cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nawoloki
Nawoloki je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje při rěce Wolga w Iwanowskej oblasći. Ma něhdźe 9 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1775 załožiło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.
G‘uzor
thumb|left|Pólski kěrchow G‘uzor (wurjekowanje: Guzor; / Guzar) je město w Qashqadaryoskej oblasći w Uzbekistanje. Je zarjadniske sydło G‘uzorskeho wobwoda.
Leži něhdźe 53 kilometrow juhowuchodnje wot města Qarshi.
Ma něhdźe 26 tysac wobydlerjow.
Bogusław Linda
Bogusław Linda (* 27. junija 1952 w Torunju) je pólski filmowy hrajer.
Qamashi
Qamashi (wurjekowanje: Kamaši) je město w Qashqadaryoskej oblasći w Uzbekistanje. Je zarjadniske sydło Qamashiskeho wobwoda.
G‘uzor
Wot lěta 1977 měšćanske prawa.
Qamashi
Leži něhdźe 65 kilometrow wuchodnje wot města Qarshi.
Ma něhdźe 34 tysac wobydlerjow.
Wot lěta 1978 měšćanske prawa.
Kirowgrad
Kirowgrad (1661–1935 Калата/Kalata) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w južnych Uralskich horinach w Swjerdlowskej oblasći něhdźe 70 kilometrow sewjerozapadnje Jekaterinburga. Ma něhdźe 20 tysac wobydlerjow.
Stawizny
Sydlišćo je so w lěće 1661 jako wjes Kalata załožiło a ma wot lěta 1931 měšćanske prawa. Dósta swoje dźensniše mjeno w lěće 1935 po zamordowanym sowjetskim funkcionarje Sergeju Kirowje.
Koson
Koson (/ Kasan) je město w Qashqadaryoskej oblasći w Uzbekistanje. Je zarjadniske sydło Kosonskeho wobwoda.
Leži něhdźe 35 kilometrow sewjerozapadnje wot města Qarshi.
Wot lěta 1972 měšćanske prawa.
Bójswecy
Bójswecy (prjedy tež Bójswocy, Kleinpostwitz) su wjeska  na juhu hornjołužiskeho wokrjesa Budyšin. Słušeja wot 1. januara 2010 k městu Šěrachow-Korzym a leža 260 m nad mórskej hładźinu při rěčce Butrowa woda. Hač do lěta 1934 běchu samostatna gmejna a po tym wjesny dźěl Korzymja.
Wólbny wokrjes Zhorjelc 4
Wólbny wokrjes Zhorjelc 4 (wólbny wokrjes 60; do 2014: Lubij-Žitawa 2) je wólbny wokrjes za Sakski krajny sejm. Wón wobjimuje měsće Wodowe Hendrichecy a Žitawa kaž tež gmejny Bertsdorf-Hörnitz, Hainewalde, Jonsdorf, Lutarjecy, Mittelherwigsdorf, Olbersdorf, Ojbin, Wódrjeńca a Wulki Šunow w Zhorjelskim wokrjesu. Wólbokmani běchu za zašłe wólby krajneho sejma (w lěće 2014) 51.692 wobydlerjow.
Wólby 2004
Wólby za krajny sejm lěta 2004 mějachu slědowacy wuslědk :
Bójswecy
Susodne wjeski su sydlišćo Słónčna Hora na sewjerowuchodźe, Korzym na juhu a město Wjelećin na zapadźe.
Prěnje historiske naspomnjenje jako Basslewicz je z lěta 1433.
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 78 wobydlerjow, mjez nimi 64 Serbow (82 %). Bójswecy běchu tehdy najjužniša wjes serbskeho jadroweho rěčneho ruma. Dźensa leža zwonka oficielneho serbskeho sydlenskeho ruma.
Gori
thumb|left|Stalinowy pomnik w Goriju
Gori je město w Georgiskej. Leži při rěce Kura něhdźe 65 kilometrow sewjerozapadnje Tbilisija a ma něhdźe połsta tysac wobydlerjow.
Boranecy
Boranecy ( Bornitz) su wjes we wuchodźe hornjołužiskeho wokrjesa Budyšin. Słušeja wot lěta 1936 ke gmejnje Radwor a leža w Hornjołužiskich honach 179 m nad mórskej hładźinu sewjernje Budyšina. Hač do lěta 1936 běchu Boranecy samostatna gmejna.
Susodne wjeski su Lutobč na sewjerowuchodźe, Nowe Boranecy na juhu, Chelno na juhozapadźe a Radwor na sewjerozapadźe.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako knježe sydło Borenwiz pochadźa z lěta 1280. Znajmjeńša ze 16. lětstotka bě Borančanske kubło z wudworom Radworja.
Wobydlerstwo a rěč
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 111 wobydlerjow, wot tych 105 Serbow (95 %).
Po ludličenju w lěće 2011 bydlachu we wsy 116 wobydlerjow w přerěznej starobje wot 40,2 lět (Sakska: 46,4).
Łamane pismo
thumb|Historija serbskeho naroda [[Michał Hórnik|Michała Hórnika a Wilhelma Bogusławskeho z lěta 1884 wužiwa łamane pismo za němske mjena serbskich wsow.]] Łamane pismo, tež mjenowane frakturne pismo abo fraktura je swójba pisma za łaćonski alfabet. Bu wutworjena w 16. lětstotku za čas Maksimilijana I., kejžora Swjateho romskeho mócnarstwa a wužiwaše so w Němskej hač do zakaza přez nacionalsocialistow 1941.
Tež serbšćina pisaše so hač do 19. lětstotka powšitkownje a zdźěla hišće w 20. lětstotku we łamanym pismje. Dźensa płaći wone w němčinje kaž tež w serbšćinje jako zestarjene.
Pismiki
Dataja:Fraktur_letter_A.pngDataja:Fraktur letter B.pngDataja:Fraktur letter C.pngDataja:Fraktur letter D.pngDataja:Fraktur letter E.pngDataja:Fraktur letter F.pngDataja:Fraktur letter G.pngDataja:Fraktur letter H.pngDataja:Fraktur letter I.pngDataja:Fraktur letter J.pngDataja:Fraktur letter K.pngDataja:Fraktur letter L.pngDataja:Fraktur letter M.pngDataja:Fraktur letter N.pngDataja:Fraktur letter O.pngDataja:Fraktur letter P.pngDataja:Fraktur letter Q.pngDataja:Fraktur letter R.pngDataja:Fraktur letter S.pngDataja:Fraktur letter T.pngDataja:Fraktur letter U.pngDataja:Fraktur letter V.pngDataja:Fraktur letter W.pngDataja:Fraktur letter X.pngDataja:Fraktur letter Y.pngDataja:Fraktur letter Z.png
Zbigniew Ziobro
Zbigniew Tadeusz Ziobro (* 18. awgusta 1970 w Krakowje) je pólski politikar. Wot 22. januara 2012 je z šefom strony Solidarna Polska Zbigniewa Ziobro.
Wón bě wot 2001 do 2015 zapósłanc pólskeho sejma a wot 2005 do 2007 z ministrom za justicu w knježerstwomaj Marcinkiewicza a Kaczyńskeho. Pod ministerskej prezidentku Beata Szydło je wot 16. nowembra 2015 znowa minister za justicu a wot měrca 2016 tež generalny statny rěčnik.
Sîngerei
thumb|left|Muzej Sîngerei (/ Synžerej; 1965–1991: Лазовск/ Lazowsk) je městačko w srjedźnej Moldawskej. Je zarjadniske sydło Sîngereiskeho rajona.
Leži něhdźe 110 kilometrow sewjerozapadnje Kišinjowa a něhdźe 25 kilometrow juhowuchodnje wot města Bălți.
Ma něhdźe 15 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1586 prěni raz naspomniło.
Mezopotamiska
thumb|Mezopotamiska znutřka dźensnišich statnych hranicow Mezopotamiska (grjeksce: Μεσοποταμία Mesopotamia, aramejsce: ܒܝܬܢܗܪܝܢ Beth Nahrin, kurdisce: Mezopotamya arabsce: بلاد مابين النهرين Bilād mā bain an-Nahrain) woznamjenja (kraj) mjez (dwěmaj) rěkomaj abo tež krótko Mjezyrěčina a woznamjenja w historiskim zmysle kónčinu dólnych runinow mjez rěkomaj Eufratom a Tigrisom, w kotrejž měšćanske staty Sumeričanow, Babylonjanow, Aramejčanow a Assyričanow ležachu.
Zapřijeće a definicija
Dźensniše wužiće mjena Mezopotamiska za kraj mjez rěkomaj zapřijima kónčinje wot Sumer a Akkad, kotrejuž dólne runiny su znate pod mjenom Južna Mezopotamiska. Prěnjotnje so kónčina Mezopotamiskeje we wysokosći dźensnišeho Bagdada započa a rozpřěstrě so hač do regionow sewjerneje Syriskeje.
Geografija
Z Mezopotamiskej jako Mjezyrěčina su geografisce dźensniše kónčiny Iraka sewjerowuchodneje Syriskeje kaž tež juhowuchodneje Turkowskeje definowane. Za přirodne mjezy maja wuchodne dólne nakromne kónčiny horinow Zagros a Taurus, pobrjóžna kónčina Persiskeho golfa a započinaca so syrisko-arabska pusćina. Žórłowe regiony Eufrata a Tigrisa pak geografisce k Mezopotamiskej njesłušachu. Z kóncom nowowbabylonskeho mócnarstwa so tež historiske stawizniske zapřijeće Mezopotamiska kónčeše. Slědowace epochi z jich nowymi politiskimi statnymi wutworami tohodla pod historiske mjeno Mezopotamiska njesłušeja.
Politiske wliwowe kónčiny
Assyriska, Babyloniska a Sumer pěstowachu dalokosahace politiske poćahi k susodnym krajam, kotrež buchu tež zdźěla za prowincy mezopotamiskich jadrowych krajow deklarowane. Mjez krajemi starowěka, kotrež njesłušeja k historisce definowanym geografiskim kónčinam Mezopotamiskeje, su mj. dr. Armenska, Urartu, Mittani, Mediska, Elam a zažne persiske mócnarstwo, prjedy hač wot lěta 539 př. n. l. prěni naslědny stat stareje Mezopotamiskeje tworješe.
Předstawizny
Najstarše archeologiske wobsydlenske sćěhi hodźa so za połojcu 11. lěttysaca př. n. l. při srjedźnmy Eufraće w Murejbeće dopokazać, hdźež su so pochowane byče nopy w kulojtych domach namakali. Hodźi so z wěstotu předpokładować, zo běchu podobne poměry w susodnych regionach, dokelž družina namakankow typiske znamjenja cyłkowneje Mezopotamiskeje reprezentuje. Wot 10. lěttysaca př. n. l. hodźa so wumodelowane žónske figuriny namakać. Obsidian w małych mnóstwach pokazuje na wikowanje z Kapadociskej. Namakane obsidianowe brjenki su dopokaz zažneho wikowanja.
Hač do 8700 př. n. l. móžemy architektoniski pokrok wobkedźbować. Něhdy kulojte bydlišća přeměnjachu so do róžkatych domow, kotrež nětko tež nad wjacorymi rumnosćemi disponowachu. Žitne zbytki w silach pokazuja na prěnje ratarkse činitosće. Něhdźe wot 7700 př. n. l. pokazuja wšě domy, w kotrychž buchu čłowjeske nopy namkane, róžkaty stil. Specialny porjad pokazuje podobnosće na kult mortwych Jericha. Ze sedmoho lěttysaca do Chrystusa pochadźeja najstarše dokłady za keramiku. Objekty pokazuja měnjace so motiwy a techniki, kotrež pokazuja na dołhi wuwiwanski proces přez wjacore lětstotki. Wot 6. lěttysaca př. n. l. hodźi so prěni raz palena hlina z prehistoriskimi modelemi hornčerskeje tačele dopokazać.
Južna Mezopotamiska
Wobsydlenje započa so mjez 5000 a 4000 př. n. l. w Obejdskej dobje. Ratarjo wobsydlachu kraj mjez Babylonom a Persiskim golfom, wjedźechu prěnje ratarstwo. Dźělenje dźěła nasta, hornčerska tačel bu wunamakana, Temple z hlinjanych cyhelow su nastate. Wot Urukoweje doby (4000–3100 př. n. l.) namakachu města a spočatki pisma, kotrež so ze systema piktogramow k sumeriskemu klinowemu pismu wuwiwaše.
Srjedźna Mezopotamiska
W dólnych runinach srjedźneje Mezopotamiskeje ležachu jako najwuznamniše městnosće Sippar, Dur-Kurigalzu a Opis. Kónčina bě přez rěku Dijala a horni běh Delnjeho Zaba wobmjezowana. Plahowachu hłownje žito. Najwažniša hospodarska hałza wšak bě zhotowjenje smoły a kołmaza w regionje Opis.
Sewjerna Mezopotamiska
Wosebitu rólu hraješe w 4. a 3. lěttysacomaj př. n. l. tež sewjerna Mezopotamiska, kotrež so wobchadnje druhdy tež Hornja Mezopotamiska mjenuje. K njej słušachu kónčiny při hornim běhu Eufrata, Tigrisa a Habura. Wuznamne města su tam nastali, kaž Mari, Ebla, Hama, Hamukar, Tell Halaf/Aleppo, Nabada, Niniwa a tež Assur.
Wot Sumera hač ke kóncej nowobabylonskeho mócnarstwa
Najwjetši dźěl znatych stawiznow Mezopotamiskeje je přez připućowanja po skupinach charakterizowany. Zwjetša rozpadny region do wjele měšćanskich statow, podobnje kaž w starowěkowskej Grjekskej, pod kralemi, kotřiž nachwilu jedny přećiwo druhemu wojowachu. Běchu fazy, kotrež buchu přez wulke mócnarstwa dominowane a druhe, w kotrychž mocy ze susodnych regionow dobywanske wójnske wuprawy wjedźechu.
Chronologija zepěra so na assyrisku lisćinu kralow, lisćinu eponymow a chroniku eponymow. Přez rjad synchronizmow hodźi so najwjace babylonskich kralow (po sumeriskej a babylonskej lisćinje kralow A) do systema zasunyć. W Babylonskej so lětnje mjěna (po wažnym podawkom) hač do časa knjejstwa krala Kurigalzu I. wužiwachu, po tym wužiwa so zwjetša jenož lěto knjejstwa krala jako referencu.
Nimo toho su synchronizmy znate: Šamši-Adad I. z Assyriskeje zemrě w 17. lěće knjejstwa krala Hammurabi, Ammiṣaduqa, kral Babylona knježeše 146 lět po stupjenju krala Hammurabi. Babylon připadny w lěće 31 krala Šamšu-ditana k Hetitam pod Muršili I. Z wobkedźbowanjow Wenusy w času krala Ammiṣaduqa spytachu, absolutne daty wotwodźić. Wotpowědny podawk wospjetowaše so kóžde wosme lěto. Nimo toho je rozprawa wo dwěmaj zaćmićomaj měsačka za čas UR-III-dynastiju.
Tež archeologiske namakanki su rědke. Wjele starobabylonskich sydlišćow bu rozpušćene. Po Gasche et al. (1998, 7) je so tutón proces wšak hižo před padom Babylona započał a zda so, zo bě ze změnu hydrologiskeho systema za čas knjejstwa Samsuiluny zwjazany. Ur, Uruk a Larsa nad Eufratom běchu potrjechene, ale tež Girsu a Lagaš buštej rozpušćenej, w 30. lěto knjejstwa Samsuiluny potom tež Isin a Nippur. Tež rozpjeće keramikowych formow jasnje woteběra (Gasche et al. 1996, 43). Zda so, zo bě kónčina na wuchod Tigrisa mjenje potrjechena.
Sumeričenjo
Prěnje pisomne dopokazy w južnej Mezopotamiskej su w sumeriskej rěči spisane. Někotři rěčespytnicy měnja, zo sumeriska rěč móhła z mongolšćinu, finšćinu, madźaršćinu abo z turkowšćinu přiwuzna być a wotwodźeja z toho připućowanje Sumeričanow do Mezopotamiskeje z wuchoda, měnjo, zo tam su korjenja tutych rěčow. Njejsu žane archeologiske dokłady za tajke připućowanje. Teorija, zo južna Mezopotamiska w neolitikumje hišće pod mórskej hładźinu ležeše, njeda so mjeztym wjace dźeržeć, chibazo přińdźe přez eroziju w sćěwku rólniskeho wužiwanja a přepasenja w Taurusu a Zagrosu k sylnemu nanjesenju pódy.
Kónc 4. lěttysaca př. n. l. buchu technologije za efektiwniše powodźenje polow wuwite a etablěrowane, tak zo móhli so prěni raz města tworić. Rozhałžkowany kanalowy system bu wot tak mjenowanych měšniskich wjerchow zorganizowany a zhromadnje wobtwarjeny („templowe hospodarstwo“).
Rjemjesło a wikowanje nabywaštej dale a bóle wuznam a města buchu dale a bóle zamóžite. Kóžde z tutych sydlišćow bě politisce samostatne.
Přiběrace žadanja na organizaciju a tež templowe hospodarstwo wuměnjachu a spěchowaštej wuwiwanje pisma. Na spočatku słužeše pismo jenož knihiwjedstwu- Najwažniše město Sumeričanow bě Uruk, jedyn z jeho knježićelow bě Gilgameš. Epos wo tutym rjeku maja so za najstarši wobchowany literarny dokument čłowjestwa. Wokoło lěta 2700 př. n. l. bě klinowe pismo w swojich móžnosćach dospołnje wuwite.
Wot lěta 3000 př. n. l. připućowachu nomadźa ze sewjera do južneho Mezopotamiskeje. Sumeriska lisćina kralow, kotraž tež wo lijeńcy powěda, dokumentuje tute pućowanja přez mjenowanje semitiskich mjenow. Historikarjo mjenuja tutu dobu zažnodynastisku periodu, kotraž so w 23. lětstotku př. n. l. skónči.
W tutej dobje rozłama jednota duchowneje a swětneje mocy. Palasty buchu za kralow natwarjene, kotrež nic jenož reprezentaciji słužachu. Kralojo tuteje doby mjenowachu so lugal (= „wulki čłowjek“). Swój mócnarski narok pokazachu knježićeljo tež přez swoje rowy, dajo so z swojej družbinu pohrjebać. Wjacore tutych kralowskich rowow namakachu blisko města Ur.
Dalše namakanki, kotrež mějachu za hospodarstwo rozsudny wuznam, běštej koleso a hornčerska tačel (pózdnja Uruk-doba).
Zjednoćenje a čas rozkćěwa pod Akkadom
Ze Sargonom z Akkada so nowa epocha započa (wokoło 2235-2094 př. n. l.). Załoži prěnje wulke prědnjoaziske mócnarstwo, zjednoćejo wjele měšćanskich statow. K swojemu mócnarskemu wobwodej słušeše cyłu Mezopotamisku, dźěle Syriskeje, Irana a Małeje Azije. Město Akkad, kotrehož zbytki hišće njebuchu namakane, bu knježerstwowe sydło. Akkadska rěč wutłóči sumerišćinu jako rěčanu rěč; sumerišćinu wšak wužiwachu dale jako sakralnu, ceremonialnu, literarnu rěč a jako rěč wědomosće. Dobywanja Sargona wjedźechu k hospodarskim a kulturelnymi zwiskam z podćisnjenymi ludami a z nowymi susodami. Přistup k Persiskemu golfej daše florěrowace mórske wikowanje nastać.
Mócnarstwo Akkada žane dołhe wobstaće njeměješe. Mnoholičbne zběžki a předewšěm připućowacy hórski lud Gutejčanow skónčichu tutu epochu.
Tute prěnje wulke mócnarstwo zwosta w mytach regiona žiwe. Tak wjele pozdźišo samo Assyričenjo w swojich stawiznach wo Sargonje rozprawichu.
Nowosumeriske mócnarstwo dynastije Ur III
Tuta doba wuznamjeni so přez krute zarjadnistwo a přez wudawanje prawniskich wukazow (Kodeks Ur-Nammu). Je to poslednja wot Sumeričanow charakterizowana epocha. Jich rozpad je přez zańdźenje mocy městow wuznamjeny. přez to měł dalši nomadny lud swoju šansu k postupej dóstać (hlej tež: Lisćina kralow z Ura).
Starobabylonska doba
Pod kralom Hammurabi, w starobabylonskej periodźe (2000 př. n. l. - 1595 př. n. l.), so město Babylon do srjedźišća tehdyšich podawkow dósta a bu tak wuznamne za region, zo Grjekojo pozdźišo cyłu Mezopotamisku Babylonsku mjenowachu. Hammurabi je znaty, dokelž spisa jednu z prěnich traděrowanych zběrkow zakonjow, tak mjenowany kodeks Hammurabi. W 280 paragrafach prawidłowaše aspekty ciwilneho prawa, chłostanske prawo a zarjadniske prawo. Poda nam wjele rozsudźenjow jednotliwych padow, kotrež so často přez wulku krutosć wuznamjenjachu. Historikarjo njejsu sej wěsći, kak dołho so tuta zběrka zakonjow wobkedźbowaše.
Assyriska doba
thumb|Assyriske mócnarstwo We 18. lětstotku př. n. l. knježeše Šamši-Adad I. wjetše mócnarstwo na sewjer wot Mezopotamiskeje, ale w prěnjej połojcy 17. lětstotka Assyriska zaso rozpada a staroassyriske mócnarstwo so skónči.
W 14. lětstotku př. n. l. Assyriska zaso na mocy naby. Stolica Aššur ležeše při hornim Tigrisu. Historikarjo měnja, zo tute město najprjedy bě pod knjejstwom Akkada, mjeztym zo prěni Assyričenjo běchu nomadźa.
Na čole Assyričanow steješe kral, kiž so tež za zastupjerja bóha Aššur měješe. Pódla kupnicy wulku móc w kraju wukonjachu. Assur, geografisce ležo při wažnych wikowanskich pućach, wikowaše z Babylonom, Anatolskej a dźensnišim Iranom.
Pod Aššur-uballit I.om (1353-1318 př. n. l.) naby Assyriska swój wliw wróćo. Mnoholičbne dobywanja wjedźechu k hospodarskemu rozmachej. Kral Tukulti-Ninurta I. zrozumi so zaso jako zastupjer boha Assur. Mjenowaše so tež "knježićel štyrjoch zemjedźělow”. Z jeho smjerću so tak mjenowane srjedźoassyriske mócnarstwo skónči.
Posledni rozmach dožiwi mócnarstwo z kralom Aššur-danom III. (935-912 př. n. l.), kiž wjele aramejskich městow doby. Assyričenjo poněčim pismo a rěč wot Aramejčanow přejimachu.
Kralej Aššur-nasir-apli II. (883-859 př. n. l..) a Šulmanu-ašared III. (858-824 př. n. l.) rozšěrištaj assyriski mócnarski wobwod hač do Syriskeje. Po někotrych poražkach a nutřkownych wadźeńcach je so Tukulti-apil-Ešarrje III. (745-727 př. n. l.) poradźiło, Fenicisku, Palestinu a Israel dobyć. Babylon dobywachu w lěće 689 př. n. l. Dobywanska žadosć namaka swój wjeršk w dobywanju Egyptowskeje přez Aššur-ahhe-iddina (681-669 př. n. l.). Aššur-bani-apli (669-627 př. n. l.) bě posledni wuznamny knježićel. Wón bě nazhonity politikar, kiž bě jara wobčitany. Jeho knihownja je wuznamne žórło za stawizny Mezopotamiskeje.
Nowobabylonska doba
Po spadźe Assyriskeje Babylon zaso na mocy naby. Kral Nabopolassar dobywa naposledk nad Assyriskej. 18 lět po smjerći Assurbanipala dobychu zjednoćeni Medojo a Babylonjenjo wójska Assyriskeje (609 př. n. l.). Potom bu Babylon znowa kulturelny centrum Mezopotamiskeje. Assur a Niniwa buštej dospołnje zničenej a Assyričenjo so skónčnje z pomjatka naslědnych generacijow zhubjachu, doniž so tute mjeno z politisko-socialnych přičinow znutřka assyriskeho luda na wuchodźe w 19. lětstotku n. l. zaso njewožiwi.
Naslědnicy Stareje Mezopotamiskeje
Achejmenidźa dobywachu wot 550 př. n. l. Bliski wuchod a Mału Aziju. W Babylonje zawostaji Cyrus II. 539 př. n. l. swoju proklamaciju na Cyrusowym cylindrje a Mezopotamiska bu dźěl mócnje ekspandowaceho Persiskeho mócnarstwa. W času persiskeho knjejstwa bu aramejšćina mócnarstwowa rěč, t. mj. mócnarstwowa aramejšćina. W lěće 330 př. n. l. dobywaše Aleksander Wulki persiske mócnarstwo a po jeho smjerći přewza jeho něhdyši wójnski wjednik Seleukos móc a załoži dynastiju Seleukidow.
Hospodarstwo a wikowanje
W 3. lěttysacu (za Sumeričanow) knježachu měšniscy wjerchojo, kotřiž politisku a nabožnu móc w swojich rukach dźeržachu. Organizowachu tež kanalizowanje kraja a rólnistwo. Etat stata bě identiski z tym knježićela, tutón hospodarski system rěka oikosowe hospodarstwo. Organizacija trjebaše za to wulki zarjadniski aparat. Njewólnicy, kotřiž za měšniskich wjerchow dźěłachu, dóstachu za to naturalije. Priwatne swójstwo hakle w Babylonskej dobje nasta. Nadawki stata su so w běhu časa zdźěla “priwatizowali”, t. r. najenk přewza dźěła a dyrbješe za to wukon (na př. slěbro) přinjesć.
Ratarjo w 2. a 1. lěttysacu př. n. l. wšak wuměnjachu swoje produkty za trěbne žiwidła a tekstilije. Temple a jich měšnicy mějachu w Assyriskej wjele mjenje wliwa na hospodarstwo. Assyriski stat dopušći priwatne swójstwo a financowaše so přez tributy a dawki. Ležownosće běchu we wobsydstwje zemjanskich swójbow, kotrež małych ratarjow dale bóle k wotwisnym činjachu. Wulku lěpšinu měješe wobsydstwo na pódźe - wono bě bjezdawkowe. Nimo pódy wobsedźechu tute zemjanske swójby zwjetša hišće wulke wikowanske předewzaća.
Tež w Babylonje běchu wliwapołni překupcy, kotřiž ze swojimi swójbami hotowe dynastije tworjachu. Nic jenož přez wikowanje powjetšachu swoje zamóženje, ale tež přez pjenježne wobchody. Přećiwo wšemu wočakowanju njeběchu po wšěm zdaću žane wiki (bazary), kaž by so poprawom wot orientaliskeho kraja wočakowało. Ale namakane dokumenty wo tutej wikowanskej formje ničo njerozprawjeja.
Mezopotamiska wikowaše ze susodnymi krajemi. Poćahi dalokowikowanja sahachu samo wot Baltiskeho morja hač k Indusowej delće. Twory přinjesechu přez lódź abo karawanu do kraja. Karawany najprjedy swoje wikowanske twory z wosołami transportowachu, wot 1. lěttysaca př. n. l. wjelbłudy twory njesechu. W snadnej měrje su so tež konje a wozy wužiwali. Dróhi běchu hakle wot nowoassyriskeho mócnarstwa.
Rěč, pismo a ličby
Do 4. lěttysaca př. n. l. wužiwachu wobydlerjo Mezopotamiskeje tak mjenowane ličenske kamuški za ličenske nadawki wšědneho dnja. Rozrostowace wikowanje wjedźeše w 3. lěttysacu k wuwiću klinoweho pisma. Najprjedy klinowe pismo zestaji so hłownje z wobrazowych symbolow. Pozdźišo bu wono abstrakniše. Dokelž wjele ludźi njemóžeše pisać, wužiwachu za swoje zaměry słužby pisarjow. Pisar sta so tak z nahladnej wosobu w towaršnosći.
Znamješka buchu z pisakami do hlinjanych taflow zadrapane. Najprjedy so na hlinjanej tafli padorune a wodorune linije ćahachu. Potom zapisuja symbole do nastatych kašćikow, zatłóčujo je z třiróžkatym kónčkom ćeńkeho drjewjaneho kuska do mjechkeje hlinjaneje tafle. Pisachu a čitachu wotlěwa doprawa. Klinowe pismo docpě wo 2700 př. n. l. swoju dokonjanosć. Klinowe pismo bu 2500 lět w Mezopotamiskej nałožene a namaka so tež w Syriskej a pola Hetitow kaž tež w diplomatiskich archiwach Egyptowskeje.
Pola Sumeričanow jednotliwe znamješka najprjedy cyłe słowa předstajichu, kotrež móžachu tež woznamy měć. Druhdy so znamješka kombinowachu, zo bychu činitosće předstajili. Tak zapřijeće "jěsć" předstaji so přez symbolej „huba“ a „chlěb“. Tute wobrazowe pismo dowoli ludźom, wšědne wěcy lěpje organizować.
Pismo bu w běhu časa kompleksniše, jednotliwe symbole móžachu nětko tež zwuki resp. wjacore symbole móžachu cyłe sady předstajic. To zmóžni narod literatury, kaž so tež na př. w Gilgamešowym eposu wotbłyšćowaše, kotryž je w cyłym region znaty był. Do 2. lěttysaca w Mezopotamiskej žana z wužitych rěčow dominowaše. Rěčachu sumerišćinu a akkadšćinu runoprawnje. Lětstotki dołhe zasydlowanje a rozšěrjowanje najrozdźělnišich aramejskich kmjenow po cyłym Płódnym měsačku činjachu aramejšćinu k nawodnej rěči Bliskeho wuchoda.
Sumeriska rěč wosta hač k přewrótej časow rěč zdźěłanych ludźi, podobnje kaž bě to grjekšćina za Romske mócnarstwo abo łaćonšćina w srjedźowěku. Wot Aramejčanow bu tež pismikowe pismo, kotrež su wot Feničanow přewzali, zawjedźene. Při tym pisachu jenož konsonanty, wokale so w přisłušnym pismje njepisaše (samsne płaći za prapisma Biblije kaž tež hieroglyfowe pismo Egyptowčanow). W tutej dobje pisachu na papyrusu a pergamenće.
Banjowc
Banjowc (Cucurbita) je ród ze swójby banjowcowych rostlinow (Cucurbitaceae). Płód je banja resp. kirbs a jara po formje wariěruje.
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Pljos
thumb|left thumb|left Pljos je městačko w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje při Wolze w Iwanowskej oblasći. Ma něhdźe dwaj tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1410 załožiło a ma wot lěta 1925 měšćanske prawa.
Kuala Lumpur
Kuala Lumpur je hłowne a najwjetše město Malajzije. Město same ma přestrjeń wot 244 km² a połdra miliona wobydlerjow; cyła aglomeracija pak wjace hač 7,2 milionaj wobydlerjow. Sydli tu Malajziski parlament a tež Malajziski kral. Nimo toho je Kuala Lumpur tež kulturny a hospodarski centrum Malajzije.
Priwolžsk
Priwolžsk (, 1484–1924 Jakowlewskoje, 1924–1938 Jakowlewskij) je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Iwanowskej oblasći. Ma něhdźe 16 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1484 jako wjes Jakowlewskoje załožiło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.
Łupoj
Łupoj ( Luppa) je cyrkwinska wjes we wuchodźe hornjołužiskeho wokrjesa Budyšin. Słuša wot lěta 1994 ke gmejnje Radwor a leži 155 m nad mórskej hładźinu na lěwym boku Łomšćanki w krajinje hornjołužiskeje hole a hatow. Hač do lěta 1994 bě samostatna gmejna z Łupjanskej Dubrawku, Bukowku a Łomskom jako wjesne dźěle.
Serebrjansk
Serebrjansk ( a ) je město we wuchodnym Kazachstanje, kotrež słuša k Wuchodokazachskemu wobwodej.
Łupoj
Susodne wjeski su Łomsk na sewjerowuchodźe, Nowe Bronjo na juhu a Łupjanska Dubrawka na sewjerozapadźe. Do Łupoje słuša tež małe sydlišćo Bukowka w lěsu něhdźe kilometer sewjerowuchodnje wsy.
Serebrjansk
Leži při prawym brjoze rěki Irtyš a Ust-Kamjenogorskeho spjateho jězora něhdźe 80 kilometrow juhowuchodnje Oskemena.
Simbabwe
thumb|left|Krajina blisko mosambikskeje hranicy
Łupoj
mini|center|upright=1.6|Powětrowy wobraz Łupoje (2018)
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako Luppa je hakle z lěta 1563. Znajmjeńša ze 17. lětstotka bě wjes tež knježe sydło. Mjez lětomaj 1739 a 1954 měješe Łupoj swójsku (serbsku) šulu.
Simbabwe
Simbabwe ( Zimbabwe) je nutřkokrajny stat w južnej Africe. Mjezuje z Mosambikom we wuchodźe, z Južnej Afriku w juhu, z Botswanu w juhozapadźe a ze Sambiju w sewjerozapadźe. Stolica je Harare, kotrež so namaka w sewjerowuchodnym dźělu kraja.
Łupoj
Stawizny
Při wojowanjach kónc Druheje swětoweje wójny bu Łupoj mjez 26. a 28. aprylom 1948 ćežko wobškodźena.
Wobydlerstwo a rěč
W lěće 1884 měješe Łupoj po Mukowej statistice 143 wobydlerjow, z nich 131 Serbow (92 %). Arnošt Černik zwěsći 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 41,2 %.
Simbabwe
Simbabwe je jedyn z najchudšich krajow na swěće. Po 37 lět trajacym knjejstwu bu prezident Robert Mugabe, kotryž bě z 93 lětami zdobom najstarši hłowa stata na swěće, w nowembrje 2017 přez wojerski puč wotsadźeny.
Łupoj
Wobydlerstwo a rěč
Po ludličenju w lěće 2011 bydlachu we wsy 205 wobydlerjow w přerěznej starobje wot 43,8 lět (Sakska: 46,4).
Křesćanscy Łupjenjo su přewažnje protestanća. Łupoj ma swójsku ewangelsku wosadu. Katolscy wobydlerjo přisłušeja Radworskej wosadźe.
Wosada
1878/79 natwari so we Łupoji, ležacej w ewangelskej diasporje, ewangelska cyrkej. Do Łupjanskeje ewangelskeje wosady – dźensa dźěl wosady Minakał-Łupoj – słušeja ewangelscy wobydlerjo Łupoje, Bronja, Łupjanskeje Dubrawki a Radworja. Posledni serbski a zdobom posledni wosadny farar bě Měrćin Fulant († 1985).
Krasnouralsk
thumb|left Krasnouralsk je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži při rěce Kušajka we wuchodnym předkraju Uralskich horin w Swjerdlowskej oblasći něhdźe 190 kilometrow sewjernje Jekaterinburga. Ma něhdźe 23 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1925 załožiło a ma wot lěta 1931 měšćanske prawa.
Łusč
Geografija
mini|left|Napohlad wsy ze sewjerozapada z [[Čornobóh|Čornobohom w pozadku]] Łusč nadeńdźe so w Hornjołužiskich honach při juhowuchodnej kromje katolskeho serbskeho kraja. Susodne wjeski su Jaseńca na sewjeru, Nowa Jaseńca a Hora na sewjerowuchodźe, Nowy Łusč na juhowuchodźe, Nuknica na juhu, Prawoćicy na juhozapadźe a Chrósćicy na zapadźe.
Při južnej kromje wjeski zběha so hórka Wišnička (217 m) a na sewjerozapadźe Šibjeńca (208 m).
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako Lusicz je z lěta 1391. Hišće we 18. lětstotku słušeše wjeska jako wudwór k Holešowskemu ryćerkubłu, prjedy hač so spočatk 19. lětstotka ryćerkubło we Łusču samym załoži.
Wobydlerstwo
W lěće 1925 měješe Łusč 118 katolskich a 45 ewangelskich wobydlerjow. Katolscy přisłušachu Chróšćanskej a ewangelscy Njeswačanskej wosadźe. Po Mukowej statistice rěčachu w lěće 1884/85 wot cyłkownje 178 wobydlerjow 165 serbsce (93 %).
Bjedrusk
Bjedrusk ( Bederwitz) je wjes na juhu hornjołužiskeho wokrjesa Budyšin. Słuša k městu Šěrachow-Korzym a leži 240 m nad mórskej hładźinu w dolinje Sprjewje. Hač do lěta 1936 běše samostatna gmejna, po tym najprjedy wjesny dźěl Rozwodec a wot 1994 hač do 2010 dźěl gmejny Korzym.
Susodne wjeski su Jiłocy na sewjeru, Supow a Wbohow na wuchodźe, Chróstawa na juhu a Rozwodecy na zapadźe.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako Bederwicz pochadźa z lěta 1370. W 15. lětstotku wukonješe ležownostne knjejstwo nad Bjedruskom Rozwodečanske ryćerkubło, w lěće 1777 pak Chróstawske.
Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Sosanka = na Sosancy, Na wrónjacej budźe, Na Šćeńcach, Lada, Pastwišća, Kamjeńca, Pichow (hórka), Tryby = na Trybach, Při złej łuži, Wódnik, Strólnje, Dźělnje, Łusk.
Kamjentny dom
Kamjentny dom z.t. ( Steinhaus e.V.) je sociokulturelny centrum na Kamjentnej 37 w Budyšinje. Je mjez druhim zarjadowar mnohich koncertow, dźiwadłowych a kinowych předstajenjow, hudźbneho wubědźowanja BEAT, mjezynarodnych młodźinskich wuměnow (wosebje z Pólskej), filmowych projektow (n.př. Małe B při Sprjewi) atd. Nimo toho je towarstwo nošer młodźinskeho dźěła w Budyšinje a mobilneho młodźinskeho dźěła we wšelakorych wokolnych gmejnow, kaž na přikład we Wulkej Dubrawje, Malešecach a Radworju.
Kamjentny dom ma wokoło 20 stajnych sobudźěłaćerjow. Jednaćel je Torsten Wiegel.
Wot 2012 do 2014 přetwari so stary Kamjentny dom a dósta mjez druhim nowu žurlu. Sociokulturny centrum bě mjeztym w tak mjenowanym eksilu na Alberta Schweitzerowej 1b zaměstnjeny.
Kamjentny dom wuhotowaše tež wšelake wjetše serbske zarjadowanja, mjez nimi Wočiń woči!, partyje Serbskeje murje abo wulkej koncertaj Měrćina Weclicha.
Kitob
thumb|left thumb|right| Pólski kěrchow Kitob (/ Kitab) je město w Qashqadaryoskej oblasći w Uzbekistanje. Je zarjadniske sydło Kitobskeho wobwoda.
Leži něhdźe 123 kilometrow sewjerowuchodnje wot města Qarshi.
Tydźenska Nowina
thumb|upright|Titulna strona Tydźenskeje Nowiny z lěta 1843 Tydźenska nowina – Serbske powěsće za hornich Łužičanow bě tydźenik w hornjoserbskej rěči, kotryž wuńdźe jako naslědnik Jordanoweje Jutnički k prěnjemu razej w lěće 1842. Redaktor bě najprjedy Łazowski farar a basnik Handrij Zejler a pozdźišo Jan Arnošt Smoler.
Pučež
Pučež je městačko w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje při Wolze w Iwanowskej oblasći. Ma něhdźe sydom tysac wobydlerjow.
Tydźenska Nowina
Nowina bě njeoficielny organ serbskeho narodneho hibanja a zakitowaše byrgarsko-demokratiske prawa serbskeho ludu napřećo nadpadam. W dobje předměrca – do załoženja Maćicy Serbskeje – skutkowaše jako kulturne a politiske srjedźišćo serbskeho hibanja.
Kitob
Wot lěta 1976 měšćanske prawa.
Pučež
Sydlišćo je so w lěće 1594 jako wjes Jakowlewskoje załožiło a ma wot lěta 1793 měšćanske prawa.
Tydźenska Nowina
Budyski nakładnik Schüssel dósta 2. julija 1842 wot měšćanskeje rady koncesiju za wudawanje Tydźenskeje Nowiny, z kotrejž wyšnosć zdobom wobsahowe wobmjezowanja postaji. Tak njesmědźeše Tydźenska Nowina rozprawjeć wo wonkownej politice, nimo toho dyrbješe so stajnje darmotny eksemplar sakskemu nutřkownemu ministerstwu přepodać.
Najwažniši sobudźěłaćerjo Tydźenskeje Nowiny běchu wučerjo Křesćan Kulman z Delnjeho Wujězda, Korla Jan Smoler z Łaza, Jan Wjela-Radyserb z Bórka, Jan Bohuwěr Mučink, farar Korla Bohuwěr Kanig z Klukša, kandidat Haas z Łaza a studenća Smoler, Jan Awgust Warko a Julius Eduard Wjelan. W lěće 1852 přewza Smoler nimo redaktorstwa tež wudawaćelstwo.
W lěće 1854 přemjenowa so Tydźenska Nowina na Serbske Nowiny.
Taraclia
thumb|left Taraclia ( Тараклия/ Taraklija; / Taraklija) je město na juhu Moldawskeje. Je zarjadniske sydło Taracliaskeho rajona.
Leži něhdźe 125 kilometrow juhozapadnje Kišinjowa.
Ma něhdźe 15 tysac wobydlerjow, z toho někak 78 % Bołharow.
Sydlišćo je so w lěće 1813 załožiło.
Poćel
Poćel (Bryonia) je jědojta wijata rostlina ze swójby banjowcowych rostlinow (Cucurbitaceae).
Mały žiwotnik
Mały žiwotnik (Thalictrum minus) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
Wopis
Mały žiwotnik docpěwa wysokosć wot 30 hač do 100 cm.
Stołpiki su brózdźene.
Łopjena
Łopjena su na stołpiku runostajnje rozdźělene a trójce hač štyri króć pjerite. Łopješka su kulojte abo kulojće klinojte. Wone su módrozelene a na delnim boku swětłozelene.
Kćenja
Kćěje wot meje hač do awgusta. Kwětnistwo je pakićojte, při čimž někotre hałuzy móžeja wotstać. Kćenjowe łopješka a próškowe nitki su žołtojte a wisace.
Płody
Płodźiki su sedźace, wrjećenkojte a podołhostnje rjepikate.
Stejnišćo
Rosće w swětłych, suchich lěsach a w suchich kerčinach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w srjedźnej a južnej Europje, na juh hač do južneje Skandinawiskeje rozšěrjena.
Chris Farlowe
thumb|Chris Farlowe w lěće 2008 Chris Farlowe (* 13. oktobra 1940 jako John Henry Deighton w Londonje, Zjednoćene kralestwo) je britiski rockowy a bluesowy spěwar.
Zažna lipa
Zažna lipa (Tilia platyphyllos) je štom z podswójby lipowych rostlinow (Tilioideae) znutřka swójby šlězowych rostlinow (Malvaceae).
Ho Chi Minh město
mini|Radnica
Zažna lipa
Wopis
Zažna lipa je w lěće zeleny štom, kotryž docpěje wysokosć wot 30 do 40 metrow.
Króna je šěroka, kulojta a husta. Zdónk je dołhi a runy.
Ho Chi Minh město
Město leži sewjernje Mekongoweje delty při prawym brjoze rěki Saigon.
Zažna lipa
Wopis
Skora je na spočatku ćmowošěra abo brunošěra, pozdźišo je skorata a njese huste rjapy a lajsty.
Młode wurostki su zwjetša čerwjenojće-brune a móškate. Skora młodych hałuzow při sorće Rubra je błyšćaca čerwjena.
Korjenjowy system je daloko rozhałuzowany. Čopojty korjeń je sylny.
Zymske pupki su čerwjenojte a njesu 2-5 šupiznow. Wone su jejkojte hač křiwje-jejkojte a na kónčku kosmate, ale kónčki pupk faluje.
Łopjena
Łopjena docpěja dołhosć wot 5 hač 16 cm, su dwurynčkowe, křiwje jejkojte hač křiwje wutrobojte, skerje mjechke a ćeńke, na hornim boku ćmowozelene, na spočatku kosmate, na delnim boku zelene. Jich stołpik docpěje dołhosć wot 3 hač do 5 cm a je móškojće kosmaty. Łopjency maja rozdźělnu wulkosć, z dołhosću wot hač do 15 cm a ze šěrokosću wot hač do 12 cm, při čimž we wobłuku štomoweje króny su často mjeńše a na wódnych prućinach docpěja dołhosć wot hač do 25 cm. Kroma łopjena je wótro rězana.
Kćenja
Kćěje w juniju. Žołtojte, dwusplažne kćenja steja po dwěmaj hač po pjećoch we kwětnistwje a docpěja wulkosć wot 1 hač 1,5 cm. Wone su ze swětłym, křidleškojtym, 5 hač 12 cm dołhim nošnym łopješkom zarosćene a po mjedźe wonja. Nimo toho wone njesu pjećličbnu wobalku. Keluškowe łopješka su dołhojće-jejkojte, w směrje kónčka kosmate a docpěwaja dołhosć wot 5 hač do 6 mm. Krónowe łopješka su wopak dołhojće-jejkojte, do spódka zwuzčene, rozšěrjene a docpěja dołhosć wot 6 hač do 8 mm. 25 hač 30 próškowych łopješkow tróšku krónowe łopješka přesahuje, při čimž sterilne próškowe łopješka faluja. Płódnik njesu dołhu pěstu a pjeć pěstkowych lapow.
Płody
Tołstosćěnaty, drjewjane worjechowe płody su kulowate hač krušwojte, pjećhranite, rjapikate, šěropjelsćojće kosmate a docpěja dołhosć wot 8 hač do 9 mm (~1 cm) a šěrokosć wot 7 hač do 8 cm. Płódnistwo njese 7-8 cm dołhe, 14-18 cm šěroke křidleška a docpěje dołhosć wot hač do 10 cm. Płody w septembrje dozrawja.
Stejnišćo
Rosće we wudolinowych a bukowo-lipowych hórskich lěsach, lipowo-klonowych lěsach, klonowo-jasnikowo-wjazowych hórskich a zwisowych lěsach, ale tež na zasypkowych zwisach wutwori wobrosty. Ma radšo wutkate a bazowe, často wapnite hač na prawym měrje kisałe, kamjentne hlinjane pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w zapadnej, srjedźnej a juhowuchodnej Europje rozšěrjena, ale tež rozpjeršowane w Małej Aziji a w Kawkazu wustupuje. Ale faluje w zapadnym a južnym dźělu iberiskeje połkupy, na britiskich kupach a w najwjetšim dźělu Skandinawiskeje, na Sardinje a Sicilskej, ale tež w madźarskej runinje.
We wuměłstwje a kulturje
W lěće 2001 bu listowa znamka wot Deutsche Post AG z wobrazom zažneje lipy wudata. Na tej je hódnota wot 110 pjenježkow a 0,56 € ćišćana.
Zwobrazowany štom steji w městnych dźělu Himmelsberg města Kirchhain.
Wysoki zdźer
Wysoki zdźer (Rumex hydrolapathum) je rostlina ze swójby wuroćowych rostlinow (Polygonaceae).
Šar
Šar (do 1963 – Čarskij/ Чарский) je město we wuchodnym Kazachstanje, kotrež słuša k Wuchodokazachskemu wobwodej.
Leži blisko Čarskeho spjateho jězora při rěce Čar, přitoku Irtyša, něhdźe 120 kilometrow juhozapadnje Oskemena.
Ma něhdźe sydom tysac wobydlerjow.
Wětrow
Wětrow ( Wetro) je hornjołužiska wjes w sakskim wokrjesu Budyšin, kotraž słuša wot lěta 1936 k Bóšicam. Dla industrijoweho sydlišća sewjernje stareje wjeski je Wětrow z najwjetšim gmejnskim dźělom Bóščanskeje gmejny.
Geografija
thumb|left|Zawod za [[wohnjokrute materialije we Wětrowje]] Wětrow wobsteji dźensa z dweju dźělow: stareje wjeski na sewjernej kromje něhdyšeje Wětrnikoweje hory (dźensnišeje deponijoweje hórki) a industrijoweho sydlišća sewjernje stareje wsy při statnej dróze, kotraž wjedźe z Chrósćic do Njeswačidła. Tam nadeńdźe so tež zdaloka widźomny zawod za wohnjokrute materialije.
Susodne wsy su Łomsk na sewjeru, Njeswačidło na sewjerowuchodźe, Wbohow na wuchodźe, Hora na juhozapadźe a Bóšicy na zapadźe. Južnje Wětrowa nadeńdźetej so něhdyša Bóšćanska jama a Wětrowska deponija.
Ležownostne mjena
Arnošt Muka je slědowace Wětrowske ležownostne mjena w swojej Statistice zapisał: Dźěłošća, Jabłońky, Wrjosowki, Hromadna hora a Modlišća.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako Wytrow je z lěta 1374. Ležownostne knjejstwo njeměješe ryćerkubło kaž we wokolnych wsach, ale w 14. kaž tež we 18. lětstotku Klóšter Marijina hwězda.
Wobydlerstwo
mini|Lutherowy kamjeń we Wětrowje W lěće 1925 běchu wot 130 wobydlerjow 127 ewangelskich a jenož dwaj katolskaj. Ewangelscy Wětrowčenjo słušeja k Njeswačanskej ewangelskej wosadźe. Po Mukowej statistice rěčachu w lěće 1884/85 hišće 91 wot 93 Wětrowčanow serbsce.
Wosrjedź wjeski steji restawrowany Lutherowy kamjeń z němskim napisom, kiž bu prěnjotnje we 1880tych lětach postajeny.
Muborak
Muborak (/ Mubarek) je město w Qashqadaryoskej oblasći w Uzbekistanje. Je zarjadniske sydło Muborakskeho wobwoda.
Kurčatow (Kazachstan)
thumb|left
Muborak
Leži něhdźe 80 kilometrow sewjerozapadnje wot města Qarshi.
Kurčatow (Kazachstan)
Kurčatow ( a ) je město na sewjerowuchodźe Kazachstana, kotrež słuša k Wuchodokazachskemu wobwodej.
Muborak
Ma něhdźe 20 tysac wobydlerjow.
Kurčatow (Kazachstan)
Leži při lěwym brjoze rěki Irtyš něhdźe 800 kilometrow sewjerozapadnje Oskemena.
Muborak
Wot lěta 1974 měšćanske prawa.
Kurčatow (Kazachstan)
Ma něhdźe 15 tysac wobydlerjow.
Stawizny
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1947 załožiło a ma wot lěta 1948 měšćanske prawa. Dósta mjeno fyzikara Igorja Kurčatowa a bě za čas Sowjetskeho zwjazka jako zarjadniske sydło bliskeho atomoweho testowanišća zawrjene město pod mjenom Semipalatinsk-21 resp. Moskwa-400.
Čorny Hodler
Čorny Hodler ( Schwarzadler) je małe sydlišćo w srjedźišću hornjołužiskeho wokrjesa Budyšin. Leži 174 m nad mórskej hładźinu při zwjazkowej dróze 96 sewjernje Budyšina.
Geografija
Sydlišćo nadeńdźe so dwaj kilometraj juhozapadnje Radworja we wysokosći 174 metrow w Hornjołužiskich honach.
Susodne wjeski su Chasow na sewjeru, Radwor na sewjerowuchodźe, Chelno na juhowuchodźe a Miłkecy na juhozapadźe.
Stawizny
Sydlišćo nasta wokoło hosćenca při krajnej dróze z Budyšina do Wojerec a słuša do katolskeje kónčiny serbskeho sydlenskeho ruma.
Pomniki
Domske, pódlanskej twarjeni a bróžnja štyristronskeho statoka Čorny Hodler čo. 9 z prěnjeje połojcy 19. lětstotka su připóznate jako kulturny pomnik.
Chasow
Susodne wjeski su Bronjo a Radwor na wuchodźe, Čorny Hodler na juhu a Łuh na zapadźe.
Stawizny
mini|left|Powětrowy wobraz Chasowa (2017) Sydlerskostawiznisce je Chasow přidróžny nawsowc. Prěnje historiske naspomnjenje jako knježe sydło Chozow abo Kazow je z lěta 1242. Blisko Chasowa so wot lěta 1979 stary Zarěčanski wětrnik namaka.
Wobydlerstwo a rěč
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 174 wobydlerjow, z nich 168 Serbow (97 %). Křesćanscy Chasowčenjo su přewažnje protestanća (1925: 67 %), kiž přisłušeja Njeswačanskej wosadźe. Katolska mjeńšina słuša do Radworskeje wosady.
Po ludličenju w lěće 2011 bydlachu we wsy 168 wobydlerjow w přerěznej starobje wot 41,4 lět (Sakska: 46,4).
Alex Chilton
thumb|Alex Chilton w lěće 2004 William Alexander "Alex" Chilton (* 2. meje 1929 w Dunnje, North Carolina; † 5. nowembra 2005 w Kopenhagenje) bě US-ameriski gitarist.
Rodniki
Rodniki je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Iwanowskej oblasći. Ma něhdźe 25 tysac wobydlerjow.
Taraz
thumb|left Taraz ( a ; do 1856 – Tolos, Jany; do 1936 – Aulije-Ata/ Аулие-Ата; do 1938 – Mirzojan/ Мирзоян; do 1993 – Džambul/ Джамбул; do 1997 – Žambyl/ Жамбыл) je město w južnym Kazachstanje.
Ma něhdźe 356 tysac wobydlerjow.
Talimarjon
Talimarjon (wurjekowanje: Talimardźon; / Talimardžan) je městačko w Qashqadaryoskej oblasći w Uzbekistanje, bjezposrědnje při turkmenskej hranicy.
Leži něhdźe 85 kilometrow južnje wot města Qarshi.
Ma něhdźe šěsć tysac wobydlerjow.
Wot lěta 1975 měšćanske prawa.
Gurdźaani
thumb|left
Gurdźaani je město na wuchodźe Georgiskeje, w regionje Kachetiskej. Leži něhdźe 120 kilometrow wuchodnje Tbilisija.
Ma něhdźe 8024 wobydlerjow
Wot lěta 1934 ma měšćanske prawa.
Tvardița
thumb|left Tvardița ( Twardica; Tvărdica) je městačko na juhu Moldawskeje, blisko ukrainskeje hranicy.
Leži něhdźe 120 kilometrow južnje Kišinjowa a něhdźe 50 kilometrow sewjerowuchodnje wot města Taraclia.
Ma něhdźe šěsć tysac wobydlerjow,  z toho někak 92% Bołharow.
Sydlišćo je so w lěće 1830 załožiło a ma wot lěta 2013 měšćanske prawa.
Handrij Nyča
Handrij Nyča ( Andreas Nitsche; * 17. nowembra 1731 na Židowje, † 18. julija 1795 w Mengelojcach pola Rychbacha) bě serbski pućowacy, wučenc, sakski kurwjerchowski dwórski radźićel a swobodny murjer.
Sewjerozapadna pasaža
mini|upright=1.5|Karta Sewjerozapadneje pasaže
Jako Sewjerozapadna pasaža woznamjenja so něhdźe 5800 kilometrow dołhi mórski puć mjez Atlantiskim a Pacifiskim oceanom přez Polarne morjo a Beringowy přeliw při sewjernym brjoze Sewjerneje Ameriki. Dla geografiskeho połoženja je z wjetšeho dźěla zamjerznjena.
Handrij Nyča
W lěće 1776 kupi wón ryćerkubło Löbensmüh blisko Mengelojc a 1779 zmandźeli so z Marju, třećej dźowku ruskeho hrabja Soltykowa. W samsnym lěće pomjenuje so Handrij Nyča na sakskeho dwórskeho radźićela. Nyča bě nahladny a wuspěšny spěchowar rozšěrjeneho tajneho Zwjazka mystiskich centralistow a wobknježeše klasiskich a wjele nowišich rěčow.
Handrij Nyča wumrě w lěće 1795 po čuwowej zymicy a bu na Budyskim Serbskim kěrchowje pohrjebany. Njeměješe swójske dźěći, adoptowaše pak bratroweho syna Handrija, kotryž běše pozdźišo załožer hornjołužiskeho zemjanskeho rodu Nyča.
Sewjerozapadna pasaža
Hospodarski wuznam Sewjerozapadneje pasaže kaž tež Sewjerowuchodneje pasaže při sewjernym brjoze Azije leži w tym, zo přikrótša wikowanski puć mjez Europu a wuchodnej Aziju wo wjele kilometrow.
Prěni dospołny přejězd Sewjerozapadneje pasaže přez norwegskeho slědźerja Roalda Amundsena poradźi so hakle mjez 1900 a 1903. Při jednej ze zažnych ekspedicijow bě w lětach 1850–53 tež serbski misionar Jan Awgust Měrćink po puću w tutych wodźiznach.
Dla klimoweje změny je so přejězd w 21. lětstotku wolóžiło.
Clarke Abel
miniatur|Clarke Abel Clarke Abel (1789-1826) bě jendźelski lěkar, botanikar a přirodospytnik. Wón je po Chinskej wot 1816 hač do 1817 pućował.
Edgar Winter
thumb|Edgar Winter w lěće 2006 William Alexander "Alex" Chilton (* 28. decembra 1946 w Beaumontje, Texas) bě US-ameriski hudźbnik.
Clarke Abel
Takson
Ród abelija (Abelia) bu po nim mjenowany.
Šu
thumb|left Šu je město w južnym Kazachstanje.
Alofon
Alofon (z grjek. allo - hinak hač, fōnē - hłós) je pomjenowanje z rěčespyta za wšelakorake zwukowe warianty jednoho fonema. Dalšej pomjenowani stej fonemowe warianty abo subfonemowe warianty.
Šu
Leži při lěwym brjoze rěki Ču njedaloko kirgiskeje hranicy, něhdźe 110 kilometrow sewjerozapadnje kirgiskeje stolicy Biškek a 270 kilometrow sewjerowuchodnje kazachskeho města Taraza.
Ma něhdźe 35 tysac wobydlerjow.
Alofon
Kotra zwukowa warianta so wurjekuje, wotwisuje wot dialekta, wot koartikulaciskich efektow abo wot zwukoweje wokolnosće fonema. Štož w jednej rěči płaći jako alofoniska warianta jednoho fonema, móže w druhej rěči druhi fonem być.
Šu
Wot lěta 1960 ma měšćanske prawa.
Alofon
Warianty wustupuja w rozdźělnych fonologiskich wokolnosćach, na př. /k/ abo /g/ w delnjoserbšćinje. Před prědnimi wokalemi /ɛ/, /e/, /ě/ a /i/ so palatalne [k'] a [g'] wurkjekujetej, před zadnymi wokalemi /a/, /ɔ/, /o/, (/ó/), /u/ pak [k] a [g] wostanjetej (/y/ njewustupuje w tej poziciji, wón je w serbšćinje alofon wokala /i/).
Tejkowo
thumb|left thumb|left Tejkowo je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Iwanowskej oblasći. Ma něhdźe 33 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w 17. lětstotku załožiło a ma wot lěta 1918 měšćanske prawa.
Zahrodny zdźer
Zahrodny zdźer (Rumex patientia) je rostlina ze swójby wuroćowych rostlinow (Polygonaceae).
Wopis
Zahrodny zdźer docpěwa wysokosć wot hač do 2 m.
Spódnje łopjena su owalne hač lancetojte a žołmate a docpěwaja dołhosć wot 15 hač do 45 cm. Jich stołpiki docpěwaja dołhosć wot 30 cm.
Kćěje w lěće.
Słonowinowy pobrjóh
Słonowinowy pobrjóh ( Côte d’Ivoire) je njewotwisny stat při Atlantiskim oceanje w zapadnej Africe. Stolica je Yamoussoukro w srjedźišću kraja, najwjetše město, sydło knježerstwa a hospodarski centrum je pak při atlantiskim pobrjoze so namakacy Abidjan.
Geografija
mini|left|Basilique de Notre Dame de la Paix w Yamoussoukro je jedna z najwjetšich cyrkwjow na swěće Mjezuje z Malijom a Burkinu na sewjeru, z Ghanu na wuchodźe a z Liberiju a Gineju na zapadźe. Na juhu Słonowinoweho pobrjoha knježi ćopła, włóžna tropiska klima z dešćowymaj počasomaj wot meje do julija kaž tež w oktobru a nowembru. W sewjernym dźělu maja suchu sawanowu klimu z dešćowym počasom wot julija do oktobra a horcym, ze Sahary pochadźacym wětřikom Harmattan wot decembra do februara. Najwyše městno je Mont Nimba (1.752 m) při ginejskej a liberiskej hranicy w zapadźe kraja. Přewažaca krajinowa forma je sawana.
Stawizny
Hač do lěta 1960 bě Słonowinowy pobrjóh z francoskej koloniju. Po njewotwisnosći knježeše přez 33 lět prěni prezident Félix Houphouët-Boigny. W lěće 2002 dóńdźe pod prezidentom Laurent Gbagbo k byrgarskej wójnje mjez muslimskim sewjerom a křesćanskim juhom. Při wólbach lěta 2010 zhubi Gbagbo móc a bu pozdźišo zajaty a dla pozdatnych wójnskich złóstnistwow wobskorženy.
Jutnička
thumb|upright|Titulna strona prěnjeho wudaća Jutnička – Nowiny za Serbow bě serbska nowina, kotraž wuńdźe za někotre měsacy w lěće 1842. Wona bě prěnja nowina po třiceći lětach w serbskej rěči.