cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Darkthrone
thumb|Darkthrone Darkthrone je norwegska metalowa/crust punkowa hudźbna skupina, kotraž bu w lěće 1986 załožena jako Black Death.
Pyskata słonjel
Pyskata słonjel (Ruppia rostella) je rostlina ze swójby słonjelowych rostlinow (Ruppiaceae).
Rólany
Rólany ( Rolany, Ruhland) su město w braniborskim wokrjesu Hornje Błóta-Łužica na zapadnej mjezy Łužicy. Leža zapadnje Wojerec a wuchodnje Wikowa při Čornym Halštrowje a je zarjadniske sydło Rólanskeho hamta.
Rólany leža při zwjazkowej awtodróze 13, kotraž dźe wot Drježdźan do Berlina.
thumb|left|Cyrkej w Rólanach
Geografija
Hačrunjež leža w Braniborskej, słušeja Rólany k Hornjej Łužicy. Najbliše susodne město je Zły Komorow na sewjerowuchodźe. K Rólanam słuša wjeska Warnoćicy.
Stawizny
Rólany běchu hižo prjedy lěta 1200 wosadna wjes. Prěnje historiske naspomnjenje jako Rulant je z lěta 1317. W srjedźowěku a w zažnym nowowěku fungowaše město jako hranična straža mjez Łužicomaj. Hač do lěta 1635 słušeše k Čecham, po tym k Sakskej. W lěće 1815 buchu Rólany pruske. Dwórnišćo bu w lěće 1870 wotewrjene.
Dimitrowgrad (Ruska)
thumb|left Dimitrowgrad je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Uljanowskej oblasći. Ma něhdźe 117 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1698 jako wjes Mjelekess załožiło a ma wot lěta 1926 měšćanske prawa.
Zoblitz
Zoblitz je němske mjeno za:
24. měrca
Podawki
mini|Přez bombardowanje wobškodźene ministerstwo zakitowanja w [[Běłohród|Běłohrodźe]]
Nawočnik
Nawočnik (łaćonsce Diloba caeruleocephala) je nócna mjetel (łaćonsce Lepidoptera: Noctuoidea).
Peipuski jězor
Peipuski jězor ( Peipsi-Pihkva järv, Псковско-Чудское озеро/Pskowsko-Čudskoje ozero) je najwjetši jězor Estiskeje a Baltikuma a zdobom pjaty najwjetši cyłeje Europy. Namaka so na wuchodźe Estiskeje při ruskej hranicy, něhdźe 140 kilometrow juhowuchodnje Tallinna a 180 kilometrow juhozapadnje Pětrohroda. Jeničke wulkoměsto we wokolinje jězora je Pskow na ruskim boku, kotrež je 12 kilometrow wot jeho pobrjoha zdaleny.
Geografija
Wón wobsteji z třoch dźělow:
Jězor měri wot južneho kónca Małeho hač k sewjernemu kóncej Wulkeho jězora něhdźe 135 kilometrow a je hač do 50 kilometrow šěroki. Wón twori hromadźe ze swojim jeničkim wotběhom Narwa nimale cyłu wuchodnu hranicu Estiskeje z Ruskej a je tuž wot lěta 2004 dźěl wonkowneje hranicy Europskeje unije. Wot cyłkowneje přestrjenje słuša 44 % k Estiskej.
Přerězna hłubokosć wučinja jenož wósom metrow; na najhłubšim městnje je jězor 14,6 metrow hłuboki, čehoždla so w lěću spěšnje wohrěwa. Při maksimalnych wódnych temperaturow wot 22° C je Peipus wosebje při sewjernym pobrjoze mjez městnomaj Kauksi a Vasknarva woblubowane kupanišćo. Při tamnych pobrjohach so jězor lědma turistisce wužiwa. W zymje zwjetša zamjerznje, při čimž docpě lód w měrcu maksimalnu sylnosć wot połsta centimetrow. Přez taće sněha so Peipuski jězor w nalěću wo hač do 780 km² powjetši a přepławja niske a rědko wobsydlene pobrjohi.
Peipuski jězor je jara bohaty na ryby, podleži pak w přiběracej měrje wobćeženjam z industrije, předewšěm z ruskeho Pskowa.
Stawizny
Wot wulkeho historiskeho woznama bě bitwa na zamjerznjenym jězorje spočatk apryla 1242 mjez ruskim wójskom pod knjezom Aleksandrom Njewskim a němsko-danskimi křižerjemi Němskeho rjada z estiskimi zwjazkarjemi.
Wšědna tučnokorjenjawka
Wšědna tučnokorjenjawka (Dioscorea communis, syn.: Tamus communis L.) je rostlina ze swójby tučnokorjenjawkowych rostlinow (Dioscoreaceae). thumb| Dioscorea communis
Spodźiwna rězna
Spodźiwna rězna (Carex appropinquata) je rostlina z podroda jenakokłóskatych rěznow ze swójby cachorowych rostlinow (Cyperaceae).
Wšědna tučnokorjenjawka
Wopis
Wšědna tučnokorjenjawkaje trajne zelo, kotrež docpěje wysokosć wot 150 hač 300 cm. Je wijaca rostlina.
Malešanska cyrkej
thumb|Ewangelska cyrkej w Malešecach thumb|Cyrkwinska łódź z pišćelemi
Wšědna tučnokorjenjawka
Kćenja
Kćěje wot meje hač junija. Muske a žónske kćenja steja na rozdźělnych rostlinach, su nažołć zelene a docpěja wulkosć wot 3 hač 6 cm.
Płody
Płody su něhdźe 1 cm wulke, čerwjene, błyšćace, jědojte jahody, kotrež docpěja šěrokosć wot 12 mm.
Malešanska cyrkej
Malešanska cyrkej je ewangelsko-lutherski Boži dom na Nawsy w Malešecach, kotryž je so w lěće 1716 natwarił.
Stawizny
Na Malešanskej Nawsy steješe hižo do 1600 mjeńša tykowana a ze šindźelemi kryta cyrkej. Tuta so z faru, šulu a wjele chěžemi dnja 12. apryla 1715 wotpali. Nowy cyrkwinski twar z drjewjanej wěžu bu w lěće 1716 na samsnym městnje natwarjeny a hišće 11. nowembra samsneho lěta poswjećeny. Nowonatwar spěchowaše so wot knjeza Christopha Ernsta von Gersdorfa z Plusnikec a dalšich wosadnych. Dnja 24. awgusta 1717 so wot Budyskeho zwonylijerja Christiana Copinusa zhotowjenej wulki a mały zwón připrawištej. Dalši srjedźny zwón z dźěłarnički Michaela Weinholdta z Drježdźan slědowaše hakle 21. septembra 1730. Cyrkej wobhrodźaca murja natwari so w lěće 1732.
Wšědna tučnokorjenjawka
Stejnišćo
Rosće w žiwych płotach, kerčinach a na lěsnych kromach. Ma radšo čerstwe, wapnite, wutkate pódy w regionach z miłej klimu.
Rozšěrjenje
Rostlina je předewšěm w zapadnej a južnej Europje a južnej Němskej rozšěrjena.
Malešanska cyrkej
Stawizny
Po bitwje pola Bukec w Sydomlětnej wójnje běchu pruscy wojacy w cyrkwi zaměstnjeni. W běhu bitwy pola Budyšina w meji 1813 bu Boži dom drje wot někotrych kanonowych kulow trjecheny, ale jenož snadnje wobškodźeny.
Renowacije běchu w lětach 1836 (wěža), 1868 (cyłkowne wobnowjenje) a 1905. W lětomaj 1989/90 wobnowichu so kózły.
Twar a interjer cyrkwje
thumb|Podrys cyrkwje do 1913 (bjez wěže) thumb|upright|Wołtar Malešanskeje cyrkwje Masiwny twar ma proste wokna z kulowatymi wobłukami a nutřka płony wjerch we wysokosći wot 7,25 m. W jednorje wuhotowanej cyrkwinej łódźi namakaja so na třoch stronach drjewjane, na stołpach stejace empory a nad sakristijomaj k woběmaj stronomaj cyrkwineje łódźe zaškleńčenej loži za Malešanske a Plusnikečanske knjejstwo. Na wobłoženjomaj knjejstwoweju ložow su wopony w Malešecach knježacych zemjanskich rodow von Gersdorff, von Friesen, von Metzradt a von Schall-Riaucour.
W cyrkwi je dohromady městno za 455 wěriwych we łódźi a dalšich 185 na emporach a 25 w ložomaj.
Wołtarnišćo leži schodźenk wyše hač dołha łódź. Srjedźišćo Božeho domu je hač do wjercha sahacy běło-złoty wołtar z klětku, kotryž bu w lěće 1709 wot Budyskeho rězbarja Theodora Pauseweina zhotowjeny. Na durjach ke klětce je Bóh Wótc ze swětowej kulu w rukomaj zwobraznjeny. Nad zwukowej třěšku trónuje na mróčelemi Jezus Chrystus a nad nim Swjaty duch w podobje hołbja wosrjedź pruhoweho wěnca.
Naprawo wołtarja wisatej wopomnjenskej tafli, wěnowanej woporam swětoweju wójnow z Malešanskeje wosady. Z doby natwara cyrkwje pochadźa cynowa dupa, na kotrejž je napisane Anno 1717, tři hrona a mjeno Hanſs Benad von Jeſsniz. W přizemju wěže namaka so narowny pomnik fararja Hadama Zachariasa Šěracha.
Wosada
Spočatk 17. lětstotka słušachu k Malešanskej wosadźe wjeski Plusnikecy, Dobrošecy, Brězynka a wudwór Mała Dubrawa z cyłkownje někak 1.400 wosadnymi. Pozdźišo přizamknychu so Ješicy, Chwaćicy a Křiwa Boršć. Poprawom ke katolskej wosadźe swj. Mikławša w Budyšinje słušacy Delnjohórčenjo, kiž wot reformacije do Malešec kemši chodźachu, buchu hakle 1839 oficielnje zafarowani. Po natwarje Chwačanskeje cyrkwje přerjadowachu so Ješicy, Křiwa Boršć a Wulka Dubrawa do nowozałoženeje susodneje wosady.
Hač do prěnjeje połojcy 20. lětstotka prědowaše so w Malešecach prawidłownje serbsce a němsce. W lěće 1900 mějachu we wosadźe 1803 komunikantow, z nich 1645 serbskich a 149 němskich. Posledni serbski farar w Malešecach bě Pawoł Albert (1938–63).
Fararjo
Farar Albert bě posledni, kiž tež serbsce prědowaše. Za čas nacionalsocializma bě wón přiwisnik „Němskich křesćanow“ (DC) a čłon NSDAP, móžeše pak po wójnje jako „jednory sobuběhar“ dale skutkować.
Slěbrowcowe rostliny
Slěbrowcowe rostliny (Proteaceae) su swójba symjencowych rostlinow (Spermatophyta).
Laniwci
Maja něhdźe wόsom tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1444 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 2001 měšćanske prawa. Do 1795 kaž tež mjez 1918 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Slěbrowcowe rostliny
Wobsahuje sćěhowace rody:
Izolda Gardošowa
Po maturje při Serbskej wyšej šuli w Budyšinje studowaše na Lipšćanskej Karla Marxowej uniwersiće rusistiku, sorabistiku a pedagogiku. Zahe zajimowaše so za folkloristiku a spisa swoje diplomowe dźěło wo postawje Wódneho muža w němskim a zapadosłowjanskim wobłuku. Po zakónčenju studija wubra sej serbske přisłowa jako disertacisku temu, při čimž bě dołhodobny cil wudźěłanje přisłowneho leksikona.
Po promociji sta so z wědomostnej sobudźěłaćerku Instituta za serbski ludospyt w Budyšinje. Wozjewi wjacore mjeńše studije k problematice serbskich přisłowow. Po smjerći Jurja Młynka přewza tež wědomostne pěstonjenje Serbskeje centralneje biblioteki a dźěło na Serbskej bibliografiji.
Zemrě po dołhej, ćežkej chorosći w starobje jenož 41 lět w septembrje 1979.
Azow
thumb|left Azow je město w juhu Ruskeje federacije. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Rostow při wuliwje Dona do Azowskeho morja a ma něhdźe 82 tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1067 jako město Tanais załožiło a ma wot lěta 1708 měšćanske prawa.
Deržawinsk
Deržawinsk ( a ) je městačko w sewjernym Kazachstanje. Je zarjadniske sydło Žarkainskeho rajona.
Leži něhdźe 360 kilometrow zapadnje stolicy Astany a něhdźe 320 kilometrow juhozapadnje města Kokšetau.
Böhse Onkelz
thumb|Böhse Onkelz - Lausitzring Böhse Onkelz bě němska rockowa hudźbna skupina.
Deržawinsk
Ma něhdźe šěsć tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1956 jako wjes Deržawinka załožiło a ma wot lěta 1966 měšćanske prawa.
Ludwigshafen
mini|left|Nutřkowne město z přistawom a [[Rynom]]
Ludwigshafen (oficielnje Ludwigshafen am Rhein) je wulkoměsto z něhdźe 160.000 wobydlerjemi w juhozapadnej Němskej. Leži napřećo Mannheimej a wuliwej Neckara při lěwym brjoze Ryna na juhowuchodźe Porynsko-Pfalcy a je wažne industrijne srjedźišćo regiona. Město wobsteji hakle wot lěta 1853 jako samostatna gmejna a je mjeztym wosebje jako sydło BASF a městno Tatorta nadregionalnje znate.
Kónčina ma chětro miłu a suchu klimu z přerěznej temperaturu wot 11,2 °C. Dalše wulkoměsta we wokolinje Ludwigshafena su Mohuč na sewjeru, Darmstadt na sewjerowuchodźe, Heidelberg na juhowuchodźe a Karlsruhe na juhu.
Ludwigshafen je ródne město něhdyšeho zwjazkoweho kanclera Helmuta Kohla (1930–2017) a něhdyšeho sakskeho ministerskeho prezidenta Kurta Biedenkopfa (1930–2021). Serbski chemikar Alwin Mitaš (1869–1953) slědźeše tu na syntezy amoniaka.
Wšědna šědźiwka
Wšědna šědźiwka je rostlina ze swójby kaktusowych rostlinow (łaćonsce: Cephalocereus senilis, Cactaceae).
Tučnołopjenakowe rostliny
Tučnołopjenakowe rostliny (Crassulaceae) su swójba symjencowych rostlinow (Spermatophytina).
Wobsahuje sćěhowace rody:
Germanistika
Germanistika je wědomostny předmjet a dźěl duchownych wědomosćow, kotryž so z němskej rěču a literaturu w jeje stawizniskich a tučasnych formach zaběra. W šěršim zmysle ma wona nadawk, wšitke germanske rěče z jich kulturami a literaturami přeslědźeć.
Moderna germanistika wobsteji z třoch dźělowych předmjetow: germanistiskeje linguistiki, nowšeje němskeje literatury a germanistiskeje mediewistiki.
Jako prěnje akademiske zarjadnišćo za germanistiku bu 1858 w Roztoku Němsko-filologiski seminar załoženy.
25. měrca
25. měrca abo '''25. nalětnika''' je 84. dźeń gregorianiskeje protyki (85. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 281 dnjow hač do kónca lěta.
Šeduva
thumb|left|Katolska cyrkej z lěta 1649
Šeduva je městačko w  Radviliškiskim rajonje Šiauliaiskeho wobwoda w Litawskej.
Leži něhdźe 40 kilometrow juhozapadnje wot města Šiauliai a něhdźe 15 kilometrow sewjerozapadnje Radviliškisa.
Hanzo Juro Swora
Hanzo Juro Swora ( Johann Georg Zwahr; * 6. oktobra 1785 w Hajnku, † 19. julija 1844 w Tšadowje) bě delnjoserbski farar a słownikar.
Narodźi so jako syn wučerja w Hajnku pola Choćebuza a studowaše po zakónčenju Choćebuskeho gymnazija w Hali teologiju. Wot 1812 hač do swojeje smjerće w lěće 1844 skutkowaše jako farar w dźensa wotbagrowanym Tšadowje pola Grodka.
Swora napisa prěni delnjoserbsko-němski słownik, kotryž bu pak hakle po jeho smjerći wot syna Jana Karla Fryca w Grodku wudaty. Słownik wotbłyšćuje wotprawdźity staw rěče a wobsahuje tež krótke informacije wo nałoženym prawopisu a wo fleksiji. Słužeše tak jako wučbnica spisowneje delnjoserbšćiny.
Zalukokoaže
thumb|left Zalukokoaže (, ; do 1920 – Abukowo/ , ) je sydlišćo měsćanskeho typa w juhoruskej republice Kabardino-Balkarskej.
Großnaundorf
thumb|left|Großnaundorfska cyrkej
Zalukokoaže
Leži pod Kawkazom při rěce Zolka něhdźe 60 kilometrow sewjerozapadnje Nalčika.
Großnaundorf
Großnaundorf je sakska gmejna w zapadźe Budyskeho wokrjesa a słuša po wobydlerstwje k najmjeńšim gmejnam wokrjesa. Leži wokoło šěsć kilometrow sewjerozapadnje Połčnicy a sydom kilometrow južnje Kinsporka w Zapadołužiskej pahórčinje a přisłuša zarjadniskemu zwjazkej Połčnica.
Zalukokoaže
Ma něhdźe dźesać tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1838 załožiło jako wjes Abukowo a ma wot lěta 1975 měšćanske prawa.
Großnaundorf
Najwyši kopc na gmejnskej přestrjeni je 413 m wysoka Heja (němsce Keulenberg) w sewjeru gmejny. Tam so obelisk k česći prěnjeho sakskeho krala Bjedricha Awgusta I. namaka.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje sydlišća jako Nuwendorf je z lěta 1309. Mjeno jednorje woznamjeni „Nowu wjesku“.
Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 53 (Budyšin 2) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 156 (Budyšin I). <br style="clear:left;" />
Chilska truskalca
Chilska truskalca (Fragaria chiloensis) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae). Wona je jedna ze staršeju zahrodneje truskalcy (Fragaria ananassa).
Wopis
Chilska truskalca docpěje wysokosć wot hač do 30 cm a šěrokosć wot 45 cm. Rostlina wutwori wjele wotnožkow.
Ćmowozelene, błyšćace łopjena su třidźělne a docpěja dołhosć wot 5 cm. Jich delni bok je kosmaty.
Rozšěrjenje
Rostlina je na brjohach Sewjerneje Ameriki a Južneje Ameriki rozšěrjena.
Podroždź
Podroždź ( Podrosche) je hornjołužiska wjes w Zhorjelskim wokrjesu na samym wuchodźe Sakskeje. Słuša wot lěta 1994 ke gmejnje Krušwica.
Geografija
Wjes leži na lěwym brjohu Łužiskeje Nysy při hranicy z Pólskej. Sewjerozapadnje wsy leži Wjertko a na juhowuchod Přibuzk. Južnje wsy wupřestrěwa so wojerske zwučowanišćo Hornja Łužica. Nimo Podroždźa wjedźe statna dróha S127 z Rózborka (22 km) do Mužakowa (15 km). Najbliši hraničny přechod do Pólskeje nadeńdźe so w Přibuzu (8 km).
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako Podegros pochadźa z lěta 1521. Ležownostne knjejstwo njewukonješe ryćerkubło we wsy, ale Mužakowske stawowe knjejstwo, kotrež wobhospodarješe tež wudwór we wsy. Cyrkwinsce słušeše Podroždź do lěta 1668 k Přibuzej. Wot toho časa měješe swójsku wosadu, do kotrejež słušachu tež někotre wsy wuchodnje Łužiskeje Nysy, potajkim w dźensnišej Pólskej. Dźensa słuša Podroždźanska cyrkej jako filiala do ewangelskeje wosady Podroždź-Pěchč.
We wobłuku nacionalsocialistiskeho přemjenowanja łužiskich wsow dósta Podroždź w lěće 1936 nowe němske pomjenowanje Grenzkirch. Stare mjeno so pak po němskej poražce w Druhej swětowej wójnje w lěće 1947 zaso wróći.
Hač do lěta 1950 tworješe Podroždź samostatnu gmejnu; wot tutoho lěta bě gmejnski dźěl Přibuzka, kotryž so w lěće 1994 do Krušwicy zagmejnowa.
Krywyj Rih
Krywyj Rih (, /Kriwoj Rog) je město na Ukrainje. Leži někak 150 kilometrow na juhozapad wot Dnipra. Ma něhdźe sydom 642 tysac wobydlerjow a je tuž wosme najwjetše město Ukrainy.
Sydlišćo je so w lěće 1775 załožiło a ma wot lěta 1919 měšćanske prawa.
Nolinsk
Nolinsk je městačko w Ruskej federaciji. Leži při rěce Woja w europskim dźělu Ruskeje w Kirowskej oblasći něhdźe 130 kilometrow južnje Kirowa. Ma něhdźe dźewjeć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1668 załožiło a ma wot lěta 1780 měšćanske prawa.
Třižonjanski jězor
Třižonjanski jězor ( Dreiweiberner See) je wulka kumštna wodźizna we Łužiskej jězorinje, kotraž nasta jako wuslědk wudobywanja brunicy. Wón leži na teritoriju Łazowskeje gmejny a zastaruje so přez Mału Sprjewju z wodu.
Pomjenowany je wón po zdźěla wotbagrowanej wsy Tři Žony, kotrehož njewotbagrowany dźěl njeposrědnje přibrjoha leži. Něhdyša jama docpě swoju stabilnu wulkosć wot 2,86 km² w lěće 2002. Wosebitosć Třižonjanskeho jězora su kamjentne přibrjohi, kotrež poćežuja turistam přistup do jězora. Při južnym brjoze leži Łaz.
26. měrca
26. měrca abo '''26. nalětnika''' je 85. dźeń gregorianiskeje protyki (86. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 280 dnjow hač do kónca lěta.
Richard Needon
Karl Richard Needon (* 3. nowembra 1861 w Drježdźanach; † 5. awgusta 1931 w Budyšinje) běše němski pedagoga, stawiznar a domiznowědnik.
Žiwjenje
Wopytowaše wot lěta 1872 Budyski gymnazij a wot 1978 kralowski gymnazij w Drježdźanskim Nowym měsće. Wot 1881 studowaše w Lipsku filologiju a stawizny a promowowaše w lěće 1885.
Wot 1911 do 1922 bě wón z nawodu Budyskeje měšćanskeje knihownje.
Needon slědźeše předewšěm na polu sakskich stawiznow, wosebje wo Hornjej Łužicy a stawiznach Budyšina. Wozjewješe nimo monografijow tež wjele přinoškow w časopisach Bautzener Geschichtshefte, Bautzener Tageblatt, Oberlausitzer Heimatzeitung kaž tež w Nowym łužiskim magacinje.
Richard Needon zemrě 5. awgusta 1931 w Budyšinje dla chorosće wutroby a bu na Tuchorskim kěrchowje pódla mandźelskeje Marie († 1929) pohrjebany.
Jowibarba
Jowibarba (Jovibarba) je ród ze swójby tučnołopjenakowych rostlinow (Crassulaceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:
Pawoł Krawc
Pawoł Krawc je mjeno tuteju serbskeju wosobinow:
Topinambur
Topinambur (Helianthus tuberosus) je rostlina ze swójby zestajenkowych rostlinow (Asteraceae). Druhe serbske mjeno je dulkata słónčnica. Rostlina so jako kulturnu rostlinu plahuje.
Inza
thumb|left Inza je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Uljanowskej oblasći. Ma něhdźe 17 tysac wobydlerjow.
Topinambur
Mjeno
Mjeno rostliny pochadźa z mjena indianskeho kmjena, kotryž bě žiwy na pobrjohu Brazilskeje.
Inza
Sydlišćo je so w lěće 1897 załožiło a ma wot lěta 1946 měšćanske prawa.
Topinambur
Łopjena
Delnje a srjedźne łopjena su hrube, přećiwostejne abo steja po třoch we mutličkach. Wone su jejkojće-lancetojte.
Kćenja
Kćěje wot oktobra hač do nowembra. Kćenjowe košiki docpěja šěrokosć wot 4 hač do 14 cm. Wobłuk z rołkowymi kćenjemi docpěje šěrokosć wot 1 hač do 2,5 cm.
Dulki
Rostlina wutwori dołhe podzemske wotnožki, na kotrychž kónčkach so dulki z kulowatymi čłonkami wutworja. Forma dulkow jara wariěruje. Dulki docpěja wažu wot hač do 150 g. Tež barba bělizny móže rozdźělna być, a to swětłobruna hač čerwjena. Znutřkowne dulkow je běłe a krute.
Wone wobsahuja inulin město škroba. Nimo toho wobsahuja 2,5 % bělkowinu a 15,8 % wuhlikowych hydratow.
Stejnišćo
Rostlina derje wutraje mróz, suchotu a sćin.
Rozšěrjenje
Pochadźa ze Sewjerneje Ameriki. W lěću 1612 bu do Europy zawjedźena.
Wužiwanje
Topinambur bu po lěće 1619 w Europje najprjedy plahowany. Po třicećilětnej wójnje bě wažne zakładne žiwidła. Rostlina so w Němskej jenož hišće rědko na juhu a juhozapadźe plahuje, při čimž da so tam samo wodźiwjene namakać. Zelo a dulki so zwjetša jako pica wužiwaja. W Francoskej so rostlina hišće časćišo plahuje, při čimž so dulki zwjetša za zhotowjenje alkohola wužiwaja.
Plahowanje
Syće hodźi so w nazymje abo nalěće wotměć, při čimž je wotstawk wot 40 hač 70 cm mjez rjadomaj optimalny.
Škódnicy a choroby
Šlinki, šnaki a druhdy hniće móžeja dulki wobškodźeć.
Sobołsk
Sobołsk ( Zoblitz ) je najzapadniši měšćanski dźěl Rychbacha w sakskej Hornjej Łužicy a leži w Zhorjelskim wokrjesu pod Hrodźišćom.
thumb|left|Železniski přechod pola Sobołska
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako Zebelusk je z lěta 1345. W lěće 1884 měješe Sobołsk po Mukowej statistice 260 wobydlerjow, mjez nimi 18 Serbow (7 %). Ewangelscy wobydlerjo přisłušeja znajmjeńša ze 16. lětstotka Ketličanskej wosadźe.
Stepnjak
Stepnjak ( a ) je městačko w sewjernym Kazachstanje. Je zarjadniske sydło Jenbjekšilderskeho rajona.
Ma něhdźe tři tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1934 załožiło a ma wot lěta 1937 měšćanske prawa.
Piltene
thumb|left Piltene (historiske němske mjeno – Pilten) je městačko w Kurskej na zapadźe Letiskeje.
Leži při rěce Venta něhdźe 170 kilometrow sewjerozapadnje Rigi.
Sydlišćo je so w lěće 1309 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1557 měšćanske prawa.
Aksaj (Oblasć Rostow)
thumb|left Aksaj je město w juhu Ruskeje federacije. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Rostow a ma něhdźe 43 tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1570 załožiło a ma wot lěta 1957 měšćanske prawa.
Giorgia Meloni
mini|upright|Giorgia Meloni (2022)
Sukelny drapalc
Sukelny drapalc (Dipsacus sativus) je rostlina ze swójby drapalcowych rostlinow (Dipsacaceae). W někotrych žórłach so jako poddružinu Dipsacus fullonum ssp. sativus družiny dźiwjeho drapalca (Dipsacus fullonum) mjenuje.
Giorgia Meloni
Giorgia Meloni (* 15. januara 1977 w Romje) je italska prawicarska politikarka a wot 22. oktobra 2022 ministerska prezidentka Italskeje.
Wona je wot 2014 předsydka jako „postfašistiska“ klasifikowaneje strony Fratelli d'Italia (FdI) a wot 2020 prezidentka europskeje strony Europscy konserwatiwni a reformerojo (EKR). W štwórtym kabineće Silvija Berlusconija bě wona wot meje 2008 hač do nowembra 2011 ministerka za młodźinu a sport. Při wólbach parlamenta w Italskej 2022 nastupi Meloni jako načolna kandidatka swojeje strony, kotraž ze 26 procentami jako najsylniša móc z wólbow wuńdźe. 21. oktobra 2022 dósta wot statneho prezidenta Sergija Mattarella nadawk k wutworjenju knježerstwa.
Sukelny drapalc
Wužiće
Dźensa je woblubowane sušene kćenje.
Nowouljanowsk
Nowouljanowsk je město w Ruskej federaciji. Leži při Wolze w europskim dźělu Ruskeje w Uljanowskej oblasći. Ma něhdźe 14 tysac wobydlerjow.
Čerwjena jaseń
Čerwjena jaseń (Fraxinus pennsylvanica) je štom ze swójby wolijowcow (Oleaceae).
Wopis
Čerwjena jaseń je štom, kotryž docpěwa wysokosć wot 20 m.
Zelene łopjena wobsteji z pjeć hač dźewjeć łopješkow. Wone druhdy su kosmate.
Stejnišćo
Ma radšo włóžne pódy.
Monastyryska
thumb|left
Monastyryska je městačko w Ternopilskej oblasći na Ukrainje. Leži při rěce Koropec w historiskej Galiciskej něhdźe 80 kilometrow juhozapadnje Ternopila.
Ma něhdźe šěsć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1433 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1454 měšćanske prawa. Do 1772 kaž tež mjez 1918 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Toni Bruk
Toni Bruk (* 11. septembra 1947 w Kubšicach; † 17. decembra 2020) bě serbski filmowc a płaći jako pućrubar za serbski film.
Narodźi so jako syn serbskeje Brukec swójby w Kubšicach. W Lipsku a Praze studowaše literarne wědomosće a bě aktiwny we wysokošulskej župje Domowiny "Jan Skala".
1972 napisa Bruk scenarij za film Konrada Herrmanna Struga – wobrazy jedneje krajiny, w kotrejž jewjachu so negatiwne wuskutki brunicy za ludnosć a přirodu wokoło Slepoho. W lěće 1979 namjetowachu někotři Serbja, mjez nimi Bruk a Alfred Krawc ministrej za kulturu NDR wutworjenje serbskeje filmoweje skupiny, zo by so serbski film profesionalizował. Lěto pozdźišo bu tuta załožena. Lětnje nastachu dwě do tři produkcije, mjez nimi tež portretaj wo Mari Grólmusec a Mari Kubašec; w lěće 1984 slědowaše Da sym ja ta poslednja po powědančku Bena Budarja. Tež hromadźe z DEFA-studijom za trikowe filmy w Drježdźanach realizowachu so serbske projekty. Zhromadnje dźěłachu tež ze studijami we wukraju, tak w Čěskosłowakskej, Pólskej, w Sowjetskim zwjazku a w Juhosłowjanskej.
Po přewróće wuchadźa z filmoweje skupiny filmowe studijo SORABIA, kotrež běše dlěši čas tež zamołwite za delnjoserbske telewizijne wusyłanje Łužyca.
Wón zemrě w decembrje 2020 na sćěhi infekcije z koronawirusom.
Němske Jenkecy
Němske Jenkecy ( Jänkendorf ) su cyrkwinska wjes w sakskim wokrjesu Zhorjelc, kotraž ke gmejnje Waldhufen słuša. Leža 163 m nad mórskej hładźinu při Čornym Šepcu a maja něhdźe 800 wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1346.
Jurij Handrik
Jurij Handrik ( Georg Handrick; * 10. měrca 1897 w Jaseńcy, † 17. septembra 1963 w Njebjelčicach) bě serbski katolski farar, kulturny prócowar a podpěrowar Domowiny po Druhej swětowej wójnje.
Žiwjenje
mini|Wopomnjenska tafla na Njebjelčanskim kěrchowje Wot 1923 do 1935 měješe kapłanske městna w Ralbicach, Lipsku, Gerje, Radworju, Budyšinje a Chrósćicach a wot 1935 skutkowaše jako farar zwonka Serbow w Markneukirchenje w Bohotskej. Po wójnje nawróći so do Łužicy a bě wot 1946 hač do swojeje smjerće w lěće 1963 z fararjom w Njebjelčanskej wosadźe.
Jeho row nadeńdźe so při muri Njebjelčanskeho kěrchowa.
Skutkowanje
Jurij Handrik wobdźěli so aktiwnje na serbskim studentskim hibanju. Wón běše sobustaw a jedne lěto tež předsyda Praskeje Serbowki a podstarši Zwjazka łužisko-serbskeho studentstwa. Dopisowaše wjele do Katolskeho Posoła, mjez druhim basnje a powědančka, a wozjewješe tež w druhich serbskich a němskich publikacijach stawizniske a ludowědne přinoški. Nimo toho napisa a přełožowaše dźiwadłowe hry za Jasčansku lajsku dźiwadłowu skupinu.
Po Druhej swětowej wójnje angažowaše so w nowozałoženej Domowinje a bu na prěnjej hłownej zhromadźiznu po wójnje dnja 30. nowembra 1946 za jeje městopředsydu za Hornju Łužicu woleny. Hromadźe z někotrymi druhimi čłonami Domowinskeho wjednistwa kaž Franc Natuš, Pawoł Lubjeński a Korla Wirth prócowaše so Handrik wo to, narodnu organizaciju politisce neutralnje wusměrjeć. Runje kaž Natuš a Wirth chcyše so Handrik po socialistiskim wusměrjenju Domowiny dalšeho sobudźěła wzdać a złoži w nowembrje 1951 swoju funkciju, bu pak na II. zwjazkowym kongresu w aprylu 1952 wot direktora Instituta za serbski ludospyt Pawoła Nowotneho njewočakowano a přećiwo woli komunistiskeho wjednistwa wokoło Kurta Krjeńca znowa za třećeho městopředsydu organizacije namjetowany a wot delegatow tež woleny. Po ludowym zběžku 17. junija 1953 so politiska situacija tež w Serbach přiběrajcy přiwótřeše. 1953 wopušći ewangelski farar Gerhard Wirth zwjazkowe předsydstwo Domowiny a w decembrje 1954 tež Jurij Handrik.
Wot 1920 bě Jurij Handrik sobustaw Maćicy Serbskeje.
Hroch
Systematika
Ród Pisum słuša k tribusej Fabeae (syn.: Vicieae) w podswójbje Faboideae znutřka swójby Fabaceae.
Mjeno roda Pisum bu w lěće 1753 wot Carl von Linné w Species Plantarum, 2, S. 727 najprjedy wozjewjene. Typusowa družina je Pisum sativum L.. K rodej Pisum aktualnje słušatej jenož dwě (abo tři) družinje, :
Wšě družiny, poddružiny a warjetety wobsedźa chromozomowu sadu wot 2n = 14 a su dospołnje płódne mjez sobu křižujomne.
Bahnowa syć
Bahnowa syć (Isolepis, němsce Moorbinse) je ród ze swójby cachorowych rostlinow (Cyperaceae).
Družiny
Družiny roda Isolepis po Kew Monocot Checklist
Smjerdźaca čemjerca
Smjerdźaca čemjerca (Helleborus foetidus) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
Wopis
Smjerdźaca čemjerca je přeco zelena wjacelětna rostlina. Ćmowozelene łopjena su dźělene. Kćěje w zymje abo zažnym nalěću. Kćenja su blědozelene, čerwjenje wobrubjene, zwonojte a steja na krótkich stołpikach, w promjenjach.
Alytus
thumb|left
Alytus je město na juhowuchodźe Litawskeje. Je zarjadniske sydło Alytuskeho wobwoda.
Leži při rěce Njemen něhdźe 85 kilometrow juhozapadnje Vilnius a něhdźe 55 kilometrow južnje Kaunasa. Hranicy z Pólskej a Běłoruskej stej wobě něhdźe połsta kilometrow zdalenej.
Ma něhdźe 53 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo naspomni so prěni raz w lěće 1377 w chronice Wiganda z Marburga jako regionalny centrum a dósta w lěće 1581 Magdeburgske měšćanske prawa. Wulka židowska wosada (1897 – 33 % ) je so přez holocaust dospołnje zničiła.
Omutninsk
thumb|left Omutninsk je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Kirowskej oblasći něhdźe 230 kilometrow wuchodnje Kirowa. Ma něhdźe 22 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1773 jako Omutninskij zawod załožiło a ma wot lěta 1921 měšćanske prawa.
Kromola
Kromola (prjedy tež Chromola; Kromlau) je wjes w sakskim wokrjesu Zhorjelc, kotraž słuša ke gmejnje Jabłońc. Leži w Mužakowskej holi 137 m nad mórskej hładźinu a ma něhdźe 300 wobydlerjow.
Widźenja hódny je wosebje rododendronowy a acalejowy park ze sławnym Rakocowym mostom (Rakotzbrücke) z bazalta.
Geografija
mini|left|Rakocowy móst w Kromolanskim parku Kromola nadeńdźe so něhdźe štyri kilometry sewjernje Běłeje Wody a dźesać kilometrow wuchodnje Mužakowa. Susodne wsy su Źěwink na sewjeru, wutwar Wosinka na sewjerowuchodźe, Jabłońc na wuchodźe a Brězowka na zapadźe. Na juhu nadeńdu so něhdyše Bělkowske jamy, kotrež słuža dźensa zdźěla jako kupanske jězory.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako Crumelaw pochadźa z lěta 1474. Za lěto 1509 je hižo ryćerkubło we wsy zapisane, kotrež měješe ležownostne knjejstwo. Porno wokolinje njesłušeše Kromola hač do lěta 1816 k Hornjej Łužicy, ale k Žahańskemu wójwodstwu w Šleskej.
Cyrkwinsce słuša wjes k Jabłońskej ewangelskej wosadźe. Politisce bě hač do lěta 1999 samostatna gmejna a bu potom to Jabłońca zagmejnowana.
Wobydlerstwo
Po Mukowej statistice měješe Kromola srjedź 1880tych lět cyłkownje 154 wobydlerjow, z nich 134 Serbow a 20 Němcow – zwjetša wobydlerjo ryćerkubła. 70 lět pozdźišo zwěsći Arnošt Černik serbskorěčny podźěl ludnosće wot jenož hišće 6,3 %.
Žórła
mini|center|upright=1.7|Powětrowy wobraz Kromole (2019)
Běła drěwda
Běła drěwda (Dictamnus albus) je rostlina z monotypiskeho roda drěwda (Dictamnus) znutřka swójby rutowych rostlinow (Rutaceae).
Běła drěwda ma sćěhowacu warjetetu:
Wopis
Běła drěwda je trajne zelo, kotrež docpěje wysokosć wot 60 hač 120 cm. Rostlina je kruta přećiwo zmjerzkej.
Rostlina sylnje wonje po citronje abo skoricy.
Stołpik je zrunany, njerozhałužkowany.
Łopjena
Błyšćace, swětłozelene łopjena su njeporowje pjerite z 3-5 (7-11) jejko-lancetojtymi, 5 hač 8 cm dołhimi, sćeńka zubatymi pjeroporami, transparentnje dypkate.
Kćenja
Kćěje wot meje hač junija. Běłe, róžojte abo lila kćenja su hwěžkojte, docpěja wot 4 hač 5 cm, maja ćěmne žiłki a steja w nakónčnej, zrunanej kići. Próškowe nitki su dołhe a zhibane. Krónowe łopješka su pjeć a docpěja dołhosć wot 2 hač 3 cm. Keluškowe łopješka su pjeć a docpěja dołhosć wot 6 hač 8 mm. Próškowe łopješka su dołhe.
Stejnišćo
Rosće na skalnych, kerčinatych zwisach, we swětłych, suchich lěsach a na lěsnych kromach. Ma radšo ćopłe, suche, zwjetša wapnite pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w srjedźnej a južnej Europje rozšěrjena.
Zimohorja
thumb|left
Zimohorja je město w Luhanskej oblasći na Ukrainje. Leži při rěce Luhań něhdźe 40 kilometrow zapadnje Luhanska.
Sydlišćo je so w lěće 1645 załožiło a ma wot lěta 1961 měšćanske prawa. Wot lěta 2014 słuša Zimohorja k njepřipóznatej separatistiskej „Ludowej republice Luhansk“.
Literatura
Зимогір'я // Енциклопедія історії України : у 10 т. / редкол.: В. А. Смолій (голова) та ін. ; Інститут історії України НАН України. — К. : Наук. думка, 2005. — Т. 3 : Е — Й. — С. 359. — ISBN 966-00-0610-1. Зимогір'я// Енциклопедія сучасної України : у 30 т. / ред. кол. І. М. Дзюба [та ін.] ; НАН України, НТШ, Координаційне бюро енциклопедії сучасної України НАН України. — К., 2003¬–2016. — ISBN 944-02-3354-X.
Iron Maiden
Iron Maiden je jendźelska metalowa hudźbna skupina z Londona.
Wjertko
Wjertko ( Werdeck) je wjes we wuchodosakskim Zhorjelskim wokrjesu na sewjerowuchodźe Hornjeje Łužicy. Słuša wot lěta 1994 do Krušwiskeje gmejny.
Geografija
Wjes leži při lěwym brjoze Łužiskeje Nysy, kotraž tworja tule statnu hranicu z Pólskej. Na sewjerozapadźe Wjertka leži Pěchč a na juhowuchodźe Podroždź.
Stawizny
Kulowc Wjertko naspomni so hakle w lěće 1521 prěni raz pisomnje jako Werdig a słušeše přez lětstotki do wobsydstwa Mužakowskeho stawoweho knjejstwa. Cyrkwinsce bě hač do lěta 1668 z dźělom Přibuskeje wosady a słušeše wot toho lěta do Podroždźa.
Kašchatau
thumb|left Kašchatau (, ; wot 1944 do 1991 – Sowjetskoje/ ) je sydlišćo měsćanskeho typa w juhoruskej republice Kabardino-Balkarskej.
Leži pod Kawkazom při rěce Čerek něhdźe 35 kilometrow južnje Nalčika.
Ma něhdźe pjeć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w 17. lětstotku załožiło a ma wot lěta 1964 měšćanske prawa.
Ladinšćina
Ladinšćina je romaniska rěč, kotraž so předewšěm w Južnym Tirolu a w italskich Dolomitach rěči. Wona słuša k retoromaniskim rěčam a rěči so wot něhdźe 30.000 ludźi.
W Južnym Tirolu kaž tež w Trentino ma ladinšćina we wěstych kónčinach status hamtskeje a šulskeje rěče. Jako standardnu rěč za ladinske narěče bu wuwity Ladin Dolomitan.
Dawid Statnik
Dawid Statnik ( David Statnik, * 15. junija 1983) je wot 26. měrca 2011 předsyda Domowiny.
Dawid Statnik je woženjeny a nan třoch dźěći. Dźěłaše jako jewišćowy mišter w Serbskim ludowym ansamblu a angažowaše so w zwjazku serbskich wuměłcow.
Šěra rězna
Šěra rězna (Carex canescens; syn. C. cinerea Poll.; C. curta Gooden.) je rostlina z podroda jenakokłóskatych rěznow ze swójby cachorowych rostlinow (Cyperaceae).
Wopis
Šěra rězna je kupy wutworjaca rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 20 hač do 40 cm.
Karlsruhe
mini|left|Hród z pomnikom wjercha Korle Bjedricha
Šěra rězna
Wopis
Stołpik je wótrohranity.
Anja Veterova
Anja Veterova (makedonsce: Ања Ветерова; * 1999 w Skopje, Makedonska) je młoda makedonska spěwarka, kotraž započa 2004 na festiwalu Super Dzvezda (makedonsce Супер Ѕвезда) spěwać. Jeje najznaćiše dźěćace spěwy su "W rytmje", "Wulka fejta", "Na jewišću sym so narodźiła".
Šěra rězna
Łopjena
Šěrozelene łopjena docpěwaja šěrokosć wot 2 hač do 3 cm.
Karlsruhe
Karlsruhe je wulkoměsto w juhozapadnej Němskej a z wjace hač 310.000 wobydlerjemi po Stuttgarće druhe najwjetše město Badensko-Württembergskeje. Leži na sewjerozapadźe zwjazkoweho kraja při prawym brjoze Ryna napřećo Porynsko-Pfalcy a njedaloko wot francoskeje hranicy.
Město je so w lěće 1715 jako barokne planowe město załožiło a měješe Badenskej jako stolica a rezidencne město słužić. Charakteristiske su 32 dróhow a alejow, wjedźo wot hroda we formje wjechle do Wysokorynoweje nižiny. Wot lěta 1901 měješe město wjace hač 100.000 wobydlerjow.
Wot lěta 1951 je Karlsruhe sydło němskeho Zwjazkoweho wustawoweho sudnistwa. Nimo dźewjeć wysokich šulow je město wažne industrijne stejišćo z dwěmaj přistawomaj při Rynje a druhej najwjetšej rafineriju Němskeje.
Wuznamne wosobiny z Karlsruha su pioněraj wobchadnistwa Carl Benz (* 1844) a Karl Drais (* 1785) kaž tež koparjo Oliver Bierhoff, Oliver Kahn, Mehmet Scholl a pjasćowarka Regina Halmich.
Anja Veterova
Ani spóžčichu prěnje myto 2007 w Odessy. 2008 wobdźěli so wona na jara znatym italskim festiwalu "Zecchino d'Oro" ze spěwom Come un aquilone a docpě 10 městno. Spěw Come un aquilone eksistuje tež w makedonskej spočetnej wersiji a bu wot spěwarki Kaliopi Bukle napisana. Anja Veterova je Come un aquilone spěwała tež w dueće ze sławnej italskej spěwarku Silvia Mezzanotte. Anja zastupowaše Makedonsku na juniorowym wubědźowanju Junior Eurovision Songcontest w Minsku ze swojej Magična pesna.
Pawoł Krawc (1901)
Pawoł Krawc ( Paul Schneider; * 18. měrca 1901 w Połpicy, † 26. septembra 1980 w Lemišowje) bě serbski twarski mišter, Domowinski funkcionar a twarski nawoda Serbskeho domu.
Šěra rězna
Kćenja
Kćěje wot meje hač do junija. 4-6 kłosow je šěrozelene, jejkojte a docpěwa dołhosć wot 5 hač do 9 mm. Hadźicy su swětłozelene a njesu krótki pysčičk.
Pawoł Krawc (1901)
Narodźi so jako syn twarskeho mištra Jana Krawca a nawukny powołanje mulerja. W lěće 1931 namrě nanowy twarski wobchod a cementownju w Lemišowje, kotrejž nawjedowaše hač do přepodaća zawoda do ludoweho swójstwa w lěće 1952. Wot 1954 do 1967 dźěłaše jako twarski inženjer w Podstupimskim wobwodźe. W lěće 1967 poda so na wuměnk a nawróći so do Łužicy.
Šěra rězna
Stejnišćo
Rosće na płonych a žórłowych tymjenjach a na brjohach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Europje rozšěrjena.
Pawoł Krawc (1901)
Krawc słušeše – hromadźe z Pawołom Jenku, Janom Křižanom a Pawołom Nedom – w mjezywójnskim času do prócowarjow w serbskim towarstwje „Zernička“ w Lichanju. W lěće 1928 organizowaše podpismowu akciju za podawanje serbskeje wučby w šulskim wobwodźe Hućina-Zubornička a wustupowaše na zarjadowanjach Domowiny přećiwo wutupjenju serbstwa w narańšich kónčinach. W februarje 1934 bu tohodla zajaty a běše wjacore měsacy w koncentraciskim lěwje Hohnstein. Po tym steješe pod dohladom gestapa.
Po Druhej swětowej wójnje sta so z prěnim wjesnjanostu w Stróži a bu powołany do Budyskeje wokrjesneje komisije za rólnu reformu. W Domowinje skutkowaše jako wobwodnik Budyskeje župy a zarjadowa w lěće 1947 sobu prěni a tehdy najwjetši powójnski zjězd serbskeho zwjazka w Malešecach. Jako twarski inženjer nawjedowaše po 1947 natwar noweho Serbskeho domu při Póstowym naměsće w Budyšinje.
Pawoł Krawc bě nan serbskeho spisowaćela Křesćana Krawca (* 1938).
Sunža (Ingušetska)
Sunža (do 1852 – Sunženskaja/ Сунженская; do 1939 – Slepcowskaja/ Слепцовская; do 2016 – Ordžonikidzewskaja/ Орджоникидзевская) je město w europskim dźělu Ruskeje federacije.
Leži pod Kawkazom při rěce Sunža w republice Ingušetskej něhdźe 20 kilometrow sewjerowuchodnje Magasa.
Ma něhdźe 64 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1845 załožiło jako wjes Sunženskaja a ma wot lěta 2016 měšćanske prawa.
Doberschütz (Lipsk)
Doberschütz je sakska gmejna w sewjerosakskim wokrjesu. mini|Doberschütz z cyrkwju
Stawizny
Doberschütz naspomni so prěni raz pisomnje w lěće 1314, wjesny dźěl Battaune hižo wokoło lěta 1000. Wjeski su, kaž z mjenow wuchadźa, wšitke serbskeho pochada.
Dnja 1. januara 1996 zjednoćichu so gmejny Battaune, Doberschütz, Mörtitz, Paschwitz, Sprotta a Wöllnau do noweje wulkogmejny Doberschütz.
Křižna cyrkej (Radwor)
thumb|upright|Křižna cyrkej a Radworski kěrchow
Stawizny
Boži dom natwari so w lěće 1397 jako prosta žurlowa cyrkej po iniciatiwje Budyskeho radneho knjeza Sigmunda Běra, kotryž spožči Radworskemu fararjej na wšě časy patronat noweje cyrkwje a sudnisku móc w susodnej Kamjeneji. Tehdy steješe drje hižo drjewjana cyrkwička na městnje Stareje wosadneje cyrkwje, kotraž bu pak w 15. lětstotku wottorhnjena a přez kamjentny nowotwar narunana, tak zo je Křižna cyrkej dźensa najstarši zdźeržany cyrkwinski twar we wsy, hačrunjež so w lětomaj 1887/88 dospołnje renowěrowaše a přetwari.
thumb|upright|Rowy [[Jurij Kral|Jurja Krala, Stanisława Nawki a Jakuba Nowaka při cyrkwinej murje]] Do reformacije bě Křižna cyrkej prawdźepodobnje z putniskej hnadowej cyrkwju, štož so pak pozdźišo ze strony ewangelskich Radworskich knjezow zakaza. Wot lěta 1583 namaka so při cyrkwi hłowne pohrjebnišćo za wšitkich Radworskich wosadnych, kotrež bě do toho při Starej wosadnej cyrkwi wosrjedź wsy, hdźež wšak bě posledni pohrjeb hakle w lěće 1883.
W zapadźe cyrkwje namaka so drjewjana empora; we wuchodźe 3/8-wołtarnišćo. Na sedłowej třěše sedźi wěžička. Při južnej fasadźe cyrkwje namakaja so rowy Radworskich fararjow Jurja Krala, Józefa Nowaka a Jurja Herrmanna kaž tež wučerja Jana Andrickeho a wopomnjenska tafla k česći Alojsa Andrickeho, kotraž bu hižo w lěće 1946 po iniciatiwje serbskich studentow připrawjena. Na kěrchowje bu tež wučerka-spisowaćelka Marja Kubašec pohrjebana.
Brest
Brest je mjeno wjacorych sydlišćow:
Wudwor
Wudwor je pomjenowanje:
Hlej tež:
Bathory
Bathory bě šwedska metalowa skupina, kotraž wobsteješe wot 1983 hač do 2004. Nawoda a jenički wobstajny čłon bě Thomas Forsberg (1966–2004). Skupina płaći jako pućrubar žanrow black, viking a pagan metal.
27. měrca
27. měrca abo '''27. nalětnika''' je 86. dźeń gregorianiskeje protyki (87. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 279 dnjow hač do kónca lěta.
Křižna cyrkej
thumb|Drježdźanska křižna cyrkej w lěće 1900
Křižna cyrkej abo Cyrkej swjateho křiža je mjeno wjele katolskich a někotrych ewangelskich cyrkwjow, mjez druhim slědowacych:
Trodlojty jowibarba
Trodlojty jowibarba je rostlina ze swójby tučnołopjenakowych rostlinow (łaćonsce: Jovibarba globifera, Crassulaceae).
Mikławš Bjedrich-Radlubin
mini|upright|Mikławš Bjedrich-Radlubin
Chrom
Chrom (starogr. chroma ,barba‘), tež barbik, je chemiski element ze symbolom Cr a atomowej ličbu 24. Wón liči k přechodnym kowam, w periodiskim systemje steji w 6. pódlanskej skupinje (skupina 6) abo Chromowa skupina. Wjazby Chroma maja wjele rozdźělnych barbow a so často jako pigmenty w barbach a lakach wužiwaja.
Mikławš Bjedrich-Radlubin
Mikławš Bjedrich-Radlubin ( Nikolaus Bedrich, pseudonym Pěskowski; * 29. septembra 1859 w Smjerdźacej, † 3. julija 1930 we Worklecach) bě serbski katolski farar, humoristiski spisowaćel a wuznamny stilist.
Žiwjenje
Narodźi so jako syn šewca-chěžkarja a młódši bratr Michała Bjedricha w Smjerdźacej a wopyta Tachantsku šulu w Budyšinje. Wot 1873 do 1883 bě z chowancom Serbskeho seminara w Praze, hdźež chodźeše wot 1873–79 na němskorěčny Małostronski gymnazij. Wot 1880 do 1883 studowaše w čěskej stolicy katolsku teologiju.
Kito
Nošerjo mjena
thumb|Kito Lorenc (1938–2017)
Mikławš Bjedrich-Radlubin
Žiwjenje
Po nawróće do Łužicy nastupi kapłanske městno w Ralbicach, kotrež hač do lěta 1889 wukonja. Po krótkim intermecu w Njebjelčicach skutkowaše wot 1890 do 1908 jako farar w Ralbicach. W lěće 1908 dźe w starobje wot jenož 49 lět na dočasny wuměnk a přebywa přichodne lěta w sanatoriju Weißensee pola Berlina. 1920 so do Worklec přesydli.
Tworjenje
Mikławš Bjedrich-Radlubin bě wot 1882 ze sobustawom Maćicy Serbskeje. W ródnej Smjerdźacej je so dróha po Radlubinje pomjenowała.
Kokšetau
thumb|left Kokšetau je město w sewjernym Kazachstanje.
Leži něhdźe 300 kilometrow sewjerozapadnje stolicy Astany.
Ma něhdźe 145 tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1824 jako wjes Kokčetawskaja załožiło a ma wot lěta 1862 měšćanske prawa.
Zolote
Zolote je město w Luhanskej oblasći na Ukrainje. Leži při rěce Komyšuwacha něhdźe 70 kilometrow sewjerozapadnje Luhanska.
Sydlišćo je so w lěće 1903 załožiło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.
Přezwuk
Zapřijeće přezwuk ( Umlaut) so za dwě wšelakej wěcy wužiwa: za wěstu družinu přeměnjenja wokalow w germanskich rěčach, kaž tež we wobchadnej rěči za wosebite pismiki w němskim alfabeće.
Přeměnjenje wokalow
Přezwuk je změna wonych wokalow, na kotrež fleksiska abo wotwodna złóžka sćěhuje abo něhdy sćěhowaše, kotraž wokal i abo połwokal j wobsahuje. Tuta wokalowa změna je typiska za młódše germanske rěče. Přezwuk ma so wot ablawta rozeznawać.
Přičina za wokalowu změnu
Jasny wokal i wukonja asimilowace skutkowanje připodobnjujo sej wokal předchadźaceje złóžki, činjo jón jasniši. W starowysokoněmčinje so to jenož na a wuskutkuje, kotryž so přez wliw wokala i w slědowacej złóžce z jasnym wokalom stanje. W srjedźowysokoněmčinje wšak slědowacy i wšě wokale předchadźaceje złóžki wobwliwuje, kotrež wokalej i podobne njejsu (ćmowe wokale). Tak so krótke wokale a, o a u k ä, ö a ü, dołhe wokale a, o a u k ae, oe a iu, kaž tež diftongaj uo a ou k üe a öu wuwiwaja. Přezwuk wostanje, tež hdyž je i abo j wupadnjeny.
Přezwukaj ö a ü so porno přisłušnemu wokalej z wótrišej hubu, resp. dale prědku w hubje tworitej, to rěka ö je z kulojtymaj hubomaj artikulowany e a ü z kulojtymaj hubomaj artikulowany i.
Tak praji so w srjedźowysokoněmčinje ich valle, ale du vellest (fällst, hornjoserbsce: padaš), dokelž měješe druha wosoba prěnjotnje i (starowysokoněmsce fallis).
Pozdźiše wuwiće (přez analogiju) je pak tworjenje werba rüemen (rühmen, pódla ruomen, hornjoserbsce: chwalić) z ruom (Ruhm, hornjoserbsce: sława); tu njemóžeše přezwuk primarnje nastać, dokelž bě so w starowysokoněmčinje prěnjotny j infinitiwneje kóncowki dla prjedawšeje změny -jan k -en hižo zhubił (germansce *hrōmjan → starowysokoněmsce hruomen, ruomen).
Tež pola substantiwow, kotrychž zdónkowy wokal so w pluralu přezwukuje (Mann – Männer), so tuta změna přez wliw prjedawšeho i w kónčnej złóžce pluraloweje formy wujasnja.
Na druhej stronje ani zrědka njewustupuje, zo je so po zdaću ze zhubjenjom zwuka i abo j tež jeho wuskutk, přezwuk, zhubił (t. mj. "wróćopřezwuk"), tak zo so na př. w srjedźowysokoněmčinje a nowysokoněmčinje w infinitiwje za gotiski brannjan „brennen“ praji, ale w imperfekće srjedźowysokoněmsce brante (dźensa: brannte), hačrunjež rěka wotpowědna gotiska forma brannida. We woprawdźitosći pak njeje so w tajkich padach (dołha zdónkowa złóžka) ženje přezwuk stał (hlej hižo starowysokoněmski brennen / branta / gi-brant !), dokelž bě wokal i, wobchowany hišće w gotišćinje mjez słownym zdónkom a kóncowku imperfekta a participa perfekta, w zapadogermanšćinje hižo prjedy wupadnył. Do tuteje kategorije pada mj. dr. tež denken / dachte / gedacht, bringen / brachte / gebracht, nižoněmsce sööken / sochte / (ge-)socht resp. jendźelsce to seek / sought / sought (suchen / suchte / gesucht - změny dla z germanskeho *sōkjan → suohhen we wysokoněmčinje cyle bjez přezwuka); konsonantiske změnjenje (k/g → ch/gh, strata konsonanta n) da so na zažne wupadnjenje wokala i wróćo zwjesć.
Přezwukowe wokale w nowowysokoněmčinje
Přezwuk je tež za němsku fleksiju dźeń a wjetši woznam nabył; tak wón słuži nětko k woznamjenjenju plurala, na př. Männer, k zwuraznjenju diminutiwow, na př. Häuschen. Pódla prajene wón absolutnje njeje konsekwentnje přewjedźeny, a jednotliwe narěče jón nimale docyła nimaja. W šwicarskich narěčach wšak je so přezwuk rozšěrił (přez analogije), a wustupuje husto tež tam, hdźež njebě žadyn i eksistował, kotryž by přezwuk wuskutkował (na př. Taag-Tääg abo Hund-Hünd). Wón je jara produktiwny a nałožuje so tež na młódše cuze słowa (Kurs-Kürs, Kantoon-Kantöön)
Brest (Běłoruska)
Město nadeńdźe so při prawym brjoze rěki Bug a je zarjadniske sydło Brestskeje oblasće.
Přezwuk
Přezwukowe wokale w nowowysokoněmčinje
Mjeno Umlaut přińdźe wot Jacoba Grimma, kiž je tež wuraz łamanje wunamakał. W skandinawiskich rěčach ma tež u samsnu asimilowacu móc. Tež druhe rěče maja zjawy, přiwuzne přezwukej, k tym předewšěm Epenteza wot i słuša, kotrež je husto w grjekšćinje a awestišćinje.''
Brest (Běłoruska)
Stawizny
Sydlišćo je so w lěće 1019 prěni raz naspomniło.
Přezwuk
Přezwukowe wokale w nowowysokoněmčinje
Dalše přikłady:
Brest (Běłoruska)
Stawizny
W lěće 1918 bě Brest-Litowsk městno podpisanja a mjenodawar Brestsko-Litowskeho měroweho zrěčenja mjez Němskim mócnarstwom a bolšewistiskej Ruskej. Hač do lěta 1939 słušeše město do Pólskeje.
Přezwuk
Přezwukowe pismiki
Z přezwukom so tež pismiki woznamjenjeja, kotrež so w němčinje za zwobraznjenje přezwukowanych wokalow wužiwaja, tuž Ää, Öö, Üü.
Přezwuki so w typografiji wot diakritiskich znamjenjow z tremu rozeznawaja, kotrež móža identiscé wupadać, ale maja rozdźělne woznamy (na přikład dźělene wurěkowanje wokalow „A“ a „e“ w „Aëlita“). Wo hdys a hdys trěbne rozeznawanje mjez přezwukom a tremu w předźěłanju datow hlej Trema.