cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sawdi-Arabska
W Sawdi-Arabskej ležitej najwažnišej měsće islamskeje nabožiny, Mekka a Medina.
Geografija
Sawdi-Arabska mjezuje z Irakom a Kuwaitom na sewjeru, z Katarom, Zjednoćenymi arabskimi emiratami a Omanom na wuchodźe, z Jemenom na juhu a z Jordaniskej na sewjerozapadźe. Na zapadźe twori pobrjóh Čerwjeneho morja přirodnu hranicu; na wuchodźe leži Persiski golf.
Lěpjacy sydrik
Wopis
Lěpjacy sydrik je jednolětna, ćěłcojće lěpjaca abo lěpjaca rostlina, kotraž docpěje wysokosć wot 60 hač 200 cm (wot 30 hač do 150 cm).
Stołpik je ležacy, wustupowacy abo lězucy a často druhe rostliny přerostuje. Nimo toho je štyrihranity a njesu wróćo křiwjene seršćiki.
Łopjena
Łopjena su linealiske, docpěja šěrokosć wot 4 hač 8 mm a wutworja po šesćoch hač po wosmjoch mutlički. Jich kroma njesu wróćo měrjene kałačkowe kosmy.
Kćenja
Kćěje wot junija (meje) hač oktobra. Kwětnistwa steja w hornich łopjenowych kutach a wobsteji z 2 hač 7 kćenjow. Kćenja docpěja wulkosć wot něhdźe 2 mm. Běła króna njese štyri kónčki a docpěje šěrokosć wot 2 mm.
Płody
Płody su kulowate, dwudźělne, njesu hóčkojte seršćiki a docpěwaja wysokosć wot něhdźe 3 hač 5 mm a šěrokosć wot 4 hač 6 mm.
Stejnišćo
Rosće w njerodźowych wobrostach, na kerčinowych kromach, lěsnych kromach, brjohach, rolach a drjebiznowych městnach. Ma radšo čerstwe, wutkate a čumpate pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Europje rozšěrjena.
Drybin
thumb|left
Drybin je sydlišćo měšćanskeho typa w Mahiljowskej oblasći na wuchodźe Běłoruskeje. Je zarjadniske sydło Drybinskeho rajona.
Leži při rěce Pronja něhdźe 55 kilometrow sewjerowuchodnje Mahiljowa.
Ma něhdźe tři tysac wobydlerjow.
Lesosibirsk
thumb|left Lesosibirsk je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije w Krasnojarskim regionje. Leži při rěce Jenisej něhdźe 275 kilometrow sewjernje Krasnojarska a ma něhdźe 59 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1689 jako wjes Maklakowo załožiło a ma wot lěta 1975 měšćanske prawa.
15. decembra
15. decembra abo '''15. hodownika''' je 349. dźeń gregorianiskeje protyki (350. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 16 dnjow hač do kónca lěta.
19. lětstotk
thumb|120px|Ernst Rietschel (1804–1861) Pomnik Goethea a Schillera we Weimarje thumb|120px|Antoine Henri Becquerel (1852–1908)
thumb|120px|Eugen Bolz (1881–1945)
Do 20. lětstotka
thumb|120px|Sitting Bull (1831–1890)
20. lětstotk
thumb|120px|Wolfgang Pauli (1900–1958)
1932
1932 bě přestupne lěto z 366 dnjemi.
Lenger
Lenger ( a ) je město w južnym Kazachstanje, kotrež słuša k Juhokazachskemu wobwodej.
Leži pod Ugomskimi horinami něhdźe 30 kilometrow juhowuchodnje Šymkenta a ma 24 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w 19. lětstotku załožiło jako wjes Lenger-saj a ma wot lěta 1945 měšćanske prawa.
Mohilno
Mohilno ( Mügeln) je sakske městačko w Sewjerosakskim wokrjesu. Nadeńdźe so 19 kilometrow juhozapadnje Ryzawy a 23 kilometrow wuchodnje Grimy při rěčce Dolnica (Döllnitz) a ma něhdźe 6.000 wobydlerjow.
Sydlišćo naspomni so prěni raz w lěće 984 jako Mogelin, hdyž pućowaše Bolesław Chrobry, tehdy hišće wójwoda Čěskeje, přez tutu wot Serbow wobsydlenu kónčinu. Mjeno pochadźa wot serbskeho słowa mohila (tehdy mogila) za rownišćo. Při wurywanju namakachu pak tež powostanki wo wjele staršich chěžkow z bronzoweje doby. W lěće 1063 přeńdźe Mohilno do wobsydstwa Mišnjanskeho biskopstwa a 1256 dósta wikowe prawo. W lěće 1325 so wužiwanje serbskeje rěče zakaza, štož dopokaza, zo so hač do toho w Mohilnje a wokolinje hišće serbsce rěčeše.
Ižewsk
thumb|left Ižewsk (, udmurtsce Иж, Ижкар; 1760–1918 Ižewski zawod/ Ижевский завод, 1918–1984 Ižewsk/ Ижевск, 1984–1987 Ustinow/ Устинов) je město w Ruskej federaciji a stolica republiki Udmurtska. Leži při rěce Iž zapadnje Uralskich horin w europskim dźělu Ruskeje něhdźe 1100 kilometrow wuchodnje Moskwy. Ma něhdźe 642 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1760 jako Ižewski zawod załožiło a ma wot lěta 1918 měšćanske prawa.
Wobwody
thumb|left
Narodny park
Narodny park je škitny status, kotryž so wěstemu teritorijej z přirodoškitnych přičin spožči. Narodne parki maja wurjadnu přirodnu, wědomostnu, krajinowu abo kulturnu hódnotu. Prěni bě narodny park Yellowstone, kotryž bu 1872 w Zjednoćenych statach załoženy.
Kategorija IUCN
Mjezynarodna unija za zdźerženje přirody a přirodnych resursow (IUCN) je přewzała slědowacu definiciju za narodny park:
Jēkabpils
thumb|left Jēkabpils ( Jakobstadt) je město we wuchodnej Letiskej, něhdźe 135 kilometrow juhowuchodnje Rigi. Wone wobsteji z historiskeju městow Jēkabpils a staršeho Krustpils (Kreutzburg), kotrejž so w lěće 1962 zjednoćištej.
Narodny park
Kategorija IUCN
''Škitane kónčiny, kotrež maja dołhodobnje škitać wobšěrne přirodne rumy hromadźe z jewjacymi družinami a ekosystemami. Tute maja tež stać k dispoziciji za dušine potrjeby, wědomosć, slědźenje a kubłanje, a za wočerstwjenje a wobhladanje.''
Jēkabpils
Město ma něhdźe 23 tysac wobydlerjow.
Narodny park
Znate narodne parki
Narodny park Yellowstone (Zjednoćene staty Ameriki) – prěni narodny park swěta, załoženy 1872.
Šwicarski narodny park (Šwicarska) – najstarši narodny park Alpow a jenički Šwicarskeje, załoženy 1914.
Jēkabpils
Geografija
Krustpils nadeńdźe so při sewjernym, prawym a Jēkabpils na napřećiwnym južnym brjoze Dwiny.
Narodny park
Znate narodne parki
Białowieski narodny park (Pólska) – najstarši narodny park Pólskeje a škita jenički wulki pralěs w Europskej Nižinje; załoženy 1932.
Jēkabpils
Stawizny
W lěće 1237 natwarichu ryćerjo Liwlandskeho rjada na prawym brjoze Dwiny kamjentny hród, kotryž so pod mjenom Cruczeborch prěni raz naspomni. W lěće 1655 naspomni so Sloboda, sydlišćo wójnskich ćěkancow na lěwym brjoze, hdźež zasydlichu so pozdźišo tež z Ruskeje přichadźacy starowěriwi. Hač do lěta 1670 wuwiwaše so tele sydlišćo k městu na južnym brjoze Dwiny, kotrež dósta w běhu spožčenja měšćanskich prawow přez kurskeho wójwodu Jakoba Kettlera mjeno Jakobstadt. Kreutzburg na tamnym brjoze bě wot 1561 do 1772 z dźělom Pólsko-Litawskeje.
Narodny park
Znate narodne parki
Narodny park Bayerski Lěs (Němska) – najstarši narodny park Němskeje, załoženy 1970. Zhromadnje z čěskim narodnym parkom Šumawa twori najwjetše škitne pasmo srjedźneje Europy.
Jēkabpils
Stawizny
Wot 1796 słušeše Jakobstadt do ruskeho guwernementa Kurskeje a wot 1918 do njewotwisneje Letiskeje. 1920 dósta tež Krustpils měšćanske prawa.
Z Jakobstadta pochadźeše Katyrna I. (1684–1727), druha mandźelska carja Pětra Wulkeho.
Narodny park
Znate narodne parki
Narodny park Kakadu (Awstralska) – sławny za swoju zwěrinu a kulturu Aboridźinow, załoženy 1979.
Narodny park Serengeti (Tanzanija) – najsławniši narodny park Afriki, załoženy 1951.
Sasowo
thumb|left Sasowo je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Rjazanskej oblasći. Ma něhdźe 26 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1642 załožiło a ma wot lěta 1926 měšćanske prawa.
Jutrowne jěchanje
thumb|Kóžde lěto jutrowničku ćahnu křižerjo po katolskej Łužicy. Jutrowne jěchanje je nabožny jutrowny nałožk Serbow w katolskej kónčinje mjez Budyšinom, Kamjencom a Wojerecami. Jutrownu njedźelu hromadźa so muscy křižerjo při wósom katolskich farskich cyrkwjach a w klóštrje Marijina hwězda, zo bychu w formje procesiona a ze žohnowanjom fararja spěwajo poselstwo „Chrystus z mortwych stanył je“ do susodneje wosady donjesli.
Ašgabat
thumb|left Ašgabat (, ; do 1919 – Асхабад/Aschabad; 1919–1927 – Полторацк/Poltorack) je stolica a najwjetše město Turkmenistana, stata w Srjedźnej Aziji. Leži na juhu kraja blisko hranicy mjez Turkmenistanom a Iranom.
Jutrowne jěchanje
Podobne nabožne nałožki eksistuja tež w Starobayerskej a Frankowskej, w Hornjej Šleskej, sewjernej Čěskej (Mikulášovice) a na Morawje.
Ašgabat
Wulkoměsto ma někak milion wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1881 załožiło.
Jutrowne jěchanje
Křižerjo we Łužicy
mini|Křižerjo na dworje klóštra Marijina hwězda, pohladnica z lěta 1924 W hornjołužiskich kónčinach mjez Wojerecami, Kamjencom a Budyšinom přiwabja jutrowne jěchanje kóžde lěto wjele wopytowarjow do regiona. Tuchwilu eksistuja štyri čarow, hdźež so partnerske wosady wopytaja, a jedyn procesion bjez partnera. Tradicionelne čary su:
Procesion z Kulowa je jenički, při kotrymž so tež němscy křižerjo wobdźěleja. Radworscy mjez 1776 a 1882 njejěchachu. Wot 1882 hač do załoženja Baćońskeje wosady 1892 podachu so přez Bronjo, Kamjenej, Wulku Dubrawu a Brěmjo do susodneje Zdźěrje. Samo w poslednim wójnskim lěće 1945 jěchachu někotři Kulowscy, Klóšterscy, Chróšćanscy, Njebjelčanscy, Ralbičanscy a Wotrowscy křižerjo do susodneje wosady a buchu při tym wot sowjetskich lětadłow wobkedźbowani.
Ličby
mini|Křižerski procesion pola Chrósćic (1972) Kulowski ćah je tradicionelnje najwjetši w Serbach, procesionaj z Budyšina a Baćonja stej najmjeńšej.
W lěće 2020 njewotměchu so koronapandemije dla prěni raz po skoro 500 lětach žane procesiony. 2021 jěchachu zaso skoro tysac křižerjow, časy procesionow so pak njewozjewichu a dla pandemije běchu lědma přihladowarjo wot wonka na městnje.
Mólička jěželnja
Mólička jěželnja (Sparganium natans) je rostlina ze swójby rohodźowych rostlinow (Typhaceae).
W někotrych žórłach so swójskej swójbje jěželnjowych rostlinow (Sparganiaceae) přirjaduje.
Michail Iwanowič Glinka
mini|upright|Michail Glinka Michail Iwanowič Glinka ( Михаил Иванович Глинка, * w Nowospasskoje, guwernement Smolensk; †  w Berlinje) bě prěni ruski komponist, kiž dósta šěroke připóznaće w swojim kraju a płaći jako załožer wosebiteje ruskeje klasiskeje hudźby. Glinka sylnje wobliwowaše přichodnych ruskich komponistow, předewšěm "Mócnu horstku" (Могучая кучка).
Handrik-Ćěsla
Handrik-Ćěsla je mjeno slědowaceju wosobow:
Antonina Aleksandrowna Kymytwal
Antonina Aleksandrowna Kymytwal ( Кымъытваал; 2. apryla 1938, wjes Muchomornoje, Awtonomny wokrjes Čukčow, Sowjetski zwjazk † 29. oktobra 2015, Abinsk, Region Krasnodar) bě wuznamna čukčiska basnjerka.
Wot lěta 1966 wuknješe w Literarnym instituće w Moskwje, hdźež 1967 maturowaše.
Michał Handrik-Ćěsla
mini|upright|Michał Handrik-Ćěsla
Michał Handrik-Ćěsla ( Michael Handrik-Tschesla; * 23. decembra 1846 w Radworju, † 22. junija 1928 w Fribourgu, Šwicarska) bě z Radworja pochadźacy mjezynarodnje připóznaty wuměłski knihiwjazar.
Narodźi so jako syn chěžkarja a wo šěsć lět młódši bratr Jana Ćěsle w Radworju a wotrosće w Budyšinje. Po wučbje knihiwjazarja pućowaše jako rjemjeslnik hač do zasydlenja w Šwicarskej. Tam załoži sej w Fribourgu wuměłske knihiwjazarstwo, kiž wukonješe nadawki wulkich bibliotekow na přikład z Francoskeje a samo z Južneje Ameriki kaž tež Vatikanskeje biblioteki.
W Šwicarskej přebywacy Serbja schadźowachu so w jeho domje.
Kitkaty rupik
Kitkaty rupik (Saxifraga paniculata) je rostlina ze swójby rupikowych rostlinow (Saxifragaceae).
Wopis
Kitkaty rupik je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 10 hač 40 cm.
Łopjena
Fajn zubate, módrozelene, jazykojte łopjena steja w rozeće a docpěwaja dołhosć wot 1 hač 3 (5) cm a su mjasno-kožojte.
Kćenja
Kćěje wot meje hač julija. Bohatokćenjowa pakić wobsteji z jednokćenjowych hač třikćenjowych hałužkow. Kćenja docpěwaja wulkosć wot 0,8 hač 1,5 cm.
Rozšěrjenje
Rostlina je w horinach Europy rozšěrjena.
Arktiski mak
Arktiski mak (Papaver radicatum) je rostlina ze swójby makowych rostlinow (Papaveraceae).
Pag
Susodne kupy su Rab na sewjerje, Maun na zapadźe a Vir na juhozapadźe. Wobsteji přewozny zwisk z Rabom.
Julius Eduard Wjelan
mini|upright|Julius Eduard Wjelan
Pag
Politisce je kupa do dweju županijow rozdźělena. Sewjerny dźěl słuša do županije Lika-Senj, mjeztym zo je južna połojca z městačkom Pag dźěl Zadarskeje županije.
Julius Eduard Wjelan
Julius Eduard Wjelan ( Julius Eduard Wehlan; * 1. februara 1817 w Slepom; † 7. apryla 1892 runje tam) bě serbski ewangelski farar, spisowaćel, basnik, grafikar a zakitowar serbstwa.
Žiwjenje
Narodźi so jako syn fararja Jana Wjelana (1773–1852), kiž skutkowaše wot 1810 w Slepjanskej wosadźe, a jeho mandźelskeje Friederike Auguste. Wjelan wopytowaše wot 1831 do 1836 gymnazij w Budyšinje a wobdźěleše so tam 1832 na wot swojeho sobušulerja Jana Arnošta Smolerja nastorčenych serbskich zwučowanjach. Wot 1836 do 1841 studowaše we Wrócławju ewangelsku teologiju a słowjanske rěče a w Berlinje orientaliske rěče. Wot 1842 do 1850 dźěłaše jako domjacy wučer, najprjedy w Krakowje a potom pola hrabje von Pücklerja w Mužakowje. Wot 1850 do 1852 bě substitut a wot 1852 hač do swojeje smjerće w lěće 1892 z fararjom w ródnym Slepom.
Wjelan zemrě dnja 7. apryla 1892 a bu 11. apryla na Slepjanskim kěrchowje pochowany. Narowne pomniki Wjelanec swójby su so před Slepjanskej cyrkwi wobchowali.
Skutkowanje
mini|Narowne kamjenje Wjelanec swójby při Slepjanskej cyrkwi Wjelan wobdźěli so aktiwnje na studentskim hibanju. We Wrócławju bě čłon Smolerjoweho Akademiskeho towarstwa za łužiske stawizny a rěče a starši serbskeje sekcije. Jako grafikar zhotowi barbojte wobrazy serbskich drastow za Smolerjowe Pěsnički Hornich a Delnich Łužiskich Serbow; sam wozjewi 1850/51 w Tydźenskej Nowinje cyklus 32 satiriskich wobrazow Knjez Wjesela na swojim kuble abo radosć wonkowneho žiwjenja w stilu předměrcowskeje karikatury a Hans Depla a Mots Tunka w Serbskich Nowinach. Jako portretist zwobrazowa znateho Chwačanskeho brašku Jana Kmocha. Na hudźbnym polu skomponowa Wjelan někotre kěrluše a baladu Mortwy doł (ČMS 1876).
Wjelan wozjewješe wosebje w Serbskich Nowinach, Łužičanu a Časopisu Maćicy Serbskeje basnje wobskoržaceho charaktera přećiwo germanizatoriskej politice Pruskeje kaž tež wšelake kěrluše. Wón bě awtor baladow, někotrych powědančkow kaž tež wobšěrneje reportaže Wulět do Belgrada (Łužičan 1868). Šěroko zajimowany Wjelan zaběraše so mjez druhim z najstaršej indoeuropskej rěču, pisaše wo wohnju w indiskej mytologiji a wo pospytach z mašinami w powětře lětać. Nimo toho měješe wulki zajim za juhoserbsku narodnu epiku a pućowaše do Serbiskeje, hdźež přełoži někotre pěsnje ze zběrki ludowych spěwow Vuka Karadžića, mjez druhim Južnoserbske narodne pěsnje (ČMS 1848). Jako znajer pólšćiny přełožowaše kěrluše pólskeho prědarja Samuela Dambrowskeho (Lěkarjenje za dušu w chorosći, Budyšin 1886) a Psalterz Dawida basnika Jana Kochanowskeho.
Wot 1850 wustupowaše w nowinach a časopisach za wužiwanje serbskeje rěče w zjawnym žiwjenju a kritizowaše antiserbsku politiku pruskeho stata (Tyranstwo 19. stotka w Delnych Łužicach, Łužičan 1866; Z pruskich Serbow, Łužičan 1879). Při tym běše z dobrym přikładom, tak bě hnydom po nastupje farskeho městna w Slepom (znowa) zawjedł serbske bože słužby, njehladajo na protesty němskich wobydlerjow a bjez dowolnosće wyšnosće. Zapoda někotre peticije na statne instancy – na přikład 1881 z 1.195 podpismami – w kotrychž protestowaše doraznje přećiwo wutłóčenju serbskeje rěče ze šule a cyrkwje. Přez tute postupowanje docpě małe koncesije, abo antiserbske wukazy so nachwilnje zběhnychu. Dla swojeho zjawneho wustupowanja bu pod policajski dohlad stajeny a měješe ze stron wyšnosćow wšelakore restrikcije znjesć.
Nimo toho zaběraše so tež z ludowědu, antropologiju a stawiznami serbskeje rěče, wosebje Slepjanskeje narěče.
Wjelan bě wot 1847 čłon Maćicy Serbskeje a sobustaw Berlinskeho archeologiskeho towarstwa. Nimo toho bě sobustaw Towarstwa pomocy za studowacych Serbow, Serbskeho lutherskeho knihoweho towarstwa a Zjednoćenstwa serbskeje studowaceje młodźiny k wudawanju Zejlerjowych spisow. Ze swojimi pjenjezami podpěraše nadarjene dźěći a serbskich studentow.
Kernerowy swětlik
Kernerowy swětlik (Euphrasia kerneri) je rostlina ze swójby hubinkowych rostlinow (Orobanchaceae).
W někotrych žórłach so swójbje trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae) zarjaduje.
Buston (Tadźikistan)
thumb|left Buston (do 2015 – Соцгородок, Чкаловск/ Socgorodok, Čkalowsk) je město w Sogdijskeje oblasći na sewjeru Tadźikistana, blisko kirgiziskeje hranicy.
Leži w Ferganskim dole při rěce Syrdarja blisko Kajrakkumskeho spjateho jězora něhdźe 55 kilometrow sewjerozapadnje Chudźanda.
Ma něhdźe 32 tysac wobydlerjow.
Hajsyn
thumb|left
Hajsyn je město w oblasći Winnycja na Ukrainje. Leži w historiskej Podolskej něhdźe 90 kilometrow juhowuchodnje města Winnycje.
Sydlišćo je so w lěće 1545 prěni raz naspomniło, dósta 1744 Magdeburgske měšćanske prawa a słušeše hač do lěta 1795 do Pólskeje.
Papjerowc
Papjerowc (Cyperus papyrus) je rostlina ze swójby cachorowych rostlinow (Cyperaceae).
Marhata
Marhata je serbske žónske předmjeno. Wotwodźi so wot łaćonskeho margarita (= parla) →en, tute wot starogrjekskeho μαργαρίτης (margarítēs = parla) →en, a tute snano prěnjotnje wot persiskeho مروارید (marvârid = parla) →en abo wot sanskrita मञ्यरी (mañjarī = parla).
Afrikaanšćina
Afrikaanšćina (afrikaans, „afrikanski“) je zapadogermanska rěč, kotraž słuša – runje kaž wusko přiwuzna nižozemšćina – k delnjofrankowskim rěčam. Wona rěči so hłownje w Južnej Africe, hdźež je jedna z hamtskich rěčow a je tež w Namibiji a Botswanje připóznata jako mjeńšinowa rěč.
Rěči so wot něhdźe 6,8 milionow ludźi jako maćeršćina, hłownje wot potomnikow nižozemskich sydlerjow, tak mjenowanych Burow.
Zornjaty włosanc
Zornjaty włosanc (Setaria italica) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae). Dalše serbske ludowe mjeno je bor.
Krasnapolle
thumb|left
Krasnapolle je sydlišćo měšćanskeho typa w Mahiljowskej oblasći na wuchodźe Běłoruskeje, blisko ruskeje hranicy. Je zarjadniske sydło Krasnapolskeho rajona.
Leži něhdźe 120 kilometrow juhowuchodnje Mahiljowa a 14 kilometrow zdalene wot hranicy Ruskeje federacije.
Ma něhdźe pjeć tysac wobydlerjow.
7. januara
7. januara abo '''7. wulkeho róžka''' je sedmy dźeń gregorianiskeje protyki, tuž wostawa hišće 358 dnjow (359 w přestupnych lětach) hač do kónca lěta.
Narodniny
thumb|Philipp Reis
Lisćina narodnych parkow w Čěskej
Lisćina narodnych parkow w Čěskej wobsahuje štyri škitane pasma. Narodny park w Čěskej je definowany jako dalokorumna kónčina, kotraž je w narodnym abo mjezynarodnym měritku jónkrótna. Wona wopřija přirodne abo mało přez čłowjeka wobwliwowane ekosystemy wurjadneje hódnoty za wědomosć a kubłanje.
Narodne parki
{| class="wikitable sortable" style="text-align:right" ! mjeno !! sydło !! powjerch [ha] !! datowanje !! Kraj !! wopisanje !! class="unsortable" | wobraz
Lisćina zapósłancow w sakskim krajnym sejmje (6. wólbna doba)
Tuta lisćina skići přehlad wo wšěch '''zapósłancach 6. sakskeho krajneho sejma''', kotryž so we wólbach dnja 31. awgusta 2014 woli. Krajny sejm so 29. septembra 2014 skonstituowa.
Friedrich Wilhelm Schultz
Friedrich Wilhelm Schultz běše němski botanikar a apotekar.
Stepnogorsk
thumb|left
Jelgava
thumb|left Jelgava (historiske němske mjeno – Mitau; historiske ruske mjeno – Митава/ Mitawa (d0 1917)) je město w Letiskej.
Stepnogorsk
Stepnogorsk ( a ) je město w sewjernym Kazachstanje.
Jelgava
Leži při rěce Lielupe něhdźe 40 kilometrow juhozapadnje Rigi.
Stepnogorsk
Leži něhdźe 140 kilometrow sewjernje stolicy Astany a ma něhdźe 47 tysac wobydlerjow.
Jelgava
Ma něhdźe 61 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1226 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1573 měšćanske prawa.
Stepnogorsk
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1959 załožiło a ma wot lěta 1964 měšćanske prawa. Dla nuklearnych a biochemiskich zawodow bě město za čas Sowjetskeho zwjazka zawrjene a měješe tajnej mjenje Zelinograd-25 resp. Makinsk-2.
Módrozeleny sydrik
Módrozeleny sydrik (Galium glaucum) je rostlina ze swójby čerwjenkowych rostlinow (Rubiaceae).
Veszprém
Veszprém je stare město w madźarskej župje Veszprém. Leži při rěce Séd blisko Balatona a ma něhdźe 64.000 wobydlerjow.
W lěće 2023 budźe město jedna z dweju kulturneju stolicow Europy. thumb|left| thumb|left|Hród
Lěsny sydrik
Lěsny sydrik (Galium sylvaticum) je rostlina ze swójby čerwjenkowych rostlinow (Rubiaceae).
11. oktobra
11. oktobra abo '''11. winowca''' je 284. dźeń gregorianiskeje protyki (285. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 81 dnjow hač do kónca lěta.
Narodniny
thumb|upright|[[Jan Ćěsla]]
Lěsny sydrik
Wopis
Lěsny sydrik je wjacelětna rostlina, kotraž docpěje wysokosć wot 30 hač do 120 cm. Zrunany stołpik je nahi a kulojty.
Mak (Glaucium)
Mak (Glaucium) je ród ze swójby makowych rostlinow (Papaveraceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Lěsny sydrik
Wopis
Łopjena su lochko namódreń šědźiwiznojte a docpěja šěrokosć wot hač do 1 cm a dołhosć wot hač do 4 cm.
Kćěje wot junija hač do septembra. Kremoběłe kćenja docpěja šěrokosć wot něhdźe 2 mm a steja we wjetšej ličbje w čumpatych, nakónčnych pakićach.
Stejnišćo
Rosće w lisćowych lěsach, w kerčinach a na hólnišćach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w srjedźnej Europje rozšěrjena, při čimž předewšěm w srjedźnych horach wustupuje. Pobrachuje do dalokeje měry w sewjeroněmskej nižinje.
Přirodna jěželnja
Přirodna jěželnja (Sparganium angustifolium) je rostlina ze swójby rohodźowych rostlinow (Typhaceae).
W někotrych žórłach so swójskej swójbje jěželnjowych rostlinow (Sparganiaceae) přirjaduje.
Europski sedmačk
Wopis
Europski sedmačk je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 5 hač 20 cm.
Łopjena
Najwjetše łopjena steja mutličkojće na kóncu zrunanych, njerozhałuzowanych stołpikow. Pod mutličku steja jenož małke łopjena. Wone su eliptiske a cyłokromne a docpěwaja dołhosć wot 2 hač 4 cm.
Kćenja
Kćěje wot meje hač julija. Kćenja steja po jednym na dołhim, wuskim stołpiku nad łopjenami. Běła króna ma nimale přeco sydom kónčkow a wobsteja z łopješkow z šěrokosću wot 10 hač 15 mm. Keluškowe łopješka su wuske a zelene, docpěwaja dołhosć wot 4 hač 6 mm a maja sydom lancetojtych kónčkow.
Stejnišćo
Rosće w mochojtych šmrěkowych lěsach a w brězowych tymjenjach. Preferuje mokre, małowutkate, kisałe pódy w połsćinje.
Karpacz
Karpacz ( Krummhübel) je městačko w pólskim dźělu Kyrkonošow při rěčce Łomnica. Słuša k wokrjesej Jelenia Góra w Delnjošleskim wojewódstwje a ma něhdźe pjeć tysac wobydlerjow. Centrum městačka leži 630 metrow nad mórskej hładźinu. Njedaloko Karpacza, při pólsko-čěskej hranicy, nadeńdźe so Sněžka (1602 m), najwyša hora w Kyrkonošach.
Sydlišćo naspomni so prěni raz hakle w lěće 1599 jako stejišćo wołojowych a železowych podkopkow. Kónc 19. lětstotka wuwiwaše so wjes Krummhübel k turistiskemu cilej w šleskim dźělu Kyrkonošow. Po Druhej swětowej wójnje přińdźe Karpacz kaž nimale cyła Šleska k Pólskej. W lěće 1960 dósta měšćanske prawa. Dźensa je jedne z najwažnišich srjedźišćow turizma w pólskich Sudetach a wuchadźišćo za wulěty do Kyrkonošow.
K partnerskim městam Karpacza słušatej mjez druhim Kamjenc a Rychbach.
Łuty
Łuty ( Lauta) su małe łužiske město na samym sewjeru sakskeho wokrjesa Budyšin. Leža južnje Čorneho Halštrowa, na južnej kromje Łužiskeje jězoriny, njedaloko Saksko-braniborskeje hranicy we wysokosći wot 123 metrow nad mórskej hładźinu. Maja něhdźe 8.500 wobydlerjow. thumb|left|Wodarnja
Měšćanske dźěle
Łuty wobsteja ze šěsć měšćanskich dźělow: Łutow samych, Starych Łutow (Lauta-Dorf), Lubuša (Laubusch), Lipoje (Leippe), Tornowa (Torno) a Janoweho Doła (Johannisthal).
Stawizny
thumb|left|Karta Łutow a jich wokoliny (1922) thumb|left|[[Aluminijownja we Łutach (mały róžk 1989)]] Prěnje historiske naspomnjenje jako Luthe pochadźa z lěta 1374.
Do industrializacije w zwisku z brunicu běchu Łuty serbska holanska wjeska. We 1880tych lětach mějachu po Mukowej statistice cyłkownje 470 wobydlerjow, z kotrychž jeničce dwaj serbsce njerěčeštaj. Wo poměrach we wsy wón pisa: ''„Łuta su nahladna a bohata wjes z nowymi massivnymi dworami, dokelž su so w l. 1769 nimo fary a jenoho doma cyłe a w l. 1861 z wulkeho dŹela wotpaliłe. Cyrkej je stara kamjeńtna z katholskich časow z drjewjanej zwónicu pódla, a šula je w l. 1827 z nowa twarjena. Łuta maju w 75 hospodarstwach 450 wobydleri a, dokelž tam žadyn knježi dwór njeje, 34 burskich kubłow, wjele połleństwow a něšto khěžkarjow. We wšěch domach rěči so serbski a to tež z dźěćimi; w šuli pak so z najmjeńša wot l. 1840 ani słowčka serbski wjacy wućiło njeje, tak zo dźěći, jako so je nowy wučer Žylow raz spyta serbski prašeć, so hanibowachu jemu serbski wotmołwić. Jenož dwaj khěžkarjej staj němskaj, rozumitaj a wotmołwjataj pak tež serbski. Prědowało je so serbski hišće wot fararjow Markusa a Kubicy hač do lěta 1876 wšě tak mjenowane połswjate dny, a hewak bu kóždu njedźelu sćenje tež serbski čitane. Před jenym burskim dworom słyšach šulske dźěći serbski so rozmołwjeć, w jenym domje pak so mała holčka hanibowaŚe ze mnu serbski rěčeć. W korčmje rěčachu třo dźěłaćerjo němski.“''
Přez razantny rozrost wjeski do industrijneho městačka a přićah němskorěčnych dźěłaćerjow z druhich kónčin so serbšćina w prěnjej połojcy 20. lětstotka spěšnje pozhubješe, tak zo zwěsći Arnošt Černik w lěće 1956 serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 0,6 %, cyłkownje 49 wot wjace hač 8000 wobydlerjow.
Politika
Město słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 54 (Budyšin 3) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 156 (Budyšin I).
Guliston (Tadźikistan)
Guliston (do 1962 – Ходжент/ Chodžent; do 2015 – Кайраккум/ Kajrakkum) je město w Sogdijskeje oblasći na sewjeru Tadźikistana.
Leži w Ferganskim dole při zapadnym brjoze Kajrakkumskeho spjateho jězora něhdźe 15 kilometrow wuchodnje Chudźanda.
Kurjo
Kurjo je serbske swójbne mjeno slědowaceju wosobow:
Kosmaty swětlik
Kosmaty swětlik (Euphrasia hirtella) je rostlina ze swójby hubinkowych rostlinow (Orobanchaceae).
W někotrych žórłach so swójbje trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae) zarjaduje.
Sprjewiny Doł
Sprjewiny Doł ( Spreetal) je gmejna w samym sewjeru sakskeje Hornjeje Łužicy, kotraž słuša k wokrjesej Budyšin. Po přestrjeni třeća najwjetša gmejna wokrjesa leži wosrjedź Łužiskeje hole w Łužiskim brunicowym rewěrje, njedaloko Čorneje Pumpy.
Wona je so dnja 1. januara 1996 załožiła přez zjednoćenje prjedawšich gmejnow Bórkhamor, Nowe Město a Sprjejcy a słuša do připóznateho sydlenskeho ruma Serbow w Sakskej.
Wjesne dźěle
Ke gmejnje słušeja slědowace wsy:
Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 55 (Budyšin 4) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 156 (Budyšin I).
Kubłanje
W Nowej Wsy wobsteji zakładna šula, na kotrejž so tež serbšćina wuwučuje.
Skopin
thumb|left Skopin je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Rjazanskej oblasći. Ma něhdźe 27 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w 12. lětstotku załožiło, prěnje naspomnjenje jako Skopin je pak hakle z lěta 1597. Wot 1778 ma Skopin měšćanske prawa.
Bjalyničy
thumb|left
Seršćojty włosanc
Seršćojty włosanc (Setaria verticillata) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Bjalyničy
Bjalyničy je město w Mahiljowskej oblasći w Běłoruskej. Je zarjadniske sydło Bjalyničskeho rajona.
Leži něhdźe 40 kilometrow sewjerozapadnje Mahiljowa.
Ma něhdźe dźesać tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1577 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1634 měšćanske prawa.
Gatojce
Gatojce su gmejna w juhowuchodnej Braniborskej, kotraž ma něhdźe jědnaće stow wobydlerjow. Gmejna słuša do připóznateho sydlenskeho ruma Serbow w Braniborskej a je dźěl Picnjanskeho hamta.
Geografija
Gmejnske dźěle su Barbuk (němsce Bärenbrück ), Nowa Wjas (Neuendorf ) a Hus (Maust ).
Enerhodar
thumb|left
Enerhodar je město w Zaporižskej oblasći na Ukrainje. Leži při rěce Dnjepr něhdźe 50 kilometrow juhozapadnje wot města Zaporižžja.
Ma něhdźe 54 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1970 załožiło a ma wot lěta 1985 měšćanske prawa.
Pomórska sywowka
Pomórska sywowka (Glaux maritima) je jenička družina sywowkow (Glaux) z podswójby myrsinowych rostlinow (Myrsinoideae) znutřka swójby kropačkowych rostlinow (Primulaceae).
Gotland
Gotland je najwjetša kupa Šwedskeje a druha najwjetša w Baltiskim morju. Hłowne město Gotlanda je Wisby.
Leži před juhowuchodnym brjohom Šwedskeje, sewjerowuchodnje Ölanda a někak 150 kilometrow zapadnje Letiskeje.
Wosebje woblubowana je kupa za film, wosebje krimi, kiž so rady tu wjerći. Tak přeslědźi tu na přikład komisarka Maria Wern mordarstwa a tamne złóstnistwa.
Ludowa republika Luhansk
Luhanska ludowa republika je samopostajena ludowa republika we wuchodnej Ukrainje z wobydlerstwom wot wjace hač 1,5 milionow wobydlerjow.
Dnja 21. februara 2022, tři dny do zahajenja ruskeje inwazije do Ukrainy, připowědźi ruski prezident Wladimir Putin připóznaće njewotwisnosće a zdobom słanje ruskich jednotkow do zwadneju teritorijow.
Dnja 27. junija 2014 wot Južneje Osetiskeje a dnja 25. februara 2022 wot Abchaziskeje jako njewotwisny stat připóznata.
Mócna horstka
Mócna horstka ( Могучая кучка/Mogučaja kučka) bě skupina ruskich komponistow 19. lětstotka. K njej słušachu Mili Balakirew, Aleksander Borodin, César Cui, Modest Musorgski a Nikolaj Rimski-Korsakow. Nimo Balakirewa njebě mjez nimi žadyn powołanski hudźbnik. Młodźi mužojo bydlachu wot 1856 do 1870 hromadźe w komunje w Pětrohrodźe. Jich zaměr bě spěchowanje nacionalno-ruskeje hudźby po přikładźe Michaila Glinki.
Z přećelom, mentorom a škitnikom skupiny bě znaty kritikar Wladimir Stasow. Wot njeho bu k prěnjemu razej mjeno „Mócna horstka“ wužite.
Uelen
thumb|left thumb|left Uelen ( Уэлен; Улыӄ abo Олыӄ;  Увэлен) je wjes w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w Sibirskej w Awtonomnym wokrjesu Čukčow při brjoze Beringoweho přeliwa něhdźe 140 kilometrow wuchodnje Lawrjentija, něhdźe 550 kilometrow sewjerowuchodnje Anadyra a něhdźe 80 kilometrow zapadnje Zjednoćenych statow Ameriki.
Je najwuchodniše sydlišćo w Ruskej a w Eurazije.
Skudźicy
Skudźicy ( Schkeuditz) su sakske město při Běłym Halštrowje w Sewjerosakskim wokrjesu. Nadeńdźe so třinaće kilometrow sewjerozapadnje Lipšćanskeho centruma a je z něhdźe 17.000 wobydlerjemi třeće najwjetše město krajneho wokrjesa. Na teritoriju města Skudźicy nadeńdźetej so lětanišćo Lipsk-Hala a křižowanišćo Schkeuditzer Kreuz awtodróhow A 9 (Berlin–Mnichow) a A 14 (Drježdźany–Dźěwin. Přez Skudźicy wjedźetej nimo toho železniska čara Lipsk–Dźěwin a zwjazkowa dróha 6.
Sydlišćo naspomni so prěni raz w lěće 981 jako farska cyrkej w Mjezyborskim biskopstwje pod mjenom scudici a dósta 1436 měšćanske prawa. W Třicećilětnej wójnje so město dwanaće króć wotpali.
Mexiko
thumb|left|Wulkan Citlaltépetl je najwyša hora Mexika
Mexiko ( Mexico, hamtsce Estados Unidos Mexicanos) je njewotwisny stat w Sewjernej Americe. Namaka so mjez Ćichim oceanom w zapadźe a Atlantiskim we wuchodźe a mjezuje ze Zjednoćenymi statami w sewjeru a z Belize a Guatemalu w juhowuchodźe. Stolica Mexika je Mexiko-město (Ciudad de México) w srjedźišću kraja, kotrež ma wjace hač 30 mil. wobydlerjow a słuša tuž k najwjetšim městam cyłeho swěta.
W kraju knježi přewažnje subtropiska, zdźěla – wosebje na sewjerozapadźe – pak tež pusćinowa, abo kaž w horinach alpinska klima. Najwyše městno je aktiwny wulkan Citlaltépetl (5636 m) blisko pobrjoha Mexiskeho golfa.
Mak (Eschscholtzia)
Mak (Eschscholtzia) je ród ze swójby makowych rostlinow (Papaveraceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Hniwań
Hniwań je město w oblasći Winnycja na Ukrainje. Leži při Južnym Bugu w historiskej Podolskej něhdźe 25 kilometrow juhozapadnje města Winnycje.
Němčina
Němčina (tež němska rěč) je germanska rěč.
Hniwań
Ma něhdźe 12 tysac wobydlerjow.
Němčina
Cyłkownje rěči wokoło 109 milionow ludźi na cyłym swěće němsce a z nich maja 100 milionow němčinu jako maćeršćinu. Status oficialneje rěče ma němčina w Němskej, Awstriskej, Šwicarskej, Luxemburgskej, Liechtensteinje a Belgiskej. Regionalnje je tež w Italskej (Južny Tirol), Danskej, Pólskej, Madźarskej a Rumunskej připóznata. We Vatikanje rěči šwicarska garda němsce. Němčina słuša k 24 oficielnym hamtskim rěčam Europskeje unije, nimo toho je pódla francošćiny a jendźelšćiny tež dźěłowa rěč EU.
Hniwań
Sydlišćo je so w lěće 1629 prěni raz naspomniło a słušeše hač do lěta 1795 do Bracławskeho wójwodstwa w Pólskej, potom do Ruskeho carstwa. Wot lěta 1981 ma měšćanske prawa.
Anastacia
thumb|right|200px Anastacia Lyn Newkirk [] (* 17. septembra 1968 w Chicago) je US-ameriska spěwarka, spěwytwórča a stilistka.
Němčina
Němski alfabet
A Ä B C D E F G H I J K L M N O Ö P Q R S T U Ü V W X Y Z a ä b c d e f g h i j k l m n o ö p q r s ß t u ü v w x y z
Gramatika
Němčina ma tři genusy (muski, žónski a neutralny), dwaj numerusaj (singular a plural) a štyri pady (nominatiw, genitiw, datiw a akuzatiw).
Werby eksistuja w dwěmaj klasomaj, "sylnej" a "słabej". Tak mjenowane sylne werby maja ablawt, kotryž je indoeuropske herbstwo. Ale wón je jara sylnje zwukowje přetworjowany.
Ľudovít Štúr
mini|upright|Ľudovít Štúr mini|Štúrowy podpis
Ľudovít Štúr (poprawom Ludevít Velislav Štúr; * 29. oktobra 1815 w Uhrovecu blisko Bánovc nad Bebravou, Madźarske kralestwo; † 12. januara 1856 w Modrje blisko Bratisławy) bě wuznamna wosobina słowakskeho narodneho wozrodźenja w 19. lětstotku. Jako rěčespytnik, spisowaćel a politikar w tehdyšej Rakusko-Wuherskej wuwiwaše dźensnišu słowaksku spisownu rěč.
Žiwjenje
Narodźi so jako druhe dźěćo wučerja Samuela a Anny Štúrec w srjedźnej Słowakskej, tehdy do Madźarskeje słušacej a wopytowaše ewangelski gymnazij w Bratisławje, hdźež bě ze sobustawom a wot 1835 městopředsyda wot studentow załoženeho Čěskosłowakskeho towarstwa. Wot 1836 do 1838 podawa sam wučbu na gymnaziju, mjez druhim čěsku a pólsku rěče a stawizny. W tym času zahaji žiwu korespondencu z Palackým, Šafárikom, Jungmannom a Kollárom. Wot lěta 1838 studowaše w Hali teologiju, filozofiju, stawizny a rěčespyt a zeznajomi so z teorijemi Hegela a Herdera. Po nawróće do domizny w lěće 1840 dźěłaše najprjedy zaso na Bratisławskim gymnaziju, pušći so pak w lěće 1843 njehladajo na protest studentow.
mini|upright|Štúrowy row w Modrje W lěće 1847 jeho za město Zvolen do madźarskeho krajneho sejma wuzwolichu, hdźež so wosebje za prawa Słowakow w Madźarskej zasadźeše. W europskim rewolucionarnym lěće 1848 słušeše k organizatoram a wjednikam słowakskeho boja wo swobodu a čłonam we Winje załoženeje Słowakskeje narodneje rady, za čož madźarska strona jeho přesćěhowaše.
Po smjerći swojeho bratra Karola w lěće 1851 přećahny do jeho domu w Modrje pola Bratisławy, zo by so wo jeho swójbu starał. Tam napisa němskorěčnu knihu Das Slawenthum und die Welt der Zukunft kaž tež patriotiske basnje a zběraše a wudawaše słowakske ludowe spěwy a bajki. Po hońtwjerskim zranjenju w decembrje 1855 wumrě dnja 12. januara 1856 w starobje jenož 40 lět.
Dźěło
Ze spisomaj Nauka reči Slovenskej („Wučba słowakskeje rěče“, 1846) a Nárečja Slovenskuo alebo potreba písaňja v tomto nárečí („Słowakska narěč a potrjeba pisanja w tej narěči“, samsne lěto) załoži načasnu słowaksku spisownu rěč na fundamenće srjedźosłowakskich narěčow swojeje domizny a zakitowa ju přećiwo nadpadam předewšěm madźarskich kritikarjow. Dotal běše słowakšćina – runje kaž serbšćina – do ewangelskeje a katolskeje warianty rozpačena. We wjacorych spisach zaběraše so z rěčnymi a narodnymi prawami Słowakow w Madźarskej, tak na přikład Die Beschwerden und Klagen der Slaven in Ungarn über die gesetzwidrigen Uebergriffe der Magyaren (1843), ''Das 19. Jahrhundert und der Magyarismus (Wiń 1845) a Der Magyarismus in Ungarn'' (2. nakład, Lipsk 1848). W lěće 1851 připózna tež katolska strona Štúrowu słowakšćinu jako nowy standard.
mini|upright|Prěnje čisło Słowakskich narodnych nowin z lěta 1845 W lěće 1845 załoži Slovenskje národňje novini („Słowakske narodne nowiny“) z literarnej přiłohu Orol Tatranski, kotrež buchu hižo w swójskej warianće słowakšćiny spisane. Na ludowědnym polu wozjewi mjez druhim spisaj Zpěvy i písně („Spěwy a pěsnje“, Bratisława 1853) a O národních písních a pověstech plemen slovanských („Wo narodnych pěsnjach a bajkach słowjanskich kmjenow“, Praha 1853).
Štúr a Serbja
Přez Štúra nasta zwisk Serbow k mnoho dalšim Słowjanam, kaž ke Kollárjej. Z Janom Arnoštom Smolerjom sej Štúr pozdźišo hišće dopisowaše. Zdobom bě wón 1840 jeho wobnowjeny analogiski prawopis chwalił a skrući jeho w měnjenju, zo je za Serbow wosebity časopis trěbny. K tutej Tydźenskej Nowinje dóńdźe z basnikom Handrijom Zejlerjom 1842.
Česćowanje
W lěće 1948 bu słowakske městačko Parkan do „Štúrovo“ přemjenowane, hačrunjež Štúr sam z nim žanoho zwiska njeměješe. Nimo toho planetoid (3393) Štúr po nim pomjenowachu. W Bratisławje a dalšich městach dóstachu naměsta a dróhi mjeno Štúra. Wot 1993 do 2008 bě na słowakskej bankowce 500 krónow zwobraznjeny a w jubilejnym lěće 2015 wuda Słowakska pomjatny pjenjez w hódnoće dweju eurow z jeho wobličom. W uniwersitnym parku w Hali steji wot lěta 2004 Štúrowy pomnik.
Winfried Kretschmann
mini|upright|Winfried Kretschmann w lěće 2017
Winfried Kretschmann (* 17. meje 1948 w Spaichingenje) je němski politikar Zwjazka 90/Zelenych a wot 12. meje 2011 dźewjaty ministerski prezident Badensko-Württembergskeje. Wón je prěni politikar swojeje strony w tutym zastojnstwje a nawjeduje prěnju zeleno-čornu koaliciju na runinje němskich zwjazkowych krajow. 12. meje 2016 bu znowa za ministerskeho prezidenta woleny. Wot oktobra 2012 do oktobra 2013 bě jako tajki zdobom předsyda Zwjazkoweje rady.
Wón studowaše wot 1970 do 1975 biologiju a chemiju na wučerstwo při gymnazijach a skutkowaše z přestawkami hač do 1995 jako wučer. 1979/80 bě sobuzałožer Zelenych w Badensko-Württembergskeje a bu 1980 prěni raz do krajneho sejma woleny. Tam bě wot 1983 do 1984 a znowa wot 2002 do 2011 předsyda zeleneje frakcije. Wot 1984 do 1988 njebě čłon krajneho sejma. Při wólbach w měrcu 2011 – krótko po nuklearnym njezbožu w Fukushimje – docpěchu Zeleni ze 24,2 % najlěpši wuslědk swojich stawiznow a stachu so z druhej najwjetšej frakciju po CDU. Kretschmann wutwori hromadźe ze SPD prěnju zeleno-čerwjenu koaliciju w jednym zwjazkowym kraju. W měrcu 2016 běchu Zeleni prěni raz najsylniša strona, dalewjedźenje stareje koalicije pak dla słabosće SPD móžne njebě, tak zo dojednaštej so Zeleni a CDU na wutworjenje zeleno-čorneje koalicije.
W swojej strony płaći Kretschmann jako wažny zastupjer liberalno-konserwatiwneho křidła.
Wón je katolski, wot lěta 1975 woženjeny a ma tři dźěći. k druhemu razej woženjeny a ma dweju synow z prěnjeho mandźelstwa.
Stat
Stat je politiski konstrukt, kotryž wopřijmje zhromadny, wobmjezowany teritorij, k tomu słušacy statny lud (po staćanstwje) a realne wukonjenje mocy (statnu móc). Po formje knježerstwa rozeznawaja so mjez druhim monarchiske, awtokratiske a demokratiske staty.
Na zemi je 194 njewotwisnych a wot strony Zjednoćenych narodow připóznatych statow. Je pak tež tójšto statow, kotrež mjezynarodnje připóznate a/abo dospołnje njewotwisne njejsu.
Morawski sydrik
Morawski sydrik (Galium valdepilosum) je rostlina ze swójby čerwjenkowych rostlinow.
Wisata jěželnja
Wisata jěželnja (Sparganium neglectum) je rostlina ze swójby jěželnjowych rostlinow (Sparganiaceae).
Kulkaty rupik
Kulkaty rupik (Saxifraga granulata) je rostlina ze swójby rupikowych rostlinow (Saxifragaceae). Dalše serbske mjeno je kulkač.
Poddružinje
Ma dwě poddružinje:
Wopis
Kulkaty rupik je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 15 hač 30 cm a je lěpjato-žałzojće kosmaty. Na spódku ma mnoholičbne kulojte lehnjenske cyble, kotrež su twjerde.
Spódnja rozeta ma stołpikate, jěrchenkojte łopjena.
Stołpik je rozhałužkowany a žałzokosmaty.
Kćenja
Kćěje wot meje hač julija. Čumpata pakić ma horje zrunane hałužki. Běłe krónowe łopješka docpěwaja dołhosć wot 10 hač 15 mm, maja žołtozelene žiłki a su třikróčnje tak dołhe kaž keluch.
Stejnišćo
Rosće na łukach, suchich trawnikach, trawojtych skłoninach a w lěsach z dubow a hrabow. Preferuje małowapnite, tróšku kisałe, čumpate pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w nimale cyłej Europje rozšěrjena.
Mak (Macleaya)
Mak (Macleaya) je ród ze swójby makowych rostlinow (Papaveraceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:
Bolborcy
Bolborcy (prjedy tež Bolboricy, Bolbritz) su hornjołužiska wjes, kotraž słuša wot lěta 1999 k wulkemu wokrjesnemu městu Budyšinej.
Geografija
Bolborcy leža w Hornjołužiskich honach na wysokosći wot 211 metrow nad mórskej hładźinu něhdźe šěsć kilometrow sewjerozapadnje Budyskeho stareho města a njedaloko zwjazkoweje awtodróhi 4. Přez Bolborcy běži mała rěčka, kotraž je přitok Miłkečanskeje wody. 216 metrow wysoka hórka na sewjernej kromje Bolborc rěka Parla ( Perleberg); na zapadźe leži 243 metrow wysoka Husitowa hora.
Susodne wjeski su Horni Wunjow na sewjerowuchodźe, Błohašecy na juhowuchodźe, Janecy na juhozapadźe a Lešawa na zapadźe.
Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Hatki, Na Kałońcy, Chrósty, Husitiska hora (Hussitenberg).
mini|center|upright=1.7|Powětrowy wobraz ze zapada
Stawizny
mini|Bolborcy a wokolina na karće z 1840tych lět Při južnej skłoninje hórki Parla namakachu rownišća ze zažneje železoweje doby, kotrež słušachu prawdźepodobnje k bliskemu sydlišću. W 11. a 12. lětstotkomaj běše w dźensnišej wjesce hižo wodowy hród, kotrehož powostanki su hač do dźensnišeho spóznajomne.
Pawoł Kurjo
Pawoł Kurjo (* 14. januara 1897 w Radworju, † 22. julija 1935 w Stołpinje) bě serbski prawiznik, stawiznar a redaktor.
Bolborcy
Stawizny
Městno naspomni so w lěće 1283 k prěnjemu razej jako knježe sydło bratrow Gerhardus a Johannes de Bolberitz, kotrajž słužeštaj Mišnjanskemu biskopej. Ležownostne knjejstwo měješe hač do 20. lětstotka Bolborčanske ryćerske kubło, ke kotremuž słušachu tež ležownosće we wjacorych wsach wokoliny, na přikład w něhdźe sydom kilometrow zdalenym Wulkim Wosyku. Sydlerskostawiznisce płaća Bolborcy jako nawsowc. Stare kubło namaka so w sewjerozapadnym dźělu wsy.
Wot 1756 mějachu Bolborčenjo swójsku šulu we wsy a 1886 bu nowe šulske twarjenje poswjećene, kotrež bu 1923 hišće raz wutwarjene.
Pawoł Kurjo
Jako student prawnistwa załoži w lěće 1919 časopis Serbski Student a bě jeho prěni redaktor. Nimo toho pisaše do nowin Serbske Słowo w zmysle narodneho hibanja Arnošta Barta. Hromadźe z Janom Brylom spisa knihu Serbske stawizny w zańdźenosći a přitomnosći, kotraž 1920 wuńdźe. Jako adwokat zakitowaše w lěće 1934 wuspěšnje Michała Nawku w Budyskim procesu dla pozdatneje wulkopřerady.
Bolborcy
Stawizny
mini|Bydlenski dom Bolborcy čo. 12 z 19. lětstotka (kulturny pomnik) Bolborcy běchu do 1969 samostatna gmejna z wjesnymi dźělemi Błohašecy, Nowe Błohašecy, Debrikecy a Janecy a zjednoćichu so potom ze susodnej Słonej Boršću ke gmejnje Słona Boršć-Bolborcy. Tuta gmejna dóńdźe w lěće 1994 k Małemu Wjelkowej, kotryž so 1999 do Budyšina zagmejnowaše.
Pawoł Kurjo
Pawoł Kurjo bě wot lěta 1920 sobustaw Maćicy Serbskeje.
Bolborcy
Wobydlerstwo
W lěće 1834 mějachu Bolborcy 98 wobydlerjow. Arnošt Muka ličeše w 1880tych lětach hižo 145 wobydlerjow, mjez nimi 136 Serbow a jenož dźewjeć Němcow. Podźěl serbsce rěčacych na wobydlerstwje je wot toho časa wotebrał.
Bolborčenjo su wot časa reformacije přewažnje ewangelscy a přisłušeja Hodźijskej wosadźe.
Hlej tež: Kulturne pomniki w Bolborcach
Čorna Hora
Čorna Hora (tež Čornohórska abo Montenegro, čornohórsce/serbisce Црна Гора, Crna Gora) je njewotwisny stat w zapadnym dźělu Balkanskeje połkupy w juhowuchodnej Europje. Leži w Dinariskich horinach při Jadranskim morju. Stolica a najwjetše město Čorneje Hory je poměrnje mała Podgorica.
Čorna Hora běše mjez 1918 a 2006 z dźělom Juhosłowjanskeje a bu 3. junija 2006 po wothłosowanju zaso njewotwisny. Je z čłonom Zjednoćenych narodow, zastupowanski kandidat Europskeje unije a wot 5. junija 2017 najmłódši čłon NATO.
Geografija
Turistisce wuznamne su pak předewšěm kónčiny při Jadranskim morju, wosebje Boka kotorska (Kotorski zaliw).
1971
W Serbach
mini|Jutry 1971 w [[Chrósćicy|Chrósćicach]]
Wumrěće
mini|upright=0.4|[[Jurij Młynk († 16. junija)]]
Myta
thumb|upright=0.4|Pablo Neruda, nošer Nobeloweho myta za literaturu 1971
Zeleny cachor
Zeleny cachor (Cyperus eragrostis) je rostlina ze swójby cachorowych rostlinow (Cyperaceae).
Wissembourg
Wissembourg ( Weißenburg, w lokalnym dialekće Weisseburch) je městačko z něhdźe 7.500 wobydlerjemi w francoskej Elsaskej. Leži w departemenće Bas-Rhin při rěce Lauter bjezposrědnje při hranicy z němskim krajom Porynsko-Pfalca.
Nikolaj Rimski-Korsakow
mini|upright|Nikolaj Rimski-Korsakow w lěće 1897 Nikolaj Andrejewič Rimski-Korsakow ( Николай Андреевич Римский-Корсаков; * w Tichwinje, guwernement Nowgorod; †  na kuble Ljubensk, guwernement Pětrohród) bě ruski komponist a čłon „Mócneje horstki“. Wón je znaty jako mišter orchestracije. Jeho najsławniše orchestrowe kompozicije su Capriccio Espagnol, Šeherezada a uwertira Ruske Jutry.
Wissembourg
mini|center|upright=1.8|Měšćanski panorama
Hvar
Hvar ( Lesina) je chorwatska kupa w Jadranskim morju, kotraž nadeńdźe so před dalmaciskim přibrjohom južnje Splita a Omiša. Ma 11.000 wobydlerjow na přestrjeni wot 297 km² a je tuž kaž po wobydlerstwje tak po wulkosći štwórta najwjetša kupa Chorwatskeje a cyłeho Jadrana. Hłowne sydlišćo na kupje je Hvar.
Susodnej kupje stej Brač na sewjeru a Korčula na juhu. Wobsteja přewozne zwiski z Bračom, Korčulu, Splitom a Drvenikom.
Hvar słuša do Splitsko-Dalmaciskeje županije. Na kupje nadeńdu so měsće Hvar a Stari Grad kaž tež gmejnje Jelsa a Sućuraj.
Mangrowowe rostliny
Mangrowowe rostliny su swójba symjencowych rostlinow ( Rhizophoraceae, Spermatophyta). Wobsahuje sćěhowace rody:
Spas-Klepiki
thumb|left
Spas-Klepiki je městačko w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Rjazanskej oblasći. Ma něhdźe pjeć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w 16. lětstotku załožiło a ma wot lěta 1920 měšćanske prawa.
Tatarka
Leži něhdźe 150 kilometrow juhozapadnje Mahiljowa a 110 kilometrow juhowuchodnje Minska.
Ma něhdźe 700 wobydlerjow.
Sydlišćo je so w 19. lětstotku załožiło a ma wot lěta 1949 měšćanske prawa.
Istarawšan
thumb|left Istarawšan (do 2000 – Ура-Тюбе/ Ura-Tjube) je město w Sogdijskeje oblasći na sewjeru Tadźikistana.
Leži w Ferganskim dole něhdźe 80 kilometrow juhozapadnje Chudźanda.
Ma něhdźe 63 tysac wobydlerjow.
Mangrowa
Mangrowa (Mangrove) je ród ze swójby mangrowowych rostlinow (Rhizophoraceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:
Łučne zwónčki
Łučne zwónčki (Campanula patula) su rostlina ze swójby zwónčkatych (Campanulaceae).
Wopis
Łučne zwónčki su dwulětna rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 30 hač do 60 (20-50) cm.
Łopjena
Spódnje łopjena su wopak jejkojte. Stołpikowe łopjena su lancetojte a wótre.
Kćenja
Kćěje wot meje hač do julija. Likojte kćenja su swětłomódre abo módrowioletne a docpěwaja dołhosć wot 2 hač do 3 cm a steja we wusahowacych, čumpatych pakićach, na kosu abo zruna na dołhich stołpikach. Nošne łopješka su krótše hač kćenjowe stołpiki. Bóčne kćenja njesu 2 wysokej łopješce. Króna docpěwa dołhosć wot 15 hač do 25 mm. Keluškowe kónčki su wusko-lancetojte.
Kćenja so na stołpiku k słóncu wjerću.
Rozšěrjenje
Rostlina je w nimale cyłej Europje rozšěrjena.
Jakub Wróbl
Jakub Wróbl ( Jacob Robel; * 6. julija 1853 w Radworju, † 27. awgusta 1933 we Vunapope, Papuwa-Nowa Gineja) bě serbski zamkar a katolski misionar.
Wón narodźi so jako syn žiwnosćerja w Radworju a nawukny po ludowej šuli w Minakale zamkarstwo. Po wjacelětnym rjemjeslniskim pućowanju a epizodźe jako wobsedźer kowarnje w južnotirolskej wsy Laas poda so w lěće 1887 jako misionar na tehdy němsku kupu Nowa Gineja, hdźež hač do swojeje smjerće w lěće 1933 wosta.
W listowanju z fararjom Jakubom Nowakom-Horjanskim wopisowaše swoje dožiwjenja w cuzych krajach.