cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wšědny chmjel
Kćenja
Kćěje wot julija hač awgusta. Muske a žónske kćenja steja na rozdźělnych rostlinach. Muske kćenja njesu pjeć zelenych kćenjowych łopješkow, steja 5-10 dołhich pakićach a maja pjeć kćenjowych łopješkow a pjeć próškowych łopješkow. Žónske kwětnistwa su huste a hablojte.
Płody
Płód je 3 mm dołhi worješk.
Stejnišćo
Rosće dźiwje w lěsach pódla rěčkow, w kerčinach a na lěsnych kromach łučinow. Ma radšo włóžne abo mokre, wutkate pódy.
Kandalakša
thumb|left
Antarktika
300px|thumb| right|thumb|300px|Antarktika Antarktika je kontinent, kotryž leži na južnej zemskej połkuli pola geografiskeho južneho čopa. Je najsnadnišo wobydleny kontinent na zemi, dokelž su temperatury jara niske a za čłowjeka lědma wudźeržujomne.
Kandalakša
Kandalakša (, , , karelska rěč: Kandalakši, Kannanlakši, Kandalahti; rěč saami: Käddluhtt) je město w Ruskej federaciji.
Leži w europskim dźělu Ruskeje w Murmanskej oblasći něhdźe 200 kilometrow južnje Murmanska. Je zarjadniske sydło Kandalakšskeho rajona.
Ma něhdźe 32 tysac wobydlerjow.
Valga
thumb|left thumb|right|Hranica mjez Letiskej a Estiskej, 1926 Valga (historiske němske mjeno – Walk; historiske ruske mjeno – Wlech/ Влех) je město na juhu Estiskeje, bjezposrědnje při letiskej hranicy. Je zarjadniske sydło wobwoda Valgamaa. Ma něhdźe dwanaće tysac wobydlerjow.
Novi Pazar
Novi Pazar (serbisko-kyrilisce Нови Пазар) je město a přisłušaca wulkogmejna w južnej Serbiskej. Słuša k wobwodej Raška.
Město nadeńdźe so w historiskim regionje Sandźak při čornohórskej hranicy a njedaloko Kosowa. Słušeše wot 15. lětstotka hač do lěta 1913 k Osmaniskemu mócnarstwu a je hač do dźensnišeho jedne ze srjedźišćow islama w Serbiskej. Přez město běži rěčka Raška, po kotrejž je cyła kónčina pomjenowana. Njedaloko Noweho Pazara nadeńdu so powostanki srjedźowěkowskeho města Stari Ras, stolicy něhdyšeho serbiskeho wójwodstwa Raška.
W lěće 2011 běchu 77 % wobydlerstwa Bosnjacy, 16 % Južni Serbja a někak 4 % etniscy Muslimojo.
center|mini|upright=1.4|Napohlad Noweho Pazara w nocy
Rutul
thumb|left Rutul (, rutulsce МыхІа) je wjes w europskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w sewjernym Kawkazu w republice Dagestan něhdźe 280 kilometrow južnje Machačkale. Ma něhdźe štyri tysac wobydlerjow.
Je centrum rutulskeho ludu.
Sydlišćo je so w 12. lětstotku załožiło.
Valga
Geografija
Město leži při rěce Pedeli něhdźe 75 kilometrow juhozapadnje Tartuwa, 150 kilometrow sewjerowuchodnje Rigi a 200 kilometrow južnje Tallinna. Statna hranica mjez Estiskej a Letiskej běži přez měšćanski centrum. Na tamnym boku nadeńdźe so letiske sotrowske město Valka. Hač do lěta 1920 tworještej wobaj dźělej zhromadne město.
Stawizny
Sydlišćo při puću z Rigi do Tartuwa naspomni so prěni raz w lěće 1286 jako Pedele (po rěce) w dołhowym registrje města Rigi. Wot lěta 1584 ma měšćanske prawa. W lěće 1627 přińdźe pod šwedske knjejstwo a wot lěta 1721 słušeše k Ruskemu carstwu.
Antarktika
Geografija
Přestrjeń Antarktiki: 13,3 mln. km2
Šlězowe rostliny
Podswójba Malvoideae
78 rodow, 1670 družinow
Ród Róžowa popla (Hibiscus)
300 družinow
Ród Sida
200 družinow
Ród Pavonia
150 družinow
Ród Abutilon
100 družinow
Ród Nototriche
100 družinow
Ród Cristaria
75 družinow
Podswójba Tilioideae
3 rodow, 50 družinow
Ród Lipa (Tilia)
23 družinow
Podswójba Bombacoideae
16 rodow, 120 družinow
Podswójba Brownlowioideae
8 rodow, 68 družinow domizna: tropy
Podswójba Byttnerioideae
26 rodow, 650 družinow domizna: tropy
Prawa wjelezłotowka
Prawa wjelezłotowka (Centaurium erythraea)(syn.: Erythraea centaurium L., Centaurium minus auct., Centaurium umbellatum Gilibert) je rostlina ze swójby hórkowcowych rostlinow (Gentianaceae).
Šlězowe rostliny
Ród Byttneria
135 družinow
Prawa wjelezłotowka
Wopis
Prawa wjelezłotowka je jednolětna rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 10 hač 50 cm.
Šlězowe rostliny
Ród Hermannia
100 družinow
Ród Ayenia
70 družinow
Ród Melochia
55 družinow
Podswójba Dombeyoideae
21 rodow, 381 družinow domizna: tropy (nimo Amerika, Awstralija)
Ród Dombeya
225 družinow
Ród Melhania
60 družinow
Prawa wjelezłotowka
Wopis
Stołpik je štyrihranity a hakle wyše srjedźišća rozhałuzowany.
Šlězowe rostliny
Ród Trochetia
6 družinow
Podswójba Grewioideae
25 rodow, 770 družinow
Prawa wjelezłotowka
Kćenja
Kćěje wot julija hač septembra. Róžojte kćenja docpěwaja šěrokosć wot 0,7 hač 1,2 cm a steja w płonych, čumpatych pozdatnych wokołkach. Wone maja 9-15 mm dołhu rołku. Króna je pjećškałobowa. Krónowe kónčki su jejkojte a tupe a docpěwaja dołhosć wot 5 hač 8 mm.
Šlězowe rostliny
Ród Grewia
290 družinow
Prawa wjelezłotowka
Stejnišćo
Rosće na słónčnych lěsnych swětlinach, połsuchich trawnikach, w suchich kerčinach. Preferuje w lěću ćopłe, čerstwe, bazowe pódy na słónčnych stejnišćach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w južnej Skandinawiskej, srjedźnej a južnej Europje rozšěrjena.
YouTube
rechts|rahmenlos|226x226px YouTube je websydło, na kotrymž je kóždemu móžno, wideja nahrać a sej wobhladać. Wone bu w februarje 2005 wot něhdyšich sobudźěłaćerjow firmy PayPal Chad Hurley, Steve Chen a Jawed Karim załožene. Dnja 9. oktobra 2006 kupi Google firmu YouTube.
Wotkazaj
KApoNE
Haapsalu
thumb|left|Hapsalski hród mini|Video z dronu z Haapsalu 2022 Haapsalu (historiske šwědske a němske mjeno – Hapsal; historiske ruske mjeno – Gapsal, Chapsal/ Гапсаль, Хапсаль) je město a woblubowane mórske kupjele na sewjerozapadźe Estiskeje. Je zarjadniske sydło wobwoda Läänemaa. Ma něhdźe třinaće tysac wobydlerjow.
Leži při Baltiskim morju něhdźe 90 kilometrow juhozapadnje Tallinna.
Stawizny
Sydlišćo bu mjez 1260 a 1270 załožene a je so w lěće 1279 prěni raz pisomnje naspomniło, jako sta so za 300 lět ze sydłom wot biskopa Hermana II. załoženeho biskopstwa Ösel-Wiek. Rozwalina biskopskeho hrodu dopomina hač do dźensnišeho na tutón čas, hačrunjež přesydli so biskop w 16. lětstotku do Kuressaare.
Šlězowe rostliny
Ród Triumfetta
150 družinow
Ród Corchorus
40 - 100 družinow
Ród Microcos
60 družinow
Podswójba Helicteroideae
8 - 10 rodow, 95 družinow domizna: tropy (hłowny Asija)
Ród Helicteres
40 družinow
Ród Durio
27 družinow
Podswójba Sterculioideae
12 rodow, 430 družinow
Přeměnita lipnica
Přeměnita lipnica (Poa hybrida) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Magnoliopsida
Magnoliopsida su takson rostlinow z kmjena krytosymjenjak (Magnoliophyta abo Angiospermae). Jich embryjo wobsedźi kaž wšě dwuschadźikate kćenjowe rostliny dwě schadźenkowej łopješki. Hinak hač při tych su pak próški „monocolpat“ (jednowłóžojte), wone wobsedźa tuž jenož jeničku włóžu. Tuta je jenož w elektroniskomikroskopiskim přiwzaću widźomna. Tutón takson so tež jako Palaeo-Dicotyledone woznamjenjenja.
Znutřka krytosymjenjakow reprezentuja Magnoliopsida kćenjowe rostliny, kotrež su zemskostawiznisce zahe nastałe a potajkim hišće relatiwnje jednore přiznamjenja pokazuja. Tak wobsedźa dołho žiwy korjeń z najčasćišo wotewrjenymi w kružkach zrjadowanymi powodnymi snopami. Łopjena su jednory twarjene a syćožiłkojte. Zwjetša so namaka tam kćenjowu wobalku, kotraž je šrubowje abo w třo-ličbnych přaslenkach rjadowana. Stamena su často w mnohoće na składźe (polyandriski). P łodowe łopješka su najčasćišo swobodne (choricarp).
Systematika
Magnoliopsida su najskerje parafyletiske, to rěka wone wopřijimaja najskerje nic wšěch potomnikow jich poslednjeho zhromadny prjedownika. Wone so do pjeć podklasow poddźěluja, kotrež wobsahuja dźewjeć porjadow. Cyłkownje so rozeznawa něhdźe 8000 družinow.
Hlej tež: Rosopsida
Indiska konop
Indiska konop (Cannabis indica) je rostlina ze swójby konopowych rostlinow (Cannabaceae).
Čěšćina
Čěšćina (čeština) je zapadosłowjanska rěč, kotraž so hłownje wot Čechow rěči. Wona je najbóle přiwuzna słowakšćinje, z kotrejž twori zhromadnu podskupinu zapadosłowjanskich rěčow a nimo toho serbšćinje, pólšćinje a kašubšćinje. Čěska rěč słuša k słowjanskim rěčam w swójbje indoeuropskich rěčow.
Čěsce rěči cyłkownje wokoło dwanaće milionow ludźi, z toho w Čěskej samej něhdźe dźesać milionow a nimo toho tež w Słowakskej, Zjednoćenych statach Ameriki, Kanadźe, Němskej, Awstriskej, Awstralskej, na Ukrainje a w druhich krajach.
Gramatika
Deklinacija a konjugacija so přewjedźetej z kóncowkami (a/abo małkimi změnami na kmjenje). Eksistuja wjacore deklinacije a wjacore konjugacije, ale tež mnoholičbne njeregularnosće. Słowoslěd je relatiwnje swobodny a zmóžni stilistiske diferencowanja.
Deklinacija
Čěšćina je sylnje flektěrowaca rěč ze sydom gramatiskimi padami (nominatiw, genitiw, datiw, akuzatiw, wokatiw, lokatiw, instrumental) w singularje a pluralu. Kaž w němčinje a romaniskich rěčach móže gramatiski genus substantiwow tež při poprawom bjezsplažnych wěcach być muski abo žónski. Při tym ma čěšćina štyri genusy, a to muski žiwy, muski nježiwy, žónski a srjedźny.
Kaž we łaćonšćinje a druhich słowjanskich rěčach njeeksistuja ani definitny ani njedefinitny artikl.
Njeregularnej stej genitiw a wokatiw słowa bůh (Bóh), přirunajo z druhich muskimi žiwymi substantiwami z twjerdej kóncowku: bůh / boži (boha) / Bože (O Bože) na rozdźěl wot hoch (hólc) / hocha / hochu.
Wot wjacorych adjektiwow a participow eksistuja krótku formu a dołhu formu, kotrejž po genusy, numerusy a padźe deklinujomne su. Krótka forma ma přeco funkciju predikatiwuma a maja redukowanu paradigmu. Mjez tym so při adjektiwach krótka forma nimale jenož w powyšenym stilu wužiwa, je wužiće krótkich/dołhich formow participow w perifrastiskim pasiwje tež we wobchadnej rěči rozeznawace woznamow, na př. okno bylo zavřeno (podawkowy pasiw: wokno bu zawrjene) vs. okno bylo zavřené (stawowy pasiw: wokno bě zawrjene)
Njemała ličba substantiwow so kaž adjektiwy deklinuje.
Čěšćina ma slědowacych sydom padow, kotrychž tradicionalny slěd naličenja njeje identiski ze serbskim:
Dale znaje čěska rěč jednotu a mnohotu, ale tež zbytki duala su zachowane – na přikład ličbniki dvě, obě (7. pad): s oběma (se dvěma) rukama, nohama, očima, ušima (dwojota, dual); ale s oběma (se dvěma) ženami, muži.
Mjena
Geografiske mjena na -sk- su w čěšćinje stajnje neutrum a so wukónča tohodla w nominatiwje a akuzatiwje na -o: Slovensko (Słowakska), Lipsko (Lipsk), Slezsko (Šleska, polscé Śląsk). Mnoholičbne městnostne mjena na -vice su gramatisce pluraliatanta, to rěka zo steja hižo we swojej zakładnej formje w pluralu (přirunaj serbske wjesne mjena na -icy abo -ecy). Tež městnostne mjena na -nice steja husto w pluralu, nic pak přeco. Dalše mjena w gramatiskim pluralu su mjez druhim Čechy (Čechi) a Hradčany ( der Hradschin).
Konjugacija
Werb ma kategorije aspekt (perfektiwny a imperfektiwny) a tempus (prezens, futur, preteritum), wosoba, numerus a modus (imperatiw, kondicional). Aspekty so zdźěla přez sufiksy (regularnje imperfektiwowanje perfektiwnych werbow), zdźěla přez prefiksy (regularnje perfektiwowanje imperfektiwnych werbow) wuprajeny, w někotryh małych padach tež přez dwěmaj rozdźělnymaj kmjenomaj.
Preteritum a imperfektiwny futur stej z formami pomocneho werba být (być) tworjenej.
Při tym rozeznawa čěšćina (kaž tež druhe słowjanske rěče) mjez tym za zańdźenostnu formu a tym za pasiw wužiwany partizip: slyšel/slyšela jsem 'sym słyšał/słyšała', slyšen/slyšena jsem 'ja bu słyšany/słyšana'.
Numerale
Numerale wot 21 hač do 99 so móžeja w dwojakimaj wašnjomaj rěčeć. Nimo dvacet tři (łaćonsce viginti trēs) eksistuje tež třiadvacet ( dreiundzwanzig). Tutón fenomen je přez lětstotkow dołhi němsko-čěski rěčny kontakt wujasnjomny.
Kaž tež w druhich słowjanskich rěčach steja substantiwy po ličbnikach wot pět (pjeć) w genitiwje plurala, jeli ličbnik w nominatiwje, genitiwje abo akuzatiwje steji, tuž na př. čtyři hrady / pět hradů (4 resp.. 5 hrodow), tři koruny / třicet korun / tři sta korun / pět set korun (3 / 30 / 30 / 300 / 500 koronow). W zbytnych padach kongruěruja ličbnik a substantiw regularnje, tuž na př. na pěti hradech (lokatiw).
Alfabet
Čěšćina so z łaćonskim alfabetom pisa, kotremuž su so diakritiske znamješka přidružili.
Při sortěrowanju a w zapisach (telefonowa kniha) a słownikach so pismiki: Č, Ch, Ř, Š, Ž jako samostatne pismiki wobjednawaja (pismik Ch slěduje pismik H); čěski alfabet ma tohodla dohromady 31 pismikow.
Dospołny čěski alfabet je:
Do spinkow stajene pismiki so při sortěrowanju tak wobjednawaja kaž jim předchadźacy pismik. Tak steji na př. pět (= pjeć) před petrklíč (= kropačk). Jeli so dwě słowje jeničce přez přiwuznej pismikaj rozeznawatej, steji najprjedy słowo z jednorym pismikom a potom tamne, tuž na př. pas (= pas) před pás (= pas, wopas).
Ě, Ů a Ý nihdy njewustupuja na spočatku słowa, tohodla su wotpowědne wulke pismiki jara rědke a so jeničce wužiwaja, hdyž so cyłe słowo we wulkich pismikach pisa (na př. MĚSTO).
Pokiw: Dokelž so diakritiske znamjenja w syći přeco korektnje njezwobraznjeja, pisaja so čěske mjena husto tež bjez tajkich pisaja.
Čěske pismiki z diakritikami:
Wokale
Eksistuja krótke a dołhe wokale.
We wosebitych kontekstach alterněruje dołhe wokale z krótkimi, přirunaj na př. hlava (hłowa) a hlávka (hłójčka) abo mýt (myć) a myji (ja myju). Z historiskich přičinow wotpowěduje pak krótkim wokalej nic přeco wotpowědny dołhi wokal, ale poměry su zdźěla komplikowaniše. Wone so móžeja na slědowace wašnje wopisować:
Wosebite konsonanty móžeja funkciju wot wokalow wobsadźować a złóžki tworić: r, l a (rědko) m. To eksistuja tež słowa, kotrež jenož z konsonantow wobsahuja, na př. krk "šija", blb "hłupak" abo scvrnkls "du hast es heruntergeschnipst".
Diftongi
W čěšćinje eksistuja diftongi ou, au a eu. Diftong ou je tež w čěskich słowach a předewšěm swójskich mjenach časty, mjeztym zo  au a eu jenož w cuzych słowach abo interjekcijach wustupujetej: poslednjej tworitej w čěskich słowach dwě złóžce, na př. w neučím "njewuču", kotrež so třizłóžkowje rěča [].
Konsonanty
W čěskim prawopisu so rozeznawaja tradicionelnje tak mjenowane twjerde, neutralne a mjechke konsonanty. Mjechko wurěkowane (kaž w druhich słowjanskich rěčach kaž rušćinje) so pak jenož konsonanty ť, ď a ň, w zbytnych padach dźe wo historiske rozeznawanje, kotrež wězo konsekwency za prawopis ma a maćeršćinskim rěčnikam toho wuknjenje poćeža. Čěske dźěći wuknu tohodla w zakładnej šuli tute słowa z neutralnym konsonantom přednošować, w kotrychž so [i] jako y pisa (tak mjenowana vyjmenovaná abo vybraná slova resp. "wubrane słowa").
Tak mjenowane twjerde konsonanty
8 twjerdych konsonantow su:
Lěsna woka
Lěsna woka (Vicia sylvatica) je rostlina ze swójby łušćinowcow (Fabaceae).
Čěšćina
Tak mjenowane twjerde konsonanty
W prawopisu so pisa po tutych konsonantach zwuk [i] z y. Wuwzaća su małe cuze słowa kaž 'chirurg', 'kilometr' a 'kino'.
Lěsna woka
Wopis
Lěsna woka je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 50 hač 200 cm.
Stołpik je ležacy abo lězucy.
Čěšćina
Tak mjenowane twjerde konsonanty
Konsonant h njeje nihdy němy. Typisce zastupuje etymologiski g, na př. 'hrob' ('row', němsce 'Grab', pólsce 'grob'), noha (noha, pólsce noga). Zwuk a pismik g wustupuje porno tomu nimale jenož w cuzych słowach.
Lěsna woka
Łopjena
Łopjena su pjerite ze šěsć hač dźesać pjerowymi porami a zwjetša rozhałuzowanej nakónčnej ranku. Łopješka su jejkojte-eliptiske a dwójce hač trójce tak dołhe kaž šěroke.
Čěšćina
Tak mjenowane mjechke konsonanty
Přispomnjenje: ď so rukopisnje jako dˇ, ť jako tˇ pisa.
Lěsna woka
Kćenja
Kćěje wot junija hač awgusta. Kćenja docpěwaja dołhosć wot 13 hač 18 mm a su běłe z napadnje módrje hač wioletnje žiłkatej chorhojčku a wioletnym čołmikowym kónčkom. Wone steja po pjećoch hač po dwacećoch w stołpikatej kići. Króna docpěwa dołhosć wot 13 hač 17 mm a je běła z wioletnymi žiłkami.
Radola Gajda
Radola Gajda (* 14. februara 1892 w Kotorju; † 15. apryla 1948 w Praze) bě čěski general a fašistiski a antikomunistiski politikar.
Trubkojta kasija
Trubkojta kasija (Cassia fistula) je rostlina z podswójby rohowcowych rostlinow (Caesalpinioideae) znutřka łušćinowcow (Fabaceae).
Čěšćina
Tak mjenowane mjechke konsonanty
W prawopisu so pisa po tutych konsonantach [i] kaž i.
Křiwa Boršć
Křiwa Boršć ( Kronförstchen) je hornjołužiska wjeska we wuchodosakskim wokrjesu Budyšin a słuša wot lěta 1994 k Wulkodubrawskej gmejnje. Leži w Hornjołužiskich honach 203 m nad mórskej hładźinu.
Čěšćina
Tak mjenowane mjechke konsonanty
Twjerde kónčne konsonanty so w wjazanju ze sufiksami na e a i přećiwo mjechkim wuměnjuja: Nastanje -ch + ě/i k -še/-ši, ale tež -cký k -čtí a -h + ě/i k -ze/-zi, tuž katolický Čech z Prahy / katoličtí Češi v Praze (katolski Čech z Prahi / katolscy Češa w Praze). A -k + ě/i nastanje k -ce/-ci, ale tež -ský k -ští, tuž český žák -> čeští žáci ( čěski šuler / čěscy šulerjo). Mjeztym zo za ch kaž tež za najwjetše druhe (w čěšćinje) papatalizujomne konsonanty jenož jedne paltalizěrowanski stopjeń eksistuje, na př. duch (duch) / duši (duši), eksistuja za h dwaj stopjenjej: Praha / v Praze / Pražský (Praha / w Praze / pragerisch).
Křiwa Boršć
Susodne wjeski su Lutobč w sewjeru, Dalicy we wuchodźe, Lubochow w juhozapadźe a Nowe Boranecy w zapadźe.
Čěšćina
Tak mjenowane neutralne konsonanty abo wobojne zwuki
8 neutralnych konsonantow su:
Po prawopisu pisa so po tutych konsonantach we "wubranych słowach" a někotrych cuzych słowach [i] jako y, hewak jako i. Konsonant f wustupuje nimale jenož w cuzych słowach. W požčonkach so wón často přez b narunuje, na př. w barva (barba).
Křiwa Boršć
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako Krummenforst je z lěta 1334 a bě w 15. lětstotku z knježim sydłom. W lěće 1547 słušeše wjeska Budyskej měšćanskej radźe a we 18. lětstotku ryćerkubłu Hornje Malešecy. Tohodla słušachu wobydlerjo hač do wutworjenja Chwačanskeje wosady w lěće 1899 k Malešanskej wosadźe.
Trubkojta kasija
Wopis
|left|thumb|
Lěsna woka
Stejnišćo
Rosće na lěsnych kromach, swětlinach a lěsnych pućach. Preferuje wutkate pódy.
Křiwa Boršć
Literatura
mini|center|upright=1.8|Powětrowy wobraz Křiweje Boršće z Budyskim spjatym jězorom w pozadku
Čorna měrnica
Čorna měrnica (Ballota nigra) je rostlina ze cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Lěsna woka
Rozšěrjenje
Rostlina je w nimale cyłej Europje, předewšěm w horinach rozšěrjena, při čimž wot wuchodneje Francoskeje hač Sibirskeje wustupuje.
Poršiska cyrkej
Poršičanski kěrchow z někotrymi wobchowanymi serbskimi narownymi pomnikami leži južnje cyrkwje. Pomnik za padnjenych Prěnjeje swětoweje wójny steji dale do wuchodneho směra při Hłownej dróze a nima serbski napis. Na kěrchowje nadeńdu so tež stare Poršičanske zwony ze serbskimi napisami.
Stawizny
1584 natwarjena ewangelska cyrkej je so 1719–22 wutwariła a słuša k najstaršim cyrkwjam Budyskeho kraja. Wona bu w běhu Bitwy pola Budyšina w meji 1813 wulce wobškodźena, potom wobnowjena a 1816 znowa poswjećena.
Wosada
Do historiskeje Poršiskeje wosady słušeja wjeski Bošecy, Konjecy, Krakecy, Kubšicy, Kumšicy, Lětoń a Nowe Poršicy.
Wot lěta 2020 je Poršisko-Budyšinska wosada dźěl wulkowosady „Při Lubaće“.
Přibor
Přibor ( Pśibor; Fürstenwalde) je město z něhdźe 30.000 wobydlerjemi na wuchodźe Braniborskeje. Je po ličbje wobydlerstwa najwjetše město wokrjesa Wódra-Sprjewja.
mini|left|Tachantska cyrkej swj. Marije Město nadeńdźe so 60 kilometrow juhowuchodnje Berlina a 30 kilometrow zapadnje Frankobroda při delnjej Sprjewi. Přez město wjedźetej awtodróha A 12 (Berlin–Frankobrod) kaž tež železniska čara z Berlina přez Frankobrod do Waršawy. Přez Wódrino-Sprjewiny kanal je Přiborska Sprjewja z Wódru na wuchodźe a z Dubju na zapadźe zwjazana.
Přibor měješe dla swojeho přihódneho połoženja hižo w 13. lětstotka wulki wuznam jako wikowanske město a je jedne ze štyrjoch tachantskich městow Braniborskeje.
Uwarowo
Uwarowo je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Tambow. Ma něhdźe 24 tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1699 załožiło a ma wot lěta 1966 měšćanske prawa.
Lewkoja
Lewkoja (Matthiola) je ród ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
13. apryla
Narodniny
mini|upright=0.4|[[Jurij Młynk (* 13. apryla)]]
Płonowy alowej
Płonowy alowej (Aloe dichotoma) je štom ze swójby alowejowych rostlinow (Asphodelaceae).
Saksko-hornjołužiska železniska towaršnosć zwr.
Saksko-hornjołužiska železniska towaršnosć zwr. (SOEG) je železniska towaršnosć w Sakskej. Wona wobsedźi wuskokolijatu parnu železnicu w Žitawje a wukonje wobchad na čaromaj do Ojbina a Jonsdorfa.
stawizny
Běły šćěrjenc
Běły šćěrjenc (Amaranthus albus) je rostlina ze swójby šćěrjencowych rostlinow (Amaranthaceae).
Balkanabat
thumb|left Balkanabat (do 1946 – Нефте-Даг/ Nefte-Dag; do 1999 – Небит-Даг/ Nebit-Dag) je město na zapadźe Turkmenistana. Je stolica Balkanskeje oblasće a wuznamne stejišćo wolijoweje a płunoweje industrije.
Leži něhdźe 400 kilometrow sewjerozapadnje Ašchabada a něhdźe 130 kilometrow juhowuchodnje wot přistawneho města Türkmenbaşy.
Ma něhdźe 120 tysac wobydlerjow.
Stawizny
Sydlišćo załoži so w lěće 1933 jako zastanišćo Transkaspiskeje železnicy a měješe hač do spožčenja měšćanskich prawow lěta 1946 mjeno Nefte-Dag (wot nafty a dag, „hora“). Wot 1946 do 1999 rěkaše Nebit-Dag a potom dósta swoje dźensniše mjeno, kotrež je wotwodźene wot bliskich Balkanskich horin (Uly Balkan).
Kamjanka-Buzka
thumb|left
Kamjanka-Buzka je městačko w Lwówskej oblasći na zapadnej Ukrainje. Leži w historiskej Galiciskej něhdźe 40 kilometrow sewjerowuchodnje Lwowa.
Ma něhdźe dźesać tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1411 prěni raz naspomniło. Wot lěta 1509 měšćanske prawa. Mjez 1918 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Kamjenjowa kamzyčka
Kamjenjowa kamzyčka je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow łaćonsce: Hornungia petraea, Brasicaceae).
Přimórska łoboda
Přimórska łoboda je rostlina ze swójby pólšicowych rostlinow łaćonsce: Halimione portulacoides, Chenopodiaceae).
Wjazowy kadźenc
Wjazowy kadźenc (tež wulka liška; Nymphalis polychloros) je mjetel ze swójby (Lepidoptera) z podswójby (Nymphalidae).
Jan Beneš
Jan Beneš (* 26. měrca 1936 w Praze; † 1. junija 2007 w Obořiště) bě čěski spisowaćel, publicist, wysokošulski wučer a antikomunist. Wot 1969 do 1993 bydleše w Zjednoćenych statach.
Oblasć Wladimir
thumb|left|Drjewjana cyrkej w Petuškach
Oblasć Wladimir ( Владимирская область‎/Wladimirskaja oblast) je oblasć w europskim dźělu Ruskeje. Leži sewjerowuchodnje Moskwy při rěce Oka a při najwažnišich wobchadnych zwiskach mjez ruskej stolicu a wuchodnymi dźělemi kraja. Jeje zarjadniske sydło a z něhdźe 340.000 wobydlerjemi zdobom najwjetše město je Wladimir. Dalšej wulkoměsće stej Kowrow (145.000) a Murom (116.000).
W lěće měješe Oblasć Wladimir  wobydlerjow. Z nich běchu 89,3 % Rusojo.
Kopřiwowe rostliny
Kopřiwowe rostliny (Urticaceae) su swójba symjencowych rostlinow (Spermatophyta).
Wobsahuje sćěhowace rody:
Albanska
Albanska (oficielnje Republika e Shqipërisë, Republika Albanska) je njewotwisny stat, kotryž leži w juhowuchodnej Europje na Balkanskej połkupje.
Kraj wobdawa na zapadźe Jadranske morjo (362 km), na sewjeru mjezuje z Čornej Horu, na sewjerowuchodźe z Kosowom, na wuchodźe ze Sewjernej Makedonskej (151 km) a na juhu z Grjekskej (282 km).
Najwažniše města su stolica Tirana, Durrës (Durrësi), Pogradec (Pogradeci), Korçë (Korça) a Shkodër (Shkodra).
Husacy porstnik
Husacy porstnik (Potentilla anserina) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow. Dalše serbske ludowe mjeno je rěbliki.
thumb|left|200px|[[Kćenje|Kćenja]] thumb|left|200px|[[Płód|Płody]] thumb|200px|Ilustracija, Otto Wilhelm Thomé Flora (1885)
Sergokala
thumb|left Sergokala (, darginsce Сергокъала) je wjes w europskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w sewjernym Kawkazu w republice Dagestan něhdźe 60 kilometrow južnje Machačkale. Ma něhdźe wosom tysac wobydlerjow.
Jakub Kućank
mini|Jakub Kućank (1818–1898). Jakub Kućank (* 26. julija 1818 w Nuknicy, † 28. junija 1898 w Budyšinje) bě serbski katolski duchowny, kulturny prócowar a spisaćel.
Sergokala
Sydlišćo je so w lěće 1846 załožiło.
Tanja Donatec
Tanja Donatec (němsce Tanja Donath; * 27. julija 1971 w Budyšinje) je serbska spěwarka a wukubłanska nawodnica Serbskeje spěwanskeje akademije w Serbskim ludowym ansamblu.
Hortensijowe rostliny
Hortensijowe rostliny (Hydrangeaceae) su swójba symjencowych rostlinow (Spermatophyta).
Wobsahuje sćěhowace rody:
Grönlandšćina
Grönlandšćina je Eskimo-Aleutska rěč.
Wona njesłuša k Inuktitutowym rěčam, hačrunjež to wjele žórłow twjerdźa. Rěč je pak tak blisko přiwuzna z Inuktitutowymi rěčemi, zo su zdźěla mjez sobu zrozumliwe.
Klasifikacija
Kalaallisut słuša k eskimo-aleutskim rěčam a so w Grönlandskej rěči. Wona je blisko přiwuzna z kanadiskimi rěčemi kaž Inuktitutom a kaž tute sylnje polysyntetiska.
Grönlandšćina hodźi so do třoch hłownych narěčow dźělić: Sewjerna, Wuchodna grönlandšćina (Tunumiutut) a zapadna grönlandšćina (Kitaamiutut). Zapadna grönlandšćina, narěč z najwjetšej skupinu rěčnikow, so při składnosći jako Kalaallisut w poprawnym zmysle woznamjeni. Inuktun abo Avenarsuarmiutut, sewjerna narěč, so w regionje Qaanaaq (Thule) rěči a je najbliše z kanadiskim Inuktitutom přiwuzna. Słowo Kalaallisut je ekwatiw a woznamjenja po słowje kaž Grönlandźan.
Zo by přirunanje dał: mjeno Inuktitut so w Kalaallisut jako Inuttut wróći. Jedne z najznaćišich słowow Inuktituta, iglu („dom“), rěka w Kalaallisut illu (při tym ll za lateralny frikatiw steji []).
Serbšćina je nimo słowa "iglu" (grönl. illu) słowa "anorak" (grönl. annoraaq) a "kajak" (grönl. qajaq) z Kalaallisuta přez němčinu wupožčiła.
Husacy porstnik
Wopis
Husacy porstnik móže relatiwnje wysoke selowe koncentracije wudźeržuje.
Grönlandšćina
Fonologija
Najbóle ekstensiwna studija Kalaallisutoweje fonologija je Jørgen Rischel's "Topics in West Greenlandic Phonology" (1974).
Husacy porstnik
Łopjena
Wonkowne łopjenka su třišpaltowe a židźanje kosmate. Łopjena docpěwaja dołhosć wot 5 hač 25 cm a su přetorhowane pjerite z 10 do 20 kosmatymi, horjeka zelenymi, deleka slěbroběłymi, jejkojtymi, hrubje zubatymi pjerkowymi łopješkami.
Grönlandšćina
Fonologija
Tři wokale: /i/, /u/ a /a/
Před uwularnym konsonantom ([q] abo [ʁ]) /i/ je realizowany alofonisce jako [e] abo [ɛ] a /u/ jako [o] abo [ɔ]. Tuta alternacija so pokaza w modernej standardny ortografiji přez pisanje /i/ a /u/ jako <e> resp. <o> jeli wustupujetej před uwularomaj (<q> a <r>).
Husacy porstnik
Stejnišćo
Wón rosće na pastwach, pućnych kromach a pustych městnach.
Dobřichovice
Dobřichovice je městačko w srjedźnej Čěskej (wokrjes Praha-západ). Leži 205 metrow nad mórskej hładźinu juhozapadnje Prahi a ma něhdźe 3.500 wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1253.
Jakub Kućank
Žiwjenje
Jakub Kućank, bratrowc Mateja Kućanka narodźi so w Nuknicy jako syn kublerja Jakuba Kućanka a Hany rodź. Bruskec z Chrósćic. Jako chowanc Serbskeho seminara w Praze wuwuči so wón wot 1830 do 1837 na němskim Małostronskim gymnaziju a studowaše po tym hač do 1842 na uniwersiće filozofiju a teologiju. Dnja 21. oktobra 1842 bu Jakub Kućank w Drježdźanach na měšnika wuswjećeny a běše wot 1. decembra 1842 druhi kapłan při serbskej cyrkwi w Budyšinje. Wot lěta 1844 běše wón katechet a tachantowy ceremoniar, poby na to poł lěta jako administrator w Mišnje a běše wot 1846 dźewjeć lět prěni serbski kapłan w Budyšinje. Wot meje 1855 do 1869 skutkowaše wón jako farar serbskeje wosady Našeje lubeje knjenje a powoła so po tym na kanonika do tachantskeho kapitla swj. Pětra. Wot 1879 do 1898 běše wón kantor a senior kapitla a smědźeše tuž dekana w někotrych nastupanjach zastupować. Tři dny po swojej smjerći pochowa so Kućank 1. julija 1898 na Budyskim Mikławšku.
Husacy porstnik
Rozšěrjenje
Husacy porstnik je nimale na cyłym swěće rozšěrjeny.
Žórła
<br style="clear:both;" />
Eksterne wotkazy
<br style="clear:both;" />
14. apryla
14. apryla abo '''14. jutrownika''' je 104. dźeń gregorianiskeje protyki (105. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 261 dnjow hač do kónca lěta.
TV Breizh
TV Breizh (serb.: TV Bretonska) je priwatna francoska telewizna stacija. Rěč je bretonšćina.
Jakub Kućank
Skutkowanje
mini|upright|Narowny pomnik Mateja a Jakuba Kućanka na Mikławšku Jakub Kućank běše w štyrcetych lětach 19teho lětstotka mjez wodźacymi wosobami serbskeho zjawneho žiwjenja a słušeše w lěće 1847 k sobuzałožerjam Maćicy Serbskeje. Mjez 1847 do 1849 běše wón prěni, mjez 1850 do 1856 druhi a wot 1857 do 1860 zaso prěni sekretar towarstwa. Mjez druhimi so wón na pjećdźesatym jubileju Maćicy na čestneho sobustawa pomjenuje. Hižo njedołho po załoženju Towarstwa swjateju Cyrilla a Methoda přez Michała Hórnika běše Kućank wot 1862 35 lět jeje předsyda. Wón běše wuběrny rěčnik a wopyta wšelake serbske zhromadźizny a swjedźenje serbskich towarstwow, wjacekróć na přikład w Chrósćicach, Swinjarni, Baćonju a Jaseńcy. W Drježdźanach zawjedźe wón, kaž hižo Ernst Bohuwěr Jakub za ewangelskich Serbow, z přizwolenjom wyšnosće serbske katolske kemše a tute dołho sam wobstara.
Literarna dźěławosć Kućanka wobmjezuje so na jeho młódše lěta. Hromadźe z Ernstom Bohuwěrom Jakubom spisa wón w lěće 1848 prěnju přez Maćicu Serbsku wudatu knihu Serbske Hornje Łužicy abo statistiski zapisk wšitkich serbskich ewangelskich a katolskich wosadow a jich duchownych a wučerjow. Wón załoži a wuda wot nowembra 1848 do decembra 1850 tydźenik Jutnitžku (tež Jutrnička), nowina kotraž běše wosebje na katolskich Serbow wusměrjena. Kućank přełoži a spisa tež wšelake zabawne a nabožne twórby, kaž na přikład Schmidowe powědančko Jutrowne jejka (Budyšin 1848) abo modlerske Dobre symjo (Budyšin 1852).
Před kralom a knježerstwom zastupowaše Kućank prawidłownje zajimy Serbow a přisłušeše často serbskim deputacijam, kotrež kralej a kralowskemu dworej při wosebitych přiležnosćach swěru Serbow wuprajichu. Tak wozjewi kralej Bjedrichej Awgustej II., Janej a Albertej kaž tež pryncej Bjedrichej Awgustej poddanstwo Serbow.
Grönlandšćina
Fonologija
Jeli słowo ma kóncowku i abo u, to změni do e abo o, jeli so přida sufiks, kotrehož prěni zwuk je [q] abo [ʁ]. Na př. ini "stwa" + -qarpa "eksistuje?" -> ineqarpa "eksistuje stwa?". Ale e abo o w słowach z kóncowku na q abo r změni do i abo u, jeli so změni sufiks. Na př. qimmeq "pos" -> qimmit "psy".
18. februara
18. februara abo '''18. małeho róžka''' je 49. dźeń gregorianiskeje protyki, tuž wostawa hišće 316 dnjow (317 w přestupnych lětach) hač do kónca lěta.
Grönlandšćina
Konsonanty
Pismiki mjezy // su fonemy a slědowacy pismik je wašnje po kotrejž so pisa w nowej standardnej Grönlandiskej ortografiji z lěta 1973.
18. februara
Narodniny
thumb|upright=0.4|Miloš Forman (1932–2018)
Grönlandšćina
Konsonanty
Kalaallisutowa fonologija so fonologisce z druhich Inuitowych rěčow přez serije asimilacijow rozeznawa. Jedne najbóle znatych Inuktitutowych słowow, iglu (dom), je illu w grönlandšćinje (Kalaallisut), hdźež /gl/ konsonantowy slěd inuktituta je do njespěwneho lateralneho afrikata asimilowany. A na přikład mjeno Inuktitut, jeli přełožene do Kalaallisuta, je Inuttut.
18. februara
Wumrěće
mini|upright=0.4|Jakub Lorenc-Zalěski († 1939)
Grönlandšćina
Gramatika
Kalaallisut ma w wobmjezowanym wobjimje ergatiwsku strukturu. Kompozicije (zestajenki samostatnych słowow) su na rozdźěl wot deriwacijow jara rědke.
Pismo
Wot lěta 1973 płaći slědowacy alfabet:
Za cuze słowa z danšćiny so slědowace pismiki wužiwaja:
Subotica
Subotica (serbisko-kyrilisce Суботица, Szabadka,  do 1918 Maria-Theresiopel) je město a přisłušaca wulkogmejna we Wojwodinje na sewjeru Serbiskeje. Z nimale 100.000 wobydlerjemi je Subotica druhe najwjetše město Wojwodiny, pjate najwjetše cyłeje Serbiskeje a kulturne srjedźišćo Madźarow a Chorwatow w Serbiskej. Město je zarjadniske sydło wobwoda Severna Bačka a je někak dźesać kilometrow zdalene wot madźarskeje hranicy.
Grönlandšćina
Žórła
(k tomu je Kauderwelsch AusspracheTrainer z najwažnišimi sadami a rěčnymi wobrotami z knihi na Audio-CD k dóstaću: ISBN 3-8317-6221-X)
Subotica
Subotica steješe wot 1542 do 1686 pod osmaniskim knjejstwom a słušeše potom hač do lěta 1918 k Rakusko-Wuherskej.
Strumica (rěka)
Strumica ( a Струмица/Strumica) je 114 kilometrow dołha rěka, kotraž ćeče přez Sewjernu Makedonsku a juhozapadnu Bołharsku.
Subotica
W lěće 2011 běchu 33 % wobydlerstwa Madźarojo, 30 % Južni Serbja, 9 % Chorwaća a dalše 9 % Bunjewacy.
center|mini|upright=1.4|Wuhlad wot radnicoweje wěže přez Suboticu
Strumica (rěka)
Wósom kilometrow po zastupje do Bołharskeje so kedźbyhódna twjerdźizna na prawym brjoze namaka, natwarjena wot carja Samuela I. Bołharskeje. Wot twjerdźizny sem běži Strumica w šěrokej dolinje, prjedy hač so do rěki Struma wuliwa, kotrejež hłowny přitok wona je.
Zadonsk
thumb|left Zadonsk je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Lipjeck. Ma něhdźe 9 tysac wobydlerjow.
Guaranišćina
Guaranišćina ( Guaraní [], swójske mjeno: avañe'ẽ []) je rěč, kotraž so w Paraguayju, w sewjernej Argentinskej, dźělach Boliwiskeje a w juhozapadnej Brazilskej rěči. Słuša k tupi-guaraniskim rěčam.
Guaranašćina ma někak štyri do pjeć milionow rěčnikow. Najwyše trochowanja wuchadźa wot hač do sydom milionow, při čimž liča so tež wosoby, kiž maja jenož snadne znajomosće guaranišćiny, štož so na přikład z wobydlerjemi paraguayskich městow často stawa.
W němskej rěči, ale tež w serbšćinje, su někotre słowa, kotrež wotpowěduja guaraniskim słowam abo kotrež su jim jara podobne. Tute słowa přińdźechu přez španišćinu a portugalšćinu do němčiny, a pochadźeja pak z narěčow guaranišćiny, kotrež so w Paraguayju, Argentinskej, Boliwiskej abo Brazilskej rěčachu, pak z wusko přiwuzneje tupišćiny, na přikład: kapybara, jaguar, jaguarundi, tapir, ananas, maniok, marakas, marakuja, nandu a piranja.
Stawizny
Guaranišćina je so hižo za čas španiskeje kolonialneje doby wužiwała jako spisomna rěč za křesćanske misionowanje. Jezuitowy stat, kotryž bě wosebje dźěl dźensnišeho wuchodneho Paraguayja a dźensnišeje argentinskeje prowincy Misiones wopřijimał, spěchowaše guaranišćinu, dokelž jezuića běchu připućowanje běłych sydlerjow jara wobmjezowali a guaranišćinu jako ekskluziwnu rěču wužiwali. We swětnej prowincy Paraguay wokoło Asuncióna pak wostawaše guaranišćina drje dominowaca wobchadna rěč wobydlerstwa, dokelž bě čisło sydlerjow španiskeho pochada poměrnje małe a so tući z domoródnymi měšachu, hamtska rěč pak bě tam ekskluziwnje španišćina, kotraž rěčanu guaranišćinu we wjelorakim nastupanju wobwliwowaše. Z kóncom jezuitskich redukcijow w lěta 1767 je guaranišćina tež tam swoju wosebitu poziciju zhubiła.
Tež w njewotwisnym Paraguayju wostawaše španišćina ekskluziwna hamtska rěč. Mějachu drje guaranišćinu za wažne kulturelne znamjo paraguayiskeje nacije, jeje wužiwanje pak wostawaše na ertnym wužiću a na literaturje předewšěm folkloristiskeho charaktera wobmjezowana.
thumb|Knihi w guaranišćinje Hakle w nowej dobje so w Paraguayju započa, guaranišćinu tež w kubłanju a jako hamtsku rěču wužiwać a rozdźělne wužiwane prawopisne systemy k do dalokeje měry fonetiskej ortografiji zjednotnjeć.
Dialekty
Z wotstawkom najdale rozšěrjena warjeteta guaranišćiny je paraguayska guaranišćina [gug], kotraž je z rěče znajmjeńša zdźěla španisce akulturěrowanych wobydlerjow kolonialneje swětneje prowincy Paraguayja kaž tež jezuitoweho stata wuchadźała a tohodla wšelakore španiske wliwy pokazuje. Ma (po SIL) 4,6 milionow kulturelnje mesticiskich rěčnikow. Paraguayska guaranišćina je so prjedy tež w argentinskich prowincomaj Misiones a Corrientes a přimjeznych regionach Brazilskeje rěčała, je tam pak dźensa w domoródnym wobydlerstwje do dalokeje měry wot španišćiny resp. portugalšćiny wutłóčena. Dla připućowanja z Paraguayja eksistuje pak tež dźensa w Argentinskej a Brazilskej wjetša ličba rěčnikow paraguayskeje guaranišćiny.
Njewotwisnje wot paraguayskeje guaranišćiny je so wot indigenych skupinow, kotrež so k ludej Guaraní liča, ličba warjetetow guaranišćiny rěčała, kotrež so zdźěla jara mjez sobu rozeznawachu a dźensa najčasćišo jenož relatiwnje mału ličbu rěčnikow maja:
W dalšim zmysle su warianty Guaranišćiny tež slědowace:
Mjeztym zo so w Boliwiskej, Argentinskej a Brazilskej stupaca asimilacija rěčnikow tutych warjetetow guaranišćiny na španišćinu resp. portugalšćinu wotměwa, so w Paraguayju w prěnim rjedźe asimilacija na paraguaysku guaranišćinu wotměwa.
Guaranišćina w Paraguayju
Hromadźe ze španišćinu je guaranišćina w Paraguayju hamtska rěč. Wustawa z lěta 1992 je wězo jedyn małych oficielnych teksty, kotrež bu do guaranišćiny přełoženy.
Oficielnje płaći Paraguay jako "dwurěčny". Realita je bóle komplikowana. Nimale nichtó njerěči jednu z rěčow w jeje čistej formje. Wyše kubłane, měšćanske, eurocentriske woršty rěča rioplatenisku španišćinu ze zaměšowanych frazami guaranšćiny, mjeztym zo mjenje kubłane, wjesnjanske, burske woršty guaranišćinu z wulkimi podźělemi španiskeho wokabulara rěča, kotraž je jako Jopara [] znata. Šulske kubłanje so w španišćinje wotměwa, wězo so guaranišćina jako dalši předmjet podawa.
Po ludličenju z lěta 1992 su so w Paraguayju slědowace rěče rěčeli:
K tomu so rěče přidawaja, kotrež su krajodaloko lědma rozšěrjene, kotrymž regionalnje pak wjetši wuznam přistaji:
Přez powjetšowanym wužiće guaranišćiny tež w kubłanju a jako hamtska rěč dźiwachu na woprawdźitosć, zo wjace hač 80 %  paraguayskeho wobydlerstwa je guaranirěčne a njesnadny dźěl ma jenož rudimentarne znajomosće španišćiny.
Pismo a alfabet
Hačrunjež guaranišćina bu hižo před 350 lětami za misionowe cile pisana, jenož z kongresa w Montevideo w 1950 jeje alfabet bu normowany. Jeje alfabet je warianta łaćonskeho alfabeta, ale z někotrymi diakritiskimi znamješkami. Wón wobsteji z 33 pismikow, mjez kotrymiž je 12 wokalow a 21 konsonantow.
Fonologija
Guaranišćina dowola jenož złóžki, kotrež so z wokala abo konsonanta plus wokal zestajeja; złóžka, kotraž so na konsonant abo dwaj abo wjace konsonantow hromadźe (nimo "digrafow") kónči, móžne njeje. To šemje (C)V(V) wotpowěduje.
Nazalny sandhi
Z eufoniskich přičinow, so słowa do oralnych a nazalnych zeskupjeja. Słowo je nazalne, jeli wono ma znajmjeńša jedyn z tutych nazalnych pismikow: ã - ẽ - ĩ - õ - ũ - ỹ - g̃ - m - mb - n - nd - ng - nt - ñ, a wšě dalše su oralne. Nazalne słowo dóstawa druhe typy prefiksow a postpozicijow. Na př. postpoziciji pe, ta bywaja me resp. nda po nazalnych słowach.
Přizwuk a eklipsa
Přizwuk leži najčasćišo na poslednjej złóžce zdónka, mjeztym zo sufiksowe gramatiske morfemy su njeakcentowane (enklitiske).
Dalša wosebitosć je wosebite wašnje nazwukoweje mutacije, eklipsa: Wjele słowow, kotrež so z konsonantom /t-/ započina, změni tutón nazwuk, jeli wot druhich słowow wotwisuja abo so z nimi zestajeja:
Forma tetyma so jenož wužiwa, jeli noha je njewobsedźana. Jeli wobsedźer je třeća wosoba, njeje wažny abo je njeznaty, potom so forma hetyma po potrjechenym słowje wužiwa, mjeztym zo so při prěnjej a druhej wosobje abo před tym mjenowanej wosobje forma retyma wužiwa.
Eksistuja někotre substantiwy, kotrež nimaja /t-/ w zakładnych formach, maja wšak tajku změnu.
<sup style="font-size:80%;">i To je tak mjenowana inkluděrowaca forma. To rěka, zo narěčana wosoba je zapřijata. (ja+ty/wy resp. mój+twój/waš)
Při werbach wužiwana forma wotwisuje wot hierarchije wosobow (1.>2.>3.). Jeli werb je transitiwny a agens steji niže w hierarchiji hač paciens, potom so forma na r- wužiwa, mjeztym zo so we wšěch druhich padach forma na h- wužiwa. Hlej tež w kapitlu Hierarchija wosobow a markěrowanja.
Gramatika
Guaranišćina je sylnje aglutinowaca resp. polysyntetiska rěč. Tuž so wjele afiksow wužiwa.
Nomina
Při nomenach njeeksistuja ani pady ani genusy. Definitny artikl guaranišćina ani nima. Rozdźěl mjez singularom a pluralom da so zwuraznić, ale kóncowka za plural so rědko wužiwa. Město padow a prepozicijow w guaranišćinje so sufiksy a postpozicije wužiwaja.
Kóncowki při substantiwach su tele:
Nimo toho eksistuja někotre postpozicije: Normalnje postpozicije steja direktnje po substantiwje. Ale guarã „za (+ akuzatiw)“ so z kóncowku -pe resp. -ve kombinuje, na př. Agueru ko kamby nde mită'ipe guarã. „Přinjesu tute mloko za twoje dźěćo.“
Někotre postpozicije faktisce su substantiwy z kóncowku -pe abo z druhej kóncowku, při čimž sćěhowace maja rumnostny woznam: Jeli so z r započinaja, wone su wot wjaceformowych substantiwow wotwodźene. Tam forma za třeću wosobu so na h započina, na př. hapykuéri „za nim“.
Druhdy so samo kombinacija z kóncowki a postpozicije stawa:
Kóncowka za plural je -kuéra (nazalnje -nguéra), na př. che vakakuéra „moje kruwy“. Ale za ličbnikami so wona njewužiwa, na př. mbohapy mbarakaja „tři kóčki“. Sufiks so po jednym z prjedy mjenowanych sufiksow jewi, na př. ipopekuera „w jeho rukomaj/rukach“.
Wosebitosć guaranišćiny je nimo toho, zo substantiwy móžeja zańdźenosć a přichod měć. Za přichod so sufiks -rã wužiwa, na př. che rogarã „mój přichodny dom“. Za zańdźenosć so sufiks -kue (nazalnje -ngue) wužiwa, na př. che rogakue „mój něhdyši dom“.
Adjektiwy
Adjektiwy nimaja pady, ani genusy. Wone často so jako werby wužiwaja, dokelž wosebity werb za „być“ njeeksistuje. Potom so posesiwne pronomeny wužiwaja. Na př. Che kyra. „Sym tołsty.“ Kame iporã. „Karmen je rjana.“
Komparacija so z pomocu -ve „bóle“ stawa, na př. Nde mitãve chehegui. „Sy młódši hač ja.“ Ale mjenowany sufiks móže so tež při werbach wužiwać, na př. Arapoty iporãve. „Nalěćo je rjeńše.“
Někotre adjektiwy tři formy maja, na př. hasy „chory“ ma tež formje tasy a rasy. Při pronomenach prěnjeje a druheje wosoby so warianta na r- wužiwa, na př. Che rasy. „Sym chory.“, mjeztym zo při pronomenach třećeje wosoby so warianta na h- wužiwa, na př. Hasy. „Wón je chory.“ Peru hasy. „Pedro je chory.“
Někotre sufiksy móžeja jako adjektiw wužiwać.
Při adjektiwach móžeja so někotre sufiksy a partikle wužiwać.
Wosobowe a posesiwne pronomeny
Při wosobowych pronomenach Guaranišćina rozeznawa mjezy inkluziwnymi a ekskluziwnymi pronomenami prěnjeje wosoby w pluralu.
Zo by pronomeny w datiwje přełožiło, so kóncowka -ve (nazalnje -me) jako warianta wot -pe wužiwa, na př. chéve „mni, mi“, ndéve „tebi, ći“, ñandéve „nam wšěm“, oréve „nam“, peẽme „wam“. Ale při třećej wosobje formje nimatej podobnosć z prědnimi formami tabele: ichupe „jemu, njemu; jej, njej“ ale w pluralu ichupe abo ichupekuéra „jim, nim“. Formje za třeću wosobu so tež za akuzatiw wužiwatej, na př. Ahecha ichupe. „Widźu jeho/ju.“, mjeztym zo akuzatiw prěnich a druhich wosobow so hinak zwuraznjuja.
Jako posesiwne pronomeny listowane słowa so nic jenož posesiwnje wužiwaja, ale tež při adjektiwach a samo při werbach. Při tym forma třećeje wosoby wot nazwuka słowa wotwisuje.
Sćěhowacej pronomenaj so jenož při transitiwnych werbach wužiwatej: Nimo toho eksistujetej dwaj tak mjenowanej portmanteua-morfemaj, kotrejž hodźitej so jenož transitiwnje wužiwać.:
Demonstratiwne pronomeny
Guaranišćina ma sćěhowace demonstratiwne pronomeny, při čimž w pluralu eksistuja wosebite słowa.
Za widźomne abo přitomne wěcy a wosoby so sćěhowace słowa wužiwaja: Za njepřitomne abo njewidźomne wěcy a wosoby so sćěhowace słowa wužiwaja: Mjenowane formy so hromadu ze substantiwami wužiwaja, tuž, wone su adjektiwy. Jeli wone jako substantiwy so wužiwaja, potom so -va přida. Tuž, sćěhowace formy nastawaja, z kotrychž někotre maja wariantu bjez srjedźneho v:
Konjugacija
Guaranišćina ma dwaj typaj werbow, kotrejž matej rozdźělne prefiksy za wosoby.
Storkow
Stawizny
Sydlišćo je so k prěnjemu razej we wopismje z lěta 1209 jako město naspomniło, z čimž je najstarše znate město mjez Dubju a Wódru. Mjeno je serbskeho pochada a woznamjenja „puć přez bahno“.
Grjekski šćěrjenc
Grjekski šćěrjenc (Amaranthus graecizans) je rostlina ze swójby šćěrjencowych rostlinow (Amaranthaceae).
Guaranišćina
Prěni typ (a-/ai-werby)
Prěni typ (areal-werby ) ma prefiksy a-, re-, o- (w singularje), ja- (nazalny ña-), ro-, pe-, o- (w pluralu). Při někotrych werbach so mjez jednym z mjenowanych prefiksow a zdónkom -i- přidawa (aireal-werb), kaž na př. reikuaa „(sy) wěš“.
Werbowy zdónk guata („so wuchodźować, pućować“); oralny werb.
Werbowy zdónk ñe'ẽ („rěčeć“); nazalny werb.
Při někotrych werbach přidawaja -gue- mjez prefiksom wosoby a zdónkom. Na př..
Nimo toho eksistuje mało njeprawidłownych werbow, a to ho „hić, jěć“, ju „přińć“, u „jěsć, pić“, y'u „pić wodu“, e „prajić“ a yta „płuwać“.
Druhi typ (che-werby)
Tutón typ (verbos chendales ) wužiwa horjeka pódla pronomenow mjenowane wosobowe prefiksy. Tute słowa hodźa so jenož zdźěla jako werby mjenować, dokelž najwjetše hodźa so tež jako adjektiwy abo substantiwy wužiwać.
Oralny werb japu „łžeć“.
Hierarchija wosobow a markěrowanja
Nordhoff mjenuje prefiksy za arealowe werby "A-Reihe" (a-serija) po słowje "aktiv" (aktiwny). , mjeztym zo wón mjenuje prefiksy za chendalowe werby "I-Reihe" (i-serija) po słowje "inaktiv" (njeaktiwny).
Prefiksy a-serije so ze wšěmi transitiwnymi reprezentantami a reprezentantami klasy wotpohladanych činow zwjazuja.
Prefiksy i-serije so ze wšěmi njetransitiwnymi semantiskimi konceptami zwjazuja. Při konkretach (Nordhoff: Konkreta) wone wobsydstwo pokazuja, ale při abstraktnych konceptach wone njeagentiwne wobdźělnistwo pokazuja.
Při transitiwnych konceptach jenož su móžne njeaktiwne morfemy prěnjeje a druheje wosoby, mjeztym zo třeća wosoba njeje móžna. Jeli ćerpjacy (Nordhoff: undergoer) je wyši w hierarchiji wosobow (1>2>3), potom so markěrowanje aktera při werbje njepokazuje.
To je samo móžne w bóle kompleksnych sadach:
Negacija
Negacija so přez cirkumfiks n(d)(V)-...-(r)i w guaranišćinje pokazuje. Prewerbalny dźěl cirkumfiksa je nd- za oralne zdónki a n- za nazalne zdónki. Za 2. wosobu w singularje so epentetiski e před zdónkom zasuwa, za 1. wosobu w pluralu inkluziwnje so epentetiski a zasuwa. Predikat tež móže adwerb abo serialny werb wobsahować.
Negacija da so we wšěch časowych formach wužiwać, ale za futur abo njerealnu referencu normalne časowe so markěrowanje přez mo'ã wuměnja, wuslědk je n(d)(V)-zdónk-mo'ã-i kaž w Ndajapomo'ãi, "Nochcu jo činić".
Druha warianta negacije je tak mjenowany priwatiwny sufiks: -ỹ:
Časowe a aspektowe morfemy
Werbowa forma cyle bjez sufiksow je prezenca abo samo aorist: Upe ára resẽ reho mombyry, "tutón dźeń ty sy won šoł a wotešoł"
Tutej dwaj sufiksaj hodźetej so kombinować: ahátama, "Hižo du"