cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wonjaty róžat
Wonjaty róžat (Reseda odorata) je rostlina ze swójby róžatowych rostlinow (Resedaceae).
Hłójčkaty šćedrjenc
Hłójčkaty šćedrjenc (Cytisus capitatus) je rostlina ze swójby łušćinowcow.
Kostrjanc
Kostrjanc (dialektalnje tež kostřanc, Centaurea cyanus) je rostlina ze swójby zestajenkow (Asteraceae).
Wopis
Kostrjanc je jednolětna abo dwulětna rostlina ze 80 cm wysokim, róžkatym a běłopjelsćojće kosmatym stołpikom, kotrejež stołpik horjeka je wobšěrny.
Łopjena
Łopjena su najčasćišo šwižne lancetojte a docpěwaja šěrokosć mjezy 2 a 5 mm. Delnje łopjena su stołpikate. Hornje łopjena su sedźace a njedźělene.
Kćenja
Wón kćěje wot junija hač do oktobra. Košowe kwěty docpěwaja šěrokosć mjezy 2 a 3 cm a sedźa po jednym na kóncach hałuzow. Přikrywne łopješka su owalne a zelene z čornymi, třiróžkatymi, njeregularnje trodlojtymi přiwiskami, a docpěwaja dołhosć mjezy 12 a 15 mm. Kćenjowe łopješka na kromje su módre, rědko róžojte abo běłe a 5-cybate, ale we srjedźišću su fijałkojte.
Zahrodowa poprica
Zahrodowa poprica (Satureja hortensis) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae). Dalše serbske mjena su popjerica a bobowka.
Kostrjanc
Płody
Płody docpěwa dołhosć wot 3,5 mm a buchu přez wětr a wot mrowje rozšěrjene.
Stejnišćo
Wón rosće na žitowych polach, smjećowych a pustych městnach. Preferuje w prawej měrje čerstwe, małowapnite, zwjetša słabje kisałe pódy.
Rozšěrjenje
Prěnjotnje njebě rostlina w srjedźnej Europje doma, ale je so najskerje jako symjo z kónčin wokoło Srjedźneho morja sem dóstała.
W rostlinskim lěkowanstwje
W rostlinskim lěkowanstwje wužiwaja so kwěty (Flores Cyani). Zběraja kwěty wot junija do awgusta. Sušja kwěty skoku w sćinje. Droga je moč ćěrjaca a bjez pódlanskich wuskutkow.
Bahnowy porstnik
Bahnowy porstnik (Potentilla palustris, Syn. Comarum palustre) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow. Dalše serbske mjeno je sedmporstnik.
thumb|left|200px|Bahnowy porstnik thumb|left|200px|Bahnowy porstnik |thumb|left|200px|Bahnowy porstnik thumb|200px|ilustracija, Jacob Sturm (1796)
Wopis
Bahnowy porstnik je trajne zelo, kotrež docpěje wysokosć wot 30 cm hač do 100 cm.
Łopjena
Łopjena su na stołpiku rozdźělene, pjerite, z hač do 5-7 łopjenami, kotrež su na hornim boku ćěmnozelene a na delnim boku módrozelene.
Kćenja
Wón kćěje wot junija hač do awgusta (julija). Kćenja su stołpikate, maja 5 łopjenow a su purpurčerwjene abo ćemnopurpurne, docpěja šěrokosć wot 1,5 hač do 2,5 cm. Keluch je napadniši hač króna a so po kćěwje podlěši.
Płody
Papłód ma samsny twar kaž tón podtrawnicy.
Stejnišćo
Wón rosće w bahnach a so wostaji wapno.
Rozšěrjenje
Bahnowy porstnik je w nimale cyłej Europje, sewjernej Aziji a sewjernej Americe rozšěrjeny.
Žórła
<br style="clear:both;" />
Nosiwka
thumb|left
Nosiwka je město w  Černihiwskej oblasći na sewjeru Ukrainy. Leži při rěce Nosiwočka něhdźe 100 kilometrow juhowuchodnje Černihiwa.
Ma něhdźe 14 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1147 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1960 měšćanske prawa.
23. februara
23. februara abo '''23. małeho róžka''' je 54. dźeń gregorianiskeje protyki, tuž wostawa hišće 311 dnjow (312 w přestupnych lětach) hač do kónca lěta.
Narodniny
thumb|Relief Maćija Korwina w Budyšinje
Rakuski len
Rakuski len (Linum austriacum) je rostlina ze swójby Lenowych rostlinow (Linaceae).
Rěpa
Rěpa (Beta) je ród ze swójby pólšicowych rostlinow (Chenopodiaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Zwjazkowa dróha 178
Zwjazkowa dróha 178 (němsce Bundesstraße 178, skrótšenka B 178) je zwjazkowa dróha we wuchodnej Sakskej. Wona wjedźe wot Nosaćic pola Wósporka, přez Lubij a do Žitawy. Dróha je něhdźe 27 km dołha.
24. februara
24. februara abo '''24. małeho róžka''' je 55. dźeń gregorianiskeje protyki, tuž wostawa hišće 310 dnjow (311 w přestupnych lětach) hač do kónca lěta.
Narodniny
thumb|Steve Jobs
Hórska poprica
Hórska poprica (Satureja montana) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Słónkecy
Słónkecy ( Schlungwitz) su wjes na juhu hornjołužiskeho wokrjesa Budyšin. Hač do lěta 1936 běchu Słónkecy samostatna gmejna, po tym najprjedy dźěl Hnašečanskeje gmejny a wot lěta 1999 słušeja ke gmejnje Dobruša-Huska.
Geografija
Wjes leži mjez 213 a 240 m nad mórskej hładźinu w Hornjołužiskich honach na lěwym brjoze Sprjewje. Susodne wjeski su Hrubjelčicy na sewjeru, Dobruša na sewjerowuchodźe, Dźěžnikecy (gmejna Hornja Hórka) na juhowuchodźe, Čorne Noslicy na juhu, Hnašecy na zapadźe a Ćěchorjecy na sewjerozapadźe. Přez Słónkecy wjedźe wokrjesna dróha K7253 z Hnašec do Budyšina.
Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Dźěłošća, Wulke polo, Jězory, Hórki, Doł, Zahončk, W łukach, Podejkar?, Brězynki, Klóštr, Lada, Bjaron, Podowsy, Butkowy, Hrabonki, Nowy swět, Brězyny, Dołhe, W chójnach, Na skałach, Wólšinki = na Wólšinkach.
Stawizny
Sydlerskostawiznisce su Słónkecy nadróžny nawsowc. Prěnje historiske naspomnjenje jako Slonkewicz pochadźa z lěta 1363. Ležownostne knjejstwo wukonješe přez lětstotki Warnočanske ryćerkubło.
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 110 wobydlerjow, z nich 95 Serbow (86 %).
Ewangelscy Słónkečenjo přisłušeja z lěta 1689 Husčanskej wosadźe. Do toho běchu do Budyskeje Michałskeje cyrkwje zafarowani.
mini|center|upright=2|Powětrowy wobraz Słónkec z juha
Italski šćedrjenc
Italski šćedrjenc (Cytisus sessilifolius) je rostlina ze swójby łušćinowcow.
Korjeninowc
thumb|Calycanthus floridus Korjeninowc (Calycanthus) je ród ze swójby korjeninowcowych rostlinow (Calycanthaceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:
Mała sněhowka
Mała sněhowka (Galanthus nivalis) je rostlina ze swójby amarylisowych rostlinow. Dalše serbske mejna su knježna w sněze, zažny nahušk, sněhowa klanka a naha knježna.
Wopis
Mała sněhowka je wjacelětna zelišćowa rostlina, kotraž docpěje wysokosć wot něhdźe 10 hač do 20 cm.
Prawy len
Prawy len (Linum usitatissimum) je rostlina ze swójby Lenowych rostlinow (Linaceae). Dalšej serbskej mjenje stej pólny len a dźěłany len.
Wopis
Prawy len je jednolětna rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 30hač 60 cm.
Łopjena
Łopjena su přećiwostejne, linealne hač wusko-lancetojte, šěrozelene, nahe a docpěwaja šěrokosć wot 3 hač 4 mm.
Kćenja
Kćěje w juliju. Kćenja su njebjomódre, rědšo swětłoróžojte abo běłe a steja w jara čumpatej pakići a docpěwaja wulkosć wot 2 hač 3 cm. Jich pupki su zrunante. Krónowe łopješka docpěwaja dołhosć wot 12 hač 15 mm. Keluškowe łopješka su fajn kónčkojte, fajn kosmičkate, ale nic žałzate a docpěwaja dołhosć wot 5 hač 7 mm. Próšniki su módre.
Błudnička
thumb|Błudnička (wobraz bu inscenowany)
Prawy len
Płody
Kapslowy płód je nimale kulojty. Symjenja su płone a błyšćace.
Błudnička
Błudnička je mytiska bytosć, kotraž bazuje na žadnych swěćatych zjawach, kiž so wosebje w nocy w bahnach stawaja. W serbskich powědkach su błudnički strašne figury, kiž zabłudźenych pućowarjow zahubja. Błudnički eksistuja we folklorje wjele europskich ludow.
Prawy len
Stejnišćo
Rostlina so dźensa rědko plahuje a je na drjebiznowych městnach wodźiwjena.
Błudnička
Přirodne přičiny swěćateho zjawa su najskerje pak fluorescěrowace překasancy abo hriby, pak palomny zhniły płun.
Bachčysaraj
thumb|left
Bachčysaraj (, – Bachčisaraj, ) je město na połkupje Krim, kotrež słuša pak k Awtonomnej republice Krim na Ukrainje, pak k ruskej Republice Krim.
Leži na połkupje Krim na sewjernym brjoze Čorneho morja něhdźe 30 kilometrow juhozapadnje Simferopola při železniskej čarje Simferopol–Sewastopol w južnym dźělu połkupy.
Ma něhdźe 26 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1532 załožiło. Wot lěta 2014 słuša Bachčysaraj kaž cyła Krim de facto k Ruskej.
Oster
thumb|left
Ma něhdźe šěsć  tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1098 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1662 měšćanske prawa.
Hannelore Elsner
mini|upright|Hannelore Elsner w lěće 2011
Hannelore Elsner (* 26. julija 1942 w Burghausenje; † 21. apryla 2019) bě němska dźiwadźelnica, synchronowa rěčnica a awtorka.
Wona wotrosće w Mnichowje, hdźež bu tež za dźiwadźelnicu wukubłana. Swoju dźiwadłowu karjeru zahaji w Mnichowje a Berlinje. Pozdźišo koncentrowaše so skerje na filmowe a telewiziske produkcije. Wona běše jedna z najznatych němskich dźiwadźelnicow.
Hannelore Elsner měješe zhromadneho syna z režiserom Dieterom Wedelom.
Michail Aleksandrowič Šolochow
thumb|right Michail Aleksandrowič Šolochow ( * 24. meje 1905, Kružilin, oblasć Wojska Donskeho, Ruska; † 21. februara 1984 stanica Wjošenskaja, Sowjetski zwjazk) bě wuznamny ruski a sowjetski spisowaćel, kotryž dósta w lěće 1965 za swoju hłownu twórbu „Ćichi Don“ Nobelowe myto za literaturu.
Choćebuz
Choćebuz ( Chóśebuz, Cottbus) je najwjetše město Delnjeje Łužicy a kulturelne srjedźišćo tamnišich Serbow. Ze 100.000 wobydlerjemi na 164 km² je wone zdobom na wobydlerjow druhe najbohatše město Braniborskeje a jeničke łužiske wulkoměsto. Choćebuz leži nad Sprjewju. Prěni raz naspomni so město w lěće 1156. Choćebuz ma Technisku uniwersitu z něhdźe 5.000 studentami.
Město leži při awtodróze 15 (Berlin–Wrócław) a je přez wjacore železniske čary mjez druhim z Berlinom, Lipskom, Zhorjelcom, Baršćom a Frankobrodom zwjazane.
Měšćanske dźěle
Město Choćebuz poddźěla so do 19 měšćanskich dźělow (žórło za ličby wobydlerstwa: cottbus.de, staw: 31. decembra 2015).
Skole
thumb|left
Skole je městačko w Lwówskej oblasći na zapadnej Ukrainje. Leži w Karpatach při rěce Opir w historiskej Galiciskej něhdźe 110 kilometrow juhozapadnje Lwowa.
Ma něhdźe šěsć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w 10. lětstotku załožiło a ma wot lěta 1660 měšćanske prawa. Mjez 1918 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Chinska tamariska
Chinska tamariska (Tamarix chinensis) je rostlina ze swójby tamariskowych rostlinow (Tamaricaceae).
Slěborny porstnik
Slěborny porstnik (Potentilla argentea) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Wopis
Slěborny porstnik je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 20 hač 50 cm. Rostlina je zrunana abo nižoležaca.
Stołpik a łopjena su na delnim boku běłopjelsćojte. Łopjena su tři- hač pjećličbnje pjerite.
Kćenja
Kćěje wot junija hač oktobra. Kćenja docpěwaja wulkosć wot 1 hač 1,5 cm a steja po dwěmaj hač po dwacećoch w čumpatych pakićach. Krónowe łopješka su žołte a dlěše hač lancetojty keluch a słabje zarěznjene.
Stejnišćo
Rosće na suchich a pěskowych trawnikach, skalnych hłójčkach, pućnych kromach a železniskim terenje. Preferuje skerje wotewrjene, zwjetša małowapnate, pěskowe hač šćerkowe pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w nimale cyłej Europje rozšěrjena.
Wšědna rěpa
Wšědna rěpa je rostlina ze swójby pólšicowych rostlinow łaćonsce: Beta vulgaris, Chenopodiaceae). Wobsahuje sćěhowace poddružiny:
Prawy korjeninowc
Prawy korjeninowc (Calycanthus floridus) je kerk ze swójby korjeninowcowych rostlinow (Calycanthaceae).
25. februara
25. februara abo '''25. małeho róžka''' je 56. dźeń gregorianiskeje protyki, tuž wostawa hišće 309 dnjow (310 w přestupnych lětach) hač do kónca lěta.
Narodniny
thumb|upright|George Harrison w lěće 1974
Jan Ćěsla
Jan Ćěsla, tež Jan Handrik-Ćěsla (* 16. decembra 1840 w Nowych Boranecach; † 11. oktobra 1915 w Neveklovje w Čěskej) bě lěkar, MUDr. a serbski basnik a přełožowar. Złožujo so na ródnu wjesku, wozjewi Jan Ćěsla literariske twórby často pod pseudonymom Borančanski.
Žiwjenje
Jan Ćěsla, bratr Michała Handrika-Ćěsle, narodźi so jako syn chěžkarja w Nowych Boranecach. Wot lěta 1846 do 1849 wopyta wón Radworsku farsku šulu a po tym zo so swójba w lěće 1850 do Budyšina přesydli, hač do 1854 tamnišu Tachantsku šulu. Jutry 1854 zastupi Jan Ćěsla so preparandy Katolskeho wučerskeho seminara w Budyšinje a wot lěta 1855 do 1862 běše wón chowanc Serbskeho seminara w Praze, hdźež wopyta němski Małostronski gymnazij. Po tym přizamknje studij mediciny při Praskej uniwersiće. W tutym času wučerješe w Praskich swójbach a wopyta pak tež zhromadnje ze studentom Pětrom Dučmanom přednoški Purkynje. W lěće 1870 spisa swoju promociju a běše praktikant w chorowni w Praze. Wot lěta 1870 hač do 1915 skutkowaše jako lěkar w čěskim Neveklovje.
Serbske literarne skutkowanje
W šěsćdźesatych lětach 19. lětstotka wuwi so Ćěsla pódla Handrija Zejlerja k wusahowacemu serbskemu basnikej romantiki. Jeho twórby wozjewi mjez 1862 do 1871 přewažnje we Łužičanje, ale tež w čěskimaj časopisomaj Lumír a Hlas. W swojim najwobšěrnišim lyrisko-episkim dźěle Kral Přibysław z lěta 1868 wobjednawa wojowanja połobskich Słowjanow wo samostatnosć. Jan Ćěsla zeserbšći mjez 1861 a 1862 jako prěni knihu Wowka Boženy Němcoveje – jeho manuskript, kotryž přepoda 1863 Maćicy Serbskej, pak so pozdźišo zhubi. Nimo toho přełoži Jan Ćěsla čěsku wjeselohru Rohowin Štyrirohač Václava Klimenta Klicpery (originalny titul „Rohovín Čtverrohý”) z lěta 1821. Z tutej twórbu, kotraž předstaji so wot sobustawow towarstwa Budyska Bjesada a mjez druhim tež wot Jana Arnošta Smolerja, zahaji so 2. oktobra 1862 w Budyskim hosćencu K złotej krónje tradicija serbskeho dźiwadźelenja. W lěće 1864 přełoži wjesne powědančko Františeka Pravdy Nawoženja ze štyrjomi stami z čěšćiny do serbšćiny, kotrež jako kniha pola Donnerhaka w Budyšinje wuńdźe.
Po tym zo zastupi do powołanja, Jan Ćěsla literarisce womjelkny, zdźerži pak zwisk k serbskemu kulturnemu žiwjenju. Wot lěta 1873 bě Jan Ćěsla čłon Maćicy Serbskeje a wot 1910 čestny měšćan Neveklova.
Přispomnjenje
<references group="A" />
Warnoćicy (Dobruša-Huska)
Warnoćicy ( Arnsdorf) su wjes na juhu hornjołužiskeho wokrjesa Budyšin, kotraž słuša wot lěta 1999 ke gmejnje Dobruša-Huska.
Blušćowa hubinka
Blušćowa hubinka (Orobanche hederae) je rostlina ze swójby hubinkowych rostlinow (Orobanchaceae).
Warnoćicy (Dobruša-Huska)
Geografija
Wjes leži něhdźe dźewjeć kilometrow juhozapadnje Budyšina mjez 300 a 350 m nad mórskej hładźinu w hornjołužiskej pahórčinje pod Wulkim Pichowom (499 m) a Ćeleńcom (367 m).
Susodne wjeski su Zdźar (město Wjelećin) na sewjerowuchodźe, Wostašecy na juhowuchodźe, Tućicy zady Pichowa na juhu a Drječin na sewjerozapadźe.
Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Cachory (lěs), Bjarony a Bjarownje (Bärwald), Na dubinje (łuka), Dołki, Na rowach, Łuknišća, Kruwjace puće, Klinc, Pola hnašečanskich kerkow, Dołhe łučki, Za pućom, Wisak (polo), Na suchich łukach, Wowča hora, Na kapali, Łazk.
Stawizny
Hač do lěta 1936 běchu Warnoćicy samostatna gmejna, po tym najprjedy dźěl Drječinjanskeje a wot lěta 1974 Hušćanskeje gmejny.
Wobydlerstwo
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 289 wobydlerjow, mjez nimi 176 Serbow (61 %). 1925 běchu wot cyłkownje 236 wobydlerjow 232 ewangelskich.
Innopolis
thumb|left Innopolis je město w Ruskej federaciji. Leži w republice Tatarstan při prawym brjoze Wolgi zapadnje Kazanja a ma něhdźe wosom stow wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 2012 załožiło a ma wot lěta 2015 měšćanske prawa.
Ojbin
Ojbin ( Oybin, Ojvín) je hornjołužiska gmejna na juhu sakskeho wokrjesa Zhorjelc. Leži 389 m nad mórskej hładźinu w Žitawskich horinach a ma wokoło 1.400 wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1290 (Ztenco de Moibin ).
Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 60 (Zhorjelc 4) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).
Wóslinčanska cyrkej
mini|Wóslinčanska cyrkej
Stary Wóslinčanski kěrchow wokoło cyrkwje je zrunany; jenož někotre historiske narowne pomniki su so wobchowali, mjez nimi žadyn ze serbskim napisom. Nowe pohrjebnišćo nadeńdźe so wot lěta 1876 kusk zdalene do južneho směra. Nad cyrkwinskimi durjemi je dwurěčna serbsko-němska sada napisana, runje tak nad wołtarjom. W zachodnej hali spomina kamjentna tafla w němskej rěči na padnjenych Prěnjeje swětoweje wójny.
Ewangelska cyrkej we Wóslinku steji jako kulturny pomnik pod škitom.
Stawizny
Po w lěće 1646 namakanym wopismje je so w lěće 1410 wot Mišnjanskeho biskopa kapałka we Wóslinku poswjećiła, w kotrejž mějachu měšnicy z Chrósćic a Kulowa kemše. Hižo 1438 naspomni so prěni raz farar we Wóslinku. Stara cyrkej je so w lěće 1803 wottorhnyła a nowa so wot 1803 do 1805 kusk dale na sewjeru natwariła. Wona słuša ze swojimi třomi emporami k najwjetšim wjesnym cyrkwjam Budyskeho kraja.
Wosada
Do Wóslinčanskeje wosady słušeja nimo Wóslinka samoho tež wjeski Ćisow, Debricy, Jitro, Lěska, Pisany Doł, Skaskow, Tradow a Wysoka kaž tež ewangelscy wobydlerjo někotrych přewažnje katolskich wsow we wokolinje.
Ł
thumb|Ł jako njeoficielne znamješko Serbow při awće
Ł abo ł (eł) je pismik rozšěrjeneho łaćonskeho alfabeta a 17. pismik hornjoserbskeho alfabeta. Wón wužiwa so nimo toho tež w pólšćinje, kašubšćinje, we Łacince (běłoruskim łaćonskim alfabeće), we wenetišćinje a w rěči sewjeroameriskeho luda Navajo kaž tež druhich indianskich rěčach. Ł jewi so prěni raz w 16. lětstotku w pólskich spisach.
Pismik wužiwa so druhdy tež jako njeoficielne narodnostne znamješko Łužiskich Serbow při awtach.
Na ličakach
W standardźe Unicode namaka so Ł w bloku Latin Extended-A jako L with stroke na slědowacymaj městnomaj:
W HTML pisa so Ł jako  a ł jako. Móžno je tež zapodaće jako  resp.
Martin Haspelmath
Martin Haspelmath (* 2. februara 1963 w Hoya) je němski rěčespytnik.
Božena Němcová
Božena Němcová (* 4. februara 1820 we Wienje najskerje jako Barbara Betty Novotná; † 21. januara 1862 w Praze) bě čěska spisowaćelka a nimo toho najwoblubowaniša čěska awtorka 19. lětstotka.
Martin Haspelmath
Žiwjenje
Haspelmath studowaše 1983–1985 na Uniwersiće Wiena a 1985–1987 na Uniwersiće Kölna indogermanistiku, powšitkowny rěčespyt a slawistiku. 1988 sčini na University at Buffalo swój magistrowy eksamen w rěčespyće, 1989 swój magistrowy eksamen w slawistiku na uniwersiće Kölna. Po wukrajnym lěću na Lomonossow-uniwersiće w Moskwje dźěłaše 1990–1996 na swobodnej uniwersiće Berlina, hdźež 1993 promowowaše a 1996 tež habilitowaše.
Božena Němcová
Dźěći maja jeje bajki rady, dorosćeni jeje 200-stronowu powědku Wowka (Babička), kotraž płaći jako najznaćiša prozowa twórba w čěskej rěči. W knize dopomni awtorka na swoje dźěćatstwo, kak wowka ju a jeje bratřa a sotry kubłaše. Wowka běše jednora, ale mudra wjesna žona. Tež rěče dla je kniha jedna z hłownych prozowych dźěłow čěskeje literatury.
Martin Haspelmath
Žiwjenje
Wot lěta 1998 je Haspelmath na Max-Planck-instituće za ewolucionarnu antropologiju w Lipsku přistajeny ale tež jako honorarowy profesor za rěčespyt na uniwersiće Lipska činity.
Slědźenje
Slědźenske ćežišća Haspelmatha su syntaksowa teorija, morphologija, rěčny kontakt a rěčna přezměna ale tež rěčna typologija. Wažny projekt pod jeho wodźenju bě wudźěłanje wot World Atlas of Language Structures (WALS), kotryž so 2005 publikowaše a nětko tež online je přistupny. Nimo toho je Haspelmath Iniciator rěčespytneje online-encyklopedije Glottopedia.
Die Woche in Australien
Die Woche in Australien su awstralske nowiny za němsku mjeńšinu (něhdźe 80.000) w Awstralskej. Prěnje wudaće bě w lěće 1957.
Reykjavík
Reykjavík (w serbskim přełožku dymowy zaliw) je stolica a najwjetše město Islandskeje a zdobom najsewjerniše hłowne město swěta. Město leži při zaliwje Faxaflói Atlantiskeho oceana pod horu Esja. Reykjavík ma wokoło 120.000 wobydlerjow, štož je wjace hač třećina wobydlerstwa cyłeho kraja.
Reykjavík bu w lěće 870 wot prěnich sydlerjow pod nawodu Ingólfura Arnarsona załoženy a je z tym zdobom najstarše sydlišćo Islandskeje. W měsće namaka so wjetšina fakultow jeničkeje islandskeje uniwersity, kaž tež dźiwadło, muzeje a mórski přistaw.
W lěće 2000 bě Reykjavík jedna z dźewjeć kulturnych stolicow Europy.
26. apryla
26. apryla abo '''26. jutrownika''' je 116. dźeń gregorianiskeje protyki (117. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 249 dnjow hač do kónca lěta.
Eva Perón
mini|upright|Eva Perón
Eva Perón (poprawom María Eva Duarte, znata jako Evita; * 7. meje 1919 w Los Toldos; † 26. julija 1952 w Buenos Aires) bě Primera Dama („First Lady“) Argentinskeje a druha mandźelska prezidenta Juan Domingo Perón.
Geografiska šěrokosć
miniatur|Šěrokostniki thumb|Napohlad kule. Ekwator (módry) dźěli kulu do dweju połojcow a křižuje [[Dołhostnik|dołhostniki (žołte) pod 90°. Wšě přećehnjene linije tutoho wobraza su wulke kruhi. Smužkowane linije su šěrokostniki. ]] miniatur|50. šěrokostnik w [[Mainz|Mainzskim nutřkownym měsće]]
Geografiska šěrokosć (prjedy stopjeń šěrokosće), φ abo B (łaćonsce latitudo, jendźelsce latitude, mjezynarodnje skrótšena přez lat. abo LAT) je sewjerna abo južna zdalenosć dypka zemskeho powjercha wot ekwatora, podata w kutowej měrje, tuž w stopnju. Šěrokosć móže hódnoty wot 0° (na ekwatorje) hač ±90° (na čopomaj) nabyć. Město předznamješka (tradicionelnje +sewjer, −juh) je tež N resp. S dowoleny.
Kut, kotryž so za geografisku šěrokosć wužiwa, njeměri so w zemskim srjedźišću, ale wotpowěduje kutej mjez (idealizowanym) lotowym směrom a ekwatorowej runinu zemje. Ptolemeusa]] wróćo.
Poddźělenje
Geografiska šěrokosć podawa so seksagezimalnje w stopnjach, mjeńšinach a sekundach, při čimž jedna mjeńšina 60 sekundam a jedyn stopjeń 60 mjeńšinam wotpowěduje (kaž w časowych podaćach). Při decimalnych stopnjach, mjeńšinach a sekundach so městna za komu podawaja.
Su rozdźělne metody zwobraznjenja, na př.:
Łukowa mjeńšina wotpowěduje podłu ekwatora a podłu meridianow čarje jedneje mórskeje mile resp. 1.852 metrow, mjeztym zo čara łukoweje mjeńšiny na šěrokostnikach φ (na sewjer abo na juh wot ekwatora) je wo faktor cos φ mjeńša. Wotstawk mjez šěrokostnikami wšak je přeco wok. 111 km. Ale wotstawk na čopomaj (111,694 km/°) je přez wopłonjenje zemje snadnje wjetši hač na ekwatorje (110,574 km/°), dokelž křiwizna na tutym puću wo wok. 1 % přiběra.
Faluje-li podaće °N abo °S, da steja pozitiwne hódnoty za sewjernu šěrokosć a negatiwne za južnu šěrokosć.
Při podawanju městnych koordinatow dyrbi so šěrokosć přeco jako prěnja podać, potom hakle dołhosć: „B před L, kaž w alfabeće“. Swoju přičinu ma tuta konwencija w stawiznach: šěrokosć da so hižo lětstotki do dołhosće dosć eksaktnje postajić.
Zwěsćenje geografiskeje šěrokosće
Šěrokosć da so cyle jednorje z najwyšeho słónčneho stawa (připołdniša šěrokosć) abo z wysokosće kulminowacych hwězdow postajić.
Na sewjernej połkuli zemje podawa wysokosć relatiwnje swětłeho polarneje hwězdy (Polaris) nad wobzorom dosć dokładnje šěrinu: Na ekwatorje pokazuje so polarna hwězda na wobzoru, na sewjernym čopje steji nimale padorunje na njebju. Woprawdźe je Polaris nic cyle 1° wot njebjeskeho čopa zdaleny; zmylk, kotryž přez to nastawa, je zemskeje rotacije dla dwójce wob dźeń 0°, dwójce wok. 0,75° a da so přez jednore formle abo wobličenje přerězka pomjeńšić.
Hižo namórnicy pózdnjeho 15. lětstotka zamóžechu šěrokosć za nawigaciju wužiwać. Wobličenje geografiskeje dołhosće wšak je bóle komplikowane było a je sej dokładnu koplowansku nawigaciju abo měrjenje distancow měsačk-hwězda wužadowało. Wot kónca 18. lětstotka stawa so z dokładnym časom chronometrow, wot srjedź 20. lětstotka z pomocu wšelakich metodow wužiwajo elektromagnetiskich žołmow terestriskich sćelakow, wot 1990tych lět z GPS-přijimakami satelitow.
Wliw na klimu
Dokelž přerězne słónčne dopromjenjenje na dypk zemskeho powjercha wot jeho geografiskeje šěrokosće wotwisuje, postaja tuta bytostnje lokalnu klimu a móže definiciji (geografiskich) klimowych conow słužić: Tropy leža mjez wobrotnikomaj (23° 26′) a polarske kónčiny wyše polarneju kruhow (66° 34′), mjez nimi subtropy a měrne pasma.
Klima tež wot dalšich faktorow wotwisuje; tak su na př. europske městna sewjeroatlantiskeho pruda dla zwjetša jasnje ćopliše hač aziske a sewjeroameriske městna jenakeje geografiskeje šěrokosće.
Geografiska šěrokosć ma wosebje wliw na wětřikowe wuměnjenja. W prjedawšich časach, hdyž so łódźe hišće najčasćišo płachćachu, běchu te za łódźnistwo jara wažne. Z toho časa su so hišće pomjenowanja kaž kalmy abo Roaring Forties wobchowali, kotrež wětrikowe wuměnjenja wotpowědowacym šěrokosćam přirjaduja.
Stopjeń šěrokosće
miniatur|48. šěrokostnik jako dłóžbowy mozaik, Freiburg/Br., 2010
Wuraz stopjeń šěrokosće wužiwa so w rozdźělnym woznamje. Z jedneje strony je z tym geografiska šěrokosć sama měnjena a z druheje strony šěrokostnik, na kotrymž wšě městna jenakeje geografiskeje šěrokosće leža; specielnje su druhdy jenož tajke šěrokostniki měnjene, kotrychž geografiska šěrokosć w stopnjach je cyłoličbna.
Jewgenij Aleksandrowič Jewtušenko
Jewgenij Aleksandrowič Jewtušenko ( * 18. julija 1932, Zima, Oblasć Irkutsk, Sowjetski zwjazk; † 1. apryla 2017, Tulsa, Oklahoma) bě wuznamny ruski a sowjetski basnik a spisowaćel.
Jan Hanski
Jan Hanski ( Johannes Hansky; * 24. nowembra 1925 w Njebjelčicach; † 15. julija 2004 w Eisenhüttenstadće) bě serbski moler a grafikar.
Morača
Morača (kyrilisce Морача) je rěka w srjedźnym dźělu Čornohórskeje. Wužórli so na sewjernej skłoninje 2226 m wysokeje hory Kapa Moračka blisko wjeski Ljevišta w gmejnje Kolašin; běži po tym něhdźe 100 kilometrow do juha, přez čornohórsku stolicu Podgorica a wuliwa so blisko Vranjiny do Skadarskeho jězora, kotrehož najwjetši přitok wona je.
Jan Hanski
Žiwjenje
thumb|[[Serbski dom w Budyšinje, naćisk listoweje znamki NDR Jana Hanskeho z lěta 1966.]] Wuchodźiwši ludowu šulu nawukny Hanski powołanje dekoraciskeho molerja. 1943 dyrbješe do wójska. 1947 wróći so z wójnskeje jatby a dźěłaše jako molerski pomocnik. 1952–1955 studowaše na fachowej šuli za nałožowane wuměłstwo w Podstupimje pola prof. Waltera Nerlicha. 1956–1962 bě nawoda wotrjada za barbowe a nutřkowne wuhotowanje pola zawoda VEB Ausbau-Union w Eisenhüttenstadće. Pódla swojeho dźěła studowaše w lětach 1961 hač do 1962 fotografiju w Berlinje.
Morača
W hornim běhu je Morača dźiwja horinska rěčka, kotraž přeběži mnohe hłubokich wudrjeńcow, mjez druhimi znatu Moraču klisuru, přez kotruž du najwažniše wobchadne puće z Podgoricy do Serbiskeje. Kusk sewjernje tuteje wudrjeńcy so wuznamny Klóšter Morača namaka. Njedaloko rozpadankow starowěkowskeho města Dioclea sewjernje Podgoricy so rěka Zeta do Morače wuliwa. Tamle zaběži rěka do Zetskeje runiny. Tuta je jenička wuznamna runina Čornohórskeje a do směra na Skadarski jězor wotewrjena. Najwuznamniši lěwy přitok je Cijevna, kotraž so juhozapadnje Podgoricy do Morače wuliwa.
Jan Hanski
Žiwjenje
Wot 1963 dźěłaše Hanski jako swobodnje skutkowacy wuměłc. W samsnym lěće přistupi Zwjazkej tworjacych wuměłcow NDR. Wot 1973 hač do 1988 bě předsyda wobwodneho zwjazka Frankfurt nad Wódru. Hanski bě tež čłon Koła serbskich tworjacych wuměłcow.
Morača
Dokelž je Morača wuska a zwjetša niłka rěka, njeje wona pławna.
Jan Hanski
Žiwjenje
Wot lěta 1978 přiwobroći so Hanski předewšěm molerstwu, a to wosebje technice lakoweho molerstwa.
K 70. narodnemu dnjej w nazymje 1995 wěnowaše jemu Choćebuski Serbski muzej wobšěrnu wustajeńcu.
Pózdnja snězyčka
Pózdnja snězyčka (Leucojum aestivum) je rostlina ze swójby amarylisowych rostlinow (Amaryllidaceae). Dalše serbske mjeno je lěćolinka.
Wladimir
Wladimir ( Владимир) móže być:
Srěni porstnik
Srěni porstnik (Potentilla intermedia) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow.
Zapadny korjeninowc
Zapadny korjeninowc (Calycanthus occidentalis) je kerk ze swójby korjeninowcowych rostlinow (Calycanthaceae).
Běła runklica
Běła runklica (Beta vulgaris var. alba, syn. Beta vulgaris var. rapacea) je rostlina ze swójby pólšicowych rostlinow ( Chenopodiaceae).
Walujki
thumb|left Walujki je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje při ukrainskej hranicy w Bjelgorodskej oblasći. Ma něhdźe 34 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1593 załožiło a ma wot lěta 1797 měšćanske prawa.
Žołty róžat
Žołty róžat (Reseda lutea) je rostlina ze swójby róžatowych rostlinow (Resedaceae).
Wopis
Žołty róžat je jednolětna abo dwulětna rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 20 hač 60 cm.
Łopjena su třidźělne hač našćěpane. Jich wotrězki su dołhe a wuske.
Kćenja
Kćěje wot meje hač septembra. Swětłožołte kćenja steja w 30 cm dołhich, hustich kić ach. Keluch a króna stej šěsćdźělnej. Keluškowe łopješka docpěwaja dołhosć wot 2 hač 5 mm, a maja njesamsnu wulkosć, při čimž wobě hornjej łopješce stej třikónčkate.
Płody
Kapslowy płód docpěwa dołhosć wot 8 hač 12 mm.
Stejnišćo
Rosće na pućach, drjebiznowych městnach, železniskich kolijach, přistawnišćach a pustych płoninach. Preferuje ćopłe, suche, zwjetša wapnite a pěskowe pódy na swětłych stejnišćach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w srjedźnej a južnej Europje rozšěrjena.
Mědlina
Mědlina (Holcus) je ród ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Čěska hubinka
Čěska hubinka (Orobanche bohemica) je rostlina ze swójby hubinkowych rostlinow (Orobanchaceae).
Laišewo
Laišewo je městačko w europskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w republice Tatarstan při Kujbyšewskim spjatym jězorje Wolgi a Kamy něhdźe 50 kilometrow južnje Kazanja a ma něhdźe wósom tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1557 załožiło a ma wot lěta 2004 měšćanske prawa.
Litawska
Litawska ( Lietuva) je najjužniši a najwjetši z třoch baltiskich krajow. Mjezuje z Letiskej (dołhosć mjez 588nbsp;km) na sewjerje, z Běłoruskej (660 km) na juhowuchodźe, z Pólskej (103nbsp;km) a ruskej Kaliningradskej oblasću (273nbsp;km) na juhozapadźe. Litawski pobrjóh Baltiskeho morja je 91nbsp;km dołhi.
1253 załoži so prěnje kralestwo Litawskeje. Wot 1569 hač do 1795 tworješe tehdyše wulkowojewódstwo Litawska hromadźe w kralestwom Pólskej uniju Pólsko-Litawskeje. Jako republika wozjewi Litawska 1918 swoju njewotwisnosć. Po sowjetskej okupaciji dósta wona 1990 zaso statnu suwerenitu. W zwisku z rozšěrjenjom EU 2004 sta so Litawska z čłonom Europskeje unije a NATO. Wot 1. januara 2015 je Litawska 19. čłon Europasma.
Stolica a najwjetše město je Vilnius. Najwjetša rěka je Njemen, kotryž druhe najwjetše město Kaunas přeběži a so do Kurskeho zaliwa wuliwa.
Gorodowikowsk
thumb|left|250px
Gorodowikowsk je městačko z 9.010 wobydlerjemi w južnoruskej republice  Kalmykskej. Leži něhdźe 240 kilometrow zapadnje wot republikskeje stolicy Elisty, 245 kilometrow sewjernje wot Stawropola a 60 kilometrow južnje wot Salska.
Sydlišćo je so w lěće 1872 wot Kalmykow załožiło a ma wot lěta 1971 měšćanske prawa.
26. februara
26. februara abo '''26. małeho róžka''' je 57. dźeń gregorianiskeje protyki, tuž wostawa hišće 308 dnjow (309 w přestupnych lětach) hač do kónca lěta.
Narodniny
thumb|upright|Johnny Cash w lěće 1969
Wumrěće
thumb|Jan Bogumił Nytška
Grajworon
thumb|left
Grajworon je městačko w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje při ukrainskej hranicy w Bjelgorodskej oblasći. Ma něhdźe šěsć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1678 załožiło a ma wot lěta 1838 měšćanske prawa.
Etrušćina
Etrušćina, rěč antikskich Etrušćanow, je mortwa a mysteriozna rěč: hačrunjež znajemy wurjekowanje rěče, dokelž naš alfabet z etruskeho pochadźa, znajemy jenož woznam mało słowow. Wjele Romjanow znaješe etrušćinu, ale bohužel pisachu jara mało wo tutej rěči.
Teksty
Najdlěši tekst, kotryž je nam znaty, je Liber Linteus, kniha z płata z 1300 słowami. Nichtó njemóže ju čitać. Kniha bu jako wobwjaz mumije w Egyptowskej namakana.
Najdlěši dwurěčny tekst su Tafle z Pyrgi w etrušćinje a fenicišćinje. Wobsteji jenož ze 40 słowow a etruski tekst njeje posłowny přełožk fenicišćiny. Štyrceći słowow jasnje njedosaha, zo by rěč wobknježiło.
Gramatika
Struktura abo gramatika etrušćiny je zdźěla jasna. Na kóždy pad njeje indoeuropska rěč, ale je snadź daloka kuzina.
Deklinacija
Po Helmut Rix (→ Lit.) móžeja w Etrušćinje sćěhowace pady rozeznawać (V steji w sćěhowacym za wokal):
Plural so při substantiwach z pomocu sufiksa -(V)r resp. -χva/-cva/-va/-ua markěruje. Pluraliske markěrowadło steji před kazusowym markěrowadłom.
Konjugacija
Njeeksistuja w Etrušćinje žane wosobowe kóncowki, ani numerus (singular abo plural) subjekta so njewoznamjenjatej.
ame woznamjenja na př. „sym, sy, (wón/wona/wono) je; smy, sće, su“.
Werbalne nomina so přez wutworja: -u (rezultat), -θ (runočasnosć), -as (předčasnosć), -e (infinitiw).
Pochad
Etrušćinu maja za izolowanu rěč: najebać slědźenja wjacorych rěčespytnikow a amaterow, nichtó dotal njenamaka přiwuzne etrušćiny, wothladane wot hišće njeznaćišeje lemnišćiny a retišćiny. Etrušćina bě snadź čłon rěčneje swójby, kotraž bě před přichadom Indoeuropjanow před 4000 lětami wot Italskeje hač do Anatoliskeje rozšěrjena.
Stawizny
Etruščenjo něhdy knježachu nad Romjanami (hač do lěta 509 př.n.l.č.), mjeztym toho Romjanam swoje pismiki a cyfry wučachu. Ale naposledk dobychu Romjenjo a knježachu nad Etruščanami (a druhimi krajemi wokoło Srjedźozemskeho morja). Etrušćenjo wuknjechu łaćonšćinu a počasu zabywachu swoju rěč.
Etrušćina bě wšědna rěč hač do lěta 200 př.n.l.č. a bě liturgiska rěč hač do 5. lětstotka po n.l.č. Poslednje znate wužiće etrušćiny pochadźa z lěta 410, hdyž měšnicy etrušćinu rěčachu, zo bychu błysk přećiwo zapadnym Gotam wołali.
Słowoskład
Z etrušćiny pochadźeja slědowace łaćonske słowa: antenna, aprilis, arena, scena, taberna, tunica, autumnus, littera, mantissa, mundus, persona, popolus.
Přikład:
cnl nuthe malec larth cucrina lausisa zilathmechl rashnallaris celatinalau saclanc arnt luscniarnthal clanc
1 thu 2 zal
3 ci
5 mach
6 ša
7 semph
8 cezp
9 nurph
10 šar
Kosmačkowe rostliny
Kosmačkowe rostliny (Grossulariaceae) su swójba symjencowych rostlinow.
Wobsahuje sćěhowace rody:
Wutrajny len
Wutrajny len (Linum perenne) je rostlina ze swójby Lenowych rostlinow (Linaceae).
Wopis
Wutrajny len je mócne, zrunane trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 20 hač 80 cm a šěrokosć wot 30 cm. Rosćenska forma je derje proporcionowana a kerkojta.
Stołpiki su šwižne.
Łopjena
Trawojte łopjena su lancetojte, na kromje hrube, jednonerwne hač třinerwne a docpěwaja šěrokosć wot 1 hač 2 mm.
Kćenja
Kćěje wot junija hač awgusta. Likojte kćenja su swětłomódre a steja w promjenjach. Jich pupki su nygace. Krónowe łopješka so zawodźěja a docpěwaja dołhosć wot 1 hač 2 cm. Znutřkowne keluškowe łopješka su dlěše hač zwonkowne.
Stejnišćo
Rosće na suchich trawnikach, w suchich chójnowych lěsach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w južnej Němskej a južnej Europje, ale tež měrnych conach Azije rozšěrjena.
Japanske morjo
Japanske morjo je nakromne morjo Ćicheho oceana. Leži mjez aziskej twjerdźiznu, kupu Sachalin a Japanskim archipelom, potajkim mjezuje z Ruskej federaciju na sewjeru, z Japanskej na wuchodźe a z Južnej a Sewjernej Koreju na zapadźe.
Ma přestrjeń 978 000 kwadratnych kilometrow a maksimalnu hłubokosć 3742 metrow.
Wjelryby
Wjelryby (Cetacea) su rjad w rjadowni cycakow z něhdźe 80 družinami, kotryž je bjez wuwzaća we wodźe žiwy. Tuž so – najebać serbskeho mjena – wo ryby njejedna. Hakle Carl von Linné je w lěće 1758 cycakam přirjadowa.
Z wuwzaćom někotrych družinow delfinow su wjelryby w morju žiwe. Wone su blisko přiwuzne z dwukopytačemi (Artiodactyla). Žiwjenski rum mnohich družinow je dla zanjerodźenja wobswěta, rybarstwa a łódźnistwa wohroženy.
Tulun
thumb|left Tulun ( Тулун) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w Irkutskej oblasći něhdźe 350 kilometrow sewjerozapadnje Irkutska.
Ma něhdźe 41 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1735 załožiło a ma wot lěta 1927 měšćanske prawa.
Bertolt Brecht
mini|upright|Bertolt Brecht (1954)
Bertolt Brecht (tež Bert Brecht; * 10. februara 1898 jako Eugen Berthold Friedrich Brecht w Augsburgu, † 14. awgusta 1956 we wuchodnym Berlinje) bě jedyn z najwuznamnišich němskich dramatikarjow, libretistow a lyrikarjow 20. lětstotka. Jeho twórby so po cyłym swěće předstaja. Brecht załoži a přesadźi „episke dźiwadło“.
Žiwjenje
Wot druheje połojcy 1920tych lět bě Brecht přeswědčeny komunist a wužiwaše swoje kruhi za politiske zaměry. Njebě pak ženje z čłonom Komunistiskeje strony (KPD). Wot 1929 bě woženjeny z dźiwadźelnicu Helene Weigel (1900–71), z kotrejž měješe zhromadnu dźowku. Z prěnjeho mandźelstwa měješe hižo dwě dźěsći.
Dnja 28. februara 1933 – dźeń po wotpalenju mócnarstwoweho sejma w Berlinje – wopušći ze swójbu Němsku. Jeho knihi so 10. meje 1933 wot nacionalsocialistow spalichu a 1935 wzachu jemu němske staćanstwo. Wot 1933 do 1939 bydlachu Brechtec w danskim Svendborgu, 1939 skrótka w Šwedskej a 1940 w Finskej. W meji 1941 dósta Brecht swój wizum za Zjednoćene staty, do kotrychž přez Moskwu a Wladiwostok wupućowa.
Dla swojich komunistiskich swětonahladow a wotchilnosće napřećo Americe njeměješe tam wulki wuspěch a přesydli so po Druhej swětowej wójnje w lěće 1947 zaso do Europy, najprjedy do Šwicarskeje, dokelž njedósta dowolnosć za přebywanje w zapadnej Němskej. Lěto pozdźišo zasydli so skónčnje we wuchodnym Berlinje. Tam załoži 1949 Berlinski ansambl (BE).
W starobje jenož 58 lět zemrě 14. awgusta 1956 w Berlinje a bu 17. awgusta na Dorotheenstadtskim pohrjebnišću w přitomnosći wjele wobydlerjow a zastupjerjow z politiki a kultury pochowany.
Brechtowe zawostajenstwo je z wjace hač 500.000 dokumentami jedne z najwjetšich wobchowanych w němskej rěči.
Twórby
K najznaćišim Brechtowym twórbam słušeja Die Dreigroschenoper (1928), Die Gewehre der Frau Carrar (1937), Leben des Galilei (1938/39), Mutter Courage und ihre Kinder (1939), Der gute Mensch von Sezuan (1939), Der kaukasische Kreidekreis (1944) a Die Tage der Commune (1949).
Łazowska cyrkej
mini|upright|Łazowska cyrkej mini|Wołtar Łazowskeje cyrkwje
Łazowska cyrkej je ewangelsko-lutherska cyrkej we Łazu w Budyskim wokrjesu. Wona słuži ewangelskej wosadźe Łaz w cyrkwinskim wokrjesu Šleska Hornja Łužica ewangelskeje cyrkwje Berlin-Braniborska-šleska Hornja Łužica. Hač do 20. lětstotka je so tu tež serbsce prědowało.
Łazowski kěrchow z rowami fararjow Handrija Zejlerja a Jurja Malinka kaž tež komponista Jana Pawoła Nagela nadeńdźe so za cyrkwju. Nimo mjenowaneju su so tež někotre dalše narowne kamjenje ze serbskim napisom wobchowali. Pomnikaj za padnjenych Prěnjeje a Druheje swětoweje wójny namakatej so napřećo cyrkwje a nimatej serbski napis.
Wosada
Do Łazowskeje wosady słušeja nimo Łaza samoho tež wjeski Běły Chołmc, Bjedrichecy, Drěwcy, Lipiny, Mortkow, Tři Žony a Złyčin. Dźěl wosady běchu tež wotbagrowane wjeski Kisylk, Nydej, Radska a Šiboj.
27. apryla
27. apryla abo '''27. jutrownika''' je 117. dźeń gregorianiskeje protyki (118. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 248 dnjow hač do kónca lěta.
Narodniny
mini|upright=0.4|Filip Jakubaš
Rys
Rys je ród ze swójby kóčkow (Felidae).
Družiny
W staršej literaturje so druhdy tři prěnje družiny jako sewjerny rys (: Nordluchs) namakaja.
Henry Hübchen
mini|Henry Hübchen w lěće 2009
Henry Hübchen (* 20. februara 1947 w Berlinje) je němski dźiwadźelnik a komponist.
Wón studowaše při wysokej šuli za činohru „Ernst Busch“ w Berlinje a bě jedyn z najprofilowanišich dźiwadźelnikow za čas NDR. Znatosć docpě wosebje přez zhromadne dźěło z režiserom Frankom Castorfom při Berlinskim dźiwadle Volksbühne.
Jeho najznaćišej filmaj po přewróće běštej Sonnenallee pod režiju Leandera Haußmanna a Alles auf Zucker! wot Danija Levyja. Za čas NDR hraješe mjez druhim w filmje Jakob, der Lügner wot Franka Beyera.
Za skupinu City skomponowa wjacore spěwy, tak mjez druhim Casablanca.
Henry Hübchen bydli w Berlinje-Pankowje.
Pryluky
thumb|left
Pryluky su město w  Černihiwskej oblasći na sewjeru Ukrainy. Leža něhdźe 160 kilometrow juhowuchodnje Černihiwa.
Maja něhdźe 57 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1085 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1582 měšćanske prawa.
Lagań
Lagań je městačko z 13.493 wobydlerjemi w ruskej republice Kalmykskej. Leži při sewjerozapadnym pobrjoze Kaspiskeho morja, 320 kilometrow wuchodnje wot republikskeje stolicy Elisty a něhdźe 170 kilometrow južnje Astrachana.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1871 jako wjeska ruskich burow na tehdyšej kupje załožiło a ma wot lěta 1963 měšćanske prawa.
Henryk Sienkiewicz
Henryk Adam Aleksander Pius Sienkiewicz (5. meje 1846 - 15. nowembra 1916) bě pólski spisowar romanow.
Napisa wobraz Roma za kejžora Nerona "Quo vadis", wulku historisku trilogiju z pólskich stawiznow "Z wohnjom a mječom", "Potopa" a "Pan Wołodyjowski", psychologiskaj romanaj "Bjez dogmata" a "Swójba Połanieckich". Dale romany "Križacy" (w č. 117) a "Na polu sławy" z časow krala Jana Sobieskeho a "Napušćinje". Nimo toho wuńdźe zjeho pjera syła mjeńšich novelow (kaž "Jan - dobyćer", "Lataŕnik" a dr.), kotrež su skoro wšě přełožene do serbšćiny wot J. Wijigerja a M. Andrickeho. Sienkiewicz ponóri so do dóńta swojeje přesćěhowaneje a tola tak Sławneje pólskeje wótčiny, tak zo napisa swoje romany z hłubokim wótčinskim začućom a z njewšědnym rysom powahow a podeńdźenjow wuslupowacych wosobow.
Burak
Burak (Beta vulgaris var. cicla) je rostlina ze swójby pólšicowych rostlinow (Chenopodiaceae). Dalše serbske mjeno je mangold.
Sněholinka
Sněholinka (Leucojum vernum) je rostlina ze swójby amarylisowych rostlinow (Amaryllidaceae). Dalše serbske mjena su zažna snězyčka, běły zwónčk , sněžinka, běłe zwónčki, měrcowe zwónčki, snězynka, sněhowka, sněhowa kwětka a blědniwka.
Łopjena
Trawuzelene, linealne łopjena su na spódku stejace a docpěwaja dołhosć wot 10 hač 25 cm (20-30 cm) a šěrokosć wot 5 hač 25 mm.
Kćenja
Kćěje wot februara hač měrca. Jednotliwe, nygace, zwónčkojte kćenja su běłe ze žołtej wobkromu a wobsteja ze šěsć, něhdźe samsnych, owalnych kćenjowych łopješkow.
Stejnišćo
Rosće we łučnowych lěsach, wudolinowych lěsach, włóžnych lěsach a lěsam bliskich włóžnych łukach. Preferuje wot sakanja włóžne, wutkate, hłubokosahace, zwjetša tróšku wapnite pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je předewšěm w srjedźnej Europje, južnje hač do srjedźneje Italskeje, rozšěrjena.
Hórska přeslička
Hórska přeslička (Stachys recta) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Wopis
Hórska přeslička je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 20 hač 60 cm. Rostlina je hrubje kosmata.
Stołpik je jednory abo rozhałuzowany a štyrihranity.
Łopjena
Łopjena su dołho-lancetojte. Delnje łopjena su stołpikate, mjeztym hornje łopjena su sedźace.
Kćenja
Kćěje wot junija hač oktobra. Kćenja su swětłožołte hač běłojte, krótko kosmate a docpěwaja dołhosć wot 1 hač 2 cm. Wjele mutličkow ze 6 do 10 kćenjow steji čumpaće jedyn nad druhim. Keluch njese kałajo kochtate třiróžkate zubki.
Stejnišćo
Rosće na kerčinowych a pućowych kromach, suchich trawnikach a we swětłych lěsach. Preferuje skerje suche, bazowe pódy na zwjetša słónčnych, ćopłych stejnišćach. Rostlina je z 2 m hłubokimi korjenjemi derje na suche stejnišća přiměrjena.
Rozšěrjenje
Rostlina je w srjedźnej a južnej Europje rozšěrjena.
Wladimir (mjeno)
Wladimir (kyrilisce Владимир, Уладзімір/Uladzimir,  Володимир/Wolodymyr; serbsce tež Włodźiměr) je słowjanske muske předmjeno. Přimjena su na přikład Wolodja, Wowa abo Wowočka. Žónska forma je Wladimira.
Pochad
Mjeno Wladimir jewi so prěni raz w Bołharskej jako mjeno knježićela Wladimira Rasate (* wokoło 850, † po 893). Prěni dźěl mjena pochadźa wot starosłowjanskeho słowa владь (wlad, „móc“ abo „knjejstwo“), druhi dźěl je zwjazany z gotiskim słowom mērs („wulki“), tuž woznamjenja mjeno „wulki knježićel“. Mjena na kóncowce -měr abo -mir so w słowjanskich rěčach často jewja, kaž na přikład Radoměr, Bohuměr abo Luboměr. W cyrkwinosłowjanskej rěči je so mjeno „Wladimir“ husto za město Jeruzalem wužiwało.
Jan Cyž-Hajničanski
Jan Cyž (přimjeno Hajničanski; Johann Ziesch; * 19. decembra 1883 w Kašecach, † 8. awgusta 1948 w Zhorjelcu) běše serbski katolski farar, narodny prócowar a předsyda Łužiskeje narodneje rady po Druhej swětowej wójnje.
mini|upright|Jan Cyž w młodych lětach (1904) Narodźi so jako syn žiwnosćerwja a wopytowaše Tachantsku šulu w Budyšinje, potom běše wot 1899 do 1908 chowanc Serbskeho seminara w Praze. Po studiju teologije skutkowaše jako kapłan w Žitawje, Lipsku a Chrósćicach. Wot lěta 1922 běše wón farar w Hajnicach pola Budestec, bu pak w lěće 1940 ze strony nacionalsocialistiskeje wyšnosće wotsadźeny a zajaty w koncentraciskim lěhwje Dachau.
Jan Cyž bě aktiwny čłon serbskeho towaršnostneho žiwjenja. Dźěłaše mjez 1925 a 1937 jako redaktor Krajana, słušeše do předsydstwa Domowiny a bě tež čłon Maćicy Serbskeje, kotrejež zastupjer běše w Serbskej ludowej radźe.
Wot 1940 do 1945 bě zajaty w koncentraciskim lěhwje Dachau.
Po wuswobodźenju w meji 1945 přewza Cyž předsydstwo Łužiskoserbskeho narodneho wuběrka w Praze, kotryž najprjedy zastupowaše njewotwisnosć Łužicy, pozdźišo zjednoćenje z byrgarskej Čěskosłowakskej a steješe tak wot lěta 1946 w opoziciji k Domowinje. 1947 złoži Cyž swoju funkciju w narodnej radźe.
Wón bu ze sylnym wobdźělenjom serbskeho ludu na samsnym dnju kaž Pawoł Šołta na Wotrowskim kěrchowje pochowany.
Stołpikaty porstnik
Stołpikaty porstnik (Potentilla caulescens) je rostlina ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
28. apryla
28. apryla abo '''28. jutrownika''' je 118. dźeń gregorianiskeje protyki (119. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 247 dnjow hač do kónca lěta.
Kanadiski rys
Kanadiski rys je zwěrjo ze swójby kóčkow (Felidae).
Andorra la Vella
Andorra la Vella ( za „stara Andorra“; Andorra la Vieja,  Andorre-la-Vieille) je stolica a z 22.000 wobydlerjemi zdobom najwjetše město stata Andorry w Pyrenejach. Wona je najwyše ležaca stolica w Europje a tež jedna z najmjeńšich.
Město je dla andorraskich dawkowych zakonjow wažne finančne stejišćo a nimo toho tež woblubowane srjedźišćo zymskeho sporta w Pyrenejach.
Geografija
Městačko nadeńdźe so na juhozapadźe stata Andorra we wuchodnych Pyrenejach při zjednoćenju horinskeju rěčkow Valira d’Ordino (tež Valira del Nord) a Valira d’Encamp (tež Valira d’Orient), kotrejž tworitej tule rěku Valira.
Knježi měrna horinska klima z chłódnej zymu a ćopłym, suchim lěćom. Přerězne temperatury wučinja –1° C w januarje a 20° C w juliju.
Stawizny
Dokładny załoženski datum města njeje znaty, bě pak najskerje hižo w předkřesćanskej dobje. Wot lěta 1287, jako nasta přez hromadupołoženje francoskeho a katalanskeho nadknjejstwa w tutej kónčinje stat Andorra, bě Andorra la Vella jeho faktiska stolica, kotraž měješe wjace prawa hač tamne sydlišća. Městačko bě za tutón čas srjedźišćo izolowaneho feudalneho stata. Ze 16. lětstotka pochadźa Casa de la Vall, jedne z najstaršich twarjenjow w měsće a wot 1702 sydło parlamenta.
Hakle wot lěta 1993 ma Andorra swójsku wustawa, w kotrejž je mjez druhim zapisane, zo je Andorra la Vella jako sydło knježerstwa krajna stolica.
Wobydlerstwo
Domoródni Andorračenjo wučinja jenož 33 % wobydlerstwa, mjeztym zo su Španičenjo z 43 % najwjetša wobydlerska skupina. Wjetšina wobydlerjow je katolska.