cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wuska wołmica
Wuska wołmica (Eriophorum angustifolium) je rostlina ze swójby cachorowych rostlinow (Cyperaceae). Dalše serbske mjeno je wołmušk.
Mirnyj (oblasć Archangelsk)
thumb|left thumb|left Mirnyj je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Archangelskej oblasći. Ma něhdźe 31 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1957 załožiło a ma wot lěta 1966 měšćanske prawa.
Pryskata žerchwica
Pryskata žerchwica (Cardamine impatiens) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brassicaceae).
Wopis
Pryskata žerchwica je jednolětna rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 10 hač 85 cm.
Łopjena
Rozetowe łopjena zahe wotemrěja, mjeztym stołpikowe łopjena su njeporowje pjerite z pjeć hač dźewjeć porami a tróšku wjetšim nakónčnym łopješkom. Pjerite łopješka su dołhojte a často njesymetriske.
Kćenja
Kćěje wot meje hač julija. Rostlina njesu po stołpiku zwjetša wjacore kiće z njenahladnymi kćenjemi, kotrychž krónowe łopješka často faluja abo docpěwaja dołhosć wot 3 mm. Njenahladne kćenja so zwjetša same wopróša.
Płody
Truki wotsteja, docpěwaja dołhosć wot 2 hač 3 cm a so njejapcy puknu, tak zo symjenja so hač pjeć metrow daloko wjerhaja.
Japanski klon
Japanski klon (Acer japonicum) je štomojty kerk abo małki štom ze swójby mydłowcowych rostlin (Sapindaceae).
Po druhich žórłach zarjaduje so do swójskeje swójby klonowych rostlinow (Aceraceae).
Wopis
Japanski klon je zmjerzkokruty štomojty kerk abo małki štom, kotryž docpěwa wysokosć wot 3 hač do 5 m.
Łopjena
Łopjena młodeho štom njesu slěbro běłe kosmy, kotrež so pozdźišo zhubja, jeli łopjena z postupjacej starobu oliwozelene bywaja.
W nazymje někotre łopjena hižo zahe bywaja oranžowe abo čerwjene, mjeztym zo druhe hač do podzymy jich lětne barbjenje wobchowuja.
Kćenja
Kćěje wot apryla hač do meje. Kćenja so před łopjenami jewja.
Stejnišćo
Njewutraje wusušowace wětry a preferuje włóžne a škitane stejnišća. Ma radšo słabje kisałe, přesakliwe, humozne, požitne, čerstwe hač włóžne pódy.
Wikow
Wikow je małe město w braniborskim wokrjesu Łobjo-Halštrow.
Geografija
Wikow leži při zliwje Połčnicy a Čorneho Halštrowa, 48 kilometrow na sewjerozapad wot Drježdźan a 11 kilometrow na juhowuchod wot Rukowa.
Wobchad
We měsće křižuje zwjazkowa dróha 169 zwjazkowu dróhu 101.
Wuškata husowka
Wuškata husowka (Arabis auriculata) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae).
Wutrobojta wjerba
Wutrobojta wjerba (Salix eriocephala) je rostlina ze swójby wjerbowych rostlinow (Salicaceae).
Wšědna betelpalma
Wšědna betelpalma (Areca catechu) je štom ze swójby palmowych rostlinow (Arecaceae).
Zarasai
Zarasai (1836–1918 Новоалександровск/ Nowoaleksandrowsk; 1919–1929 Ežerėnai) je městačko w Utenskim wobwodźe na sewjerowuchodźe Litawskeje, bjezposrědnje při letiskej hranicy. Je zarjadniske sydło Zarasaiskeho rajona.
Leži při jězoromaj Zarasas a Zarasaitis něhdźe 50 kilometrow sewjerowuchodnje Uteny.
Stawizny
Sydlišćo naspomni so prěni raz w lěće 1506 jako Jeziorosa a ma wot lěta 1843 měšćanske prawa. Hižo do 1500 wobsteješe pak klóšter na kupje w jězorje Zarasas, kotryž bu po 1520 wopušćeny.
Wulka židowska wosada (1897: 52 % ) je so w běhu holocausta dnja 26. awgusta 1941 dospołnje zničiła. 1903 mějachu w městačku dwě synagoze, šěsć modlernjow a dwě šuli.
Marja Kubašec
thumb|upright|Marja Kubašec (1890–1976) Marja Kubašec (* 7. měrca 1890 w Chasowje; † 13. apryla 1976 w Budyšinje) bě spisowaćelka a prěnja serbska wučerka.
Žiwjenje
mini|Ródny dom w Chasowje mini|Wopomnjenska tafla při chěži Marja Kubašec narodźi so jako dźowka žiwnosćerja-bura Mikławša Kubaša (1857–1944) a jeho mandźelskeje Madleny, rodź. Kralec (1963–1923) w Chasowje a měješe dwě młódšej sotře (Hańža, 1897–1974 a Hana, 1899–1958) a jednoho bratra (Jurij, 1903–1936). Po Radworskej ludowej šuli wopyta wot 1902 do 1909 gymnazij w Erfurće. W lěće 1909 nastupi w Duisburgu prěnje wučerske městno a nawróći so 1911 do Łužicy. Tu běše hač do 1925 z wučerku w Chrósćicach, mjez 1925 a 1938 na srjedźnej šuli w Połčnicy a hač do 1945 we Wulkich Rědorjecach. Po Druhej swětowej wójnje skutkowaše Kubašec spočatnje, čłonstwa NSDAP dla, za znowazałoženu Domowinu (čłonka zwjazkoweho předsydstwa) a wuwučowaše při serbskej ludowej uniwersiće. W lěće 1949 bu wona zaso jako wučerka w Budyšinje přistajena a dźěłaše wot lěta 1952 jako docentka za serbsku a němsku literaturu při Serbskim wučerskim wustawje w Radworju resp. w Małym Wjelkowje. Wot 1956 běše wona jako wuměnkarka a spisowaćelka w Chasowje žiwa.
Nawróćiwši so do Łužicy, sta so Kubašec 1911 z čłonku Maćicy Serbskeje. Pod wliwom Arnošta Muki a Oty Wićaza započa so po Prěnjej swětowej wójnje za serbske narodne hibanje angažować. W tutym času redigowaše dźěćacy časopis Raj, wot 1920 do 1922 nowinsku přiłohu Serbski student a přinošowaše k prěnim serbskim čitankam wyšeho schodźenka. Zdobom nastachu w 1920tych lětach prěnje swójske literarne dźěła, kaž nowela Wusadny (1922/23 w časopisu Łužica) abo dźiwadłowa hra Chodojta (prapremjera na 50. Schadźowance 1925 w Chrósćicach). Za čas skutkowanja na němskimaj šulomaj w Połčnicy a Wulkich Rědorjecach nastachu tež někotre němske hry. Jako wučerka bě Marja Kubašec za čas nacionalsocializma čłonka NSDAP.
Po Druhej swětowej wójnje přistupi Marja Kubašec 1947 Kołu serbskich spisowaćelow a 1954 Zwjazkej spisowaćelow NDR. Nawjazujo kubłanju młodych Serbow a wozrodźenju serbskeje literatury běše wona 1964 při załoženju Serbskeho pioněrskeho dźiwadła wobdźělena, z kotrehož wuńdźe po politiskim přewróće 1990 Serbske dźěćace dźiwadło při Budyskim Němsko-Serbskim ludowym dźiwadle. Jeje hra Wichor a słónčna pruha bu 1965 prěnja inscenacija dźiwadła.
Wosebje z jeje biografijomaj wo woporomaj nacionalsocializma Mari Grólmusec (Hwězdy nad bjezdnom, 1960) a Alojsu Andrickim (Alojs Andricki, 1967), ale tež z historiskej trilogiju wo serbskim kutowym wučerju 18. lětstotka Bosćiju Serbinje namaka Kubašec wulki wothłós. Nimo toho přełoži wona mnoho hrow z čěšćiny a pozdźišo tež z rušćiny. Tež jeje twórby so zdźěla do němčiny, čěšćiny, pólšćiny a bołharšćiny přełožichu.
W lěće 1962 bu Marja Kubašec z Mytom Ćišinskeho, 1966 z Literarnym mytom Domowiny a 1975 z Medalju Johannesa R. Bechera wuznamjenjena.
Lesogorskij
thumb|left|Jääski, 1903 Lesogorskij (do 1948 Jääski) je sydlišćo měšćanskeho typa w Ruskej federaciji. Leži při finskej hranicy něhdźe 180 kilometrow sewjerozapadnje Pětrohroda w Leningradskej oblasći a ma něhdźe tři tysac wobydlerjow.
Mjez Prěnjej a Druhej swětowej wójnje słušeše Jääski k Finskej.
Žonop
Žonop (Sinapis) je ród ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brassicaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Neapel
Neapel ( Napoli) je italske wulkoměsto na juhu kraja. Třeće najwjetše město Italskeje ma něhdźe milion wobydlerjow a je jako stolica Kampanskeje hospodarske a kulturne srjedźišćo južneje Italskeje. Metropolowy region ma něhdźe 4,4 miliony wobydlerjow.
Prěnjotne grjekske sydlišćo při brjoze Tyrrenskeho morja pod wulkanom Vesuv měješe mjeno Neapolis („nowe město“) a dósta so pozdźišo pod romske knjejstwo. Wot pózdnjeho srjedźowěka hač do 18. lětstotka słušeše Neapel k najwjetšim městam cyłeje Europy. W nutřkownych měšćanskich dźělach nadeńdźe so wjele twarskich a kulturnych pomnikow, tak zo słuša cyłe stare město wot 1995 k swětowemu herbstwu UNESCO.
Wšědna wjerba
thumb|Micki Wšědna wjerba (Salix caprea) je rostlina ze swójby wjerbowych rostlinow (Salicaceae). Dalšej serbskej ludowej mjenje stej bjelma a jiwa.
Wopis
Wšědna wjerba je w lěću zeleny, husto rosćacy kerk, kotryž docpěwa wysokosć wot 3 m. Jako štom docpěwa wysokosć hač do 9 (7, 10) m.
Króna je šěroka. Šěročorna skora je podołhostnje brózdźena. Čerwjenobrune, při žónskich rostlinach zwjetša zelene hałuzy na spočatku su jasnje kosmate, ale pozdźišo su nahe. Nimo toho su jara zhibujomne. Pupkowe šupizny su brune błyšćace a so zahe puknu.
Łopjena
Měnjate, stołpikate łopjena su (šěroko-)eliptiske hač wopak jejkojte, na spódku kulojte, prědku wótre, na kromje žołmate hač njeprawidłownje zubate. Na hornim boku su srjedźozelene, na delnim boku šěrje kosmate a docpěwaja dołhosć wot 5 (3) hač do 10 (wot 4 hač do 12) cm a šěrokosć wot hač do 6 cm. Pódlanske łopješka su małke.
Kćenja
Kćěje wot měrca hač apryla. Micki so w nalěću před łopjenami jewja. Při muskich rostlinach su wulke, owalne, njesu žołte próškowe łopješka a docpěwaja dołhosć wot hač do 3 (4,5) cm. Próšniki su žołte. Při žónskich rostlinach su židźane a slěbrošěre. Płódnik je kosmaty. Nošne łopješka su dwubarbne a njesu dołhe, běłe kosmy.
Rostliny su prěnje picowanske rostliny za pčołki za čas lěta.
Płody
Płody wot meje zrawja.
Stejnišćo
Rosće na lěsnych zahonach, na lěsnych kromach, w šćerkowych jamach, w skałach, łučinowych lěsach a na nasypach. Ma radšo włóžne pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Europje a zapadnej a sewjerowuchodnej Aziji rozšěrjena.
Wočornjaca wjerba
Wočornjaca wjerba (Salix myrsinifolia) je rostlina ze swójby wjerbowych rostlinow (Salicaceae).
Wopis
Wočornjaca wjerba docpěwa wysokosć wot 2 hač do 5 m. Hałuzy su brune hač brunočorne a mutne.
Łopjena su jejkojte, rězane, na hornim boku ćmowozelene a błyšćace, na delnim boku módrozelene, při kónčkomaj čisće zelene a docpěwaja dołhosć wot 3 hač do 8 cm. Pódlanske łopješka su wulke a jěrchenkojte.
Kćěje wot apryla hač do meje. Micki su jejkojte, so nimale runočasnje z łopjenami jewja a docpěwaja dołhosć wot 2 hač do 3 cm. Nošne łopješka su dwubarbne a cybate. Płódnik je nahi a stołpikaty.
Stejnišćo
Rosće we łučinowych lěsach, na rěčnych brjohach a na tymjenjach.
Ameriska fytolaka
Ameriska fytolaka (Phytolacca americana) je rostlina ze swójby fytolakowych rostlinow (Phytolaccaceae).
Serbišćina
Gramatika
Južnoserbska rěč ma tři časy, tři genusy, dwaj numerusaj a sydom padow.
Južnoserbski alfabet
Južnoserbski alfabet ma 30 pismikow. W serbišćinje wužiwatej so kyriliski kaž tež łaćonski alfabet.
Woronjež
thumb|left thumb|left thumb|right Woronjež  je wulkoměsto w juhoruskej oblasći Woronjež a zdobom jeje najwjetše město a stolica.
Leži nad rěku Woronjež, přitoku Dona, něhdźe 530 kilometrow južnje wot Moskwy.
Stawizny
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1586 jako ruska twjerdźizna załožiło a ma wot lěta 1779 měšćanske prawa.
Wobydlerstwo
Woronjež ma wjace hač milion wobydlerjow.
Datlowc
Datlowc (Phoenix) je ród ze swójby palmowych rostlinow (Arecaceae).
Wysoka wjerba
Wysoka wjerba (Salix x rubens) je rostlina ze swójby wjerbowych rostlinow (Salicaceae).
Namódra syćina
Namódra syćina (Juncus inflexus) je rostlina ze swójby syćinowych rostlinow (Juncaceae).
Hruba dornica
Hruba dornica (Festuca brevipila) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Datlowc
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Kóčki
Kóčki (Felidae) su swójba rubježnych zwěrjatow (Carnivora).
Systematika
Rozeznawaju so znajmjeńša 37 družinow kóčkow, kotrež su sej w ćělnym twarje relatiwnje podobne a wonkownje předewšěm w barbjenju a wulkosći wariěruja. Jeničce gepard so nastupajo to jasnišo wot druhich kóčkow wotchiluje. Jednotny ćělny twar wobćežuje rozrjadowanje swójby na zakładźe morfologiskich kriterijow. Tradicionelnje buchu tři žiwe podswójby, wulke kóčki, małke kóčki a gepardy rozeznawane. Dalšu podswójbu, dźensa wotemrětu, předstaja tesakozubate kóčki. Do teje skupiny ličachu so prjedy tež Metailurini, kotrež so dźensa často felinym kóčkam přirjaduja. thumb|[[Karakal]] thumb|[[Dźiwja kóčka]] thumb|[[Langschwanzkatze]] thumb|[[Euraziski rys]] thumb|[[Puma]] thumb|[[Law]] Přez wuwiće molekulargenetiskich metodow, z kotrychž pomocu hodźa so DNA-sekwency přirunać, je so wukopało, zo starodawne trojodźělenje kóčkow woprawdźite poměry přiwuznośce njewotražuje. Tež jeli eksistuja lědma dwěla na monofyliju kóčkow (wšě podskupiny pochadźeja wot jedneje praformy), wostanje znutřkowna systematika kóčkow diskutowana. Sćěhowace rody a družiny so ke kóčkam liča:
Hanka Krawcec
mini|upright=0.4|Hanka Krawcec wokoło 1935
Hanka Krawcec ( Hannah Schneider; * 13. měrca 1901 w Drježdźanach, † 19. oktobra 1990 w Filipowje, Čěska) bě serbska wuměłska molerka, grafikarka a ilustratorka a płaći jako prěnja profesionelna serbska wuměłča.
Narodźi so jako dźowka w Drježdźanach bydlaceho serbskeho komponista Bjarnata Krawca a nawukny grafikarske rjemjesło najprjedy w sakskej stolicy a pozdźišo pola Františeka Kysele na Wysokej šuli wuměłskeho rjemjeslnistwa w Praze. W lěće 1921 bě sobuzałožerka Koła serbskich tworjacych wuměłcow. Po nawróće do Němskeje w lěće 1928 dźěłaše hač do kónca Druheje swětoweje wójny w Berlinskim wabjenskim ateljeju Egona Judy a hnydom po wójnje pola Domowiny w Budyšinje, hdźež stwori hač do dźensnišeho płaćiwy emblem Zwjazka łužiskich Serbow.
mini|Wopomnjenska tafla při torhošću we [[Warnoćicy (Čěska)|Warnoćicach (W tutym domje je wot 1960 do 1986 bydliła a tworiła wuznamna serbska grafikarka a molerka Hanka Krawcec 13.3.1901 19.10.1990)]] W lěće 1947 přesydli so na přeće maćerje k staršimaj do čěskich Warnoćic, hdźež hač do lěta 1986 bydleše. Poslednje lěta swojeho žiwjenja přebywaše w hladarni bliskeho Filipova pola Jiříkova. Wona bu pohrjebana w swójbnym rowje na Warnočanskim měšćanskim kěrchowje.
Najwažniši dźěl jeje twórbow bu w cyklusu Člověk by člověku světlem měl být (1961–75) wozjewjeny. Jeje dźěła su zastupjene mjez druhim w zběrkach Čěskeje narodneje galerije a Narodneho muzeja w Praze. W lěće 1982 dósta Myto Ćišinskeho za swój žiwjenski skutk.
Wšědny datlowc
Wšědny datlowc (Phoenix dactylifera) je štom ze swójby palmowych rostlinow (Arecaceae).
Wuškata wjerba
Wuškata wjerba (Salix aurita) je rostlina ze swójby wjerbowych rostlinow (Salicaceae). Dalše serbske ludowe mjeno je rokot.
Wopis
Wuškata wjerba je w lěću zeleny kerk, kotryž docpěwa wysokosć wot 1 hač 3 m.
Hałuzy su wotstejace a napadnje ćeńke. Wobnohi a pupki su nahe.
Łopjena
Łopjena su kulojće-jejkojte, zmoršćene, na kromje žołmičkate, zubate, na prědnjej połojcy najšěrše a docpěwaja dołhosć wot 2 hač 5 cm. Wone njesu na stołpiku wulke pódlanske łopješka, kotrež su jěrchenkojte. Łopjena su na woběmaj bokomaj kosmate. Jich kónčk je šwižny a k bokej wjerćany abo wróćo zhibnjeny. Jich stołpik docpěwa dołhosć wot 1 cm.
Stejnišćo
Rosće na brjohach, na kromach hrjebjow, na mokrych a włóžnych łukach, na niskich tymjenjach, na kromach tymjenjow a w žumpadłowych lěsach. Ma radšo włóžne, kisałe pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w sewjernej a srjedźnej Europje a w zapadnje Aziji rozšěrjena, při čimž južnje hač do Pyrenejow a Apeninow wustupuje.
Hybrida
Družina často bastarduje z šěrej wjerbu (Salix cinerea), při čimž hybridy a wobnowjene křižowanki ze staršimi formami so njehodźa jednory póznawać.
Třiłopjenkata žerchwica
Třiłopjenkata žerchwica (Cardamine trifolia) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brassicaceae).
Wopis
Třiłopjenkata žerchwica docpěwa wysokosć wot 10 hač 20 cm.
Stołpik je bjezłopjenowy abo njese jenož jedne łopjeno.
Łopjena
Spódnje łopjena su třiličbne, dołho stołpikate a w zymje zelene. Łopješka su rutojće-kulojte a karbowane.
Kćenja
Kćěje wot apryla hač junija. Štyri krónowe łopješka su běle, docpěwaja dołhosć wot 8 hač 11 mm. Próšniki su žołte.
Stejnišćo
Rosće w na zelo bohatych bukowych a měšanych lěsach a w hórskich lěsach.
Fytolakowe rostliny
Fytolakowe rostliny (Phytolaccaceae) su swójba symjencowych rostlinow (Spermatophytina).
Wobsahuje sćěhowace rody:
Běły žonop
Wopis
Běły žonop ma prostokosmate płody, kotrychž bjezsymjenjowy wotrězk je jara wopłonjeny.
Wužiwanje
Rostlina so jako zelene hnojenje, korjeninu abo picowansku rostlinu často na rolach plahuje.
Hruba wowča dornica
Hruba wowča dornica (Festuca heteropachys) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Florenc
Florenc ( Firenze) je wulkoměsto z něhdźe 380.000 wobydlerjemi w Toskanje na sewjeru Italskeje. Metropolowy region ma 1,5 milionow wobydlerjow, tuž je Florenc najwjetše město kaž tež stolica Toskany. Leži při rěce Arno a južnje Apenninow.
Jako srjedźišćo srjedźowěkowskeho europskeho wikowanskeho a finančneho systema a sydło wliwneje swójby Medici bě w 15. a 16. lětstotku jedne z najbohatšich městow kontinenta. Florenc płaći jako kolebka renesansy. Dla wulkeho kulturneho wuznama – wosebje za tworjace wuměłstwo – mjenuje so hižo wot 19. lětstotka tež jako „italski Athen“. Wjele wuměłcow a duchownych měješe město za domiznu, tak na přikład Leonardo da Vinci, Michelangelo a Galileo Galilei. Wot 1982 słuša historiske nutřkowne město k swětowemu herbstwu UNESCO.
Wot 1865 do 1870 bě Florenc stolica nowozałoženeho kralestwa Italskeje.
Dubič
Dubič (serbsce tež Dubowc, Eichberg) je 160 metrow wysoka hórka pola Wysokeje w holanskej krajinje sewjerneje Hornjeje Łužicy. Słuša do Łazowskeje gmejny.
Indiski datlowc
Indiski datlowc (Phoenix rupicola) je štom ze swójby palmowych rostlinow (Arecaceae).
Dubič
Wot 1815 hač do 1945 běžeše hranica mjez Pruskej a Sakskej přez Dubič. Na hórce nadeńdźe so wot lěta 1913 zornowcowy pomnik za bitwu mjez francoskim wójskom a rusko-pruskimi přećiwnikami w meji 1813, dźeń do bitwy pola Budyšina. Na Dubiču wumrě tehdy jenož na pruskim boku 246 wojakow.
Zwěrin
thumb|left|Zwěrinski hród, z lěta 1990 sydło [[krajny sejm|krajneho sejma]]
Zwěrin ( Schwerin) je město w sewjernym dźělu Němskeje a stolica zwjazkoweho kraja Mecklenburgsko-Předpomorska.
Ma wokoło 95.000 wobydlerjow na 130,46 km² a je tuž po wobydlerstwje najmjeńša němska krajna stolica.
Jadrješkosadowe rostliny
Jadrješkosadowe rostliny (Pyrinae) su podtribus znutřka swójby róžowych rostlinow (Rosaceae). Dołho buchu jako swójska podswójba Maloideae wjedźene.
Systematika
thumb|[[Japanische Wollmispel (Eriobotrya japonica)]] thumb|Přerěz přez jabłuko - widźomne su „jadrownik“, to su pjeć měchowcow z po jednym symjenjom (jadrješko), a přetworjena kćenjowa póda. thumb|[[Photinia davidiana]]
Jan Pawoł Nagel
Jan Pawoł Nagel (* 8. meje 1934 we Łazu jako Horst Nagel; † 21. meje 1997 w Złyčinje) bě serbski komponist kaž tež předsyda Domowiny mjez 1991 a 1992.
Zahrodna husowka
Zahrodna husowka (Arabis caucasica, syn. Arabis albida) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brassicaceae). thumb|Dwě kćeni
Wopis
Zahrodna husowka je přeco zelene trajne zelo. Tołste lisćo twori 12 cm wysoke a 45 šěroke maty.
Jan Pawoł Nagel
mini|upright|Narowny kamjeń Jana Pawoła Nagela na Łazowskim kěrchowje Narosće na burskim statoku swojeju staršeju Pawoła (1903–82) a Marty Nagelec (1907–77). Hižo w starobje 14 lět bě kantor Łazowskeje wosady, pozdźišo studowaše na Němskej wysokej šuli za hudźbu w Berlinje a bě wot 1964 za dwě lěće chórowy nawoda w Serbskim ludowym ansamblu. Wot 1966 dźěłaše jako swobodny komponist. Za čas NDR bě předsyda dźěłoweho kruha serbskich hudźbnych wědomostnikow. W lěće 1986 załoži wón Klub Handrija Zejlerja za Złyčin, Łaz, Bjedrichecy a Drěwcy, předchadnik dźensnišeho Spěchowanskeho towarstwa Dom Zejlerja a Smolerja we Łazu. Na druhej hłownej zhromadźizny serbskeho třěšneho zwjazka po přewróće we Wětrowskim Kulturnym domje bu ze 94 wot cyłkownje 183 hłosow za předsydu Domowiny woleny.
Jan Pawoł Nagel bě w druhim mandźelstwje woženjeny z awtorku Elke Nagel, kotraž wuda jeho twórby wot 1991 w jeje nakładnistwje ENA. Wón bu na Łazowskim kěrchowje pochowany.
Zahrodna husowka
Wopis
Spódnje, šěrozelene łopjena tworja rozetu.
Kćěje w nalěće. Běłe kćenja steja w čumpatych kićach.
Wariety
Eksistuja mnoholičbne wariety.
Kanariski datlowc
Kanariski datlowc (Phoenix canariensis) je štom ze swójby palmowych rostlinow (Arecaceae).
Elsterberg
Elsterberg je sakske městačko w Bohotskim wokrjesu. Nadeńdźe so dwanaće kilometrow sewjernje Pławna a šěsć kilometrow južnje Greiza při Běłym Halštrowje a ma něhdźe 4.000 wobydlerjow. Na sewjeru a zapadźe mjezuje měšćanski teritorij z Durinskej. Přez město wjedźe zwjazkowa dróha 92.
Sydlišćo naspomni so prěni raz w lěće 1198 jako knježe sydło Elsterburg wysoko nad Halštrowom. Hišće do 1225 natwarichu knježa z Lobdeburga druhi hród (Elsterberg) kaž tež cyrkej pod hrodom. Wokoło cyrkwje zasydlichu so kolonisća z Durinskeje a Frankowskeje. W 13. lětstotku dósta Elsterberg wikowe prawo a mjenowa so w lěće 1354 k prěnjemu razej jako město.
Dnja 25. julija 1952 přerjadowa so město ze Sakskeje do Durinskeje a słušeše po rozpušćenju krajow ke Geraskemu wobwodej. Po ludowym rozsudźe přińdźe dnja 1. apryla 1992 zaso k Sakskej.
Kamzykowa dornica
Kamzykowa dornica (Festuca rupicaprina) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Wisata pelargonija
Wisata pelargonija (Pelargonium peltatum) je rostlina ze swójby pyskowničkowych rostlinow (Geraniaceae).
Šědźiwy klon
Šědźiwy klon (Acer negundo) je štom ze swójby mydłowcowych rostlin (Sapindaceae).
Wisata pelargonija
Wopis
Wisata pelargonija je rostlina, kotrejež wurostki su wijace abo łažace a docpěwaja dołhosć wot něhdźe 1 m.
Šědźiwy klon
Po druhich žórłach zarjaduje so do swójskeje swójby klonowych rostlinow (Aceraceae).
Wisata pelargonija
Wopis
Swětłozelene łopjena su pjećlapate a docpěwaja wulkosć wot 10 cm.
Šědźiwy klon
Wopis
Šědźiwy klon je zrunany, spěšnje rosćacy štom, kotrež docpěwa wysokosć wot hač do 15 m. Rostlina je zmjerzkokruta a tež njepřihódny klimat přetraje.
Zdónk je tołsty.
Hałuzy su šwižne a swěća zelenje. Wone móžeja při sylnym wětrje lochko łamać.
Łopjena ma tři hač sydom pjerja.
Stejnišćo
Rosće na małowutkate pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w cyłej sewjernej Americe, ale tež hač do Guatemale, rozšěrjena.
Wisata pelargonija
Wopis
Kćěje w nalěće a lěće. Kćenjowe łopješka su při dźiwjej formje blědoróžojte a wuske.
Rozšěrjenje
Rostlina pochadźa z pobrjóžnych regionach južnoafriskeje kapoweje prowincy.
Fytolaka
Fytolaka (Phytolacca) je ród ze swójby fytolakowych rostlinow (Phytolaccaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Europska rada
Sydło Europskeje rady je Europski palast w Straßburgu. Kóždolětnje dnja 5. meje swjeći so załoženski dźeń rady jako „Dźeń Europy“. Byrnjež Europska rada samsnu chorhoj a hymnu kaž Europska unija wužiwała, njeje institucionelnje z njej zwjazana.
Wona je najstarša politiska organizacija Europy. Załoženske staty Europskeje rady běchu Belgiska, Danska, Francoska, Irska, Italska, Luxemburgska, Nižozemska, Norwegska, Šwedska a Zjednoćene kralestwo. Zwjazkowa republika Němska je wot 2. meje 1951 z čłonom. Hač na tři wuwzaća su mjeztym wšě europske staty z čłonami organizacije. Swjaty stoł ma jenož status wobkedźbowarja, Běłoruska je wot lěta 1993 zastupny kandidat a přistup Kosowa je hakle potom móžny, hdyž je jeho mjezynarodny status jasny.
Mólički datlowc
Mólički datlowc (Phoenix roebelenii) je štom ze swójby  palmowych rostlinow (Arecaceae).
Łučna žerchwica
thumb|Kćenja Łučna žerchwica (Cardamine pratensis) je družina z roda žerchwicow a słuša k swójbje křižnokwětnych rostlinow (Brassicaceae). Dominuje ze swojimi běłymi do cunjo róžojtymi kćenjemi wot kónca apryla do srjedź meje wobraz płódnych włóžnych łukow.
Dalše serbskej mjeno je dźiwja žerchej.
Mjena
Botaniske pomjenowanje Cardámine praténsis zestaji so z grjekskeho κάρδαμων (kardamon) = žerchej a łaćonskeho pratensis, štož hodźi so přełožić z „na łukach rosćace“. Jako jara rozšěrjena a napadna kwětka wobsedźi łučna žerchwica regionalnje wšelake mjena, na př.: rytowane zelo, rytawka (Rězak).
Wopis
Łučna žerchwica je wjacelětna, zelišćowa (to rěka, zo wona njezdrjewi) kwětka, kotraž docpěwa wysokosć wot 10 hač do 60 cm.
Wona z krótkim pjenkom w pódźe zymu přetraje.
Stołpik je prózdny a kulojty.
Łopjena
Łopjena su njeporowje pjerite. Spódnje łopjena tworja nisku rozetu, z kotrejež wurosće 15 do 60 cm wysoka, kulojtna, prózdna tyčka (žerdka). Łopješka spódnich łopjenow su kulojte-jejkojte, mjeztym nakónčne łopješka su powjetšene. Stołpikowe łopjena z wuskich, linealnych wotrězkow (łopješka) wobsteja.
Jeli rozetowe łopjena na włóžnej pódźe abo mochach leža, da móžeja lehnjenske rostliny nastać.
Kćenja
Łučna žerchwica kćěje wot apryla do junija. Kćenja su dwusplažne a wobsteja ze štyrjoch, 8-14 mm dołhich krónowych łopješkow a šěsć žołtych próšnych łopješkow, kotrež su něhdźe tři króć tak dołhe kaž štyri zelene, 3-5 mm dołhe keluškowe łopješka. Krónowe łopješka su běłe, słabje róžojte abo blědźe lila a maja ćmowe žiłki. Kćenja docpěwaja šěrokosć wot 1 hač 2 cm a w nakónčnych, čumpatych kićach steja, kotrež na spočatku su wokołkojte.
Při dešćiku a w ćěmnoće pochila so tyčki a kćenja so zawrěja.
Płody
Płody su truki ze skupiny kapslowych płodow. Wone maja štabikowu formu z přeměrom wot jednoho milimetra a su 2 do 5,5 centimetrow dołhe.
Žiwjenski rum
Łučna žerchwica jewi so we wšelakorych biotopach wot Europy hač do arktiskeho, klimoweho pasma w sewjernej Aziji a Americe. Słuša k srjedźoeuropskim rostlinam, kiž so jara husto jewja.
Rosće na tučnych a włóžnych łukach a w rěčnych (niwowych) lěsach we wysokosći hač do 1700 m nad mórskej hładźinu. Wobdźěłanje włóžnych łukow polěkuje rozpřestrěću tuteje družiny.
Wužiwanje jako zežiwidło
Młode łopješka, kotrež so před kćěwom zešćipaja, a młode schadźenki hodźa so jěsć a słodźa podobnje kaž žerchej a tróšku wótrje. Wužiwaja so w solotwjach, zelowych poliwkach a jako korjeniny za twaroh a čerstwy twarožk.
Žerchwjawa zerjawka a pěnowka
thumb| Žerchwjawa zerjawka sedźi na łučnej žerchwicy. Zhromadnje z kobołkowym zelom je dźiwja žerchwica cyroba za husańcu žerchwjaweje zerjawki (Anthocaris cardamines). Žerchwjawa zerjawka, kotraž dźiwju žerchwicu tež jako nektarowu rostlinu wužiwa, wotpołoži swoje jeja zwjetša na delnjej stronje łopjenow. Husańcy žeru na rostlinach do julija abo awgusta, zakukla so potom do kuklenkow a přetraja tak zymu.
Žerchwjawe pěnowki su na zelišćowych rostlinach žiwe, kotrychž brěčku wone cycaja. Wotpołoža na swojich hosćićelskich rostlinach tež swoje jeja, z kotrychž so w aprylu a w meji larwy lahnu, kiž tohorunja rostlinowu brěčku cycaja. Larwy wotedaja z anusa bělkowiny wobsahowacu židkosć. Do židkosće klumpaja woni powětr a tak nastanje pěna (ješć). Pěna škita larwy, kotrež w njej sedźa, před njepřećelemi a spožči trěbnu ćopłotu a włóžnotu za dalewuwiće. Tute napadne ješćowe hnězda su přičina za němske pomjenowanje rostliny Wiesenschaumkraut.
thumb| žerchwjawa pěnowka (Philaenus spumarius)
Kwětka lěta 2006
Łučnu žerchwicu wuzwolichu za kwětku lěta 2006. Załožba škit přirody Hamburg a załožba za škit wohroženych rostlinow wopodstatni rozsud za tutu so hišće poměrnje husto jewjacu rostlinu z tym, zo ma so z wuzwolenjom na to pokazać, zo je žiwjenski rum łučneje žerchwicy biotop włóžna łuka w přiběracej měrje wohroženy. W Saksko-Anhaltskej a Mecklenburgsko-Předpomorskej je so wobstatk na łučnej žerchwi hižo tak jara redukował, zo ma status 3 na čerwjenej lisćinje wohroženych družinow.
Sewjerna Makedonska
Sewjerna Makedonska ( Република Северна Македонија/Republika Sewerna Makedonija, Republika e Maqedonisë së Veriut) je stat na Balkanskej połkupje w juhowuchodnej Europje. Hač do lěta 1991 běše dźěl Socialistiskeje Federatiwneje Republiki Juhosłowjanskeje (SFRJ). Wona ma přestrjeń 25.713nbsp;km² a hłowne město je Skopje. Hamtskej rěči w Sewjernej Makedonskej stej makedonšćina, kotraž so wot wjetšiny wobydlerstwa rěči, a albanšćina. Hač do lěta 2019 rěkaše kraj hamtsce jenož Makedonska; w organach Europskeje unije, NATO, UNO a za Grjeksku bě mjeno kraja Bywša Juhosłowjanska Republika Makedonska (mak. Πоранешна Југословенска Република Македонија/Poranešna Jugoslovenska Republika Makedonija), přetož Grjekska oficielne mjeno Makedonskeje njepřipóznawaše.
Po schwalenju ramikoweho zrěčenja 2001 a wójnskim konflikće mjez Albanjanami a Makedonjanami připóznawa Makedonska albanšćinu, serbišćinu, romašćinu, turkowšćinu a bosnišćinu jako druhu oficielnu rěč we wonych wokrjesach, hdźež je wjace hač 20% wobydlerstwa albanskeje, serbiskeje, romskeje, turkowskeje abo bosniskeje narodnosće.
Mjez dźesać najwjetšimi městami w Sewjernej Makedonskej ličimy města Skopje, Bitola, Kumanovo, Prilep, Tetovo, Veles, Štip, Ohrid, Gostivar a Strumica. Ohrid je město słowjanskich wučerjow, mjez kotrymiž je swjaty Kliment Ohridski, kiž je kyrilicu k česći swojeju wučerjow swjateju Cyrila a Metoda wutworił. W Ohridźe je była tež wutwarjena prěnja Słowjanska Uniwersita w tak mjenowanym regionje Kutmičevica, na kotrejž je studowało wjace hač 3.500 studentow. W Ohridskim regionje je tež Naum Ohridski skutkował. Naum Ohridski bě kaž Kliment Ohridski wučomnik swjateju Cyrila a Metoda. Pochowany bu wón w klóštrje Swj. Nauma Ohridskeho blisko albanskeje hranicy.
Tuchwilny prezident Sewjerneje Makedonskeje je Stevo Pendarovski.
Kosmata dornica
Kosmata dornica (Festuca rupicola) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Sewjerna Makedonska
Flora a fawna
Sewjerna Makedonska ma bohatu floru a fawnu. Wosebity ekosystem zmóžni něhdźe 3500 družinam rostlinow, 55 družinam rybow, 78 družinam cycakow a 330 družinam ptačkow žiwjenje. W Sewjernej Makedonskej su bruny mjedwjedź, rys, kaž tež jara rědki běłohłowny kosćełamak žiwe.
Wonjata pelargonija
Wonjata pelargonija (Pelargonium odoratissimum) je rostlina ze swójby pyskowničkowych rostlinow (Geraniaceae).
Wopis
Wonjata pelargonija docpěwa wysokosć a šěrokosć wot 30 cm.
Małke, tróšku wutrobojte, lapate, šěrozelene łopjena sylnje jako citrusowe płody abo jabłuka wonjeja.
W ćopłych klimatowych conach nimale za čas cyłeho lěta kćěje. Hornje kćenjowe łopješka małkich, běłych kćenjow su druhdy čerwjenje žiłkate.
Dragan Đokanović
thumb|Dragan Đokanović w [[Budyšinje]] Dragan Đokanović (kyrilisce Драган Ђокановић) (* 20. apryla 1958 w Sarajewje) je bosniski politikar a předsyda strony Demokratska stranka federalista w Republice Srpskej.
Jan Blahoslav
Wón studowaše wot lěta 1544 na Wittenbergskej uniwersiće, hdźež zetka so z Martinom Lutherom a Phillipom Melanchthonom.
Uchta
thumb|left|250px Uchta je město w Ruskej federaciji. Leži w samym sewjerowuchodźe europskeho dźěla Ruskeje w republice Komi něhdźe 250 kilometrow sewjerowuchodnje Syktywkara.
Ma něhdźe 98 tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1929 załožiło a ma wot lěta 1943 měšćanske prawa.
Wołomuc
Město běše hač do 17. lětstotka srjedźišćo Morawy a je hač do dźensnišeho wažny industrijny a wikowanski centrum kaž tež sydło arcybiskopstwa.
Mjedwjedźe
Mjedwjedźe (Ursidae) su cycakowa swójba z porjada rubježnych zwěrjatow (Carnivora). K swójbje słuša 8 družinow.
Wopis
Mjedwjedźe su rubježne zwěrjata, kotrež docpěja dołhosć wot něhdźe 1 m hač do nimale 3 m. Sančki su mjeńše hač sancy. Ćěło je masiwny, ale nohi su relatiwnje krótke a jara sylne. Jich wopuš je jara krótki a tohodla lědma widźomny. Mjedwjedźe maja małke wóčki a małke, kulojte wuši. Jich koža je dołha a wiwlata. Pjeć palcow njese dołhe pazory.
Mjedwjedźe su wšožrački, z wuwzaćom wulkeho pandy.
Traće nošnosće docpěje něhdźe 6 hač do 9 měsacow, z wuwzaćom malajiskeho mjedwjedźa (96 dnjow). Młodźata so jara małke porodźa z wažu mjez 230 a 450 g. Wone so 1 hač 1,5 lět cycaja a w starobje wot 2 hač 3 lět maćerju wopušća. W starobje wot 2,5 hač 5 lět bywaja ródnje zrałe.
Rozšěrjenje a žiwjenski rum
Wone su žiwe w lěsach, tundrach a połpušćinach Eurazije a sewjerneje Ameriki. Tam su wodnjo, w switanju abo směrkanju aktiwne. Jich rewěry su wulke. Jich lěhančko je w sam twarjenych twarach, pod wuwrótom, w skalnych jamach abo w hustym podrosće.
Klasifikacija
Po nowšich žórłach čerwjeny panda (Ailurus fulgens) so nětko do swójskeje swójby zarjaduje. W někotrych žórłach słuša k swójbje barikow (Procyonidae) abo hromadu z wulkim panda k swójbje (Ailuridae).
Hórska kokorička
Hórska kokorička (Polygonatum verticillatum, syn.: Convallaria verticillata) je rostlina z podswójby ruskusowych rostlinow (Nolinoideae) znutřka swójby hromakowych rostlinow (Asparagaceae).
Wona bu prjedy swójbje całtkowych rostlinow (Convallariaceae) přirjadowana.
Wopis
Hórska kokorička je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 30 hač do 70 cm.
Łopjena
Łopjena steja na njewobšěrnym stołpiku w mutličkach po třoch hač po sedmoch, docpěwaja dołhosć wot 15 cm a su šwižnje lancetojte.
Kćenja
Kćěje wot meje hač do junija. Kćenja maja jara wusku rołku ze šěsć zelenojtymi zubkami.
Płody
Jahody su najprjedy čerwjene z ćěmnymi dypkami a zrałe su čornomódre.
Stejnišćo
Rosće w lěsach z zelobohatym podróstom a w łučinowych lěsach. Preferuje čerstwe, wutkate, wapnite, čumpate pódy na chłódkojtych stejnišćach.
Texaska narěč
Texaska narěč je narěč šlešćiny, kotraž so w Texasu wužiwa. Je to dźěl wopolskeho dialekta, kotryž so wot njeho w lěće 1852 wotdźělowaše (w tym času přińdźechu prěni wupućowarjo do Texasa, do městačka Panna Maria). Texaska narěč wobsahuje swojorazne słowa, kotrež w šlešćinje njeeksistowachu. W narěči je lisplowanje, ale dźensniši dźeń so to hižo pozhubja. Zwukowej skupinje ym a yn wurjekujetej so am a an, na přikład tex. cansto = šl. czynsto (husto).
Bjelojarskij
Bjelojarskij ( Белоярский, chantisce Нуви сӑңхум/ Nuwi Sangchum) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije.
Sydlišćo je so w lěće 1969 jako zepěranišćo při twarjenju płunowodow wot Jamalskeje połkupy do Europy załožiło a ma wot lěta 1988 měšćanske prawa.
Přimórski žonop
Přimórski žonop je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow łaćonsce: Cakile maritima, Brasicaceae).
Wuchodne sewjerogermanske rěče
Wuchodne sewjerogermanske rěče su podskupina sewjerogermanskich rěčow.
Gesnerijowe rostliny
Gesnerijowe rostliny (Gesneriaceae) su swójba symjencowych rostlinow (Spermatophytina).
Wobsahuje sćěhowace rody:
Žonop (Cakile)
Žonop (Cakile) je ród ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:
Jurij Winar
mini|Winarjowy row na Hrodźišku
Jurij Winar (* 20. nowembra 1909 w Radworju; † 11. meje 1991 w Budyšinje) bě serbski komponist, wučer a spisowaćel.
Narodźi so jako syn listonoša w Radworju a maturowaše w Budyšinje. Wot 1929 do 1932 studowaše w Drježdźanach pedagogiku, ludowědu a hudźbu. Za čas nacionalsocializma dźěłaše we wšelakich městach jako wučer. Po Druhej swětowej wójnje skutkowaše wot 1946 do 1951 jako docent na Serbskim wučerskim wustawje w Radworju. W lěće 1951 sta so z prěnim intendantom nowozałoženeho Serbskeho ludoweho ansambla. Po tym běše wot 1960 do 1979 z direktorom Budyskeje hudźbneje šule.
Hižo za čas swojeho skutkowanja jako wučer běše tež chórowy nawoda a wot 1933 hłowny dirigent chórow Zwjazka serbskich spěwarskich towarstwow, kotryž měješe so pak 1937 kaž wšitke serbske institucije rozpušćić. Po 1945 komponowaše tež moderne serbske spěwy, mjez druhim na teksty Jurja Brězana. Wudawaše serbske spěwniki a komponowaše filmowu hudźbu, kantaty a Serbsku bursku suitu (1947). Pod pseudonymom Jurk wozjewješe tež krótkopowědančka a basnje. Zhromadnje z Jurjom Brězanom a Měrćinom Nowakom-Njechorńskim dósta w lěće 1951 Narodne myto NDR III. rjadownje za wuměłstwo a literaturu.
Jeho row nadeńdźe so na Budyskim Hrodźišku.
Pallasowka
Pallasowka je město w juhu Ruskeje federacije. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Wolgograd a ma něhdźe 15 tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1907 jako wjes Noj-Galki załožiło a ma wot lěta 1967 měšćanske prawa.
Zapadne sewjerogermanske rěče
Zapadne sewjerogermanske rěče su podskupina sewjerogermanskich rěčow.
Moskwa
Moskwa ( Москва, ) je stolica a najwjetše město Ruskeje. Z něhdźe 10,5 milion wobydlerjemi na 1.081 km² je wone na wobydlerjow najbohatše město Europy. Moskwa je kulturelne a ekonomiske srjedźišćo kraja a leži při rěce Moskwa, po kotrejž bu pomjenowana.
Stawizny
thumb|left|Krjeml w nocy Prěni raz naspomni so město w lěće 1147. Wot 1328 do 1712 bě Moskwa z ruskej stolicu, potom so pak nowozałoženy Pětrohród wot carja Pětra Wulkeho jako hłowne město wuzwoli. Hakle 1922 sta so Moskwa pod sowjetskim knjejstwom zaso ze stolicu. Wot 1991 je Moskwa hłowne město njewotwisneje Ruskeje. Wažny twarski pomnik w Moskwje je sydło ruskich carow a prezidentow Krjeml.
Senegalski datlowc
Senegalski datlowc (Phoenix reclinata) je štom ze swójby palmowych rostlinow (Arecaceae). thumb|[[Kwětnistwo]]
Skalny klon
Skalny klon (Acer monspessulanum) je štom ze swójby mydłowcowych rostlin (Sapindaceae).
Po druhich žórłach zarjaduje so do swójskeje swójby klonowych rostlinow (Aceraceae).
Wopis
Skalny klon je za čas lěta zeleny štom, kotryž docpěwa wysokosć wot 5 hač 11 m (3-10 m). Rosće často jenož jako kerk. Rostlina je zmjerzkokruta a suchotu toleruje.
Króna je šěroko skulojćena abo kulojta, při čimž často je njeprawidłowna.
Zdónk je šwižny a rědko zruna rosće. Skora je ćeńka, po dołhosći rozpukana połata.
Hałuzy horje sahaja. Młode hałuzy su nahe a brune.
Łopjena
Zymske pupki su jejkojte, brune a docpěwaja dołhosć wot 3 hač 4 mm.
Jaseńca (Bóšicy)
Jaseńca (prjedy tež Jasońca; Jeßnitz) je wjeska  w srjedźišću wokrjesa Budyšin w Hornjej Łužicy. Słuša z lěta 1936 ke gmejnje Bóšicy a leži w serbskim sydlenskim rumje. Do toho běše samostatna gmejna z wjesnym dźělom Nowa Jaseńca.
Jarobrod
Jarobrod je bjezwokrjesne město a krajna stolica Durinskeje. Z wjace hač 200.000 wobydlerjemi na 269 km² je wone na wobydlerjow najbohatše město zwjazkoweho kraja. Jarobrod je duchowno-kulturne srjedźišćo Durinskeje. Přez město běži rěka Gera.
Jaseńca (Bóšicy)
Geografija
mini|left|Karta Jaseńcy wokoło 1800 Wjes leži w Hornjołužiskich honach njedaloko Chrósćic, něhdźe 17nbsp;km sewjerozapadnje wot Budyšina. Susodne wjeski su Dobrošicy w sewjeru, Bóšicy we wuchodźe, Hora w juhowuchodźe, Łusč w juhu, Chrósćicy w juhozapadźe a Hórki w sewjerozapadźe. Juhozapadnje – mjez Jaseńcu a Chrósćicami – zběha so Šibjeńca (216 m). Wosrjedź wjeski namaka so poměrnje wulki wjesny hat.
Jarobrod
Stawizny
Prěni raz naspomni so město hižo w lěće 742. Mjezy lětami 1392 a 1816 je uniwersitu měł. Mjez 1948 a 1952 bě město stolica Durinskeje. Wot lěta 1991 je Jarobrod zaso durinska stolica. Uniwersita je so jako jedna z najstaršich w Němskej w lěće 1392 załožiła, bu 1816 rozpušćena, 1994 znowa załožena a ma dźensa něhdźe 4.500 studentow. Najznaćiši student bě Martin Luther.
Skalny klon
Łopjena
Přećiwostejne łopjena su třilapate, hrube, prědku tupe, relatiwnje tołste a zwjetša docpěwaja jenož dołhosć wot 5 cm (3-6 cm) a šěrokosć wot 4 hač do 7 cm. Wone su na hornim boku ćmowozelene, nahe a błyšćace a na delnim boku šěrozelene, na spočatku mjechko kosmate. Jich stołpiki su čerwjenojte a docpěwaja dołhosć wot 2 hač 6 cm. Łopjency su na bazy tróšku wutrobojte a docpěwaja dołhosć wot hač do 6 cm.
Nazymske barbjene je žołte, rědko oranžožołte abo čerwjenojte.
Rólny žonop
Rólny žonop (Sinapis arvensis) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brassicaceae).
Wopis
Rólny žonop je jednolětna rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 30 hač 60 cm.
Skalny klon
Płody
Płody su křidłate worjechi. Jich křidlešce stej paralelnej a na słónčnych stejnišćach čerwjenej. Dźelne płody docpěwaja dołhosć wot 2,5 cm a šěrokosć wot 5 hač do 9 mm. Płody w septembrje zezrawja.
Rólny žonop
Łopjena
Łopjena su stołpikate. Delnje su často našćěpane.
Skalny klon
Stejnišćo
Rosće w słónčnych dubowych kerčinach a na lěsnych kromach. Preferuje słónčne stejnišća a suche a wapnite, małowutkate, płonosahace a kamjentne pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w jenož na srjedźnym Rynje, Moseli, Mohanje, w šwicarskej jura a južnej Europje rozšěrjena. Ale tež w małej Aziji, sewjernej Persiskej a Turkestanje wustupuje.
Rólny žonop
Płody
Płody (truki) su nahe abo wróćo seršćokosmate, docpěwaja dołhosć wot 2,5 hač 4 cm a šěrokosć wot 2 hač 3 mm a njesu 10-15 mm dołhi bjezsymjenjowy wotrězk. Trukowa sćěna je třonerwowa hač pjećnerwowa. Symjenja su čorne a w pódźe 50 lět schadliwe wostanu.
Wolije
Žonopowe wolije rostlinu přećiwo nadpadej přez hriby a rostlinožračkow škitaja.
Rozšěrjenje
Rostlina je w nimale cyłej Europje rozšěrjena.
Jaseńca (Bóšicy)
Stawizny
thumb|left|Knježi dwór w Jaseńcy thumb|left|Jaseńca ze zapada Naspomni so prěni króć pisomnje w lěće 1365 jako Jesnicz. Hač do toho bě wjeska z dźělom wulkeje Hodźijskeje wosady, a wot toho Njeswačanskeje. Wjesne mjeno pochadźa ze staroserbskeho Jesenica abo Jasenica a woznamjenja „sydlišćo při jasenjowym lěsu“ abo tež „rěčka přez jasenjowy lěs“. Dźensniša serbska forma jewi so pisomnje prěni raz w lěće 1684 w Radworskich cyrkwinskich knihach jako z Yaßencze. Wot lěta 1458 je ryćerske kubło na zapadnej kromje wjeski zapisane. Jako docpě reformacija mjez 1545 a 1555 Njeswačansku wosadu, dóstanu so Jasčanscy katolikojo do Chróšćanskeje wosady. Dźensniši barokowy twar natwari so spočatk 18. lětstotka.
Jasčanske serbske towarstwo „Katolska Bjesada za Jaseńcu pola Njeswačidła a wokolinu“ bu dnja 26. decembra 1873 na Horje załožene, hraješe wulku rólu we wjesnym žiwjenju a słušeše 1912 k sobuzałožerjam Domowiny. 1880 załožichu Jasčenjo najprěńše serbske wjesne dźiwadło. Bjesadźe bu w lěće 1937 kaž Domowinje samej zakazana dalša dźěławosć. Wot lěta 1981 nosy Jasčanska Domowinska skupina čestne mjeno Bjesada. Wot 1901 do 1932 wobsteješe w Jaseńcy nimo toho jedne z mało serbskich kolesowarskich towarstwow, Kołojězdne towarstwo Jednota.
W Prěnjej swětowej wójnje wumrě 12 mužow z Jaseńcy a Noweje Jaseńcy.
Kónc Druheje swětoweje wójny zniči so jedna jenička chěžka we wsy, porno druhim wsam we wokolinje njebu Jaseńca wulce wobškodźena. Po wójnje přińdźechu 15 do 20 ćěkanskich swójbow do wsy.
Wobydlerstwo
mini|Powětrowy wobraz ryćerkubła Po wobydlerstwje je Jaseńca po Wětrowje druhi najwjetši gmejnski dźěl Bóščanskeje gmejny.
W lěće 1884 měješe wjeska po statistice Arnošta Muki 288 wobydlerjow, a to 281 Serbow (98 %) a jenož sydom Němcow.
Hač do lěta 1925 bě wobydlerstwo na 329 přiběrało, wot toho běchu 248 wobydlerjow katolskeje wěry (75 %). Katolscy Jasčenjo přisłušeja Chróšćanskej wosadźe, ewangelscy Njeswačanskej.
Hlej tež
mini|center|upright=1.8|Powětrowy wobraz Jaseńcy (2017)
Achimenes
Achimenes (Achimenes) je ród ze swójby gesnerijowych rostlinow (Gesneriaceae).
28. januara
28. januara abo '''28. wulkeho róžka''' je 28. dźeń gregorianiskeje protyki, tuž wostawa hišće 337 dnjow (338 w přestupnych lětach) hač do kónca lěta.
Narodniny
mini|upright=0.4|Arnošt Herman
Wumrěće
thumb|upright=0.4|Korla Wulki
Želiv
Želiv je gmejna w Čěskej (kraj Vysočina, wokrjes Pelhřimov). Leži 406 m nad mórskej hładźinu a ma něhdźe tysac wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1144.
Rukow
Rukow je město w braniborskim wokrjesu Łobjo-Halštrow. Leži při Čornym Halštrowje někak 60 kilometrow sewjerozapadnje Drježdźan a ma nimale dźesać tysac wobydlerjow.
Lutz Heilmann
Lutz Eberhard Heilmann (* 7. septembra 1966 w Žitawje) je němski politikar Lěwicy, kotryž bě wot 2005 do 2009 čłon Zwjazkoweho sejma. Wón je dotal jenički zapósłanc němskeho parlamenta, wot kotrehož je znaty, zo dźěłaše jako oficialny sobudźěłaćer ministerstwa za statnu njestrašnosć NDR.
Žonop (Coincya)
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Usambara
Usambara (Saintpaulia) je ród ze swójby gesnerijowych rostlinow (Gesneriaceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:
Zelojta wjerba
Zelojta wjerba (Salix herbacea) je rostlina ze swójby wjerbowych rostlinow (Salicaceae).
Wopis
Zelojta wjerba je w lěću zeleny spalěrowy kerk, kotryž docpěwa wysokosć wot jenož 2 hač do 5 cm.
Zdónk zwjetša podzemsce lěze. Hałuzy su lězace hač postupowace.
Łopjena
Stołpikate łopjena su nimale kruhojte abo owalne, karbikojće rězane a docpěwaja dołhosć wot 8 hač do 20 mm. Wone su na woběmaj bokomaj nahe a błyšćace srjedźozelene.
Kćenja
Kćěje wot julija hač do awgusta. Kćenja su dwudomnje rozšěrjene. Micki wobsteji z małko kćenjow. Muske micki su kulowate a docpěwaja wulkosć wot něhdźe 5 mm. Žónske micki su hłójčkojte a docpěwaja dołhosć wot hač do 1 cm.
Stejnišćo
Rosće na krute přez přesakanje, bjezwapnite pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w sewjernej Europje, w Šotiskej, w Grönlandskej, na Svalbardźe, w Islandskej, w Alpach, w Jura, w hoberskich horinach, w Pyrenejach a w centralnym masiwje rozšěrjena, při čimž we wysokosćach wot hač do 3300 m wustupuje.
Prawa włóska worješina
Prawa włóska worješina (Juglands regia) je štom ze swójby (Juglandaceae).
Wopis
Prawa włóska worješina je w lěću zeleny štom, kotryž docpěwa wysokosć wot 5 hač do 25 m.
Zdónk je zwjetša krótki, króna je šěroka, kulowata hač jejkojta a sylne hałuzy su rozšěrjene.
Něžna syćina
Něžna syćina (Juncus tenuis) je rostlina ze swójby syćinowych rostlinow (Juncaceae).
Prawa włóska worješina
Wopis
Skora je šěra, na spočatku hładka a pozdźišo podołhostnje rozpukana.
Mailand
Mailand ( Milano) je z 1,3 milionami wobydlerjow druhe najwjetše město Italskeje a stolica Lombardiskeje. Mailandski metropolowy region ma něhdźe wósom milionow wobydlerjow a je najwjetši w Italskej.
Prawa włóska worješina
Łopjena
Łopjena su měnjate, na hornim boku ćmowozelene, na delnim boku swětliše, docpěwaja dołhosć wot 40 (20-50) cm. Wone su njeporowje pjerite a wobsteja z 5 hač 9 cyłokromnych, jejkojtych pjeritych łopješkow z dołhosću wot 15 cm. Rozrybowane łopjena aromatisce wonja. Zymske pupki su kulowate abo jejkojte a docpěwaja wulkosć wot 4 hač do 6 mm.
Něžna syćina
Wopis
Něžna syćina docpěwa wysokosć wot 15 hač 40 cm.
Mailand
Město leži w runinje mjez rěku Po na juhu a wuběžkami Alpow na sewjeru. Srjedźowěkowske kanale, zwjazujo Mailand z hornjoitalskimi jězorami a lombardiskimi rěkami, mějachu hač do 20. lětstotka wulki wuznam za hospodarstwo. Přez město same běžitej rěce Olona a Lambro.
Něžna syćina
Wopis
Stołpiki su husto stejace a njesu na spódku dołhe, trawojte łopjena.
Prawa włóska worješina
Kćenja
Rostlina je chětře rosćaca a tohodla je hižo po 10 hač 15 lětach kmana ke kćěwje.
Mailand
Sydlišćo je keltiskeho pochada a dožiwi pod romskim knjejstwom spěšny pozběh. W běhu swojich stawiznow steješe Mailand pod wliwom němskich, francoskich a rakuskich kejžorow a wuwiwaše so po zjednoćenju Italskeje w druhej połojcy 19. lětstotka k najwjetšemu industrijnemu městu. Dźensa je wodźaca kulturna, medijowa a modowa metropola Italskeje kaž tež uniwersitne město a jako sydło italskeje bursy tež jedne z mjezynarodnych financowych srjedźišćow.
Něžna syćina
Kćenja
Kćěje wot junija hač septembra. Kwětnistwo je nakónčne, wobsteja z wjele kćenjow a so wot 2-3 wysokich łopješkow přesahaja. Kćenjowe łopješka su šěsć, žołotozelene, třinerwne, fajn kónčkojte a dlěše hač kapslu.
Prawa włóska worješina
Kćenja
Kćěje wot apryla hač do meje. Kćenja su njenahladne, jednosplažne a so z łopjenami jewja. Rostlina je jednodomna. Muske micki so hižo loni załožuju a jako 5-6 mm dołhe pupki přezymuja. Muske wisace micki su žołtozelene a docpěwaja dołhosć wot 5 hač 15 cm. Žónske kćenja steja po dwěmaj (jednu) hač po třoch (pjećoch) na kóncu łopjenatych młodych wurostkow. Kćenjowa wobalka je z płódnikom zarosćena. Kćenja so wot wětra wopróša.
Mailand
Dźakowano swojemu přijomnemu połoženju w sewjeroitalskej runinje rěki Po je Mailand tež wažne wobchadne křižowanišćo železniskeje a awtodróhoweje syće kaž tež druhi najwjetši lětarstwowy suk z třomi mjezynarodnymi lětanišćemi.