cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Słona Boršć
Wobydlerstwo
W lěće 1834 měješe Słona Boršć 161 wobydlerjow, mjez nimi 71 katolikow (44%). W přichodnych lětdźesatkach stupaše ličba wobydlerjow wot 198 (1871) a 210 (1890) hač na 221 (1925). W lěće 1925 naličichu so při tym 197 ewangelskich (89%) a 24 katolskich wěriwych (11%). W jeho statistice naliči Arnošt Muka 1883/84 213 wobydlerjow, mjez kotrymiž běchu 180 Serbja (85%) a 33 Němcy. Po Druhej swětowej wójnje zwyši so wobydlerstwo dla přesydlenja z wuchoda krótkodobnje. Arnošt Černik zwěsći 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot hišće 44 %. Dźensa je ličba wobydlerstwa stabilna.
Pomniki
Wopomnišćo při wuchodnej skłoninje Tchórja dopomni wot lěta 1948 na 43 židowskich žonow z Němskeje, Madźarskeje, Pólskeje, Francoskeje, Belgiskeje, Nižozemskeje, Čěskeje a Słowakskeje, kotřiž běchu so přez SS-komando 12. februara 1945 tu w pěskowej jamje zamordowali.
Wobydlerstwo
Ewangelscy wěriwi su do Budyskeje wosady swj. Michała a katolscy wěriwi do wosady swj. Pětra zafarowane.
Pomniki
Hlej tež: Kulturne pomniki w Słonej Boršći
We wsy dopomni pomnik na Handrija Zejlerja, najsławnišeho syna Słoneje Boršće. Při jeho ródnym domje dopomni tež taflička na njeho.
Mjezybor
Mjezybor (němsce Merseburg) je tachantske a wysokošulske město při Solawje w južnej Saksko-Anhaltskej. Město je zarjadniske sydło Solawskeho wokrjesa a słuša k najstaršim městam srjedźneje Němskeje a běše w srjedźowěku nadregionalnje wuznamne nabožne a kulturne srjedźišćo.
thumb|left|Mjezyborski hród thumb|left|Stara radnica thumb|left|Solawa, hród a katedrala
Bitwa pola Budyšina
Bitwa pola Budyšina, kotraž so při Triumfowych wrotach w Parisu tež jako bataille de Wurschen mjenuje, wotmě so 20. do 21. meje 1813 blisko Budyšina w zwisku wuswobodźenskich wójnow přećiwo napoleonskej Francoskej.
Mjezybor
Stawizny
Wokolina Mjezyborja bě hižo w młodokamjentnej dobje wobsydlena. Prěnje naspomnjenje města jako mersiburc civitas pochadźa z lěta 880 respektiwnje 899. Pod Hendrichom I. wutwari so hród wosrjedź wot Serbow wobsydleneje wokoliny ke kejžorskej pfalcy. Po dobyću přećiwo Madźaram w bitwje na Lechowym polu slubi kejžor Ota II. załoženje noweho biskopstwa w Mjezyborju, štož so w lěće 968 stanje. Tute biskopstwo so hižo 981 rozpušći, bu wšak w lěće 1004 přez kejžora Hendricha II. wobnowjene.
Bitwa pola Budyšina
Napoleon je w bitwje pola Großgörschena (Lützen) zwjazkarjow Rusku a Prusku zbił. Mjeztym zo so zwjazkarjo do wuchoda wróćo ćahnychu, Napoleonowe wójska zwjazkarjow blisko Budyšina znowa nadpadnychu. Hačrunjež Francozojo jenož krajinu zdobychu, so bitwa jako dobyće Napoleona hódnoći.
Mjezybor
Stawizny
W běhu reformacije a Burskich wójnow dóńdźe w Mjezyborju k zběžkej. Na to dyrbješe biskop Adolf w lěće 1525 z Mjezyborja do Lipska ćeknyć. 1545 prědowaše Martin Luther w Mjezyborskej katedrali. Po smjerći poslednjeho katolskeho biskopa w lěće 1561 so reformacija přesadźuje. Teritorij Mjezyborskeho wustawa so sekularizowaše a dóńdźe pod knjejstwo sakskich kurwjerchow. Mjez 1656 a 1738 běše město z rezidencu saksko-mjezyborskich wójwodow.
Hižo w 12. lětstotku měješe Mjezybor tajki wuznam, zo so w nimale 500 km zdalenym zapadopruskim Chełmnom měšćanske wrota po měsće nad Solawu pomjenowaše (Brama Merseburska). W lěće 1428 přistupi město samo wikowanskemu zwjazkej Hansy, kotremuž znajmjeńša do lěta 1604 přisłušeše.
Bitwa pola Budyšina
Předstawizny
W času bitwy přebywachu tři monarchojo wójnskich přećiwnikow w Hornjej Łužicy. Wokoło Budyšina koncentrowachu so wokoło 250.000 wojakow a něhdźe 30.000 konjow. W bitwje wojowachu zdźěla Němcy přećiwo sebi – někotre staty Porynskeho zwjazka (Württembergska, Badenska, Hessenska, Bayerska a Sakska) na francoskej a Pruska na zwjazkarskej stronje.
Pohódnoćenje
W šleskim Poischwitzu so 4. juniju 1813 nachwilny měr wujedna. Napoleon sebi pozdźišo wumjetowaše, zo ležeše w tym rozsudny zmylk, dokelž zwjazkarjo zaso k mocam přińdźechu a so dale posylnichu. Naposledk podleži pola Lipska w Bitwje narodow  wot 16.–19. oktobra 1813.
Mjezybor
Stawizny
Po wójnje sta so Mjezybor z wokrjesnym městom noweho krajneho wokrjesa Mjezybor. 1954 załožichu technisku wysokošulu Leuna-Mjezybor, předchadnicu dźensnišeje wysokošule Mjezybor.
Bitwa pola Budyšina
Přeběh bitwy
Hłowna bitwa wotmě so 21. meje. Znowa nadběhowaše Oudinot pod wulkimi stratami wyšiny při čimž jemu kejžor podpěru wotpokaza, dokelž dyrbjachu tři korpsy Neya rozsud na lěwym křidle docpěć. Hač do toho so w centrumje jenož artilerijowa wójna wjedźeše. Hdyž Ney k bitwišću dóńdźe nadběhowaše hnydom Barclaya na prawym křidle a zdoby Přiwćicy a wyšiny wokoło Hliny. Na to da Napoleon Krakečanske wyšiny w centrumje, kotrež tworjachu jadro stejišća Blüchera, nadběhować – po surowej bitwje je zdoby. Ney wohrožeše prawe křidło do tajkeje měry, zo so zwjazkarjo k wotchadej nuzowachu.
Předstawizny
Dokelž skićeše přihódna kónčina wokoło Budyšina (horiny na juhu, haty na sewjeru) dobre zakitowanske wobstejnosće, so zwjazkarjo w meji 1813 k dalšej bitwje zestupachu. Za Napoleona běše to zdźěla składnosć, wójnu k jeho lěpšinje rozsudźić. Jako přičiny, zo so jemu to njeporadźi, mjenuja so mjez druhim zmylki jednoho ze swojich maršalow, swójska njerozsudźenosć a dobry planowany, rjadowany wotchad zwjazkarjow.
Pohódnoćenje
Na Tuchorskim pohrjebnišću w Budyšinje namaka so jedne z masowych rowow z padnjenymi Rusami, Němcami a Francozami. Tam so w lěće 1853 pomnik poswjeći.
Po bitwje běše Napoleon přesłapjeny. Formalnje je dźě dobył (zwjazkarjo so k wotchadej nuzowachu), w cyłku běše to pak jenož z wulkimi stratami docpěł. Francoske wójsko zhubi pola Budyšina 25.000 wojakow – zwjazkarjo mějachu po wšelakich žórłach mjez 10.850 do 11.200 padnjenych wobžarować. Po tutych datach jednaše so wo pyrrhusowe dobyće za Napoleona. Druhe žórła so pak tež wyše straty zwjazkarjow złoža, po kotrychž tež woni něhdźe 20.000 wojakow zhubichu. Napoleon pak tohodla žadyn jeho cilow njedocpě a mocy swojeho wójska njedosahachu, zwjazkarjow hnydom w dalšej bitwje nadpadnyć. Nimo toho padny jeho zastupjer Grand Maréchal du palais Duroc krótko po bitwje.
Rozměr bitwy a intensita wojowanja pokaza so w tym, zo po dwěmaj dnjomaj bitwy wjace hač 10.000 wojakow padnychu. Budyšin běše z ranjenymi přepjelnjeny, čehoždla w měsće tyfus wudyri. Mnoho wokolnych wsow běchu dospołnje zapusćene a wjacore cyrkwje wupalene, mjez druhim Bartska, Hućinjanska a Poršiska.
Mjezybor
Stawizny
Do časa reformacije wosta Mjezybor biskopske sydło a wažny nabožny centrum při wuchodnych mjezach Němskeje. Biskopstwo bě drje jedne z najmjeńšich w Němskej, wobjimowaše wšak na přikład wuznamne wikowanske město Lipsk a bě z wuchadźišćom misiona w pohanskich serbskich kónčinach dźensnišeje Sakskeje, Saksko-Anhaltskeje a Braniborskeje.
Bitwa pola Budyšina
Přeběh bitwy
miniatur|Plan bitwišća Zwjazkarjo so po bitwje pola Großgörschena (2. meje) na wuchodny brjóh Łobja wróćo ćahnychu. Napoleon pósła maršala Neya přez Torhow, zo by přećiwo Berlinej postupił. Mjez tym generalaj Lauriston a Reynier Prusow a Napoleon sam Rusow nadběhowachu. Tuchwilu běštaj generalny pólny maršal a wójnski minister Ruskeje Barclay de Tolly a pruski generalny leutnant von Kleist z wójskomaj k zwjazkarskemu wójsku dóšli, kotrež nětko něhdźe 95.000 wojakow ličeše. Napoleon přikaza maršalej Neyej puć do Berlina přetorhnyć a přez Wojerecy přećiwo prawemu bokej zwjazkarjow wojować. Po tym zo pósła diwiziju Peri k zjednoćenju z Neyom, so wón 18. meje sam z Drježdźan wójsku přidruži. Zwjazkarjo wotpósłachu Barclaya ze swojimi čerstwymi jednotkami, rusku grenaděrowu diwiziju a korps maršala Yorcka, zo bychu zjednoćenju Neya a Napoleona zadźěwali. Z wulkeho dźěla zniči drje Barclay diwiziju Peri, Yorck trjechi pak pola Wysokeje na přesahowacu móc Lauristona, tak zo wobaj k stejnišću Budyšin wróćo spěchaštaj. Na wuchodnym brjohu Sprjewje zabrachu zwjazkarjo hłownu poziciju, hdźež Barclay prawe křidło, Gortschakow lěwe křidło a Blücher zhromadnje z Yorckom centrum wobsadźichu. Wulkowjerch Konstantin z jeho gardu zestaji so k rezerwje. Na předwječoru bitwy posudźi Napoleon bitwišćo z třoch wuhladnišćow pola Stróžišća, na Tchórju pola Słoneje Boršće a na Wiwalcy blisko Wulkeho Wjelkowa.
Mjezybor
Stawizny
Z wotewrjenjom železniskeje čary Hala−Naumburg a Mjezyborskeho dwórnišća bu město na železnisku syć přiwjazane. Spočatk 20. lětstotka etablěrowachu so wjacore industrijne předewzaća, kaž na přikład amoniakowy zawod (předchadnik Leuna-zawodow) a Buna-zawody. Dla jeho wuznama jako industrijne a garnizonske stejnišćo bombarděrowachu Mjezybor w Druhej swětowej wójnje wjacekróć. Při tym wobškodźichu so wuchodne křidło hroda a wulki dźěl nutřkowneho města.
Wot 1994 do 2007 běše město zarjadniske sydło wokrjesa Mjezybor-Querfurt a wot 2007 sydło noweho Solawskeho wokrjesa.
Wosobiny
W Mjezyborju skutkowachu mjez druhim biologa Ernst Haeckel (1834–1919), teologa Friedrich Schorlemmer (* 1944) a politikarka Johanna Wanka (* 1951).
Bitwa pola Budyšina
Přeběh bitwy
Rano, dnja 20. meje 1813 so bitwa započina. 85.000 zwjazkarjow stejachu 163.000 wojakam na francoskej stronje napřećo. Po překročenju wyše a pola Budyšina da Napoleon swoje korps připochodować – Oudinot při prawym křidle, potom Macdonald, Marmont, Bertrand a jako rezerwu gardy pod Mortierom a kawalerijowej korpsaj. Nadběhi Oudinota na wyšiny wokoło Bukec zwrěšća, w centrumje zdobychu so Sprjewja a na lěwym křidle zabra předwójsko Neya přechod pola Klukša bjez toho, zo so Sprjewja překroči. Napoleona měješe nětko swój hłowny kwartěr w Budyšinje a monarchojo zwjazkarjow we Worcynje.
Malešecy
Geografija
mini|left|Powětrowy wobraz Malešec (2019) Malešanski gmejnski teritorij leži přewažnje w krajinje hornjołužiskeje hole a hatow podłu Sprjewje a Lubaty. Pjata najwjetša gmejna Budyskeho wokrjesa saha wot awtodróhi 4 na juhu nimale hač k Bjerwałdskemu jězorej na sewjeru a wot Budyskeho spjateho jězora na zapadźe hač k hórkam Wysokeje Dubrawy na wuchodźe.
Malešecy mjezuja na gmejnu Hamor (wokrjes Zhorjelc) na sewjeru, gmejnu Wysoka Dubrawa na wuchodźe, město Wóspork a gmejna Kubšicy na juhu, město Budyšin na juhozapadźe a gmejnu Wulka Dubrawa na zapadźe.
Malešecy ( Malschwitz) su wjes a přisłušaca gmejna něhdźe šěsć kilometrow sewjerowuchodnje Budyšina w Sakskej. Gmejna, kotruž Sprjewja w zapadźe přeběži, leži w Hornjej Łužicy.
Gmejna słuša do připóznateho sydlenskeho ruma Serbow w Sakskej.
Towarstwa
W Malešecach skutkowachu slědowace serbske towarstwa:
Hač do dźensnišeho wobsteji wjesna skupina Domowiny.
Stawizny
Malešanska cyrkej bě hižo w 15. lětstotku z filialu Budyskeho tachantstwa a sta so po reformaciji z ewangelskej wosadnej cyrkwju. Dźensniši cyrkwinski twar natwari so po zničenju stareje cyrkwje w lěće 1716 na samsnym městnje a dósta 1913 nowu wěžu. Do Malešanskeje wosady słušeja nimo wsy sameje tež Hućina, Brězynka, Dobrošecy, Plusnikecy a Delnja Hórka. Do poswjećenja Chwačanskeje cyrkwje a załoženja tamnišeje wosady w lěće 1899 běchu tež Ješicy, Mała Dubrawa, Křiwa Boršć a Chwaćicy z dźělemi Malešanskeje wosady.
W bitwje pola Budyšina 20. a 21. meje 1813 běchu Malešecy z bitwišćom mjez francoskimi, ruskimi a pruskimi wójskami a spalichu so nimale dospołnje. Po nowonatwarje wsy dźěłachu tam srjedź 19. lětstotka piwarnja, pjeć palernjow, dwě korčmje, młyn a kosćetołkarnja. W 1920tych lětach wotpaleše knježi dom Hornich Malešec a bu po tym zaso natwarjeny.
Kubłanje
W Malešanskej gmejnje su hišće tři šule, a to zakładnej šuli w Hućinje a Barće a wyša šula w Malešecach. Do Hućinjanskeje šule chodźeše w šulskim lěće 2014/15 69 šulerjow, mjez nimi šěsć serbsce wuknjacych. W Bartskej šuli bě w samsnym času 107 šulerjow, wot kotrychž wuknjechu 43 serbšćinu jako cuzu rěč. Malešanska wyša šula měješe w tymle lěće 333 šulerjow.
Stawizny
thumb|Malešanski delni młyn Znajmjeńša wot lěta 1280 namaka so we wsy knježe sydło, kotrež měješe tež ležownostne knjejstwo. 1564 naspomni so ryćerkubło. Malešecy wobstejachu tehdy z dweju wjesneju dźělow (Hornje a Delnje Malešecy) z dwěmaj njewotwisnymaj kubłomaj (Horni dwór a Delni dwór). Tutej kuble zjednoćištej so hakle w lěće 1756, hdyž běštej wobě we wobsydstwje knjeza von Metzrada a so 1773 wot hrabja Andreasa von Riaucour kupištej. Zjednoćenemu ryćerkubłu słušachu 291 wot cyłkownje 620 hektarow wjesnych honow. Wot toho wužiwachu so 59 ha jako haty a pastwišća. Ke kubłu słušeše tež wjeska Křiwa Boršć pola Chwaćic.
Kubłanje
W baroknym knježim domje Delnich Malešec je wot lěta 2002 WITAJ-pěstowarnja Serbskeho šulskeho towarstwa zaměstnjena. Na samsnym městnje namaka so tež Malešanske gmejnske zarjadnistwo.
Stawizny
thumb|Malešecy na sakskej karće z lěta 1824 W srjedźowěku nadeńdźeše so na ležownosći z mjenom „stary hród“ na juhozapadnej kromje Malešec wódny hród, kiž steješe při promjenju Małeje Sprjewje. Twar měješe přeměr wot 50 metrow a běše přez nasyp, kamjentnu murju a 10 metrow šěroku hrjebju škitany. Tuta je hač do dźensnišeho spóznajomna.
Wobydlerstwo
Po Arnošta Mukowej statistice mějachu Malešecy we 1880tych lětach 582 wobydlerjow, mjez nimi 554 Serbow (95%) a 28 Němcow. Mjez druhim přez přićehnjenje němskorěčnych wuhnatych z wuchoda po Druhej swětowej wójnje so serbskorěčny podźěl zniži. Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot 60,6%. Južny dźěl gmejny słuša k teritorijej Budyskeho (ewangelskeho) dialekta, w sewjernych kónčinach so holanski dialekt rěči.
W lěće 1925 bě we wsy samej mjez nětko hižo 570 wobydlerjemi 564 ewangelskich (99%). Po ludličenju lěta 2011 bě 48% wobydlerjow Malešanskeje wulkogmejny ewangelskeje a 3% katolskeje konfesije. 49% njepřisłušachu žanomu nabožinskemu zhromadźenstwu.
Pomniki
thumb|Łaćonsko-serbska plata z lěta 1788 nad kěrchowskimi wrotami
Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 56 (Budyšin 5) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 156 (Budyšin I).
Gmejnske dźěle
Ke gmejnje słušeja slědowace wjeski:
Partnerske gmejny
Partnerske gmejny Malešec su Desná pola Jabloneca w Čěskej, Gromadka pola Bolesławieca w Pólskej a Sióagárd w Madźarskej.
Stawizny
W mjezywójnskim času słušachu Malešecy k srjedźišćam towaršnostneho žiwjenja ewangelskich Serbow tutych kónčin (hlej wotrězk Towarstwa). Po Druhej swětowej wójnje bu ryćerkubło wuswojene a jeho ležownosće na noworatarjow rozdźělene. W 1950tych lětach załoži so prodrustwo.
Zagmejnowanja
W lěće 1936 zagmejnowachu so susodne Plusnikecy do Malešec. Při gmejnskej reformje lěta 1994 dóńdźe k zjednoćenju gmejnow Bart, Budyšink, Delnja Hórka a Malešecy do noweje Malešanskeje wulkogmejny. W lěće 2013 přizamknje so susodna Hućina, tak zo wobsteji gmejna mjeztym z 23 wjesnych dźělow.
Stawizny
Dnja 12. apryla 1715 zničichu so tykowana cyrkwička, šula, Delnjomalešanske ryćerkubło a 14 burskich statokow přez wulki woheń, kotryž bě so w starej korčmje wudyrił.
Prěnje historiske naspomnjenje sydlišća jako Malswiz sta so w lěće 1225. Prěnjotne staroserbske mjeno Mališovici pochadźa wot wosoboweho mjena Mališ abo Małyš, skrótšenki połneho mjena Malimir.
Kubłanje
Prěnju cyrkwinsku šulu mějachu Malešecy hižo w lěće 1684. 1807 rozwučowaše tam jedyn wučer 151 dźěći z Malešec, Plusnikec a Dobrošec, kiž wšitcy serbsce rěčachu. Přidatnje k starej šuli na Małomalešanskej 27 natwarichu w lěće 1900 nowu šulu při Hłownej dróze.
Wobchad
Kolesowanska šćežka „Serbske impresije“ wjedźe wot Barta přez Zuborničku, Stróžu, Lemišow, Załhow, Malešecy a Delnju Hórku dale do Radworja. Sprjewiny kolesowarski pućik přeprěkuje Malešanski gmejnski teritorij wot juha do sewjera a wjedźe mjez druhim přez Delnju Hórku, Malešecy, Połpicu a Nowu Wjes.
Wjesnjanosta
Čestnohamtski wjesnjanosta Malešec je Matthias Seidel (CDU). Wón bu dnja 8. junija 2008 z 51,8 % hłosow za naslědnika Güntera Sodana woleny, kotryž dósta jako najsylniši přećiwny kandidat 41,2 %. Při wólbach 2015 bu ze 67,2 % w zastojnstwje wobkrućeny. Wolerske wobdźělenje wučini 64,2 %.
Geografija
Wjes sama leži při wjacorych hatach w bahnojtej nižinje wuchodnje Sprjewje, štož wjedźeše k serbskemu prajidmu w něčim sedźeć kaž Malešecy w błóće.
Gmejnska rada
Malešanska gmejnska rada ma tuchwilu 15 čłonow. Komunalne wólby lěta 2019 mějachu slědowace wuslědki:
Geografija
thumb|left|upright|[[Malešanska cyrkej|Malešanska ewangelska cyrkej]] Najwjetša wodźizna gmejny je něhdyša brunicowa jama Olba pola Zubornički. Najwjetšej rěce stej Sprjewja, kotraž přeběži gmejnu wot juha do sewjera, a Lubata, kotraž so blisko Lemišowa do njeje wuliwa. K wjetšim přitokam Lubaty słušatej Albrechtowka a Kotołka. na juhozapadźe gmejny, mjez Malešecami a Delnjej Hórku, ale tež wokoło Hućiny su wjele rybjacych hatow. Stróžanski „Dom tysac hatow“ słuži biosferowemu rezerwatej jako wopytowarski centrum.
Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Pola Muškownje, Jackonski hat, Muškowski hat, Wulke polo, Dołhe polo, Pola wowčernje, Wulki rukaw, Mały rukaw, Rudle, Pola husćiny, Pola šibjeńcy, Hrodowski hat, Mała hora, Šatec hat, Grabec łuki, Klin, Křiwoš, Zady keŕchowa, Łuh, Biskopic hora, Přitoki, Sćeŕbošća, Pola dwej kamjenjow, Dołhi hat, Wulki hat, Krjeńcec hat, Hajki, Přemjeńki, Kuty, Wopuš, Koblanic jama, Dołha jama, Hanec kuty, Drózny hat, Čertownja (hłuboki hat), Lada, Jězory, Dubcy, Wósrancy, Kozancy, Pěčec wumjeńk, Brězyčki, Bišle, Špankec hatk, Zahrodki, Młynski hatk, Pastončka.
Infrastruktura
thumb|[[Bartska zakładna šula]]
Zagmejnowanja
thumb|[[Sprjewja w Połpicy]] thumb|Serbskorěčny Lutherowy pomnik pola [[Delnja Hórka|Delnjeje Hórki]]