cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rēzekne
Wulka židowska wosada (1897 – 60 %; 1935 – 25,4 % ) je so přez holocaust dospołnje zničiła.
Bahnowa pyskawa
Łopjena
Stołpikate łopjena su napřećostejne a małe.
Kćenja
Rostlina kćěje wot junije hač do septembra. Kćenja su pupurčerwjene abo čerwjenowioletne, 5-lične, radiarne, w centrumje často swětłe a docpěwa wulkosć wot 2,5 hač 3,5 cm. Kćenjowe stołpiki su po kćěću dele zhibowane. Krónowe łopješka su prědku skulojćene, ćmowje žiłkate, nawopačnje owalne, jasnopurpurčerwjene a docpěwaja dołhosć wot 2 cm. Płódnik je horjekastejny, ma dołhi pysčičk. Kćenjowe stołpiki a keluchi su přilěhawje kosmate a bjeze-žałzowe.
Płody
Płód docpěwa dołhosć wot 3 cm.
Stejnišćo
Kaž mjeno hižo přeradźi, je bahnowa pyskawa bahnowa rostlina. Wona rosće při brjohach rěčkow a w přibrjóžnych kerčinach, w hrjebjach, na włóžnych łukach a we łučinowych kerčinach. Preferuje wutkate, wapnite pódy.
Rozšěrjenje
Bahnowa pyskawa je w nimale cyłej Europje, předewšěm w južnej Skandinawiskej, srjedźnej a wuchodnej Europje rozšěrjena, při čimž w juhu hač do runiny rěka Po wustupuje.
Wonjaty rupač
Wonjaty rupač (Scabiosa canescens) je rostlina z podswójby drapalcowych rostlinow (Dipsacoideae) znutřka swójby kozylistowych rostlinow (Caprifoliaceae).
thumb|Kćenja
Wopis
Rostlina ma 16 chromozomow (2n=16).
Powiat wałecki
Powiat wałecki je powiat (wokrjes) na juhowuchodźe pólskeho Zapadopomorskeho wojewódstwa z wokrjesnym městom Wałczom. Wokrjes je so w lěće 1999 přez zarjadnisku reformu załožił z gmejnow prjedawšeho Piłskeho wojewódstwa.
Geografija
Susodne wokrjesy su Powiat drawski na sewjeru, Powiat złotowski we Wulkopólskim wojewódstwje na sewjerowuchodźe, Powiat pilski na juhowuchodźe, Powiat czarnkowsko-trzcianecki na juhu, Powiat strzelecko-drezdenecki na juhozapadźe a Powiat choszczeński na zapadźe.
Ledźborecy
Ledźborecy (tež Ledźborjecy; Taschendorf) su wjeska z  wobydlerjemi w hornjołužiskim wokrjesu Budyšin. Słuša ke gmejnje Porchow a leži 249 m nad mórskej hładźinu. Hač do lěta 1936 běše samostatna gmejna.
Powiat wałecki
Gmejny
left|mini|upright|Gmejny we wokrjesu Powiat wobsteji z pjeć gmejnow, z nich
Ledźborecy
Susodne wjeski su Horni Wujězd na sewjeru, Stachow na juhowuchodźe, Palow na juhu a Porchow na zapadźe. Na wuchodźe rozpřestrěwa so Tuchorski lěs.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako Taschendorff je z lěta 1532.
Powiat wałecki
Gmejny
tři měšćansko-wjesne gmejny:
a jedna wjesna gmejna:
Jeff Beck
thumb|upright|Jeff Beck (2009)
Ledźborecy
Stawizny
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 95 wobydlerjow, z nich 35 Serbow (37 %).
Jeff Beck
Geoffrey „Jeff“ Arnold Beck (* 24. junija 1944 we Wallingtonje, Surrey, dźensa London Borough of Sutton; † 10. januara 2023 we Wadhursće, East Sussex) bě britiski rockowy gitarist a wjacekróćny lawreat Grammyja. Rolling Stone listowaše jeho 2011 na pjatym městnje 100 najlěpšich gitaristow wšěch časow.
Ledźborecy
Stawizny
mini|center|upright=1.6|Powětrowy wobraz Ledźborec
Jeff Beck
Znaty bu Beck jako gitarist pola Yardbirds, z 1967 załoženej Jeff Beck Group, z Beck, Bogert & Appice a jako solo-hudźbnik kaž tež jako hósć na produkcijach druhich hudźbnikow.
Beck njeměješe ženje tajke wuspěchi kaž Eric Clapton abo Jimmy Page, přiwšěm płaći ze swojimi hudźbnymi wizijemi mjez jazzrockom resp. fusionowej hudźbu (na př. na Wired a na There and Back, feat. Simon Phillips), Psychedelic a Progressive Guitar Music jako runje tak postajowaca móc rockoweje hudźby. Za swoje rockowe instrumentale bu šěsć króć z Grammy Award wuznamjenjeny: 1986 za Escape, 1990 za Jeff Beck’s Guitar Shop z Terryjom Bozziom a Tonyjom Hymasom, 2002 za Dirty Mind, 2004 za Plan B, 2010 za A Day in the Life a 2011 za Nessun dorma.
Budyska rěčna zawěra
Budyska rěčna zawěra ( Talsperre Bautzen) je rěčna zawěra při Sprjewi sewjernje wulkeho wokrjesneho města Budyšina a leži mjez Chwaćicami na sewjerozapadźe, Delnjej Hórku na sewjerowuchodźe, Bórkom na juhowuchodźe a Wownjowom na juhozapadźe. Wona słuži hłownje konstantnemu wódnemu zastaranju Hamorskeje milinarnje přez Sprjewju kaž tež wotpočnjenju Budyskich wobydlerjow. thumb|left|Karta spjateho jězora a wokoliny ([[zwjazkowa dróha 156, zwjazkowa awtodróha 4)]]
Započatk twarjenja nasypa běše w lěće 1968; 1977 so rěčna zawěra do słužby staješe. Na městnje spjateho jězora namakaštej so prjedy wjesce Małsecy a Hněwsecy.
Zawěra wobsteji z dweju nasypow, dlěšeho mjez Chwaćicami a kopcom Křič a krótšeho mjez Křičom a Lubozom. Jeje přitočnišćo ma přestrjeń wot 310,474 km². Cilowy pegel leži pola 167,5 metrow nad NN při wobsahu jězora wot 37,687 milionow m³.
Zarjadniski zwjazk Dźěže
Zarjadniski zwjazk Dźěže ( Verwaltungsverband Diehsa) je zarjadniski zwjazk we wuchodosakskim wokrjesu Zhorjelc, kotryž bu 15. decembra 1994 załoženy. Wobsteji ze štyrjoch gmejnow a je pomjenowany po Dźěžach, hdźež je sydło zarjadnistwa.
Gmejna Mikow słuša do serbskeho sydlenskeho ruma w swobodnym staće Sakskej, runje tak kaž jednotliwe gmejnske dźěle gmejnow Wysoka Dubrawa a Kwětanecy.
Freital
Freital je wulke wokrjesne město w sakskim wokrjesu Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory, kotrež je w lěće 1921 z krajnych gmejnow Deuben, Döhlen a Potschappel nastało. Leži dźewjeć kilometrow juhozapadnje Drježdźan při Bystricy a je z něhdźe 39.000 wobydlerjemi wosme najwjetše město w Sakskej.
Zběhowc
Zběhowc (Ajuga) je ród ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Wopis
Družiny su jednolětne hač wjacelětne zela.
Stołpik často je ležacy.
Łopjena su zwjetša hrubje zubate.
Kćenjowe mutlički steja w rozporach a su často ke kłosojtym kwětnistwam zjednoćene. Kćenja su módre, běłe, čerwjene, rědko žołte. Hornja hubka je jara krótka.
Rozšěrjenje
Družiny su w měrnych regionach cyłeho swěta rozšěrjene.
Družiny (wuběrk)
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Bolhrad
thumb|left
Bolhrad je město w Odesaskej oblasći na Ukrainje, při sewjernym kóncu Jalpuhskeho jězora a blisko hranicy z Moldawskej. Leži w historiskej Besarabskej něhdźe 230 kilometrow juhozapadnje Odesy.
Ma něhdźe 15 tysac wobydlerjow.
Stawizny
Sydlišćo załoži so w lěće 1821 wot bołharskich ćěkancow a słušeše wot 1859 do 1878 kaž tež wot 1918 do 1940 a znowa za čas Druheje swětoweje wójny do Rumunskeje. Hač do dźensnišeho wučinja Bołharojo wjetšinu wobydlerstwa. Město płaći jako inoficielna stolica Bołharow na Ukrainje.
Wosobiny
W Bolhradźe je so ukrainski statny prezident Petro Porošenko (* 1965) narodźiło.
Hubkowy mjedwjedź
Hubkowy mjedwjedź (Melursus ursinus) je družina mjedwjedźow (Ursidae).
Wopis
Hubkowy mjedwjedź je čorny hač čornobruny a docpěje dołhosć wot hač do 1,7 m. Jeho koža je dołhokosmata. Klama je swětła, při čimž huby su daloko doprědka tyknjene a jazyk je dołhi a wuski. Njesu na hródźi v-formowy běły muster. Nohi su krótke, ale stopy su wulke a njesu dołhe pazory. Žratwa wobsteji z insektow, předewšěm termitow a mrowjow, mjedu a płodow.
Hubkowy mjedwjedź móže derje lězć. Wón w nocy aktiwny.
Rozšěrjenje a žiwjenski rum
Hubkowy mjedwjedź je žiwy w lěsach prědnjeje Indiskeje a Sri Lanki.
Rampice
Rampice ( Rąpice, Rampitz) su delnjołužiska wjes na wuchodnym brjoze Wódry w pólskim Lubušskim wojewódstwje, kotraž měješe w lěće 2011 532 wobydlerjow. Hač do lěta 1945 słušeše wosadna wjes k pruskemu wokrjesej Weststernberg.
Geografija
Wjes leži při wuchodnym brjoze Wódry njedaloko wuliwa Łužiskeje Nysy a něhdźe šěsć kilometrow juhowuchodnje Eisenhüttenstadta, jědnaće kilometrow juhozapadnje Cybinki a 25 kilometrow sewjerozapadnje Krosna.
Stawizny
1448 kupi rjadniski mišter Nickel von Thierbach wjes Rampice za rjad Johanitarjow wot markhrabje Johanna. Rampice stachu so ze sydłom rjadniskeho hamta, ke kotremuž słušeštej tež wsy Kloppitz (dźensa Kłopot) a Melschnitz (Mielesznica).
1804 zhubi rjad swoje wobsydstwo. W Rampicach so znajmjeńša hač do zažneho 18. lětstotka tež delnjoserbsce rěčeše.
Wot lěta 1945 leži wjes při pólsko-němskej hranicy.
Čelchow
Čelchow (prjedy tež Celchow abo Čerchow; ) je sydlišćo w sakskim wokrjesu Budyšin, kotrež słuša wot lěta 1994 ke gmejnje Wulka Dubrawa.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje Čelchowa bě w lěće 1360 jako Czelchowe abo Czelchow. Wot zažneho 18. lětstotka bě wjeska sydło ryćerkubła.
Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy 125 wot cyłkownje 137 Čelchowčanow serbsce (91 %). Ewangelscy Čelchowčenjo přisłušeja Klukšanskej wosadźe.
Wobchad
Přez Čelchow wjedźe zwjazkowa dróha 156 z Běłeje Wody do Budyšina.
Pomniki
Jako kulturnej pomnikaj škitanej stej něhdyši Čelchowski hosćenc při zwjazkowej dróze ze zornowcowymaj portalomaj kaž tež něhdyše ryćerkubło z knježim domom a parkom.
Čornucha
Čornucha (Nigella) je ród ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
Wopis
K rodej čornucha słuša jednolětne zela, kotrež njesu běło-módrojte kćenja.
Łopjena su pjerite, ćeńke a wuske.
Rozšěrjenje
Družiny su předewšěm w regionje srjedźneho morja rozšěrjene.
Družiny
Ród wobsahuje 20 družinow, z kotrychž sćěhowace družiny su při nas rozšěrjene:
Mustafa Kemal Atatürk
mini|upright|Kemal Atatürk a jeho poslednje podpismo jako „K. Atatürk“, kaž wón wot 1934 oficielnje rěkaše [[Dataja:Signature of Mustafa Kemal Atatürk.svg|upright|frameless]]
Kemal Atatürk (do 1934 Mustafa Kemal Paşa, osmanisce مصطفى كمال پاشا Muṣṭafâ Kemâl Paşa; * 1881 w Sołunje, Osmaniske mócnarstwo, † 10. nowembra 1938 w Istanbulu) bě turkowski oficěr a politikar, załožer po Prěnjej swětowej wójnje z Osmaniskeho mócnarstwa wušłeje Turkowskeje republiki a wot 1923 do 1938 jeje prěni prezident.
Jeho zasłužby při zakitowanju połkupy Gallipoli přećiwo aliěrowanym zwjazkarjam w lěće 1915 a wot 1921 wotwobaranski bój přećiwo Grjekam w Anatolskej sčinichu z njeho symbolisku figuru turkowskeho narodneho wědomja. Jako mócny politikar, kiž staraše so wo modernizaciju stata po zapadnym přikładźe, wo wotstronjenje sultanata a kalifata a wo daloko sahace towaršnostne reformy, je stworił moderny turkowski stat. Na to złožuje so jeho česćowanje – zdźěla we formje wosoboweho kulta – w Turkowskej hač do dźensnišeho. W lěće 1934 spožči jemu turkowski parlament oficielne mjeno Atatürk („nan Turkow“).
Botswana
thumb|left|Cebra a antilopa staj žiwaj w botswanskej sawanje
Republika Botswana (Setswana Lefatshe la Botswana, Republic of Botswana) je njewotwisny nutřkokrajny stat w južnej Africe, kotryž nasta w lěće 1966 z britiskeje kolonije. Mjezuje z Južnej Afriku w juhowuchodźe a juhu, z Namibiju w zapadźe a sewjeru a w sewjerowuchodźe ze Sambiju a Simbabwe.
Statne mjeno woznamjeni „kraj ludu Tswana“.
W Botswanje knježi sucha połpusćinowa klima z horcym lěćom a miłej zymu. Zymske nocy su pak husto lodojte.
Něhdźe štwórćina wobydlerstwa Botswany je inficěrowana z HIV-wirusom.
Rūjiena
thumb|left Rūjiena (historiske němske mjeno – Rujen) je městačko na sewjeru Letiskeje, blisko estiskeje hranicy. Je zarjadniske sydło Rūjienskeho wobwoda.
Leži něhdźe 145 kilometrow sewjerowuchodnje Rigi.
Ma něhdźe tři tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w 14. lětstotku prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1920 měšćanske prawa.
Rackwitz
Rackwitz je sakska gmejna w Sewjerosakskim wokrjesu, při sewjernej měšćanskej kromje Lipska. mini|Radnica w Rackwitzu
Geografija
Rackwitz leži něhdźe dźesać kilometrow sewjernje Lipšćanskeho centruma a třinaće kilometrow južnje Deliča. Krajina słuša k Lipšćanskej nižinowej wužłobinje; přez gmejnu ćeče rěka Lober, přitok Modłeje. Blisko Rackwitza nadeńdźetej so Schladitzski jězor a Werbelinski jězor, něhdyšej brunicowej jamje.
Gmejnske dźěle
Nimo toho słušeja ke gmejnje zahony za brunicu wotbagrowanych wsow Schladitz z Kömmlitzom, Kattersnaundorf a Werbelin.
Stawizny
Kónčina wokoło Rackwitza bě prjedy wot Serbow wobsydlena, štož je na wjesnych mjenach widźeć. Mjeno Rackwitz pochadźa ze serbskeho słowa rak (Rakowica). Wjeska Podelwitz płaći jako najstarši dźěl dźensnišeje gmejny a bu wokoło lěta 1250 prěni raz naspomnjena. Wokoło 1349/50 namakaja so wopisma, w kotrychž so wjesce Zschortau a Rackwitz naspomnitej.
W lěće 1815 přińdźe hač dotal sakski Rackwitz po wobzamknjenjach Wienskeho kongresa k pruskemu wokrjesej Delič w Mjezyborskim knježerstwowym wobwodźe. Jeničce Podelwitz zwosta w Sakskej.
1939 załoži so zhromadna gmejna Rackwitz z dotalneju gmejnow Rackwitz a Güntheritz. Tuta přińdźe 1952 k Lipšćanskemu wokrjesej.
Wobchad
Přez gmejnu wjedźetej zwjazkowej dróze B 2 a B 184 z Lipska do Deliča. Njedaloko Rackwitza nadeńdźe so wujězd Leipzig-Mitte awtodróhi A 14. Dwórnišći Rackwitz (b Leipzig) a Zschortau nadeńdźetej so při elektrifikowanej železniskej čarje Lipsk – Bitterfeld – Dessau/Wittenberg. Ćahi S-bahny zwjazuja gmejnu z Lipskom.
Njedaloko gmejny nadeńdźe so Lětanišćo Lipsk/Hala.
Kubłanje
W gmejnje stej dwě zakładnej šuli.
Wočerstwjenje
Blisko Rackwitza nadeńdźetej so dwě něhdyšej brunicowej jamje, kotrejž stej dźensa jězoraj – Schladitzski jězor a Werbelinski jězor.
Bruna pyskawa
Bruna pyskawa (Geranium phaeum) je rostlina ze swójby pyskowničkowych rostlinow (Geraniaceae).
Etymologija
Botaniske mjeno Geranium wotwodźuje so wot grjekskeho słowa γερνιον. Słowo je diminutiw słowa γρανος. Woznamjenja telko kaž žoraw a poćahowa na podobu płoda.
Wopis
Bruna pyskawa je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 30 hč 60 cm.
Łopjena
Łopjena su rukojće sydomdźělne a docpěwaja šěrokosć wot 5 hač 10 cm. Wone su hač wyše srjedźišća dźělene. Jich wotrězki su zarězane, tupje zubate a často brunočerwjenje blakate a horjeka přilěhawje kosmate.
Kćenja
Kćěje wot meje hač junija. Brunowioletne, płonje wupřestrjene kćenja docpěwaja šěrokosć wot 2 hač 3 cm.
Płody
Płód docpěwa dołhosć wot 2 hač 3 cm. Při wuschnjenju płoda so pjeć kašćikow ze symjenjemi spiralnje pušća. Kóždy kašćik njese kocht. Symjo, płodowy kašćik a kocht so jako jednotu preč mjetaja.
Rozšěrjenje
Rosće zwjetša jenož w parkach, we łučinowych lěsach, na tučnych łukach a na lěsnych kromach. Preferuje čerstwe, wutkate pódy.
Pochadźa z horinow centralneje a južneje Europy a je jako pyšna rostlina do hrodowskich zahrodow přišła.
Albin Moller
Žiwjenje
Albin Moller narodźi so wokoło lěta 1541 jako syn oficianta Tšupčanskeho knjejstwa, nawukny pak hižo jako dźěćo tamnišu serbšćinu. W Kalawje wopyta najprjedy łaćonsku šulu, prjedy hač so 1559 za studij teologije na uniwersiće w Frankobrodźe nad Wódru a wot 1568 we Wittenbergu zapisa. Po złoženju magisterstwa skutkowaše Moller jako farar a protykar na wšelakich městnach w Delnjej Łužicy, kaž hač do 1572 w Tornowje, mjez 1572–74 w Tšupcu a 1582 we Wjelikich Dobrynjach. W Starej Darbni wobsedźeše Albin Moller mjez 1608 do 1618 lejnsku chěžu.
mini|upright|Mollerowy pomnik před faru w Tšupcu W lěće 1574 da Albin Moller w Budyšinje pola Michała Wolraba prěnju serbsku (delnjoserbsku) knihu ćišćeć. Tute ewangelske spěwarske z małym katechizmom wuda Moller na swójske kóšty. Twórba wopřija 120 kěrlušow a psalmow, kotrež běše wón z němčiny do serbšćiny přenjesł. Jako sobudźěłaćer na Leonharda Thurneysserowej zelowej knize, sposrědkowa wón jemu 240 rostlinskich mjenow z delnjoserbskimi ekwiwalentami. Z tym je podał najstaršu zestawu serbskich rostlinskich mjenow. Moller slědźeše pak tež na polu astronomije, kotraž bě tehdy hišće wot astrologije njediferencowana. Jeho zdźełane protyki wón prawidłownje znowa wobdźěła a wuda. K jeho spěchowarjam na tutym polu słušeštaj rada města Kalawy a kejžor Rudolf II.. Tute protyki wuchadźachu němsce, pólsce a čěsce a wudachu so tež hišće po jeho smjerći hač do lěta 1630.
Česćowanja
Před faru w Tšupcu dopomni pomnik na Albina Mollera.
Žołty rupač
Žołty rupač (Scabiosa ochroleuca) je rostlina z podswójby drapalcowych rostlinow (Dipsacoideae) znutřka swójby kozylistowych rostlinow (Caprifoliaceae).
thumb|Kćenja kotrychž keluškowe zubki su čerwjene kaž liška
Wopis
Žołty rupač docpěje wysokosć wot 20 hač do 60 (druhdy hač do 80) cm. Stołpiki su rozhałuzowane. Spódnje łopjena su našćěpane, mjeztym zo stołpikowe łopjena su sćeńka kudźerjawje kosmate. Swětłožołte Kćenja su 5-ličbne. Spódk hłójčki je płony a njese pluwowe kćenja. Keluškowe seršćiki su čerwjene kaž liška, 2-3 raz tak dołhe kaž wobkroma zwonkowneho kelucha.
Rostlina ma šěsnaće chromozomow (2n=16).
Ćichońca
Ćichońca (prjedy Ćichonicy; Teichnitz) je wjes w Hornjej Łužicy a wot lěta 1950 měšćanski dźěl Budyšina, ke kotremuž słuša tež sydlišćo Nowa Ćichońca.
Geografija
Ćichońca leži na sewjeru wulkeho wokrjesneho města při brjoze Budyskeho spjateho jězora. Na južnej wjesnej kromje běži zwjazkowa awtodróha 4. Tam ćeče tež ze zapada pochadźaca rěčka Ćemjerčka do směra na Sprjewju.
Hač do lěta 2020 słušeštej tež Wownjow a Nowe Małsecy k měšćanskemu dźělej.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje Ćichońcy jako knježe sydło wěsteho Cuno de Thichenicz je z lěta 1303. Hač do 20. lětstotka měješe Ćichońske ryćerkubło ležownostne knjejstwo.
Hlej tež: Kulturne pomniki w Ćichońcy
Dypkata rězna
Dypkata rězna (Carex punctatis) je rostlina z podroda wšelakokłóskatych rěznow ze swójby cachorowych rostlinow (Cyperaceae).
Mały Wosyk
Mały Wosyk ( Kleinhänchen) je wjes w hornjołužiskim wokrjesu Budyšin. Słuša ke gmejnje Porchow a leži 208 m nad mórskej hładźinu. Hač do lěta 1994 běše samostatna gmejna z wjesnymaj dźělomaj Wučkecy (wot 1957) a Jědlica (wot 1974). K Małemu Wosykej słuša ze starodawna susodne sydlišćo Njeradecy.
Susodne wjeski su Časecy (gmejna Pančicy-Kukow) na sewjerowuchodźe, Wučkecy na wuchodźe, Panecy na juhowuchodźe, Horni Wujězd na juhozapadźe a Jědlica na zapadźe. Njedaloko wsy so rěčka Satkula wužórli.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako Heinichen je z lěta 1290.
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 63 wobydlerjow, mjez nimi 47 Serbow (75 %). Dźensa wjeska hižo k oficielnemu serbskemu sydlenskemu rumej njesłuša.
mini|center|upright=1.6|Powětrowy wobraz Małeho Wosyka z Njeradecami (naprawo)
Achali Atoni
Achali Atoni je městačko w mjezynarodnje njepřipóznatym staće Abchaziska, kiž słuša po ludowym prawje do Georgiskeje. thumb|left
Geografija
Leži při brjoze Čorneho morja něhdźe 25 kilometrow sewjerozapadnje Sochumija.
Ma wjace hač 1500 wobydlerjow.
Sydlišćo je so w třećim lětstotku załožiło.
Demografija
Demografiske změny za čas poslednich lětow :
Drapalc (Virga)
Drapalc (Virga) bě ród ze swójby drapalcowych rostlinow (Dipsacaceae).
Sćěhowacej družinje nětko słušatej k rodej drapalc (Dipsacus):
Gus-Chrustalnyj
thumb|left thumb|left Gus-Chrustalnyj (, 1756–1926 Gus-Malcewskij/ rusce Гусь-Мальцевский) je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje we Wladimirskej oblasći. Ma něhdźe 57 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1756 załožiło a ma wot lěta 1931 měšćanske prawa.
Uganda
Uganda (hamtsce Republika Uganda) je nutřkokrajny stat w srjedźnej Africe, kotryž namaka so sewjernje Viktoriaskeho jězora. Stolica a najwjetše město Ugandy je Kampala.
Geografija
mini|left|Hórski lěs w Ruwenzori Uganda leži w srjedźnej Africe při ekwatorje na Ugandaskej wysočinje we wysokosći wot zwjetša wjace hač 1000 metrow. Susodne kraje su Južny Sudan na sewjeru, Kenija na wuchodźe, Tansanija na juhu, Ruanda na juhozapadźe a Demokratiska republika Kongo na zapadźe. Kraj ma podźěl na třoch wulkich jězorach regiona, nimo Viktoriaskeho jězora, kotrehož sewjerna połojca do Ugandy słuša, stej to Albertowy a Edwardowy jězor, wobaj při zapadnej hranicy z Kongom. Wšě tři jězory słušeja do přitočnišća Nila.
Najwyše hory Ugandy nadeńdu so w horinach Ruwenzori při zapadnej hranicy (Margherita Peak, 5110 m). Ze 610 metrami najhłubše městno leži při delnim běhu Albertoweho Nila blisko sudanskeje hranicy.
Klima w Ugandźe je poprawom tropiska, dla wysokeho połoženja pak chłódniša hač na přikład w susodnej Keniji.
Karlheinz Blaschke
mini|upright|Karlheinz Blaschke w oktobrje 2007
Karlheinz Blaschke (* 4. oktobra 1927 w Krasnej Lipje, Čěskosłowakska; † 25. decembra 2020 w Moritzburgu) bě němski archiwar a stawiznar, kiž płaći jako nestor sakskeho stawizniskeho slědźenja po Druhej swětowej wójnje.
Wón wotrosće w Lipsku a studowaše tam wot lěta 1946 stawizny, germanistiku a latinistiku. W decembrje 1950 promowowaše jako šuler Rudolfa Kötzschka wo „Lipšćanskich uniwersitnych wsach“ w 15. lětstotku. Za čas jeho wědomostneje dźěławosće w Krajnym hłownym archiwje w Drježdźanach (1951–68) nasta 1957 wozjewjeny štyrizwjazkowy Stawizniski zapis městnow Sakskeje (HOV), kotryž je hač do dźensnišeho najwažniši historiski přehlad wo sakskich wsach a městach.
Wot lěta 1969 bě Blaschke docent při teologiskim seminarje w Lipsku, dokelž njedósta dla swojich politiskich nahladow žane wučbne dowolenje za Karla Marxowu uniwersitu. Wot 1990 skutkowaše nimo toho jako honorarny profesor w Marburgu. Wot 1992 do 1998 měješe profesuru za sakske krajne stawizny při Techniskej uniwersiće w Drježdźanach. Wot 2000 do 2004 bě předsyda Hornjołužiskeje towaršnosće wědomosćow (OLGW).
Za swoje zasłužby na polu sakskeho stawizniskeho slědźenja spožčichu jemu w lěće 1997 Saksku wustawowu medalju a 1999 Zwjazkowy zasłužbowy křiž I. rjadownje.
Šćastja
Šćastja je město w Luhanskej oblasći na wuchodźe Ukrainy, njedaloko hranicy mjez Ukrainu a Ruskej federaciju. Leži při rěce Siwerskyj Donec něhdźe 30 kilometrow sewjernje Luhanska.
Ma něhdźe dwanaće tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so we 18. lětstotku załožiło a ma wot lěta 1963 měšćanske prawa.
Sywna čornucha
Sywna čornucha (Nigella sativa) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow.
Manfred
Manfred je němske muske předmjeno, kotrež je wotwodźene z alemanskeho man (muž) a fridu (měr, wěstota).
Bukojna (Kulow)
mini|upright=1.5|Nawsowc Bukojna na hamtskej karće z lěta 1908
Bukojna ( Buchwalde) bě holanska wjeska w sewjernym dźělu Hornjeje Łužicy, mjez Wulkimi Zdźarami a Mučowom, kotraž bu w lětach 1929 do 1932 wotbagrowana. Gmejna bu dnja 1. januara 1931 oficielnje rozpušćena.
Geografija
Wjes namakaše so při Čornicy něhdźe 300 metrow zboka krajneje dróhi, wjedźaceje z Budyšina přez Wulke Zdźary do Wojerec, na městnje dźensnišeho Hórnikečanskeho jězora.
Stawizny
Holanski nawsowc Bukojna naspomni so prěni raz w lěće 1401 jako Buchwalt a bě hač do kónca z wjetšeho dźěla serbska holanska wjes a samostatna gmejna. Ležownostne knjejstwo wukonješe přez lětstotki Wojerowske stawowe knjejstwo. Wot Wienskeho kongresa lěta 1815 słušeše wjes kaž cyła sewjerna połojca Hornjeje Łužicy k Pruskej.
Wot 1913 wotkrychu w bliskosći Bukojny brunicowu jamu Werminghoff I, za kotruž bě towaršnosć Eintracht hižo 1912 započała, ležownosće Bukojnjanskich ratarjow kupować. Za čas wotbagrowanja měješe gmejna 350 wobydlerjow. Jeničce gmejnski dźěl Nowa Bukojna, ležacy trochu zdalene a sewjerozapadnje Wulkich Zdźarow, njebu wotbagrowany.
Wjetšina Bukojnjanow přesydli so po předawanju swojich statokow wot 1926 do susodnych wsow Wojerowskeho wokrjesa, předewšěm do Zdźarow, Mučowa, Koblic a Stróže. Štyri swójby namakachu nowu domiznu we Wojerecach, Šćeńcy, Hermanecach a Wysokej a dźesać zasydlichu so w Budyskim wokrjesu, na přikład w Minakale.
Wobydlerstwo
Wjes měješe w lěće 1825 cyłkownje 147 wobydlerjow, po Mukowej statistice we 1880tych lětach pak hižo 256. Tući běchu bjez wuwzaća ewangelscy Serbja, kiž přisłušachu Zdźarowskej wosadźe. Přez wliw hórnistwa a přićah brunicowych dźěłaćerjow wosebje do Wulkich Zdźarow so serbska rěč tam spočatk 20. lětstotka spěšnje pozhubi, mjeztym zo so w Bukojnje hač do wotbagrowanja hłownje serbsce rěčeše. W lěće 1914 wopytowachu 74 serbskich a jenož sydom němskich dźěći Bukojnjansku šulu. Serbske towarstwo za Wulke Zdźary a wokolinu měješe wjele čłonow z Bukojny.
Prawy ebenowc
Prawy ebenowc (Diospyros ebenum) je štom ze swójby ebenowych rostlinow (Ebenaceae). Dalše serbske mjeno je čorny dub.
Wužiwanje
Jeho drjewo so jako ebenowe drjewo wužiwa.
Glashütte (Sakska)
Glashütte je sakske městačko we wokrjesu Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory. Leži při Mohilnicy we wuchodnych Rudnych horinach južnje Drježdźan a ma něhdźe 7.000 wobydlerjow. Dla zhotowjenja časnikow je město swětodaloko znate.
Prěnje naspomnjenje města jako Glaßehütte pochadźa z lěta 1445.
Šwižny drapalc
Šwižny drapalc (Dipsacus strigosus, syn. Virga strigosa) je rostlina ze swójby drapalcowych rostlinow (Dipsacaceae).
Cyrkej Našeje lubeje knjenje (Drježdźany)
Cyrkej Našeje lubeje knjenje ( Frauenkirche abo Kirche Unserer Lieben Frau) je wuznamna barokowa cyrkej při Nowych wikach w Drježdźanskim starym měsće. Wona bu wot 1726 do 1743 po planach architekta George Bähr natwarjena a w lěće 1945 při bombardowanju města přez angloameriske lětadła ćežko wobškodźena, tak zo dnja 15. februara 1945 zapadny. W NDRskich časach słužachu powostanki cyrkwje jako pomnik přećiwo wójnje. Po přewróće zahaji so 1994 znowanatwar cyrkwje, kiž bu w lěće 2005 zakónčeny a so zwjetša z darjenskich pjenjez z cyłeje Němskeje a wjele druhich krajow zapłaći.
Manfred Stolpe
mini|upright|Manfred Stolpe (2015)
Eduard Kokojty
thumb|upright|Eduard Kokojty
Kamješkowo
Kamješkowo je městačko w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje we Wladimirskej oblasći. Ma něhdźe 12 tysac wobydlerjow.
Manfred Stolpe
Manfred Stolpe (* 16. meje 1936 w Šćećinje; † 29. decembra 2019 w Podstupimje) bě němski politikar (SPD). Wón bě wot 1990 do 2002 prěni ministerski prezident Braniborskeje po přewróće a po tym wot 2002 do 2005 zwjazkowy minister za wobchad, twarstwo a bydlenja w kabineće Schröder II.
Eduard Kokojty
Eduard Kokojty (osetisce Кокойты Джабейы фырт Эдуард; Эдуард Джабеевич Кокойты/ Eduard Džabejewič Kokojty; * 31. oktobra 1964, Cchinwal, Južna Osetiska, Georgiska SSR, Sowjetski zwjazk) je južnoosetiski politikar.
Manfred Stolpe
Stolpe studowaše wot 1955 do 1959 prawnistwo při uniwersiće Jena a bě diplomowy jurist. Wot 1959 do 1969 dźěłaše w ewangelskej cyrkwi Berlin-Braniborska. Wot 1969 do 1981 bě nawoda sekretariata Zwjazka ewangelskich cyrkwjow w NDR. Wot januara 1982 bě konsistorialny prezident wuchodneje regiony Berlinsko-Braniborskeje ewangelskeje cyrkwje a hač do lěta 1989 zdobom městopředsyda Zwjazka ewangelskich cyrkwjow.
Kamješkowo
Sydlišćo je so w lěće 1892 załožiło a ma wot lěta 1951 měšćanske prawa.
Manfred Stolpe
Wot 1. nowembra 1990 hač do 26. junija 2002 bě Stolpe z braniborskim ministerskim prezidentom a zastupowaše zdobom jako direktny woleny zapósłanc wólbny wokrjes Choćebuz w krajnym sejmje. W juniju 2002 wotstupi ze zastojnstwa a wuzwoli sej Matthiasa Platzecka za swojeho naslědnika.
Wón bě wot lěta 1990 čłon SPD a mjez 1991 a 2002 tež čłon zwjazkoweho předsydstwa swojeje strony.
Lisćina kulturnych pomnikow we Wuricach
thumb|Połoženje Wuric w Budyšinje Lisćina kulturnych pomnikow we Wuricach wobsahuje připóznate kulturne pomniki Budyskeho měšćanskeho dźěla Wuricy, kotrež su w pomnikowej lisćinje Sakskeho krajneho zarjada za pomnikoškit zapisane (staw: 15. apryla 2014).
Jemanželinsk
Jemanželinsk je město w Ruskej federaciji. Leži we wuchodnym předkraju Uralskich horin při rěce Jemanželinka w aziskim dźělu Ruskeje w Čeljabinskej oblasći něhdźe 50 kilometrow južnje Čeljabinska. Ma něhdźe 29 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1931 załožiło a ma wot lěta 1951 měšćanske prawa.
Hładka rězna
Hładka rězna (Carex laevigata) je rostlina z podroda wšelakokłóskatych rěznow ze swójby cachorowowych rostlinow (Cyperaceae).
Donjeck
thumb|left thumb|right Donjeck (, – Donjeck; do 1921 Юзовка/Juzowka; 1921–1961 Сталино/Stalino) je wulkoměsto w Donjeckej oblasći na wuchodnej Ukrainje a srjedźišćo industrijneho regiona Donbas. Leži něhdźe 735 kilometrow juhowuchodnje Kijewa.
Stawizny
Sydlišćo je so w lěće 1869 załožiło a ma wot lěta 1917 měšćanske prawa. Wot nalěća 2014 je město knježerstwowe sydło njepřipóznateje separatistiskeje „Ludoweje republiki Donjeck“.
Handrij Suška
Handrij Suška ( Andreas Suschke; * 12. apryla 1795 w Tranjach, † 11. januara 1843 w Drježdźanach) bě serbski wučer a organizator ludoweho šulstwa.
Narodźi so jako syn kublerskeho najenka w Tranjach a wopytowaše wot 1803 do 1804 najprjedy wjesnu šulu w Lipiču a wot 1804 we Wulkim Wjelkowje. Na wustawje hrabje zu Dohna w Delnim Wujězdźe bu na wučerja wukubłany. Po wotchadźe kantora Johanna Georga Eckharta skutkowaše wot 1816 do 1825 jako načolnik tutoho wustawa. Po rozpušćenju seminara poda so do Drježdźan, hdźež bě 1825–27 a znowa 1832/33 nawoda na nowozałoženym Fletcherowym wučerskim seminarje.
Bělno
Bělno ( Běła, Biehlen) je wjes w sewjernej Hornjej Łužicy, kotraž słuša do Rólanskeho hamta w braniborskim wokrjesu Hornje Błóta-Łužica. Leži při Čornym Halštrowje juhozapadnje Złokomorowskeho jězora.
Handrij Suška
Suška wučeše spěwanje, huslowanje, matematiku, zemjepis, přirodopis a pisanje. W Delnim Wujězdźe staraše so nimo wustawa tež wo přizamknjenu šulu, kotraž płaćeše jako přikładna. Nimo toho załoži při wustawje hudźbne towarstwo wučerjow. Z Drježdźan wudźeržowaše jako čłon komiteja tamnišeho misionskeho towarstwa styki k misionstwam w Grönlandskej, Labradorje, Zapadnej a Wuchodnej Indiskej, při Złotym brjoze, w Konstantinopelu a w Kawkazu. Po jeho smjerći załožichu wučomnicy a přećeljo Suškowu załožbu.
Bělno
Stawizny
mini|left|upright|Pomnik za padnjenych [[Prěnja swětowa wójna|Prěnjeje swětoweje wójny]] Prěnje historiske naspomnjenje jako Belhen pochadźa z lěta 1398. W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 240 wobydlerjow, mjez nimi 15 Serbow (6 %).
Sabile
thumb|left Sabile (historiske němske mjeno – Zabeln) je městačko w Kurskej na zapadźe Letiskeje.
Leži při rěce Abava něhdźe 95 kilometrow zapadnje Rigi.
Ma něhdźe jedyn tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1253 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1917 měšćanske prawa.
Wulka židowska wosada (1910 – 48 %; 1935 – 15 % ) je so přez holocaust dospołnje zničiła.
Jurbarkas
mini|400. výročie udelenia práv v Magdeburgu v roku 2011 Jurbarkas je městačko w Tauragskim wobwodźe w Litawskej. Je zarjadniske sydło Jurbarkaskeho rajona.
Leži něhdźe 40 kilometrow juhowuchodnje města Tauragė při sewjernym brjoze rěki Njemen.
Ma něhdźe dźesać tysac wobydlerjow.
Stawizny
Sydlišćo je so w lěće 1258 prěni raz naspomniło. Městnostne mjeno woznamjenja Jurjowy hród. 1343 załoži Němski rjad na prawym brjoze Njemana na městnje dźensnišeho Jurbarkasa rjadniski hród jako zepěranišćo při tehdyšej litawskej hranicy. Dźensniše sydlišćo nasta wot lěta 1422 po zničenju tutoho němskeho hrodu jako litawske namjezne město a dósta 1611 Magdeburgske měšćanske prawa. Wulka židowska wosada (1899: 31%) je so přez holocaust dospołnje zničiła.
Anatolij Bibilow
Anatolij Bibilow (osetisce Бибылты Ильяйы фырт Анатолий; Анатолий Ильич Бибилов/ Anatolij Jljič Bibilow; * 6. februara 1970, Cchinwal, Južna Osetiska, Georgiska SSR, Sowjetski zwjazk) je južnoosetiski politikar a wot 9. apryla 2017 z prezidentom mjezynarodnje njepřipóznateje republiki Južneje Osetiskeje.
Rólna čornucha
Rólna čornucha (Nigella arvensis) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow  (Ranunculaceae).
Brylaty mjedwjedź
Brylaty mjedwjedź (Tremarctos ornatus) je družina mjedwjedźow (Ursidae). Wón je jenički mjedwjedź w južnej Americe.
Wopis
Brylaty mjedwjedź docpěje dołhosć wot něhdźe 1,5 hač do 1,8 m a wysokosć ramjenjow wot něhdźe 75 cm. Wopuš docpěje dołhosć wot něhdźe 7 cm. Jeho koža je wiwlata, čorna hač čornobruna. Njese žołtojty hač běły muster we wobliču, kotryž ma formu bryle.
Žerje rostliny. Často w štomowych jamach abo hnězdach spi.
Rozšěrjenje a žiwjenski rum
Brylaty mjedwjedź je žiwy w južnej Americe, při čimž zalěsnjene zapadne zwisy Andow, wot Venezuele hač Boliwiskeje, we wysokosćach wot 1500 hač do 2000 m wobydli.
Weimar
Weimar je durinske město z wjace hač 60.000 wobydlerjemi, kotrež je předewšěm za swoje kulturne herbstwo nadregionalnje znate. Leži wosrjedź zwjazkoweho kraja při rěce Ilm juhowuchodnje Ettersberga, z 478 metrami najwyšeje hory Durinskeje žłobiny. Město je po Jarobrodźe, Jenje a Gerje štwórte najwjetše w zwjazkowym kraju a nadeńdźe so poł puća mjez Jarobrodom na zapadźe a Jenu na wuchodźe.
Nimo Bauhausoweje uniwersity je Weimar stejišćo Wysokeje šule za hudźbu „Franz Liszt“ a sławneje biblioteki Anny-Amalije. Město je tež sydło wjacorych krajnych zarjadow, tak Durinskeho wyšeho zarjadniskeho sudnistwa, Durinskeho wustawoweho sudnistwa a krajneho zarjada za pomnikoškit a archeologiju.
Ke kulturnemu herbstwu Weimara słušeja nimo Weimarskeje klasiki wokoło Wielanda, Goethy, Herdera a Schillera tež Bauhaus a Weimarska narodna zhromadźizna, po kotrejž bu pomjenowana Weimarska republika (1919–1933). „Klasiski Weimar“ słuša wot lěta 1999 do lisćiny kulturneho herbstwa UNESCO.
Politisce bě Weimar wot 1572 stolica Saksko-Weimarskeje, pozdźišeje Saksko-Weimarsko-Eisenachskeje, prěnjeho němskeho stata z wustawu (1816). Wot 1920 do 1948 bě Weimar ze stolicu Durinskeje, w lěće 1999 z kulturnej stolicu Europy.
Za čas nacionalsocialistiskeho knjejstwa namakaše so na bliskim Ettersbergu koncentraciske lěhwo Buchenwald.
Awgust Lapštich
Awgust Lapštich (tež Gusta Lapsk, August Lapstich; * 1. měrca 1883 w Bukojnje, † 31. oktobra 1962 w Stróži) bě serbski ratar, wjesnjanosta, braška a ludowy basnik.
Biografija
Lapštich angažowaše so w towarstwowym hibanju Zdźarowskeje wokoliny a słušeše w lěće 1912 k załožerjam tamnišeho serbskeho towarstwa. Dopisowaše mjeńše přinoški do Serbskich Nowin a wozjewješe wjele składnostnych kwasnych pěsnjow. Za čas nacionalsocializma bě dowěrnik Domowiny a po 1945 so wot sowjetskeje komandantury jako prěni powójnski wjesnjanosta Stróže zasadźi.
Jako braška spušći – po zdaću tež dla postupowaceho přeněmčenja kónčiny w běhu industrializacije – wšelake bytostne elementy regionalneho kwasneho wašnja, štož wužadaše protest Jurja Muchi, kotryž so polemisce z nim rozestaješe.
Lapštich bu 1962 na Rakečanskim kěrchowje pochowany.
Mariupol
Mariupol (do 1734 – Адамаха/ Adamacha; do 1778 – Кальмиусская паланка/ Kalmiusskaja palanka; do 1779 – Павловск/ Pawlowsk; do 1948 – Mariupol; do 1989 – Жданов/ Ždanow) je město na Ukrainje. Leži na juhowuchodnej kromje stata při brjoze Azowskeho morja něhdźe 110 kilometrow južnje Donjecka.
Ma něhdźe 453 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1778 załožiło a ma wot lěta 1779 měšćanske prawa.
UNESCO
mini|Chorhoj UNESCO
UNESCO ( United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, serbsce Kubłanska, wědomostna a kulturna organizacija Zjednoćenych narodow) je mjezynarodna organizacija a zdobom jedna wot 17 dźělnych organizacijow Zjednoćenych narodow (UN). Ma swoje sydło we francoskej stolicy Parisu. Tuchwilu ma wona 195 čłonskich statow – nimo 193 njewotwisnych čłonow Zjenoćenych narodow z wuwzaćom Liechtensteina su to Cookowe kupy, Niue a Palestinske awtonomne teritorije. Zwjazkowa republika Němska je wot lěta 1951 z čłonom.
UNESCO je so dnja 16. nowembra 1945 wot 37 załoženskich statow w Londonje załožiła a spěchuje mjezynarodnje kubłanje, wědomosć a kulturu kaž tež komunikaciju a informaciju. Prěni generalny direktor bě Julian Huxley, tuchwilna direktorka je wot oktobra 2017 Francozowka Audrey Azoulay.
W preambli zrěčenja rěka: „Přetož nastawaja wójny w myslach ludźi, dyrbi so tež měr w myslach zakótwjeć.“
Jedne z najznaćišich skutkowanskich polow organizacije je škit a zarjadowanje kulturneho, přirodneho a imaterielneho herbstwa čłowjestwa. K tomu zaměrej hlada wona lisćinu swětoweho herbstwa.
Heidenau (Sakska)
Heidenau je sakske město we wokrjesu Sakska Šwica-Wuchodne Rudne hory. Leži juhowuchodnje Drježdźan na poł puću do Pěrna a při wuliwje Mohilnicy do Łobja. Ma něhdźe 16.000 wobydlerjow.
Prěnje naspomnjenje sydlišća jako Heydenowe pochadźa z lěta 1347. Wot 1924 ma měšćanske prawo.
Wulkomorawske mócnarstwo
mini|Rozšěrjenje mócnarstwa krala Swjatopluka I. (870–894) mini|Bula (list) [[Bamž|bamža Jana VIII. Scire vos volumus kralej Swjatoplukej I. (879)]] mini|Slěbrowy křiž z Mikulčic
Wulkomorawske mócnarstwo ( Velkomoravská říše, Veľkomoravská ríša,  Großmährisches Reich, Mährerreich abo Großmähren,  Regnum Moravuorum abo Moravia Magna) běše srjedźoeuropski stat zažneho srjedźowěku a prěni wjetši słowjanski stat, kotryž so we 8. abo 9. lětstotku załoži a po dwěmaj lětstotkomaj w lěće 906 z dźělenjom do Morawskeho knježerstwa abo zwjazka małych wjerchowstwow (906–1029) a Wuherskeje rozpušći, při čimž bě jako prěnje mjenowane ze zakładom pozdźišeje Čěskeje (zwjazk krajow Čěskeje Króny) a druhe zakład Wuherskeho kralestwa. Wulkomorawske mócnarstwo knježeše nad dźělemi dźensnišich statow Čěska, Awstriska, Słowakska, Madźarska, a tež nad mjeńšimi dźělemi dźensnišeje Pólskeje, Němskeje, Ukrainy a Słowjenskeje. Tež tehdyši kraj Serbow při Solawje steješe sčasami pod morawskim knježerstwom. Jadro Wulkomorawskeho mócnarstwa běštej (stare) Morawske wjerchowstwo (de facto přitočnišćo rěki Morawy na dźensnišej Morawje, w Awstriskej a Słowakskej) a Nitranske wjerchowstwo  (de facto přitočnišćo rěki Waha).
Stawizny
Morawa bě w starowěku teritorij, na kotrymž bydlachu Keltojo (Wolskojo a Tektosagojo) (5.–1. lětstotk do Chr.) a po nimi germanscy Markomanojo a Kwadojo (1.–5. lětstotk) a Langobardźa (489–547), prjedy hač zasydlichu so srjedź 6. lětstotka słowjanske kmjeny Morawjanow. W zažnym srjedźowěku wutwori so prěni stat, kmjenowy zwjazk Samskeho wjerchowstwa (623–661) ze srjedźišćom wokoło morawskeje nižiny. Pozdźišo, wot konca 7. lětstotka, bu natwarjeny jednotny teritorialny cyłk w přitočnišću Morawy a wot kónca 8. lětstotka natwarješe so wot dynastije Mojmiridow wobknježeny stat. Prěni raz buchu Morawjenjo w lěće 822 mjenowani w analach Frankowskeho mócnarstwa (Annales regni Francorum). W jich sydlenskim rumje bě něhdźe 15 hrodźišćow w kraju mjez rěkomaj Morawu na wuchodźe a Thaju na zapadźe. Jako pozdatna stolica Wulkomorawskeho mócnarstwa płaća dźensniše Mikulčice (prěnjotne mjeno najskerje Morawa), wobtwjerdźene z kamjentnymi hrjebjemi a wobsahowace dwanaće cyrkwjow.
Hórski rozkólnik
Hórski rozkólnik (Sempervivum montanum) je rostlina ze swójby tučnołopjenakowych rostlinow (Crassulaceae).
Wopis
Hórski rozkólnik docpěwa wysokosć wot 5 hač 15 cm. Rostlina wutwori kulowatu rozetu, kotraž so pozdźišo hwěžkojće rozšěrjena stanje.
Łopjena
Łopjena su lancetojte a maja zeleny abo čerwjenojty kónčk. Jich płonina je žiłzokosmata.
Kćenja
Kćěje wot julija hač do septembra. Kćenja steja po dwěmaj hač po wosmich a docpěwaja šěrokosć wot 2 do 3 cm. Zwjetša 12 krónowych łopješkow je čerwjenowioletne.
Stejnišćo
Rosće na silikatnych suchich trawnikach, we wysokosćach wot 1500 - 3400 m.
Rozšěrjenje
Rostlina je w horinach srjedźneje a južneje Europy rozšěrjena.
Systematika
Eksistuja štyri poddružiny.
Wylkowe
thumb|left|Čołmiki na kanalu we Wylkowom
Wylkowe je městačko w Odesaskej oblasći na Ukrainje, při hranicy z Rumunskej. Leži na ukrainskim boku Dunajskeje delty w historiskej Besarabskej něhdźe 210 kilometrow juhozapadnje Odesy. Wylkowe je poslednje wobsydlene městno před wuliwom Dunaja do Čorneho morja.
Ludwig Čibirow
Ludwig Čibirow (osetisce Цыбырты Алексейы фырт Людвиг; Людвиг Алексеевич Чибиров/ Ludwig Aleksejewič Čibirow; * 19. nowembra 1932, Stalinir, Južna Osetiska, Georgiska SSR, Sowjetski zwjazk) je južnoosetiski politikar, spisowaćel a stawiznar.
Wylkowe
Ma něhdźe wosom tysac wobydlerjow. Z nich su 60 % Rusojo.
Ludwig Čibirow
Wot 27. nowembra 1996 hač do 18. decembra 2001 běše z prezidentom mjezynarodnje njepřipóznateje republiki Južneje Osetiskeje.
Wylkowe
Stawizny
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1746, jako steješe Dunajska delta hišće pod osmaniskej kontrolu, wot ruskich sydlerjow załožiło a ma wot lěta 1762 měšćanske prawa. Sydlerjo běchu nabožinske ćěkancy z Ruskeho carstwa, kotřiž namakachu tu nowu domiznu. Wot 1918 do 1940 a znowa w Druhej swětowej wójnje słušeše Wylkowe do Rumunskeje.
Wobchad
Dla połoženja w Dunajskej delće je w měsće wjele kanalow a najwažniši wobchadny srědk je čołmik.
Faravahar
thumb|Faravahar
Faravahar abo Farohar, Firavarti a Fravahar je symbol zoroastrizma, religija, kotraž je w dźensničej Iranje nastał a je so wot profeta Zarathustra załožił.
Faravahar je w zoroastriskej wěrje symbol ducha, kotryž by hižo před narodźenjom a tež po smjerći čłowjeka dale eksistować mał, štož kruh (rynka) wokoło tyłowa Faravahara symbolizuje.
Tutón symbol pak so njesmě jako wobraz Ahura Mazda (Bóh) wobhladać. W starej Iranskej njebě žane podobizny wot Ahura Mazda, ale so symbol swětła resp. wohenja za njeho wuběraše. Symbol ducha, Faravahar, pokaza napřećiwnje skutkowace mocy, kotrež so wot wjele tak rozumja, zo Ahura Mazda, tuž Bóh, z Ahriman, złemu, stajnje je w boju.
Brunei
thumb|left|Mošeja w bruneiskej stolicy Bandar Seri Begawan Sultanat Brunei (hamtsce Brunei Darussalam, malajsce Negara Brunei Darussalam) je mały njewotwisny stat w juhowuchodnej Aziji. Namaka so na kupje Borneo w Južnochinskim morju a mjezuje na wšěch bokach z Malajziju. Statny teritorij so z dweju dźělow zestaje, mjez kotrymajž leži malajziski teritorij.
Arabski mjenowy dźěl Darussalam woznamjenja domizna abo přistaw měra. Mjeno Brunei je přiwuzne z kupowym mjenom Borneo.
W Bruneiju knježi tropiska dešćolěsna klima z wysokej powětrowej włóžnotu a přerěznej temperaturu wot 27 °C.
Wučkecy
Wučkecy ( Auschkowitz) su wjeska w hornjołužiskim wokrjesu Budyšin. Słušeja ke gmejnje Porchow a leža 209 m nad mórskej hładźinu. Hač do lěta 1957 běchu samostatna gmejna.
Susodne wjeski su Lejno (gmejna Pančicy-Kukow) na sewjeru, Čěškecy (gmejna Hodźij) na wuchodźe, Panecy na juhu, Mały Wosyk z Njeradecami na zapadźe a Časecy na sewjerozapadźe.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako Uskewicz je z lěta 1365. Po ležownostnym knjejstwje wobstejachu Wučkecy přez lětstotki z třoch dźělow: jednoho we wobsydstwje klóštra Marijineje hwězdy, dalšeho pod knjejstwom Budyskeho krajneho bohota a třećeho, kiž słušeše 1580 wěstemu knjezej von Bünau a 1777 Budyskemu tachantstwu.
Wobydlerstwo
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 56 wobydlerjow, mjez nimi 52 Serbow (93 %). Dźensa leži wjeska zwonka oficielneho serbskeho sydlenskeho ruma.
Dla katolskich knjezow mějachu Wučkecy tradicionelnje chětro wysoki podźěl katolskeje ludnosće. W lěće 1925 bě wot cyłkownje 57 wobydlerjow 35 ewangelskich (61 %) a 21 katolskich (37 %) kaž tež jedyn Žid, štož bě skerje wuwzaće na serbskich wsach.
mini|center|upright=1.6|Powětrowy wobraz Wučkec
Hornjołužiska hola a hatowa krajina
Hornjołužiska hola a hatowa krajina ( Oberlausitzer Heide- und Teichlandschaft, tež Oberlausitzer Heide- und Teichgebiet) je přirodny rum we wuchodnej Sakskej. Jeho wulki dźěl słuša k biosferowemu rezerwatej ze samsnym mjenom.
Geografija
Hola a hatowa krajina leži mjez Kulowom, Kamjencom a Łužiskej Nysu. Dźesać procentow přestrjenje tworja 335 hatow.
Karabanowo
thumb|left Karabanowo je městačko w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje we Wladimirskej oblasći. Ma něhdźe 14 tysac wobydlerjow.
Svalbard
Svalbard je skupina kupow w sewjernym Atlantiskim resp. w Arktiskim oceanje sewjernje Skandinawiskeje, kotraž steji pod norwegskim zarjadnistwom. Němske słowo za Svalbard je „Spitzbergen“, hačrunjež tak poprawom jenož hłowna kupa rěka.
Karabanowo
Sydlišćo je so w lěće 1630 załožiło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.
Salacgrīva
thumb|left Salacgrīva (historiske němske mjeno – Salismünde) je městačko na sewjeru Letiskeje, blisko estiskeje hranicy. Je zarjadniske sydło Salacgrīvskeho wobwoda.
Leži při brjoze Baltiskeho morja něhdźe 100 kilometrow sewjerowuchodnje Rigi.
Sydlišćo je so w lěće 1207 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1928 měšćanske prawa.
Wozneseniwka
thumb|left
Wozneseniwka ( 1947–2016 Червонопартизанськ/ Čerwonopartyzansk; w Luhanskej republice – Čerwonopartyzansk) je město w Luhanskej oblasći na Ukrainje, blisko ruskeje hranicy. Leži něhdźe 85 kilometrow juhowuchodnje Luhanska.
Ma něhdźe 15 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1947 załožiło a ma wot lěta 1960 měšćanske prawa.
Zarjadniske zhromadźenstwo Budestecy-Hornja Hórka
Zarjadniske zhromadźenstwo Budestecy-Hornja Hórka ( Verwaltungsgemeinschaft Großpostwitz-Obergurig) je zarjadniske zhromadźenstwo w Budyskim wokrjesu, kotrež wobsteji z gmejnow Budestecy a Hornja Hórka. Předsyda zarjadnistwa je Budestečanski wjesnjanosta Markus Michauk.
Holanska rězna
Holanska rězna (Carex ericetorum) je rostlina z podroda wšelakokłóskatych rěznow ze swójby cachorowowych rostlinow (Cyperaceae).
Jurij Mucha
Jurij Mucha ( Georg Mucha; * 15. januara 1860 we Wulkich Zdźarach, † 14. nowembra 1934 w Tranjach) bě serbski chěžkar, braška a ludowy spisaćel.
Narodźi so jako syn chěžkarja a wopytowaše Zdźarowsku ludowu šulu. Po šuli dźěłaše jako małoratar a składnostny dźěłaćer. Z 18 lětami nawukny powołanje braški a skutkowaše wot 1879 jako tajki. Dźeržeše kruće na tradicionalne wašnje tuteje kónčiny, njedowolejo žane změny abo kompromisy, čehoždla dóńdźe do konfliktow z druhimi kaž na přikład z Awgustom Lapštichom. Płaćeše jako wuběrny znajer kwasnych tradicijow Wojerowskich kónčin. Pod wliwom Jana Haješa a Jana Lajnerta započa so zaběrać z ludowědu.
Někotre jeho přinoški wozjewi Ota Wićaz w Předźenaku (1932–34) a we Łužicy (1932).
Klaipėda
thumb|left
Klaipėda je wulkoměsto a wažny přistaw na zapadźe Litawskeje. Je zarjadniske sydło Klaipėdskeho wobwoda.
Leži při Baltiskim morju něhdźe 120 kilometrow sewjerowuchodnje Kralowca a 300 kilometrow sewjerozapadnje Vilniusa na tym městnje, hdźež so woda Kurskeho zaliwa do morja wuliwa a napřećo kóncej Kurskeje kosy.
Jedne z němskich partnerskich městow Klaipėdy je Lipsk.
Monmouth
Monmouth  je město w Zjednoćenym kralestwje. Leži nad zliwom rěkow Wye, Monnow a Trothy w juhowuchodnym dźělu Waliziskeje, dwaj kilometraj zapadnje hranicy z Jendźelskej. Waliziska stolica Cardiff leži něhdźe 58 kilometrow na juhozapad a wulkobritaniska stolica London něhdźe 200 kilometrow na wuchod. Monmouth ma nimale dźewjeć tysac wobydlerjow a je lokalny centrum wikowanja, kultury a wukubłanja.
Monmouth je tež hłowne město historiskeho hrabinstwa Monmouthshire.
Stawizny
thumb|left|Hród Stawizny Monmoutha so spočinaju hižo w Romskim imperiju, jako steješe na městnje dźensnišeho Monmoutha romska twjerdźizna Blestium. Nimo wojerskeje wažnosće bě Blestium z wažnym přemysłowym centrom – dźakowano městnym łožišćam železoweje rudy a wokolnym lěsom (k dobywanje drjewoweho wuhla) bě Blestium tež centrum produkcije železa.
Reformacija
mini|Konfesije w srjedźnej Europje wokoło 1618 (po krajach)
Reformacija wuchadźeše w zažnym 16. lětstotku z centrow Wittenberg a Zürich. Jako jeje započatk wobhladuje so tradicionelnje lěto 1517, hdyž přibi Martin Luther swoje 95 tezow wo durje hrodowskeje cyrkwje we Wittenbergu. Genf wuwi so w 1540tych lětach na třeće srjedźišćo reformacije, z cyłoeuropskim wuprudźenjom. Do dalokeje měry zakónčena běše reformacija znutřka Swjateho romskeho mócnarstwa z Augsburgskim nabožnym měrom 1555; zwonka mócnarstwa pokročowaše wuwiće pak hišće hač do 17. lětstotka.
Panecy
Panecy ( Pannewitz) su wjes w hornjołužiskim wokrjesu Budyšin. Słušeja ke gmejnje Porchow a leža 223 m nad mórskej hładźinu. Hač do lěta 1936 běchu samostatna gmejna.
Susodne wjeski su Wučkecy na sewjeru, Dobranecy (gmejna Hodźij) na juhowuchodźe, Wulki Wosyk na juhu, Horni Wujězd na zapadźe a Mały Wosyk z Njeradecami na sewjerozapadźe.