cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Časowe pasma w Europje w lěću
Čini so na tute wašnje we wšěch krajow Europy z wuwzaćom Islandskeje, kotraž wužiwa přez cyłe lěto UTC. Lětni čas płaći wot 1:00 hodź. UTC poslednjeje njedźele měrca hač do 1:00 hodź. poslednjeje njedźele oktobra.
Mjena časowych pasmow změnja so kaž slěduje: Zapadoeuropski lětni čas (WEST), Srjedźoeuropski lětni čas (CEST), Wuchodoeuropski lětni čas (EEST) a Moskowski lětni čas (MSD).
Konjecy (Ralbicy-Róžant)
Stawizny
thumb|left|upright|Modlerski stołp w Konjecach Prěnje historiske naspomnjenje jako Kvnewiz je z lěta 1264. Ležownostne knjejstwo wukonješe přez lětstotki klóšter Marijina hwězda. Cyrkwinsce słušachu Konjecy do wutworjenja Ralbičanskeje wosady w lěće 1716 do Chrósćic.
Po Wienskim kongresu lěta 1815 přińdźe susodna Koćina kaž cyły sewjer Hornjeje Łužicy k Pruskej, Konjecy same wostachu pak sakske. Hranica běžeše hač do lěta 1945 njedaloko wot modlerskeho stołpa „Mortwa holčka“ při puću mjez woběmaj wsomaj.
Wobydlerstwo
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 211 bjez wuwzaća serbskich wobydlerjow. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot hišće 78,6 %.
Dźensa su Konjecy po wobydlerstwje druhi najwjetši wjesny dźěl gmejny Ralbicy-Róžant.
Spiraeoideae
Přiznamjenja
Cyanogene glykosidy su powšitkownje rozšěrjene, Sorbitol so w signifikantych mnóstwach tworja. Chromozomowe zakładne ličby su x = 8, 9, 15, abo 17.
Systematika
Wobjim Spiraeoideae bu wot Potter et al. (2007) dla molekulargenetiskich přepytowanjow wažnje rozšěrjeny, při tym prjedy jako swójske podswójby wjedźene jadrješkosadowe rostliny a póčkosadowe rostliny buchu do Spiraeoideae integrowane.
Časowe pasma w Europje w lěću
Srjedźoeuropski lětni čas (CEST, UTC+2) je lětne časowe pasmo tych krajow, kotrež su dwě hodźinje po koordinowanym swětowym času (UTC). Wužiwa so we wšěch krajach zapadneje kontinentalneje Europy z wuwzaćom Portugalskeje (hlej horjeka). Rěka jendźelsce Central European Summer Time (CEST), francosce Heure avancée de l'Europe centrale (HAEC) a němsce Mitteleuropäische Sommerzeit (MESZ).
Wuchodoeuropski lětni čas (EEST, UTC+3), jendźelsce Eastern European Summer Time (EEST), je lětne časowe pasmo někotrych krajow mjez srjedźoeuropskim lětnim časowym pasmom a Ruskej. K tomu słušeja Běłoruska, Bołharska, Cypern, Estiska, Finska, Grjekska, Letiska, Litawska, Moldawska, Rumunska, Kaliningradska oblasć a Ukraina.
Spiraeoideae
Systematika
Tribus Amygdaleae wotpowěduje něhdyša swójba póčkosadowe rostliny a wobsahuje na družinach bohaty ród Prunus.
Tribus Neillieae wobsedźi zrosćene płodowe łopješka, płód je kompleksny měchowc. Pódlanske łopjena su hinfällig, cyanogene Glykoside so zdaja falować. Chromozomowa zakładna ličba je x = 9.
Sorbarieae wobsedźa měnjate a zestajene łopjena, Adenostoma ma mutličkojte hač měnjate, jednore łopjena. Płodowe łopješka su zrosćene, płód je nažka abo kompleksny měchowc. Chromozomowa zakładna ličba je x = 9.
thumb|[[Wjerjebinowa wjerbička (Sorbaria sorbifolia)]] Spiraeeae su zelišćowe rostliny abo kerki a tworja druhdy rozety. Pódlanske łopjena faluja, płody su kompleksne měchowcy abo kompleksne nažki. Chromozomowa zakładna ličba je x = 9.
Supertribus Kerriodae
Kerriodae D. Potter, S. H. Oh, K. R. Robertson su molekulargenetisce jako monofyletiski takson definowane a wobsahuja dwaj tribusaj.
Pódlanske łopjena faluja abo su hinfällig, płód je coccetum, póčkaty płód abo kompleksny póčkaty płód. Chromozomowa zakładna ličba je x = 8.
thumb|[[Neviusia alabamensis]] Płód je zwjetša nuculanium (podobny póčkaty płód, ale ze suchim perikarpom), při Neviusia kompleksna nažka. Chromozomowa zakładna ličba je x = 9 (při Coleogyne 8).
Supertribus Pyrodae
Supertribus Pyrodae C.S. Campbell, R.C. Evans, D.R. Morgan & T.A. Dickinson wobsahuje ród a tribus. To su wutrajne zelišćowe rostliny, kerki abo štomy. Při někotrych rodach su łopjena zestajene. Płodowe łopješka su zwjetša zrosćene. Symjenišća steja bazalnje a su po dwojoće. Družiny su hosćićele womjatki Phragmidium a Gymnosporangium.
thumb|[[Vauquelinia californica]] Pyreae wobsahuje subtribus ale tež tři rody, kotrež su žadyn subtribus přirjadowane. Bazowa chromozomowa ličba je x = 17 (při Vauquelinia 15).
Bołharska
Geografija
Bołharska wobsteji k wulkemu dźělej z nižinowych runinow, kotrež so přez rěce Dunaj a Maricu a jeju přitoki tworjachu. Najwyše wuhorbjenja leža w Balkanskich horinach (bołharsce Стара Планина/Stara planina = stare horiny), Rodopach, Rili a Pirinje, kaž na přikład najwyša hora Musala (2925 metrow) w Rili. Hora Wichren (2915 metrow) w Pirinje a hora Botew (2376 m) w Balkanskich horinach stej dalšej wysokej horje.
Narva
thumb|left|Rěka Narva z twjerdźiznomaj Hermannowy hród a Iwangorod na estiskim resp. ruskim boku Narva je město na sewjerowuchodźe Estiskeje, bjezposrědnje ruskeje hranicy a njedaloko Baltiskeho morja.
Geografija
Leži při pomjeznej rěce Narva něhdźe 200 kilometrow wuchodnje Tallinna a 140 kilometrow juhozapadnje Pětrohroda. Jemu napřećo leži ruske pohranične město Iwangorod w Leningradskej oblasći.
Z něhdźe 57 tysac wobydlerjemi – z toho někak 80 % Rusow – je Narva třeće najwjetše město w Estiskej.
Stawizny
mini|left|Pohraničny móst přez rěku Narva Dla swojeho połoženja při rěce Narvje mjez Peipuskim jězorom a morjom bě Narva hižo w srjedźowěku wažne wikowanišćo. Prěnje naspomnjenje w Nowgorodskej chronice pochadźa z lěta 1171. 1302 dósta sydlišćo měšćanske prawa. W lěće 1492 natwari Iwan III. na wuchodnym brjoze rěki twjerdźiznu Iwangorod. Wot 1581 do 1704 steješe město pod šwedskim knjejstwom, doniž njebu wot ruskeho wójska pod Pětrom Wulkim zdobyte.
Wot 1918 słušeše Narva k njewotwisnej republice Estiskej – runje tak kaž Iwangorod při tamnym brjoze rěki. W Druhej swětowej wójnje bu nimale dospołnje zničena a w powójnskim času jako industrijne stejišćo znowa natwarjena. Za tutón čas zasydli so wjele dźěłaćerjow z Ruskeje a dalšich sowjetskich republikow, čehoždla ma město hač do dźensnišeho najwyši podźěl rusce rěčacych w cyłej Estiskej (~ 95 %).
Qubadlı
Qubadlı (wurjekowanje: Gubadly;  Սանասար / Sanasar)  je městačko na zapadźe Azerbajdźana, kotrež steji pod kontrolu Nahórskeho Karabacha. Leži při samej armenskej hranicy a je – po azerbajdźanskim prawje – z 73 wobydlerjemi najmjeńše město Azerbajdźana.
1776
1776 bě přestupne lěto z 366 dnjemi.
Qubadlı
Stawizny
Wot lěta 1990 ma měšćanske prawa. Do wójny wo Karabach měješe město něhdźe 6.800 wobydlerjow, bu pak w běhu bitwy wopušćene. Wot lěta 1993 słuša de facto k njepřipóznatemu statej Nahórski Karabach. Leži něhdźe 50 kilometrow juhozapadnje Stepanakerta, stolicy republiki.
Agryz
Agryz je město w Ruskej federaciji. Leži w Republice Tatarstan něhdźe 300 kilometrow  wuchodnje Kazanja a ma něhdźe 19 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1646 załožiło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.
Katowice
Katowice (šlesce Katowicy) su město w Pólskej, kotrež leži w šleskim wojewódstwje w južnym dźělu kraja. Jeho němske mjeno je Kattowitz.
Město je wažny industrijny centrum šleskeho regiona.
Pozdatny wódny mór
Pozdatny wódny mór (Lagarosiphon) je ród ze swójby wódnjankowych rostlinow (Hydrocharitaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Komorovice
Komorovice je wjesna gmejna w Čěskej (kraj Vysočina, wokrjes Pelhřimov). Leži 573 m nad mórskej hładźinu a ma něhdźe dwěsćě wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1226.
Serafimowič
thumb|left Serafimowič je město w juhu Ruskeje federacije. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Wolgograd a ma něhdźe 9 tysac wobydlerjow.
Ginkgowe rostliny
Ginkgowe rostliny (Ginkgoaceae) su swójba symjencowych rostlinow (Spermatophyta).
Serafimowič
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1589 jako wjes Ust-Mjedwjedickaja załožiło a ma wot lěta 1933 měšćanske prawa.
Ginkgowe rostliny
Wobsahuje sćěhowace rody:
Koporcy
Koporcy ( Kuppritz) su hornjołužiska wjes we wuchodźe Budyskeho wokrjesa a słušeja wot lěta 1936 k Bukečanskej gmejnje. Leža 240 m nad mórskej hładźinu.
Susodne wjeski su Něćin w sewjeru, Kołwaz we wuchodźe, Błócany w juhowuchodźe a Bukecy w zapadźe.
Stawizny
thumb|left|Koporcy na karće z lěta 1844 mini|left|Koporski hród w lěće 1859
Prěnje historiske naspomnjenje jako sydło knjeza Otto de Kopericz miles je z lěta 1225. Ležownostne knjejstwo wukonješe přez lětstotki ryćerkubło we wsy samej. We 1880tych lětach měješe wjes po Mukowej statistice cyłkownje 240 wobydlerjow, z nich 202 Serbaj (84 %) a 38 Němcow. Ewangelscy Koporčenjo přisłušeja ze starodawna Bukečanskej wosadźe.
Jednanje romana Marje Kubašec Lěto wulkich wohenjow hraje hłownje w Koporcach a susodnym Něćinje.
Zubičkaty šišmanc
Zubičkaty šišmanc (Alchemilla subcrenata) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Niska dornica
Niska dornica (Festuca quadriflora) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Alojs Mikławšk
thumb|Alojs Mikławšk (2013) Alojs Pawoł Mikławšk (němsce Aloysius Paul Mikwauschk; * 20. junija 1958 we Worklecach) je serbski politikar Křesćansko-demokratiskeje Unije Němskeje a wot lěta 2009 zapósłanc wólbneho wokrjesa 53 (Kamjenc 1/Budyšin 2) w sakskim krajnym sejmje. Do toho dźěłaše mjez 1994 a 2009 jako sobudźěłaćer něhdyšeho ministerskeho prezidenta Georga Milbradta w Kamjencu. Nimo toho je Mikławšk wot lěta 1995 wokrjesny radźićel, najprjedy w Kamjenskim a wot 2008 w Budyskim wokrjesu.
Mikławšk bu 2009 jako direktny kandidat swojeje strony z 41,0 % hłosow woleny; 2014 dósta samo 47,1 %.
Wón je katolski, ženjeny a nan dweju dźěsćow.
Kobołkowe rostliny
Kobołkowe rostliny (Alliaceae) su swójba symjencowych rostlinow.
Wobsahuje sćěhowace rody:
Njeprawa wowča dornica
Njeprawa wowča dornica (Festuca pulchra) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Słona syćina
Słona syćina (Juncus gerardii) je rostlina ze swójby syćinowych rostlinow (Juncaceae).
Wopis
Słona syćina docpěwa wysokosć wot 15 hač 50 cm.
Kćenja
Kćěje wot junija hač julija. Kwětnistwo je nakónčne a njesu krótke wysoke łopješko. Kóžde kćenje njese dwě kóžkojtej předłopješce. 6 kćenjowych łopješkow je ćmowobrune, njese zelenu srjedźnu smužku, je běle kromowane a dopěwa dołhosć wot 2 hač 3 mm.
Stejnišćo
Rosće na słonych łukach a słonych městnach.
Konopjowa palma
Konopjowa palma (Trachycarpus) je ród ze swójby palmowych rostlinow (Arecaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Martin Modschiedler
mini|upright|Martin Modschiedler (2013)
Martin Modschiedler (* 9. julija 1967 we Frankobrodźe nad Mohanom) je sakski politikar Křesćansko-demokratiskeje Unije Němskeje, wot lěta 2009 zapósłanc wólbneho wokrjesa 44 (Drježdźany 2) w sakskim krajnym sejmje a předsyda parlamentskeho wuběrka za wustawu, prawo a Europu. Do toho dźěłaše jako prawiznik a bě mjez 2004 a 2009 měšćanski radźićel w Drježdźanach.
Modschiedler bu 2009 jako direktny kandidat swojeje strony z 35,6 % hłosow woleny.
Wón je ewangelski, ženjeny a nan dweju dźěsćow.
Jurij Mjeń
Jurij Mjeń ( Georg Möhn; * 14. meje 1727 w Hruboćicach, † 22. awgusta 1785 w Njeswačidle) bě serbski spisowaćel, basnik, přełožowar a Njeswačanski ewangelski farar. Płaći jako załožer serbskeho swětneho pismowstwa.
mini|Wopomnjenska tafla při muri něhdyšeje Njeswačanskeje fary na kěrchowje Narodźi so jako syn bura a sudnika Jana Mjenja a jeho mandźelskeje Hany w Hruboćicach pola Budyšina a wopytowaše wot 1738 do 1743 Kühnowy pietistiski seminar w Klukšu. Wot 1743 do 1747 bě šuler w Franckowej syrotowni w Hali. Po zakónčenju šule studowaše hač do lěta 1750 w Lipsku teologiju a bě z čłonom tamnišeho Serbskeho prědarskeho towarstwa. Po nawróće do Łužicy skutkowaše na 35 lět w Njeswačanskej wosadźe, najprjedy hač do lěta 1760 jako diakon a wot 1761 hač do jeho smjerće w starobje 58 lět jako farar.
Jako prěni so z tak mjenowanym wyšim basnistwom w serbskej rěči zaběra a spěsni w lěće 1767 odu Serskeje rěče zamóženje a chwalba w rěčerskim kěrlušu w klasiskich heksametrach. Předłoha za to bě jemu Klopstockowy „Messias“, tehdy najsławniše němske basniske dźěło, z kotrehož w samsnym lěće někotre dźěle zeserbšći, zo by bohatstwo a fleksibelnosć serbšćiny dopokazał. W ćišću so jeho oda hakle w lěće 1806 wot jeho syna Rudolfa Mjenja w Budyšinje wuda.
Dale wozjewješe Mjeń někotre prědowanja w serbskej rěči, kaž na přikład Palaty šćěpowc (Budyšin 1772), kotrež słušeja do najzažnišim zjawam serbskeje wuměłskeje prozy. Zhromadnje z Janom Gotttraum Běmarjom, Janom Bjedrichom Langu a Hadam Bohuchwałom Šěrachom přełoži Lutherowu „Domjacu postilu“ (Budyšin 1751).
1780
1780 bě přestupne lěto z 366 dnjemi.
Čakovec
Čakovec ( Csáktornya) je město na samym sewjeru Chorwatskeje, najwjetše město regiona Međimurje, kónčiny mjez Drawu na juhu a Muru na sewjeru a zarjadniske sydło županije Međimurje. Nadeńdźe so něhdźe sto kilometrow sewjernje Zagreba blisko słowjenskeje (10 km) a madźarskeje hranicy (15 km) a ma wokoło 27.000 wobydlerjow w gmejnje a 15.000 w měsće samym. Najbliše susodne město je Varaždin na juhu.
Město leži při awtodróze A4 Zagreb–Budapest.
Stawizny
Hižo za čas romskeho mócnarstwa běše městno dźensnišeho Čakovca wobsydlene. Tule namakaše so romske sydlišćo Aquama, kotrež bu wot stawiznarja Strabo hižo w 1. lětstotku naspomnjene. Spočatk 13. lětstotka natwari hrjabja Demeter Csáky na samsnym městnje prěni hród, kiž bu po nim pomjenowany. Prěnje naspomnjenje we wopisach pochadźa z lěta 1333. W lěće 1738 zniči so městačko přez zemjerženje. Wot 1941 do 1945 steješe Čakovec pod madźarskim wobsadźenjom.
Gubin
Gubin (tež Gubin,  Guben) je delnjołužiske město we wuchodnej Braniborskej. Gubin ma něhdźe 20.000 wobydlerjow. Amtěrowacy měšćanosta je Fred Mahro (CDU). Gubin leži při Łužiskej Nysy a z tym njeposrědnje při pólskej mjezy, napřećo pólskemu městu ze samsnym mjenom. Wot 1961 do 1990 njeseše město oficielne mjeno Wilhelma Pieckowe město Gubin, němsce Wilhelm-Pieck-Stadt Guben.
Ličba wobydlerjow
¹ ludličenje
Irska
Irska ( Éire, Ireland) je kupowy stat w Atlantiskim oceanje w zapadnej Europje, zapadnje Wulkobritaniskeje. Stolica a najwjetše město je Dublin. Irska je čłon Europskeje unije, nic pak Schengenskeho ruma.
Mjeztym zo słuša najwjetši dźěl kupy Irskeje do republiki ze samsnym mjenom, je Sewjerna Irska dźěl Zjednoćeneho kralestwa.
Wjetšina wobydlerjow přisłuša romsko-katolskej cyrkwi.
Rěče
Prěnja hamtska rěč je iršćina, druha jendźelšćina. Přiwšěm je jendźelšćina bóle rozšěrjena, mjeztym zo wužiwa so iršćina jako wšědna rěč hłownje na zapadźe Irskeje, w tak mjenowanych kónčinach Gaeltacht.
Zgierz
Zgierz je město a gmejna z něhdźe 57.000 wobydlerjemi w srjedźnej Pólskej. Leži we łódźskim wojewódstwje při rěce Bzura.
Ginkgo
Ginkgo (Ginkgo) je ród ze swójby ginkgowych rostlinow (Ginkgoaceae).
thumb|250px|Kwětnistwo
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Druhe družiny su wotemrěte.
Phlomis
Systematika
miniatur|[[Strauchiges Brandkraut (Phlomis fruticosa)]] miniatur|[[Wind-Brandkraut (Phlomis herba-venti)]] miniatur|[[Filziges Brandkraut (Phlomis lychnitis)]] Ród Phlomis słuša k tribusej Lamieae podswójby Lamioideae znutřka swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Wón wobsahuje 91 družinow:
Wjace k rodej Phlomis njesłušeja mjez druhim:
Dźěrkaty křižomnik
Dźěrkaty křižomnik (Hypericum perforatum) je rostlina ze swójby Křižomnikowych rostlinow (Hypericaceae). Dalše serbske mjena su janske zelo, dźěrkate janske zelo, dźěrkawe łopješko, twjerda trawa, swjatojanske zelo, lubozne zelo, konjaca krej a škerjedźiwe zelo.
Wopis
Dźěrkaty křižomnik je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 30 hač 60 cm.
Stołpik je dwuhranity a sylnje rozhałuzowany.
Łopjena
Łopjena su transparenće dypkowane, přećiwostejne, sedźace, jejkojće-dołhojte a docpěwaja dołhosć wot 1 hač 2 cm.
Kćenja
Kćěje wot julija hač awgusta. Złotožołte kćenja su na kromje čornje dypkowane, pjećličbne, steja we wjelekćenowych pakićach a docpěwaja wulkosć wot 2 hač 2,5 cm. Keluškowe łopješka su lancetojte, wótre a docpěwaja dołhosć wot 4 hač 5 mm a su dlěše hač płodowy spódk. Krónowe łopješka su złotožołte a docpěwaja dołhosć wot 10 hač 15 mm.
Wobsahowe maćizny
Rostlina wobsahuje hypericin, flavonoidy, eteriske wolije a třěski.
Stejnišćo
Rosće na suchich łukach, trawnikach, holach, njewobdźěłanych rolach, kerčinowych a lěsnych kromach, skłoninach, železniskim šotrje, drjebiznowych městnach a pustych płoninach.
Rozšěrjenje
Rostlina w Europje rozšěrjena.
Wódny mór
Wódny mór (Egeria) je ród ze swójby wódnjankowych rostlinow (Hydrocharitaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Surowikino
Surowikino je město w juhu Ruskeje federacije. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Wolgograd a ma něhdźe 19 tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1744 załožiło a ma wot lěta 1966 měšćanske prawa.
Ćichi ocean
thumb|Karta Ćicheho oceana Ćichi ocean (tež Pacifik abo Pacifiski ocean) je najwjetši ocean na Zemi a pokrywa třećinu zemskeho powjercha. Je w nim něhdźe 25.000 kupow (wjace hač we wšěch druhich oceanach dohromady), wjetšina kupow leži južnje ekwatora. W Pacifiku je najwjetše wułójenje rybow.
thumb|250px|Wysokostna karta Ćicheho Oceana
Wotkaz
thumb|Wulkanisce aktiwny wobłuk wokoło Ćicheho oceana
Jašalta
Jašalta (, Яшалта) je wjes ze štyri tysac wobydlerjemi na samym zapadźe ruskeje republiki Kalmykskeje. Leži něhdźe 210 kilometrow zdalene wot Elisty.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1877 jako wjeska estiskich burow Esto-Chaginskoje (Eesti-Haginsk) załožiło.
Jan Arnošt Smoler
Pochad a młode lěta
Jan Arnošt Smoler narodźi so 3. měrca 1816 we Łuću, kotrež so 1978 za Bjerwałdsku jamu wotbagrowa. Za čas Smolerja, štož bě krótko po Wienskim kongresu běše to serbska wjeska pruskeje Hornjeje Łužicy. Jeho nan Korla Jan Smoler, kotryž so we wutrobje pak dale za Saksku horješe, běše tam wučer. Smolerjec swójba přesydli so w lěće 1821 do Łaza, hdźež nan wučerstwo přewza a jako ewangelski kantor skutkowaše.
Młody Jan Arnošt Smoler wopyta tam šulu, prjedy hač nan jeho w starobje 14 lět do Sakskej na gymnazij do Budyšina pósła. Dokelž so tam jenož w němskej rěči wukubłowaše, wuprosy sebi Smoler wot rektora dowolnosć swojich serbskich towaršow (mjez druhimi tež Wanaka a Wjelana) w serbšćinje wuwučeć. W tutym času zběraše při pućowanjach po cyłej Łužicy hižo ludowe pěsnje, powěsće, bajki a přisłowa. Přez wukaz pruskeho ministra njemóžachu pruscy poddanojo hižo w Lipsku na uniwersiće studować. Tuž zahaji po złoženju matury 1836 studij bohosłowstwa na uniwersiće we Wrócławju, kotryž přisłušeše tehdy k Pruskej.
Studijne lěta
We Wrócławju bě hromadźe z Łužičanom Gustavom Adolphom Röslerjom, pozdźišim zapósłancom Frankfurtskeje narodneje zhromadźizny, w lěće 1838 Akademiske towarstwo za łužiske stawizny a rěče załožił a sta so po času tež z jeho předsydu. Přez towarstwo nawjaza Smoler wuski kontakt z Purkynjom, štož jemu puć k słowjanskej literaturje a druhim słowjanskim wučencam wotewri. Nimo pólšćinje nawukny tam tež čěsku rěč a po jeju přikładźe towarstwu hišće w lěće załoženja naćisk noweje serbskeje ortografije předpołoži. Za čas studija słyšeše tež čitanja wo němskim ludowym spěwje pola Hoffmanna von Fallerslebena (1798–1874), kotryž wučeše tam na profesurje za němsku rěč a literaturu.
Kulturne prócowanja
thumb|Smolerjowa karta serbskeho rěčneho teritorija z lěta 1843 Za Jordanowy časopis Jutnička, kotryž so hač do junija 1842 jenož poł lěta wudawa, zdoby wón Zejlerja jako redaktora. Časopis wudawaše so wot toho časa pod mjenom Tydźenska Nowina. Zhromadnje z Warkom přełoži čěski Wothłós pěsni ruskich wot Čelakovskeho (originalny titul „Ohlas písní ruských”) do serbšćiny. Běše to scyła prěni přełožk słowjanskeje rěče, kotryž w knižnej formje wuńdźe. Smoler organizowaše po namjeće Kocora serbske spěwanske swjedźenje. Prěni spěwanski swjedźeń wotmě so 1845 w „Třělerni” w Budyšinje.
Jan Arnošt Smoler spěchowaše a podpěrowaše w času narodneho hibanja załoženje mnoho towarstwow, kaž na přikład w Bukecach, Njeswačidle abo Minakale. Jako čłon 1848 załoženeho Budyskeho towarstwa Bjesada skutkowaše w prěnim serbskim dźiwadle sobu. W čěskej činohrě „Rohowin Štyrirohač” wot Václava Klimenta Klicpery (přełožena wot Ćěsle a Dučmana) hraješe Smoler rólu rychtarja.
Hižo w lěće 1845 běše po přikładźe „Matice české”, kotraž z pjenježnych přinoškow knižki za čěski lud wudawaše, a „Matice Srpske” załoženje Towarstwa Maćicy Serbskeje zahajił. Dokelž so wustawki hakle 1846 wot sakskeho ministerstwa a 1847 wot pruskeho knježerstwa wobtwjerdźa, załoži so Maćica Serbska hakle w lěće 1847 w Budyskim lokalu „K winicy”. W lětach 1847 do 1852 běše Smoler prěni redaktor Časopisa Maćicy Serbskeje. Wón přesydli so za krótki čas do Lipska, štož běše w času předměrca, přez poměrnje liberalne nałožowanje censury sakskeho stata, centrum opozicionelneho nowinarstwa w Němskej. Tam skutkowaše jako korektor w nakładnistwje Brockhaus a soburedaktor Jordanoweho časopisa Jahrbücher für slawische Literatur, Kunst und Wissenschaft, kiž měješe w tu- a wukraju mjez rěčespytnikami wulki wuznam. W lěće 1848 doda poslednim politisku přiłohu Slavische Rundschau, kotryž nětko doskónčnje w Budyšinje bydlo redigowaše a w swójskim nakładnistwje wudawaše.
Zdobom přewza Smoler srjedź lěta 1848 wot Handrija Zejlerja redaktorstwo Tydźenskeje Nowiny. W lěće 1850 přewza tohorunja nakładnistwo, rozšěrješe wobsah a přemjenowa je na Tydźenske Nowiny. Dalše přemjenowanje sćěhowaše 1854 na Serbske Nowiny, kotrež potom hač do lěta jeho smjerće wuda. Pod jeho wjednistwom wuwiwachu so na politiski organ a přisporješe so ličba abonentow.
Jan Arnošt Smoler załoži w lěće 1851 serbske nakładnistwo a kniharnju w Budyšinje, kotrež 1863 zhromadnje z Pjechom na serbsko-słowjanske knihikupstwo Schmaler & Pech rozšěrješe. Swoje sydło měješe tute najprjedy we wobchodźe při Bohatej wěži. 1869 bu wot Pjecha do Lipska přepołožene.
Z přetorhnjenjemi a změnjenymi titulemi wuńdźechu jeho Jahrbücher hač do lěta 1868 – mjez 1852 a 1856 wudawaše w swójskim nakładnistwje zaso Jahrbücher für slawische Literatur, Kunst und Wissenschaft z přiłohu Slavische Bibliographie, mjez 1862 a 1864 wudawaše Zeitschrift für slavische Literatur, Kunst und Wissenschaft z přiłohomaj Slavische Bibliographie a Slavische Novitäten, w lětomaj 1865 a 1866 Slavisches Centralblatt a wot 1867 do 1868 Centralblatt für slavische Literatur und Bibliographie.
W jeho nakładnistwje wuńdźe wot 1860 tež literarny časopis Łužičan, kotryž přez dlěši čas tež redigowaše, w lětach 1878 do 1881 tohorunja młodoserbska kontrahentka Lipa Serbska a wot 1882 z wobojich zrostły časopis Łužica.
W lěće 1872 postaji so Smoler jako naslědnik Rychtarja na předsydu Maćicy Serbskeje. Na hłownej Maćičnej zhromadźiznje 1861 so wobzamkny, zo so towarstwo wo natwar swójskeho domu prócuje. Byrnjež so při tym zadołžił, kupi Smoler na swoje riziko w lěće 1873 za Maćicu Serbsku ležownosć z kólnju při Lawskich hrjebjach, kotraž słužeše spočatnje hłownje jako biblioteka. Mjez druhim z pomocu pjenježnych srědkow słowjanskich přećelow zarjadowaše na ležownosći tutoho „Maćičneho domu” 1875 serbsku ćišćernju a zahaji pozdźiši nowotwar Serbskeho domu, kiž so hakle w lěće 1904 doskónčnje wotewri. Jan Arnošt Smoler běše wot 1862 tež čłon Hornjołužiskeje towaršnosće wědomosćow w Zhorjelcu a wot jeje załoženja w lěće 1880 sobustaw Maśicy Serbskeje.
Čas Němskeje rewolucije 1848/1849
thumb|Jan Arnošt Smoler na rysowance [[Richard Andree|Richarda Andreeja.]] Smoler skedźbni w času byrgarskeje rewolucije 1848 Roberta Bluma, kotryž běše čłon Frankfurtskeho předparlamenta a kotrehož znaješe z Lipšćanskeho towarstwa Redeübungsverein na situaciju Słowjanow w Němskej. W lisće pisaše wo poměrach, kotrež so „narodnej bjezprawnosći” bližachu a wuprosy sebi wot njeho zasadźenje pola Frankfurtskeje narodneje zhromadźizny za polěpšenje. Dnja 31. meje 1848 wobzamkny narodna zhromadźizna w rezoluciji, zo prawa njeněmskeje ludnosće w Němskej dospołnje připóznaje. Peticiju, z kotrejž so Serbja 1848 na sakske knježerstwo wobroćichu a sebi konkretne přesadźenje sakskeho šulskeho zakonja z lěta 1835 žadachu, knježerstwo dospołnje wotpokazać njemóžeše. Sakske knježerstwo zwoli do někotrych ze žadanjow wo runoprawosć rěče a kultury na cyrkwinskim a nabožnym polu, na sudnistwach a zarjadach. Tak přizwoli so mjez druhim do wuwučenja w serbskej rěči na Budyskim gymnaziju a na wučerskim wustawje, kaž tež do wudawanja serbsko-němskich wučbnicow. Smoler sta so w lěće 1850 z prěnim wučerjom serbšćiny Budyskeho gymnazija, spisaćelom serbskich wučbnicow a serbskim tołmačerjom na Budyskim sudnistwje. Hižo po někotrych lětach běše so Smoler wot wuwučowanja wuwjazał, štož so ze słabej přičinu wobkrućowaše, zo njemóžeše dla jězbow do Ruskeje wučbu prawidłownje přewjesć a zo běše swoje zastojnstwo bjez dowola wopušćił.
Po tym zo běše rakuske wójsko Słowjanski zjězd w Praze porazyło, přebywachu mnoho Słowjenjo, kaž pólski basnik a spisowaćel Roman Zmorski (1824–1867), jeho přećel Teofil Lenartowicz (1822–1893, pólski basnik), Hipolit Terlecki (1806–1890, teologa z Wołynskeje), Mato Topalović (1812–1862, chorwatski měšnik a spisowaćel) w Budyšinje. Hdyž běše so politiski njeměr rozpušćił, so nimale wšitcy zaso do domizny wróćichu. Zmorskeho, kotryž pak dlěši čas w Budyšinje zwosta, znaješe Smoler hišće z Wrócławja a wudawaše 1851 jeho emigrantski časopis Stadło.
W meji 1849 zetka so w Budyšinje z Michailom Aleksandrowičom Bakuninom (1814–1876), jednym z hłownych iniciatorow Drježdźanskeho mejskeho zběžka. Jeho žadanje wo wobrónjenym wobdźělenju serbskich burow na zběžku pak Smoler dospołnje wotpokaza. Wot lěta 1850 běše Smoler sakski poddan a měšćan Budyšina. W tutym času přebywaše princ Albert, bratrowc sakskeho krala Bjedricha Awgusta jako major w Budyšinje. Jako připóznaće, zo serbscy wojacy 1849 krala swěrnje zakitowachu, měješe krónprinc Albert za čas něhdźe połdralětneho přebytka w Budyšinje wot Smolerja serbšćinu nawuknyć.
Jězby do Ruskeje
thumb|Židowska dróha 40, hdźež bydleše Smoler něhdźe lětdźesatkaj ze swójbu. Smoler bě přiwisnik teorije słowjanskeje wzajomnosće. Za Serbow sebi wočakowaše wosebje pozbudźenje a spěchowanje přez kontakty a wuměnu z druhimi słowjanskimi ludami. Haješe zwiski k narodnym prócowarjam a spisowaćelam we wšěch słowjanskich kónčinach, ale wosebje do Ruskeje. W zwisku z pjenježnymi ćežemi swojich narodnych předewzaćow přewjedźe Smoler wot 1859 wjacekróć jězby do Ruskeje, zo by tam financielne srědki zběrał, štož so jemu pak jenož mało poradźi.
W lěće 1867 přizamknyštaj so Smoler a serbski lěkar Dučman na Słowjanskim zjězdźe do Moskwy, na kotrymž so tež čěskej politikarjej Palacký a Rieger wobdźělištaj. W Carskojim Sele, lětnej rezidency ruskeho kejžora, běštaj tež Serbaj w delegaciji, kotrejž kejžor Aleksander II. awdiencu skićeše. W Moskwje wopytachu wobdźělnicy zjězda potom etnografisku wustajeńcu.
Dalše jězby do Ruskeje slědowachu 1873 a do Pólskeje a Ruskeje w lětach 1881 do 1883, hdźež spisa awtobiografiji. Tam přełoži a wudospołni tež Historije słowjanskich literaturow Pypina a Spasowicza (1829–1906). Přez jeho jězby do Ruskeje běše Smoler přeco zaso srjedźišćo kedźbnosće w němskich nowinach a zjawnosći. Wón so wočorni a jemu so wumjetowaše panslawizm w Serbach šěrić, tak zo so na wonkowny ćišć tež wot předsydstwa Maćicy wuwjaza a na čestneho předsydu na čas žiwjenja pomjenuje.
Swójba
thumb|Smolerjec swójbny row na Budyskim [[Hrodźiško|Hrodźišku]] Jan Arnošt Smoler woženi so 3. awgusta 1851 z Amaliju Němcec ze Židowa (1832–1868). Jeju najstarša dźowka Ludmila (* 23. awgusta 1851) woženi so 1878 z gymnazialnym wučerjom Čochom z kotrymž so zhromadnje do Ruskeje přesydli, syn Jan (Iwan) Jarosław (* 2. apryla 1865) wupućowaše tež do Ruskeje a Marko Smoler běše nakładnik a redaktor Serbskich Nowin. Dalše dźěći (Wladimir, Stanisław a Olga) hižo zahe zemrěchu. W lěće 1868 zemrě Smolerjej mandźelska. Přez intensiwne jězby do wukraja Smoler ćělnje jara ćerpješe a tak so hišće raz z Ernestinu Heinzelmannec (1829–1903) woženi. Jan Arnošt Smoler zemrě 13. junija 1884 w Budyšinje a bu 16. junija na Budyskim Hrodźišku pochowany.
Česćowanja a zasłužby
thumb|upright|Pomnik Jana Arnošta Smolerja při Lubijskej dróze w Budyšinje. Za jeho zasłužby wo słowjanske rěče spožči so Smolerjej w lěće 1862 wot ruskeho cara komturny křiž ruskeho rjada swj. Hany. Dźiwajo na serbske naležnosće, wotpokaza wšelake powabne powołanja na słowjanske uniwersity, kaž na přikład 1862 na „Szkołu Głównu” we Waršawje. Hižo w lěće 1883 spisa Alfons Parczewski biografiju wo Smolerju.
W zwisku z jeho sylnym angažementom za serbski narod a prócowanjom wo kulturnu awtonomiju Serbow, płaći Jan Arnošt Smoler jako zbudźer serbow. Ze předstajenym „analogiskim” prawopisom (štož woznamjeni, zo je po přikładźe čěskeje a pólskeje ortografije stworjeny), połoži zakład za wutworjenje serbskeje spisowneje rěče. Zasadźeše so we wšelakorych rěčnych přiručnikach, kaž w knize Mały Serb, jeho pěsničkach abo w Němsko-Serbskim słowniku wo přesadźenje prawopisa. W zasadach so tutón prawopis tež dźensa hišće wužiwa.
Jeho hłowna twórba Pjesnički hornych a delnych Łužiskich Serbow hodźi so do rjada druhich etnografiskich zběrkow w słowjanskich krajach zarjadować. W tutym času na přikład tež spisowaćel Kollár słowakske a w basnik Erben čěske ludowe pěsnje znosyštaj. Twórba Smolerja wuznamjeni so přez swoju mnohostronskosć etnografiskich informacijow a wuwjedźenjow, tak zo běše tež pola Grimmec bratraj připóznawana. Ze zběrku połožeše Smoler zakład za serbsku ludowědu a pohnuwaše rjad dalšich serbskich, słowjanskich a němskich naslědnikow k zběranju ludowych spěwow.
thumb|upright|Składnostnje 150. narodninow Jana Arnošta Smolerja wudawaše so 1966 w NDR listowa znamka. W lěće 1922 stwori Praski rězbar Vladimír Bretschneider gipsowu bustu Smolerja, kotraž so w žurli něhdyšeho Serbskeho domu při Lawskich hrjebjach wustaji a so dźensa w Serbskim muzeju w Budyšinje namaka. Składnostnje jeho 150tych narodninow so w Budyšinje při Lubijskej dróze pomnik Smolerja wot Budyskeho rězbarja Rudolfa Enderleina (1908–1985) poswjeći. Při tym so Enderlein po wšěm zdaću na bustu Bretschneidera powoła. W tutym wopomnjenskim lěće so w NDR tohorunja listowej znamce wudaštej. Na jednej so portret Smolerja pokaza a na druhej je nowy Serbski dom w Budyšinje při Póstowym naměsće zwobraznjeny. Naćisk k tomu tworitaj wuměłcaj Jan Hansky a Gerhard Stauf (1924–1996).
W Budyšinje so 1991 Smolerjec kniharnja přez Ludowe nakładnistwo Domowina znowa załoži. Je to jenička kniharnja z dospołnym sortimentom aktualneje serbskeje literatury a z wobšěrnym poskitkom antikwariskich knihow.
Färöšćina
Färöšćina (tež ferejšćina, ferejsce føroyskt) je sewjerogermanska rěč, kotrež rěči so wot něhdźe 50.000 wobydlerjow Färöjow kaž tež wot färöskich wupućowarjow w Danskej. Je bliska islandšćinje, dokelž je na chětro izolowanych kupach bjez bytostnych změnow wot srjedźowěka hač do dźensnišeho přetrała.
Färöšćina je jedna z najmjeńšich germanskich rěčow a słuša tež k najmjeńšim rěčam Europy nimo samišćiny, wobeju serbskeju rěčow kaž tež ladinšćiny a retoromanišćiny z mjenje hač 100.000 rěčnikami.
Narěče
thumb|Najwažniše isoglosy Farerow. Čerwjenje markowana isoglosa dźěli Färöšćinu do sewjerneje a južneje narěče a płaći jako hłowna isoglosa. Najebać poměrnje małeje ličby wobydlerjow a płoniny Färöjow su njewočakowano wulke narěčne rozdźěle, na přikład porno wo wjele wjetšej Islandskej. Jako najwažniša isoglosa płaći Skopunarfjørður, mórski přeliw mjez kupomaj Sandoy a Streymoy (přez čerwjenu isoglosu na wobrazu ilustrowana). Wón dźěli färöšćinu do hłowneju skupinow:
Swinajca syćina
Swinajca syćina (Juncus bufonius) je rostlina ze swójby syćinowych rostlinow (Juncaceae). Dalše serbske ludowe mjeno je swinjawa.
Wopis
Swinajca syćina docpěwa wysokosć wot 10 hač 25 cm. Rostlina je na spódku jako promjenja rozhałuzowana.
Kćenja
Kćěje wot junija hač septembra. Kćenja docpěwaja dołhosć wot 3 hač 7 mm a sedźa po jednym na dołhich, zrunanych hałuzach. Kćenjowe łopješka su lancetojte a dlěše hač kapsla, maja běłu kožu a zelenu srjedźnu smušku.
Stejnišćo
Rosće na włóžnych rolach, pućach a brjohach.
Šlešćina
Šlešćina (šlesce ślōnskŏ gŏdka, ślōnski, druhdy tež po naszymu, přirunaj ponašemu) je zapadosłowjanska rěč, kotraž słuša k lechiskej skupinje. Wona rěči so w Hornjej Šleskej, ale tež w Čěskej a Němskej. W lěće 2011 wokoło 509 000 ludźi podawli Šlešćinu jako swoju maćeršćinu.
Šlešćina je blisko přiwuzna z pólšćinu, tak zo so wot někotrych rěčespytnikow jako pólski dialekt wobhladuje.
Alfabet
thumb|right|Samozwuki šlešćiny Njeje žadyn jednotny šleski alfabet. Rěčnicy šlešćiny su wužiwali pisać swoju rěč z pólskimi pismikami. W lěće 2010 bu wunamakany nowy šleski alfabet, kotryž bazuje na wšěch 10 dotalnych šleskich pismach. Wón so často w interneće wužiwa, tak na přikład w šleskej Wikipediji.
Jendźelska
Jendźelska je najwjetši a najhusćišo wobsydleny kraj Zjednoćeneho kralestwa Wulkeje Britaniskeje a Sewjerneje Irskeje. Wobsahuje dwě třećinje teritorija Wulkeje Britaniskeje a leži na juhu kupy. W sewjerje mjezuje ze Šotiskej, w zapadźe z Waliziskej, druhdźe je kraj z morjom wobdawany.
thumb|left|Połoženje Jendźelskej w Zjednoćenym kralestwje Wulkeje Britaniskeje a Sewjerneje Irskeje
thumb|right|Satelitowy napohlad Jendźelskeje a Waliziskeje thumb|right|[[Liverpool ]]
Kobołk
Kobołk (Allium) je ród z podswójby kobołkowych rostlinow (Allioideae) znutřka amarylisowych rostlinow (Amaryllidaceae).
Systematika
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Powołansko-kubłanski skutk w Podstupimje
Powołansko-wukubłanski skutk w Podstupimje je kubłanska institucija, kotraž zmóžnja přihot na powołanske žiwjenje. W tak mjenowanym "Oberlinowym domje" wuknje něhdźe 650 młodostnych ze wšelakimi zadźěwanjemi. Woni móža při powołanskim wukubłanju mjez dohromady 26 překupniskimi abo rjemjeslniskimi powołanjemi wuběrać. Nimo toho poskićuje so tež přihotowanske (orientaciske) lěto, w kotrymž přeńdźe wukubłajomny wšitke poskitki institucije a rozsudźi so potom za přihódny směr.
Ze swojimi něhdźe 300 přistajenymi njeje Oberlinowy dom jenož šansa za mnohich młodostnych, ale zdobom jedyn z wjetšich dźěłodawarjow w regionje.
Noriska dornica
Noriska dornica (Festuca norica) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Třikwětkata syćina
Třikwětkata syćina (Juncus triglumis) je rostlina ze swójby syćinowych rostlinow (Juncaceae).
Husty wódny mór
Husty wódny mór (Egeria densa) je rostlina ze swójby wódnjankowych rostlinow (Hydrocharitaceae).
Škódow
Škódow ( Skadow) je wjes a wot lěta 1994 měšćanski dźěl Choćebuza w braniborskej Delnjej Łužicy. Ma něhdźe pjeć stow wobydlerjow a nadeńdźe so sewjernje Choćebuskeho stareho města při lěwym brjoze Sprjewje. Susodne wjeski su Depsk na sewjeru, Rogozno na wuchodźe a Zaspy na juhu.
Stawizny
Wjes naspomni so prěni raz w lěće 1407. W lěće 1889 załoži farar Matej Bogumił Broniš serbske spěwne towarstwo w Škódowje.
Wobydlerstwo
Po Mukowej Statistice Łužiskich Serbow rěčachu srjedź 1880tych lět wšitcy 324 Škódowčenjo delnjoserbsce.
Chinska konopjowa palma
Chinska konopjowa palma (Trachycarpus fortunei) je štom ze swójby palmowych rostlinow (Arecaceae).
Sagowa palma
Sagowa palma (Metroxylon) je ród ze swójby palmowych rostlinow (Arecaceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:
Hory pola Wojerec
Hory ( Bergen) su srjedźołužiska wjes na sewjeru Budyskeho wokrjesa, kotraž słuša wot lěta 1995 ke gmejnje Halštrowska Hola. Gmejnske zarjadnistwo ma tule swoje sydło.
Geografija
Wjes leži tři kilometry sewjernje Wojerec na wuhorbjenju wosrjedź nižiny Čorneho Halštrowa sewjernje rěki. Wjesne hona maja přestrjeń wot 7,36 km².
Susodnej wsy stej Židźino na juhowuchodźe a Nowa Łuka na juhozapadźe.
Stawizny
Wjes nasta najskerje jako wutwar Noweje Łuki a naspomni so k prěnjemu razej hakle w lěće 1744 jako Bergen, auch Ober-Neuwiese genannt. Ležownosće běchu hač do 19. lětstotka we wobsydstwje Wojerowskeho stawneho knjejstwa.
Hač do lěta 1938 běchu Hory samostatna gmejna, potom zagmejnowachu so do Noweje Łuki.
Wobydlerstwo
Po Arnošta Mukowej statistice mějachu Hory we 1880tych lětach 285 wobydlerjow, mjez nimi 284 Serbow a jenož jedyn Němc.
mini|center|upright=1.6|Powětrowy wobraz Horow
Karlovac
Karlovac je město w srjedźnej Chorwatskej a zarjadniske sydło Karlovačkeje županije. Nadeńdźe so při štyrjoch rěkach Korana, Kupa, Mrežnica a Dobra, něhdźe 55 kilometrow juhozapadnje Zagreba a 130 kilometrow wuchodnje Rijeki. Nimo města wjedźe awtodróha A1 Zagreb–Rijeka.
Najwjetšej etniskej skupinje stej Chorwaća (88 %) a Južni Serbja (8 %).
Stawizny
Dźewjate najwjetše město Chorwatskeje je jedne z najmłódšich. Załoži so hakle w lěće 1579 wot štyrskeho arcywójwody Korle II. jako twjerdźizna w bahnojtej wokolinje a słužeše potom jako sydło guwernera nowozałoženeje prowincy Vojna Krajina (wojerska hranica). Srjedź 17. lětstotka bu twjerdźizna modernizowana a płaći dźensa jako jedyn z derje zdźeržanych přikładow tak mjenowaneho „idealneho města“ renesansy. Jako wobchadny suk mjez Pannonskej runinu a Jadranskim morjom naby we 18. lětstotku dalši wuznam. W Chorwatskej wójnje 1991–95 bu stare město zdźěla wobškodźene, je so pak mjeztym zaso restawrowało.
Karlovac je nadregionalnje znaty dla piwa Karlovačko, kotrež so tule wari.
Wšědna sagowa palma
Wšědna sagowa palma (Metroxylon sagu) je štom ze swójby palmowych rostlinow (Arecaceae). Dalše serbske mjena su sagowc a sagownik.
Sven Morlok
mini|upright|Sven Morlok
Sven Morlok (* 5. meje 1962 w Stuttgarće) je sakski politikar Swobodneje demokratiskeje strony (FDP), kiž bě wot 2004 do 2014 přez krajnu lisćinu woleny zapósłanc sakskeho krajneho sejma a wot 2009 do 2014 jako statny minister za hospodarstwo, dźěło a wobchad kaž tež zastupowacy ministerski prezident čłon sakskeho knježerstwa. Přez njewuspěch FDP při wólbach 2014 zhubi swój mandat w krajnym sejmje.
Diplomowany překupc je nježenjeny a bydli w Lipsku.
Šćipalica
Šćipalica (Stratiotes) je ród ze swójby wódnjankowych rostlinow (Hydrocharitaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Kogalym
thumb|left
Kogalym ( Когалым) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije.
Leži w Awtonomnym wokrjesu Chantow a Mansow něhdźe 300 kilometrow sewjerowuchodnje Chanty-Mansijska. Ma něhdźe 62 tysac wobydlerjow.
1784
1784 bě přestupne lěto z 366 dnjemi.
Patzkowa dornica
Patzkowa dornica (Festuca patzkei) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Pisana dornica
Pisana dornica (Festuca varia) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Łužiska Nysa
Łužiska Nysa ( Lausitzer Neiße‚ Łužyska Nysa,  Lužická Nisa,  Nysa Łużycka) je 256 km dołha rěka w srjedźnej Europje a lěwy přitok Wódry. Łužiska Nysa je najdlěša z třoch rěkow z mjenom Nysa a twori, we wuslědku Druheje swětoweje wójny, dźěl hranicy mjez Němskej a Pólskej. Jednozmyslnosće dla w nastupanju na Němsku mjenuje so tohodla často jenož Nysa (němsce: Neiße).
Łužiska Nysa wužórli so w čěskich Jizerskich horinach w Nová Ves nad Nisou (Neudorf an der Neiße) sewjerowuchodnje wot Jablonca nad Nisou a njedaloko pólskeje mjezy. Běži tam přez Jablonec a Liberec do Hornjeje Łužicy a twori wot třikrajoweho róžka, kotryž docpěje na juhu Žitawy, pomjeznu rěku mjez Němskej a Pólskej. K sewjeru běži dale přez Zhorjelc, hoberski Park wjercha Pücklera pola Mužakowa a Delnju Łužicu. Pola Radšowa, w gmejnje Neißemünde mjez Gubinom a Eisenhüttenstadtom, so Łužiska Nysa wotlěwa do Wódry wuliwa.
Hlej tež: Nastawki wo při Nysy ležacych sydlišćach
Chinski křižomnik
Chinski křižomnik (Hypericum chinense) je rostlina ze swójby Křižomnikowych rostlinow (Hypericaceae).
Bołharšćina
Bołharšćina (bołharsce български език) je južnosłowjanska rěč, kotraž so z kyriliskim alfabetom pisa. Najbliša je wona makedonšćinje, kotraž je po měnjenju někotrych zwjetša bołharskich a grjekskich linguistow jenož dialekt bołharšćiny.
Słowoskład
Słowoskład so přewažnje ze słowjanskich zdźědźenych słowow zestaja; požčonki pochadźeja předewšěm z grjekšćiny a turkowšćiny. Wot 19. lětstotka běchu zaso a zaso prócowanja, narunać turkowske słowa přez slawizmy, kotrež wosebje z rušćiny pochadźeja. Wuskutki měchu tute prócowanja předewšěm na pisomny rěč; wobchadna rěč je přeco hišće bohata na turkowskich elementach.
Alfabet
Bołharšćina so w bołharskej warianće kyriliskeho alfabeta pisa. Bołharski alfabet (Азбука/Azbuka) wobsahuje 30 pismikow w sćěhowacym porjedźe:
W starych tekstach móžeja nimo toho pismiki Ѣ/ѣ (Jat; wurjekowanje regularnje hdy po konteksće kaž е abo я; na př. голѣм ↔ голѣми) ale tež Ѫ/ѫ (Wulki Jus, nic zaměnjować z kyriliskim pismikom Mały Jus: Ѧ/ѧ) wustupować. W dźensnišej bołharšćinje so tute stare znamješka pak wjace njewužiwaja; wone so za čas ortografiskeje reformy 1945 wotstronichu.
Za małe pismiki so často tak mjenowane kursiwne formy tež w zrunanym pismje wužiwaja. Dokelž so tute wot (ruskich) standardnych formow zdźěla sylnje rozeznawaja, kotrež so tež w najwjace leksikonach pokazaja, nastanu za wosoby bjez znajomosćow słowjanskich rěčow (turisća atd.) často problemy při wučitanju na přikład pućnikow. Tabelariski přehlad wo rozdźělach mjez kursiwnymi a njekursiwnymi formami so namaka w nastawku wo kyriliskim pismje.
Fonetika
Najwjetše pismiki so cyłkownje kaž w němčinje resp. kaž jich ekwiwalenty w němčinje wurjekuja. Hłowne rozdźěle k standardnym němskim wurjekowanju su
Kaž w němčinje a w druhich słowjenskich rěčach eksistuje wuzwukowe stwjerdźenje.
Gramatika
Bołharska gramatika so we wjacorych dypkach wot druhich słowjanskich rěčow rozeznawa. Tuta wosebitosć je zdźěla trakiskeho pochada, ale tež wuslědk rěčneje reformy. Tež susodne rěče, kaž na přikład albanšćina abo rumunšćina, kotrejž pak słowjanskej njejstej, maja zdźěla samsne wosebitosće. Tohodla so tute rěče tež pod zapřijećom Balkanske rěče zjimaja, hačrunjež njejsu mjez sobu wusko přiwuzne. Rěča so w tutym zwisku wo rěčnym zwjazku.
Deklinacija, artikl
Mjez słowjanskimi rěčemi eksistuja jenož w bołharšćinje a w blisko přiwuznej makedonšćinje artikle; definitny artikl so porno wjele druhim rěčam do nomena (resp. prěnjeho słowa jeho nominalneje skupiny) přida.
Časowe formy, werbalne aspekty
Bołharšćina ma jara wulku wjelestronskosć na formach při werbach. Rozeznaja so dźewjeć rozdźělnych časowych formow: prezens, dwě futurowej formje (futurum a futurum exactum ), štyri zańdźenostne formy (imperfekt, aorist, perfekt, pluskwamperfekt), při tym so aorist a imperfekt jako tak mjenowane "syntetiske formy" a perfekt, pluskwamperfekt jako "perifrastiske formy" zańdźenostnych temporow mjenuja. Syntetiske formy njejsu - zestajane, mjeztym so perifrastiske formy najčasćišo zestajane formuja. Na př.: аз четох [aorist] - "ja čitach" a аз четях [imperfekt] - "ja načitach" stej njezastajanej zańdźenostnej formje. Аз съм чел [perfekt] - "sym čitał" a Aз бях чел [pluskwamperfekt] - "běch čitał" stej (kaž tež w serbšćinje) zestajanej zańdźenostnej formje, kotrejž so z wužićom pomocnych werbow formuja.
Umberto Eco
mini|upright|Umberto Eco (1984)
Bołharšćina
Dalše werbowe formy
Dalša zajimawostka w bołharšćinje – tež na rozdźěl wot druhich słowjanskich rěčow a tež najwjetšich druhich indoeuropskich rěčow – je pobrachowacy infinitiw. We słownych lisćinach kaž na přikład słownikach so město toho prawidłownje 1. wosoba singular prezens indikatiw aktiw wužiwa (kotraž so to jako "Nennform" werba woznamjenja, zo by charakter jako infinitiw wujasnjował). Při sadowych konstrukcijach kaž na př. „Chceš jěsć?“ („jěsć“ w serbšćinje w infinitiwje) so město toho ze słowom да (da) druhi werb w konjugowanej formje přida: „Искаш ли да ядеш?“ („Iskaš li da jadeš?“; po słowje přełoženy něhdźe: „Chceš, zo jěš?“).
Umberto Eco
Umberto Eco (* 5. januara 1932 w Alessandria, Piemont; † 19. februara 2016 w Mailandźe) bě italski spisowaćel, kolumnist, filozof a medijowy wědomostnik, kiž naby dla swojich romanow, předewšěm „Mjeno róže“ (Il nome della rosa, 1980), mjezynarodnu znatosć.
Bołharšćina
Werbowe modusy
Jako werbalne modusy eksistuja nimo indikatiwa, imperatiwa a kondicionala (kotryž něhdźe funkciju konjunktiwa w němčinje ma) tež konklusiw (pokaza, zo so wobstejnosć z druheho logisce wotwodzuje), renarratiw (pokaza, zo rěčnik je wobstejnosć nic sam dožiwił, ale zo wón wopisanje třećeho dale da, přirunajomny indirektnej rěči w němčinje) ale tež dubitatiwny renarratiw (kaž renarratiw; wězo dwěluje rěčnik na wěrnosć).
Prašace sady
Při zwěsćacych prašenjach (t.r. sady, na kotrež bu haj/ně-wotmołwa wočakował) so nimale přeco partikla ли (li) wužiwa. Wone wustupuje jenož při zwěsćacych prašenjach, ale nic při druhich prašenjach, a so typisce za werb abo pak přez to wosebite akcentowany dźěl prašenja sadźi. Přikłady:
Wjerškata syćina
Wjerškata syćina (Juncus capitatus) je rostlina ze swójby syćinowych rostlinow (Juncaceae).
Cagan Aman
thumb|left
Stara wuchodosłowjanšćina
Stara wuchodosłowjanšćina je mortwa wuchodosłowjanska rěč. Bě předschodźenk rušćiny, běłorušćiny a ukrainšćiny.
Niska palmka
Niska palmka (Chamaerops humilis) je štom ze swójby palmowych rostlinow (Arecaceae).
Cagan Aman
Cagan Aman (, Цаһан Аман) je  wjes ze šěsć tysac wobydlerjemi w ruskej republice Kalmykskej. Leži při Wolze něhdźe 300 kilometrow wot Elisty.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1798 załožiło.
Urjupinsk
thumb|left Urjupinsk je město w juhu Ruskeje federacije. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Wolgograd a ma něhdźe 39 tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1618 jako wjes Urjupinskaja załožiło a ma wot lěta 1929 měšćanske prawa.
Hórski křižomnik
Hórski křižomnik (Hypericum montanum) je rostlina ze swójby křižomnikowych rostlinow (Hypericaceae).
Wopis
Hórski křižomnik je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 30 hač 60 (80) cm. Rostlina je zrunana.
Stołpik je kulojty.
Łopjena
Łopjena su jejkojće-dołhojte, přećiwostejne, sedźace a docpěwaja dołhosć wot 2 hač 6 (8) cm, mjeztym zo łopjenowe pory maja wulki wotstatk. Wone su na kromje žałzojće dypkowane.
Kćenja
Kćěje wot junija hač awgusta. Błedožołte kćenja docpěwaja wulkosć wot 1 hač 2,3 cm a steja w krótkich, hustich pakićach. Keluškowe łopješka su wótre a čornožałzowje mikawčkate.
Čorne žałzy wobsahuja hypericiny, tak zo so při wotrybowanju porsty čewjene barbja. Tuta maćizna powyšuje čućiwosć za UV-swětło.
Stejnišćo
Rosće w dubowych měšanych lěsach, swětłych bukowych lěsach a na lěsnych kromach. Preferuje ćopłe, zwjetša wapnite pódy w połsćinje.
Rozšěrjenje
Rostlina je w nimale cyłej Europje rozšěrjena.
Ernst Jünger
mini|upright|Ernst Jünger za čas prěnjeje swětoweje wójny
Ernst Jünger (* 29. měrca 1895 w Heidelbergu; † 17. februara 1998 w Riedlingenje) bě němski spisowaćel, publicist, politikar a entomolog.
Václav Havel
mini|upright|Václav Havel (2009)