cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jatřob
Jatřob ( Jetscheba) je wjeska we wuchodźe sakskeho wokrjesa Budyšin, wot 1994 ke gmejnje Wulka Dubrawa słušaca. Wjeska leži w Hornjej Łužicy a serbskim sydlenskim rumje.
Čerwjena bozanka
Płody
Płody su ćěmnočerwjene jahody, kotrež su njejědojte. Ale jich płodowe mjaso je jenož po wohrěwanju jědźna.
Dunajiwci
thumb|left
Čerwjena bozanka
Płody
Jeničce symjenja wobsahuja jědojty sambunigrin, kotryž sylny bluwanski powabk zawinuje.
Ptaki rad płody jědźa.
Stejnišćo
Rosće w swětłych kerčinach, jehlinowych lěsach, na kromach, na pućnych kromach. Preferuje słónčne hač połsćinowe stejnišća na wutkatych čumpatych pódach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w srjedźnej a južnej Europje, južnje hač do Pyrenejow, sewjerneje Italskeje a Bołharskeje rozšěrjena, při čimž w Skandinawiskej jenož z kulturow wodźiwjena a w Alpach we wysokosćach wot hač do 1400 m wustupuje.
Nimo toho tež w Prědnjej Aziji hač Chinskeje wustupuje.
Wužiwanje
Kćenjowe a jahodowe hałuzy wužitneje rostliny so jako wazowu debu wužiwaja. Płody so móžeja kaž te wot družiny čorna bozanka předźěłaja.
Dunajiwci
Dunajiwci su město w oblasći Chmelnyckyj na Ukrainje. Leža při rěce Ternawa w historiskej Podolskej něhdźe 70 kilometrow južnje Chmelnyckeho.
Lipa
miniatur Lipa (Tilia) je ród z podswójby lipowych rostlinow (Tilioideae) znutřka šlězowych rostlinow (Malvaceae).
Dunajiwci
Maja něhdźe 16 tysac wobydlerjow.
Lipa
Wopis
Lipy su w lěće zelene štomy. Rostliny často pruty wutworja.
Dunajiwci
Sydlišćo je so w lěće 1403 prěni raz naspomniło. Wot lěta 1592 měšćanske prawa.
Lipa
Wopis
Zdónk je tołsty.
Jatřob
Geografija
Jatřob leži w krajinje hornjołužiskeje hole a hatow něhdźe 14 kilometrow sewjernje Budyšina w přirěčnej łučinje Małeje Sprjewje. W sewjeru wupřestrěwaja so mjez Jatřobom a wjeskomaj Rudej a Manjow lěsnišćo. Susodnej wjesce stej Kupoj w juhowuchodźe a Minakał w zapadźe.
Lipa
Wopis
Kulojte hač wutrobojte łopjena sedźa na ćeńkich stołpikach. Wone w nazymje spěšnje zažołtnu.
Jatřob
Stawizny
Sydlišćo so w lěće 1419 jako Jetzrebie k prěnjemu razej naspomni. Hižo ze starodawna bě Jatřob wjesny dźěl Kupoje, tak so w lěće 1621 jako wudwór Kupojskeho ryćerkubła registruje. Wobě wjesce so 1936 do Komorowa a 1994 do Wulkeje Dubrawy zagmejnujetej. Za čas nacionalsocializma so wjesne mjeno 1938 na Habichtau germanizowaše, ale w lěće 1949 zaso wróćo přemjenuje.
Lipa
Wopis
Kćěje w lěće. Małke, wonjace, dwusplažne kćenja su bónčkojte, žołtojte a steja w promjenjach. Kóžde kwětnistwo je z křileškojtym běłojtym nošnym łopješkom zrosćene.
Jatřob
Wobydlerstwo
Arnošt Muka zliči za swoju statistiku Serbow we 1880tych lětach 285 wobydlerjow za Kupoj a Jatřob, mjez kotrymiž běchu 257 Serbja (90 %). W lěće bydleše w Jatřobje  wobydlerjow.
Černogorsk
thumb|left Černogorsk (chakasce Харатас) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w republice Chakaskej něhdźe 16 kilometrow sewjernje Abakana njedaloko rěki Jenisej.
Lipa
Rozšěrjenje
Rostliny su w měrnych regionach Azije, Europy a sewjerneje Ameriki rozšěrjene.
Černogorsk
Ma něhdźe 73 tysac wobydlerjow.
Jatřob
Wobydlerstwo
Ewangelscy Jatřobjenjo přisłušeja znajmjeńša z lěta 1614 ke Klukšanskej wosadźe.
Černogorsk
Sydlišćo je so w lěće 1907 jako wjes Černogorskije Kopi załožiło a ma wot lěta 1936 měšćanske prawa.
Lipa
Wužiwanje
Wjele družinow so rady jako alejowe štomy plahuje, dokelž spěšnje rosće, regularny rěz, ale awtowe wotpłuny relatiwnje derje znjese.
Družiny
K tutomu rodej słuša 45 hač 50 družinow.
Oblasć Kijew
Oblasć Kijew abo Kijewska oblasć je oblasć na sewjeru Ukrainy, kołowokoło města Kijewa, krajneje stolicy. Stolica sama njesłuša do oblasće, je pak jeje zarjadniske sydło. Kijewska oblasć ma něhdźe 2,7 milionow wobydlerjow na přestrjeni wot 28.100 kwadratnych kilometrow.
Geografija
Oblasć mjezuje z Běłoruskej na sewjeru. Susodne ukrainske oblasće su Černihiwska na sewjerowuchodźe, Čerkaska na juhu, oblasć Winnycja na samym juhozapadźe a Žytomyrska oblasć na zapadźe.
Najwažniže rěki na teritoriju oblasće su z Běłoruskeje pochadźacy Dnjepr a jeho přitokaj Pripjat (wotlěwa) a Desna (wotprawa). Sewjernje Kijewa twori Dnjepr wulki spjaty jězor, tak mjenowane Kijewske morjo.
Wulke kónčiny na sewjeru Kijewskeje oblasće – we wokolinje něhdyšich městow Čornobyl a Prypjat – su wot jadroweje katastrofy w Černobylskej atomowej milinarni dnja 26. apryla 1986 zawrjene pasma.
Z wulkim wotstawkom najwjetše město je Bila Cerkwa južnje Kijewa.
Wobydlerstwo
Wjace hač 90 % wobydlerjow Kijewskeje oblasće su Ukrainjenjo. Ruska mjeńšina wučini někak šěsć procentow.
Dwanatnik
Dwanatnik (Dodecatheon) je ród ze swójby kropačkowych rostlinow (Primulaceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:
Jabrik
Jabrik (Callitriche) je ród ze swójby putnikowych rostlinow (Plantaginaceae). Druhe serbske mjeno je žabjaca hwěžka.
Po někotrych žórłach so do swójby jabrikowych rostlinow (Callitrichaceae) přirjaduje.
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Rozhlad
thumb|upright=1.5|Někotre wudaća Rozhlada z lěta 2019 thumb|Titulna linka Rozhlada do 2019 Rozhlad je serbski kulturny časopis, kotryž Ludowe nakładnistwo Domowina měsačnje wudawa. Nastawki časopisa, kotryž wot lěta 1950 wuńdźe, publikuja so hornjo- a delnjoserbšćinje. Tuchwilna šefredaktorka je Sara Mičkec.
Rozhlad steji w tradiciji Łužičana, Lipy Serbskeje a z tuteju wuchadźaceje Łužicy respektiwnje Noweje Łužicy po Druhej swětowej wójnje. Prěnje čisło Rozhlada wuchadźa 1950 pod zamołwitym redaktorstwom Oty Wićaza.
Wot spočatka lěta 2006 prezentuje so Rozhlad tež ze swójskej adresu w syći. W awgusće 2013 přewza Makedonjan Viktor Zakar jako naslědnik Richarda Bígla šefredaktorstwo časopisa. Wot 2016 do 2020 bě Sara Mičkec šefredaktorka; wot apryla 2020 nawjeduje Katrin Čornakec redakciju.
Kursk
thumb|left|300px
Ma něhdźe 400 tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1032 załožiło.
Soči
thumb|left Soči je město w Krasnodarskim regionje w južnej Ruskej. Leži při wuchodnym brjoze Čorneho morja, na južnej stronje Kawkaza blisko georgiskeje hranicy něhdźe 170 kilometrow južnje Krasnodara.
Złota rukej
Złota rukej (Sisymbrium strictissimum) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae). Dalše serbske mjeno je strić.
Soči
W lěće 2014 wotměchu so w Sočiju Zymske olympiske hry.
Wobwody
thumb|left
Murawlenko
Murawlenko ( Муравленко) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije.
Ma něhdźe 32 tysac wobydlerjow.
Plawsk
thumb|left Plawsk je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Tula. Ma něhdźe 15 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1563 załožiło a ma wot lěta 1949 měšćanske prawa.
Firewall
Firewall (jendźelsce za "wohnjoškitna murja") je system softwarowych a hardwarowych komponentow, kotryž haća wzajomny přistup mjez wšelakimi syćemi ličakow, zo by so wěsty wěstotny koncept přesadźił.
Často wužiwaja so firewalle, zo by so wuměna datow mjez škitanej lokalnej syću (LAN) a internetom kontrolowała.
Kurt Georg Kiesinger
Kurt Georg Kiesinger (* 6. apryla 1904 we Württembergskim Ebingenje; † 9. měrca 1988 w Tübingenje) bě němski politikar strony CDU, wot lěta 1958 hač do lěta 1966 ministerski prezident Badensko-Württembergskeje a po tym hač do 1969 třeći zwjazkowy kancler zwjazkoweje republiki Němska. Nawjedowaše wulku koaliciju stronow CDU a SPD. Mjez 1967 a 1971 běše předsyda CDU.
Kiesinger bě swojeho čłonstwa w stronje NSDAP dla w zjawnosći dwělomny.
Loire
We wokolinje města Tours namaka so wulke mnóstwo krasnych hrodow, dla kotrychž je doł rěki Loire swětodaloko znaty. Wot lěta 2000 słuša wotrězk mjez městomaj Sully-sur-Loire a Chalonnes-sur-Loire k swětowemu kulturnemu herbstwu UNESCO.
Smrk
Smrk ( Tafelfichte) je z 1.124 metrami najwyša hora čěskeho dźěla Jizerskich horin na samym sewjeru Čěskeje, při pólskej mjezy, běžacej přez horu. Nadeńdźe so južnje městačka Nové město pod Smrkem. Dalšej znatej městnje we wokolinje stej Lázně Libverda na čěskej a Świeradów Zdrój na pólskej stronje.
Při južnej skłoninje Smrka wužórli so rěka Jizera, při sewjernej rěčka Lužice (němsce Lausitzbach).
Pólsko-čěska hranica běži přez wuchodny bok hory, při čimž je pólski wjeršk 1123 metrow wysoki. Njedaloko wjerška – při tak mjenowanym Taflowym kamjenju (Tabulový kámen) – nadeńdźe so třikrajowy róžk historiskich krajinow Hornjeje Łužicy, Čech a Šleskeje, kiž běše wot 1742 do 1815 zdobom zetkanišćo teritorijow Sakskeje, Pruskeje a Rakuskeje. Taflowy kamjeń na 1072 metrach je zdobom najwyši dypk Hornjeje Łužicy.
Mjeno Smrk poćahuje so na hoberski šmrěk, kiž steješe hač do lěta 1790 njedaloko wjerška při hraničnym kamjenju čo. 111.
1. septembra
1. septembra abo '''1. požnjenca''' je 244. dźeń gregorianiskeje protyki (245. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 121 dnjow hač do kónca lěta.
Józefów (gmejna Bedlno)
Józefów je wjes w Pólskej.
Józefów leži w srjedźnej Pólskej, we łódźskim wojewódstwje. Wjes ke gmejnje Bedlno słuša.
<br style="clear:both;" />
Kyrkonoše
mini|Obří důl („Hobrowy doł“) ze [[Sněžka|Sněžku]]
Kyrkonoše ( Krkonoše, Riesengebirge,  Karkonosze) su najwyše horiny Čěskeje kaž tež Šleskeje. Wupřestrěwaja so při čěsko-pólskej mjezy a ma při wjeršku Sněžki wysokosć wot 1602 metrow. Horiny maja subalpiny charakter z hórskimi jězorami a nahłymi skłoninami. Kyrkonoše su najwyši dźěl Sudetow a běchu hač do lěta 1945 najwyše srjedźne horiny w Němskej – sto metrow wyše hač Čorny lěs – a woblubowane wulětnišćo.
W bliskosći horinskeho hrjebjenja, blisko Špindlerův Mlýn, nadeńdźe so při južnym boku Kyrkonošow žórło Łobja. Znaty je tež Łobjowy wodopad w bliskosći žórła. Přez Kyrkonoše běži hłowny europski wódny rozwod mjez Sewjernym a Baltiskim morjom, přetož wuliwaja so spadki na južnej stronje do Łobja, wone na sewjernej stronje pak do Wódry. Při wuchodnym kóncu horin wužórli so rěka Bobr.
Tež zwonka Kyrkonošow znate su powědki wokoło hobra „Rübezahl“ (čěsce Krakonoš), kiž ma w horinach swoju domiznu.
Stawizny
mini|„Dopomnjenki na Kyrkonoše“ [[Caspar David Friedrich|Caspara Davida Friedricha]] Kyrkonoše běchu hač do srjedźowěka njewobsydlene. Potom natwarichu šlescy knježićeljo w sewjernym předkraju horin namjezne hrody, zo bychu móhli wobstražować swoju hranicu. Wokoło tych hrodow zasydlichu so frankowscy, sakscy a durinscy sydlerjo. W lěće 1288 załoži so Jelenia Góra jako prěnje město. Wažnu rólu hraješe w slědowacych lětstotkach hač do Třicećilětneje wójny hórnistwo. Najprjedy wudobywachu předewšěm drohokamjenje a pozdźišo tež rudu.
Na čěskim boku zahajichu wobsydlenje wo wjele pozdźišo, hakle kónc 18. lětstotka. Tule běchu kolonisća z alpskeho regiona prěni wobydlerjo. Po Druhej swětowej wójnje bu němske wobydlerstwo na woběmaj stronomaj wusydlene – ze Šleskeje hłownje do wuchodneje Němskeje a tež do Łužicy, z Čechow hłownje do ameriskeho, ale tež do sowjetskeho wobsadźenskeho pasma.
Přirodoškit
Z lěta 1959 (Pólska) resp. 1963 (Čěskosłowakska) steja Kyrkonoše jako narodny park pod přirodoškitom. Najebać toho je hač do dźensnišeho tež wažny turistiski cil, wosebje za zymskich turistow. Wot 1992 je region wot UNESCO jako mjezynarodny biosferowy rezerwat připóznaty.
Města
Wažne města w Kyrkonošach a jich wokolinje su Jelenia Góra, Karpacz, Szklarska Poręba a Kowary na pólskim boku kaž tež Harrachov, Vrchlabí, Špindlerův Mlýn, Pec pod Sněžkou a Trutnov w Čěskej.
Šiprage
Šiprage (kyrilisce Шипраге) je wjes w Bosniskej a Hercegowinje. Leži w dolinje rěki Vrbanja něhdźe 30 kilometrow juhowuchodnje městačka Kotor-Varoš a ma wokoło 800 wobydlerjow.
W Bosniskej wójnje bu město nimale štyri lěta dołho woblěhowane wot wójska bosniskich Serbow.
Kapslowy płód
Kapslowy płód je suchi płód, kotryž wobsteji z dweju hač wjacorych płodowych łopješkow. Jeho perikarp so přez špalty abo pory wotewěra. Wón słuša k sypacym płodam, kotryž so wotewěra a tak symjo wuswobodźuje.
Warianty
Wotewěranje móže so na rozdźělne wašnje stać.
Kara-Suu
Kara-Suu je město w Ošskej oblasći na zapadźe  Kirgiskeje. Je zarjadniske sydło Kara-Suuskeho wobwoda.
Kapslowy płód
Septicidna kapsla
thumb|Kapsla bałmowca Jeli wono so stanje přez rozdźělenje karpele w šowach, da kapsla je septicidna. Tajki płód ma křižomnik, orchidejowe rostliny, bałmowc a pózdnička (Colchicum).
Kara-Suu
Leži něhdźe 20 kilometrow sewjernje Oša bjezposrědnje při uzbekskej hranicy. Na tamnym boku hranicy nadeńdźe so uzbekske město Qorasuv.
Kapslowy płód
Lokucidna kapsla
Jeli so na podołhostnym špalće w jednotliwym fachu wotewěra, da kapsla je lokulicidna. Tajki płód ma hwěžkan (Ornithogalum).
Kara-Suu
Ma něhdźe 24 tysac wobydlerjow.
Kapslowy płód
Poricidna kapsla
thumb|Kapslowy płód [[maka]] Jeli kapsla na porach wotewěra, da kapsla je poricidna. Tajki płód ma mak.
Kara-Suu
Sydlišćo je so w lěće 1917 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1960 měšćanske prawa.
Sprjejcy
Sprjejcy ( Spreewitz) su cyrkwinska wjes na sewjeru sakskeho wokrjesa Budyšin, blisko braniborskeje hranicy. Ke gmejnje Sprjewiny Doł słušaca wjes leži 107 m nad mórskej hładźinu a ma wobydlerjow.
thumb|left|Zjednoćenje [[Sprjewica|Sprjewicy a Sprjewje]] Blisko wsy so Sprjewica do Sprjewje wuliwa.
Stawizny
thumb|left|Pomnik padnjenym [[Prěnja swětowa wójna|prěnjeje swětoweje wójny]] Prěnje historiske naspomnjenje jako Sprewitz sta so w lěće 1419.
Wobydlerstwo a rěč
1884 měješe wjes po Mukowej statistice 329 wobydlerjow, mjez nimi 325 Serbow (99 %). W cyłej Sprjejčanskej wosadźe chodźachu tehdy 972 wosadnych k serbskej a 131 k němskej spowědźi. Paćerskich dźěći bě 16 serbskich a 14 němskich. Serbska Boža słužba wotměwaše so kóždy tydźeń, němska kóždy druhi.
Arnošt Černik zwěsći 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 39 %. W Sprjejcach rěčachu swójski srjedźołužiski dialekt serbskeje rěče. Hač do wotchada fararja Richarda Šołty do Delnjeho Wujězda w lěće 1953 wotměwachu so w Sprjejčanskej cyrkwi hišće jónu wob měsac serbske kemše.
Ljozna
thumb|left
Ljozna je sydlišćo měšćanskeho typa we Wicebskej oblasći na sewjerowuchodźe Běłoruskeje, blisko ruskeje hranicy. Je zarjadniske sydło Ljoznenskeho rajona.
Leži něhdźe 40 kilometrow juhowuchodnje Wicebska a jědnaće kilometrow zdalene wot hraničneho přechoda z Ruskej.
Stawizny
Sydlišćo je so w lěće 1525 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.
Wobydlerstwo
Ma něhdźe šěsć tysac wobydlerjow.
Linz
Linz je město na sewjeru Awstriskeje a krajna stolica Hornjeje Awstriskeje. Z 200.000 wobydlerjemi je po Wienje a Grazu třeće najwjetše město Awstriskeje. Metropolowy rum je z wjace hač 760.000 wobydlerjemi druhi najwjetši w kraju. Město leži na woběmaj brjohomaj Dunaja w Linzskej žłobinje a je wuznamne industrijne stejišćo.
Město naspomni so prěni raz hižo za čas Romjanow jako Lentia. W 13. lětstotku so město po planje natwari. Kónc 15. lětstotka bě Linz mjez 1489 a 1493 pod kejžorom Bjedrichom III. samo rezidenca Swjateho romskeho mócnarstwa. 1497 natwari so prěni móst přez Dunaj, cyłkownje hakle třeći w Rakuskej, po Wienje a Kremsu. Srjedź 19. lětstotka zahaji so industrializacija ze załoženjom łódźnicy a lokomotiwoweje fabriki. Wot lěta 1923 je Linz wulkoměsto z wjace hač sto tysac wobydlerjemi.
W lěće 2009 bě město hromadźe z litawskej stolicu Vilnius kulturna stolica Europy.
Das Kapital
mini|upright|Titulny wobraz prěnjeho wudaća '''Das Kapital. Kritik der politischen Ökonomie''' („Kapital. Kritika politiskeje ekonomije“) wot němskeho filozofa Karla Marxa je analyza a kritika kapitalistiskeje towaršnosće, kotraž měješe daloko sahace sćěwki za wuwiće dźěłaćerskeho hibanja a stawizny wosebje 20. lětstotka. Słuša k zakładnym teoretiskim tekstam socializma a komunizma.
Oblasć Kaluga
Oblasć Kaluga ( Калужская область/Kalužskaja oblast) je oblasć w zapadźe europskeho dźěla Ruskeje. Leži we Wuchodoeuropskej nižiny juhozapadnje Moskwy. Jeje zarjadniske sydło a z 324.000 wobydlerjemi najwjetše město je Kaluga. Dalše wulkoměsto je Obninsk ze 104.000 wobydlerjemi.
W lěće měješe Oblasć Kaluga  wobydlerjow. Z nich běchu 86 % Rusojo.
Limborska hola
thumb|Holanska krajina w času kćěwa (srjedź awgusta hač do spočatka septembra)
Limborska hola ( Lüneburger Heide) je wulka holanska, geestowa a lěsna krajina w sewjerowuchodźe Delnjeje Sakskeje. Wona leži mjez wulkoměstami Hamburg, Bremen a Hannover a bu po měsće Limbork (Lüneburg) pomjenowana. Wopřija hłowny dźěl něhdyšeho wjerchowstwa Limbork a wupřestrěwa so wot Łobja w sewjerowuchodźe hač k rěce Aller w juhozapadźe. Wosebje w centralnych kónčinach su so wulkorumne holanske płoniny hač do dźensnišeho zdźerželi. Tajke běchu we wulkich dźělach sewjeroněmskeje nižiny hač do spočatka 19. lětstotka typiske, su so pak mjeztym zwonka Limborskeje hole zwjetša zhubili. Holanske krajiny běchu wot časa młodokamjentneje doby přez nadměrne wotpasenje něhdyšich lěsow na njepłódnych pěskowych pódach nastali. Zdźeržane powostanki tuteje historiskeje kulturneje krajiny so přez wotpasenje z holanskimi wowcami haja. Limborska hola steji zdźěla jako přirodny park pod škitom.
Měrosław Tyrš
Měrosław Tyrš (čěsce Miroslav Tyrš, rodźeny jako Friedrich Emmanuel Tiersch (* 17. požnjenca 1832 w Dźěćinje, Čechi, † 8. žnjenca 1884 pola Oetza, Tirol), profesor na Karlowej uniwersiće kaž tež na ČVUT w Praze, po pochodźe Němc, bě čěski wuměłstwowy kritikar a stawiznar kaž tež załožer ćěłozwučowanskeho hibanja Sokoł a twórićel sokołskeje gymnastiskeje metody.
Steffi Lemke
Steffi Lemke (* 19. januara 1968 w Dessauje) je němska politikarka Zwjazka 90/Zelenych, kotraž je wot 8. decembra 2021 zwjazkowa ministerka za wobswět, přirodoškit, wěstotu reaktorow a škit konsumentow w kabineće Scholz. Lemke bě wot 1994 do 2002 a je znowa wot 2013 čłonka zwjazkoweho sejma.
Měrosław Tyrš
W lěće 1884 Měrosław Tyrš wumrě při wuchodźowanju we wokolinje swojeho wočerstwjenisća Oetz w tirolskich Alpach.
Steffi Lemke
Lemke studowaše wot 1982 do 1987 na Berlinskej Humboldtowej uniwersiće ratarstwo a skótnu produkciju a je diplomowa agrarna inženjerka. W lěće 1989 bě wona jedna ze załožerjow Zelenych w NDR. Lemke bě wot 1994 do 2002 přez krajnu lisćinu Saksko-Anhaltskeje (1. městno) wolena zapósłanča w zwjazkoweho sejma. Wot 2002 do 2013 bě generalna sekretarka Zwjazka 90/Zelenych na zwjazkowej runinje. Znowa je wot lěta 2013 čłonka zwjazkoweho sejma a rěčnica swojeje frakcije za přirodoškit. Wona bě jako zapósłanca čłonka we wuběrkach za wobswět, přirodoškit a wěstotu reaktorow, za zežiwjenje a ratarstwo a za turizm.
Lemke bě direktna kandidatka Zwjazka 90/Zelenych we wólbnym wokrjesu 70 (Dessau – Wittenberg) a dósta w tutym při wólbach 2021 6,7 % wotedatych hłosow.
Barnaul
thumb|left Barnaul je wulkoměsto w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži při rěce Ob něhdźe 3400 kilometrow wuchodnje Moskwy a něhdźe 190 kilometrow južnje Nowosibirska. Je zarjadniske sydło Altajskeho regiona.
Ma něhdźe 635.000 wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1730 załožiło a ma wot lěta 1771 měšćanske prawa.
Durinski lěs
mini|Karta Durinskeho lěsa Durinski lěs ( Thüringer Wald) je lěsojte srjedźne horiny na juhu Durinskeje a twori zdobom sewjernu hranicu Frankowskeje. We wušim zmysle wobsteja horiny z něhdźe 70 kilometrow dołheho a 20 kilometrow šěrokeho hórskeho rjećaza mjez dolinu Werry pola Eisenacha a dołomaj rěčkow Schleuse a Wohlrose juhowuchodnje Ilmenauwa.
Hromadźe z Durinskimi šćěpjelowymi horinami, Frankskim lěsom a Šmrěčinami twori Durinski lěs rjećaz Durinsko-frankowskich srjedźnych horin, kotryž saha wot Werry hač k čěskej hranicy. Wone předstajeja zdobom wódny rozwod mjez Solawu (a Łobjom) na sewjerowuchodźe a Werru (resp. Weseru) kaž tež Mohanom (resp. Rynom) na juhozapadźe.
Cyłe horiny steja jako přirodny park pod škitom, jich žro twori krućišo škitany biosferowy rezerwat Durinski lěs. Přez nimale cyłu dołhosć hórskeho rjećaza wjedźe na hrjebjenju woblubowana pućowanska šćežka Rennsteig.
Japanski jabrik
Japanski jabrik (Callitriche japonica) je rostlina ze swójby putnikowych rostlinow (Plantaginaceae).
Po někotrych žórłach so do swójby jabrikowych rostlinow (Callitrichaceae) přirjaduje.
Harrachov
Stawizny
Sydlišćo nasta hakle w 17. lětstotku a dósta we 18. lětstotku swoje mjeno Harrachsdorf po Harrachec swójbje, kotrejž słušachu zahony, na kotrychž bu wjes załožena. W lěće 1712 załoži so prěnja škleńčernja. Hač do dźensnišeho so w Harrachowje škleńca produkuje. Wo stawiznach tutoho rjemjesła rozprawja Škleńcowy muzej.
Wot lěta 1973 ma Harrachov status města.
Wobchad
Harrachov ma wot lěta 1963 dwórnišćo při železniskej čarje Jelenia Góra–Kořenov. Europska dróha 65 zwjazuje Harrachov z Liberecom a Prahu kaž tež – přez 886 metrow wysoki „Nowoswětski přesmyk“ (Novosvětský průsmyk/Przełęcz Szklarska) – ze šleskim městom Szklarska Poręba.
Slepo
Slepo ( Slěpe, Schleife) wjes a sydło gmejny kaž tež zarjadniskeho zjednoćenstwa ze samsnym mjenom na samym sewjeru Hornjeje Łužicy a sakskeho wokrjesa Zhorjelc. Wot srjedź 1990tych lět słušatej wjesce Rowno a Mułkecy ke gmejnje.
Harrachov
Wobchad
Nimo toho wjedźe pućowanska šćežka Eisenach–Budapest přez Harrachov.
Slepo
Slepo je jako wosada w serbskim sydlenskim rumje srjedźišćo Slepjanskeho regiona, w kotrymž Slepjanski dialekt serbskeje rěče a Slepjanska drasta stej doma. W Slepjanskim dialekće ma tute sydlišćo njeoficielne mjeno Slěpe.
Neretva
Neretva (kyrilisce Неретва, Narenta) je najwuznamniša rěka Hercegowiny. Wot cyłkownje 225 kilometrow běži wona 203 kilometry přez Bosnisku a Hercegowinu a 23 kilometrow přez Chorwatsku.
Sewjerowuchodny wobkruh
Sewjerowuchodny wobkruh ( Nordostring) je po wobydlerstwje najwjetši měšćanski dźěl Budyšina. Z 10.000 wobydlerjemi bydli tu wjace hač štwórćina wobydlerstwa sprjewineho města. Teritorij wobjimuje w formje pódkowa nutřkowne město a saha wot železniskeje čary a dwórnišća na juhu hač k Sprjewi blisko Strowotneje studnje.
Hač do lěta 2006 rěkaše měšćanski dźěl Srjedź města (Stadtmitte), potom buchu jemu někotre štwórće na sewjeru přirjadowane, kotrež běchu do toho k Strowotnej studni słušeli.
Neretva
Rěka so wužórli južnje horin Zelengora w bliskosći narodneho parka Sutjeska a čornohórskeje hranicy na teritoriju gmejny Gacko a běži najprjedy zwjetša do sewjerozapadneho směra. Na woběmaj bokomaj rěki nadeńdu so horiny, kiž su zdźěla wyše hač 2100 metrow. Za městom Konjic nadeńdźe so we wudrjeńcy Neretvy Jablanički spjaty jězor. Blisko Jablanicy wobroći so rěka do juha a docpěje Mostar, stolicu Hercegowiny. Blisko chorwatskeho městačka Ploče wuliwa so z płódnej rěčnej deltu do Jadranskeho morja. Neretva je jenička wulka rěka Bosniskeje a Hercegowiny, kotraž běži bjezposrědnje do morja, mjeztym zo wotběža tamne rěki přez Sawu a Dunaj do Čorneho morja. Wona je zdobom jenička wjetša rěka, kiž předrěwa Dinariske horiny ze sewjera do juha.
Slepo
Geografija a wobchad
Gmejna Slepo leži w sewjernym dźělu wokrjesa, blisko hranicy z Braniborskej. Leži 10 km na sewjerozapad wot Běłeje Wody a 13 km na wuchod wot měšćanskeho wobwoda Grodka. Z gmejnu mjezuja gmejny Dźěwin na wuchod, Trjebin na juh, Sprjewiny Doł na zapad a město Grodk ze swojimaj městnymaj dźělomaj Syjk a Lěsk na sewjer. Gmejna je z dwórnišćom k železniskej čarje Berlin–Zhorjelc přiwjazana. Zwjazkowa dróha 156 přeběži na sewjer wot gmejny, planowana zwjazkowa dróha 160 by při realizaciji sewjerneje trasy přez teritorij gmejny přeběžała.
Sewjerowuchodny wobkruh
W Sewjerowuchodnym wobkruhu nadeńdu so nimo Centralneho busoweho dwórnišća na Augusta Bebelowym naměsće a dwórnišća samoho tež cyrkej Marije a Marty, sydło Krajnoradneho zarjada na Dwórnišćowej, šulske stejnišćo při Schillerowych zelenišćach, Serbski institut, Krajne sudnistwo, Tuchorski kěrchow, chorownja, Serbski gymnazij a jastwo Budyšin I kaž tež Wopomnišćo Budyšin II.
Neretva
Wudrjeńca Neretvy słuži hižo ze starodawna jako wažny wobchadny koridor mjez Jadranskim pobrjohom a Sarajewom.
Slepo
Geografija a wobchad
Slepo leži w lěsatych kónčinach na sewjernej kromje Mužakowskeje hole. Na teritoriju gmejny leži dźěl Brězowskeho jězora a Přirodoškitneho pasma „Altes Schleifer Teichgelände“. Charakteristiska za Slepjanski region je nimo toho rěčka Struga, kotraž běži přez wšitke tři gmejnske dźěle gmejny.
Sewjerowuchodny wobkruh
Po swojim nastaću kónc 19. a započatk 20. lětstotka bě tuta kónčina města woblubowane bydlišćo za bohatšich měšćanow. Tež dźensa słušeja wosebje štwórće z wilemi mjez Walskej a Stieberowej k najlěpšim městnosćam bydlenja.
Slepo
Wjesne dźěle
Slepjanska gmejna wobsteji ze slědowacych wsow:
Sewjerowuchodny wobkruh
Hlej tež: Kulturne pomniki w Sewjerowuchodnym wobkruhu
Slepo
Stawizny sydlišća
Slepo bu 21. januara 1272 prěni raz jako Slepe we wopismje naspomnjene. W tutym času bě sydlerski proces, kotryž w Slepjanskim regionje najskerje w 12. abo zažnym lětstotku přez Serbow z Delnjeje Łužicy započa, w połnym běhu. Najebać bliskosće k staremu sydlenskemu teritorijej Mužakowskeho knjejstwa běchu wsy w krajnoknjejskim wobsydstwje. Wokoło srjedź 14. lětstotka bě Slepo sydło zemjanskeje swójby von Köckritz, kotraž prěnjotnje z Bohotskeje pochadźeše a dalše ležownosće w Delnjej Łužicy měješe. Slědy swójby pozhubjeja so w Slepom wokoło lěta 1430; wokoło srjedź lětstotka su Mužakowske knjejstwo a dalše wsy wosady Mužakowske pertinency. Zo by so dołh Mužakowskeho knjejstwa tłóčił, buchu běžne dawki ze Slepoho a Rownoho wot Wenzela von Biberstein w lěće 1464 za 200 kopow krošow Klóštrej Marijinej Hwězdźe předate. W žehlacej so zwadźe mjez Bibersteinec a krajneho knjeza, kral Ferdinand I., přehna Sigmud von Biberstein 1541 katolskeho fararja ze Slepoho, zo by jeho přez protestantiskeho prědarja wuměnił.
W Třicećilětnej wójnje wuskutkowaše so połoženje wsy při Delnjej krajnej dróze (tež Delnja wojerska dróha mjenowana), kotraž wjedźe wot Lipska přez Grodk, Mužakow a Žarow do Waršawy, žałostnje. Mjez 1630 a 1647 zapustny 21 z 40 žiwnosćow přez přećah wójskow a jich sćěwki. Wokoło kónca wójny dóńdźe knjejstwo Mužakow přez žeńtwu ke Callenbergec hrabjam. Curt Reinicke II. von Callenberg wadźeše so mjez 1678 a 1690 z burami Slepjanskeje wosady wo njepřinjesene robotne słužby. Po tym zo běchu na spočatku jenož Slepjanscy burojo, dóńdźe wot 1686 tež k zwadźe z burami z Mułkec, Miłoraza a Rowna. Kruće rozsudźeny, burske spjećowanje łamać, zwužitkowa swoje knjejske móžnosće. Po tym ćeknychu wjacori burojo do susodneho knjejstwa Wojerecy abo do delnjołužiskeho Lěska. Wot jeho syna, hrabje Aleksandra z Callenberga, dósta Slepo w lěće 1730 šulu.
thumb|upright|Pomnik Eben-Ezer
Železniska čara Berlin–Zhorjelc Berlinskeho-Zhorjelskeho železniskeho towarstwa bu 1867 na juh wote wsy přez ležownosć Slepo wjedźena. Železniske zastanišćo bu hišće do wróćicy lětstotka wo póstowu agenturu, čakarnju za pasažerow, bydlenske twarjenja za železniskich zastojnikow a staciju za tworowy wobchad. Mjez Grodkom a Slepom dóńdźe 7. awgusta 1905 dla čłowjeskich zmylkow k zražce dweju ćahow, při kotrejž 13 ludźi zemrě.
Gmejna naby 1914 wot Mužakowskeho stawoweho knjeza Traugott Herrman Graf von Arnim-Muskau přestrjenje wot Strugi hač k železniskej liniji a 1920 wot jeho syna a potomnika, Adolfa hrabje von Arnim-Muskau, dalšich 150 jutrow lěsa za železniskej liniju. Tute přestrjenje buchu do parcelow rozdźělene a na zajimcow předate. Přez to nastate sydlišćo kaž tež ludnostny prud ze zhubjenych wuchodnych teritorijow wuskutkowachu enormny přiběranje ludnosće. Přez Slepo, hižo před wubuchom Prěnjeje swětoweje wójny elektrifikowane, bu 1926 100-kV-milinowód wot milinarnje Dubrawa do Žahanja stajeny. Tutón milinowód bu 1946 jako reparaciski wukon za Sowjetski zwjazk wottwarjeny.
Wjesne mjeno
Mjeno je so drje wot słowjanskeho „slip“ kaž ‚bórbotanje‘ wotwodźiło, štož móhło wot bórbotacy šum při stupanju na łuhowu pódu pochadźeć. Poh Meškanku „nasta [Schleife – Slepo] na městnje, z kotrehož woda wustupowaše, hdyž něchtó dźěše na nim, k starosłowjanskemu slěpati‚ žórlić so‘“.
Rěč
Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy 595 wot cyłkownje 615 Slepjanow serbsce (97 %). W cyłej Slepjanskej wosadźe chodźachu tehdy 4094 wosadnych k serbskej a 402 k němskej spowědźi. Wot 57 paćerskich dźěći lěta 1884 bě 42 serbskich.
Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 w Slepjanskej gmejnje serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 44,9 %.
Slepjanska wosada
thumb|Widźomne znamjo Slepjanskeho regiona – pózdnjogotiska cyrkej z jeje wěžowej špicu, kotraž překrótko skutkuje Wjetšina nabožneje ludnosće je ewangelska. K wosadźe słuša sydom wsow zarjadniskeho zjednoćenstwa (Dźěwin, Brězowka, Mułkecy, Miłoraz, Rowno, Slepo, Trjebin) a braniborski Lěsk. Hač do spočatka 1920tych lět buštej Nowe Město/Sprjewja a Miłoraski městny dźěl Rula (Ruhlmühle) do Sprjejčanskeje wosady přefarowanej. To samsne bě so hižo do toho z Drětwju stało.
Kubłanje
W Rownjanskej Witaj-pěstowarni a w zakładnej a srjedźnej šuli „Dr. Marja Grólmusec“ podawa so tež serbšćina přidatnje k normalnemu wučbnemu planej.
Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 57 (Zhorjelc 1) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).
Wosobiny
W Slepom naby Jakub Lorenc (1874–1939) piłu, kotrejež dochody jemu dowolichu, jako swobodnje skutkowacy literat pod pseudonymom Zalěski dźěłać. Płaći jako najwuznamniši serbski spisowaćel mjezywójneho časa. Jeho wnuk Kito Lorenc (1938–2017) je so w Slepom narodźił. Płaći jako najwuznamniši serbski lyrikar přitomnosće.
Spisowaćel, basnik a grafikar Julius Eduard Wjelan narodźi so 1817 w Slepom a skutkowaše wot 1852 do 1892 jako ewangelski farar w swojej ródnej wsy. Tež serbski wědomostnik a statistikar Arnošt Černik (1910–1988) a rěčewědnik Hync Rychtaŕ (* 1951) pochadźataj ze Slepoho.
Jako fararjo skutkowachu w Slepom nimo toho Handrij Rheniš (1778–1805), Jan Bohumił Junghänel (1807–10) a Matej Handrik (1892–1934).
W Rownom bě spisowaćel a połbur Hanzo Njepila (1766–1856) cyły čas swojeho žiwjenja žiwy. Přez jeho twórby dóstawamy dohlad do burskeho žiwjenja jeho časa.
Zajimawostki
thumb|right|Sewjerowuchodny dojězd k přirodoškitnemu pasmu Stara Slepjanska hatna krajina
Kawkaz
thumb|[[Satelitowy wobraz Kawkaza]] Kawkaz ( – Kawkaz,, najprjedy – Kaukasos) je horina w Euraziji mjez Čornym a Kaspiskim morjom. Leži w Ruskej, Azerbajdźanje, Georgiskej, Armenskej a Turkowskej.
Najwyša hora Kawkaza je Elbrus při rusko-georgiskej hranicy (5.462 metraj); najwjetši horinski jězor je Sewan we wuchodnej Armenskej.
Ješicy
Ješicy ( Jeschütz) su wjeska we wuchodźe hornjołužiskeho wokrjesa Budyšin. Słušeja ke gmejnje Wulka Dubrawa a leža 165 m nad mórskej hładźinu. Běchu hač do lěta 1936 samostatna gmejna, potom najprjedy wjesny dźěl Chwaćic a su wot 1994 dźěl Wulkodubrawskeje gmejny.
Geografija
Susodne wjeski su Mała Dubrawa na sewjeru, k Malešecam słušaca Delnja Hórka na juhowuchodźe a Chwaćicy na zapadźe. Na juhu namaka so Budyska rěčna zawěra.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje kulowca jako Gessicz pochadźa z lěta 1364.
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 67 wobydlerjow, mjez nimi 62 Serbow. Ewangelscy Ješičenjo přisłušachu hač do lěta 1899 Malešanskej wosadźe a wot toho časa Chwačanskej.
Literatura
mini|center|upright=1.7|Powětrowy wobraz Ješic
Sowjetsk (oblasć Tula)
thumb|left
Sowjetsk je městačko w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Tula. Ma něhdźe sydom tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1949 załožiło a ma wot lěta 1954 měšćanske prawa.
Felber
Felber je mjeno slědowacych wosobow:
Łužiske horiny
mini|Napohlad Łužiskich horin z [[Ojbinom a horu Hvozd z łužiskeho boka]]
Łužiske horiny ( Lužické hory, Lausitzer Gebirge) su srjedźne horiny na juhowuchodźe Hornjeje Łužicy a na sewjeru Čěskeje, mjez Połobskimi pěskowčinami (Čěskej Šwicu) na zapadźe a Jěšćedom na wuchodźe. Łužiski podźěl tworja Žitawske horiny. Na sewjeru rozpřestrěwaja so Łužiske hory (němsce Lausitzer Bergland), na juhozapadźe přizamkuja so Čěske srjedźne horiny. Kónčina steji w Čěskej jako ChKO Lužické hory pod přirodoškitom. W Němskej płaća Žitawske horiny wot lěta 2007 jako přirodny park. Najwyši wjeršk Łužiskich horin a zdobom sakskeho dźěla Łužicy je Łysa (793 m).
Łužiske horiny słušeja jako dźěl zapadnych Sudetow k Čěskim namjeznym horinam, kaž Kyrkonoše, Rudne horiny a Šumawa.
Wjerški
mini|[[Jedlová na čěskim boku Łužiskich horin]] Wjetšina najwyšich wjerškow we Łužiskich horinach nadeńdźe so na hłownym hrjebjenju, tak nimo Łysy tež Pěnkavčí vrch (Finkenkoppe, 792 m), Hvozd (Hochwald, 750 m) a Studenec (Kaltenberg, 736 m). Markantnej horje Jedlová (Tannenberg, 774 m) a Klíč (Kleis, 760 m) stejetej trochu zboka južnje hłowneho hrjebjenja. Podoba tutych najwyšich horow pokazuje, zo su bjez wuwzaća wulkaniskeho pochada.
Puće
Ze starodawna wjedźe jenož mało pućow přez huste lěsy Łužiskich horin. W srjedźowěku běštej najwažnišej z tutych Čěskich šćežkow Stara Praska dróha a Stara Jablonska dróha. Čara Stareje Praskeje dróhi přez Stožecké sedlo wužiwa so zdźěla hač do dźensnišeho za dalokodróhu z Łužicy do Prahi.
Klinovec
Geografija
Klinovec nadeńdźe so w srjedźnych Rudnych horinach, bjezposrědnje při jeho nahłym spadźe w juhu. Na horje, kotraž leži blisko čěsko-němskeje hranicy, namaka so 24 m wysoka wuhladna wěža a 80 m wysoka telekomunikaciska a rozhłosowa wěža.
Dušan
Dušan (Thuja) je ród ze swójby cypresowych rostlinow (Cupressaceae). Dalše serbske mjeno je tuja.
W rodźe dušanow (Thuja) su pjeć družinow:
Družina narańši dušan, kotraž prjedy měješe wědomostne mjeno (Thuja orientalis), dźensa so do swójskemu rodej Platycladus zarjaduje a tohodla ma nowe wědomostne mjeno Platycladus orientalis.
Ć
Ć abo ć (ćet) je pjaty pismik w pólskim, serbskim, bosniskim a chorwatskim alfabeće a ma samsnu poziciju we łaćonskej wersiji serbiskeho, čornohórskeho a makedonskeho alfabeta.
Jehłancojta šěrawka
Jehłancojta šěrawka (Koeleria pyramidata) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae). Dalše serbske ludowe mjeno je jaskrica.
Ć
W kyriliskej wersiji serbiskeho alfabeta wotpowěduje pismikej ć pismik Ћ.
Jehłancojta šěrawka
Wopis
Jehłancojta šěrawka docpěwa wysokosć wot 30 hač 80 cm.
Ć
Jeho zynk leži mjez [tj] a [č].
Jehłancojta šěrawka
Wopis
Stołpik je pod pakići krótkokosmaty.
Hebridy
thumb|Karta Hebridow
Hebridy (jendźelsce Hebrides, šotisko-gelsce na h-Innse Gall) su skupina kupow před sewjerozapadnym pobrjohom Šotiskeje a słušeja do Britiskich kupow. Podrjaduja so do Wonkownych a Nutřkownych Hebridow, kiž su dźělene přez mórski přeliw „Little Minch“. Hebridy rozpřestrěwaja so na dołhosći wot nimale 200 km a tworja na te wašnje „nasyp“ mjez Atlantikom a pobrjohom šotiskeje twjerdźe. Najwyše městno Hebridow je 993 m wysoki Sgurr Alasdair na kupje Skye.
Jehłancojta šěrawka
Łopjena
Łopjena su płone, wotstejacy kosmičkate a docpěwaja šěrokosć wot 2 hač 3 mm.
Hebridy
Wot něhdźe 500 kupow je jenož wokoło 70 wobsydlene. Mjez kupami wobchadźuja přewozne łódźe, zdźěla tež lětadła. Cyłkownje maja Hebridy wokoło 60.000 wobydlerjow, wot kotrychž rěči wjetšina hišće šotisko-gelsce, wosebje na Wonkownych Hebridach a na kupje Skye. Zarjadniski centrum kupow je městačko Stornoway na kupje Lewis.
Jehłancojta šěrawka
Kćenja
Kćěje wot junija hač julija. Pakić je šwižna, ma formu pyramidy a docpěwa dołhosć wot 5 hač 12 cm. Kłóski su třikćenjowe a docpěwaja dołhosć wot 6 hač 8 mm. Přikrywne a kryjace pluwizny su kónčite a seršćojće kosmate.
Stejnišćo
Rosće na wapnowe suchich trawnikach w chójnowych lěsach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w južnej Skandinawiskej a srjedźnej Europje rozšěrjena.
Ć
Na ličakach
W Unicode ma Ć jako wulki pismik čisło U+0106 a jako mały pismik ć čisło U+0107. W HTML pisa so Ć jako  a ć jako.
Knauthe
Knauthe je mjeno slědowacych wosobow:
Čerwjena lipa
Čerwjena lipa (Tilia rubra) je štom z podswójby lipowych rostlinow (Tilioideae) znutřka šlězowych rostlinow (Malvaceae).
Hospodarstwo
Zapřijeće
Słowo hospodarstwo wotwodźuje so z mjena hospodar (hospodarić). Jako synonym wužiwa so słowo ekonomija, kotrež pochadźa z grjekskeho słowa oikonomos (gr. "rjadowar doma", wot oikos, "dom" a nemein, "rjadować").
Njełopjenaty rozraz
Njełopjenaty rozraz (Veronica aphylla) je rostlina ze swójby putnikowych rostlinow (Plantaginaceae).
W někotrych žórłach je swójbje trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae) přirjadowany.
Nadym
mini|left Nadym ( Надым) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije, na sewjerozapadźe Sibirskeje.
Leži při rěce Nadym w Awtonomnym wokrjesu Jamalskich Nencow něhdźe 300 kilometrow juhowuchodnje Salecharda.
Ma něhdźe 45 tysac wobydlerjow.
Město je so w lěće 1972 załožiło jako dźěłaćerske sydlišćo a dósta hišće w samsnym lěće měšćanske prawa.
Powiat kłodzki
Gmejny
Powiat wobsteji ze štyrnaće gmejnow:
2. septembra
2. septembra abo '''2. požnjenca''' je 245. dźeń gregorianiskeje protyki (246. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 120 dnjow hač do kónca lěta.
Kitkowc
Kitkowc (Laburnum) je ród ze swójby łušćinowcow (Fabaceae). Druhe serbske mjeno je šćedrjenc.
Wopis
Płody su łušćiny.
Systematika
W rodźe so dwě družinje rozeznawatej: Nimo toho je hišće jedna hybrida z wobeju družinow:
Wowčansk
Wowčansk je město w Charkiwskej oblasći na Ukrainje, blisko ruskeje hranicy. Leži při rěce Wowča něhdźe 80 kilometrow sewjerowuchodnje Charkiwa.
Ma něhdźe 18 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1674 załožiło a ma wot lěta 1780 měšćanske prawa.
Šunow
Šunow ( Schönau) je wjes w hornjołužiskim Budyskim wokrjesu. Wot lěta 1994 słuša ke gmejnje Ralbicy-Róžant a je po wobydlerstwje jeje třeći najwjetši wjesny dźěl.
Geografija
Šunow leži wokoło tři kilometry sewjerozapadnje gmejnskeho centra Ralbic we wysokosći 136 metrow nad mórskej hładźinu na lěwym brjoze Klóšterskeje wody w serbskich Delanach. Najblišej měsće stej Kulow něhdźe sydom kilometrow na sewjer a Kamjenc něhdźe jědnaće kilometrow na juhozapad.
Stawizny
mini|left|Knježi dom klóšterskeho kubła Wjesne mjeno bu najskerje wot staroserbskeho Šumow wotwodźeny, štož poćahuje so na połoženje w jara lěsojtej kónčinje, přirunaj šuma = „lěs“.
Prěnje historiske naspomnjenje jako Schzonow je z lěta 1374. Ležownostne knjejstwo měješe přez lětstotki Klóšter Marijina hwězda, kotremuž słušeše tež klóšterske kubło w Šunowje.
We 1880tych lětach měješe Šunow po statistice Arnošta Muki cyłkownje 247 wobydlerjow, z nich 237 Serbow (96 %) a dźesać Němcow. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbski podźěl ludnosće wot 90 %.
Palow-Stachow
Palow-Stachow ( Pohla-Stacha) bě gmejna w Hornjej Łužicy, kotraž wobsteješe wot 1936 do 1994. Wona bu wutworjena přez zjednoćenje dotal samostatneju gmejnow Palow a Stachow w lěće 1936 a słušeše k Biskopičanskemu wokrjesej. We wobłuku gmejnskeje reformy lěta 1994 bu Palow-Stachow do Zemic-Tumic zagmejnowany.
Józefów (gmejna Poddębice)
Józefów je wjes w Pólskej.
Józefów leži w srjedźnej Pólskej, we łódźskim wojewódstwje. Wjes ke gmejnje Poddębice słuša.
<br style="clear:both;" />
Mjory
thumb|left
Mjory je městačko we Wicebskej oblasći na sewjeru Běłoruskeje, blisko letiskeje hranicy. Je zarjadniske sydło Mjorskeho rajona.
Leži při jězorje Mjorskaje něhdźe 170 kilometrow sewjerozapadnje Wicebska.
Sydlišćo je so w lěće 1514 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1972 měšćanske prawa.
Nookat
thumb|left Nookat (do 2003 – Эски-Ноокат/ Eski-Nookat) je město w Ošskej oblasći na zapadźe Kirgiskeje. Je zarjadniske sydło Nookatskeho wobwoda.
Leži něhdźe 40 kilometrow juhozapadnje Oša.
Ma něhdźe 16 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1823 załožiło a ma wot lěta 2003 měšćanske prawa.
Matthée
Matthée abo Matthee je mjeno slědowacych wosobow:
Spassk-Dalnij
thumb|left Spassk-Dalnij ( Спасск-Дальний; do 1917 – Spasskoje/ Спасское; do 1929 – Spassk-Primorskij/ Спасск-Приморский) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w Sibirskej w Primorskim regionje něhdźe 240 kilometrow sewjernje Wladiwostoka.
Město ma dwórnišćo při Transsibirskej železnicy.
Pólska šěrawka
Pólska šěrawka (Koeleria grandis) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Cypresa
Cypresa (Cupressus) je ród ze swójby cypresowych rostlinow (Cupressaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Zaporižžja
Zaporižžja (, /Zaporožje; hač do lěta 1921 Александровск/Aleksandrowsk) je město w Zaporižskej oblasći na Ukrainje. Leži při rěce Dnjepr w srjedźišću stata něhdźe 70 kilometrow na juh wot Dnipra a něhdźe 450 kilometrow juhowuchodnje Kijewa.
Stawizny
Sydlišćo je so w lěće 1770 załožiło a ma wot lěta 1806 měšćanske prawa.
Wobydlerstwo
Ma něhdźe 756 tysac wobydlerjow a je šeste najwjetše město Ukrainy.
Čorna bozanka
Čorna bozanka (Sambucus nigra) je rostlina ze swójby pižmonkowych rostlinow (Adoxaceae). Dalše serbske mjena su ptači fikot, bozankowy bóz a čećaty bóz.
mini|[[Jahoda|Jahodojte póčkate płody]]
Wopis
Čorna bozanka je kerk abo małki štom, kotryž docpěje wysokosć wot 3 hač do 7 (9) m.
Hałuzy su zrunane abo wobłukaće won přewisuje.
Łopjena
Přećiwostejne łopjena su pjerite, dołho stołpikate, na delnim boku namódry zelene a wobsteja zwjetša z 5 hač do 7 dołhojće-jejkojtych, 5-10 cm dołhich, 3,5 cm šěrokich, sćeńka zubatych, nimale sedźacych łopješkow. Při rozrybowanju aromatisce wonjeja.
Płody
Płody su čerwjeno-čorne, jědźne, kulowate póčkate płody, kotrež často so jahody mjenuja. Wone docpěwaja tołstosć wot 3 hač do 4 mm. Jich stołpiki su swětłočerwjene. Brěčka je purpurčerwjena.
Stejnišćo
Rosće w žiwych płotach a w bohatych na zelu, włóžnych lěsach a drjebiznowych městnach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w nimale cyłej Europje rozšěrjena. Ale tež w Małkej Aziji a w Kawkazu wustupuje.
Wužiwanje
Kćenja a płody so přećiwo katarej a druhim bolosćam dychanskich pućow, ale tež přećiwo zymicy wužiwaja.
Mytologija
Při Germanach bě wosebje swjata, přetož jako domjacy kerk je złe duchi zahnać měła. Jeje němske mjeno Hollunder česćuje Frau Holle.
Józefów (gmejna Zadzim)
Józefów je wjes w Pólskej.
Wulff
Wulff je mjeno slědowacych wosobow:
Izjaslaw
thumb|left
Izjaslaw je město w oblasći Chmelnyckyj na Ukrainje. Leži při rěce Horyn w historiskej Podolskej něhdźe 100 kilometrow sewjernje Chmelnyckeho.
Józefów (gmejna Zadzim)
Józefów leži w srjedźnej Pólskej, we łódźskim wojewódstwje. Wjes ke gmejnje Zadzim słuša.
Łopjeno
Łopjeno je asimilaciski organ wyšich rostlinow a wobsahuje zwjetša zeleny chlorofyl. Sedźa na kolenkach wubitkoweje wóski.
Józefów (gmejna Zadzim)
<br style="clear:both;" />
Izjaslaw
Ma něhdźe 17 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1390 prěni raz naspomniło. Wot lěta 1583 měšćanske prawa.
Pólny rozraz
Pólny rozraz (Veronica arvensis) je rostlina ze swójby putnikowych rostlinow (Plantaginaceae).
W někotrych žórłach je swójbje trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae) přirjadowany.
Willy Brandt
Willy Brandt (* 18. decembra 1913 jako Herbert Ernst Karl Frahm w Lubicy; † 8. oktobra 1992 w Unkel, Porynsko-Pfalca) bě němski socialdemokratiski politikar. Bě wot lěta 1957 hač do 1966 měšćanosta zapadneho dźěla Berlina, po tym hač do 1969 němski wonkowny minister we wulkej koaliciji pod nawodnistwom zwjazkoweho kanclera Kurt Georg Kiesinger a wot 1969 štwórty zwjazkowy kancler zwjazkoweje republiki Němska. Nawjedowaše koaliciju stronow SPD a FDP hač do 1974. Jeho naslědnik bě Helmut Schmidt.
Žiwjenje a politika
Za čas nacionalsocialistiskeho knjejstwa bě Brandt w eksilu, předewšěm w Norwegskej a Šwedskej, žiwy. Nimo toho dźěłaše tež jako tajny wójnski rozprawnik 1936 w Němskej a 1937 w Španiskej wobydlerskej wójnje.
Brandt je znaty za hesło „Chcemy sej wjace demokratije zwažić“ a swoju „nowu wuchodnu politiku“. Sławnej stej připóznawanje němsko-pólskeje hranicy při Wódrje a Nysy kaž tež tak mjenowane „Waršawske klečenje“ jako znamjo zjednanja. Za to je Willy Brandt w lěće 1971 jako prěni Němc po Druhej swětowej wójnje měrowe Nobelowe myto dóstał.
Brandt bě předsyda SPD wot lěta 1964 hač do 1987 a prezident Socialistiskeje Internacionale mjez 1976 a 1992.
Japanska lipa
Japanska lipa (Tilia japonica) je štom z podswójby lipowych rostlinow (Tilioideae) znutřka swójby šlězowych rostlinow  (Malvaceae). thumb|Zdónk a łopjena japanskeje lipy
Płódnik
Jako płódnik abo ovar so w botanice brjuchaty dźěl pěstki woznamjenja, w kotrymž je symjenišćo z jejkowymi bańkami. Po wopłodźenju jejkoweje bańki přez generatiwne bańkowe jadro próškoweje hadźicy so w symjenišću płódnika rostlinowe embryjo wuwiwa, kotrež je w symjenju zawrjene. Z płódnikoweje sćěny so často při zrawjenju płodu płodowe mjaso wuwiwa, kaž na př. pola wišnjow.
Pozicija symjenišća mjenuje so placentacija.
Rozeznawaja so po połoze płódnika w kćenjowym dnje tři formy:
Alejsk
thumb|left Alejsk je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži při rěce Alej w Altajskim regionje něhdźe 125 kilometrow juhozapadnje Barnaula a ma něhdźe 28 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1913 załožiło a ma wot lěta 1939 měšćanske prawa.
3. septembra
3. septembra abo '''3. požnjenca''' je 246. dźeń gregorianiskeje protyki (247. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 119 dnjow hač do kónca lěta.
Aguilera
Aguilera je mjeno slědowacych wosobow:
Sudety
mini|[[Sněžka (1603 m), najwyši wjeršk Sudetow]]
Sudety ( Sudeten, Sudety) su dołhi horinski rjećaz mjez Čechami w juhu a Šleskej w sewjeru, kotryž zwjazuje Rudne horiny na zapadźe z Karpatami na wuchodźe. Wone su dźěl Čěskich namjeznych horin, kiž wobdawaja Čechi na třoch bokach. Přez horinski hrjebjeń běži čěsko-pólska mjeza. Sudety wobsteja z wjacorych masiwow, z kotrychž su Kyrkonoše a Worjołske horiny najmarkantniše. Najwyši wjeršk Sudetow je Sněžka (1603 metrow) w Kyrkonošach.
Cyłkowny rjećaz je něhdźe 310 kilometrow dołhi a mjez 30 a 50 km šěroki.
Na spadki bohate Sudety su dźěl hłowneho wódneho rozwoda w Europje mjez Sewjernym a Baltiskim morjom. Najwažnišej ze Sudetow pochadźacej rěce stej Łobjo a Wódra. Juhowuchodny dźěl Sudetow wotwódnja přez Morawu a Dunaj do Čorneho morja.
Rozrjadowanje
mini|Rozrjadowanje Sudetow (čerwjene: Zapadne, žołte: Srjedźne a zelene: Wuchodne Sudety) Sudety wobsteja z třoch wotrězkow:
Nowy Urengoj
mini|left Nowy Urengoj ( Новый Уренгой) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije.
Leži při rěce Jewo-Jacha w Awtonomnym wokrjesu Jamalskich Nencow něhdźe 450 kilometrow wuchodnje Salecharda.
Ma něhdźe 115 tysac wobydlerjow.
Jičín
Jičín ( Gitschin) je město na sewjeru Čěskeje a sydło Jičínskeho wokrjesa w Královéhradeckim kraju. Leži při rěčce Cidlinje něhdźe 85 kilometrow sewjerowuchodnje Prahi a połsta kilometrow juhowuchodnje Libereca při kromje „Čěskeho raja“. Město ma něhdźe 16.000 wobydlerjow.
Historiski centrum města steji jako planowe město ze 16. lětstotka pod pomnikoškitom.
Stawizny
Sydlišćo załoži so prawdźepodobnje kónc 12. lětstotka. Prěnjotna wjes ležeše pod hrodom Velišom na městnje dźensnišeje gmejny Staré Místo, bu pak pozdźišo bóle do sewjera přepołožene na stejišćo při wikowanskim puću mjez Hradecom a Žitawu. Jičín bě tehdy we wobsydstwje čěskeje króny a naspomni so prěni raz pisomnje we wopismje kralowny Guty dnja 1. awgusta 1293. W lěće 1302 dósta měšćanske prawa.
Za čas Třicećilětneje wójny knježeše wot 1621 hač do swojeje smjerće w lěće 1634 hrabja Wallenstein nad Jičínom, kiž chcyše město po italskim přikładźe wutwarić k rezidencnemu městu swojeho wójwodstwa Friedland. Po smjerći Wallensteina so tute plany wjace njesćěhowachu.
Po rozpadźe Habsburgskeje monarchije słušeše Jičín wot 1918 k Čěskosłowakskej. Po Mnichowskim zrěčenju 1938 bu jako dźěl Sudetskeho kraja wot Němskeje wobsadźeny a přińdźe 1945 znowa k čěskosłowakskemu statej.
Sardiniska
thumb|Sardiniska na karće Italskeje thumb|Satelitowy wobraz Sardiniskeje Sardiniska (, abo Sardigna) je po Sicilskej druha najwjetša kupa w Srjedźnym morju. Słuša k Italskej a leži južnje Korsiki. Ma přestrjeń wot 23.821 km² a někak jedyn a poł miliona wobydlerjow.
Sardiniska je jenički region, hdźež so sardisce rěči a tež oficielnje wužiwa.