cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tuzla
Při zapadnej kromje Tuzle nadeńdźe so najwjetša wuhlowa milinarnja cyłeho kraja (Termoelektrana Tuzla) z cyłkownym wukonom wot 780 MW.
thumb|upright=1.5|center|Napohlad Tuzle
Sněženc
Sněženc (Symphoricarpos) je ród ze swójby kozylistowych rostlinow (Caprifoliaceae).
Kwětki
Kwětki běchu rukopisny časopis abo prawidłowna literariska zběrka serbskich studentow w Praze, kotryž so wot tamnišeho towarstwa Serbowka wot lěta 1846 do 1892 wudawaše.
Wobsahowy spektrum bě šěroki a sahaše wot stawizniskich a kulturnych nastawkow přez basnje a powědančka hač k ludowym bajkam. K awtoram słušachu Michał Bjedrich, Mikławš Bjedrich-Radlubin, Mikławš Cyž, Mikławš Jacsławk, Jakub Nowak-Kašćanski, Jakub Skala, Jakub Šewčik, Michał Šewčik, Mikławš Zarjenk a wjele dalšich.
Kwětki bě tež mjeno wulkeje serbskeje čitanki za šulerjow, kotraž bu w lěće 1921 wot Maćicy Serbskeje wudata.
Wóčko
thumb|Wotwonka widźomne dźěle čłowječeho wóčka Wóčko (tež woko; łać. oculus) je swětła zmysłowy organ pola zwěrjatow a čłowjekow.
Wóčko cycakow
Widźenski organ (Organon visus) cycakow, a z tym tež čłowjeka, móže so do třoch podjednotow rozčłonkować:
Wóčne jabłuko cycakow
W sćěnje wóčneho jabłuka rozeznawaja tři koncentriske woršty:
Nutřkowny rum wóčneho jabłuka wobsahuje škleńčane ćěło (Corpus vitreum) ale tež čóčku (Lens) a so rozdźěli do wobeju wóčneju komorkow (Camera anterior a posterior bulbi).
Funkciski mechanizm płodźenje wobraza
Do nutřkowneho dóstanje so swětło přez rohowku a pupilu. Wona je kružkojta wotwěra barbneje tučelawki, iris. Z pomocu muskloweje nitki w tučelawce móže so pupila powjetšować a pomjeńšować. Tutón proces, kotryž wóčko na swětłosć wokoliny přiměrjuje, rěka adaptacija. Za tučelawce je elastiska wóčna čóčka pola wjazadłach powěsnjena. Čóčkowe wjazadła přeběžeja k kružkojtemu ciliarnemu muskej. Wóčne nutřkowne je wot galertojteho škleńčaneho ćěła wupjelnjene. Wono da wóčku krutu a kulojtu formu, kotraž so tež wóčne jabłuko mjenuje.
Maharaštra
Maharaštra (Marathi: महाराष्ट्र, Maharashtra) je zwjazkowy stat Indiskeje. Ma 109 milionow wobydlerjow na přestrjeń 307.762 km², potajkim wjace hač 350 wobydlerjow na kwadratnym kilometru. Statna stolica je Mumbai, něhdyši Bombay. Maharaštra ma Marathi jako jeničku zarjadnisku rěč, ale tam so tež Hindi (11,0%), Urdu (7,1%) a wjele mjeńšich rěčow rěči.
Je druhi najwjetši stat Indiskeje a mjezuje z Gudźaratom na sewjerozapadźe, Madjapradešom na sewjeru, Čatisgarom na wuchodźe, Andrapradešom na juhowuchodźe, Karnataku na juhu a z Gowu na juhozapadźe. Na zapadźe je pobrjóh Arabskeho morja přirodna hranica. Stolica Mumbai so tež tam namaka.
Wóčko
Funkciski mechanizm płodźenje wobraza
Při čłowjeka leži z pomocu wóčka zaznajomny wobłuk elektromagnetiskeho spektruma we wobłuku žołmowych dołhosćow wot něhdźe 380 nm hač 780 nm, tak mjenowany swětłowy spektrum. Porno tomu widźa na př. pčołki tež bóle krótkowalowe swětło, tak mjenowane ultrawioletne UV-swětło, mjeztym wone njemóžeja na druhim boku žane čerwjene swětło zaznawać. Widźenski rum we wóčku cycakow je za barbne widźenje (barbne swětło, z pomocu čopikow) jara mjeńši hač tutón za jasnosć (běłe swětło, z pomocu štabikow). Z tym leži widźenski rum za barby tež znutřka widźenskeho ruma za běłe swětło.
W 19. lětstotku wujasnili su funkciju wóčka analogisce funkciskeho wašnja fotoaparata; po šemje, zo by reflektowane swětło (aktiwne) do wóčka (pasiwne) padało, zwobraznjenje swěta na brónicy by potom skónčnje do mozow dale posrědkowało. W druhej połojcy 20. lětstotka bu tuta ideja z pomocu techniskich nastrojemi za měrjenje wóčnych pohibow wuwróćiła.
Wězo je najwjetši dźěl brónicy (Pars optica retinae) z zmysłowymi bańkami přikryty, wótrowidźenje so pak koncentruje při čłowjeku na jenož 0,02 procentow přestrjenja brónicy, tak mjenowany žołteho blaka (Macula lutea, „Makula“). Tutón wotpowěduje něhdźe 2° našeho horicontalnje něhdźe 170° a wertikalnje něhdźe 110° wopřimowaceho pola widźenja. Tuž widźimy poprawom jenož wurězk wótro, kotryž našej wobě wóčce z jeju widźenskimaj wóskomaj fiksujetej.
Wuběrk fiksaciskich dypkow a muster sakkadow je po wysokim měrje indiwiduelny a z zwučenosćemi a zajimom wobhladowarja abo stajenjom nadawkow na njón zwisuje. Rěču dźensa wo intencionalnym widźenju, aktiwny proces na swět. Přez wotpowědne wobkedźbowanske metody čini k wužitkej so mjeztym předewšěm wabjenska branša, ale tež zadźerženske slědźenje tutón fenomen nimowólneje aktiwity, zo z tym jich wabjenske metody resp. jich tezy wo čłowjekowym zadźerženju polěpšić a optiměrować. Tež w zwisku z wuwićom detektorow za łženje su přeco zaso wotpowědne instrumenty w zasadźenju, najwjetša za hódnoćenje rozbudźenskeho staw.
Schorjenja wóčka
Ze schorjenjemi wóčka so hojenska powěsć wóčkow (Ophthalmologie) zaběra.
Najčasćiše přičiny za pomjeńšenje wótrosće widźenja resp. schornjenja wóčka su nimo katarakta (šěre mjadro) a glawkoma (zelene mjadro) přez starobu wuměnjena degeneracija makule a přez diabetes wuměnjena retinopatija.
thumb|Katarakt Katarakt, t. r. mućenje wóčneje čóčki, je z wjetšeho dźěla wuspěšnje lěkujomny, dokelž so móže wóčna čóčka wotstronić a přez wuměłsku čóčku narunać. Wjele ćešo lěkować su schorjenja z wobdźělenje brónicy, dokelž tuta njeje ani regeneracije kmana ani narunujomna.
Za najčasćiše formy katarakta, glawkoma a degeneraciju makule maja jako přičinu starobowe přeměnjenja na zakładźe genetiskich nachilnosćach. Předewšěm za degeneraciju makule nimo toho kurjenje zasadny eksogeny rizikowy faktor předstaja. Mysla za katarakt a degeneraciju makule nimo toho škódliwy wliw wot ultrawioletneho swětła. Diabetiska retinopatija je sćěh wot žiłkowych přeměnjenjow, kotrež so přez powyšowany niwow krejneho cokora wuskutkuja. Tež wona wustupuja při kurjakach zažnišo a časćišo jako při njekurjakach.
Minjace haćenja widźenskeje wukonliwosće
Přez střasenje hłowy na pr. so móže stać, zo wosoba minjo běłe dypki w jeje polu widźenja pisanjo widźe, kotrež so po krótkim času zaso zhubja. Tutón fenomen so we wobchadnej rěči jako „hwěžki widźeć“, „hwězdy widźeć“ abo „pisanjenje“ woznamjenja. Při njenadźitym sylnym wužadanju ćěła, wosebje při niskim ćišću kreje, móže so stać, zo „so čorni před wočomaj“, dokelž so mozy dosahajo z kreju njezastaruje, zo by widźensku wukonliwosć dodźeržało. Podobny fenomen při sylnym pospěšenju ćěła wustupuje. Tu so móžeja pospěšenja při startach raketow abo wojerskich lětadłow mjenować.
Ewolucija wóčka
thumb|300px|Stufen der Evolution des Auges (a) pigmentowy blak (b) jednory pigmentowany wužłobk (c) wočowy kelušk (Haliotis) (d) komplikowane čóčkowe wóčko [[mórski šlink|mórskich šlinkow]] thumb|Wóčko [[:de:Rotschwanzbussard (Buteo jamaicensis)]] Eksistuja powobličenja, zo wóčka rozdźělnych wašnjow twarjenja w běhu ewolucije něhdźe 40 raz nowo so wuwili. Tola hra pax-6-gen při čornicach ale tež při cycakach (myše) rólu pola wuwiću wóčkow a pola płodowy muše (Drosophila melanogaster) ma k tomu homologny gen „eyeless“ nimale samsnu funkciju. Tohodla liegt nahe, zo wšě tute wóčne typy zhromadny započatk maja. Eksistuje hišće wjele dalšich genow, kotrež w rjapnikim wóčce homologny partner maja.
Prěnje wóčka eksistowachu hižo před 505 milionami lět w zemskim wěku Ordovizium (na př. při nautilusu).
Formy
Eksistuje rozdźělne formy wóčkow.
Ličba
Samo ličba wóčkow je rozdźělna:
Móžnosć k widźenju barbow
Jeli brónica wobsahuje rozdźělne widźenske bańki, kotrež so w jich swětłočućiwosći rozeznawaja, potom družina móže barby widźeć.
Najwjace čłowjekow a wjele wopičich družinow ma tři tajke typy, tak zo móžeja tři zakładne barby (módra, zelena, čerwjena) rozeznawać. Rozdźělne barbowe zmysłowe zaćišće nastanu přez kompleksne zhromadne skutkowanje tajke bańki a nerwowe bańki w mozach.
Arnošt Holan
mini|upright|Arnošt Holan
Arnošt Holan ( Ernst Hollan; * 29. decembra 1882 w Janecach, † 12. decembra 1948 w Budyšinje) bě serbski wučer a kulturny prócowar.
mini|Row Arnošta Holana na [[Tuchorski kěrchow|Tuchorskim pohrjebnišću w Budyšinje]] Hromadźe z Janom Šěcu a Pawołom Krawcom wožiwi Holan při wučerskim seminarje towarstwo serbskich seminaristow Swoboda. Jako młody wučer wobdźěli so 1912 na załoženju Domowiny. Po kóncu němskeho kejžorstwa zastupi 1918 do Socialdemokratiskeje strony Němskeje. W tutym času njepřizamkny so kruhej sakskoswěrnych Serbow, ale podpěrowaše Božidara Dobruckeho w serbskim narodnym skutkowanju. Bě aktiwny w serbskim spěwarskim hibanju a pomhaše Jurjej Słodeńkej při wudawanju dźěćaceho časopisa „Raj“. Dlěje hač dźesać lět bě Arnošt Holan starosta sokołskeje jednoty w Poršicach.
Arnošt Holan měješe z mandźelskej Emu štyri dźowki, mjez druhim Lubinu Holanec-Rawpowu (1927–1964) a Ludmilu (1923–1999), pozdźišu mandźelsku Frida Mětška. Jeho row nadeńdźe so na Budyskim Tuchorskim pohrjebnišću.
Wón bě z lěta 1911 čłon Maćicy Serbskeje a wot 1923 zapisowar přirodospytneho wotrjada.
Prawa pšeńca
Prawa pšeńca (Triticum aestivum) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Jelsk
thumb|left
Jelsk ( a ) je městačko w Homelskej oblasći na juhu Běłoruskeje. Je zarjadniske sydło Jelskeho rajona.
Leži něhdźe 145 kilometrow juhozapadnje Homela a 18 kilometrow zdaleny wot ukrainskeje hranicy.
Ma něhdźe dźewjeć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w 16. lětstotku załožiło a ma wot lěta 1971 měšćanske prawa.
Mučow
Mučow ( Maukendorf) je wjes na sewjeru hornjołužiskeho wokrjesa Budyšin. Słuša k městu Kulow a leži 124 m nad mórskej hładźinu njedaloko Hórnikečanskeho jězora při starym běhu Čornicy. Běše hač do lěta 1994 samostatna gmejna a je dźensa najwjetši gmejnski dźěl Kulowa.
Susodne wjeski su k Wojerecam słušace Hórnikecy na sewjerowuchodźe, Brěžki na juhozapadźe a Spale na sewjerozapadźe.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako Muckendorff je z lěta 1401.
Lydnevi
Lydnevi je konstruowana słowjanska rěč. Awtor projekta je Libor Sztemon, kotryž tohorunja je mrezisk, slavëni, seversk a slavisk stworił.
Mučow
Stawizny
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 162 wobydlerjow, kiž běchu bjez wuwzaća Serbja. Rěčna změna sta so hłownje w prěnjej połojcy 20. lětstotka, tak zo zwěsći Arnošt Černik srjedź 1950tych lět serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 45,3 %. Ewangelscy Mučowčenjo přisłušeja ze 16. lětstotka Zdźarowskej wosadźe.
Lydnevi
Žórło
<br style="clear:both;" />
Mučow
Stawizny
mini|center|upright=1.6|Powětrowy wobraz Mučowa
Porady Górne
Porady Górne leža w srjedźnej Pólskej, we łódźskim wojewódstwje. Wjes ke gmejnje Biała Rawska słuša. W lěće 2006 je tam bydliło 103 ludźi.
<br style="clear:both;" />
Mnohokwětny ćernjowc
Mnohokwětny ćernjowc (Rubus polyanthemus) je kerk ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Drobny žórlenk
Drobny žórlenk (Montia minor) je rostlina ze swójby portłakowych rostlinow (Portulacaceae).
Wulka Dubrawa
Wulka Dubrawa ( Großdubrau) je wjes a gmejna w sakskej Hornjej Łužicy, sewjernje Budyšina. Gmejna słuša do připóznateho sydlenskeho ruma Serbow w Sakskej.
Geografija
thumb|left|upright|Hatowa krajina blisko [[Kupoje]] Gmejnski teritorij rozpřestrěwa so wot Budyskeho spjateho jězora hač do krajinje hornjołužiskeje hole a hatow. Sydlišćo same namaka so něhdźe dwanaće kilometrow sewjernje wokrjesneho města na wokoło 200 metrow wysokim wuhorbjenju zapadnje Sprjewineje nižiny. Tutón kopc wobsteji z šćerkoweje terasy, kiž je powostank stareho běha Łobja w pleistocenje. Wšitke susodne wsy leža 20 do 40 metrow niže. Bjezposrědna wokolina je žłobičkata a zwjetša zalěsnjena. Najwažnišej rěce stej Sprjewja, kotraž běži přez Klukš, a Mała Sprjewja, běžaca přez Lichań, Kobjelń, Komorow, Kupoj a Jatřob.
Wulka Dubrawa mjezuje na Hamor (wokrjes Zhorjelc) na sewjeru, Malešecy na wuchodźe, město Budyšin na juhu a Radwor na zapadźe.
Gmejnske dźěle
Ke gmejnje słušeja slědowace wsy:
Stawizny
thumb|left|upright|Wulkodubrawska wodarnja Wjeska naspomni so w lěće 1396 k prěnjemu razej jako sydło wěsteho knjeza Lehemann de Dobraw. Hač do lěta 1628 měješe Budyskej tachantstwo ležownostne knjejstwo, po tym załoži so Wulkodubrawske ryćerkubło.
Hač do druheje połojcy 19. lětstotka bě Wulka Dubrawa snadna serbska holanska wjeska z něhdźe 200 wobydlerjemi, kotraž so pak po wotewrjenju hlinowych a brunicowych jamow kaž tež wulkich zawodow spěšnje do industrijneho sydlišća z wjace hač 1.500 wobydlerjemi přetworješe. W běhu tuteje industrializacije zhubi so wulki dźěl serbskeje substancy we wsy.
Wot lěta 1906 měješe Wulka Dubrawa dwórnišćo při železniskej čarje Lubij–Radwor, kotraž bě w Radworju z čaru Budyšin–Wojerecy zwjazana. W nazymje 1972 bu wosobowy wobchad zastajeny a 1973 so čara mjez Lubijom a Bartom zawrě. Wotrězk Bart–Radwor wužiwaše so hišće hač do 1994 za nakładowy wobchad, wosebje z Wulkodubrawskeje Margarěćineje hěty a Bartskeje bazaltownje.
Wobydlerstwo
thumb|[[Klukšanska cyrkej]] Po Arnošta Mukowej statistice měješe Wulka Dubrawa we 1880tych lětach – potajkim před industrializaciju wsy – 227 wobydlerjow, mjez nimi 185 Serbow (81 %) a 42 Němcow. Mjez druhim přez přićehnjenje němskorěčnych industrijnych dźěłaćerjow a wuhnatych z wuchoda po Druhej swětowej wójnje so serbskorěčny podźěl chětře zniži. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbski podźěl gmejnskeho wobydlerstwa wot jenož hišće 30 %. W někotrych wjeskach so pak hač do dźensnišeho serbsce rěči.
Nabožina
W lěće 1925 bě we wsy samej mjez 1201 wobydlerjemi 1088 ewangelskich (90,6 %), 71 katolskich (5,9 %) a 41 přiwisnikow druhich konfesijow. Po ludličenju lěta 2011 bě 31,7 % wobydlerjow gmejny ewangelskeje a 7,7 % katolskeje konfesije. Wulka wjetšina wot 60,6 % njepřisłušeše žanomu nabožinskemu zhromadźenstwu. Wulka Dubrawa sama žanu cyrkej nima. Ewangelscy wěriwi chodźa wot lěta 1899 do Chwaćic (prjedy do Malešec) a katolscy do Radworja.
Ewangelskej cyrkwi namakatej so w Klukšu a Chwaćicach a k Radworskej wosadźe słušacy katolski Boži dom wot lěta 1968 w Zdźěri.
Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 56 (Budyšin 5) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 156 (Budyšin I).
Wulkodubrawska gmejnska rada ma tuchwilu 16 čłonow, mjez nimi štyri žony. Poslednje wólby do rady wotměwachu so w meji 2019. Komunalne wólby zašłych lět mějachu slědowace wuslědki:
Hłownohamtski wjesnjanosta Wulkeje Dubrawy je Siegfried Schuster (UWV). Wón bu dnja 8. junija 2008 z 62,6 % hłosow w zastojnstwje wobkrućeny. Kandidat CDU Tobias Hilbert dósta jako najsylniši přećiwny kandidat 24 %. Wolerske wobdźělenje wučini 62 %.
W zwisku ze sakskej wokrjesnej reformu chcyše so gmejnske zarjadnistwo w lěće 2008 ze susodnym Radworjom zjednoćić. Při ze strony wobydlerskeje iniciatiwy zahajenym wobydlerskim rozsudźe hłosowaše we Wulkej Dubrawje wulka wjetšina přećiwo tomu planej, w Radworju pak snadna wjetšina za fuziju.
Kubłanje
We Wulkej Dubrawje maja zakładnu šulu kaž tež swobodnu wyšu šulu Johann Heinrich Pestalozzi. Statna srjedźna šula je so w lěće 2006 zawrěła.
Literatura
mini|center|upright=1.7|Powětrowy wobraz Wulkeje Dubrawy
Hlebjojty lenčk
Hlebjojty lenčk je rostlina ze swójby trudownikowych rostlinow (łaćonsce: Kickxia elatine, Scrophulariaceae).
Wajgelija
Wajgelija (Weigela) je ród ze swójby Diervillaceae.
Kamin-Kašyrskyj
thumb|left
Wajgelija
Po někotrych žórłach je swójbje kozylistowych rostlinow (Caprifoliaceae) přirjadowana.
Kamin-Kašyrskyj
Kamin-Kašyrskyj je město we Wołynskej oblasći na zapadźe Ukrainy. Leži w historiskej Wołynskej něhdźe 125 kilometrow sewjernje Lucka.
Wajgelija
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Kamin-Kašyrskyj
Ma něhdźe dwanaće tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1196 prěni raz jako Koširsk naspomniło. Wot lěta 1940 ma měšćanske prawa. Mjez 1918 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Hoberski dušan
Hoberski dušan (Thuja plicata, syn.: Thuja gigantea) je štom ze swójby cypresowych rostlinow (Cupressaceae).
Wopis
Hoberski dušan je přeco zeleny štom, kotryž docpěje wysokosć wot hač do 50 m. W kulturje jenož wysokosć wot hač do 25 m docpěje.
Króna je na spočatku kehelojta, pozdźišo njeprawidłowna. Deleka je chětro šěroka.
Zdónk docpěje tołstosć wot wjace hač 2 m, předewšěm při starych rostlinach. Skora je čerwjenojta hač ćmowobruna a so w podołhostnych smužkach abo w małkich platach pušća.
Hałuzy su wopłonjene, wodorunje wotestejace a při rozrybowanju po ananasu wonjeja. Jich horni bok je błyšćacy zeleny, ale delni bok je šěrozeleny.
Łopjena
Šupiznowe, husto na hałuzy přilěhawe łopjena su tupe njesu krótki kónčk a docpěja dołhosć wot něhdźe 3 mm.
Kćenja
Kćěje wot měrca hač do apryla. Muske kćenja su małke a žołtojte a steja na kónčkach hałuzow. Žónske kwětnistwa su zelenojte abo zćeńka čerwjene.
Hable
Hable su stołpikate, zrunane a docpěja dołhosć wot 1 hač 2 cm. Wone njesu pjeć hač šesć porow elastiskich šupiznow. Stołpiki su krótke a křiwjene. Zrałe hable su brune.
Stejnišćo
Rosće na přirěčnych brjohach a sćinowych zwisach, při čimž wot płoninow hač do horinow wustupuje. Ma radšo włóžne, wutkate pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w pacifiskej sewjernej Americe wot južneje Alaski hač sewjerneje Kaliforniskeje rozšěrjena. Tam štom móže starobu wot wjace hač 500 lět docpěć.
Wužiwanje
Rostlina so w srjedźnej Europje jako pyšnu drjewinu plahuje. Indienjo zdónki za totemowe koły wužiwachu.
Drjewo
Drjewo je w jadrje čerwjene, jara trajne a so hodźa derje wobdźěłać. Z toho so na př. šindźele, paneele, zepěrne hrjady a płachtate sćežory zhotuje.
Kabinet Merkel I
Kabinet Merkel I bě wot 22. nowembra 2005 hač do 28. oktobra 2009 amtěrowace zwjazkowe knježerstwo Němskeje w 16. legislaturnej periodźe. Kabinet wulkeje koalicije stronow CDU, CSU a SPD pod zwjazkowej kanclerku Angelu Merkel (CDU) bě 21. kabinet zwjazkoweje republiki.
Koaliciske zrěčenje steješe pod titulom ''Zhromadnje za Němsku. Ze zmužitosću a čłowjeskosću.''
Hórka
Hórka (tež Dołha Hórka; Horka) je hornjołužiska wjes a gmejna w sakskim wokrjesu Zhorjelc. Leži 164 m nad mórskej hładźinu a ma wokoło 1900 wobydlerjow. K Hórce słušatej wjesce Běhany a Mückenhain.
Moskwa (rěka)
Moskwa ( Москва́ [mʌs'kva]) je wuchodoeuropska rěka, kotraž běži přez rusku stolicu Moskwu. Wona je 502 kilometraj dołha a lěwy přitok Oki. Jeje přitočnišćo wobjimuje 17.600 km².
Hórka
Stawizny
left|thumb|Hórčanska ewangelska cyrkej z 13. lětstotka Wjes naspomni so prěni raz pisomnje w lěće 1305, tehdy hižo pod dźensnišim mjenom. 1553 mjenowaše so wjeska Teutzschen Horrcka („Němska Hórka“). Po Wienskim kongresu přeńdźe wjes ze Sakskeje do pruskeho knježerstwoweho wobwoda Lěhnica w Šleskej. Hač do lěta 1929 běchu wjesne dźěle Delnja, Srjedźna a Hornja Hórka ze swojimi třomi ryćerkubłami samostatne gmejny, kotrež so potom zjednoćichu.
Na Hórčanskim dwórnišćo zhromadźi so dnja 22. nowembra 1880 jědnaće serbskich fararjow pruskeje Hornjeje Łužicy na załoženskej zhromadźiznje Konferency serbskich duchownych. Přitomni běchu fararjo Wjelan ze Slepoho, Bergan z Wulkich Zdźar, Delank z Chrjebje, Finger z Łuća, Kurink z Łaza, Rjeda z Mužakowa, Renč z Klětnoho, Ryćer z Delnjeho Wujězda, Šichold z Wochoz, Tešnaŕ z Niedy a Wieder z Wojerec.
Moskwa (rěka)
Wona wužórli so w Smolenskej wysočinje a běži přez oblasći Smolensk a Moskwa kaž tež přez město Moskwa, prjedy hač so něhdźe 120 kilometrow juhowuchodnje ruskeje stolicy do Oki wuliwa. Na teritoriju města Moskwy twori rěka charakteristiske meandery. Při brjohach rěki nadeńdźe so wjele reprezentatiwnych twarjenjow kaž Krjeml a tež park Gorkeho, najsławniši park Moskwy.
Moskwa je hač do Moskwy za łódźnistwo wutwarjena a wot lěta 1937 přez 126 kilometrow dołhi kanal tež z hornim běhom Wolgi zwjazana.
Hórka
Stawizny
W běhu nacionalsocialistiskeho přemjenowanja serbskich wjesnych mjenow dósta Hórka w lěće 1936 nowe němske mjeno Wehrkirch, kotrež měješe so poćahować na staru cyrkej we wsy. Po wójnje spjećowaše so gmejnska rada drje přećiwo dalšemu přemjenowanju, njebě pak wuspěšna, tak zo rěka wjes wot 1947 znowa Horka.
Wobchad
Hórka je železniske křižowanišćo wuznamnych železniskich čarow. Ze sewjera do juha wjedźe přez Hórku železniska čara Berlin-Zhorjelc a z wuchoda do zapada wjedźe přez Hórku železniska čara Węgliniec–Falkenberg. We wosobowym wobchadźe wobsteja zwiski do Zhorjelca, Choćebuza a Wojerec.
Najbliša awtodróha je zwjazkowa awtodróha 4, kotra wjedźe ze zapada do wuchoda někak pjeć kilometrow južnje Hórki. Zapadnje Hórki wjedźe přez Nisku zwjazkowa dróha 115.
Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 57 (Zhorjelc 1) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).
Kałata kórka
Kałata kórka (łaćonsce Echinocystis lobata) je rostlina ze swójby banjowcowych rostlinow (łaćonsce Cucurbitaceae).
Hrymzyčnik
Hrymzyčnik (Erythronium) je ród ze swójby Lilijowych rostlinow (Liliaceae).
Kałata kórka
thumb|Rysowanka kałateje kórki
Hrymzyčnik
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Zagreb
thumb|left|Stare město Zagreba
Zagreb (serbsce tež Zahrjeb, němsce prjedy Agram) je stolica a zdobom najwjetše město Chorwatskeje. Leži 120 m nad mórskej hładźinu w sewjeru kraja při rěce Sawa a ma něhdźe 800.000 wobydlerjow.
Zagreb je najwažniše zarjadniske sydło Chorwatskeje kaž tež sydło romsko-katolskeho arcybiskopstwa, Chorwatskeje akademije wědomosćow a wuměłstwow a wažnych wojerskich zarjadow.
16. junija
16. junija abo '''16. smažnika''' je 167. dźeń gregorianiskeje protyki (168. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 198 dnjow hač do kónca lěta.
Wumrěće
mini|upright=0.4|Jurij Brósk wokoło 1900
Zagreb
mini|upright=1.5|center|Zagreb
Kósobuz
Wobydlerstwo
Po statistice Arnošta Muki měješe wjes w lěće 1884 cyłkownje 207 wobydlerjow, z nich 201 Serbow (97 %) a šěsć Němcow.
Zofiów
Zofiów je wjes w Pólskej.
Zofiów leži w srjedźnej Pólskej, we łódźskim wojewódstwje. Wjes ke gmejnje Biała Rawska słuša. W lěće 2006 je tam bydliło 136 ludźi.
Hyacinta
Hyacinta (łaćonsce Hyacinthus) je ród ze swójby hyacintowych rostlinow (łaćonsce Hyacinthaceae).
Družiny
Wobsahuje sćěhowace tři družiny:
Kem (město)
thumb|left thumb|left
Kem (, Kemi) je město w Ruskej federaciji. Leži w republice Karelskej při wuliwje rěki Kem do Běłeho morja a ma něhdźe 11 tysac wobydlerjow. Sydlišćo je so w 14. lětstotku załožiło a ma wot lěta 1785 měšćanske prawa.
Japoštołski nuncius
Japoštołski nuncius je stajny pósłanc bamža pola knježerstwow druhich statow. Dokelž je Vatikanske město absolutna monarchija, fungěruje nuncius tež jako wulkopósłanc stata.
Smoliny
thumb|W Smolinach. Smoliny ( Harz) su srjedźne horiny w Němskej a najwyše horiny w sewjernym dźělu kraja. Namakaja so w Delnjej Sakskej, Saksko-Anhaltskej a Durinskej. Najwyša hora Smolinow je Brocken (1.141 m). Wulki dźěl horinow je jako narodny park škitany.
Z geologiskeho wida su Smoliny přełamoškrutowe horiny.
Seýdi
Seýdi (do 1990 Нефтезаводск / Neftezawodsk) je město w Lebapskej oblasći na sewjeru Turkmenistana, blisko uzbekskeje hranicy.
Leži na zapadźe pusćiny Karakum při lěwym brjoze rěki Amudarja něhdźe 70 kilometrow sewjerozapadnje Türkmenabata.
Sydlišćo je so w lěće 1973 załožiło a ma wot lěta 1990 měšćanske prawa.
Belize
Belize je mały njewotwisny srjedźoameriski stat při Karibiskim morju, kotryž słušeše hač do lěta 1981 k Zjednoćenemu kralestwu. Stolica je Belmopan.
Geografija
Belize leži w srjedźnej Americe a mjezuje z Mexikom a Guatemalu. Najwyši wjeršk je Victoria Peak (1.160 m).
Wšědna woknješička
Wšědna woknješička (Fritillaria meleagris) je rostlina ze swójby lilijowych rostlinow (Liliaceae). Dalše serbske mjeno je woknate róže.
Wopis
Wšědna woknješička je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 15 hač do 30 cm.
Cybla je nimale kulowata.
Łopjena
Stołpiki njesu na hornjej połojcy štyri hač šěsć rynojtych, šěrozelenych, maksimalnje 1 cm šěrokich, měnjatych łopjenow. Wone su linealne.
Kćenja
Kćěje wot apryla hač do meje. Wisace kćenja je brjuchate-zwonojte, kaž šachownica mustrowane purpurčerwjene a běłe blakate. Wone steja po jednym, rědko po dwěmaj hač po třoch a docpěwaja dołhosć wot 3 hač do 4 cm a šěrokosć wot něhdźe 2 cm. Kćenjowe łopješka su tupje na kónčkach zhibnjene a njesu na znutřkownym boku podołhostnu brózdu, kotraž wobsahuje dosć nektara, kotryž pčoły a čmjeły přiwabjuja. Pěsta je třilapata.
Stejnišćo
Rosće na njehnojenych, nic před aprylu syčenych powodźenskich abo mokrych łukach. Wona tež na bahnojtych łučinowych łukach wustupuje.
Rozšěrjenje
Rostlina je w južnej Skandinawiskej, srjedźnej a južnej Europje rozšěrjena.
Merboltice
Merboltice ( Mertendorf) su wjes a gmejna w sewjernej Čěskej. Nadeńdu so něhdźe dwaceći kilometrow juhowuchodnje Děčína a 19 kilometrow zapadnje Čěskeje Lipy. Słušeja k Děčínskemu wokrjesej Wusčanskeho kraja (Ústecký kraj).
Lěsny łanowc rozpřestrěwa so přez štyri kilometry w dole rěčki Merboltický potok na sewjeru Čěskich srjedźnych horin. Naspomni so prěni raz pisomnje w lěće 1352 jako Merbotonis villa w bamžowskich registrach. Barokna cyrkej swj. Katyrny bu pod komunistiskim knjejstwom w lěće 1975 wottorhana.
Sewjerorynsko-Westfalska
Sewjerorynsko-Westfalska ( Nordrhein-Westfalen, skrótka NRW) je zwjazkowy kraj na zapadźe Němskeje. Jeho stolica je Düsseldorf. Ma ze wšěch zwjazkowych krajow najwjetšu ličbu wobydlerjow, mjenujcy něhdźe 18 milionow.
Z Poruhrskej bě dźensniša Sewjerorynska-Westfalska jedne ze srjedźišćow industrializacije w Němskej.
Geografija
Zwjazkowy kraj mjezuje z Delnjej Sakskej w sewjeru a sewjerowuchodźe, z Hessenskej w juhowuchodźe, z Porynsko-Pfalcu w juhu kaž tež z Belgiskej a Nižozemskej w zapadźe. Najwažniše rěki su Ryn, Ruhr, Weser, Lippe a Ems.
Města
Najwjetše města Sewjerorynsko-Westfalskeje su:
Politika
Wot 27. oktobra 2021 je Hendrik Wüst (CDU) jako naslědnik Armina Lascheta z ministerskim prezidentom Sewjerorynsko-Westfalskeje. Wón nawjeduje čorno-žołtu koaliciju z CDU a FDP.
Dorogobuž
thumb|left Dorogobuž je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje při rěce Dnjepr w oblasći Smolensk. Ma něhdźe 10 tysac wobydlerjow.
Tyrrenske morjo
Tyrrenske morjo je dźěl Srjedźneho morja při wuchodnym brjoze Apenninskeje połkupy, kotra je wotdźěluje wot Jadranskeho morja.
Dorogobuž
Sydlišćo je so w lěće 1150 załožiło.
Tyrrenske morjo
Na wuchodźe a sewjerowuchodźe mjezuje Tyrrenske morjo z italskej twjerdźu, na juhu z italskej kupu Sicilska a na zapadźe z italskej kupu Sardiniska a z francoskej kupu Korsika. Na juhu je přez Messinsku wužinu zwjazane z Ioniskim morjom a na sewjeru je zwjazane z Ligurskim morjom.
Tyrrenske morjo ma maksimalnu hłubokosć wot 3840 metrow a přestrjeń wot 231 000 kwadratnych kilometrow.
Znate kupy w Tyrrenskim morju su Elba, Capri, Ischia a wulkanska kupa Stromboli.
Bamž
thumb|Bamž [[Franciskus]]
Bamž (tež Swjaty wótc; łaćonsce Papa abo Santo Padre) je hłowa romsko-katolskeje cyrkwje a stata Vatikanskeho města. W tutym zastojnstwje je wón tež posledni absolutny monarch Europy. Wot 13. měrca 2013 je argentinski kardinal Jorge Mario Bergoglio pod mjenom Franciskus 266. bamž katolskeje cyrkwje.
Tradicionelne sydło bamžow je Rom, jeničce wot 1309 do 1423 rezidowachu w južnofrancoskim Avignonje.
Leo Varadkar
mini|upright|Leo Varadkar (2016)
Cedrojty jałorc
Cedrojty jałorc (Juniperus virginiana) je štom ze swójby cypresowych rostlinow (Cupressaceae).
Leo Varadkar
Leo Varadkar (* 18. januara 1979 w Dublinje) je irski politikar a wot lěta 2007 čłon irskeho parlamenta Dáil Éireann. Wot 2. junija 2017 je předsyda strony Fine Gael a bě wot 14. junija 2017 hač do 27. junija 2020 jako naslědnik Endy Kenny ministerski prezident Irskeje.
Cedrojty jałorc
Wopis
Cedrojty jałorc docpěwa wysokosć wot 15 hač do 20 m. Wón rosće kehelojće abo stołpojće.
Leo Varadkar
Varadkar je syn lěkarja z Indiskeje a irskeje chorobneje sotry. Studowaše medicinu při Dublinskim Trinity College a dźěłaše jako lěkar w měsće. W meji 2007 bu za Fine Gael do parlamenta woleny. Wot 9. měrca 2011 bě z ministrom za wobchad, turizm a sport w kabineće ministerskeho prezidenta Endy Kenny; po přetworjenju kabineta bě wot 2014 strowotniski minister. Po wotstupje ministerskeho prezidenta bu woleny za noweho předsydu strony.
Cedrojty jałorc
Wopis
Łopjena su šupiznojte abo jehłojte.
Leo Varadkar
W januarje 2015 – štyri měsacy do referenduma wo připóznaće homoseksualnych mandźelstwow – wozjewi Varadkar jako prěni minister w stawiznach katolskeje Irskeje, zo je homoseksualny.
Cedrojty jałorc
Wopis
Jahody su mjasne, brunowioletne a často módrozelenje přeběžane.
Wužiwanje
Drjewo so rady za zhotowjenje wołojnikow wužiwa.
Senftenberg
Senftenberg je:
Tjukalinsk
Tjukalinsk ( Тюкалинск) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije.
Leži při rěce Tjukala w Omskej oblasći něhdźe 120 kilometrow sewjerozapadnje Omska. Ma něhdźe dźesać tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1759 załožiło a ma wot lěta 1823 měšćanske prawa.
Njeprawy lenčk
Njeprawy lenčk je rostlina ze swójby trudownikowych rostlinow (łaćonsce: Kickxia spuria, Scrophulariaceae).
Serbske towarstwo Zernička
Zernička bě dnja 13. januara 1924 w Lichanju załožene serbske towarstwo za ewangelske kónčiny wokoło Malešec a Hućiny, kotrež bě z čłonom Domowiny a Zwjazka serbskich spěwnych towarstwow. Wozjewjeny zaměr towarstwa bě „razne hajenje serbskeje rěče, serbskeho spěwa a dobrych wašnjow a nałožkow našich wótcow“.
Towarstwo nasta w Klukšanskej wosadźe na iniciatiwu młodeho wučerja Pawoła Wićaza a Lemišowskeho twarskeho předewzaćela Jana Krawca. Mjeno symbolizowaše nadźiju na traće serbstwa w tehdy hišće zwjetša serbskich, ale so dźeń a bóle germanizowacych ewangelskich gmejnach při Sprjewi. Zernička słušeše najebać wušparanja z wyšnosćemi a někotrymi němskimi předewzaćelemi k najaktiwnišim čłonskim towarstwam Domowiny w ewangelskim dźělu Budyskeho wokrjesa a dósta podpěru wot wučerjow a fararjow wokolnych wsow kaž tež připóznaće wot wjednistwa serbskeho třěšneho zwjazka.
Hromadźe z Lichańskej jednotu Serbskeho Sokoła, kiž so w lěće 1930 přidatnje k Zerničce załoži, organizowachu so kulturne a sportowe zarjadowanja. Dale zaběraše so towarstwo z kubłanskej politiku (1928 organizowachu zběranje podpismow za zawjedźenje serbskeje wučby w šulskim wobwodźe Hućina/Zubornička), poskićeše přednoški ze znatymi serbskimi referentami, měješe swójski chór a knihownju, předstaješe dźiwadłowe hry a organizowaše serbske swjedźenje na wsach. Zernička fungowaše potajkim jako katalyzator serbskeho towaršnostneho žiwjenja w kónčinje sewjerowuchodnje Budyšina.
K wuznamnym wosobinam we wobłuku Zernički słušachu nimo Wićaza a Jana Krawca tež jeho syn Pawoł Krawc, wučer Pawoł Jenka, Radworski wučer Michał Nawka, Klukšanski farar Jan Křižan kaž tež w towarstwje za kubłanske dźěło zamołwity Klukšanski wučer a přichodny předsyda Domowiny Pawoł Nedo.
Pod nacionalsocialistiskim knjejstwom bu Zernička hromadźe z Domowinu a nimale wšěmi druhimi serbskimi towarstwami w lěće 1937 zakazana, štož woznamjeni nahły kónc serbskeho hibanja w tutych kónčinach.
Dźěławosć Zernički a rólu swojeju dźěda a nana tematizuje Křesćan Krawc w swójbnym romanje Paradiz.
Kem
Kem móže być:
Pepa Nos
Pepa Nos (* 16. meje 1949 w Šumperku) je čěski folkowy spěwydźěłar a spěwar.
Chanecy
Chanecy ( Cannewitz) su wjeska w juhu hornjołužiskeho wokrjesa Budyšin. Słušeja wot lěta 1994 ke gmejnje Zemicy-Tumicy a leža mjez 220 a 240 m nad mórskej hładźinu při Slěbornej wodźe. Hač do lěta 1936 běchu Chanecy samostatna gmejna a po tym najprjedy wjesny dźěl Čerwjenych Noslic.
Wysokosć nad mórskej hładźinu
miniatur|[[Badwater w kaliforniskim narodnym parku Death-Valley je z 85,5 metrami pod mórskej hładźinu najhłubši dypk USA.]]
Wysokosće nad přerěznej mórskej hładźinu słuža k podaću wysokosćow geografiskich objektow, předewšěm wysokosćow zemskeje powjeršiny (krajina, twarjenja, wobchadne puće). Nulowy niwow so při tym z pomocu přerězneje mórskeje hładźiny definuje.
Mórska hładźina jako poćahowa wysokosć
Jasne poćahi k rjadowanju wysokosćow su na přikład při kraje přesahowacym twarje kanalow, wódnych pućow, dróhow, tunlow abo mostow wažne. Z pomocu geodezije móža tute na milimeter definowane być. Wotwisnje wot kraja abo tež wot konkretneho pada nałožowanja so wšelake metody wobličenja wysokosćow a wšelake poćahowe wysokosće wužiwaja. Někotre systemy maja při tym jenož regionalny wuznam (na přikład helgolandska nula ) abo poćahuja so kaž wienska nula na, wot rěčneho pegela wotwodźene wysokosće. We 18. a 19. lětstotku so konkretna wysokostna definicija zwjetša na cyły statny teritorij rozšěri. Dźensa so spyta tute definicije w přiběracym měrje zjednotnić – w Europje na přikład w European Vertical Reference System (EVRS).
Hamtski wysokostny system w Němskej
W Němskej wužiwany system poćahoweje wysokosće so w poslednich lětach husćišo z pomocu geometriskeje niwelacije postaješe. Wysokosće poćahuja so na Amsterdamski pegel a so jako wysokosće nad normalnej wysokostnej nulu pomjenuja.
Chanecy
Stawizny
Sydlerskostawiznisce su Chanecy kulowc. Prěnje historiske naspomnjenje jako villula Chanowiz je hižo z lěta 1222, stare hrodźišćo mjez Chanecami a Spytecami pak je hišće starše. Znajmjeńša z 13. lětstotka bě wjes tež knježe sydło.
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 80 wobydlerjow, mjez nimi 70 Serbow (88 %). Arnošt Černik ličeše 1956 hišće 38 % wobydlerstwa jako Serbow. Dźensa leži wjeska zwonka oficielneho serbskeho sydlenskeho ruma.
Křesćanscy Chanečenjo su přewažnje protestanća a přisłušeja Hodźijskej wosadźe.
Ernst Eichler
Ernst Heinrich Eichler (* 15. meje 1930 w Mimonju, Čěskosłowakska; † 29. junija 2012 w Lipsku) bě němski rěčespytnik. Wón płaći jako „nestor“ slawistiskeje mjenowědy w Němskej.
Po maturje při gymnaziju w Deliču studowaše Eichler wot 1950 do 1955 slawistiku a germanistiku při Lipšćanskej uniwersiće, mjez druhim pola Reinharda Olescha. Hižo 1955 bu z dźěłom wo městnych a rěčnych mjenach Deličskeho a Jiłowskeho wokrjesa (Die Orts- und Flußnamen der Kreise Delitzsch und Eilenburg) promowowany. Ze slědźenskimi wuslědkami wo zažnych stawiznach słowjanskich narěčow mjez Solawu a Nysu (Studien zur Frühgeschichte slawischer Mundarten zwischen Saale und Neiße) so w lěće 1961 za słowjansku filologiju habilitowaše. 1975 bu za profesora za čěšćinu powołany a wukonješe profesuru hač do lěta 1995. Tež po tym dale slědźeše.
Wot 1978 hač do swojeje smjerće bě Ernst Eichler čłon Sakskeje akademije wědomosćow. 1965 bě mjez załožerjemi Delnjołužiskeho dźěłoweho kruha za regionalne slědźenje.
Z jeho pjera su někak 1000 spisow, hłownje wo mjenowědźe a sydlerskich stawiznach něhdy słowjanskich kónčin wuchodneje Němskeje, mjez druhim wo Łužicy, a šěršeho zapadosłowjanskeho ruma. Husto dźěłaše hromadźe z Hansom Waltherom.
Žytkawičy
thumb|left
Leži něhdźe 215 kilometrow zapadnje Homela.
Ma něhdźe 16 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1500 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1971 měšćanske prawa.
Kulowc (Kulow)
Kulowc ( Keula; 1936–47 Runddorf) je wjes ze wobydlerjemi na sewjeru hornjołužiskeho wokrjesa Budyšin. Słuša k městu Kulow a leži 123 metrow nad mórskej hładźinu při Čornym Halštrowje. Běše hač do lěta 1978 samostatna gmejna.
Susodne wjeski su Spale na sewjerowuchodźe, Kulow na juhu a Nowa Wjes na sewjerozapadźe. Zapadnje Kulowca so Dubrjenske bahno namaka, jedne z najwjetšich přirodoškitnych pasmow Sakskeje.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako Chula je z lěta 1286.
Wobydlerstwo
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 203 wobydlerjo, z nich 202 Serbaj. Tež Arnošt Černik zwěsći srjedź 1950tych lět hišće serbskorěčnu wjetšinu wot 62,5 % wobydlerstwa. Katolscy a ewangelscy Kulowčenjo přisłušeja Kulowskej wosadźe.
mini|center|upright=1.6|Powětrowy wobraz Kulowca. Derje spóznajomna je typiska sydlišćowa forma [[kulowc (sydlišćowa forma)|kulowca.]]
Zahrodna hyacinta
Zahrodna hyacinta (Hyacinthus orientalis) je rostlina ze swójby hyacintowych rostlinow (Hyacinthaceae).
Aknīste
thumb|left|Muzej Aknīste (historiske němske mjeno Oknist) je městačko na juhu Letiskeje, bjezposrědnje při litawskej hranicy. Je zarjadniske sydło Aknīstskeho wobwoda.
Ma něhdźe jedyn tysac wobydlerjow.
Stawizny
Sydlišćo je so w lěće 1298 prěni raz naspomniło a słušeše wot 17. lětstotka do Pólsko-Litawskeje. Přez dźělenje Pólskeje přińdźe w lěće 1795 k Ruskemu carstwu. Po njewotwisnosći Letiskeje a Litawskeje sta so w lěće 1920 z wobstatkom letiskeho stata, mjeztym zo dósta Litawska Palangu při Baltiskim morju. Wulka židowska wosada (1920 – 75 %; 1935 – 42 % ) je so přez holocaust dospołnje zničiła.
Hakle wot lěta 1991 ma Aknīste měšćanske prawa.
MIA.
MIA. je němska hudźbna skupina.
Edward Wornar
Edward Wornar ( Eduard Werner; * 21. apryla 1966 w Bendorfje) je němsko-serbski sorabist a rěčespytnik.
Wornar narodźi so w Bendorfje nad Rynom jako syn rězbarja. Po dokónčenju šule studowaše na Bonnskej uniwersiće najprjedy geologiju a paleontologiju, potom pak slawistiku a indogermanistiku. 1991 dokónči studij jako magister, 1996 sćěhowało tomu doktorske dźěło pod titulom „Studien zum sorbischen Verbum“.
Edward Wornar je tež zeserbšćił literariske twórby z pólšćiny, kymrišćiny a jendźelšćiny, mjez druhim Tolkienowy Hobit.
17. junija
17. junija abo '''17. smažnika''' je 168. dźeń gregorianiskeje protyki (169. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 197 dnjow hač do kónca lěta.
Narodniny
mini|upright=0.4|Jan Skala (* 17. junija 1889)
Włosaty alfabet
Włosaty alfabet (mak. Бушава азбука) — je makedonska dźěćaca telewizijna serija, kotraž bu w času Juhosłowjanskeje produkowana za dźěći, zo by dale sposrědkowała wědu wo alfabeće, literaturje, tradiciji, hudźbje, kulturje Makedonskeje. Bušava azbuka abo Włosaty alfabet je najwuspěšniši produkt Makedonskeje radiotelewizije MRT.
Wusyłanje
Serija bu 1985 w Makedonskej radiotelewiziji nahrawana a režiser běše Slobodan Unkovski. Awtor scenarija běše spisowaćel Goran Stefanovski. Eksistuje tež samsnje pomjenowana kniha wudźěłana wot Stefanovskeho a z ilustracijemi serbiskeho ilustratora Dušana Petričića. Serija ma cyłkownje 31 wusyłanjow, jedne wob pismik makedonskeho alfabeta, kóžde wusyłanje traje poł hodźiny.
2019 dawa digitalizowanu wersiju knihi, wudźěłana wot softwareoweho inženjera Goce Mitevski.
Šleska
mini|Šleska po Šleskich wójnach
Šleska ( Schlesien, šlesce Ślůnsk, delnjošl. Schläsing, pólsce Śląsk, čěsce Slezsko) je historiski region w srjedźnej Europje na woběmaj stronomaj Wódry. Najwjetši dźěl Šleskeje leži dźensa w Pólskej, mjeńšej dźělej słušatej do Čěskeje a Němskeje.
Wot lěta 1815 słušachu tež wulke dźěle Hornjeje Łužicy do pruskeje prowincy Šleska, kaž na přikład města Wojerecy, Běła Woda, Zhorjelc a Lubań. Hač do kónca Druheje swětoweje wójny w lěće 1945 słušeše nimale cyły kraj do Němskeje, štož so po Podstupimskej konferency změni, jako přeńdu wšitke teritorije wuchodnje Łužiskeje Nysy pod pólsku kontrolu. Němskorěčni wobydlerjo Šleskeje so zwjetša wuhnachu a wjele z nich namakachu tež we Łužicy nowu domiznu, štož přinošowaše runje w ewangelskich kónčinach Hornjeje Łužicy k spěšnej germanizaciji prjedy serbskich wsow.
Najwyši wjeršk Šleskeje a zdobom jedyn ze symbolow regiona je Sněžka (1602 m) w Kyrkonošach, kiž tworja jako dźěl Sudetow přirodnu hranicu Šleskeje z Čechami.
Pólska Šleska
thumb|250px|Němčina w Pólskej
Lenčk (Cymbalaria)
Lenčk (łaćonsce Cymbalaria) je ród ze swójby putnikowych rostlinow (łaćonsce Plantaginaceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:
Marijampolė
thumb|left
Marijampolė (1955–1989 Kapsukas) je město w Litawskej. Je zarjadniske sydło Marijampolskeho wobwoda.
Leži při rěce Šešupė něhdźe 125 kilometrow zapadnje Vilniusa.
Ma něhdźe 36 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1667 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1792 Magdeburgske měšćanske prawa. Wulka židowska wosada (1897: 48 % ) je so přez holocaust dospołnje zničiła.
Přimórski wows
Přimórski wows (Ammophila) je ród ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Bohoduchiw
thumb|left
Ma něhdźe 15 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1662 załožiło a ma wot lěta 1681 měšćanske prawa.
Delany (wjes)
Delany ( Döhlen) su hornjołužiska wjeska w Budyskim wokrjesu a słušeja z lěta 1974 ke gmejnje Kubšicy. Wjeska leži 313 m nad mórskej hładźinu pod Hromadnikom a ma wobydlerjow.
Geografija
Wjes leži w dole Hornjołužiskeje pahórčiny při Splóšćanskej wodźe, wyše Rachlowskeho spjatnišća. Susodnej wsy stej Splósk na zapadźe a Rachlow na wuchodźe. Přez wjes wjedźe statna dróha S 110 (Bělšecy–Bukecy).
Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Šórcec łaz, Dubcy, Slěpča šćežka, Wěčniki, Wjeŕbicy, Butřanki (Buttermilchberg).
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako Delin bě w lěće 1416. W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 105 wobydlerjow, mjez nimi 101 Serbow (96 %). Ewangelscy wobydlerjo přisłušeja wot lěta 1728 Bukečanskej wosadźe, do toho Budestečanskej.
Wosobiny
W Delanach je so w lěće 1811 pozdźiši ewangelski farar Jan Kilian narodźił. Pod jeho nawodom podachu so w septembrje 1854 wjace hač 500 serbskich wupućowarjow na łódźi „Ben Nevis” do Texasa.
mini|center|upright=1.7|Powětrowy wobraz Delan (2019)
Wokrjes Dubja-Błóta
Wokrjes Dubja-Błóta ( wokrejs Damna-Błota, Landkreis Dahme-Spreewald) leži na juhowuchodźe Braniborskeje mjez Błótami na juhu a Berlinom na sewjeru. Zarjadniske sydło je Lubin.
Města a gmejny
(staw: )
Kiwerci
thumb|left
Kiwerci je město we Wołynskej oblasći na zapadźe Ukrainy. Leži w historiskej Wołynskej něhdźe 15 kilometrow sewjerowuchodnje Lucka.
Ma něhdźe dwanaće tysac wobydlerjow.
Dźensniše sydlišćo je so w lěće 1870 załožiło a ma wot lěta 1951 měšćanske prawa. Mjez 1918 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Solnječnogorsk
thumb|left Solnječnogorsk je město z 52.700 wobydlerjemi w ruskej oblasći Moskwa.
Leži něhdźe 45 kilometrow sewjwerozapadnje Moskwy.
Sydlišćo je so we 18. lětstotku załožiło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.
Ameriski hrymzyčnik
Ameriski hrymzyčnik (Erythronium americanum) je rostlina ze swójby Lilijowych rostlinow (Liliaceae).
thumb|[[Kćenje|Kćeni]] thumb|Kćenje
26. julija
26. julija abo '''26. pražnika''' je 207. dźeń gregorianiskeje protyki (208. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 158 dnjow hač do kónca lěta.
Wódny žórlenk
Wopisanje
Wódny žórlenk je ležaca abo postupowaca rostlina, kotraž docpěje wysokosć wot 10 hač 30 cm.
Chinska abelija
Chinska abelija (Abelia chinensis) je rostlina ze swójby kozylistowych rostlinow (Caprifoliaceae).
Wódny žórlenk
Wopisanje
Łopjena su přećiwostejne, łopatkojte a docpěja dołhosć wot 5 hač 25 mm.
Kćěje wot junija hač awgusta. Běłe kćenja su njenapadne. Maja dwě keluškowej łopješce. Tři hač pjeć krónowych łopješkow docpěwa dołhosć wot 1 hač 2 mm.
Stejnišćo
Rosće na pobrjohach, w hrjebjach, žórłowych honach, na włóžnych, kisałych rolach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Europje rozšěrjena.
Pózdničkowe rostliny
Pózdničkowe rostliny su swójba symjencowych rostlinow ( Colchicaceae, Spermatophyta). Wobsahuje sćěhowace rody:
Bólesław
Bólesław ( -, ) je pólske město w Delnjošleskim wojewódstwje a zarjadniske sydło wokrjesa ze samsnym mjenom. Leži nad Bobrom a ma něhdźe štyrceći tysac wobydlerjow.
Bólesław je nadregionalnje znaty za typisku keramiku.
Złokomorowska narěč
thumb|Tuta karta serbskich narěčow bazěruje na dźěle [[Hinc Šewc|Hinca Šewca z lěta 1968 a pokazuje Košynsku narěč jako posledni zbytk Złokomorowskeho dialekta]]
Złokomorowska narěč bě dialekt serbšćiny, kotryž so w Złym Komorowje a wokolnych wsach hač do 20. lětstotka rěčeše. Jako jedyn ze serbskich namjeznych dialektow běše hornjoserbšćinje bliši hač delnjoserbšćinje.
Kaž pola Mužakowskeje narěče wariěrowaše bliskosć k jednej ze serbskeju standardneju rěčow wot jedneje wjeski k druhej. W běhu industrializacije pózdnjeho 19. a zažneho 20. lětstotka zhubi so narěč najprjedy w měsće a kusk pozdźišo tež we wokolnych wsach.
Rěčna asimilacija w Złokomorowskej kónčinje bu nimo připućowanja němskorěčnych dźěłaćerjow do industrijnych zawodow předewšěm spěchowana přez wotstronjenje serbskich Božich słužbow w 19. lětstotku (Žarnow 1830, Klěśišća 1840, Sedlišćo 1864 a skónčnje 1878 tež w Serbskej cyrkwi w měsće samym). Wot lěta 1840 njemějachu nimo toho hižo žanu serbskorěčnu wučbu w šulach. Za čas NDR běše najbliša šula z B-wučbu serbšćiny w Ptačecach. Tak so serbšćina jako swójbna rěč hač do srjedź 20. lětstotka zhubi.
W 1960tych lětach přepytowachu rěčespytnicy z pomocu poslednich maćernorěčnikow Złokomorowsku narěč, wosebje jeje Košynsku wariantu.
Kitelnička
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Dolní Zálezly
Dolní Zálezly ( Salesel) je gmejna na sewjeru Čěskeje. Nadeńdźe so sydom kilometrow južnje měšćanskeho centruma Wusćow a słuša k Wusćanskemu wokrjesej.
Geografija
mini|left|Wuhlad z Mlynářův kamjenja do Łobjoweje doliny z Dolnymi Zálezlymi a Sebuzínom (naprawo w pozadku) Dolní Zálezly rozpřestrěwa so w přełamowej dolinje Łobja přez Čěske srjedźne horiny na lěwym brjoze rěki pod wuliwom rěčki Moravanki. Na sewjeru nadeńdu so hory Skalky (454 m), Černová (503 m) a Vaňovský vrch (561 m), na sewjerowuchodźe Pahorek (379 m) a Matrý (597 m), wuchodnje Varhošť (639 m), na juhu Trabice (429 m) a Deblík (459 m), na juhozapadźe Výsluní (364 m) a na zapadźe Dubický kopec (358 m) a Smrčník (368 m).
Susodne wsy su Podlešín a Chvalov na sewjeru, Němčí a Čeřeniště na sewjerowuchodźe, Kolibov na wuchodźe, Sebuzín na juhowuchodźe, Církvice a Dubičky na juhozapadźe, Dubice a Moravany na zapadźe kaž tež Stebno na sewjerozapadźe.
Stawizny
Prěnje pisomne naspomnjenje kulowca pochadźa z lěta 1057 ze załoženskeho wopisma Litoměřičanskeho kapitla.
Wot 1847 do 1851 bu železniska čara z Drjeźdźan do Prahi natwarjena.
Němske wobydlerstwo bu po Druhej swětowej wójnje w lětomaj 1945/46 wućěrjene.
Gmejnske rozrjadowanje
Gmejna Dolní Zálezly oficielnje žane gmejnske dźěle nima.
Měto Pernak
thumb|Měto Pernak (2013)
Limbark
Limbark ( Limberg) je delnjołužiska wjes w braniborskim wokrjesu Sprjewja-Nysa, kotraž słuša wot lěta 1993 do gmejny Gołkojce. Do toho bě samostatna krajna gmejna. Leži něhdźe dźesać kilometrow zapadnje Choćebuza při krajnej dróze do Wětošowa a ma wokoło 750 wobydlerjow.
Měto Pernak
Měto Pernak (* 17. měrca 1938 w Nowej Niwje, † 8. decembra 2019 w Berlinje) bě delnjoserbski wudawaćel, publicist a přełožowar. Wjele lět bě tež předsyda Maśicy Serbskeje.
Wón bě lawreat Myta Ćišinskeho za lěto 2009 „za jeho wudawaćelske, přełožowarske a publicistiske dźěło na polu delnjoserbskeje rěče a literatury.“ Myto přija 17. winowca 2009 w klóštrje Marijinej Hwězdźe w Pančicach-Kukowje z ruki sakskeho ministerskeho prezidenta Stanisława Tilicha.
Limbark
Prěnje naspomnjenje wsy pochadźa z lěta 1389. Jako sakska eksklawa běše Limbark wot lěta 1781 hač do 1857 stejišćo Ochranowskeje bratrowskeje wosady.
Wobydlerstwo
Po statistice Arnošta Muki měješe wjes w lěće 1884 cyłkownje 300 wobydlerjow, z nich 292 Serbow (97 %) a wósom Němcow. Arnošt Černik zwěsći 1956 serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot hišće 26,4 %.
Pomurny lenčk
Pomurny lenčk (łaćonsce Cymbalaria muralis) je rostlina ze swójby putnikowych rostlinow (łaćonsce Plantaginaceae).