cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ludza
Stawizny
mini|left|Rozwalina něhdyšeho rjadniskeho hrodu Hrodźišćo Lettgallow na tutym městnje naspomni so prěni raz 1173 abo 1177 w ruskich chronikach. Němski rjad natwari tule w lěće 1399 kamjentny hród mjez dwěmaj jězoromaj jako swoje wuchodne zepěranišćo w Liwskej, bjezposrědnje při mjezy Pskowskeho teritorija. 1583 přińdźe Ludza pod pólsko-litawske knjejstwo. W lěće 1654 bu hród po woblěhowanju přez wójsko carja Alekseja Michailowiča zničeny. Sydlišćo wokoło něhdyšeje twjerdźizny pak dósta 1765 wikowanske prawa, přińdźe z dźělenjom Pólskeje 1772 k Ruskemu carstwu a dósta w lěće 1777 wot Katyrny Wulkeje měšćanske prawa.
Wulka židowska wosada (1920 – 40,7 %; 1935 – 27 % ) je so přez holocaust dospołnje zničiła, twarjenje něhdyšeje synagogi z lěta 1800 pak je wobchowane.
Wokoło Ludzy wobsteješe wot 17. lětstotka mała estiska mjeńšina.
Rychwałdska jama
thumb|Wuhlad do Rychwałdskeje jamy. thumb|Nowy wuwozny pas, kotryž wjedźe do [[Hamorska milinarnja|Hamorskeje milinarnje.]] thumb|Wentil wotwódnjenskeje připrawy w předpolu jamy.
Rychwałdska jama (němsce Tagebau Reichwalde) je wotkryta brunicowa jama we Łužiskim brunicowym rewěrje, kotruž firma LEAG wobhospodarja. Brunicowa jama leži w sewjerowuchodźe sakskeje Hornjeje Łužicy a bu po susodnej wsy Rychwałd pomjenowana. Z brunicu, kotraž leži w tutej kónčinje něhdźe 85 metrow pod zemskim powjerchom so jeničce Hamorska milinarnja zastara.
Dotalne wudobywanišćo rozpřestrěwa so na cyłkownje něhdźe tři króć pjeć kilometrach na teritorijomaj Hamora a Rěčic w Zhorjelskim wokrjesu. Jama so w 1980tych lětach wotewri a mjezuje w sewjeru na wojerske zwučowanišćo, we wuchodźe na gmejnu Rěčicy, w juhu na Rychwałd a w zapadźe na Krynhelecy.
Brunicowa woršta je w Rychwałdźe mjez dźewjeć do dwanaće metrow sylna. Cyłkownje leža w Rychwałdskim wudobywanišću něhdźe 366 milionow tonow brunicy.
Stawizny
W lěće 1980 spřistupni so južnje staršeje Wochožanskeje jamy najwuchodniša jama Łužiskeho brunicoweho rewěra, z kotrejž so 1987 prěnja brunica wudobywaše. W lěće 1999 so wudobywanje z přičinow rentability wusadźi, ale hižo 2007 so znowawotewrjenje přihotowaše. Mjez druhim so wšitke nastroje, kaž tež wulki wuwozny móst F60, wobnowichu a brunica so wot decembra 2010 zaso wudobywa. Wudobywanje je hač do lěta 2040 planowane.
thumb|left|Předpolo brunicoweje jamy na městnje něhdyšeje wjeski [[Stary Lubolń.]]
Dewastacija
Dla Rychwałdskeje jamy dyrbješe so hižo we 1980tych lětach cyła gmejna Wunšow (z Publikom, Mostami a Pakosnicu a cyłkownje 173 wobydlerjemi) přesydlić. Nimo toho buchu wulke dźěle Rychwałdskich hatow, přirodny běh Běłeho Šepca a jeho zliw z Čornym Šepcom zničene. Rěka sama so přepołoži a běžeše wot toho časa jako runočarny kanal při sewjernej kromje brunicoweje jamy. Hač do lěta 2014 wuhotowa so na južnej kromje jamy nowy, přirodźe bliši běh rěki, dokelž dyrbi so jama dale do sewjerowuchoda rozšěrić.
Za rozšěrjenje jamy do wuchodneho směra přesydlichu so mjez 1993 a 1995 wobydlerjo Mochowca, Štyrjoch Dubow, Zamostow a Stareho Lubolnja. Dla přetorhnjenja wudobywanja běchu powostanki tutych wjeskow hač do lěta 2013 widźeć. Wot rozšěrjeneje brunicoweje jamy je tež hatowa krajina pola Hamoršća potrjechena. Nimo toho dyrbi so w přichodźe železniska čara Berlin–Zhorjelc přepołožić.
Wšitke dewastěrowane wjeski słušachu k serbskemu sydlenskemu rumej a mějachu hišće kónc 19. lětstotka podźěl wjace hač 90 procentow serbskorěčnych wobydlerjow.
Bučač
thumb|left
Bučač je město w Ternopilskej oblasći na zapadnej Ukrainje. Leži při rěce Strypa w historiskej Galiciskej něhdźe 70 kilometrow južnje Ternopila.
Ma něhdźe dwanaće tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1260 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1393 měšćanske prawa. Mjez 1918 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Brězowski jězor
Brězowski jězor ( Halbendorfer See) je kumštny jězor w sewjerowuchodźe Hornjeje Łužicy, njedaloko wjeski Brězowka. Wón nasta w běhu wudobywanja brunicy.
Franc Šěn
Franc Šěn ( Franz Schön; * 7. decembra 1950 w Šunowje) je serbski literarny stawiznar, bibliograf a knihownik.
Hišće w lěće 1974 zastupi městno w literarnostawizniskim wotrjedźe Budyskeho Instituće za serbski ludospyt a běše tam wot lěta 1977 z wědomostnym sobudźěłaćerjom. 1983 zakitowaše swoju disertaciju pod titlom „Ota Wićaz. Jeho žiwjenje a dźěło. Přinošk k serbskim literarnowědnym a kulturnym stawiznam.“ Zhromadnje z Janom Šołtu a Pětrom Kunzu wudachu w lěće 1984 Nowy biografiski słownik k stawiznam a kulturje Serbow a na kóncu 1980tych lět bě Šěn sobuawtor štwórteho zwjazka Stawiznow serbskeho pismowstwa. We wot Kita Lorenca nawjedowanym rjedźe Serbska poezija zestaji šěsć čisłow. Nimo toho bě wot 1990tych lět hłowny zamołwity za zestajenje Serbskeje bibliografije, wot kotrejež redigowaše štyri zwjazki (1994, 1998, 2003 a 2008). 1992 přewza wjednistwo Serbskeje centralneje biblioteki a Serbskeho kulturneho archiwa a 1996 přewza wot Helmuta Faski organizaciju mjezynarodnych prózdninskich kursow za serbsku rěč a kulturu, kotrež hač do lěta 2012 nawjedowaše. 2016 poda so na wuměnk.
Za čas politiskeho přewróta 1989/90 bě Franc Šěn – mjez druhim hromadźe z Janom Nukom, Benediktom Dyrlichom a Ludmilu Budarjowej – aktiwny čłon Serbskeje narodneje zhromadźizny a wot 1990 do 1992 skutkowaše jako woleny zastupjer w Zwjazkowym předsydstwje Domowiny.
1712
1712 bě přestupne lěto z 366 dnjemi.
Jakub Šajba
Jakub Šajba ( Jacob Scheibe; * 11. junija 1899 w Dobrošicach, † 13. septembra 1956 w Drježdźanach) bě serbski pismikistajer, nakładnik, starosta Sokoła a Domowinski funkcionar.
Narodźi so jako syn skałarja a nawukny wot 1913 do 1917 powołanje pismikistajerja. Jako tajki dźěłaše 1917–19 w Donnerhakec ćišćerni. Wot 1919 do 1933 bě polygrafiski sobudźěłaćer a wot 1935 hač do jeje zawrjenja w lěće 1937 mašinski stajer w Smolerjec knihićišćerni a nakładnistwje w Budyšinje. W lěće 1933 bu wot nacionalsocialistow na krótki čas zajaty. Po zawrjenju Smolerjec ćišćernje dźěłaše skrótka w ćišćerni Towarstwa Cyrila a Metoda, 1937–40 pola Monse a wot 1940 do 1945 we wulkowikowarskej firmje w Budyšinje. Po Druhej swětowej wójnje přebywaše hišće hač do měrca 1948 we wójnskej jatbje.
Po nawroćenju z jatby skutkowaše 1948–50 jako hłowny respektiwnje zwjazkowy sekretar Domowiny a wot 1950 hač do swojeje smjerće w lěće 1956 jako načolnik ćišćernje a nakładnistwa Nowa doba.
W mjezywójnskim času bě Šajba wosebje w Serbskim Sokole we wodźacych funkcijach aktiwny, tak 1922/23 a znowa 1925–33 jako starosta a 1923–25 jako městostarosta. Składnostnje Sokołskeho zlěta w Skopju lěta 1928 spožči so jemu juhosłowjanski Rjad swjateho Sawy. Nimo sokołstwa skutkowaše w serbskim lajskim dźiwadłowym hibanju, publikowaše wo skutkowanju Sokoła a serbskeje narodneje organizacije a wustupi jako přełožowar.
Wón bu pochowany na Budyskim Mikławšku. Šajba bě swak Wójćecha Kóčki a Pawoła Krječmarja.
Antti Rinne
mini|upright|Antti Rinne (2014)
Antti Rinne (* 3. nowembra 1962 w Helsinkiju) je finski dźěłarnik a politikar Socialdemokratiskeje strony (SDP), kiž bě wot 6. junija hač do 10. decembra 2019 jako naslědnik Juhi Sipilä (Centrum) z ministerskim prezidentom Finskeje. Do toho bě hižo wot lěta 2014 předsyda swojeje strony a wot 6. junija 2014 hač do 29. meje 2015 finančny minister a zastupowacy ministerski prezident w kabineće Stubb.
Rinne studowaše prawniske wědomosće při uniwersiće w Helsinkiju a nawjedowaše mjez 2002 a 2014 wšelake finske dźěłarnistwa.
Po tym, zo bě so jako amtěrowacy premier zady žadanja stawkowacych póštowych zastojnikow stupił, zhubi dowěru koaliciskeho partnera Centrum. Dnja 3. decembra 2019 poskići swój wotstup. Za naslědnicu wuzwoli finski parlament 10. decembra Sannu Marin.
Apocalyptica
thumb|Apocalyptica Apocalyptica je finska metalowa hudźbna skupina.
Pawlowo (oblasć Nižny Nowgorod)
thumb|left Pawlowo je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Nižny Nowgorod. Ma něhdźe 58 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1566 jako wjes Pawlow Ostrog załožiło a ma wot lěta 1919 měšćanske prawa.
Madona
thumb|left Madona (historiske němske mjeno – Modohn) je městačko w Letiskej. Je zarjadniske sydło Madonskeho wobwoda.
Leži něhdźe 170 kilometrow wuchodnje Rigi.
Ma něhdźe wósom tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1461 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1926 měšćanske prawa.
Walter Trout
thumb|Walter Trout w lěće 2007 Walter Trout (* 6. měrca 1951 w Ocean City, New Jersey) je US-ameriski bluesowy gitarist, spěwar a komponist, kiž bě wot 1981 do 1985 z čłonom skupiny Canned Heat a hraješe pozdźišo pola John Mayall & the Bluesbreakers.
Diskografija
Walter Trout Band
Walter Trout and the Free Radicals
John Mayall's Bluesbreakers
Walter Trout and the Radicals
Walter Trout
Słónčnička
Słónčnička (Helianthemum) je ród ze swójby słónčničkowych rostlinow (Cistaceae).
Markus Söder
mini|Markus Söder w lěće 2019
Markus Thomas Theodor Söder (* 5. januara 1967 w Nürnbergu) je němski politikar strony CSU, kiž je wot 16. měrca 2018 jako naslědnik Horsta Seehofera ministerski prezident Bayerskeje a wot 19. januara 2019 předsyda swojeje strony.
Promowowany jurist je wot lěta 1994 čłon bayerskeho krajneho sejma a bě wot 2003 do 2007 generalny sekretar CSU. Wot 2007 do 2008 bě statny minister za zwjazkowe a europske naležnosće, wot 2008 do 2011 statny minister za wobswět a strowotnistwo a wot 2011 do 2018 minister za financy, krajne wuwiće a domiznu. Wón bě načolny kandidat swojeje strony při wólbach do krajneho sejma dnja 14. oktobra, w kotrychž dósta CSU 37,2 % a zhubi absolutnu wjetšinu w parlamenće.
Wón je ewangelski, zmandźeleny a ma ze swojej mandźelskej tři dźěći kaž tež jednu dźowku z prjedawšeho poćaha.
Dźěwin
Dźěwin je pomjenowanje:
hlej tež: Dźěwinska hola
Ipatowo
thumb|left Ipatowo je město w juhu Ruskeje federacije. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Stawropolskim regionje a ma něhdźe 24 tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1860 załožiło a ma wot lěta 1979 měšćanske prawa.
Zerzawy naporst
Zerzawy naporst (Digitalis ferruginea) je rostlina ze swójby putnikowych rostlinow (Plantaginaceae).
Žiłan
Žiłan (Agrimonia) je ród ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Zerzawy naporst
Po někotrych žórłach so swójbje trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae) přirjaduje.
Wopis
Zerzawy naporst je robustna rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot něhdźe 1,2 m. Wona je dwulětna abo krótko žiwje wjacelětna.
Łopjena su wuske a mócnje zelene.
Kćěje w lěću. Trubkojte kćenja su złotobrune a njesu ćmowše, čerwjenobrune žiłki.
Agawowe rostliny
Agawowe rostliny (Agavoideae) su podswójba znutřka hromakowych rostlinow (Asparagaceae).
Systematika a rozšěrjenje
Eksistuje dźensa 18 rodow z wyše 600 družinami w podswójbje agawowych rostlinow (Agavoideae):
Agawa
Agawa (Agave) je ród z podswójby agawowych rostlinow (Agavoideae) znutřka hromakowych rostlinow (Asparagaceae).
Cyrkej swjateho Měrćina
thumb|Cyrkej swj. Měrćina w Njebjelčicach
Cyrkej swjateho Měrćina ( St. Martini Episcopi Confessoris) je serbsko-katolska wosadna cyrkej w Njebjelčicach. Wona steji na granitowym kopcu w sewjerowuchodnym dźělu wsy, sewjernje hłowneje dróhi. K wosadźe słušatej nimo wosadneje wsy tež wjesce Serbske Pazlicy a Pěskecy (wot 1765). Wona wobsteji znajmjeńša z 15. lětstotka a bě klóštrej Marijina hwězda podstajena. Tak wosta tež po reformaciji katolska.
K Njebjelčanskej wosadźe słušeše w lěće 2018 799 zwjetša serbskorěčnych katolikow w třoch wsach (2007: 819).
Twar a wuhotowanje
Nowa cyrkej swjateho Měrćina bu wot 1740 do 1743 w barokowym stilu po naćisku italskeho architekta a twarskeho mištra Drježdźanskeje dwórskeje cyrkwje Gaetano Chiaveri při puću do Serbskich Pazlic natwarjena. Kóšty přewza po zdaću kurwjerchowski guwerner Sakskeje, Egon Anton Fürst zu Fürstenberg, kiž bě Budyskemu tachantstwu před swojeje smjerće 1716 za nowotwar katolskeje cyrkwje předwidźane pjenjezy darił. Na zapadnej stronje cyrkwinskeje łódźe namaka so wěža, na wuchodnej stronje sakristija. Prěnjotna trojoposchodowa króna wěže, podobna na Budysku radnicu, bu w lěće 1830 wottorhana a masiwna nowa kupola natwarjena, kotrejž so w ludowym erće „latarnja“ praji.
1907 je farar Kubaš ju nutřka wobnowić dał a 1938 slědowaše wonkowne wobnowjenje pod fararjom Handrikom. W lěće 1976 bu wěža znowa wobmjetana. W cyrkwi namakatej so 16 metrow wysoki a 5,5 metrow šěroki běły hłowny wołtar a retabla z drjewa w barokowym stilu. Při wołtarje su swjećo swjateje Marije donjebjeswzaća, nad tym swjećo swjateho Měrćina a na bokomaj swjatej Katyrna a Marhata. Při drjewjanej běłej baroknej klětce předstaja so ewangelisća.
thumb|upright|Wopon abatisy Marijineje hwězdy nad zachodom Drjewjany južny wołtar, swjećeny swjatemu Měrćinej, je 8,5 metrow wysoki a nimale štyri metry šěroki a bu wot fararja Kubaša z Hainsbergskeje cyrkwje pola Aachena kupjeny a 1892 w Njebjelčicach nastajeny. Wobraz swjateho Měrćina, prošerjej płašć dawaceho, bu w lěće 1899 wot sakskeje princesny Mathildy darjene. Sewjerny wołtar je runje tak drjewjany a swjatej Mariji swjećeny. Šěsć metrow wysoki a 270 cm šěroki běły, zdźěla pozłoćany wołtar pokaza na wołtarnym wobrazu Mariju, Jězusa Chrystusa z křižom a Boha Wótca kaž tež postawje swjateju Hańže a Marhaty na bokomaj.
Na wjacorych městnach namaka so wopon klóštra Marijineje hwězdy z pismikami C.S.A.M., poćahowacymi so na abatisu Cordulu Sommer (Cordula Sommer Abbatissa Mariastellensis).
Hač do lěta 1917 měješe Njebjelčanska cyrkej dwaj zwonaj a wot 1923 tři nowe (Marijiny, Měrćinowy a Józefowy), kiž buchu pak w Druhej swětowej wójnje zebrane. 1964 dósta cyrkej štyri nowe zwony z Apoldy.
Cyrkej so w lěće 1993 k poslednjemu razej wobšěrnje saněrowaše.
Bože słužby
Kemše swjeća so njedźelu, wutoru (za seniorow), srjedu (za dźěći) a pjatk jenož serbsce, sobotu serbsce a němsce. Štwórtk su serbske kemše w Pěskečanskej kapałce.
Njebjelčanska kermuša swjeći so započatk nowembra.
Kočo Racin
Kočo Racin ( Кочо Рацин abo dospołnje Kosta Apostolov Solev Racin; * 22. decembra 1908 we Velesu, † 13. junija 1943 w Lopušniku) bě jedyn z najwažnišich makedonskich basnikow, a komunistiski aktiwist, znaty dla swojeje socialneje poezije. Kočo Racin płaći za jednoho ze załožerjow tučasneje makedonskeje literatury a jeho zběrka basnjow Beli mugri (Zagreb 1939) je jedna z najwažnišich twórbow w makedonskej literaturje.
Alkehol
thumb|Alkehol Alkehol je čěska rockowa / punk-rockowa hudźbna skupina.
Kočo Racin
Swój pseudonym „Racin“ dósta přez swoju lubku Rahilku Firfowu, Racu. Racin wužiwaše krótki čas dalši pseudonym, Neven Pejko, kiž přiwza wot swojeje druheje lubosće, Nevenki Vuić.
Žiwjenje
left|thumb|Nutřkowny dźěl chěže Koča Racina we Velesu Kočo Racin narodźi so 1908 we Velesu do bědneje makedonskeje swójby.
Aktiwist - komunist
W lěće 1924 zastupi Kočo Racin do SKOJ a sta so bórze z jednym z najwažnišich młodych kadrow Komunistiskeje strony Juhosłowjanskeje w Makedonskej.
Literarne tworićelstwo
Literarne tworićelstwo Koča Racina zapřijimuje wšelake wobłuki: prozu, poeziju, stawizniske spisy, filozofiske spisy, literarnu kritiku a eseje. Jeho najwažniša twórba su Beli mugri.
Pjerwomajsk (oblasć Nižny Nowgorod)
Pjerwomajsk (, do 1951 Ташино/Tašino) je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Nižny Nowgorod. Ma něhdźe 14 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w 19. lětstotku jako wjes Tašino załožiło a ma wot lěta 1919 měšćanske prawa.
Andrej Babiš
mini|upright|Andrej Babiš (2015)
Andrej Babiš (* 2. septembra 1954 w Bratisławje) je čěski předewzaćel a politikar słowakskeho pochada. Wón bě wot decembra 2017 hač do nowembra 2021 ministerski prezident Čěskeje republiki.
10. měrca
10. měrca abo '''10. nalětnika''' je 69. dźeń gregorianiskeje protyki (70. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 296 dnjow hač do kónca lěta.
Pochowa wšowica
Pochowa wšowica (Pedicularis sceptrum-carolinum) je rostlina ze swójby hubinkowych rostlinow (Orobanchaceae).
Synelnykowe
thumb|left
Synelnykowe je město w Dnipropetrowskej oblasći na Ukrainje. Leži něhdźe 60 kilometrow wuchodnje Dnipra.
Ma něhdźe 31 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1868 załožiło a ma wot lěta 1921 měšćanske prawa.
Wjelcej
Wjelcej ( Welzow) je delnjołužiske městačko, kotrež słuša k braniborskemu wokrjesej Sprjewja-Nysa a leži na juhowuchodnej kromje wokrjesa blisko hranicy ze Sakskej. Ma něhdźe štyri tysac wobydlerjow a wobsteji z měšćanskeju dźělow Wjelcej a Prožym (Proschim). Město słuša do připóznateho sydlenskeho ruma Serbow w Braniborskej.
Njedaloko města namaka so brunicowa jama Wjelcej-juh.
Akelaja
Akelaja (Aquilegia) je ród ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae). Druhe hornjoserbske mjeno tuteje rostliny je worjołčka.
Kajkosće
Akelaje su wjacelětne naćate rostliny, kotrež maja sylny, zwjetša wjacehłowaty pjenk. Ze spódnjeje łopjenoweje róžicy rostu zrunane, bohaće rozhałžkowane kćenjowe stołpiki, kotrež runje tak kaž kćenjowe šiški maja žałzowe włóski.
Systematika
Družiny: 70-80; europske družiny: 4-8
Łužiska wuhroda
Łužiska wuhroda (tež Łužiski wal; němsce Lausitzer Grenzwall, pólšćina Wzniesienia Łużyckie) je přirodny rum w sewjerowuchodnej Sakskej, južnej Braniborskej a zapadnej Pólskej. Wona twori přirodnu hranicu mjez Delnjej a Hornjej Łužicu. Łužiska wuhroda słuša k Južnej hórčinje a rozpřestrěwa so wot Łužiskeje Nysy pola Běłeje Wody hač k Dubi zapadnje Łukowa, hdźež je z Flemingom zwjazana. Na wuchodnym boku Nysy rěka pokročowanje Łužiskeje wuhrody pólsce Wał Trzebnicki. Tam, dokładnje blisko Žarowa, namaka so tež najwyši kopc cyłeho rjećaza, 227 metrow wysoka Góra Żarska (němsce Rückenberg).
Łužiska wuhroda wobsteji z něhdźe 150.000 lět starych kónčnych morenow ze Solawskeje lodoweje doby. Dla geologiskich stawiznow wuhrody namakaja so tamle wulke brunicowe składy. Tohodla je dźensa wulki dźěl přirodneho ruma přez brunicowe jamy Łužiskeho brunicoweho rewěra přeformowany.
Nikosia
Nikosia je stolica a najwjetše město Cypernskeje, kiž nadeńdźe so w płódnej runinje mjez horinami Pentadaktylos na sewjeru a Troodos na juhozapadźe. Ma někak 275.000 wobydlerjow.
Z lěta 1963 je město do dweju dźělow rozdźělene, při čimž steji juh pod kontrolu republiki Cypernskeje a sewjer pod kontrolu Turkowskeje republiki Sewjerneje Cypernskeje. Mjez dźělomaj leži neutralne pasmo.
Hórska słónčnička
Hórska słónčnička je rostlina ze swójby słónčničkowych rostlinow (łaćonsce: Helianthemum alpestre, Cistaceae).
Erik Brann
Erik Brann (* 11. awgusta 1950 w Pekin, Illinois; † 25. julija 2003 w Los Angeles) bě US-ameriski rockowy gitarist a spěwar, kiž bě z čłonom skupiny Iron Butterfly.
Šelnik
Šelnik (Marrubium) je ród ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Wobsahuje sćěhowace družina:
Powiat gryfiński
Powiat gryfiński je powiat (wokrjes) na juhozapadźe pólskeho Zapadopomorskeho wojewódstwa a po přestrjeni najwjetši we wojewódstwje. Nadeńdźe so južnje wulkoměsta Šćećin a słuša k jeho metropolowemu regionej.
Geografija
Susodne wokrjesy su Powiat policki a bjezwokrjesne město Šćećin na sewjeru, Powiat stargardzki na sewjerowuchodźe, Powiat pyrzycki na wuchodźe a Powiat myśliborski na juhowuchodźe. Na zapadźe twori rěka Wódra statnu hranicu z Braniborskej.
Města a gmejny
Powiat wobsteji z dźewjeć gmejnow, mjenujcy šěsć měšćansko-wjesnych a třoch wjesnych gmejnow:
Hejduška (rostlina)
Hejduška (Fagopyrum esculentum) je rostlina ze swójby wuroćowych rostlinow (Polygonaceae). Regionalne słowo je hejduš.
Wopis
Hejduška je jednolětna rostlina, kotraž docpěje wysokosć wot 60 cm hač do 1 m. Rostlina za čas dweju měsacow dozrawi, tak zo su dwoje žně w lěće móžne.
Zrunane stołpiki su zwjetša čerwjenojte.
11. měrca
11. měrca abo '''11. nalětnika''' je 70. dźeń gregorianiskeje protyki (71. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 295 dnjow hač do kónca lěta.
Hejduška (rostlina)
Wopis
Kłokojte łopjena maja wutrobojtu bazu. Pódlanske łopješka su titkojće zrosćene.
Kćěje wot julija hač do oktobra. Wonjace kćenja su běłe abo róžojte a steja we wokołkowych kićach. Kćenjowa wobalka wobsteji z pjeć łopješkow. Wone su bohate na měd.
Hajnicy
Hajnicy ( Hainitz) su sydlišćo w Hornjeje Łužicy, kotrež słušeja do Budestečanskeje gmejny. Hač do lěta 1934 běchu samostatna gmejna.
Hejduška (rostlina)
Wopis
Třihranite płody su na škrob bohate worješki z krutej, brunej skórku. Wone docpěja dołhosć wot něhdźe 5 mm.
Hajnicy
Geografija
Sydlišćo nadeńdźe so bjezposrědnje na sewjeru Budestec na woběmaj stronomaj zwjazkoweje dróhi B 96 a słuša dźensa k tutomu gmejnskemu dźělej. Stare jadro burskeje wjeski leži wuchodnje Sprjewje pod Lubinom na kopcu mjez dolinomaj Hajničanskeje a Kózłowskeje rěčki. Zapadnje starych Hajnic leža industrijowe stejišća a dźěłaćerske sydlišća z 19. a 20. lětstotka.
Hejduška (rostlina)
Stejnišćo
Rosće na rolach, drjebiznowych městnach a na pućowych kromach. Ma radšo suche pódy.
Hajnicy
Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Wulke łuki, Wódnik, W rěčkach, W strónjach, Pola hraboweho keŕka, W tymjenjach, Pola Lubina, Pola Kózłow, Pola fabriki, Pola Zahorja, Pola Racec hory, Racec móst, Małe morjo.
Hejduška (rostlina)
Rozšěrjenje
Pochadźa ze sewjerneje Chinskeje a Turkestana, ale nětko je w srjedźnej a južnej Europje wustupuje.
Hajnicy
Stawizny
mini|Hajnicy na hamtskej karće z lěta 1884. Spóznajomne su stara wjes naprawo kaž tež fabrika, kapałka a katolske pohrjebnišćo na lěwym boku. Prěni raz naspomnichu so Hajnicy w lěće 1404 jako Haynicz. Ležownostne knjejstwo wukonješe wot lěta 1471 Budyska měšćanska rada, mjeztym zo słušeše Hajničanske kubło wot 1497 Budyskej Cyrkwi našeje lubeje knjenje. Cyrkwinsce přisłušeja ewangelscy wobydlerjo Budestečanskej wosadźe. Katolscy chodźachu hač do 1880tych lět do Budyšina.
Hejduška (rostlina)
Wužiwanje
Rostlina bu na pěskowych pódach a na holanskich rolach předewšěm w Aziji a srjedźnej Europje kultiwowana, při čimž jeje plahowanje je jara woteběrało. Dźensa słuži w Němskej nimale jenož jako skótnu a ptaču picu, ale so pak w někotrych krajach jako wažnu cyrobinu wužiwa.
Hajnicy
Stawizny
Po twarje Budyskeje šoseje w lěće 1834 rosćeše wjes hač k dróze. 1865 załožištaj Budyski industrialnik Emil Grützner a jeho čěski partner Johann Faltis na městnje stareho młyna wulku předźernju, kotraž bě prěni wulkozawod na Hajničanskich honach. Tež 1877 wotewrjena železniska čara Budyšin–Wjelećin pohonješe industrielne wuwiće. Faltisowy wnuk Alfons Porak da w 1890tych lět wulke dźěłaćerske sydlišćo natwarić, kotrež bu mjez 1902 a 1908 hišće wutwarjena.
Hejduška (rostlina)
Wužiwanje
Wułušćene symjenja so předewšěm jako syru zeleninu, přidawk do poliwki a hejdušne krupy wužiwaja.
Hajnicy
Stawizny
W běhu přićaha přewažnje katolskich dźěłaćerjow dla industrializacije a załoženja fabrikow w Hajnicach a wokolinje natwarichu tehdy swójsku katolsku kapałku swj. Józefa, kotraž je z lěta 1882 filialna cyrkej Tachantskeje wosady. W slědowacych lětdźesatkach skutkowachu tule předewšěm serbscy měšnicy. 1901 sćěhowa katolska šula.
Za čas NDR sta so předźernja z ludowym zawodom „VEB Flachsspinnerei Hainitz“ a pozdźišo jako „VEB Vereinigte Leinenindustrie Werk 1 Großpostwitz“ z jednej ze štyrjoch najwjetšich lenowych předźernjow na teritoriju NDR. Po přewróće wot belgiskeje firmy Ontex přewzaty zawod je dźensa jedyn z najwjetšich producentow tamponow w Europje a najwjetši tekstilny zawod Hornjeje Łužicy.
Wobydlerstwo
Po Mukowej Statistice Łužiskich Serbow mějachu Hajnicy srjedź 1880tych lět cyłkownje 342 wobydlerjow, z kotrychž bě 247 Němcow abo němskorěčnych a 95 Serbow (28 %). Wšě susodne wjeski běchu za tutón čas hišće přewažnje serbske. Dla mócneho přićaha w běhu industrializacije so serbšćina hač do prěnjeje połojcy 20. lětstotka do wulkeje měry ze wšědneho dnja zhubi.
Pomniki
Gmejna Hajnicy staji po Prěnjej swětowej wójnje swojim padnjenym poměrnje wulkomyslny wojerski pomnik při Fabrikskej dróze. Při 1922 poswjećenym pomniku ze zornowca nadeńdźe so tež serbske hrónčko.
Wosobiny
W Hajnicach skutkowachu wot 1880tych lět někotři Serbja jako katolscy měšnicy, mjez nimi Mikławš Andricki (farski administrator 1904–06), pozdźiši předsyda Łužiskoserbskeho narodneho wuběrka Jan Cyž-Hajničanski (1883–1948), kiž běše tu wot 1922 hač do swojeho wuhnaća w lěće 1940. Michał Nawka bě 1904/05 za krótki čas wučer w Hajnicach.
1979
Wumrěće
mini|upright=0.4|Rudolf Jenč († 5. apryla)
Japanska smjetanka
Japanska smjetanka (Filipendula purpurea) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Tři sestry
thumb|Tři sestry Tři sestry je čěska punkowa / pub-rockowa hudźbna skupina.
Japanska smjetanka
Wopis
Japanska smjetanka je zrunana trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 1,2 m.
Frankobrod nad Mohanom
Frankobrod nad Mohanom (tež Frankfurt nad Mainom, Frankfurt am Main) je ze 760.000 wobydlerjemi najwjetše město zwjazkoweho kraja Hessenska a pjate najwjetše w cyłej Němskej. Leži na juhu Hessenskeje při Mohanje.
Město je tež srjedźišćo němskeho finančneho sektora a sydło Europskeje centralneje banki.
Frankobrodske lětanišćo je, po Londonje-Heathrowje a Parisu Charles de Gaulle, třeće najwjetše lětanišćo w Europje Hłowne dwórnišćo města słuša k najwažnišim dwórnišćam w Europje, a je samo te z najwjace direktnymi zwiskami po cyłej Němskej.
Japanska smjetanka
Wopis
Kćěje w lěću. Purpurčerwjene-wioletne kćenja steja w njeprawych wokołkach.
Rozšěrjenje
Pochadźa z Japanskeje.
Juka
Juka (Yukka) je ród z podswójby agawowych rostlinow (Agavoideae) znutřka hromakowych rostlinow (Asparagaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Simon Rehan
Simon Rehan (* wokoło 1570, † wokoło 1650 w Manjojcach) bě serbski farar a awtor rukopisneje serbskeje měšniskeje knižki.
Wokoło lěta 1600 fararješe w Manjojcach (Meinsdorf), kotrež słušachu tehdy hromadźe z Boryńskim knjejstwom (Ländchen Bärwalde) ke Kurmarkskemu serbskemu distriktej. Rehanowy serbski spis z němskim titulom Windisches Missale bu 1654 wot nadrjadowaneho cyrkwinskeho inspektora we Wěrnej Brjazynje zakazany a so njezachowa.
Kabinet Biedenkopf III
Kabinet Biedenkopf II bě wot 26. oktobra 1999 hač do 17. apryla 2002 amtěrowace statne knježerstwo Sakskeje w třećej legislaturnej periodźe po znowazałoženju zwjazkoweho kraja. Dla dobyća absolutneje wjetšiny při wólbach móžeše ministerski prezident Kurt Biedenkopf (CDU) ze swojej stronu sam knježić.
Sotra
Sotra móže być:
Alijew
Alijew je mjeno slědowacych wosobow:
Brunokyrkowy lěniwc
Brunokyrkowy lěniwc (Bradypus variegatus) je družina ze swójby třiporstowych lěniwcow (Bradypodidae).
Wopis
Brunokyrkowy lěniwc docpěwa wulkosć mjez 47 a 75 centimetrow a wahu wot 2,5 hač do 5,0 kilogramow. Małka kulowata hłowa njenjese žanej zwonka widźomnej wuši, dokelž tutej stej pod kožu schowanej. Wopuš je jenož rudimentarny. Koža ma huste spódnje kosmy. Wyše tych su dlěše a jasnje hrubiše, swětłobrune hač brune barbjene, kosmy. Hłowa je ćmowšo barbjena hač wostatne ćěło. Wotwisnje wot dopadnjenja swětła so koža błyšći nazeleń, štož so hodźi na symbiozu z algowej družinu, kotraž je w koži žiwa, wróćo wjesć. Tuta symbioza słuži po zdaću tarnowanju před žernymi njepřećelemi. Wjeršk kože leži, kaž při wšěch lěniwcach, na brjuchu. Tak móže dešćowa woda lěpje wotběžeć. Ruki su jasnje dlěše hač nohi. Na rozdźěl wot dwojoporstowych lěniwcow kónča ruki brunokyrkoweho lěniwca w třoch palcach. Palcy kónča w hóčkatych pazorach, při čimž kóžda srjedźna je powjetšena. Zuby wopřimjija 18 čronowcow. Róžkowe zuby a krajaki brunokyrkowy lěniwc nima. Čuch je wosebje wysoko wuwity.
Wašnje žiwjenja
Brunokyrkowy lěniwc je na wosebje włožnych žiwjenskich rumach přiměrjeny. Koža wodu njepřepušći a słuži škitej před mokrotu a zymnotu. Ćělna temperatura je ze 34 stopjenjemi relatiwnje niska. Přičina za to je podźěl wot jenož něhdźe 30 procentow muskloweje masy na ćělnej waze a niske přeměna maćizny (metabolizm). Brunokyrkowe lěniwcy su samotarjo. Wone su aktiwne za čas switanja, směrkanja a nocy. Najdlěši čas dnja, něhdźe 20 hodźin, lěniwc spi. Wón k lěsnej pódźe jenož dźe, zo k druhemu štomej docpěł. Wón je wuběrny płuwak. Brunokyrkowe lěniwcy wobydla 1 hač 2 hektaraj wulki rewěr.
Rozšěrjenje
Wón je we wulkich dźělach subtropiskeje a tropiskeje srjedźneje a centralneje Južneje Ameriki rozšěrjeny. Jeho hłowny rozšěrjenski teritorij wobsahuje sewjernu Argentinsku, Boliwisku, Brazilsku, Kolumbisku, Kosta Riku, Ekwador, Honduras, Nikaraguwu, Panamu, Paraguay, Peru ale tež Venecuelu. Tam wobydli włóžnoćopłe dešćikowe lěsy, zwjetša w bliskosći wodźizny.
Wohroženje
Dokelž je we wysokim měrje na jeho žiwjenski rum přiměrjeny, reaguje jara čućiwje na mylenja. Zničenja tropiskich dešćikowych lěsow je při tym najwjetši problem. Družina steji w Čerwjenej Lisćinje IUCN jako "mało wohrožena".
Keith Ellis
Keith Ian Ellis (* 19. měrca 1946 w Matlock, Derbyshire; † 12. decembra 1978 w Darmstadće) bě britiski basist, kiž hraješe w skupinach The Koobas, Van der Graaf Generator, Juicy Lucy, Boxer a Iron Butterfly.
Kislowodsk
thumb|left Kislowodsk je město w juhu Ruskeje federacije. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Stawropolskim regionje a ma něhdźe 130 tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1803 załožiło a ma wot lěta 1903 měšćanske prawa.
Petr Nečas
mini|upright|Petr Nečas (2013)
Petr Nečas (* 19. nowembra 1964 w Uherskim Hradišće) je čěski politikar konserwatiwneje strony ODS, kiž bě wot 28. junija 2010 hač do wotstupa dnja 17. junija 2013 z ministerskim prezidentom Českeje republiki.
Nečas bě wot 1992 čłon čěskeho parlamenta a wot 2006 do 2009 z ministrom za dźěło a socialne w kabineće Mireka Topoláneka. Po wotstupje Topoláneka w aprylu 2010 sta so z předsydu strony ODS.
Petr Nečas bě woženjeny a ma štyri dźěći.
Módra akelaja
Módra akelaja (Aquilegia einseleana) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
Tokpisinšćina
Tokpisinšćina (swójske mjeno Tok Pisin) je kreolska rěč w Papuwa-Nowej Gineji. Wot lěta 1975 wona je jedna z třoch narodnych rěčow w Papuwa-Nowej Gineji. Dwě dalšej stej jendźelšćina a hirimotuwa rěč.
Mjeno rěče
Słowo Tok-Pisin pochadźa wot tok a pisin. Při tym tok pochadźa z jendźelskeho talk, woznamjenjace "rozmołwa", ale tež "słowo", zdźělenka" a "rěč". Pisin woznamjenja "pidźin" a originalnje pochadźa wot jendźelskeho business. Na rozdźěl wot sugestije mjena Tok-Pisin njeje pidźin, ale kreolska rěč.
Prjedy rěč měješe druhe mjena, a to Melanesiski Pidźin (jendźelsce Melanesian Pidgin), Neo-Melanesišćina (jendźelsce Neo-Melanesian), Pidźinowa jendźelšćina (jendźelsce Pidgin English) a 'Tok Boi'. Ale nětko 'Tok Pisin' je akceptowane mjeno rěče.
Oficialnosć a přiwuzne rěče
Wona je jedna z oficialnych rěčow Papuwa-Noweje Gineje, z jendźelšćinu a hirimotuwej rěču), a najčasćišo rěčana rěč w městnje. Wužiwaja ju w medijach a knježenju Papuwa-Noweje Gineje, hačrunjež mjeńše hač jendźelšćinu. Někotre bazowe šule wuwučuja w Tokpisinšćinje.
Njewužiwaj bislamšćinu jako mjeno za tokpisinšćinu. Wonej stej dwě rozdźělnej rěči, kotrejž pak stej blisko přiwuznej.
Powšitkowne
Rěč słuži předewšěm komunikaciji mjez přisłušnikami rozdźělnych rěčnych zhromadźenstwow, ma pak - hinak hač najwjetše Pidgin-rěče - tež so powyšowacu ličbu maćernorěčnych rěčnikow.
85% słowoskłada bazuje na jendźelskej rěči, mjeztym zbytk wobsteji z melaneziskich słowow, ale samo słowa z němčiny eksistuja. Rěč ma wjele narěčow, kaž na př. sylnišo wot jendźelšćiny wowliwowany Waigani-Pidgin wokoło Port Moresby. Tokpisinšćina so je z pidźinoweje rěče wuwiła, při tym tute wuwiće hišće traje, dokelž maćernorěčnicy wot wšěch rěčnikow hišće su mjeńšina. Ale tuta skupina jara rosće, při čimž wjele rěčow z jenož małkimi ličbami rěčnikow wotemrěwaja.
Přikłady:
Fonetika
Fonetika tokpisinšćiny je jednoriša hač ta jendźelšćiny. Eksistuje jenož 16 konsonantow a 5 wokalow.
Wjace jendźelsce
We wurjekowanju, kotrež je wjace podobne jendźelšćinje, eksistuja dalše fonemy, a to předewšěm: //, //, //, //, //, // a //.
Wokale
Tok Pisin ma pjeć wokalow, kotrež su wokalam w španišćinje, japanšćinje a dalšim pjećwokalnym rěčam podobne:
Nimo toho eksistuja tři diftongi, a to ai, au a oi.
Wosebitosće přirunane z jendźelšćinu
Na kóncach słowow njejsu spěwne konsonanty, tak zo z konsonantow b/v, d, g, dź/dz nastanu konsonanty p, t, k, s. Jenož słowo god so zda być wuwzaće, ale so wurjekuje z kónčnym t.
Konsonantowe sćěhi na kóncach słowow so tež zhubja. Tu stej dwě warianće móžnej:
Werby
W tokpisinšćinje eksistuja tři werbowe klasy.
Při někotrych werbach njetransitiwna forma złóžku podwoja, mjeztym zo so tute podwojenje při wotwodźenej formje na -im njestawa. Na př.
Wjele werbowych zdónkow hodźi so ze sufiksom abo bjez sufiksa wužiwać.
Wjele werbow ma jenož transitiwnu formu z kóncowku -im.
Někotre transitiwne werby na -im bazuja na druhich słownych družinach, kaž na př. substantiw, adwerb, adjektiw.
Partikla (časćica) i
Po pronomeny za 3. wosobu w singularje, wšě wosoby w pluralu a po substantiwje jako subjekt dyrbi partikla i stać. W prěnjej a druhej wosobje singulara so nihdy njewužiwa. W jendźelšćinje so predicate marker mjenuje. Po slědowacych słowach so partikla i móže wuwostajeć: mipela, yupela, ken, laik. Partikla před partiklu no steji, kotraž markěruje negaciju.
Druhdy so partikla i jako formu werba "być" přełožić.
Partikle za časy
Dokelž konjugacija faluje, za časy so partikle wužiwaja. Pozicija partikle i wotwisuje wot wužiwaneje partikle za čas. Steji tuž před bin, ale po bai.
Bai (abo dołha warianta baimbai) často samo steji před subjektom, kaž na př.
Přeběhowa forma
Za přeběhowu formu prezensa su štyri móžnosće:
Samo je móžno kombinacija, kaž na př. z i stap a nau.
Postponowane i stap so móže z wurazom zańdźenosće kombinować.
Terniwka
thumb|left
Tokpisinšćina
Modalne werby
Tokpisinšćina ma někotre modalne werby. 1 Steji snadź fonologiskeje formy dla (i + inap > inap) bjez partikle i. Ale při negaciji so partikla i wužiwa.
Terniwka
Terniwka je město w Dnipropetrowskej oblasći na Ukrainje. Leži při rěce Samara něhdźe 110 kilometrow wuchodnje Dnipra.
Tokpisinšćina
Kopula
Eksistuja tři móžnosće werb być do tokpisinšćiny přełožić.
Terniwka
Ma něhdźe 28 tysac wobydlerjow.
Tokpisinšćina
Adwerbowe sufiksy
Někotre werbowe afiksy so móža wužiwać, zo by dalše werby tworić.
Terniwka
Sydlišćo je so w lěće 1775 załožiło a ma wot lěta 1976 měšćanske prawa.
Tokpisinšćina
Adwerbowe sufiksy
Někotre werby wobsahuja dwójce sufiks -im.
Wjetšina werbow z tajkim sufiksom jenož jónu kóncowku -im wužiwa.
Pronomeny
Tokpisinšćina ma tři wosoby, kotrež genusy njerozeznaja.
Gramatiska wosebitosć tokpisinšćiny stej dwě formje při wosobowym pronomenje 1. wosoby w dualu a pluralu, a to ekskluziwna a inkluziwna forma.
Paradigma wariěruje we wotwisnosći wot lokalnych rěčow; dual je wšědny, trial wšak mjenje. Najwjetši inwentar pronomenow tokpisinšćiny je:
Posesiwne pronomeny so wuprajeja z doprědka stajenym słowom bilong na sćěhowacym wašnju:
Jako demonstratiwne pronomeny so sćěhowace słowa wužiwaja, jeli wo bliskosć dźe:
Jeli dalokosć njeje wažna, potom so wužiwa:
W pluralu wšak so sćěhowace formy wužiwaja:
Nimo toho eksistujetej sćěhowacej pronomena:
Při někotrych werbach so reduplikacija wužiwa.
W někotrych regionach so bilong z personalnym pronomenom wužiwa.
W tokpisinšćinje su rozdźělne móžnosće přełožić "jedyn druheho/druhemu/na druheho/na druhim".
Jedna warianta je reduplikacija werba.
Druha warianta su kombinacije wosoboweho pronomena ze słowom "yet". Na př. mitupela i lukim mitupela yet "(mój) widźimoj jedyn druheho"
Substantiwy
Substantiwy pady a genusy nimaja. Za plural słowo ol před tym steji, jeli tam numeral njesteji.
Jeli chceš substantiw po splahu rozeznawać, móžeš za muske stworjenčko słowo man a za žónske stworjenčko słowo meri wužiwać. Wobě słowje přeco hłownemu substantiwej slědujetej a tworitej z nim nominalnu frazu.
Zestajenje
Eksistujetej dwaj typaj zestajenych substantiwow. Po Mihalic wone njejsu woprawdźite zestajenki, ale nominalne frazy. Po Mihalic jenož wone su woprawdźite zestajenki. Druhi dźěl potom je substantiw, mjeztym zo prěni móže k rozdźělnych słownej družinje słušeć. Druhdy rezultowace słowo samo substantiw wjace njeje.
Adjektiwy
Adjektiwy často maja sufiks -pela (z jendźelšćiny "fellow"), hdyž substantiwy modifikuja; wuwzaće je liklik "małki". Liklik da so tež jako adwerb z woznamom "trochu" wužiwać, kaž na př. dispela bikpela liklik ston, "tutón trochu wulki kamjeń".
Adjektiwy z jednozłóžkowym zdónkom, kaž na př. gut, bik, nais, so zwjetša z kóncowku -pela jewja a steja před substantiwom, kotryž maja wopisować. Jeli so jako predikat wužiwaja, potom formy ze sufiksu abo bjez sufiksa -pela su móžne.
Jenož někotre njeprawidłowne jednozłóžkowe adjektiwy so bjez kóncowki -pela wužiwaja. Dźesać z tych so jako participy zańdźenosće přełožuja, mjeztym zo 17 je wšědne adjektiwy. Jeli so jako atributy wužiwaja, potom wone slěduju potrjecheny substantiw.
Adjektiwy z wjacezłóžkowym zdónkom, kaž na př. nogut "špatny", redi "hotowy", so přeco bjez kóncowki -pela jewja a normalnje steja po substantiwje, kotryž maja wopisować.
Jenož někotre adjektiwy, kaž na př. liklik "małki" steji před substantiwom.
Za stopjnowanje so słowje moa (za komparatiw) a long ol (za superlatiw) wužiwatej, kotrejž adjektiwej slědujetej.
Ale eksistujetej dwě wuwzaći, a to słowje planti "wjele" a hanggre "hłódny", kotrejž so za superlatiw słowo tumas wužiwatej (wono hewak woznamjenja "jara", kaž na př. liklik tumas "jara mały").
Za přirunanje so słowo olsem wužiwa.
Adwerby
Adwerby so wot adjektiwow přez to rozeznawaja, zo kóncowka -pela faluje. Nimo toho steja po werbje.
Prepozicije
Eksistujetej jenož dwě woprawdźitej prepoziciji: bilong (z "belong"), kotraž woznamjenja "wot" abo "za" (tuž přiwuznosć, wobsedźenstwo, swójstwo), a long, kotraž woznamjenja wšo wostatne. Někotre frazy so jako prepozicije wužiwaja, kaž na př. long namel (bilong), "srjedź, wosrjedź".
Móže so tež ze substantiwami kombinować.
1 To je ekwiwalent serbskeho posesiwneho pronomena.
Konjunkcije
Eksistuja konjunkcije na "a", o "abo", sapos "jeli" a tasol "ale; jenož; jeli".
Jeli steji na spočatku sady, to woznamjenja "ale; jeli", mjeztym zo na kóncu sady abo po někajkim słowje tasol "jenož" woznamjenja.
Pyskowana wšowica
Pyskowana wšowica (Pedicularis rostratocapitata) je rostlina ze swójby hubinkowych rostlinow (Orobanchaceae).
Tokpisinšćina
Konjunkcije
Přirunaj tež
Numerale
Tokpisinšćina ma numerale z jendźelšćiny, ale často wužiwa kóncowku -pela.
Dalše ličbniki su: tausen "tysac" (na př. tu tausen "dwaj tysac", tu tausen wanpela ten wan "2011") a milien "milion" (na př. tu milien "dwaj milionaj").
Dalše přiznamjenja
Reduplikacija je jara běžna w tokpisinšćinje, mjeztym zo móže rozdźělne funkcije měć. Po Nose, Masahiko wona jenož rědko pokaza plural a wariaciju. Rozdźělne werby móžeja reduplikować zo by wuprajić wospjetowanje, pokročowanje abo něšto podobne, ale nic wšě.
Někotre z tutych přiznamjenjow pochadźeja wot zhromadnych gramatiskich normow Awstroneziskich rěčow - hačrunjež zwjetša w zjednorjenej formje. Druhe přiznamjenja wšak, kaž jako słowoslěd, su jendźelšćinje bóle podobne.
Słowoskład
Słowoskład wobsahuje słowa rozdźělneho pochada, a to po něhdźe 85 % z jendźelšćiny, a zbytk z melanesiskich rěčow, malajišćiny, portugalšćiny a němčiny.
Kompozicija
Wjele słowow so přez kompoziciju twori, při čimž někotre słowa zwjetša jenož w kompozicijach wustupuja. Při tym su někotre warianty. A to: hromadźe pisane a rozdźělene pisane kompozicije.
Po Krifka to su kompozicije z modifikatorami (němsce Kompositionen mit Modifikatoren), mjeztym zo Mihalic mjenuje to kompozicije (jendźelsce Compounding).
Tokpisinšćina často wužiwa kompozicije rozdźělnych słowow, mjeztym zo jendźelšćina wužiwa wosebite korjenje słowow. Tydyšej tabeli wobsahujetej formy ze słowom "bilong" a bjez tutoho słowa. Po Krifka warianta bjez "bilong" je kompozicija z nomenami (Kompositionen mit Nomina), mjeztym zo Mihalic mjenuje to nominalne frazy (jendźelsce noun phrases).
Nimo toho su wopisace warianty:
Afiksy
Tokpisinšćina ma jenož mało afiksow, kotrež samo jenož su sufiksy.
Warianty we prawopisu
Při někotrych słowach prawopis móže wotwisnje wot narěče abo žórła wariěrować.
Rozdźěle we woznamje
Na rozdźěl wot jendźelskich etymonow słowa často rozdźělne woznamy maja.
Homonymija
Dokelž ma tokpisinšćina ma mjenje zwukow hač jendźelšćina, často eksistuja homonymy, kotrež rozdźělne etymony maja.
Často so přidatne elementy abo alternatiwne formy wužiwaja, zo by homonymy wobešli.
Ale tež reduplikacija so móže za to wužiwać.
Kaž na př. z jendźelskeju słowow ship a sheep stej słowje sip „łódź“ a sipsip „wowca“ nastałoj.
Južna słónčnička
Južna słónčnička (Helianthemum apenninum) je rostlina ze swójby słónčničkowych rostlinow (Cistaceae).
Dulojta tuberoza
Dulojta tuberoza (Polianthes tuberosa) je rostlina ze swójby agawowych rostlinow (Agavaceae).
12. měrca
12. měrca abo '''12. nalětnika''' je 71. dźeń gregorianiskeje protyki (72. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 294 dnjow hač do kónca lěta.
Pjerjewoz (oblasć Nižny Nowgorod)
Sydlišćo je so w lěće 1593 jako wjes Pjanskij Pjerjewoz załožiło a ma wot lěta 2001 měšćanske prawa.
2018
2018 je powšitkowne lěto z 365 dnjemi.
Wumrěće
mini|Detlef Kobjela († 18. meje 2018)
Kućikata rězna
Kućikata rězna (Carex remota) je rostlina z podroda jenakokłóskatych rěznow ze swójby cachorowowych rostlinow (Cyperaceae).
Wopis
Kućikata rězna docpěwa wysokosć wot 30 hač do 60 cm.
Stołpik je třihranity a do horje łopjenaty.
Łopjena
Łopjena docpěwaja šěrokosć wot 2 mm.
Kćenja
Kćěje wot junija hač do julija. Kłosy docpěwaja dołhosć wot 5 hač do 8 mm, při čimž wobsahuja deleka muske kćenja a horjeka žónske kćenja. Delnje kłosy daloko rózno steja. Nošne łopješka su lisćojte.
Płody
Płodowe hadźicy su běłozelene, znutřka płone, zwonka zhorbjene a docpěwaja dołhosć wot 3 hač do 4 mm.
Stejnišćo
Rosće we łučinowych lěsach, na chłódkojtych žórłowych zahonach, na włóžnych lěsowych pućach a w lisćowych měšanych lěsach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w nimale cyłej Europje rozšěrjena.
Korla Wyrgač
Korla Wyrgač ( Karl Wirgatsch; * 17. oktobra 1883 w Hornim Wunjowje, † 7. junija 1956 w Budyšinje) bě serbski ewangelski farar a redaktor.
Narodźi so jako syn ratarja-kowarja w tehdy hišće dospołnje serbskej wjesce Wunjowje pola Budyšina a wopytowaše Budyski gymnazij. Wot 1905 do 1909 studowaše při Lipšćanskej uniwersiće ewangelsku teologiju. Wot 1909 do 1913 bě z wučerjom a 1913 nastupi farske městno w Nosaćicach w narańšich Serbach, hdźež jako posledni serbski farar hač do lěta 1956 skutkowaše. W tutym lěće poda so na wuměnk a zemrě jenož někotre měsacy po tym w Budyšinje.
W młodych lětach dopisowaše pilnje do dźěćaceho časopisa Raj a spěchowaše serbske dźiwadłownistwo. Jako student wozjewi Serbski rukopis w přiwisku Worjechoweho katechizma (ČMS 1907). Wot 1917 hač do zakaza časopisa přez nacionalsocialistow w lěće 1937 redigowaše ewangelski tydźenik Pomhaj Bóh.
Wyrgač bě wot lěta 1905 čłon Maćicy Serbskeje.
Citronatowa citrona
Citronatowa citrona (Citrus medica) je štom ze swójby rutowych rostlinow (Rutaceae). Wona płaći jako prěni na europskim kontinenće plahowany citrusowy płód.
Sachalin
Sachalin je wulka kupa w sewjerozapadnym Pacifiskim oceanje, před wuchodnym brjohom Sibirskeje. Wona je něhdźe 950 kilometrow dołha a hač do 160 kilometrow šěroka a je najwjetša kupa Ruskeje kaž tež hłowna kupa Sachalinskeje oblasće. Stolica oblasće a najwjetše město na kupje je Južno-Sachalinsk. Na Sachalinje nadeńdu so najbohatše znate łožišća zemskeho wolija a płuna w Ruskej.
Mjeno pochadźa wot mandźuriskeho słowa sahaliyan, kotrež woznamjenja „čorny“. Dospołne mandźuriske mjeno je sahaliyan ula angga hada („kupa před wuliwom čorneje rěki“), při čimž je rěka Amur měnjena.
Geografija
Kupa Sachalin nadeńdźe so wuchodnje sibirskeje twjerdźe a sewjernje japanskeje kupy Hokkaido a wotmjezuje Ochotske morjo na wuchodźe wot Japanskeho na zapadźe. Na najwušim městnje, při tak mjenowanym Tatarskim přeliwje, je Sachalin jenož wósom kilometrow zdaleny wot twjerdźe. Při jeho zapadnym brjoze – napřećo Sachalinej – wuliwa so Amur do morja. Mórski přeliw mjez Sachalinom a Hokkaidom je 43 kilometrow šěroki.
Stawizny
Hač do lěta 1991 bě Sachalin zawrjene pasmo sowjetskeho wójska. Dnja 28. meje 1995 zemrě při ćežkim zemjerženju sylnosće 7,5 2000 wot cyłkownje 3500 wobydlerjow městačka Neftegorsk.
Citronowc
Citronowc (Citrus × limon) je štom ze swójby rutowych rostlinow  (Rutaceae). Jeho płód je citrona.
miniatur|Citrony
Wopis
Citronowc je štom, kotryž docpěje wysokosć wot hač do 6 m.
Płody
Zrałe płody su žołte abo zelene. Wone wobsahuje 5-7% citronowu kisalinu a su bohate na witaminy.
Stejnišćo
Rosće najlěpje w ćopłych regionach z miłymi zymami.
Wužiwanje
Brěčka a bělizna so jako korjeninu w kuchni, w konditarstwje, w hotowanju napojow a k wudobywanju citronoweje kisaliny a wolijow wužiwatej.
Handrij Dučman
Skutkowanje
Wot lěta 1856 pisaše Dučman pod mjenom Wólšinski do wšěch serbskich časopisow, mjez druhim do Katolskeho Posoła, do Serbskich Nowin, do Łužičana a do Časopisa Maćicy Serbskeje. Nimo mnoho nabožnych spisow, kotrež zdźěla sam wudawaše, běše Dučman ze spisowaćelom zabawnych a wědomostnych twórbow, kaž tež dźiwadłowych hrow a basnjow. Jeho najwuznamnišu połdramatisku basnju „Wodźan“ z lěta 1896, kotraž bu wot Korle Awgusta Kocora skomponowa, pokaza wliw čěskeho spisowaćela Erbena. Składnostnje stolětnych narodnin Friedricha Schillera přełoži Dučman 1859 jeho „Pěseń wo zwonu“ so serbšćiny. Dołho běše wón redaktor protyki Krajan.
Onjegaski jězor
Onjegaski jězor ( Онежское озеро/Onježskoje ozero, Oniegu,  Ääninen) je wulki jězor w sewjerozapadnej Ruskej a druhi najwjetši jězor w cyłej Europje. Wón leži zwjetša w Karelskej, něhdźe 600 kilometrow sewjernje Moskwy a 350 kilometrow wuchodnje Pětrohroda.