cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pawoł Wićaz-Chróšćanski
Narodźi so jako syn skałarja-mulerja a dźěłaše po wuchodźenju ludoweje šule dźewjeć lět jako čeladny pola burow. W lěće 1924 absolwowaše kurs pólskeje Ludoweje uniwersity w Dalkach a wot 1925 do 1927 studowaše na ratarskej šuli w čěskich Kuklenach. 1925 a 1927/28 bě z redaktorom Serbskeho Hospodarja. 1930 zastupi do rjadu jezuitow a w lěće 1931 zahaji studij teologije w Praze, hdźež sta so z prěnim předsydu wobnowjeneho serbskeho towarstwa Serbowka. Lěto pozdźišo dyrbješe so chorosće płucow dla domoj wróćić. 1933 zemrě w starobje jenož 32 lět w Tepličanskich kupjelach.
Hižo jako čeladny pospyta so Wićaz jako składnostny basnik. W swojich twórbach, rozbrojenych w Serbskim Studenće, Serbskich Nowinach, Katolskim Posole, Krajanje a we Łužicy, wobspěwa w stilu ludoweho a wuměłskeho basnistwa ratarske dźěło, rjanosć domizny a spisa tež tójšto pozbudźowacych wótčinskich basni.
Popjerjowcowe rostliny
Popjerjowcowe rostliny (Piperaceae) su swójba symjencowych rostlinow (Spermatophytina).
Wobsahuje sćěhowace rody:
Dalše rody, kotrež so njejsu hišće podswójbje přirjadowali:
Flundra
alternativtext=Flundra|miniatur
2000
2000 bě poslednje lěto 20. lětstotka a přestupne lěto z 366 dnjemi.
Flundra
Přiznamjenja
miniatur Flundra słuša k družinje płonorybow z mórskich přibrjohow europy. Jeje ćěło je nabočnje sylnje spłonjene a ma prudolinijowu, owalnu a asymetrisku formu. Relatiwna mała klama hač pod woči njedosaha. Wóčce stej pola najwjace Flundrow na prawej stronje ćěła a jenož někak jedna třećina eksemplarow ma tute na lěwej stronje. Podłu bóčnolinijoweho organa leža kosćowe horby a podłu basy chribjeta a anusoweho pjerica su škropawe sukate šupizny. Flundra ma na hornjej stronje ćěła zwjetša blědne, čerwjene blaki, podobnje splacnjencej. Šěrokosć ćěła je snadniše hač połojca dołhosće ćěła. W starobje wot 20 lět docpěje Flundra maksimalnje dołhosć wot 50 cm. Přerězne wulkosće ryby su 25 do 30 cm a waha někak 300 g. Při orientaciji we wodźe pomha bóčnolinijowy organ. Z nim spóznawa trašenja a pohiby wody. Flundra dycha, kaž wšitke ryby, přez žabra. Z nimi móže kislik z wody přijimować.
Žiwjenski rum
Flundru nadeńdźeš na přikład w Sewjerowuchodnym Atlantiskim oceanu, w Baltiskim a Sewjernym morju kaž tež w Srjedźnym a Čornym morju. Tam je w pěskojčnych a šlikowych přibrjohach we hłubokosći do někak 100 m žiwa. Ale tež w słódkich wodźiznach ju namakaš.
Zežiwjenje
Flundra pyta w nocy za cyrobu. Zežiwja so wot swinjatkow, tchowych rakow, mjechkowčow a wačkow. Flundra ze słódkich wodźiznow žerje přewažnje kuntwory a muchowe larwy. Wodnjo so husto powjeršnje do pěska zaryje a jenož woči hladaja z pěska.
Rozmnoženje
Čas njerkanja je wot februara do meje. Žónka wotkładuje někak 2 milionow jejkow z přerěznje 0,8 do 1,4 mm. Po někak 1 tydźenju, při 10 stopnjow wody, wuhlanu so młode larwy. Tute su 3 mm dołhe. Flundra docpěje starobu hač do 20 lět.
Wužiwanje
miniatur Flundra so łóji ze sakami. Wužiwa so rady za kulinarne dobre jědźy, dokelž ma najněžniše a jara słódne mjaso.
Marjana Domaškojc
thumb|upright|Marjana Domaškojc (wokoło 1940) mini|Narowny křiž Marjany Domaškojc w Cazowje
Marjana Domaškojc (* 28. februara 1872 w Cazowje, † 11. awgusta 1946 runje tam) bě delnjoserbska basnica, spisowaćelka, nowinarka a patriotka.
Wona započa wot 1886 w tekstilnej fabrice w Choćebuzu dźěłać. Hač do 1931 bě tam přistajena a hromadźeše zaćišće a nazhonjenja serbsko-němskich dźěłowych poměrow w Delnjej Łužicy.
Rylsk
thumb|left Rylsk je město w Ruskej federaciji. Leži při rěce Sejm w europskim dźělu Ruskeje w Kurskej oblasći, něhdźe 105 kilometrow zapadnje Kurska a něhdźe 40 kilometrow wot ukrainskeje hranicy.
Marjana Domaškojc
Wot 1925 pisaše za rozdźělne serbske nowiny a časopisy rozprawy a předewšěm basnje. Do jeje basnjow zaběžachu předewšěm jeje zaćišće domjaceje přirody a wjesneho žiwjenja z religiozneho wida. Nimo toho pisaše tež patriotiske basnje, w kotrychž so z tehdyšej situaciju Serbow kritisce rozestaješe.
W lěću 1929 wuńdźe jeje socialnokritiska dźiwadłowa hra Z chudych žywjenja tehdyšeho časopisa Łužyca, w kotrymž je połoženje Serbow wopisała. Dźiwadłowa hra njemóžeše so dla spřećiwjenja konserwatiwnych kruhach w Němskej předstajić. W lěću 1932 předstaji so prěni raz čěsce w Praze.
Po njej bu w NDR pomjenowana tehdyša Serbska rozšěrjena wyša šula w Choćebuzu, dźensniši Delnjoserbski gymnazij. W Choćebuskim měšćanskim dźělu Chmjelow je dróha po Marjani Domaškojc pomjenowana, w Radušu tamniša pěstowarnja.
Jeje row z wot Měrćina Nowaka-Njechorńskeho wuhotowanym drjewjanym křižom nadeńdźe so na wjesnym pohrjebnišću w Cazowje. Křiž steji pod pomnikoškitom.
Rylsk
Sydlišćo je so w lěće 1152 załožiło.
Družba
Družba je městačko w Sumskej oblasći na sewjeru Ukrainy, blisko ruskeje hranicy. Leži při rěce Žurawel něhdźe 190 kilometrow sewjerozapadnje Sumow.
Sydlišćo je so w 19. lětstotku załožiło a ma wot lěta 1962 měšćanske prawa.
Nižny Nowgorod
Nižny Nowgorod, tež Delni Nowohród je milionowe město w Ruskej federaciji. Město ma něhdźe 1,2 milionaj wobydlerjow a je šeste najwjetše město cyłeje Ruskeje federacije. Leži na zapadźe Ruskeje w jeje europskim dźělu, nad zliwom najdlěšeje rěki Europy Wolgi z rěku Oku.
Město bu załožene w lěće 1221 jako drjewjane hrodźišćo. Wot 1932 do 1990 bě pomjenowane po spisowaćelu Maksim Gorkij (1868–1936), kiž bě so tule narodźił.
Jan Arnošt Holan bě wot 1886 do 1908 z wučerjom na zemjanskim gymnaziju w Nižnym Nowgorodźe.
Dolní Poustevna
Dolní Poustevna ( Niedereinsiedel) je městačko w Šluknovskim wuběžku na sewjernu Čěskeje, blisko Zebnicy při samej němskej hranicy. Nadeńdźe so w dolinje Lučneho potoka, přitoka Zebnicy, a słuša k Děčínskemu wokrjesej Wusčanskeho kraja (Ústecký kraj).
Přez Dolní Poustevnu wjedźe železniska čara Rumburk–Dolní Poustevna a dale do Zebnicy.
Gan
Gan je rěč, kotraž so w Chinje rěči. Słuša k sino-tibetskim rěčam a je warianta chinšćiny.
George Harrison
mini|upright|George Harrison w lěće 1974
Gan
Tuta rěč je hłowny w prowincach Jiangxi a Hubei. Nimo toho tež wjele ludźi rěči ju w někotrych dźělach prowincow Hunan, Anhui a Fujian.
George Harrison
George Harrison (* 25. februara 1943 w Liverpoolu, † 29. nowembra 2001 w Beverly Hills, Kaliforniska) bě britiski hudźbnik a komponist, kiž bě předewšěm znaty jako leadgitarist skupiny The Beatles. Přez swoje wužiwanje orientaliskich instrumentow a harmonijow wot srjedź 1960tych lět sta so z pućrubarjom swětoweje hudźby. Nimo toho bě producent někotrych filmow skupiny Monty Python a čłon superskupiny Traveling Wilburys.
Diskografija
Skutkowaše sobu na znajmjeńša 130 albow, mjez druhim wot Johna Lennona, Boba Dylana, Micka Fleetwooda a dalšich.
Gan
Ma někotre narěče:
1036 Ganymed
1036 Ganymed je asteroid, kotryž ma přeměr 31,7 km a kotryž wotkry Walter Baade 23. oktobra 1924.
1035 Amata
1035 Amata je asteroid, kotryž ma přeměr 56 km a kotryž wotkry Karl Wilhelm Reinmuth 29. septembra 1924.
Sint-Truiden
Sint-Truiden ( Saint-Trond) je město w juhu belgiskeje prowincy Limburg.
Dažink
Dažink ( Kleindehsa) je hornjołužiska wjes na samym zapadźe sakskeho wokrjesa Zhorjelc při hranicy z Budyskim wokrjesom, kotraž słuša wot lěta 1994 ke gmejnje Lěwałd.
Wuchodoromaniske rěče
Wuchodoromaniske rěče su podskupina romaniskich rěčow, słušacych k indoeuropskim rěčam.
Dažink
Leža we wysokosći 338 metrow pod Rubježnym hrodom (542 m) při puću z Lubija do Kumwałda. Dalše wokolne hory su Wowča hora (419 m) na sewjeru, Bubnik (376 m) na juhowuchodźe a Kočowska hora (466 m) na juhozapadźe. Susodne wjeski su Jawornik za Wowčej horu na sewjeru, k městu Lubij słušacy Dažin na wuchodźe, Zwadow za Kočowskej horu na juhu kaž tež Koča a Jiłow na zapadźe.
Wuchodoromaniske rěče
We wuchodoromaniskich rěčach twori so plural substantiwow a adjektiwow wot łaćonskeho nominatiwa plurala, wosebje wot formow servi a feminae. W rumunšćinje zetkawamy tež kóncowku -uri, kotraž so wuwi z łaćonskeho -ora, na př. tempora. W rumunšćinje maja tutu kóncowku wosebje neutrumy (timpuri, dulapuri, hoteluri), zrědka tež femininumy (singular mâncare, plural mâncăruri).
Dažink
Stawizny
mini|left|Napohlad [[Rubježny hród|Rubježneho hrodu z Dažinka]] Wjeska, kotraž bu jako lěsny łanowc załožena, napomni so prěni raz w lěće 1306 jako ambae Theesyn a bě hižo w 14. lětstotku sydło ryćerkubła. Mjenowa forma Dycin z lěta 1242 njeje zwěsćena a poćahuje so prawdźepodobnje na susodny Dažin. Pod Dažinčanskim hrodom su powostanki wodoweho hrodu hišće spóznajomne. W dźensnišej formje bu twarjenje, kiž słuži wot lěta 1953 jako šula, w lěće 1747 natwarjene. Ze starodawna słuša Dažink k Lěwałdskej wosadźe.
Doubice
Doubice ( Daubitz) su wjes a gmejna při wuchodnej kromje Połobskich pěskowčin w sewjernej Čěskej, při sakskej hranicy a 16 kilometrow sewjerowuchodnje Děčína. Słuša k Děčínskemu wokrjesej Wusčanskeho kraja (Ústecký kraj).
W cyłkownje wot lěsa wobdatej wsy je nimorjadnje wjele chěžow ze stołom.
Dažink
Stawizny
Hač do lěta 1994 bě Dažink samostatna gmejna z wjesnymaj dźělomaj Koča (Kötzschau) a Zwadow (Streitfeld), kotraž měješe na kóncu něhdźe 450 wobydlerjow.
Wobydlerstwo
W Dažinku rěčeše so hač do 20. lětstotka serbsce, a to Lubijska narěč hornjoserbšćiny. Po wuslědkach Arnošta Čerknikoweje statistiki z lěta 1956 rěčachu w Dažinku tehdy hišće 11 wot cyłkownje 605 wobydlerjow serbsce (2,1 %).
Corinna Harfouch
Corinna Harfouch (rodź. Meffert, * 16. oktobra 1954, Suhl) je němska dźiwadźelnica.
Ukrainšćina
Ukrainšćina (ukrainsce українська [мова], ukrajinska [mowa]) je wuchodosłowjanska rěč, přiwuzna rušćinje a běłorušćinje. Jako po ličbje rěčnikow třeća najwjetša słowjanska rěč rěči so wot 40 milionow ludźi hłownje na Ukrainje, hdźež je tež hamtska rěč. Nimo toho je ukrainšćina rozšěrjena tež w Pólskej, Słowakskej, Moldawskej a Podnjesterskej.
Porstnik
Porstnik (Potentilla) je ród ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Ukrainšćina
Najwuznamniši ukrainski awtor bě Taras Šewčenko (1814–61), kotryž płaći jako narodny basnik Ukrainy.
Kurowskoje
thumb|left
Ukrainšćina
Gramatika
Ukrainšćina ma 7 padow, dwaj numerusaj a tři genusy.
Kurowskoje
Kurowskoje je město z 22.000 wobydlerjemi w ruskej oblasći Moskwa.
Przyborze
Przyborze ( Piepenhagen) je wjes na sewjerozapadźe Pólskeje, kotraž leži w zapadopomorskim wojewódstwje. Słuša ke gmejnje Łobez.
Nadeńdźe so njedaloko rěki Rega, něhdźe šěsć kilometrow sewjernje Łobeza.
Kurowskoje
Leži něhdźe 90 kilometrow wuchodnje Moskwy.
Sydlišćo je so w lěće 1646 załožiło a ma wot lěta 1952 měšćanske prawa.
Ukrainšćina
Gramatika
<br style="clear:both;" />
Porstnik
thumb|left|200px|Potentilla atrisanguinea thumb|left|200px|Potentilla montenegrina thumb|left|200px|Potentilla thuringiaca thumb|left|200px|Potentilla wismariensis thumb|200px|ilustracija, Jacob Sturm (1796)
Družiny (wuběrk)
Ród porstnikow (Potentilla) wobsahuje něhdźe 300 hač 500 družinow:
Baltijsk
thumb|left thumb|left Baltijsk (, Pillau) je město w Ruskej federaciji. Leži při Baltiskim morju w europskim dźělu Ruskeje w Kaliningradskej oblasći. Ma něhdźe 33 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1626 załožiło a ma wot lěta 1725 měšćanske prawa. Hač do kónca Druheje swětoweje wójny słušeše k němskemu krajej Wuchodna Pruska.
Je najzapadniše město w Ruskej.
Hanamarja Šěrcec
Hanamarja Šěrcec ( Maria Schierz (Kreidel); * 15. awgusta 1918 w Hórkach, † 1943 we Łódźi) bě serbska ratarska dźěłaćerka a wopor nacionalsocializma. Wo jeje dóńće pisa Jurij Koch w powědančku Židowka Hana.
Holca židowskeho pochada bu w lěće 1924 wot Marje Šěrcec w Hórkach na swoje mjeno přiwzata a 1925 wukřćena. Jako młoda žona dźěłaše w ratarstwje a w domjacnosći. Za čas fašizma bu jej zakazane, w serbskej narodnej drasće chodźić a cyrkej wopytać. Dnja 6. awgusta 1942 skazachu ju nacionalsocialisća do Drježdźan, zajachu ju a zawlečechu ju do koncentraciskeho lěhwa we Łódźi, hdźež zemrě w starobje 25 lět.
W Hórkach wopomina kopolak-plesternak na nju.
Otepää
thumb|left Otepää (historiske němske mjeno – Odenpäh (do 1917)) je městačko na juhu Estiskeje we wokrjesu Valga. Leži něhdźe 35 kilometrow južnje Tartua a 180 kilometrow juhowuchodnje Tallinna w za estiske poměry chětro hórkatej krajinje. Městno je srjedźišćo zymskeho sporta w Estiskej.
Ma něhdźe dwaj tysac wobydlerjow.
Sudźa
thumb|left thumb|left
Ma něhdźe pjeć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1664 załožiło.
Bob Dylan
thumb|upright|Bob Dylan (2010)
Bob Dylan (* 24. meje 1941 jako Robert Allen Zimmermann w Duluth, Minnesota) je US-ameriski hudźbnik a lyrikar. Wón płaći jako jedyn z najwliwnišich hudźbnikow 20. lětstotka. Za „swoje poetiske nowotwórby we wulkej ameriskej songowej tradiciji“ spožči so jemu w lěće 2016 Nobelowe myto za literaturu.
Dylan je spěwar a hraje gitaru, hubnu harmoniku, pišćele kaž tež klawěr. Po prěnich wuspěchach we folku přiwobroći so srjedź 1960tych lět rockowej hudźbje, steji pak tež w tradicijach druhich směrow kaž country, blues abo gospel. W swojej twórbje poćahuje so na mnohich wosobinow ameriskich a europskich literarnych stawiznow, kaž na přikład Hank Williams, James Joyce, Ovid, William Shakespeare, John Lennon, Homer abo Petrarca.
Korla Bohuchwał Šěrach
mini|Narownej pomnikaj fararja Šěracha a jeho mandźelskeje w Rychwałdźe
Korla Bohuchwał Šěrach ( Karl Gottlob Schirach; * 25. februara 1764 w Budyšinku, † 16. septembra 1836 w Rychwałdźe) bě serbski ewangelski farar a w lěće 1790 sobuwudawaćel prěnjeho serbskeho časopisa, Měsačneho pisma k rozwučenju a wokřewjenju.
Narodźi so jako syn Budyšinskeho ewangelskeho fararja Hadama Bohuchwała Šěracha a studowaše po wopyće Budyskeho gymnazija wot 1782 do 1786 we Wittenbergu teologiju. Po zakónčenju studija dźěłaše najprjedy jědnaće lět jako domjacy wučer mjez druhim w Budyšinje a w lěće 1797 přewza Rychwałdske farske městno.
Za Budyski čas załožištaj – pod wliwom idealow Francoskeje rewolucije – hromadźe z Janom Awgustom Janku prěnje ćišćane nowiny w serbskej rěči, Měsačne pismo k rozwučenju a wokřewjenju, kotrež so wšak hižo po prěnim wudaću ze stracha před rozšěrjenjom strašnych idejow wot wyšnosće zakaza.
Marja Krawcec
Marja Krawcec (* 1. nowembra 1948 we Worklecach, † 14. apryla 2014 w Smječkecach) bě serbska basnica, přełožowarka a nowinarka.
Žiwjenje
Marja Krawcec narodźi so 1. nowembra 1948 we Worklecach jako dźowka chěžkarja. W lětach 1965–1969 absolwowaše Serbski wučerski wustaw w Budyšinje. Po tym wuwučowaše hač do lěta 1978 na Serbskej polytechniskej šuli w Ralbicach. W lětach 1978–1981 studowaše při Němskim literarnym instituće w Lipsku. Spěchowana wot Kita Lorenca wozjewi swój basniski debit Kraj před špihelom. Po tym zo bě so wona za wjacore lěta do wučerstwa wróćiła, skutkowaše wot 1990 w Domowinje jako regionalna rěčnica a bě zdobom eksterna sobudźěłaćerka Serbskeho rozhłosa. Tu pisaše mnohe scenarije, na přikład za seriju Rozhłosowa swójba.
Wona bě tež awtorka wjacorych dźěćacych knihow. Jeje wuspěšnej zběrce basnjow bosy cez šćernišćo a sudźeńca wosrjedź dwora ličitej k najlěpšim serbskeje lyriki w lětach 1980–1990. W lěće 1993 wozjewi so potom němski přełožk Ralbitzer Sonntag (Ralbičanska njedźela). W poslednim lětdźesatku swojeho žiwjenja wobhladowaše Krawcec swój basniski skutk jako zakónčeny a koncentrowaše so hłownje na rozhłosowe dźěło. Marja Krawcec zemrě 2014 w starobje 65 lět.
Baffinska kupa
Baffinska kupa ( Baffin Island, Qikiqtaaluk) je kupa w sewjernym Atlantiku, kotraž słuša do kanadiskeje prowincy Nunavut. Wona je z přestrjenju wot 507.451 km² pjata najwjetša kupa na swěće a najwjetša w Kanadźe, ma pak jenož něhdźe 14.000 wobydlerjow – zwjetša Inuit – a słuša tuž k najmjenje wobsydlenym kónčinam zemje. Baffinska kupa nadeńdźe so sewjernje prowincy Québec před Hudsonskim zaliwom a je přez Baffinski zaliw wot 400 kilometrow zdaleneje Grönlandskeje dźělene. Přez zaliw wjedźe Sewjerozapadna pasaža, najkrótši zwisk mjez Atlantikom a Pacifikom.
mini|left|[[Lodowc při sewjerowuchodnym pobrjoze]] Sewjerowuchodna strona kupy je chětro hórkata a zwjetša z lodowcami pokryta. Najwjetše sydlišćo na kupje je Iqaluit (6.700 wobydlerjow) při juhowuchodnym přibrjoze, kotryž je zdobom zarjadniske sydło w lěće 1999 załoženeje prowincy Nunavut.
K zwěrinstwu Baffinskeje kupy słušeja běłe mjedwjedźe, karibu, polarna liška, polarny zajac, sněhowy zajac a kohlica. We wokolnym morju su grönlandska wjelryba, narwal, ćulenje a morže žiwe.
Prawy kisalnik
Prawy kisalnik (Cotoneaster integerrimus) je kerk ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Wopis
Prawy kisalnik je kerk, kotryž docpěwa wysokosć wot 0,3 hač 2 m.
Hałuzy njenjesu ćernje.
Łopjena
Łopjena su owalne, na hornim boku nahe, na delnim boku husto šěropjelsćojte a docpěwaja dołhosć wot 1,5 hač 4 cm.
Kćenja
Kćěje wot apryla hač meje. W łopjenkowych rozporach po jednu hač po pjećoch stejace kćenja maja pjeć krónowych łopješkow a jich kćenjowe stołpiki a keluch su nimale nahe. Krónowe łopješka su swětłoróžojte a maja formu zwónčka. Keluškowe łopješka docpěwaja dołhosć wot 2 mm.
Płody
Jabłukowe płody su čerwjene, kulowate a nahe a docpěwaja šěrokosć wot 6 hač 8 mm.
Stejnišćo
Rosće w skalnych kerčinach, skalnych zwisach a kamjentnych suchich lěsach. Preferuje lětoćopłe, suche, bazowe a zwjetša wapnate kamjentne a skalne pódy.
Skalny bałdrijan
Skalny bałdrijan (Valeriana saxatilis) je rostlina ze swójby bałdrijanowych rostlinow (Valerianaceae).
Mórske koniki
mini|Mórski konik
Mórske koniki (serbsce tež hróšiki, Hippocambus) su ród, kotryž słuša do rjada kosćowych rybow.
Mórske koniki su połdra hač do 30 centimetrow wulke aamaja dolhe wopuše a su cycaki z jednu wopušu móžeš dwěmaj rybomaj šwi knyć móža starobu wot hač do pjeć lět docpěć. Namakamy je wšudźe na swěće w ćopłych morjach a oceanach. Pochad njeje znaty. Su w skupinach žiwi a jich njepřećeljo su rubježne ryby, kraby a roch. Tohodla su tež wohrožene.
Mórske koniki su žołte, čorne, běłe, oranžojte a fijałkojte.
Natwar
Huba mórskich konikow ma podobu trompety. Z njej za zežiwjenje mórske zwěrjata naćahnu a tohorunja z njej słuchaja. Woči móža jednotliwje hibać. Jedne za zežiwjenje pyta, tamne wuhlada za njepřećelow. Wopuš mórskich konikow   je dołha a ćeńka. Tohodla so tež jara pomału doprĕdka pohibuja, w jednej hodźinje někak 1,50 metrow. Słušeja z tym k najpomałšim zwěrjatam na swěće. Samo šlink je spěšniši. Jenož 1 % konikow docpěje starobu dorosćenych. Wupadaja maličce. Dokelž maja dobru krutu pancerowu kožu, su před rubježnikami derje škitane.
Jamalska połkupa
mini|Połoženje Jamalskeje połkupy mini Jamalska połkupa (tež Samojediska połkupa, Ямал) nadeńdźe so w sewjerozapadnej Sibirskej při brjoze Arktiskeho oceana, mjez Karaskim morjom na zapadźe a Obskim zaliwom – wuliwom rěki Ob do morja – na wuchodźe. Wona leži jako wuběžk Zapadosibirskeje nižiny sewjerowuchodnje sewjerneho kónca Uralskich horin a słuša tuž do Azije. Administratiwnje słuša do Awtonomneho wokrjesa Jamalskich Nencow w Ruskej federaciji. Połkupa je znata jako jedne z najwažnišich łožišćow a wudobywanišćow zemskeho płuna w cyłej Euraziji a wobstaruje Europu z płunom.
Mórske koniki
Rozmnoženje
Mužiki mórskich konikow su za rozmnoženje zamołwići. Woni maja brjušnu tošu, tam žónka někak 200 jejow zapołoži. Mužiki jeja po tym płodźa. Po jednym měsacu wón je ze swojej wopušu na mórskej rězni powěsny a z wopuše małe mórske koniki wutłóči.
Jamalska połkupa
Jamalska połkupa je něhdźe 115.000 km² wulka, štož wotpowěduje wulkosći wuchodneje Němskeje, ma pak jenož 15.000 wobydlerjow, dokelž wobsteji zwjetša z bahnojteje tundry. Awtochtone wobydlerstwo słuša do ludu Nencow, kiž je hłownje wot plahowanja sobow žiwy. Jich wašnje žiwjenja je pak přez rozšěrjenje zemskopłunoweje industrije a změnu klimy wohrožene. Najwjetše sydlišćo je Jar-Sale při južnym pobrjoze ze 6.500 wobydlerjemi. Wot lěta 2011 wobsteji železniska čara přez južnu połojcu połkupy.
Spreenhagen
Geografija
mini|left|Spreenhagenska ewangelska cyrkej Wjes Spreenhagen nadeńdźe so při Wódrino-Sprjewinym kanalu mjez Přiborom a Parskom, něhdźe 37 kilometrow juhowuchodnje Berlinskeho měšćanskeho centruma. Sprjewja sama přez wjes njećeče, ale twori sewjernu gmejnsku mjezu. Wjetšina gmejnskich zahonow wobsteji z chójniny.
Ke gmejnje słušeja gmejnske dźěle Braunsdorf, Hartmannsdorf, Markgrafpieske (Pěski) a Spreenhagen.
Přez južny dźěl gmejnskeho teritorija wjedźe zwjazkowa awtodróha 12 (Berlin–Frankobrod nad Wódru).
Stawizny
Wjes naspomni so prěni raz we wopismje Ottonow z lěta 1285. Mnohe wjesne a ležownostne mjena pokazuja pak na zaše wobsydlenje přez Serbow. Hišće we 18. lětstotku rěčeše so w tutej kónčinje zdźěla serbsce, w Spreenhagenskej ewangelskej cyrkwi prědowaše so hakle wot lěta 1715 w němskej rěči.
Bezkow
Bezkow je město w Delnjej Łužicy, wokrjesne město wokrjesa Wódra-Sprjewja w Braniborskej.
Geografija
Bezkow leži při Sprjewi we wuchodnym dźělu Braniborskeje, někak 30 kilometrow juhozapadnje wot Frankobroda nad Wódru.
Wjesne dźěle
Do Bezkowa słušeja slědowace wjeski:
Bórnow (Bornow), Kałojce (Kohlsdorf) , Krygaŕejce (Krügersdorf) , Nowa Wjes (Neuendorf) , Hugliny (Oegeln) , Radyńk (Radinkendorf) a Schneeberg.
K Bezkowej słušeja sydlišća:
Baranojce (Bahrensdorf), Bórnojska góra (Bornower Berg), Charlottenhof, Hannemannei, Hufenfeld, Kic (Kietz) , Radyńk wutwaŕ (Radinkendorf Ausbau), Pśedgóla (Vorheide), Bezkojske Winice (Weinberge) a Wylemowa hušyna (Wilhelmshöhe).
Wulka dźiwizna
Wulka dźiwizna (Verbascum densiflorum) je rostlina ze swójby trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae).
Wopis
Dwulětna zelišćowa rostlina móže hač do 3 metrow wysoka być a kćěje jenož jedyn raz. Ma tež specielne přikmanjenje na suchotu. Łopjena su zmoršćeno-jamowe a na stołpiku wotběžace, tak zo bu dešćowa woda k korjenjejwotwodźowała.
Rostlina je wot husteje pjelsće štomičkoformowych kosmow pokrywana, štož dopromjenjenski a wuparjenski škit wuskutkuje.
Króna je dla flawonoidow žołta.
Kćenja
Kćenja steja w nakónčnych kłóskach a rozkćěje wot junija hač septembra wot deleka do horjeka počasu.
Jednotliwe kćenja wobsteja z pjeć słóncožóltych krónowych łopjenow z něhdźe 30 mm přeměrom, z kotrejež so bruna kapsla wuwi, kotraž cunje symjo wobsahuje.
Stejnišćo
Preferuje suche hač čerstwe, wutkate, zwjetša wapnojte pódy.
Žórła
(z němskeje wikipedije)
Karel Čapek
Karel Čapek (* 9. januara 1890 w Malé Svatoňovice, Rakusko-Wuherska; 25. decembra 1938 w Praze, Čěskosłowakska) bě čěski spisowaćel, nowinar, přełožowar a fotograf. Płaći jako jedyn z najwuznamnišich zastupjerjow čěskeje literatury 20. lětstotka.
Popjerjowc
Popjerjowc (Piper) je ród ze swójby popjerjowcowych rostlinow (Piperaceae).
Wopis
Rostliny su kerki, wijawki a štomy z rozdźělnej wulkosću a rozdźělnym róstom. Wone často aromatisce wonja.
Cyłokromne łopjena su zwjetša ćmowozelene, často wutrobojte abo lancetojte.
Móličke kćenja su kremobarbne abo zelene a steja w krótkich, žołtojtych kłosach we łopjenowych rozporach.
Małke płody su zelene, pozdźišo čerwjene.
Stejnišćo
Wšě družiny potrjebuja ćopły klimat. Preferuje włóžne, humusowe pódy.
Rozšěrjenje a družiny
Wjace hač 1000 družinow je w tropach rozšěrjene.
1038 Tuckia
1038 Tuckia je asteroid, kotryž ma přeměr 91 km a kotryž wotkry Max Wolf 24. nowembra 1924.
Viktoriaska kupa
Viktoriaska kupa ( Victoria Island) je kupa w Arktiskim oceanje, kotraž słuša do Kanady. Wona je z přestrjenju wot 217.291 km² dźewjata najwjetša kupa na swěće a druha najwjetša w Kanadźe, ma pak jenož něhdźe 1.900 wobydlerjow a słuša tuž k najmjenje wobsydlenym kónčinam zemje. Wjetša wuchodna połojca słuša k prowincy Nunavut, mjeńši zapadny dźěl k Sewjerozapadnym teritorijam.
Kupa nadeńdźe so před sewjernym přibrjohom kanadiskeje twjerdźe, wot kotrejež ju wuski mórski přeliw dźěli. Na cyłej kupje stej jenož dwě sydlišći, a to Cambridge Bay při južnym pobrjoze z 1500 wobydlerjemi a Ulukhaktok (prjedy Holman, 400 wobydlerjow) na zapadźe kupy.
Kupa je so po britiskej kralowni Viktoriji pomjenowała.
Złoty januškowc
thumb|left|[[Kćenje|Kćenja]]
thumb|left|Złoty januškowc
Łopjena
Dołho stołpikate łopjena su nahe, blědźe błyšćace, hłuboko třilapate, maja kulojty wobrys a docpěja dołhosć wot 3 hač do 5 cm. Jich nazymske barbjenje je winočerwjene.
Kćenja
Kćěje wot apryla hač do meje. Krónowe a keluškowe łopješka su złotožołte. Kćenja su w srjedźišću čerwjenojte a steja po pjećoch hač po pjatnaćoch w zrunanych abo wotestejacych kićach. Wone přijomnje wonjeja.
Płody
Płody su čorne jahody, kotrež docpěja wulkosć hróšatkow. Wone su jědźne a wot junij dozrawja.
Systematika
thumb|Lisćowe łopjena złoteho januškowca thumb|Nazymske barbjenje
Znutřka roda Ribes słuša Ribes aureum hromadźe z krejčerwjenym januškowcom a čornym januškowcom k podrodej Coreosma (Spach) Janczewski.
Někotři awtorojo wobjednawaja Ribes aureum jako synonym wot Ribes odoratum. Slědni so rozeznawa pak mjez druhim přez wjetše, na kromach a na płoninje sylnišo kosmate łopjena.
Poddružiny
thumb|left|var. villosum
Wobsahuje sćěhowace poddružiny:
Stejnišćo
Rosće w łučinowych kerčinach, na rěčnych brjohach. Ma radšo čumpate, humozne pódy.
Rozšěrjenje
Pochadźa z pacifiskeje sewjerneje Ameriki (Kaliforniska), ale nětko z městnami tež wodźiwjene w Europje wustupuje.
Wužiwanje
Wona so jako pyšnu drjewinu plahuje.
Kyzylkum
Pusćina ma wulkosć wot něhdźe 200.000 km² a je bohata na zemske pokłady kaž złoto, slěbro, uran, kopor a zemski wolij.
Kyzylkum je jara rědko wobsydlena; k najwjetšim sydlišćam słušatej uzbekskej měsće Zarafshon a Uchquduq.
1039 Sonneberga
1039 Sonneberga je asteroid, kotryž ma přeměr 80 km a kotryž wotkry Max Wolf 24. nowembra 1924.
Burjatska
thumb|left|Munku Sardyk při burjatsko-mongolskej hranicy Burjatska (burjatsce Буряад Республика; Бурятия) je awtonomna republika w aziskim dźělu Ruskeje. Leži hłownje wuchodnje Bajkalskeho jězora a mjezuje na juhu z Mongolskej. Jeje stolica je Ulan-Ude.
W lěće měješe Burjatska 0 wobydlerjow. Burjaća mějachu 2010 podźěl wot 30 % cyłkowneje ludnosće.
Betelowy popjerjowc
Betelowy popjerjowc (Piper betle) je rostlina ze swójby popjerjowcowych rostlinow (Piperaceae).
Nachodka
thumb|left
Nachodka je přistawne město w Ruskej federaciji. Leži w Aziji w Primorskim regionje, na wuchodnej kromje stata, při brjoze Japanskeho morja, kotrež słuša k Ćichemu oceanej. Ma něhdźe 165.000 wobydlerjow a je wuznamny ruski přistaw při Japanskim morju (druhi wuznamny je Wladiwostok, kotryž leži něhdźe 85 kilometrow na zapad) kaž tež wuchodne kónčne dwórnišćo Transsibirskeje železnicy.
Sydlišćo je so w lěće 1864 załožiło a ma wot lěta 1950 měšćanske prawa.
1041 Asta
1041 Asta je asteroid, kotryž ma přeměr 60 km a kotryž wotkry Karl Wilhelm Reinmuth 22. měrca 1925.
Pjerchowanka
Pjerchowanka (Milium) je ród ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Ćisow
Ćisow je pomjenowanje:
Klep
Klep (Arum) je ród ze swójby aronowych rostlinow (Araceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
21. meje
21. meje abo '''21. róžownika''' je 141. dźeń gregorianiskeje protyki (142. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 224 dnjow hač do kónca lěta.
Wumrěće
mini|upright=0.4|Jakub Cyž
Cybalin
Cybalin je wjeska w pólskim dźěłu Hornjeje Łužicy. Słuša k městu Trjebule w Lubušskim wojewódstwje a leži někak 1,5 kilometra južnje wot historiskeje hranicy mjez Hornjej a Delnjej Łužicu. Statna hranica k Němskej je šěsć kilometrow zdalena.
Bukowka
Bukowka je pomjenowanje:
Likino-Duljowo
thumb|left
Likino-Duljowo je město z 31.000 wobydlerjemi w ruskej oblasći Moskwa.
Leži něhdźe 80 kilometrow wuchodnje Moskwy.
Sydlišćo je so w lěće 1930 załožiło a ma wot lěta 1937 měšćanske prawa.
1042 Amazone
1042 Amazone je asteroid, kotryž ma přeměr 76 km a kotryž wotkry Karl Wilhelm Reinmuth 22. apryla 1925.
Hłuška
Hłuška (Rhinanthus) je ród ze swójby hubinkowe rostlinow (Orobanchaceae). Dalše serbske mjeno je čmjelnica.
Systematika
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Brózdowana rjaponka
Brózdowana rjaponka (Valerianella rimosa) je rostlina ze swójby bałdrijanowych rostlinow (Valerianaceae).
Gwardejsk
thumb|left thumb|left Gwardejsk (, , , Tapiau) je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Kaliningradskej oblasći. Ma něhdźe 13 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1255 załožiło a ma wot lěta 1722 měšćanske prawa. Hač do kónca Druheje swětoweje wójny słušeše k němskemu krajej Wuchodna Pruska.
Osinniki
Osinniki ( Осинники) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži při rěce Kondoma w Kemerowskej oblasći něhdźe 240 kilometrow južnje Kemerowa a ma něhdźe 43 tysac wobydlerjow.
Prosty kisalnik
Prosty kisalnik (Cotoneaster simonsii) je kerk ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Osinniki
Sydlišćo je so w lěće 1926 załožiło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.
Łomsk
Łomsk je pomjenowanje:
Františkov nad Ploučnicí
Františkov nad Ploučnicí ( Franzenthal-Ulgersdorf) je wjes a gmejna w sewjernej Čěskej, blisko Benešova něhdźe dźesać kilometrow juhowuchodnje Děčína. Nadeńdźe so pod hrodom Šarfenštejn při rěčce Ploučnice a pod horu Kohout (589 m). Słuša k Děčínskemu wokrjesej Wusčanskeho kraja (Ústecký kraj).
Wjes naspomni so prěni raz hakle w lěće 1580.
Přez Františkov wjedźe železniska čara Benešov nad Ploučnicí–Česká Lípa.
Wioletna petunija
Wioletna petunija (Petunia integrifolia, syn. Petunia violacea) je rostlina ze swójby wrónidłowych rostlinow (Solanaceae).
Wopis
Wioletna petunija je krótko žiwy, wustupowacy kerk.
Mnoholičbne kćenja su róžowo-wioletne. Jich klama je ćmowa.
Zawobalenka
thumb|Monarda fistulosa Zawobalenka (Monarda) je ród ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Družiny (wuběrk)
Ród Monarda wobsahuje něhdźe šěsć hač dwanaće družinow :
Fatež
thumb|left
Sydlišćo je so w 17. lětstotku załožiło a ma wot lěta 1779 měšćanske prawa.
Ulysses
mini|Wobalka prěnjeho wudaća Ulysses je modernistiski roman, najsławniša twórba irskeho spisowaćela Jamesa Joycea. Ulysses płaći jako wjeršk literatury modernizma a njedźiwajcy prostosći wobsaha ma w sebi mnóstwo historiskich, filozofskich, literarnych a kulturelnych aluzijow.
"Ulysses" powěda wo jednym dnju Dublinskeho Žida Leopolda Blooma a je w strukturje druhdy podobny na poem Homera "Odyseja". Chodzenje Blooma po Dublinje a jeho nawrót domoj stej rozumjenej kaž pućowanje a wrót Odyssesa do Ithaki. Roman ma 18 kapitlow, nimale w kóždym z nich Joyce wužiwa abo paroděruje někajki wosebity literarny stil. Na přikład, 11. kapitl je "fuga w prozy", 15. kapitl je činohra, 14. kapitl pokazuje ewoluciju jendźelskeje rěče a literatury atd.
Krušwica
Krušwica ( Krauschwitz, hamtsce Krauschwitz i.d. O.L.) je hornjołužiska gmejna na sewjeru Zhorjelskeho wokrjesa při Łužiskej Nysy. Leži južnje Mužakowa we wysokosći wot 119 m nad mórskej hładźinu a ma něhdźe 3.600 wobydlerjow.
Gmejna słuša oficielnje do serbskeho sydlenskeho ruma.
Geografija
thumb|left|[[Łužiska Nysa blisko Krušwicy]] Susodne gmejny su Rózbork a Rěčicy na juhu, Wuskidź a Běła Woda na zapadźe kaž tež Mužakow na sewjeru. Wuchodnu hranicu gmejnu twori Nysa, kotraž předstaji zdobom statna hranica mjez Němskej a Pólskej.
Južna połojca gmejnskeho teritorija słuša k wojerskemu zwučowanišću „Hornja Łužica“ a je tuž zawrjene pasmo. Dwaj mostaj zwjazujetej Krušwicu z Pólskej, a to mjez Krušwicu a Wjesku (Łęknicu) na sewjeru a mjez Podroždźom a Přibuzom (Przewózom) na juhu.
Stawizny
Wjes so k prěnjemu razej w lěće 1374 jako Kruzhewicz naspomni a słušeše w zašłosći zwjetša do Mužakowskeho stawoweho knjejstwa. W lěće 1938 zagmejnowaše so sydlišćo Kij a 1994 zjednoćichu so gmejny Krušwica, Pěchč, Přibuzk, Skarbišecy a Zagor k nowej jednotnej gmejnje Krušwicy.
Rěč
Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy hišće 222 wot cyłkownje 258 Krušwičanow serbsce (86 %). Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 jenož hišće snadny serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot 3,7 %.
Gmejnske dźěle
Do Krušwiskeje gmejny słušeja slědowace wsy:
Cezišćina
thumb|left|250px Cezišćina je sewjerowuchodnokawkaska rěč, kotraž so wot něhdźe 15.000 rěčnicow w juhozapadźe Dagestana rěči. Dokelž žana spisowna rěč njeje, wužiwatej so k pisomnej komunikaciji awarišćina abo rušćina, kotruž najwjetši dźěl Cezow jara derje wobknježi. Cezišćina so na šulach njewuwučuje. Wona ma wjele požčonkow z rušćiny, awaršćiny, persišćiny, georgišćiny a turkskich rěčow regiona.
Mjeno rěče
Mjeno cez pochadźa wot ceziskeje rěče a woznamjenja worjoł. W druhich rěčach mjenuje so druhdy mjenuje cezišćina po jeje georgiskej mjenje, dido.
Narěče
Cezišćina hodźi so do slědowacych narěčow rozrjadować, kotrež buchu po wsach pomjenowane, w kotrychž so rěča; swójske mjenowanja wsow su tu w datym času w spinkach mjenowane:
Fonologija
Wšě fonemy su nalistowane ze swojimi wotpowědnikami w IPA [brackets], łaćonskim a kyriliskim alfabetom.
1043 Beate
1043 Beate je asteroid, kotryž ma přeměr 37 km a kotryž wotkry Karl Wilhelm Reinmuth 22. apryla 1925.
Krolewec
thumb|left
Krolewec je město w Sumskej oblasći na sewjeru  Ukrainy. Leži při rěce Ret něhdźe 150 kilometrow sewjerozapadnje Sumow.
Ma něhdźe 23 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1638 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1644 měšćanske prawa.
Mount Everest
Mount Everest (nepali Sagarmatha, tibetsce Čomolangma, ཇོ་མོ་གླང་མ Jo-mo-glang-ma) je hora w Himalajach a z 8848 metrami zdobom najwyši wjeršk w Aziji a na zemi. Wón słuša k 14 wosomtysačnikam a k „Seven Summits“, najwyšim horam kóždeho kontinenta. Hora je wot lěta 1856 pomjenowana po jendźelskim krajměrjeru George Everest.
Everest nadeńdźe so při hranicy mjez Nepalom a Tibetom (Chinskej) w regionje Khumbu. Na nepalskim boku słuša Mount Everest k narodnemu parkej „Sagarmatha“, kotryž steji na UNESCO-lisćinje swětoweho herbstwa.
Alpska hłuška
Alpska hłuška (Rhinanthus pulcher) je rostlina ze swójby trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae).
Olympia
Zapřijeće Olympia woznamjeni mjez druhim:
Čorny popjerjowc
Čorny popjerjowc (Piper nigrum) je rostlina ze swójby popjerjowcowych rostlinow (Piperaceae), kotrychž płody přez w tym wobsahowacy alkaloid piperin wótro słodźacu korjeninu daja.
Japanski zběhowc
Japanski zběhowc (Ajuga japonica) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Polysajewo
Polysajewo ( Полысаево) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži při rěce Inja w Kemerowskej oblasći něhdźe 100 kilometrow južnje Kemerowa a ma něhdźe 26 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1952 załožiło a ma wot lěta 1989 měšćanske prawa.
Čečenska
thumb|left|Mošeja Achmeda Kadyrowa w Groznym Čečenska (čečensce Нохчийчоь; Чечня) je awtonomna republika w južnym dźělu europskeje Ruskeje. Leži w sewjernym předkraju Kawkaza a mjezuje na juhu z Georgiskej. Jeje stolica je Groznyj. Čečenska bu mjezynarodnje znata dla Čečenskeju wójnow w 1990tych a 2000tych lětach.
W lěće měješe Čečenska 0 wobydlerjow.
Christian Knauthe
Christian Knauthe (tež Christian Knauth; * 19. decembra 1706 w Zhorjelcu, † 7. januara 1784 we Friedersdorfje) bě hornjołužiski stawiznar a ewangelski farar we Friedersdorfje pola Markoćic. Płaći jako najwuznamniši hornjołužiski domiznowědnik 18. lětstotka.
1044 Teutonia
1044 Teutonia je asteroid, kotryž ma přeměr 20 km a kotryž wotkry Karl Wilhelm Reinmuth 10. meje 1924.
Christian Knauthe
Wubrane spisy
→ dalse digitalizaty pola Wikisource
Lěsna pjerchowanka
Lěsna pjerchowanka (Milium effusum) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Barabinsk
thumb|left|Dwórnišćo při [[Transsibirska železnica|Transsibirskej železnicy]]
Barabinsk je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži při Transsibirskej železnicy mjez Nowosibirskom a Omskom w Nowosibirskej oblasći. Ma něhdźe 29 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1893 załožiło a ma wot lěta 1917 měšćanske prawa.
Lobnja
thumb|left
Lobnja je město ze 74.000 wobydlerjemi w ruskej oblasći Moskwa.
Leži něhdźe 15 kilometrow sewjernje Moskwy.
Sydlišćo je so w lěće 1897 załožiło a ma wot lěta 1961 měšćanske prawa.
Wukranćicy
Wukranćicy su sydlišćo w Hornjej Łužicy a wot lěta 1996 měšćanski dźěl Biskopic.
Geografija
Sydlišćo leži na juhozapad wot centra Biskopic, blisko zwjazkoweju dróhow 6 a 98 a při železniskej čarje z Drježdźan do Zhorjelca.
Stawizny
thumb|left|Mapa wokoliny Wukranćic (1821/1822) Prěnje historiske naspomnjenje jako Uikerisdorf pochadźa z lěta 1226.
Měškank
Měškank je serbske swójbne mjeno slědowaceju wosobow:
Hlej tež: Meškank
Gurjewsk (oblasć Kaliningrad)
thumb|left thumb|left Gurjewsk (, Neuhausen) je městačko w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Kaliningradskej oblasći. Ma něhdźe 14 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1262 załožiło a ma wot lěta 1946 měšćanske prawa. Hač do kónca Druheje swětoweje wójny słušeše k němskemu krajej Wuchodna Pruska.
Heřmanov
Heřmanov ( Hermersdorf) je wjes a gmejna w Čěskich srjedźnych horinach na sewjeru Čěskeje, blisko Benešova a něhdźe wósom kilometrow juhowuchodnje Děčína. Nadeńdźe so pod horu Kohout (589 m) a słuša k Děčínskemu wokrjesej Wusčanskeho kraja (Ústecký kraj).
Alfred Měškank
Alfred Měškank ( Alfred Müßiggang abo Alfred Meschkank; * 14. oktobra 1927 w Droždźiju, † 1. januara 2016 w Choćebuzu-Škodowje) bě serbski sorabist, wučer, přełožowar z pólšćiny a serbišćiny a basnik.
Heřmanov
Sydlišćo naspomni so prěni raz w lěće 1273 jako Hermanesdorp.
Alfred Měškank
Po Druhej swětowej wójnje wuknješe na gymnaziju w Čěskej Lípje. W lětach 1948–1952 studowaše na uniwersiće we Wrócławju wučerstwo za fyziku a nastupi potom wučerske městno na nowozałoženej Serbskej wyšej šuli w Choćebuzu. Měškank bě mjez druhim awtor wučbnicy Zakłady dolnoserbskeje rěcy za Polakow a warianty samsneje knihi za Hornjoserbow. Přełožowaše z pólskeje literatury do hornjoserbskeje abo němskeje rěče a z němčiny do serbšćiny.
Měškank bě woženjeny, měješe dweju synow a bydleše w Škódowje.
22. meje
22. meje abo '''22. róžownika''' je 142. dźeń gregorianiskeje protyki (143. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 223 dnjow hač do kónca lěta.
Isaac Newton
Isaac Newton (, 4. wulkeho róžka 1643 we Woolsthorpe-by-Colsterworth w Lincolnshire – 31.nalětnika 1727 w Kensingtonje) bě wuznamny jendźelski fyzikar, matematikar, hwězdar, filozof, alchimist a teolog.
W matematice je Newton (hromadźe z Leibnizom) waženy za załožerja infinitezimalneho ličenja. We fyzice słuša mjezy jeho wuznamne přinoški wuswětlenje swětloweho spektra w optice a zakoń grawitacije. Newton je tež waženy za hłowneho awtora cyłeje klasiskeje mechaniki.
miniatur|links|[[Row Isaaca Newtona w Londonje we Westminster Abbey]]
Drapata rjaponka
Drapata rjaponka (Valerianella eriocarpa) je rostlina ze swójby bałdrijanowych rostlinow (Valerianaceae).
Klóšter Marijina hwězda
thumb|Klóšter Marijina hwězda Klóšter Marijina hwězda ( Abbatia Stellae B.M.V., ) je cistercienski klóšter při Klóšterskej wodźe w Pančicach-Kukowje w Hornjej Łužicy. W lěće 1248 wot Kamjenskich knjezow załoženy klóšter słuša k mało klóštram Němskeje, kiž su so přez wjace hač 700 lět bjez přestawki wobchowali. W lěće 2018 bydli w klóštrje dwanaće knježnow pod nawodnistwom abatisy Gabriela Hesse.
Wulki dźěl klóšterskeho kompleksa je zjawnosći přistupny, mjez druhim klóšterska cyrkej, zahroda, muzej, hosćenc a klóšterski wobchod. Klawsura z křižowej chódbu njeje přistupna.
Klóšter je jedne z wuchadźišćow jutrownych křižerskich procesionow.
1046 Edwin
1046 Edwin je asteroid, kotryž ma přeměr 121 km a kotryž wotkry George Van Biesbroeck 1. decembra 1924.
4. decembra
4. decembra abo '''4. hodownika''' je 338. dźeń gregorianiskeje protyki (339. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 27 dnjow hač do kónca lěta.
Petunija
Petunija (Petunia) je ród ze swójby wrónidłowych rostlinow (Solanaceae).
Wědomostne mjeno
Wědomostne mjeno pochadźa z francoskeho słowa zesrjedź 16. lětstotka petun, kotrež pochadźa přez portugalske słowo petum z tupiskeho petyma a guaraniskeho petỹ „tobak“.
Wopis
Družiny su zelišćowe rostliny. Ćmowozelene łopjena su cyłokromne a kosmate. Kćenja maja formu trubki a móžeja běłe, wioletne, čerwjene, módre, róžojta abo pisane być.
4. decembra
Do 19. lětstotka
thumb|120px|de Richelieu († 1642) thumb|120px|Thomas Hobbes († 1679)
Petunija
Zwonka systematika
Ród Petunia bu znutřka systematiki wrónidłowych rostlinow klasisce do tribusa Nicotianeae a tam do subtribusa Nicotianinae zarjadowany. Molekularbiologiske přepytowanja pak pokazuja, zo Petunia njemóže so z rodom tobak (Nicotiana) do zhromadnej kladźe zarjadować. W systematice swójby po Richard Olmstead z lěta 2007 so ród hromadźe z Bouchetia, Brunfelsia, Calibrachoa, Fabiana, Hunzikeria, Leptoglossis, Nierembergia a Plowmania do jako Petunieae mjenowaneje klady zarjaduja.
Za dołhim času bu ród Calibrachoa tohorunja k Petunia liči. Dla přepytowanjow přiwuzniskich poměrow mjez woběmaj rodomaj z morfologiskimi a molekularbiologiskimi metodami su zwěsćowali, zo wobaj rodaj stej monofyletiskej a rozdźělenje roda je tohodla woprawnjane.
4. decembra
19. lětstotk
thumb|120px|Adolph Kolping († 1865)
Petunija
Znutřkowna systematika
Znutřka roda Petunia so tón čas 14 družinow připózna :
4. decembra
20. lětstotk
thumb|120px|Hannah Arendt († 1975)
Petunija
Znutřkowna systematika
Molekularbiologiske přepytowanja znutřka roda su přinjesli, zo Petunia axillaris ze wšěmi třomi poddružinami, Petunia exserta a Petunia occidentalis hromadźe monofyletisku skupinu wutworja, kotrymž wostatne družiny roda napřećo steja.
Sćěhowace družiny buchu po morfologiskich přiznamjenjach rodźe Calibrachoa přirjadowane, ale pak hišće po prawidłach biologiskeje nomenklatury do tutoho roda njepřisunjene :
Wustupowanje
Wšě družiny su w měrnej hač subtropiskej Južnej Americe domjace. Wone wustupuja w Brazilske, Uruguayju, Argentinskej, Paraguayju a Boliwiskej. Najwjetše rozšěrjenje wobsedźi Petunia axillaris, kotraž so w južnym Rio Grande do Sul, w Uruguayju, sewjernej połojcy Argentinskeje, srjedźišću Paraguayja a w juhu Boliwiskeje namaka.
Wulka ličba družinow je w Brazilskej endemiska: Petunia mantiqueirensis w južnym Minas Gerais, Petunia scheideana, Petunia reitzii a Petunia saxicola w Santa Catarina, Petunia altiplana a Petunia bonjardiensis we wysočinje wot Santa Catarina a napřećiwnych kónčinach w Rio Grande do Sul, Petunia littoralis a Petunia integrifolia subsp. depauperata we wuchodnych pobrjóžnymaj kónčinomaj Santa Catarinas a Rio Grande do Suls, Petunia exserta; Petunia riograndensis a Petunia bajeensis wustupujetej w južnym Rio Grande do Sul. Petunia interior a Petunia guarapuavensis wustupujetej we wysočinje wot Paraná a Santa Catarina, ale tež w sewjerowuchodnej Argentinskej, w Misiones.
Dalša družina, Petunia occidentalis, wustupuje w sewjernej zapadźe Argentinskeje a w juhu Boliwiskeje.
Přestrjencowy kisalnik
Přestrjencowy kisalnik (Cotoneaster dammeri) je kerk ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Šćigry
thumb|left Šćigry je město w Ruskej federaciji. Leži při rěce Šćigor w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Kursk něhdźe 50 kilometrow sewjerowuchodnje Kurska.
Ma něhdźe 16 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so we 18. lětstotku a ma wot lěta 1779 měšćanske prawa.
Swaljawa
Swaljawa je město w Zakarpatskej oblasći na zapadnej Ukrainje. Leži při rěce Latorica něhdźe połsta kilometrow wuchodnje Užhoroda při dalokodróze přez Karpaty do Lwowa kaž tež při 1887 poswjećenej železniskej čarje Mukačewo–Lwów.
Porčizna
Porčizna (Glyceria) je ród ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Swaljawa
Ma něhdźe 17 tysac wobydlerjow.
Porčizna
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Swaljawa
Sydlišćo je so w lěće 1263 k prěnjemu razej naspomniło jako Zoloa a ma wot lěta 1957 měšćanske prawa. Mjez 1918 a 1939 słušeše do Čěskosłowakskeje.
Bukowka (Trjebule)
Bukowka (,, Buckoka abo Buckau , wot lěta 1937 Buchenberge ) je wjes w pólskim dźělu Delnjeje Łužicy. Słuša ke gmejnje Trjebule w Lubušskim wojewódstwje.
Běły žrawc
Běły žrawc
Běły žrawc (Carcharodon carcharias) pochadźa ze swójby harjenkowych žrawcow. Wón je za wjele ludźi najstrašniše zwěrjo morja, a liči tež k najstrašnišim žrawcam. We woprawdźitosći pak njeje tak strašny, kaž sej wšitcy mysla. Dokelž pak žrawc ludźi husto z jeho picu zaměni, je za mnojich najagresiwniša potwora morja.
Domizna
Běły žrawc je skoro we wšitkich morjach žiwy, wosebje w měrnych wodźiznach. Wón zjewi pak so tež w subtropiskich a tropiskich morjach, tam pak je najradšo jenož w zymje. Často pokaza so tež při brjóhach južneje Ameriki, Awstralskej a Kaliforniskej. Běły žrawc hońtwjeri blisko při brjoze, hdźež su wjele ćulenje a mórske lawy žiwe. Hewak přebywa tež w tych kónčinach, hdźež kromy kontinentow nahle do morja du.
Rozmnoženje
Běły žrawc porodźi někak 2-10 młodźatow, kotrež wuwija so 14-18 měsacow w maćernym žiwoće. Wosebite je, zo móža so žrawcowe młodźata w brjuše maćerje mjez sobu zežrać.
Je Běły žrawc wohroženy?
Běły žrawc je najbóle škitana žrawcowa družina swěta, ale tohodla sylnje wohroženy. Je samo hižo tak daloko, zo su přemało zwěrjatow za rozmnoženje. Tohodla je swětopřirodny zwjask IUCN Běłeho žrawca w lěće 2000 na čerwjenu lisćinu wohroženych zwěrjatow sadźił. Přičina za wotemrěće tež je, zo liči w Awstralskej a sewjernowuchodnej USA, přez wuspěch filma "Der Weiße Hai", jako wosebita trofeja pola sportowych rybarjow.
1047 Geisha
1047 Geisha je asteroid, kotryž ma přeměr 56 km a kotryž wotkry Karl Wilhelm Reinmuth 17. nowembra 1924.
Kochćikata hłuška
Kochćikata hłuška (Rhinanthus glacialis) je rostlina ze swójby hubinkowych rostlinow (Orobanchaceae).
Losino-Pjetrowskij
thumb|left
Losino-Pjetrowskij je město z 22.000 wobydlerjemi w ruskej oblasći Moskwa.
Leži při rěce Kljazma něhdźe 25 kilometrow sewjerowuchodnje Moskwy.
Sydlišćo je so w lěće 1708 załožiło a ma wot lěta 1951 měšćanske prawa.
Worjoł
Worjoł, tež hodler (Aquila) je ród z rubježnych ptačkow, kotrež k swójbje (Accipitridae) słuša. K tutomu rodej słuša 11 družinow, kotrež su we wšěch klimatowych conach rozšěrjene. Jenož holarktiski rozšěrjeny skalny worjoł wustupuje tež w Americe.
Systematika
Po najnowšich molekulargenetiskich přepytowanjach ród njeje žadyn monofylum. Wón so tohodla w nowšej literaturje zwjetša z rodom Hieraaetus zjednoćuje, při čimž tež to hišće nic dospołnje wuslědkam molekulargenetiskich přepytowanjow wotpowěduje (přirunuj Aquilinae).
23. meje
23. meje abo '''23. róžownika''' je 143. dźeń gregorianiskeje protyki (144. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 222 dnjow hač do kónca lěta.
Lebedyn
thumb|left
Lebedyn ( a ) je město w Sumskej oblasći na sewjeru Ukrainy. Leži při rěce Olšanka něhdźe 50 kilometrow juhowuchodnje Sumow.
Ma něhdźe 25 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1654 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1993 měšćanske prawa.
Kawowy popjerjowc
Kawowy popjerjowc (Piper methysticum) je rostlina ze swójby popjerjowcowych rostlinow (Piperaceae).
Bohuchwał
Bohuchwał abo Bohachwał je serbski přełožk němskeho muskeho předmjena Gottlob a běše jako tajki w ewangelskich Serbach rozšěrjeny.
Jurij Wićaz
Jurij Wićaz (tež Jurij Wićaz-Praski; Jiří Wičaz,  Georg Lehmann; * 19. oktobra 1899 w Špitlu, † 22. januara 1974 w Praze) bě serbski žurnalist, spisowaćel a přełožowar.