cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Běły kokorč
Wopisanje
Běły kokorč ma blědnožołte kćenja a docpěwa dołhosć wot 1 hač do 1,5 cm.
Łopjena su módrozelene.
Karoliny
Karoliny su skupiny kupow w zapadnym Ćichim oceanje, kotraž słuša k Mikroneziji. Nadeńdu so mjez Filipinami na zapadźe a Marshallowymi kupami na wuchodźe. Na juhu leži Papuwa-Nowa Gineja.
Wisata kostrjawa
Wisata kostrjawa (Bromus patulus) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Karoliny
Hač do lěta 1899 słušeše najwjetši dźěl Karolinow k Španiskej. Po poražce w Španisko-ameriskej wójnje předachu Španičenjo swój podźěl Němskemu kejžorstwu, tak zo běchu kupy hač do Prěnjeje swětoweje wójny z dźělom němskeje kolonije Němska Nowa Gineja. Mjez swětowymaj wójnomaj stejachu zwjetša pod japanskim zarjadnistwom a po Druhej swětowej wójnje pod US-ameriskim.
Najwjetši dźěl archipela słuša dźensa k wot 1990 njewotwisnej Mikroneziskej, mjeztym zo twori mały dźěl Zapadnych Karolinow wot 1994 njewotwisnu republiku Palau.
Karoliny su pomjenowane po španiskim kralu Korli II. (1661–1700).
Runjewonline.info
RUNJEWONLINE.info je njewotwisny online-magacin a steji po wuprajenjach iniciatorow syćoweho medija za zjawnu diskusiju bjez taktiskich rozwažowanjow. Chce spěchować swobodnu towaršnostnu wuměnu a tworjenje zjawneho měnjenja. W tutym zmysle skutkuje nowy medij wot 1. měrca 2005. Magacin poskićuje redakciske přinoški wo wšelakich tematiskich wobłukach. Eksterne nastawki su wuraznje witane. Přez móžnosć zapodaća měnjenjow k jednotliwym přinoškam je RUNJEWONLINE.info zdobom podij diskusije.
Eksterne wotkazy
https://web.archive.org/web/20070826134332/http://www.runjewonline.info/
Aprikozowc
Aprikozowc  (Prunus armeniaca) je sadowy štom ze swójby róžowych rostlinow. Druhe serbske mjeno je marulowc. Jeho płód rěka aprikoza.
Klaus Tischendorf
miniatur|Klaus Tischendorf (2016)
Klaus Tischendorf (* 20. julija 1962 w Lichtensteinje pola Šwikawy) je sakski politikar Lěwicy, kiž bě wot 1999 do 2019 přez krajnu lisćinu woleny zapósłanc sakskeho krajneho sejma a parlamentariski jednaćel kaž tež turistiskopolitiski rěčnik swojeje frakcije. Při wólbach 2019 hižo njenastupi.
Aprikozowc
Wopis
Króna je kulowata, we kulturje často šěroko wustupowaca. Zdónk je niski.
Klaus Tischendorf
Tischendorf je ženjeny, nan jednoho dźěsća a bydli w Lugauje.
Aprikozowc
Wopis
Čerwjenojte hałuzy nimale padorunje wotsteja.
Łopjena
Měnjate łopjena su hładke, nahe, šěroko-jejkojte hač wutrobojte, prědku wótre a docpěwaja dołhosć wot 5 hač do 10 cm a šěrokosć wot hač do 9 cm. Wone su rězane, prědku kónčkojte a zwjetša njesu 2 jasnej žałzowej horbikaj na maksimalnje 7 cm dołhim stołpiku.
Kćenja
Kćěje wot měrca hač do apryla. Kćenja so před zelenjenjom łopjenow jewja. Wone su běła, wonka čerwjenojte, nimale sedźace a docpěwaja přeměr wot něhdźe 2,5 cm. Keluch je krótši hač króna.
Płody
Wot junija so kulowate hač jejkojte, sćeńka kosmate, něhdźe 3 cm tołste, žołte, zdźěla čerwjenje přeběžane póčkate płody z typiskim šowom wuwiwaja. Jich póčka je hładka a wopłonjena a so hodźa lochko wot płodoweho mjasa wotdźělić.
Stejnišćo
Potrjebuje wjele ćopłoty. Ma radšo słónčne wotewrjene stejnišća ze čumpatej, na prawym měrje wutkatymi pódami.
Rozšěrjenje
Rostlina je domjaca w zapadnej Aziji, ale tež w teritoriju srjedźneho morja často wustupuje. Ale so w srjedźnej Europje plahuje, při čimž w Europje njewodźiwja.
Eksterne wotkazy
<br style="clear:both;" />
Oromo (rěč)
Oromo (Oromsce Afaan Oromoo [] abo "Oromiffa") je afroaziska rěč a najrozšěrjena kušitska rěč. Z njej rěči wokoło 25 milionow ludźi.
Wapnowy hórkowc
Wapnowy hórkowc (Gentiana clusii) je rostlina ze swójby hórkowcowych rostlinow (Gentianaceae).
Tupa kostrjawa
Tupa kostrjawa (Bromus inermis) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Wopis
Tupa kostrjawa docpěwa wysokosć wot 30 hač 100 cm. Rostlina njese wuběžki.
Łopjena
Łopjena su nahe a płone. Wone docpěwaja šěrokosć wot 6 hač 10 cm. Jich kóžki su 2 mm dołhe.
Kćenja
Kćěje wot junija hač julija. Pakić je zrunana a docpěwa dołhosć wot 10 hač 20 cm. Pakićowe hałuzy docpěwaja dołhosć wot 5 cm. Kłóski su linealnje-tupe a docpěwaja dołhosć wot 2 hač 3 cm. Delnja přikrywna pluwizna je jednonerwowa, mjeztym zo je hornja přikrywna pluwizna třonerwowa. Kryjace pluwizny su njekochtate abo njesu 1-2 mm dołhi kocht.
Stejnišćo
Rosće na pućowych kromach, rolach a suchich trawnikach.
Něćin
Něćin ( Niethen) je hornjołužiska wjeska w sakskim Budyskim wokrjesu a słuša ke gmejnje Bukecy. Leži 210 m nad mórskej hładźinu na prawym boku rěčki Koporčanka.
mini|left|Na hrodźišću Susodne wjeski su Rodecy w sewjeru, Kołwaz w juhowuchodźe, Koporcy w juhu, Pomorcy w juhozapadźe a Wawicy w zapadźe.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako sydło knjeza Conradus Nydener pochadźa z lěta 1338. Nahladne Něćinske hrodźišćo wysoko nad Koporčanku hraješe pak hižo dołho do toho wažnu rólu při zakitowanju wuchodnych mjezow Milskeje. Ležownostne knjejstwo w Něćinje dźělachu so w lěće 1777 tamniše ryćerkubło, kuble w Njechornju a Běłej Horje kaž tež krajne hejtmanstwo w Budyšinje. Cyrkwinsce słušachu wobydlerjo ze starodawna do Bukečanskeje wosady.
We 1880tych lětach měješe wjes po Mukowej statistice cyłkownje 125 wobydlerjow, z nich 104 Serbja (83 %) a 21 Němcow.
Jednanje romana Marje Kubašec Lěto wulkich wohenjow hraje hłownje w Něćinje a susodnych Koporcach.
mini|center|upright=1.7|Powětrowy wobraz Něćina z hrodźišćom
Mõisaküla
thumb|left Mõisaküla je městačko na juhu Estiskeje, bjezposrědnje při letiskeje hranicy. Leži něhdźe połsta kilometrow juhowuchodnje Pärnuwa a 190 kilometrow južnje Tallinna.
Ma něhdźe 800 wobydlerjow a je z tym najmjeńše estiske sydlišćo z měšćanskim prawom.
Stawizny
Sydlišćo załoži so w lěće 1895 při wuskokolijowej železnicy z Pärnuwa do Valgi, jako natwari so tule lokomotiwowy depot. Čara bu 1896 zahajena, dalša železnica z Mõisaküle přez Fellin a dale do Tallinna hižo lěto pozdźišo, tak zo sta so sydlišćo ze železniskim sukom. 1909 bydlachu w Mõisaküli hižo wokoło tysac ludźi. W lěće 1938 dósta měšćanske prawa a měješe při wudyrjenju Druheje swětoweje wójny nimale 3000 wobydlerjow. W běhu wójny bu městačko pak do wulkeje měry zničene. Jako so železniska syć w 1970tych lětach přestaji na šěroke kolije sowjetskeho typa, zhubi Mõisaküla swój železniski zwisk, z čimž swój prjedawši wuznam zhubi.
Michał Žur
Michał Žur ( Michael Sauer; * 19. septembra 1868 w Hózku, † 7. awgusta 1929 w Groß Kottorzu) bě serbski katolski farar a spěchowar serbsko-pólskeje wzajomnosće.
Narodźi so jako syn Hózkowskeho młynka a wopytowaše w Budyšinje najprjedy Tachantsku šulu (1881–83) a potom gymnazij (1883–90). Wot 1890 do 1894 studowaše we Wrócławju teologiju a wostawaše tež po zakónčenju studija w Šleskej. Tam bě z kapłanom w Kollanowitzu (1894), Reibnitzu (1895–97) a Ellguth Turawje (1897–1919), wšitke we wokolinje Opola. Wot 1919 hač do swojeje smjerće w lěće 1929 bě z fararjom w Groß Kottorzu (Kotórz Wielki).
Žur skutkowaše jako duchowny mjez Polakami Hornjeje Šleskeje a stwori wokoło sebje mału serbsku koloniju. Po Prěnjej swětowej wójnje dyrbješe dla rozestajenjow w zwisku z ludowym woprašowanjom wo přichodźe Hornjeje Šleskeje před němskonacionalistiskimi nadpadami ćeknyć a přebywaše chwilu w Kulowje.
Wot lěta 1890 bě z čłonom Maćicy Serbskeje.
Jiwow
Jiwow ( Eibau) je wjes w sakskim wokrjesu Zhorjelc, kotraž je nadregionalnje znata wosebje swojeje piwarnje dla. Słuša wot 1. januara 2013 k nowej gmejnje Kotmar a měješe w lěće 2011 4481 wobydlerjow.
Kušitske rěče
thumb|Mapa kušitskich rěčow Kušitske rěče su podskupina Afroazijskich rěčow, w kotrychž so we wuchodnym róžku Afriki rěči. Najwuznamniša wot jich je Oromo z něhdźe 30 milionami ludźi, potom Somali (w Somaliji, Etiopiskej, Dźibuti, a Keniji) z wokoło 15 milionami, Sidamo (w Etiopiskej) z něhdźe 2 milionomaj a Afar (w Eritreji, Etiopiskej a Dźibuti) z wokoło 1,5 milionami.
Jiwow
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1352.
W lěće 1999 stej so Nowy Jiwow a Lěsowa z Kotmarskimi Chěžemi do Jiwowa zagmejnowałoj.
Krjózkaty kał
Krjózkaty kał (Brassica oleracea L. convar. capitata (L.) Alef. var. sabauda L.) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae). Dalše serbske mjena je krjózak.
Koslow
Koslow ( Caßlau) je wjeska w sakskim wokrjesu Budyšin a přisłuša wot lěta 1974 Njeswačanskej gmejnje. Wjeska leži w serbskim sydlenskim rumje Hornjeje Łužicy.
Leži 149 m nad mórskej hładźinu a ma wobydlerjow.
Geografija
Susodne wsy su Jitk w Rakečanskej gmejnje na sewjerowuchodźe, Šešow na wuchodźe, Njeswačidło na juhowuchodźe, Liša Hora a Dobrošicy na juhu kaž tež Nowoslicy na sewjerozapadźe.
Ležownostne mjena
Arnošt Muka je slědowace ležownostne mjena w swojej Statistice zapisał: Zahuny hat, Kosyhrjebja, Dźěłošća, Dubrawy a Slówčiny.
mini|center|upright=1.7|Powětrowy wobraz Koslowa z wuchoda (2018)
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje jako  Kosslow pochadźa z lěta 1374. Ležownostne knjejstwo wukonješe přez lětstotki ryćerkubło we wsy samej.
Hač do lěta 1936 bě Koslow samostatna wjesna gmejna, po tym hač do lěta 1974 gmejnski dźěl susodnych Dobrošic.
Wobydlerstwo a rěč
W lěće 1884 měješe wjeska po Mukowej statistice 97 wobydlerjow, z nich 96 Serbow (99 %). 1925 bě wot cyłkownje 102 wobydlerjow 83 katolskich a 19 ewangelskich.
Přewažnje katolske wobydlerstwo přisłuša Ralbičanskej wosadźe, ewangelska mjeńšina chodźi do Njeswačidła. Koslow je nimo Dobrošic jenička přewažnje katolska wjeska Njeswačanskeje gmejny.
Po ludličenju w lěće 2011 bydlachu we wsy 93 wobydlerjow w přerěznej starobje wot 47 lět (Sakska: 46,4).
Pomniki
W Koslowje steja wjacore swjate křiže, z kotrychž steji jako jenički křiž před statokom čo. 17 na pěskowcowym podstołpje z lěta 1897 pod pomnikoškitom. Kaž wjesny křiž na nawsy ma wón serbski napis. Při domskim čo. 10 wisa kamjentna wopomnjenska tafla za Romualda Domašku z lěta 1966 ze serbskim napisom.
Trjebin (Braniborska)
Wjesne dźěle
Do Trjebina słušeja slědowace wjeski: Blankensee, Christinendorf, Glau, Großbeuthen z Kleinbeuthen, Klein Schulzendorf, Kliestow, Löwendorf, Lüdersdorf, Märkisch Wilmersdorf, Schönhagen, Stangenhagen, Thyrow, Wiesenhagen a sydlišća: Ebelshof, Eichenhof, Finkenberg, Forsthaus Altlenzburg, Forsthaus Lenzburg, Freie-Scholle-Siedlung, Kolonie Thyrow, Paulshöhe, Plantage, Priedel, Schönblick, Seeblick a Ziegelei.
Wobchad
Trjebin leži při zwjazkowymaj dróhomaj 101 (Berlin–Łukowc) a 246 (Bělica–Sosny) a je přez železniske čary mjez druhim z Berlinom, Halu nad Solawu, Stralsundom, Schwedtom, Wikow-Běłu a Wittenbergom zwjazany.
Paliwaka
mini|upright|Plakat k předstajenju Paliwaki 2016 na hrodźišću w Kopšinje
Paliwaka je serbska alegoriska dźiwadłowa hra z pjera Jurja Wjele. Zakład w lěće 1936 spisaneje hry je legenda wo boju Swjateho Jurja z paliwaku. Tomu wotpowědujo rěka tež hłowna wosoba Wjeloweje hry Jurij, kiž wojuje přećiwo wohroženju serbstwa. Hra płaći jako symbol spjećowanja Serbow přećiwo nacionalsocializmej.
Předstajenje „Paliwaki“ na Kopšinjanskim hrodźišću před 5000 přihladowarjemi dnja 16. awgusta 1936 bě jedne z poslednich dowolenych serbskich zarjadowanjow pod nacionalsocialistiskim knjejstwom. Wone bu inscenowane pod režiju Pawoła Kmjeća wot serbskeho studentstwa jako wjeršk poslednjeje dowójnskeje schadźowanki, kiž so w susodnych Chrósćicach wotmě. Do toho bě so hra hižo w Bukecach a Radworju předstajiła.
Ljubań (oblasć Minsk)
thumb|left
Ljubań ( a ) je město w Minskowskej oblasći w Běłoruskej. Je zarjadniske sydło Ljubańskeho rajona.
Leži při rěce Aressa něhdźe 150 kilometrow južnje Minska.
Ma něhdźe dźesać tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1566 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1968 měšćanske prawa.
Prawa myšpla
Prawa myšpla (Mespilus germanica) je štom abo kerk ze swójby róžowych rostlinow.
Wopis
Prawa myšpla je ćernjojty, 3 m wysoki kerk abo 6 m wysoki štom. Kultiwowane sorty njejsu ćernjojte.
Skora je oliwozelena a dołho hładka wostanje.
Brody (Lwówska oblasć)
thumb|left|Něhdyša wulka synagoga w Brodach
Prawa myšpla
Wopis
Młody hałuzy su husto kosmate, pozdźišo so wobnaža.
Brody (Lwówska oblasć)
Brody su město w Lwówskej oblasći na Ukrainje. Leža při rěce Bowdurka na wuchodźe historiskeje Galiciskeje něhdźe 85 kilometrow sewjerowuchodnje Lwowa.
Prawa myšpla
Łopjena
Zymske pupki su jejkojte a docpěja dołhosć wot 5 mm.
Brody (Lwówska oblasć)
Ma něhdźe 23 tysac wobydlerjow.
Prawa myšpla
Łopjena
Łopjena su měnjate, jara krótko stołpikate, dołhojte, lancetoje hač owalne, prědku wótre, na hornim boku ćmowozelene, na delnim boku šěrozelene a husto móškojće-wołmokosmate. Wone docpěja dołhosć wot 6 hač do 12 (15) cm a šěrokosć wot 3 cm. Jich kroma je sćeńka rězana abo cyłokromna. Pódlanske łopješka su lancetojte a docpěja dołhosć wot 15 mm.
Brody (Lwówska oblasć)
Sydlišćo je so w lěće 1084 prěni raz naspomniło. W lěće 1910 běštej dwě třećinje ludnosće Židźa. Na kóncu Prěnjeje swětoweje wójny buchu Brody při wojowanju pólskeje armeje, caristiskich jednotkow, ukrainskich nacionalistow a sowjetskich jěcharjow pod generalom Budjonnym ćežko wobškodźene. Mjez 1918 a 1939 słušachu do Pólskeje.
Prawa myšpla
Kćenja
Kćěje wot meje hač do junija. Běłe, pjećličbne kćenja docpěja rozměr mjez 4 a 5 (6) cm a steja po jednym nakónčne na krótkich wurostkach. Keluškowe łopješka su linealne-lancetojte, dołhe a wuske a docpěja dołhosć wot 15 mm, při čimž hač do zrałosće płodow wostanu. Wobalka je dwójna. Krónowe łopješka su kulojte.
Brody (Lwówska oblasć)
W Brodach narodźi so 1894 awstriski spisowaćel Joseph Roth, kiž so we wjacorych twórbach ze žiwjenjom w měsće, wosebje ze židowskim, zaběraše. Tež Amalia Nathansohn Freud, mać Sigmunda Freuda pochadźeše z Brodow.
Prawa myšpla
Płody
Jabłukowe płody su brune, jara twjerde, krušwojte hač nimale wopak-kehelojte a docpěja wulkosć wot něhdźe 2-3 cm, při kultiwowanych sortach 4 cm. Wone su horjeka wopłonjene a wot łisćołopjenojtych, keluškowych łopješkow krónowane a wobsahuja pjeć kamjeńtwjerdych jadrow. Ale so hakle po skutkowanju mróza mjechke stanu a so hodźa jěsć.
Rozšěrjenje
Rostlina je w juhozapadnej Aziji, w Kawkazu, w sewjernej Persiskej, juhowuchodnej Europje a w južnych Alpach rozšěrjena, při čimž we zapadnej Europje a na sewjer Alpow jenož wodźiwjene wustupuje. Dźiwja forma při nas njewustupuje.
Wužiwanje
Jeje płody su dla wysokeho wutka na pektinach a kisalinach same abo w měšenju z jabłukami, winom a cokorom k wuhotowanju wot marmelady přihódne. Nimo toho wone jako přidawk k jabłukowym a krušwowym moštam tych dźeržomnosć polěpša.
Kėdainiai
thumb|left|Drjewjana cyrkej
Kėdainiai ( Kedahnen, jidisce Keidan (קיידאן)) je město w srjedźnej Litawskej, w Kaunaskim wobwodźe. Je zarjadniske sydło rajona ze samsnym mjenom a ma něhdźe 24 tysac wobydlerjow.
Leži při rěce Nevėžis něhdźe 45 kilometrow sewjernje Kaunasa a něhdźe 105 kilometrow sewjerozapadnje Vilniusa.
Stawizny
Sydlišćo je so w lěće 1372 prěni raz naspomniło a mjenowaše so hižo w 15. lětstotku město. Oficielnje dósta 1590 Magdeburgske měšćanske prawa. Město bě srjedźišćo reformacije w Litawskej a ma hač do dźensnišeho ewangelsku cyrkej, štož je wosebitosć w přewažnje katolskim kraju.
Wulka židowska wosada (1897: 61 %) je so přez holocaust nimale dospołnje zničiła. Tři synagogi a židowske pohrjebnišćo ze 100 narownymi pomnikami su so wobchowali.
Skap
Skap je delnja, padoruna hrana třěšneje płoniny. Zwjetša připrawi so tu lijawa.
Ljubań
Ljbunań je mjeno wjacorych sydlišćo w něhdyšim Sowjetskim zwjazku:
Wšědna połodnička
Wšědna połodnička (Lampranthus aurantiacus) je rostlina ze swójby połodničkowych rostlinow (Aizoaceae).
Sedłowa třěcha
thumb|300px|Sedłowa třěcha 300px|mini|Sedłowa třěcha, [[Kanada]] Sedłowa třěcha je klasiska a najhusćišo wustupowaca forma třěchi w zymnych a měrnych klimowych pasmach. Wona wobsteji z dweju porno sebi nakłonjeneju třěšneju płoninow, kotrejž zetkatej so na najwyšej, wodorunej kromje - na tak mjenowanym ponošku.
Přičina toho, zo tuta forma tak husto wustupuje, je jednory natwar kózłow a praworóžkata forma třěšneju płoninow. Z tym wotpadnu detajle, kotrež bychu sej wjele přidatneho dźěła žadali a kotrež so tež spěšnje kóncuja.
Eksponowane twarjenja maja husto komplikowaniše formy, na př. walbowe třěchi atd., kotrež su wot zakładneje formy sedłoweje třěchi wotwodźene.
Zažna kostrjawa
Zažna kostrjawa (Bromus benekenii) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Wulka kostrjawa
Wulka kostrjawa (Bromus diandrus) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Dulkate kosćadło
Dulkate kosćadło (Symphytum bulbosum) je rostlina ze swójby wódrakowych rostlinow (Boraginaceae).
Wopis
Dulkate kosćadło ma ćeńki pjenk z kulowatymi dulkami.
Kćenja docpěwaja dołhosć wot 1 hač do 1,4 cm.
Lěwałd
Lěwałd ( Lawalde) je hornjołužiska wjes a gmejna w sakskim wokrjesu Zhorjelc. Leži 314 m nad mórskej hładźinu. Ma 2074 wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1290. Ke gmejnje słušatej tež Dažink a Lubow.
Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 59 (Zhorjelc 3) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).
Bobkowišeń
Bobkowišeń (Prunus laurocerasus) je kerk abo štom ze swójby róžowych rostlinow.
Wopis
Bobkowišeń je kerk, kotryž docpěwa wysokosć wot hač do 15 m.
Błyšćace, jaskrawe zelene łopjena docpěwaja dołhosć wot něhdźe 15 cm.
Kćěje w druhej połojcy nalěta. Małke, běłe, słódko wonjace kćenja steja w zrunanych kićach.
Płody su čerwjene, kotrež so w nazymje čorne zbarbja.
Stejnišćo
Rosće jako jedna najbóle wutrajnych, přecozelenych rostlinow tež na alkaliskich pódach a na skerje chłódkojtych stejnišćach.
Rozšěrjenje
Pochadźa wot Balkana, z Turkowskeje a pobrjohow Kaspiskeje jězora.
Žitowa kostrjawa
Žitowa kostrjawa (Bromus secalinus) je rostlina ze ród Kostrjawa (Bromus) ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Błócany
Błócany (prjedy tež Błóćany, Plotzen) su wjes na juhowuchodźe wuchodosakskeho wokrjesa Budyšin a słušeja ke Bukečanskej gmejnje. Leža 276 m nad mórskej hładźinu we wuchodnym dźělu Hornjołužiskich honow.
Susodne wjeski su Kołwaz w sewjeru, Wujezd we wuchodźe, Lejno w juhu, Žornosyki w juhozapadźe a Nowe Koporcy w sewjerozapadźe.
Stawizny
Po sydlišćowej formje jedna so wo rozšěrjeny hasowc. Prěnje historiske naspomnjenje jako Blozayn pochadźa z lěta 1374. Ležownostne knjejstwo wukonješe zdźěla Budyska měšćanska rada a zdźěla ryćerkubło we wjesce samej. Cyrkwinsce słušeja Błócany ze starodawna do Bukečanskeje wosady.
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 165 wobydlerjow, mjez nimi 128 Serbow (78 %). Arnošt Černik zwěsći 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 37 %.
Hač do lěta 1993 běchu Błócany samostatna gmejna, do kotrejež słušachu wot lěta 1957 gmejnske dźěle Kołwaz, Lejno a Žornosyki.
Wosobiny
mini|center|upright=1.8|Powětrowy wobraz Błócan (2018)
Võhma
thumb|left Võhma je městačko w srjedźnej Estiskej, we wokrjesu Viljandi. Leži něhdźe 130 kilometrow južnje Tallinna a 70 kilometrow sewjerowuchodnje Pärnuwa.
Kulirabij
Kulirabij (Brassica oleracea var. gongylodes L.) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae). Dalše serbske mjena je zelnica.
Wopis
Kulirabij ma sylne wurostkowe wóski, z kotrychž so jako jabłuka wulke, mjasne dule nastawaja.
Wužiwanje
Dule hodźa so syrje abo warjene jěć.
Eksterne wotkazy
Košťálová zelenina
Sewjeroafrišćina
Sewjeroafrišćina mjenuja rěčespytnicy romanisku rěč, kotraž so pječa na teritoriju bywšeje romskeje prowincy Africa wužiwaše. Žane teksty w tutej rěči so njewobchowachu a někotři romanisća dwěluja, zo z ludoweje łaćonšćiny wuwi so w Africe wosebita rěč. (Runje tak njewěsta je eksistenca wosebiteje romaniskeje rěče Britaniskeje). Pólski orientalist Tadeusz Lewicki spyta elementy sewjeroafrišćiny rekonstruować na zakładźe toponymow a antroponymow, kotrež namakamy w srjedźowěkowskich tekstach. Cyle wěsće wěmy jenož to, zo wot puniskich wójnow hač do časow po arabskej inwaziji nałožowaše so w sewjernej Africe (ludowa) łaćonšćina a zo jeje rěčnicy pozdźišo započachu pak berberske rěče, pak arabšćinu wužiwać.
Jenički, štóž eksistencu sewjeroafrišćiny jako wosebiteje rěče naspomni, bě berberski geograf a pućowar Muhammad al-Idrīsī, kiž druhdy na njespušćomnych žórłach bazěrowaše. Wón we 12. lětstotku napisa, zo we měsće Gafsa (łaćonsce Capsa, arabsce Qafsa قفصة) w dźensnišej južnej Tunesiskej nałožuje so al-latīnī al-afrīqī, t. r. afriska łaćonšćina abo afriska romaniska rěč.
Eksistencu sewjeroafrišćiny pječa dopokazuja někotre berberske słowa romaniskeho pochada, ale druhdy pochad tutych słowow wěsty njeje, dokelž w sewjernej Africe nałožowaštej so lětstotki dołho dwě romaniskej rěči, mjenujcy ladino (lengua djudeo-espanyola, „židowska španišćina“) a lingua franca.
Zda so, zo ze sewjeroafrišćiny pochadźeja berberske słowa, kotrež maja kóncowku -u (na př. abekkadu, „hrěch“), nic -us (kaž berberske asnus, „/młody/ wosoł“), a słowa, kotrychž fonetiski a morfologiski aspekt njeje wjace łaćonski, ale je rozdźělny tež wot italskich, okcitanskich, katalanskich a španiskich narěčow, na př. berberske słowo agursel („hrib“), kotrež dyrbi so wotwodźeć wot zdónka *AGARICELLUS.
Druhdy wužiwa so w berberskich rěčach samsne słowo romaniskeho pochada, ale wotwodźene z dweju rozdźělneju romaniskeju zdónkow, štož móže dopokazować, zo romaniska rěč sewjerneje Afriki njebě jednotna. Na přikład w berberšćinje srjedźneho Marokka wužiwa so słowo ayugu („woł“), w kabylšćinje pak słowo tayuga („por wołow“), wobě wotwodźenej z łaćonskeho iugum, ale w kabylšćinje eksistuje tež słowo azaglu („kwakla“), kotrež bu z łaćonskeho iugulum wotwodźene.
Hórski lenčk
Hórski lenčk (Linaria alpina) je rostlina ze swójby putnikowych rostlinow (Plantaginaceae). Hórski lenčk je tež ludowe serbske mjeno za lěsnu wjerbinku.
Po někotrych žórłach so je swójbje trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae) přirjaduje.
Wodowe Hendrichecy
Wodowe Hendrichecy ( Seifhennersdorf) su městačko w južnym dźělu sakskeho wokrjesa Zhorjelc, při samej čěskej hranicy. Leža 360 m nad mórskej hładźinu a maja wokoło 4.100 wobydlerjow.
Politika
Město słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 60 (Zhorjelc 4) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).
Kristalowa połodnička
Kristalowa połodnička (łaćonsce Mesembrianthum cristallinum) je rostlina ze swójby połodničkowych rostlinow (łaćonsce Aizoaceae).
Kostrjenka
Kostrjenka (Brachypodium) je ród ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Hustokwětkaty kokrik
Hustokwětkaty kokrik (Fumaria densiflora) je rostlina ze swójby makowych rostlinow (Papaveraceae).
Po někotrych žórłach so do swójby kokrikowych rostlinow (Fumariaceae) přirjaduje.
Połodnička (Mesembrianthum)
Połodnička (Mesembrianthum) je ród ze swójby połodničkowych rostlinow (Aizoaceae). Wjetši dźěl mnoholičbnych prjedy tutomu rodej wopisanych družinow bu mjeztym do druhich sukulentnych rodow zarjadowany, na př.: při Carpobrotus, Glottiphyllum abo Lampranthus
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Marjina Horka
thumb|left|Kulturny dom
Marjina Horka je město w Minskowskej oblasći w Běłoruskej. Je zarjadniske sydło Puchowičskeho rajona.
Leži při rěce Citawka něhdźe 60 kilometrow juhowuchodnje Minska.
Ma něhdźe 21 tysac wobydlerjow.
Kwětlik
Kwětlik (Brassica oleracea var. botrytis) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae). Dalše serbske mjena je kwětak.
Lěsna wjerbinka
miniatur| Lěsna wjerbinka (Chamerion angustifolium) je rostlina ze swójby rěpnicowych rostlinow (Onagraceae). Dalše serbske ludowe mjena su styskniwka, čerwjeny lenčk a hórski lenčk.
Po někotrych žórłach ma wědomostne mjeno Epilobium angustifolium.
Křižomnikowa wjerbinka
Křižomnikowa wjerbinka (Epilobium hypericifolium) je rostlina ze swójby rěpnicowych rostlinow (Onagraceae).
Lěsna wjerbinka
Wopis
Lěsna wjerbinka je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 60 hač 120 cm (1,5 m). Rostlina je zymokruta.
Stołpik je zrunany a nahi.
Łopjena
Łopjena su schódne a na delnim boku módrozelene.
Kćenja
Kćěje wot julija hač awgusta. Róžojte abo purpurnbarbne kćenja staji w dołhej kići. Kćenja su jenož na spočatku pruho-symetriske. Pěsta ma štyri hwěžkojte hałužki.
Stejnišćo
Rosće w lěsnych swětlinach, na hólnišćach, na płoninach, na kotrychž wichor powali wšě štomy, na lěsnych pućach a na brjohach. Ma radšo čerstwe, zwjetša małowapnate pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w sewjernych regionach a horinach Eurazije a sewjerneje Ameriki rozšěrjena.
Systematika
Prěnje wozjewjenje tuteje družiny je so w lěće 1753 wot Carl von Linné w Species Plantarum, 1, S. 347 z mjenom Epilobium angustifolium přewjedło. W lěće 1972 bu wona wot Josef Holub w Folia Geobotanica et Phytotaxonomica, 7 (1), S. 86 z mjenom Chamerion angustifolium (L.) Holub do roda Chamerion (Raf.) Raf. ex Holub stajena. Dalši synonym je Epilobium spicatum Lam..
Žołtojty kokorč
Žołtojty kokorč (Pseudofumaria lutea) je rostlina z podswójby kokrikowych rostlinow (Fumarioideae) znutřka swójba makowych rostlinow (Papaveraceae).
W někotrych žórłach ma wědomostne mjeno Corydalis lutea.
Wopis
Žołtojty kokorč je trajne zelo, kotrež docpěje wysokosć wot 15 hač 30 cm. Rostlina je sylnje rozhałuzowana.
Łopjena su dwójce hač trójce pjerite, na hornim boku zelene, na delnim boku šěrozelene.
Kćěje wot meje hač oktobra. Žołte, wotrohowane kćenja docpěja dołhosć wot 1,2 hač 2 cm a steja po pjećoch hač po pjatnaćoch w kićach. Keluškowe łopješka docpěja dołhosć wot 4 hač 6 mm a su zubate.
Stejnišćo
Rosće w murjowych škałobach z přesaknjenej wodu abo lockim zasćinjenjom.
Žiwe kamjenje
Žiwe kamjenje (Lithops) je ród ze swójby połodničkowych rostlinow (Aizoaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Wuherski hórkowc
Wuherski hórkowc (Gentiana pannonica) je rostlina ze swójby hórkowcowych rostlinow (Gentianaceae).
Wopis
Wuherski hórkowc docpěwa wysokosć wot 30 hač do 60 cm.
Zrunany stołpik je horjeka purpurowje přeběžany.
Łopjena
Přećiwostejne łopjena su eliptiske a maja 5-7 nerwow. Delnje su stołpikate, mjeztym zo hornje su sedźace.
Kćenja
Kćěje wot julija hač do septembra. Keluch ma 5-7 wróćo skřiwjenych kónčkow. Króna je mutnje purpurowa, na spódku žołtozelena a čornočerwjenje dypkata a nutřka žołtojta.
Stejnišćo
Rosće na małowapnitych suchich trawnikach.
Rozšěrjenje
Rostlina je we wuchodnych Alpach a Šumawje rozšěrjena.
Rezusowa wopica
Rezusowa wopica (tež rhesuswopica, Macaca mulatta) je jara znata družina makakow, kotraž mjez Afghanisku a južnej Chinsku w přirodźe wustupować.
Wopis
Maja maksimalnu wahu wot 6 kg a docpěwaja dołhosć wot něhdźe 64 cm.
Wone wutworja skupiny z někotrych dźesatkow indiwiduumow, hdźež hierarchiski rang je determinowany wot sančkow. Wone móžeja žiwe hač 30 lět być.
Rozšěrjenje
Wustupuja w južnej Aziji mjez Afghanisku a Chinsku.
Lěsna kostrjenka
Lěsna kostrjenka (Brachypodium sylvaticum) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Indiska
Indiska je wulki njewotwisny stat w južnej Aziji na indiskim subkontinenće. Je zwjazkowa republika z 28 zwjazkowymi statami a sydom zwjazkowymi teritorijemi. Indiska je multietniski kraj a z wjace hač 1,25 miliardami wobydlerjow druhi najwjetši stat swěta po wobydlerstwje. Tež po přestrjeni słuša k dźesać najwjetšim krajam.
W lěće 1947 sta so Indiska njewotwisna wot Zjednoćeneho kralestwa, wostanje pak čłon Commonwealtha.
W hindišćinje rěka kraj Bhārat, mjeno w europskich rěčach pochadźa wot rěki Indus.
Geografija
Mjezuje z Pakistanom na sewjerozapadźe, z Chinskej a z Nepalom na sewjerowuchodźe a z Bangladešom na wuchodźe. Na sewjeru je Himalaja přirodna hranica kraja, w juhu wobdawa Indiski ocean strony. Susodne kraje w oceanje su Sri Lanka a Malediwy.
Najwjetše metropolowe kónčiny w Indiskej su Delhi, Mumbai (prjedy Bombay), Kolkata (Kalkutta), Chennai (Madras), Bengaluru (Bangalore), Hyderabad, Ahmedabad a Pune.
Rěče
W Indiskej so wjace hač 400 rěčow rěči. Wjetšina Indičanow rěči indoariske rěče. Z nich je hindišćina najwažniša. Na juhu Indiskeje so přewažnje drawidske rěče rěča, na přikład tamilšćina. 21 rěčow je oficielnje připóznate.
72% su Indoariske rěče.
25% su Drawidske rěče.
Druhe w Indiskej wužiwane rěče su Awstro-aziske rěče kaž Santali a Tibeto-burmaske rěče kaž Manipuri.
Klima
Wjedro na subkontinenće je prěnjorjadnje wot dešćoweho časa (monsuna) wotwisne. Wón započina kónc meje při pobrjoze Kerale w juhozapadźe Indiskeje połkupy a ćehnje w běhu přichodneho połdra měsaca do sewjerowuchodneho směra přez kraj.
Wosebje w pralěsowych kónčinach w sewjerowuchodźe a w Bengalskej nižiny móže w tutym času k ćežkim powodźenjam přińć, a při kromje Himalaje njejsu wotwalenja hory zrědka. Spočatk septembra je sewjer přewažnje bjez dešća, ale traje dalšej měsacaj doniž so tež mróčele na južnym Dekkanje a w Kerali njezminu.
Zwjazkowe staty
thumb|400px|Zwjazkowe staty Indiskeje
Viljandi
thumb|left|Janska cyrkej Viljandi (historiske němske mjeno – Fellin) je město na juhu Estiskeje. Je zarjadniske sydło wobwoda Viljandimaa.
Leži na sewjernym brjoze jězora Viljandi něhdźe 60 kilometrow wuchodnje Pärnuwa a 65 kilometrow zapadnje Tartuwa blisko wulkeho bahnišća Soomaa.
Ma něhdźe 17 tysac wobydlerjow.
Syćowy wobhladowak
miniatur|300px|rechts|Syćowy wobhladowak Firefox eksistuje tež ze serbskim powjerchom. (Wobraz powjetšić? Na njón kliknyć!)
Tekstowe wobhladowaki zwobraznjeja stronki jako tekst, zwjetša jara jednorje formatowany. Grafiske wobhladowaki zmóžnjeja naročniše sformatowanje stronkow zapřijejo tež wobrazy. Za zwobraznjenje někotrych wosebitych dźělow stronki, kaž su to flashowe animacije abo java applety, dyrbi so wobhladowak rozšěrić wo specializowane přidatne module.
K najznaćišim grafiskim wobhladowakam słušeja Internet Explorer, Mozilla Firefox (tež serbsce!), SeaMonkey (tež serbsce!), Opera, Konqueror a Safari. Tekstowej wobhladowakaj stej na př. Links a Lynx.
Meškank
Meškank je serbske swójbne mjeno slědowacych wosobinow:
Hlej tež: Měškank
Wšelakore žiwe kamjenje
Wšelakore žiwe kamjenje je rostlina ze swójby połodničkowych rostlinow łaćonsce: Lithops divergens, Aizoaceae).
Maladzečna
thumb|left
Maladzečna je město w Minskowskej oblasći w Běłoruskej. Je zarjadniske sydło Maladzečanskeho rajona.
Lodowcowa wjerbinka
Lodowcowa wjerbinka (Epilobium fleischeri) je rostlina ze swójby rěpnicowych rostlinow (Onagraceae).
Maladzečna
Leži při rěce Uša něhdźe 70 kilometrow sewjerozapadnje Minska.
Ma něhdźe 21 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1388 prěni raz naspomniło. Mjez 1918 a 1939 słušeše do Pólskeje. Wot lěta 1929 ma měšćanske prawa.
Njurba
Njurba (  Ньурба) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije w Jakutskej. Leži něhdźe 800 kilometrow zapadnje Jakutska a ma něhdźe dźewjeć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1930 załožiło załožiło a ma wot lěta 1997 měšćanske prawa.
Pjerkojta kostrjenka
Pjerkojta kostrjenka (Brachypodium pinnatum) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Kumuch
thumb|left Kumuch (, laksce Гъумучи, Гъумук) je wjes w europskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w sewjernym Kawkazu w republice Dagestan něhdźe 70 kilometrow južnje Machačkale.
Strawałd
Strawałd ( Strahwalde) je hornjołužiska wjes w sakskim wokrjesu Zhorjelc, kotraž słuša wot lěta 2011 k městu Ochranow. Leži we wysokosći wot 340 metrow nad mórskej hładźinu a ma 781 wobydlerjow.
Kumuch
Ma něhdźe dwaj tysac wobydlerjow.
Strawałd
Geografija
Strawałd nadeńdźe so w Hornjołužiskej pahórčinje něhdźe wósom kilometrow južnje Lubija při wokrjesnej dróze K 8610 do Ochranowa. Najwyša hora w blišej wokolinje wsy je něhdźe pjeć kilometrow zdaleny Kotmar (583 m) juhozapadnje Strawałda.
Kumuch
Sydlišćo je so w 6. lětstotku załožiło.
Strawałd
Stawizny
Gmejna wutwori so w lěće 1950 z dotal samostatneju gmejnow Hornjeho a Delnjeho Strawałda. Wobě wsy załožištej so w běhu němskeje kolonizacije jako lěsny łanowc. Prěnje pisomne naspomnjenje jako Strabenwal(d)t pochadźa z lěta 1317. Hižo do reformacije bě Delni Strawałd stejišćo wosadneje cyrkwje. Ležownostne knjejstwo wukonještej ryćerkuble we woběmaj wsomaj.
Do zjednoćenja wobeju gmejnow měješe Horni Strawałd w lěće 1939 479 wobydlerjow; w Delnim Strawałdźe bydleše w samsnym lěće 786 wobydlerjow.
Lěhnica
Lěhnica ( Legnica, Liegnitz) je z něhdźe sto tysac wobydlerjemi třeće najwjetše město w pólskim wojewódstwje Delnja Šleska kaž tež zarjadniske sydło Lěhničanskeho wokrjesa, kotremuž pak jako bjezwokrjesne město same njepřisłuša.
Nadeńdźe so na juhozapadźe Pólskeje w płoninje při rěce Kaczawa, něhdźe 60 kilometrow zapadnje delnjošleskeje stolicy Wrócławja a 80 kilometrow wuchodnje Zhorjelca.
Hač do lěta 1945 bě Lěhnica z hłownym městom pruskeho knježerstwoweho wobwoda. Město je sydło romsko-katolskeho biskopstwa.
Stawizny
Prěnje naspomnjenje sydlišća pochadźa z lěta 1004. W lěće 1241 bě Lěhnica bitwišćo mjez Mongolemi a wójskom šleskeho wójwody Hendricha II. a bu při tym dospołnje zničena.
Za čas Zymneje wójny bě Lěhnica z najwažnišim zepěranišćom sowjetskeho wójska w Ludowej republice Pólskej. Wotćah Čerwjeneje armeje bě 1993 zakónčeny.
Kosmate kosćadło
Kosmate kosćadło (Symphytum asperum) je rostlina ze swójby wódrakowych rostlinow (Boraginaceae).
Pomorcy
Pomorcy ( Pommritz) su hornjołužiska wjes we wuchodźe sakskeho wokrjesa Budyšin a słušeja k Bukečanskej gmejnje. Leža 230 m nad mórskej hładźinu.
Susodne wjeski su Wawicy w sewjerowuchodźe, Něćin we wuchodźe, Bukecy w juhu, Trjebjeńca w juhozapadźe a Wadecy w zapadźe.
Stawizny
thumb|left|Plahowanje swini ([[1951)]]
Prěnje historiske naspomnjenje jako Pomyrwicz pochadźa z lěta 1359. Po Mukowej statistice mějachu Pomorcy we 1880tych lětach cyłkownje 177 wobydlerjow, z nich 145 Serbow (82 %) a 32 Němcow. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 21,3 %. Ewangelscy Pomorčenjo přisłušachu ze starodawna Bukečanskej wosadźe.
25. nowembra
25. nowembra abo '''25. nazymnika''' je 329. dźeń gregorianiskeje protyki (330. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 36 dnjow hač do kónca lěta.
Prienai
thumb|left
Prienai je městačko w Litawskej. Je zarjadniske sydło rajona ze samsnym mjenom a ma něhdźe dźewjeć tysac wobydlerjow.
25. nowembra
20. lětstotk
thumb|upright=0.4|Bjarnat Krawc
thumb|120px|Sithu U Thant († 1974)
Mały Holešow
Mały Holešow ( Kleinholscha) je małe sydlišćo w hornjołužiskej gmejnje Njeswačidło w Budyskim wokrjesu, kotrež jako samostatny wjesny dźěl njepłaći. Leži juhowuchodnje Njeswačidła a južnje Holešowa mjez Čornicu na zapadźe a zwjazkowej dróhu 96 na wuchodźe a wobsteji z něhdyšeho młyna při Čornicy a někotrych statokow.
W Małym Holešowje nadeńdźe so tak mjenowany rybarski dwór, kotryž słuša z lěta 1996 k přirodoškitnej staciji Njeswačidło.
Kuressaare
thumb|left|Hród Kuressaare (Arensburg)
Kuressaare (historiske němske mjeno – Arensburg (do 1917); 1952–1988 Kingisepp) je město w zapadnej Estiskej a jeničke na kupje Saaremaa. Je zarjadniske sydło wobwoda Saaremaa.
Ma něhdźe 13 tysac wobydlerjow.
Skalna kostrjenka
Skalna kostrjenka (Brachypodium rupestre) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Prienai
Stawizny
Sydlišćo je so w lěće 1502 prěni raz we wopismje naspomniło a ma wot lěta 1609 Magdeburgske měšćanske prawa. Wulka židowska wosada (1856: 179 %; 1897: 48 % ) je so přez holocaust dospołnje zničiła.
Busk
thumb|left
Busk je městačko w Lwówskej oblasći na Ukrainje. Leži při rěce Bug w historiskej Galiciskej něhdźe 45 kilometrow sewjerowuchodnje Lwowa.
Ma něhdźe wósom tysac wobydlerjow.
Stawizny
Sydlišćo je so w lěće 1097 prěni raz jako «Bužsk, Bužesk» naspomniło a dósta 1411 měšćanske prawa. Pozdźišo bě wažne srjedźišćo Židow w pólskej Galiciskej. Wot 1772 słušeše k Rakuskej.
Za čas Druheje swětoweje wójny natwarichu Němcy tu ghetto za Židow z wokoliny. Tute so dnja 19. meje 1943 likwidowa, při čimž buchu 1500 wobydlerjow zamordowani.
Wuchodne južnosłowjanske rěče
Wuchodne južnosłowjanske rěče su znutřka słowjanskich rěčow podskupina južnosłowjanskich rěčow, kotrež so we wuchodźe Balkanskeje połkupy na juhowuchodźe Europy rěča. Dźensa su tež južnosłowjanske mjeńšiny w druhich krajach swěta, předewšěm w zapadnej Europje a Sewjernej Americe.
Najwažnišej krajej, w kotrymajž so wuchodne južnosłowjanske rěče rěča, stej Bołharska a Sewjerna Makedonska.
Lěćny hórčink
Lěćny hórčink (Blackstonia acuminata) je rostlina ze swójby hórkowcowych rostlinow (Gentianaceae).
Muchownik
Muchownik (Amelanchier) je ród ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Wopis
Najmjeńše družiny su w lěće zelene kerki abo małke štomy.
Měnjate łopjena su jednore, owalne a zubate abo karbowane.
Kćenja
Běłe kćenja su dołhe a wuske, steja w kićowych kwětnistwach a so před dospołnym rozwićom lisćowych łopjenow jewja.
Kćenja so wot insektow wopróša.
Płody a symjenja
Płody su małke, jědźne, jahodojte jabłukowe płody. Zrałe płody su purpurowe abo čorne a normalnje słódko słodźa. Wone so wot ptačkow žeru.
Symjenja so wot ptačkow rozšěrjuja.
Stejnišćo
Rostliny su relatiwnje njenaročne. Ma radšo wapnite pódy. Někotre družiny najlěpje rostu na trawoporosćenych swětlinach w škiće druhich štomow.
Družiny a rozšěrjenje
K rodej Muchownik (Amelanchier) so 25 družinow w Euraziji a sewjernej Americe liči, při čimž rozšěrjenske ćežišćo je sewjerna Amerika. W srjedźnej Europje je jenož 1 domjaca, a to prawy muchownik (Amelanchier ovalis).
Wužiwanje
Někotre družiny so jako pyšne kerki w zahrodach a parkach plahuja.
Njagań
thumb|left Njagań ( Нягань) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije.
Sydlišćo je so w lěće 1965 załožiło a ma wot lěta 1985 měšćanske prawa.
Pólšicowe rostliny
Pólšicowe rostliny (Chenopodioideae) su podswójba ze swójby šćěrjencowych rostlinow (Amaranthaceae).
Wobsahuje sćěhowace rody:
Mikławš Žur
Mikławš Žur ( Nicolaus Sauer; * 13. měrca 1859 we Worklecach, † 15. decembra 1932 w Budyšinje) bě serbski katolski duchowny při Budyskim tachantstwje a awtor nabožinskich spisow kaž tež dźiwadłowych hrow.
Narodźi so jako syn Worklečanskeho žiwnosćerja a dźěłaše po ludowej šuli najprjedy jako kruwar pola bura w Zejicach. W lětomaj 1873/74 wopytowaše Katolski wučerski seminar w Budyšinje a wot 1874 do 1881 bě chowanc Serbskeho seminara w Praze. W tym času wopytowaše tamniši němskorěčny Małostronski gymnazij. 1881/82 wotsłuži swoju wojersku słužbu w Budyšinje a nawróći so po tym do Prahi, zo by tam studował teologiju. Po nawróće do Łužicy bě 1885/86 najprjedy z kapłanom w Budyšinje a wot 1886 do 1895 z administratorom w Radworju. 1895/96 bě kapłan při Drježdźanskej Dwórskej cyrkwi a wot 1896 z fararjom w Radworju. W lěće 1903 přewza farske městno při Serbskej cyrkwi w Budyšinje. Wot 1912 hač do swojeje smjerće w lěće 1932 bě Žur šolastik w Tachantskim konsistoriju a bu 1921 pomjenowany na prelata.
Mikławš Žur bě čłon Praskeje Serbowki a w lětomaj 1884/85 jeje starši. W lěće 1885 załoži časopis Łužiski Serb a bě wobě lěće jeho wuchadźenja hłowny redaktor. W lětach 1904–06, 1908/09 a 1914–16 bě z redaktorom Katolskeho Posoła. Nimo toho spisa tři nabožinske knižki za dźěći a štyri krótke wjeselohry. Jako Radworski administrator namjetowaše nowotwar Cyrkwje swj. Marije, kralowny róžowca.
Wot lěta 1882 bě čłon Maćicy Serbskeje a wot 1908 do 1932 jeje sektretar. Po smjerći Jakuba Skale sta so 1925 z předsydu Towarstwa Cyrila a Metoda.
Pupkaty kał
Pupkaty kał (Brassica oleracea var. gemmifera) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae). Dalše serbske mjeno je pupak.
Conakry
mini|335x335px Conakry je stolica a z nimale 1,7 milionami wobydlerjow zdobom najwjetše město Gineje w zapadnej Africe. Nadeńdźe so na wuskej połkupje Kaloum w Atlantiskim oceanje. Stare město leži na kupje Tombo při kóncu połkupy. Z mjezynarodnym lětanišćom a wuznamnym přistawom je Conakry tež hospodarske srjedźišćo Gineje a wot 1963 uniwersitne město.
W měsće knježi włóžna tropiska klima z přerěznymi maksimalnymi temperaturami mjez 26,9° C w awgusće a 32,0° C w měrcu. Dešćowy čas traje wot meje hač do nowembra a přinjese wjace hač 4.000 litrow spadkow na kwadratny meter (Berlin: 570).
Stawizny
Město nasta z małeje rybarskeje wsy na strategisce přihódnje połoženej kupje Tombo. W lěće 1887 buštej kupa a połkupa wot Francozow wobsadźenej, kiž wutwarichu wjesku k městu. Wot 1890 bě ze stolicu Francoskeje Gineje. Dla jeho přibrjóžnych promenadow a šěrokich alejow mjenowachu Conakry spočatk 20. lětstotka tež „afriski Paris“ abo „mały Marseille“.
Bedřich Hacar
Bedřich Hacar (* 24. meje 1893 w Čechach pod Košírem, Rakusko-Wuherska; † 9. oktobra 1963 w Praze) bě čěskosłowakski architekt.
W lěće 1921 promowowaše w Praze a 1939 habilitowaše. Wot 1945 bě z profesorom na Wysokej šuli ČVUT w Praze.
Hacar zaběraše so wosebje z betonowymi a woclobetonowymi twarami a naćisny twarjenja w Čěskosłowakskej kaž tež we wukraju, na přikład w Rumunskej a Juhosłowjanskej. Jedyn z jeho najznaćišich twarjenjow je Hłowne dwórnišćo w Sarajewje, kotrež bu po konflikće mjez Titom a Stalinom dočinjene wot juhosłowjanskeho architekta Bogdana Stojkova.
Kerčkaty kokrik
Kerčkaty kokrik (Fumaria vaillantii) je rostlina ze swójby makowych rostlinow (Papaveraceae).
Po někotrych žórłach so do swójby kokrikowych rostlinow (Fumariaceae) přirjaduje.
Wopis
Kerčkaty kokrik je cunja, módrozelena jednolětna rostlina, kotraž docpěwa wysokosć wot 10 hač 20 cm.
Łopjena
Łopjena su dwójce pjerite. Jich kónčki su zwjetša 4-6 razow tak dołhe kaž šěroke.
Kćenja
Kćěje wot meje hač oktobra. 6-15 blědźe róžojtych, na kónčku ćmowych, šwižnych kćenjow steji w kićach a docpěwa dołhosć wot 5 hač 6 mm. Keluch docpěwa dołhosć wot 1 mm. Keluškowe łopješka lochko wotpadnu.
Stejnišćo
Rosće na rolach, winicach, prózdnych rolach, pustych płoninach, pućach a murjach. Preferuje w lěću ćopłe pódy.
Geografiske koordinaty
thumb|440px|Swětowa karta z linijemi za geografiske šěrokosće a dołhosće w [[Kartografiska projekcija|projekciji Eckert-VI]]
Z geografiskimi koordinatami (geografiskej šěrokosću a dołhosću) hodźi so połoženje dypka na zemi wopisać. Zemja rozdźěluje so při tym do 360 dołhostnikow a 180 šěrokostnikow. Dołhostniki běža přez sewjerny a južny čop, šěrokostniki paralelnje k ekwatorej.
Koordinatny system
thumb|Geografiske koordinaty na kuli Stopnjowa syć zemje je mysleny koordinatny system na zemskim powjerchu z prawokutnje křižowacymi so dołhostnikami a šěrokostnikami. Słuži geografiskemu wobličenju pozicije, to rěka, postajenju swójskeho stejnišća. Šěrokostniki liča so při tym wot ekwatora sem, čopaj ležitej pola 90° sewjerneje resp. južneje šěriny, dołhostniki liča so wot samowólneho nuloweho meridiana na wuchod a zapad, hač do po 180°. Postajenje nuhelow je napřećiwo systemej kulowych koordinatow zwučenemu w matematice.
Do spočatka 20. lětstotka su w rozdźělnych krajach rozdźělne nulowe meridiany z wašnjom byli (na př. Ferrowy meridian wot El Hierro a Pariski meridian), dźensa so swětodaloko Greenwichowy meridian (hwězdarnja w Londonje) wužiwa.
Při dokładnym wobličenju pozicije je trjeba wobkedźbować, zo zemja kula njeje, ale přibližnje elipsoid, štož móhło přesunjenja městnow wo hač k 20 km wuskutkować. Tež móža geografiske koordinaty, po kraju, rozdźělne poćahowe systemy měć, kotrychž referencne elipsoidy su regionalnemu polu ćežitosće (Geoid) přiměrjene. Mjezynarodnje so dźensa zwjetša World Geodetic System 1984 (WGS84) wužiwa.
Karty
We 18. a 19. lětstotku wurunowachu geodeća wjetše regionalne wotchilenja zemskeje podoby wot idealneho elipsoida přez to, zo woni we wotpowědowacych kónčinach wobličachu najlěpje přizamkowacy elipsoid, zo so k zemskemu powjerchej we wotpowědnych kónčinach derje "přilěhowaše". Srjedźišćo tajkeho elipsoida njekryješe so z masowym srjedźišćom zemje, wobwjertna wóska wšak běše paralelnje k zemskej wósce. Koordinatny system je porno druhim tajkim elipsoidam "přesunjeny" a "zhibnjeny". Tak nastachu dźesatki geodetiskich systemow (poćahowych systemow za karty). Z wuwiwanjom satelitoweje nawigacije dyrbješe so swětodaloko jednotny system wutworić, nětčiši WGS84.
W zemskich abo mórskich kartach, kotrež bazuja nimale přeco na prjedawšich systemach, móhło podaće we wopačnym poćahowym systemje (na př. zapisowanje GPS-pozicije) zmylk tójšto stow metrow zawinować, jeli referencny elipsoid (tež kartowy datum, poćahowy system) podaća njeje samsny kaž tón karty. Tohodla ma so při dokładnych koordinatnych podaćach (hrube prawidło: lěpše hač 1 km abo lěpše hač 1 łukowa mjeńšina) poćahowy system přidać.
Koordinaty dadźa so z pomocu přihódneje transformaciskeje softwary z jednoho systema do druheho přeličić. Tajka software dyrbi parametry wobsahować, kotrež definuja wotchilenje poćahowych systemow jednoho wot druheho resp. wot WGS84 z tak wysokej kaž móžno dokładnosću.
Lětarstwo a nawtika
Dokładniše poziciske podaća su trěbne w lětarstwje a nawtice. Tu podawaja geografisku šěrokosć a dołhosć w stopnju a łukowych mjeńšinach, na př. Zugspitze Lat = 47° 25’ N abo sewjerneje šěrokosće, Lon = 010° 59’ E abo wuchodneje dołhosće.
Krajměrjenstwo
W krajměrjenstwje su dokładnosće na centimetry požadane – tohodla njedosaha podaće w łukowych sekundach, dokelž jedna łukowa sekunda (1″) přibližnje 31 m (sěrokostne podaće) resp. 20 m (dołhostne podaće w Europje) wotpowěduje. W Němskej je so dotal połoženje krutych dypkow na milimetry dokładne jako koordinata Gauß-Krüger, poćahowane na Besselowy elipsoid podało, resp. na kónčinach NDR, wot 1950ych lět, poćahowane na elipsoid Krassowski. Wot 1990ych lět přewjedźe so přestajenje na UTM-koordinaty w ETRS89-systemje, poćahowane na GRS80-elipsoid.
Přirodne, astronomiske, elipsoidiske, geodetiske koordinaty
Přirodne koordinaty (astronomiska šěrokosć φ a astronomiska dołhosć λ) dadźa so přez astronomiske wobličenje pozicije zwěsćić. Poćahuja so na woprawdźity lotowy směr při měrjenskim dypku. Elipsoidiske koordinaty (B, L – tež geodetiske koordinaty mjenowane) poćahuja so na směr normale wužiwaneho referencneho elipsoida. Diferenca mjez lotowym směrom a elipsoidowej normalu je zwjetša mjeńša hač 10″ a mjenuje so lotowe wotchilenje. Zwjetša njeběži ani lotowy směr ani elipsoidowa normala přez srjedźišćo zemje.
Jeli so jenož snadne žadanja na dokładnosć stajeja, na př. při zwobraznjenjach kartow w jara małych měritkach, přibližuje so zemske ćěleso za zjednorjenje přez kulu. W tutym padźe wotpowědujetej geografiska šěrokosć a dołhosć kulowym koordinatam. Jenož potom je šěrokosć nuhelow w srjedźišću zemje mjez ekwatorom a pytanym dypkom.
Stawizny
Rozdźělenje na stopnje jako rozdźělenje połneho nuhela kruha do 360° dźe na astronoma Hypsikles z Alexandrije („Anaphorikos“, 170 př.Chr.n.) a Hipparch z Nikaia (190–120 př.Ch.n.) wróćo.