cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Staroorientalistika
Spočatki
thumb|left|250px|Křidłaty byk z čłowjeskej hłowu z [[Dur-Šarrukin|Dur-Šarrukina (dźensa Chorsabad), Louvre (Paris)]] Přiběranje pućowanjow a wuprawow dowoli jara bohaty material dodać, hačrunjež doba, hdyž je so dodał, njemóžeše znajomosće rozmnožić. Wažne wotkryća wotměwachu so mjez 1780–1790, doba, hdyž so prěnje wuprawy organizowachu. Tehdy knježeše přeswědčenje, zo znamješka pismo předstajichu, wo kotrymž zawěsće nic wjele zrozumichu, ale chcychu je dešifrować. Cil bě, napisy abo tafle namakać.
Wot spočatka 19. lětstotka Bliski a Srjedźny wuchod započeštej požadliwosće Francoskeje a Wulkobritaniskeje wuwabjeć a organizowane wuryća běchu znamjo wurubjenja, kotrež wulkomocy přez posrědkowacych slědźerjow praktikowachu.
W lěće 1842 přinjese francoski guwerner Botta jedyn z najwažnišich palastow mezopotamiskeje ciwilizacije na swětło: palast z Chorsabada. Hačrunjež běchu jara wažne, njemóžachu wotkryća přewrót w znajomosćach zawinować. Tohodla so njeporadźi srědk namakać, zo by namakane napisy čitało a to pak bě potom same předmjet slědźenja, kotrež 50 lět traješe a wjele specialistow mobilizowaše.
Dešifrowanje klinoweho pisma
Zo bychu klinowe pismo dešifrowali, slědźerjo złožowachu so na napisy na kamjenjach, kotrež su so w Persepolisu wotkryli. Tute napisy z Persepolisa wobsahowachu znamješka, kotrež su so do třoch špaltow rozrjadowali. Wupokaza so bórze, zo dźěše wo tři rozdźělne pisma. Ale z tych třoch pismow žane pismo znate njebě a nimo toho njebě žana wěstosć wo rěči abo rěčach, kotrež so w nich napisachu. Ale dóńdźe jara bórze k přeswědčenju, zo dźěše wo tekst w 3 rozdźělnych rěčach a pismach. Potajkim by móžno było, přez dešifrowanje jednoho pisma wobě druhej pismje dešifrować.
thumb|300px|[[Napis z Behistuna w staropersiskim klinowym pismje]]
Slědźerjo dachu so do prěnjeje špalty, kotraž jenož 42 znamješkow wobsahowaše. Tohodla měnjachu, zo dźěše wo alfabet. Wuchadźo wot hypotezy, zo ciwilizacija, kotraž je to zhotowił, bě ta Persiskeho mócnarstwa 4. lětstotka př. Chr. a, wužiwajo znate literarne žórła, slědowachu, zo wužita rěč bě předchadnik persišćiny, kotryž je so wužił, zo by najstarše teksty pisał. Z druheje strony, znajachu wot grjekskich pućowarjow mjenje dweju jeho kralow, Darius a Kserkses.
Z tymi přeswědčenjemi wobrónjeny, je slědźer z mjenom Georg Friedrich Grotefend w lěće 1802 prěni alfabet postajił, kotryž dowoli, mjena persiskich kralow čitać. Jeho rozłoženje je poprawom z wjetšeho dźěla wopak było, tworješe pak zakład debatow, kotrež 40 lět mjez horstku specialistow trajachu. Hakle w lěće 1842 dojedna so wjetšina wučencow na alfabet, kotryž dowoli, cyły tekst čitać a jemu zwisowacy woznam dać.
Dešifrowanje druheje špalty sčini wjace problemow. Dokelž 110 znamješkow wobsahowaše, běchu jara bórze měnjenja, zo by wo złóžkowe pismo šło. Ale dokelž mějachu jenož jara mało dokumentow w tutym pismje a rěč, kotraž je so z nim napisała, njebě znata, bě dešifrowanje dlěše a sprócniwše hač za třeću špaltu. Tak da so prajić, zo najebać swojeho jednoreho napohlada, tute pismo zwužitkowa wjace dešifrowanje pisma z třećeje špalty.
Za třeću špaltu je so dźěło jako wjele komplikowane wopokazało. Wot lěta 1814 su so dešifrowanja namjetowali. Ale we woprawdźitosći zakaza wočiwidna wšelakorosć dale přińć, hač k někotrym njedospołnym grupam znamješkow. To je so wot lěta 1842 zwoprawdźiło, hdyž dešifrowanje persiskeho pisma so na trochu bóle solidny zakład złoži, tak zo postup započa so rysować.
Prěnje dźěło bě, znamješka dokładnje registrować, štož da so jenož přez sćerpliwe dźěło přirunowanja znamješkow prěki přez wulku ličbu tekstow činić. Zo bychu to činili, slědźerjo hižo njewobmjezowachu so jenož na teksty z Persepolisa. ale čerpachu z hoberskeho mnóstwa informacijow, kotrež so w běhu wuryćow namakali, kotrež so paralelnje wotměwachu.
Potom přińdźe doba spóznawanja znamješkow. Dyrbjachu zwuk abo woznam znamješkow namakać, přetož wěsći slědźerjo myslachu, hdyž ličbu zregistrowanych znamješkow widźachu, zo znamješka dyrbjachu cyłe słowa woznamjenjeć. Druzy myslachu, zo pismo bě dospołnje ze złóžkow zestajene, kotrež so kombinowachu, zo bychu słowa pisali.
Woprawdźe su so wšě debaty na dobu něhdźe pjatnaće lět koncentrowali, wot 1842 hač do 1857. Přirunujo swójske mjena w persiskej wersiji z tymi w třećej špalće, hodźeše so wotkryć, zo znamješka dadźa so jako złóžku kaž tež jako słowo wužiwać, zo samsne znamješko móžeše wjacore złóžki woznamjenjeć a zo wyše toho hišće samsna złóžka da so přez wjacore znamješka zwobraznić.
Knjaginino
thumb|left
Staroorientalistika
Dešifrowanje klinoweho pisma
Potom, w lěće 1850, je so wotkryło, zo wěste znamješka so jako determinatiw wužiwachu, t. r. wosnadnjachu čitanje druhich znamješkow, bjeztoho zo bychu so same čitali. Samsne lěto je so dešifrowanska metoda etablěrowała. Wuchadźo wot hypotezy, zo rěč pismow by semitiska była, wučenc namjetowaše, złožkowe znamješka z hebrejskimi pismikami přirunować. Raz přiwzata, dowoli tuta metoda wulki skok w znajomosćach wo znamješkach činić.
A w lěće 1857, William Henry Fox Talbot, britiski dešifrowar, dźiwi na medijowe coupy, sčini pospyt, sćelo tři kopije samsneje, runje namakaneje tafle na třoch wuznamnych dešifrowarjow Henry Creswicke Rawlinson, Jules Oppert a Edward Hincks a jednu wobchowa sam. Štyri přełožki su so kryli, to bě dopokaz, zo čitanje pismow na hlinje da so mištrować.
Knjaginino
Knjaginino je městačko w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Nižny Nowgorod a ma něhdźe šěsć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1569 jako wjes Knjaginin załožiło a ma wot lěta 1998 měšćanske prawa.
Staroorientalistika
Wot Assyriskeje do Sumera
Po periodźe wotkryća mezopotamiskeje ciwilizacije a dešifrowanja akkadšćiny, so žiwy zajim zapadneho wědomostneho swěta za tutón region zmócowaše. Wulke wurywanišća so nětko w Assyriskej zahajuja, tak zo tuta wědomostna disciplina mjeno assyriologija dósta, kotrež njedźiwajcy wotkrywanja nowych kulturow Stareho orienta wobchowa. Po wuryćach w Chorsabadźe (Dur-Šarrukin) přez Botty, Brit Austen Henry Layard wury namakanišćo Nimrod (Kalchu), potom Kujundźik, staru Niniwu, hdźež w lěće 1851 Assurbanipalowu knihownju wotkrywa, kotraž z tysacow taflow wobsta. Někotry čas pozdźišo je jeho Hormuzd Rassam narunał, wosobina, kotrehož mjeno je z wotkryćemi wulkeho wuznama zwjazane. Namakanki z assyriskich stolicow su se do Francoskeje a Zjednoćeneho kralestwa pósłali, hdźež Louvre a Britiski muzej wozbožuja. Paralelnje přełožki postupowachu a w lěće 1872 přełoži George Smith babylonsku wersiju stawizny wo lijeńcy. Tute wotkryće zbudźi wulku kedźbnosć.
thumb|left|140px|Statueta [[Gudea|Gudey, Lagašoweho krala]]
Samsna perioda widźeše spočatk prěnich wuryćow w Delnjej Mezopotamiskej, hdźež so namakanišća Ur, Uruk a Suza identifikowachu. W lěće 1877 přewjedźe Francoz Ernest Chocquin de Sarzec wuryća w Tello, prjedy mylnje jako stary Lagaš identifikowany (je jón tehdy Sirbula čitał), ale we woprawdźitosći wotpowěduje wón Girsu. Wón je tam wotkryća činił, kotrež du do staršich periodow wróćo, hač do tych druhich namakanišćow, kotrež su so hač do toho wuryli, a namaka tam wosebje supowu stelu a postawy z Gudeoweho kralestwa. Namakanišći Nippur a Suza stej w tym wokomiku z wažnymaj wurywanišćomaj. Tafle, kotrež su so tam wotkryli, dachu eksistency druheho luda hač Semitow wustupować, Sumeričanow, kotrychž rěč je so tehdy wotkryła. Eksistencu tutoho luda su sej hižo prjedy přełožowarjo klinopismowych taflow myslachu, kotřiž cuze słowa w słowoskładźe semitiskich rěčow (assyrišćiny a babylonšćiny) namakachu. Wuryća w Suzy, nawjedowanych wot J. de Morgana po 1897, přinjesechu jedyn wjetšich dokumentow mezopotamiskich stawiznow na swětło: Hammurabijowy kodeks, kotryž pater Jean-Vincent Scheil přełoži.
thumb|250px|right|Tekstowy wurězk z Hammurabijoweho kodeksa w klinowym pismje
Spočatk 20. lětstotka rozšěrjachu so bóle rigorozne archeologiske wurywanske metody, wosebje z přichadom Němcow na polu assyriologiskich studijow, w tutym zmysle sylnje wot kejžora Wilhelma II. spěchował. Walter Andrae přewjedźe wuryće Assura, mjeztym zo Robert Johann Koldewey započa Babylon wuslědźeć. Parallelnje dowola dźěło přełožowarjow mezopotamiske stawizny w hrubych rysach wozjewić, a započina so korpus zarjadniskich a hospodarskich tekstow analyzować, kotrež su mezopotamiske namakanišća dodali. Prěnja swětowa wójna 1914 - 1918 přetorhny tutón elan.
Doba mjez wójnomaj: postup a rozšěrjenje assyriologiskich studijow
Po 1918 je so Bliski wuchod ze spadom Osmaniskeho mócnarstwa politisce přewróćił. Mandaty, kotrež buchu Britam w Iraku, w Palestinje a w Jordaniskej a Francozam w Syriskej a Libanonje dowěrjene, potom modernizacija Turkowskeje a Persiskeje budu wuslědźenje archeoligiskich wurywanišćow tutych krajow wosnadnjeć, zdobom budu geografiski wobzor assyriologiskich studijow rozšěrjeć.
thumb|left|150px|Busta modlerja, [[Ištariny templ w Mari, Louvre]]
Hižo do 1914 běchu wuryća zwonka Mezopotamiskeje polo assyriologije rozšěrili. Wot 1886 běchu so klinopismowe tafle w Egyptowskej, w Tell el-Amarna wotkryli: Listy z Amarny, diplomatiska korespondenca faraonow Amenhotepa III. a Amenhotepa IV. (Echnatona), a jich přełoženje je so za prěnje lěta 20. lětstotka dokónčiło. W lěće 1906 bě Němc Hugo Winckler město Boghaz-Köy wurył, antikski Hattuša. Diplomatiske tafle, kotrež bě tam wotkrył, běchu w do toho njeznatej rěči popisane: Hetitišćina. Tuta je so w lěće 1915 wot Bedřicha Hrozneho wuhódała, a je najstarša znata indoeuropska rěč swěta.
W lětach 1920-1930 polěpšichu wurywanske metody. Wurywanišća Babylon, hdźež bě Koldewey swoje dźěło hač do jeho smjerće w lěće 1925 zaso zahajił, Uruk Juliusa Jordana a strony rěki Dijala ameriskeho teama instituta Oriental Institute of Chicago, nawjedowaneho wot Henri Frankforta, su so z wjace srědkami analyzowali, a dodachu jara přeswědčace wuslědki, kotrež dowolichu, chronologiju mezopotamiskich stawiznow lěpje zeznać. Najwuznamniše wotkryće tuteje doby je britiskemu teamej Leonarda Woolley dźakować, kiž w Urje wurjadny kralowski pokład z archaiskeje doby wotkry.
thumb|300px|[[Ur (Mezopotamiska)|Urowa standarta]]
Zwonka Mezopotamiskeje su so mnoholičbne wurywanišća zahajili. Claude Schaeffer a René Dussaud započeštej Ras Šamra (Ugarit) wurywać, a Tell Hariri (Mari) je so w lěće 1933 wotkrył a wot André Parrot wurył. Hromadźe ze Suzu su to najwažniše archeologiske městna francoskeje assyriologije. Kóžde je wurjadny tekstowy korpus dodał, kotryž do dźensnišeho njeje dospołnje přełoženy, a kotryž hišće dale rosće. Tafle, kotrež su so w Ugariće na swětło přinjesli, pokazuja najstarši alfabet, kotryž je znaty do dźensnišeho. Wuslědźowanje wurywanišćow w Syriskej a w Anatolskej, předewšěm Yorgana Tepe (Nuzi), da nowy lud wustupować, Hurritow, kotrychž rěč započa so přełožować. W Armenskej wotkrychu lud Urartu, kotryž na hurritišćinu podobnu rěč rěčeše, kotruž Johannes Friedrich w lěće 1930 wuhóda. Iranska wysočina je so tež wuslědźiła: su so palast Dariusa I. w Persépolisu a starše wurywanišća Tepe Giyan, Tepe Sialk abo Tepe Hissar wuryli.
Po 1945: nowe wotkryća a polěpšenje metodow
thumb|250px|left|[[Zikkurat (schodźenkowa wěža) w Ebli]] Disciplina je so po 1945 dale z wjace srědkami wuhotowała. Hižo prjedy wuslědźene wurywanišća buchu znowa wuryte, mjeztym zo wotstorčenym dobam wěnuja, prastawiznam Stareho orienta. Jericho w Palestinje a Çatal Höyük w Turkowskej stej mjez najznaćišimaj wuslědźenymaj wurywanišćomaj w tej periodźe. Staroorientalistika wjedźeše na powšitkowne wašnje postup archeologije dale, kotraž so studijej wokoliny wěnowaše, a interdisciplinarnosć. Ale we wurytych namakanišćach wěnowachu wosebje pomnikam a zanjechachu zwjetša bydlenske štwórće hač na někotre wuwzaća (Ur, Ugarit, Hacilar). Regiony, kotrež su so něhdy za periferne měli, dóstachu wjetši wuznam a prócowachu so stawizny Stareho Orienta hišće raz wobkedźbować, tónkróc na mjenje "mezopotamisko-centristiske" wašnje. Wotkryće města Ebla w lěće 1975 přez italski team pod wjednistwom Paolo Matthiae a přełožowanje taflow, kotrež su so tam namakali, wjedźeše k wotkrywanju wažnosće rozwića Syriskeje na spočatku bronzoweje doby, štož so sej do toho njemysleše. Najnowše wuryća w dole rěki Chabur du do samsneho směra, cyle kaž cyle nowe wotkryće wurywanišća Jiroft w Iranje (w lěće 2001). Rozšěrjenje wuryćow antikskich wurywanišćow na rum, kotryž wot Egyptowskeje hač do Srjedźneje Azije rozpřestrěwa, je dowoliło, wuznam zwiskow mjez rozdźělnymi kulturami do prědka stajić, kotrež su so tam namakali, a wikowanske poćahi mjez nimi, kotrež so wot dalokich dobow pokazowachu. Ale to přesahuje wobłuk staroorientalistiki.
Rozšěrjenje pola assyriologiskich studijow po lěće 1945 je slědźerjow nuzowało, so na wosebite dźělne polo specializować, na geografiju (Assyriska, Babylonska, Elam atd.), na dobu (neolitikum, archaiska, stara, srjedźna abo nowa perioda) a/abo na bóle specialne pola (stawizny nabožiny, hospodarstwa, diplomatije atd.). Tak je so staroorientalistika do wjacorych dźělow rozšćěpała. Po Samuelu Noahu Kramerje, kotryž so w swojim wulkim dźěle Stawizny započinaja so ze Sumerom za "sumerologa" wuda, su sej druzy slědźerjo jeho za přikład wzali a dachu so "hetitologow", "elamologow" atd. mjenować. To njeje zadźěwało, zo najebać wšěch rozdźělnych polow, kotrež so namjetuja, studij Stareho orienta přeco relatiwnje podobne metody wužiwa, kotrež činja, zo tuta disciplina wěsty zwjazanosć wobchowuje.
Politiska situacija Srjedźneho orienta po 1945 je we wěstych regionach móžnosće wuryćow jara wobmjezowała: byrgarska wójna w Libanonje, iranska rewolucija, wójna mjez Iranom a Irakom a aktualna situacija w Iraku. Wěste staty maja tež wulke ćežkosće w boju přećiwo rubježnym wuryćam, kotrež hižo wot spočatkow staroorientalistiki jewja, předań wuměłskich twórbow abo antikskeje tafle, kotrež w ćežkej dobje přeco dobytki lubjachu.
Staroorientalistika dźensa
Staroorientalistiskej disciplinje je po połdra lětstotku eksistency poradźiło, stawiznam čłowjestwa wažnu periodu jich zańdźenosće wróćo dać a ju w hrubych rysach wopisać. Wona je periodu zaso wotkryła, kotraž wutworjenje ciwilizacije, jewjenje městow, pismo, nowe techniki, nastaće wažnych politiskich jednotkow, wutworjenje myslenskich směrow widźała, kotrež su wulki dźěl dźensnišeho swěta wobwliwowali (bibliske studije su wosebje z tymi Stareho orienta zwjazane).
Wězo, zwostawa hišće wulka ličba dypkow, kotrež dyrbja so wujasnić. Dla polěpšenja stawa znajomosćow wo tutej starej ciwilizaciji, dyrbja so prjedy studowane podłožki w swětle nowych wotkryćow znowa analyzować. Tutón njepřestajny postup dawa přičinu měnić, zo wěsta ličba wěstosćow, kotrež mamy tuchwilu wo wšelakich aspektach stawiznow Stareho orienta, bychu w přichodnych lětach swoju płaćiwosć zhubili. Porno tomu zwostawa wulka ličba taflow, kotrež hišće njejsu přełožene a analyzowane: wulki dźěl archiwow z Mari, kotrychž přełoženje je so hižo před 1939 započało, hišće njeje studowany; z 10.000 srjedźnobabylonskich taflow, kotrež su so w Nippurje wuryli, je jenož malički dźěl wozjewjeny. A to su jenož někotre přikłady. Z prawdźepodobnym wotkrywanjom nowych kopicow taflow (kaž te, kotrež su njedawno w Qatnje na swětło přišli), korpus k dispoziciji stejacych tekstow ma wulke šansy so hišće za přichodne lěta rozmnožić. To wučinja wěsće rozdźěl mjez staroorientalistiku a najwjace druhich disciplinow antikskich stawiznow, hdźež tekstowy korpus je takrjec blokowany (kaž to za klasiski starowěk trjechi).
Rumowy a časowy wobłuk
Definicija wobłuka stawizniskeje discipliny je njezbytny předpokład. Čas, hdyž wobzor assyriologiskich studijow bě na Assyrisku mjez 9. a 7. lětstotkom př. Chr. wobmjezowany (po tym disciplina swoje mjeno dósta) je hižo dawno nimo, a wot nětka rozpřestrěwa jeje studijne polo po wjacorych lěttysacach a wopřijima cyły Bliski wuchod.
Rum
Mezopotamiska bě dołho preferowane městno za assyriologiske studije. To rěka, w tutym regionje, inkluziwnje Persisku, je disciplina swoje prěnje bitwy biła. Pozdźišo su so druhe ciwilizacije zwonku tutoho ruma wotkryli: Elam, Hetitow, Hurritow, Urartu, druhe w Syriskej (Ugarit, Alalach) a w Palestinje. Mezopotamisku mějachu za srjedźišćo tutych ciwilizacijow, kotrež bychu nětko na schodźenku "nakromnych kónčinow" byli. Je wočiwidnje, zo Mezopotamiska, předewšěm w swojim južnym dźělu, je postajowacu rólu při jewjenju ciwilizacijow Bliskeho wuchoda hrała, hewak njeby wunamakanje pismoweje formy było, kotruž susodne regiony přewzachu, husto z elementami jeje kultury. To njezadźěwa wšak, zo serija wotkryćow wulkich wurywanišćow zwonka Mezopotamiskeje (Ebla, Mari, Hattuša) pohnuwaja dźensa specialistow, mjenje "mezopotamisko-centristiski" wid wěcow prezentować. Dopokaz za to je fakt, zo zapřijeće "Stary orient" (do kotrehož so druhdy samo Stara Egyptowska zapřija) je něhdy běžniše zapřijeće "Mezopotamiska" wutłóčiło.
Rum, kotryž assyriologojo a druzy historikarjo Stareho orienta (sumerologojo, hetitologojo atd., kotřiž ze samsnymi metodami dźěłaja) wuslědźeja, zapřijima slědowace kónčiny:
Hačrunjež so Egyptowska druhdy do wulkeho Stareho orienta zapřijima, rozeznawa so studij tutoho kraja k tutej periodźe jara wot toho skupiny ciwilizacijow, kotrež assyriologojo studuja, a, byrnjež zwiski mjez woběmaj polomaj we wěstych periodach sylne byli, wostawatej egyptologija a staroorientalistika jara rozdźělnej disciplinje. Jeničke dokumenty, kotrež z Egyptowskeje pochadźeja a staroorientalistiku nastupaja, su listy z Amarny.
Chronologija a periodizacija
Časowy kónc assyriologiskeho pola je kónc produkcije klinopismowych dokumentow, tuž spočatk 1. lěttysac po Chr. w Babylonskej, kotrež antiksku mezopotamisku kulturu wobchowachu. Zbytk Bliskeho wuchoda staroorientalistiku wot spada babylonskeho mócnarstwa w lěće 539 wjace njenastupa, byrnjež dźěła wo pozdźišich mezopotamiskich žórłach k tutomu podawkej móhli specialistow za achajmendiske, seleukidiske a partiske mócnarstwo zajimować.
Chronologija Stareho orienta wostawa wjele debatowana tema. Ći, kotřiž relatiwnej chronologiji přiwisaja, maja wobmjezowany dosah, mjenujcy jenož jednu periodu, a za tych, kotřiž absolutnej chronologiji přiwisaja, wobsteji strach, zo datowanje wjele podawkow wohrožuja. Su sej datowanja podawkow wot astronomiskich zjawow 8. lětstotka př. Chr. wěsći. Zwonka tuteje doby čini cyły 2. lěttysac problemy. Přiznawa so, zo zwučena chronologija, tak mjenowana "srjedźna chronologija" je wopak. Ale wobchowuje so po konwenciji, doniž so specialisća na chronologiju njedojednaja, kotraž tuchwilu hišće njeje widźeć. Dźěła belgiskeho teama su ke "krótkej chronologiji" wjedli, kotraž kładźe spad prěnjeje Babylonskeje dynastije do lěta 1499, přećiwo powšitkownje připóznatemu datumej 1595. 16. lětstotk "srjedźneje chronologije" steji w srjedźišću problema. Přiwisnicy "krótkeje chronologije" namjetuja, srjedźnu chronoloiju "wotstronić", štož prjedawše datumy za dobyće nad Babylonom přez Hetitow wo jedyn lětstotk znižuje. Je porno tomu problemy z datowanjom wokoło druheje połojcy 2. lěttysaca. Pad je wosebje rjejaty za hetitiske mócnarstwo: specialisća maja tajke ćežkosće so na datumy absolutneje chronologije dojednać, zo někotři z nich je w swojich publikacijach radšo njewozjewjeja.
Universidade Fundação Mineira de Educação e Cultura
Universidade Fundação Mineira de Educação e Cultura (FUMEC) je uniwersita w brazilskim Belo Horizonte, kotraž so 1965 załoži.
Powiat białogardzki
Powiat białogardzki je pólski powiat (wokrjes) na sewjerowuchodźe Zapadopomorskeho wojewódstwa.
Wokrjes ma přestrjeń wot 845 km² a něhdźe 49.000 wobydlerjow.
Geografija
Susodne wokrjesy su Powiat kołobrzeski na sewjerozapadźe, Powiat koszaliński na sewjerowuchodźe, Powiat świdwiński na juhowuchodźe a Powiat szczecinecki na juhozapadźe.
Virgil Goode
Virgil Goode (* 17. oktobra 1946, Richmond, Virginia) je ameriski prawicarski politikar. Wón běše wot lěta 1973 hač do lěta 1997 čłon virginskeho parlamenta a wot lěta 1997 hač do lěta 2009 čłon ameriskeho parlamenta.
Pětr Hila
Pětr Hila ( Peter Hille; * 31. julija 1860 w Šunowje, † 21. nowembra 1932 w Chrósćicach) bě serbski wučer, kantor a dirigent.
Narodźi so jako syn Šunowskeho młynka a wopytowaše wot 1875 do 1879 Katolski wučerski seminar w Budyšinje. 1879 dźěłaše jako pomocny wučer w Šěrachowje a wot 1880 do 1924 jako wučer při Chróšćanskej šuli. Wot 1904 běše tam kantor a šulski nawoda; 1924 poda so na wuměnk.
Hila běše přez 40 lět dirigent Chróšćanskeho spěwarskeho towarstwa Jednota. Jako jedyn z prěnich serbskich solistow spěwaše na tačele za gramofon. Nimo toho běše tež znaty pčołar.
Wón bě wot 1885 čłon Maćicy Serbskeje.
Ameriska zbožowna trawa
Ameriska zbožowna trawa (Beckmannia syzigachne) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Bogota
Bogota (, skrótka Bogotá, D.C.) je hłowne a najwjetše město Kolumbiskeje. Ma někak sydom a poł miliona wobydlerjow a je jedna z najspěšnišo rosćacych metropolow Južneje Ameriki.
Město twori tak mjenowany stolicowy distrikt (Distrito Capital), kotryž podsteji bjezposrědnje kolumbiskemu knježerstwu a ma podobny wosebity status (a mjeno) kaž Washington, D.C. w Zjednoćenych statach. Bogota je centralny wobchadny suk kaž tež hospodarski a kulturny centrum Kolumbiskeje z uniwersitami, muzejemi a dźiwadłami.
Bogota nadeńdźe so w płódnej wysokoruninje Andow we wysokosći 2600 metrow nad mórskej hładźinu a je tuž jedna z pjeć najwyše ležacych stolicow na swěće. Słuša drje do tropiskeho klimoweho pasma, ma pak dla swojeho wysokeho połoženja skerje měrnu klimu z přerěznej lětnej temperaturu wot runje 13,3 stopnjow.
11. nowembra
11. nowembra abo '''11. nazymnika''' je 315. dźeń gregorianiskeje protyki (316. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 50 dnjow hač do kónca lěta. 11. nowembra je swjedźeń swjateho Měrćina.
Wumrěće
thumb|upright=0.4|Mina Witkojc († 1975)
Mnohokorjenaty křěk
Mnohokorjenaty křěk (Spirodela polyrhiza, syn.: Lemna polyrhiza) je rostlina z podswójby kačiznowych rostlinow (Lemnoideae) ze swójba aronowych rostlinow (Araceae).
Wopis
Mnohokorjenaty křěk je trajne zelo, kotrež docpěje wysokosć wot 0,5 hač do 1 cm. Twori zelene přestrjency ze 4 hač do 10 mm dołhich, łopjenojtych čłonkow na wodźe. Delni bok zwjetša je ćěmnopurpurowy.
Wurostkowe čłonki su wopak jejkojte abo kulojte, zwjetša płone maja na čłonk 2 abo wjace promjenjowych korjenjow.
Kćěje wot meje hač do junija.
Korjenje docpěja dołhosć wot 3 cm.
Twori nazymu małke zymske pupki, kotrež so na wodźiznowy spódk nurja a tam zymny počas přetraja. Wobsahuja škrob jako energisku rezerwu. Wone nalěto zaso wubija a přez tworjenje płuna horje wustupja.
Stejnišćo
Rosće w stejacych a pomału běžacych wutkatych, lochko přihrěwajomnych wodźinach, jězorach a zaliwach ze starej wodu.
Głupsk
Głupsk ( Mückenberg) běše delnjołužiska wjeska w něhdyšim Rukowskim wokrjesu.
Stawizny
Wjes naspomni so k prěnjemu razej pisomnje w lěće 1278 jako wobsydstwo knjeza Cunczo Schoff de Monte Miconis. Serbske mjeno Głupsk je najskerje wusměšenske mjeno, kotrež dósta wjeska wot wobydlerjow wokolnych wsow.
Za čas NDR bu wjes w běhu wutwara města Łuchowa w lěće 1950 do tutoho zagmejnowana a přemjenowana na Lauchhammer-West.
Jurij Hawštyn Swětlik
Jurij Hawštyn Swětlik ( Georgius Augustinus Swotlik; * 23. januara 1650 w Kulowje, † 23. februara 1729 w Budyšinje) bě serbski katolski duchowny, sobuzałožer serbskeho pismowstwa, magister filozofije a sacrosanctae theologiae baccalaureus.
Syn Kulowskeho měšćana wopytowaše wot 1666 do 1670 gymnazij w Čěskim Krumlowje a bu 1670 přijaty do konwikta we Wołomucu. W lěće 1675 swjeći swoj měšnisku swjećiznu a sta so z kapłanom w Jáchymovje a Radonicach w sewjerozapadnych Čechach. Nawróći so do Łužicy a bě wot 1678 do 1682 z wikarom na Budyskim tachantstwje a 1682/83 koadjutor w ródnym Kulowje. 1683 přewza farske městno w Radworju, hdźež hač do lěta 1707 wosta. Wot 1707 do 1717 bě canonicus residens a wot 1717 hač do swojeje smjerće senior Budyskeho tachantstwa.
Swětlik zawjedźe, zepěrajo so na Jakuba Xavera Ticina, prawopisnu formu katolskeje warianty hornjoserbšćiny, kotraž wosta w zasadźe hač do reformy lěta 1862 płaćiwa. Jeho rěč bazěrowaše na domjacym Kulowskim dialekće, kotryž bu hižo wot Ticina w jeho gramatice z lěta 1679 kodifikowany. Hakle 1750 so Chróšćanski katolski dialekt přesadźi. W lětach 1688 do 1707 přełoži Swětlik cyłu bibliju do serbšćiny a skoncentrowa swoje přełožowarske nazhonjenja potom do knihi Vocabularium Latino-Serbicum, prěnjeho ćišćaneho serbskeho słownika.
Großhennersdorf
Großhennersdorf ( Wulke Hendrichecy) je hornjołužiska wjes we wuchodosakskim Zhorjelskim wokrjesu, kotraž słuša wot 1. januara 2011 k městu Ochranow. Leži 341 m nad mórskej hładźinu a ma něhdźe 1200 wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1296.
Kuršėnai
thumb|left
Kuršėnai ( Kurschenen; Kurszany) je město w Šiauliaiskim wobwodźe w Litawskej.
Leži při rěce Venta něhdźe 30 kilometrow sewjerozapadnje wot města Šiauliai.
Raul Chadžimba
mini|upright|Raul Chadžimba
Raul Chadžimba (abchazicse Рауль Џьумка-иҧа Ҳаџьымба; rucse Рауль Джумкович Хаджимба; 21. měrca 1958, Tkwarčeli, Abchaziska) je abchaziski politikar a wot lěta 2014 prezident mjezynarodnje njepřipóznateje republiki Abchaziskeje.
Kuršėnai
Sydlišćo je so w lěće 1561 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1946 měšćanske prawa. Wulka židowska wosada (1897 – 48 % ) je so přez holocaust dospołnje zničiła.
Raul Chadžimba
Wot 1999 do 2000 běše premierminister Abchaziskeje, wot 2005 hač do 2009 wiceprezident a wot 25. septembra 2014 je z prezidentom.
Thimphu
thumb|left|Napohlad města
Jan Bogumił Nytška
mini|Jan Bogumił Nytška Jan Bogumił Nytška, tež Jan Bohumił Nyčka ( Johann Gottlieb Nitschke; * 18. februara 1825 we Wojerecach, † 26. februara 1904 w Charlottenburgu pola Berlina) bě serbski wučer a spisowaćel.
Žiwjenje
Jan Bogumił Nytška narodźi so jako syn chudeho krawca we Wojerecach a wotrosće we Blunju. Wón wopyta wučersku preparandu w Bórkhamorje a po tym wučerski seminar w Starej Darbni, štož jemu hrabja z Einsiedel zmóžni. Nytška bě wučer w Sprjejcach, wot 1846 do 1858 w Düsseltalu w kubłarni za wosyroćene dźěći a wot 1858 do 1894 měšćanski wučer w Essenje. W Poruhrskej nawukny wón pólšćinu a staraše so tam za ewangelskich pólskich dźěłaćerjow. Po tym, zo so na 1894 na wuměnk poda so wón k swójbnym do Charlottenburga přesydli. Za přebywacych Serbow w Berlinje zdoby sej Nytška wot wyšnosće prawo, so tam zhromadźować a serbske kemše wotměwać.
Wo dźěćatstwje a z pućowanskimi reportažami dopisa wón do Serbskich Nowin a Łužičana (1868–72). W Časopisu Maćicy Serbskeje poda wón 1876 z delnjołužiskimi dodawkami słownikarske dźěło. Nytška wobknježeše a pisaše w hornjo- a delnjoserbšćinje a běše wot lěta 1873 čłon Maćicy Serbskeje.
Michail Sergejewič Gorbačow
mini|Michail Gorbačow 1987[[Dataja:Mikhail Gorbachev Signature.svg|frameless|upright]]
Luga
Luga móže być:
Michail Sergejewič Gorbačow
Michail Sergejewič Gorbačow ( Михаил Сергеевич Горбачёв; * 2. měrca 1931 w Priwolnom, Ruska SFSR; † 30. awgusta 2022 w Moskwje) bě sowjetski a ruski politikar a poslednja hłowa stata Sowjetskeho zwjazka.
Gorbačow, najmłódši nawoda stata w sowjetskich stawiznach, bě wot měrca 1985 hač do awgusta 1991 jako naslědnik Konstantina Černjenka generalny sekretar Centralneho komiteja Komunistiskeje strony Sowjetskeho zwjazka (KSSZ) a wot měrca 1990 do decembra 1991 statny prezident Sowjetskeho zwjazka. Nowe akcenty w sowjetskej politice sadźi wón z glasnostu („wotewrjenosću“) a pjerjestrojku („přetwarom“). We wotbrónjenskich jednanjach ze Zjednoćenymi statami zahaji wón kónc Zymneje wójny. Jemu spožči so w lěće 1990 Nobelowe myto měra.
Nalětnja bimbawka
Nalětnja bimbawka (Pulsatilla vernalis) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
Luga (Ruska)
thumb|left thumb|left Luga je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Leningradskej oblasći. Ma něhdźe 36 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1777 załožiło.
12. nowembra
12. nowembra abo '''12. nazymnika''' je 316. dźeń gregorianiskeje protyki (317. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 49 dnjow hač do kónca lěta.
Narodniny
thumb|[[Neil Young (2008)]]
Piekary Śląskie
Piekary Śląskie (šlesce Pjekory Ślůnske) su město na juhu Pólskeje, kotrež leži w Šleskim wojewódstwje. Jeho němske mjeno je Deutsch Piekar.
Hórnistwowe město nasta w lěće 1934 přez zjednoćenje městačkow Piekary Wielkie a Scharley a dósta 1939 měšćanske prawa. Piekary su tež znate putniske městno.
Hustokłóskata rězna
Hustokłóskata rězna (Carex spicata) je rostlina z podroda jenakokłóskatych rěznow ze swójby cachorowowych rostlinow (Cyperaceae).
Lejnjanski jězor
Při juhowuchodnym brjoze jězora leži wjeska Lejno, na zapadźe braniborska wjeska Košyna, měšćanski dźěl Złeho Komorowa. Žarnowski kanal zwjaza Lejnjanski ze Sedličanskim jězorom. Wot lěta 2013 je jězor přez Košynski kanal tež ze susodnym Złokomorowskim jězorom zwjazany. Do Parcowskeho jězora wjedźe Borboriny kanal, kotryž hač dotal pławny njeje.
Serbske ewangelske towarstwo
Serbske ewangelske towarstwo je zjednoćenstwo ewangelskich Serbow. Wone so na 48. serbskim ewangelskim dnju dnja 18. junija 1994 w Njeswačidle pod nawodom tehdyšeho Hrodźišćanskeho fararja Jana Malinka załoži.
SET zarjaduje kóždolětne Serbske ewangelske cyrkwinske dny. Wone podpěruje serbske wosadne žiwjenje a dźěło ze serbskimi dźěćimi a młodostnymi. Zhromadnje ze Serbskim wosadnym zwjazkom je zamołwite za wudawanje časopisa Pomhaj Bóh, ale tež Serbskeho lekcionara, spěwnika za dźěći a druhich publikacijow. Nimo toho podpěruje towarstwo wobnowjenje pomnikow, kiž swědča wo serbskej ewangelskej tradiciji.
Towarstwo njeje z čłonom Domowiny.
Pjatychatky
Pjatychatky je město w Dnipropetrowskej oblasći na Ukrainje. Leži něhdźe 110 kilometrow zapadnje Dnipra.
Jessentuki
thumb|left Jessentuki je město w juhu Ruskeje federacije. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Stawropolskim regionje a ma něhdźe 104 tysac wobydlerjow.
Pjatychatky
Ma něhdźe 18 tysac wobydlerjow.
Jessentuki
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1825 załožiło a ma wot lěta 1917 měšćanske prawa.
Pjatychatky
Sydlišćo załoži so w lěće 1886 wokoło dwórnišća a ma wot lěta 1936 měšćanske prawa.
Lěkarska bimbawka
Lěkarska bimbawka (Pulsatilla vulgaris) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
Wopis
Lěkarska bimbawka docpěje za čas kćěwa wysokosć wot 15 cm, ale za čas tworjenja płodow docpěje wysokosć wot 40 cm.
Spódnje łopjena so po kćenjach pokazaja. Wone su owalne, wjacekróć pjerjate.
Stołpik je zrunany, běłošešerjaće kosmaty a njese jedne kćenje. Ma mutličku jara rozdźělenych łopješkow.
Kćenja
Kćěja wot měrca hač meje. Kćenjowe łopjena docpěja dołhosć wot 5 cm (55-80 mm). Najprjedy su zwonojte, ale pozdźišo su rozšěrjene. Wone su fijałkojte a wonka šešerjaće kosmate. Ma 6 přikrywnych łopješkow. Kćenja bu wot pčołkow a čmjełow wopróšene.
Stameny su mnoholičbne.
Płody
Płody maja pěstku z dołhosću wot 5 cm. Rozšěrjene worjechowych płodow so přez wětřik přewjedźe.
Stejnišćo
Rosće na suchich trawnikach, zwjetša na wapnje.
Rozšěrjenje
Lěkarska bimbawka je rozšěrjena wot Jendźelskeje a Francoskeje hač Šwedskeje a Ukrainy; w Němskej hač južneje Bayerskeje.
Zjednoćene arabske emiraty
thumb|left|[[Nawěwy blisko Dubaja]]
Zjednoćene arabske emiraty ( أَلْإِمَارَات أَلْعَرَبِيَّة أَلْمُتَّحِدَة al-Imārātu l-ʿArabiyyatu l-Muttaḥida) su federacija ze sydom emiratow na juhowuchodźe Arabskeje połkupy w Aziji. Při brjoze Persiskeho zaliwa a Omanskeho golfa ležacy stat susoduje ze Sawdi-Arabskej na juhu a zapadźe kaž tež z Omanom na wuchodźe. Pusćinowy kraj wobsedźi wulke łožišća zemskeho wolija a přisłuša tuž najbohaćišim statam na zemi. Skoro 80 % wobydlerstwa su w emiratach dźěłacy wukrajnicy, wosebje z Indiskej. Oficialna statna nabožina je Islam.
Najwažnišej sydlišći stej stolica Abu Dhabi a najwjetše město Dubaj. Z wulkim wotstawkom najwjetši emirat je Abu Dhabi z přestrjenju wot 67.340 km².
Najwyša hora w Zjednoćenych arabskich emiratach je 1900 m wysoki Dźabal Jais w Hadźar-horinach.
Wolodymyr Zelenskyj
mini|upright|Wolodymyr Zelenskyj (2022)
Wolodymyr Oleksandrowyč Zelenskyj ( Володимир Олександрович Зеленський; * 25. januara 1978 w Krywyj Rih, Ukrainska SSR) je něhdyši ukrainski dźiwadźelnik a režiser, kiž je wot 20. meje 2019 šesty prezident Ukrainy.
Po studiju prawnistwa dźěłaše jako dźiwadźelnik, synchronowy rěčnik, telewizijny moderator, kabaretist a filmowy producent a załoži w lěće 2003 filmowe studijo „Студія Квартал-95“ (Studija Kwartal-95). Znaty bu wosebje přez hłownu rólu w satiriskej telewizijnej seriji Sluha narodu („Słužownik naroda“), najwoblubowanišej seriji w Ukrainje. Dnja 31. měrca 2019 zdoby prěnje koło prezidentowych wólbow w Ukrainje a 21. apryla z 73 % hłosow tež rozsudne wólby přećiwo amtěrowacemu prezidentej Petrej Porošenku.
Dnja 24. februara 2022 zahaji Ruska wojersku inwaziju do teritorija Ukrainy, kotruž nimale wšě staty na swěće raznje zasudźeja. Zelenskyj wozjewi dla ruskeje inwazije wójnski staw kaž tež wójnske prawo w kraju.
Sedličanski jězor
Sedličanski jězor ( Sedlišćański jazor; Sedlitzer See) je kumštny jězor we Łužiskej jězorinje, něhdźe pjeć kilometrow sewjerowuchodnje Złeho Komorowa w Braniborskej. Ma přestrjeń wot 13,3nbsp;km².
Jeničke sydlišćo, kotrež leži bjezposrědnje při brjoze jězora je Lěska.
Kstowo
thumb|left Kstowo je město w Ruskej federaciji. Leži při Wolze w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Nižny Nowgorod. Ma něhdźe 67 tysac wobydlerjow.
Sibirska zbožowna trawa
Sibirska zbožowna trawa (Beckmannia eruciformis) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Kstowo
Sydlišćo je so w 14. lětstotku załožiło a ma wot lěta 1957 měšćanske prawa.
Kitkata wšowica
Kitkata wšowica (Pedicularis foliosa) je rostlina ze swójby hubinkowych rostlinow (Orobanchaceae).
Ebenowe rostliny
Ebenowe rostliny ( Ebenaceae, Spermatophyta) su swójba symjencowych rostlinow. Wobsahuje sćěhowace rody:
Sydrik
Sydrik (Galium) je ród ze swójby čerwjenkowych rostlinow (Rubiaceae). W srjedźnej Europje mjez druhim žołty sydrik (Galium verum) a lěpjacy sydrik (Galium aparine) wustupujetej. Tež wonjaty sydrik (Galium odoratum) je tu znaty.
Wopis
Ród wobsahuje něhdźe 300 družinow, z kotrychž w srjedźnej Europje 25 družinow wustupuje.
Systematika
Ród Galium L. steji w subtribusu Rubiinae tribusa Rubieae podswójby Rubioideae Verdc. ze swójby čerwjenkowych rostlinow (Rubiaceae). Wón bu do sekcijow rozrjaduje (wuběrk):
Družiny
W Europje su sćěhowace družiny w rodźe sydrikow (Galium):
Galium-družiny z druhich dźělow swěta:
Dimmu Borgir
Dimmu Borgir je norwegska metalowa hudźbna skupina.
Gudauta
thumb|left Gudauta (, '', ) je město w mjezynarodnje njepřipóznatym staće Abchaziska, kiž słuša po ludowym prawje do Georgiskeje. Leži při brjoze Čorneho morja něhdźe 40 kilometrow sewjerozapadnje Sochumija.
Do Abchaziskeje wójny spočatk 1990tych lět měješe město něhdźe 15.300 wobydlerjow, dźensa jenož hišće wokoło sydom tysac wobydlerjow.
Amman
Amman je stolica Jordaniskeje. Ma nimale dwaj milionaj wobydlerjow a je tež najwjetše město stata.
Bretonšćina
Bretonšćina je keltiska rěč. Ju rěči we francoskej krajinje Bretanja wokoło 500.000 ludźi.
Čmjeły
Čmjeły (Bombus) su ród insektow a słušeja k swójbje pčołkow. Wone su zwjetša w měrnych klimowych pasmach sewjerneje połkule žiwe. Čmjelacy lud wobsteji z połsta do 600 zwěrjatow – wjetšina z nich su dźěłaćerki – a jedneje kralowny. K ludej słušeja tež někotre muske čmjeły, kiž rěkaja kaž pola pčołkow trut, a młode kralowny. Lud přežiwja w Europje jenož jedne lěćo a je zwjetša hižo w septembrje dowotemrěty. Jeničce młode kralowny přežiwjeja zymu a załožeja w nalěću nowy lud.
Mjeztym zo wulětaja pčołki hakle při temperaturach wot 10 stopnjow, su čmjelace kralowny zdźěla hižo w zažnym nalěću pola 2 stopnjow po puću a dźěłaćerki wot šěsć stopnjow.
Čmjeły steja w Němskej pod přirodoškitom.
Družiny
Ród wobsahuje sćěhowace družiny.
13. nowembra
13. nowembra abo '''13. nazymnika''' je 317. dźeń gregorianiskeje protyki (318. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 48 dnjow hač do kónca lěta.
Hektar
thumb|[[Kwadrat ze stronami 100m dołhimi ma přestrjeń jedyn hektar]] Hektar (znamjo ha) je jednotka přestrjenje. Wužiwa so předewšěm w ratarstwje a lěsnistwje.
Hněwsecy
mini|Hněwsecy na karće z lěta 1942
Hněwsecy ( Nimschütz) běchu hornjołužiska wjeska sewjernje Budyšina, kotraž bu w lětomaj 1972/73 wopušćena a potom za Budysku rěčnu zawěru wottorhana. Po hamtskich ličbach dyrbjachu so 135 wobydlerjow přesydlić.
Geografija
Hněwsecy ležachu na lěwej stronje Sprjewje sewjernje Małsec a juhozapadnje Delnjeje Hórki.
Stawizny
W nazymje 1898 namakachu wjesnjenjo při Sprjewi sewjerowuchodnje Hněwsec jedyn z mało bohaće wuhotowanych rowow z romskeje kejžorskeje doby w Hornjej Łužicy. W rowje nadeńdźechu so importowane romske sudobja kaž bowy, čerpawy a křida. Tamle pochowany potajkim drje romske wašnja praktikowaše, štož pokaza na wěsty wuznam něhdyšeho sydlišća.
Złota šleznička
Złota šleznička (Chrysosplenium alternifolium) je rostlina ze swójby rupikowych rostlinow (Saxifragaceae). Dalše serbske ludowe mjeno je złote třěški.
Wopis
Złota šleznička je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 15 hač 20 cm.
Kćenja
Kćěje wot měrca hač meje. 8-20 małkich kćenjow je wot žołtozelenych abo złotožołtych łopješkow wobdate. Kćenje ma jenož štyri keluškowe łopješka, ale nima krónu.
Stejnišćo
Rosće we łučinowych a wudolinowych lěsach. Preferuje włóžne hač mokre pódy.
Chmilnyk
thumb|left
Chmilmyk  je město w oblasći Winnycja na Ukrainje. Leži w historiskej Podolskej něhdźe 60 kilometrow sewjerozapadnje města Winnycje.
Ma něhdźe 28 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1362 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1448 měšćanske prawa.
Žórłowka
Žórłowka (Catabrosa) je ród ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Manowar
thumb|upright=1.2|Manowar (2016) Manowar je US-ameriska heavy-metalowa hudźbna skupina.
Wšědne zelenčko
Wšědne zelenčko (Wolffia arrhiza) je rostlina z podswójby kačiznowych rostlinow (Lemnoideae) znutřka aronowych rostlinow (Aronaceae).
Wopis
Wšědne zelenčko je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 0,1 cm. Wono je mólička płuwaca rostlina bjez korjenjow, kotraž na wodźe kaž zelena pěna wupada. Rostlina je najmjeńša kćenjowa rostlina w swěće a wutwori najmjeńše płody.
Płody su jara móličke, drje jenož tróšku wjetše hač selowe kristale. Wone wobsahuja jenož jedne symjo.
Stejnišćo
Rosće w stejacych abo pomału běžacych, wutkatych, přećiwo wětrej škitanych wodźiznach, w hrjebach a w starowódnych zaliwach.
Wužiwanje
Móličke rostlinki so w Thailandskej a Laosu jako derje słodźace "wódne jejka" jědźa.
Powiat choszczeński
Powiat choszczeński je powiat (wokrjes) na juhozapadźe pólskeho Zapadopomorskeho wojewódstwa, juhowuchodnje Šćećina, z wokrjesnym městom Choszcznom.
Města a gmejny
Powiat choszczeński wobsteji ze šěsć gmejnow:
Wisata bimbawka
Wisata bimbawka (Pulsatilla pratensis) je rostlina ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
Līvāni
thumb|left Līvāni (historiske němske mjeno – Liewenhof) je městačko w Letiskej. Je zarjadniske sydło Līvānskeho wobwoda.
Leži při prawym brjoze Dwiny něhdźe 170 kilometrow juhowuchodnje Rigi.
Ma něhdźe wósom tysac wobydlerjow.
Wulka židowska wosada (1897 – 52 %; 1935 – 28 % ) je so přez holocaust dospołnje zničiła.
Rutowe rostliny
Rutowe rostliny (Rutaceae) su swójba symjencowych rostlinow (Spermatophyta).
Wobsahuje sćěhowace rody:
Kwadratny kilometer
Kwadratny kilometer (znamjo km²) je měrjenska jednotka přestrjenje. Přestrjeń kwadratneho kilometra ma na přikład kwadrat ze stronskej dołhotu jednoho kilometra.
Jedyn kwadratny kilometer wotpowěduje
Železnowodsk
thumb|left Železnowodsk je město w juhu Ruskeje federacije. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Stawropolskim regionje a ma něhdźe 24 tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1810 załožiło a ma wot lěta 1917 měšćanske prawa.
Kulebaki
thumb|left Kulebaki je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Nižny Nowgorod. Ma něhdźe 34 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1677 załožiło a ma wot lěta 1932 měšćanske prawa.
Ljubań (oblasć Leningrad)
thumb|left
Ljubań je městačko w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Leningradskej oblasći a ma něhdźe štyri tysac wobydlerjow. Sydlišćo je so w lěće 1500 załožiło a ma wot lěta 1912 měšćanske prawa.
Jurij Kislink
Jurij Kislink ( George Kießling; * 15. februara 1788 w Chrósćicach, † 5. nowembra 1869 runje tam) bě serbski pastyr a twarc časnikow a sykawow.
Wón bě syn z Čechow pochadźaceho ćěsle, wopytowaše ludowu šulu w ródnej wsy a dźěłaše tam jako pastyr-wowčer.
Słubice
Słubice (do 1945 němsce Dammvorstadt) su město ze 17.000 wobydlerjemi při Wódrje w zapadopólskim wojewódstwje Lubuš a běchu hač do kónca Druheje swětoweje wójny wuchodne předměsto Frankobroda. Wot toho časa běži němsko-pólska hranica přez Wódru. W měsće namakaja so wjacore wažne hranične přechody. Słubice su sydło pólsko-němskeho wědomostneho centruma „Collegium Polonicum“.
W lěće 2014 přepodachu w Słubicach prěni pomnik na swěće, kotryž je Wikipediji wěnowany.
thumb|left|Słubice, napohlad wot Frankobrodskeje Wódrineje wěže
Mjeno
Hižo před wjace hač 750 lětami bě na městnje dźensnišeho města při prawym brjoze Wódry słowjanske sydlišćo z mjenom Zliwice. Moderne pólske mjeno Słubice je wot toho wotwodźene.
Gmejna
Měšćansko-wjesna gmejna Słubice měješe dnja cyłkownje  wobydlerjow, z nich  w měšćanskim a  we wjesnym dźělu.
K Słubičanskej gmejnje słušeja wjeski Drzecin (němsce Trettin), Golice (Gohlitz), Kunice (Kunitz), Kunowice (Kunersdorf), Lisów (Leißow), Łazy Lubuskie (Lebuser Loose), Nowe Biskupice (Neu Bischofsee), Nowy Lubusz (Neu Lebus), Pławidło (Tirpitz), Rybocice (Reipzig), Stare Biskupice (Alt Bischofsee) a Świecko (Schwetig).
Barcelona
Barcelona (wurjekowanje [bəɾsəˈɫonə] abo  [baɾθeˈlona]) je najwjetše město a stolica Katalanskeje a z wobydlerstwom wot wjace hač połdra miliona wobydlerjow tež druhe najwjetše město Španiskeje po Madridźe. Ma něhdźe 1,6 milionow wobydlerjow a je tuž jednata najwjetša gmejna Europskeje unije.
Leži na sewjerowuchodźe Iberiskeje połkupy při brjoze Srjedźneho morja, něhdźe 120 kilometrow južnje Pyrenejow a francoskeje hranicy.
Zwjazkowy kancler (Němska)
mini|Tuchwilny kancler Zwjazkoweje republiki Němska [[Olaf Scholz (wot 8. decembra 2021)]]
Zwjazkowy kancler ( Bundeskanzler) je w Němskej hłowa zwjazkoweho knježerstwa, kiž postaji zwjazkowych ministerow a politiske směrnicy knježerstwa.
Zwjazkowy kancler je faktisce najmócniši politiski zastojnik Zwjazkoweje republiki, steji pak po protokolu jenož na třećim najwyšim městnje pod zwjazkowym prezidentom (hłowu stata) a prezidentom Zwjazkoweho sejma.
Zwjazkowy kancler so po namjeće zwjazkoweho prezidenta wot sejma wuzwoli a hodźi so do kónca legislaturneje periody jenož přez wotum wo wuprajenju njedowěry ze strony parlamenta wotsadźeć. Ličba legislaturnych periodow jeho knježerstwa je − hinak hač pola zwjazkoweho prezidenta − zasadnje njewobmjezowana.
Tuchwilny zwjazkowy kancler je Olaf Scholz (SPD) na čole amploweje koalicije ze Zelenymi a FDP.
Brigitte Bierlein
mini|upright|Brigitte Bierlein jako prezidentka Wustawoweho sudnistwa w lěće 2018
Brigitte Bierlein (* 25. junija 1949 we Wienje) je awstriska juristka, wustawowa sudnica a politikarka. Po wotwołanju zwjazkoweho kanclera Sebastiana Kurza bu wona wot prezidenta Van der Bellena pomjenowana za zwjazkowu kanclerku republiki Awstriskeje. Wona bě prěnja žona w tutym zastojnstwje a předsteješe přechodnemu knježerstwu hač k wutworjenju noweho knježerstwa po dočasnych wólbach w nazymje 2019 dnja 7. januara 2020.
Liz Truss
Mary Elizabeth „Liz“ Truss (* 26. julija 1975 w Oxfordźe, Jendźelska) je britiska politikarka, kiž bě po wotstupje Borisa Johnsona wot 6. septembra hač do 25. oktobra 2022 krótki čas premierka Zjednoćeneho kralestwa. Do toho bě wona tež předsydstwo Konserwatiwneje strony přewzała. Po sylnej internej kritice a njeměrje na finančnych wikach dla planow jasneho zniženja dawkow měješe so wróćo ćahnyć. Z jeje naslědnikom sta so Rishi Sunak.
Do toho bě Truss w Johnsonowym kabineće wot lěta 2019 ministerka za žony a runostajenje a přidatnje wot 2021 wonkowna ministerka.
Francoska
Francoska ( France, čitaj: [fʁɑ̃s]), oficielnje Francoska republika, République française, čitaj: [ʁepyblik fʁɑ̃sɛz]) je wulki njewotwisny stat w zapadnej Europje. Stolica a najwjetše město je Paris. K Francoskej słušeja tež wšelakore kupy a teritorije na druhich kontinentach.
Obercunnersdorf
Obercunnersdorf je hornjołužiska wjes na juhu sakskeho wokrjesa Zhorjelc, južnje Lubija. Leži 358 m nad mórskej hładźinu a słuša wot 1. januara 2013 ke gmejnje Kotmar.
Francoska
Geografija
Mjezuje z Belgiskej na sewjerowuchodźe, z Němskej, Šwicarskej a Italskej na wuchodźe, ze Španiskej a Andorru na juhozapadźe. Nimo toho je kupa Korsika dźěl Francoskeje, kotraž w sewjerozapadnym dźělu srjedźozemskeho morja leži.
Obercunnersdorf
Stawizny
Wjeska, kotraž je po sydlišćowej formje lěsny łanowc, naspomni so prěni raz w lěće 1306 jako ambae Conradesdorpp a steješe přez wjacore lětstotki pod ležownostnym knjejstwom Budyskeho tachantstwa.
Francoska
Rěče
We Francoskej rěči so hłownje francosce. Wjacore mjeńšinowe rěče su regionalnje připóznate, kaž na přikład bretonšćina w Bretani, němčina w Elsaskej, baskišćina a okcitanšćina na juhu kraja abo korsišćina na Korsice.
Obercunnersdorf
Stawizny
Cyrkwinsce słušeše wjes hač do lěta 1527 do Lubijskeje wosady a běše wot 1597 dźěl Kotmarječanskeje wosady. Wot lěta 1819 twori swójsku ewangelsku wosadu z wosadnej cyrkwju w Obercunnersdorfje a filialnej cyrkwju w Niedercunnersdorfje (wot 1932).
Gorgoroth
thumb|Infernus Gorgoroth je norwegska metalowa hudźbna skupina.
1978
Wumrěće
mini|upright=0.4|Kurt Krjeńc († 28. nowembra 1978)
Njeznarowy
Njeznarowy ( Eiserode) su hornjołužiska wjes na zapadźe sakskeho wokrjesa Zhorjelc a słušeja wot lěta 1994 k městu Lubij.