cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Přezwuk
Artikulacija w estišćinje
W estišćinje pismiki Ä, Ö a Ü na kóncu alfabeta steja a płaća jako samostatne pismiki. Přepisanje Ä jako AE, Ö jako OE a Ü jako UE njeje móžno, dokelž tute bychu w tym padźe jako diftongi płaćili.
Artikulacija we finšćinje
We finšćinje pismiki Ä ([]) a Ö ([]) na kóncu alfabeta steja, za pismikom Y, kotryž njewurěkuje so kaž němski Ü jako []. Pismik Ü we finskej rěči njeeksistuje.
Artikulacija w islandšćinje
Pismik ö je posledni w islandskim alfabeće.
Zwobraznjenje přezwukow
thumb|300px|Nastaće dypkow přezwukow na přikładźe pismika ä
We łamanych pismach buchu přezwuki z postponowanym abo nad pismik stajenym „e“ tworjene. Konwencija, zo bychu přezwuki z dwěmaj dypkomaj nad psimikom woznamjenili, so w němčinje z wertikalneje ligatury z wokala a pismika e w kurentnym pismje nad wokalom, kotryž bu kaž dwě zwjazanej smužce horje napisany (někak kaž 11). W někotrych frakturowych pismach hodźi so nadpisany e tež dźensa nadeńć. Zwobraznjenje přezwuka z e je mjeztym hač na mało wuwzaćow hišće z wašnjom, jeli wužite kodowanje wotpowědowacy pismik k dispoziciji njestaji (Přikłady: ä → ae, Ä → AE abo Ae). W němskorěčnych křižowkach pak so přezwuki zwjetša jako AE, OE a UE pisaja.
W madźaršćinje su wšak dwě formje woznamjenjenja přezwukow dyrbjetej so grafematiske přiznamjo hódnoćić, t.r. majetej woznam rozeznawacu funkciju. Wot dypkow (Trema) dyrbi so tak mjenowany dwójny akut (dwaj akutowej přizwukaj jedyn pódla druheho), kotryž kaž jednory akut na druhich wokalowych pismikach k woznamjenjenju dołheho wurěkowanja słuži.
We finšćinje hodźa so tež přizwukowe znamješka (Á, Ó) město přezwukowych dypkow wužiwać. Tute pisanske wašnje wšak maja za zestarjene a wužiwa so jenož zrědka w rukopisnych tekstach, kaž tež we wabjenju (předewšěm we swětłowej reklamje).
W naurušćinje so přezwuki z tildu zwobraznjeja (ä=ã, ö=õ, ü=ũ). Pisanje tildow wšak hižo z wašnjom njeje, tak zo so słowa z přezwukami zwjetša bjez tildow pisaja.
Zwobraznjenje w kompjuterowych systemach
thumb|right|Přezwuki na němskej [[kompjuterowa tastatura|kompjuterowej tastaturje]] Dokelž zažna kompjuterowa technologija so husto rozwiwa njedźiwajo na narodne wosebitosće, běše zwobraznjenje přezwukow we wjele wobłukach, jeli móžno, potom jenož ze specielnymi připodobnjenjemi.
W kodowanju ASCII ze sydom bitami, přezwuki njejsu direktnje wobsahowane. Tohodla wjele staršich kompjuterowych systemow njezwobraznješe je bjeze wšeho. Dwanaće z ASCII-znamješkow pak běchu za wužiwanje narodnych specialnych znamješkow předwidźane. Z tutych bu za zwobraznjenje němskeho alfabeta do zawjedźenja rozšěrjenych kodowanjow sydom znamješkow ([\]{\}~) wužiwane, zo by němske přezwuki a pismik ß|escet (ÄÖÜäöüß) zwobrazniło. Za ASCII-kod běše prěnjotnje tež přidatne wužiwanje ASCII-pazorkow (") jako znamjo za přezwukit, analognje k dwójnemu wužiwanju tildy (~), cirkumfleksa (^) a gravisa (`).
W zapodatnej lince z Microsoft Windows so z přičinow kompatibelnosće hišće stare IBM-PC-kodowanje wužiwa, tak zo přezwuki a pismik ß tam druhe kodowe čisła dóstachu.
Unicode
Přezwuki su w kodowanju Unicode takle definowane a kodowane:
Z linguistiskeho wida wšak tute unikodowe pomjenowanje korektne njeje, dokelž diereza (trema) dźělene rěčenje wokalow poznamjenja.
Unicode znaje dwě kanonisce ekwiwalentnej formje kodowanja přezwukow, precomposed a decomposed. Forma decomposed so ze znamješkom U+0308 (COMBINING DIAERESIS) twori.
UTF-8
W URL-kodowanju so přezwuki po UTF-8 a ze znamješkom % před tym koduja a tež w e-mejlach měli so přezwuki jako UTF-8 kodować. Poslednje měł kóždy moderny e-mejlowy program zwoprawdźeć.
HTML
Dokelž so w normalnym žórłowym teksće HTML spočatnje njeda kodowanje znamješkow postajić, dyrbjachu so přezwuki z pomocu tak mjenowanych pomjenowanych znamješkow (named entities) wužiwać, kotrež ze zawodneho, symboliskeho mjena a kónčaceho   wobsteja. Dźensa je móžno, zo by so kóžde unikodowe znamješko zwobrazniło přez to, zo so decimalne čisło z   a ; resp. heksadecimalne čisło z   a ; wobdawa. Nimo toho je nětko móžnosć kodowanje znamješkow z přikazom meta ( <meta ... /> ) w HTML-dokumenće postajić, přez čo zwobraznjenje přezwukow z pomocu pomjenowanych znamješkow zwjetša trjeba njeje.
Powšitkownje płaći, zo wokal z dwěmaj dypkomaj nad sobu so po sćěhowacej šemje twori:  plus wokal plus.
TeX a LaTeX
TeX a LaTeX móžetej přezwukowej dypkaj nad kóždežkuli znamješko stajić. Za to stej dwaj přikazaj
Z pakćikom german.sty abo z pakćikom babel so zapodaće němskich přezwukow k,   a   zjednorja. Přez podaće přihódneje opcije k pakćikej inputenc je wězo tež móžno přezwuki w tekstowym modusu direktnje zapodać.
Druhe wobłuki
W mjenach domenow dadźa so přezwuki z pomocu kodowanskeje metody IDNA wužiwać.
Pola pisanskich mašinow je nimo zwučeneje twarskeje formy ze separatnymi přezwukami tež twarske formy, pola kotrychž přezwuki so ze separatnych znamješkow za pismiki a přezwukowej dypkaj zestajeja.
Hlej tež
Pomoc:Specialne znamješka
Uriah Heep
thumb|Uriah Heep Uriah Heep je jendźelska rockowa / heavy-metalowa hudźbna skupina.
Tšadow (Grodk)
Tšadow ( Stradow, prjedy serbsce tež Střadow) bě delnjołužiska wosadna wjes sewjerozapadnje Grodka, kotraž bu w lěće 1984 wotbagrowana za brunicowu jamu Wjelcej-juh. Wjes bě typiski dróhowc z ryćerskim kubłom při krajnej dróze z Grodka do Drjowka a měješe na kóncu 312 wobydlerjow.
Prěnje historiske naspomnjenje wsy pochadźa z lěta 1346. W lěće 1954 njebozowachu prěni raz za brunicu a 1962 započa jeje wudobywanje. 1983 dyrbjachu posledni Tšadowčenjo swoju domiznu wopušćić. Wjetšina z nich přećahny do Grodka. Dnja 1. januara 1984 přeńdźe gmejnski teritorij do Grodka. Na městnje něhdyšeje nawsy nadeńdźe so wot lěta 2002 wopomnjenski kamjeń.
Wobydlerstwo
Po statistice Arnošta Muki měješe Tšadow w lětomaj 1884/85 350 serbskich a 23 němskich wobydlerjow, štož wotpowěduje serbskemu podźělej wot 94 %. W tym času mějachu jenož hišće šěsć razow wob lěto serbsku božu słužbu a spowědź, hačrunjež něhdźe 30 wobydlerjow docyła němsce njerozumjachu. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 za Tšadowsku gmejnu serbskorěčny podźěl wot jenož hišće 3,7 %.
Zadrěwkaty drapalc
Zadrěwkaty drapalc (Dipsacus laciniatus) je rostlina ze swójby drapalcowych rostlinow (Dipsacaceae).
Wopisanje
Zadrěwkaty drapalc ma njeprawidłownje pjerite stołpikowe łopjena.
Orlow (město)
Orlow je městačko w Ruskej federaciji. Leži při rěce Wjatka w europskim dźělu Ruskeje w Kirowskej oblasći něhdźe 70 kilometrow zapadnje Kirowa. Ma něhdźe šěsć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1459 załožiło a ma wot lěta 1780 měšćanske prawa.
Purpurčerwjena drěwda
Purpurčerwjena drěwda (Dictamnus albus var. rubra) je rostlina ze swójby rutowych rostlinow (Rutaceae). Dalšej serbskej ludowej mjenje stej jaslonka a hojidło.
Arnošt Bart
mini|upright|Arnošt Bart wokoło 1925
Arnošt Bart (tež Arnošt Bart-Brězynčanski, němsce Ernst August Barth; * 29. awgusta 1870 w Lětonju pola Kubšic, † 15. februara 1956 w Brězynce pola Delnjeje Hórki) bě serbski politikar a narodny prócowar. Wón słušeše w lěće 1912 k sobuzałožerjam Domowiny a bě jeje prěni předsyda hač do lěta 1927.
Žiwjenje
Po Delnjohórčanskej ludowej šuli wuknješe Arnošt Bart wot 1885 do 1888 na wikowanskej šuli w Budyšinje. Po tym pućowaše přez Europu a wopytowaše mjez druhim Francosku, Italsku, Rusku a Rakusko-Wuhersku. Po puću wuknješe młody Bart zahoriće francosce, rusce a čěsce.
Po nawróćenju do Łužicy zastupi 1890 do Maćicy Serbskeje. 1897 so z Hanu Meltkec (1874–1964), kotraž z Chwačanskeje burskeje swójby pochadźeše, woženi. Hromadźe měještaj pjeć dźěći – Jurja (* 1898), Leńku (* 1899), Arnošta (* 1904), Hanu (* 1908) a Měrćina (* 1915). W lěće 1911 bu Bart do poslednjeho krajneho sejma kralestwa Sakskeje woleny, hdźež so jako bjezfrakcijny zapósłanc wosebje za kulturne a socialne zajimy serbskeje wjesneje ludnosće zasadźowaše. Chcyše předewšěm serbskich małych a srjedźnych ratarjow spěchować.
W lěće 1912 bě Arnošt Bart sobuzałožer serbskeho třěšneho zwjazka, kotryž chcyše jako prěni předsyda k sylnemu zastupnistwu serbskeho ludu wuwić. Tomu zadźěwaše wudyrjenje prěnjeje swětoweje wójny.
Po nowemberskej rewoluciji w Sakskej słušeše Bart w hodowniku 1918 k załožerjam Serbskeho narodneho wuběrka, kotryž chcyše wjace samopostajenja a kulturnu awtonomiju za Serbow. Dołho bě njejasne, hač chcychu čłonojo wuběrka serbsku awtonomiju w ramiku Němskeho mócnarstwa abo přizamknjenje Łužicy k nowozałoženej Čěskosłowakskej. Hišće 1918 jednaše Bart ze sakskim knježerstwom w Drježdźanach wo prawach Serbow; runočasnje pak nawjaza kontakty k čěskosłowakskemu knježerstwu, wot kotrehož podpěru za serbske zajimy wočakowaše. W serbskej ludnosći samej, wosebje zwonka katolskich Serbow, namakachu wšak jenož mało zrozumjenja za swoje politiske zaměry.
Sengilej
Sengilej je městačko w Ruskej federaciji. Leži na prawym boku Wolgi w europskim dźělu Ruskeje w Uljanowskej oblasći. Ma něhdźe šěsć tysac wobydlerjow.
Arnošt Bart
Žiwjenje
mini|Bartec row na pohrjebnišću w [[Delnja Hórka|Delnjej Hórce]] W januarje 1919 pućowaše Bart přez Prahu k Pariskej měrowej konferency, hdźež chcyše čěskosłowaksku delegaciju wot toho přeswědčić, zo bychu tež w mjenje Serbow jednali. Wosta hač do započatka apryla w Praze, bjez wuspěcha. Wróćiwši so do Němskeje, bu dla „přeradniskich počinanjow“ zajaty a 1920 wot Lipšćanskeho mócnarstwoweho sudnistwa k třom lětam jatby na twjerdźiznje wotsudźeny, wot kotrychž połojcu wotpokući.
Sengilej
Sydlišćo je so w lěće 1666 załožiło a ma wot lěta 1943 měšćanske prawa.
Batajsk
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1769 załožiło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.
Arnošt Bart
Žiwjenje
Po pušćenju z jatby angažowaše so Bart w Serbskej ludowej stronje. 1933 bu wot nacijow krótkodobne zajaty a 1935 z łužiskeje domizny wuhnaty. W lětomaj 1944 a 1945 sedźeše w jatbje Gestapo.
Po Druhej swětowej wójnje wobdźěli so při nowotwarje serbskich institucijow. Jako konserwatiwny wšak w nowym socialistiskim systemje hižo žanu politisku rolu njehraješe.
Ačchoj-Martan
thumb|left Ačchoj-Martan (, ; wot 1944 do 1957 – Nowoselskoje/ Новосельское) je wulka wjes na juhu Ruskeje federacije.
Arnošt Bart
Žiwjenje
Row Arnošta Barta nadeńdźe so na Delnjohórčanskim pohrjebnišću.
Zelena čemjerca
Zelena čemjerca (Helleborus viridis) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
Ačchoj-Martan
Ma něhdźe 23 tysac wobydlerjow. Sydlišćo je so w lěće 1846 załožiło.
Nuknica
Nuknica ( Nucknitz) je wjeska w srjedźišću Budyskeho wokrjesa w Hornjej Łužicy. Z 1974 słuša ke gmejnje Chrósćicy. Wjetšina wobydlerjow serbuje.
Njedaloko Nuknicy so kóžde lěćo rockowy festiwal Nukstock wotměje, organizowany wot młodźinskeho kluba Baraka.
Stawizny
Po statistice Arnošta Muki měješe Nuknica w lěće 1884 90 bjez wuwzaća serbskich wobydlerjow. Arnošt Černik poda za lěto 1956 ličbu wobydlerstwa wot 220 w Nukničanskej gmejnje (z Kopšinom a Prawoćicami) a serbskorěčny podźěl wot 69,1 %.
Swójby
Adresowa kniha z lěta 1901 podawa za Nuknicu slědowace swójby: Donatec (Jakub, čo. 6 a Mikławš, čo. 5), Jaworkec (Jurij, čo. 2, kubler a gmejnski sudnik), Kralec (Michał, čo. 1), Lebzec (Jakub, čo. 3), Smolic (Pětr, čo. 7) a Wawrikec (Jakub, čo. 4). Gmejnski předstejićer bě w tutym lěće Mikławš Ješki z Kopšina.
Hlej tež
mini|center|upright=1.7|Powětrowy wobraz Nuknicy z juha
Rishi Sunak
mini|hochkant|Rishi Sunak w lěće 2020 Rishi Sunak (* 12. meje 1980 w Southamptonje, Jendźelska) je britiski politikar a předsyda Konserwatiwneje strony. Wot 25. oktobra 2022 je wón premier Zjednoćeneho kralestwa. Do toho bě wot februara 2020 hač do julija 2022 minister financow w kabineće Johnson.
Sunak je prěni premierminister Zjednoćeneho kralestwa z aziskimi korjenjemi a płaći jako jedyn z najbohatšich zapósłancow w delnjej komorje britiskeho parlamenta.
28. měrca
28. měrca abo '''28. nalětnika''' je 87. dźeń gregorianiskeje protyki (88. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 278 dnjow hač do kónca lěta.
Narodniny
thumb|upright|[[Hajno Jordan († 28. měrca 1917)]]
Swójbne mjeno
Swójbne mjeno je dźěl mjena jednoho čłowjeka. Wone zwuraznja porno předmjenu přisłušnosć k jednej swójbje. W srjedźnej Europje su so swójbne mjena wot 12. lětstotka sem poněčim zawjedli.
System swójbnych mjenow so we wšelakich rěčach rozeznawa. W serbšćinje mamy nimo muskeje formy swójbneho mjena tež wosebite formy za njewudate a wudate žony – holčace a žónske mjena. Tak wotwodźujetej so wot muskeho mjena Šołta holčaca forma Šołćic a žónska forma Šołćina. Tute rozeznawanje w němčinje móžne njeje.
W zašłych lětstotkach běchu na wsy husto dworowe mjena znaćiše a wažniše hač swójbne mjena, tak zo móžeše so přidatne mjeno swójby z přećahom na druhi dwór změnić.
Swójbne mjena skića tež dohlady do etnografiskich stawiznow jedneje kónčiny. Tak je na přikład wulki dźěl swójbnych mjenow we Łužicy a druhich regionach wuchodneje Němskeje słowjanskeho pochada.
Liberec
Liberec ( Reichenberg) je město w Čěskej republice. Leži na sewjeru kraja při Łužiskej Nysy pod horu Jěšćed. Na sewjeru zběhaja so Jizerske horiny. Wulkoměsto ma něhdźe 104.000 wobydlerjow a je najwjetše město sewjernych Čechow a zarjadniske sydło Libereckeho kraja.
Přez Liberec wjedźe kolesowanska šćežka Wódra-Nysa.
W serbskich stawiznach hraješe Liberec wosebitu rólu po Druhej swětowej wójnje, jako zarjadowachu w tudyšim gymnaziju serbskorěčne rjadownje za šulerjow z Łužicy. Dźensa haji wosebje towarstwo Societas Amicuum Liberec styki ze Serbami.
Dźěže
Dźěže ( Diehsa) su wulka cyrkwinska wjes w sakskim wokrjesu Zhorjelc, kotraž słuša wot 1995 ke gmejnje Waldhufen a je sydło zarjadniskeho zwjazka Dźěže ze štyrjomi gmejnami. Leža wuchodnje Wysokeje Dubrawy mjez 160 a 200 metrami nad mórskej hładźinu a mějachu kónc lěta 2022 540 wobydlerjow. Wosebitosć wsy je wulke wjesne torhošćo z kupnicu.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje Dźěžow pochadźa z lěta 1380. Hišće po reformaciji mějachu w Dźěžach serbske bože słužby. W lěće 1884 pak njeměješe wjes po Mukowej statistice hižo serbske wobydlerstwo.
Kapler
Kapler je serbske swójbne mjeno, mjez druhim tuteju wosobinow:
Richard Andree
Richard Andree (* 26. februara 1835 w Brunšwiku; † 22. junija 1912 w Mnichowje) bě němski geograf a etnograf.
Žiwjenje
Richard Andree studowaše w Brunšwiku a Lipsku přirodowědy, wosebje geologiju. W Lipsku zastupi 1857 do tamnišeho studentskeho korpsa Lusatia, kotryž so 1807 załoži. Studentski korps spožči jemu pozdźišo tež čestne sobustawstwo. Kaž tež hižo jeho nan Karl Andree (1808–1875) slědźi Andree hłownje na polu geografije, a bu přez jeho etnografiske slědźenja tež daloko znaty.
W lětach 1859 do 1863 bě Andree zastojnik w čěskim hórnistwje w knjejstwje Křivoklát wjercha Maxa Egona von Fürstenberga. W Lipsku, hdźež nawjedowaše mjez 1873 do 1890 kartografiski wustaw nakładnistwa Velhagen & Klasing, zaběra so Andree zdobom z kartografiju a měješe wulki podźěl při wudźěłanju a wudawanju šulskich atlantow a Physikalisch-Statistischen Atlas des Deutschen Reichs. Nimo toho běše redaktor wědomostneho časopisa Globus. Twórby Richarda Andreeja wobwliwowachu tež Arnošta Mukowe slědźenja wo serbskim kulturnym žiwjenju. Wot 1903 bě Andree z ludowědnicu Marie Andree-Eysn (1847–1929) z Awstriskej zmandźeleny. 1886 woli so wón na sobustawa akademije wučenych Leopoldiny a 1909 bu čestny sobustaw Berlinskeje towaršnosće za antropologiju, etnologiju a prastawizny (Berliner Gesellschaft für Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte).
Richard Andree zemrě w běhu jězby z ćahom wot Mnichowa do Nürnberga w starobje 76 lět.
Załožba za serbski lud
Załožba za serbski lud financuje so na zakładźe pjećlětneho finančneho zrěčenja mjez Zwjazkom, Sakskej a Braniborskej, w dobje 2021–2025 dóstawa lětnje něhdźe 23,9 milionow €. Najwyši gremij je Załožbowa rada, kiž rozsudźi z 15 hłosokmanymi čłonami mjez dr. wo rozdawanju tutych srědkow.
Kóžde druhe lěto, po móžnosći na předwječoru posmjertnin Ćišinskeho (15. oktobra), spožči Załožba za serbski lud Myto Ćišinskeho za „wusahowace wukony na polu serbskeje kultury, wuměłstwa a wědomosće”.
Załožbowa rada
Serbscy čłonojo załožboweje rady su w periodźe 2019–2023 Susann Šenkec, Julian Nyča, Bjarnat Cyž a dr. Daniel Měrćink za Hornju Łužicu kaž tež Marcus Końcaŕ a Frank Kosyk za Delnju Łužicu. Jich zastupuja Lubina Malinkowa, Katharina Jurkowa, Marlis Młynkowa a dr. Jürgen Rühmann kaž tež Diana Šejcowa a Babette Zenkerowa. Za předsydku załožboweje rady je so dnja 22. nowembra 2016 Susann Šenkec wuzwoliła a bu na posedźenju dnja 7. meje 2019 za aktualnu wólbny dobu wobkrućena.
Dalši čłonojo rady su za Saksku wotrjadnik Statneho ministerstwa za kulturu a turizm Sebastian Hecht a wotrjadnik Statneho ministerstwa za financy Kay-Uwe Voß, za Braniborsku z Ministerstwa za wědomosć, slědźenje a kulturu statny sekretar Tobias Dünow a nawodnica kulturneho wotrjada Brigitte Faber-Schmidt a za Zwjazk z Ministerstwa za nutřkowne a domiznu ministerialny rada Hans-Leo Dirks a dr. Jan Ehlers. Jako zastupjerjo komunow su Budyski wyši měšćanosta Karsten Vogt a krajny rada Udo Wićaz (zastupjerjej sakskich gmejnow) kaž tež Choćebuski wyši měšćanosta Holger Kelch jako zastupjer braniborskich gmejnow z čłonom.
Spěchowanje
Z lětnje přidźělenymi přiražkami wudźerži załožba jeje dźěławosć a spěchuje nimo projektow tež slědowace institucije:
Kumkwat
Kumkwat (Fortunella) je ród ze swójby rutowych rostlinow (Rutaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny a poddružiny:
Varėna
thumb|left
Varėna je město w Alytuskim wobwodźe na juhu Litawskeje. Je zarjadniske sydło Varėnskeho rajona.
Leži při rěce Varėna něhdźe 40 kilometrow juhowuchodnje Alytusa a něhdźe 70 kilometrow juhozapadnje Vilniusa. Přez Varėnu wjedźe železniska čara z Waršawy přez Vilnius do Pětrohrodu.
Ma něhdźe wósom tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1413 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1946 měšćanske prawa.
Wulka židowska wosada (1897 – 56 % ) je so přez holocaust dospołnje zničiła.
Mortwe morjo
Mortwe morjo (hebrejsce יָם הַ‏‏מֶּ‏‏לַ‏ח, : „słone morjo“ abo „słony jězor“, arabsce البَحْر المَيّت‎ : „mortwe morjo“) je bjezwottokowy jězor na hranicy Israela a Jordaniskeje. Jeho brjóh je 422 metrow pod hładźinu oceana — je to najniše suche městno na Zemi. Ma wysoku sólnosć wot 33,7%.
thumb|left|[[Satelitowe foto]] thumb|left|Brjóh jězora
Pļaviņas
thumb|left Pļaviņas (historiske němske mjeno – Stockmannshof) je městačko w Letiskej. Je zarjadniske sydło Pļaviņasaskeho wobwoda.
Leži při brjoze Dwiny, blisko Plawinskeho spjateho jězora, něhdźe 100 kilometrow juhowuchodnje Rigi.
Ma něhdźe tři tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w 19. lětstotku załožiło a ma wot lěta 1927 měšćanske prawa.
Měrc
Měrc (tež: nalětnik; łaćonsce Martius) je třeći měsac lěta w gregorianiskej protyce. Wón wobsteji z 31 dnjow a ma swoje mjeno po Marsu, romskim bohu wójny. Do dodaća januara a februara bě měrc prěni měsac protyki.
Měrc je nalětni měsac w sewjernej hemisferje a nazymski měsac w južnej hemisferje. Jedyn z dweju runonócnosćow so za čas měrca wotměwa. Codiakalnej znamjeni w měrcu stej Ryby a Boran.
Měrc započina kóžde lěto ze samsnym dnjom tydźenja kaž nowember a – nimo přestupnych lět – tež ze samsnym dnjom kaž februar.
29. měrca
29. měrca abo '''29. nalětnika''' je 88. dźeń gregorianiskeje protyki (89. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 277 dnjow hač do kónca lěta.
Arnošt
Arnošt je serbske a čěske muske předmjeno, kotrež je wot němskeho mjena Ernst wotwodźene. Němska forma pochadźa wot starowysokoněmskeho słowa ernust, kotraž woznamjenja „chutne“ abo „krute“.
Bjelaja Kalitwa
thumb|left Bjelaja Kalitwa je město w juhu Ruskeje federacije. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Rostow a ma něhdźe 42 tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1703 jako wjes Ust-Bjelokalitwjanskaja załožiło a ma wot lěta 1958 měšćanske prawa.
Apryl
Apryl (tež jutrownik abo we wobchadnej reči haperleja; łaćonsce Aprilis) je štwórty měsac lěta w gregorianiskej protyce. Wón wobsteji z 30 dnjow a dósta swoje mjeno po łaćonskim słowje aperire, "so wočinjeć".
Apryl je nalětni měsac w sewjernej hemisferje a nazymski měsac w južnej hemisferje. Codiakalnej znamjeni w aprylu stej Boran a Byk.
Apryl započina kóžde lěto ze samsnym dnjom tydźenja kaž julij, a w přestupnych lětach tež ze samsnym dnjom kaž januar.
Zorynsk
Zorynsk je městačko w Luhanskej oblasći na Ukrainje. Leži při rěce Lozowa něhdźe 50 kilometrow juhozapadnje Luhanska.
Ma něhdźe sydom tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1930 załožiło a ma wot lěta 1963 měšćanske prawa. Wot lěta 2014 słuša Zorynsk k njepřipóznatej separatistiskej „Ludowej republice Luhansk“.
Ewa Siatkowska
Ewa Magdalena Siatkowska (* 18. julija 1930, † 27. decembra 2020) bě pólska slawistka a sorabistka.
Čas swojeho powołanskeho žiwjenja skutkowaše při Waršawskej uniwersiće, hdźež bě nastupiła 1952 městno w Slawistiskim seminarje. Pozdźišo bě přistajena w Katedrje słowjanskeje filologije, w Instituće słowjanskeje filologije a w Instituće zapadneje a južneje slawistiki. 1965 bu promowowana a w lěće 1976 je so habilitowała na zakładźe dźěła ''Zachodniosłowiańskie zawołania na zwierzęta. Stan obecny, funkcje historyczne, stosunek do systemu językowego''. W lěće 1990 dósta titul wědomostneje profesorki.
Ewa Siatkowska spisa wjace hač 100 publikacijow, kotrež so hłownje ze zapadosłowjanskimi rěčemi zaběraja, wosebje z čěšćinu a serbšćinu. Wona bě załožerka časopisa Zeszyty Łużyckie.
Linksjugend 'solid
thumb|Logo
Linksjugend ['solid] („lěwicarska młodźina“) je „socialistiski, antifašistiski, demokratiski a feministiski młodźinski zwjazk“, kiž je formelnje njewotwisny, steji pak Lěwicy blisko a je wot njeje jako młodźinska organizacija připóznaty.
['solid] steji za „socialistiski, links (lěwicarski), demokratiski“.
Załoženje bě 20. meje 2007 w Berlinje. Linksjugend ['solid] ma něhdźe 22.000 čłonow, mjez nimi 8000 aktiwnych (staw nowembra 2021).
Mydleško
Mydleško (Sedum) je ród ze swójby tučnołopjenakowych rostlinow (Crassulaceae). Dalšej serbskej ludowej mjenje stej kokoška a rozchodnik.
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Palermo
Palermo je najwjetše město a stolica Sicilskeje w južnej Italskej. Leži na sewjerozapadnej kromje kupy na brjoze Tyrrenskeho morja a ma někak 650 tysac wobydlerjow.
Jampil
thumb|left
Jampil je město w oblasći Winnycja na Ukrainje, při hranicy z Moldawskej. Leži při rěce Dnjestr w historiskej Podolskej něhdźe 140 kilometrow južnje města Winnycje. Hraničny přechod nadeńdźe so při awtowym přewozu přez Dnjestr.
Ma něhdźe jednaće tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w 16. lětstotku załožiło a ma wot lěta 1985 měšćanske prawa. Wot 1793 bě z dźělom Ruskeho carstwa.
Blisko Jampila nadeńdźe so jedyn z najwažnišich hraničnych přechodow mjez Moldawskej a Ukrainu.
Wudwor (Rólany)
thumb|left|Wudworska cyrkej Wudwor ( Guteborn) je wjes a gmejna w sewjerozapadnym dźělu Hornjeje Łužicy. Leži pjeć kilometrow juhowuchodnje Rólan a jenož tři kilometry sewjernje sakskeje hranicy w braniborskim wokrjesu Hornje Błóta-Łužica. Sydlerskostawiznisce je Wudwor z lěsom wobhrodźeny přidróžny nawsowc.
Gmejna je dźěl Rólanskeho hamta.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1349, hdyž Wudwor stawnemu knjejstwu Rólany přisłušeše. W lěće 1575 bu Wudworski hród prěni raz přispomnjeny. 13. nazymnika 1918 wotstupi sakski kral Bjedrich Awgust III. na tamnišim hrodźe. Po Druhej swětowej wójnje bu hród wottorhany. Mjez 1974 a 1990 bě Wudwor gmejnski dźěl Čorneje Wody, potom zaso samostatna gmejna.
Alfons Wićaz
Alfons Wićaz ( Alfons Lehmann; * 24. julija 1945 w Radworju) je serbski žurnalist a knižny awtor, kiž dźěłaše mjez druhim wjele lět za Nowu dobu a Serbske Nowiny, hdźež bě zastupowacy šefredaktor. Jako wuměnkar bě hač do lěta 2019 dale zamołwity za přiłohu Kultura a wuměłstwo.
Čeboksary
thumb|left thumb|left Čeboksary je město w Ruskej federaciji. Leži při Wolze w europskim dźělu Ruskeje a je stolica republiki Čuwašiskeje. Ma něhdźe 474 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1468 załožiło.
Alfons Wićaz
Wićaz studowaše wot 1964 do 1969 na Lipšćanskej uniwersiće slawistiku. Nimo serbskich pisaše pod němskim mjenom tež prawidłownje za němske nowiny Sächsische Zeitung a Lausitzer Rundschau.
Slobodskoj
thumb|left Slobodskoj je město w Ruskej federaciji. Leži při rěce Wjatka w europskim dźělu Ruskeje w Kirowskej oblasći něhdźe 30 kilometrow wuchodnje Kirowa. Ma něhdźe 33 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1489 załožiło a ma wot lěta 1780 měšćanske prawa.
Hornja Kina
Hornja Kina ( Oberkaina) je sydlišćo w sakskej Hornjej Łužicy a wot lěta 1974 měšćanski dźěl Budyšina. Leži na juhu města we wysokosći 210 metrow nad mórskej hładźinu. K měšćanskemu dźělu słuša tež wjeska Bobolcy, Blisko wjeski běži rěčka Albrechtowka.
Cyły měšćanski dźěl Hornja Kina ma dźensa něhdźe wósom stow wobydlerjow.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje Hornjeje Kiny je z lěta 1431 jako knježe sydło ryćerja Mertin von Kinen. Prěnje historiske naspomnjenje Bobolc je z lěta 1209 (Hermannus de Bobelicz). Wot 1. julija 1934 běchu Bobolcy z dźělom gmejny Hornja Kina a słušachu po jeje zagmejnowanju do Budyšina hač do lěta 2020 tež oficielnje do tutoho měšćanskeho dźěla.
Wobydlerstwo
Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy 71 wot cyłkownje 89 Hornjokinjanow serbsce (80 %). Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 jenož hišće snadny serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot 4,7 %.
Hlej tež: Kulturne pomniki w Hornjej Kinje
Hrodna
thumb|left
Hrodna ( Гродна/Hrodna; Гроднo/Grodno) je z něhdźe 368.000 wobydlerjemi  pjate najwjetše město w Běłoruskej. Nadeńdźe so nad rěku Njemen na samym zapadźe kraja, blisko pólskeje a litawskeje mjezy a 280 kilometrow zapadnje stolicy Minsk.
Město je zarjadniske sydło Hrodnjanskeje oblasće.
Hrodna so w lěće 1128 k prěnjemu razej jako twjerdźizna ruskeho wjerchowstwa Polock naspomni. Za čas sakskeho knježerstwo nad Pólskej bě stary Hrodnjanski hród z kralowskej rezidencu. Wot 1919 do 1939 słušeše město do Pólskeje.
Aleksis Tsipras
thumb|Aleksis Tsipras w lěće 2012
Aleksis Tsipras ( Αλέξης Τσίπρας; * 28. julija 1974 w Athenje) je grjekski politikar. Wón je předsyda w lěće 2012 załoženeje lěwicarskeje strony SYRIZA a bě wot 26. januara 2015 hač do 8. julija 2019 jako naslědnik Andonisa Samarasa z ministerskim prezidentom Grjekskeje wosrjedź ćežkeje financneje krizy. Dnja 20. awgusta 2015 přizjewi swój wotstup a dočasne nowowólby dnja 20. septembra 2015.
Při europskich wólbach 2014 bě načolny kandidat Europskeje Lěwicy a zdobom kandidat za zastojnstwo prezidenta Europskeje komisije.
Při parlamentskich wólbach dnja 7. julija 2019 zhubi lěwicarska koalicija swoju wjetšinu. Z naslědnikom Tsiprasa sta so předsyda konserwatiwneje strony Nea Demokratia, Kyriakos Mitsotakis.
21. decembra
21. decembra abo '''21. hodownika''' je 355. dźeń gregorianiskeje protyki (356. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće dźesać dnjow hač do kónca lěta. 21. decembra je dźeń zymskeho zawróta słónca. Na sewjernej połkupje započnje so zyma.
19. lětstotk
thumb|120px|Rebecca West (* 1892)
1901–1950
thumb|120px|Ulrich-Wilhelm Graf von Schwerin von Schwanenfeld (* 1927)
thumb|120px|Heinrich Böll (* 1981)
thumb|120px|Frank Zappa (* 1940)
Do 19. lětstotka
thumb|120px|Giovanni Boccaccio († 1375)
20. lětstotk
thumb|120px|Kurt Tucholsky († 1935) thumb|120px|Frank Billings Kellog († 1937) thumb|120px|Gerorge S. Patton († 1945) thumb|120px|Carl van Vechten († 1964)
Ruta
Ruta (Ruta) je ród ze swójby rutowych rostlinow (Rutaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny a poddružiny:
Pawoł Božidar Kapler
Pawoł Božidar Kapler ( Paul Theodor Kappler; * 27. januara 1887 w Budyšinje, † 23. junija 1942 w Dorf Wehlen) bě serbski ewangelski farar a kulturny prócowar.
Narodźi so jako syn kantora Jana Awgusta Kaplerja w Budyšinje a wopytowaše tamniši gymnazij. Studowaše najprjedy w Marburgu a wot 1906 do 1912 w Lipsku ewangelsku teologiju a skutkowaše po studiju najprjedy jako duchowny w awstriskim Leobenje a potom w Bad Elster a Tirpersdorfje w Bohotskej. 1915 přewza farske městno w Hornim Wujězdźe, hdźež hač do lěta 1927 tež serbsce prědowaše. W tutym lěće sta so z fararjom Budyskeje Michałskeje wosady. 1941 bu serbski farar na ćišć nacionalsocialistow ze Serbow přesadźeny do Sakskeje Šwicy, hdźež lěto pozdźišo w starobje jenož 55 lět zemrě. Wón bu na Budyskim Michałskim kěrchowje pochowany.
Kapler bě sobustaw a wěsty čas tež starši Serbskeho prědarskeho towarstwa w Lipsku. Wot 1916 bě tež z čłonom Maćicy Serbskeje. Wot 1932 do 1934 podawaše na Budyskim gymnaziju serbšćinu.
20. meje
20. meje abo '''20. róžownika''' je 140. dźeń gregorianiskeje protyki (141. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 225 dnjow hač do kónca lěta.
Narodniny
mini|upright|[[Jurij Měrćink (* 20. meje 1914)]]
Aktobe
thumb|left
Aktobe (do 1891 – Ak-Tobe/ Ак-Тобе; 1891–1999 Aktjubinsk/Актюбинск) je wulkoměsto w sewjerozapadnym Kazachstanje. Měšćanske mjeno woznamjenja po słowje „běła hórka“.
Město leži něhdźe sto kilometrow wot ruskeje hranicy a 1340 kilometrow zapadnje stolicy Astany a ma wjace hač 400.000 wobydlerjow. Wona je zarjadniske sydło wobwoda ze samsnym mjenom a leži nad rěku Ilek, lěwym přitoku Urala.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1869 jako ruska twjerdźizna Ak-Tobe załožiło a ma wot lěta 1891 měšćanske prawa. Po njewotwisnosći Kazachstana wuwiwaše so město k wuznamnemu stejišću wolijoweje industrije.
Veisiejai
Veisiejai je městačko z něhdźe 1200 wobydlerjemi w Lazdijaiskim rajonje Alytuskeho wobwoda na juhu Litawskeje.
Leži na połkupje wosrjedź jězora něhdźe 60 kilometrow juhozapadnje Alytusa a njedaloko pólskeje hranicy.
Sydlišćo nasta w 15. lětstotku, naspomni so prěni raz w lěće 1501 a dósta w lěće 1956 měšćanske prawa.
Meja
Meja (tež: róžownik; łaćonsce Maius) je pjaty měsac lěta w gregorianiskej protyce. Wón ma 31 dnjow. Wón ma mjeno z łaćonskeho słowa Maja, romska bohowka płódnosće.
Meja je nalětni měsac w sewjernej hemisferje a nazymski měsac w južnej hemisferje. Codiakalnej znamjeni w meji stej Byk a Dwójniki.
Žadyn druhi měsac njezapoče ze samsnym wšědnym dnju kaž meja.
„Meja“ je nimo toho pomjenowanje Radworskeho hosćenca a chóra.
31. měrca
31. měrca abo '''31. nalětnika''' je 90. dźeń gregorianiskeje protyki (91. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 275 dnjow hač do kónca lěta.
Jabłuko
Jabłuko je płód jabłučiny, předewšěm wot družiny zahrodna jabłučina. Płody móžeja rozdźělne wulkosće a barby měć. Ale tež słód wotwisuje wot družiny a sorty. Wulkosć wariěruje mjez wulkosću wišnjow a wulkosću pamplmuzow.
Jabłuka někotre witaminy a balastowe maćizny wobsahuje.
Dźěl wot woponow
W heraldice jabłuko je symbol měra a jedne ze znamješkow knjejstwa monarcha. Jabłuko so tež jako dźěl wot woponow wužiwa.
Zarěč
Zarěč (zestarjene Zaryč; Saritsch) je wjes  w hornjołužiskim wokrjesu Budyšin. Słuša ke gmejnje Njeswačidło a leži 158 m nad mórskej hładźinu při Čornicy. Susodne wjeski su Króńca na sewjeru, Łuh na sewjerowuchodźe, Łahow na juhu a Banecy na juhozapadźe.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako Scharezk pochadźa z lěta 1412. Hač do lěta 1993 běše samostatna gmejna z wjesnymi dźělemi Banecy, Króńca, Łahow, Wbohow a Wutołčicy (wot 1936).
Wobydlerstwo a rěč
W lěće 1884 měješe Zarěč po Mukowej statistice 122 wobydlerjow, z nich 111 Serbow (91 %). Arnošt Černik zwěsći w Zarěčanskej gmejnje 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 32,7 %.
Po ludličenju w lěće 2011 bydlachu we wsy 130 wobydlerjow w přerěznej starobje wot 46,1 lět (Sakska: 46,4).
Ewangelscy Zarěčenjo přisłušeja Njeswačanskej wosadźe.
Literatura
mini|center|upright=1.7|Powětrowy wobraz
Třepotata rězna
Wopis
Třepotata rězna je wjacelětna, zelišćowa rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 30 hač do 70 cm.
Stołpik docpěwa samsnu dołhosć kaž spódnje łopjena.
Łopjena
Łopjena docpěwaja šěrokosć wot 2 hač do 3 cm, su klunkate, často wobłukaće přewisowace.
Kćenja
Kćěje wot meje hač do junija. Kwětnistwo je kiwkate a docpěwa dołhosć wot 2 hač do 3 cm. Kłosy su 5 hač do 8, blědojće žołte, jasnje dele zhibowane a šwižnje lancetojte. Deleka steja muske, ale horjeka - žónske kćenja.
Płody
Płodowe hadźicy docpěwaja dołhosć wot 2 hač do 2,5 mm, su nažołć zelene, šwižnje křidłate.
Stejnišćo
Třepotata rězna rosće we włóžnych lěsach, w lisćowych měšanych lěsach, w łučinowych lěsach, w lěsnych swětlinach a kromach.
Rozšěrjenje
Sewjerna hranica areale saha wot Letiskeje hač do sewjerneje Francoskeje, južna hranica areala saha wot Pyreneskeje, přez centralnu Juhosłowjansku hač do Ukrainy.
Wužiwanje
Prjedy bu wona kaž polstrowy material tak sylnje wužiwana, zo w jednotliwych lěsnišćach w dole Ryna je dochody z tutoho pódlanskeho wužiwanja dobytk z drjewoweje produkcije přesahował. Tam so namaka trawa w srjedźnych a delnich lěsnišćach na włóžnym, humosnym, kräftigem pódźe a při poměrnym zasćinjenju masowa. Prjedy bu přez wutorhowanje (w Hornjej Awstriskej přez syčenje) dobywana. Wusušichu ju na słónčnych městnach, zwjertnychu z jednorymi mašinami powjazy z njeje a přinjesechu ju w tutej formje do překupstwa. W mjeńšim mnóstwje wužiwachu trawu tež k plećenskim dźěłam, kaž noškim paskam, črijam, matam atd.
Čornica (ród)
Čornica (Actaea) je ród ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
Sekcije
Ród so do sydom sekcijow rozrjaduje.
Družiny alfabetisce (wuběrk)
W rodźe je něhdźe 20 družinow:
Bixa orellana
Bixa orellana je štom abo kerk ze swójby (Bixaceae).
Wopis
Wulke, stołpikate łopjena su wutrobojte a bronzobarbnje přeběža. Wone njesu pódlanske łopješka.
Kćěje w lěću. Kćenja su čerwjene, róžojte abo běłe, kotrež steja w promjenjach.
Płody a symjenja
Płody su čerwjene a mandlojte a njesu čerwjene seršće. Wone hišće dołho na hałuzach wostanu. Jednotliwe symjenja njesu čerwjeny mantl (Arillus), z kotrehož so móže bohata na karotin barbizna hotować.
Stejnišćo
Rosće w ćopłych a bjezozmjerzkowych stejnišćach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w tropiskej Americe domjaca. Ale nětko je do tropiskeje Afriki rozšěrjena.
Wužiwanje
Bixa orellana so jako pyšnu rostlinu plahuje. Barbizna so za barbjenje cyroby (butra, šokolada, twarožk) a tekstilijow wužiwa.
Irmino
Ma něhdźe dźewjeć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1808 jako wjes Petrowka załožiło a ma wot lěta 1936 měšćanske prawa. Wot lěta 2014 słuša Irmino k njepřipóznatej separatistiskej „Ludowej republice Luhansk“.
Preiļi
thumb|left Preiļi (historiske němske mjeno – Prely) je městačko w Letiskej. Je zarjadniske sydło Preilskeho wobwoda.
Leži něhdźe 180 kilometrow juhowuchodnje Rigi.
Ma něhdźe sydom tysac wobydlerjow.
Wulka židowska wosada (1847 – 65 %; 1925 – 52 %; 1935 – 51 % ) je so přez holocaust dospołnje zničiła.
Hrodźiško
mini|upright|Kapałka na Hrodźišku
Hrodźiško ( Protschenberg) je pomjenowanje hórki na zapadnej stronje hłubokeho Sprjewineho doła w Budyšinje, nad Židowom napřećo staremu městu a Budyskemu hrodej. Wono je wuběrne wuhladnišćo na stare město.
Na hórce namakaše so hrodźišćo Łužiskeje kultury z bronzoweje doby (1100–900 do Chr.). Tute bě prěnje wobtwjerdźenje we wokolinje dźensnišeho měšćanskeho centruma, hakle pozdźišo so jadro Budyšina a stejišćo hrodu na wuchodny pobrjóh přepołoži. Serbske mjeno hač do dźensnišeho na to dopomina.
Na Hrodźišku bu w lěće 1789 nowe gmejnske pohrjebnišćo za Židow a wokolinu poswjećene, kotrež dósta w lěće 1884 kapałku. Na pohrjebnišću nadeńdźe so mjez druhim Smolerjec swójbny row z rowami Jana Arnošta Smolerja, Marka Smolerja a Jana Cyža kaž tež rowy komponista Jurja Winarja a rěčespytnikow Rudolfa a Helmuta Jenča.
Skłonina Hrodźiška je městno jutrowneho jejkakulenja.
Junij
Junij (tež: smažnik; łaćonsce Junius) je šesty měsac lěta w gregorianiskej protyce. Wón ma 30 dnjow. Wón ma mjeno po łaćonskim słowje Juno, mandźelska Jupitera, kralowna romskich bohow a bohowka mandźelstwa.
Žadyn druhi měsac njezapoče ze samsnym wšědnym dnju kaž junij.
Chisor
thumb|left|Chisorska twjerdźizna
Chisor ( Гиссар/ Gissar) je město na zapadźe Tadźikistana.
Leži při brjoze rěki Chanaka w Chisorskej dolinje něhdźe 25 kilometrow zapadnje wot stolicy Dušanbe.
Ma něhdźe 27 tysac wobydlerjow a wot lěta 2016 měšćanske prawa.
Boris Johnson
mini|upright|Boris Johnson (2016)
Chisor
Najwuznamniše twarjenje města je Chisorska twjerdźizna, kotraž bu we 18. lětstotku załožena jako lěćna rezidenca Bucharaskich emirow a w 19. lětstotku wutwarjena. Derje wobchowałoj stej so twjerdźiznowa murja a wulke wrota z wěžomaj.
Boris Johnson
Boris Johnson (* 19. junija 1964) je britiski publicist a konserwatiwny politikar, kiž bě wot 24. julija 2019 hač do 6. septembra 2022 jako naslědnik Theresy May premier Zjednoćeneho kralestwa.
Wot 1999 do 2005 bě Johnson wudawaćel konserwatiwneho magacina The Spectator. Wot meje 2008 hač do meje 2016 bě měšćanosta Londona a wot julija 2016 hač do julija 2018 wonkowny minister Zjednoćeneho kralestwa. W prěnim połlěće 2016 nawjedowaše Johnson kampanju za wustup Wulkobritaniskeje z Europskeje unije (Brexit).
Pola dočasnych parlamentowych wólbow w Zjednoćenym kralestwje dnja 12. decembra 2019 dósta Johnsonowa Konserwatiwna strona najwyšu ličbu mandatow po časach premierministerki Margaret Thatcher w 1980tych lětach.
Bixa
Bixa je ród ze swójby (Bixaceae). Po někotrych žórłach je jenički ród swójby.
Systematika
Ród wobsahuje pjeć družinow:
Dešno-Strjažow
Dešno-Strjažow ( Dissen-Striesow) je delnjołužiska gmejna w braniborskim wokrjesu Sprjewja-Nysa. Jeje gmejnskej dźělej stej Dešno a Strjažow. Gmejna słuša do připóznateho sydlenskeho ruma Serbow w Braniborskej a je jedna ze šěsć gmejnow Bórkowskeho hamta.
Dešno-Strjažow słuša k wonym gmejnam, w kotrychž so delnjoserbšćina hač do dźensnišeho rěči.
Geografija
Gmejna nadeńdźe so při sewjernych mjezach města Choćebuza, něhdźe dźewjeć kilometrow sewjernje stareho města. Susodne gmejny su Smogorjow-Prjawoz a Hochoza na sewjeru, Choćebuz na wuchodźe a juhu kaž tež Brjazyna na zapadźe. Turistisce zajimawe su domizniski muzej a muzejowa wjeska Stary lud w Dešnje kaž tež renaturěrowany Sprjewiny łuh sewjernje wsy.
Wobydlerstwo a rěč
Po statistice Arnošta Muki měješe Dešno srjedź 1880tych lět 815 wobydlerjow, kiž běchu bjez wuwzaća Serbja. W Strjažowje bě mjez 416 wobydlerjemi jenički Němc. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot hišće 74,8 % w Dešnje a 69,9 % w Strjažowje. Wobě wsy słušeštej tuž k najbóle serbskim w Delnjej Łužicy.
Pětš Janaš
Pětš Janaš (tež Klaws-Pětr Janaš, Peter Jannasch, Klaus-Peter Jannasch; * 19. nowembra 1933 w Choćebuzu, † 18. februara 2021) bě delnjoserbski wučer, přełožowar, wudawar serbskich wučbnicow a nošer Myta Ćišinskeho.
Janaš maturowaše 1952 na Serbskim gymnaziju w Budyšinje a studowaše při Lipšćanskej uniwersiće germanistiku a sorabistiku. Wot 1956 dźěłaše wón jako wučer w Kupaŕskich Bórkowach, hdźež přewza w lěće 1958 swoju prěnju šulsku rjadownju. Dalšej staciji běštej polytechniska wyša šula w Bórkowach a Serbska rozšěrjena wyša šula w Choćebuzu. Wot 1969 wudźěłaše Janaš za Ministerstwo za ludowe kubłanje wučbne plany a wučbnicy za delnjoserbšćinu. Při Serbskim wučerskim wustawje w Budyšinje skutkowaše wot 1973. Wot 1979 bě z čłonom Delnjoserbskeje rěčneje komisije.
Po politiskim přewróće powoła jeho Marianne Birthler 1991 za koordinatora za serbske šulske a kubłanske naležnosće. W lěće 1992 załoži wón zdobom Źěłanišćo za serbske kubłańske wuwijanje Chóśebuz. Janaš zastupi 1991 jako čłon do rozhłosoweje rady sćelaka ORB a zasadźi so za prezencu serbskeho w telewiziji. Hromadźe z Rolandom Martijom je Janaš wot lěta 2000 zhromadźene spisy Mata Kosyka zestajał, wuhódnoćił a we wósom zwjazkach wudawał.
Za „jeho wědomostne skutkowanje při přeslědźenju a hajenju delnjoserbskeje rěče“ spožči so Pětšej Janašej w lěće 2005 Myto Ćišinskeho. Z čestnej medalju města Choćebuz so wón 24. nowembra 2012 mytowaše.
Niger (rěka)
Niger (po łaćonskim słowje: "niger" → "čorny", mandingski Joliba, songhaiski Isa Ber, tuaregski Oya, gher n gheren) je wulka rěka w zapadnej Africe. Žórło leži w regionje Tembakounda na Djallonskich horach w Gineji; wuliw do Ginejskeho golfa namaka so po 4.184 km w juhu Nigerije.
Chiemski jězor
Chiemski jězor ( Chiemsee, tež jako Bayerske morjo pomjenowany) je z přestrjenju nimale 80 kwadratnych kilometrow najwjetši jězor w Bayerskej a po Bodamskim jězorje a Moricy třeći najwjetši w Němskej. Tohorunja w Bayerskej ležacy Starnbergski jězor pak ma wo połojcu wjetši wodowy wolumen.
Jězor leži na juhowuchodźe Bayerskeje mjez wulkoměstomaj Mnichowom a Solnohrodom. Wón wobsahuje 2,048 km³ wody a jeho pobrjohi maja dołhosć 64 kilometrow, 83 z kupami. Tři kupy w jězorje su Herreninsel, Fraueninsel a Krautinsel, kotrež tworja hromadźe politisku gmejnu Chiemsee w Rosenheimskim wokrjesu. Přitočnišćo Chiemskeho jězora wobjimuje 1.398,56 km², z toho 605 km² w Bayerskej a zbytk w susodnej Awstriskej.
Armen Sarkisjan
thumb|upright|Sarkisjan w lěće 2018
Armen Sarkisjan ( Արմեն Վարդանի Սարգսյան; * 23. junija 1953 w Jerjewanje, Armenska SSR, Sowjetski zwjazk) je armenski fyzikar, předewzaćel, politikar a diplomat, kiž je wot 9. apryla 2018 jako naslědnik Serža Sargsjana ze statnym prezidentom Armenskeje.
Do toho bě hižo wot 4. nowembra 1996 hač do 20. měrca 1997 ministerski prezident Armenskeje pod prezidentom Lewonom Ter-Petrosjanom. Dnja 2. měrca 2018 bu wot armenskeho sejma z 90 wot 101 hłosow za prezidenta woleny. Dnja 23. januara 2022 wozjewi swój wotstup ze zastojnstwa.
Bjarnat Cyž
Bjarnat Cyž (němsce Bernhard Ziesch, * 4. róžownika 1951 w Měrkowje) je serbski politikar a domowinski funkcionar. Wukubłany diplomowy inženjer elektrotechniki sta so w lěće 1987 z prěnim bjezstronskim sekretarom zwjazkoweho předsydstwa Domowiny. Aferu wo kritiskich wuprajenjach studentowych nowin „Serbski student“ komentowaše Cyž w hodowniku 1988: „Praša so, hač móže nětko kóždy šmórać, štož wón chce a hač smy woprawdźe nuzowany, tajke něšto hišće rozšěrić.“ W běhu přewróta bu wón 17. nalětnika 1990 jako nowy předsyda zwjazka Łužiskich Serbow wuzwoleny. Přećiwny kandidat bě zastupjer serbskeho kulowateho blida Jan Malink. Jeho naslědnik jako předsyda Domowiny bě komponist Jan Pawoł Nagel. Wot lěta 1992 hač do decembra 2016 bě Cyž jednaćel organizacije.
Bjarnat Cyž je woženjeny a bydli w Nowej Jaseńcy. Cyžec swójba je jara aktiwna w serbskim zjawnym žiwjenju. Mandźelska Mónika je předsydka Zwjazka serbskich rjemjeslnikow a předewzaćelow, syn Pětr předsyda Zwjazka serbskich spěwarskich towarstwow. Wobaj staj tohorunja čłonaj zwjazkoweho předsydstwa Domowiny, kaž tež Cyžowy kuzenk Marko Hančik, kotryž bě nimo toho předsyda załožboweje rady Załožby za serbski lud mjez 2000 a 2003. Syn Michał je nawoda Sakskeho wukubłanskeho a wupruwowanskeho kanala w Budyšinje. Zapósłanča němskeho zwjazkoweho sejma Marja Michałkowa je Cyžowa sotra a bě předsydka załožboweje rady mjez 1995 a 1999.
Bjarnat Cyž je z čłonom prezidije organizacije FUEN a załožboweje rady Załožby za serbski lud.
Ablawt
Ablawt (tež apofonija) mjenuje so změnu wokalow mjez rozdźělnymi morfami, kotrež samsny morphem reprezentuja. Zapřijeće bu w lěće 1819 wot Jacoba Grimma do rěčewědy za poznamjenjenje prawidłowneje změny w zdónkowym wokalu při fleksiji germanskich sylnych werbow (tu a tam hižo zašo podobnje wužity, ale hišće nic jako jasnje wobrysowane fachowe zapřijeće). Tutón ablawt najskerje dźe hižo na protoindoeuropsku prarěč a pokazuje hišće swoje wuskutki w najwjace indoeuropskich rěčach.
Rozeznawa so mjez kwalitatiwnym ablawtom (změna wokala) a kwantitatiwnym ablawtom (změna wokaloweje dołhosće). Pomjenowanja ablawtowych schodźenkow jednotnje njejsu. Zwjetša so pola indoeuropskeho ablawta tři schodźenki rozeznawaja:
Ablawty pola němskich werbow
W germanšćinje słuži pola tak mjenowanych słabych werbow dentalny sufiks (na př. -t- w němčinje, -ed w jendźelšćinje) za markěrowanje preterituma a participa II. Pola sylnych werbow wšak chětro prawidłowny ablawt wustupuje, to rěka, tam so hłowne wokale při konjugaciji měnjeja.
Přikład z němčiny:
Słaby werb je na př. loben, zdónkowy wokal njeměnja so při tworjenju preterituma: loben, lobte, gelobt.
Sylny werb je na př. trinken, wokal měnja so při tworjenju preterituma: trinken, trank, getrunken.
Su w germanšćinje sydom ablawtowych rjadow, znutřka kotrychž wokal so po krutym prawidle ablawtuje (prěnjotna přičina za to su mj. dr. sćěhowace konsonanty). W němčinje su do dźensnišeho wšě sydom ablawtowych grupow wobchowane, při čimž někotre werby su tež swoju ablawtowu grupu w běhu rěčnych stawiznow změnili, abo počachu słabe być, na př. so werb backen w sewjernej němčinje hłownje słabje skłonjuje (backen - backte - gebackt), mjeztym zo so w hornjej němčinje hišće husto sylny preteritum a particip II (backen - buk - gebacken) jewjetej.
1. ablawtowy rjad němčiny: ei - i - i
2. ablawtowy rjad němčiny: i - o - o
3. ablawtowy rjad němčiny: e/i - a - o/u
5. ablawtowy rjad němčiny: e/i - a - e
6. ablawtowy rjad němčiny: a - u - a
7. ablawtowy rjad němčiny: ei/au/ō/a/ū - i - ei/au/ō/a/ū
Při wuknjenju srjedźowysokoněmčiny a starowysokoněmčiny ma zaběranje z ablawtowymi rjadami wosebje wulki woznam.
Tute přesunjenje wokalow dźe na indoeuropski přechad wróćo a hodźi so tohodla, zdźěla pola samsnych werbow, we wjacorych rěčach wobkedźbować, na př.
němčina:
nižozemšćina:
jendźelšćina:
islandšćina:
Hodźi so jenakorazny, zwjetša nic dokładnje jenaki system ablawtowych rjadow wobkedźbować, dokelž su so wšelake zwukowe přesunjenja stali. Pismowy wobraz husto starše formy dołho wobchowuje, kotrež su so w rěčanej rěči hižo změnili.
Po horjeka naspomnjenej definiciji je ablawt tež w zapado- a serwjerogermanšćinje rozšěrjeny přezwuk (na př. němsce Maus - Mäuse, Mäuslein; fahren - fährt), kotryž bu přez -i/j- w sćěhowacej złóžce zawinowany. Tutón je wo wjele młódši zjaw hač indoeuropski ablawt, čehoždla ani njeje systematiski abo historiski zwisk ze změnu w ablawtowych rjadach a přezwuk so zwjetša k ablawtowym fenomenam njeliči.