cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Němsko-Serbske ludowe dźiwadło
Měšćanske dźiwadło
thumb|Něhdyše Měšćanske dźiwadło při Lawskich hrjebjach (naprawo) wokoło 1905. Pod stupacymi płaćiznami za wudźerženje dźiwadła dyrbjachu akcionarojo dźiwadło 1852 konditorej Tranzschelej předać. Při wšěm jemu pak tež njebě móžno z dźiwadłom wunošnje hospodarić, tak zo dyrbješe město Budyšin dźiwadło pohóršliweho stawa dla 1865 přewzać. Z tym stanje so dźiwadło z Budyskim Měšćanskim dźiwadłom. Na zakładźe iniciatiwy přez měšćanostu Löhra (1813–90) so dźiwadło mjez 1868 do 1871 po planach twarskeho direktora města Friedricha Mörbitza přetwari a rozšěri. Dźiwadło skići 480 přihladowarjam městno k sedźenju a 130 městna k staću. Wyši měšćanosta dr. Kaeubler (1849–1924) zasadźi so 1902 pola sakskeho kralowskeho dwora za přepodaće Rietschelowych swislow do Budyšina, kotrež so do dokónčaceho přetwara dźiwadła 1905/06 eksplicitnje zapřijachu. Tute, wot Ernsta Rietschela (1804–1861) za Drježdźanske dwórske dźiwadło (dźensniša Semperowa opera) stworjene swisle, so po jeje wotpalenju 1869 wjace do tamnišeho noweho dźiwadłoweho twarjenja njezapřijachu. Za čas Nacionalsocializma so Měšćanske dźiwadło w Budyšinje na propagandistiske dźiwadło (t. mj. „Grenzlandtheater“) přetwori. Dźiwadło dyrbi z tym wosebje němske wuměłstwo hajić.
Spočatki serbskeho dźiwadła
Z činohru „Rohowin Štyrirohač” wotmě so 2. oktobra 1862 prěnje serbske dźiwadłowe předstajenje w Budyskim hosćencu K złotej krónje. Čěsku wjeselohru Václava Klimenta Klicpery (originalny titul „Rohovín Čtverrohý”) z lěta 1821, kotruž přełoži Jan Ćěsla hromadźe z Pětrom Dučmanom, předstajichu sobustawojo towarstwa Budyska Bjesada. Mjez nimi běše tež Jan Arnošt Smoler, kotryž hraješe rólu rychtarja. Serbscy studenća přewjedźechu 2. septembra 1877 prěnje serbske dźiwadłowe předstajenje na wsy. Na žurli hosćencarja Hauptmanna w Lejnje hrajachu z němčiny přełoženej wjeselohrě „Susodow skóržba” (Jan Kral po Roderichu Benedixu (1811–1873)) a „Kak Pětr lěkari” (Korla Awgust Fiedler). Z dochodami předstajenja podpěrachu studenća ćišć Zejlerjowych zhromadźenych spisow, kotrež Arnošt Muka wot lěta 1883 wuda. We Wjerbnje hraje so składnostnje 85tych narodnin kejžora Wilhelma I. w lěće 1882 prěnje delnjoserbske dźiwadłowe předstajenje „Božemje serbskich wojakow”, kotrež spisa Mato Kosyk. W přichodnych lětach slěduja dalše lajkowe předstajenja.
Jako wuskutk serbskeho zakonja z lěta 1948 je so w oktobrje 1948 prěnje serbske powołanske dźiwadło, Serbske ludowe dźiwadło (Sldź) załožiło. Institucija, kotraž běše zdobom prěnje serbske wuznamne kulturne zarjadnišćo po wójnje, załoži so na iniciatiwu dźiwadźelnika Jana Krawca. Tute pućowanske dźiwadło měješe w Budyšinje pak jenož twar za zwučowanja a zarjadnišćo – swoje wustupy hraješe wosebje w hosćencach na serbskich wjeskach. Ze spožčenjom statusa statneho dźiwadła w lěće 1952, móžeše sebi dźiwadło tež serbski wuměłski dorost same wukubłać. W lěće 1956 wuznamjeni so Serbske ludowe dźiwadło z Mytom Ćišinskeho. Serbskemu ludowemu dźiwadłu so spočatk lěta 1961 dwurěčne klankowe dźiwadło jako nowa šparta přidruži. Tute wuńdźe z priwatneho dźiwadła Berta Ryćerjec swójby, kotrež hižo wot 1946 w Hornjej a Delnjej Łužicy hraješe.
Němsko-Serbske ludowe dźiwadło
Dnja 2. awgusta 1963 zjednoćištaj so Měšćanske dźiwadło a Serbske ludowe dźiwadło do Němsko-Serbskeho ludoweho dźiwadła, z čimž so tež status dźiwadła, wot měšćanskeho na wokrjesne dźiwadło zwyši. Dźiwadło wobsteješe nětko z třoch špartow a klankodźiwadła. Z dźiwadłowej hru Marje Kubašec Wichor a słónčna pruha załoži so 1965 nimo toho Serbske pioněrske dźiwadło (po 1990 Serbske dźěćace dźiwadło). Po tym zo zwěsćichu so mnoho funkcionelnych brachow při dźiwadłowym twarjenju, so 1969 Rietschelowe swisle wottwarichu a w přichodnych lětach na měnjacych městnach składowachu. Wjetše dźiwadłowe předstajenja so w tutym času do žurle hotela „Króny“ přeměsća. Modernizowanje dźiwadła na starym městnje so najebać koncepta pak njerealizuje. Dokelž wobwod po měnjenju wokrjesa nowotwar njedosahace podpěrowaše, spyta wokrjes sebi přez rozbuchnjenje wulkich dźělow dźiwadła 30. decembra 1968 pomoc wobwoda wunućić.
thumb|Němsko-Serbske ludowe dźiwadło do přetwara 2005/06 Twarska politika w NDR spěchuje w tutym času wosebje twar bydlenjow a wuskutkuje tuž twarski stop kulturnych institucijow. Tak so nowe dźiwadło při Schillerowych zelenišćach w lětach 1973–75 jenož jako rozšěrjenske twarjenje tam hižo wobstejaceho dźiwadłoweho zarjada a studijoweho jewišća natwarić hodźi. W tutym wobmjezowanym twarje pak so mjez druhim, njehladajo na eksistowace naćiski, jewišćowa wěža a integrowanje Rietschelowych swislow njewobkedźbowaštaj.
Z rozpušćenjom hudźbneho dźiwadła a baleta w lěće 1992 leži hłowna kedźbnosć dźiwadła na činohrě. W lěće 1992 nasta při NSLDź Młodźinske dźiwadło jako projektowa skupina Serbskeho gymnazija. Wo dalše spěchowanje serbskeho dorosta stara so 1994 załožene činohrajne studijo. Wot 1996 předstaji so kóždolětnje pod hołym njebjom na dworje Budyskeho hrodu Ortenburg Budyske lěćne dźiwadło.
thumb|300px|Tragedija Oresta w Rietschelowych swislach w Dźiwadle na hrodźe Budyski wokrjesny sejmik wobzamknje w septembrje 2000 nowotwar dźiwadła na hrodźe Ortenburg, hdźež so po něčim tež rozsudźi Rietschelowe swisle přichodnje pokazać. Dnja 12. septembra 2003 so Dźiwadło na hrodźe z figurami Rietschelowych swislow jako hłowne hrajnišćo klankodźiwadła a sydło Młodźinskeho dźiwadła wotewrě.
Plany dźiwadła w Budyšinje, Žitawje a Zhorjelcu kaž tež Nowu Łužisku filharmoniju w zwisku ze zniženjom zjawnych srědkow 2002/03 zjednoćić zwrěšća runje tak, kaž pospyty zjednoćenja ze Serbskim ludowym ansamblom w lěće 2003.
Malta
Malta je kupowy stat w Srjedźnym morju južnje Italskeje. Je wot lěta 2004 čłon Europskeje unije.
Geografija
K Malće słušeja tež tři kupki Cominotto, Filfla Island a St. Paul's Island.
Brěza
Brěza (Betula) je ród ze swójby brězowych rostlinow (Betulaceae).
Šwižna hubinka
Šwižna hubinka (Orobanche gracilis) je rostlina ze swójby hubinkowych rostlinow (Orobanchaceae).
Brěza
Wopis
Družina brězow su w lěće zelene a zmjerzkokrute.
Šwižna hubinka
Wopisanje
Dwulětna holoparasit na łušćinowcach docpěwa rosćensku wysokosć wot 10 hač 60 centimetrow.
Brěza
Wopis
Korjenje su płone.
Šwižna hubinka
Wopisanje
Jednory stołpik je brunojty, žołtojty abo čerwjenojty a ma zwjetša mjenje hač 15 šupiznowych łopjenow.
Brěza
Wopis
Zdónki su běłe hač róžojtobrune.
Krótke łopjena su šěroke a rězane. Jich nazymske barbjenje je zwjetša złote.
Šwižna hubinka
Łopjena
Łopjena njewobsahuja chlorofyl a su brunojte.
Brěza
Wopis
Žónske micki su cylindriske.
Šwižna hubinka
Kćenja
Kćěje wot meje hač awgusta (rědko hač oktobra). Kćenja, z korjeninskej nalice podobnym wonjom, steja w hustych kićach abo kłóskach. Króna je nutřka so błyšćena mutnje-krejčerwjena a znutřka žołta a docpěwa dołhosć wot 15 hač 25 mm. Napřećo wobkromje je čerwjena abo čerwjenobruny. Žołta pěsta ma purpurnobrunu kromu. Mučniki su horjeka žałzowe. Pěstka je žałowje kosmata.
Parazit
Rostlina parazitiske žiwjenje wjedźe na rodach Lotus, Genista, Hippocrepis a Trifolium.
Brěza
Wopis
Małke symjenja su křidłate.
Šwižna hubinka
Stejnišćo
Rosće na połsuchich trawnikach a słónčnych suchich łukach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w južnej Němskej, ćopłych dołach Alpow a južnej Europje rozšěrjena.
Brěza
Stejnišća
Rostu najlěpje w połnym słóncu abo w połsćinje, na hłubokich, přesakliwych pódach. Někotre družiny so tež na jara suche, połnodnowe pódy abo samo bahnowe pódy přiměrjeja.
Rozšěrjenje
Rostliny su wot sewjernych regionow hač do horinow w relatiwnej bliskosći ekwatora rozšěrjenje.
Družiny
Wobsahuje sćěhowace družiny:
1688
1688 bě přestupne lěto z 366 dnjemi.
Dźiwja jabłučina
Dźiwja jabłučina (Malus sylvestris) je štom ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Wopis
Dźiwja jabłučina je štom, kotryž docpěwa wysokosć wot 8 hač 10 m.
Hałuzy so často w ćernju kónča.
Łopjena
Łopjena su kulojte hač jejkojte, fajn zubate, na delnim boku jenož na nerwach kosmate a docpěwaja dołhosć wot 3 hač 5 cm.
Kćenja
Kćěje wot apryla hač meje. Kćenja su pjećličbne a docpěwaja šěrokosć wot 3 hač 4 cm a steja w małokćenjowych kićach. Krónowe łopješka su na hornim boku běłe, na delnim boku čerwjenje přeběžane. Stameny su žołte.
Płody
Płody su małke, drjewjane a twjerde.
Stejnišćo
Rosće we łučinowych lěsach a žiwych płotach.
Nawahrudak
thumb|left
Nawahrudak je město w Hrodnjanskej oblasći w zapadnej Běłoruskej. Je zarjadniske sydło Nawahrudkowskeho rajona.
Leži něhdźe 50 kilometrow juhowuchodnje Lidy a 130 kilometrow wuchodnje města Hrodna.
Sydlišćo je so w lěće 1044 prěni raz naspomniło, bě wot 13. lětstotka pod kontrolu litawskeho wulkowjerchowstwa a dósta 1444 Magdeburgske měšćanske prawa. Wot 1507 do 1795 a znowa wot 1921 do 1939 bě město ze zarjadniskim sydłom pólskeho wojewódstwa Nowogródek.
Česká Kamenice
Česká Kamenice ( Böhmisch Kamnitz) je městačko při južnej kromje Połobskich pěskowčin na sewjeru Čěskeje. Nadeńdźe so při rěčce Kamenice 13 kilometrow wuchodnje Děčína. Słuša k Děčínskemu wokrjesej Wusčanskeho kraja (Ústecký kraj). Někotre kilometry zapadnje Českeje Kamenicy leži wjeska Srbská Kamenice („Serbska Kamjenica“, němsce Wendisch Kamnitz).
Město załoži so prawdźepodobnje w 13. lětstotku a bu w lěće 1352 k prěnjemu razej naspomnjene.
Přez město wjedźe železniska čara Děčín–Jedlová.
12. meje
12. meje abo '''12. róžownika''' je 132. dźeń gregorianiskeje protyki (133. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 233 dnjow hač do kónca lěta.
Šydłow
mini|left|Šydłowska cyrkej
Šydłow (tež Šydlow; ) je gmejna na samym zapadźe Delnjeje Łužicy. Leži we wokrjesu Łobjo-Halštrow w južnej Braniborskej a ma pjeć stow wobydlerjow.
Cyrkej swjateju Symana a Judy Tadeja
thumb|Cyrkej swj. Symana a Judy w Chrósćicach
Cyrkej swjateju Symana a Judy Tadeja je serbsko-katolska wosadna cyrkej w Chrósćicach. Wona steji na kopcu we wuchodnym dźělu wsy, wyše Satkule. K wosadźe słušatej nimo wosadneje cyrkwje tež klóšterska cyrkej w Pančicach-Kukowje a kapałce swj. Jana Křćenika w Dobrošicach kaž tež Marije Maćerje Božeje we Worklecach.
Dźensniša cyrkej natwari so wot 1769 do 1772 w stilu rokoka a je třiłódźowa halowa cyrkej z 19 metrow wysokej hłownej łódźu.
Twarske stawizny
mini|upright|Cyrkwinska łódź z hłownym wołtarjom Prěnja cyrkej w Chrósćicach natwari so prawdźepodobnje hižo w 13. lětstotku na městnje stareho pohanskeho swjatnišća, bu pak hakle w lěće 1346 k prěnjemu razej pisomnje naspomnjena. Při wottorhanju stareje šule při sewjernej kěrchowskej muri namakachu pak w lěće 2004 stare narowne kamjenje z 11. abo 12. lětstotka, kiž słušeja tuž k najstaršim swědkam křesćanskeje wěry w tutej kónčinje. Do załoženja wosady běchu Chrósćicy a wokolne wsy hišće słušeli k Hodźijskej wosadźe. Spočatnje słušachu nimale wšitke dźensniše serbsko-katolske wjeski – hač na Njebjelčicy a Kulowsku wokolinu – ke Chróšćanskej wosadźe a hakle pozdźišo załožichu so dalše wosady w Ralbicach (1752), Wotrowje (1758) a Baćonju (1911). W lěće 1491 – za čas móroweje epidemije – załoži so we wosadźe Bratrowstwo swjateho Bosćana.
Najstarši dźěl dźensnišeho cyrkwinskeho twara je wěža z lěta 1508, kotraž wobsteji z łamaneho kamjenja a při kotrejž so hišće srjedźowěkowske elementy pokazaja. Wěžowa hawba pochadźa hakle z 18. lětstotka. Cyrkej sama bu wot 1769 do 1772 w barokowym stilu znowa natwarjena a w lětomaj 1898/99 přetwarjena. Srjedźowěkowska cyrkej bě gotiske twarjenje, nowa cyrkej bu w stilu rokoka pod nawodom klóšterskeho bohota Marijineje hwězdy Heinricha Loba natwarjena a dnja 27. oktobra 1771 wot z Chrósćic pochadźaceho biskopa Jakuba Jana Wóskeho poswjećena. Nowa cyrkej měješe nimo hłowneho wołtarja hišće štyri pódlanske wołtarje, kiž běchu swjatej Mariji, swjatemu Bosćanej, swjatej swójbje a swjatemu Pětrej poswjećene. 1773 zatwarichu nowe pišćele. 1865 bu dźensniše wołtarne swjećo – předstajenje Jězusoweho donjebjesspěća – wot profesora Ehrhardta z Drježdźan zhotowjene a poswjećene.
Při přetwarje lětow 1898/99 pod nawodom fararja Jakuba Wornarja a Sernjanskeho twarskeho mištra Rocha dósta Chróšćanska cyrkej nowy cyhelowy wjelb, wulke wołtarnišćo a dwě wěžičce ze schodami nad pobóčnymaj chóromaj kaž tež nowu klětku. 1910 instaluje so elektrika. W lěće 1921 wopyta nuncius Eugenio Pacelli, pozdźiši bamž Pius XII., w zwisku z nowozałoženjom Mišnjanskeho biskopstwa tež Chrósćicy.
W lěće 1952 buchu dwójne chóry zwottorhane, pobóčnej wołtarkaj (swjateje swójby a swjateho Pětra) wotstronjenej a klětka přestajena. 1970 buštej tež pobóčnej wołtarkaj swjateje Marije a swjateho Bosćana wotstronjenej. Dotal posledni raz bu cyrkej wot 1988 do 1990 přetwarjena, při čimž dósta tež nowe pišćele Budyskeje firmy Eule (tehdy VEB Orgelbau Bautzen) z 31 registrami. Tež předchadne pišćele z lěta 1914 běchu ze samsneho zawoda.
Dnja 20. septembra 1975 wopyta kardinal Karol Wojtyła, pozdźiši bamž Jan Pawoł II., Chrósćicy. Při wonkownej muri cyrkwineje wěže nadeńdźe so wopomnjenska tafla.
Bože słužby
Kemše swjeća so wot póndźele do soboty jenož serbsce a njedźelu dwójce serbsce a jónu němsce.
Wosada
Ke Chróšćanskej wosadźe słušeja nimo Chrósćic samych tež katolscy wobydlerjo slědowacych wsow: Časecy, Bóšicy, Dobrošicy, Hora, Horni Hajnk, Hórki, Hrańca, Jaseńca, Jawora, Kanecy, Kopšin, Kozarcy, Łomsk, Łusč, Lejno, Liša Hora, Miłoćicy, Nowa Wjeska, Nuknica, Pančicy-Kukow, Prawoćicy, Smječkecy, Stara Cyhelnica, Swinjarnja, Wěteńca, Wětrow, Worklecy, Wučkecy, Wudwor a Zejicy.
Po přestrjeni a ličbje katolikow je Chróšćanska najwjetša serbsko-katolska wosada. Jej přisłušachu w lěće 2018 cyłkownje 3851 wěriwych (2007: 4082).
Kermuša swjeći so w Chrósćicach kónc oktobra.
Jan Korla Renč
mini|Narowny kamjeń Renčec mandźelskeju (nalěwo) na Ketličanskim kěrchowje
Jan Korla Renč (tež Jan Karol, Johannes Karl Rentsch; * 5. nowembra 1821 w Skanecach, † 20. apryla 1888 w Ketlicach) bě serbski ewangelski farar w Ketličanskej wosadźe.
2016
2016 bě přestupne lěto z 366 dnjemi.
Jan Korla Renč
Wot 1844 dźěłaše jako domjacy wučer a pomocny prědar w Křišowje. Wot lěta 1847 skutkowaše jako diakon a wot 15. oktobra 1871 hač do swojeje smjerće w lěće 1888 jako wosadny farar w Ketlicach. Bě zmandźeleny z Johanu Thusneldu rodź. Fuhrmanec (1826–1859). Jeju synaj Měrćin a Jan Jurij staštaj so tohorunja z fararjom. Narowny pomnik Renčec mandźelskeju ze serbskim hrónčkom nadeńdźe so na Ketličanskim kěrchowje.
2016
Druhdźe
mini|upright|[[Theresa May]]
Wumrěće
mini|hochkant|[[David Bowie (1947–2016)]] mini|hochkant|[[Fidel Castro w 1950tych lětach]]
Smolensk
thumb|left|[[Dnjepr w Smolensku]] thumb|left Smolensk ( Смоленск) je město w Ruskej federaciji. Leži při hornim běhu Dnjepra na zapadźe Ruskeje blisko hranicy z Běłoruskej a je zarjadniske sydło Smolenskeje oblasće. Ma něhdźe 300.000 wobydlerjow.
Stawizny
Sydlišćo je so w lěće 863 załožiło.
Dnja 10. apryla 2010 wumrě při spadnjenju lětadła blisko města 96 ludźi, mjez druhim pólski statny prezident Lech Kaczyński a dalši zastupjerjo pólskeje elity.
1010 Marlene
1010 Marlene je asteroid, kotryž ma přeměr 45 kilometrow a kotryž wotkry němski astronom Karl Wilhelm Reinmuth dnja 12. nowembra 1923.
Wón bu pomjenowany po němskeje spěwarki a hrajarki Marlene Dietrich.
Jan Wawer
mini|upright|Narowna plata Jana Wawerja w Bukecach
Jan Wawer ( Johann Wauer; * 28. awgusta 1672 w Mješicach, † 6. meje 1728 w Bukecach) bě serbski ewangelski farar, nabožinski a kulturny prócowar kaž tež jedyn z přełožerjow biblije do serbskeje rěče.
Narodźi so jako syn Mješičanskeho roboćana a studowaše po wopyće Budyskeho gymnazija wot 1696 teologiju w Lipsku. Wot lěta 1702 skutkowaše jako pomocny prědar a wot 1708 jako farar w swojej ródnej Bukečanskej wosadźe. W lěće 1710 běše sobuwudawar prěnich serbskich spěwarskich, kotrež wón sam w lěće 1719 z 42 nowymi kěrlušemi znowa wudać. Jeho přełožk Augsburgskeho wěrywuznaća do serbšćiny wosta rukopis. Nimo toho basnješe we łačonskej rěči.
Hromadźe z fararjemi Janom Běmarjom z Budestec, Janom Langu z Minakała a Matejom Jokušom z Hbjelska přełožichu jako prěni cyłu bibliju do serbšćiny. Přełožk wuńdźe krótko po Wawerjoweje smjerći w lěće 1728.
Dźećelkojty bałdrijan
Dźećelkojty bałdrijan (Valeriana tripteris) je rostlina ze swójby bałdrijanowych rostlinow (Valerianaceae).
Wopis
Rostlina docpěwa wysokosć wot něhdźe 30 hač 60 cm.
Łopjency spódnich łopjenow su jasnje wutrobojty, při tym hornje stołpikowe łopjena třidźělene, rědko pjećodźělene abo njedźěleny su. Lisćowe łopjena su hołe hač husto (nimale šěropjelsćaty) kosmate (wosebje w zapadźe).
Rostlina kćenje wot apryla hač julija. Króna je běła hač blědoróžojte.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Awstriskej časta, faluje pak w Burgenlandskej a Wienje.
Rychtar
Rychtar ( Richter) je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:
Paprika
Paprika (Capsicum) je ród ze swójby wrónidłowych rostlinow (Solanaceae).
Wopis
Ród paprika wobsahuje na formach bohate zelišća, połkerki a kerki.
Kćenja su małke.
Płody su błyšćace barbjene, zwjetša wótro słodźace jahody, kotrež wjele symjenjow wobsahuja.
Systematika
Znutřka roda so 31 družinow rozeznawa, z kotrychž so pjeć kultiwuja. Z prěnjeho wopisanja roda wot Carl von Linné bu wulka ličba družinow wopisana, kotraž so často jako synonymy k druhim družinam wujewjachu. Po zestajenju z lěta 2007 so sćěhowace družiny rozeznawaja:
Drobny paćernik
Wopis
Łopjena docpěja šěrokosć wot 3 hač do 6 mm.
Kćěje wot meje hač do junija. Kćenja steja w čumpatych pakićach. Kłóski su jednokćenjowe, zrunane a docpěja dołhosć wot 5 hač do 6 mm.
Stejnišćo
Rosće w lisćowych měšanych lěsach a bukowych lěsach.
Maćeršćina
Jako maćeršćinu woznamjenja w zažnym dźěćatstwje bjez formalneje wučby nawuknjenu rěč, prěnju rěč čłowjeka. Tuta so w swojej zwukowej podobje a gramatiskej strukturje tak hłuboko zašćěpi, zo rěčnicy swoju maćeršćinu do dalokeje měry awtomatisce wobknježa. W cyłku njemóže něhdźe wot puberty žana druha rěč tute městno hižo wobsadźić.
Psycholog Steven Pinker a linguist Noam Chomsky měnitaj, zo młody čłowjek nad přinarodźenymi strukturami disponuje (Uniwersalna gramatika), kotrež rěčne přiswojenje aktiwnje podpěraja (přirunaj generatiwna gramatika). Tutu nasadu rozšěri Jerome Bruner wo staršiski podpěranski system za rěčne přiswojenje, kotryž k tomu wjedźe, zo interakcija z mjeńšimi dźěćimi jich wuknjenje wosebje pohnuwa. Nowše přepytowanja pokazaja, zo je rěčne přiswojenje tež bjez připušćenja přinarodźenych za rěč specifiskich mozowych strukturow wujasnjomne (konekcionizm, kulturne teorije); neokorteks pokazuje w zažnych lětach wysoku plasticitu a dźěćo je přez dlěši čas regularnje pohnuwacej wuknjenskej wokolinje wustajene. Wažne při tym je, zo druzy ludźo nad přirunajomnymi duchownymi strukturami (wotpohladam, zaměram) disponuja, kotrež móže dźěćo z nimi přez rěč dźělić („Theory of Mind“, kulturna teorija wot Tomasello). Zhromadne činjenje we wjetšich skupinach zda so tež z ewolucionarneje perspektiwy być nastork k wutworjenju rěče (Dunbar).
Bilingualnosć w eksaktnym woznamje rěka, zo so druha rěč ze samsnej wysokej kompetencu nałožuje kaž maćeršćina.
Ketličanska cyrkej
mini|upright|Ketličanska cyrkej
Ketličanska cyrkej (Cyrkej swjateje Trojicy, St.-Trinitatis-Kirche) je ewangelsko-lutherska wosadna cyrkej w Ketlicach w Zhorjelskim wokrjesu. Wona słuži Ketličansko-Nosačanskej ewangelskej wosadźe w cyrkwinskim wobwodźe Lubij-Žitawa ewangelskeje krajneje cyrkwje w Sakskej. Hač do lěta 1926/27 je so tu tež serbsce prědowało.
Ewangelska cyrkej w Ketlicach steji jako kulturny pomnik pod škitom. Z dwěmaj emporomaj słuša k najwjetšim wjesnym cyrkwjam regiony.
Stawizny
Ketličanska wosada je jedna z najstaršich w Hornjej Łužicy a wužiwaše so za čas němskeje kolonizacije jako zepěranišćo za misioněrowanje pohanskich Serbow. Hižo do załoženja Lubija wobjimowaše wjace hač 30 wokolnych wsow. W lěće 1252 naruna so kapałka z 11. lětstotka přez gotisku cyrkej. Pod knjejstwom Ketličanskeho knjeza Karla Gotthelfa z Hund a Altengrotkau bu cyrkej wot 1749 do 1775 nowo natwarjena. Wosada sama měješe tež ležownostne wobsydstwo, tak wukonješe knjejstwo nad Wujezdom.
Za čas Arnošta Muki bě hišće třećina Ketličanskeje ludnosće serbskorěčna a Bože słužby běchu kóždu njedźelu a na swjatych dnjach serbske a němske.
Wosada
Do Ketličanskeje wosady słušeja nimo Ketlic samych wjeski Bělecy, Dažin, Hłušina, Jawornik, Korecy, Łuwoćicy, Luchow, Małe Radměrcy, Mučnica, Njechań, Njeznarowy, Serbske Kundraćicy, Serbske Pawlecy, Sobołsk, Stara Chójnica, Stwěšin, Wopaleń, Wujer a Wujezd. Prjedy běchu tež ewangelscy wobydlerjo Róžan do Ketlic zafarowani.
Fararjo
Nimo toho skutkowachu w Ketlicach Jurij Šěrc (diakon 1655–60), Chryša Šlenkar (diakon 1707–16), Matej Šołta (diakon 1730–73), Jan Jakub Pětška (diakon 1773–1823) a Franc Moric Domaška (kapłan 1892–98).
Hładkołopjenaty bałdrijan
Hładkołopjenaty bałdrijan (łaćonsce Valeriana simplicifolia) je rostlina ze swójby bałdrijanowych rostlinow (łaćonsce Valerianaceae).
Wynohradiw
thumb|left
Truman
Geografija:
Wynohradiw
Wynohradiw (, rusinsce Севлюш/Sewljuš) je město w Zakarpatskej oblasći na juhozapadźe Ukrainy, při hranicy z Madźarskej a Rumunskej. Leži při rěce Tysa něhdźe 105 kilometrow juhowuchodnje Užhoroda.
Truman
Truman je swójbne mjeno slědowacych wosobinow:
Wynohradiw
Ma něhdźe 25 tysac wobydlerjow a madźarsku mjeńšinu wot někak 15 %.
Truman
Truman je předmjeno slědowaceju wosobinow:
Wynohradiw
Stawizny
Sydlišćo naspomni so prěni raz w lěće 1262 jako Zceuleus, jako dósta wot madźarskeho krala měšćanske prawa. Hač do lěta 1919 słušeše do Madźarskeje a mjez wójnomaj do awtonomneje Zakarpatskeje w Čěskosłowakskej. Wot lěta 1945 je dźěl Ukrainy.
W lěće 1910 běchu 29 % wobydlerstwa židowskeje wěry. Židowska ludnosć bu w běhu holocausta zwjetša zamordowana.
1011 Laodamia
1011 Laodamia je asteroid, kotryž ma přeměr 38 kilometrow a kotryž wotkry němski astronom Karl Wilhelm Reinmuth dnja 5. januara 1924.
Wón bu pomjenowany po grjekskeje mytologiskeje figurje Laodamia.
Wóstojćowa hubinka
Wóstojćowa hubinka (Orobanche amesthystea) je rostlina ze swójby hubinkowych rostlinow (Orobanchaceae).
Langa
Langa je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:
Ken Follett
mini|upright|Ken Follett
Kenneth Martin „Ken“ Follett (* 5. junija 1949 w Cardiffu, Waliziska) je britiski spisowaćel, kotryž pisa swoje twórby w stilu klasiskeje thrilleroweje dramaturgije. Mjezynarodnu znatosć docpě z romanom Eye of the Needle (němsce Die Nadel), kotryž bu do 30 rěčow přełoženy a wjace hač 12 milionow razow předaty. Cyłkownje předachu so Folletowe knihi na cyłym swěće wjace hač 160 milionow razow.
Follett słuša nimo Stephena Kinga, Dana Browna a Johna Grishama k najwuspěšnišim „literarnym předewzaćelam“. Dźakowano jeho jednoremu pisanskemu stilej hodźachu so jeho twórby do wjele rěčow přełožić a na cyłym swěće předawać.
Wjacore z Follettowych knihow su so tež sfilmowali.
Šěrachow
Šěrachow ( Schirgiswalde) je sydlišćo w Hornjej Łužicy a słuša wot 1. januara 2011 k městu Šěrachow-Korzym. Leži něhdźe dwanaće kilometrow južnje Budyšina na lěwej stronje Sprjewje pod Chołmami.
Šěrachow je katolska enklawa w hewak ewangelskich hornjołužiskich horinach a je znaty za jeho póstnicy. Prěnje historiske naspomnjenje jako Scherigiswalde pochadźa z lěta 1376.
Wjesne dźěle
K Šěrachowej słušataj wjesce Nowy Šěrachow a Pětrowa (Petersbach). thumb|left|Šěrachow
Chilski peso
miniatur|Chilski peso z lěta 1886
Chilski peso ( Peso chileno, skrótšenka chil$, ISO-kod CLP) je měna Chilskeje. Prjedy bě jedyn peso poddźěleny do 100 centavos; tuta jednota so pak wot lěta 1976 hižo njewužiwa.
Kupa
mini|[[Islandska – najwjetša wulkanowa kupa a najsewjerniši kupowy stat na zemi]] mini|Satelitowy wobraz [[Rujany|Rujan, najwjetšeje kupy Němskeje]]
Symank
Symank (zněmčene zwjetša Symmank abo Simank) je hornjoserbske swójbne mjeno slědowaceju wosobow:
Kupa
Kupa je twjerdźowa masa, kotraž je na wšěch stronach dospołnje wot wody – na přikład morja – wobdata, njeje pak kontinent. Wona leži tež při wulkej wodźe nad wodowej hładźinu. Při tym njeje wulkosć kupy rozsudna.
Symank
Mjeno pochadźa wot křesćanskeho předmjena Syman.
Kupa
Nadeńdu-li so wjacore kupy w bliskosći, rěči so wo skupinje kupow. Z 193 njewotwisnych statow na zemi je 47 kupowych statow, potajkim něhdźe štwórćina.
Najwjetše kupy
Dźesać najwjetšich kupow na zemi su:
Najwjetša kupa Němskeje su Rujany w Baltiskim morju.
Lěsny zabrij
Wopisanje
Lěsny zabrij docpěwa wysokosć wot 20 hač 60 cm.
Stołpik je na kolenkach sylnje stołstnjeny a wotstejo seršćaće kosmaty.
Łopjena
Łopjena su jejkojte-lancetojte a zubate.
Kćenja
Kćěje wot junija hač oktobra. Kwětnistwo njese žołtohłójčkowe žałzowe kosmy abo je bjezžałzowe. Króna docpěwa dołhosć wot 10 hač 15 mm a je blědojće čerwjena. Krónowe delnja hubka njese dołhojte, zwjetša jednobarbne srjedźne lapy.
Stejnišćo
Rosće na rolach, hólnišćach, lěsnych kromach a mylenych tymjenjach. Pase so wapna.
Rozšěrjenje
Rostlina w Europje rozšěrjena.
Swora
Swora ( zwjetša Zwahr) je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:
Krasnoarmejsk (Oblasć Moskwa)
thumb|left
Krasnoarmejsk je město ze 26.626 wobydlerjemi w ruskej oblasći Moskwa.
Leži při rěce Worja něhdźe 40 kilometrow sewjerozapadnje Moskwy.
Sydlišćo je so hakle w lěće 1928 załožiło a ma wot lěta 1947 měšćanske prawa.
Hórska dźiwizna
Hórska dźiwizna (Verbascum montanum) je rostlina ze swójby trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae).
Mórska zolica
Mórska zolica (Suaeda maritima) je rostlina ze swójby pólšicowych rostlinow (Chenopodiaceae).
Wopisanje
Mórska zolica je naha, módrozelena, často čerwjene přeběžana rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 10 hač 40 cm.
Łopjena su linealne, mjasne.
Kćěje wot julija hač septembra. Kćenja su małke a steja po dwěmaj hač po třoch w rozporzach. Pjeć kćenjowych łopješkow je zelene.
Sliwin
Stawizny
Sydlišćo naspomni so hižo we wopismje kejžora Oty II. dnja 5. junija 973 k prěnjemu razej, w kotrymž wopodstatni kejžor darowanje we prowincy Zliuuini, Lusice („Sliwin, Łužica“) z lěta 956.
Měšćanske prawo spožči so hakle w lěće 1606.
Jan Wilhelm Buk
mini|upright|Jan Wilhelm Buk
Jan Wilhelm Buk ( Johann Wilhelm Buck; * 12. nowembra 1869 na Židowje, † 2. decembra 1945 w Radobylach) bě sakski politikar serbsko-ewangelskeho pochada, kiž bě wot 1920 do 1923 z ministerskim prezidentom Sakskeje.
Žiwjenje
Narodźi so do serbsko-ewangelskeje swójby na Židowje, kotraž so pak hišće do prěnjeho šulskeho lěta do Drježdźan přesydli, hdźež młody Buk na maćeršćinu pozaby. Po ludowej šuli nastupi Wilhelm wučbu stukaterstwa a zastupi najprjedy do dźěłarnistwa a pozdźišo do SPD. Wot lěta 1905 bě sekretar dźěłarnistwa a wot 1907 dźěłaćerski sekretar w Drježdźanach. W tutym zastojnstwje skutkowaše hač do 1918.
Jako ministerski prezident předsteješe wot 5. meje 1920 hač do 21. měrca 1923 cyłkownje třom knježerstwam. Po wotchadźe ze zastojnstwa bě hišće hač do lěta 1933 wokrjesny hejtman w Drježdźanach. W meji 1926 wopušći SPD a załoži swójsku stronu ASPD („Staru socialdemokratisku stronu“). Za tutu stronu bě w lětomaj 1929/30 skrótka čłon Sakskeho krajneho sejma.
Mohan
Mohan ( Main) je rěka w němskich krajach Bayerskej, Badensko-Württembergskej a Hessenskej a z dołhosću 527 kilometrow najdlěši přitok Ryna wot praweje strony. Nastawa blisko Kulmbacha w Frankskej z Běłeho a Čerwjeneho Mohana. Prěni je 41 km dołhi a wužórli so na wuchodnym boku hory Ochsenkopfa w Šmrěčinach na wysokosći 887 m, druhi je 73 km dołhi a přińdźe z Frankskeje alby južnje Bayreutha.
Mohan je wot lěta 1992 přez kanal zwjazany z Dunajom. Wažne přitoki su Regnitz, Tauber a Frankska Solawa.
Köneürgenç
thumb|left Köneürgenç je město w Daşoguzskej oblasći na samym sewjeru Turkmenistana, bjezposrědnje při uzbekskej hranicy. Je zarjadniske sydło Köneürgençskeho wobwoda.
Leži při sewjernej kromje pusćiny Karakum w powodźenskej krajinje rěki Amudarja něhdźe 90 kilometrow sewjerozapadnje Daşoguza a něhdźe 500 kilometrow sewjernje Ašgabata.
Ma něhdźe 31 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo załoži so hakle w 19. lětstotku w bliskosći powostankow stareje choresmiskeje stolicy Gurgandź, kotrež słušeja wot lěta 2005 k swětowemu herbstwu UNESCO (čo. 1199).
Astrawjec
thumb|left
Astrawjec je město w Hrodnjanskej oblasći w Běłoruskej, blisko litawskeje hranicy. Je zarjadniske sydło Astrawjeckeho rajona.
Leži něhdźe 170 kilometrow sewjerowuchodnje města Hrodna, 130 kilometrow sewjerozapadnje Minska a 45 kilometrow wuchodnje Vilniusa.
Ma něhdźe dźesać tysac wobydlerjow.
Mukojta dźiwizna
Mukojta dźiwizna (Verbascum lychnitis) je rostlina ze swójby trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae). Dalše serbske mjeno je smjetanowe łopjeno.
Wopis
Mukojta dźiwizna je dwulětna, zelišćowa rostlina, kotraž wysokosć wot 60 hač 120, zdźěla tež hač 150 centimetrow dosahuje.
Łopjena
Łopjena su dołhojte, wopak jejoformowe a na delnjej stronje sylnišo šěropróšnje pjelsćaće kosmate mjeztym lisćowa hornja strona nimale je hoła. Kosmy su mukojće čwakate, ale lěbma wótrěwajomna. Łopjena su na kromach słabje karbikowane hač cyłokromowe a łopjenowe kromy njejsu wotběžace.
Genetika
Chromozomowa ličba je n = 16.
Stejnišćo
Mukojta dźiwizna je w suchokerčinowych a sucholěsnych wobkromach, na suchich a połsuchich trawnikach ale tež na słabje suchich ruderalnych městnach namakajomna.
Rozšěrjenje
Wona w Europje a zapadnej Aziji wustupuje.
Jědlow
Jědlow ( Gödlau) je wjes w srjedźišću hornjołužiskeho wokrjesa Budyšin. Słuša wot lěta 1994 k městu Halštrow a leži mjez 220 a 235 m nad mórskej hładźinu pod Žiwinom južnje Halštrowa. Hač do lěta 1950 bě Jědlow samostatna gmejna, po tym najprjedy dźěl Rušičanskeje gmejny.
Susodne wjeski su Krěpjecy na sewjeru, Kašecy zady lěsa na wuchodźe, Žuricy na juhowuchodźe a Rušica na zapadźe.
Prěnje historiske naspomnjenje jako Jedle je z lěta 1374 abo 1382. Znajmjeńša ze 17. lětstotka bě Jědlow tež z knježim sydłom.
Šarlachowa zawobalenka
Šarlachowa zawobalenka (Monarda didyma) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Wopis
Šarlachowa zawobalenka docpěje wysokosć wot 1 m abo wjace. Kćěje w pózdnim lěću. Kćenja su běłe, róžojte abo čerwjene.
Wužiwanje
Młode łopjena so móžeja za solotwje, wolóžowace čaje abo jako pjelnjenki za rozdźělne pječenje wužiwać.
Hrjehor Martini
Hrjehor Martini (tež Gregorius Martini abo němsce Gregor Martin; * wokoło 1575 w Dažinje, † 1632 w Poršicach) bě serbski ewangelski farar a spisaćel.
Wo zažnym žiwjenju a wukubłanju Martinija njeje wjele znate. Narodźi so wokoło 1575 w tehdy hišće ryzy serbskim Dažinje blisko Lubija a bě wot 1600 do 1605 z fararjom w bliskej Bukečanskej wosadźe. Wot 1605 do 1618 skutkowaše jako diakon w delnjołužiskej Starej Darbni, wot 1618 do 1623 jako farar w Malešecach a wot 1623 hač do swojeje smjerće w lěće 1632 bě z fararjom w Poršiskej wosadźe.
Martini wuda 48-stronsku knižku ''Die Sieben Bußpsalmen des königlichen Propheten Davids. Windisch und Deutsch'' („Sydom pokutnych psalmow kralowskeho profeta Dawida“; Budyšin 1627) w serbskej a němskej rěči, kotraž bě spisana w Lubijskej hornjoserbskej narěči a płaći jako jedyn z najstaršich hornjoserbskich rěčnych pomnikow kaž tež jako jenički serbski ćišć za čas Třicećilětneje wójny. Wona je wěnowana dwanaće serbskim fararjam. W předsłowje skorži Martini, zo je přeco hišće kóždy serbski farar nuzowany, z němčiny přełožować, a zo z „tajkeje njejednotneje interpretacije“ wjele šmjatańcy nastanje. Z knižku chcyše k přewinjenju tohole njedostatka přinošować.
Wólša
Wólša (Alnus) je ród ze swójby brězowych rostlinow (Betulaceae).
Wopis
Korjenje zwjetša symbiozu z powětrowy dusyk wjazacymi bakterijemi zapřijimeja.
Skora je bruna, a zwjetša jasnje brózdźena.
Žónske micki su jejkojte a wisaja zwjetša w skupinach na kóncach hałuzow. Wone za čas zrałosće wodrjewjeja.
Rozšěrjenje
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Wólšowy lěs so mjenuje tež wólšina.
Morfem
Morfem je najmjeńša woznam nošaca jednotka rěčneho systema z wěcownym abo gramatiskim woznamom.
Terminus „rěčny system“ so nałožuje, hdyž je so někajka rěč segmentowała, to rěka jeje kompleksne struktury so na jednotki rozdźělili a tute so do wěstych kategorijow zarjadowali resp. klasifikowali. Z tym je so kompleksnosć rěče systematizowała a zakład za dalše wědomostne přepytowanja a přirunowanja rěčow wutworił.
Morfemy realizuja so akustisce jako rjad zwukow (fonow), fonologisce jako rjad fonemow a pisomnje jako rjad grafemow. Fonemy, fony a grafemy njenoša same woznam, ale maja jako twarski material morfemow jenož woznam rozeznawacu funkciju.
Samsne morfemy móža wšelaku zwukowu podobu měć. W słowomaj łódźe a sykorki zwuraznjatej wobě kóncowce -e a -i gramatiski woznam „nominatiw plural“. Jedna so wo warianće samsneho morfema. Tute mjenujemy alomorfy. Wšelake morfemy móža tež identisku zwukowu podobu měć. Na přikład zwuraznjatej -i w słowje słyš-i gramatiski woznam „3. wosoba singulara prezensa“ a -i w słowje łódź-i „datiw a lokatiw singular femininumow“. Stej tuž alomorfaj (warianće) wšelakeju morfemow.
Rozrjadowanje morfemow
Morfemy dźělimy po jich funkciji na:
Bazisowe morfemy abo korjenje
Bazisowe morfemy abo korjenje noša leksikaliski woznam. K nim móžeja so dalše morfemy připowěsnyć. Morfemy, kiž so ke korjenjam abo tež k druhim morfemam přiwjazaja, mjenujemy afiksy. Jeli steja afiksy před bazisowym morfemom, jedna so wo prefiksy, jeli po bazisowym morfemje, wo sufiksy.
Přikłady za bazisowe morfemy: chlěb, chlěb-ow-y; hołb-ik, hołbj-ac-y; roz-dźěl, dźěl-enj-e; syd-ło, syd-ać
Deriwaciske morfemy
Deriwaciske (łać. wotwodźenske) morfemy so připowěsnu ke korjenjam a tworja nowe słowa z nowym wěcownym woznamom. Deriwaciske morfemy wustupuja jako prefiksy abo sufiksy.
Přikłady: chlěb-ušk, wot-dźěl, mił-osć, syd-li-ć, syd-le-nj-e,
Gramatiske morfemy
Gramatiske morfemy njezměnja wěcowny woznam słowa. Wone tworja gramatiske formy słowa. Připowěsnu so jako afiksy ke korjenjam abo k deriwaciskim morfemam. Ke gramatiskim morfemam liča so tež swobodne morfemy kaž „so“, artikle, prepozicije a konjunkcije. Swobodne morfemy steja jako samostatne słowo w sadźe.
Přikłady: pó-słać, syd-ny-ć, po-syd-ny-ć, mudr-iš-i, naj-hłup-iš-i
Kóncowkowe morfemy abo kóncowki
Kóncowka je gramatiksi sufiks (morfem), kiž připowěsnje so ke korjenju abo k poslednjemu sufiksej słowa. Při konjugowanju abo deklinowanju zwuraznja kóncowka kazus (pad), numerus (ličbu), genus (ród), wosobu, tempus (čas) atd. Dźěl słowa, ke kotremuž so kóncowka připowěsnje, mjenujemy zdónk.
Přikłady za kóncowku: roz-kćě-t-y, roz-kćě-t-eho; łochć-om, łochć-emi; łušći-ł, łušći-li
Pólny wotrožnik
Pólny wotrožnik (Consolida regalis, syn. Delphinium consolida) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae). Dalše serbske ludowe mjena su busšinki, kaplenki, kapłank, módra broda a rosaca broda. thumb|Consolida regalis
Wopis
Pólny wotrožnik je jednolětna rostlina, kotraž docpěje wysokosć wot 20 hač do 40 cm.
Łopjena
Měnjate łopjena njesu jara wuske kónčki. Delnje su krótko stołpikate, mjeztym zo hornje su sedźace. Jich wotrězki docpěja šěrokosć wot 0,5 hač do 1,5 mm. Wone su jednory hač wjacekróć třiličbne.
Kćenja
Kćěje wot meje hač do awgusta. Ćmowomódre kćenja su dołho stołpikate a docpěja dołhosć wot 15 hač do 30 mm. Jich wotroha je zrunana abo zhibnjena. Wone steja po małkich w kićach. Jich stołpiki su dlěše hač wysoke łopjena.
Stejnišćo
Rosće na žitnych polach, na pućnych kromach a na pustych kraju. Ma radšo wutkate a wapnite pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w srjedźnej a južnej Europje rozšěrjena, při čimž na sewjer hač do južneje Skandinawiskeje wustupuje.
Murmaši
Murmaši je sydlišćo měšćanskeho typa w Ruskej federaciji.
Leži w europskim dźělu Ruskeje w Murmanskej oblasći něhdźe 25 kilometrow južnje Murmanska.
Ma něhdźe 13 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1938 załožiło.
thumb|center|800px
Mikawčkaty paćernik
Mikawčkaty paćernik (Melica ciliata) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
thumb|Kwětnistwo
Wopisanje
Mikawčkaty paćernik je šěrozelena rostlina, kotraž docpěje wysokosć wot 20 hač do 70 cm.
Łopjena su na hornim boku husto krótko kosmate a docpěja šěrokosć wot 2 hač do 3 mm. Jich kožički su zarězowane a docpěja dołhosć wot 2 hač do 4 mm.
Kćenja
Kćěje wot meje hač do junija. Kćenja steja prostych, zrunanych, čumpatych kłosowych pakić ach. Kłóski docpěja dołhosć wot 5 hač do 7 mm. Přikrywne pluwizny su husto z 2-3 mm dołhimi, kosmami mikawčkate.
Stejnišćo
Rosće na ćopłych murjach a na suchich trawnikach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w južnej Skandinawiskej, srjedźnej a južnej Europje rozšěrjena.
Woblěd
Woblěd (Hyoscyamus) je ród ze swójby wrónidłowych rostlinow (Solanaceae). Dalšej serbskej mjenje stej jědojty Pětr, mordarske zelo.
Havel
Havel móže być:
Woblěd
Systematika
Znutřka roda so něhdźe 23 družinow rozeznawa, kotryž po awtorje do rozdźělnych podrodow, sekcijow, podsekcijow abo serijow rozdźěluja. Tu wopisana systematika sćěhuje :
Roman Herzog
mini|upright|Roman Herzog
Roman Herzog (* 5. apryla 1934 w Landshuće; † 10. januara 2017 w Jenje) bě němski jurist a politikar strony CDU. Wot 23. meje 1994 hač do lěta 1999 bě wón sedmy zwjazkowy prezident Němskeje.
Herzog bě wot 1978 do 1980 z kultusowym ministrom a wot 1980 do 1983 z ministrom nutřkownych naležnosćow Badensko-Württembergskeje.
Jan Langa
Jan Langa ( Johann Lange; * 18. meje 1669 w Palowje, † 27. decembra 1727 w Minakale) bě serbski ewangelski farar a kulturny prócowar kaž tež jedyn z přełožerjow biblije do serbskeje rěče.
Hromadźe z fararjemi Janom Běmarjom z Budestec, Janom Wawerjom z Bukec a Matejom Jokušom z Hbjelska přełožichu jako prěni cyłu bibliju do serbšćiny. Přełožk wuńdźe po Langoweje smjerći w lěće 1728. Langa běše tež dwurěčnu předrěč napisał. Wupraješe so kritisce napřećo Pětrej Šěrachej a jeho konceptej k nowowudaću Warichiusoweho katechizma.
Wón běše nan serbskeju fararjow a přełožowarjow Jana Balthasara (* 1697) a Jana Bjedricha Langec (* 1709).
3. decembra
3. decembra abo '''3. hodownika''' je 337. dźeń gregorianiskeje protyki (338. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 28 dnjow hač do kónca lěta.
Jabłoń
Jabłoń je:
3. decembra
19. lětstotk
thumb|100px|[[Octavia Hill (* 1838)]] thumb|100px|[[Phoebe Hearst (* 1842)]] thumb|100px|[[Ellen Swallow Richards (* 1842)]] thumb|100px|[[Bernhard Lichtenberg (* 1875)]]
Kosmačkowc
Kosmačkowc (Ribes uva-crispa,  syn. Ribes grossularia) je kerk ze swójby kosmačkowych rostlinow. Dalše serbske mjena su kosmata jahoda, kałata jahoda. Jeho jahoda rěka kosmačk a kosmačka.
Wopis
Kosmačkowc je w lěću zeleny, zrunany kerk, kotryž docpěje wysokosć wot 0,6 hač 1,5 m. Rostlina njese sylne, w třoch rjadach stejace, hač do 1 cm dołhe ćernje. Wurostki su husto kosmate.
3. decembra
Do 20. lětstotka
thumb|120px|Carl Zeiss († 1888)
Kosmačkowc
Łopjena
Měnjate łopjena su třilapate hač pjećlapate, móškojće kosmate, njesu tupe zubki a docpěja šěrokosć wot 1 hač 6 cm. Wone su na delnim boku mjechko kosmate a steja zwjetša w rozporach dołhich ćernjow, často w małkich promjenjach. Jich wobrys je kulojty a baza je wutrobojta.
Kćenja
Kćěje wot apryla hač meje. Kćenja su přewažnje dwusplažne, druhdy jednosplažne a steja po jednym hač po třoch w łopjenowych rozporach a docpěja wulkosć wot 0,5 hač 1,5 cm. Běłe krónowe łopješka su njenahladne. Keluškowe łopješka su čerwjenojte abo zelenojte a husto kosmate a dwójce hač trójce tak dołhe kaž krónowe łopješka.
3. decembra
20. lětstotk
thumb|120px|Pierre-Auguste Renoir († 1919)
Kosmačkowc
Płody
Wisace jahody su zelene, žołtozelene abo čerwjenojte, dołhojte hač kulowate, hładke abo kosmate a docpěja dołhosć wot 1 hač 2 cm. Wona njese prědku zbytk kelucha a mjechke seršćiki. Wone wot julija dozrawja.
Wužiwanje
Rostlina wot 16. lětstotka so jako jahodki kultiwuje. Něhdźe 1000 sortow ma nimale samsne wjetše płody, při čimž někotre sorty su přez zakřižowanje ameriskich sortow nastali. Jahody wobsahuja wjele witamina C, mineralne maćizny a płodowe kisaliny.
Habola
Habola ( Havel je rěka w Němskej. Wona je 325 kilometrow dołha, hačrunjež je žórło blisko Ankershagena wot wuliwa do Łobja blisko Havelberga jenož 69 kilometrow zdalene. Wužórli so w Mecklenburgsko-Předpomorskej a ćeče přez Braniborsku a Berlin do Saksko-Anhaltskeje.
Najwjetši přitok Habole je z Łužicy pochadźaca Sprjewja, kotraž je tež dlěša.
Dobkovice
Dobkovice ( Topkowitz) su wjes a gmejna při lěwym brjoze Łobja na sewjeru Čěskeje. Nadeńdźe so w Čěskich srjedźnych horinach mjez Děčínom a Wusćemi při železniskej čarje Praha–Děčín. Słuša k Děčínskemu wokrjesej Wusčanskeho kraja (Ústecký kraj).
Wjes naspomni so prěni raz w lěće 1374 jako Dobkowycz.
Harry S. Truman
mini|upright|Harry S. Truman (1945) [[Dataja:Harry S Truman Signature.svg|right|frameless|upright|Trumanowe podpismo]]
Harry S. Truman (* 8. meje 1884 w Lamar, Missouri; † 26. decembra 1972 w Kansas City, Missouri) bě US-ameriski politikar Demokratiskeje strony, kotryž bě wot 1945 do 1953 z 33. prezidentom Zjednoćenych statow. Do toho bě w lěće 1945 skrótka z wiceprezidentom pod Rooseveltom a wot 1935 do 1945 zastupjer Missourija w US-ameriskim senaće.
Truman pochadźeše ze skromnych wobstejnosćow, wobdźěleše so 1918/19 jako wojak w Prěnjej swětowej wójnje a zastupi po zwrěšćenju swojich předewzaćelskich aktiwitow spočatk 1920tych lět do regionalneje politiki. Wot 1935 bě z čłonom ameriskeho senata. Jako předsyda wuběrka za produkciju brónjow za čas Druheje swětoweje wójny nabywa znatosć na nacionalnej runinje a nastupi při prezidentowych wólbach 1944 hromadźe z Rooseveltom jako kandidat za wiceprezidenta. Jako tajki amtěrowaše jenož wot januara do apryla 1945, hdyž přewza po smjerći Roosevelta zastojnstwo prezidenta.
Politika
Mjeztym zo Němska hižo štyri tydźenje po tym kapitulowaše, bu wójna w Aziji hakle po zasadźenju jadroweju bombow nad japanskimaj městomaj Hirošima a Nagasaki skónčena. Jako prezident wobdźěleše so Truman na Podstupimskej konferency. Po kóncu wójny přiběraše napjatosć mjez nowymaj supermocomaj, kotraž wjedźeše do „zymneje wójny“ mjez zapadom pod wjednistwom Zjednoćenych statow a wuchodnym blokom po boku Sowjetskeho zwjazka. Trumanowa wotmołwa na tute wuwiće bě politika „zahaćenja“ komunizma, tak mjenowany containment. Wot 1948 podpěrowachu Zjednoćene staty z Marshallowym planom zapadoeuropske staty, mjeztym zo dźěłachu dale na wuwiwanju atomowych brónjow.
Prezidentowe wólby 1948 zdoby Truman njejapcy přećiwo wužadowarjej Thomasej Deweyjej. Politiski konflikt z wuchodnym blokom so dale přiwótřowaše a wudyri w lěće 1950 jako Korejska wójna, prěnja zastupjerska wójna w konflikće mjez zapadom a wuchodom.
Truman zemrě 1972 w starobje 88 lět a bu w Kansas City pochowany.
Handrij Mehliš
Handrij Mehliš ( Andreas Mehlisch; * 12. decembra 1721 we Wojerecach; † 28. septembra 1790 w Čornym Chołmcu) bě serbski ewangelski farar a pěsnjer.
Narodźi so jako syn měšćanskeho žiwnosćerja we Wojerecach a wopytowaše wot 1736 do 1743 gymnazij w Budyšinje. Wot 1743 do 1746 studowaše ewangelsku teologiju w Lipsku, hdźež bě tež z čłonom Serbskeho prědarskeho towarstwa. Po nawróće do Łužicy dźěłaše wot 1746 do 1751 jako domjacy wučer a wot 1752 do 1760 jako rektor w ródnych Wojerecach. Wot 1760 hač do swojeje smjerće w lěće 1790 skutkowaše jako farar w bliskim Čornym Chołmcu.
Mehliš spisa wjele němskich pěsnjow, mjez kotrymiž so wosebje wuznamjeni spěw wo domojwjedźenju a powitanju młodeje serbskeje mandźelskeje, Die Heimführung unter den Wenden.
Dnjepr
Dnjepr ( Днепр/Dnjepr, Дняпро/Dnjapro,  Дніпро/Dnipro) je rěka na wuchodźe Europy. Wón je 2201 kilometer dołhi a tuž štwórta najdlěša rěka na kontinenće. Jeho rěčina ma přestrjeń wot 531.817 kwadratnych kilometrow. Dnjepr wužórli so na Waldajskej wysočinje na zapadźe Ruskeje a ćeče přez Běłorusku a Ukrainu, hdźež so do Čorneho morja wuliwa.
thumb|left|Dnjepr w [[Kijewje]]
Wuznamne města při Dnjeprje su na přikład Smolensk w Ruskej kaž tež Kijew a Dnipro na Ukrainje.
Zahrodna jabłučina
Zahrodna jabłučina (Malus domestica, Borkh.; Pyrus malus, L.) je štom ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae). Płód tutoho štoma je jabłuko.
Je sadowa rostlina, kotraž eksistuje we wjele sortach.
Wopis
Zahrodna jabłučina je štom, kotryž docpěje wysokosć wot hač do 10 m a šěrokosć wot hač do 5 m. Skora zwjetša je ćmowa, šěrobruna a šupiznata. Hałuzy su šěrobrune hač čerwjenojće-brune. Wurostki su móškaće kosmate.
Łopjena su deleka mjechko kosmate, stołpikaty a docpěwaja dołhosć wot 4 hač 13 cm.
Kćenja a płody
Kćěje za čas meje. Kćenja docpěja šěrokosć wot 5 cm. Krónowe łopjena su čerwjenje přeběžane. Płody su zelene, žołte abo čerwjene a jara brěčkate.
Stejnišćo
Ma radšo wutkate, čumpate pódy w powětrowłóžnym, škitanym połoženju.
Wužiwanje
Wona so jako sadowy štom nasadźi. Ličba sortow so na wjace hač 20.000 powobliči.
Gólč
Gólč je swójbne mjeno slědowaceju wosobinow:
Kerija
Kerija (Kerria) je ród ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:
Pisany paćernik
Pisany paćernik (Melica picta) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Šimon
Šimon (zněmčene Schimon) je hornjoserbske swójbne mjeno slědowaceju wosobow:
Mjeno pochadźa wot křesćanskeho předmjena Syman abo Simon.
Popjernikowe rostliny
Popjernikowe rostliny (Elatinaceae) su swójba symjencowych rostlinow.
Wobsahuje sćěhowace rody:
Šmrěčiny
thumb|W Šmrěčinach Šmrěčiny ( Fichtelgebirge; Smrčiny) su srjedźne horiny w sewjerowuchodźe Bayerskeje, južnje Dwórca a wuchodnje Bayreutha. Mały dźěl słuša tež k Čěskej. Wulki podźěl horin je jako přirodny park škitany. Najwyša hora je Schneeberg (1051 m). W horinach wužórla so mjez druhim Běły Mohan, Solawa, Naab a Wohra (Ohře / Eger).
Wažne sydlišća w Šmrěčinach su Wunsiedel, Marktredwitz a Selb.
Łužiske hory
Łužiske hory ( Lausitzer Bergland, Šluknovská pahorkatina) je hórkata srjedźohorinska krajina w sakskej Hornjej Łužicy mjez Sakskej Šwicu na zapadźe a Łužiskej Nysu na wuchodźe. Na juhu přechadźeja do Łužiskich horin. Jich němski dźěl - Žitawske horiny - so zwjetša k Łužiskim horam přiličuje. Po krajinje słušeja tež Šluknowski wuběžk (němsce Schluckenauer Zipfel, Böhmisches Niederland, čěsce Šluknovsko) k Łužiskim horam. Łužiske hory su dźěl horinskeho pasma Sudetow.