cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jurij Wićaz
Žiwjenje
Wón narodźi so jako syn serbskeho ratarja w Špitlu pola Kamjenca a wopytowaše po zakónčenju ludoweje šule – hdźež bě mjez druhim Franc Kral z jeho wučerjom – w lěće 1912 najprjedy Budysku Tachantsku šulu, dokelž měješe so stać z měšnikom. Wot 1913 do 1917 bě chowanc Serbskeho seminara w Praze, hdźež chodźeše – hromadźe na přikład z Janom Cyžom – na němskorěčny Małostronski gymnazij. W lětomaj 1917/18 bě z wojakom, zapowědźi pak hišće do kónca prěnjeje swětoweje wójny wojersku słužbu a nawróći so na dyrdomdejske wašnje přez Prahu do Budyšina, čehoždla jeho němski stat w 1920tych a 1930tych lětach přesćěhowaše.
Po nawróćenju do Prahi bě wot 1918 do 1920 na realnym gymnaziju mjez druhim pola profesora Josefa Páty a započa potom studij prawnistwa na Karlowej uniwersiće, kotryž 1922 njedokónčeny přetorhny. W samsnym lěće započa dźěłać jako politiski žurnalist pola Čěskosłowakskeje nowinskeje kenclije (ČTK). Wot 1930 do 1933 dźěłaše jako swobodny žurnalist za wšelake wukrajne nowiny, prjedy hač so k ČTK wróći, zo by za nju dale hač do lěta 1939 jako korespondent z wukraja, mjez druhim z Juhosłowjanskeje (1927/28), Bołharskeje (1929–39), Turkowskeje a Grjekskeje rozprawjał. Wot 1939 skutkowaše tež za Telegrafisku agenturu Sowjetskeho zwjazka (TASS).
Skutkowanje
Čas swojeho žiwjenja dopisowaše Wićaz do serbskich nowin a wo politiskich podawkach ze cyłeho swěta kaž tež wo poćahach mjez Čechami a Serbami. Čěskemu sorabistej Josef Páta pomha při zestajenju serbskich wučbnicow. W lěće 1922 přełoži knihu Tomáša G. Masaryka Nowa Europa. Nimo žurnalistiskeho dźěła wěnowaše so přełožowanju literatury z rušćiny, francošćiny, jendźelšćiny, pólšćiny, serbochorwatšćiny a bołharšćiny do čěšćiny kaž tež z čěšćiny do serbšćiny. Serbsce wozjewi mjez druhim někotre přełožki Jana Nerudowych Małostronskich powědančkow a Aloisa Jirásekowu Filozofisku historiju. Ze słowakšćiny zeserbšći roman Drjewjana wjes František Hečki a z bołharšćiny za Němsko-Serbske ludowe dźiwadło Hońtwa za zastojnstwom, hru Iwana Wazowowa.
Wot lěta 1920 bě Jurij Wićaz z čłonom Maćicy Serbskeje a wěsty čas ze serbskim jednaćelom Čěsko-serbskeho towarstwa „Adolf Černý“ w Praze, dźensnišeje Společnoste přátel Lužice. 1924 wožiwi hromadźe z Janom Cyžom, Mikławšom Krječmarjom, Hermanom Šlecu a Janom Skalu Prasku Serbowku.
Tabasaranšćina
thumb|left|250px Tabasaranšćina (Табасаран чӀал; Tabasaran čal) je rěč ze skupiny nachsko-dagestanskich rěčow a jedna z hamtskich rěčow do Ruskeje słušaceje republiki Dagestan.
Rěči so wot něhdźe 146.000 ludźi.
Jan Awgust Janka
Jan Awgust Janka ( Johann August Janke; * 14. měrca 1764 w Bukecach, † 8. decembra 1833 w Chołmje) bě serbski ewangelski farar a w lěće 1790 sobuwudawaćel prěnjeho serbskeho časopisa, Měsačneho pisma k rozwučenju a wokřewjenju.
Narodźi so jako syn Bukečanskeho fararja a studowaše po wopyće Budyskeho gymnazija wot lěta 1783 teologiju w Lipsku, hdźež běše tež z čłonom Serbskeho prědarskeho towarstwa. Po nawróće do Łužicy pomhaše najprjedy nanej jako pomocny prědar w Bukecach, wot 1796 do 1803 dźěłaše jako domjacy wučer we wšelakich swójbach.
W lěće 1803 přewza swoje prěnje farske městno w Radšowje, hdźež hač do wuměnka 1829 wosta. Poslednje štyri lěta přebywaše w bliskim Chołmje.
Za jeho Budyski čas załožištaj – pod wliwom idealow Francoskeje rewolucije – hromadźe z Korlu Bohuchwałom Šěrachom prěnje ćišćane nowiny w serbskej rěči, Měsačne pismo k rozwučenju a wokřewjenju, kotrež so wšak hižo po prěnim wudaću ze stracha před rozšěrjenjom doprědkarskich idejow wot wyšnosće zakaza.
1048 Feodosia
1048 Feodosia je asteroid, kotryž ma přeměr 72 km a kotryž wotkry Karl Wilhelm Reinmuth 29. nowembra 1924.
Słowakšćina
Słowakšćina je zapadosłowjanska rěč, kotraž so hłownje wot Słowakow rěči. Wona je najbóle přiwuzna čěšćinje, hornjoserbšćinje, delnjoserbšćinje, pólšćinje a kašubšćinje. Słowakska rěč słuša k słowjanskim rěčam, do swójby indoeuropskich rěčow.
Słowaksce rěči cyłkownje něhdźe šěsć milionow ludźi, z toho w Słowakskej samej pjeć milionow.
Słowaksce rěči so tež w Čěskej, Zjednoćenych statach Ameriki, Kanadźe, Madźarskej, Rumunskej a Serbiskej.
Zakład za dźensnišu słowaksku spisownu rěč běše dźěło rěčespytnika a politikarja Ľudovíta Štúra w 1840tych lětach.
<br style="clear:both;" />
Hebrejšćina
Hebrejšćina (iwrit, עִבְרִית ) woznamjenjenja w dźensnišim zmysle modernu hebrejšćinu (ivrit), potajkim rěč, kotraž so hłownje w Israelu wužiwa. Nimo toho pak móžemy tute mjeno tež za klasisku hebrejšćinu, t.j. biblisku hebrejšćinu wužiwać.
Hebrejšćina słuša do swójby semitiskich rěčow, a to do sewjerozapadneje skupiny, t.m. kananejskej formje. Hebrejsce rěči wokoło pjeć milionow ludźi, wosebje w Israelu, rědšo tež w někotrych krajach diaspory, wosebje w Zjednoćenych statach Ameriki, w Francoskej a druhich krajach.
Bjerdsk
thumb|left thumb|left
Bjerdsk (, do 1783 Бердский Острог/Bjerdskij Ostrog, 1783–1797 Колывань/Kolywań, 1797–1929 Бердское/Bjerdskoje) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži při wuliwje rěki Bjerd do Nowosibirskeho spjateho jězora w Nowosibirskej oblasći. Ma něhdźe 102 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1716 załožiło a ma wot lěta 1944 měšćanske prawa.
Sibirska
thumb|         [[Sibirski federatiwny distrikt            Sibirska             Sibirska hromadźe z Ruskim dalokim wuchodom ]] Sibirska ( – Sibir) je wulki region w sewjerowuchodnej Aziji, na wuchodźe Ruskeje federacije. Zapadna hranica Sibirskeje su Uralske horiny, wuchodna hranica je wódny rozwod Ćicheho a Arktiskeho oceana, sewjerna hranica je brjóh Arktiskeho oceana a južna hranica su kroma Centralneje Azije a statnej hranicy Mongolskeje a Chiny. Druhdy płaći tež pobrjóh Ćicheho oceana jako wuchodna hranica; w tutym padźe by tež Ruski daloki wuchod hač k Beringowemu přeliwej był z dźělom Sibirskeje.
Wobchad
Hłowna wobchadna žiła Sibirskeje je Transsibirska železnica, kotraž bu natwarjena w lětach 1891–1916. Při njej leži wjetšina wulkich městow. Wuznamny je tež lětowy wobchad a w lěću tež lodowy wobchad na wulkich rěkach, předewšěm na Obje, Jeniseju a Lenje.
Jan Bjedrich Tešnaŕ
mini|upright|Jan Bjedrich Tešnaŕ
Jan Bjedrich Tešnaŕ ( Johann Friedrich Teschner; * 18. oktobra 1829 w Gołkojskej Podgoli, † 14. junija 1898 w Oeynhausenje) bě delnjoserbski ewangelski farar, prócowar na polu serbskeje rěče a literatury a zakitowar serbstwa w Delnjej Łužicy.
Narodźi so jako syn hajnika a wopytowaše gymnazij w Choćebuzu. Po studiju teologije w Berlinje skutkowaše najprjedy wot 1857 do 1862 jako diakon při klóšterskej (serbskej) cyrkwi w Choćebuzu a bě potom wot 1862 hač do swojeje smjerće w lěće 1898 z fararjom w hornjołužiskim Niedźe južnje Zhorjelca (dźensa Niedów w gmejnje Zgorzelec).
Hižo jako młodźenc zahori so Tešnaŕ za serbsku rěč a narodnosć a załoži w lěće 1849 mjez Choćebuskimi gymnaziastami serbske towarstwo „Łužyca“. Při Berlinskej uniwersiće wopytowaše tež slawistiske přednoški a zarjadowanja. Jako scyła prěni zaběraše so tehdy tež z dotal cyle woteznatym rukopisom přełožerja Noweho zakonja do serbšćiny Mikławša Jakubicy. Na literarnym polu wustupi prěni króć z rjadom patriotiskich rozpominanjow w Bramborskim Serbskim Casniku (1853/54). W zwisku z dźěłom na někotrych nabožinskich spisach zestaji Tešnaŕ nowe lěpše prawidła za delnjoserbski prawopis.
Tež jako bě lěpje płaćene zastojnstwo we wot domizny zdalenej němskej wosadźe Nieda přewzał, zo by móhł wotpłaćić přez studij nastaty dołh, njepřesta za serbstwo dźěłać a přećiwo germanizaciji wustupować. Tutón bój wjedźeše předewšěm z pomocu nabožinskeje literatury, tak wobstaraše wšelake wudaća delnjoserbskich kěrlušow a wudawaše 1858–71 w Barmenje a Choćebuzu wjacore, wosebje misionstwu wěnowane knižki kaž tež časopisaj Pobožne głosy z bratšojskeje gmejny a Misionske powěsće.
mini|Ewangelska cyrkej w Niedźe Jeho wulka a woblubowana zběrka prědowanjow Ten kněz jo moj pastyŕ (1869, 1879, 1892) słužeše přez lětdźesatki za wuchowanje serbstwa we wot germanizacije potrjechenych kónčinach. Wot njeho rěčnje a prawopisnje znowa wobdźěłane wudaće biblije, 1860 Nowy zakoń a 1868 cyłkowny wudawk w Hali, sta so z docyła poslednim bibliskim wudaćom w delnjoserbšćinje. W poslednimaj lětdźesatkomaj jeho žiwjenja namaka jeho zaměrne prócowanje za serbsku rěč a kulturu swoje krónowanje w skutkowanju jako předsyda delnjołužiskeje Maśicy Serbskeje, kotruž bě 1880 sobu załožił. Hižo wot lěta 1852 bě z čłonom Maćicy Serbskeje. Zemrě w kupjelach Oeynhausen (Sewjerorynsko-Westfalska), hdźež pytaše jako starc wustrowjenje.
Nowosibirsk
left|thumb|Nowosibirska opera
Jan Bjedrich Tešnaŕ
Jan Bjedrich Tešnaŕ je najskerje zamołwity za sobu najstarše delnjoserbske napisy w zjawnosći, mjenujcy hrónčko nad zachodom Chmjelowskeje šule z lěta 1860 („Dajſcho tym Żiſchetkam ku Mn'o pſiſch a n'ehoborajſcho jim, pſchėto takich jo to Kralejſtwo Boże. Markus 10,14.“), kotrež płaći jako druhi najstarši serbski napis při šulach scyła kaž tež serbske napisy w Choćebuskej Serbskej cyrkwi, kotrež nastachu mjez 1847 a 1860.
Horní Habartice
Horní Habartice ( Oberebersdorf) su wjes a gmejna w Čěskich srjedźnych horinach na sewjernu Čěskeje, blisko Benešova a dźesać kilometrow wuchodnje Děčína. Nadeńdźe so při rěčce Bystrá a słuša k Děčínskemu wokrjesej Wusčanskeho kraja (Ústecký kraj).
K Šarfenštejnskemu knjejstwu słušace sydlišćo je so w 13. lětstotku wot němskich kolonistow załožiło a naspomni so k prěnjemu razej w lěće 1281 jako villa Euerhardesdorf.
Přez Horní Habartice wjedźe železniska čara Děčín–Varnsdorf.
Nulowy meridian
thumb|Nulowy meridian (čorny)
Nulowy meridian je tón meridian (połkruh, kotryž padorunje k zemskemu ekwatorej steji a wot sewjerneho k južnemu čopej dźe), wot kotrehož so geografiska dołhosć k wuchodej a k zapadej liči.
Jeho postajenje je poprawom připadne, ale je so přez mjezynarodne dojednanje (Mjezynarodna meridianowa konferenca 1884) do meridianoweje runiny Londonskeje hwězdarnje Greenwich połožił a pomjenuje so tohodla často Greenwichski meridian (Meridian domu Flamsteed House hwězdarnje Royal Greenwich Observatory). Hač do toho su so rozdźělne nulowe meridiany wužili.
Po standardźe so geografiska dołhosć wot nuloweho meridiana pozitiwnje k wuchodej liči (0° hač do 360°), ale město toho je tež wuchodna dołhosć (0-180° wuchod) a zapadna dołhosć (0-180° zapad) rozšěrjena. Jako skrótšence so W abo E za „wuchod“ a Z abo W za „zapad“ wužiwatej. Symbol E (jendźelsce za „East“, francosce „Est“) je zdźěla w němčinje z wašnjom, zo by zaměnjenju z nulu zadźěwało. Na zapadnej hemisferje (předewšěm w USA) je přećiwo mjezynarodnej normje tež zapadne ličenje wot 0-360° z wašnjom.
Dźensniši standard, nulowy meridian poćahoweho systema WGS84 a ETRS89/GRS80, njeje na zemski powjerch wjazany, ale na modelowany geodetiski datum, dokelž meridiany w dokładnišim ličenju na krutych městnach powjercha njejsu (kontinentalne přesunjenje, mocy chodźenja morja). Dźe přez Greenwichski park, přez 100 metrow na wuchod wot historiskeje Greenwichskeje „turistiskeje linije“ stareje hwězdarnje Greenwich.
Zawjedźenje
Dołhosć nuloweho meridiana je poł zemskeho wobjima mjezynarodneho zemskeho elipsoida, kotryž so přez čopaj měri, potajkim 20.003,9 km. Ze swojim napřećiwnym meridianom, kotryž na přikład Wrangelowu kupu při 180° (bjez přidaća E abo W) prěči, wudospołnjuje so nulowy meridian k wulkemu kruhej na zemi. Datumowa mjeza dźe zdźěla (blisko čopow a na sewjer wot ekwatora) dokładnje na 180° Greenwich (wotchilenja resp. wuwzaća wot 180° geografiskeje šěrokosće: w Beringowym přeliwje, při Aleutach (Alaska), w Kiribati, při Fidźiskich kupach, při Tuvalu, při Tonze a při nowoseelandskimaj kupomaj Kermadec a Chatham).
Wódrino-Sprjewiny kanal
mini|Wódrino-Sprjewiny kanal pola Berkenbrücka
Nulowy meridian
Zawjedźenje
Do postajenja mjezynarodneho nuloweho meridiana w lěće 1884 měješe nimale kóždy europski kraj swójski nulowy meridian, zwjetša geografiska dołhosć dateje stolicy resp. jeje hwězdarnje.
Z přiběracym mjezynarodnym pućowanskim wobchadom - předewšěm přez železnicu - je zjednotnjenja eksistowacych systemow trjeba było. Nimo toho je dale a wažniše było, dokładny mjezynarodny čas (swětowy čas) k dispoziciji měć. Wón je jako městny čas nuloweho meridiana definowany.
Naduta rjaponka
Naduta rjaponka je rostlina ze swójby bałdrijanowych rostlinow (łaćonsce: Valerianella vesicaria, Valerianaceae).
Wódrino-Sprjewiny kanal
Stawizny
Hižo w 16. lětstotku započachu pod kejžorom Ferdinandom I. pola Miłoraza z dźěłom za zwisk mjez Sprjewju a Wódru. Po smjerći kejžora w lěće 1564 bu dźěło přetorhnjeny. Pod „wulkim kurwjerchom“ Bjedrichom Wylemom móžachu kanal 110 lět pozdźišo dotwarić. Bjedricha Wylemowy kanal bu w lěće 1668 poswjećeny a słužeše přez 200 lět wobchadej mjez Berlinom a wuchodnej Braniborskej.
Nulowy meridian
Mjezynarodna meridianowa konferenca, Washington 1884
miniatur|Historiski nulowy meridian při [[Flamsteed House w Greenwichu (na zemi a na twarjenju markěrowany). Hornje klapy a slepe durje hodźa so wotstronić a dowoleja potom přehlad přez Flamsteed House. To je optiske referencne měrjenja dowoliło. ]] miniatur|hochkant 0.66|Najbóle sewjerny dypk nuloweho meridiana na kontinenće we [[Villers-sur-Mer, Francoska]] Na Mjezynarodnej meridianowej konferency 14. oktobra 1884 we Washingtonje, D.C. z reprezentantami z 25 narodow je so meridian, kotryž dźe přez Greenwich, jako zakład mjezynarodneho koordinatoweho systema zawjedł.
W běhu konferency je so bórze wukopało, zo Pariski nulowy meridian njeby žanu wjetšinu namakał. Stary Ferro-meridian su dla jeho postajenja na dokładnje 20° W wot Parisa někotre lěta do toho za francoski „podnurjak“ měli. Acory a Beringowy přeliw njejsu předewšěm tohodla do prašenja přišli, dokelž njemějachu obserwatorij a tehdom ani njeběchu telegrafisce ze zbytnym swětom zwjazane.
Tak je so naposled Greenwichski nulowy meridian jako mjezynarodny nulowy meridian z wulkej wjetšinu předobył – při hłosowzdaću Francoskeje.
Přeběh nuloweho meridiana
Greenwichski nulowy meridian prěči wósom dźensnišich statow na twjerdźi a ma w jednotliwych krajach slědowacu dołhosć: Dołhosć nuloweho meridiana na twjerdźi (kontinent Antarktika) je 2.331 km.
Nimo toho prěči nulowy meridian hišće slědowace wodźizny:
Nulowy meridian a časměrjenje
Srjedźny słónčny čas při nulowym meridianje je rozsudny za swětowy čas (GMT, Greenwich Mean Time) był, kotryž je so hakle 1972 přez koordinowany swětowy čas (UTC) wotměnił. Tutón hižo njeorientuje so dźensa na městnym času, ale – tohodla tež mjeno – koordinuje kontinuowany atomowy čas z Universal Time, kotryž so astronomisce měri a njeprawidłownosće zemskeje rotacije a słónčne stawy wotbłyšćuje. Přirunanje stawa so přez přestupne sekundy. Při nulowym meridianje diferenca mjez srjedźnym městnym časom a UTC dźensa dokładnje nul njeje.
Žórła
Koordinaty: ,
Amudarja
Amudarja (tež Amu Darja, Amudaryo, w antice Oxus) je rěka w zapadnym dźělu srjedźneje Azije, kotraž běži z Pamira přez Turansku nižinu na směr Aralskeho jězora, kotryž wona pak wjace njedocpěwa. Jeje přitočnišćo wobjimuje 465.000 km².
Rěka nastawa na juhu Tadźikistana při afghaniskej hranicy ze žórlicow Pandź (1125 km) a Wachš (524 km), kotrejž pochadźatej wobě z tadźikiskeho Pamira. Běži potom hłownje do zapadneho a sewjerozapadneho směra a twori pola města Termiz statnu hranicu mjez Uzbekistanom a Afghanistanom. W Termizu wjedźe „móst přećelstwa“ přez rěku. Južnje města Atamyrat wotbočuje 1445 kilometrow dołhi Karakumski kanal do zapadneho směra. Wón słuži zastaranja turkmenskich městow a polow z wodu, je pak runje tak zamołwity za dźensniše wusušenje Amudarje daloko před něhdyšim wuliwom do Aralskeho jězora. Na dalšim běhu předstaji rěka přirodnu hranicu mjez pusćinomaj Karakum na lěwym a Kyzylkum na prawym boku. Při delnim běhu zastaruje Amudarja wulku oazu Chorezm a docpěwa skónčnje swoju nutřkownu deltu w awtonomnej republice Karakalpakstan, južnje něhdyšeho Aralskeho jězora wokoło města Nukus.
Maltašćina
Maltašćina (maltasce malti, jendźelsce pak Maltese) je semitska rěč maltaskeho naroda. Maltašćinu rěči wokoło 400.000 wobydlerjow Malty a přibližnje samsna ličba Maltačanow, kotřiž su w emigraciji we wukraju (USA, Kanada, Awstralska, Wulka Britaniska atd.) žiwi. Maltašćina je dźensa hamtska rěč na Malće (wot lěta 1936, hdyž je hromadźe z jendźelšćinu italšćinu) narunała a w Europskej uniji (wot 1. meje 2004).
Stawizny
Maltašćina je z maghrebskeje arabšćiny nastawała, je so pak mjeztym k samostatnej rěči ze swójskej syntaksu a fonologiju wuwiwała. Słowoskład je jara wot italšćiny wobwliwowany. Fenicisko-puniske słowa so hišće w jednotliwych mjenach městnow namakaja. Dla něhdźe 180-lětneje fazy bjez wobsydlenja w 9./10. lětstotkomaj so njemóže pak žana kontinuita fenicisko-puniskeje rěče k maltašćinje akceptować.
Za čas arabskeho zdobyća a nowowobsydlowanje wot lěta 870 je maltašćina z arabšćiny nastawała. Z přejimanju knjejstwa přez katolski rjad Johanitow w lěće 1530 so je italšćina k dominantnej rěči wuwiwała. Wot lěta 1814 bě Malta britiska krónkolonija a jendźelšćina wuwiwaše so k hamtskej rěči, tak zo jenož hornja woršta dale italsce rěčeše. W lěće 1914 su Jendźelčenjo łaćonski alfabet za maltašćinu zawjedli, w lěće 1924 wudawachu prěnje prawopisne prawidła. W lěće 1934 sta so maltašćina oficielnje z druhej hamtskej rěu nimo jendźelšćiny, mjeztym zo zhubi italšćina swoje předprawa po wustawje.
Alfabet a wurěkowanje
Při wurěkowanju wobkedźbuj (IPA-zwukowe pismo):
Słowoskład
Přikłady za słowa italskeho pochada:
Gramatika
Jedyn z najwažnišich zakładow maltašćiny – předewšěm za semitiske werby – je princip „trilitteru“ a „kwadrilitteru“, kotryž woznamjenja, zo rjad najwjace třoch (abo tež štyrjoch) konsonantow přeco a bjez wuwzaća wostanje. Samsny princip so tež pola substantiwow a adjektiwow namaka, kotrychž zhromadnosć k słownemu polu hodźi so na zakładźe identiskeho porjada konsonantow spóznawać.
Gramatikalisce jónkróćna je maltašćina přez přenošowanje gramatiskich prawidłow ze semitiskeho do romaniskeho/germaniskeho słowoskłada. Je na přikład konjugacija „ja rěču/ty rěčiš/wón rěči/wona rěči“ w maltašćinje „nitkellem/titkellem/jitkellem/titkellem“, tak bu tutón princip tež na konjugaciju “ja rezerwuju/ty rezerwuješ/wón rezerwuje/wona rezerwuje“ přenošowany, kotraž so z jendźelskeho werba (to) book (serbsce „knihować“) wotwodźuje: „nibukja/tibukja/jibukja/tibukja“.
Kilimandźaro
Kilimandźaro ( Kilimanjaro) je z 5895 metrami nad mórskej hładźinu najwyši hórski masiw w Africe. Nadeńdźe so na sewjerowuchodźe Tansanije a ma z Kibom najwyši wjeršk tohole kraja a cyłeho kontinenta, kotryž słuša tuž k „Seven Summits“, najwyšim horam kóždeho kontinenta. Wot 1902 do 1964 rěkaše hora Kaiser-Wilhelm-Spitze abo Wilhelmskuppe po němskim kejžoru Wilhelm II.
Bołharski alfabet
thumb|Słowo Bołharska w bołharšćinje z kyriliskim pismje Bołharski alfabet (aзбука/asbuka) so w bołharskej warianće kyriliskeho pisma pisa a wobsahuje 30 pismikow w sćěhowacym porjedźe: W starych tekstach móžeja nimo toho pismiki Ѣ/ѣ (Jat; wurjekowanje regularnje hdy po konteksće kaž е abo я; na př. голѣм ↔ голѣми) ale tež Ѫ/ѫ (Wulki Jus, nic zaměnjować z kyriliskim pismikom Mały Jus: Ѧ/ѧ) wustupować. W dźensnišej bołharšćinje so tute stare znamješka pak wjace njewužiwaja; wone so za čas ortografiskeje reformy 1945 wotstronichu.
Za małe pismiki so často tak mjenowane kursiwne formy tež w zrunanym pismje wužiwaja. Dokelž so tute wot (ruskich) standardnych formow zdźěla sylnje rozeznawaja, kotrež so tež w najwjace leksikach pokazaja, nastanu za wosoby bjez znajomosćow słowjanskich rěčow (turisća atd.) často problemy při wučitanju na přikład pućnikow. Tabelariski přehlad wo rozdźělach mjez kursiwnymi a njekursiwnymi formami so namaka w nastawku wo kyriliskim pismje.
Kilimandźaro
Wot lěta 1987 steji krajina wokoło Kilimandźara na UNESCO-lisćinje swětoweho herbstwa. Hižo wot 1973 wobsteji narodny park Kilimandźaro.
Bołharski alfabet
Fonetika
Najwjetše pismiki so cyłkownje kaž w němčinje resp. kaž jich ekwiwalenty w němčinje wurjekuja. Hłowne rozdźěle k standardnemu němskemu wurjekowanju su
Orjol
thumb|left Orjol je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje a je najwjetše město a stolica Orjolskeje oblasće. Ma něhdźe 317 tysac wobydlerjow.
Bołharski alfabet
Fonetika
Palatalizacije wustupuja nic tak často kaž na př. w rušćinje. Sylne rozdźěle mjez palatalizowanymi a njepalatalizowanymi wurjekowanjemi su jenož při małych pismikami jasnje słyšomne, na př. při n a l:
Kilimandźaro
Geografija
Masiw Kilimandźara wobsteji z hoberskeho wulkana, ma rozměr wot něhdźe 80 króć 60 kilometrow a nadeńdźe so 350 kilometrow južnje ekwatora a něhdźe 500 kilometrow sewjerozapadnje Daressalama blisko hranicy z Keniju. Keniska stolica Nairobi nadeńdźe so 200 kilometrow do sewjerozapada. Wokolina Kilimandźara leži mjez 750 a 1000 metrami nad mórskej hładźinu a wobsteji zwjetša z trawneje stepy.
Najwyši z třoch wjerškow masiwa a tuž najwyši dypk Tanzanije a cyłeje Afriki je 5895 metrow wysoki zalodowčany Kibo (tež Uhuru Peak). Druhej wjerškaj stej Mawenzi dźesać kilometrow wuchodnje Kiba (5148 m), kotryž nima lodowca, a Shira něhdźe 15 kilometrow zapadnje Kiba (3962 m).
Orjol
Sydlišćo je so w lěće 1566 załožiło.
Bołharski alfabet
Fonetika
Kaž w němčinje a w druhich słowjenskich rěčach eksistuje wuzwukowe stwjerdźenje.
1049 Gotho
1049 Gotho je asteroid, kotryž ma přeměr 58 km a kotryž wotkry Karl Wilhelm Reinmuth 14. septembra 1925.
Tjačiw
thumb|left
Tjačiw je městačko w Zakarpatskej oblasći na juhozapadźe Ukrainy. Leži něhdźe 140 kilometrow juhowuchodnje Užhoroda při prawym brjoze rěki Tysy, kotraž twori tu statnu hranicu mjez Ukrainu a Rumunskej.
Ma něhdźe dźewjeć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w 11. lětstotku najskerje wot němskich sydlerjow załožiło a w lěće 1329 prěni raz jako Thechew naspomniło. Wot lěta 1961 ma měšćanske prawa. Mjez 1918 a 1939 słušeše Tjačiw do Čěskosłowakskeje.
Rozrosćeny kisalnik
Rozrosćeny kisalnik (Cotoneaster divaricatus) je kerk ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Kosmata hłuška
Kosmata hłuška (Rhinanthus alectorolophus) je rostlina ze swójby hubinkowych rostlinow (Orobanchaceae).
Wokrjes Srjedźna Sakska
Wokrjes Srjedźna Sakska ( Landkreis Mittelsachsen) je krajny wokrjes w Sakskej. Mjezuje na zapadźe z Durinskej a na wuchodźe z Čěsku republiku. Na sewjeru mjezuje z wokrjesami (wot zapada na wuchod) Lipsk, Sewjerna Sakska, Mišno a Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory, na juhu z Šwikawskim a Rudnohórskim wokrjesom kaž tež z bjezwokrjesnym městom Kamjenica.
Wulke wokrjesne města su Brand-Erbisdorf, Doblin (Döbeln), Flöha, Freiberg, Mittweida a Rochlica (Rochlitz).
Najwjetšej rěce na wokrjesnym teritoriju stej Freibergska a Šwikawska Modłej. Najwyša hora je Kohlberg (837 m) w Rudnych horach.
2001
2001 bě powšitkowne lěto z 365 dnjemi.
1050 Meta
1050 Meta je asteroid, kotryž ma přeměr 53 km a kotryž wotkry Karl Wilhelm Reinmuth 14. septembra 1925.
Ardon (město)
Ardon je město w juhoruskej republice Sewjernej Osetskej-Alanskej. Leži pod Kawkazom při rěce Ardon 30 kilometrow sewjerozapadnje wot Wladikawkaza a ma něhdźe 19 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1823 załožiło jako wjes Ardonskoje a ma wot lěta 1964 měšćanske prawa.
Kylie Minogue
Kylie Minoque [mɪn'əʉg] (* 28. meje 1968 w Melbourne jako Kylie Ann Minogue) je awstralska spěwarka a filmowa hrajerka.
26. meje
26. meje abo '''26. róžownika''' je 146. dźeń gregorianiskeje protyki (147. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 219 dnjow hač do kónca lěta.
London
London (wurjekowanje ) je hłowne a najwjetše město Jendźelskeje a zdobom stolica Zjednoćeneho kralestwa Wulkeje Britaniskeje a Sewjerneje Irskeje. Město leži w juhowuchodźe Jendźelskeje při rěce Themse. Tak mjenowany Wulki London ( Greater London) ma něhdźe wósom a poł miliona wobydlerjow, cyła aglomeracija nimale štyrnaće milionow. London je politiski, hospodarski a kulturny centrum Zjednoćeneho kralestwa.
W Londonje namaka so sydło Commonwealtha. thumb|left|Katedrala [[swjaty Pawoł|swjateho Pawoła]] thumb|left|[[Westminsterski palast, sydło parlamenta Zjednoćeneho kralestwa]]
Kubebowy popjerjowc
Kubebowy popjerjowc (Piper cubeba) je rostlina ze swójby popjerjowcowych rostlinow (Piperaceae).
Chilok
Chilok ( Хилок) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije w Zabajkalskim regionje něhdźe 300 kilometrow zapadnje Čity.
Ma něhdźe dźesać tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1895 załožiło a ma wot lěta 1951 měšćanske prawa.
Čorna wróna
Čorna wróna (Corvus corone) je ptak ze swójby rapačych ptakow (Corvidae).
Jehłancojty zběhowc
Jehłancojty zběhowc (Ajuga pyramidalis) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Wopis
Jehłancojty zběhowc docpěwa wysokosć wot 10 hač 20 cm. Rostlina nima wuběžki.
Łopjena
Łopjena su w křižu přećiwostejne, husto stejace, horje mjeńšace. Delnje łopjena su rozetojte, wopak jejkojte, słabje karbowane a docpěwaja dołhosć wot 5 hač 10 cm. Hornje łopjena su často wioletnje přeběžane.
Kćenja
Kćěje wot julija hač awgusta. Kćenja steja po dwěmaj hač po štyrjoch w mutličkach. Króna je swětło wioletnomódra a docpěwa dołhosć wot 10 hač 18 mm. Łopješka w kwětnistwje su něhdźe dwójce tak dołhe kaž kćenja.
Stejnišćo
Rosće na małowapnitych hórskich łukach, hač do wysokosćow wot 1200-2700 m. Wustupuje na suchich stejnišćach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w sewjernej Europje a horinach srjedźneje a južneje Europy (Alpy) rozšěrjena.
1051 Merope
1051 Merope je asteroid, kotryž ma přeměr 68 km a kotryž wotkry Karl Wilhelm Reinmuth 16. septembra 1925.
Bajkal
Najwjetši přitok Bajkalskeho jězora je z juhowuchoda pochadźaca rěka Selenga, jenički wotběh twori Angara, kotraž so pozdźišo do Jeniseja wuliwa.
Bolchow
thumb|left Bolchow je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Orjol. Ma něhdźe 11 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1196 załožiło a ma wot lěta 1779 měšćanske prawa.
Hupak
thumb|Jejka hupaka (Upupa epops)
Wopis
Hupak docpěje wulkosć wot něhdźe drózna, wot 26 hač do 28 cm.
Jeho pjerjo je sylnje blakate a cymtoróžojće barbjene. Njese statnu chochoł.
Wobaj splahaj samsnje wupadatej.
Syda předewšěm w juhowuchodźe Europy, we wotewrjenym lěsnym kraju, w plantažach a na kromach městnow. Přezymuje předewšěm w Africe.
Kulowc (sydlišćowa forma)
thumb|Zjednorjena šema kulowca
Kulowc je sydlišćowa forma, kotraž ma jeje wuchadźišćo w srjedźowěku. Wosebitosć je, zo su domske, dwory abo statoki w pódkowej formje rjadowane. Kulowcy namakaja so mjez Baltiskim morjom a Rudnymi horami, wosebje při něhdyšej hranicy mjez Słowjanami a Němcami. Jara derje zdźeržane su kulowcy w hannoverskim Wendlandźe, ale tež we Łužicy namakamy rjane přikłady, kaž na př. w Swinjarni.
Čuwašiska
thumb|left|Naměsto republiki w stolicy [[Čeboksary]] Čuwašiska (čuwašisce Чăваш Ен; Чувашия) je awtonomna republika w europskim dźělu Ruskeje. Leži při hornim běhu Wolgi něhdźe 600 kilometrow wuchodnje Moskwy. Jeje stolica je Čeboksary.
W lěće měješe Čuwašiska 0 wobydlerjow. Turkowski lud Čuwašow ma podźěl wot 65 % na cyłkownej ludnosći.
Horní Podluží
Horní Podluží ( Obergrund) je wjes a gmejna we Łužiskich horinach na sewjeru Čěskeje. Nadeńdźe so w dole rěčki Lužnička blisko Warnoćic a pod Łysu („Podluží“). Słuša k Děčínskemu wokrjesej Wusčanskeho kraja (Ústecký kraj).
Sydlišćo naspomni so prěni raz w lěće 1411 w zwisku z natwarjenjom drjewjaneje cyrkwje.
Přez wjesku wjedźe železniska čara Rybniště–Varnsdorf.
Gójacki jězor
Gójacki jězor (tež Gojac; němsce Schwielochsee) namaka so juhowuchodnje Berlina na sewjerowuchodnej kromje Błótow. Sprjewja přećeče sewjerny dźěl jězora a běži potom do směra na Bezkow won. Jězor słuša dospołnje ke gmejnje ze samsnym mjenom w braniborskim wokrjesu Dubja-Błóta.
Digora
Digora je město w juhoruskej republice Sewjernej Osetskej-Alanskej. Leži pod Kawkazom při rěce Ursdon 50 kilometrow sewjerozapadnje wot Wladikawkaza a ma něhdźe dźesać tysac wobydlerjow.
Gójacki jězor
Gójacki jězor je z přestrjenju wot 13,3 km² najwjetši přirodny jězor w cyłej Braniborskej. Wón bu k prěnjemu razej w lěće 1302 jako Zwilow naspomnjeny. Tež „němske“ mjeno jězora je po zdaću serbskeho pochada. Dźensniše serbske mjeno pochadźa wot sydlišća Gójac, kotrež leži při južnym přibrjoze jězora.
upright=3|thumb|center|Gójacki jězor, wot Gojaca widźany
Digora
Sydlišćo je so w lěće 1852 załožiło jako wjes Magomjetanskoje a ma wot lěta 1964 měšćanske prawa.
Wrócław
thumb|left|Tachantska kupa thumb|left|Wrócław w 17. lětstotku
Wrócław ( Wrocław, Breslau) je wulkoměsto w Pólskej a stolica Delnjeje Šleskeje. Z wjace hač 640.000 wobydlerjemi jedna so wo štwórte najwjetše město kraja. Město při Wódrje je zarjadniske, hospodarske, wědomostne a kulturne srjedźišćo regiona a słušeše hač do lěta 1945 k Němskej.
Město je zdobom zarjadniske sydło Wrócławskeho wokrjesa, kotremuž pak jako bjezwokrjesne město same njepřisłuša.
Chryša Šlenkar
mini|upright|Narowny pomnik Šlenkarja w Poršicach
Chryša Šlenkar ( Christoph Schlencker abo Schlenker; * 4. septembra 1674 w Róžanach pola Lubija, † 24. meje 1728 w Poršicach) bě serbski ewangelski farar a nabožinski prócowar.
Portłakowe rostliny
Portłakowe rostliny su swójba symjencowych rostlinow ( Portulacaceae, Spermatophyta). Wobsahuje sćěhowace rody:
Chryša Šlenkar
Wón narodźi so jako syn zahrodnika njedaloko Lubija, hdźež wopyta tež šulu. Wot 1694 studowaše w Lipsku teologiju. Swoje prěnje farske městno měješe w lětomaj 1706/07 w Radšowje. Wot 1707 do 1716 skutkowaše jako diakon w Ketličanskej wosadźe, 1716–18 bě diakon a serbski prědar w Lubiju a 1718 přewza Poršisku wosadu, hdźež hač do swojeje smjerće wosta. Jeho narowny pomnik nadeńdźe so při kěrchowskej muri w Poršicach pódla sewjernych wrotow.
Šlenkar wuda w lěće 1722 Der kurzgefaßte kleinere Himmelsweg, deutsch und wendisch (digitalizat) a Der kurzgefaßte größere Himmelsweg, deutsch und wendisch (digitalizat) z pokiwami za serbske čitanje a pisanje. Druha mjenowana kniha bu w lěće 1741 znowa wudata a słužeše hač do 1770 jako čitanka w serbskich šulach.
Podolsk
thumb|left Podolsk je město w europskim dźělu Ruskeje federacije. Ma něhdźe 180 tysac wobydlerjow a přestrjeń 38 km² a je najwjetše město Moskowskeje oblasće. Leži při rěce Pachra, přitoku Moskwy, něhdźe 35 kilometrow zdaleny wot centruma Moskwy, hłowneho města Ruskeje.
Sydlišćo je so w lěće 1559 załožiło a ma wot lěta 1781 měšćanske prawa.
Lěsna porčizna
Lěsna porčizna (Glyceria nemoralis) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Čop (město)
thumb|left
Čop je městačko w Zakarpatskej oblasći na samym juhozapadźe Ukrainy, při hranicy z Madźarskej a Słowakskej. Leži něhdźe 25 kilometrow južnje Užhoroda. Madźarojo wučinja połojcu ludnosće.
Blisko Čopa nadeńdźe so jedyn z najwažnišich hraničnych přechodow mjez Słowakskej a Ukrainu.
Ma něhdźe dźewjeć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo bu srjedź 11. lětstotka wot Madźarow přewzate a naspomni so prěni raz w lěće 1281. Wot 1957 ma měšćanske prawa. Mjez 1918 a 1939 słušeše do Čěskosłowakskeje.
Elbrus
Elbrus ( Эльбрус, Минги тау/Miñi taw, [mɪˈŋːi taw]) je z 5642 metrami nad mórskej hładźinu najwyša hora w Kawkazu a zdobom najwyši wjeršk Ruskeje. Prašenje, hač je wón abo Mont Blanc tež najwyša hora Europy, wotwisuje wot definicije kontinentalneje hranicy mjez Europu a Aziju. Zwjetša so Kawkaz k Europje njeliči.
Wjechlojty kisalnik
Wjechlojty kisalnik (Cotoneaster horizontalis) je kerk ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Zelenogradsk
thumb|left thumb|left Zelenogradsk (,, , Cranz) je městačko w Kaliningradskej oblasći Ruskeje federacije. Leži při pobrjoze Baltiskeho morja njedaloko južneho kónca Kurskeje kosy a ma něhdźe 14 tysac wobydlerjow.
Elbrus
Elbrus ze swojim charakteristiskim dwójnym wjerškom (zapadny wjeršk 5642 m, wuchodny 5621 m) je mortwy wulkan a we wulkej měrje zalodowčeny. Lodowcy na horje maja cyłkowny rozměr wot 145 kwadratnych kilometrow.
Putywl
thumb|left
Elbrus
Hora nadeńdźe so na juhu Ruskeje, něhdźe jědnaće kilometrow zdaleny wot georgiskeje hranicy a sewjernje hłowneho hrjebjenja Kawkaza. Georgiska stolica Tbilisi leži 270 kilometrow do juhowuchodneho směra, stolica ruskeje republiki Kabardino-Balkarskeje, Nalčik, sto kilometrow do wuchoda. Hranica mjez republikomaj Kabardino-Balkarskej a Karačajsko-Čerkeskej běži přez zapadny wjeršk, tak zo słuša najwjetši dźěl Elbrusa ke Kabardino-Balkarskej.
Zelenogradsk
Rybarska wjeska je so w lěće 1252 prěni raz naspomniła a wuwiwaše so w běhu 19. lětstotka k woblubowanym pruskim kupjelam. Měšćanske prawa dósta hakle pod sowjetskim knjejstwom w lěće 1947. Hač do kónca Druheje swětoweje wójny słušeše k němskemu krajej Wuchodna Pruska.
Putywl
Putywl je město w Sumskej oblasći na sewjeru Ukrainy. Leži při rěce Sejm něhdźe 100 kilometrow sewjerozapadnje Sumow.
Elbrus
Pola krosnowarjow płaći Elbrus jako najwyši dypk Europy a tuž jako jedyn ze Seven Summits, sydom najwyšich horow wšěch kontinentow.
Putywl
Ma něhdźe 16 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1146 prěni raz naspomniło.
Hermann Knothe
mini|Hermann Knothe w lěće 1903 Hermann Knothe (* 9. oktobra 1821 w Hirschfelde, † 14. februara 1903 w Drježdźanach) bě wuznamny němski stawiznar Hornjeje Łužicy.
Žiwjenje
Hermann Knothe narodźi so w fararskej swójbje w Hirschfelde pola Žitawy, jeho nan Karl Friedrich Knothe (1793–1855) bě diakon. Wón wopyta 1832–1840 Žitawski gymnaziju a studowaše po tym na přeće nana do 1843 w Lipsku teologiju. Tu bu subsenior a potom čestny čłon Serbskeho prědarskeho towarstwa. Po tym bě w Drježdźanach jako domjacy wučer skutkował, doniž so 1855 na Žitawskich gymnaziju powołany. 1851 publikowaše wón swoje prěnje historiske dźěło a to k stawiznam swojeho ródnišća Hirschfelde.
W lěće 1861 bu wón jako profesor na kralowsku wojersku šulu w Drježdźanach powołany. Z tym měješe přistup k wažnym biblioteki a k sakskim statnym archiwje, štož jeho historiskich slědźenjow rozsudne pohonjowaše. Přez lětdźesatki bě Knothe najwažniši awtor Noweho łužiskeho magacina (němsce Neues Lausitzisches Magazin). Hornjołužiska towaršnosć wědomosćow pomjenowa jeho 1887 čestnym čłonom. Při swojich historiskich dźěła zaběraše so Knothe nimale bjezwuwzaćnje z hornjołužiskich stawiznow wot srjedźowěka hač do lěta 1635 (Praski měr). Ćežišća jeho slědźenja běchu prawniskich a zemjanskich stawiznach. Knothe zemrě 1903 w Drježdźanach.
Za wědomostne studije wo Hornjeje Łužicy spožči Hornjołužiska towaršnosć wědomosćow wot 2007 Myto Hermanna Knotha (němsce Hermann-Knothe-Preis).
Bolotnoje
thumb|left|Dwórnišćo při [[Transsibirska železnica|Transsibirskej železnicy]]
Bolotnoje je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži při Transsibirskej železnicy sewjerowuchodnje Nowosibirska w Nowosibirskej oblasći. Ma něhdźe 15 tysac wobydlerjow.
Čornica
Čornica je
Pornografija
thumb|Francoska karikatura z 19. lětstotka Pornografija je direktne zwobraznjenje čłowjeskeje seksualnosće resp. splažneho wobchada ze zaměrom, wobhladarja seksualnje rozhorić. Formy zwobrazowanja su předewšěm teksty, zynkonošaki, wobrazy a filmy.
Wopřijeće
„Pornografija“ je ze starogrjekskeho wotwodźene kumštne słowo, kotrež bu zestajene z πόρνη (porne, „kurwa“) a γραφειν (graphein, „pisać“). Z antiki je jenož jedyn přikład za wužiwanje tutoho słowa znaty, a to jako πορνογράφος (pornographos) za awtorja abo molerja, kotryž so po wobsahu zaběra z prostitutkami.
Wopřijeće pornografija w dźensnišim woznamje pochadźa wot němskeho filologa Karla Otfrieda Müller, kotryž pytaše wokoło 1830 so hodźace pomjenowanje za wjacore wuměłske twórby, kiž bě namakał pola wuhrjebowanjow w Pompeji a měješe za jara njehorne. W lěće 1850 wozjewi jendźelsku knihu wo Pompejskich wobrazach a wunjese słowo tak do jendźelšćiny.
Stawizny
Pornografiske zwobraznjenja, tež eksplicitne předstajenja splažnych organow, běchu hižo w starowěku znate. W starym Romje mějachu tajke motiwy na sćěnowych wobrazach, w starej Grjekskej na wazach. Tež w druhich kónčinach swěta ma pornografija dołhu tradiciju, kaž na přikład na keramice w Peruwje abo na starych templach w Indiskej. Moderny koncept pornografije - zwjazany ze zakazanym a z tabuami - hač do wiktorianiskeje doby w 19. lětstotku njeeksistowaše.
thumb|Mr. Abbot Bitt at Convent, pornografiski krótkofilm z 1920tych lět Wuwiće nowych medijow wjedźeše hižo bórze k wužiwanju tutych za pornografiski wobsah. Po wunamakanju fotografije w 19. lětstotku běchu to fota z pornografiskimi motiwami, kotrež wostachu w Němskej hišće hač do kónca 1940tych lět zakazane. Z wuwićom filma so rozšěrichu móžnosće pornografije, přez to zo bě wotnětka móžno, zwobraznjeć seksualne jednanja direktnje w žiwych wobrazach. Prěnje pornografiske filmy nastachu w prěnim lětdźesatku 20. lětstotka a so pokazowachu w specielnych „pornowych kinach“. Wuwiće wideokasety w 1970tych lětach wuskutkowaše razantny rozmach pola rozšěrjenja pornografije. Na jednym boku zmóžnjowaše to tuńšu produkciju filmow, na druhim boku priwatny konsum pornografiskich filmow přez wuwiće wideotekow a wideorekorderow.
Cyłkowna pornografiska branža stawaše so w druhej połojcy 20. lětstotka z hospodarskim faktorom, kotryž ma po podaćach britiskeho časopisa The Economist oficialny zdawkowany wobrot wot wjace hač 20 miliardow € wob lěto.
Pornografija w interneće
Internet stawaše so po lěće 2000 anonymnosće a nastajnostneho poskićenja dla ze srjedźišćom rozšěrjenja pornografije. Internetowa pornografija so namaka w zakonsce njewěstej conje, dokelž njeda so tam efektiwnje zwoprawdźić škit młodźiny a přesćěhowanje njedowolenych wobsahow, kaž na přikład pornografije z dźěćimi, kotraž je mjeztym skoro wšudźe na swěće zakazana. Pornografiske strony wučinja wulki podźěl cyłkowneje ličby webstronow.
Poskićenje internetoweje pornografije so wuskutkowaše na ličbu wumocowanjow w Zjednoćenych statach mjez 1998 a 2005. Tutón zwisk bě wosebje sylny pola muskich młodostnych w starobje 15-19 lět. Awtor studije ma podhlad, zo staj internetowa pornografija a wumocowanje substitutaj, potajkim to jedne narunanje druheho.
Rozšěrjenje pornografije na webstronach je w Němskej škita młodźiny dla oficialnje zakazane. Někotre strony sej kazaja zapodawanje čisła kreditoweje karty abo personalneho wupokaza, štož pak po němskim prawodawstwu dosahace njeje.
Amaterska pornografija
Z nastaćom tak mjenowaneho Web 2.0 přińdźeše w 2000tych lětach k postupej amaterskeje pornografije, kotraž bu ironisce tež pomjenowana jako Porn 2.0 abo Demokratizacija pornografije. Hač do toho produkowaše so pornografija předewšěm profesionalnje a komercialnje, wotnětka bě pak cyle jednorje móžno, swójske wideja na platformy kaž YouPorn nahrać a swětadaloko rozšěrić. Wužiwanje tych platformow je w Němskej wězo zakazany za małolětnych, njeda so pak kontrolować.
Softporno, erotiske a seksowe filmy
Husto wužiwane wopřijeće „softporno“ njeje eksaktnje definowane. Najbóle wopřijeće woznamjenje to, štož je tež jako erotiske filmy znate, potajkim filmy z relatiwnje naročnym jednanjom a dialogami. Erotiske filmy, kotrež k pornografiji njesłušeja, na přikład stejaty penis abo wotewrjenu waginu zwjetša njepokazaja.
Tak mjenowany seksowy film je filmowa družina, w kotrejž so zwjetša seksualne jednanja předstaja. Na rozdźěl wot hardcore-filmow bu pak splažny akt jenož simulowany a njebuchu splažne organy pokazane. Tuž smědźa so w Němskej tež w telewiziji wusyłać, wšak jenož w nocy.
Hardcore/Porno
thumb|Wjerćenje porno-filma režisera [[Pierre Woodman w Awstralskej]] Pod hesłom Hardcore abo Porno rozumi so eksplicitne zwobraznjenje seksualnych aktiwnosćow, při čimž su splažne organy we wotewrjenosći widźomne a hraja tak rjec „hłownu rólu“.
Tematisce sćěhuje wjetšina za heteroseksualny publikum stworjenych hardcore-filmow samsnemu standardnemu programej, kotryž je so poněčim nastał. To wobsahuje ertny wobchad, waginalny wobchad we wšelakorych dźerženjach a skoro přeco skónčnu ejakulaciju mjezwoči, na ćěło abo do huby žonskeje akterki. To so wospjetuje - jeli trjeba - wjacekróć z rozdźělnymi akterami. K tomu často přińdźa analny wobchad a lesbiske seksualne jednanja. Wokoło scenow namaka so druhdy krótke jednanje, kotrež ma pak zwjetša jenož alibi-funkciju.
Filmy ze stajnym jednanjom njejsu wuwzaće, ale tež nic prawidło. W někotrych filmach inscenuja na přikład casting, pozdatne studentske partyje abo orgije w backstage-wobłuku rockowych koncertow. Časte su tež sceny, w kotrychž so muscy akterojo na dróze na žony wobroću a nju k spontanemu seksej „přerěča“. Episody z pornografiskimi zwobraznjenjemi bjez wobłukoweho jednanja woznamjenja so jako Gonzo.
Klajtonija
Klajtonija (Claytonia) je ród ze swójby portłakowych rostlinow (Portulacaceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:
Mikławšk
Mikławšk je:
Baćoń
Geografija
Wjeska namaka so w hornjołužiskej pahórčinje při wuchodnej kromje něhdźe 210 metrow wysokeho kopca nad dolinu Čornicy. Hłowna dróha wot Haslowa do Chrósćic wjesku wot wuchoda do zapada přeprěkuje. Wokoło Baćonja namakaja so najwunošniše pódy stareho Budyskeho wokrjesa.
Susodne wjeski su Nowy Łusč (gmejna Bóšicy) w sewjeru, Wutołčicy (gmejna Njeswačidło) w sewjerowuchodźe, Haslow we wuchodźe a Čornecy w juhozapadźe.
Stawizny
thumb|Stara šula z lěta 1888 Na Baćońskich honach nadeńdźechu mjez druhim sudobjo bjez wuška z bronzoweje doby a we wjesce samej słowjansku sydlensku jamu z keramiku a sekeru z 12. lětstotka. W lěće 1799 namakany hornc wobsahowa Dźěwinske, Mišnjanske a hornjołužiske pjenjezy z doby mjez 1191 a 1200, štož na to pokaza, zo eksistowaše na městnje Baćonja hižo w tym času sydlišćo při wažnej wikowanskej dróze Via regia.
Prěnje historiske naspomnjenje jako Batin je z lěta 1380. Do němčiny přełožena forma městnostneho mjena jewi so hakle 1658 k prěnjemu razej. Mjeno pochadźa pak wot zwěrjaceho pomjenowanja a so na geografiske połoženje wysoke nad Čornicu poćahuje – z wuhladom kaž z baćonjaceho hnězda –, pak přińdźe wot staroserbskeho předmjena Bata (Batin jako „sydlišćo Baty“).
1052 Belgica
1052 Belgica je asteroid, kotryž ma přeměr 54 km a kotryž wotkry Eugène Joseph Delporte 15. nowembra 1925.
Baćoń
Stawizny
W 15. lětstotku běchu Baćonjenjo jako wićežni burja wotwisni wot Budyskeho hrodu. W lěće 1777 nimo krajneho bohotstwa tež Budyske tachantstwo a mjeztym załožene Baćońske ryćerkubło podźěle wsy wobsedźeštej.
W lětach 1882–87 natwarichu na iniciatiwu towarstwa Cyrila a Metoda z pomocu darjenskich pjenjez ze serbskeje ludnosće nowogotisku Baćońsku cyrkej „Jězusoweje wutroby“. W lěće 1889 wotewri so prěnja Baćońska šula. Do toho běchu šulerjo ze wsy do Čornec chodźili. Wot lěta 1892 je Baćoń wuchadźišćo křižerskeje procesiony do Radworja.
Dnja 20. februara 1923 załoži so Baćońska jednota Serbskeho Sokoła ze starostu Jurjom Lešawu.
Hač do lěta 1962 bě Baćoń samostatna gmejna z wjesnymi dźělemi Haslowom, Pozdecami, Libonjom a Čornecami. 1980 zawrěchu šulu, tak zo chodźa Baćońscy šulerjo wot toho časa pak do Chróšćanskeje, pak do Hodźijskeje šule.
Wobydlerstwo
Po Arnošta Mukowej statistice měješe Baćoń we 1880tych lětach 89 wobydlerjow, mjez nimi 88 Serbow a jenož jedyn Němc. Arnošt Černik zwěsći 1956 serbskorěčny podźěl wobydlerstwa Baćońskeje gmejny wot hišće 70,9 %.
Nabožina
thumb|upright|Baćońska [[cyrkej Jězusoweje wutroby, natwarjena w lětach 1882–87]] W lěće 1925 bě mjez 92 wobydlerjemi 79 katolskich a 13 ewangelskich. Katolscy wěriwi přisłušachu wot něhdźe 1600 hač do lěta 1911 Chróšćanskej wosadźe. Nowonatwarjena Baćońska cyrkej bě wot 1887 z filialu Chróšćanskeje wosady a płaći wot lěta 1911 hač do dźensnišeho jako wosadna cyrkej. Katolska kapałka w Smochćicach je Baćońska filiala. Ewangelscy wobydlerjo słušeja do Njeswačanskeje wosady.
Cyrkej Jězusoweje wutroby
Baćońska wosadna cyrkej Jězusoweje wutroby je najmłódša w Serbach. Wona natwari so w lětach 1882–87 po tym, zo bě so Towarstwo Cyrila a Metoda w lěće 1869 za nowotwar serbskeje cyrkwje rozsudźiło. Tuchwilny farar Baćońskeje wosady je Gerat Wornar (wot 1978).
Mont Blanc
Mont Blanc ( Monte Bianco, „běła hora“) je ze 4810 metrami nad mórskej hładźinu najwyša hora Alpow, Francoskeje, Italskeje a cyłeje Europskeje unije. Prašenje, hač je wón abo Elbrus (5642 m) w Kawkazu tež najwyša hora Europy, wotwisuje wot definicije kontinentalneje hranicy mjez Europu a Aziju. Zwjetša so pak Kawkaz k Europje njeliči.
Baćoń
We wsy skutkowali
mini|center|upright=1.6|Powětrowy wobraz Baćonja z juha
Mont Blanc
Mont Blanc nadeńdźe so při francosko-italskej hranicy w zapadnych Alpach, při čimž njeje dokładny běh hranicy dotal jasny. Po francoskej definiciji by předwjeršk Mont Blanc de Courmayeur (4748 m) najwyši dypk Italskeje był. Sewjernje hory nadeńdźe so doł Arve z turistiskim centrumom Chamonix.
Pola krosnowarjow njepłaći Mont Blanc jako najwyši dypk Europy a tuž tež njesłuša k Seven Summits, sydom najwyšim horam wšěch kontinentow.
Křesćan Černik
Křesćan Černik ( Christian Tschernick; * 29. januara 1877 w Trjebinje, † 12. septembra 1934 w Grodku) bě serbski ratar a ludowy herc.
Narodźi so jako syn Trjebinskeho žiwnosćerja a dźěłaše jako małoratar a wikowar z wuhlom w Slepom. Černik hraješe jako Slepjanski ludowy herc na třitrunatych małych serbskich husličkach. Ze skupinu ludowych hercow wustupowaše na serbskich zjězdach, za rozhłós w Lipsku a Berlinje kaž tež na zajězdach Serbow do wukraja, kaž na přikład do Prahi a Mladeje Boleslavy.
W dwacetych lětach běše městopředsyda Slepjanskeho serbskeho towarstwa Swěrnosć.
Monstera
Monstera (Monstera) je ród ze swójby aronowych rostlinow (Araceae).
Systematika
W rodźe je něhdźe 31 družinow:
1054 Forsytia
1054 Asta je asteroid, kotryž ma přeměr 49 km a kotryž wotkry Karl Wilhelm Reinmuth 20. nowembra 1925.
Morica
Morica ( Müritz) je najwjetši jězor Mecklenburgsko-Předpomorskeje a zdobom najwjetša so dospołnje w Němskej namakaca wodźizna. Jězor nasta kaž nimale wšitke jězory Mecklenburgskeje za čas poslednjeje lodoweje doby. Mjeno je połobskeho pochada a woznamjenja „małe morjo“. Wokolina Moricy bě – runje kaž cyły wuchod dźensnišeje Němskeje – prjedy wot słowjanskich kmjenow wobsydlena.
Morica nadeńdźe so w Mecklenburgskej jězorinje na juhu zwjazkoweho kraja, něhdźe 85 kilometrow južnje Roztoka a 110 kilometrow sewjernje Berlina. Při jeje wuchodnych brjohach leži narodny park Morica, z 318 kwadratnymi kilometrami najwjetši narodny park na němskej twjerdźi.
Wužłobina Moricy wobsteji z wjacorych wulkich zaliwow. Wuchodny dźěl jězora je zwjetša niłki, mjeztym zo je dołhi žłob při zapadnym brjoze mjez Röbelom a Warenom hač do 31 metrow hłuboki. Při južnym kóncu leži tak mjenowana Mała Morica. Morica je přez wjacore kanale z dalšimi jězorami a přez Habolu z Łobjom zwjazana.
Najwjetše město při Moricy je Waren při sewjernym kóncu jězora. Dalše wažne sydlišćo je městačko Röbel/Müritz při zapadnym brjoze.
Hórski kuklik
Hórski kuklik (Geum montanum) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Módrozelena porčizna
Módrozelena porčizna (Glyceria declinata) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Dešć
mini|hochkant=1.4|Dešć w [[Danska|Danskej.]]
Šilka
Šilka ( Шилка) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije w Zabajkalskim regionje něhdźe 200 kilometrow wuchodnje Čity.
Dešć
Zdźěla wobsteji dešć tež z procha a z aerosolow, kotrež do atmosfery zestupachu. Tute wobstatki postajeja pH-hódnotu dešća.
Šilka
Ma něhdźe dwanaće tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1765 załožiło.