cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Alpski swětlik
Alpski swětlik (Euphrasia cuspidata) je rostlina ze swójby hubinkowych rostlinow (Orobanchaceae).
Po někotrych žórłach so swójbje trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae) zarjaduje.
Polohy
Polohy je město w Zaporižskej oblasći na Ukrainje. Leži při rěce Kinka (přitok Dnjepra) něhdźe 100 kilometrow juhowuchodnje wot města Zaporižžja.
Sydlišćo je so w lěće 1887 załožiło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.
Römerkeller
Römerkeller bě delnjołužiska wjeska blisko Kósćebry, kotraž słušeše do tuteje gmejny. Wjes ležeše něhdźe sydom kilometrow sewjerozapadnje Šejkowa při železniskej čarje Grabin–Rólany.
Wona měješe so w lěće 1980 za brunicowu jamu Klěśišća wopušćić.
6. oktobra
6. oktobra abo '''6. winowca''' je 279. dźeń gregorianiskeje protyki (280. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 86 dnjow hač do kónca lěta.
Čjormoz
Čjormoz je městačko w europskim dźělu Ruskeje federacije. Leži při rěce Kama w zapadnym předkraju Uralskich horin w Permskim regionje něhdźe 85 kilometrow sewjernje Perma a ma něhdźe tři tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1701 załožiło a ma wot lěta 1943 měšćanske prawa.
Lubina
Lubina je serbske žónske předmjeno, kotrež pochadźa z doby romantiki. Wotwodźi so wot praindoeuropskeho zdónka *leubh-/*lubh- (lubić so, žadać; lubosć) přez prasłowjanski *ljub- a woznamjenja luba, lubozna, lubowana. Prěnja znata nošerka mjena bě dźowka Chołmjanskeho fararja Jana Łahody, Maria Lubinka (1836–39).
Lubina je zdobom mjeno hłowneho myta Choćebuskeho filmoweho festiwala.
Włosanc
Włosanc (Setaria) je ród ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Mülheim an der Ruhr
Mülheim an der Ruhr je němske bjezwokrjesne wulkoměsto z něhdźe 170.000 wobydlerjemi na zapadźe Poruhrskeje w Sewjerorynsko-Westfalskej. Leži nad rěku Ruhr mjez wulkoměstomaj Duisburgom a Essenom kaž tež bliskej krajnej stolicu Düsseldorf. Na sewjeru nadeńdźe so susodne město Oberhausen. Mülheim słuša k metropolowemu regionej Ryn-Ruhr.
Resen
Resen je město w juhozapadnej Makedonskej. Resen je tež mjeno gmejny w zapadnej Makedonskej. K tutej gmejnje słušeja wsy: Arvati, Asamati, Bolno, Volkoderi, Gorna Bela Crkva, Gorno Dupeni, Gorno Krušje, Grnčari, Dolna Bela Crkva, Dolno Dupeni, Dolno Perovo, Drmeni, Evla, Ezerani, Zlatari, Izbišta, Ilino, Jankovec, Kozjak (Resen), Konjsko, Krani, Kriveni, Kurbinovo, Lavci, Leva Reka, Leskoec, Ljubojno, Nakolec, Oteševo, Petrino, Podmočani, Pokrvenik, Preljubje, Pretor, Rajca, Slivnica, Sopotsko, Stenje, Stipona, Carev Dvor, Štrbovo a Šurlenci.
Jaškul
thumb|left Jaškul je  wjes ze 7.800 wobydlerjemi w ruskej republice Kalmykskej, Jaškulski rajon. Leži něhdźe 93 kilometrow wot Elisty.
Mülheim an der Ruhr
Historisce słuša město – hromadźe z Kettwigom a Werdenom – k najsewjernišim dźělam Bergiskeho kraja. Sydlišćo naspomni so prěni raz jako Mulinhem w lěće 1093 a dósta 1808 měšćanske prawa. Lětstotk pozdźišo měješe prěni raz wjace hač 100.000 wobydlerjow.
Po strukturowej změnje je něhdyše hórnistwowe město dźensa sydło wšelakich hospodarskich branšow, dweju Maxa Planckoweju institutow a w lěće 2009 załoženeje wysokeje šule Ruhr West.
Woskrjesensk
thumb|left
Woskrjesensk je ruske město z 93.521 wobydlerjemi w Moskowskej oblasći. Leži 80 kilometrow juhowuchodnje Moskwy při delnim běhu rěki Moskwa.
Sydlišćo je so w lěće 1862 załožiło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.
Přeměnity mak
Přeměnity mak (Papaver hybridum) je rostlina ze swójby makowych rostlinow (Papaveraceae).
Čerwjeny kurymór
Čerwjeny kurymór (Anagallis arvensis) je rostlina z roda kurymór (Anagallis) znutřka podswójby myrsinowych rostlinow (Myrsinoideae) znutřka swójby kropačkowych rostlinow (Primulaceae).
Timo Meškank
Timo Meškank (* 4. februara 1965 w Drježdźanach) je serbski rěčespytnik a stawiznar, kiž wuwučuje jako priwatny docent na Instituće za sorabistiku Lipšćanskeje uniwersity.
Ilūkste
thumb|left Ilūkste (historiske němske mjeno – Illuxt) je městačko w Letiskej. Je zarjadniske sydło Ilukstskeho wobwoda.
Timo Meškank
Studowaše sorabistiku a stawizny, sćěhowaštej promocija a habilitacija. Nimo toho je basnik, słownikar a awtor wědomostnych knihow. Wot lěta 2007 je z čłonom Exil-P.E.N. Na polu stawiznow zaběra so předewšěm z poměrom ministerstwa za statnu bjezstrašnosć NDR k Serbam.
Čerwjeny kurymór
Wopis
Čerwjeny kurymór je jednolětna rostlina, kotraž docpěje wysokosć wot 5 hač 30 cm.
Ilūkste
Leži něhdźe 170 kilometrow juhowuchodnje Rigi a něhdźe 25 kilometrow sewjerozapadnje Daugavpilsa.
Timo Meškank
Bydli w Lipsku.
Čerwjeny kurymór
Wopis
Stołpiki su ležace abo postupowace, štyrihranite a nahe.
Ilūkste
Ma něhdźe dwaj tysac wobydlerjow.
Čerwjeny kurymór
Łopjena
Łopjena su owalne hač lancetojte, přećiwostejne a docpěja dołhosć wot 0,5 hač 2,5 cm.
Ilūkste
Sydlišćo je so w lěće 1550 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1917 měšćanske prawa.
Čerwjeny kurymór
Kćenja
Kćěje wot junija hač oktobra. Dołho stołpikate kćenja su zwjetša cyhelčerwjene, docpěja wulkosć wot 4 hač 8 mm a steja po jednym. Króna ma 3,5 hač 6 mm šěroke kónčki, kotrež so zwjetša zetkaja abo zawodźěwaja. Keluškowe łopješka su cyłokromne. Próškowe nitki su kosmate. Kćenja so při słónčinje wot něhdźe 9. hodź. hač 15. hodź. Kćěje tež z módrymi abo róžojtymi kćenjemi.
Stejnišćo
Rosće w njerodźowych wobrostach na rolach, wosebje z wobkopankami, w zahrodach, na winicach, na nadróžnych kromach a drjebiznowych městnach. Ma radšo wutkate a bazowe pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina w Europje rozšěrjena.
Brunojty cachor
Brunojty cachor (Cyperus fuscus) je rostlina ze swójby cachorowych rostlinow (Cyperaceae).
Mykolajiw
Ma něhdźe 493  tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1789 załožiło a ma wot lěta 1790 měšćanske prawa.
Beno Šołta
Beno Šołta ( Benno Scholze; * 16. oktobra 1891 w Radworju, † 4. awgusta 1968 w Drježdźanach) bě serbski katolski farar a narodny prócowar.
Narodźi so jako syn wučerja w Radworju a wopytowaše Tachantsku šulu a preparandu Katolskeho wučerskeho seminara w Budyšinje. Wot 1907 do 1915 bě chowanc Serbskeho seminara w Praze, hdźež bě do 1912 ze šulerjom němskeho Małostronskeho gymnazija a 1912–15 ze studentom teologije. W lěće 1920 promowowaše na Lipšćanskej uniwersiće pola profesora Matije Murka wo tematice prěnjeho hornjoserbskeho přełožka biblije Jurja Hawštyna Swětlika.
Wot lěta 1916 skutkowaše jako kapłan w Lipsku a w lěće 1926 přewza farske městno w bliskim Markranstädće, hdźež wosta hač do lěta 1938. 1938–41 bě z fararjom w Pěrnje, hdźež pomhaše pólskim cuzym dźěłaćerjam. Hižo jako kapłan bě so w Lipsku mjez druhim wo pólskich dźěłaćerjow starał. W lěće 1940 zebra jemu gestapo wšitke słowjanske knihi a listy. 1941 bu dla zakazanych aktiwitow na dobro Polakow w Pěrnje zajaty a kaž Alojs Andricki do tak mjenowaneho „fararskeho bloka“ w koncentraciskim lěhwje Dachau donjeseny, hdźež wosta hač do kónca Druheje swětoweje wójny, jako so do Pěrna nawróći. Hač do wuměnka w starobje 75 lět bě tam znowa farar, arcyměšnik a duchowny rada.
Po wójnje słušeše w lěće 1945 z fararjom Janom Cyžom k załožerjam Łužiskoserbskeho narodneho wuběrka. Hižo 1930 bě hromadźe z nim w nadawku Serbskeje ludoweje rady pola pólskeho wonkowneho ministerstwa wo podpěrje Serbow prosył. Beno Šołta bě wot 1915 čłon Maćicy Serbskeje.
Jěželnjowe rostliny
Jěželnjowe rostliny su swójba symjencowych rostlinow ( Sparganiaceae, Spermatophyta). Wobsahuje sćěhowace rody:
Žołty jěrowc
thumb|[[Kwětnistwo žołteho jěrowca (Aesculus flava)]] Žołty jěrowc (Aesculus flava) je štom ze ze swójby mydłowcowych rostlinow. Prjedy słušeše do swójby jěrowcowych rostlinow (Hippocastanaceae).
Srebrenica
thumb|left|Srebrenica Srebrenica (kyrilisce Сребреница, slěborne město) je małe město we wuchodźe Bosniskeje, blisko serbiskeje hranicy. Wot Daytonskeho zrěčenja sem wono přisłuša Republice Srpskej. Wulkogmejna Srebrenica ma wokoło 11.000 wobydlerjow.
Město namaka so we wuskej kótlinje wosrjedź husće zalěsnjenych wuchodobosniskich horow, kiž su tam něhdźe 1000 metrow wysoke. Na juhu je rěka Drina přirodna hranica gmejny přećiwo Serbiskej, w sewjernej runinje namaka so susodne městačko Bratunac.
Prěnje naspomnjenje města jako Srebrenik pochadźa z lěta 1376. Wulki wuznam so załožowaše na wunošne łožišća slěbra we wokolinje. W 19. lětstotku wuwiwaše so Srebrenica mineralnych žórłow dla k sławnemu lěkowanišću.
W Bosniskej wójnje běše hłownje wot muslimskich Bosniakow wobydlene město wot 1992 hač 1995 woblěhowane přez wójsko bosniskich Serbow pod komandom generala Ratka Mladića a je dźensa wosebje znate dla Masakra wot Srebrenicy, kotryž so wotměwa w juliju 1995.
Arthur Conan Doyle
mini|upright|Arthur Conan Doyle Sir Arthur Ignatius Conan Doyle (* 22. meje 1859 w Edinburghu; † 7. julija 1930 w Crowborough) bě britiski spisowaćel a lěkar irskeho pochada, stworićel klasiskich figurow detektiwneje, sciencefictionoweje a historisko-dyrdomdejskeje literatury, mjez druhim detektiwa Sherlocka Holmesa, profesora Challengera, oficěra Gerarda a ryćerja Nigela Loringa. Kónc swojeho žiwjenja bě Doyle přiwisnik a aktiwny propagandist idejow spiritualizma.
4. januara
4. januara abo '''4. wulkeho róžka''' je štwórty dźeń gregorianiskeje protyki, tuž wostawa hišće 361 dnjow (362 w přestupnych lětach) hač do kónca lěta.
Kirgišćina
thumb|left Kirgišćina je rěč ze skupiny turkskich rěčow a jedna z hłownych rěčow w Kirgiskej, hdźež słuži tež jako hamtska rěč. Rěči so wot něhdźe pjeć milionow ludźi.
Markojska Góla
Z přestrjenju wot wjace hač 210 kwadratnych kilometrow słuša Markojska gola k najwjetšim gmejnam w Němskej.
Gmejnske dźěle
Gmejna wobsteji ze slědowacych gmejnskich dźělow:
Nimo toho wopřijima gmejna slědowace wobydlene městna bjez statusa gmejnskeho dźěla: Błota (Botta), Brjazynka (Birkenhainchen), Bukowka (Bückchen), Gólnikaŕnja Marijina Góra (Forsthaus Marienberg), Granica (Grenze), Hutownja (Hüttenplatz), Lutolk (Klein Leuthen), Nowa Bukowka (Neu Bückchen), Nowa Kjarcma (Neukrug), Nowy Škódow (Neu Schadow), Pśi Krjach (Buschhäuser) a Wudwór Amalijiny Dwór (Vorwerk Amalienhof).
Urdušćina
Urdušćina (Urdu) je zarjadniska rěč w Pakistanje. Hačrunjež jenož mjeńšina 10 milionow ludźi urdušćinu jako maćeršćinu rěči, rosće ličba ludźi, kotrež w Pakistanje tutu rěč rěča. Wona so wužiwa jako lingua franca mjezy regionalnymi rěčemi w Pakistanje. W Indiskej je to jedna z 23 oficialnje připóznatych rěčow a rěči so z njej předewšěm w regionach Andra Pradeš, Delhi, Utar Pradeš a Utarančal. W swěće je Urdušćina maćeršćina 58 milionow ludźi. Jako druhu rěč bu wot 150-200 milionow ludźi wužiwana.
Urdušćina je blisko přiwuzna z Hindišćinu, ale so z arabskimi pismikami pisa.
7. oktobra
7. oktobra abo '''7. winowca''' je 280. dźeń gregorianiskeje protyki (281. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 85 dnjow hač do kónca lěta.
Narodniny
mini|upright=0.4|Božidar Dobrucky
1844
1844 bě přestupne lěto z 366 dnjemi.
Mikławš Jakubica
Mikławš Jakubica (tež Mikławuš abo Miklawusch, latinizowane Nicolaus Jacubiky; † po 1548) bě spisar delnjoserbskeho přełožka Noweho zakonja 1548, kotryž słuša k najstaršim rěčnym pomnikam w serbšćinje a prěnim přełožkam Lutheroweje biblije do někajkeje druheje rěče.
Wo jeho wosobje dawaja lědma informacije. Wón bě najskerje ewangelski farar w knjejstwje Žarow we wuchodnej Delnjej Łužicy, dokelž pisaše we wuchodnym dialekće delnjoserbšćiny.
Móžno je, zo je identiski z Nicolausom Kubike resp. Kubke, kotryž bu 1524 jako ewangelski prědar w Lubońcy (dźensa Lubanice) naspomnjeny. Tež z wěstym prědarjom Jakubom w Lindrozu (dźensa Lipinki Łużyckie), kotryž bu 1540 naspomnjeny a z Nikolausom Jakobi, kiž bě najskerje 1553 do 1556 z fararjom w Lindrozu, móhł identiski być.
Cres
Cres ( Cherso) je chorwatska kupa w Jadranskim morju, kotraž nadeńdźe so w Kvarnerskim zaliwje južnje města Rijeka a wuchodnje Istriskeje połkupy. Ma něhdźe 3000 wobydlerjow na přestrjeni wot 406 km² a je tuž hromadźe ze susodnej kupu Krk po wulkosći najwjetša kupa Chorwatskeje. Hłowne sydlišćo na kupje je Cres.
Susodne kupy su Krk na sewjerowuchodźe, Lošinj na juhu a mała kupa Plavnik před wuchodnym přibrjohom Cresa.
Wobsteja přewozne zwiski z Istriskej, Krkom a Rijeku. Ze susodnym Lošinjom je Cres přez krótki móst zwjazany.
Čerwjeny włosanc
Čerwjeny włosanc (Setaria pumila) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Černuška
thumb|left Černuška je město w europskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w zapadnym předkraju Uralskich horin w Permskim regionje něhdźe 200 kilometrow južnje Perma a ma něhdźe 32 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1854 załožiło a ma wot lěta 1966 měšćanske prawa.
Dypkaty swětlik
W někotrych žórłach so swójbje trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae) zarjaduje.
Karpatowe zwónčki
thumb|Sorta 'Weisse Clips' Karpatowe zwónčki (Campanula carpatica) su rostlina ze swójby zwónčkatych (Campanulaceae).
Wopis
Na spódku stejace łopjena wutworja do šěrokosći rosćace maty.
Zrinka Šimić-Kanaet
Zrinka Šimić-Kanaet (* 21. meje 1956 w Sarajewje, Juhosłowjanska) je chorwatska archeologowka.
Słowakska
Słowakska ( Slovensko; hamtsce Słowakska republika, Slovenská republika) je nutřkokrajny stat w srjedźnej Europje, kotryž mjezuje na Čěsku w zapadźe, na Pólsku w sewjeru, na Ukrainu we wuchodźe, na Madźarsku w juhu a na Awstrisku w juhozapadźe. Słowakska nasta přez měrliwe rozdźělenje Čěskosłowakskeje federatiwneje republiki dnja 1. januara 1993.
Powiat wschowski
Powiat wschowski je powiat (wokrjes) w pólskim Lubušskim wojewódstwje. Ma přestrjeń wot 625 km² a něhdźe 39.000 wobydlerjow. Wokrjes nasta w lěće 2002 přez rozdźělenje Nowosolskeho powiata.
Słowakska
Stolica a najwjetše město je Bratisława při Dunaju, najwažnišej rěce kraja. Při pólskej hranicy na sewjeru nadeńdu so Wysoke Tatry, najmjeńše wjelhoriny Europy. Wot 2004 je Słowakska ze sobustawom Europskeje unije, wot lěta 2009 płaći zhromadna měna euro.
Powiat wschowski
Gmejny
Powiat wobsteji z třoch měšćansko-wjesnych gmejnow;
Słowakska
Wobydlerstwo
Słowakska ma cyłkownje něhdźe 5,4 miliony wobydlerjow. Wjetšina z nich su Słowacy (2011: 80,7 %); najwjetšu etnisku mjeńšinu předstaja Madźarojo (8,5 %), kotřiž su přewažnje na juhu Słowakskeje žiwi. Dwaj procentaj wobydlerjow so k romskej narodnosći wuznawatej a předewšěm w Karpatach na wuchodźe kraja bydla Rusinojo, kotřiž wučinja 0,6 % cyłkowneje ludnosće. Wot dźělenja Čěskeje a Słowakskeje w lěće 1993 płaća tež Češa (0,6 %) jako etniska mjeńšina.
Bar (Oblasć Winnycja)
thumb|left
Zrinka Šimić-Kanaet
Wona studowaše italsku rěč a literaturu a archeologiju při filozofiskej fakulće Zagrebskeje uniwersity, hdźež je tež promowowała (2009) a dźěła jako docentka.
Bar (Oblasć Winnycja)
Bar je město w oblasći Winnycja na Ukrainje. Leži při rěce Riw w historiskej Podolskej něhdźe 70 kilometrow juhozapadnje města Winnycje.
Dušanbe
thumb|left|Dušanbe z horami
Jurij Šołta
Jurij Šołta je mjeno slědowacych wosobow:
Dušanbe
Sydlišćo je so w lěće 1676 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1925 měšćanske prawa.
Bar (Oblasć Winnycja)
Ma něhdźe 16 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1401 prěni raz naspomniło jako pólska twjerdźizna Rόw, bu 1452 wot Tatarow zničene a dósta po znowanatwarjenju jako druha najwjetša twjerdźizna Podolskeje w lěće 1540 měšćanske prawa. Wot 1672 do 1674 a znowa mjez 1675 a 1699 bě Bar z dźělom Osmaniskeho mócnarstwa.
Zrinka Šimić-Kanaet
Wona je zmandźelena a ma dwě dźěsći.
Dołhi cachor
Dołhi cachor (Cyperus longus) je rostlina ze swójby cachorowych rostlinow (Cyperaceae).
Chocimsk
thumb|left
Chocimsk (do 1709 – Хоцiмль/ Chociml; do 1714 – Радзівілаў/ Radziwilaw) je sydlišćo měšćanskeho typa w Mahiljowskej oblasći na samym wuchodźe Běłoruskeje, blisko ruskeje hranicy. Je zarjadniske sydło Chocimskeho rajona.
Leži při rěce Bjesedz něhdźe 160 kilometrow juhowuchodnje Mahiljowa a třinaće kilometrow zdalene wot hraničneho přechoda z Ruskej.
Ma něhdźe sydom tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1430 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.
Jakub Kolas
Jakub Kolas ( Якуб Колас, poprawom Kanstancin Michajlawič Mickewič / Канстанцін Міхайлавіч Міцкевіч; * 3. nowembra 1882 w Akyncach, oblasć Minsk; † 13. awgusta 1956 w Minsku) bě běłoruski spisowaćel, narodny basnik Běłoruskeje SSR (1926), wot 1928 čłon a wot 1929 wicepresident Běłoruskeje akademije wědomosćow. Wón bě jedyn ze załožerjow a klasikarjow noweje běłoruskeje literatury a je nimo Janka Kupale jedna z hłownych wosobinow běłoruskeho wozrodźenja spočatk 20. lětstotka.
Lesny sydrik
Lesny sydrik (Galium rotundifolium) je rostlina ze swójby čerwjenkowych rostlinow (Rubiaceae).
Jakub Kolas
W swojich twórbach (mjez druhim "Pěsnje jatby" / "Песни неволи", "Pěsnje žaroby" / "Песни печали") sympatizowaše Kolas z běłoruskim burstwom.
Lesny sydrik
Wopis
Stołpik je postupowacy.
Antestor
Antestor je norwegska metalowa hudźbna skupina.
Lesny sydrik
Łopjena
Łopjena su jejkojte hač kulojte, třinerwne, husto a krótko mikawčkate a steja w srjedźišću stołpika po štyrjoch w mutličkach. Wone docpěwaja dołhosć wot 0,5 hač 2 cm
Kćenja
Kćěje wot junija hač septembra. Běłe hač zelenojte kćenja docpěwaja wulkosć wot něhdźe 3 mm a steja w čumpatych pozdatnych wokołkach. Króna njese štyri wótre, płonje rozšěrjene kónčki a docpěwa šěrokosć wot 3 mm.
Płody
Płody njesu kótwički.
Stejnišćo
Rosće w na mochu bohatych jehlinowych lěsach a lěsach. Preferuje čerstwe hač włóžne, po prawym měrje kisałe hač kisałe, po prawym měrje wutkate pódy w regionach z wysokej włóžnosću powětra na chłódkojty stejnišćach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w horinach srjedźneje a južneje Europje rozšěrjena.
5. januara
5. januara abo '''5. wulkeho róžka''' je pjaty dźeń gregorianiskeje protyki, tuž wostawa hišće 360 dnjow (361 w přestupnych lětach) hač do kónca lěta.
Prymorsk
thumb|left|Biblioteka
Prymorsk (do 1821 – Обиточное/ Obitočnoje; do 1964 – Ногайськ/ Nohajsk) je město w Zaporižskej oblasći na Ukrainje. Leži při južnej kromje kraja na brjoze Azowskeho morja něhdźe 180 kilometrow juhowuchodnje wot města Zaporižžja.
Ma něhdźe dwanaće tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1800 załožiło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.
Módry kurymór
Módry kurymór (Anagallis foemina) je rostlina z podswójby myrsinowych rostlinow (Myrsinoideae) znutřka swójby kropačkowych rostlinow (Primulaceae).
Wopis
Módry kurymór je jednolětna rostlina, kotraž docpěje wysokosć wot 5 hač 30 cm.
Łopjena
Łopjena su jejkojte, přećiwostejne, sedźace a docpěja dołhosć wot 2,5 cm.
Kćenja
Kćěje wot junija hač septembra. Kćenja docpěja wulkosć wot 0,7 hač 1,7 cm, su koleskojte a maja purpurny centrum. Kćenjowe stołpiki su 0,6-1,2 raz tak dołhe kaž słušace łopjeno. Keluch je mjez fajn zubatymi krónowymi kónčkami widźomny. Próškowe nitki su kosmate.
Stejnišćo
Rosće na žitowych rolach a šćernišćach.
Wysokowsk
Wysokowsk je město z 10.659 wobydlerjemi w ruskej oblasći Moskwa.
Sydlišćo je so w lěće 1864 załožiło a ma wot lěta 1940 měšćanske prawa.
Lastovo
Susodna kupa je Korčula na sewjeru, ke kotrejž wobsteji prawidłowny přewozny zwisk.
Za čas Juhosłowjanskeje bě Lastovo ze zawrjenym pasmom wójska.
8. oktobra
8. oktobra abo '''8. winowca''' je 281. dźeń gregorianiskeje protyki (282. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 84 dnjow hač do kónca lěta.
Narodniny
thumb|upright|[[Korla Awgust Jenč (* 8. oktobra 1828)]]
Ugriske rěče
Ugriske rěče su hałužka finougriskich rěčow. K ugriskim rěčam słušeja sćěhowace rěče:
Přikłady z manzišćiny
ēl(a) – „doprědka, preč“
χot – „preč wot něčeho a druha stopnjowanje akcijskeje itensity“
Přikłady z madźaršćiny
el – „preč“
ki – „won (z)“
Serbski sydlenski rum
Jako Serbski sydlenski rum woznamjenja so powšitkownje region na wuchodźe Sakskeje a na juhu Braniborskeje, hdźež je zapadosłowjanski serbski lud domoródny.
Oficielny sydlenski rum
Oficielnje připóznaty sydlenski rum Serbow, hdźež je serbšćina jako mjeńšinowa rěč škitana je w krajnych zakonjach Sakskeje a Braniborskeje definowany. W tutym teritoriju płaća w serbskimaj zakonjomaj postajene mjeńšinowe prawa kaž na přikład serbske šule, dwurěčne wuhotowanje znamješkow a prawo, ze zarjadami w serbsce komunikować. K sydlenskemu rumej słušeja tuchwilu slědowace gmejny a gmejnske dźěle:
Historiski sydlenski rum w srjedźowěku
thumb|upright=1.5|Sydlenski wobwod po Smolerju 1843. Z wobšěrnišej rešeršu přepytowaše Muka 40 lět pozdźišo wjetši rozsah.
Dźensniši sydlenski rum Serbow je jenož mały dźěl historiskeho serbskeho wobwoda. W 9. lětstotku wobmjezowaše so serbski teritorij přez rěku Solawy na zapadźe a rěce Bóbr a Hwizdź na wuchodźe. Kraj, kotryž serbske kmjeny wot 6. do 10. lětstotka wobydlachu a wobknježachu, wopřiješe w cyłku něhdźe 40.000 kwadratnych kilometrow wulku přestrjeń. Słowjansko-serbske kmjeny zasydlichu so w kraju wot lěta 531 po rozpadźe mócnarstwa Durinkow hač do lěta 620, do wutworjenja prěnjeho zapadosłowjanskeho wulkomócnarstwa. W tutym a slědowacym času wuwi so we wot Słowjanow wobsydlenym kraju zhromadnosć serbskich kmjenow, kotraž pak so z dalšim wuwićom chětro diferencowaše a wot spočatka 9. lětstotka na wjacore kmjeny rozpadny.
Za Łužiskej wuhrodu bydlachu Łužičenjo ze swojim husće wobsydlenym srjedźišćom mjez rěkomaj Brěšća a jeje přitokami na zapadźe a Sprjewju na wuchodźe. Najwjace sydlišćow tutoho kmjena koncentrowaše so w rěčnišćomaj Brěšće a Žraki (Schrake)-Dobry kaž tež w hornich Błótach zapadnje Choćebuza. Wokoło tutoho sydlenskeho žra eksistowachu dalše sydlišća na přikład při Małym Halštrowje, sewjernje a wuchodnje Grabina, při Neuendorfskim jězorje a při Gojacu kaž tež we wokolinje Bezkowa. Tež pola Baršća ležeše mała sydlenska kupka. Po žórłach z 9. lětstotka bydleše tehdy jenož hišće kmjen Łužičanow w kraju pozdźišeje Delnjeje Łužicy mjez rěku Dubju a lěsnym pasmom při Bóbrje.
Južnje Łužičanow, kotřiž běchu geografisce chětro wotzamknjeni, ležeše jara husće wobydleny kraj Milčanow. Milska wupřestrěwaše so w 9. lětstotku w něhdźe dwaceći kilometrow šěrokim pasmje mjez Kamjencom a Biskopicami na zapadźe a Běłym Šepcom na wuchodźe. Něhdźe wot 10. lětstotka rozšěrichu so sydlišća do Łužiskich horow, do sewjerneje hole a do kónčinow zapadnje Kamjenca a Biskopic, k Połčnicy a k srjedźnej Wjazońcy. Tež sydlenska kupka wokoło Mužakowa wosta zwoprědka izolowana.
Dalše wjetše serbske kmjeny běchu Slubjenjo sewjernje Gubina, Žarowjenjo wokoło Žarowa, Bjezunčenjo wokoło Zhorjelca, Niženjo mjez Pěrnom a Mišnom a Głomačenjo mjez Wulkej Rědoru a Freibergskej Modłeju. Nimo toho jewjachu so w chronikach Nižičenjo, Sciticojo, Uuolaukojo, Zliuvinojo, Koledičenjo, Susłojo, Chytyčenjo a dalše.
Delnja Łužica
thumb|right|80px|Historiski wopon Delnjeje Łužicy Delnja Łužica (delnjoserbsce Dolna Łužyca, pólsce Dolne Łużyce, łaćonsce Lusatia inferior) je sewjerny dźěl Łužicy z hłownym městom Choćebuz a leži w zwjazkowym kraju Braniborska, zdźěla w Sakskej a w Pólskej. W Delnjej Łužicy leža tež znate Błóta (němsce: Spreewald). thumb|right|270px|Šematiske předstajenje połoženja Delnjeje Łužicy z někajkimi geografiskimi wosebitosćemi
Čusowoj
thumb|left Čusowoj je město w europskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w zapadnym předkraju Uralskich horin w Permskim regionje něhdźe 140 kilometrow wuchodnje Perma a ma něhdźe 45 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1878 załožiło a ma wot lěta 1933 měšćanske prawa.
Delnjošleske wojewódstwo
Delnjošleske wojewódstwo ( Województwo dolnośląskie) je wojewódstwo na juhozapadźe Pólskeje, při němskej a čěskej hranicy. Najwjetši dźěl pólskeje Hornjeje Łužicy słuša dźensa k Delnjošleskemu wojewódstwu. Na zapadźe tworja Łužiska Nysa hranicu ze Sakskej, na juhu běži čěska mjeza přez Kyrkonoše. Stolica wojewódstwa je Wrócław nad Wódru.
Města
Hlej tež: Lisćina městow w Delnjošleskim wojewódstwje
Měšćanske wokrjesy
W delnjošleskim wojewódstwje su štyri měšćanske wokrjesy (pól. powiat grodzki)
Krajne wokrjesy
W delnjošleskim wojewódstwje su slědowace krajne wokrjesy (pol. powiaty ziemskie):
Kommunar
thumb|left thumb|left Kommunar (1843–1918 Posjolok pri fabrike Rodžersa i Pejffera/ Посёлок при фабрике Роджерса и Пейффера) je město w Ruskej federaciji. Leži něhdźe 40 kilometrow južnje Pětrohroda w Leningradskej oblasći a ma něhdźe 21 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1843 załožiło a ma wot lěta 1993 měšćanske prawa.
Něžny kurymór
Něžny kurymór (Anagallis tenella) je rostlina z podswójby myrsinowych rostlinow (Myrsinoideae) znutřka swójby kropačkowych rostlinow (Primulaceae).
Wopis
Ćeńke łažace stołpiki docpěja dołhosć wot hač do 20 cm a na sukach kurjenja. Přećiwostejne nahe kulowate łopjena su mjeńše hač 1 cm. Kćenja steja na hač do 35 mm dołhich kćenjowych stołpikach po jednym w rozporach. Krónowe łopješka su blědoróžojte a ćěmnje žiłkate. Zwonojta króna docpěje dołhosć wot 6 hač 10 mm a je z tym dwójce hač trojce tak dołha kaž keluch.
Maksim Bahdanowič
mini|Maksim Bahdanowič Maksim Adamawič Bahdanowič (běłorusce Максім Адамавіч Багдановіч; * 9. decembra 1891 w Minsku; † 25. meje 1917 w Jalće) bě běłoruski basnik, žurnalist, přełožowar, literaturny kritikar a historikar literatury. Hromadźe z Janku Kupalu a Jakubom Kolasom wón płaći jako jedna z hłownych figurow běłoruskeho wozrodźenja spočatk 20. lětstotka.
Delnje Błóta
Delnje Błóta ( Unterspreewald, Dolne Błota) je w lěće 2001 nastata gmejna w braniborskim wokrjesu Dubja-Błóta, na sewjernej kromje Delnjeje Łužicy. Nadeńdźe so na woběmaj bokomaj Sprjewje w Delnich Błótach, něhdźe 20 kilometrow sewjernje Lubina. Gmejna słuša k hamtej Delnje Błóta.
Gmejnske dźěle
Gmejna wobsteji ze slědowacych gmejnskich dźělow:
Stawizny
Wjes Lubuš naspomni so hižo w lěće 1004 a słuša tuž k najstaršim znatym sydlišćam cyłeje Łužicy. Hač do 18. lětstotka rěčeše so we wsy nimale jenož serbsce.
Baskin-Robbins
Baskin Robbins je globalny rjećaz lodarnjow, kiž ma Franchises we wjace hač 30 krajach. Wot 5800 stejnišćow je 2800 w Zjednoćenych statach. Wone bu 1953 přez fuziju dweju separatneju lodoweju kremow -předewzaćow Burt Baskin a Irv Robbins, kotrejž běštej swakaj, załoženej. Před fuziju rěkaštej dźělenej lodowej kremowej předewzaći Burt's Ice Cream Shop a Snowbird Ice Cream. Snowbird Ice Cream měješe tehdy 21 słodowych směrow, štož bu jako nowe a čerstwe chwalene.
Po tym zo buštej předewzaći k Baskin-Robbinej zjimanej, kiž měješe so pozdźišo ze swětosławnej lodarnju stać, bu slogan "31 słodowych směrow". Baskin-Robbins bě kreatiwny w swojim započatku, probowy system namjetować - ludźo wšelake słodowe směry lodoweje kremy z róžojtej łžicu woptać dać, doniž słód namakaja, kotryž chcedźa. Nimo toho bě Baskin-Robbins prěni, kotryž předstaji Eiskuchen zjawnosći.
Hwězdźičkaty rupik
Hwězdźičkaty rupik (Saxifraga stellaris) je rostlina ze swójby rupikowych rostlinow (Saxifragaceae).
Poddružiny
Rostlina ma tři poddružiny.
Wopis
Hwězdźičkaty rupik docpěwa wysokosć wot 4 hač 15 cm.
Łopjena steja w rozetach, su wopak-jejkojte, klinojte, prědku hrubje zubate, mjasne a błyšćace.
Kćěje wot junija hač awgusta. Kwětnistwo wobsteji z třoch hač do pjatnaće kćenjow. Krónowe łopješka su pjeć, rědko šěsć, docpěwaja dołhosć wot 2 hač 3 mm a su běłe, ze dwěmaj žołtymaj dypkomaj.
Stejnišćo
Rosće na płonych žórłowych rěčkach a pluskotanych skałach, w Alpach hač do wysokosće wot 3000 m.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Arktisy a horinach Europy rozšěrjena.
Domič
Domič ( Dommitzsch) je sakske městačko w Sewjerosakskim wokrjesu. Nadeńdźe so dwanaće kilometrow sewjerozapadnje Torhowa a połsta kilometrow sewjerowuchodnje Lipska na kopcu při lěwym brjoze Łobja a ma něhdźe 2.500 wobydlerjow. W bliskosći nadeńdźe so třikrajowy róžk mjez Saksko-Anhaltskej, Braniborskej a Sakskej. Na zapadźe rozpřestrěwa so Dübenska hola, jedyn z najwjetšich lěsnych wobwodow Sakskeje.
Sydlišćo naspomni so prěni raz w lěće 981 we wopismje kejžora Oty I. jako Dumoz. Mjeno je serbskeho pochada, woznam pak jasny njeje. Domič bě jedne ze srjedźišćow serbskich kmjenow w tutej kónčinje. Wot lěta 929 bě prjedawše serbske hrodźišćo pod němskej kontrolu a w 10. a 11. lětstotku wuwiwaše so městačko wokoło hrodu. W Husitiskej wójnje (1429/30) a znowa w Třicećilětnej wójnje bu městačko ćežko wobškodźene.
Hajowy swětlik
Hajowy swětlik (Euphrasia nemorosa) je rostlina ze swójby hubinkowych rostlinow (Orobanchaceae).
W někotrych žórłach so družina swójbje trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae) zarjaduje.
Kruhlaje
thumb|left
Kruhlaje je městačko w Mahiljowskej oblasći w Běłoruskej. Je zarjadniske sydło Kruhljanskeho rajona.
Lubuš
Lubuš je
Kruhlaje
Ma něhdźe sydom tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1524 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 2016 měšćanske prawa.
Beršad
thumb|left
Beršad je město w oblasći Winnycja na Ukrainje. Leži při rěce Dochna w historiskej Podolskej něhdźe 160 kilometrow juhowuchodnje města Winnycje.
Ma něhdźe 13 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1459 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1966 měšćanske prawa.
Tokmak
thumb|left
Tokmak je město w Zaporižskej oblasći na Ukrainje. Leži něhdźe 95 kilometrow juhowuchodnje wot města Zaporižžja.
Sydlišćo je so w lěće 1784 załožiło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.
Žetisaj
Žetisaj je město w južnym Kazachstanje, kotrež słuša k Juhokazachskemu wobwodej. Je zarjadniske sydło Maktaaralskeho rajona.
Taškent
Město je uzbekska metropola a zdobom najwjetše sydlišćo cyłeje srjedźneje Azije.
Žetisaj
Leži bjezposrědnje při uzbekskeje hranicy něhdźe 230 kilometrow juhozapadnje Šymkenta a 110 kilometrow juhozapadnje uzbekskeje stolicy Taškent.
Ma něhdźe 24 tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1951 załožiło a ma wot lěta 1969 měšćanske prawa.
Uralske rěče
Uralske rěče tworja samostatnu rěčnu swójbu, kotrejž přisłuša 24 milionow wobydlerjow srjedźnej, sewjernej a wuchodnej Europy. Wosebje rěči so je we Finskej, Madźarskej, Estiskej a Ruskej.
Pradomizna
Domizna zhromadneje maćeršćiny wšěch uralskich rěčow, tuž protouralšćiny, ležeše najskerje w centralnym abo južnym Uralskim regionje. Tuta předpokładowana pradomizna bě rozsudna za pomjenowanje rěčneje swójby. Proces wotdźělowanja jednotliwych uralskich skupinow a jich připućowanja do pózdnišich sydlenskich teritorijow je před něhdźe 5000 lětami započał.
Wědomosć
Wědomosć wo uralskich rěčach a z tym zwjazanej kulturje rěka uralistika abo – w padźe wobmjezowanja na jednu wot wobeju uralskeju hłowneju hałuzow – finougristika a samojedistika.
Hłownej hałuzy
Uraliske rěče wobsteja z dweju jasnje definowaneju hłowneju hałuzow, kotrejž stej so před znajmjeńša 6000 lětami rozdźělowałoj:
Rěčny wotstawk mjez finšćinu a madźaršćinu – wobě stej čłonaj finougriskeje hałuzy – da so z tym mjez němčinu a rušćinu přirunować; rozdźěle mjez jednotliwymi finougriskimi a samojediskimi rěčemi su hišće wo wjele wjetše.
Finougriske rěče
Najznaćiše finougriske rěče su madźaršćina (13 mio. rěčnikow), finšćina (5,4 mio.) a estišćina (1,1 mio.). Tute tři su tež jeničke uralske rěče ze statusom narodneje rěče.
Samišćina (prjedawše pomjenowanje „lapšćina“ bu wot Samow wotpokazowane; Lappe pochadźa ze šwedšćiny a woznamjenja ‘lumpy’ abo ‘zapłata’) twori skupinu 10 rěčow z něhdźe 30.000 rěčnikami, kotřiž so wosebje w Norwegskej a Šwedskej, ale tež w Finskej a Ruskej na połkupje Kola rěča.
Najprjedy přidruža so Estišćinje w Ruskej w šěrokim pasmje hač do połkupy Kola rěče wotišćina, ingrišćina (wobě nimale mortwej), wepsišćina (1600 rěčnikow) a karelšćina (36.000, Karelska). Liwišćina je faktisce mortwa, estišćinje blisko přiwuzna rěč w Letiskej.
Wšě druhe uralske rěče su rozšěrjene w dźensnišej Ruskej. W centralnym wolzynym teritoriju su w swójskich republikach mordwinšćina (390.000 rěčnikow), marišćina resp. čeremisišćina (510.000 rěčnikow) a udmurtšćina (340.000). Dale na sewjer so komišćina z warietetomaj syrjenišćina (160.000 rěčnikow) a permjakišćina (63.000 rěčnikow) přidruži. Někotri awtorojo syrjenišćinu a permjakišćinu za separatnej rěči maja.
Na wuchod Urala so w Obskim regionje wobě ob-ugriskej rěči chantišćina (abo ostjakišćina, 9.600 rěčnikow) a mansišćina (abo wogulišćina, 940 rěčnikow) we swójskim awtonomnym wokrjesu (Okrug) Chantow a Mansow rěčatej. Stej najbliše přiwuznej z daloko zdalenej madźaršćinu a tworitej z tutej ugrisku podskupinu.
Samojediske rěče
Najebać sowjetskeje zasydlowanskeje politiki zdźěla nomadisce wostajace Samojedźa wobydla w na sewjer Ruskeje hoberski teritorij wot Běłeho morja hač do połkupy Tajmyr. Něhdźe 41.000 Nencow abo Jurakow zdaloka wjetši dźěl Samojedow předstaja. Woni tworja w tři awtonomnych wobwodach (awtonomny wokrjes Nencow, awtonomny wokrjes Jamal-Nencow a w prjedawšim awtonomnym wokrjesu Tajmyr) titularny narod, nimo toho wobydla něhdźe 1.200 lěsnych Nencow w awtonomnym wokrjesu Chantow a Mansow a něhdźe 8.000 w oblasći Archangelsk. Hišće 22.000 Nencow rěči jich maćeršćinu, nencisku rěč. Blisko přiwuzni Ency (prjedy Jenisej-samojedźa) při wuliwje Jeniseja su jenož hišće něhdźe 230, wot kotrychž hišće něhdźe 40 staršich wosobow encisku rěč rěči.
Na sewjer a na juh so Nganasanojo (prjedy Tawgi-samojedźa) přidružeja, wot kotrychž nehdźe 130 ngasanisku rěč rěči. Na juhowuchod w regionje srjedźneho Oba wobydla Selkupojo (prjedy Ostjak-samojedźa) z 1000 rěčnikami selkupisćiny, dźensa jeničkeje juhosamojediskeje rěče. Druhej juhosamojediskej rěči matorišćina a kamasišćina stej mortwej. Matorišćina bu w zažnym 19. lětstotku wot Turkowskeje rěče wutłóčena; wona bu pak před tym přez intensiwne linguistiske pólne slědźenje spřistupnjena. Poslednja rěčnica kamasišćiny, Klawdija Plotnikowa, wumrě w lěće 1989.
Uralske rěče a jich klasifikacija
Wězo je trjeba so po přezjednosći najwuznamnišich finougristow jednota finsko-wolzynych rěčow (zjednoćenje wot mordwinšćiny a marišćiny) spušćić. Tež prjedy předpokładowana jednota finsko-samiskich rěčow so wot někotrych slědźerjow hižo njezastupuje, tak zo wobě separatnej skupinje znutřka finsko-permskich rěčow stej. Dóńdźemy potom k slědowacej genetiskej strukturje uralskeje rěčneje swójby:
Uralske a finougriske słowne runicy
Zaćišć wot stopjenja přiwuznosće jednotliwych uralskich rěčow dadźa slědowace tabele z wubranymi uralskimi słownymi runicami. Wone pokazuja na prěni pohlad, zo finšćina a estišćina stej jara blisko přiwuznej a zo so samojediska nencišćina – najebać spóznajomneje přiwuznosće – wot njeju jara wotchiluje. Wosebita bliskosć chantišćiny k madźaršćinje – wobě stej ugriskej rěči – njewotwodźuje so bjeze wšeho z tabele, ale pokazuje so hakle při zasadźenju bóle subtilnych linguistiskich technikow.
Hłownej žórle tutych tabelow stej Uralisches Etymologisches Wörterbuch wot Károly Rédei (1986–1991) a podaća w zběrniku The Uralic Languages (1988). Rekonstrukcija uralskich abo finougriskich formow slěduje nowšemu systemej Pekka Sammallahti’a. W druhej rjadce su často wužiwane alternatiwne mjena rěčow resp. jich skrótšenki podate. Podaće „(FU)“ za rekonstruowanej formu woznamjenja, zo tuta słowna runica je jenož we finougrišćinje dokładźena, ale nic w samojedišćinje. Je tuž rekonstruowana protofinougriska forma. Cyłouralske słowne runicy su relatiwnje zrědka; najebać toho je přisłušnosć samojediskich rěčow k uralšćinje bjez dwěla.
Uralske zwukowe wotpowědniki
Z tutych a dalšich wobkedźbowanjow dadźa so fonemy protouraliskeje rěče do dalokeje měry rekonstruować. Uralistika wuchadźa z toho, zo finšćina je zwjetša protouralske konsonanty wobchowowała – konsonanty madźaršćiny tuž su nowowuwića, mjeztym zo originalne wokale najprjedy w samiskich rěčach eksistuja.
Najstarše dokłady a spisowne rěče
Madźaršćina je uralska rěč z najstaršimi pisomnymi dokładami. Po prěnich rozbrojenych jednotliwych słowach w druhorěčnych tekstach je Nekrolog z kónca 12. lětstotka najzažniši tekstowy dokład. Wón wobsteji z 38 linkow a ma wobjim wot 190 słowow. Slěduje wokoło lěta 1300 staromadźarska Marijowa skóržba, wuměłsce hódnotne přebasnjenje łaćonskeho teksta, takrjec prěnja madźarska baseń.
Najstarši karelski rěčny pomnik pochadźa z 13. lětstotka a je jara krótki na brězowej skorje pisany tekst. Staropermišćina, zažna forma komišćiny, dósta w 14. lětstotku wot misionara Stephan swójski alfabet, kotryž na grjekskim a kyriliskim alfabeće bazuje. Najstarša estiska kniha bu 1525 ćišćana, ale njeje so wobchowała; prěni wobchowany estiski tekst je 11 stronow w lěće 1535 ćišćaneho nabožneho kalendra. Finska literatura započa w lěće 1544 z Rukouskirja Bibliasta Mikaela Agricole, w lěće 1548 slěduje jeho přełožk Noweho testamenta. Najstarše samiske teksty pochadźeja ze 17. lětstotka.
Nimo mjenowanych rěčow z relatiwnje zažnymi rěčnymi pomnikami su mjeztym nimale wšě uralske rěče spisownu formu dóstali, byrnjež so woprawdźita literariska produkcija jenož pola wjetšich rěčow wotměła. Uralske rěče w Ruskej wužiwaja modifikacije kyriliskeho alfabeta, zapadne rěče łaćonski alfabet.
Jěželnja
Jěželnja (Sparganium) je ród ze swójby rohodźowych rostlinow (Typhaceae).
W někotrych žórłach so swójbje jěželnjowych rostlinow (Sparganiaceae) přirjaduje.
Systematika
Dokładne zaměstnjenje roda bě dołho zwadne. Tak bu wot někotrych awtorow ród jěželnjow do swójby rohodźowych rostlinow dla jich morfologiskeje podobnosće sobu přewzata, wot druhich awtorow bu wobchowanje samostatneju swójbow (Typhaceae a Sparganiaceae) preferowane. Po striktnje fylogenetisce orientowanej APG III su jěželnje pak dźěl rohodźowych rostlinow.
Družiny
Sćěhowacej družinje stej nětko poddružinje hałzateje jěželnje (Sparganium erectum):
Wšědna potočniwka
Wšědna potočniwka je rostlina ze swójby kropačkowych rostlinow (łaćonsce: Samolus valerandi, Primulaceae).
Sywny mak
Sywny mak (Papaver dubium) je rostlina ze swójby makowych rostlinow (Papaveraceae).
Oldenburg
Oldenburg (hamtsce Oldenburg (Oldb); Ollnborg,  Ooldenbuurich) je němske bjezwokrjesne wulkoměsto na sewjerozapadźe Delnjeje Sakskeje. Dźensniše uniwersitne město bě prjedy rezidenca resp. stolica hrabinstwa, (wulko)wójwodstwa, swobodneho stata a kraja Oldenburgskeje. Z wjace hač 160.000 wobydlerjemi słuša nimo podobnje wulkeho Osnabrücka a wjetšeju Hannovera a Brunšwika k štyrjom najwjetšim delnjosakskim městam. Wot lěta 1945 je Oldenburg z wulkoměstom.
Sywny mak
Wopis
Sywny mak je jednolětna rostlina, kotraž docpěje wysokosć wot 30 hač do 60 cm. Rostlina wobsahuje běłojtu, na powětrje druhdy žołtnjacu mlokowu mězu.
Łopjena su jednoty hač dwójce našćěpane.
Oldenburg
Stawizny
Prěnje burske sydlišćo nasta w 7. abo 8. lětstotku blisko broda přez rěku Hunte na městnje dźensnišeho torhošća. Wikowanski puć z Bremena abo Westfalskeje do Jevera přeprěkowaše tule rěku. W prěnjej połojcy 11. lětstotka natwari so wuchodnje dźensnišeho města pohanske hrodźišćo, kotrež so 1108 k prěnjemu razej jako Aldenburg naspomni. Hród sta so ze srjedźišćom Oldenburgskeho hrabinstwa. 1294 załoži Awgustinski rjad blisko rěki klóšter Blankenburg.
Sywny mak
Kćenja
Kćěje wot meje hač do julija. Kćenja docpěja wulkosć wot 2 hač do 5 cm. Krónowe łopješka druhdy njesu čorne blečki. Jich stołpiki su přilěhawje kosmate. Próškowe nitki su linealne a njejsu tołše. Próšniki su módrojte.
Oldenburg
Stawizny
W lěće 1345 dósta w Bremenskim arcybiskopstwje ležace sydlišćo měšćanske prawa. 1447 sta so Oldenburgski hrabja Christian z kralom Danskeje a 1450 nimo toho přez personalnu uniju tež Norwegskeje. 1457 wuzwolichu jeho tež za krala Šwedskeje. Małe hrabinstwo zdoby sej tuž nadregionalny woznam.
Hač do nowembra 1946 wosta Oldenburg krajna stolica Oldenburgskeje, kotraž bu tehdy dźěl nowozałoženeho kraja Delnjeje Sakskeje.
Sywny mak
Płody
Kapslowy płód je plecojty, na spódku nahi a dwójce hač štyrikróć tak dołhi kaž šěroki. Wón wobsteji ze štyrjoch do dźesać pěstowych pruhow.
Stejnišćo
Rosće na žitnych polach, na pućach, na nasypach, na drjebiznowych nasypach a w skałach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w nimale cyłej Europje rozšěrjena.
Jurij Šołta (1886)
Jurij Šołta ( Georg Scholze, pseudonym Luboměr; * 18. nowembra 1886 w Radworju, † 1. septembra 1971 w Budyšinje) bě serbski wučer, kantor a kulturny prócowar.
Narodźi so jako syn Radworskeho wučerja Bena Pětra Šołty a wopytowaše preparandu a Katolski wučerski seminar w Budyšinje. Wot 1907 do 1912 bě z wučerjom w Radworju a Zdźěri, wot 1912 skutkowaše na Budyskej Tachantskej šuli, najprjedy do 1931 jako wučer a wot 1931 do 1938 jako šulski direktor. W lěće 1938 bu z politiskich přičin wotsadźeny, móžeše pak we Łužicy wostać a w Budyšinje a Poršicach jako dale wuwučować. Po kóncu nacionalsocializma bě wot 1945 do 1948 z wučerjom a internatnym nawodu Serbskeho gymnazija w čěskich Warnoćicach. Poslednje powołanske lěta dźěłaše jako korektor w Budyskej serbskej ćišćerni. Nimo toho dźěła bě wot 1953 do 1956 tež z wučerjom serbšćiny na Ludowej uniwersiće a wobchodnej šuli w Budyšinje.
Jurij Šołta přinošowaše aktiwnje k serbskim kulturnym, wosebje hudźbnym žiwjenju. Běše nimale połsta lět z kantorom Serbskeje cyrkwje a nawjedowaše w dwacetych lětach jako dirigent chóraj Budyskeju towarstwow Nadźija a Jednota. Nimo toho bě hromadźe z Bjarnatom Krawcom a Jurjom Wjelu sobuzałožer Zwjazka serbskich spěwnych towarstwow. Wot 1911 bě sobustaw Maćicy Serbskeje.
Napisa wjele nastawkow wo kulturnych temach do Serbskich Nowin, do Krajana a po wójnje tež do Noweje doby. Jako pokładnik a zarjadnik domu a ćišćernje towarstwa swj. Cyrila a Metoda wobdźěleše so na wudawanju katolskeho pismowstwa kaž tež wědomostnych spisow. W lěće 1920 wuda w swójskim nakładźe němsko-serbski rozmołwnik, kotrež serbski přełožk w lěće 1937 wuńdźe.
Chudźand
thumb|left Chudźand ( / Chudžand, Chodžent;  / Aleksandrija Eschata; do 1936 – Ходжент/ Chodžent; do 1991 – Ленинабад/ Leninabad) je wulkoměsto na sewjeru  Tadźikistana. Z něhdźe 180 tysacami wobydlerjow je druhe najwjetše město stata. Je stolica Sogdijskeje oblasće.
Leži w Ferganskim dole při rěce Syrdarja blisko Kajrakkumskeho spjateho jězora něhdźe 200 kilometrow sewjerowuchodnje wot stolicy Dušanbe.
Čukčišćina
thumb|right|Čukotsko-kamčatske rěče Čukčišćina (ԓыгъоравэтԓьэн йиԓыйиԓ [ɬǝɣˀorawetɬˀɛn jiɬǝjiɬ]) je rěč ze skupiny Paleoaziskich rěčow. Rěči so w Awtonomnym wokrjesu Čukčow a Kamčatkaskim regionje wot něhdźe 5.100 ludźi.
Worklecy
Worklecy ( Räckelwitz) su wjes a gmejna w sakskej Hornjej Łužicy. Wone su čłonska gmejna zarjadniskeho zwjazka Při Klóšterskej wodźe. Gmejna leži w katolskim jadrje serbskeho sydlenskeho ruma; wulki dźěl wobydlerstwa su Serbja.
Rěč
Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy 522 wot cyłkownje 539 Worklečanow a Nowowješćanow serbsce. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 we Worklečanskej gmejnje serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot hišće 86,4 %.
Gmejnska rada
Gmejnska rada ma tuchwilu dwanaće čłonow. Komunalne wólby lěta 2019 mějachu slědowace wuslědki:
Gmejnskej radźe přisłušeja wot 2019 slědowace radźićeljo a radźićelki:
Wjesnjanosta
Čestnohamtski wjesnjanosta Worklec je wot 1. awgusta 2022 Clemens Poldrack, kiž bě při wólbach 12. junija tutoho lěta 54,3 % hłosow dóstał. Jeho přećiwny kandidat bě Pětr Brězan za CDU (45,7 %). Do toho steješe hižo z 1970tych lět Franc Brusk (CDU) na čole gmejny a bě w poslednich lětach najdlěje amtěrowacy wjesnjanosta Sakskeje.
Wjesne dźěle
Do Worklečanskeje gmejny słušeja slědowace wsy:
Kubłanje
We Worklecach nadeńdźetej so Serbska zakładna a Serbska wyša šula „Michał Hórnik“.
Wosobiny
mini|[[Michał Hórnik|Hórnikowy pomnik we Worklecach]] Dla porodneje stacije něhdyšeje Worklečanskeje katolskeje chorownje je so w 20. lětstotku wulki dźěl wobydlerjow susodnych gmejnow, tež wokrjesneho města Kamjenca, we Worklecach narodźił.
Zajimawostki
Barokny knježi dom z dźewjeć wóskami a jednymi schodami pod hołym njebjom. Kedźby hódna je hrodowska kapałka Marije Maćerje Božeje w Beuronskim stilu, kotraž słuša ke Chróšćanskej wosadźe. W knježim domje běše chorownja připrawjena. Natwary 20. lětstotka čakaja hišć na wottorhanje. W zahrodowym domje su sotry žiwe, kotrež běchu hač do swojeho wuměnka w chorowni dźěłali. Na domje su wjacore wopony a monogramowe kamjenje hrabjow Stolberg-Stolberg.
Hlej tež: Lisćinu kulturnych pomnikow we Worklecach
9. oktobra
9. oktobra abo '''9. winowca''' je 282. dźeń gregorianiskeje protyki (283. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 83 dnjow hač do kónca lěta.
Narodniny
mini|upright|[[John Lennon]]
6. januara
Narodniny
thumb|Kaspar Peuker
Bulat Okudžawa
mini|Bulat Okudžawa Bulat Šalwowič Okudžawa (rusce Булат Шалвович Окуджава, georgisce ბულატი შალვას ძე ოკუჯავა; * 9. meje 1924 w Moskwje; † 12. junija 1997 w Clamart) bě sowjetski a ruski basnik, awtor a interpret spěwow, spisowaćel a scenarist armensko-georgiskeho pochada. Wón bě awtor wjac hač 200 spěwow a jedyn ze załožerjow žanra sowjetskeho "awtorskeho spěwa".
Wjelhórski mak
Wjelhórski mak (Papaver pyrenaicum) je rostlina ze swójby Makowych rostlinow (Papaveraceae).
Hórski swětlik
Hórski swětlik (Euphrasia montana) je rostlina ze swójby hubinkowych rostlinow (Orobanchaceae).
Nažołty cachor
Nažołty cachor (Cyperus flavescens) je rostlina ze swójby cachorowych rostlinow (Cyperaceae).
Hórski swětlik
W někotrych žórłach so swójbje trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae) zarjaduje.
Jan Jurij Prokop Hančka
Narodźi so jako syn wučerja w Radworju a bě wot 1749 do 1751 chowanc Serbskeho seminara w Praze, hdźež wopytowaše gymnazij. Po studiju zastupi do rjada cisterciensow w klóštrje Nowa Cala pola Frankobroda a přiwza mjeno Prokop. W lěće 1759 so do Łužicy nawróći a sta so z kapłanom klóštra Marijina hwězda, hdźež 1789 wumrě.
Hančka prócowaše so wo ponowjenje serbskeho prawopisa, wosebje wo zbliženje rozdźělneju wašnjow pisanja katolskich a ewangelskich spisaćelow kaž tež wo wučisćenje serbšćiny wot cuzych słowow. Mjeztym zo mjenowachu jeho přećeljo kaž Jurij Mjeń „serbskeho Gottscheda“, dósta tež raznu kritiku ze strony fararjow. W lěće 1765 wuda Paćerske knihi Duchowna brónjernja, jeho gramatika kaž tež němsko-serbski słownik wostaštej pak w rukopisu.
Brodate zwónčki
Brodate zwónčki (Campanula barbata) su rostlina ze swójby zwónčkatych (Campanulaceae).
Łopjena
Spódnje łopjena su rozetojte, dołhojće-lancetojte.
Kćenja
Kćěje wot junija hač do awgusta. Kćenja su krótko stołpikate a nygace. Wone steja po dwěmaj hač po dwacećoch w kićach. Keluch je šešerjaće kosmaty. Swětłomódra, rědko běła króna je brjuchata-zwónčkata a docpěwa dołhosć wot 15 hač do 30 mm. Kónčki su zwonka brodate.
Stejnišćo
Rosće na kisałych suchich trawnikach a na holach z małoróstnych kerčkow.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Alpach, w Sudetach, w zapadnych Karpatach a južnej Norwegskej hač do wysokosćow wot něhdźe 1200-2800 m rozšěrjena.
Madźaršćina
Madźaršćina je ugriska (finougriska) rěč, kotraž so w Madźarskej, w serbiskej Wojwodinje, na juhu ukrainskeje Zakarpatskeje woblasće, w awstriskim Burgenlandźe, w sewjerozapadźe Rumunskeje a w Chorwatskej rěči. Madźarsce rěči dohromady wokoło 14,5 mil. ludźi.
Sawdi-Arabska
Sawdi-Arabska (serbsce tež Saudi-Arabska) je kralestwo, kotrež wopřijima wjetšinu přestrjenje Arabskeje połkupy w juhozapadnej Aziji. Ma něhdźe 27 milionow wobydlerjow a słuša dla naběrkam nafty k najbohatšim krajam na swěće. Nafta twori skoro 95 % importowych dochodow kraja. W Sawdi-Arabskej ma kral absolutnu móc, woleny parlament njeeksistuje.
Lěpjacy sydrik
Lěpjacy sydrik (Galium aparine) je rostlina ze swójby čerwjenkowych rostlinow (Rubiaceae).