cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kuši swětlik
Kuši swětlik (Euphrasia curta) je rostlina ze swójby hubinkowych rostlinow (Orobanchaceae).
Rudolf Jenč
mini|upright|Rudolf Jenč
Rudolf Jenč ( Rudolf Jentsch; * 30. awgusta 1903 w Budyšinje, † 5. apryla 1979 runje tam) bě serbski literarny historikar a rěčespytnik kaž tež kulturny prócowar.
Žiwjenje
Rudof Jenč narodźi so jako syn młynskeho pohonča w Budyšinje a wopyta wot 1917 do 1924 tamniši Krajnostawski wučerski seminar. Wot 1924 do 1940 skutkowaše jako wučer a kantor we Worcynju, Poršicach (1925–34) a Budestecach (1934–40) a bě jako tajki tež čłon NSDAP. Mjez 1940 a 1945 běše jako wojak w Druhej swětowej wójnje.
Po wójnje bě najprjedy pola Domowiny přistajeny, w šulskim lěće 1948/1949 wučerješe na Serbskim gymnaziju w čěskich Warnoćicach, hdźež podawaše serbšćinu, stawizny, zemjepis, łaćonšćinu a němčinu. Wot 1949 do 1951 bě ze sekretarom wědomostneho wotrjada Domowiny a wot 1951 z wědomostnym sobudźěłaćerjom Instituta za serbski ludospyt. W lěće 1968 poda so na wuměnk.
Rudolf Jenč wozjewi wulku ličbu wědomostnych nastawkow wo hornjoserbskej morfologiju, syntaksy, stilistice, sociolinguistiskich prašenjach a stawiznach serbskeje rěče. W towaršnostnym žiwjenju bě nawjedowar chórow, organist a spěwar we wjacorych chórach. Wot lěta 1923 bě z čłonom Maćicy Serbskeje.
Wón bu na Budyskim Hrodźišku pochowany. Jeho syn bě rěčespytnik Helmut Jenč (1936–2020).
Mošovce
Mošovce (wobydlerstwo: 1380) su město w centralnej Słowakskej z wjele drjewjanymi pomnikami. Zdobom su ródne město slawista a słowakskeho basnika Jana Kollára (1793–1852) kaž tež pozdźišeho Wojerowskeho archidiakona a serbskeho spisowaćela Jána Emanuela Dobruckeho (1854–1921). Prěnje historiske naspomnjenje pochadźa z lěta 1233.
Jūrmala
thumb|left|Baltiski přibrjóh w Jūrmali Jūrmala (historiske němske mjeno – Riga-Strand) je město w Letiskej a dla swojeho wjace hač 30 kilometrow dołheho pěskoweho přibrjoha jedne z najwažnišich mórskich kupjelow w Baltikumje.
Leži blisko wuliwa rěki Lielupe do Rigaskeho zaliwa Baltiskeho morja, něhdźe 20 kilometrow zapadnje Rigi a ma něhdźe 57 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1785 załožiło a ma wot lěta 1920 měšćanske prawa.
Žiguljowsk
thumb|left thumb|left
New York
New York móže być:
Koordinowany swětowy čas
Koordinowany swětowy čas (jendźelsce Coordinated Universal Time; mjezynarodna skrótšenka: UTC) je wot lěta 1972 płaćiwy swětowy čas. Za srjedźnoeuropski čas (MEZ) dyrbi so hodźinu aděrować, hodźinje za srjedźnoeuropski lětni čas (MESZ). UTC płaći jako oficialne podawanje časa mjez druhim w lětarstwje, łódźnistwje, w mejlkach, na Mjezynarodnej swětnišćowej staciji ISS kaž tež w Antarktice.
Žiguljowsk
Sydlišćo je so w lěće 1949 załožiło a ma wot lěta 1952 měšćanske prawa.
Žmerynka
thumb|left
Žmerynka je druhe najwjetše město w oblasći Winnycja na Ukrainje. Leži w historiskej Podolskej něhdźe połsta kilometrow juhozapadnje města Winnycje při wažnym železniskim křižowanišću.
Ma něhdźe 35 tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1865 załožiło a ma wot lěta 1903 měšćanske prawa.
Nowołučanski jězor
Nowołučanski jězor ( Neuwieser See) je kumštny jězor we Łužiskej jězorinje, něhdźe šěsć kilometrow sewjernje wot Wojerec na teritoriju gmejny Halštrowska Hola w Budyskim wokrjesu. Leži juhowuchodnje Parcowskeho jězora na teritoriju gmejny Halštrowskeje Hole a ma přestrjeń wot 6,3 km².
13. oktobra
13. oktobra abo '''13. winowca''' je 286. dźeń gregorianiskeje protyki (287. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 79 dnjow hač do kónca lěta.
Zwjazkowa awtodróha 9
right thumb|Karta awtodróhi 9
Golicyno
thumb|left
Astana
thumb|left Astana (, = „stolica“) je po Almaty druhe najwjetše město Kazachstana a wot lěta 1997 stolica kraja. Ma něhdźe 1,2 milionaj wobydlerjow.
Golicyno
Sydlišćo je so w lěće 1872 załožiło a ma wot lěta 2004 měšćanske prawa.
Zwjazkowa awtodróha 9
Wažne města při awtodróze su (ze sewjera do juha) Dessau-Roßlau, Lipsk, Hala nad Solawu, Dwórc, Bayreuth, Nürnberg a Ingolstadt.
Alpski škitlik
Alpski škitlik (Androsace alpina) je rostlina ze swójby kropačkowych rostlinow (Primulaceae).
Wopis
Alpski škitlik docpěwa wysokosć wot 2 hač 5 cm. Rostlina wutwori čumpate polstry.
Łopjena
Łopjena su huste, lancetojte, tupe a docpěwaja dołhosć wot 3 hač 10 mm.
Kćenja
Kćěje wot julija hač awgusta. Róžojte hač běłe kćenja steja po jednym a docpěwaja šěrokosć wot 5 hač 6 mm a stołpikach z dołhosću wot 2 hač 12 mm. Krónowe łopješka njejsu na kromje wotrězane.
Stejnišćo
Rosće na włóžnej silikatowej drjebiznje a w morenach, we wysokosćach wot 2000 hač 4200 m.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Alpach rozšěrjena.
Njeprawy sydrik
Njeprawy sydrik (Galium spurium) je rostlina ze swójby čerwjenkowych rostlinow (Rubiaceae).
Apostolowe
thumb|left|Muzej
Apostolowe je město w Dnipropetrowskej oblasći na Ukrainje. Leži něhdźe 165 kilometrow juhozapadnje Dnipra.
Sydlišćo je so w lěće 1793 załožiło a ma wot lěta 1956 měšćanske prawa.
Jurij Sergejewič Rytcheu
Rytcheu studowasě wot 1949 w Leningradźe a wozjewi w lěće 1956 swój prěni roman Čukotskaja saga (Чукотская сага).
Wón bě jenički zastupjer literaturow małych ludow Ruskeje, kotryž docpě tež mjezynarodnje wěstu znatosć. Rytcheujowe romany přełožichu so do wjacorych rěčow, mjez druhim tež do němčiny.
Lubjenc
Lubjenc ( Mehltheuer) je hornjołužiska hórska wjeska, kotraž słuša wot lěta 1994 k Budestecam.
Geografija
Lubjenc leži juhowuchodnje Budyšina na wysokosći wot 335 metrow na přesmyku mjez horomaj Lubjenc (němsce Mehltheuerberg, 384 m) a Žmórc (412 m). W juhozapadźe namaka so sławny Lubin (432 m).
Susodnej wjesce stej Splósk w juhowuchodźe a Bónjecy w zapadźe.
Stawizny
Městno naspomni so k prěnjemu razej wěsće hakle 1529 jako Melthewer. Připisa so jemu pak tež naspomnjenje wěsteho Wilricus/Wilrich de Lubnz z lěta 1370, štož by serbskemu mjenu wotpowědowało. W lěće 1534 kupi Budyska rada wjesku pod mjenom Maldeuer.
W běhu Bitwy pola Budyšina wojowachu ruske a francoske jednotki zasakle wo Lubjenski přesmyk.
Powiat zielonogórski
Powiat zielonogórski je powiat (wokrjes) w pólskim Lubušskim wojewódstwje z wokrjesnym městom Zielona Góra. Wokrjes ma přestrjeń wot 1350,19 km² a něhdźe 75.000 wobydlerjow.
Lubjenc
Stawizny
Arnošt Muka ličeše w 1880tych lětach 49 wobydlerjow, mjez nimi 43 Serbow a šěsć Němcow. Dźensa so w Lubjencu hižo serbsce njerěči. Ewangelscy wobydlerjo přisłušeja Budestečanskej wosadźe.
Hač do lěta 1936 bě Lubjenc samostatna gmejna; potom zagmejnowaše so do Hruboćic. 1973 dóńdźe hromadźe z Hruboćicami ke gmejnje Jenkecy a w lěće 1994 sta so w běhu zagmejnowanja Jenkec do Kubšic z wjesnym dźělom Budestec.
mini|center|upright=1.8|Powětrowy wobraz Lubjenca (2019)
Powiat zielonogórski
Geografija
Wot 1975 hač do 1998 słušeše wokrjes k Zielonogórskemu wojewódstwu.
Gmejny
Powiat wobsteji z dźewjeć gmejnow, z nich pjeć měšćansko-wjesnych gmejnow a štyri wjesne gmejny.
Alfons Mucha
thumb|hochkant|Samoportret, wokoło 1907 Alfons Maria Mucha (, * 24. julija 1860 Ivančice w Morawje; † 14. julija 1939 w Praze) bě čěski plakatowy wuměłc, grafikar, illustrator, moler, amaterski fotograf a wuměłstwowy rjemjeslnik, kotryž jako jedyn z najbóle wusahowacych reprezentantow młodźinskeho stila płaći.
Malu Dreyer
mini|upright|Malu Dreyer w lěće 2014
Malu Dreyer bě hižo wot lěta 2002 jako ministerka za socialne, dźěło a swójbu čłonka krajneho knježerstwa w kabineće Kurta Becka.
Wona studowaše wot 1981 prawnistwo w Mohuču a absolwowaše w lěće 1987 druhe juristiske statne pruwowanje. Wot 1995 do 1997 bě hłownohamtska měšćanostka města Bad Kreuznach.
Dreyer je katolska a wot lěta 2004 zmandźelena z Klausom Jensenom, kiž bě wot 2007 do 2015 wyši měšćanosta Triera.
Hync Rychtaŕ
Hync Rychtaŕ ( Heinz Richter; * 1951 w Slepom) je serbski rěčespytnik, spisowaćel a přełožowar. Wón bě wědomostny sobudźěłaćer Instituta za sorabistiku w Lipsku a słuša k najlěpšim znajerjam slepjanskeje serbšćiny.
Jan Bohuwěr Mučink
mini|upright|Jan Bohuwěr Mučink
Jan Bohuwěr Mučink ( Johann Traugott Mutschink; * 12. decembra 1821 w Njechanju, † 24. januara 1904 w Zemicach) bě serbski ludowy spisowaćel, wučer a domiznowědnik. Słušaše srjedź 19. lětstotka k załožerjam swětneje serbskeje wuměłstwoweje prozy a pisaše pod pseudonymom „Horisław“.
Žiwjenje
Narodźi so w Njechanju pola Lubija jako syn chěžkarja a nadróžneho dźěłaćerja Jana Mučinka a jeho mandźelskeje Hańže, rodźeneje Eiseltec. Po ludowej šuli w Dažinje, hdźež bě Korla Awgust Mosak-Kłosopólski jeho sobušuler, móžeše so z chudych wobstejnosćach pochadźacy Mučink z podpěru sakskeho knježerstwa wot lěta 1839 při Krajnostawskim wučerskim seminarje w Budyšinje wukubłać dać. Tam bě w samsnej šulerskej generaciji kaž na přikład Korla Awgust Kocor, Michał Domaška, Jan Wjela-Radyserb, Michał Rostok a Jan Bartko. Po zakónčenju seminara dósta wot lěta 1842 najprjedy městna jako pomocny wučer w Klukšu, Barće, Bolborcach a Njeswačidle. 1845 sta so z wučerjom noweje šule w Zemicach. Po 45-lětnej dźěławosći jako Zemičanski wučer poda so 1890 na wuměnk. Wón bu pochowany na pohrjebnišću w Zemicach-Tumicach po boku swojeje mandźelskeje Juliany Luisy, rodź. Dammec (1835–1898).
Roman Herta Bohumile Šretroveje z lěta 1965 tematizuje mjez druhim wuske přećelstwo mjez Janom Bohuwěrom Mučinkom a Hertu Wićazec.
Skutkowanje
Mučink słuša k aktiwnym młodym serbskim wučerjam doby narodneho wozrodźenja. W lěće 1843 jima so Mučink k prěnjemu razej słowo w nowinach a podpěraše w nastawku serbske narodne hibanje, kotremuž porokowachu němscy liberalisća pozdatne panslawistiske prócowanja k lěpšemu Ruskeje. W swojej replice mjenowaše město toho zbudźenje serbskeje kultury jako zaměr hibanja. W lěće 1847 słušeše k załoženskim čłonam Maćicy Serbskeje. W rewoluciskimaj lětomaj 1848 a 1849 skutkowaše jako zapisowar burskeju towarstwow w Njezdašecach a Stachowje. Dla swojeho 1849 wozjewjeneho pisma „Ribowčenjo abo politiske powědančko z nětčišich časow“ steješe pod wobkedźbowanjom sakskich zarjadow dla „sylnych demokratiskich tendencow“. 1850 wozjewi so dalše powědančko „Hród na Zhorjelskej horje Landskrónje“, kotrež so runje tak ze strony wyšnosće kritizowaše, na čož namołwichu jeho k zdźerženju za powołanje wučerja trěbneje loyality a neutrality.
Tomu sćěhujo wozjewješe Mučink w slědowacych lětach w němskich nowinach kaž „Sächsischer Erzähler“ abo „Gebirgsfreund“ mnoholičbne powědančka, basnje, jězbne rozprawy a nastawki, kotrež mějachu jako temy předewšěm přirodne podawki, ratarstwo, zahrodnistwo a pčołarstwo. Nimo toho pisaše přinoški wo stawiznach serbskeho ludu a předstaješe serbske wosobiny.
1856 załoži so w Zemicach po Mučinkowym namjeće pčołarske towarstwo.
Dźensa je w Zemicach-Tumicach dróha po Mučinku pomjenowana.
Łučny swětlik
Łučny swětlik (Euphrasia pratensis) je rostlina ze swójby hubinkowych rostlinow (Orobanchaceae).
Po někotrych žórłach so swójbje trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae) přirjaduje.
Čerwjena mangrowa
Čerwjena mangrowa je štom ze swójby mangrowowych rostlinow łaćonsce: Mangrove mangle, Rhizophoraceae).
Ludowa republika Donjeck
Donjecka ludowa republika je samopomjenowana ludowa republika we wuchodnej Ukrainje z wobydlerstwom wot wjace hač 2,3 milionow wobydlerjow.
Čerwjeny škitlik
Čerwjeny škitlik (Androsace carnea) je rostlina ze swójby kropačkowych rostlinow (Primulaceae).
Ludowa republika Donjeck
Wona je so w běhu krizy w nalěću 2014 wot Ukrainy wotšćěpiła a njeje mjezynarodnje připóznata.
Dnja 21. februara 2022, tři dny do zahajenja ruskeje inwazije do Ukrainy, připowědźi ruski prezident Wladimir Putin připóznaće njewotwisnosće a zdobom słanje ruskich jednotkow do zwadneho teritorija.
Dnja 27. junija 2014 wot Južneje Osetiskeje a dnja 25. februara 2022 wot Abchaziskeje jako njewotwisny stat připóznata.
Kłóskata kobrezija
Kłóskata kobrezija (Kobresia myosuroides (Vill.) Fiori, syn. Kobresia bellardii (All.) Degl., Elyna bellardii (All.) K.Koch, Elyna myosuroides (Vill.) Fritsch) je rostlina ze swójby cachorowych rostlinow (Cyperaceae).
Zwjazkowa awtodróha 14
right thumb|Karta awtodróhi 9
Zwjazkowa awtodróha 14 ( Bundesautobahn 14, skrótka BAB 14 abo jenož A 14) je awtodróha w Němskej, kotraž wobsteji z dweju dźělow, kotrejž dotal ze sobu zwjazowanej njejstej. Sewjerny dźěl wjedźe wot Wismara do Zwěrina, južny dźěl wot Dźěwina přez Halu a Lipsk do Drježdźan, hdźež wobsteji zwisk z awtodróhami A 4, A 13 a A 17.
Jalizawa
thumb|left
Jalizawa je sydlišćo měšćanskeho typa w Mahiljowskej oblasći w srjedźnej Běłoruskej.
Leži při rěce Bjarezina (přitok Dnjepra) něhdźe 110 kilometrow juhozapadnje Mahiljowa a něhdźe 30 kilometrow sewjerowuchodnje wot města Asipowičy.
Ma něhdźe dwaj tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w 19. lětstotku załožiło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.
Spassk-Rjazanskij
thumb|left
Spassk-Rjazanskij je městačko w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Rjazanskej oblasći. Ma něhdźe šěsć tysac wobydlerjow.
Istiklol
thumb|left Istiklol (do 2015 – Табошар/ Tabošar) je město w Sogdijskeje oblasći na sewjeru Tadźikistana, blisko uzbekskeje hranicy.
Leži w Ferganskim dole něhdźe 40 kilometrow sewjernje Chudźanda.
Ma něhdźe 17 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1936 załožiło.
Germanske rěče
thumb|Germanske rěče w [[Europa|Europje]] Germanske rěče słušeja k skupinje indoeuropskich rěčow. Rěči z nimi 450 milionow ludźi.
Kinel
thumb|left
Kinel je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Samarskej oblasći při rěce Bolšoj Kinel. Ma něhdźe 34 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1837 załožiło a ma wot lěta 1944 měšćanske prawa.
Noriski sydrik
Noriski sydrik (Galium noricum) je rostlina ze swójby čerwjenkowych rostlinow (Rubiaceae).
Mila Imišowa
thumb|Mila Imišowa. Mila Imišowa, rodź. Pfulec (* 26. měrca 1827 w Budyšinje; † 21. februara 1895 w Hodźiju) bě serbska basnjerka a mandźelska Jaroměra Hendricha Imiša.
Žiwjenje
thumb|Imišec row na Hodźijskim kěrchowje. Mila Imišowa narodźi so 26. měrca 1827 jako starša dźowka z Luchowa pochadźaceho wobsedźerja Budyskeho měšćanskeho kubła Jana Michała Pfula (1796–1869) a jeho mandźelskeje Hany rodź. Němcec (1810–1860) z Małeje Nydeje a sotra Křesćana Bohuwěra Pfula. Wona wopyta serbsku šulu swj. Michała a pozdźišo seminarsku šulu w Budyšinje, dósta pak tež priwatne duchowne rozwučowanje. Dnja 28. awgusta 1851 so wona z fararjom Jaroměrom Hendrichom Imišom we Wóslinku woženi, z kotrymž so wona w lěće 1859 na Hodźijsku faru přesydli. Tam wona na sćěhi chorosće 21. februara 1895 zemrě.
W jeje wótčinskich basnjach mjez 1849 do 1853 hori so Mila Imišowa wosebje za serbske narodne wozrodźenje. Wona pisa pak tež nabožinske a dźěćace basnje, pozdźišo wosebje za swojeho syna Měrćina Imiša (1869–1921).
Mila Imišowa běše wot załoženskeho lěta 1847 čłonka Maćicy Serbskeje.
Brač
Brač ( Brazza) je chorwatska kupa w Jadranskim morju, kotraž nadeńdźe so před dalmaciskim přibrjohom juhowuchodnje Splita a južnje Omiša. Ma 14.000 wobydlerjow na přestrjeni wot 395 km² a je tuž najwjetša kupa w Dalmaciskej a třeća najwjetša cyłeje Chorwatskeje. Hłowne sydlišćo na kupje je Supetar při sewjernym pobrjoze.
Susodnej kupje stej Hvar na juhu a Šolta na zapadźe. Přewozne zwiski wobsteja do Hvara a Šolty kaž tež do Splita a Makarskeje.
Wjeršk Vidova gora na Braču je ze 780 metrami najwyši dypk chorwatskich kupow.
Jumbjerowe rostliny
Jumbjerowe rostliny (Zingiberaceae) su swójba symjencowych rostlinow (Spermatophytina).
Wobsahuje sćěhowace rody:
Baku
thumb|left|Pobrjóh Kaspiskeho morja w Bakuwje Baku je stolica, najwjetše město a najwažniši přistaw Azerbajdźana.
Leži na brjoze Kaspiskeho morja a ma dwaj milionaj wobydlerjow. Je tež najwjetše město wšěch kawkaskich krajow.
Nahuatl (rěč)
Nahuatl [ˈnaː.wat͡ɬ] je indianska rěč z uto-actekiskeje rěčneje swójby.
Nahuatl rěči někak 1,5 milionow ludźi w srjedźnej Americe, předewšěm w mexiskich zwjazkowych statach Puebla, Veracruz, Hidalgo a Guerrero. Zwjetša su dwurěčnje ze španišćinu a Nahuatl wotrostli. Dźensniši Nahuatl ma wjele narěčow.
Fonologija
Nahuatl ma 15 konsonantiskich ale tež kóždy króć pjeć krótkich a dołhich wokaliskich fonemow.
Typisce za Nahuatl su substantiwy, kotrež so na „-tl“ wukónča, kaž na př. Popocatepetl, Axolotl abo Metl (agawa), při čimž so su „-tl“ we wjele dźensnišich dialektach k „l“ abo „t“ wuwili.
Přizwukowanje
Kóžde Nahuatl-owe słowo so na předposlednjej złóžku přizwukuje. Jeničke wuwzaće je wokatiw, kotryž so na poslednjej złóžku přizwukuje.
Přikład k wurjekowanju:
Colhua Mēxihcah – []
Gramatika, syntaksa
Nahuatl je aglutinowaca, polysyntetiska rěč z wariabelnym słowoslědom, kotryž da so jako PSO, POS a SPO zrealizować.
Słowo znutřka sady je zwjetša zestajene z jednoho abo wjacorych prefiksow, často rozšěrjeneho słowneho zdónka a jednoho abo wjacorych sufiksow. Konjugacija so njezrjaduje jenož po subjekće, ale tež – podobnje kaž na přikład w madźaršćinje abo w kečua – po objekće.
Přikład: Nimitzittaz. – „Budu će widźeć.“ Tuta sada wobsteji w Nahuatl z jeničkeho słowa, zestajene ze słowneho zdónka itta („widźeć“), prefiksa resp. prefiksoweho subjekta ni – („ja“), prefiksoweho objekta 2. wosoby mitz („će“) a sufiksa z (futur), tuž „Ja budu će widźeć.“
Přez hromadźe sadźenje wjacorych słownych zdónkow a afiksow so móžeja jara dołhe słowa tworić, kotrež w europskich rěčach přez dołhe sady z wjele słowami wupraja. Tak rěka na př. nehualmoyecastemojmolunijtzinutinemisquiöni (Tetelcingo-Nahuatl): "Wy česće hódni ludźo byšće přińć a wam waše nosy storkali móhli, tak zo krawja, ale woprawdźe wy njejsće to činili . Dla tutych dołhich słowow ale tež někotrych za Europjanow njezwučeny zwukowych kombinacijow (wosebje jara časte tl) bu a je rěč často jako pječa „njewurjekujomna“ woznamjenjena. To so pak hodźi na njewědu wo hinašim, nic europskim rěčnym koncepcé naspjet wjesć.
Pluralowe kóncowki móža jara rozdźělne być, při čimž eksistuje 8 rozdźělnych kóncowkow. Někotre słowa zhibuja při tworjenju plurala drje singularowu kóncowku, podwojuja pak potom prěnju złóžku, kaž na př. ticitl („lěkar, hojer“), titici („lěkarjo“). Při někotrych słowach so kóncowka z podwojenju kombinuje, kaž na př. citlalin („hwězda“), cicitlaltin („hwězdy“). Při wjele słowach na -tl, kotrež ludźi woznamjenja, so město toho kóncowka -h wužiwa, kaž na př. Mexicatl („Mexičan“), Mexicah.
W narěčach móža wotchilne formy wustupować. Na př. potom so jewi město regularneho plurala wot calli („dom“): caltin („domy“) warianta calmeh.
Na městnje pomocnych werbow a modalnych werbow so w Nahuatl substantiwy a adjektiwy kaž werby konjuguja. W třećej wosobje (singular tež plural) wostanje substantiw njezměnjeny. Přikład:
pilli (princ, zemjan)
nipilli – Sym princ (po słowje „ja princ“)
pilli – Wón je Princ („wón princ“)
tipipiltin – Smy princy („smy princy“)
anpipiltin – Sće princy („wy princy“)
pipiltin – Woni su princy („woni princy“)
Wjele městnostne mjena w Mexiko kónča na -co, -pan abo -tlan. Při tym dźe wo městno pokazace kóncowki (lokatiwne sufiksy) Nahuatl. Kóncowka -tzinco, w městnostnych mjenach dźensa zwjetša -cingo pisana, je z Nahuatl-afiskow -tzin (respektowa forma) a -co zestajena. Kóncowka -tenanco (tež -tenango) wobsteji ze substantiwa tenāmitl, měšćanska murja, a lokatiwneho sufiks -co, so poćahuje tuž na skrućowane městno. Tworjenje z afiksow resp. zdónkow te- (pokazuje wobsydstwo), nantli (mać) a -co (lokatiw) njeje dla nuzneje pozicije posesiwneho pronomena na spočatku słowa móžne. Interpretacija, zo tute městnostne mjena na stare bohowki abo Knježnu Mariju wotkazuja, tohodla njeje zdźeržujomna.
Prěnjotne ličbniki Nahuatl bazuja kaž najprjedy při wšěch rěčach Srjedźneje Ameriki konsekwentnje na systemje na bazy dwacetki. Dźensniši dźeń so zwjetša ličbniki wot 21 abo tež hižo wot štyrjoch abo pjećoch zapominachu, tak zo sam jednorěčne najbóle na Španišćinje liča.
Kulojty rupik
Kulojty rupik (Saxifraga rotundifolia) je rostlina ze swójby rupikowych rostlinow (Saxifragaceae). Dalše serbske mjeno je stopička.
Wopis
Kulojty rupik docpěwa wysokosć wot 20 hač 70 cm.
Łopjena su dołho stołpikate, jasnozelene, kulojte a hrubje karbowane.
Kćenja
Kćěje wot junija hač septembra. Běłe kćenja steja w čumpatych pakićach a su na kromje čerwjenje dypkate.
Stejnišćo
Rosće w hórskich měšanych lěsach na rěčnych brjohach, w Alpach we wysokosćow hač nad 2200 m.
Rozšěrjenje
Rostlina je w horinach srjedźneje a južneje Europy rozšěrjena.
Dedowsk
thumb|left
14. oktobra
14. oktobra abo '''14. winowca''' je 287. dźeń gregorianiskeje protyki (288. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 78 dnjow hač do kónca lěta.
Wumrěće
thumb|upright=0.4|Jan Andricki
Dedowsk
Leži něhdźe 40 kilometrow sewjerozapadnje Moskwy а 20 kilometrow wot Istry.
Sydlišćo je so w lěće 1911 załožiło a ma wot lěta 1940 měšćanske prawa.
Krasnokamjensk
thumb|left Krasnokamjensk ( Краснокаменск) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije w Zabajkalskim regionje něhdźe 530 kilometrow juhowuchodnje Čity.
Ma něhdźe 53 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1968 załožiło a ma wot lěta 1969 měšćanske prawa.
Alpinija
Alpinija (Alpinia) je ród ze swójby jumbjerowych rostlinow (Zingiberaceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:
Božidar Šěca
Aleksander Božidar Šěca ( Alexander Theodor Schütze; * 15. januara 1900 w Rachlowje pod Čornobohom, † 16. apryla 1986 w Budestecach) bě serbski domiznowědnik, wučer, swobodny domizniski spisowaćel, botanikar a nawoda wšelakich dźěłowych kruhow.
Dołhi škitlik
Dołhi škitlik (Androsace elongata) je rostlina ze swójby kropačkowych rostlinow (Primulaceae).
Božidar Šěca
Narodźi so jako najmłódši syn serbskeho přirodospytnika Korle Bohuwěra Šěcy a jeho žony Anny Emilije rodź. Albertec a měješe třoch bratrow a jednu sotru: Jana Jurja (* 1883), Hanu Rejzu (* 1886), Jurja Marka (* 1888) a Pětra Wladimira (* 1894).
Do Druheje swětoweje wójny dźěłaše jako wučer. Po 1945 bě z hłownym hladarjom pomnikow Budyskeho wokrjesa a dokumentowaše w tutym zastojnstwje wjele twarskich a kulturnych pomnikow wokrjesa. Wot 1958 bě čłon přirodowědneho dźěłoweho kruha Hornjeje Łužicy.
Kozync
Wopis
Družiny su jednolětne abo wjacelětne zela a kerki, kotrychž wysokosć jara wariěruje.
Stejnišćo
Najwjetše družiny preferuja přesakliwe pódy a dospołnje słónčne stejnišćo.
Družiny
Wobsahuje sćěhowace družiny (wuběrk):
Aleksandrowsk-Sachalinskij
thumb|left Aleksandrowsk-Sachalinskij ( Александровск-Сахалинский; do 1926 – Aleksandrowskij Post/ Александровский Пост) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w Sibirskej na kupje Sachalin w Sachalinskej oblasći něhdźe 560 kilometrow sewjernje Južno-Sachalinska.
Ma něhdźe dźewjeć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1869 załožiło a ma wot lěta 1917 měšćanske prawa.
Zeleny włosanc
Zeleny włosanc (Setaria viridis) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Wopisanje
Zeleny włosanc je jednolětna rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 5 hač 50 cm. Rostlina rosće w promjenjach.
Stwjelca su wustupowace.
Łopjena
Łopjena su zelene a docpěwa šěrokosć wot 12 mm.
Přiwuznosć
Zeleny włosanc płaći jako ródnu formu zornjateho włosanca (Setaria italica) a so hodźi z tym hišće křižować.
Dobranecy
Dobranecy ( Dobranitz) su wjeska w hornjołužiskim wokrjesu Budyšin, kotraž słuša k Hodźijskej gmejnje.
Geografija
Wjeska leži we wysokosći 223 metrow nad mórskej hładźinu w hornjołužiskich honach. Susodne wjeski su Koblicy we wuchodźe, Wulki Wosyk w juhu a Panecy w sewjerozapadźe.
Stawizny
Do 1950 běchu Dobranecy samostatna gmejna a potom hač do lěta 1994 gmejnski dźěl Koblic.
Wobydlerstwo
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 73 wobydlerjow, kotřiž běchu bjez wuwzaća Serbja. 1925 bě wot cyłkownje 55 wobydlerjow 54 ewangelskich.
mini|center|upright=1.7|Dobranecy z wuchoda
New York City
Metropolowy region z 19 milionami wobydlerjow je jedyn z najwuznamnišich hospodarskich rumow a wikowanišćow na swěće, sydło mnohich mjezynarodnych organizacijow a institucijow a wažny přistaw ameriskeho wuchodneho brjoha. Zdobom słuša New York City ze swojimi galerijemi, muzejemi a dźiwadłami ke kulturnym centram swěta.
Werchiwcewe
thumb|left
Ma něhdźe dźesać tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1884 załožiło a ma wot lěta 1956 měšćanske prawa.
Malički swětlik
Malički swětlik (Euphrasia minima) je rostlina ze swójby hubinkowych rostlinow (Orobanchaceae)
W někotrych žórłach so družina swójbje trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae) zarjaduje.
Wonjanka
Wonjanka (Anthoxanthum) je ród ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Kopšinjanske hrodźišćo
mini|upright=1.3|Powětrowy wobraz Kopšinjanskeho hrodźišća
Kopšinjanske hrodźišćo nadeńdźe so na kromje wjeski Kopšina a blisko Prawoćic w Budyskim wokrjesu. Słuša ke Chróšćanskej gmejnje. Wokoło hrodźišća běži rěčka Satkula. We wokolinje hrodźišća steja někak štyri chěže z dohromady 20 wobydlerjemi.
Stawizny
Hrodźišćo w Kopšinje hižo jara dołho eksistuje. Hižo w srjedźowěku so natwari k škitej wjeskow we wójnskich časach ale runje tak tež jako wućek w ćežkich časach. Po srjedźowěku so hrodźišća hižo tak husto njewužiwachu.
Přeco zaso nahrawachu so wšelake kruchi na hrodźišću, kaž na přikład w lěće 1936 Jurja Wjelowa hra Paliwaka na delnim hrodźišću, kiž płaći jako poslednje wulke serbske zarjadowanje za čas fašizma. Runje tak wotměła so dźěl schadźowanki lěta 1936 pod hołym njebjom na Kopšinjanskim hrodźišću. 30. septembra 2016 wopomnichu ze sceniskim čitanjom z Paliwaki na 80. róčnicu tutoho protesta přećiwo fašizmej.
Łuhowy rupik
Łuhowy rupik (Saxifraga hirculus) je rostlina ze swójby rupikowych rostlinow (Saxifragaceae).
Powiat żagański
Powiat żagański („Žahański wokrjes“) je powiat w pólskim Lubušskim wojewódstwje z wokrjesnym městom Žahań ( Żagań). Wokrjes ma přestrjeń wot 1.131 km² a něhdźe 80.000 wobydlerjow.
Gmejny
Powiat wobsteji z dźewjeć gmejnow, z nich dwě měšćanskej gmejnje, tři měšćansko-wjesne gmejny a štyri wjesne gmejny.
Wotkinsk
Wotkinsk (, udmurtsce Вотка Кар) je město w Ruskej federaciji. Leži w republice Udmurtskej při rěce Wotka něhdźe 60 kilometrow sewjerowuchodnje Ižewska a ma něhdźe 98 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1759 jako Wotkinski zawod załožiło a ma wot lěta 1935 měšćanske prawa.
Rěznojta kobrezija
Rěznojta kobrezija (Kobresia simpliciuscula (Wahlenb.) Mack., syn. Kobresia caricina, Kobresia bipartita) je rostlina ze swójby cachorowych rostlinow (Cyperaceae).
Ulaanbaatar
Ulaanbaatar ( – po słowje „čerwjeny rjek“, – Ulan-Bator) je stolica a najwjetše město Mongolskeje. Lědma połojca mongolskeho cyłkowneho wobydlerstwa, wokoło 1.318.100 ludźi, je žiwa w mongolskej stolicy.
Šack
thumb|left
Šack je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Rjazanskej oblasći. Ma něhdźe šěsć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1553 załožiło.
Trajne zelo
thumb|[[Čerwjena wotrožnička je přikład trajneho zela]] Trajne zelo je rostlina, kotraž rosće wjace lětow a wjacekróć kćěće a płodźi. Wone su zelišćowe rostliny, kotrež njewodrjewjeja.
Jich nadzemske dźěle zwjetša w zymje wotemrěwaja, ale so po přezymowanju podzemskich dźělow (ricomy, dule, korjenje) w nalěće znowa zazelenja.
Žórło
בוטניקה - מונחים
Marušnjowe rostliny
Marušnjowe rostliny (Moraceae) su swójba symjencowych rostlinow (Spermatophytina).
Wobsahuje sćěhowace rody:
Neftegorsk (Oblasć Samara)
thumb|left
Neftegorsk je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Samarskej oblasći. Ma něhdźe 18 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1960 załožiło a ma wot lěta 1989 měšćanske prawa.
Taucha
Taucha je sakske město w Sewjerosakskim wokrjesu. Nadeńdźe so w Lipšćanskej nižinowej wužłobinje při sewjerowuchodnej kromje Lipska někak dźewjeć kilometrow zdalene wot centruma a ma něhdźe 15.000 wobydlerjow. Přez město běži rěčka Parthe. Taucha leži při železniskej čarje Lipsk–Jiłow a njedaloko awtodróhi A 14 (wujězd Leipzig-Nordost).
Městno naspomni so prěni raz w lěće 974 jako urbs Cothung a dósta 1170 měšćanske prawa wot Dźěwinskeho arcybiskopa, kiž chcyše natwarić konkurencu k susodnemu Lipskej.
8. januara
8. januara abo '''8. wulkeho róžka''' je wosmy dźeń gregorianiskeje protyki, tuž wostawa hišće 357 dnjow (358 w přestupnych lětach) hač do kónca lěta.
Narodniny
thumb|Jan Wjela-Radyserb
Šwedšćina
Šwedšćina (Svenska) je sewjerogermanska rěč, kotruž rěči něhdźe 9 milionow ludźi w Šwedskej a zdźěla w Finskej, předewšěm při zapadnym pobrjoze a na Ålandskich kupach. Je mjez sobu zrozumliwa z danšćinu a norwegšćinu.
Gramatika
Šwedšćina ma dwaj genusaj, dwaj numerusaj a dwaj padaj.
Grünhaus (Grabin)
mini|Sydlišćo na hamtskej karće z lěta 1934
Grünhaus bě hajnkownja a sydlišćo při Łužiskej wuhrodźe w zapadnej Delnjej Łužicy, kotraž słušeše do Grabina. Wjes ležeše něhdźe dźesać kilometrow južnje Grabina a něhdźe dwaceći kilometrow sewjernje Łuchowskeho gmejnskeho dźěla Kleinleipisch.
Sydlišćo měješe so w lěće 1975 za brunicowu jamu Kleinleipisch wopušćić. Po hamtskich ličbach dyrbjachu so 50 wobydlerjow přesydlić.
Stawizny
Sydlišćo bu prěni raz pisomnje naspomnjene w lěće 1594 jako wudwór, kotryž słušeše do Grabinskeho knjejstwa. Wokoło 1740 běchu město wudwora twarili „zeleny palais“ za hońtwjerske přebytki sakskeho kurwjercha Bjedricha Awgusta II. Wot lěta 1800 měješe tamniša hajnkownja status wyšeje hajnkownje, wokoło kotrejež wuwiwaše so małe sydlišćo. Po Prěnjej swětowej wójnje sta so Grünhaus ze swojim hosćencom „Waldschlößchen“ (wot 1928: „Zum Auerhahn“) z woblubowanym wulětnišćom za wobydlerstwo Grabina a wokoliny.
W lěće 1965 měješe hišće 65 wobydlerjow.
Isfara
Leži w Ferganskim dole něhdźe 110 kilometrow wuchodnje Chudźanda a něhdźe 50 kilometrow juhozapadnje uzbekskeho Kokanda.
Ma něhdźe 50 tysac wobydlerjow a wot lěta 1952 měšćanske prawa
Alpska wonjanka
Alpska wonjanka (Anthoxanthum alpinum) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Dolomitiski škitlik
Dolomitiski škitlik (Androsace hausmannii) je rostlina ze swójby kropačkowych rostlinow (Primulaceae).
Posypany sydrik
Posypany sydrik (Galium verrucosum) je rostlina ze swójby čerwjenkowych rostlinow (Rubiaceae).
Illinci
Illinci su město w oblasći Winnycja na Ukrainje. Leža w historiskej Podolskej při rěce Sob, něhdźe 65 kilometrow wuchodnje města Winnycje.
Maja něhdźe jednaće tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1391 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1757 měšćanske prawa.
Jumbjer
Jumbjer (Zingiber) je ród ze swójby jumbjerowych rostlinow (Zingiberaceae). Druhej serbskej mjenje stej ingwer a himbjer.
Wobsahuje sćěhowace družiny:
15. oktobra
15. oktobra abo '''15. winowca''' je 288. dźeń gregorianiskeje protyki (289. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 77 dnjow hač do kónca lěta.
Johannes Rentsch
Johannes Rentsch bě němske mjeno slědowacych wosobow:
Marja Simonowa
mini|Marja Simonowa (1871)
Marja Simonowa (rodź. Janašec, Marie Simon; * 26. awgusta 1824 w Dobruši, † 21. februara 1877 w Drježdźanach) bě serbska chorobna sotra a samaritka we wójnomaj 1866 a 1870/71.
Narodźi so jako dźowka serbskeho ratarja w Dobruši a wopytowaše ludowu šulu w Hnašecach. W starobje 28 lět přesydli so do Drježdźan, hdźež so w lěće 1853 z wikowarjom Friedrichom Antonom Simonom zmandźeli. Hromadźe měještaj šatowy wobchod při Starym torhošću.
Za čas prusko-awstriskeje wójny zastupi do nowozałoženeho Čerwjeneho křiža a pomhaše w Čechach załožić a zastarać lacarety za ranjenych a chorych wojakow. Nawjedowaše tež transporty ranjenych. Po wójnje bu wot krónprincesny Carole powołana do direkcije Albertoweho towarstwa, hdźež dohladowaše chorobne sotry Sakskeje. Tež w Němsko-francoskej wójnje 1870/71 so na fronće wo ranjenych wojakow staraše. W Drježdźanach-Loschwitzu załoži dom za inwalidnych wojakow.
Za swoje dźěło dósta wjacore wuznamjenjenja, kaž na přikład rjad Sidonijow wot krala Jana a zasłužbny rjad za hladanje chorych a ranjenych wot kejžora Wylema. W Loschwitzu bu dróha pomjenowana po Mari Simonowej.
Mječica
Mječica (Cladium) je ród ze swójby cachorowych rostlinow (Cyperaceae).
Mochojty rupik
Mochojty rupik (Saxifraga bryoides) je rostlina ze swójby rupikowych rostlinow (Saxifragaceae).
Krk
Krk ( Veglia) je chorwatska kupa w Jadranskim morju, kotraž nadeńdźe so w Kvarnerskim zaliwje južnje města Rijeka a wuchodnje Istriskeje połkupy. Ma něhdźe 20.000 wobydlerjow na přestrjeni wot 406 km² a je tuž zdobom najwjetša a na wobydlerstwo najbohatša kupa Jadrana. Hłowne sydlišćo na kupje je městačko Krk.
Susodnej kupje stej Cres na juhozapadźe a kupka Prvić na juhowuchodźe. Krk je wot lěta 1980 přez móst z twjerdźu zwjazany a je dla swojeje bliskosće k Awstriskej, južnej Němskej a Italskej woblubowany turistiski cil.
Narew
Narew ( Нараў, Naraw) je 484 kilometrow dołhi prawy přitok Wisły w zapadnej Běłoruskej (36 km) a wuchodnej Pólskej (448 km), kotraž je na 312 kilometrach pławna.
Z wulkej syću meanderow, starych a pódlanskich promjenjow słuša wosebje horni běh Narewa k poslednim europskim rěkam, kotrež su sej swój přirodny napohlad zwjetša wobchowali, čehoždla steja wulke dźěle Narewskeje łučiny pod přirodoškitom.
Po němsko-sowjetskim zrěčenju wo njenadpadnjenju dnja 23. awgusta 1939 měješe so Narew z nowej hranicu mjez němskej a sowjetskej połojcu Pólskeje stać. Kónc septembra 1939 korigowachu prěnje zrěčenje a dojednachu so na nowu hranicu při rěce Bug.
Maks Rječka
mini|upright|Maks Rječka
Maks Rječka ( Max Retschke; * 25. apryla 1908 w Radworju, † wokoło 21. awgusta 1944 w Bessarabskej) bě serbski wučer a domiznowědnik.
Narodźi so jako syn dźěłaćerja w Radworju a wopytowaše po ludowej šuli wot lěta 1922 Wyšu překupsku šulu w Budyšinje. Wot 1926 bě bankowy wučomnik a šuler katolskeje natwarneje šule w Budyšinje. Po maturje přizamkny so studij pedagogiki a ludowědy w Drježdźanach a Wienje, kotryž w lěće 1933 z dźěłom wo narodnej drasće katolskich Serbow dokónči. Wot 1933 do 1939 běše wučer w Róžeńće, Chrósćicach, Konjecach a Kamjencu.
Po wudyrjenju Druheje swětoweje wójny dyrbješe jako wojak na frontu. Jeho slědy zhubichu so po jeho poslednej powěsći jako šikowaćel 294. diwizije pěškow, połka grenaděrow 513, w rumje Tiraspola dnja 21. awgusta 1944.
Mjez 1930 a 1932 bě z redaktorom časopisa Serbski Student, do kotrehož bě hižo do toho dopisował. 1934 přewza wot Mikławša Hajny dirigentstwo chóra Ralbičanskeje „Lilije“. Nimo toho spisa wšelakore ludowědne pojednanja.
Lubijska narěč
thumb|Lubijska serbska cyrkej w lěće 1836
Lubijska narěč je mjeztym wotemrěta juhowuchodna narěč hornjoserbšćiny, kotraž je so hač do srjedź 20. lětstotka w serbskich wsach wokoło hornjołužiskeho města Lubij rěčała. Typiske za Lubijsku narěč běchu někotre fonetiske a zdźěla gramatiske archaizmy, dla kotrychž běše narěč starosłowjanšćinje bliša hač hornjoserbska standardna rěč. Wuchadźa so wot toho, zo zemrěchu posledni maćernorěčnicy Lubijskeje narěče w 1960tych abo 1970tych lětach.
Połoženje
thumb|upright=1.5|Tuta karta serbskich narěčow bazěruje na dźěle [[Hinc Šewc|Hinca Šewca z lěta 1968, jako płaći Lubijska narěč hižo jako wotemrěta, čehoždla njeje přispomnjena]]
Hišće kónc 19. lětstotka běchu někotre wjeski zapadnje a sewjerozapadnje Lubija zwjetša serbske, kaž na přikład Dažin, Wolešnica a Wujezd, mjeztym zo bě wobydlerstwo města samoho hižo ze starodawna zwjetša němskorěčne. We wsach dale na wuchod, kaž w Ketlicach, Hłušinje abo Bělecach, bě serbšćina w tym času hižo mjeńšinowa rěč a wužiwaše so zwjetša jenož hišće wot staršich wobydlerjow. Serbja tutych kónčin z wjetšeho dźěła žane wukubłanje w maćernej rěči njemějachu, tak zo wobknježachu jenož wjesnu narěč, kotraž so wot na Budyskej narěči bazěrowaceje standardneje rěče we wěstych dypkach rozeznawaše.
Sufiks -i
Jan Arnošt Smoler wopisa w přiwěšku swojeho hromadźe z Leopoldom Hauptom wudateho spisa Volkslieder der Wenden in Ober- und Niederlausitz někotre markantne rozdźěle. Tak njerealizowaše so adwerbialna kóncowka kaž w standardnej serbšćinje ze sufiksom -je, ale z -i, na přikład stajni město stajnje. Kóncowka na -i jewješe so tež w nominatiwje někotrych substantiwow, na přikład dawani město dawanje abo mysli město mysle.
Prefiks wu-
Standardny prefiks wu- realizowaše so w Lubijskej narěči zwjetša jako wy- (n.př. wydać město wudać, wymjo město wumjo). Smoler skedźbni na to, zo bě wurjekowanje jako wy- bóle njeskažene hač standardne wu-. Pozdźišo přiměrichu so tež w standardnej rěče zaso někotre słowa staršemu etymologiskemu prawopisej (wusoki → wysoki).
Wurjekowanje pismika ć
Hinak hač na přikład w serbskochorwatšćinje moderna serbska standardna rěč nastupajo wurjekowanja rozeznawanje pismikow č a ć hižo njeznaje. Druhi pismik je so ze starosłowjanskeho -ть (něhdźe -tj) wuwiło a jewi so na přikład jako infinitiwna kóncowka werbow. W rušćinje je so tuta kóncowka hač do dźensnišeho w samsnej formje wobchowała; w druhich słowjanskich rěčach so wot toho wotchila. Mjeztym zo je regularna infinitiwna kóncowka w modernej hornjoserbšćinje kaž tež w susodnej pólšćinje na -ć, bě so w Lubijskej narěči wurjekowanje jako -tj abo samo -cj wobchowało, potajkim ze starosłowjanšćiny znaty rozdźěl mjez č a ć (n.př. pytacj město pytać; z miłostje město z miłosće atd.)
Datiwowa kóncowka muskeho rodu
Datiwowa kóncowka na -ej pola muskich žiwych substantiwow, kotraž je w tej formje w hornjoserbskim standardźe z wašnjom, realizowaše so w Lubijskej narěči zwjetša jako -owi, kaž w susodnej čěšćinje (n.př. synowi město synej, kralowi město kralej).
Pismowstwo
W Lubijskej narěči so lědma pisaše. Přispomnjenja hódne, přetož chětro zažne, wuwzaće bě přełožk Lutheroweho katechizma Wjacława Warichiusa z lěta 1595, kotryž bě so – pochadej přełožowarja wotpowědowace – w Lubijskej narěči napisał. Tež přełožk sedmich pokutnych psalmow wot Hrjehorja Martini bě lubijski. Tutej zažnej spisaj słušatej k docyła najstaršim znatym serbskim spisam a nastaštej tuž w tym času, hdyž njebě serbšćina hišće standardizowana. Naslědowacy awtorojo a rěčespytnicy orientowachu so z wjetšeho dźěla na hižo eksistowacym pismowstwje, tak zo stawaše so Lubijska narěč najebać nakromneho połoženja hromadźe z Budyskej narěču ze zakładom hornjoserbskeje spisowneje rěče.
Werchnjodniprowsk
thumb|left
Werchnjodniprowsk je město w Dnipropetrowskej oblasći na Ukrainje. Leži při rěce Dnjepr něhdźe 65 kilometrow sewjerozapadnje Dnipra.
Ma něhdźe 16 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1779 załožiło a ma wot lěta 1806 měšćanske prawa.
Kardamom
Kardamom (Elettaria) je ród ze swójby jumbjerowych rostlinow (Zingiberaceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:
Alfons Frencl
Wón so jako syn rěznika-małoratarja a korčmarki w Róžeńće narodźi. Po złoženju matury na Serbskej rozšěrjenej wyšej šuli w Małym Wjelkowje w lěće 1965 studowaše Alfons Frencl slawistiku a wučerstwo na Karla Marxowej uniwersiće w Lipsku. Wot lěta 1970 do 2004 běše z wučerjom za serbšćinu, rušćinu a jendźelšćinu w Ralbicach.
Frencl běše mjez 1979 a 2013 tež redaktor Serbskeje protyki. Za jeho „cyłkowne publicistisko-literarne tworjenje” so jemu w lěće 1999 (hłowne) Myto Ćišinskeho spožči.
Mikławš Dórnik
mini|upright|Mikławš Dórnik
Mikławš Dórnik ( Nicolaus Dornick; * 9. meje 1877 w Njebjelčicach, † 24. oktobra 1946 w Šěrachowje) bě serbski katolski farar a spěchowar serbskeho dźiwadła.
Narodźi so jako syn žiwnosćerja a bě wot 1895 do 1905 chowanc Serbskeho seminara w Praze, hdźež najprjedy hač do lěta 1903 němski Małostronski gymnazij wopytowaše a wot 1903 do 1905 teologiju studowaše. Po nawróćenju do Łužicy skutkowaše do lěta 1910 jako kapłan w Chrósćicach a wot 1910 do 1923 w Radworju. W lěće 1923 přewza Zdźěrjanske farske městno a wosta tam hač do wuměnka 1940. Poslednje lěta bydleše w Šěrachowje.
Jako Radworski kapłan załoži a nawjedowaše tamniše towarstwo młodźencow, kotrež předstaji w lěće 1912 dźiwadłowu hru Jakuba Barta-Ćišinskeho „Na hrodźišću“. Dórnik připrawi tež sam cyły rjad žortnych kruchow, kiž so přez grotesknosć a jaknu ludowu serbšćinu wuznamjenjeja.
Mikławš Dórnik bě wot 1905 sobustaw Maćicy Serbskeje.
Dźiwoćicy
Dźiwoćicy ( Siebitz) su wjeska w hornjołužiskim wokrjesu Budyšin. Słušeja ke gmejnje Hodźij a leža 221 metrow nad mórskej hładźinu. Ze starodawna su Dźiwoćicy wjesny dźěl Małeje Boršće.
Marušnja
Marušnja (Morus) je ród ze swójby marušnjowych rostlinow (Moraceae). Jeho płód maruša.
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Dźiwoćicy
Stawizny
mini|left|Chěža ze stołom wosrjedź Dźiwoćic (čo. 14) Po sydlišćowej formje jedna so wo rozšěrjeny kulowc. Prěnje historiske naspomnjenje jako Dewecicz pochadźa z lěta 1374. Ležownostne knjejstwo wukonješe přez lětstotki ryćerkubło w susodnej Małej Boršći. Cyrkwinsce słušeja Dźiwoćicy ze starodawna do Hodźijskeje wosady. .
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 121 wobydlerjow, z nich 108 Serbow (89 %).
Dźiwoćicy běchu ze sydłom Serbskeho ewangelsko-lutherskeho misionskeho towarstwa pod nawodom ludoweho basnika Pětra Młónka, kotrež so měsačnje w domje kublerja Łonjerja (Lehnert) w Cokowje zetkawaše.
Wosobiny
Serbski ludowy basnik Pětr Młónk bydleše přez lětdźesatki na statoku čo. 3 w Dźiwoćicach. Domske je so jako kulturny pomnik hač do dźensnišeho wobchowało.
1972
1972 bě přestupne lěto z 366 dnjemi.
Myta
mini|upright=0.4|[[Jan Meškank, nošer Myta Ćišinskeho lěta 1972]]
Łužnica
Łužnica ( Laußnitz ) je wjes a gmejna w sakskim wokrjesu Budyšin. Ma 2040 wobydlerjow.
Prěnje historiske naspomnjenje jako Lusenytz je z lěta 1289.
Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 54 (Budyšin 3) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 156 (Budyšin I).
Hejduška
Hejduška móže być:
Glazow
Sydlišćo je so w lěće 1678 załožiło a ma wot lěta 1780 měšćanske prawa.
Škrěkawa
Škrěkawa (serbsce tež kabija abo soja; Garrulus glandarius) je spěwaty ptak ze swójby rapačich ptačkow (Corvidae).
Wona je po Europje, dźělach Sewjerneje Afriki a Bliskeho wuchoda kaž tež po šěrokim pasmje přez Aziju hač do Indochiny rozšěrjena. Lehnje w swětłych lěsach wšěch razow, w srjedźnej Europje pak wosebje w měšanych a lisćowych lěsach.
Z dołhosću wot 32 do 35 centimetrow słuša k srěnjowulkim rapačim ptačkam. Rozpjeće křidłow wučini přerěznje 53 centimetrow a waha někak 170 gramow. Charakteristiske su módre pjera při bokomaj.
Kurkuma
Kurkuma (Curcuma) je ród ze swójby jumbjerowych rostlinow (Zingiberaceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:
Ralbicy-Róžant
Ralbicy-Róžant ( Ralbitz-Rosenthal) je w lěće 1994 nastata gmejna w srjedźišću hornjołužiskeho wokrjesa Budyšin. Leži w serbskich Delanach při Klóšterskej wodźe a słuša k zarjadniskemu zwjazkej Při Klóšterskej wodźe. Gmejna leži w katolskim jadrje serbskeho sydlenskeho ruma; wjetšina wobydlerstwa su Serbja.
Wjesne dźěle
thumb|left|upright|Ralbičanska cyrkej Ke gmejnje słušeja slědowace wjeski:
Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 53 (Budyšin 2) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 156 (Budyšin I).
Gmejnska rada
Ralbičansko-Róžeńčanska gmejnska rada ma tuchwilu dwanaće čłonow. Komunalne wólby lěta 2019 mějachu slědowace wuslědki:
Gmejnskej radźe přisłušeja wot 2019 slědowace radźićeljo a radźićelki:
Wjesnjanosta
Čestnohamtski wjesnjanosta gmejny Ralbicy-Róžant je Hubertus Ryćer (bjezstronski, prjedy CDU). Wón bu 2015 a 2022 z 91,9 % resp. 64,4 % hłosow w zastojnstwje wobkrućeny.
Kubłanje
W Ralbicach nadeńdźetej so Serbska zakładna a Serbska wyša šula kaž tež serbska pěstowarnja „Dr. Jurij Młynk“.
Jeßnitz
Jeßnitz je němske mjeno slědowacych sydlišćow:
Róžčičkaty sydrik
Róžčičkaty sydrik (Galium tricornutum) je rostlina ze swójby čerwjenkowych rostlinow (Rubiaceae).
Ulan-Ude
thumb|left Ulan-Ude je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije a stolica Burjatskeje republiki. Ma wjace hač tři sta tysac wobydlerjow.
Ulan-Ude leži něhdźe sto kilometrow juhowuchodnje Bajkalskeho jězora při rěce Uda blisko rusko-mongolskej hranicy. Město ma dwórnišćo Transsibirskeje železnicy.
Małki škitlik
Małki škitlik (Androsace chamaejasme) je rostlina ze swójby kropačkowych rostlinow (Primulaceae).
Jan Hejduška
mini|upright|Jan Hejduška
Jan Hejduška ( Johann Heiduschke, pseudonym Filaks; * 14. nowembra 1915 w Njebjelčicach, † 1944 na wuchodnej fronće) bě serbski basnik.
16. oktobra
16. oktobra abo '''16. winowca''' je 289. dźeń gregorianiskeje protyki (290. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 76 dnjow hač do kónca lěta.
Jan Renč (1884)
mini|Narowny pomnik fararjow Měrćina a Jana Renča při Wjelećanskej cyrkwi
Jan Renč ( Johannes Rentsch; * 10. septembra 1884 we Wjelećinje, † 4. měrca 1945 runje tam) bě ewangelski farar we Wjelećinje a posledni serbski farar tamnišeje wosady.
Wón bě syn Wjelećanskeho fararja Měrćina Renča a bratrowc fararja Jana Renča z Ketlic. Po smjerći swojeho nana přewza jeho farske městno we Wjelećanskej ewangelskej wosadźe, hdźež skutkowaše wjace hač 33 lět. Jeho młódši bratr Gerhard (* 1897) bě posledni serbski farar w Bartskej wosadźe.
Jan Renč chodźeše na Budyski gymnazij a studowaše potom ewangelsku teologiju w Tübingenje a Lipsku. Tam bě tež sobustaw Sorabije a wěsty čas tež jeje senior. Jako student wobdźěli so kóžde lěto na serbskim prědarskim seminarje pola fararja Oswalda Mrózaka w Hrodźišću.
Wischgrund
Wischgrund (tež serbsce Wišnjowk) bě delnjołužiska wjeska blisko Kósćebry, kotraž słušeše do tuteje gmejny. Wjes ležeše něhdźe wósom kilometrow sewjerozapadnje Łuchowa we Bomboliskej holi.
Jan Renč (1884)
Za Renčowy čas so Wjelećanska wosada dla industrializacije a mócneho přićaha sylnje přeněmči, tak zo ličba serbskich kemšerjow stajnje woteběraše. Přiwšěm wuhotowaše Renč dale serbske kemše, samo za čas nacionalsocializma, poslednje hody 1944.
Renč bě woženjeny z Margaretu, rodź. Křižanec (1893–1975), staršej dźowku Hodźijskeho fararja Jana Pawoła Křižana. Zhromadna dźowka Christina (1916–2014) wuda so na Budestečanskeho fararja Gerharda Bětnarja. Syn Gotthard narodźi so 1922 a padny w Druhej swětowej wójnje w Rumunskej.
Saransk
thumb|left thumb|left Saransk je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje. Je stolica republiki Mordwinskeje. Ma něhdźe 299 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1641 załožiło a ma wot lěta 1780 měšćanske prawa.
Wischgrund
Wona měješe so w lěće 1983 za brunicowu jamu Klěśišća wopušćić. Po hamtskich ličbach přesydli so 185 wosobow.
Hižo za čas Arnošta Muki so wokoło Klěśišćow wjace serbsce njerěčeše.
2008
2008 bě přestupne lěto z 366 dnjemi.
Wumrěće
thumb|Aleksandr Solženicyn (1918–2008) thumb|Miriam Makeba (1932–2008)
Běła marušnja
Běła marušnja (Morus alba) je štom ze swójby marušnjowych rostlinow (Moraceae).