cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Čerwjeny rys
Wopis
Čerwjeny rys docpěwa dołhosć tyłowa wot 65 hač do 95 cm a je najmjeńša družina rysow. Jeho wopuš docpěwa dołhosć wot 13 hač do 19 cm a ma běły kónčk. Ramjenowa wysokosć docpěwa 50 hač do 60 cm.
Wón waži mjez 7 a 13,5 kg.
Wot zymy hač do nalěta so rozpłodźuja. Sančki ma suprošne traće wot 60 hač do 70 dnjow, při čimž přerězk je wokoło 65 dnjow. Rys w starobje wot 1 lěta splažnu zrałosć docpěwa.
Južnoromaniske rěče
Južnoromaniske rěče mjenuja někotři rěčespytnicy skupinu romaniskich rěčow, do kotrejež słuša dźensa jenož hišće sardišćina jako žiwa rěč. K tutym rěčam pječa słušeše tež tak mjenowana sewjeroafrišćina abo sewjeroafriska romaniska rěč, někotři romanisća pak dwěluja, hač bě so w romskej prowincy Africa z ludoweje łaćonšćiny wosebita rěč wuwiła. Južny dźěl romaniskeho rěčneho teritorija je jara konserwatiwny; někotre dźensniše gramatiske formy w sardišćinje su klasiskej łaćonšćinje bliše hač łaćonšćina w napismach, wobchowanych w Pompeju. Na přikład wurjekowaše so klasiske łaćonske amat w Pompeju hižo jako ama (kaž w dźensnišej italšćinje), w sardišćinje je so porno tomu hač do dźensnišeho zdźeržała forma amat (sardiski werb amare sam je pak italskeho pochada).
Čerwjeny rys
Wopis
Rys předewšěm zajacy, nukle a hrymzaki žerje.
Žiwjenski rum
Rys je w Zjednoćenych statach Ameriki a w Mexiku žiwy.
Južnoromaniske rěče
Kaž w zapadoromaniskich rěčach twori so plural substantiwow a adjektiwow tež w sardišćinje na zakładźe łaćonskeho akuzatiwa plurala, na př. su pane (singular) - sos panes (plural), sa rosa - sas rosas. Na rozdźěl wot wšěch wuchodoromaniskich a zapadoromaniskich rěčow (nimo jeničkeje katalanskeje narěče na Balearskich kupach) njeje so sardiski definitny artikl su, sa z łaćonskeho ille wuwił, ale z ipse.
Wownjow
Wownjow (prjedy tež Hownjow; Oehna) je hornjołužiska wjeska z něhdźe połsta wobydlerjemi, kotraž słuša wot lěta 1973 k městu Budyšinej. Wot 2020 płaći jako swójski měšćanski dźěl.
Geografija
thumb|left|Karta Wownjowa před twarom rěčneje zawěry Wownjow leži něhdźe 2,5nbsp;km sewjerowuchodnje Budyskeho stareho města při južnym brjoze spjateho jězora na lěwej stronje Sprjewje, kotraž wustupuje tule přez wusku wudrjeńcu Ćělca ( Abgott) ze skalneje doliny do nižiny.
Susodne wjeski su Bórk na wuchodźe, Ćichońca na juhozapadźe a Nowe Małsecy na sewjerozapadźe. Něhdźe 650 metrow před Wownjowskim přibrjohom leži tak mjenowana „ptača kupa“ w jězorje, kotraž steji pod přirodoškitom.
Stawizny
thumb|left|Wownjowski hród w lěće 1859 Wjes naspomni so k prěnjemu razej hižo w lěće 1245 jako sydło knjeza Rainoldus de Eunowe.
Hač do lěta 1936 bě Wownjow samostatna gmejna, potom so do Bórka zagmejnowa, z kotrymž w lěće 1973 do Budyšina přińdźe. Hač do lěta 2020 słušeše wjeska oficielnje k měšćanskemu dźělej Ćichońca.
Wobydlerstwo
We 1880tych lětach měješe Wownjow po Arnošta Mukowej statistice 112 wobydlerjow, mjez nimi 100 Serbow (89 %) a 12 Němcow.
W lěće 1925 bě wot 109 wobydlerjow 98 ewangelskich a dźesać katolskich. Ewangelscy wěriwi přisłušeja znajmjeńša ze 16. lětstotka Budyskej tachantskej wosadźe.
Aleksandrów
Aleksadrów je mjeno 36 wsow w Pólskej.
Habrachćicy/Sa.
thumb|left|Dwórnišćo
Insektožrački
Insektožrački (Eulipotyphla, prjedy Lipotyphla abo Insectivora) su rjad w rjadowni cycakow. Jedna so wo na družiny bohatu skupinu poměrnje małkich zwěrjatow z na rubježne žiwjenske wašnje přiměrjenym kusadłom. Systematika skupiny bu často diskutowana, po tuhdyšej systematice słušeja do njeje pjeć swójbow, a to jěže (Erinaceidae), troski (Soricidae), knoty (Talpidae), Solenodontidae a wotemrěte Karibiske troski (Nesophontidae). Přisłušnosć jěžikow do skupiny je zwadna.
Nassau
Nassau je stolica sewjeroameriskeho kupoweho stata Bahamow w zapadnym Atlantiskim oceanje a z něhdźe 275.000 wobydlerjow zdobom jeho najwjetše město. Nadeńdźe so na kupje New Providence a je politiske, finančne a hospodarske srjedźišćo kupow kaž tež stejišćo mjezynarodneho lětanišća.
Dla dawkoweje politiki na Bahamach je Nassau tež mjezynarodnje wuznamne finančne stejišćo a domizniski přistaw wjele křižowanskich łódźow.
Knježi włóžna tropiska klima z přerěznymi temperaturami wot 17 do 25° C w januarje a 24 do 32° C w awgusće. Dešćowy čas traje wot meje hač do oktobra. Wot julija do oktobra su tež hurrikany móžne.
Stawizny
Sydlišćo załoži so w lěće 1656 wot britiskich sydlerjow a dósta najprjedy mjeno Charlestown po kralu Korli II. W samsnej dobje wužiwachu pak tež piraća sydlišćo a wokolne kupy husćišo jako schow, tak zo bu 1684 přez španisko-francosku flotu zničene. Znowa natwarjene bu w lěće 1687 a dósta 1689 nowe mjeno Nassau k česći Wylema III. z Oranien-Nassauwa, bohota Nižozemskeje a zdobom krala Jendźelskeje, Šotiskeje a Irskeje.
Hižo 1695 a znowa 1703 bu město – přeco hišće zepěranišćo piratow – wospjet wot Španičanow zničene. Zo by so problem móhł rozrisać, pomjenowachu něhdyšeho pirata Woodes Rogers w lěće 1717 za prěnjeho krónoweho guwernera Bahamow a dachu jemu nadawk, piratow doskónčnje rozhonić, štož so lěto pozdźišo tež poradźi. Wot 1728 bě město sydło prěnjeho parlamentariskeho knježerstwa Bahamow. Za čas Ameriskeje wójny wo njewotwisnosć bu w lěće 1776 dwě njedźeli dołho wot ameriskich jednotkow wobsadźene. Po kóncu wójny zasydlichu so tysacy royalistow z Ameriki ze swojimi njewólnikami na Bahamach.
Wot 1950tych lět wuwiwaše so Nassau do wuznamneho turistiskeho cila, wosebje za amerisku high society.
Ukmergė
thumb|left
Ukmergė je město w Vilniuskim wobwodźe w Litawskej. Je zarjadniske sydło Ukmergskeho rajona.
Leži něhdźe 70 kilometrow sewjerozapadnje Vilniusa.
Ma něhdźe 21 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1333 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1486 Magdeburgske měšćanske prawa. Wulka židowska wosada (1897: 53 % ) je so přez holocaust dospołnje zničiła.
Arawkarija
Arawkarija (Araucaria) je ród ze swójby arawkarijowych rostlinow (Araucariaceae).
Systematika
Ród Arawkarija (Araucaria) so do štyrjoch sekcijow rozrjaduje a wobsahuje 19 družinow:
Žołta runklica
Žołta runklica je rostlina ze swójby pólšicowych rostlinow łaćonsce: Beta vulgaris var. lutea, Chenopodiaceae).
Čerwjena rěpa
mini|rechts|Čerwjena rěpa Čerwjena rěpa ( Beta vulgaris var. rubra, Chenopodiaceae) je rostlina ze swójby pólšicowych rostlinow.
Wopisanje
Čerwjena rěpa je přiwuzna z Cokorowej rěpu a z burakom a je kaž tutej kulturna forma wšědneje rěpy. Romjenjo přinjesechu ju ze srjedźomórskich kónčin do srjedźneje Europy.
Wužiwanje
Čerwjena rěpa je woblubowana w kuchni srjedźneje a wosebje wuchodneje Europy, hdźež so z njeje na přikład Boršć wari.
Baničkowka
Baničkowka (Lindernia) je ród ze swójby trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:
Lěskowe rostliny
Lěskowe rostliny (Coryloideae) su podswójba Brězowych rostlinow (Betulaceae).
Wobsahuje sćěhowace rody:
Pius XI.
thumb|Pius XI. w lěće 1930
Pius XI. (z byrgarskim mjenom Achille Ambrogio Damiano Ratti; * 31. róžownika 1857 w Desio; † 10. małeho róžka 1939 w Romje) bě italski duchowny - w lětomaj 1921 a 1922 Mailandski arcybiskop - a bu 6. małěho róžka 1922 jako naslědnik Benedikta XV. za 258. bamža romsko-katolskeje cyrkwje wuzwoleny.
Jemu slědowaše Eugenio Pacelli jako bamž Pius XII.
Kobryn
thumb|left
Kobryn je město w Brestskej oblasći na juhozapadźe Běłoruskeje. Je zarjadniske sydło Kobrynskeho rajona a jedne z najstaršich běłoruskich městow.
Leži při wuliwje rěčki Kobrynki do Muchawjeca něhdźe 45 kilometrow sewjerowuchodnje Bresta.
Sydlišćo załoži so w 11. abo 12. lětstotku a naspomni so prěni raz w lěće 1287. W lěće 1589 dósta Magdeburgske měšćanske prawa. Do 1794 a znowa mjez 1921 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Brazilska
Brazilska ( Brasil) je po přestrjeni a wobydlerstwje najwjetši kraj Južneje Ameriki, kotryž wobjimuje 47 % kontinenta. Stolica je Brasilia w srjedźišću, najwjetšej měsće stej pak São Paulo a Rio de Janeiro při pobrjoze Atlantiskeho oceana na juhowuchodźe kraja.
Geografija
Brazilska mjezuje z Kolumbiskej, Venezuelu, Guyanu, Francoskej Guyanu, Surinamom, Boliwiskej, Peruwom, Paraguayjom, Uruguayjom a Argentinskej. Najwyši wjeršk w kraju je Pico da Neblina (3.014 m nad normalnej nulu). Brazilska je po přestrjeni a wobydlerstwje pjaty najwjetši kraj na swěće a kraj z najwjetšim romsko-katolskim wobydlerstwom. Ke krajej słuša tež najwjetši dešćowy lěs swěta, kotryž so při Amaconasu rozpřestrěwa.
Města
Najwjetše města su:
Ćeńkozubkaty porstnik
Ćeńkozubkaty porstnik (Potentilla pusilla) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow.
Ust-Kut
thumb|left Ust-Kut ( Усть-Кут) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w Irkutskej oblasći při zliwje rěkow Leny a Kuty něhdźe 1300 kilometrow sewjernje Irkutska.
Ma něhdźe 42 tysac wobydlerjow.
Antoninów
Antoninów je mjeno pjeć wsow w Pólskej:
Club Social y Deportivo Colo-Colo
Club Social y Deportivo Colo-Colo (Colo-Colo) je chilske koparske mustwo w Santiago de Chile.
Šalčininkai
thumb|left
Šalčininkai je městačko w Vilniuskim wobwodźe w Litawskej, blisko běłoruskeje hranicy. Je zarjadniske sydło Šalčininkaiskeho rajona.
Leži něhdźe 50 kilometrow južnje Vilniusa.
Ma něhdźe šěsć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1311 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1956 měšćanske prawa.
Frauendorf (Wótrań)
Frauendorf je wjes a přisłušaca gmejna w južnej Braniborskej, blisko sakskeje mjezy. Leži na juhu wokrjesa Hornje Błóta-Łužica, sewjernje města Wótranja a přisłuša Wótrańskemu hamtej.
Gmejna nadeńdźe so w samym sewjerozapadnym kuće Hornjeje Łužicy mjez Połčnicu na juhu a Čornym Halštrowom na sewjeru. Wobě rěce tworitej historiske hornjołužiske hranicy.
Entomologija
Entomologija (z grjekskeho ἔντομον éntomon, insekt/překasanc) je wona hałuza coologije, kotraž so wědomostnje zaběra z insektami, na družiny najbohatšej skupinu zwěrjatow. Insektowědnik so w fachowej rěči entomolog(owk)a mjenuje.
Najwuznamniši serbski entomologa bě Michał Rostok (1821–1893).
Mogoča
thumb|left Mogoča ( Могоча) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije w Zabajkalskim regionje něhdźe 700 kilometrow sewjerowuchodnje Čity.
Biała Wieś
Biała Wieś je mjeno dweju wsow w Pólskej:
Mogoča
Ma něhdźe 13 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1910 załožiło a ma wot lěta 1950 měšćanske prawa.
Dwupěstkaty hłohonc
Dwupěstkaty hłohonc (Crataegus laevigata) je štom ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Die tageszeitung
die tageszeitung (krótko taz) je nadregionalny lěwicarski dźenik w Němskej, kotryž wuńdźe w drustwownym nakładnistwje taz, die tageszeitung Verlagsgenossenschaft eG. Prěnje wudaće bě w lěće 1978 w zapadnym Berlinje. Dźenik ma nakład wot něhdźe 53.000 (2015) eksemplarow. Šefredaktor je Georg Löwisch a wudawar je taz-Genossenschaft.
Hazar
Hazar (do 1993 – Челекен/ Čeleken) je město w Balkanskej oblasći na zapadźe Turkmenistana.
Leži při wuchodnym brjoze Kaspiskeho morja na Čelekenskej połkupje, něhdźe 130 kilometrow zapadnje Balkanabata. Wokoło města nadeńdu so wulke łožišća zemskeho wolija.
Ma něhdźe 29 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1950 załožiło a ma wot lěta 1956 měšćanske prawa.
Motawa
Motawa (Lolium) je ród ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Kito Pank
Kito Pank (* 23. oktobra 1808 w Dešnje, † 3. meje 1895 w Choćebuzu) bě delnjoserbski farar, spisowaćel a redaktor.
Narodźi so jako syn Dešnjanskeho bura Mjertyna Panka a jeho mandźelskeje Marje a wopytowaše Choćebuski gymnazij. Po studiju ewangelskeje teologije w Berlinje nastupi 1837 farske městno w Lutolu. Wot 1852 hač do 1886 skutkowaše jako farar w ródnym Dešnje. Na wuměnk so do Choćebuza přesydli.
Wot 1852 do 1863 běše z redaktorom Bramborskeho Serbskeho Casnika. Wot 1880 bě sobustaw Maśicy Serbskeje.
Wiktor Fedorowyč Janukowyč
Wiktor Fedorowyč Janukowyč ( Вiктор Федорович Янукович; * 9. julija 1950 w Jenakijewe, Oblasć Donjeck, Ukraina, Sowjetski zwjazk) je ukrainski politikar. Wot 2002 hač do 2005 a znowa 2006/07 běše z premierministrom Ukrainy a wot 25. februara 2010 hač do 22. februara 2014 jako naslědnik Wiktora Jušćenka štwórty prezident Ukrainy. W běhu tak mjenowaneho euromaidana wopušći Ukrainu a bu wot parlamenta wotsadźeny. Jako naslědnik woli so w meji 2014 Petro Porošenko.
Nabjerežnyje Čelny
thumb|left Nabjerežnyje Čelny je wulkoměsto w Ruskej federaciji. Leži w republice Tatarstan při Kamje něhdźe 230 kilometrow wuchodnje Kazanja a je z něhdźe 524 tysac wobydlerjemi druhe najwjetše město republiki.
Sydlišćo je so w lěće 1626 k prěnjemu razej w ruskich zapisach naspomniło a ma wot lěta 1930 měšćanske prawa. Je nadregionalnje znate dla awtozawoda KAMAZ, kotryž so w lěće 1976 załoži.
Gubkin
thumb|left thumb|left Gubkin je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w sewjeru Bjelgorodskeje oblasće. Ma něhdźe 87 tysac wobydlerjow.
Oranienburg
thumb|left|Hród Oranienburg
Oranienburg je město w braniborskim wokrjesu Horni Habolski kraj sewjernje Berlina. Ma něhdźe 42.000 wobydlerjow. Měšćanosta je Hans-Joachim Laesicke (SPD).
Město bě za čas nacionalsocializma stejišćo koncentraciskeho lěhwa Sachsenhausen.
Čerjemchowo
thumb|left Čerjemchowo ( Черемхово) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w Irkutskej oblasći něhdźe 120 kilometrow sewjerozapadnje Irkutska.
Ma něhdźe 51 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1772 załožiło a ma wot lěta 1917 měšćanske prawa.
Žitawa
Žitawa ( Žitava, Zittau,  Żytawa) je wulke wokrjesne město w Zhorjelskim wokrjesu we wuchodnej Sakskej. Pjate najwjetše město Hornjeje Łužicy leži w samym juhowuchodźe Sakskeje při Nysy a Mandawje a mjezuje z Pólskej a Čěskej. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1238. Wot 1346 do 1815 bě město – hromadźe z Budyšinom, Kamjencom, Lubanjom, Lubijom a Zhorjelcom – sobustaw Zwjazka šesćiměstow.
Přez město běži kolesowanska šćežka Wódra-Nysa.
Politika
Město słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 60 (Zhorjelc 4) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).
Dobry počink
thumb|Socha Areté (ἀρετή), [[Knihownja Celsa, Efez, Turkowska]] Pod dobrymi počinkami rozumi so zamóžnosć a nutřkowna nastajenosć, to dobre z nutřkownym pohonom (to rěka lochko a z wjeselom) činić. W powšitkownišim konteksće woznamjenja počink, zo wobsedźi něchtó pozitiwnu kajkosć.
Grjekski a łaćonski wuraz
Starogrjekski wuraz „areté“ (ἀρετή) a łaćonski wuraz „virtus“ njehodźitej so analognje přełožić. Grjekske słowo areté je posudk hódnoty a wopisuje skerje kmanosć a wustojnosć w zmysle kwalitneho přiznaka. Otto Friedrich Bollnow mjenuje jako přikłady za areté mjez druhim tež spěšnosć konja abo wótrosć noža. (Přirunuj tež Platon, Politeia: počink wo konjach a psach.) Łaćonske pomjenowanje virtus wotwodźuje so wot łaćonskeho vir (muž). Muž, abo jasnišo wojowar, płaćeše jako nošer počinkow.
Rody počinkow
Rozeznawa so mjez
Kardinalne počinki
Jako štyri klasiske zakładne počinki (kardinalne počinki) płaća mudrosć, sprawnosć, zmužitosć a poměrnosć. Platonowa teorija zakładnych počinkow je za wšu etisku teoriju počinkow směr postajiła. Za Aristotelesa su počinki puć k zbóžnosći. Zbóžnosć pak so tu njezrozumi jako subjektiwne začuće zboža, ale jako poradźene žiwjenje. Žiwjenje je so poradźiło, jeli čłowjek móžnosće zwoprawdźi, kotrež su w nim zapołožene (entelechija).
Ryćerske počinki
Jako ryćerske počinki płaćachu staete, maze a triuwe, štož hodźi so přełožić ze sprawnosću, skromnoścu a spušćomnosću. Alegoriska wuchwalowaca baseń na kejžora Korlu IV. wot Heinricha z Mügelna „Der meide kranz“ (wokoło 1355) wobsahuje wučbu počinkow, w kotrejž wustupuja dwanaće počinkow: Mudrosć, wěrnosć, sprawnosć, smilnosć, měrliwosć, zmužitosć (móc), wěra, poměrnosć, dobroćiwosć, pokornosć, nadźija a lubosć.
Byrgarske počinki
Jako byrgarske počinki płaća wosebje: porjadnosć, zlutniwosć, pilnosć, čistosć a dypkownosć. Byrgarske počinki su wusměrjene na praktiske zmištrowanje wšědneho dnja. Jich socialna funkcija wobsteji w natwarje a zawěsćenju hospodarskeje eksistency. Otto Friedrich Bollnow mjenuje je tohodla tež hospodarske počinki. Mjenuja so byrgarske, dokelž běchu wone w času rozswětlerstwa za byrgarjow trěbny zakład, so přećiwo zemjanstwu kulturelnje a hospodarsce emancipować.
Křesćanske počinki
thumb|[[Schnorr von Carolsfeld: Wěra, nadźija, lubosć]] Křesćanske počinki złožuja so na dźesać kaznjow. W Nowym zakonju wudospołni Jězus tute moralne předstawy w swojim prědowanju na horje z počinkami sprawnosće, smilnosće, něžnosće, čistosće wutroby a měrliwosće. Dale wuči Jězus wo nałožowanju počinkow darjenja jałmožnow, modlenja a so posćenja (Mt. 6, 1-21). Nimo jednanja su jemu wosebje přičiny jednanja wažne.
Tři bójske počinki (tež teologiske počinki) mjenuja so w prěnim lisće japoštoła Pawoła Korinćanam (1 Kor 13,13). Mjez druhimi je je Tomaš z Aquina propagował. Su to: Wěra (łać. fides), nadźija (łać. spes) a lubosć (łać. caritas).
Po wěrje romsko-katolskeje cyrkwje spožča so wone přez křćeńcu.
Wojerske počinki
Jako wojerske počinki płaćitej swěra a kameradstwo. W Centralnym słužbowym předpisu zwjazkoweho wójska 10/1 steji mjez druhim, zo stworja zrozumjenje, dobra wola a pomocliwosć kameradstwo, kotrež tež wjetše poćežowanja wudźerži. Dale je pod čisłom 107 napisane: „Wojerskej počinkaj wuwiwatej so w małkich zhromadnosćach armejoweje jednotki. [...] Kameradstwo da dowěru a zepěru. [...] Wopačna česćelakomnosć, egoizm a njesprawnosć kóncuja kameradstwo.“
Oranžočerwjeny jatřobnik
Oranžočerwjeny jatřobnik (Hieracium aurantiacum) je rostlina ze swójby zestajenkowych rostlinow (Asteraceae).
Wopis
Oranžočerwjeny jatřobnik je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 20 hač do 50 cm. Rostlina ma běłojte wotnožki.
Stołpiki su dudławe a wotstejo kosmate, při čimž kosmy docpěwaja dołhosć wot 3 hač do 6 mm.
Rozetowe łopjena su jejkojće-lancetojte, bohaće z jasnymi kosmami wobsadźene a so do spódka pomjeńšuja. Stołpikowe łopjena so skoku na wulkosći pomjeńšuja.
Kćenja
Kćěje wot junija hač do awgusta. Kćenjowe hłójčki docpěwaja šěrokosć wot 2 hač do 3 cm. Wone steji w po dwěmaj hač po dwanaćich (25) w skrótšenej wokołkowej kići a wobsteja z jenož žołtooranžowych hač brunočerwjenych jazykowych kćenjow. Přikrywne łopješka su wuske a njesu čorne žałzy.
Stejnišćo
Rosće dźiwje rědko na suchich trawnikach a pastwach. Ale so w zahrodach plahuje. Ma radšo małowapnite, kisałe a humusowe pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je we wysokosćach wot něhdźe 1200-2400 m w sewjernej Europje a w sewjernej Němskej rozšěrjena, při čimž w horinach srjedźneje a južneje Europy wustupuje.
Prušćina
Prušćina je mortwa baltiska rěč a jenički zwěsćeny zastupjer zapadobaltiskeje skupiny, mjeztym zo stej letišćina a litawšćina wuchodobaltiskej rěči. Wona je we 18. lětstotku doskónčnje wotemrěła.
Słowoskład
Slědowaca tabela pokaza někotre słowa z Elbingskeho wokabulara.
Gramatika
Prušćina je nimo femininuma a maskulinuma tež neutrum wobchowała, kaž słowjanske rěče a w přećiwku k wuchodobaltiskimaj rěčomaj litawšćina a letišćina. Nimo třoch genusow běštej dwě gramatiskej čisle, singular a plural.
Deklinacija
Prušćína bě flektowaca rěč, kaž widźimy z deklinacije słowa stas "tón". Dospołne deklinaciske paradigmy substantiwow a pronomenow pak njejsu wobswědčene. Ale so zda, zo měješe prušćina kazusy nominatiw, genitiw, datiw, akuzatiw, wokatiw. Při tym bě akuzatiw najskerje kazus generalis po prepozicijach.
Wo wokatiwje
Wokatiw wustupuje z wosebitej formu jenož we maskulinumowej o1-deklinaciji w singularje. Hewak bě identiski z nominatiwom.
1 po indoeuropskej gramatice.
Ličbniki
Wot zakładnych ličbnikow su jenož někotre znate.
Wot ordinalnych ličbnikow su znate 1. hač do 10. katechizmow dla.
Zasowožiwjenje
Wot 21. lětstotka so prócuje wo wožiwjenje. Dźensa rěči něhdźe 2.000 ludźi prusce. (Žórło němska wikipedija)
Žórła
<br style="clear:both;" />
Praprusoj
Aronija
Aronija (Aronia) je ród ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Wopis
Aronijowe družiny su w lěće zelene kerki z wótrymi, nadpadnje winočerwjenymi zymowymi pupkami. Jednotliwe lisćowe łopjena su eliptiske hač wopak jejkojte, 2 hač 8 cm dołhe, zwjetša krótko kónčite, złaha karbojće rězane, horjeka maja na srjedźnym rjepiku čornočerwjene kosmy z jaskrawje čerwjenym nazymskim barbjenjom.
W krywopakićowych kwětnistwach steja dźesać do 20 kćenjow hromadźe. Dwusplažne, radiarsymetriske, pjećličbne kćenja maja přeměr wot něhdźe 1 cm. Eksistuja pjeć keluchowych łopješkow. Pjeć swobodnje stejacych krónowych łopjenow je běłe abo blědźe róžojte. Zwjetša 20 purpurowych, kosmatych staminow je na jich bazy zarosćene. Čerwjene abo čorne, jabłukoformowe płody maja přeměr wot 5 hač 12 mm.
Družiny
Wobsahuje sćěhowace 3 družiny:
Klóšter Marijiny doł
mini|Powětrowy wobraz klóštra
Klóšter Marijiny doł je cistercienski klóšter pola Wostrowca w Hornjej Łužicy. Klóšter załoži so w lěće 1234 wot čěskeje kralowny Kunhuty – mandźelskeje krala Wjacława I. – při wikowanskim puću z Prahi do Zhorjelca a je tuž najstarši klóšter cistercienskeho rjada w Němskej, kotryž bjez přestawki hač do dźensnišeho wobsteji.
Klóšter nadeńdźe so mjez Zhorjelcom a Žitawu při lěwym brjoze Łužiskeje Nysy, kotraž tworja němsko-pólsku hranicu. Dla swojeho połoženja bě w zašłosći často wot powodźenjow potrjecheny, kaž na přikład w lěće 2010.
Twarjenja klóštra wužiwaja so dźensa zdźěla za mjezynarodny zetkawanski centrum Marijiny doł. Ke klóštrej słušeja nimo toho pjekarnja, mały rězak a piwarnja.
Klóšter je jeničke hornjołužiske městno zwonka serbskich kónčin, hdźež so tradicija jutrowneho jěchanja haji.
Jan Wałtar
Jan Wałtar ( Johannes Walther; * 2. januara 1860 w Burkhardtswaldźe pola Drježdźan † 5. decembra 1921 w Njeswačidle) bě ewangelsko-lutherski farar a serbski basnik němskeho pochada.
Wałtar bě rodźeny Němc, kiž pak so serbskej rěči a serbskemu ludej tak přichili, zo bu z njeho serbski basnik a spisowaćel zahorjenych serbskich wótčinskich basni (Hymna, Mój ludo serbski). Je epigon Ćišinskeho, něžny sonjer bohateho začuwanja, basnik přirody, lubosće, ćicheho styska a žedźenja. Swoje basnje wuda w zběrcy "Za dušu a wutrobu" (1897). Přesta potom basnić a hakle za čas Prěnjeje swětoweje wójny pokazowachu so zaso jeho wjerše – najbóle nabožneho, swjedźenskeho a składnostneho razu – w Pomhaj Bóh a w Serbskich Nowinach.
Jan Wałtar bě z fararjom w Njeswačidle, hdźež bu dnja 7. decembra 1921 pochowany.
Pärnu
mini|Trutowe widejo Pärnuwa (2022) Pärnu ( Pernau) je z něhdźe 42.000 wobydlerjemi pjate najwjetše město Estiskeje, wuznamny přistaw kraja při Baltiskim morju a woblubowane mórske kupjele. Nadeńdźe so na juhozapadźe Estiskeje při wuliwje rěki ze samsnym mjenom do sewjerneho wuběžka Rigaskeho zaliwa. Přez Pärnu běži dróha z Rigi do Tallinna.
mini|upright=2|center|Baltiski přibrjóh w Pärnu
Benedikt XV.
thumb|Benedikt XV. w lěće 1915
Jemu slědowaše Achille Ratti jako bamž Pius XI.
Meridian (astronomija)
miniatur|Meridian je jako oranžowy kruh zarysowany. O steji za stejnišćo wobkedźbowarja, P je wyši njebjeski čop. E markěruje za wobkedźbowarja na sewjernej połkuli zapadny!! směr, W porno tomu wuchodny!! směr a Z pokazuje na cenit, tuž na dypk padorunje nad wobkedźbowarjom. Meridian abo dokładnišo tež njebjeski meridian (łaćonsce circulus meridianus = připołdniši kruh) je w astronomiji wubrany imaginarny wulki kruh na njebjeskej kuli, wotwisny wot pozicije wobkedźbowarja na zemskim powjerchu. Wobsahuje sewjerny a južny dypk wobzora, sewjerny a južny njebjeski čop kaž tež cenit a nadir. Meridian steji nimo toho padorunje na lokalnym wobzoru wobkedźbowarja.
Wobzor wotpowěduje tu, cyle w astronomiskim zmysle, imaginarnej wobzorowej liniji, tohorunja wulki kruh na njebjeskej kuli.
W meridianje docpěwaja wšě hwězdy swoju najwjetšu wysokosć (wyša kulminacija) a dwanaće hodźin hwězdneho časa pozdźišo swoju najmjeńšu. Při tym so z meridianom často, zjednorjene, jenož štwórćkruh mjez cenitom a južnym wobzorom (na sewjernej połkuli) resp. sewjernym wobzorom (na južnej połkuli) měni a wobhladuje, kotryž je za kulminaciske wobkedźbowanja wažny.
Měnja-li so stopjeń dołhosće wobkedźbowanskeho stejnišća, da měnja so tež přeběh njebjeskeho meridiana.
Bascha Mika
Bascha Mika (* 17. januara 1954, Komprachcice, Pólska) je němska žurnalistka, kotraž bě wot 1999 do 2009 šefredaktorka němskich nowin Die tageszeitung.
Jednopěstkaty hłohonc
Jednopěstkaty hłohonc (Crataegus monogyna) je štom ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Awtonomny wokrjes Chantow a Mansow
thumb|left|Stare žony w chantiskej drasće (2006)
Awtonomny wokrjes Chantow a Mansow (tež Jugra; Ханты-Мансийский автономный округ/Chanty-Mansijskij awtonomnyj okrug) je awtonomny federaciski subjekt w aziskim dźělu Ruskeje. Leži wuchodnje Urala w Sibirskej při rěkomaj Ob a Irtyš a wobjimuje wulki dźěl Zapadosibirskeje nižiny. Awtonomny wokrjes je wjetši hač Francoska, ma pak mjenje wobydlerjow hač Mnichow. Jeho zarjadniske sydło je Chanty-Mansijsk z něhdźe 80.000 wobydlerjemi. Najwjetše města su Surgut (306.000 wobydlerjow), Nižnewartowsk (251.000) a Neftejugansk (122.000).
Dla hoberskich łožišćow nafty słuša Awtonomny wokrjes Chantow a Mansow k najbohatšim regionam Ruskeje.
W lěće měješe Awtonomny wokrjes Chantow a Mansow  wobydlerjow. Z nich běchu 63,6 % Rusojo. Najwjetšej mjeńšinje stej tatarska (7,1 %) a ukrainska (6 %). Mjeno dawacej fino-ugriskej skupinje Chantow a Mansow wučinjatej jenož hišće 1,2 resp. 0,7 % ludnosće.
Kubači
thumb|left Kubači je wjes w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w republice Dagestan něhdźe 170 kilometrow južnje Machačkale. Ma něhdźe tři tysac wobydlerjow. Sydlišćo je so w 5. lětstotku załožiło. Bě centrum Zirichgerana (v - XV).
2009
2009 bě powšitkowne lěto z 365 dnjemi.
Wumrěće
mini|upright|Michael Jackson (1988)
Puerto Rico
Geografija
Geografisce słuša Puerto Rico k Sewjernej Americe. Najwyši dypk je Crown Mountain (474 m nad mórskej hładźinu).
Ottawa
Ottawa je zwjazkowa stolica Kanady. Nadeńdźe so we wuchodnym dźělu prowincy Ontario nad rěku Ottawa a bjezposrědnje při hranicy z prowincu Québec. Mjeno města woznamjenja „wikowar“ w rěči ludu Algonkinow, kotryž za čas wobsydlenja tule wikowaše. Při druhim brjoze rěki leži město Gatineau.
Z nimale 900.000 wobydlerjemi je Ottawa štwórte najwjetše město Kanady. Metropolowy rum Ottawa-Gatineau ma wjace hač 1,2 milionaj wobydlerjow. Hłowna rěč w měsće je jendźelšćina, při čimž wučini francoskorěčna mjeńšina někak 15 % ludnosće. Město je oficielnje dwurěčne a sydło dweju uniwersitow.
W měsće knježi włóžna kontinentalna klima z wulkej šěrokosćow ekstremnych temperaturow. Přerězne temperatury leža pola –15 do –6° C w januarje a pola 15 do 26° C w juliju.
Stawizny
Dolina Ottawy bě hižo před 6500 lětami wobsydlena. Jako prěni Europjan přińdźe w lěće 1610 Étienne Brûlé k rěce. 1613 zetka so Samuel de Champlain tule z włodyku Tessouat a mjenowaše wobydlerjow tuteje kónčiny „Oudaouais“. W lěće 1759 přińdźe wokolina pod britiske knjejstwo. W lěće 1800 zasydli so skupina sydlerjow na městnje dźensnišeho Gatineau.
Sudowa Wyšnja
thumb|left
Ottawa
Stawizny
1827 naspomni so prěni raz sydlišćo Bytown při twarnišću Rideauweho kanala. Mjeno pochadźa wot kolonela John By, kiž bě twarski nawoda kanala wot 1826 do 1832. 1839 měješe sydlišćo 2073 wobydlerjow a w lěće 1850 spožčichu so jemu měšćanske prawa. Wot 1. januara 1855 rěkaše oficielnje Ottawa.
Jako dyrbješe britiska kralowna Victoria w lěće 1857 wubrać stolicu za prowincu Kanada, rozsudźi so za Ottawu, kotraž ležeše sprěnja při hranicy mjez najwjetšimaj rěčnymaj skupinomaj w kraju a zdruha dosć zdalene wot hranicy Zjednoćenych statow. Z wustawowym zakonjom lěta 1867 sta so Ottawa ze zwjazkowej stolicu.
Sudowa Wyšnja
Sudowa Wyšnja je městačko w Lwówskej oblasći na zapadnej Ukrainje, blisko pólskeje hranicy. Leži pod Karpatami w historiskej Galiciskej něhdźe 50 kilometrow zapadnje Lwowa.
Ma něhdźe šěsć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1230 prěni raz naspomniło. Wot lěta 1368 měšćanske prawa. Mjez 1918 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Kosawa
thumb|left
Kosawa je městačko w Brestskej oblasći w zapadnej Běłoruskej.
Leži něhdźe 140 kilometrow sewjerowuchodnje Bresta a něhdźe 15 kilometrow sewjernje wot města Iwacewičy.
Stawizny
Sydlišćo je so w lěće 1492 prěni raz naspomniło. Mjez 1921 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Jan Bohuwěr Pjech
Jan Karl Bohuwěr Pjech ( Johann Traugott Pech, * 23. junija 1838 we Wuricach, † 28. januara 1913 w Lipsku) bě serbski knihikupc, přełožowar, publicist, słowjanski prócowar a spěchowar němsko-słowjanskeje wzajomnosće. Wón pisa tež pod pseudonymom Jan z Lipy.
Žiwjenje a skutkowanje
Jan Bohuwěr Pjech narodźi so 23. junija 1838 jako syn serbskeho kublerja we Wuricach. Wón wopytowaše wot 1851 do 1858 gymnazij w Budyšinje a poda so po jutrach 1858 na studij mediciny do Lipska, kotrehož so ze strowotnych a swójbnych přičin pak wzda. Zaso wustrowjeny so wón w oktobru 1859 wučbje knihikupstwa w Drježdźanach přiwobroći a hač do srjedź lěta 1863 pola K. Höcknera wuknješe a jako pomocnik dźěłaše. W oktobru 1863 załoži Pjech zhromadnje z Janom Arnoštom Smolerjom serbsko-słowjanske knihikupstwo Schmaler und Pech w Budyšinje. Tu wudawaše a prócowaše so wón předewšěm wo rozšěrjenje Smolerjoweho časopisa Zeitschrift für slavische Literatur, Kunst und Wissenschaft (1862–64) a naslědowaceju časopisaj Slavisches Centralblatt (1865–66) Centralblatt für slavische Literatur und Bibliographie (1867–68) w słowjanskich krajach.
Za knihownju centralnišeho połoženja dla přesydli so Pjech 1870 do Lipska. Nawjazujo na ideje Srjeznjewskeho a Jordana, chcyše wón tu centralne słowjanske knihikupstwo załožić, kotrež měješe organizaciju knižneho wikowanja słowjanskeje literatury polěpšić a mjezsobnej informaciji při zbliženju a podpěry słowjanskich ludow přinošować (hlej tež Die Buchhandlung Schmaler und Pech in Leipzig. Ihre Wirksamkeit und Stellung im slawischen Buchhandel. Leipzig 1873). Při wšěm pak njenamaka za jeho zaměry wotpowědny wothłós a financielnu podpěru. Wot lěta 1870 do 1913 skutkowaše Pjech tuž jako lektor a słowjanski korespondent w nakładnistwje Friedricha Arnolda Brockhausa. Mjez druhim wobdźěłaše wón hesła wo Słowjanach za 12. nakład Brockhaus-Konversationslexikona. Nimo toho bě Pjech stajny sobudźěłaćer časopisa Börsenblatt für den deutschen Buchhandel.
Z dwuzwjazkowej twórbu Geschichte der slavischen Literaturen (Leipzig 1883/84) přełoži Pjech w nakładnistwje Brockhausa stawizny słowjanskeho pismowstwa Pypina a Spasowicza z rušćiny do němčiny a rozšěri je z wosebitym wotdźělom k serbskej literaturje pod titulom ''Das serbisch-wendische Schrifttum in der Ober- und Niederlausitz von A. N. Pypin. Aus dem Russischen übertragen sowie mit Berichtigungen und Ergänzungen versehen von Traugott Pech'' (Leipzig 1884). Z tym poda wón prěnje stawizny serbskeho pismowstwa. W swojich młódšich lětach dopisowaše Jan Bohuwěr Pjech tež do Serbskich Nowin, Łužičana a Łužicy, hdźež poda rozprawy wo němskej a swětowej literaturje a wšelake přełožki. Mjez poslednimi běchu nowelki Turgenjewa, z kotrymž zdobom w korespondency steješe, kaž tež dźěle Shakespearowych dramow. Wot tutoho wozjewi wón 1875 přełožk Šěsć zněłkow Shakespeara w Časopisu Maćicy Serbskeje a wuda dramu Julius Caesar (Budyšin 1914).
Do kruha přećelow Pjecha ličachu mjez druhimi Leskien, Popow, Jagić, Pypin a ze Serbow Smoler, Hórnik, Jenč a Muka. Wón zezna so 1876 z Tomášom Garrigueom Masarykom, pola kotrehož pozbudźi zajim za Serbow. W swójskim nakładźe wuda Pjech někotre disertacije młodych slawistow a spisy Surowina.
Wot lěta 1863 bě Pjech čłon Maćicy Serbskeje, wobdźěli so prawidłownje na Serbskim blidźe a zetkanjach serbskich studentow w Lipsku.
Serdar (Turkmenistan)
thumb|left Serdar (do 1991 – Кизыл-Арват, Кызыларбат/ Kizyl-Arwat, Kyzylarbat) je město w Balkanskej oblasći na zapadźe Turkmenistana.
Leži na zapadźe pusćiny Karakum něhdźe 205 kilometrow wuchodnje Balkanabata a něhdźe 225 kilometrow sewjerozapadnje Ašchabada.
Wołmjana přeslička
Wołmjana přeslička (Stachys germanica) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Serdar (Turkmenistan)
Ma něhdźe 45 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so we 18. lětstotku prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1935 měšćanske prawa.
Šelechow
thumb|left Šelechow ( Шелехов) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w Irkutskej oblasći něhdźe 7 kilometrow Irkutska.
Ma něhdźe 47 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1953 załožiło a ma wot lěta 1962 měšćanske prawa.
Wotkazaj
Oficielne webstrony
Njerčinsk
thumb|left Njerčinsk ( Нерчинск) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije w Zabajkalskim regionje něhdźe 300 kilometrow wuchodnje Čity.
Ma něhdźe 14 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1653 załožiło a ma wot lěta 1689 měšćanske prawa.
Włóžna přeslička
Włóžna přeslička (Stachys palustris) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Wulka baničkowka
Wulka baničkowka je rostlina ze swójby trudownikowych rostlinow (łaćonsce: Lindernia dubia, Scrophulariaceae).
Włóžna přeslička
Wopis
Włóžna přeslička je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 30 hač 100 cm.
Stołpik je zrunany a štyrihranity.
Łopjena
Lancetojte łopjena su jako křižik přećiwostejne, zwjetša sedźace a docpěwaja dołhosć wot 3 hač 12 cm.
Keluchowy hłohonc
Keluchowy hłohonc (Crataegus rhipidophylla) je štom ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Włóžna přeslička
Kćenja
mini|Kćenja Kćěje wot junija hač septembra. Kćenja su purpurne a docpěwaja dołhosć wot 11 hač 17 mm. Hornja hubka je płonje helmojta a cyłokromna, mjeztym zo třidźělna delnja hubka je dwójce tak dołha a ćěmnje a swětło mustrowana. Kćenjowe mutlički steja husto jedyn nad druhim na kóncu stołpika. Króna docpěwa dołhosć wot 14 hač 18 mm a je dwójce tak dołha kaž krótkokosmaty keluch.
Wotnožki
Rostlina ma kaž boblija stołstnjene wotnožki.
Mlóč
Mlóč (Taraxacum officinale) je rostlina ze swójby zestajenkow (Asteraceae).
Włóžna přeslička
Stejnišćo
Rosće mjez druhimi trajnymi zelemi na brjohach a w hrjebjach, na włóžnych łukach, pućnych kromach. Preferuje mokre wutkate pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w nimale cyłej Europje rozšěrjena.
Mlóč
Wopis
mini Mlóč je naha, słabje kosmata rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 50 cm. Wón ma rěpojty, mjasny korjeń.
Stołpiki su dudławe, nahe, blěde a wobsahuje mlóčnu mězu.
Łopjena
Łopjena su spódkostejace, nawopačnje lancetojte,
Kćenja
Wón kćěje wot apryla hač do julije abo decembra. Kćenjowe hłójčki sedźa jednory na dołhim, bjezłopjenowym stołpiku. Kwěty su žołte a jazyčkojte.
Płody
Płody maja dołhi, ćeńki pysčičk a mnoholičbne běłe pjerjojte keluchowe seršćički.
Stejnišćo
Wón rosće na łukach, njerodźowych honach, pastwach, rolach a smjećišćach.
Rozšěrjenje
Mlóč je w Europje a zapadnej Aziji rozšěrjeny.
Wužiwanje
Łopjena mlóča so druhdy za soloteje wužiwaja. Ale so tež za picy rozdźělnych domjacych zwěrjatow wužiwaja. Na př. za nukle a za wujki.
Měrćin Ferdinand Brückner z Brückensteina
Měrćin Ferdinand Brückner z Brückensteina ( Martin Ferdinand Brückner von Brückenstein; * 1632 w Nowej Wsy pola Kulowa; † 1. februara 1700 w Budyšinje) bě wot 6. meje 1676 do 1. februara 1700 dekan Budyskeho tachantstwa swj. Pětra.
Nadir
thumb|right|lang=hsb|Diagram pokazuje poćahi mjez cenitom, nadirom a wobzorami: Nadir a cenit stej přećiwočopaj. Jako nadir (z arabšćiny: نظير = naẓīr "nawopačne, podobizna") so w geometriji a w njebjeskej nawigaciji stopka wyški woznamjenja, kotraž cenitej napřećo leži. Nadir leži na podlěšenju lotoweho směra dele a móže jako směrowe podaće tež za lotowy směr stać. Nadir je wažny dypk na jednotnej kuli za sferisku astronomiju a trigonometriju.
W geodeziji a fotogrametriji so wysokostne kuty druhdy na nadir poćahuja. Město wo cenitowym kuće abo cenitowej distancy rěci so potom wo nadirowej distancy.
Žymjerojce
Žymjerojce ( Simmersdorf) su wjes na juhu Delnjeje Łužicy we wokrjesu Sprjewja-Nysa, kotraž słuša wot lěta 2002 do gmejny Tśěšojce-Žymjerojce.
Geografija
Wjes nadeńdźe so w Delnjej Łužicy při Małksy, něhdźe štyri kilometry južnje Baršća a njedaloko wujězda awtodróhi A15 (Błóta–Wrócław). Přez Žymjerojce wjedźe zwjazkowa dróha 115 z Baršća do Běłeje Wody. Hač do lěta 1996 měješe wjes tež zastanišćo při železniskej čarje Běła Woda–Baršć. Rěčka Małksa tworja hranicu mjez Žymjerojcami a Tśěšojcami.
Susodne wjeski su Domašojce na sewjerozapadźe, Tśěšojce na wuchodźe, Kósmejce na juhu kaž tež Smaržow a Jaty na zapadźe.
Stawizny
Prěnje pisomne naspomnjenje Žymjerojc pochadźa z lěta 1510. Mjeno bu najskerje wotwodźene wot staroserbskeho wosoboweho mjena Žiwoměr. Wjes měješe kubło, kotremuž słušeše nanajpozdźišo wot lěta 1835 wodowy młyn. Cyrkwinsce słušeja Žymjerojce do Tśěšojčanskeje wosady.
Hač do lěta 2001 tworjachu Žymjerojce samostatnu gmejnu, kotraž so potom ze susodnymi Tśěšojcami zjednoći.
Wobydlerstwo
Po statistice Arnošta Muki rěčeše w Žymjerojcach srjedź 1880tych lět hišće 75 wot cyłkownych 203 wobydlerjow delnjoserbsce (37 %). Po swědčenju wěsteho šołty Jakuba z Małeho Kólska móžachu tehdy hišće wšitcy wobydlerjo nad 50 serbsce, tući mjez 30 a 50 serbsce rozumjachu a trochu tež powědachu, z dźěćimi a młodostnymi so pak jenož hišće němsce rěčeše.
W statistice Arnošta Černika z lěta 1956 so wjes hižo njejewi, dokelž tam mjeztym nichtó wjace serbsce njerěčeše.
Tarnowskie Góry
Město je wažny kulturny centrum šleskeho regiona a zarjadniske sydło wokrjesa ze samsnym mjenom.
Wjelike Chmjelny
Wjes leži njedaloko wot awtodróhi A 13, kotraž wjedźe z Drježdźan do Berlina.
Ochotske morjo
Ochotske morjo je nakromne morjo w sewjerozapadźe Ćicheho oceana. Na wuchodźe mjezuje z połkupu Kamčatka, na juhowuchodźe z Kurilemi, na juhozapadźe z japanskej kupu Hokkaido, na zapadźe ze Sachalinom a na sewjeru z ruskej twjerdźu. Přestrjeń Ochotskeho morja je někak 1,5 miliona kwadratnych kilometrow a maksimalna hłubokosć je 3521 metrow. Najwažniši přitok Ochotskeho morja je rěka Amur. Wuznamne přistawy su Južno-Sachalinsk, Magadan, Ochotsk a Palana.
Białogórne
Białogórne je wjes w Pólskej.
Białogórne leži w srjedźnej Pólskej, we łódźskim wojewódstwje. Wjes ke gmejnje Biała Rawska słuša. W lěće 2012 je tam bydliło 115 ludźi.
Petro Oleksijowyč Porošenko
thumb|upright|Petro Porošenko w lěće 2015
Petro Oleksijowyč Porošenko ( Петро Олексiйович Порошенко; * 26. septembra 1965 w Bolhradźe, Odesaska oblasć, Ukraina, Sowjetski zwjazk) je ukrainski předewzaćel a politikar, kiž bě wot 7. junija 2014 hač do meje 2019 pjaty prezident Ukrainy. Do toho bě wot 2007 do 2012 direktor ukrainskeje narodneje banki a w lětomaj 2009/10 wonkowny minister. W lěće 2012 bě wjacore měsacy hospodarski minister Ukrainy pod prezidentom Wiktorom Janukowyčom.
Porošenko je miliardar a słuša k dźesać najbohatšim Ukrainjanam.
Jegorjewsk
thumb|left
Jegorjewsk je město ze 70.000 wobydlerjemi w ruskej oblasći Moskwa.
Leži při rěce Guslica něhdźe 100 kilometrow wuchodnje Moskwy.
Sydlišćo je so w lěće 1462 załožiło a ma wot lěta 1778 měšćanske prawa.
Wopuškata přeslička
Wopuškata přeslička je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (łaćonsce: Stachys alopecurus, Lamiaceae).
Brithenig
Brithenig je fiktiwna (konstruowana) rěč, kotruž wutwori w lěće 1996 Andrew Smith z Nowoseelandskeje. Po jeho měnjenju by takle klinčała romaniska rěč, kotraž by so w antiknej keltiskej Wulkej Britaniskej wuwiła, hdy by tam wjace rěčnikow ludoweje łaćonšćiny sydliło. Andrew Smith wutwori brithenig na zakładźe ludoweje łaćonšćiny, někotre słowa pak su požčonki z keltiskich rěčow a tež na wurjekowanje britheniga ma wosebje walizišćina mócny wliw. Kaž Andrew Smith sam napisa, je wutworjenje a rozwiwanje fiktiwneje rěče za njeho hobby. Wón nikomu škodźeć njecha, wosebje pak nochce wobškodźić prawa narodnych mjeńšinow, zo bychu swoje rěče wužiwałe. Za fiktiwnych rěčnikow britheniga Andrew Smith wumysli alternatiwnu historiju w jich swěće Ill Bethisad a dokładnje ju wopisa. Kaž wenedyk je tež brithenig měnjeny jenož jako eksperiment, kotryž ma rozwiwać fantaziju tych, kiž so za rěče, alternatiwnu historiju abo fiktiwne swěty zajimuja. Na rozdźěl wot planowych rěčow kaž esperanto, ido, volapük abo lingua franca nova jeho twórc docyła njewočakuje, zo budźe něchtó brithenig aktiwnje nałožować.
Brithenigski słowoskład
W brithenigskim słowoskładźe su tež někore keltiske (waliziske) słowa, na přikład tref (město), afon (rěka), mor (morjo), mab (hólc), tad (nan), glas (módry; walizisce "šědźiwy").
Wurjekowanje britheniga
Njeje jednore, brithenigske zwuki wopisać, dokelž z jeničkim žórłom za jich spóznanje je Andrewa Smithowy tekst. Jeho awtor njewužiwa mjezynarodny fonetiski alfabet (IPA), ale wopisuje jednotliwe zwuki na zakładźe wurjekowanja jendźelšćiny. Přetož wón nałožuje wopis jara bliski wopisej waliziskich zwukow w J. T. Bowenowej a T. J. Rhysa Jonesowej wučbnicy walizišćiny, spytamy na zakładźe Andrewa Smithoweho wopisa a Bowenoweje a Rhysa Jonesoweje wučbnicy wurjekowanje brithenigskich zwukow skerje dedukować. Štož wurjekowanje diftongow nastupa, citujemy jendźelsce Smithowy wopis.
Hładka motawa
Hładka motawa (Lolium perenne) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae). Dalše serbske mjeno je němska motawa.
Brithenig
Zwukowe změny
Hačrunjež eksistuja tež w druhich romaniskich rěčach zwukowe změny, maja wone w brithenigu ryzy keltiski charakter. Na spočatku słowa zetkawamy tři zwukowe změny: spěwnu, spirantisku a nosowu. Najwažniša je spěwna změna, kotraž so jewi na spočatku wěcownikow žónskeho roda (cas, lla gas), kajkostnikow (adjektiwow) a słowjesow (werbow), po přisłowjesniku (adwerbje) a po předłóžkach di (z, wot) a gwo (pod). Spirantiska změna je typiska za plural substantiwow, adjektiwow a werbow, zetkawamy ju tež po předłóžkach tra (přez) a a (k, do), po wjazawce (konjunkciji) mai (ale) a tež w infinitiwje, jelizo tón njesćěhuje po pomocnym werbje. Nosowa změna so jewi po negatiwnym rhen před werbom a po předłóžkach in (w, do) a cun (z /z někim abo z něčim/). W rěči brithenig zwukowe změny rěkaja cluinediwn, deklinacije, a su wopisowane kaž moillad, softened; solwed, loosened; a naral, nasal.
Hładka motawa
Wopis
Hładka motawa je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 20 hač 70 cm.
Brithenig
Zarys gramatiki
Na sćěhowacych linkach podamy krótki, jara jednory zarys gramatiki britheniga na zakładźe Andrewa Smithowych stronow Brithenig. Wothladamy wot formow, kotrež twórc tuteje rěče „narěčne“ mjenuje.
Hładka motawa
Wopis
Stwjelca docpěwaja šěrokosć wot 3 hač 4 mm.
Brithenig
Substantiw (wěcownik)
Kaž we wjetšinje woprawdźitych romaniskich rěčow (z wuwzaćom rumunšćiny a jej bliskich balkanskich romaniskich rěčow), ma tež brithenigski substantiw dwaj rodaj (maskulinum a femininum) a dwě čisle (singular a plural). Substantiw žane kóncowki nima, čisło spóznajemy po formje artikla a alternacijach konsonantow (zwukowych změnach) na spočatku słowa (t. r. substantiwa).
Hładka motawa
Wopis
Łopjena su ćmowozelene.
Brithenig
Substantiw (wěcownik)
Brithenigski artikl je pak definitny, pak indefinitny. Jeho nałožowanje je jara konsekwentne.
Hładka motawa
Kćenja
Kćěje wot meje hač oktobra. Kćenja steja w 20 cm dołhich, płonych kłosach, při čimž kłóski docpěwaja dołhosć wot 1,5 cm a z wuskim boku na wósce leža. Přikrywne pluwizny su něhdźe tak dołhe kaž kryjace pluwizny. Kłóski njenjesu kochty.
Stejnišćo
Rosće na pastwach, łukach, pyšnych a parkowych trawnikach, sportnišćach, pućach a stupowych městnach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Europje rozšěrjena.
Wysoki porstnik
Wysoki porstnik (Potentilla recta) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Brithenig
Substantiw (wěcownik)
Někotre wěcowniki, kotrež su w singularje maskulinumy, maja w pluralu žónsku formu, na př. ill ew  (jajko), lla ew (jajka).
Wysoki porstnik
Wopis
Wysoki porstnik docpěwa wysokosć wot 30 hač 70 cm.
Stołpik a łopjenowe stołpiki njesu mjechke, krótke, seršćate kosmy.
Brithenig
Substantiw (wěcownik)
Na rozdźěl wot łaćonšćiny brithenig njeznaje kategoriju pada, tuta rěč jenož předłóžki (prepozicije) wužiwa. Po někotrych předłóžkach so forma definitneho artikla ill eliduje: a (k, do) + ill = a'll, di (z, wot) + ill = di'll, gwo (pod) + ill = gwo'll.
Valparaíso
Valparaíso je přistawne město w Chilskej, hdźež je zdobom sydło chilskeho parlamenta (Congreso Nacional). Wono je hłowne město regiona ze samsnym mjenom.
Historiske srjedźišćo města je dźěl swětoweho kulturneho herbstwa UNESCO.
Brithenig
Substantiw (wěcownik)
Indefinitny artikl ma sćěhowace formy:
Wysoki porstnik
Łopjena
Spódnje łopjena su pjećličbne hač sydomličbne, na woběmaj bokomaj zelene, často dołho kosmate, hłuboko rězane a sedźa na stołpikach z dołhosć wot 5 hač 20 cm.
Kćenja
Kćěje wot junija hač julija. Kćenja docpěwaja dołhosć wot 20 hač 25 mm a maja žołte keluškowe łopješka.
Stejnišćo
Rosće na suchich trawnikach, pućach, w šćerkowych jamach a na pěskowych suchich trawnikach.
Jěže
Jěže (tež jěžiki, Erinaceidae) su swójba cycakow, kotraž słuša do rjada insektožračkow. Najznaćišej družinje w Europje stej brunohrudźny jěž (Erinaceus europaeus) a sewjerny běłohrudźny jěž (Erinaceus roumanicus). W zapadnej a srjedźnej Europje so zwjetša brunohrudźny jěž nadeńdźe. Na wuchodźe srjedźneje Europy – wot zapadneje Pólskeje přez Čěsku a Awstrisku hač k Jadranskemu morju – eksistuje něhdźe 200 kilometrow šěroke přechodne pasmo, w kotrymž stej wobě družinje zadomnjenej.
thumb|left|Europski jěž z młodźećom Cyłkownje słušeja něhdźe 25 družinow do swójby, kotrež su w Euraziji a Africe žiwe. Swójba so na stary swět wobmjezuje, w Americe a Awstraliji jich njeje. Wone so dwěmaj podswójbomaj přirjaduja, kałatym jěžam (Erinaceinae) a kosmatym jěžam (Galericinae). Přisłušnosć k rjadej insektožračkow je zwadna.
Jěže su wot hłowy do tyłowa wot 10 do 45 centimetrow dołhe. Družina z najwjetšimi a najćešimi eksemplarami je Wulki myšacy jěž, kotryž waži na 2 kg. Dołhota wopuša je rozdźělna, tak maja kałate jěže jenož krótke wopuše a někotre družiny kosmatych jěžow chětro dołhe. Stawy jěžow su poměrnje krótke.
Kosmy jěžow su zwjetša brune abo šěre a wobsteji pola kałatych jěžow z wjacorych tysac kałačow, słužacych zakitowanju. W strašnym padźe so jěže z pomocu wobručojteho muskla zakuleja (zjěža).
Jěže su zwjetša zemske zwěrjata a nócnje žiwe. W zymje dźerža zymski spar.
Systematika
Swójba rozrjaduje so do dweju podswójbow z dźesać rodami a něhdźe 25 družinami:
Brithenig
Substantiw (wěcownik)
(Hlej waliziske jukstapozicije kaž cornel y darlun, "róžk (toho) wobraza", gwlad beirdd, "zemja basnikow", kotrež maja samsny woznam.)
Katolski Posoł
Katolski Posoł je časopis katolskich Serbow, kotryž tydźensce w hornjoserbšćinje wuńdźe. Časopis wudawa Towarstwo Cyrila a Metoda z.t. a ma prawidłowny nakład něhdźe 2.150 eksemplarow. Wot 1. julija 2013 je Michał Anders šefredaktor Katolskeho Posoła. Prjedy wukonješe tute dźěło wot lěta 1978 Baćoński farar Gerat Wornar.
Brithenig
Substantiw (wěcownik)
Eksistuja pak tež formy lla gas di'll of (= cas ill of) a lla gas d'yn of (= cas yn of), bliše wjetšinje romaniskich rěčow.
Katolski Posoł
Na iniciatiwu Michała Hórnika wuńdźe w lěće 1863 prěnje čisło Katolskeho Posoła, wudawane wot 1862 załoženeho Towarstwa swjateju Cyrilla a Methoda. Za čas nacionalsocialistow so cyrkwinska nowina w lěće 1939 zakaza. Katolski Posoł wuńdźe po wójnje hakle 1950 zaso, podleži pak statnej nowinarskej censury.