cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
16. julija
16. julija abo '''16. pražnika''' je 197. dźeń gregorianiskeje protyki (198. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 168 dnjow hač do kónca lěta.
Mjezysłowjanšćina
thumbnail|left|Chorhoj mjezysłowjanskeje rěče Mjezysłowjanšćina (medžuslovjansky, меджусловјанскы, hač do 2011: slovianski) je konstruowana mjezynarodna słowjanska rěč. Wutworiła je ju skupina rěčewědnikow ze wšelakich krajow, mjez druhim Jan van Steenbergen (kotryž tohorunja je Wenedyk stworił), w lěće 2006. Mjezysłowjanšćina je naturalistiska rěč, kotraž tohorunja ma prostu, njekomplikowanu gramatiku. Wšě słowa pochadźeja ze žiwych słowjanskich rěči a runje kaž wjetšina jich mjezysłowjanšćina ma šěsć abo sydom padow. Je tež jara zjednorjena warianta bjez padow, Slovianto.
Alfabet
Mjezysłowjanšćina wužiwa dwaj alfabetaj: łaćonski a kyriliski.
We łaćonskej wersiji alfabeta město pismikow š, ž a č je móžno tohorunja pisać z dwěmaj pismikomaj: sz, zs (abo ż) a cz. W kyriliskej wersiji město ј, ја, ју, нь a ль móžno je pisać й, я, ю, њ a љ.
Nimo toho je we łaćonskej wersiji tež pjatnaće opcionalnych pismikow: å, ć, ď, đ, ě, ę, ľ, ń, ò, ŕ, ś, ť, ų, y, ź.
Gramatika
Mjezysłowjanšćina ma tři genusy, dwaj numerusaj (jednotu, mnohotu) a sydom padow (mjenowak, rodźak, dadak, žadak, nastrojnik, měsćak, wołak). Słowjesa znaja tři časy.
Wotkazy
<br style="clear:both;" />
Dalicy
Dalicy ( Dahlowitz) su wjeska na wuchodźe hornjołužiskeho wokrjesa Budyšin. Słušeja ke gmejnje Wulka Dubrawa a leža 176 m nad mórskej hładźinu njedaloko Budyskeho spjateho jězora. Běchu hač do lěta 1936 samostatna gmejna, po tym najprjedy wjesny dźěl susodnych Chwaćic a wot 1994 dźěl Wulkodubrawskeje gmejny.
Susodnej wjesce stej Chwaćicy na sewjerowuchodźe a Křiwa Boršć na zapadźe.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje kulowca jako knježe sydło Dalewicz je z lěta 1391.
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 80 wobydlerjow, mjez nimi 78 Serbow. Ewangelscy Daličenjo přisłušeja z lěta 1899 Chwačanskej wosadźe, katolscy Budyskej.
Literatura
thumb|center|upright=1.8|Powětrowy wobraz Dalic z Budyskim spjatym jězorom
Nowa Cala
mini|left|Klóšterska cyrkej swj. Marije donjebjeswzaća Nowa Cala (do 1928 Schlaben, serbsce Sławin) je gmejna w Delnjej Łužicy. Leži w braniborskim wokrjesu Wódra-Sprjewja a přisłuša hamtej ze samsnym mjenom. Nowa Cala ma něhdźe 4.400 wobydlerjow a je předewšěm znata za tamniši klóšter cisterciensow, kotryž wobsteješe hač do lěta 1817. Klóšter ma so w lěće 2018 znowa wobsydlić.
Gmejna je sydło hamta Nowa Cala, ke kotremuž słušatej tež gmejny Ławojce a Neißemünde.
Gmejnske dźěle
Gmejna wobsteji z dwanaće gmejnskich dźělow:
Sajanogorsk
Sydlišćo je so w lěće 1830 jako wjes Označennoje załožiło a ma wot lěta 1975 měšćanske prawa.
Andy
Z wjetšeho dźěla wobsteja Andy z dweju paralelneju rjećazow. Najwyši dypk wulkaniskich sfałdowanych horin je Aconcagua (6.962 m) při hranicy mjez Chilskej a Argentinskej, kiž je nadobo najwyša hora cyłeje Ameriki. W Andach wužórli so tež Amaconas, najwjetša rěka na swěće.
Deražnja
thumb|left
Wokrjes Hornja Habola
Wokrjes Hornja Habola ( Landkreis Oberhavel) je braniborski krajny wokrjes sewjernje Berlina, kiž wobsteji wot 6. decembra 1993 a ma něhdźe 200.000 wobydlerjow na přestrjeni wot 1.808 km². Sydło krajnoradneho zarjada je Oranienburg.
Deražnja
Deražnja je městačko w oblasći Chmelnyckyj na Ukrainje. Leži při rěce Wowk w historiskej Podolskej něhdźe 45 kilometrow juhowuchodnje Chmelnyckeho.
Sicilska
Sicilska je najwjetša kupa Srjedźneho morja. Leži blisko juhozapadneho rožka Apenninskeje połkupy a słuša k Italskej. Zhromadnje z małkimi kupami we wokolinje wutworjuje Sicilski awtonomny region. Najwjetše město a stolica Sicilskeje je Palermo.
Deražnja
Ma něhdźe dźesać tysac wobydlerjow.
Wokrjes Hornja Habola
Geografija
Wokrjes Hornja Habola mjezuje z wokrjesom Mecklenburgska jězorina na sewjeru, na wuchodźe z wokrjesomaj Uckermark a Barnim, na juhu z Berlinom a wokrjesom Habolski kraj a na zapadźe z wokrjesom Ostprignitz-Ruppin. Najwjetša rěka wokrjesa je Habola, kiž přeprěkuje teritorij wot sewjera do juha.
Deražnja
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1431 załožiło a ma wot lěta 1614 měšćanske prawa.
Sicilska
Region ma přestrjeń wot 25.703 km² a pjeć milionow wobydlerjow. Najwuznamniša hora regiona je Etna, wulkan kotryž leži blisko wuchodneje kromy Sicilskeje a je najwyši wjeršk kupy.
Kujawsko-pomorske wojewódstwo
250px|thumb|Karta wojewódstwa thumb|250px|[[Toruń]] 250px|thumb|[[Grudziądz]] 250px|thumb|[[Bydgoszcz]]
right|thumb|300px|Wokrjesy 250px|thumb|krajina wojewódstwa
Kujawsko-pomorske wojewódstwo ( województwo kujawsko-pomorskie) je wojewódstwo w sewjernej Pólskej.
Lesozawodsk
thumb|left Lesozawodsk ( Лесозаводск; do 1972 – Iman/ Иман) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži nad rěku Ussuri w Sibirskej w Primorskim regionje při chinskej hranicy něhdźe 400 kilometrow sewjernje Wladiwostoka.
Kujawsko-pomorske wojewódstwo
Města
W kujawsko-pomorskim wojewódstwje su slědowace města:
Lesozawodsk
Ma něhdźe 36 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1932 załožiło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.
Kujawsko-pomorske wojewódstwo
Měšćanske wokrjesy
W kujawsko-pomorskim wojewódstwje je 4 měšćanskje wokrjesy (pol. powiat grodzki)
Krajne wokrjesy
W kujawsko-pomorskim wojewódstwje su slědowace krajne wokrjesy (pol. powiaty ziemskie):
30. awgusta
30. awgusta abo '''30. žnjenca''' je 242. dźeń gregorianiskeje protyki (243. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 123 dnjow hač do kónca lěta.
Narodniny
mini|upright=0.4|Rudolf Jenč (* 1903)
Solec Kujawski
Solec Kujawski ( Schulitz) je město na sewjeru Pólskeje, kotrež leži při Wisle w kujawsko-pomorskim wojewódstwje, něhdźe 20 kilometrow juhowuchodnje Bydgoszcza a 35 kilometrow sewjerozapadnje Torunja. Ma něhdźe 15.000 wobydlerjow w měsće samym.
250px|left|thumb|[[Cyrkej]]
Persišćina
Gramatika
Persišćina ma dwaj numerusaj, ale nima žadyn genus, na rozdźěl wot stareje persišćiny.
Babin
Babin ( Bamberg, w srjedźowěku Babenberg) je bjezwokrjesne město w bayerskim knježerstwowym wobwodźe Hornja Frankowska. Město z 75.000 wobydlerjemi je uniwersitne a zarjadniske stejišćo, wažny hospodarski centrum w Frankowskej a ma jako sydło arcybiskopstwa předewšěm wulki stawizniski wuznam. Najznaćiše twarjenje je Babinska katedrala, jedna ze štyrjoch bywšich kejžorskich katedralow.
Geografija
Stare kejžorske a biskopske město leži w dolinje rěki Regnicy, něhdźe pjeć kilometrow wyše jeje wuliwa do Mohana. Wuchodnje Babina rozpřestrěwa so pahórčina Frankowskeje Šwicy, na zapadźe horiny Steigerwald. Stare město nadeńdźe so na kupje mjez lěwym a prawym promjenjom Regnicy kaž tež na zapadźe lěweho promjenja (Tachantska hórka).
Stawizny
mini|left|Babinska katedrala Prěnje pisomne naspomnjenje hrodu z mjenom Castrum Babenberch na dźensnišej Tachantskej hórce pochadźa z lěta 902. Tutón słušeše wuchodofrankowskemu zemjanskemu rodej z Babenberga, kotryž tute swoje wobsydstwo w lěće 903 zhubi. Hač do lěta 973 běše Babin potom w kralowskim wobsydstwje. W tutym lěće dari kejžor Ota II. hród Babin swojemu kuzenkej, Bayerskemu wójwodźe Hendrichej II. Hendrichowy syn, kejžor Hendrich, załoži skónčnje w lěće 1007 nowe biskopstwo na tutym městnje a da prěnju tachantsku cyrkej natwarić, kotraž pak dwójce wotpali. Dźensniši twar pochadźa z 13. lětstotka.
Jako srjedźišćo wulkeho pomjezneho biskopstwa měješe Babin w srjedźowěku wulki wuznam předewšěm za christianizowanje Mohanskich Słowjanow, ale tež za kónčiny dźensnišeje wuchodneje Němskeje. Row bamža Klemensa II., prjedawšeho Babinskeho biskopa Suitgera, je jenički bamžowski row sewjernje Alpow.
W Druhej swětowej wójnje njebu Babinske stare město wulce wobškodźene a je so tak do dalokeje měry originalnje wobchowało.
Elsaska
thumb|Elsaska na karće [[Francoska|Francoskeje]] Elsaska (, ,  (a historisce Elsaß) , ) je historiska krajina na sewjerowuchodźe Francoskeje a bě jedyn ze 27 francoskich regionow, na přestrjeń (8280 km²) pjaty najmjeńši. Ma nimale dwaj milionaj wobydlerjow a je z 220 wobydlerjemi/km² chětro husće wobsydlena. Najwjetše a najwažniše město Elsaskeje je Strasbourg (Straßburg).
Geografija
Elsaska leži na lěwym a zapadnym brjoze Ryna při dźensnišich hranicach Francoskeje z Němskej a Šwicarskej.
Stawizny
Stawiznisce bě Elsaska kaž tež Lothringska hraničny region při hranicy mjez Němskej a Francoskej. Dołho bě z dźělom němskeho Swjateho romskeho mócnarstwa; z dźělom Francoskeje so k prěnjemu razej stała po kóncu Třicećilětneje wójny w lěće 1648. Po Němsko-francoskej wójnje w lětomaj 1870/1871 je so zaso stała z dźělom Němskeho kejžorstwa. Po kóncu Prěnjeje swětoweje wójny so na zakładźe Versailleskeho měroweho zrěčenja wospjet stała z dźělom Francoskeje a nimo dobu Druheje swětoweje wójny, hdyž bě Elsaska wobsadźena wot Němskeje, je to tak hač do dźensnišeho.
Kerčkaty rozraz
Kerčkaty rozraz (Veronica fruticulosa) je rostlina ze swójby putnikowych rostlinow (Plantaginaceae).
W někotrych žórłach je swójbje trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae) přirjadowany.
Konopjowc
thumb|[[afriski konopjowc (Corchorus olitorius)]] Konopjowc (Corchorus) je ród ze swójby šlězowych rostlinow (Malvaceae) (prjedy lipowych rostlinow (Tiliaceae)).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Štapata cypresa
Štapata cypresa (Chamaecyparis pisifera) je štom ze swójby cypresowych rostlinow (Cupressaceae).
Sakski serbski zakoń
Sakski serbski zakoń ( Sächsisches Sorbengesetz; hamtsce Gesetz über die Rechte der Sorben im Freistaat Sachsen, serbsce Zakoń wo prawach Serbow w Swobodnym staće Sakskej; skrótka SächsSorbG) dnja 31. měrca 1999 definuje w artiklomaj 5 a 6 Sakskeje wustawy zakótwjene prawa serbskeho ludu a je prawniski zakład za saksku politiku napřećo Serbam. Wón je naslědnik w měrcu 1948 wot Sakskeho krajneho sejma wobzamknjeneho Zakonja wo zachowanju prawow serbskeje ludnosće, w kotrymž buchu k prěnjemu razej w serbskich stawiznach škit a spěchowanje serbskeje kultury a rěče ze strony němskeho stata zakonsce rjadowane.
Wobsah
W Serbskim zakonju su mjez druhim swobodne wuznaće k serbskemu ludej, kolektiwne a indiwiduelne prawo na wobchowanje, zwuraznjenje a dalewuwiwanje etniskeje, kulturneje a rěčneje identity, wužiwanje serbskeje chorhoje a hymny, zastupnistwo serbskich zajimow, bytostne rjadowanja wo wužiwanju serbskeje rěče w zjawnosći, w zarjadach a sudnistwach a dalše rěčnopolitiske zasady zakótwjene.
Nimo toho postaji Serbski zakoń hranicy připóznateho Serbskeho sydlenskeho ruma w Sakskej. Přisłušace gmejny a gmejnske dźěle kaž tež jich němske a serbske mjena su w přiwěšku zakonja zapisane.
Zakoń w němskej kaž tež hornjoserbskej wersiji předleži, při čimž je němske wudaće prawnisce zwjazowace.
Mjerwa
Mjerwa ( Mürbe abo Mörbe) je serbske swójbne mjeno slědowaceju wosobinow:
Kalač
Leži něhdźe 240 kilometrow južnje Woronježa.
Ma něhdźe 19 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1716 załožiło a ma wot lěta 1945 měšćanske prawa.
Köln
Köln (wurěkowanje, po serbsku tež Kolin - wot toho Kolinska woda) je wulkoměsto w Sewjerorynsko-Westfalskej a štwórte najwjetše město cyłeje Němskeje. Leži při Rynje we wysokosćach mjez 37,5 a 118,4 metrow nad mórskej hładźinu a ma nimale 1,1 milion wobydlerjow.
Köln je nimo toho wažne wědomostne a medijowe stejišćo.
Kočkor-Ata
thumb|left Kočkor-Ata je město w Dźalal-Abadskej oblasći na zapadźe  Kirgiskeje, bjezposrědnje při uzbekskej hranicy.
Leži na samym wuchodźe Ferganskeho doła něhdźe 55 kilometrow zapadnje Dźalal-Abada.
Ma něhdźe 16 tysac wobydlerjow.
Kosmata woka
Kosmata woka (Vicia villosa) je rostlina ze swójby łušćinowcow (Fabaceae).
thumb|left|200px|[[Łušćina]] thumb|200px|Ilustracija, Jacob Sturm (1796)
Płód
thumb|220px|Wšelake płody z [[dešćikowy lěs|dešćikoweho lěsa Panamy]] Płód ( fructus) rostliny je kćenje w stawje symjenjoweje zrałoty. Po druhej definiciji je rostlinski organ, kotryž z kćenja wuchadźa a symjenja hač do zrałoty chowa.
Nimo płódnika tež druhe dźěle kćenja a kwětnistwa so móžeja při wutwarje płoda wobdźělować, kaž na př. kćenjowa wóska, keluch. Płód słuži rozpřestrěwanju.
Natwar
lang=hsb|thumb|left|Natwar płoda: Rozrězana [[brěška]] thumb|Natwar płoda: Rozrězana [[brěška]] thumb|Banana, truskalcy a rozdźělne citrusowe płody Płód wobsteji z jednoho abo wjacorych symjenjow, kotrež su wot płodoweje sćěny (perikarp) wobdate. Při perikarpje pak so rozeznawaja tři woršty: Při brěšce na prawym wobrazu na př. twori endokarp twjerdu póčku, kotraž symjo wobsahuje. Mezokarp je mjasny, a eksokarp twori somotowu brěškowu kožu.
Perikarp so za čas procesu zrawjenja płoda z płódnika kćenja twori. Za rozrjadowanje płodow je wažne so dopominać, zo wobsteji płódnik z jednoho abo wjacorych ze sobu zrosćenych płodowych łopješkow (karpele).
Typy
Płody so hodźa do třoch skupinow rozrjadować.
Jednotliwe płody
Z jedneje kćenja wuchadźa jenož jednotliwy płód.
Sypace płody
Tutón płód je wjelesymjenjowy a so při zrałoće wotewěra a potom symjenja rozsypuje.
Zawěrace płody (njepukace so płody)
Płody wostanu hač do zrałoty symjenjow zawěrane a wotpadnu w tutej formje.
Kompleksne płody
Wobsteja z wjacorych płódnikow, při čimž tež kćenjowa wóska je wobdźělena.
Płódnistwa resp. płodowe wjazby
Přez wosebite procesy zrosćenja jednotliwe płody su k zwjazkej zjednoćene, tak zo to jako jednotliwy płód wupada.
Rozpřestrěwanje
Płody so na wšelake wašnje rozpřestrěwaja. Rědko eksistuje aktiwna samrozpřestrěwanje (autochorija) přez katapultowe abo pryskanske wuhotowanje. Druhdy stołpiki z płodami do skalnych škałobow rostu abo so do pódy zanurjuja (geokarpija), kaž na př. zemski worješk (Arachis hypogaea).
Jizera
Jizera ( Iser, Izera) je srjedźoeuropska rěka, kotraž ćeče na sewjeru Čěskeje. Wužórli so w Jizerskich horinach při horje Smrk njedaloko pólskeje mjezy a běži potom hłownje do južneho směra. Po 164 kilometrach so wuchodnje Prahi blisko městačka Lázně Toušeň wotprawa do Łobja wuliwa.
Mjeno rěki pochadźa prawdźepodobnje – kaž mjena Isar, Ijssel (Nižozemska) abo Isère (Francoska) – wot stareho indogermaniskeho zdónka is abo es za „běžacu wodu“.
Wažne města při Jizerje su Semily, Turnov, Mnichovo Hradiště a Mladá Boleslav.
Zwjazkowy kancler
Zwjazkowy kancler je:
Hlej tež:
Gustaw Alwin Mjerwa
Gustaw Alwin Mjerwa ( Gustav Alwin Mürbe; * 22. decembra 1882 w Dažinje, † 30. apryla 1958 w Bukecach) bě serbski ewangelski farar, kulturny prócowar a wot 1938 do 1941 ze zastupowacym předsydu Maćicy Serbskeje.
Wón so jako syn kublerja w Dažinje pola Lubija narodźi, wopytowaše gymnazij w Budyšinje a studowaše wot 1904 do 1908 teologiju w Lipsku, hdźež běše ze sobustawom Serbskeho prědarskeho towarstwa. Po skónčenju studija skutkowaše najprjedy dwě lěće jako wikar a wot 1910 jako farar w Bukecach. W lěće 1942 bu wot fašistow z Łužicy wuhnaty a měješe hač do 1946 farske městno w Oelsy za Drježdźanami. Wot 1946 hač do swojeje smjerće w lěće 1958 bě znowa farar w Bukečanskej wosadźe.
Farar Mjerwa bě wot 1919 čłon Maćicy Serbskeje a redigowaše wot 1955 do 1958 ewangelski časopis Pomhaj Bóh.
Kropnja
Kropnja je gmejna w Hornjej Łužicy. Leži w braniborskim wokrjesu Hornje Błóta-Łužica a ma wjace hač sydom stow wobydlerjow. Přisłuša Wótrańskemu hamtej.
Eurazija
right|300px|Eurazija na karće
Kropnja
Geografija
Kropnja leži w małym braniborskim dźělu Hornjeje Łužicy při južnej kromje wokrjesa Hornje Błóta-Łužica a tež při hranicy mjez Braniborskej a Sakskej. Přez gmejnu ćeče rěčka Połčnica.
Stawizny
Mjeno Kropnja je snadź serbskeho pochada (z krupa).
Eurazija
Eurazija ( Eurasia) je zapřijeće za hromadźe zwisowacy kontinent na zemi, wobstejacy z dweju kontinentow Europy a Azije, kotryž je dźěl Eurafrazije. Zapřijeće „Eurazija“ zawjedźe w 19. lětstotku geologa Eduard Suess. Po jeho měnjenju bu kontinent na zakładźe kulturnych rozdźělow kumštnje dźěleny do dweju kontinentow.
Dźělenske linije, kotrež pak wot wšěch wědomostnikow připóznate njejsu, tworja Uralske horiny, rěka Ural, Kaspiske morjo, Manyčowa nižina, Čorne morjo a Bosporus. Zdźěla so tež Kawkaz a rěka Emba jako hranica pomjenujetej.
Ohio
je US-ameriski zwjazkowy stat, kotryž leži w srjedźnym zapadźe mjez Erieskim jězorom na sewjeru a Appalachami na juhu. Ma nimale dwanaće milionow wobydlerjow na 116.000 km² a je tuž po wobydlerstwje jedyn z wjetšich statow. Stolica a zdobom najwjetše město je Columbus z nimale 800.000 wobydlerjemi, dalše wulkoměsta su Cleveland (400.000), Cincinnati (300.000) a Toledo (290.000). Mjeno Ohio pochadźa z rěče Irokezow a woznamjenja wulka rěka. Wone poćahuje so na rěku Ohio River, kotraž twori južnu hranicu stata.
Stat mjezuje přez Erieski jězor z Kanadu na sewjeru, z Pennsylvaniju na sewjerowuchodźe, z Zapadnej Virginiju na juhowuchodźe, z Kentuckyjom na juhu, Indianu na zapadźe a Michiganom na sewjerozapadźe.
přiwza so dnja 1. měrca 1803 jako 17. stat do unije a ma přimjeno The Buckeye State (buckeye tree = Ohioski jěrowc).
Lepel
thumb|left
Lepel je město w Wicebskej oblasći w Běłoruskej. Je zarjadniske sydło Lepelskeho rajona.
Leži něhdźe 110 kilometrow juhozapadnje Wicebska.
Ma něhdźe 17 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1439 prěni raz naspomniło.
Wšědna sćina
Wšědna sćina je rostlina ze swójby słódkich trawow (łaćonsce: Phragmites australis, Poaceae).
Lipki
Lipki je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Tula. Ma něhdźe 8 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w 17. lětstotku załožiło a ma wot lěta 1955 měšćanske prawa.
Mułkecy
Mułkecy (slepjansce Mułkoce; Mulkwitz) su hornjołužiska wjes w sewjernym dźělu Zhorjelskeho wokrjesa a wot lěta 1996 gmejnski dźěl Slepoho. Wjes ze swojimi něhdźe 200 wobydlerjemi słuša do teritorija Slepjanskeje narěče.
Na woběmaj brjohomaj Strugi ležaca wjes bě lěta dołho wot planowaneho rozšěrjenja Wochožanskeje jamy wohrožena. W měrcu 2017 rozsudźi LEAG, nowy mějićel łužiskich jamow, zo so jama hač do Mułkec wjace njerozšěrja.
Stawizny
Wjes naspomni so prěni raz hakle w lěće 1597 jako Mulckwitz a słušeše přez lětstotki k Mužakowskemu stawowemu knjejstwu.
Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy 278 wot cyłkownje 282 Mułkečanow serbsce. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot přeco hišće 88,5 %.
mini|center|upright=2|Powětrowy wobraz Mułkec
Bayerski geograf
Bayerski geograf (tež Geographus Bavarus) běše mnich z klóštra swjateho Emmerama njedaloko Rězna, kotryž k prěnjemu razej sydlišća we Łužicy w tak mjenowanej '''ludowej tafli swj. Emmerama''' naspomni. Mnich wotpisa wokoło 11. do 12. lětstotka wot originala z 9. lětstotka 58 mjena sewjernje a wuchodnje Dunaja zasydlenych słowjanskich kmjenow a poda jich rozměr.
Prěni dźěl
Descriptio civitatum et regionum ad septentrionalem plagam Danubii. Iste sunt regiones, que terminant in finibus nostris.
Druhi dźěl
Isti sunt, qui iuxta istorum fines resident.
Neville Chamberlain
Arthur Neville Chamberlain (* 18. měrca 1869 w Birminghamje; † 9. nowembra 1940 w Readingu) bě britiski politikar Konserwatiwneje strony, dołholětny strowotniski minister a wot 1937 do 1940 premier Zjednoćeneho kralestwa.
Přez swoju politiku tak mjenowaneho appeasementa („změrowanja“) napřećo nacionalsocialistiskej Němskej bě sobu zamołwity za Mnichowske zrěčenje w lěće 1938, wozjewi pak 3. septembra 1939, dwaj dnjej po nadpadźe na Pólskej, Němskemu mócnarstwu wójnu. Dla spočatnych njewuspěchow w Druhej swětowej wójnje a wočiwidneho zaprajenja swojeje dowójnskeje politiki złoži dnja 10. meje 1940 zastojnstwo premiera. Z naslědnikom sta so Winston Churchill.
Wosadnik
Wosadnik mjenuja so spěwarske a modlerske knižki katolskich Serbow. Prěnje wudaće wobstara Michał Hórnik 1889 pod titulom „Pobožny wosadnik. Modlitwy a kěrlusche za katolskich Serbow.” Kniha so 1900, 1919, 1929 a 1951 znowa znakładowa. Pod mjenom „Wosadnik. Modlitwy a kěrluše katolskich Serbow” wuńdźe 1961 předźěłana edicija, kotraž dožiwi 1977 dalši rozšěrjeny nakład. Dalši, znowa wobźěłany wosadnik wuńdźe 2008.
Natwar wosadnika
W prědnim dźělu namakaja so modlitwy, wotběh Božeje mšě, křižowe puće. W druhim dźělu přizamknu so kěrluše.
Graz
Kónčina bě hižo za čas Romjanow wobsydlena. W 6. lětstotku załoži so na tutym městnje słowjanski hród, wot kotrehož so mjeno wotwodźuje (gradec = mały hród). Wot 1379 do 1619 bě Graz habsburgska rezidenca a bu wjacekróć wot Osmanow napadnjeny.
Dźensa je Graz uniwersitne městno z něhdźe połsta tysac studentami. Stare město a hród Eggenberg słušatej wot 1999 resp. 2010 k swětowemu herbstwu UNESCO. Město je nimo toho sydło biskopstwa Graz-Seckau.
W lěće 2003 bě Graz kulturna stolica Europy.
31. awgusta
31. awgusta abo '''31. žnjenca''' je 243. dźeń gregorianiskeje protyki (244. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 122 dnjow hač do kónca lěta.
Abraham Frencel
Abraham Frencel (tež Brancel) (* 19. nowembra 1656 w Kózłom, † 15. apryla 1740 w Schönauje pola Berzdorfa) bě serbski ewangelski farar, sorabist, rěčespytnik a uniwersalny slědźer. Wón bě syn Michała Frencela.
Wopytawši gymnazij w Budyšinje studowaše w lětach 1679–1682 we Wittenbergu teologiju. Potom bě dwě lěće domjacy wučer w Lichanju. 1684 nastupi farske městno w Husčanskej wosadźe a wot 1686 bě hač do swojeje smjerće 1740 farar w Šunowje pola Berzdorfa, kotryž ležeše tehdy hižo za hranicami dwurěčneje Łužicy.
Frencel bě najpłódniši slědźer swojeje doby, přirunowaše serbšćinu z druhimi słowjanskimi rěčemi, ale tež z hebrejšćinu. Přeslědźeše stawizny, wěnowaše so etnografiskim, demografiskim a krajnowědnym łužiskim temam. Wulki dźěl z jeho dźěłow pak zawosta w rukopisu.
3. februara
3. februara abo '''3. małeho róžka''' je 34. dźeń gregorianiskeje protyki, tuž wostawa hišće 331 dnjow (332 w přestupnych lětach) hač do kónca lěta.
Lesja Ukrajinka
thumb|right Lesja Ukrajinka, poprawom Larisa Petriwna Kosač-Kwitka ( * 25. februara 1871, Nowohrad-Wolynskyj, Ruske carstwo, dźensa Ukraina; † 1. awgusta 1913, Surami, Georgiska) běše wuznamna ukrainska basnjerka, dramaturgowka a přełožowarka.
Tupa cypresa
Tupa cypresa (Chamaecyparis lawsoniana) je štom ze swójby cypresowych rostlinow (Cupressaceae).
Ruska rukej
Ruska rukej (Sisymbrium volgense) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae).
Ebro
Ebro ([]; katalansce Ebre []) je wulka rěka w sewjerowuchodźe Španiskeje. Z dołhosću wot 925 km je wona po rěce Tajo druha najdlěša rěka Iberiskeje połkupy. Jeje rěčina ma přestrjeń wot něhdźe 83.000 km². W starowěku njeseše rěka łaćonske mjeno Iberus. Cyła połkupa bu po rěce pomjenowana.
Rěka wužórli so w Kantabriskich horinach we wjesce Fontibre (fontes iberis, „žórła Ebra“) we wysokosći wot 1600 m. Běži do wuchodneho směra přez regiony Kantabriska, Kastilska-Léon a La Rioja, hdźež so namaka znate winowe plahowanišćo Rioja. Potom přeběži Ebro awtonomne regiony Navarra, Aragoniska a Katalanska. Stolica Aragoniskeje je znate uniwersitne město Saragosa nad Ebrom. W južnokatalanskej prowincy Tarragona namaka so 300 km² wulki delta Ebra, kotryž steji wot lěta 1983 pod přirodoškitom. Mjez městomaj Amposta a Deltebre wuliwa so rěka do Srjedźneho morja.
Při přewažnje wot sewjerozapada do juhowuchoda běžacej rěce su natwarili tři rěčne zawěry k dobywanju energije za katalansku metropolu Barcelona.
Kopřiwojty rozraz
Kopřiwojty rozraz (Veronica urticifolia) je rostlina ze swójby putnikowych rostlinow (Plantaginaceae).
Kjok-Dźangak
Ma něhdźe jednaće tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1910 załožiło a ma wot lěta 1943 měšćanske prawa.
Alpska fijałka
Alpska fijałka (Cyclamen) je ród z podswójby Myrsinowych rostlinow (Myrsinoideae) znutřka kropačkowych rostlinow (Primulaceae). Dalše serbske mjeno je bramborik.
thumb|400px|right|Verbreitungskarte der Cyclamen-Arten: 1. [[Cyclamen balearicum, 2. Cyclamen repandum, 3. Cyclamen purpurascens, 4. Cyclamen hederifolium, 5. Cyclamen peloponnesiacum, 6. Cyclamen creticum, 7. Cyclamen graecum, 8. Cyclamen coum, 9. Cyclamen colchicum, 10. Cyclamen parviflorum, 11. Cyclamen elegans, 12. Cyclamen alpinum ; Cyclamen intaminatum, Cyclamen cilicium, Cyclamen mirabile, Cyclamen pseudibericum, 13. Cyclamen cyprium, 14. Cyclamen libanoticum, 15. Cyclamen persicum, 16. Cyclamen rohlfsianum, 17. Cyclamen africanum.]] thumb|Cyclamen purpurascens, Ilustracija.
Systematika
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Sima Milutinović
thumb|Sima Milutinović (1840)
Milutinović bydleše wot 1825 do 1827 w Lipsku, hdźež zezna tehdyšeho studenta teologije Handrija Zejlerja, kotrehož tež materielnje podpěrowaše. W Lipsku wuda Milutinović tři zběrki swójskich basnjow (Serbianka, Nekolike pjesnice stare (wobě 1826) a Zorica, 1827). Wot 1827 přebywaše w Čornej Horje při dworje tamnišeho wjercha-biskopa Petra Petrovića-Njegoša, kiž zmóžni jemu wudawanje bohateje zběrki serbiskich ludowych pěsnjow a Stawiznow Čorneje Hory.
Wot lěta 1840 bě Milutinović zaso w Serbiskej a měješe wysoke zastojnstwo w kubłanskim ministerstwje.
Złokomorowski jězor
Złokomorowski jězor ( Złykomorojski jazor, Senftenberger See) je kumštny jězor we Łužiskej jězorinje blisko Złeho Komorowa na sewjernych mjezach Hornjeje Łužicy. Ma přestrjeń wot 13 km² a je po Hórnikečanskim jězorje druhi najstarši jězor w cyłej jězorinje.
Wichowy
Wichowy ( Weicha) su hornjołužiska wjes na wuchodźe Budyskeho wokrjesa, kotraž słuša z lěta 1994 k městu Wóspork.
Mostar
Mostar (kyrilisce Мостар) je najwjetše město Hercegowiny, južneho z dweju krajneju dźělow Bosniskeje a Hercegowiny. Šeste najwjetše město balkanskeho kraja nadeńdźe so při rěce Neretva w kótlišću mjez horomaj Velež (1968 m) a Čabulja (1776 m) a je zarjadniske sydło kantona Hercegowina-Neretva we Federaciji BiH. Wulkogmejna ma něhdźe 113.000 wobydlerjow, z kotrychž bydli něhdźe 75.000 w měsće samym.
Złokomorowski jězor
Sydlišća při brjoze su Zły Komorow a Němješk na zapadnym boku kaž tež Košyna a Košynka na wuchodnym.
Wichowy
Geografija
Leža nad Hrodźišćanskej skału rěki Lubaty jenož połdra kilometra zdalene wot Wósporskeho stareho města. Susodne wsy su Wuježk za starej železniskej čaru na sewjerowuchodźe, Kotecy na juhu a Hrodźišćo na zapadźe.
Mostar
Mostar je swětoznate za stary osmaniski móst přez Neretvu (Stari most), kotryž bu w běhu Bosniskeje wójny w lěće 1993 ze strony chorwatskeho wójska zničeny a hač do lěta 2004 znowa natwarjeny.
Wichowy
Stawizny
Na hórce při zapadnej kromje Wichow namaka so pohrjebnišćo z bronzoweje a zažneje železoweje doby, kotrež bu w lěće 1873 namakane. Wjes sama naspomni so prěni raz hižo w lěće 1241 jako sydło knjeza Reinhardus de Wichowe. Hač do 19. lětstotka měješe Wichowske ryćerkubło, kotrež słušeše mjez druhim rodomaj Gersdorff a Heynitz, ležownostne knjejstwo. W lěće 1854 wupućowachu wjacori Wichowscy Serbja z Janom Kilianom do Texasa. W knježim domje z 18. lětstotka so po 1945 starownja zarjadowa, kotraž hač do lěta 2003 eksistowaše. 1937 namakachu 88 čěskich, sakskich, šwicarskich a nižozemskich pjenjezow ze 16. a 17. lětstotkow.
Sorsk
Sorsk je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w republice Chakaskej něhdźe 110 kilometrow sewjerozapadnje Abakana. Ma něhdźe jednaće tysac wobydlerjow.
Wichowy
Wobydlerstwo a rěč
Po Mukowej statistice mějachu Wichowy we 1880tych lětach 175 wobydlerjow, mjez nimi 159 Serbow (91 %) a 16 Němcow. W lěće 1925 rěčeše po hamtskej statistice jenož hišće 28 wot 170 wobydlerjow serbsce.
Sorsk
Sydlišćo je so w lěće 1940 jako wjes Posjolok Dzeržinskij załožiło a ma wot lěta 1966 měšćanske prawa.
Mittelherwigsdorf
Mittelherwigsdorf (serbsce tež Herbikecy) je hornjołužiska wjes a gmejna w juhu sakskeho wokrjesa Zhorjelc, sewjernje Žitawy. Leži 304 m nad mórskej hładźinu a ma wokoło 3.800 wobydlerjow.
Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 60 (Zhorjelc 4) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).
David Cameron
thumb|David Cameron David Cameron (* 9. oktobra 1966 w Londonje) je britiski konserwatiwny politikar, kotryž bě wot 11. meje 2010 hač do 13. julija 2016 premier Zjednoćeneho kralestwa. Zdobom bě wot 6. decembra 2005 hač do julija 2016 předsyda britiskeje Konserwatiwneje strony. Jeho naslědnica bě Theresa May.
Pozdatna cypresa
Pozdatna cypresa (Chamaecyparis) je ród ze swójby cypresowych rostlinow (Cupressaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Za dołhi čas bu tež družina Nutkowa cypresa (Callitropsis nootkatensis) k pozdatnym cypresam ličena.
Južna hórčina
thumb|Krajina we Wysokim Flemingu
Južna hórčina (němsce Südlicher Landrücken) je geologisce a geomorfologisce hromadźe słušaca, wot sewjerozapada do juhowuchoda so rozpřestrěwaca hórkata krajina w Němskej a Pólskej, kotraž so hłownje w Solawskej lodowej dobje wutwori. Wona wobsteji z elementow glacialneje serije, předewšěm kónčnych a spódnych morenow.
K Južnej hórčinje słušeja mjez druhim slědowace přirodne rumy w Němskej (wot sewjerozapada do juhowuchoda):
Drětwja
Drětwja ( Zerre; 1936–47 Spreetal) je najsewjerniša wjes w sakskim wokrjesu Budyšin a přisłuša gmejnje Sprjewiny Doł. Leži při Sprjewi a ma wobydlerjow.
Stawizny
thumb|left|[[topografija|Topografiska skica z lěta 1867]] Prěnje historiske naspomnjenje jako Zehre je z lěta 1577. W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 263 wobydlerjow, mjez nimi 243 Serbow (92 %).
Kraj (Čěska)
Kraj je zapřijeće za najwyšu zarjadnisku jednotku w Čěskej. Čěska republika wobsteji wot lěta 2000 z cyłkownje 14 krajow, při čimž twori tež hłowne město Praha swójski kraj.
Kóždy kraj ma swójske ludowe zastupnistwo (zastupitelstvo kraje) a hejtmana, kotryž steji na čole zarjadnistwa. Mjez krajemi a gmejnami wobstejachu hač do lěta 2002 hišće wokrjesy (okresy), kotrež maja dźensa jenož hišće statistisku wažnosć, nic pak zarjadnisku abo politisku.
Po přestrjeni najwjetšej krajej stej Srjedźočěski a Juhočěski, najmjeńši je hłowne město Praha. Najwjetše wobydlerstwo ma runje tak Srjedźočěski kraj, najmjeńše pak Karlowarski.
Barok
thumb|Barokowa [[Cyrkej Našeje lubeje knjenje (Drježdźany)|Cyrkej Našeje lubeje knjenje w Drježdźanach]] Barok je historiski směr wuměłstwa, kotryž bě popularny wot kónca 16. lětstotka hač do spočatka 18. lětstotka, wot kónca renesansy hač do spočatka rokoka.
thumb|left|Woptanka [[Łužica|łužiskeho baroka — knjejske sydło w Ramnowje]]
Jabrikowe rostliny
Jabrikowe rostliny su swójba symjencowych rostlinow ( Callitrichaceae, Spermatophyta). Wobsahuje sćěhowace rody:
Wysoka rukej
Wysoka rukej (Sisymbrium altissimum) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae).
Powiat karkonoski
Powiat jeleniogórski je powiat (wokrjes) w pólskim Delnjošleskim wojewódstwje z wokrjesnym městom Jeleniej Góru. Wokrjes ma přestrjeń wot 628 km² a něhdźe 60.000 wobydlerjow.
Šěrawka
Šěrawka (Koeleria) je ród ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
2. februara
2. februara abo '''2. małeho róžka''' je 33. dźeń gregorianiskeje protyki, tuž wostawa hišće 332 dnjow (333 w přestupnych lětach) hač do kónca lěta.
Nancy Faeser
mini|Nancy Faeser (2019)
Frankowska
mini|upright=0.5|Frankowski wopon mini|Karta dźensnišeje Frankowskeje
Nancy Faeser
Nancy Faeser (* 2. julija 1970 w Bad Sodenje) je němska juristka a politikarka Socialdemokratiskeje strony Němskeje (SPD), kotraž je wot 8. decembra 2021 zwjazkowa ministerka nutřkowneho w kabineće Scholz. Wona je prěnja žona w tutym zastojnstwje.
Frankowska
Frankowska (serbsce tež Frankska, Franken) je region w Němskej. Nadeńdźe so na sewjeru Swobodneho stata Bayerskeje, na juhu Durinskeje a na samym sewjerowuchodźe Badensko-Württembergskeje a hodźi so přez specifiske kulturne a rěčne wosebitosće wot wokolnych kónčin rozeznawać. Frankowska wotpowěduje we hłownym rěčnemu teritorijej wuchodofrankowskich dialektow a ma něhdźe pjeć milionow wobydlerjow.
Nancy Faeser
Faeser je wot 1993 wokrjesna radźićelka wokrjesa Mohan-Taunus a wot 2006 čłonka měšćanskeje rady města Schwalbach am Taunus. Wona bě wot 2003 do 2021 zapósłanča a wot 4. septembra 2019 předsydka frakcije SPD a wjednica opozicije w krajnym sejmje Hessenskeje.
Frankowska
Historisce jedna so wo wuchodny kónc sydlenskeho teritorija frankowskich kmjenow a Frankowskeho mócnarstwa w srjedźowěku. Zasydlenje Frankow nad Mohanom zahaji so w 6. lětstotku. Na sewjerowuchodźe, při Solawje, mjezowaše frankowski teritorij ze serbskim. Za čas noworjadowanja južnoněmskich statow přez Napoleona přińdźe najwjetši dźěl Frankowskeje pod bayerske knjejstwo.
Nancy Faeser
Faeser je woženjena a bydli ze synom w Schwalbachu.
Frankowska
Geografija
Oficielnje njejsu hranicy regiona definowane, zwjetša liča so pak k Frankowskej bayerske wobwody Hornja, Delnja a Srjedźna Frankowska, sewjerowuchodny dźěl badensko-württembergskeho regiona Heilbronn-Frankowska kaž tež frankowskorěčny teritorij južneje Durinskeje wokoło městow Suhl a Sonneberg.
Geografiske hranicy tworja wjacore srjedźne horiny: Na juhu wotmjezuje Frankska alba Frankowsku wot druhich dźělow Bayerskeje, na wuchodźe tworja Šmrěčiny přirodnu hranicu z Čechami. Na sewjeru wobsteji frankowska hranica z Frankowskeho lěsa, Durinskeho lěsa, Rhöny a Spessarta. W małym hessenskim dźělu leži Odenski lěs.
Powiat karkonoski
Wokrjes je dźěl euroregiona Nysa.
Frankowska
Geografija
Najwjetše města a jeničke wulkoměsta Frankowskeje su Nürnberg, Würzburg, Fürth, Heilbronn a Erlangen.
Józefów (gmejna Rogów)
Józefów je wjes w Pólskej.
Powiat karkonoski
Města a gmejny
Powiat wobsteji z dźewjeć gmejnow, z nich štyri měšćanske gmejny a pjeć wjesnych gmejnow:
Józefów (gmejna Rogów)
Józefów leži w srjedźnej Pólskej, we łódźskim wojewódstwje. Wjes ke gmejnje Rogów słuša.
<br style="clear:both;" />
Dripatka
Dripatka (Soldanella) je ród ze swójby kropačkowych rostlinow (Primulaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Nowomoskowsk (Ruska)
thumb|left Nowomoskowsk je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Tula. Ma něhdźe 127 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1765 jako wjes Bobriki załožiło a ma wot lěta 1930 měšćanske prawa.
Drobnušk
Drobnušk (Centunculus) je ród ze swójby kropačkowych rostlinow (Primulaceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:
Socialistiska Alternatiwa
Socialistiska Alternatiwa ( Sozialistische Alternative – SAV e.V) je němska trotzkistiska organizacija. Twori němsku sekciju Komiteja za dźěłaćersku internacionalu.
Wobsahowy profil
SAV se rozumi jako „rewolucionarna, socialistiska organizacija w tradiciju Marxa, Engelsa, Lenina, Trotzkija, Luxemburga a Liebknechta“. Steji za wobaranje, solidaritu a socializm.“
Agěruje přećiwo byrgarsko-parlamentariskemu porjadej. Žada, w zmysle Trotzkeho, knjejstwo dźěłaćerskeje klasy, rozpušćenje kapitalistiskeho systema, stowaršnostnjenje resp. zestatnjenje produkciskich srědkow kaž tež demokratiske planowe hospodarstwo resp. radowu demokratiju.
Ludwig Erhard
Ludwig Erhard (* 4. februara 1897 w Fürth; † 5. meje 1977 w Bonnje) bě němski politikar strony CDU, wot lěta 1949 hač do lěta 1963 němski hospodarski minister, tuž duchowny wótc tak mjenowaneho „hospodarskeho dźiwa“ a wot 1963 hač do 1966 druhi zwjazkowy kancler zwjazkoweje republiki Němska.
Běłojta šěrawka
Běłojta šěrawka (Koeleria arenaria) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Powiat kamiennogórski
Powiat kamiennogórski je powiat (wokrjes) w pólskim Delnjošleskim wojewódstwje. Wokrjes ma přestrjeń wot 396 km² a něhdźe 46.000 wobydlerjow. Wón přisłuša euroregionej Nysa.
Města a gmejny
Powiat wobsteji z dweju městow a dweju gmejnow:
Chrympowa wišnja
Chrympowa wišnja je štom ze swójby róžowych rostlinow łaćonsce: Prunus avium subsp. duracina, Rosaceae).
Lucy Redler
Lucy Redler (* 17. awgusta 1979, Hann. Münden) je němska politikarka hłownohamtska přistajena SAV a čłonka strony Lěwicy (wot oktobra 2008). Wona bě čłonka WASG prjedy hač wona załožiła, z druhe sympatizantam, pačenju Berliner Alternative für Solidarität und Gegenwehr (BASG). Wona je Diplom-socialna ekonomka a redaktorka časopisa „Solidarität“.
Mongolske rěče
thumb|350px|Rěče we swěće: Mongolske rěče maja swětłozelenu barbu
Mongolske rěče tworja w Aziji (předewšěm w Mongolskej, w Chinje a Ruskej, jednotliwa rěč tež w Afghanistanje) rozšěrjenu rěčnu swójbu wot něhdźe 15 poměrnje blisko přiwuznych rěčow z něhdźe 7,5 milionami rěčnikow. Wone so po słowoskładźe jara njerozeznawaja, za to pak sylnišo po morfologiji a syntaksy.
Mongolske rěče jako podskupina altajskich rěčow
Mongolske rěče buchu často do genetiskeho zwiska z tunguziskimi a turkowskimi rěčemi stajene a z tymi jako „altajsku rěčnu swójbu“ zjimane. Bjezdwěla wobstajace typologiske a leksikaliske přezjednosće mjezy mongolskimi, tunguziskimi a turkowskimi rěčemi so móžeja tola tež přez wzajomne wobwliwowanje dla rěčnych kontaktow město přez genetiku přiwuznosć wujasnjować. Prašenje genetiskeje jednosće altajskich rěčow je w historiskej linguistice dale dwělomne.
Wažne rěče
Jenička mongolska rěč z wjace hač milionom rěčnikow je
Dalše wjetše mongolske rěče su:
Klasifikacija
Genetika jednosć mongolskich rěčow je cyle njezwadna, wězo bu nutřka struktura tuteje rěčneje swójby – předewšěm tež dla relatiwnje wulkeje podobnosće najwjetšich rěčow, kotrež k wotmjezowanskim problemam wjedźu - na kóždy pad žiwje diskutowana. Tradicionelna klasifikacija do zapadneho a wuchodomongolskeho hłowneje hałuzy, kaž tež do zbytnej kategorije tak mjenowanych nakromnych rěčow bě bjezwuwzaćnje arealnje město genetisce motiwizowana, při tym aktualnej pak nic historiske rozšěrjene rěčow buchu za zakład brało.
Předležeca sylnišo genetisce orientowana klasifikacija bazuje předewšěm na V. Rybatzki, Intra-Mongolic Taxonomy. z ''J. Janhunen (ed.), The Mongolic Languages. (2003)''. Ke klasifikaciji bu wobjim leksikaliskich zhromadnosćow jednotliwych rěčow wobkedźbowany.
Geografiske rozšěrjenje po statach
Mongolske rěče su w Mongolskej, Chinje, Ruskej a Afghanistanje rozšěrjene. Slědowaca tabela pokaza rozšěrjenje rěčow z aktualnymi ličbami rěčnikow w jednotliwych krajach.
Leksikaliske přirunanje
Zo najwjetše mongolske rěče relatiwnje blisko hromadźe přiwuzne su, pokazaja slědowace słowne runicy ze zakładneho słowoskłada najwažnišich modernych mongolskich rěčow. Přidatnje je protomongolska abo staromongolska forma a forma literariskeje Mongolšćiny (wot 12. lětstotka w ujguriskim wertikalnym pismje traděrowana, w 17. lětstotku fiksěrowana). Formy dźensnišich mongolskich rěčow su date w fonetskej transkripciji.
Rěčne periody a pismowe systemy
Rozdźěluja so Mongolske rěče historisce do slědowacych periodow:
Staromongolšćina steji hišće blisko Proto-Mongolšćiny, konstrukta protorěče, z kotrychž su wšě mongolske rěče wuchadźałe. Wobsahuje mnoholičbne turkowske a mongolske (?) požčonki a bu tež wot Chinšćiny Tang-dynastije wobwliwowana. W tutym času bu wot mongolskich Khitanow, kotrež Liao-dynastiju załožowana, swójske pismo wuwiwała. Tute słužiłe potom jako bazu za samostatne pismo tunguziskich Dźurdźenow (němsce Dschurdschen) a tež jako bazu Mandźurskeho pisma. Na kóncu staromongolskeje periody bu wertikalne ujguriske pismo wot Mongolow přejimałe.
Srjedźna Mongolšćina je w tekstach w chinskej transkripciji wobchowowana (najwažniši tekst je „Tajne stawizny Mongolow“, něhdźe 1240), ale tež w tibetiskim Phags-Pa-pismje a dwurěčnych glosarach. Najstarši wobchowowany pismowy dopokaz wot něhdźe 1225 je tola kamjeń Yisüngge, nefy Tšingis Chana. Na kóncu tuteje periody so konwertowanje Mongolow k (tibetiskim) buddhizmej (w 17. lětstotku) stało. Tohodla bu wjele přiłožkow z Tibetišćiny abo Sanskrita publikowane a buddhistiske terminusy do Mongolšćiny přijimane abo přiłožene.
W srjedźomongolskim času započina diferencowanje mongolskich narěčow, kotrež so su pozdźišo k dźensnišim mongolskim rěčam wuwiwałe.
W 17. lětstotku so stało přechod k modernej rěčanej rěči, ale tež fiksěrowanje klasiskeje pismoweje rěče, kotraž na staro- a srjedźomongolskich stopjenja wróći. Rěčane formy Mongolšćiny so su wot pismoweje rěče jara daloko zdalowachu.
Typologiske přiznamjenja
Typologisce maja mongolske rěče wulku podobnosć z woběmaj druhimaj skupinomaj altajskich rěčow (Turkowske a Tunguziske). Tute přiznamjenja su tuž do dalokeje měry hromadźe altajske a so zdźěla tež pola uralskich a paleosibiriskich rěčow (hlej Altajske rěče) namakaja.
Hindišćina
Hindišćina (हिन्दी, něhdy हिंदी) je jedna z najwjace wužiwanych rěčow w Indiskej a tuž jedna z najčasćišo wužiwanych rěčow na swěće. Tuta rěč so předewšěm w sewjernej a centralnej Indiskej rěči. Je najwažniša z oficialnych rěčow zemje a maćeršćinu za něhdźe 337 000 000 Indow.
Mongolske rěče
Typologiske přiznamjenja
Najwažniše typologiske charakteristiki mongolskich rěčow su:
Hindišćina
miniatur|hochkant=1.82|Pisanska mašina za hindišćinu miniatur|hochkant=1.82|Teritorij rozšěrjenja hindišćiny
Mongolske rěče
Nominalne tworjenje
Nomina mongolskich rěčow maja kategoriji numerusa (singular/plural) a pada (sydom padow), kotrejž so přez přiwisowane pluralowe resp. padowe markěrowadłaj markěrujetej. Pluralowe markěrowadła steja před padowymi markěrowadłami. Wobaj sufiksaj podležitej wokalnej harmoniji.
Pluralowe tworjenje so na přikładźe klasiskeje spisowneje rěče pokaza. Pluralowe markěrowadła su -nar/-ner (jenož ludźo a bohojo), -ud,-üd a -čud/-čüd a warianty z tych, k tomu bóle zrědka hišće -d a -s.
Hindišćina
miniatur|hochkant=1.82|Hindiski rěčny pas miniatur|hochkant=1.82|Wuchodna a zapadna hindišćina
Mongolske rěče
Nominalne tworjenje
Slědowaca tabela pokaza padowe markěrowadła a deklinaciju słowa мал mal „skót“.
Adjektiwy
Oblasć Jaroslawl
Oblasć Jaroslawl ( Ярославская область/Jaroslawskaja oblast) je oblasć w srjedźišću europskeho dźěla Ruskeje. Leži w sewjeru Wuchodoeuropskeje nižiny při hornjej Wolze sewjernje Moskwy Jeje zarjadniske sydło a najwjetše město je Jaroslawl z 591.000 wobydlerjemi. Dalše wulkoměsto je Rybinsk (200.000) při Rybinskim spjatym jězorje, najwjetšej wodźiznje na teritoriju oblasće. Dalši wuznamny jězor w oblasći je Plešćejewski, jedyn z najwjetšich přirodnych w centralnej Ruskej.
Mongolske rěče
Nominalne tworjenje
Njepřewjedu žanu změnu w numerusu a padźe a njeeksistuje žana konkordanca z wobmjezowacym słowom.
Personalne pronomeny
Pronomeny třećeje wosoby pochadźeja wot demonstratiwneho pronomena a rozeznawaja so po tym, hač je wotpowědna wosoba daloko abo blisko rěčnika: ene abo tere steji za „wón/wona/wono“ (njeeksistuje ani při pronomenje žane genusowe markěrowanje). W prěnjej wosobje plurala mjezy ekskluziwnej a inkluziwnej formu „my“ rozeznawatej.
Werbalna morfologija
Tempus
Pola finitnych formow werba eksistuja jedyn tempus za njezańdźenosć a tři za zańdźenosć, kotrež so přez slědowace sufiksy markěrowaja (serbske přełožki su jenož přibližne):
Tute formy nimaja žane rozeznawanje wosoby. Přikładaj:
Negacija
Negacija so pola finitnych formow werba zwjetša přez negacisku partiklu ese zwuraznjuje, kotraž před formu werba steji: tere ese irebei „wón/wona/wono njeje přišoł/přišła/přišło". Pola werbalnych nomenow so partikla ügei wužiwaja, kotraž formje werba slěduje: Manu baγši iregsen ügei „Naš wučer njeje přišoł“.
Imperatiw
Poprawny imperatiw so přez samón kmjen tworja. Nimo toho eksistuja hišće druhe formy, kotrež schodźenki zdwórliwosće a dźerženja zwuraznjuja. Přikłady: yabu „dźi“, yabuγtun „dźi prošu“, yabuγarai „budź tak dobry a dźi“, yabutuγai „njech dźe“.
Werbalne nomeny
Konwerby
Konwerby so we wšěch mongolskich rěčach při koordinaciji abo subordinaciji wjacorych sadow wužiwaja. Móžěja so je jako participy wobhladować. Hdy po funkciji maja rozdźělne formy:
Jednora sekwenca so přez converbum imperfecti započina, jenož posledni werb w tajkej slědźe steji we finitnej formje, na přikład Bi doluγan čaγ-tur bos-ču, örlüge-yin qoγula ide-ǰü, nom ungši-ba. „Stańši z łoža sedmich, snědach a (potom) čitach knihu“
Předčasnosć so přez converbum perfecti wupraje. Přikład: Bida qubčas emüsü-ged, nom-i-ban ungši-mui „Zdrasćiwši, budźemy swoju knihu čitać“
Kolinda Grabar-Kitarović
thumb|upright|Kolinda Grabar-Kitarović w lěće 2017 Kolinda Grabar-Kitarović (* 29. apryla 1968 w Rijece, Juhosłowjanska) je chorwatska politikarka a diplomatka, kotraž bě wot 15. februara 2015 hač do 18. februara 2020 statna prezidentka Chorwatskeje.
Hač do lěta 2015 bě čłonka Chorwatskeho demokratiskeho zjednoćenstwa (HDZ) a złoži swoje čłonstwo dla wólby do najwyšeho zastojnstwa stata.
Dnja 5. januara 2020 podleži wona w rozsudźacym druhim kole prezidentowych wólbow bywšemu premierej Zoranej Milanovićej wot opozicionelneje SDP.
Wona je zmandźelena a ma dwě dźěsći.
Člona je Internacionala olympiske komitej.
Jałorc
Jałorc (Juniperus) je ród ze swójby cypresowych rostlinow (Cupressaceae).
Ležacy rozraz
Ležacy rozraz (Veronica prostrata, syn. Veronica rupestris Hort.) je rostlina ze swójby putnikowych rostlinow (Plantaginaceae).
Jałorc
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Čerwjena bozanka
thumb|right thumb|right
Józefów (gmejna Witonia)
Józefów je wjes w Pólskej.
Čerwjena bozanka
Čerwjena bozanka (Sambucus racemosa) je rostlina ze roda Bozanka ze swójby pižmonkowych rostlinow (Adoxaceae).
Józefów (gmejna Witonia)
Józefów leži w srjedźnej Pólskej, we łódźskim wojewódstwje. Wjes ke gmejnje Witonia słuša.
Ležacy rozraz
Po někotrych žórłach je swójbje trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae) přirjadowany.
Józefów (gmejna Witonia)
<br style="clear:both;" />
Čerwjena bozanka
Wopis
Čerwjena bozanka je kerk abo małki, w prawym měrje rozhałuzowany štom, kotryž docpěwa wysokosć wot 1 hač do 4 metrow.
Ležacy rozraz
Wopis
Stołpiki su wodrjewjene a rozhałuzowane.
Łopjena jara wariěruja, ale přeco su na kromje zubate.
Čerwjena bozanka
Wopis
Hałuzy je zrunane abo tróšku přewisuja.
Ležacy rozraz
Wopis
Kćěje w nalěće a zažnym lěće. Błyšćace, módre kćenja su małke a steja w zrunanych kłosach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Europje a dźělach Azije rozšěrjena.
Čerwjena bozanka
Wopis
Skora je swětło brunošěra a ma mnoholičbne wulke korkowe brodawki.
Łopjena
Přećiwostejne łopjena wobsteja z 5 owalnych hač jejkojtych, wótro zubatych pjerkowych łopješkow, kotrež su něhdźe 5-10 cm dołhe, na hornim boku ćmowozelene, na delnim boku módrojte a jenož mało móškaće kosmate. Zwjetša su pjećličbnje njeporowje pjerite. Při wuhonjowanju w nalěću wone su načerwjeń přeběžane na rozdźěl wot družiny čorneje bozanki (Sambucus nigra) (=rozeznawanske znamjo).
Partizansk
thumb|left Partizansk ( Партизанск; do 1932 – Sučanskij Rudnik/ Сучанский Рудник; do 1972 – Sučan/ Сучан) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w Sibirskej w Primorskim regionje něhdźe 100 kilometrow wuchodnje Wladiwostoka.
Čerwjena bozanka
Łopjena
Nazymske barbjenje je blědožołte. Při rozrybowanju sylnje, tróšku njepřijomnje wonjeja.
Partizansk
Ma něhdźe 37 tysac wobydlerjow.
Oš
thumb|left Oš je město na zapadźe  Kirgiskeje, blisko uzbekskeje hranicy. Je stolica Ošskeje oblasće.
Partizansk
Sydlišćo je so w lěće 1896 załožiło a ma wot lěta 1932 měšćanske prawa.
Oš
Leži na samym wuchodźe Ferganskeho doła něhdźe 300 kilometrow juhozapadnje Biškeka.
Čerwjena bozanka
Kćenja
Kćěja wot apryla hač meje. Kwětnistwo je něhdźe 5 hač 8 cm dołha, jejkojta pakić. Małke kćenja su kremoběłe a so z łopjenami jewja. Wone přijomnje wonjeja.