cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Brunicowa jama Wjelcej-juh
Brunicowa jama Wjelcej-juh ( Tagebau Welzow-Süd) je wotkryta brunicowa jama zapadnje Grodka w Delnjej Łužicy, kotraž so wot firmy Lausitz Energie Bergbau AG (LEAG) wobhospodarja. Wona bu pomjenowana po bliskim městačku Wjelcej a je jedna ze štyrjoch hišće aktiwnych brunicowych jamow we Łužiskim brunicowym rewěrje. Wjelčanska jama zastaruje milinarnju Čorna Pumpa z brunicu.
We Wjelčanskej jamje wudobywa so brunica z dźesać do šěsnaće metrow šěrokeje woršty, kotraž nadeńdźe so 90 do 130 metrow pod zemi. Planowana doba wudobywanja saha něhdźe hač do lěta 2040, jeli so wot LEAG požadane wotbagrowanje při južnej kromje jamy ležaceje wsy Prožym přizwola.
Geografija
Aktiwna jama rozpřestrěwa so we wokrjesu Sprjewja-Nysa mjez Grodkom na wuchodźe a Wjelcej na zapadźe a słuša do teritorijow wobeju městow kaž tež zdźěla do teritorija města Drjowk a gmejny Nowe Wiki. Hižo rekultiwěrowane płoniny we wuchodnym dźělu słušeja do Grodka.
Stawizny
Z prěnjeje brunicoweje woršty wudobywachu hižo w 19. lětstotku wuhlo z podkopkow, zdźěla njepřizjewjenych. Prěnja wotkryta jama bě „Clara I“, kotraž dźěłaše wot lěta 1866.
W lěće 1957 zahajichu prěnje trjebjenja a planěrowanja za dźensnišu jamu; 1959 započa wotwódnjenje terena. Poprawne wotkryće Wjelčanskeje jamy zahaji so 19. nowembra 1962 a 14. nowembra 1966 wudobywachu z njeje prěnju brunicu za płunowy kombinat Čorna Pumpa.
Dnja 13. meje 2016 wobsadźi wjace hač 1600 aktiwistow pod hesłom „Ende Gelände“ brunicowu jamu a blokěrowachu wudobywanje wuhla.
Za jamu wotbagrowachu hač do lěta 2011 cyłkownje 17 wjeskow, w kotrychž so zdźěla hišće hač k wotbagrowanju serbsce rěčeše: Bukow (1985), Bukowk (1988), Dolań (1989), Gižkojce (2001), Górki (1980), Gózdź a Haidemühl (1969/2004), Chusej (1995), Jaseń (1973), Josephsbrunn (1978), Klěšnik (1993), Lutoboŕ (zdźěla; 1976), Radojz (1986), Rajc (1978), Tšadow (1984), Tšuckojce (1988) a Zagroda (2001). Z tutych wsow přesydlichu so po hamtskich ličbach znajmjeńša 3200 wosobow, při čimž wopušći wjele – wosebje w NDRskich časach – swoju wjes hižo do oficielneho přesydlenja a so tuž sobu njeličachu.
Tomasinowa barbička
Tomasinowa barbička (Crocus tommasinianus) je rostlina ze swójby škleńčicowych rostlinow (Iridaceae).
Žemŕ
Žemŕ  je městačko w pólskim dźělu Delnjeje Łužicy. Słuša k wokrjesej Žarow w Lubušskim wojewódstwje a ma něhdźe štyrnaće tysac wobydlerjow.
Gmejna
Měšćansko-wjesna gmejna Žemŕ měješe dnja cyłkownje  wobydlerjow, z nich  w měšćanskim a  we wjesnym dźělu.
Tarašća
thumb|left
Tarašća je město w Kijewskej oblasći na srjedźnej Ukrainje. Leži něhdźe 115 kilometrow južnje Kijewa.
Ma něhdźe jednaće tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1709 załožiło a ma wot lěta 1791 měšćanske prawa.
Wutrobički
Wutrobički (Dicentra) je ród z podswójby kokrikowych rostlinow (Fumarioideae) ze makowych rostlinow (Papaveraceae).
Systematika
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Chinski kał
Chinski kał (Brassica rapa) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae).
Wobsahuje sćěhowace poddružiny:
Kaliforniska kostrjawa
Kaliforniska kostrjawa (Bromus carinatus) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Zwjazk šesćiměstow
Zwjazk šesćiměstow ( Sechsstädtebund) bě zwjazk šěsć hornjołužiskich městow Budyšin, Kamjenc, Lubań, Lubij, Zhorjelc a Žitawa, kotryž so w lěće 1346 załoži. Wobsteješe hač do lěta 1815.
Ze zaměrom, krajny měr w Hornjej Łužicy škitać, wotzamknychu šěsć městow dnja 21. awgusta 1346 zrěčenje. W załoženskim wopismje mjenuje so krajny bohot kejžora Korle IV. jako iniciator zwjazka. Hižo w lěće 1339 załoži kral Jan z Čechow podobny zwjazk hornjołužiskich a šleskich městow (bjez Žitawy). Runje tak prócowaše so wójwoda Jan Zhorjelski wo hornjołužisko-šleski zwjazk, kiž wobsteješe hišće w zažnym 15. lětstotku. Pod kralom Wjacsławom IV. přizamknychu so městam tež někotři hornjołužiscy knježa a pozdźišo cyłe zemjanstwo regiona. Trajace wobsteješe pak dale jenož zwjazk městow samych, kotryž stawizny regiona přez wjacore lětstotki sylnje wobwliwowaše.
Po chłostance Zwjazka šesćiměstow dla zapowědźenja podpěry kralej Ferdinandej I. w lěće 1547 (Pönfall) zhubi zwjazk wjetšinu swojich prawow. Swoju přewahu w krajnej politice njezamó tež w slědowacych lětdźesatkach wjace wróćo zdobyć.
Jako so Łužica po Wienskim kongresu lěta 1815 dźěli, přeńdźeštej měsće Zhorjelc a Lubań do Pruskeje. Z tym so eksistenca prěnjotneho Zwjazka šesćiměstow po nimale 500 lětach skónči. Tuž bě zwjazk najdlěje wobstejacy zwjazk městow na teritoriju dźensnišeje Němskeje.
Dnja 21. junija 1991 so zwjazk składnostnje 770-lětneho jubileja města Lubij swjatočnje wožiwi. Dokładnje prajene přisłuša njemu dźensa sydom městow, dokelž je dźensa tež pólski dźěl Zhorjelca – město Zgorzelec – ze sobustawom zwjazka. Dźensniši zwjazk spěchuje mjezsobne aktiwity hornjołužiskich městow, při čimž pak žanu politisku rólu wjace njehraje.
W Zwjazku měješe Budyšin wosebitu rólu jako mějićel zwjazkoweho pječata. Tohodla sta so tež Budyski wopon ze znamjom cyłeje Hornjeje Łužicy. Zastupjerjo zwjazka so pak najhusćišo w Lubiju zetkachu, dla centralneho połoženja. Město Zhorjelc ze swojej hospodarskej mocu přinošowaše třećinu zwjazkoweho budgeta.
Wotrow
Wotrow ( Ostro) je hornjołužiska wjes w Budyskim wokrjesu. Sydlišćo je stare, na čož pokazuje tež němske mjeno Ostro. Wone njeje poprawom němske, ale zdźeržane staroserbske pomjenowanje ostrow („kupa“, přir. rusce „остров“, „ostrov“). Hižo w lěće 1319 naspomni so mjeno Oztrow. Mjeno woznamjeni: ze žumpadła podobnje kupje pozběhowace powyšenje. Wjeska wupřestrěwa so wot lěweho brjoha Klóšterskeje wody hač horje ke Kopcam, po blišej wokolinje derje widźomnym wjeršku.
Tež wulke Wotrowske hrodźišćo pokazuje na to, zo bě kónčina zahe wobsydlena. Lětstotki słušeše Wotrow do Hodźijskeje wosady. Bliskosće dla wšak chodźeše wjele ludźi z dźensnišeje wotrowskeje wosady do Chrósćic abo do Klóštra kemši. Po reformaciji přirjadowa so Wotrow Chróšćanskej wosadźe. Status samostatneje wosadneje wsy dósta wjes 1758, cyrkej dotwari so na prócowanje serbskeho biskopa Jakuba Wóskeho z Baerenstamma 1772.
Cyrkej a wosada
thumb|left|Wotrow – wjes w rěpiku Po załoženju wosady 1758 wotměwachu so kemše najprjedy na farje. Swoju cyrkej maja Wotrowčenjo wot 1772. 1934 přitwari so pod fararjom Justom wołtarnišćo. Swjatnica je poswjećena swjatemu Benej, kotryž je zdobom patron Mišnjanskeho biskopstwa a Serbow. Postawa swjateho je tež na wołtarnym wobrazu zwobraznjena.
Do Wotrowskeje wosady słušeja dźensa zwjetša katolskej wsy Wotrow a Kanecy kaž tež katolikojo z Kašec, Krěpjec, Žuric, Hornjeho Wujězda, Małeho Wosyka, Jědlicy, Wulkeho Wosyka, Hłupońcy, Bukowca, Noweho Dwora, Njeradec, Ledźborec a Panec – cyłkownje 525 katolikow w lěće 2017 (2015: 516).
Na Wotrowskim pohrjebnišću je pochowany serbski basnik a prócowar Jakub Bart-Ćišinski. Dźensniši narowny pomnik bu w lěće 1969 postajeny.
Žiwjenje we wsy
Nimo cyrkwinskeho dźěła eksistuje we Wotrowje młodźinski klub O2 (ob origem), kotryž přistupi 2004 Domowinje. We wsy eksistuje serbska pěstowarnja, kotraž přeńdźe 2005 do nošerstwa Serbskeho šulskeho towarstwa. W lěće 1758 pod biskopom Wóskim natwarjena a wjacekróć powjetšena šula hižo njedźěła.
Wobydlerstwo
W lěće 1925 měješe Wotrow 300 katolskich a 19 ewangelskich wobydlerjow. Katolscy Wotrowčenjo přisłušachu hač do lěta 1758 Chróšćanskej wosadźe a ewangelscy Hodźijskej. Wot 2001 słuša ewangelski podźěl k wosadźe Horni Wujězd.
Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy wšě 258 wobydlerjow serbsce. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 we Wotrowskej gmejnje serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot 85,2 %.
Jurij Žur
Jurij Žur je mjeno slědowaceju wosobow:
Ujar
Ujar je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije w Krasnojarskim regionje. Leži něhdźe 130 kilometrow wuchodnje Krasnojarska a ma něhdźe 12 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1760 załožiło a ma wot lěta 1944 měšćanske prawa.
Šotiska wysočina
thumb|Połoženje wysočiny w Šotiskej Šotiska wysočina (gelsce A' Ghàidhealtachd, jendźelsce The Highlands) su horiny na sewjeru Šotiskeje. Kónčina je dźensniše srjedźišćo šotiskeje gelšćiny a mjezynarodnje sławna dla produkowanja whiskyja.
Žołta barbička
Žołta barbička je rostlina ze swójby škleńčicowych rostlinow (łaćonsce: Crocus flavus, Iridaceae).
Šotiska wysočina
Tektoniske hrjebje Great Glen rozdźěli Šotisku wysočinu do dweju dźělow, a to Grampian Mountains w juhowuchodźe a Northwest Highlands w sewjerozapadźe. Přez hrjebje běži Kaledonski kanal. W Grampian Mountains njedaloko města Fort William namaka so najwyša hora Zjednoćeneho kralestwa, Ben Nevis (1344 m).
thumb|upright=1.8|center|W Šotiskej wysočinje
Elva
thumb|left Elva je městačko w Tartuskim wokrjesu na juhu Estiskeje. Leži při rěce Elva něhdźe 20 kilometrow juhozapadnje Tartuwa a 200 kilometrow juhowuchodnje Tallinna. Přez město wjedźe dalokodróha 3 z Rigi do Tartuwa.
Ma něhdźe pjeć tysac wobydlerjow.
Stawizny
Sydlišćo nasta wokoło 1889 natwarjeneho dwórnišća při železniskej čarje Tartu–Valga. Wot lěta 1938 ma měšćanske prawa.
Kitkojta kostrjawa
Kitkojta kostrjawa (Bromus racemosus) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Klonołopjenata platana
Klonołopjenata platana (Platanus × hispanica, synonym P. × acerifolia, Platanus × hybrida) je štom ze swójby platanowych rostlinow (Platanaceae).
Łopjena
Łopjena maja mjenje hłuboke brózdy hač při družinje P. orientalis, ale hłubše brózdy hač při družinje P. occidentalis. Wone wobsteja z tři hač pjeć (druhdy samo sydom) lapow, mjeztym zo srjedźna lapa njeje znajmjeńša dlěša hač šěroka.
Kwětnistwa a płódnistwa wobsteja z dweju abo třoch hłójčkow.
Stejnišćo
Ma radšo čerstwe, hłubokosahace pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina so jako parkowy a nadróžny štom w nimale cyłym Europje plahuje.
Žodzina
thumb|left
Leži při rěce Plisa něhdźe 55 kilometrow sewjerowuchodnje Minska.
Ma něhdźe 64 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1643 załožiło a ma wot lěta 1963 měšćanske prawa.
Krótka kostrjawa
Krótka kostrjawa (Bromus brachystachys) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Čerwonohrad
thumb|left
Čerwonohrad (do 1951 Krystynopol) je město w Lwówskej oblasći na Ukrainje, při samej pólskej hranicy. Leži w historiskej Galiciskej něhdźe 60 kilometrow sewjernje Lwowa.
Ma něhdźe 81 tysac wobydlerjow.
Stawizny
Město je so w lěće 1692 załožiło wot wójwody Feliksa Kazimierza Potockeho na teritoriju wjeski Nowy Dwór a bu po jeho mandźelskej Krystynje pomjenowane jako «Krystynopol». Mjez 1918 a 1951 słušeše do Pólskeje a bu w Druhej swětowej wójnje najprjedy 1939 wot Sowjetskeho zwjazka a wot 1941 do 1944 wot Němskeje wobsadźene. Po wójnje přińdźe město najprjedy znowa do Pólskeje, bu pak dnja 15. januara 1951 na zakładźe wuměny teritorija Sowjetskemu zwjazkej přepodate. W samsnym lěće dósta tež swoje dźensniše mjeno.
Žylow
Žylow ( Sielow, prjedy tež Sylow) je měšćanski dźěl Choćebuza w braniborskej Delnjej Łužicy. Ma něhdźe 3.500 wobydlerjow a nadeńdźe so sewjernje Choćebuskeho stareho města při puću do Dešna.
Wjes naspomni so k prěnjemu razej w lěće 1300. Prěnja cyrkej bu mjez 1470 a 1480 natwarjena a w Třicećilětnej wójnje zničena. Dźensniši twar bu w lěće 1906 poswjećeny. Cyrkwinska wěža wobškodźi so w Druhej swětowej wójnje a bu hakle 1956 znowa natwarjena. W samsnym lěće rěčeše hišće połojca Žyłowčanow delnjoserbsce, mjeztym zo bě wjes 70 lět do toho po statistice Arnošta Muki hišće ryzy serbska.
Žylow je stejnišćo dwurěčneje pěstowarnje „Mato Rizo“, docyła prěnjeje WITAJ-pěstowarnje. Na zakładnej šuli we wsy so WITAJ-wučba poskića.
Prawy chinski kał
Prawy chinski kał (Brassica rapa subsp. pekinensis) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae). Družina je družinje pok choi (Brassica rapa subsp. chinensis) podobna.
Mječik
Mječik (Gladiolus) je ród ze swójby škleńčicowych rostlinow (Iridaceae). Dalše mejno je gladiola.
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Šarypowo
thumb|left Šarypowo (1985–1988 Černjenko/ Черненко) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije w Krasnojarskim regionje. Leži něhdźe 230 kilometrow zapadnje Krasnojarska a ma něhdźe 37 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so we 18. lětstotku załožiło a ma wot lěta 1981 měšćanske prawa.
Wotkaz
Oficielne webstrony
Aldan (město)
thumb|left Aldan (1924–1939 Njezamjetnyj/ Незаметный) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije w Jakutskej. Leži něhdźe 530 kilometrow južnje Jakutska a ma něhdźe 20 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1924 jako wjes Njezamjetnyj załožiło a ma wot lěta 1932 měšćanske prawa.
Dwójniča žandawka
Dwójniča žandawka (Chamaecytisus ratisbonensis) je kerkowa rostlina ze swójby łušćinowcow (Fabaceae).
Europa
thumb|Europa na satelitowym wobrazu Europa je poměrnje mały kontinent, dokładnje prajene žadyn samostatny kontinent, ale dźěl dwójneho kontinenta Eurazija, wobstejaceho z Europy a Azije. Jenož Awstralija je mjeńša.
Geografija
Europa mjezuje z Aziju na wuchodźe, ze Srjedźozemskim morjom na juhu a z Atlantiskim oceanom na zapadźe. Hranica mjez Europu a Aziju njeje jasnje definowana, najpopularniša w němskorěčnym konteksće je pak definicija Philipa Johana von Strahlenberga, po kotrejž tworja horiny Ural, rěka ze samsnym mjenom, Kaspiske morjo a Manyčowa nižina sewjernje Kawkaza europsku mjezu na wuchodźe. Porno tomu podawa so w jendźelsko- a francoskorěčnym rumje husćišo Kawkaz sam jako hranica.
Cyłkownje ma Europa přestrjeń wot něhdźe 10,5 milionow kwadratnych kilometrow a je tuž druhi najmjeńši kontinent. Najsewjerniši dypk europskeje twjerdźizny leži na połkupje Nordkinn w Norwegskej (70° 54′ N), najjužniši Punta de Tarifa w Španiskej (36° N) a najzapadniši Cabo da Roca w Portugalskej (9° 30′ W). Zdalenosć wot Urala k Atlantiskemu oceanej je wokoło 6000 km, wot Norwegskeje do Španiskeje wokoło 3800 km. Najwyša hora kontinenta je po powšitkownej definiciji europskich mjezow Mont Blanc (4.810 m) w francoskich Alpach. Wobhladuje-li so pak hłowny hrjebjeń Kawkaza jako hranica, je Elbrus (5.642 m) najwyši dypk. Najdlěša rěka je Wolga we wuchodnej Europje a najwjetši jězor Ladogaski jězor blisko Pětrohroda.
Rěki
Wot 20 najdlěšich rěkow Europy běža 13 zdźěla abo dospołnje w Ruskej:
Jězory
Najwjetše jězory w Europje su:
Wobydlerstwo
Z něhdźe 700 milionami wobydlerjow słuša Europa k husće wobsydlenym regionam swěta. Přerězna hustosć wobydlerstwa je 65 wobydlerjow na kwadratny kilometer. Mjeztym zo su srjedźna, zapadna a južna Europa husće wobsydlene, woteběra hustosć wobydlerstwa k sewjerej a wuchodej.
Rěče
Wjace hač 90 procent europskich wobydlerjow rěči indoeuropske rěče, předewšěm słowjanske, germanske a romaniske. Tež grjekšćina, albanšćina, baltiske a keltiske rěče kaž tež Romani słušeja k indoeuropskej skupinje. Druhu najwjetšu rěčnu swójbu Europy tworja Uralske rěče. K tomu słušeja hłownje finšćina, estišćina a madźaršćina jako europske hamtske rěče kaž tež samiske rěče w Skandinawiskej a wšelakore mjeńšinowe rěče w Ruskej.
W europskim dźělu Turkowskeje je turkowšćina a w Kazachstanje kazachšćina jako turkskej rěči z hamtskimaj rěčomaj. Na wuchodnej kromje kontinenta je kalmykšćina jenička mongolska rěč, kotraž je w Europje domoródna. Na kupje Malta je z maltašćinu semitiska rěč z hamtskej rěču. Pochad baskišćiny, kotraž so w Španiskej a Francoskej rěči, dotal njeje znaty.
Narańša platana
Narańša platana (Platanus orientalis) je štom ze swójby platanowych rostlinow (Platanaceae).
Europa
Rěče
Najbóle rozšěrjenej alfabetaj w Europje stej łaćonski a kyriliski.
Narańša platana
Wopis
Narańša platana ma sydomlapate, zubate łopjena. Srjedźna lapa je na spódku wuša.
Europa
Nabožiny
Křesćanstwo a islam stej najwažnišej europskej nabožinje – wokoło 75 % Europjanow su křesćenjo (předewšěm katolscy, protestantiscy a ortodoksni) a něhdźe 8 % su muslimojo, kiž su zwjetša w Ruskej žiwi (25 mil.), ale tež w europskej Turkowskej (6 mil.), w Bosniskej a Hercegowinje (2,2 mil.) a w Albanskej (2 mil.). K tomu přińdu dźensa hišće muslimscy migranća a potomnicy migrantow, předewšěm w Francoskej (5,5 mil.) a Němskej (4 mil.) kaž tež w Zjednoćenym kralestwje a Italskej.
Narańša platana
Stejnišćo
Rosće we łučinowych lěsach. Rostlina je čućiwa napřećo zmjerzkam.
Europa
Nabožiny
Židźa su mjenje hač jedyn procent europskeho wobydlerstwa (wokoło 2 mil.). Blisko Kaspiskeho morja su Kalmykojo žiwi – jenički buddhistiski lud Europy.
Wokoło 17 procent Europjanow su bjezkonfesionelni, wosebje w Estiskej, Čěskej, Nižozemskej, Ruskej a wuchodnej Němskej a powšitkownje skerje w městach.
Narańša platana
Rozšěrjenje
Rostlina je w juhowuchodnej Europje rozšěrjena.
Europa
Staty w Europje
a połsamostatnej kupowej skupinje:
a jedna kolonija:
Wjetšina europskich krajow je čłon Europskeje rady. 27 krajow je čłon Europskeje unije.
Bahnowy mječik
Bahnowy mječik (Gladiolus palustris) je rostlina ze swójby škleńčicowych rostlinow (Iridaceae).
Lěsna kostrjawa
Lěsna kostrjawa (Bromus ramosus) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Mjechka kostrjawa
Mjechka kostrjawa (Bromus hordeaceus) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Pekingski kał
Pekingski kał (Brassica rapa subsp. pekinensis) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae).
Wótčenaš
Wótčenaš abo modlitwa knjezowa (po prěnimaj słowomaj łaćonskeho teksta tež Pater noster) je prawdźepodobnje najznaćiša křesćanska modlitwa.
Po Nowym Zakonju zdźěli Jězus Chrystus sam tutu modlitwu swojim wučomnikam, hdyž so jeho prašachu, kak maja so modlić (přir. Mat 6,9-13 a Luk 11,2-4).
Tekst modlitwy
starocyrkwinskosłowjansce
pólsce
grjeksce
łaćonsce
Jurij Žur (1788)
Jurij Žur ( Georg Juhr; * 10. septembra 1788 w Židźinom, † 20. junija 1813 w Budyšinje) bě serbski wučer a serbowědny slědźer.
Něžna kostrjawa
Něžna kostrjawa (Bromus lepidus) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Jurij Žur (1788)
Jako wučer wuznamjenješe so ze zasłužbami wo wuwiće ludoweho šulstwa. W napoleonskej wójnje wěnowaše so wothladanju schorjenych, při čimž so sam natykny a zemrě.
Smužkaty mječik
Smužkaty mječik (Gladiolus communis) je rostlina ze swójby škleńčicowych rostlinow (Iridaceae).
Podokarpusowe rostliny
Podokarpusowe rostliny su swójba symjencowych rostlinow ( Podocarpaceae, Spermatophyta). Wobsahuje sćěhowace rody:
Wjerbinka
Wjerbinka (Epilobium) je ród ze swójby rěpnicowych rostlinow (Onagraceae). Dalše serbske mjeno je wjerbka.
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Rěpak
Rěpak (Brassica rapa subsp. oleifera) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae).
Alpska wjerbinka
Alpska wjerbinka (Epilobium alpestre) je rostlina ze swójby rěpnicowych rostlinow (Onagraceae).
Wjelekwětkaty mječik
Wjelekwětkaty mječik (Gladiolus imbricatus) je rostlina ze swójby škleńčicowych rostlinow (Iridaceae).
Žołty žanowc
Žołty žanowc (Colutea arborescens) je kerkowa rostlina ze swójby łušćinowcow.
Wopisanje
Žołty žanowc je kerk, kotryž docpěwa wysokosć wot 2,5 hač 5 m.
7 hač 13, zwjetša 11 łopjenow je šěroko-owalne, njeporowje pjerite a maja 1-3 cm šěroke pjerja.
Kćěje wot junija hač awgusta. Dołho stołpikate, zrunane kići wobsteji z dweju hač wosmjoch žołtych kćenjow, kotrež docpěwaja dołhosć wot 1,5 hač 2,5 cm. Chorhojčka kćenja njese brunočerwjene smužki. Keluch ma formu zwónčka a ma pjeć rozdźělnych zubkow.
Zrałe łušćinowe płody maja brjuchaće naduwanu, pergamentojtu sćěnu. Płody na rozdźěl wot druhich łušćinowych płodow so njepuknu, ale so jako cyłk wot wětra preč wěja. Wone docpěwaja dołhosć wot 6 hač 8 cm.
Stejnišćo
Rosće w słónčnych kerčinach, žiwach płotach, na lěsnych kromach, nadróžnych a awtodróhowych kromach a na železniskich nasypach. Preferuje ćopłe w lěće suche, zwjetša wapnite pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w južnej Němskej, delnjej Awstriskej a južnej Europje rozšěrjena.
Podokarpus
Podokarpus (Podocarpus) je ród ze swójby podokarpowych rostlinow (Podocarpaceae).
Wiljujsk
Wiljujsk ( Бүлүү; 1634 – 1821: Olensk/ Оленск) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije w Jakutskej. Leži něhdźe 600 kilometrow sewjerozapadnje Jakutska a ma něhdźe 10 tysac wobydlerjow.
Podokarpus
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Wiljujsk
Sydlišćo je so w lěće 1634 jako Olensk załožiło a ma wot lěta 1783 měšćanske prawa.
Hłójčkata žandawka
Hłójčkata žandawka (łaćonsce: Chamaecytisus supinus) je kerkowa rostlina ze swójby łušćinowcow.
Cuzy kokorč
Cuzy kokorč (Corydalis incisa) je rostlina z podswójby kokrikowych rostlinow (Fumarioideae) znutřka makowych rostlinow (Papaveraceae).
Wjerchojansk
thumb|left Wjerchojansk ( Верхоянскай; 1638–1905 Lutoga/ Лютога; 1905–1946 Rutaga/ Рутага) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije w Jakutskej. Leži něhdźe 600 kilometrow sewjernje Jakutska a ma něhdźe tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1638 jako wjes Lutoga załožiło a ma wot lěta 1817 měšćanske prawa.
Dla kontinentalneje klimy knježa we wokolinje Wjerchojanska w zymje jara ekstremne temperatury. Město płaći jako jedne z najzymnišich na swěće, najniša dotal znata temperatura bě −67,8 °C).
Lensk
thumb|left Lensk ( Лиэнскэй; 1663–1963 Muchtuja/ Мухтуя) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije w Jakutskej. Leži nad rěku Lena něhdźe 840 kilometrow zapadnje Jakutska a ma něhdźe 23 tysac wobydlerjow.
Kulirěpa
Kulirěpa (Brassica napus subsp. rapifera) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae). Kulirěpa je poddružina rěpika (Brassica napus).
Zahrodny mječik
Zahrodny mječik (Gladiolus x hortulanus) je rostlina ze swójby škleńčicowych rostlinow (Iridaceae).
Zaslawje
thumb|left|Prawosławna cyrkej na hrodowskej horje
Zaslawje je město w Minskowskej oblasći w Běłoruskej.
Leži při rěce Swislač (přitok Dnjepra) něhdźe 25 kilometrow sewjerozapadnje Minska. Blisko města nadeńdźe so Zaslawski spjaty jězor, tak mjenowane „Minskowske morjo“.
Ma něhdźe 15 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo załoži so po zdaću w lěće 985 wot Wladimira I. a bu po jeho synje pomjenowane. W 11. lětstotku natwarichu měšćanske wobtwjerdźenje.
Šichany
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1820 załožiło a ma wot lěta 1996 měšćanske prawa.
Babajurt
Babajurt je wjes w europskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w sewjernym Kawkazu w republice Dagestan něhdźe 90 kilometrow zapadnje Machačkale. Ma něhdźe 15 tysac wobydlerjow. Sydlišćo je so w lěće 1821 jako wjes Magomjetow Most załožiło.
Niska kostrjawa
Niska kostrjawa (Bromus tectorum) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Kćenja
Kćenja steja w hustych pakićach, na kotrychž hałuzach často 3-5 mjechkich kosmatych kłóskow z dołhosću wot něhdźe 2 cm wisaja.
Stejnišćo
Rosće na nasypach a w šćerkownjach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w južnej Skandinawiskej, srjedźnej a južnej Europje rozšěrjena.
Kłóskaty muchownik
Kłóskaty muchownik (Amelanchier spicata) je kerk ze swójby róžowych rostlinow.
Wopis
Kłóskaty muchownik je šěroko wusahowacy kerk, kotryž docpěwa wysokosć wot 2 hač do 4 m. Rozpušćuje wuběžki.
Łopjena
Łopjena su šěroke, wopak jejkojte hač kulojte, rězane a docpěwaja dołhosć wot 3 ahč do 6 cm. Wone su za čas kćěwa jasnozelene a na delnim boku pjelsćojće kosmate a pozdźišo nahe. Jich nazymske barbjenje je žołtobrune.
Kćenja
Kćěje w meji. Małke, běłe kćenja steja w zrunanych kićach a su wołmojće kosmate.
Płody
Módročorne płody su jědźne, ale mało słódne.
Rozšěrjenje a stejnišćo
Pochad je njeznaty. Snadź je jako bastard ze sewjeroameriskich družinow nastał.
Rostlina nic rědko z kultury w sewjernej srjedźnej Europje a pobrjohobliskej zapadnej Europje wodźiwi.
Žórła
<br style="clear:both;" />
Eksterne wotkazy
<br style="clear:both;" />
Přeměnita kostrjawa
Přeměnita kostrjawa (Bromus commutatus) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Gökdepe
Gökdepe (do 1993 – Геок-Тепе/ Geok-Tepe) je oazowe město w Ahalskej oblasći na juhu Turkmenistana. Je zarjadniske sydło Gökdepskeho wobwoda.
Leži na juhu pusćiny Karakum něhdźe 45 kilometrow sewjerozapadnje Ašchabada při Transkaspiskej železnicy, dalokodróze M 37 a Karakumskim kanalu, kotrež wjedu wšě z turkmenskeje stolicy ke Kaspiskemu morju.
Kanadiski muchownik
Eksterne wotkazy
<br style="clear:both;" />
Gökdepe
Ma něhdźe 21 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w 19. lětstotku załožiło a ma wot lěta 2008 měšćanske prawa.
Módry kokorč
Módry kokorč (Corydalis flexuosa) je rostlina z podswójby kokrikowych rostlinow (Fumarioideae) znutřka makowych rostlinow (Papaveraceae).
Neftejugansk
Neftejugansk ( Нефтеюганск) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Nadeńdźe so wosrjedź jednoho z najwažnišich wudobywanišćow zemskeho wolija w Zapadosibirskej nižinje.
Město leži při Obje w Awtonomnym wokrjesu Chantow a Mansow něhdźe 190 kilometrow wuchodnje Chanty-Mansijska. Ma něhdźe 125 tysac wobydlerjow.
Azija
W Aziji je cyłkownje nimale pjeć miliardow ludźi žiwe, wot toho wjace hač 2,5 miliardow jenož w Chinskej a Indiskej. To wučinja něhdźe 60 procentow swětoweho wobydlerstwa. W 49 krajach Azije rěči so wokoło 1.800 wšelakorych rěčow.
Nimo po wobydlerstwje a po přestrjeni najwjetšeho kraja (Chinska a Ruska) namakaja so w Aziji tež najwyši hórski rjećaz (Himalaja), najhłubši a zdobom najstarši jězor (Bajkal), najwjetši jězor (Kaspiske morjo), najhłubša mórska hrjebina (Marijanowa hrjebina), najhłubšo ležaca wodźizna (Mortwe morjo) a sydom wot dźesać najwjetšich metropolowych regionow swěta (Tokio-Yokohama, Jakarta, Šanghaj, Seoul, Mumbai, Manila a Delhi).
[[Dataja:Location-Asia-UNsubregions.png|thumb|left|Regiony Azije:
Regiony a staty
Někotre wotwisne abo okupěrowane teritorije:
Botlich
Botlich je wjes w europskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w sewjernym Kawkazu w republice Dagestan něhdźe 150 kilometrow zapadnje Machačkale. Ma něhdźe 12 tysac wobydlerjow.
Sosniwka
Sosniwka je městačko w Lwówskej oblasći na Ukrainje, při samej pólskej hranicy. Leži při rěce Bug w historiskej Galiciskej něhdźe 65 kilometrow sewjernje Lwowa a něhdźe pjeć kilometrow sewjernje Čerwonohrada.
Sydlišćo załoži so w lěće 1955 dla wuhlowych łožišćow we wokolinje a ma wot lěta 1968 měšćanske prawa. Mjeno pochadźa wot wulkich chójninow w tutej kónčinje (ukrainsce sosna = chójna).
Bahnowa wjerbinka
Bahnowa wjerbinka (Epilobium palustre) je rostlina ze swójby rěpnicowych rostlinow (Onagraceae).
Wopis
Bahnowa wjerbinka je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 10 hač 50cm.
Stołpik je kulojty.
Łopjena
Łopjena su šwižne a docpěwaja šěrokosć wot 2 hač 7 mm.
Šěroki podokarpus
Šěroki podokarpus (Podocarpus latifolius) je štom ze swójby podokarpowych rostlinow (Podocarpaceae).
Bahnowa wjerbinka
Kćenja
Kćěje wot julija hač septembra. Pěsty su hłójčkojte. Kćenja sedźa po štyrjoch hač po pjatnaćoch we rozporach hornich łopjenow.
Ćmowy hróšik
Ćmowy hróšik (Lathyrus niger) je rostlina ze swójby łušćinowcow (Fabaceae).
Ochranow
thumb|left|Ochranowske dwórnišćo Ochranow ( Herrnhut) je městačko we wuchodosakskim Zhorjelskim wokrjesu. Leži na juhu Hornjeje Łužicy we wysokosći 344 m nad mórskej hładźinu a ma wokoło 5.000 wobydlerjow.
Ochranow je nadregionalnje znaty jako wuchadźišćo a centrum Ochranowskeje bratrowskeje wosady kaž tež dla produkcije Ochranowskich hwězdow.
Gmejnske dźěle
K městu Ochranow słušeja slědowace wjeski:
Politika
Město słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 59 (Zhorjelc 3) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).
Koptišćina
thumb|Koptiski alfabet
Koptišćina (koptisce Met.Remenkími) je posledni stadij stareje egyptowšćiny. Jedna so wo mortwu afroaziska rěč, kotraž rěčeše so hač do 17. lětstotka w Egyptowskej. Měješe dwaj dialektaj, a to sahidski a bohairski. Bohairski dialekt je liturgiska rěč egyptowskeje ortodoksneje cyrkwje a egyptowskeje katolskeje cyrkwje. Někotre słowa z koptišćiny buchu tež w egyptowskim dialekće arabšćiny wobchowane.
Njandoma
thumb|left Njandoma je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Archangelskej oblasći. Ma něhdźe 20 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1898 załožiło a ma wot lěta 1939 měšćanske prawa.
Enrico Stange
mini|upright|Enrico Stange (2009)
Enrico Stange (* 17. oktobra 1968 w Burgu pola Dźěwina) je sakski politikar Lěwicy, kiž bě wot 2009 do 2019 přez krajnu lisćinu woleny zapósłanc sakskeho krajneho sejma a rěčnik swojeje frakcije za krajne wuwiće a infrastrukturu. Mjez 2005 a 2007 bě rěčnik strony WASG w Sakskej.
Kózły
thumb|right|250px|Kózły tykowaneho domskeho w Jenje
Enrico Stange
Ze 26. městnom na krajnej lisćinje Lěwicy njeporadźi so jemu při wólbach 2019 znowa do sejma zaćahnyć.
Stange je bjezkonfesionelny, nježenjeny a bydli w Lipsku.
Kózły
Kózły su nošaca konstrukcija třěchi. Tradicionalny material kózłow je drjewo, dźensa wšak wužiwataj so w modernej architekturje tež beton a wocl.
Hłowny nadawk kózłow je, zo noša kryće třěchi a rozdźěleja ćežu tutych na nošace murje twara.
Po konkretnych statiskich potrěbnosćach rozeznawaja so wšelake formy konstrukcije, na př. tramowa třěcha (Pfettendach).
Twar kózłow
Hornju, zakónčacu kromu třěšneje konstrukcije twori ponošk, kotryž je zdobom najwyša hrjada kózłow. Je-li ponošk natwarjeny, wuhotuje so tradicionalnje wosebity swjedźeń, tak mjenowana zběhanka.
Hrjady, kotrež běža paralelnje z ponoškom, rěkaja tramy (ně.: Pfetten). Wone njesu padorunje k nim běžace hrjady, kotrež tworja třěšnu skłoń. Wodorunje na nje přiklepaja so třěšne łaty, kotrež dźerža na př. kryće třěchi.
Via regia
thumb|upright=2.0|Běh Via regije přez Europu thumb|Šleska, Łužica a Sakska w 17. lětstotku thumb|Pólscy wikowarjo w Lipsku
Via regia (łaćonsce; „kralowska dróha“) je zapřijeće za stare mócnarstwowe dróhi w Europje. Njejedna so potajkim wo wěstu dróhu, ale wo družinu dróhow, kotrež běchu prawnisce kralej přirjadowane.
Najznaćiša kralowska dróha w Swjatym romskim mócnarstwje wjedźeše wot Ryna přez Frankobrod, Lipsk a Budyšin do Šleskeje. Tutón historiski puć je hač do dźensnišeho pod mjenom Via regia znaty.
Wysoka dróha wot Ryna do Šleskeje
Via regia, kotraž wjedźeše přez Łužicu, bu w lěće 1252 k prěnjemu razej we wopismje Mišnjanskeho markhrabja Hendricha III. jako strata regia naspomnjena, eksistowaše pak hižo wot 8. abo 9. lětstotka. W hornjołužiskim hraničnym wopismje wot 1241 je wona hižo jako antiqua strata („Stara dróha“) naspomnjena. Po rozpadźe kralowskeje centralneje mocy w srjedźnej Němskej spočatk 14. lětstotka zhubješe swoju funkciju jako kralowska dróha, tak zo njehodźi so wot tutoho časa prawnisce hižo wo „Via regiji“ rěčeć. Najebać toho wobsteješe mjeno dróhi we wěstych kónčinach dale, zwjetša jako „Wysoka dróha“. Dróha steješe nětko pod dohladom krajnych knjejstwow, kaž na přikład čěskich kralow w Hornjej Łužicy a sakskich kurwjerchow w srjedźnej Němskej. Dla dróhowych předpisow bě Wysoka dróha priwilegowana, tak zo smědźachu so wěste produkty jenož na tutej dróze přewožować.
Dróha měješe wulku hospodarsku wažnosć za nadregionalne wikowanje a wuměnu tworow. Ze zapada přińdźechu flandriske płaty, z wuchoda drjewo, kožuchi, wósk a měd a ze srjedźnych kónčin mjez druhim durinska sywina, sól z Hale nad Solawu a sakske hórnistwowe produkty. Via regia běše tež direktny zwisk mjez wažnymaj němskimaj wulkowikowymaj městomaj Lipsk a Frankobrod. Často wužiwachu tež wójska tutu nadregionalnu dróhu, tak zo dóńdźe w jeje wokolinje k wjacorym wulkim bitwam, kaž na přikład w Třicećilětnej wójnje abo w Napoleonskich wójnach. Po Napoleonowej poražce a Wienskim kongresu zhubješe dróha swój hospodarski wuznam, dokelž njeběchu priwilegije sakskeho wotstupjenja teritorijow dla hižo zdźeržomne.
Dalšu funkciju měješe Via regia za putnikowanje, wšako je husto identiska z Jakubowym pućom.
W lěće 2005 pomjenowaše Europska rada kralowsku dróhu za „europsku kulturnu dróhu“. 2011 wuhotowaše swobodny stat Sakska w Zhorjelcu krajnu wustajeńcu pod titlom „Via regia – 800 lět hibanje a zetkanje“. Lěto do toho organizowaše towarstwo Cyrila a Metoda na Chróšćanskej farskej łuce dźiwadłowy kruch z mjenom „Via regia woła“.
Přeběh Wysokeje dróhi
Wysoka dróha wjedźeše wot Ryna přez Frankobrod, Hanau, Gelnhausen, Steinau an der Straße, Neuhof, Fuldu, Eisenach, Jarobrod, Naumburg, Lipsk, Grimu, Wulki Hojn, Kinspork, Kamjenc, Budyšin, Lubij a Zhorjelc do Wrócławja a dale přez Šlesku do wuchoda.
Pódla Wysokeje dróhi wuwiwachu so pobóčne puće, na kotrychž spytachu překupcy popłatki a cła zalutować, kaž na přikład „Delnja dróha“, kotraž wjedźeše wot Lipska přez Torhow, Rukow, Zły Komorow, Grodk a Mužakow do Šleskeje. Z tak mjenowanymi přewodnymi stacijemi pak spytachu, překupcow k wužiwanju Wysokeje dróhi nuzować.
Wysoka dróha w Serbach
Wot Kamjenca wjedźeše Wysoka dróha přez lěs k Marijinej hwězdźe a do Swinjarnje, hdźež běše wotpočnišćo. W Prěčecach přeprěkowa rěčku Čornicu. Dale wjedźeše přez Smolicy dele do Židowa a na dźensnišej Garbarskej dróze zaso horje, hdźež móžachu překupcy přez Šulerske wrota do města přińć abo přez Hornčersku hasu dale do wuchoda ćahnyć.
We wjacorych městnach spominaja dróhowe mjena hač do dźensnišeho na staru kralowsku dróhu, kaž na přikład Wysoka dróha w Kamjencu.
Pěrno
Pěrno ( Pirna) je wulke wokrjesne město na juhu Sakskeje. Je hłowne město wokrjesa Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory w Drježdźanskim direkciskim wobwodźe. Leži při Łobju we wysokosći 109 metrow nad mórskej hładźinu. Pěrno ma někak štyrceći tysac wobydlerjow.
mini|left|Radnica
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako Perne pochadźa z lěta 1233.
Wobchad
W Pěrnje kónči železniska čara z Kamjenca do Pěrna a wjedźe tu železniska čara Drježdźany–Dźěčin. Železniske čary Pěrno–Bad Gottleuba, Pěrno–Großcotta a Pěrno–Herrenleite buchu wotstajene.
Přez Pěrno běži zwjazkowa awtodróha 17 a zwjazkowe dróhi 172, 172a a 177.
Mansardowa třěcha
thumb|300px|Mansardowa třěcha Pomjenowanje mansardowa třěcha pochadźa wot francoskeho architekta Mansarta, kotryž wšak tutu twarsku formu njewunamaka. Při tutej třěšnej konstrukciji stej třěšnej płoninje zhibnjenej, třěcha je potajkim w delnim dźělu wjele nahliša dyžli horjeka. Pod třěchu nastanje tak přidatny bydlenski rum - za jednu abo wjacore mansardy.
13. februara
13. februara abo '''13. małeho róžka''' je 44. dźeń gregorianiskeje protyki, tuž wostawa hišće 321 dnjow (322 w přestupnych lětach) hač do kónca lěta.
Podawki
thumb|Drježdźany po nadpadach 13. februara 1945
Tetijiw
thumb|left
Tetijiw je město w Kijewskej oblasći na srjedźnej Ukrainje. Leži něhdźe 165 kilometrow juhozapadnje Kijewa.
Ma něhdźe 13 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1185 prěni raz jako Tymošnja naspomniło a ma wot lěta 1606 měšćanske prawa.
Kleck
thumb|left
Kleck ( a ) je město w Minskowskej oblasći w Běłoruskej. Je zarjadniske sydło Kleckowskeho rajona.
Leži při rěce Lań něhdźe 110 kilometrow juhozapadnje Minska.
Ma něhdźe jednaće tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1127 prěni raz naspomniło. Mjez 1921 a 1939 słušeše do Pólskeje. Wot lěta 1940 ma měšćanske prawa.
Rory Gallagher
William Rory Gallagher (* 2. měrca 1948 w Ballyshannon, County Donegal; † 14. junija 1995 w Londonje) bě irski gitarist, spěwar a spěwydźěłar, kiž hraješe předewšěm blues a blues-rock. Nahrawaše wosebje swójske kompozicije, ale tež nowe wersije bluesowych klasikarjow.
Banjowcowe rostliny
Banjowcowe rostliny (Cucurbitaceae) su swójba symjencowych rostlinow.
Rory Gallagher
Wot 1966 do 1970 bě čłon skupiny Taste, potom wustupowaše jenož hišće pod swójskim mjenom a produkowaše tež wjetšinu swojich albumow sam. Wot 1971 do 1973 wuzwolichu jeho čitarjo nowiny Music Express trójce za najwoblubowańšeho gitarista. Nimo elektriskeje gitary – zwjetša Fender Stratocaster z lěta 1961 – hraješe tež na akustiskej gitarje, hubnej harmonice, mandolinje a saksofonje.
Banjowcowe rostliny
Systematika
thumb|[[Talerkürbis (Telfairia pedata)]] thumb|Płody [[tykwica|tykwicy (Ecballium elaterium)]] thumb|Unreife Frucht der Schlangengurke (Trichosanthes cucumerina thumb|[[Trichosanthes kirilowii]] thumb|Luffaschwamm (Luffa aegyptiaca) thumb|[[Explodiergurke (Cyclanthera brachystachya)]] thumb|[[Wódna melona (Citrullus lanatus)]] thumb|[[Kórka Cucumis sativus]] thumb|Citrullus lanatus
Rory Gallagher
Gallagher wumrě w juniju 1995 po transplantaciji jatrow, kotraž bě trěbna dla jeho alkoholizma. Wón bu pochowany na kěrchowje we wsy Ballincollig pola Cork.
Banjowcowe rostliny
Systematika
Najbliže přiwuzne swójby banjowcowych rostlinow znutřka porjada Cucurbitales su begonijowe rostliny (Begoniaceae), Scheinhanfgewächse (Datiscaceae) a Tetramelaceae. Tradicionelna systematika banjowcowych rostlinow bazuje w prěnim rjedźe na přiznamjenjach androeceuma, gynoeceuma, wobwitkow, ze srjedźišća 20. lětstotka tež na próškowej strukturje a natwarje symjenoweje skorpizny. Jedna najnowšich klasifikacijow swójby je ta wot C. Jeffrey 2005. Sćěhowaca zestawa je z Kocyan et al. 2007 přiwzata, kotrež su system wot Jeffrey přez nowe rody rozšěrili, tak zo swójba 126 rodow wobsahuje. Změny porno Kocyan et al. su markěrowane:
Rory Gallagher
Diskografija (solo)
{| class="toptextcells"
Banjowcowe rostliny
Systematika
Tuta na morfologiskich přiznamjenjach bazowane rjadowanje je móhł wot Kocyan et al. 2007 w fylogenetiskim přepytowanju, kotrež 123 wot 130 rodow wobsahowaše, hač na tribusoweho runiny zwjetša wobkrućić, subtribusy su wězo kumštne poddźělenja. Z dźěła wot Kocyan et al. so móže sćěhowacy, na tribusy zjednorjeny kladogramm wotwodźeny, při čimž žołmojte linije tribusy pokazuja, kotrež su parafyletiske im Hinblick na druhe hałuzy samsneho klada:
<tt> ┌── Cucurbiteae ┌─┤       ┌───┤ └── Benincaseae │  │        │   └──── Coniandreae │     ┌─┤     ┌── Sicyeae │ │  ┌─┤      │ │ ┌─┤ └ Trichosantheae │ │ │ │     │ └─┤ └──── Luffeae ┌─┤  │    │ │   └────── Bryonieae │ │   │ │       ┌── Herpetospermeae ┌─┤ └───────┤ │ │         └── Schizopenoneae ─┤ │ │ └  Joliffeae │ └────────────── Zanonieae </tt>
Pod wot Jeffrey 2005 připóznatymi tribusami je Jollifeae we wysokej měrje polyfyletiski. Rody Jollifeae tworja skupina na bazy Cucurbitoideae. Znutřka tuteje skupiny su někotre rody druhich tribusow zarjadowane (Cogniauxia wot Benincaseae, Ampelosicyos a Tricyclandra wot Trichosantheae). Wostatne Trichosantheae tworja skupinu na bazy Sicyeae. Někotre rody su po wuslědkach wot Kocyan et al. para- abo polyfyletiske.
Brjohowa wjerbinka
Brjohowa wjerbinka (Epilobium dodonaei) je rostlina ze swójby rěpnicowych rostlinow (Onagraceae).
Luxemburgska
Luxemburgska ( Luxembourg, Luxemburg,  Lëtzebuerg; hamtsce: Wulkowójwodstwo Luxemburgska, Grand-Duché du Luxembourg, Großherzogtum Luxemburg, Grousherzogdem Lëtzebuerg) je nutřkokrajny stat a wulkowójwodstwo w zapadnej Europje, kotryž z Francoskej, Němskej, a Belgiskej mjezuje.
Stolica a najwjetše město je Luxemburg. Luxemburgska słuša k załoženskim čłonam Europskeje unije.
Hamtske rěče Luxemburgskeje su luxemburgšćina, francošćina a němčina.
Škleńčica
Škleńčica (Iris) je ród ze swójby škleńčicowych rostlinow (Iridaceae). Dalše mjeno je iris.
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Agwali
Agwali (awarsce Агъвали) je wjes w europskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w sewjernym Kawkazu w republice Dagestan něhdźe 120 kilometrow zapadnje Machačkale.
Mólički kokorč
Mólički kokorč (Corydalis pumila) je rostlina z podswójby kokrikowych rostlinow (Fumarioideae) znutřka makowych rostlinow (Papaveraceae).
Engels (město)
thumb|left Engels (, 1747–1914 Pokrowskaja sloboda, 1914–1931 Pokrowsk) je město w juhu Ruskeje federacije. Leži při Wolze w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Saratow a ma něhdźe 217 tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1747 załožiło a ma wot lěta 1914 měšćanske prawa. Běše stolica hač do lěta 1941 eksistowaceje republiki wolzynych Němcow.
Accra
Accra je stolica a z wjace hač dwěmaj milionomaj wobydlerjow zdobom najwjetše město Ghany kaž tež jedne z najwjetšich metropolow zapadneje Afriki. Nadeńdźe so na samym juhu kraja při brjoze Ginejskeho golfa.
Mikroneziska
Federěrowane staty Mikroneziskeje ( Federated States of Micronesia) su njewotwisny kupowy stat w zapadnym Ćichim oceanje. Wobjima najwjetši dźěl Karolinowych kupow w Mikroneziji. Federacija wobsteji ze statow Chuuk, Kosrae a Pohnpei we wuchodnym dźělu Karolinow a stata Yap, kotryž twori hromadźe z njewotwisnym statom Palau Zapadne Karoliny. Stolica je Palikir.
Accra
Stawizny
Město z europskimi fortami bu 1862 přez wulke zemjerženje zničene. Njehladajo na to přepołožichu Jendźelčenjo w lěće 1877 stolicu swojeje kolonije Złoty pobrjóh z Cape Coast do Accry a natwarichu planowe město po europskim přikładźe.
Mikroneziska
Stawizny
thumb|left|Katolska cyrkej na kupje Pohnpei Kupy běchu hižo kónc třećeho lěttysaca do Chrystusa wobsydlene. Jako prěni Europjenjo přińdźechu Portugalčenjo do tuteje kónčiny a w lěće 1696 přewzachu Španičenjo kontrolu na kupach. Po Španisko-ameriskej wójnje lěta 1899 předachu Mikronezisku Němskemu kejžorstwu. Tak stachu so z dźěłom kolonije Němska Nowa Gineja. Spočatk Prěnjeje swětoweje wójny wobsadźi Japanska mikroneziske kupy a měješe je hač do Druheje swětoweje wójny jako mandatowy teritorij. Po japanskej poražce steješe Mikroneziska wot 1947 hromadźe z druhimi pacifiskimi kupami kaž Guam a Marshallowymi kupami pod mjenom Trust Territory of the Pacific Islands pod zarjadnistwom Zjednoćenych statow, najprjedy ameriskeje mariny a wot 1961 nutřkowneho ministerstwa. Kupy wužiwachu so dźěla za wojerske potrjeby.
Dnja 10. meje 1979 podpisachu štyri zwjazkowe staty wustawu Federěrowanych statow Mikroneziskeje a rozsudźichu so, w swobodnej asociaciji ze Zjednoćenymi statami wostać. Po kóncu Zymneje wójny dósta Mikroneziska w lěće 1990 swoju njewotwisnosć. Zakitowanje kraja leži dale w zamołwitosći Zjednoćenych statow.
Dalmatišćina
Dalmatišćina je mortwa wuchodoromaniska rěč, kotraž rěčeše so na přibrjohu Dalmaciskeje w městach Zadar (dalmatisce Jadera), Trogir (Tragur), Split (Spalatro), Dubrovnik (Raugia) a Kotor (Cattaro) a na bliskich kupach Krk (Vikla), Cres (Crepsa) a Rab (Arba). Mjez wuchodoromaniskimi rěčemi běše dalmatišćina italšćinje bliša hač rumunšćinje. Dalmatišćina dźěleše so do dweju narěčow, mjenujcy do sewjerneje abo vegliotskeje (wužiwaneje na kupje Krk/Vikla) a južneje abo raguskeje, kotrejž bě tež narěč dźensnišeho města Zadar jara bliska. W najwuznamnišich bywšich sydlišćach rěčnikow dalmatišćiny wužiwa so dźensa chorwatšćina.
Dalmatišćina a romaniske rěče Balkana
Hačrunjež rěčeše so dalmatisce na Balkanje, njebě dalmatišćina ani rumunšćinje ani druhim romaniskim rěčam woneje połkupy (mjenujcy arumunšćinje, meglenorumunšćinje a istrorumunšćinje) jara bliska. Někotre skupiny łaćonskich konsonantow přeměnichu so w dalmatišćinje a rumunšćinje na samsne wašnje: /kt/ > /pt/ (łaćonsce octo, dalmatisce guapto, rumunsce opt), /ŋn/ > /mn/ (cognatus, comnut, cumnat), /ks/ > /pt/ (coxa, copsa, coapsă). Tute změny w druhich romaniskich rěčach njenamakamy. Dalmatišćina nima gramatiske wosebitosće druhich balkanskich romaniskich rěčow (hlej nastawk rumunšćina), na př. postponowany definitny artikl, genitiwny abo posesiwny artikl, tworjenje futura z pomocu konjunktiwa a dr. W jeje słowoskładźe njeeksistuja tež leksikalne elementy z tak mjenowaneho balkanskeho substrata, kotrež wosebje rumunšćinu a albanšćinu kruće zwjazuja. Wažne je, zo wobchowachu so w dalmatišćinje někotre słowa łaćonskeho pochada, kotrež su ze žiwjenjom w měsće zwjazane. Tajke słowa w rumunšćinje pobrachuja, na přikład město rěka dalmatisce čituot (z łaćonskeho civitatem), w rumunšćinje pak wužiwaše so słowjanske słowo târg, dźensa wužiwa so skerje oraş (z madźarskeho város). (Rumunske słowo cetate, kotrež jenož zrědka słyšimy, je neologizm. Albanske słowo qytet bu direktnje z ludoweje łaćonšćiny přewzate.)
Stawizny dalmatišćiny
Dalmatisce rěčeše zromanizowana ludnosć zapadneho Balkana, kiž zdźerži so po přichadźe Słowjanow na přibrjohu, wosebje pak w přistawnych městach, kotrež běchu zdobom twjerdźizny. Je dopokazane, zo je mjenowana ludnosć w 10. lětstotku we wonych kónčinach žiwa była, hačrunjež jeje eksaktna ličba znata njeje. Sydlachu tam tež Italčenjo. Jich rěč a pozdźišo tež chorwatšćina dalmatišćinu wohrožowaštej. Z Italčanami mějachu rěčnicy dalmatišćiny jara intensiwne poćahi, a to nic jenož z Italčanami w Dalmaciskej, ale tež z tymi na Appeninskej połkupje. Wliw italšćiny, wosebje pak Venedigskeje narěče, móžemy w srjedźowěkowskich dalmatiskich tekstach pytnyć.
Najstarše dalmatiske dokumenty su spisane w južnej (raguskej) narěči, to su lisćiny inwentara z 13. lětstotka a listaj z lětow 1325 a 1397. Z raguskeje narěče znajemy někak 260 słowow, někotre zapisa raguski rektor Filippo Diversi w prěnjej połojcy 15. lětstotka. Tute leksikalne elementy pokazuja rozdźěle mjez woběmaj narěčomaj. Na přikład rěka chlěb w sewjernej narěči pan, w južnej narěči pak pen (italsce pane, rumunsce pâine), chěža rěka w južnej narěči chesa, w sewjernej cuosa (italsce casa, rumunsce casă).
Zda so, zo spušći wjetšina wobydlerjow města Zadar hižo do renesansy swoju maćernu rěč a Venedigsku narěč italšćiny rěčeše. Senat Raguskeje republiky wobaraše so wosebje přećiwo słowjanskemu wliwej; wón mjenujcy wobzamkny, zo dyrbja so wšě jeho wuradźowanja w lingua veteri ragusea (starej raguskej rěči) wotměwać, a nałožowanje słowjanskeje rěče (lingua sclava) bu zakazane. Njedźiwajo na to zhubi so w 16. abo 17. lětstotku w tutym měsće dalmatišćina a městne wobydlerstwo rěčeše chorwatsce. W někotrych kónčinach (na kupje Krk/Vikla) zdźerži so dalmatišćina hač do 19. lětstotka.
Posledni rěčnik dalmatišćiny bě Tuone Udaina († 10. 6. 1898) pochadźacy z kupy Krk, mjenowany „Barbur“ („frizer“, to bě mjenujcy jeho powołanje). W lěće 1897 wopyta jeho Matteo Giulio Bartoli a zapisa někak 2800 dalmatiskich słowow, někotre stawizny (tež z Udainoweho žiwjenja), kotrež wón we swojej knize wo dalmatišćinje wozjewi. Jako informator bě Udaina skerje problematiski, dokelž njebě dalmatišćina z jeho maćeršćinu, wón ju hižo něhdźe dwaceći lět wjace njerěčeše a so jenož na priwatne rozmołwy w staršiskim domje dopominaše. Za čas slědźenja bě wón hłuchi a hižo zuby njeměješe.
Zakładne informacije wo dalmatiskej gramatice
Dalmatišćina ma dwaj rodaj (genusaj), mjenujcy muski a žónski, a dwě čisle (numerusaj), singular a plural. Před substantiwom steji artikl. Definitny artikl ma sćěhowace formy:
Prawidłowny (regularny) plural substantiwow twori so z pomocu kóncowki -i za maskulinum a -e za femininum. Plural femininumow ma zwjetša prawidłowne formy, na přikład busca – busce (serbsce kruwa – kruwy), mun – mune (ruka – ruce), w maskulinumje namakamy tež wěste njeregularne formy (abo snano alternacije), na př. amaic – amaič (serbsce přećel – přećeljo), detco – dacli (porst – porsty).
Kaž wjetšina romaniskich rěčow njedeklinuja so substantiwy w dalmatišćinje na rozdźěl wot rumunšćiny z pomocu kóncowkow. Wona wužiwa jenož předłóžki, na př.: la mun, de la mun (italsce la mano, della mano, rumunsce mâna, /al, a, ai, ale/ mâinii).
ma wosebite formy za maskulinum, femininum a tež za singular a plural, na př. bun – buna (serbsce dobry – dobra), maur – maura (wulki – wulka) a dr.
znajemy mjenje, wosobowe naměstniki (personalne pronomeny) maja w nominatiwje tute formy: