwjetše město Šotiskeje wšak je Glasgow na zapadźe. Nimo jendźelšćiny stej tež gelšćina a šotišćina hamtskej rěči. Gelšćinu rěči něhdźe 1 % Šotow, předewšěm na sewjerozapadźe Šotiskeje, w Šotiskej wysočinje a na Hebridach. 1,5 milionow Šotow rěči tež Lowland-šotišćinu, kotraž ma so za narěč jendźelšćiny.
Pyt-Jach
Pyt-Jach ( a chantisce Пыть-Ях/ Pyt-Jach) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije.
Leži při rěce Bolšoj Balyk, lěwym přitoku Oba w Awtonomnym wokrjesu Chantow a Mansow něhdźe 210 kilometrow wuchodnje Chanty-Mansijska. Ma něhdźe 41 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1968 za dźěłaćerjow zemskowolijoweje industrije w bliskosći noweho wudobywanišća załožiło a ma wot lěta 1990 měšćanske prawa. Ma dwórnišćo při železniskej čarje wot Tjumenja do Surguta.
Falkenberg nad Halštrowom
Falkenberg nad Halštrowom ( Falkenberg/Elster) je městačko z něhdźe 6.500 wobydlerjemi na juhu Braniborskeje. Nadeńdźe so we wokrjesu Łobjo-Halštrow při Čornym Halštrowje něhdźe 90 kilometrow južnje Berlina, 65 kilometrow sewjerowuchodnje Lipska a 80 kilometrow zapadnje Choćebuza.
Falkenberg je jedne z najwažnišich železniskich křižowanišćow južneje Braniborskeje z čarami do Lipska, Choćebuza, Drježdźan, Wojerec a Dźěwina.
Niska dewcija
Niska dewcija je kerk ze swójby hortensijowych rostlinow (łaćonsce: Deutzia gracilis, Hydrangeaceae).
Prosty šćěrjenc
Prosty šćěrjenc (Amaranthus retroflexus) je rostlina ze swójby šćěrjencowych rostlinow (Amaranthaceae).
Komarno (Ukraina)
thumb|left
Prosty šćěrjenc
Wopis
Prosty šćěrjenc je jednolětna rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 15 hač 100 cm.
Komarno (Ukraina)
Komarno je městačko w Lwówskej oblasći na zapadnej Ukrainje. Leži při rěce Werešćicja w historiskej Galiciskej něhdźe 45 kilometrow juhozapadnje Lwowa.
Prosty šćěrjenc
Wopis
Stołpik je zrunany.
Łopjena
Łopjena su rombisko-jejkojte, na delnim boku na nerwach kosmate, na kromje tróšku žołmate. Wone docpěwaja dołhosć wot 5 hač do 15 cm.
Komarno (Ukraina)
Ma něhdźe wósom tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1427 prěni raz naspomniło. Wot lěta 1471 měšćanske prawa. Mjez 1918 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Prosty šćěrjenc
Kćenja
Kćěje wot julija hač septembra. Jara huste, nakónčne kwětnistwo je kwěćelojte abo kehelojta kić a njese jenož w delnim dźělu lisćowe łopjenka a so jara seršćaće přima. Kćenja wobsteji z pjeć linealskich kćenjowych łopješkow a maja jedne kałace łopješko.
Stejnišćo
Rosće na drjebiznowych městnach, pućnych kromach, rolach a pustych krajach. Preferuje jara wutkate pódy a wutraje sól.
Rozšěrjenje
Pochadźa ze sewjerneje Ameriki a wodźiwi při nas na spočatku 19. lětstotka.
Podobna družina
Tutej družinje je Amaranthus hybridus jara podobna, při tym teje stołpik je horjeka nimale nahi.
Łyknowcowe rostliny
Łyknowcowe rostliny (Thymelaeaceae) su swójba symjencowych rostlinow (Spermatophyta).
Wobsahuje sćěhowace rody:
Módry pucawk
Módry pucawk (Aubrieta deltoidea) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae). Dalše serbske mjeno je pyšny pucawk.
Ursula Karven
thumb|Ursula Karven (2012)
Ursula Karven (* 17. septembra 1964 w Ulmje) je němska filmowa hrajerka.
Ioniske morjo
Ioniske morjo ( – Ionio Pelagos,, ) je dźěl Srjedźneho morja a potajkim tež dźěl Atlantiskeho oceana.
Leži mjez Italskej, Albanskej a Grjekskej. Na sewjeru mjezuje z Jadranskim morjom. Na zapadźe mjezuje z Sicilskej a je zwjazane přez Messinsku wužinu z Tyrrenskim morjom. Ma wuchodźe je zwjazane přez Korintski kanal z Egejskim morjom.
Jan Bjedrich Langa (1738)
Jan Bjedrich Langa ( Johann Friedrich Lange; * 12. meje 1738 we Wósporku, † 15. julija 1770 w Njeswačidle) bě serbski diakon a cyrkwinski stawiznar.
Wódna lipnica
Wódna lipnica (Poa palustris) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Běły porstnik
Běły porstnik (Potentilla alba) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow.
Wopis
Běły porstnik docpěwa wysokosć wot 5 hač 20 cm.
Stołpik je kosmaty a jednokwětny hač pjećkwětny.
Łopjena
Łopjena su pjećličbnje porstowane, na hornim boku zelene, na delnim boku slěbroběłe. Pjerite łopješka su lancetojte a docpěwaja dołhosć wot 3 hač 6 cm a maja na woběmaj bokomaj jedyn hač štyri zubki.
Kćenja
Wón kćěje wot apryla hač do junija. Kćenja su běłe, docpěwaja šěrokosć mjezy 1,5 a 2,5 cm a maja 5 wutrobičkojtych, jedyn druheho překrywacych krónowych łopješkow, kotrež su mało dlěše hač keluškowe łopješka. Stameny su nahe.
Stejnišćo
Wón rosće w suchich lisćowych měšanych lěsach.
Rozšěrjenje
Běły porstnik je we wuchodnej a srjedźnej Europje rozšěrjeny.
Eksterne wotkazy
thumb|right|200px|ilustracija, Jacob Sturm (1796)
<br style="clear:both;" />
Piwo
W Němskej ma wjetšina sortow piwa mjezy 4,5% a 6% alkohola.
Herzberg nad Halštrowom
Herzberg nad Halštrowom je městačko z něhdźe 9.000 wobydlerjemi a zarjadniske sydło wokrjesa Łobjo-Halštrow na juhu Braniborskeje. Nadeńdźe so něhdźe 90 kilometrow južnje Berlina při Čornym Halštrowje při mjezach Sakskeje a Saksko-Anhaltskeje.
Piwo
Stawizny
Piwo je jedne z najstaršich alkoholiskich pićow. Namakanki z Mezopotamiskeje wot wokoło 4.000 lět před Chrystusowym narodźenjom pokazuja, zo su tam znali piwo.
W srjedźowěku piće piwa je było powšitkowne; tehdy piwo je samo dźěćom dawali. Tehdyše piwo je pak měło mjenje alkohola hač nětko, piće wody je při tym było strachotne dla bakterijow w njej. Dla słoda je so dodawało do piwa wšelake přičinki. W kóncu srjedźowěka chmjel je započał być najpopularniši přičink.
Herzberg nad Halštrowom
Přez Herzberg wjedźetej zwjazkowej dróze B 101 (Berlin–Mišno) a B 87 (Frankobrod–Lipsk).
Piwo
Stawizny
Pjerše šěroko nałožowane prawo za piwo je było Bayerske prawo čistosće (Reinheitsgebot) z lěta 1516. Je wono prajiło, zo piwo ma so přihotować jenož z ječmjenjoweho słoda, wody a chmjela. Nětko hóda so, zo přičina tajkich wobmjezowanjow je była, zo by z jednoho boka pšeńca a rožka je słužili jenož k přihotowanju chlěba, a z druheho boka, zo by do piwa njeje so dodawało strachotne zela. Piwo z pšeńcy je móhli pak přihotować w klóštrach.
Před 18. wěkom słód su sušili nad wohnjom z drjewa abo wuhla, tohodla piwa toho časa je měli jako so zda aroma dyma. Pozdźišo z nowu techniku je so dało dóstać čisćiši jasny słód, ale tež ćěmny słód bjez aroma dyma za piwa tipa porter a stout. Nětko je słód z aroma dyma rědki a wužiwany jenož w specialnych piwach.
W 19. wěku su nastali wjele nowosći za piwo: delnja fermentacija a piwo typa "lager", wužiće pasteurizacije, slědźenje a sadźanje droždźow. W 20. wěku jasne piwo tipa "lager" je nastało najpopularniše piwo na swěće.
Rozdźělenje
Je wjele metodow rozdźělenja piwow. W němskej jedna z nich je po zakładnej korjenini, na přikład połne piwo ma mjezy 11% a 15,9%, sylne wjace hač 16% a tak dale.
Piwo dźěle so tež mjezy druhim po sorće słoda (na př. jasny a ćěmny), sorće droždźow, kiž fermentuju piwo (na př. delnjeje a hornjeje fermentacije).
Jendźelski spisowaćel Michael Jackson je w lěće 1977 wudał knihu The World Guide To Beer, hdźež je jako prěni kategorizował piwa na cyłym swěće. Jeho próca je so měła wliw na wuwiće slědźenja piwowych stilow.
Wotbywanišća
Najwjetše piwo produkowace předewzaće je belgisko-brazilske Anheuser-Busch InBev, wobsedźer markow (US-ameriski) Budweiser, Corona, Beck's, Leffe a Stella Artois. Na druhim městnje steji SABMiller, wobsedźer markow Grolsch, Miller, Pilsner Urquell a Tyskie. Třeće najwjetše předewzaće je nižozemske Heineken, wobsedźer markow Amstel, Heineken, Moretti, Zagorka a Żywiec.
Najwjetši importer piwa na swěće je USA, najwjetši eksporter je Mexiko. Němska je třeći najwjetši eksporter na swěće.
Najwjetše konsumowanje po ličbje wobydlerjow je w Čěskej, na druhim městnje slěduje Němska.
Łyknowc
Łyknowc (Daphne) je ród ze swójby Łyknowcowych rostlinow (Thymelaeaceae).
Legislatiwa
mini|[[Zwjazkowy sejm jako najwyši organ legislatiwy w Němskej]]
Figowcojta pólšica
Figowcojta pólšica (Chenopodium ficifolium) je rostlina ze swójby šćěrjencowych rostlinow (Amaranthaceae).
Łyknowc
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Legislatiwa
Legislatiwa (z łaćonskeho legis latio, „wobzamknjenje zakonja“) je w statnej teoriji jedna z třoch mocow nimo eksekutiwy (wukonjaceje mocy) a judikatiwy (prawodawstwa). Wona je přisłušna za wuradźowanje a wobzamknjenje zakonjow we wobsahowym a formalnym zmysle (zakonjedawstwo) kaž tež za kontrolu eksekutiwy. W reprezentatiwnej demokratiji funguja parlamenty jako ludowe zastupnistwo z funkciju legislatiwy. W statach z elementami direktneje demokratije móže we wěstych situacijach tež lud sam jako legislatiwa jednać.
Figowcojta pólšica
Po někotrych žórłach so swójbje pólšicowych rostlinow (Chenopodiaceae) přirjaduje.
Kórka (ród)
Kórka (Cucumis) je ród ze swójby banjowcowych rostlinow (Cucurbitaceae). 30 Cucumis-družinow wustupuje w Africe, 25 w Indiskej, Juhowuchodnej Aziji a Awstraliji.
Wopis
Wobwitki njejsu rozhałuzowane, ale jenož jednore.
Łopjenowe lapy njejsu pjerite.
Płody jara wariěruja.
Systematika
thumb|[[Cokorowa melona (Cucumis melo)]] thumb|[[:de:Horngurke (Cucumis metuliferus)]]
Kosmata dewcija
Kosmata dewcija (Deutzia scabra) je kerk ze swójby hortensijowych rostlinow (Hydrangeaceae).
Chunzach
thumb|left Chunzach (, awarsce Хунзахъ) je wjes w europskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w sewjernym Kawkazu w republice Dagestan něhdźe 160 kilometrow zapadnje Machačkale. Ma něhdźe štyri tysac wobydlerjow.
Kalinkowa pólšica
Kalinkowa pólšica je rostlina ze swójby pólšicowych rostlinow łaćonsce: Chenopodium opulifolium, Chenopodiaceae).
Grjekšćina
Grjekšćina (grjeksce: Ελληνική (γλώσσα) tj. grjekska rěč) je indoeuropska rěč, kotraž so předewšěm w Grjekskej a na Cypernje rěči. Grjeksce rěči 12,259 milionow ludźi. Grjekšćina so wužiwa wothladajo wot Grjekskeje a Cypernskeje tež w Albanskej, Egyptowskej, Italskej, Rumunskej, Turkowskej a na Ukrainje.
Gramatika
Grjekšćina ma dwaj numerusaj, tři genusy a tři pady.
Hórčny porstnik
Eksterne wotkazy
<br style="clear:both;" />
Wochožanska jama
mini|Wuhlad přez Wochožansku jamu k Hamorskej milinarni
Wochožanska jama ( Tagebau Nochten) je brunicowa jama firmy LEAG we Łužiskim brunicowym rewěrje na sewjeru Hornjeje Łužicy. Nadeńdźe so juhowuchodnje Běłeje Wody w serbskim sydlenskim rumje mjez Wochozami na juhu a Slepom na sewjeru. Wot brunicoweje jamy bjezposrědnje potrjechene su teritorije gmejnow Běła Woda, Trjebin a Hamor w Mužakowskej holi. Zapadnu hranicu jamy twori Sprjewja.
Z jamy wudobywaja lětnje někak 18 milionow tonow brunicy za Hamorsku milinarnju.
Přihotowanske dźěła kaž wotwódnjenje zahajichu so w lěće 1960. 1968 započinachu z bagrowanjom a hižo dwě lěće do toho bu wjeska Miłoraz zdźěla přesydlena. 1979 bu wosadna wjes Čelno wotbagrowana. W planowanym wudobywanskim pasmje běchu serbske wjeski Miłoraz, Rowno a Mułkecy wohrožene wot wotbagrowanja. Hižo zhubił je so tak mjenowany Bělkowski pralěs. W měrcu 2017 rozsudźi LEAG, nowy mějićel łužiskich jamow, zo so jama wjace njerozšěrja hač do Rownoho a Mułkec. Wobydlerjo Miłoraza rozsudźichu so porno tomu nimale jednotnje za přesydlenje.
Jan Balthasar Langa
Jan Balthasar Langa ( Johann Balthasar Lange; * 9. oktobra 1697 w Budyšinku, † 20. měrca 1738 w Njeswačidle) bě serbski ewangelski farar a přełožowar nabožinskeho pismowstwa.
Narodźi so jako syn tehdyšeho Budyšinskeho fararja Jana Langi. Jako farar skutkowaše wot 1726 do 1732 w Rychwałdźe a wot 1732 hač do swojeje zaheje smjerće w starobje jenož 40 lět w Njeswačanskej wosadźe.
Langa přełoži katechizm Johanna Porsta do serbšćiny (Kamenz 1737/1738, Budissin 1760).
Wón bě starši bratr Jana Bjedricha Langi.
Mühlberg nad Łobjom
Mühlberg nad Łobjom je městačko z něhdźe 4.000 wobydlerjemi na prawym brjoze Łobja na juhozapadźe Braniborskeje. Nadeńdźe so we wokrjesu Łobjo-Halštrow při sakskej mjezy mjez Torhowom na sewjeru a Ryzawu na juhu.
Iwan Sergejewič Šmjeljow
thumb|right Iwan Sergejewič Šmjeljow ( * 3. oktobra 1873 w Moskwje, † 24. junija 1950, Bussy-en-Othe, Francoska) bě ruski spisowaćel, kiž bě po Oktoberskej rewoluciji w eksilu.
Ćežka woda
Chemiski symbol je D2O.
Nimo ćežkeje wody eksistuje tež połćežka woda - HDO - jedyn atom wodźika, jedyn atom deuteriuma a jedyn atom kislika.
Ćežka woda so na př. kaž moderator w někotrych typach jadrowych reaktorow wužiwa.
Alagir
Alagir je město z 20.399 wobydlerjemi w juhoruskej republice Sewjernej Osetskej-Alanskej. Leži 54 kilometrow zapadnje wot Wladikawkaza při rěce Ardon pod Kawkazom.
Alzamaj
Alzamaj ( Алзамай) je městačko w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w Irkutskej oblasći něhdźe 600 kilometrow sewjerozapadnje Irkutska. Ma něhdźe šěsć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1897 załožiło a ma wot lěta 1955 měšćanske prawa.
Ćežka woda
Porno normalnej wodźe ma snadnje wotchilne fyzikaliske kajkosće. Ćežka woda njeje radioaktiwna, we wjetšich mnóstwach je wšak strowosći škódna, dokelž fyzikalisku runowahu w ćěle myli.
Wuska lipnica
Wuska lipnica (Poa angustifolia) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Ćežka woda
Kajkosće
Ćežka woda je mjenje reaktiwna hač wšědna woda a ma hórše kajkosće rozpušćliwosće. Tohodla je za wjetšinu organizmow měrnje jědojta. Eksperimenty na myšach su pokazali, zo potłóčuje bańkowe dźělenje.
Alagir
Alagir je so w lěće 1850 jako wobhrodźene sydlišćo w bliskosći slěbrowych podkopkow załožiło.
Schönewalde
Schönewalde je městačko z něhdźe 3.000 wobydlerjemi we wokrjesu Łobjo-Halštrow na juhu Braniborskeje. Nadeńdźe so při južnym kóncu Fleminga.
Kirowsk (oblasć Murmansk)
thumb|left Kirowsk (, 1929 – 1934 Chibinogorsk/ Хибиногорск) je město w Ruskej federaciji.
Leži w europskim dźělu Ruskeje w Murmanskej oblasći něhdźe 200 kilometrow južnje Murmanska.
Ma něhdźe 27 tysac wobydlerjow.
Stawizny
Sydlišćo je so w lěće 1929 załožiło a ma wot lěta 1931 měšćanske prawa.
Dósta dnja 19. decembra 1934 mjeno zamordowaneho komunistiskeho statnika Sergeja Kirowa.
Dźiwja mjetlička
Wopis
Dźiwja mjetlička je jědojta a docpěwa wysokosć wot 10 cm. Rostlina je zmjerzkokruta.
Stołpiki póčnu wotnožki.
Łopjena
Šěrozelene łopjena su eliptiske, kosmate a docpěwaja dołhosć wot 3 cm.
Kćenja
Kćěje w lěće a w nazymje. Kćenja su běłe, blědolila abo róžojće-wioletne a steja mutličkojće w zrunanych kwětnistwach. Keluch je dwuhubaty.
Rozšěrjenje
Pochadźa z Azije a Europy.
Mostyska
thumb|left
Mostyska je městačko w Lwówskej oblasći na zapadnej Ukrainje, při samej pólskej hranicy. Leži pod Karpatami při rěce Sečnje w historiskej Galiciskej něhdźe 70 kilometrow zapadnje Lwowa.
Ma něhdźe dźewjeć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1244 załožiło a ma wot lěta 1404 měšćanske prawa. Mjez 1918 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Jan Bjedrich Langa (1709)
Jan Bjedrich Langa ( Johann Friedrich Lange; * 9. januara 1709 w Smělnej, † 13. nowembra 1757 w Bukecach) bě serbski ewangelski farar a přełožowar nabožinskeho pismowstwa.
Narodźi so jako syn Smělnjanskeho fararja Jana Langi a młódši bratr Jana Balthasara Langi a wopytowaše wot 1721 do 1728 Wjerchowsku šulu w Mišnje. Wot 1728 do 1730 studowaše w Lipsku teologiju a bě z čłonom tamnišeho Serbskeho prědarskeho towarstwa. Po studiju dźěłaše najprjedy jako domjacy wučer w Jězoru a nastupi w lěće 1732 swoje prěnje farske městno w Rychwałdźe jako naslědnik swojeho bratra. Slědowaštej Wóspork (1734–1739) a Bukecy, hdźež wot 1739 hač do swojeje smjerće w lěće 1757 skutkowaše.
Langa přełoži a wuda zhromadnje ze swakom Janom Gotttrauom Běmarjom z Budestec, Hadamom Bohuchwałom Šěrachom z Budyšinka a Jurjom Mjenjom z Njeswačidła Lutherowu Domjacu postilu (Budissin 1751).
Bě zmandźeleny z dźowku Jana Běmarja, z kotrejž měješe mjez druhim syna Jana Bjedricha.
Wisaty šćěrjenc
Wisaty šćěrjenc (Amaranthus cruentus) je rostlina ze swójby šćěrjencowych rostlinow (Amaranthaceae).
Pawlownija
Pawlownija (Paulownia) je jenički ród ze swójby pawlownijowych rostlinow (Paulowniaceae).
Wopis
K rodej słuša něhdźe 7 družinow. Štom docpěja wysokosć wot hač do 15 m.
Wulke łopjena su wutrobojte. W nazymje so kćenjowe pupki jewja. Z tych so w nalěću kćenja wuwiwaja, kotrež steja w kićach. Płody su kapsle, kotrež wobsahuja křidłate symjenja.
Rozšěrjenje
Ród pochadźa z wuchodneje Azije.
Wysoka dewcija
Wysoka dewcija je kerk ze swójby hortensijowych rostlinow (łaćonsce: Deutzia crenata, Hydrangeaceae).
Lask
Lask ( Leeskow) je wjes na juhozapadźe Delnjeje Łužicy we wokrjesu Hornje Błóta-Łužica, kotraž słuša do gmejnskeho dźěla Lindow w gmejnje Nowa Jazorina.
Pawlownija
Systematika
Prěni wopis roda Paulownia je so stało w lěće 1835 z typusowej družinu Paulownia imperialis (nětko synonym wot Paulownia tomentosa var. tomentosa) wot Philipp Franz von Siebold a Joseph Gerhard Zuccarini w Flora Japonica, 1, S. 27. Mjeno roda Paulownia česćuje rusku carsku dźowku Anna Pawlowna. Swójba Paulowniaceae bu w lěće 1949 wot Takenoshin Nakai w Journal of Japanese Botany, 24, S. 13. wopisana Ród Paulownia bu dołho k swójbje der trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae) ličeny. Po nowšich z molekularbiologiskimi metodami dobywanych spóznaćach je pak jenički ród samostatneje swójby pawlownijowych rostlinow (Paulowniaceae).
Eksistuje něhdźe sydom Paulownia-družinow:
Lask
Geografija
Wjeska nadeńdźe so w sewjernym dźělu gmejny, něhdźe šěsć kilometrow wuchodnje Ranja.
Susodne wjeski su Chójany a Lubochow na sewjerowuchodźe, Lindow na wuchodźe, Bobošojce a Wołobuz na juhu kaž tež Wóškow na zapadźe.
Stawizny
Prěni raz naspomni so Lask w lěće3531279 1536 jako wobsydstwo zemjanskeje swójby von Muschelwitz, kotrejž słušeštej tež wjesce Wiki a Lutol.
Hač do lěta 1974 tworješe Lask samo3531279statnu gmejnu, doniž njebu zagmejnowany do Lindowa.
Wobydlerstwo
Hišće w prěnjej połojcy 19. lětstotka rěčeše wjetšina ludnosće delnjoserbsce. Po statistice Arnošta Muki měješe Lask srjedź 1880tych lět cyłkownje 105 wobydlerjow, z kotrychž bě 35 Serbow (33 %) a 70 Němcow. W statistice Arnošta Černika z lěta 1956 so wjes hižo njejewi, dokelž tam mjeztym nichtó wjace serbsce njerěčeše.
Japanska mjetlička
Japanska mjetlička (łaćonsce: Mentha japonica) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (łaćonsce: Lamiaceae).
Čerwjeny łyknowc
Čerwjeny łyknowc (Daphne cneorum) je kerk ze swójby łyknowcowych rostlinow (Thymelaeaceae).
Tigrowy alowej
Tigrowy alowej (Aloe variegata) je rostlina ze swójby alowejowych rostlinow (Asphodelaceae).
Kitkata pólšica
Kitkata pólšica (Chenopodium polyspermum) je rostlina ze swójby pólšicowych rostlinow (Chenopodiaceae).
Mórski kał
Mórski kał (Crambe) je ród ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Arsk
Sydlišćo je so w 13. lětstotku załožiło a ma wot lěta 2008 měšćanske prawa.
Kłóskojta pólšica
Kłóskojta pólšica je rostlina ze swójby pólšicowych rostlinow łaćonsce: Chenopodium capitatum, Chenopodiaceae).
Nairobi
Nairobi je hłowne a najwjetše město Kenije. Ma wjace hač tři miliony wobydlerjow a je potajkim najwjetše město wuchodneje Afriki a dwanate najwjetše město cyłeho kontinenta. Leži w južnym dźělu kraja při rěce Nairobi we wysokosći 1661 metrow nad mórskej hładźinu a słuša tuž k najwyše połoženym stolicam Afriki.
Pisana woka
Pisana woka (Vicia villosa Roth subsp. varia (Host) Corb., syn.: Vicia varia Host, Vicia dasycarpa Ten.) je rostlina ze swójby łušćinowcow (Fabaceae).