cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gdynia
Sydlišćo je so w lěće 1253 prěni raz jako Gdine naspomniło a dósta hakle 1926 měšćanske prawo. Jako jenički wjetši přistaw mjezywójnskeje pólskeje republiki, do kotrejež słušeše wot 1919, bu w 1920tych a 1930tych lětach do wulkoměsta wutwarjene a je dźensa dwanate najwjetše město Pólskeje. Pod němskim wobsadźenjom za čas Druheje swětoweje wójny bě město pod wot nacionalsocialistow wumyslenym mjenom Gotenhafen wažne zepěranišćo němskeje floty a bu přez britisko-ameriske powětrowe nadpady ćežko wobškodźene.
Alpski pryšćenc
Łopjena
Łopjena su napřećostejne, dołho stołpikate a dwójce třiličbne.
Kćenja
Kćěja wot meje hač awgusta. Kćenja su zwónčkojte a steja po jednym w łopjenowych rozporach, su dołho stołpikate. Maja 4 fijałkojte hač swětłomódre kćenjowe łopješka, kotrež docpěwaja dołhosć wot 5 cm. Nektarowe łopješka su 10 hač 12, łopatkojte, běłopjelsćojte a jenož poł tak dołho kaž štyri kćenjowe łopjena.
Stameny su mnoholične a husto kosmate.
Płody
Płody su małki a kosmate a maja wotstajejo kosmate pěstki.
Stejnišćo
Rosće na skaliznach, w kerčinach, swětłych lěsach zwjetša na wapnje a rědko na silikaće.
Rozšěrjenje
Alpski pryšćenc je rozšěrjeny wot Pyrenejow přez Alpy, we wysokosć wot 1000-2400 m, a wuchodoeuropske hory hač sewjerneje Azije a sewjerneje Ameriki.
Drjewjanscy Słowjenjo
Drjewjanscy Słowjenjo běchu jedyn wot najdale na zapadźe bydlacych słowjanskich kmjenow (mjeno kmjena pochodźi wot słowa drewo [drjewo]). Zasydlili so pušćeja na zapadnym brjohu delnjej Łobja. Słušachu k Obodritskemu zwjazku, prjedy hač su wot 9. lětstotka přišli pod němske knjejstwo. Rěčachu hač do połojcy 18. lětstotka drjewjansku połobšćinu (zestajejo so z wjele jara rozdźělnych narěčow). Něhdyši sydlenski rum Drjewjanow nadeńdźe so w dźensnišej Limborskej holi a we Wendlandźe južnje Hamburga.
Stawizny Połobskich Słowjanow
Mjez 8. a 12. lětstotkom je němske feudalne mócnarstwo w jara surowych, “Wendenkreuzzüge” mjenowanych wójnach Połobskich Słowjanow porazyło.
Mnich Widukind von Corvey (wokoło 925 - po 973) pisaše w lěće 955 wo wójnje Ota I. a Gera přećiwo obodritskemu wjerchej Stojgněwej we wuchodnej Mecklenburgskej: „A tak wjedźeše wón, wšitko zapusćejo a zapalejo, swoje wójsko přez wone kraje. Samsny dźeń lěhwo njepřećelow zdobychu a mnoho ludźi zabichu abo popadnychu. Mordowanje traješe hač do pózdneje nocy. Nazajtra na žerdź tyknjenu hłowu słowjanskeho wjercha Stojgněwa na hołym polu postajichu a dokoławokoło 700 jatym hłowu wotćachu. Poradźowarjej Stojgněwa pak woči wukałnychu, jazyk wutorhnychu a potom jeho bjezmócneho mjez ćěłami ležo wostajichu.“
Do Dźěwinskeje chroniki so 1147 zapisa: „Die Wenden sind ... entweder dem Christentum zu unterwerfen, oder mit Gottes Hilfe vollständig zu vernichten.“
Němski farar Helmold von Bosau (wokoło 1120 - po 1177) 1170 tu wójnu w swojej „Slawenchronik“ hódnoćeše: „Auf den Feldzügen gegen die heidnischen Wenden war keine Rede von Christentum, sondern nur vom Gelde.“
Hłowny zaměry běchu potajkim předewšěm pjenježne dobytki a kolonizacija bohateho kraja Słowjanow. Hižo 1108 wabješe so z přez Dźěwinskeho Arcybiskupa nastorčene za to: „Pohanow (měnjeni běchu Słowjenjo) drje zacpěwamy, ale jich kraj je wobdźiwajomnje bohaty: Nadosć je tam mloka a mjedu. Tak praja wšitcy, kiž kraj znaja. Tohodla, Saksojo, Frankojo, Lothringojo, Flamojo, wy wuznamni swětodobywarjo, postańće! Tu móžeće waše dušine zbožo nadeńć, a hdyž so wam to lubi, hišće najlěpšu pódu k tomu!“
Serbske kmjeny hižo w 10. lětstotku politisku njewotwisnosć zhubichu. Obodritojo a Łutykojo pak zamóžachu so we Wulkim słowjanskim zběžku 983 hišće raz wuswobodźić, a Obodritojo samo załožichu skoro dwaj lětstotkaj wobstejace mócnarstwo. Po zamorjenju wjercha Niklota 1160, njeporadźenym zběžku 1163/1164 a zničenju łutykskeje twjerdźizny Arkony 1168 pak zakónči štyri lětstotki dołhe krejepřeleće we wójnach přećiwo Słowjanam w dźensnišej Němskej. Wšitke kmjeny běchu swoju njewotwisnosć zhubili.
Nětko započinaše mócny asimilaciski a germanizaciski ćišć. Słowjanske kraje běchu zapusćene, wobydlarstwo z wulkeho dźěla wutupjene abo wuhnate. Wot Němcow wuwite postajenja, kiž znajemy mj.dr. jako “Wendenparagraphen” a kiž zakorjenichu mjenjehódnosć Słowjanow napřećiwo nowym, přićahnjecym sydlarjam, njepusćichu Słowjanow jako runohódnych do městow, a tak zadźěwachu socialnemu postupej. Jenička móžnosć bě přiwzaće němskeje kultury a rěče. Tak wjetšina rěčow a wašnjow Połobskich Słowjanow hižo w 14. a 15. lětstotku wumrě. Jenož w Hannoverskim Wendlandźe zdźerži so hač do srjedź 18. lětstotka mała obodritsko-wendiska rěčna kupa.
Hudźba
Wosebje wuzběhnenja hódne su stawizny hudźbneho wuwića Obodritow a Łutykow. Tak hižo byzantinski chronista Theophylactus Simocattes pisaše wo třoch zapadosłowjanskich hercach. Woni běchu wójnscy jeći Grjekow a prajachu, zo pochadźa „vom äußersten Ende des westlichen Meeres“ (měnjene je Bałtiske morjo) a su „ungeübt im Waffengebrauch, aber geschickt im Spiel auf der ´cytara´ (gusla)“. Běchu „der Musik zugetan, liebten das ruhige friedliche Leben“ a „im Heldengesang geübt“
Přez lětstotki so přeco zaso raz wo jich hudźbje a rejach pisaše, tak tež wo Wizlawu III. Rujanskim, kotryž 1325 wumrě jako jedyn z poslednich łutykskich wjerchow na Rujanach. 17 jeho melodijow z elementami wendisko-łutykskeje ludoweje hudźby je w Jenaskim rukopisu zdźerženych. 1756 zemrě najskerje poslednja žona, kiž hišće drjewjanšćinu wobkněži, Emmerentz Schultze, 88-lětna w Dolgowje. Tak zapisa so do zarjadniskich spisow: „Diese alte Wittwe ist die letzte von denen, die perfect Wendisch hat sprechen und singen können, daher sie auch vor ihre Königliche Majestät unseren allergnädigsten Landesherren zur Görde hat erscheinen müßen, üm diese Sprache aus ihrem Munde zu hören.“
Nigerokongoske rěče
thumb|350px|Nigerokongoske rěče (oranžowa) pódla druhich rěčowych swójbow swěta thumb|
Drjewjanscy Słowjenjo
Hudźba
Jeničce jedyn drjewjanski ptačokwasny spěw so zachowa: “Katü mës Ninka bayt?” Jedna melodija z tych 17 zapisanych wot Wizlawa III. je jara podobna na tutón spěw. To zwěsći serbski hudźbny wědomostnik Jan Rawp (1928–2007). Přełožk tutoho spěwa Arnošta Muki (1854 - 1932) z mjenom “Limborski kwas” słuša k repertoirej Serbskeho narodneho ansambla a spěwa so tradicionalnje na Ptačim kwasu. 1999 tež delnjoserbski přełožk nasta. K wotewrjenju jutrowneje wustajency Serbskeho muzeja w Choćebuzu lěta 2001 bu tón spěw přez spěwansku skupinu “Łokašina” z Lubnjowa pódla žortnej dźiwadłowej scenje, “Carveně netypar”, napisanej wot Wernera Měškanka, w drjewjano-połobšćinje předstajeny.
Nigerokongoske rěče
Swójba Nigerokongoskich rěčow je jedna ze 4 afrikanskich rěčowych swójbow a twori tute rěčowe skupiny:
K Nigerokongoskim rěčam słušeja:
W někotrych klasifikacijach je była swójba Nigerokongoskich rěčow tež jako „Nigerokordofanska rěčna swójba“ woznamjenja.
Drjewjanscy Słowjenjo
Rěč a kultura Drjewjanskich Słowjanjow
Nětko wězo prašenje wobsteji, kak stej móhłej so rěč a kultura Drjewjanow we Wendlandźe hač do 18. lětstotka zdźeržeć, hdyž běchu najzapadnišo sydlacy słowjanski kmjen a wšitke druhe so hižo 3 lětstotki do toho dospołnje asimilowachu. Hodźi so to z tym rozkłasć, zo bě jich sydlenski rum přez přirodu do a ze zapada zawrjeny a wažne wikowanske dróhi wobkružichu jón južnje a sewjernje na lěpšich pućach. K tomu słušeše wony kraj hižo jara zahe do wojewódstwa Lüneburg a přez to njebě tak mócnje wot wójnow a namócnej kolonizaciji potrjecheny. Tak móžachu tamni Słowjenjo dołhi čas chětro njenadpadnje dale žiwi być. Přeněmčenje so hač do 17. lětstotka jenož poněčim wuskutkowaše, ale bu na kóncu tola wědomje tójšto pospěšene. Wužiwanje rěče bě zakazane - najprjedy jenož w přitomnosći zarjadnikow abo duchownych. Citat z lěta 1672: “Es ist auch allen Wenden verboten in Gegenwart der Geistlichen kein Wort wendisch zu sprechen” a pozdźišo, přez Dannenbergskeho hejtmana (Hauptmann) Georga Wilhelma Schenka von Winterstedt (1635-1695), tež cyłkownje. Přeco zaso so přiwěra a nałožki Słowjanow kritizowachu, hdyž so wot němskeje wokolnosće wotchilachu. W šuli so podobne zjewi. Krotko do smjerće rěče pak tež hišće napřećiwne zjawy skutkowachu. Tak pisa pućowacy spisowaćel Johann Georg Keyßler, zo su w Hannoverje “auf die Gedanken gerathen, es gereiche zu der Ehre eines Landesherrn, wenn vielerley an Sitten und Sprachen unterschiedene Völker seine Oberherrschaft erkenneten [..] daher [sei] diesen Wenden befohlen worden, ihrer ehemaligen Muttersprache sich wieder zu gebrauchen.” To pak njezamóže wjac wjele změnić, dokelž měješe Drjewjanšćina hižo jara špatny prestiž a to nic jenož pola Němcow. Přez tute naprawy so rěčna substanca a wosebje narodne sebjewědomje w běhu jedneje generacije tak mócnje wobškodźi, zo mějachu ći, kiž so za rěč Drjewjanow zajimowachu, hižo ćeže rěčnikow namakać. Wustrowski zarjadnik Mithoff pisaše 1691, dokelž chcyše drjewjanske “Wótce naš” zapisać: „... so hat man meines wißens keine Bücher in der wendischen Sprache, auch sonst keine alte schrifftliche nachrichtungen, wie dann diese sprache nunmehro abzunehmen beginnet, dahero auch, wie fleißig mich gleich bemühet, vor Erst niemandt antreffen können, welcher uff die 7te Frage, wie nemlich ihr Vater unser Laute, zu dienen undt das Vater unser in den wendischen Sprache außzusprechen gewust. Endlich aber ist es mir Communiciret.“
1711 Wustrowski farar Christian Hennig von Jessen (1649 - 1719) w swojim „Vocabularium Venedicum“ zwěsći: „Jeziger Zeit reden hier herum nur noch einige von den Alten Wendisch, und dürffen es Kaum vor ihren Kindern und andern jungen Leüten thun, weil sie damit ausgelachet werden: Gestalt diese, die Jungen, einen solchen Eckel für ihre Mutter-Sprache haben, daß sie sie nicht einmal mehr hören, geschweige denn lernen mögen. Dahero unfehlbar zu vermuten, daß innerhalb 20. zum Höchsten 30. Jahren, wenn die Alten vorbey, die Sprache auch wird vergangen seyn, und mann so dann kein Wend mehr in seiner Sprache alhier wird zu hören kriegen, wenn mann gleich viel geld drum geben wollte.“
1724 zapisa drjewjanski korčmar a šołta ze Süthenja, Johann Parum Schultze (1677 - 1740), do swojeje „Wendlandchronik“ (zdźerženy je wotpisk pólskeho hrabje Jana Potockeho (1761 - 1815), original je so we 18. lětstotku zhubił): „Ich bin ein Mann von 47 Jahren. Wenn mit mir und denn noch drey Personen es vorbey ist in unserem Dorf, als dann wird wohl niemand recht wissen, wie ein Hund auf Wendisch genannt wird.“
Tu pak smě so prajić, zo je wón so mylił: Delnjoserbske “pjas” dźě wotpowěduje drjewjanskemu słowej. Po zemrěću rěče pak so hišće wěste wosebitosće, kaž narodna drasta a wědomje wo słowjanskim pochadźe wobchowachu. Tak mamy na přikład 75 fotow wopyta Georga V. (1819-1878), poslednjeho hannoverskeho krala we Wendlandźe w juliju 1865. Na nich su stare a drohotne swjedźenske drasty Drjewjanow widźeć. Pozdźišo pósłachu swojemu kralej hišće dalšu fotowu zběrku do eksila, w kotrejž je mjez druhim stare wašnje natwara wsow, tak mjenowanych kulowcow, na 42 wobrazach zdźeržene.
Tak je spóznać, zo drje je słowjanska rěč wobydlerstwa srjedź 18. lětstotka wumrěła, nic pak drasta, wědomje a wěste dalše wosebitosće. Mjez swětowymaj wójnomaj so na přikład we wokrjesu Lüchow-Dannenberg 500 ludźi při ličenju luda jako wendiske wuzna. 1905 bě posledni, pak hižo stajeny, wendiski kwas. Kulowcy so do dźensnišeho swěru zachowaja.
Tež zapadosłowjanske zemjanstwo je hišće žiwe. Tak su dźensa w Němskej wjacori direktni potomnicy sławneho Niklota, wjercha Obodritow, žiwi a su sej tež swojeho pochada wědomi. Mjez nimi wojwoda Georg Borwin zu Mecklenburg-Strelitz (*1956).
Rěčespyt
Hakle we 18. lětstotku započachu so rěčespytnicy, na přikład Gottfried Wilhelm Leibniz, za mrějucu drjewjanšćinu zajimować. Zběrachu a přepytowachu poslednje zbytki rěče. Po Druhej swětowej wójnje su so wjacori slawisća nadrobnje z tej rěču zaběrali a někotři z nich su ju samo rěčeć zamóhli. Tak na přikład Prof. Dr. Reinhold Olesch (1910 - 1990), w Greifswaldźe, Lipsku a Kölnje skutkowacy slawist a filologa, kiž wuda swój „Thesaurus Linguae Draveanopolabicae“ w štyri zwjazkach po dołholětnem dźěle.
“Vocabularium Venedicum” Wustrowskeho pastora Christiana Henniga a “Wendlandchronik”  Süthenskeho šołtu Johanna Paruma Schultza stej najwažnišej žórle drjewjano połobšćiny. Drjewjanske knihi njejsu ženje nastali, jenož teksty a małe zběrki słowow a přisłowow su nam zdźeržene. Kaž hižo z přirunowanja druhich słowjanskich rěčow znate, ma tež drjewjanski słowoskład wulke podobnosće ze serbšćinomaj. Hdyž su wěste swojoraznosće a typiske změny znate, hodźa so mnohe słowa jara lochko rozumić.
Přirunowanje wurazow
Zajimawe su na přikład tajke rozdźěle, kaž při pomjenowanju Němcow: hs. Němc - drw. siostě Drjewjanske “siostě” rěka tak wjele kaž Saksojo. Woni běchu jich bliši susodźa.
Pattínze lgotóya pít tunsa. - Ptački lětaja pod mróćelemi. (tunsa - hs. tučel, ds. tyca, pl. tęcza, n. Dunst)
Drjewjanšćina šłuša do lechiskeje podskupiny słowjanskich rěčow, kaž pólšćina abo kašubšćina. To je na přikład na zdźerženych starosłowjanskich nosowkach widźeć:
drw. golongsaj - pl. gałąź
Tak drje mohło so wo drjewjanšćinje jako jeničce wobchowanu, poměrnje derje přeslědźenu, narěč Obodritow rěčeć.
Lěsny dźećel
Lěsny dźećel (Trifolium alpestre) je rostlina ze swójby łušćinowcow (Fabaceae).
Wopis
Stołpiki su husto přilěhawje kosmate a zwjetša njerozhałuzowane a zrunane.
Kćenja
Wón kćěje wot junija hač do awgusta. Kćenja su čerwjene a docpěwaja dołhosć wot 10-15 mm. Wone steja w kulowatych abo krótko jejkojtych hłójčkach, kotrež docpěja dołhosć wot 1,5 hač do 3 cm a su wot najbóle hornich łopjenow wobdate. Keluškowa rołka njesu 20 nerwow a je kosmata. Króna je purpurna a docpěje dołhosć wot 10 hač do 15 mm.
Stejnišćo
Wón rosće na lěsnych kromach, pod kerčinami, we swětłych lěsach, na suchich łukach a na nadróžnych skłoninach. Ma radšo suche a bazowe pódy.
Rozšěrjenje
Lěsny dźećel je w nimale cyłej Europje, předewšěm w srjedźnej a južnej Europje rozšěrjeny.
Podobna družina
Eksistuje podobna družina:
Żukowo
Żukowo ( Żukòwò, Zuckau) je městačko w Pólskej, kotrež leži w pomorskim wojewódstwje.
Dave Alexander
David Michael Alexander (* 3. junija 1947, Ann Arbor, Michigan; † 10. februara 1975 runje tam) bě US-ameriski rockowy hudźbnik a pod jewišćowym mjenom Dude Arnett z prěnim basistom protopunkoweje skupiny The Stooges, hdźež hraješe hromadźe z Iggy Pop.
Wón zemrě w starobje 27 lět na slědach dołholětneho znjewužiwanja alkohola.
Dwojobarbna wjerba
Dwojobarbna wjerba (Salix bicolor) je rostlina ze swójby wjerbowych rostlinow (Salicaceae).
Kito Fryco Stempel
mini|upright|Kito Fryco Stempel
Kito Fryco Stempel (* 29. nowembra 1787 w Parcowje; † 2. apryla 1867 w Lubnjowje) bě serbski ewangelski duchowny a spisowaćel. Wot 1802 do 1807 wopyta gymnazij w Budyšinje, hdźež zezna so tež z Bjedrichom Wylemom Mičku. W lětach 1807–1810 studowaše teologiju na Lipšćanskej uniwersiće. Hnydom w prěnim studijnym lěće załoži sobu t. mj. Corps Lusatia. 1809 zastupi do Serbskeho prědarskeho towarstwa, předchadneho zjednoćenstwa dźensnišeje Sorabije Lipsk.
Nimo swojeho basnjenja wustupowaše Stempel tež jako přełožowar antikskich basnikow. To nastupa wosebje Fedrusowe fabule (z łaćonšćiny) a Theokritowe idyle.
Fijałkowy stawač
Fijałkowy stawač (Epipactis purpurata) je rostlina ze swójby orchidejowych rostlinow (Orchidaceae).
Wopisanje
Fijałkowy stawač je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 15 hač 60cm.
Łopjena su dwudźělnje zrjadowane, lancetojte abo jejolancetojte, sylnje žiłkate a kaž stołpik fijałkojće přeběžane.
Kćěje wot awgusta hač septembra. Kćenja su oliwozelene abo róžojte a nimaja wotrohu. Jich hubka je dwudźělna.
Stejnišćo
Rosće na pućnych kromach w lěsach ze zelišćowym podróstom, na starych drjewowych składźišćach. Preferuje wutkate, často małowapnate hlinowe pódy.
Třihranita syć
thumb|right Třihranita syć ) je rostlina ze swójby cachorowych rostlinow.
Niska fijałka
Niska fijałka je rostlina ze swójby Fijałkowych rostlinow (łaćonsce: Viola pumila, Violaceae).
Kašubistika
Kašubistika wuwučuje so na uniwersiće w Gdańsku.
Hlebjojta wjerba
Hlebjojta wjerba (Salix hastata) je rostlina ze swójby wjerbowych rostlinow (Salicaceae).
Wšědna syćinka
Wšědna syćinka je rostlina ze swójby syćinkowych rostlinow (łaćonsce: Tofieldia calyculata, Tofieldiaceae).
Łobjowy stawač
Łobjowy stawač je rostlina ze swójby orchidejowych rostlinow  (łaćonsce: Epipactis albensis, Orchidaceae).
Dripata pyskawa
Dripata pyskawa (Geranium dissectum) je rostlina ze swójby pyskowničkowych rostlinow (Geraniaceae).
Wopis
Dripata pyskawa je jednolětna rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 10 hač 60 cm.
Łopjena
Łopjena su nimale hač k spódku rukojće pjećdźělne hač sydomdźělne. Jich wotrězki su dźělene a maja linealne, 2-3 mm šěroke kónčki.
Kćenja
Kćěje wot meje hač awgusta. Kćenja su purpurowočerwjene a njepřesahuja susodne łopješka. Krónowe łopješka docpěwaja dołhosć wot 4 hač 6 mm a su tak dołhe kaž keluškowe łopješka. Stołpiki kwětnistwow su krótše hač nošne łopješka.
Stejnišćo
Rosće na rolach z wobkopankami, w zahrodach, na winicach a pustych płoninach. Preferuje wutkate a bazowe pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Europje rozšěrjena.
Kaspiska wjerba
Kaspiska wjerba (Salix acutifolia) je rostlina ze swójby wjerbowych rostlinow (Salicaceae).
Kladno
Kladno je město w srjedźnej Čěskej. Z nimale 70.000 wobydlerjemi je najwjetše město Srjedźočěskeho kraja a třinate najwjetše w cyłej Čěskej po wobydlerstwje. Leži zapadnje Prahi.
W 19. a 20. lětstotku běchu tu jara wuznamne woclarnje a wuhlowe podkopki. Tutych wobstejnosćow dla so Kladno jara powjetši. Hišće wosrjedź 19. lětstotka měješe jenož 2.000 wobydlerjow. Kladno je stare, jako wjes bu hižo na započatku 14. lětstotka naspomnjene. Z městom sta so w 16. lětstotku, poprawom měješe titul "městačko", to rěka, małe město, kotrež ma jenož dźěl prawow, kotrež ma město. Na woprawdźite město bu hakle w 19. lětstotku powyšene. W měsće je jenož mało zajimawych a hódnotnych wěcow, ale na tych wobdźělichu so najwjetši čěscy architekća a rězbarjo. Najwuznamniši bě Kilian Ignac Dientzenhofer.
Husowka
Husowka (Arabis) je ród ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Łopješkaty stawač
Łopješkaty stawač (Epipactis microphylla) je rostlina ze swójby orchidejowych rostlinow (Orchidaceae).
Čorna dornica
Čorna dornica (Festuca puccinellii) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Wuchodofriziska delnjoněmčina
Wuchodofriziska delnjoněmčina (němsce Ostfriesisch) je rěč wot wuchodnych Frizow, kotřiž we wuchodnej Friziskej bydla, wokoło Auerk, Oamde a Lier. Wot Saterfrizow so to často krótko "Fräislound" mjenuje.
Wuchodofriziska delnjoněmčina dźensa njeje po rěčnej stejnišću žana Friziska rěč (kaž Saterfrizišćina), ale je forma delnjej němčiny. To so hodźa derje při sćěhowacych přikładach widźeć:
Wuchodofriziska delnjoněmčina so je do nowej rěči wuwiwała, kotraž je samo hišće starofriziske słowa wobchowała, kaž na př. Eide "bróny", Fôn "holca", Grede "łuki", Jid, Jit "wujězd haćenja", tjüddern'' "přiklepać".
Ablatiw
Ablatiw (z łaćonšćiny ablativus, t. r. "forportanto") je jedyn z wósom padow indoeuropska prarěč. Originalnje přez tutón pad bu wuprajeny městno z kotrymž dźeja abo wosoba kotraž něšto wuskutkuje. Kedźbu, zo tutón je njejenaki hač akuzatiw (z směr) a lokatiw (za městno).
Ablatiw w rozdźělnych rěčach móže tež instrument, čas, wašnje čina wuprajić. Tute funkcije najskerje su přewzaty wot instrumentala.
Dźensa ablatiw we wjele indoeuropskich rěčach hižo njeeksistuje: genitiw je často jeho funkciju přewzał.
Indoeuropske
Ablatiw bě jedyn z padow indoeuropskeje prarěče. Wón so wobchowowaše w žanej  germanskich, słowjanskich, baltiskich a romaniskich rěčow, ale pak jón znaje łaćonšćina, armenšćina, albanšćina a sanskrit.
1756
1756 bě přestupne lěto z 366 dnjemi.
Ablatiw
Łaćonšćina
Na př. Roma venire "přińć z Roma", oculis videmus "z wóčkomaj widźimy"
We łaćonšćinje znaju tež absolutny ablatiw, kotryž je kuša podsada z ablatiwnym subjektom a kongruentnym participom jako werb: Iove veniento, ... "Mjeztym zo Jupiter přińdźe, ..."
Sanskrit
W sanskriće ablatiw je, kaž we łaćonšćinje, indirektny pad.
Albanšćina
W albanšćinje jeho kóncowka zdźěl je identiski z kóncowku genitiwa a datiwa. Wón ma jenož swójsku kóncowku w pluraliskej, indefinitnej formje, a to -sh.
Finšćina
W finšćinje ma kóncowku -ltä abo -lta wotwisnje wokalneje harmonije. Ablatiw wupraji w finšćinje pohibowanje potrjecheneho městna (talolta - "wot doma"). Zo by wuprajił čas, modifikuje ličbniki (viideltä - "pjećoch (hodźina)").
Estišćina
W estišćinje ma kóncowku -lt resp. w pluralu je -telt abo -delt.
Na př.: kellelt "wot koho?", minult "wote mnje", turult "wot wikach"
Madźaršćina
W madźaršćinje ma kóncowku -tól abo -től wotwisnje wokalneje harmonije.
Na př. ágytól "preč wot łoža"
Mongolšćina
W mongolšćinje ablatiw wotmołwi prašenje "zwotkel?", "wot koho?", "wot hdy?" a "wot čeho?" Kóncowka wotwisuje wokalneje harmonije a wot družiny słowneho zdónka: -аас, -ээс, -оос, өөс; -гаас, -гээс, -гоос, -гөөс; -иас, -иос.
Turkowšćina
W turkowšćinje ablatiw wotmołwi prašenje "zwotkel?". Wón so wutwori z dodawkom  kóncowki den resp. dan a wariěruje po prawidłach małkeje wokalneje harmonije. Po njespěwnych konsonantach so warianty ten resp. tan jewja.
Na př.: Nereden geliyorsun? "Zwotkel přińdźeš?" Sinemadan geliyorum. "Přińdu z kina."
Baškiršćina
W baškiršćinje ablatiw ma podobne kóncowki kaž w turkowšćinje. Ale wjace wariěruje tam dla konsonantoweje harmonije. T.r. nic jenož so formy -дән resp. -дан a -тән  resp.. -тан jewja, ale tež -ҙән, -ҙан , -нән  -нан.
Na př: өҫтәлдән "wot blida"; шкафтан "z kamora"; Германиянан "z Němskeje".
Włóski pryšćenc
Włóski pryšćenc (Clematis viticella) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
Jutrowna kupa
Jutrowna kupa (němsce Osterinsel) je kupa w juhowuchodnym Ćichim oceanje a dźěl Chilskeje. Španiske mjeno je Isla de Pascua a Rapa je Te pito o te henua.
Prosty pryšćenc
Prosty pryšćenc (Clematis recta) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
Wopis
Stolpik je zwjetša njewodrjewjeny, hranity a dudławy.
Łopjena
Łopjena su njeporowje pjerite z pjeć, sydom abo dźesać dołho stołpikatymi, jejkojtymi, wótrymi łopješkami. Łopency su cyłokromne a módrozelene.
Kćenja
Kćěje wot (meje) junija hač julija. Mnoholičbne, běłe kćenja steja w kwětnistwach na kóncach zrunanych, dudławych stołpikow. Štyri kćenjowe łopjena su běłe, jenož na kromje husto pjelsćojće kosmate.
Maćizny
Wutk čerstwych rostlinow wobsahuje wótry protoanemonin, kotryž kožu jara sylnje dražni.
Stejnišćo
Rosće w ćopłych kerčinatych lěsach a swětłych kerčinach. Preferuje w lěće ćopłe, wapnite pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w južnej Němskej, Durinskej, južnych Alpach a Pyrenejach, w južnej a wuchodnej Europje rozšěrjena.
Ağdam
thumb|left thumb|right|250px|Muzej chlěba Ağdam (wurjekowanje: Agdam;  Ակնա/ Akna ) je městačko na zapadźe Azerbajdźana, kotrež steješe wot 1993 do 2020 pod kontrolu Nahórskeho Karabacha. Leži něhdźe 300 kilometrow zapadnje Bakuwa.
Kerkowa wjerba
Kerkowa wjerba (Salix x mollissima) je rostlina ze swójby wjerbowych rostlinow (Salicaceae).
Ağdam
Ma wokoło 400 wobydlerjow.
Stawizny
Sydlišćo je so we 18. lětstotku załožiło a ma wot lěta 1828 měšćanske prawa. Do prěnjeje Karabachskeje wójny měješe město něhdźe 28.000 wobydlerjow, bu pak w běhu bitwy wopušćene. Wot lěta 1993 hač do kónca druheje Karabachskeje wójny w nowembrje 2020 słušeše de facto k njepřipóznatemu statej Nahórski Karabach. Leži něhdźe 25 kilometrow sewjerowuchodnje Stepanakerta, stolicy republiki.
Muellerowy stawač
Muellerowy stawač je rostlina ze swójby orchidejowych rostlinow  (łaćonsce: Epipactis muelleri, Orchidaceae).
Mohuč
Mohuč  je město w zapadnej Němskej a stolica Porynsko-Pfalcy. Leži na wuchodnej kromje zwjazkoweho kraja při lěwym brjoze Ryna, napřećo wuliwej Mohana do Ryna. Na prawym brjoze Ryna niže zliwa Mohana a Ryna leži Wiesbaden, hłowne město zwjazkoweho kraja Hessenska.
Chilska
Chilska (tež Chile; República de Chile) je južnoameriski stat při Ćichim oceanje. Hłowne a najwjetše město je Santiago de Chile. Chilska ma něhdźe 17,5 milionow wobydlerjow. Prezidentka je Michelle Bachelet.
Mohuč
Hižo Keltojo mějachu sydlišćo při strategisce wuznamnym dypku při Rynje. Romjenjo załožichu na samsnym městnje w lěće 12 do Chrystusa wojerske lěhwo pod mjenom Mogontiacum. Jako jedne z prěnich němskich biskopskich sydłow hraješe w srjedźowěku wažnu rólu při christianizowanju wosebje wuchodneje Němskeje. Cyrkwinska prowinca běše najwjetša sewjernje Alpow.
Słowjenšćina
Słowjenšćina (slovenščina) słuša do skupiny južnosłowjanskich rěčow. Wona je hamtska rěč w Słowjenskej a słuša nimo toho k hamtskim rěčam Europskeje unije.
Słowjensce rěči so lokalnje tež w susodnej Italskej a w Awstriskej, wosebje w Korutanskej, jako mjeńšinowa rěč.
Picnjoski stawač
Picnjoski stawač je rostlina ze swójby orchidejowych rostlinow  (łaćonsce: Epipactis peitzii, Orchidaceae).
Najmjeńši dźećel
Najmjeńši dźećel abo dźećelk (Trifolium micranthum) je rostlina ze swójby łušćinowcow (Fabaceae).
Łuhowa wjerba
Łuhowa wjerba (Salix myrtilloides) je rostlina ze swójby wjerbowych rostlinow (Salicaceae).
Chilska
Geografija
Kraj wupřestrěwa so wot peruskeje hranicy w pusćinje Atacama na sewjeru hač ke kupje Feuerlandskej na juhu přez wjace hač 4300 kilometrow. Nimo toho wužaduje sej Chilska podźěl Antarktiki.
Mjezny dźećel
mini|
Mjezny dźećel (Trifolium medium) je rostlina ze swójby łušćinowcow (Fabaceae).
Čerwjena dornica
Čerwjena dornica (Festuca rubra) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Mjezny dźećel
Wopis
Mjezny dźećel je trajne zelo, kotrež docpěje wysokosć wot 15 hač do 45 cm. Rostlina móže přez podzemske wotnožki wupřestrěć a huste skupiny wutworić.
Stołpiki su rozpjeršene kosmate hač nahe.
Łopjena
Łopjena su 3-ličbne. Łopješka su dołhojće-lancetojte, nimale cyłokromne a njesu swětły abo ćmowy muster. Wone docpěja dołhosć wot hač do 6 cm.
Kćenja
Kćěje wot junija hač do awgusta. Purpurowe kćenja steja w jasnje stołpikatych, kulowatych hač jejkojtych, 2-3,5 cm tołstych hłójčkach. Ma nahu, 10-nerwnu keluškowu rołku.
Čerwjena dornica
Wopis
Čerwjena dornica je šěrozelena rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 30 hač do 80 cm. Rostlina wutwori čumpate trawniki.
Mjezny dźećel
Stejnišćo
Rosće w kerčinach, w swětłych lěsach a na suchich łukach. Ma radšo w lěće ćopłe, bazowe pódy.
Čerwjena dornica
Kćenja
Kćěje wot junija hač do julija. Pakić je zrunana a docpěwa dołhosć wot 6 hač do 15 cm. Čerwjenojće wioletne abo brunojte kłóski wobsteji ze 4 do 6 kćenjow a docpěwaja dołhosć wot 7 hač do 10 mm. Kocht kryjaceje pluwizny docpěwa dołhosć wot 1 hač do 2 mm. Delnja hałuza pakiće je poł tak dołha kaž pakić.
Słowjenšćina
Gramatika
Słowjenšćina ma tři genusy, tři numerusy a šěsć padow. Tuž ma słowjenšćina nimo singulara a plurala kaž serbšćina hišće dual.
Chilska
Města
Najwjetše města su :
Słowjenšćina
Dialekty
Słowjenšćina je sylnje rozrjadowana do wšelakorych narěčow, kotrež so zdźěla jara wot so rozeznawaja.
Nowa Wjes/Sprjewja
Nowa Wjes/Sprjewja ( Neudorf/Spree) je hornjołužiska holanska wjes w samym wuchodźe Budyskeho wokrjesa, kotraž słuša wot lěta 2013 k Malešanskej gmejnje.
Geografija
Nowa Wjes leži 17 kilometrow sewjerowuchodnje Budyšina wosrjedź hornjołužiskeje hole na prawym boku Sprjewje, kotraž ma we wokolinje wsy wjele starych promjenjow. Wjesne hona, na kotrychž leži tež wjesny dźěl Wotpočink, maja přestrjeń wot 6,89 km².
Susodnej wsy stej Połpica w juhu a Lěskej w sewjerozapadźe.
Mjezny dźećel
Rozšěrjenje
Rostlina je w nimale cyłej Europje rozšěrjena.
Nowa Wjes/Sprjewja
Stawizny
Šula bu w lěće 1832 natwarjena. Wot lěta 1872 předźěła Nowowjesnjanski Sprjewiny młyn syćiznu za produkciju papjery.
Po Wienskim kongresu lěta 1815 přińdźe cyły sewjer Hornjeje Łužicy k Pruskej, Nowa Wjes a Wotpočink wostaštej pak sakskej. Hranica běžeše hač do lěta 1945 podłu Sprjewje sewjerozapadnje wsy.
Čerwjena dornica
Stejnišćo
Rosće na łukach, na pastwach a na połsuchich trawnikach.
Nowa Wjes/Sprjewja
Wobydlerstwo
Po Arnošta Mukowej statistice měješe Nowa Wjes we 1880tych lětach 182 wobydlerjow, mjez nimi 172 Serbow (95 %) a 10 Němcow. Arnošt Černik zwěsći 1956 serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 37,3 %.
W lěće 1925 bě mjez nětko hižo 285 wobydlerjemi 273 ewangelskich a 10 katolskich. Ewangelscy wěriwi přisłušeja znajmjeńša ze 17. lětstotka Klukšanskej wosadźe.
Truskalca
Truskalca (Fragaria) je ród z podswójby Rosoideae znutřka swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Tonga
Kralestwo Tonga je kupowy stat w južnym dźělu Ćicheho oceana, kotryž słuša geografisce k Polyneziskej. Dnja 4. junija 1970 bu njewotwisny wot Zjednoćeneho kralestwa. Tonga je hač do dźensnišeho jenička monarchija w Oceaniji a jenički sobustaw Commonwealtha, kotryž ma swójsku dynastiju.
Geografija
thumb|left|Palast tongaskeho krala K tongaskemu archipelej słušeja 176 kupow a atolow, kotrež rěkachu w zašłosći pola Europjanow tež Kupy přećelstwa. Wot nich su jenož 36 stajnje wobsydlene. Wone namakaja so w Pacifiku wuchodnje Fidźija, južnje Samowy a sewjernje Nowoseelandskeje. Tongaske wulkanowe kupy liča k Pacifiskej wulkanowej rynce. Wuchodnje wot jich namaka so hač 10.882 metrow hłuboka Tongaska hrjebina, kotraž słuša k najhłubšim mórskim hrjebinam na swěće. Najwyši wjeršk kraja je wjace hač 1.000 metrow wysoki a leži na kupje Kao.
Stolica a najwjetše město Tongy je Nuku'alofa na hłownej kupje Tongatapu z něhdźe 24.000 wobydlerjemi.
Wobydlerstwo
98 % tongaskeho wobydlerstwa su Polynezičenjo. Tamni wobydlerjo su zwjetša Europjenjo, Chinjenjo a Indičenjo. Wjele tongaskich byrgarjow je stajnje we wukraju žiwe, předewšěm w Awstralskej, Nowoseelandskej a w Zjednoćenych statach.
2006
2006 bě powšitkowne lěto z 365 dnjemi.
Tonga
Wobydlerstwo
Tongašćina słuša k polyneziskim rěčam, kiž su hałuza Awstroneziskich rěčow.
Infrastruktura
Mjezynarodne lětanske linije zwjazuja Tongu z Awstralskej, Nowoseelandskej, Samou a Fidźijom. Tež mjez tongaskimi kupami je lětadło najwažniši wobchadny srědk.
Internet
Tonga wobsedźi Top Level Domain .to, kotraž je w zapadźe wosebje dla wužiwanja za (ilegalne) wideostreaming-słužby znata.
Mólička syć
Mólička syć (Isolepis setacea) je rostlina ze swójby cachorowych rostlinow (Cyperaceae).
Wopis
Mólička syć docpěwa wysokosć wot 2 hač do 15 cm.
Stołpik je kulojty a na spódku łopjenowaty.
Łopjena su seršćikojte.
Kćěje wot julija hač do oktobra. Kłosy docpěwaja dołhosć wot 2 hač do 4 mm. Pluwizny su brunojte a njesu zeleny kosač. Wysoke łopjena kwětnistwo daloko přesahuja.
Stejnišćo
Rosće na mokrych lěsnych pućach, na brjohach, we łuhojtych hrjebjach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w srjedźnej a južnej Europje rozšěrjena, při čimž sewjernje hač do južneje Skandinawiskej wustupuje.
Mólički dźećel
Mólički dźećel (Trifolium dubium) je rostlina ze swójby łušćinowcow (Fabaceae).
Wopis
Mólički dźećel je jednolětna rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 10 hač do 30 cm.
Wilejka
Wilejka je město w Minskowskej oblasći w Běłoruskej. Je zarjadniske sydło Wilejskeho rajona.
Mólički dźećel
Wopis
Stołpik je zwjetša ležacy.
Słony
Słony ( Elephantidae) su swójba rydłojtych cycakow, kotraž je přirodnje jenož hišće w Africe a Aziji domjaca. Wone su najwjetše zwjěrjata na kraju, kiž su hač do dźensnišeho žiwe. Hižo při porodźe waži słonowe ćelo wokoło 100 kilogramow. Čas sućelnosće je z 20 do 22 měsacami najdlěši wot wšěch krajnych cycakow. Wotwisne wot družiny docpěja słony wahu ćěła wot 2 do 5 tonow a wulkosć wot hač do štyrjoch metrow. Dotal najstarši znaty słon bě w coo na Taiwanje žiwy a zemrě w starobje 86 lět.
Tuchwilu eksistuja jenož tři družiny: afriski, pralěsny a indiski słon.
Wilejka
Leži něhdźe 75 kilometrow sewjerozapadnje Minska při hornim běhu rěki Wilije.
Mólički dźećel
Łopjena
Łopjena su 3-ličbne a njesu łopješka, kotrež docpěwaja dołhosć wot 5 hač 10 mm a su namódry zelene, wopak jejkojte abo wutrobojte, prědku zubate, ale nimaja stajene kónčki. Srjedźne łopješka je dlěšo stołpikate hač bóčnej. Pódlanske łopjena su jejkojće-lancetojte.
Wilejka
Ma něhdźe 26 tysac wobydlerjow.
Mólički dźećel
Kćenja
Kćěje wot meje hač do septembra. Ma kwětnistwo z 3 hač do 15 (10-20) kćenjemi. Kwětnistwo docpěwa šěrokosć mjezy 0,6 a 0,8 cm (wot 5 hač do 8 mm). Kćenja su žołte. Zwjadnjena króna je swětłobruna a njewotpada.
Na rozdźěl wot smažneho dźećela kćenja ultrawioletne swětło runoměrnje absorbuja, tak zo wone su tež za překasancow jednobarbne.
Wilejka
Sydlišćo naspomni so prěni raz w lěće 1599 a słušeše po třećim dźělenju Pólskeje wot 1795 do ruskeho guwernementa Minsk. Po pólsko-ruskej wójnje přińdźe 1920 znowa k Pólskej. 1939 bu wot Čerwjeneje armeje wobsadźene a wot 26. junija 1941 hač do 3. julija 1944 steješe pod kontrolu němskeje wehrmachty. Wulke židowske wobydlerstwo bu w holocausće zwjetša zamordowane.
Mólički dźećel
Stejnišćo
Rosće na łukach, pastwach, pućnych kromach, skłoninach, rolach a lěsnych kromach. Preferuje zwjetša małowapnate hlinjane pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w nimale cyłej Europje rozšěrjena.
Dołhołopjenata dornica
Dołhołopjenata dornica (Festuca longifolia) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Syćinowe rostliny
Syćinowe rostliny (łaćonsce Juncaceae) su swójba symjencowych rostlinow (łaćonsce Spermatophyta).
Žołmjaca syć
Žołmjaca syć (Isolepis fluitans) je rostlina ze swójby cachorowowych rostlinow (Cyperaceae).
Lapska wjerba
Lapska wjerba (Salix lapponum) je rostlina ze swójby wjerbowych rostlinow (Salicaceae).
Kassel
Kassel (hač do lěta 1926 Cassel) je wulkoměsto na sewjeru Hessenskeje a po Frankobrodźe a Wiesbadenje třeće najwjetše město zwjazkoweho kraja. Leži při rěce Fulda blisko delnjosakskeje a durinskeje hranicy a ma nimale dwě sćě tysac wobydlerjow.
Pěskowa fijałka
Pěskowa fijałka je rostlina ze swójby Fijałkowych rostlinow (łaćonsce: Viola rupestris, Violaceae).
Kassel
Kassel je wot lěta 1955 kóžde pjate lěto stejišćo wuznamneje wustajeńcy documenta.
Jurij Pilk
mini|upright|Jurij Pilk (wokoło 1896)
Jurij Artur Pawoł Pilk (pseudonym Pawoł Hodźijski; * 22. meje 1858 w Hodźiju; † 21. apryla 1926 w Drježdźanach) bě serbski stawiznar, domizniski slědźer, hudźbnik a komponist.
Žiwjenje
Narodźi so jako syn Hodźijskeho wjesneho žandarma a wopytowaše wot 1872 do 1876 Krajnostawski wučerski seminar w Budyšinje. Tam bu wukubłany na klawěr, pišćele a husle. Wot 1876 do 1878 dźěłaše jako pomocny wučer w Hućinje a wot 1878 do 1880 jako wikar w Hornjej Wjazońcy, hdźež zezna swoju pozdźišu mandźelsku Wilhelminu Bertholdec. Wot 1880 do 1915 běše z wučerjom na měšćanskej šuli w Drježdźanach. 1890 bu z dźěłom Neukirch am Hohwalde bis zum Befreiungskriege („Wjazońca pod Hohwaldom hač do wuswobodźenskeje wójny“) na Roztokskej uniwersiće promowowany.
W lěće 1915 poda so na wuměnk wróćo do Wjazońcy a přesydli dwě lěće do swojeje smjerće znowa do Drježdźan.
Skutkowanje
mini|Wopomnjenska tafla při ródnym domje w Hodźiju (Nawjes čo. 14) Pilk běše hižo jako seminarist talentowany hudźbnik. 1890 předstaji w Drježdźanach swoje orchestralne wobdźěłanje Kocoroweho Cyklusa hórskich spěwow. W lěće 1896 organizowaše serbski koncert na wustajeńcy sakskeho wuměłskeho rjemjesła w krajnej stolicy. Wot 1897 do 1906 nawjedowaše hudźbny wotrjad Maćicy Serbskeje.
Jurij Pilk wuzběhowaše serbsku hudźbnu folkloru jako zakład swojeho hudźbneho tworjenja. W lěće 1899 wuńdźe jeho zběrka Dwajatřiceći narodnych hłosow za muske chóry. 1901 dokomponowa operetu Smjertnica na libreto Jana Wjele-Radyserba, kotraž so hač do dźensnišeho předstajuje. Po dlěšej tworićelskej přestawce wuda 1924 zběrku ''Dobry wječor. 34 narodnych spěwow za měšany chór na 4 a 5 hłosy''.
Nimo toho běše Pilk tež historikar a domiznowědnik. 1889 a 1915 wozjewi městnostawizniske pojednanja wo Wjazońcy, 1911 wo Glaubitzu pola Ryzawy. Přinošowaše k Historisko-topografiskemu městnemu leksikonej za sakske kralestwo kaž tež k Meichowemu dźěłu wo hrodach Sakskeje Šwicy. W lěće 1916 załoži domizniski muzej we Wjazońcy a sta so z jeho prěnim načolnikom.
Za serbske literarne stawizny je tež jeho dźěło k wotkrywanju Krabatoweje baje wuznamne (Die wendische Faust-Sage / Serbski Faust, 1896).
Jurij Pilk bě wot 1894 čłon Maćicy Serbskeje.
Šěroki stawač
Šěroki stawač (łaćonsce Epipactis helleborine) je rostlina ze swójby orchidejowych rostlinow (łaćonsce Orchidaceae).
Přepóznata žerchej
Přepóznata žerchej (Lepidium neglectum) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brassicaceae).
Drobna wjerba
Drobna wjerba (Salix repens) je rostlina ze swójby wjerbowych rostlinow (Salicaceae). Dalše serbske ludowe mjeno je wjerbica.
Wopis
Zdónk podzymsce lěze.
Hałuzy su postupowace hač zrunane, ćeńke a najprjedy slěbro-židźane kosmate, pozdźišo njeprawidłownje so wobnažuja.
Zymske pupki su brune hač čerwjenojte a kosmate.
Łopjena
Łopjena su jenož krótko stołpikate, a to něhdźe 3 mm. Łopjeńcy su lancetojte hač eliptiske, cyłokromne a docpěwaja dołhosć wot 5 cm a šěrokosć wot 2 cm, na woběmaj kóncomaj kónčkojte abo na spódku skulojćene. Wone su na hornim boku židźane kosmate, ale so wobnažuja, su šěrozelene hač zelene, su na delnim boku husto kosmate a židźane błyšćace. Pódlanske łopjena su wusko-lancetojte.
Kćenja
Kćěje wot apryla hač do meje. Rostlina je dwudomna. Micki so krótko před lisćom jewja. Zrunane muske micki docpěwaja dołhosć wot hač do 1,5 cm. Jich nošne łopješka maja žołty spódk a ćmowy kónčk. Próšniki su purpurowe, pozdźišo žołte. Žónske micki su stołpikate a docpěwaja dołhosć wot hač do 1 cm. Płódniki su dołho stołpikate a kosmate. Kćenja wobeju splahow wobsahuja 1 nektarij.
Stejnišćo
Rosće na łuhojtych łukach, na holanskich a płonych tymjenjach, na mokrych suchich trawnikach a na holach. Ma radšo změnowłóžne hač haćenskomokre, wapnite abo znajmjeńša na bazach bohate, humus-pochate pěskowe a hlinjane pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Europje a zapadnej a centralnej Aziji rozšěrjena, při čimž wot Portugalskeje a sewjerneje Španiskeje, přez Francosku, britiske kupy a južnu Norwegsku hač do Finskeje, Baltikuma, Pólskeje a na wuchod hač do Urala, a na juh wot sewjernje Italskeje hač do Słowjenskeje wustupuje. Ale faluje w južnych regionach europskich južnych połkupow.
Poddružiny
Eksistuja někotre poddružiny, kotrež po někotrych awtorach samo su samostatne družiny.
Šwižny stawač
Šwižny stawač je rostlina ze swójby orchidejowych rostlinow  (łaćonsce: Epipactis confusa, Orchidaceae).
Sewjerne morjo
Sewjerne morjo je nakromne morjo Atlantiskeho oceana na sewjerozapadźe Europy, mjez połkupomaj Jütlandskej a Skandinawiskej na wuchodźe a Britiskimi kupami na zapadźe. Je to šelfowe morjo, ma přestrjeń 750.000 kwadratnych kilometrow a maksimalnu hłubokosć wot 700 metrow. Na juhu je přez Doverski přeliw z Atlantikom zwjazane.
Mjezowace staty su Norwegska, Šwedska, Danska, Němska, Nižozemska, Belgiska a Zjednoćene kralestwo.
Najwjetše rěki, kotrež so do Sewjerneho morja wuliwaja, su Ryn w Nižozemskej, Łobjo w Němskej a Themse w Jendźelskej.
Čapajewsk
Čapajewsk (, 1909–1927 Iwašćenkowo/Иващенково, 1927–1929 Trock/Троцк) je město w Ruskej federaciji. Leži w Samarskej oblasći něhdźe 40 kilometrow južnje Samary a ma něhdźe 72 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1909 jako městačko Iwašćenkowo załožiło a ma wot lěta 1927 měšćanske prawa.
Romske mócnarstwo
mini|upright=1.6|Romske mócnarstwo za čas najwjetšeho wupřestrěća pod kejžorom Trajanom w lětach 115–117 Romske mócnarstwo ( Imperium Romanum) bě za čas antiki wulki imperij ze srjedźišćom w dźensnišej italskej stolicy Romje, kotryž wobknježeše sčasami kónčiny kołowokoło cyłeho Srjedźozemskeho morja. Měješe prowincy w Europje, Africe a dźělach Azije. Wobsteješe hač do lěta 476, hdyž so rozdźěli do Zapadoromskeho a Wuchodoromskeho mócnarstwa.
Sergej Aleksandrowič Jesenin
thumb|right|250px
Sergej Aleksandrowič Jesenin ( * 3. oktobra 1895, wjes Konstantinowo, Rjazanskaja gubernija, Ruska, † 28. decembra 1925, Leningrad, Sowjetski zwjazk) bě wuznamny ruski basnik.
Duvalowa dornica
Duvalowa dornica (Festuca duvalii) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Pólna žerchej
Pólna žerchej (Lepidium campestre) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brassicaceae).
Wopis
Hornje łopjena wobpřimnu z šipojtym spódku stołpik, mjeztym zo delnje łopjena su stołpikate a za čas kćěwa zwjetša zwjadnjene.
Kćenja
Kćěje wot meje hač do junija. Běłe kćenja docpěja šěrokosć wot 2 hač do 3 mm a steja krótkich, kłosojtych kićach, kotrež často maja bóčne kiće. Štyri krónowe łopješka su łopatkojte. Rostlina je šěrozelena a kosmata.
Płody
Truki su husto z šupiznatymi pucherčkami kryte, płone abo tróšku horbate a njesu prědku jara šěroku křidłatu kromu. Zrałe truki su šěroko-jejkojte a steja na wodorunych stołpikach.
Rozšěrjenje
Pochadźa originalnje z južneje Europy, ale nětko w nimale cyłej Europje wustupuje.
Frank Heidan
Frank Heidan (* 11. měrca 1958 w Pławnom) je sakski politikar Křesćansko-demokratiskeje Unije Němskeje, kiž bě wot 2004 do 2019 zapósłanc wólbneho wokrjesa 1 (Pławno) w sakskim krajnym sejmje.
Heidan bu 2009 jako direktny kandidat swojeje strony z 31,6 % hłosow woleny. Hižo wot 1990 bě měšćanski radźićel w swojim ródnym měsće. 2014 dósta 33,1 % wotedatych hłosow a zaćahny znowa do sejma. Při wólbach 2019 dósta přećiwny kandidat strony AfD 80 hłosow wjace hač Heidan, tak zo tutón swój mandat po 15 lětach zhubi.
Twarski inženjer je katolski, ženjeny a nan dweju dorosćeneju dźěsći.
Wuskohubičkaty stawač
Wuskohubičkaty stawač (Epipactis leptochila) je rostlina ze swójby orchidejowych rostlinow (Orchidaceae).
Šćučje
Šćučje ( Щучье) je městačko w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w Kurganskej oblasći něhdźe 180 kilometrow zapadnje Kurgana. Ma něhdźe dźesać tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1750 załožiło a ma wot lěta 1945 měšćanske prawa.
Psí víno
Psí víno je literarny časopis, kotryž wuchadźa w morawskim měsće Zlín a zaběra so z načasnej poeziju. Wón rěka "Psí víno" (Psyče wino) a zajimawe je, zo wozjewjeja so na jeho stronach nimo čěskeje poezije tež přełožki basnjow z druhich rěčow – na př. z němčiny, pólšćiny, rušćiny, słowakšćiny a hdys a hdys tež basnje serbskich poetow – znatych a tež cyle młodych. Kóžde čisło ilustruje jedyn dobry, ale nic tak cyle znaty čěski grafikar abo ilustrator.
Rubježne zwěrjata
Rubježne zwěrjata (Carnivora) su porjad cycakow z wokoło 260 družinow.
Psí víno
Załožer časopisa Psí víno je basnik a tworjacy wuměłc Jaroslav Kovanda. W redakciji tutoho časopisa skutkuje tež w Serbach znaty basnik a publicist Milan Hrabal.
Bohuslaw (město)
thumb|left
Bohuslaw je město w Kijewskej oblasći na srjedźnej Ukrainje. Leži při rěce Ros něhdźe 120 kilometrow južnje Kijewa.
Ma něhdźe 16 tysac wobydlerjow.
Město je so w lěće 1032 wot Jarosława Mudreho załožiło a bu 1240 wot Mongolow zničene. Wot 1362 słušeše do wulkowójwodstwa Litawskeje a po zjednoćenju 1569 do Pólsko-Litawskeje. 1620 dósta Magdeburgske měšćanske prawo. Z rozdźělenjom Pólskeje w lěće 1793 přińdźe pod ruske knjejstwo. Wot 1938 ma tež po sowjetskich zakonjach status města.
Bantuske rěče
right|350px|thumb|Mapa rozšěrjenja bantuskich rěčow (bjezwurazna žołta) vs. druhe [[niger-kongoske rěče (jasna žołta).]] Bantuske rěče su rěčna swójba w srjedźnej a južnej Africe.
Wone tworja podskupinu Volta-Kongo-hałuzy afriskich Niger-Kongo-rěčow. Eksistuje něhdźe 500 bantuskich rěčow, kotrež so wot něhdźe 200 milionow ludźi rěča. Wone su po cyłej srjedźnej a južnej Africe rozšěrjene a tam we wšěch statach najhusćišo rěčane rěče, tež hdyž so jako hamtska rěč najčasćišo hišće jendźelšćina, francošćina abo portugalšćina wužiwa.
Na sewjerozapadźe mjezuje Bantu-teritorij ze zbytnymi Niger-Kongo-rěčemi, na sewjerowuchodźe z nilosahariskimi a afroaziatiskimi (dokładnišo kušitiskimi) rěčemi. Na juhozapadźe tworja Khoisan-rěče enklawu Bantu-teritorija (hlej kartu).
Wědomosć wo banturěčach a z nimi zwjazanych kulturach a ludach so bantuistika mjenuje. Wona je dźěl afrikanistiki.
Słowo bantu
Słowo „bantu“ woznamjenja „ludźo“ w rěči kongo. Wono bu wot W. H. I. Bleeka w lěće 1856 do rěčespytneje diskusije jako pomjenowanje za daloko rozšěrjenu afrisku rěčnu skupinu zawjedźene, kotrychž rěče maja wjele zhromadnych přiznamjenjow. K tomu słuša předewšěm wurazny system nominalnych klasow (hlej deleka), ale tež wobšěrne leksikaliske zhromadnosće. Slědowaca tabela pokaza słowo za „čłowjek“ – singular a plural – z wubranych wažnych bantuskich rěčow:
Singular a plural tworitej so najskerje přez prefiksy mu- resp. ba-. Jedna so wo prěnjej nominalnej klasy (hlej deleka) nimale wšěch Bantuskich rěčow, kotrež wosoby w singularje resp. pluralu woznamjenja. Dźělenske smužkii so při normalnym pisanju Bantuskich słowow njepisaja, w tutym nastawku so pak za wujasnjowanje stajnje stajeja.
Na rěčnikach najbohaćiše rěče
Najbóle znata a jako wobchadna rěč (němsce de:Verkehrssprache) najčasćišo rěčana bantuska rěč je swahilšćina. Slědowaca tabela wobsahuje wšě bantuske rěče ze znajmjeńša 3 milionami rěčnikow a poda ličbu jich rěčnikow, jich zarjadowanje znutřka Guthrie-systema (hlej deleka) a jich hłowne rozšěrjenske teritorije. Někotre z tutych rěčow su tak mjenowane wobchadne rěče (němsce de:Verkehrssprachen), kotrež so njenawuknu jenož jako maćerna rěč (jako prěnja rěč), ale so wot wjele rěčnikow jako druha abo třeća rěč přiswoja, zo by sokomunikacija we wjetšim teritoriju po rěčnych hranicach jednotliwych ludowych skupinow zmóžniła.
Bantuske rěč ze znajmjeńša 3 milionami rěčnikow
Kongo steji za Demokratiska republika Kongo, Kongo-Brazzaville za Republika Kongo). Klasowe prefiksy za rěčne mjena (na př. ki-, kinya-, chi-, lu-, se-, isi-) so w rěčespytnej literaturje dźensnišo kaž stajnje wjace njewužiwaja. Tež w tutym nastawku so krótka forma bjez prefiksa wužiwa, potajkim na př. Ganda město Luganda.