cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ljubotyn
thumb|left|Biblioteka
Ljubotyn je město w Charkiwskej oblasći na Ukrainje. Leži při rěce Ljubotynka něhdźe 30 kilometrow zapadnje Charkiwa.
Ma něhdźe 21 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo załoži so w lěće 1650 na rěčnej kupje a ma wot lěta 1937 měšćanske prawa. Wot 20. oktobra 1941 hač do 29. awgusta 1943 bě wobsadźene wot němskeje Wehrmachty.
Hodźina
Hodźina je časowa jednotka a štyriadwacety dźěl dnja. Łaćonske słowo je hora, tuž wužiwamy wědomostnu skrótšenku h. Jedna hodźina bu poddźělena do 60 mjeńšinow resp. 3600 sekundow.
Istra
Istra je:
Pětr Elias Šěrach
Pětr Elias Šěrach ( Peter Elias Schirach; * 5. oktobra 1742 w Malešecach, † 21. januara 1795 w Rudolstadće) bě serbski knihićišćer a nakładnik.
Wón narodźi so do swójby Malešanskeho ewangelskeho fararja Hadama Zachariasa Šěracha jako wo 18 lět młódši bratr Hadama Bohuchwała. Wot 1772 hač do swojeje smjerće w lěće 1795 dźěłaše jako faktor a wobchodny načolnik w durinskim Rudolstadće.
Šěrach bě připóznaty fachowc a wustojny přemysłownik, tak zo mějachu rowjenkojo čas jeho skutkowanja za najwuznamnišu dobu knihićišća w Rudolstadće. Wón dósta nadawki z cyłeje Němskeje a tež z wukraja, kaž Friedrich Schiller w lěće 1788 chwalobnje wuzběhny. Pola njeho ćišćeše so w lěće 1773 tež nowe serbske wudaće Noweho zakonja Jana Rychtarja.
Kašecy
Kašecy ( Kaschwitz) su wjes w srjedźišću wokrjesa Budyšin w Hornjej Łužicy. Wot 1994 słušeja ke gmejnje Pančicy-Kukow. Hač do 1957 běchu samostatna gmejna.
Wjes leži pola Wotrowa, něhdźe 19 km zapadnje Budyšina.
Stawizny
Kašecy naspomnichu so k prěnjemu razej pisomnje w lěće 1374 pod mjenom Cassicz.
Wobydlerstwo a rěč
Po Mukowej statistice mějachu we 1880tych lětach 112 wobydlerjow, z nich 68 Serbow (61 %) a 44 Němcow. Tež Arnošt Černik zwěsći 1956 serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot 60,5 %.
1925 bě wot cyłkownje 97 wobydlerjow 58 ewangelskich (60 %) a 39 katolskich. Kašecy su nimo Žuric a Hłupońcy jedna z třoch gmejnskich dźělow Pančic-Kukowa bjez katolskeje wjetšiny. Kašečanscy protestanća přisłušeja ewangelskej wosadźe w Hornim Wujězdźe, katolscy chodźa do bliskeho Wotrowa.
W lěće 2007 rěčeše so w pjeć swójbach z dźesać dźěćimi wšědnje serbsce. Cyłkownje wužiwachu něhdźe 20 Kaščanow wyše 16 lět serbšćinu jako wšědnu wobchadnu rěć. W jednaće domjacnosćach čitachu Katolski Posoł, w sydom domach tež Serbske Nowiny.
Wosobiny
mini|center|upright=1.6|Powětrowy wobraz Kašec
Lola rennt
Lola rennt (serbsce: Lola běha) je němski hrajny film z lěta 1998. Režiser a filmowy producent bě Tom Tykwer. Franka Potente wobsadźi hłownu rólu w filmje.
Smělna
Smělna ( Schmölln) je hornjołužiska wosadna wjes, kotraž słuša ke gmejnje Smělna-Póckowy. Nadeńdźe so štyri kilometry wuchodnje Biskopic při hornim běhu Čornicy na samym juhu Budyskeho wokrjesa.
Geografija
Wjes je typiski hornjołužiski łanowc a nadeńdźe so na sewjerozapadnej kromje Hornjołužiskich hór pod Klóšterskej horu (394 m) mjez Zemicami-Tumicami na sewjeru a Póckowami na juhu. Susodna wjes na wuchodźe je Trjechow. W Smělnej namaka so zastanišćo železniskeje čary Drježdźany–Žitawa.
Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Smolica (tež Šmolica, die Dorfbach), Slěbornčanski młyn (Schliefermühle), Slěbornica (Silberbach), Łupno (die Laupe, bei Wölkau).
Stawizny
mini|left|Hornjosmělnjanske ryćerkubło a młynski hat wokoło 1850 Wjes naspomni so prěni raz w lěće 1359 jako Smollen a 1412 jako knježe sydło Smolin. Serbska wjes na sewjeru dźensnišeje Smělneje wobsteješe pak prawdźepodobnje hižo we 8. lětstotku. Mjeno pochadźa wot smoły, štož so tež we wjesnym woponju wotbłyšćuje, hdźež je horjeka nalěwo smolernja widźeć. Smělna měješe hižo w 14. lětstotku wosadnu cyrkej a w 19. lětstotku samo dwě ryćerkuble – Hornjo- a Delnjosmělnjanske. Prěnja šula so 1735 zahaji.
Smělna je srjedźišćo ewangelskeje wosady, w kotrejž so hač do spěšneje industrializacije w druhej połojcy 19. lětstotka tež serbsce rěčeše. Posledni serbski farar w Smělnej bě Jan Awgust Sykora, kiž skutkowaše tam wot 1863 do 1899. Poslednje serbske Bože słužby běchu pak hižo 1880.
W lěće 1994 zjednoćichu so dotal samostatne gmejny Smělna, Póckowy a Trjechow do noweje gmejny Smělna-Póckowy.
Wobydlerstwo
Po Mukowej statistice běchu wot 935 wobydlerjow Smělneje w lěće 1884 hišće 35 Serbow (4 %). Po hamtskim ličenju měješe wjes w lěće 1925 hižo 1934 wobydlerjow, z nich 1796 ewangelskich a 110 katolskich. W samsnym lěće natwarichu we wsy mału katolsku cyrkej.
Powiat średzki (Delnja Šleska)
Powiat średzki je powiat (wokrjes) w pólskim Delnjošleskim wojewódstwje z wokrjesnym městom Środa Śląska. Wokrjes ma přestrjeń wot 704 km² a něhdźe 50.000 wobydlerjow.
Gmejny
Powiat wobsteji z pjeć gmejnow, z nich
jedna měšćansko-wjesna gmejna;
Horni Wunjow
Horni Wunjow (prjedy tež Hunjow; Oberuhna) je hornjołužiska wjeska, kotraž słuša wot lěta 1999 k Budyšinej.
Powiat średzki (Delnja Šleska)
Gmejny
a štyri wjesne gmejny;
Horni Wunjow
Geografija
mini|left|Burski dom w Hornim Wunjowje Wjes leži mjez Bolborcami a Smochćicami sewjerozapadnje Budyskeho centruma. K měšćanskemu dźělej słušeše hač do lěta 2020 tež susodne sydlišćo Delni Wunjow, kotrež twori wot toho časa znowa same měšćanski dźěl.
Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Połlejna, Haj, Chrósty, Klony, Parla (hora), Wosyčki, Kapalcy, Haty.
Stawizny
Prěnje historiske naspomnjenje kulowca jako knježe sydło Unaw pochadźa z lěta 1359. W zažnym 16. lětstotku słušeše Wunjow k wobsydstwu Miłkečanskeho ryćerkubła, w lěće 1580 wobsteješe pak zaso swójske kubło, kotrež měješe ležownostne knjejstwo w Hornim Wunjowje, nic pak w Delnim. Podźěl wjeski słušeše tež k Bolborčanskemu kubłu. Delni Wunjow wosta hač do 19. lětstotka pod Miłkečanskim knjejstwom.
Wulka dripatka
Wulka dripatka (Soldanella montana) je rostlina ze swójby kropačkowych rostlinow (Primulaceae).
Frauke Petry
mini|Frauke Petry (2015)
Odesa
thumb|left Odesa (/Odessa) je město na južnej Ukrainje. Ma něhdźe milion wobydlerjow a je tuž po Kijewje, Charkiwje a Dniprje štwórte najwjetše město Ukrainy.
Frauke Petry
Frauke Petry (* 1. junija 1975 jako Frauke Marquardt w Drježdźanach) je bjezstronska němska politikarka a něhdyša předsydka strony Alternatiwa za Němsku (AfD). Wot lěta 2013 bě promowowana chemikarka jedna z třoch rěčnikow strony a předsydka sakskeho krajneho zwjazka. Po zaćehnjenju strony do Sakskeho krajneho sejma při wólbach w nazymje 2014 sta so z předsydku frakcije. Wot julija 2015 steješe nimo Jörga Meuthena na čole zwjazkoweje strony. Wona płaćeše jako zastupjerka nacionalno-konserwatiwneho křidła AfD.
Odesa
Leži při sewjernym brjoze Čorneho morja něhdźe 440 kilometrow južnje Kijewa a je najwuznamniši čornomórski přistaw Ukrainy.
Město je so w lěće 1794 po rozkazu Katariny Wulkeje jako ruski přistaw załožiło; město bě pak hižo prjedy wobsydlene a wužiwaše so tež wot Osmanow jako zepěranišćo.
Frauke Petry
Petry je ewangelsko-lutherska a ma štyri dźěći z mandźelstwa z fararjom Svenom Petryjom, je pak wot oktobra 2015 hromadźe z tehdyšim krajnym předsydu strony w Sewjerorynsko-Westfalskej, Marcusom Pretzellom, a wot decembra 2016 jeho mandźelska.
20. septembra
Narodniny
mini|upright=0.4|[[Anton Nawka (* 1913)]]
Krasnoarmejsk
Krasnoarmejsk ( Красноарме́йск; „město čerwjeneje armeje“) je mjeno wjacorych sydlišćo w něhdyšim Sowjetskim zwjazku:
Wóseńck
Wóseńck ( Klein Oßnig) je wjes w Delnjej Łužicy a wobydleny gmejnski dźěl Drjowka we wokrjesu Sprjewja-Nysa. Słuša k měšćanskemu dźělej Skjarbošc a bě hač do 1. januara 1974 samostatna gmejna.
Geografija
Wjes leži šěsć kilometrow sewjerowuchodnje Drjowka a pjeć kilometrow južnje Choćebuza při zwjazkowej dróze 169, kotraž wobě měsće zwjazuje. Susodne wsy su Gogolowk (gmejna Gołkojce) na sewjeru, Skjarbošc na juhu a Lutol na zapadźe.
Wobydlerstwo a rěč
Po Mukowej Statistice Łužiskich Serbow měješe Wóseńck srjedź 1880tych lět cyłkownje 196 wobydlerjow, z kotrychž běchu 146 Serbja (74 %).
1965
Myta
mini|upright=0.4|[[Anton Nawka, nošer Literarneho myta Domowiny 1965]]
Sortawala
thumb|left thumb|left
Sortawala (, Sortavala, do 1918 Serdobol/Сердоболь) je město w Ruskej federaciji. Leži při sewjernym kóncu Ladogaskeho jězora w republice Karelskej, jenož 30 kilometrow wot finskeje hranicy. Ma něhdźe 18 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1468 załožiło a ma wot lěta 1632 měšćanske prawa.
Krasnowišersk
thumb|left Krasnowišersk je město w europskim dźělu Ruskeje federacije. Leži při rěce Wišera w zapadnym předkraju Uralskich horin w Permskim regionje něhdźe 300 kilometrow sewjernje Perma. Ma něhdźe 15 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1894 załožiło a ma wot lěta 1942 měšćanske prawa.
Módra tilandsija
Módra tilandsija (Tillandsia cyanea) je rostlina ze swójby bromelijowych rostlinow (Bromeliaceae).
Batken
Batken je město w Ošskej oblasći na samym zapadźe  Kirgiskeje, bjezposrědnje při tadźikiskej hranicy. Je stolica Batkenskeje oblasće.
Leži na juhu Ferganskeho doła něhdźe 220 kilometrow zapadnje Oša a něhdźe 450 kilometrow juhozapadnje Biškeka.
Ma něhdźe 24 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1934 załožiło a ma wot lěta 2000 měšćanske prawa.
Merefa
thumb|left
Merefa je město w Charkiwskej oblasći na Ukrainje. Leži při rěce Merefa něhdźe 25 kilometrow juhozapadnje Charkiwa.
Ma něhdźe 22 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1595 załožiło a ma wot lěta 1928 měšćanske prawa.
Budestecy
Budestecy ( Großpostwitz) su wjes a gmejna w Hornjej Łužicy, ležaca w Sprjewinym dole mjez Lubinom a Mnišoncom něhdźe sydom kilometrow južnje Budyšina.
Hač na Jiłocy słušeja wšitke gmejnske dźěle oficielnje do serbskeho sydlenskeho ruma. Gmejna přisłuša zarjadniskemu zhromadźenstwu Budestecy-Hornja Hórka.
Susodne gmejny su Kubšicy na sewjerowuchodźe, Kumwałd na juhowuchodźe, město Šěrachow-Korzym na juhu, Hornja Hórka na zapadźe a wulke wokrjesne město Budyšin na sewjerozapadźe.
Stawizny
thumb|left|upright|[[Budestečanska cyrkej|Ewangelska wosadna cyrkej]]
Prěnje historiske naspomnjenje jako Bustewitz pochadźa z lěta 1331. W lěće 1413 mjenuje so wjes jako knježe sydło, ležownostne knjejstwo měješe pak znajmjeńša wot 15. lětstotka Budyska měšćanska rada. Wot toho časa su Budestecy tež wosadna wjes za wokolinu.
W 1930tych lětach zagmejnowachu so Dźenikecy, Hajnicy a Rašow (1934) kaž tež Zahor, Kózły a Chójnička (1936). 1950 přińdu Bělšecy ke gmejnje. Z komunalnej reformu 1994 dóstanu Budestecy Bónjecy a Lubjenc wot Kubšiskeje gmejny a 1999 so Jiłocy zagmejnowachu.
Wot 1877 do 2004 mějachu Budestecy dwórnišćo při železniskej čarje Budyšin–Žandawa. Wo znowawotewrjenju čary so sčasami diskutuje.
Wobydlerstwo a rěč
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 575 wobydlerjow, z nich 432 Serbow (75 %). Arnošt Černik zwěsći 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 14,3 %. Posledni serbski farar Budestečanskeje wosady bě Bohuměr Rejsler, kiž tu wot lěta 1947 skutkowaše a w lěće 1968 zemrě.
Po ludličenju w lěće 2011 bydlachu we wsy 1723 wobydlerjow w přerěznej starobje wot 48,1 lět (Sakska: 46,4). Po samsnym ličenju bě 33,6 % wobydlerjow Budestečanskeje gmejny ewangelskeje a 7,2 % katolskeje konfesije.
thumb|left|Budestecy, něhdyše dwórnišćo
Hróšik
Hróšik (Lathyrus) je ród ze swójby łušćinowcow (Fabaceae).
Budestecy
Wjesne dźěle
Do Budestečanskeje gmejny słušeja slědowace wsy:
Něhdyša wjes Hajnicy je mjeztym dźěl Budestec.
Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 52 (Budyšin 1) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 156 (Budyšin I).
Gmejnska rada
Gmejnska rada ma tuchwilu štyrnaće čłonow. Komunalne wólby lěta 2019 mějachu slědowace wuslědki:
Wjesnjanosta
Hłownohamtski wjesnjanosta Budestec je wot lěta 2019 Markus Michauk (CDU). Wón bu dnja 16. junija 2019 w druhim wólbnym kole ze 66,5 % hłosow za naslědnika Franka Lehmanna woleny. Wolerske wobdźělenje wučini 57,3 %.
W Budestecach skutkowali
mini|center|upright=1.7|Powětrowy wobraz Budestec z juha (2019)
Klimawičy
thumb|left
Leži něhdźe 110 kilometrow juhowuchodnje Mahiljowa.
Ma něhdźe 16 tysac wobydlerjow.
Bad Lausick
Bad Lausick je sakske městačko w Lipšćanskim wokrjesu. Nadeńdźe so 30 kilometrow juhowuchodnje Lipska a 11 kilometrow južnje Grimy a ma něhdźe 8.000 wobydlerjow. Město ma wot lěta 1913 status statnje připóznatych kupjelow. Přez město wjedźe železniska čara Lipsk–Kamjenica.
Sydlišćo naspomni so prěni raz w lěće 1096 jako Luzke. Mjeno pochadźa wot serbskeho słowa łuža. 1106 zahajichu so twarske dźěła cyrkwje St. Kiliana a w samsnym lěće załoži so klóšter. W lěće 1605 dósta Lausick měšćanske prawa.
Etna
Etna je z (oficielnej) wysokosću 3357 metrow najwyši aktiwny wulkan w Europje a zdobom najwyša hora italskeje kupy Sicilska. Nadeńdźe so mjez městomaj Catania a Messina na sewjerowuchodźe kupy a słuša wot lěta 2013 do swětoweho herbstwa UNESCO.
Wón je najwyši wjeršk we wokruhu nimale 1000 kilometrow. Najbliša hora, kotraž je wyša hač Etna, je Marmolada w Dolomitach. Hórski masiw rozpřestrěwa so na nimale 1250 kwadratnych kilometrach a ma wobjim wot 250 kilometrow. Dokładna wysokosć njeda so rjec, dokelž so při wubuchnjenju hustodosć přeměnja.
Etna nasta před 600.000 lětami při wuchodnym brjoze Sicilskeje na městnje, hdźež pokazachu so před milionu lět prěnje wulkaniske aktiwity. Hora ma štyri kratry na wjeršku a nimale 400 pódlanske kratry při swojich bokach, přez kotrež so při wubuchnjenju lawa wuliwa. Wulkan steji na tak mjenowanym Messinskim mylenju, tektonisce njeměrnym pasmje, hdźež dóńdźe tež husto k sylnym zemjerženjam.
Pětr Ponich
Pětr Ponich ( Petrus Pannach; * 13. januara 1716 na Židowje, † 5. junija 1785 w Malešecach) bě serbski ewangelski farar a cyrkwinski stawiznar.
Wón narodźi so jako syn Židowskeho dźěłaćerja a wopyta gymnazij w Budyšinje. Wot lěta 1737 studowaše teologiju w Lipsku, hdźež bě ze sobustawom Serbskeho prědarskeho towarstwa. Po studiju dźěłaše někotre lěta jako domjacy wučer pola pastora primariusa Jana Krystofa Langi w Budyšinje a wot 1743 skutkowaše jako farar, najprjedy hač do lěta 1747 w Budyšinku, 1747–59 w Němskich Jenkecach a wot 1759 hač do swojeje smjerće w lěće 1785 w Malešecach.
Jako cyrkwinski stawiznar wuslědźi a spisa stawizny wšěch hornjołužiskich serbskich a tež někotrych němskich cyrkwjow. Na zakładźe jeho stawiznarskich rukopisow napisa so pod nawodom Jana Bjedricha Langi kniha Kurzer Entwurf einer Oberlausitz-wendischen Kirchenhistorie (Budissin 1767).
Pětr Ponich bě nan Samuela Bohuwěra (* 1748) a Bohačesća Bjedricha Ponicha (* 1761).
Kóšnojce
Kóšnojce ( Koschendorf) su wjes w Delnjej Łužicy a wobydleny gmejnski dźěl Drjowka we wokrjesu Sprjewja-Nysa. Słuša k měšćanskemu dźělej Źiwize.
Geografija
Wjes leži pjeć kilometrow sewjernje Drjowka. Susodne wsy su Lutol na wuchodźe, Źiwize na juhu a Njamorojce na zapadźe.
Wobydlerstwo a rěč
Po Mukowej Statistice Łužiskich Serbow mějachu Kóšnojce srjedź 1880tych lět cyłkownje 160 wobydlerjow, z kotrychž běchu 106 Serbja (66 %).
Sroka
Sroka (Pica pica) je družina ze swójby rapačich ptakow. Wona je we wulkich dźělach Europy a Azije kaž tež na samym sewjerozapadźe Afriki žiwa. Dla swojeje charakteristiskeje čorno-běłeje pjeriny a dołheho wopuška je lochce spóznajomna.
Jako pječa „pakosćiwa sroka“ a posoł špatnych powěsćow bě w europskim srjedźowěku njewoblubowana, mjeztym zo płaći po aziskej tradiciji jako symbol zboža. W serbskej folklorje je sroka njewjesta při ptačim kwasu.
mini|left|Hłós sroki
Pawoł
Pawoł je serbske muske předmjeno, pochadźace z łaćonskeho Paulus. Mjeno woznamjenja „tón mały“ abo tež „tón młody/młódši“ w zmysle łaćonskeho minor.
Mozilla Thunderbird
Mozilla Thunderbird [] je swobodny program za e-mejl a diskusijne skupiny załožby Mozilla Foundation.
Tutón program bazěruje na žórłowym teksće suity Mozilla a steji mj. dr. za Windows, Linux, Mac OS X, BSD, Solaris a OS/2 (tež eComStation) k dispoziciji.
Filter za čapor (spam)
Program wobsedźi wuknjenjakmany čaporowy filter na zakładźe bayesowskeho filtra, tak zo so po krótkej dobje čapor hižo spózna a za čas dalšeho wužiwanja filtrowanske wuslědki dźeń a lěpje bywaja.
Oblasć Omsk
thumb|left|Katedrala Marije donjebjeswzaća w [[Omsku]]
Mozilla Thunderbird
Wěstota
Mozilla Thunderbird podpěruje wěstotne komponenty kaž elektronisku signaturu, Zaklučowanje powěsćow a certifikaty po standardźe S/MIME.
Oblasć Omsk
Oblasć Omsk ( Омская область/Omskaja oblast) je oblasć w aziskim dźělu Ruskeje. Leži w južnej Sibirskej při rěce Irtyš a mjezuje w juhu z Kazachstanom Jeje zarjadniske sydło a jeničke wulkoměsto je Omsk z 1.154.000 wobydlerjemi.
W lěće měješe Oblasć Omsk  wobydlerjow. Z nich běchu 83,3 % Rusojo, 4 % Kazachojo, 2,6 % Ukrainjenjo a 2,5 % Němcy, kiž su potomnicy pak za čas Druheje swětoweje wójny wuhnatych Wolzynych Němcow abo sewjeroněmskich menonitskich wupućowarjow, kiž běchu so wokoło lěta 1900 tam zasydlili.
Mozilla Thunderbird
Wěstota
Nimo toho steji rozšěrjenje Enigmail z GnuPG/PGP Enigmail k dispozicij, z kotrymž dadźa so e-mejle tež z kličemi PGP zaklučować a digitalnje signować.
Wobsahi HTML
Wužiwar móže mjez třomi modusami za zwobraznjenje HTML e-mejlow wuzwolić. Prěni modus zwobraznja originalny HTML. Druhi modus wobmjezuje wudáce HTML, filtruje wšě potencielnje strašne elementy HTML won. Posledni modus HTML dospołnje wupina, t. r. jenož "luty tekst" wotpowědneje powěsće so zwobraznja. Standardny modus je – originalny HTML.
Wirtuelne rjadowaki
Wirtuelne rjadowaki pokazuja wšě powěsće, kotrež prjedy definowanym pytanskim kriterijam wotpowěduja. Zo by na pr. wšě powěsće wěsteho wotpósłarja ze wšěch rjadowakow zwobraznjene dóstało, přewjedźe so pytanje wšěch powěsćow tutoho wotpósłarja – tute pytanje da so jako wirtuelny rjadowak składować. Na rozdźěl filtrow powěsće přeco na samsnym městnje wostawaja. Najebać toho da so tutón wirtuelny rjadowak kóždy čas wočinić a hnydom so wšě wotpowědowace powěsće zwobraznjeja, byrnjež tute poprawom w rozdźělnych rjadowakach byli.
Wjacore identity
Mozilla Thunderbird podpěruje dźělene zrjadowanje wjacorych kontow POP3 a IMAP. Po dobrozdaću dadźa so wšě konta POP3 w "globalnym kašćiku" zjednoćić.
Dalše kajkosće
Wužiwarski powjerch Thunderbirda da so přez šaty (jendź. themes) datym potrjebnosćam přiměrić. Čitak RSS je tohorunja wobstatk programa. Z funkciju spěšne pytanje (Quick Search) steji wjace móžnosćow k dispoziciji, zo by e-mejle z hłowneho wokna won namakało.
Z pomocu rozšěrjenjow, tak mjenowanych Extensions, je móžno, programej dalše funkcije přidać. Załožba Mozilla Foundation sama platformu za to k dispoziciji staja, hdźe wuwiwarjo swoje rozšěrjenja za sćehnjenje poskićeja, ale najwjace tam poskićenych rozšěrjenjow je jendźelskorěčnych. Do němčiny přełožene rozšěrjenja so na němskim njewotwisnym portalu za rozšěrjenja poskićeja.
Rozšěrjenjow w hornjoserbšćinje je jenož jara mało. Zda so dotal, zo za to potrjeba njeje. Njejsu wšak ani spušćomne ličby, kelko ludźi hornjoserbske programy wužiwa. Za Thunderbird kaž tež za OpenOffice, Seamonkey a Mozilla Firefox je hornjoserbska prawopisna kontrola. Do spočatka 2006 bu kalendrowe rozšěrjenje wuwite, kotrež pak je zestarjene a je prašomnje, hač hišće funguje. Město toho so specielnje kalendrowe rozšěrjenje Lightning wuwiwa, kotrež wšak dotal hornjoserbsce njeje.
Staw wuwića
Aktualna wersija je 38.0.1 wot 11. junija 2015. Aktualna hornjoserbska wersija je 38.0.1.
Kózły (wjes)
Kózły ( Cosul) su wjes w hornjołužiskich horach, kotraž ke gmejnje Budestecy słuša. Maja wobydlerjow.
Mozilla Thunderbird
Icedove, mjenowa zwada z Debianom
Distribucija Linux Debian swoju wersiju tutoho e-mejloweho programa dla mjenoweje zwady z Mozilla Icedove přemjenuje.
Kózły (wjes)
Stawizny
Wjes w sydlišćowej formje lěsneho łanowca naspomni so prěni raz w lěće 1404 jako sydło knjeza von der Kosela. Ležownostne knjejstwo dźělachu sej we 18. lětstotku Budyska měšćanska rada, krajny bohot a Budyske tachantstwo. Cyrkwinsce słušachu Kózłowčenjo hač do zažneho 17. lětstotka do Budyšina a wot toho časa do Budestečanskeje ewangelskeje wosady.
Po Mukowej statistice mějachu Kózły we 1880tych lětach cyłkownje 175 wobydlerjow, z kotrychž bě 146 Serbow (83 %) a 29 Němcow.
Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Skałki, Wopuš, W rěčkach, W wólšinach, Haćišća, Strónje, Haty, W Trybach.
Lejno (Pančicy-Kukow)
Lejno ( Lehndorf) je hornjołužiska serbska wjes w srjedźišću Budyskeho wokrjesa. Słuša wot lěta 1974 ke gmejnje Pančicy-Kukow. Do toho běše samostatna gmejna z wjesnymi dźělemi Zejicy a Časecy.
Wjes leži něhdźe 15 km sewjerozapadnje Budyšina. W Lejnje wužórli so rěčka Satkula.
Stawizny
thumb|left|Wopomnjenska tafla při hosćencu Sydlišćo naspomni so k prěnjemu razej pisomnje w lěće 1423 pod mjenom Leyn a běše wot 17. lětstotka sydło ryćerkubła. Do toho wukonješe ležownostne knjejstwo ryćerkubło w Čerwjenych Noslicach, při čimž měješe tež Budyski krajny bohot podźěl wjeski.
Dnja 2. septembra 1877 zahra so w dźensnišim Kubicec hosćencu k prěnjemu razej na wsy serbske dźiwadło.
Wobydlerstwo
Po Mukowej statistice z lětow 1884/85 rěčachu tehdy 95 wot cyłkownje 106 Lejnjanow serbsce (90 %). Arnošt Černik zwěsći w lěće 1956 gmejnje serbskorěčny podźěl wobydlerstwa wot hišće 50,2 %.
Dla swojeho wulkeho ryćerkubła a přisłušnosće k ewangelskim knjezam měješe Lejno tradicionelnje chětro wysoki podźěl protestantow. W lěće 1925 běchu wot cyłkownje 169 wobydlerjow 90 katolskich (53 %) a 78 ewangelskich. Katolscy wěriwi přisłušeja Chróšćanskej wosadźe, ewangelscy chodźa do Hornjeho Wujězda.
Wobchad
Lejno leži při statnej dróze S100 (Budyšin–Kamjenc). Přez wjes wjedźe busowa linija 530, kotraž zwjazuje Lejno hodźinsce z Budyšinom a Kamjencom.
mini|center|upright=1.7|Powětrowy wobraz ze zapada
Lisćina biografijow
W tutej lisćinje namaka so 1205 biografiskich zapiskow hornjoserbskeje Wikipedije alfabetisce rozrjadowane.
Argun
Argun je:
Rupikowe rostliny
Rupikowe rostliny (Saxifragaceae) su swójba symjencowych rostlinow (Spermatophytina).
Wobsahuje sćěhowace rody:
Wšědna tajawka
Wšědna tajawka (Leersia oryzoides) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae). Dalše serbske mjeno je dźiwi rajs.
Tradwička
Tradwička (Parapholis) je ród ze swójby słódkich trawow (Poaceae). Wobsahuje sćěhowace družiny:
Powiat strzeliński
Gmejny
dwě měšćansko-wjesnej gmejnje
a tři wjesne gmejny
Kamjenica
Kamjenica ( Chemnitz) je bjezwokrjesne město w juhozapadnej Sakskej a z wjace hač 240.000 wobydlerjemi třeće najwjetše město w swobodnym staće. Mjez 1953 a 1990 měješe oficielne mjeno „Karl-Marx-Stadt“ (Karla Marxowe město).
Město je so w lěće 1143 jako Kameniz k prěnjemu razej naspomniło. Mjeno Kamjenica je serbskeho pochada a bu wot přez město ćečaceje rěki wotwodźene. Z industrijnej rewoluciju wuwi so Kamjenica k wažnemu industrijnemu stejišću a słuša dźensa k 30 najwjetšim městam Němskeje. Nimo toho je sydło Techniskeje uniwersity.
W lěće 2025 budźe Kamjenica jedna z dweju kulturneju stolicow Europy.
Hórka seklička
Hórka seklička (Iberis amara) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae).
Wopis
Hórka seklička docpěwa wysokosć wot 10 hač 20 cm.
Łopjena
Łopjena su klinčkojte, daloko zubate, tupe, na kromje mikawčkate a docpěwaja dołhosć wot 3 hač 5 cm.
Płody
Truki docpěwaja dołhosć wot 4 hač 6 mm a su nimale tak šěroke. Wone maja křidleškojtu kromu. Płodowy stołpik je nimale wodorunje wotstejacy.
Stejnišćo
Rosće žitnych polach. Preferuje suche, kamjentne, wapnite pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w zapadnej a srjedźnej Europje rozšěrjena.
Bahnowy jenačk
Bahnowy jenačk (Parnassia palustris) je rostlina z podswójby jenačkowych rostlinow (Parnassioideae) znutřka swójby kapralcowych rostlinow (Celastraceae).
thumb|280px|[[Kćenje bahnoweho jenačka (Parnassia palustris)]]
Wopis
Bahnowy jenačk je trajne zelo, kotrež docpěje wysokosć wot 10 hač 25 (30) cm.
Stołpik je hranity.
Spódnja rozeta wobsteja z dołho stołpikatych, wutrobojtych łopjenow.
Kćenja
Kćěje wot julija hač septembra. Běłe kćenja docpěja wulkosć wot 1 hač 3,5 cm, steja po jednym a su dołho stołpikate. Před kóždym krónowym łopješku steja pozdatne nektarije.
Stejnišćo
Rosće w niskich a žórłowych tymjenjach, na łuhojtych łukach a wapnowych suchich trawnikach. Ma radšo włóžne hač wot sakanja mokre, bazowe a wapnite pódy.
Rozšěrjenje
Rostlina je w Europje rozšěrjena, ale w juhu jenož w horinach.
Krabat
mini|upright|Krabatowa postawa we [[Wulke Zdźary|Wulkich Zdźarach]]
Krabat je serbska powěsćowa postawa dobreho kuzłarja, kotraž bazuje na žiwjenju chorwatskeho połkownika Janka Šajatovića, kiž wojowaše w 17. lětstotku w sakskej słužbje (Krabat = „Chorwat“). Jako dźak dósta w lěće 1691 wot sakskeho kurwjercha Jana Jurja III. spožčene knjejstwo nad Wulkimi Zdźarami. Šajatović zemrě w lěće 1704 a bu jako katolski Chorwat a wliwny knjez w Kulowskej wosadnej cyrkwi pochowany.
W Krabatowej powěsće zwjazowachu w běhu 18. a 19. lětstotka historiske podawki wokoło Šajatovića (kaž na přikład wotwódnjenje Zdźarowskeje wokoliny za ratarske potrjeby) z powšitkownym kuzłarskim motiwom, kotryž bě we wjele europskich kulturach prezentny. Po ludowej powěsći njepochadźa Krabat z Chorwatskeje, ale z hornjołužiskeho Jitka pola Rakec a nawukny kuzłarstwo pola „čorneho młynka“ w Čornym Chołmcu.
mini|Krabatowy młyn w Čornym Chołmcu Z Krabatowej maćiznu zaběrachu so w 19. lětstotku mjez druhim Michał Hórnik (Krabat. Powjestka z ludu, 1858), Jurij Gustav Kubaš (Khrabat, 1865), Křesćan Bohuwěr Pful (Krabat. Po ludźacym powjedanju, 1887) a Jurij Pilk (Die wendische Faust-Sage / Serbski Faust, 1896). Nadregionalnu popularnosć zdoby sej Krabat předewšěm přez knihi Jurja Brězana (na wuchodźe) resp. Otfrieda Preußlera (na zapadźe) kaž tež přez wobrazy Měrćina Nowaka-Njechorńskeho a němski hrajny film režisera Marca Kreuzpaintnera z lěta 2008.
Figura Krabata je dźensa jedna z najznaćišich w Hornjej Łužicy a słuži tež wabjenju za dwurěčnu kónčinu mjez Budyšinom, Wojerecami a Kamjencom. Tak eksistuja na přikład dožiwjenski dwór „Krabatowy młyn“ w Čornym Chołmcu, Krabatowy kolesowarski pućik, Krabatowe swjedźenje, Krabatowa mlokarnja w Koćinje, Krabatowa limonada kaž tež serbska kompjuterowa hra wokoło Krabata. Krabatowe towarstwo z Njebjelčic koordinuje wjele tutych aktiwitow.
Silwester
mini|Silwester 2010 w Berlinje
Silwester je posledni dźeń gregorianiskeje protyki – 31. decembra. Silwester swjeći so nimale wšudźe na swěće jako wokomik přechada wot poslednjeho dnja stareho lěta k prěnjemu dnjej přichodneho – nowemu lětu.
Dźeń bu pomjenowany po bamžu Silwestru I.
Bosna
Bosna (kyrilisce Босна) je rěka na Balkanskej połkupje, kotraž běži přez Bosnisku a Hercegowinu. Wona je prawy přitok Sawy a tuž z dźělom přitočnišća Dunaja. Bosna wužórli so ze sylneho karstoweho žórła (Vrelo Bosne) pod horu Igman při zapadnej kromje bosniskeje stolicy Sarajewo a běži potom hłownje do sewjerneho směra, mjez druhim přez města Kakanj, Zenica, Doboj a Modriča. Pola městačka Šamac při chorwatskej hranicy so do Sawy wuliwa.
Po rěce Bosna bu pomjenowany cyły kraj Bosniska. Jeje dolina je jedyn z najwažnišich wobchadnych koridorow přez Dinariske horiny w Bosniskej. Přez nju běža awtodróha A 1 kaž tež železniska čara Sarajewo–Šamac a magistralna dróha M 17.
Jeje najwažniše přitoki su wot praweje strony pochadźace rěki Željeznica, Miljacka a Spreča kaž tež wotlěwa pochadźacej Lašva a Usora.
Bosna pławna njeje.
Šlinčina
Šlinčina (Medicago) je ród ze swójby łušćinowcow.
Ústecký kraj
Ústecký kraj (serbsce Wusčanski kraj) je jedyn ze štyrnaće krajow Čěskeje republiki. Nadeńdźe so w sewjernych Čechach a ma něhdźe 820.000 wobydlerjow. Zarjadniske sydło a najwjetše město je Ústí nad Labem (Wusće).
Ústecký kraj mjezuje ze Sakskej na sewjeru, z Libereckim krajom na wuchodźe, Srjedźočěskim krajom na juhu a Karlowarskim krajom na zapadźe. Wobsteji z 354 gmejnow, z nich 46 městow. Najwažniša rěka w kraju je Łobjo ze swojimaj lěwymaj přitokomaj Wohra a Bílina a prawymaj přitokomaj Ploučnice a Kamenice. Sewjernu hranicu z Němskej tworja Rudne horiny, Połobske pěskowčiny a Łužiske horiny. K Wusčanskemu krajej słuša tež Šluknovski wuběžk, najsewjerniša kónčina Čěskeje republiki.
Wokrjesy
Ke krajej słušeja slědowace wokrjesy ( okres):
Wokrjesy hraja wot lěta 2003 jenož hišće statistisku rólu a nimaja wjace zarjadnisku funkciju.
Sok (ród)
Sok (Lens) je ród ze swójby łušćinowcow  (Fabaceae). Druhe serbske mjena su čok, čóčka , čóčk , sóčk a sočk.
Systematika
Mjeno Lens pochadźa wot łaćonskeho pomjenowanja za sok. Mjeno roda Lens bu w lěće 1754 wot Philip Miller w The Gardeners Dictionary...Abridged..., 4. nakład, zwjazk 2 najprjedy wozjewjene. Synonym za Lens Mill. je Lentilla W.Wight ex D.Fairchild.
Ród Lens słuša k tribusej Fabeae w podswójbje Faboideae znutřka swójby Fabaceae. Wón wobsahuje štyri abo šěsć družinow :
Wšě Lens-družiny su diploidne z Chromosomowej sadu wot 2n = 14.
Sotrowa skupina roda Lens je ród Vicia.
Kairo
Kairo ( القاهرة al-Qāhira „dobyćerska“) je najwjetše město a stolica Egyptowskeje. Ma něhdźe wósom milionow wobydlerjow w samym měsće a je tuž najwjetše město arabskeho swěta kaž tež najwjetši metropolowy region Afriki ze 16 milionami wobydlerjow.
Srěnja seklička
Srěnja seklička (Iberis linifolia) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae).
Franka Potente
thumb|upright|Franka Potente na Berlinali 2019
Franka Potente (* 22. julija 1974 w Dülmenje) je němska filmowa hrajerka a spisowaćelka.
Wona bydli w Los Angelesu.
Ašukino
Ašukino je sydlišćo měšćanskeho typa w Moskowskej oblasći w Puškinskim rajonje.
Leži něhdźe 20 kilometrow sewjernje wot města Puškino a maja něhdźe dźewjeć tysac wobydlerjow. Sydlišćo je so w 19. lětstotku załožiło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.
Ajdarken
Leži blisko uzbekskeho ekskława Ravon něhdźe 60 kilometrow wuchodnje Batkena.
Sydlišćo je so w lěće 1941 załožiło a ma wot lěta 2012 měšćanske prawa.
Zasrjew
mini|upright=1.5|Zasrjew z Lěsku a Žarnowom na hamtskej karće z lěta 1920
Zasrjew ( Rosendorf, do 1540 Scheißendorf) bě delnjołužiska wjes w Złokomorowskim wokrjesu. Wona ležeše něhdźe dźewjeć kilometrow sewjerowuchodnje Złokomorowskeho stareho města podłu dróhi do Lěski a měješe hromadźe ze Žarnowom něhdźe 340 wobydlerjow. Wot lěta 1965 bu Zasrjew wopušćeny a w lěće 1972 za Sedličansku jamu wotbagrowana. Wobydlerjo přesydlichu so hłownje do Ranja, Sedlišća a Złeho Komorowa.
Geografija
Susodne wjeski běchu Bukojna, Zły Komorow a wjesny dźěl Žarnow na juhozapadźe, Lěska a Wołobuz na sewjerowuchodźe, Sedlišćo na sewjeru kaž tež Košyna, Košynka a Škódow na juhu. Na městnje něhdyšeje wsy nadeńdźe so dźensa Sedličanski jězor.
Stawizny
Prěnje znate naspomnjenje wjeski jako Sasseraw pochadźa z lěta 1439. Hižo 1474 mjenowaše so wona němsce Scheysendorff. Serbske wjesne mjeno, zestajene ze słowa „srać“ a prefiksom „za“, bě najskerje wusměšenske mjeno za najmjeńšu wjesku blišeje wokoliny, kotraž měješe nimo toho tež chětro špatne pódy. W 16. lětstotku dósta wjes lěpje klinčace němske mjeno Rosendorf.
Wjeska słušeše do Złokomorowskeho knjejstwa, kotrež bu wokoło 1450 přetworjene na kursakski hamt. Hač do lěta 1574 słušeše tež cyrkwinsce do Złeho Komorowa, bu pak w tutym lěće přefarowana do Žarnowa, jako dósta tamniša kapałka status wosadneje cyrkwje. Po wotchadźe poslednjeho Žarnowskeho fararja w lěće 1967 staraše so hač do wotbagrowanja Prožymska wosada sobu wo Zasrjew.
Wobydlerstwo
Po statistice Arnošta Muki běchu we 1880tych lětach wšitcy 154 wobydlerjow Serbja, při čimž so w někotrych swójbach – kaž w susodnej Lěsce – z dźěćimi hižo němsce rěčeše. Serbsku drastu nošachu někotre žony hišće hač do Druheje swětoweje wójny; někotre serbske nałožki kaž camprowanje hajachu hišće hač k přesydlenju.
Bilibino
thumb|left Bilibino ( Билибино; do 1993 – Karalwaam/ Каральваам) je město w aziskim dźělu Ruskeje federacije. Leži w Sibirskej w Awtonomnym wokrjesu Čukčow něhdźe 650 kilometrow sewjerozapadnje Anadyra a něhdźe 1100 kilometrow sewjerozapadnje Magadana.
Ma něhdźe pjeć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1955 załožiło jako wjes Karalwaam a ma wot lěta 1993 měšćanske prawa.
Eibenstock
Eibenstock je městačko w sakskim Rudnohórskim wokrjesu při hranicy Čěskeje a Němskeje. Město leži na zapadźe Rudnych horinow při Šwikawskej Modłeji we wysokosćach mjez 470 a 1.018 metrow nad mórskej hładźinu. Eibenstock je nadregionalnje znaty dla spjateho jězora ze samsnym mjenom a ma něhdźe 7.200 wobydlerjow.
Geografija
Městačko leži při hrjebjenju zapadnych Rudnych horin při Šwikawskej Modłeji. Wone wobsteji z měšćanskich dźělow Eibenstock, Blauenthal, Carlsfeld, Neidhardtsthal, Oberwildenthal, Sosa, Wildenthal a Wolfsgrün. Najwyša hora města je Auersberg (1018,20 metrow) a najniši dypk leži při zjednoćenju rěkow Große Bockau a Šwikawska Modłej na 470 metrach.
Na čěskim boku ležitej wjesce Nové Hamry na juhowuchodźe a Přebuz na juhozapadźe. Susodne města a gmejny w Sakskej su Zschorlau na sewjeru, Bockau na sewjerowuchodźe, Schwarzenberg a Breitenbrunn na wuchodźe, Johanngeorgenstadt na juhowuchodźe, Muldenhammer na juhozapadźe, Auerbach na zapadźe, Schönheide na sewjerozapadźe a Stützengrün na sewjeru.
Stawizny
Sydlišćo naspomni so prěni raz w lěće 1378 jako Ybenstok a Ibenstok. W 14. lětstotku wuwiwaše so městačko we hłubokej kótlinje Šwikawskeje Modłeje k wažnemu stejišću sakskeho hórnistwa. W lěće 1560 – po wotkrywanju łožišćow cyna we wokolinje – załoži so na městnje tuteje wjeski hórnistwowe město jako swobodne hórske město.
Na městnje dźensnišeho jězora steješe něhdy wjes Muldenhammer. Rěčna zawěra je so wot 1974 do 1984 natwariła a dźěła wot lěta 1982.
Politika
Eibenstock słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 14 (Rudne hory 2) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 164 (Rudne hory I).
Šardara
thumb|left
Šardara ( a ) je město w južnym Kazachstanje, kotrež słuša k Juhokazachskemu wobwodej. Je zarjadniske sydło Šardarskeho rajona.
Ma něhdźe 30 tysac wobydlerjow a wot lěta 1968 měšćanske prawa.
Krasnokamsk
Krasnokamsk je město w europskim dźělu Ruskeje federacije. Leži při rěce Kama w zapadnym předkraju Uralskich horin w Permskim regionje něhdźe 30 kilometrow  zapadnje Perma. Ma něhdźe 53 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1929 załožiło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.
Sewjerna Irska
Sewjerna Irska ( Northern Ireland, Tuaisceart Éireann) je kraj a dźěl Zjednoćeneho kralestwa. Nadeńdźe so w sewjerowuchodnym dźělu kupy Irska a mjezuje na juhu a zapadźe z Irskej republiku. Ma přestrjeń 13 843 km² a někak 1,8 milionow wobydlerjow (2015). Hłowne a najwjetše město je Belfast.
Kraj wobsteji ze šěsć wot dźewjeć hrabinstwow historiskeje prowincy Ulster na sewjeru Irskeje.
Senftenberg (Awstriska)
Senftenberg je gmejna na sewjeru Awstriskeje. Nadeńdźe so w Delnjej Awstriskej, we wobwodźe Krems-Land.
22. septembra
22. septembra abo '''22. požnjenca''' je 265. dźeń gregorianiskeje protyki (266. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 100 dnjow hač do kónca lěta.
Bergenija
Bergenija (Bergenia) je ród ze swójby rupikowych rostlinow (Saxifragaceae).
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Cecha
[[Dataja:Zunftwappen.svg|mini|upright=1.2|
Jako cechi ( Zunft) woznamjenjeja so stawowe zjednoćenstwa rjemjeslnikow, kotrež su so w srjedźowěku ze zaměrom zakitowanja zhromadnych zajimow załožili a hač do 19. lětstotka eksistowali, w někotrych kónčinach tež dlěje. Wone běchu hladajo na strukturu a zaměr gildam podobne, při čimž so druhe zapřijeće dźensa jenož hišće na zhromadźenstwa překupcow poćahuje. Čłonojo podležachu cechowemu porjadej, kotryž jenož powołanske prašenja njerjadowaše, ale tež wosobinske.
Cechownistwo wuwiwaše so w srjedźnej, zapadnej a sewjerozapadnej Europje we wysokim srjedźowěku, hromadźe ze załoženjom a wutwarjenjom wjele městow. Jako najstarša dopokazana cecha płaći w lěće 1106 we Wormsu załožena rybarska cecha. W prjedy słowjanskich kónčinach dźensnišeje wuchodneje Němskeje běše Serbam sčasami zakazane, cecham přistupić. Z tym chcychu měšćanscy rjemjeslnicy přićehnjenju konkurency ze wsow zadźěwać. Tež Židam njebě čłonstwo w cechach hač do nowowěka dowolene, čehoždla dyrbjachu wot wikowarstwo abo pjenježneho hospodarstwo žiwi być.
Chemnitz
Chemnitz je pomjenowanje:
Buenos Aires
Buenos Aires je stolica a najwjetše město Argentinskeje. Leži nad rěku Río de la Plata na wuchodnym brjoze Južneje Ameriki při Atlantiskim oceanje.
Město samsne ma někak tři miliony wobydlerjow, ale cyła konurbacija ma někak 13 milionow wobydlerjow a je třeća najwjetša w Južnej Americe.
Kofejowc
Kofejowc (Coffea) je ród ze swójby čerwjenkowych rostlinow (Rubiaceae).
Wopis
Družiny su kerki abo 4-6 m wysoke štomy.
Přećiwostejne łopjena su kožojte.
Běłe kćenja su małke, často wonjace a steja k promjenjam kopate we łopjenowych rozporach.
Płody
Płody su wišnjojte póčkate płody, kotrež dwě bunojtej symjeni abo jedne kulowate symjo wobsahuja. Kofejowe buny wobsahuja theobromin, theofylin a 0,7-2,5 % kofeina, ale tež 10-30% wolijow, 0,7% cokora a třěški.
Systematika
Eksistuje něhdźe 90 družinow w rodźe kofejowcow (Coffea). Dwaj podrodaj Baracoffea a Coffea so rozeznawatej.
Tu je lisćina (bjez wobkedźbowanja přisłušnosće k podrodej) připóznatych družinow, při čimž nimo botaniskeje awtorskeje skrótšenki tež wozjewjenje z lětom wudaća prěnjeho wopisanja je podawane:
Egyptowska
Egyptowska wobsteji wot lěta 1922 jako njewotwisny stat, je pak kolebka jedneje z najstaršich wysokich kulturow čłowjestwa, na čož swětoznate pyramidy hač do dźensnišeho dopominaja. W běhu tak mjenowaneho „Arabske nalěćo“ bu dołholětny prezident Hosni Mubarak w rewoluciji powaleny.
Geografija
mini|left|Na satelitowym wobrazu je derje widźeć, zo wobsteji Egyptowska hłownje z pusćiny Kraj mjezuje na zapadźe z Libyskej, na juhu ze Sudanom a na sewjerowuchodźe z Israelom. Na sewjeru twori pobrjóh Srjedźneho morja (arabsce البحر الأبيض المتوسط al-bahhr al-abyadd al-mutawasitt) přirodnu hranicu, na wuchodźe pobrjóh Čerwjeneho morja (arabsce البحر الأحمر al-bahhr al-ahhmar). Połkupa Sinai zwjazuje Egyptowsku z Arabskej.
Přez kraj běži z juha do sewjera Nil, najdlěša rěka na swěće, kotraž so z deltu do Srjedźneho morja wuliwa. Nimo płódneje doliny Nila wobsteji Egyptowska zwjetša z nimale njewobsydleneje pusćiny Sahara.
Debrikecy
Debrikecy (prjedy tež Deberkecy; Döberkitz) su hornjołužiska wjeska, kotraž słuša wot lěta 1999 jako jedyn z třoch najmjeńšich měšćanskich dźělow k Budyšinej.
Geografija
Wjes leži w hornjołužiskich honach mjez Błohašecami a Hodźijom a južnje Słonoboršćanskeho přemysłownišća.
Stawizny
Po Mukowej statistisce mějachu Debrikecy we 1880tych lětach 55 wobydlerjow, z nich 50 Serbow (91 %) a pjeć Němcow. Ewangelscy wěriwi přisłušeja Hodźijskej wosadźe.
Hlej tež
mini|center|upright=1.7|Powětrowy wobraz z juhozapada
Njeprawy rozraz
Njeprawy rozraz (Veronica spuria, syn.: Pseudolysimachion spurium (L.) Opiz) je rostlina ze swójby putnikowych rostlinow (Plantaginaceae). Rostlina w někotrych žórłach jako Pseudolysimachion spurium mjenowana.
Po někotrych žórłach je swójbje trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae) přirjadowany.
Wopis
Njeprawy rozraz rośce zrunanje a docpěwa wysokosć wot 30 hač do 90 cm.
Móškate łopjena su lochko zubate a husto w mutličkach steja.
Rozšěrjenje
Pochadźa z juhowuchodneje Europy.
Kłóskaty rozraz
Kłóskaty rozraz (Veronica spicata) je rostlina ze swójby putnikowych rostlinow (Plantaginaceae). Rostlina je po někotrych žórłach jako Pseudolysimachion spicatum mjenowana.
Po někotrych žórłach je swójbje trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae) přirjadowany.
Wopisanje
Kłóskaty rozraz je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 15 hač 30 (60) cm a šěrokosć wot hač do 1 m. Rostlina je jara zmjerzkokruta.
Zrunane stołpiki su kosmate a rozhałuzowane.
Łopjena
Łopjena su přećiwostejne, nimale sedźace, jejkojte-dołhojte, zwjetša tupje zubate, prědku cyłokromne, srjedźnozelene.
Kćenja
Kćěje wot junija hač awgusta. Kćenja su krótko stołpikate a steja w dołhich, kłóskojtej kići na kóncu stołpika. Módra, likojta, słabje dwuhubkowa króna je štyridźělna a docpěwa šěrokosć wot 8 hač 12 mm. Keluch je štyridźělny a žałzokosmaty. Próškowe łopješka su čerwjenowioletne.
Stejnišćo
Rosće na skalnych hłójčkach, słónčnych suchich trawnikach a nawěwach.
Mrosack
Mrosack (serbsce Mrózak) je mjeno tuteju wosobinow:
Podlěsk
Podlěsk (Anemone) je ród ze swójby maslenkowych rostlinow (Ranunculaceae).
Prawy dwanatnik
Prawy dwanatnik je rostlina ze swójby kropačkowych rostlinow łaćonsce: Dodecatheon meadia, Primulaceae).
Suojarwi
thumb|left
Łobjo
Łobjo ( Elbe‚ Labe) je wuznamna srjedźoeuropska rěka. Wone je 1154 km dołhe a běži přez Čěsku (358 km) a Němsku (696 km) do Sewjerneho morja.
Wužórli so na sewjerowuchodźe Čěskeje w Kyrkonošach we wysokosći wot 1387 metrow a běži najprjedy přez Čěsku žłobinu do zapadneho směra. W Mělníku sewjernje Prahi přiwza wodu Wołtawy. Mjez Děčínom a Pěrnom předrěwa z hłubokej dolinu Połobske pěskowčiny a Saksku Šwicu a je tuž jenička rěka, kiž wotwódnja Čěsku do sewjera. Za Mišnom a Torhowom zastupi do Sewjeroněmskeje nižiny. Najwjetšej měsće při srjedźnym běhu stej Drježdźany a Dźěwin. Za Hamburgom, najwjetšim přistawom při rěce, wuliwa so do Sewjerneho morja.
Kudymkar
thumb|left|Dźiwadło Kudymkar je město w europskim dźělu Ruskeje federacije. Leži při rěce Ińwa w Permskim regionje něhdźe 200 kilometrow sewjerozapadnje Perma. Ma něhdźe 30 tysac wobydlerjow. Je centrum Komi-Permjakojo.
Herálec
Herálec je wjesna gmejna w Čěskej (kraj Vysočina, wokrjes Havlíčkův Brod). Leži 566 m nad mórskej hładźinu a ma někak tysac wobydlerjow. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1280.
Kudymkar
Sydlišćo je so w lěće 1579 załožiło a ma wot lěta 1938 měšćanske prawa.
Zhibnjena tradwička
Zhibnjena tradwička je rostlina ze swójby słódkich trawow (łaćonsce: Parapholis strigosa, Poaceae).
Jurij Grós
Jurij Grós ( Jurij Groß; * 1. januara 1931 w Serbskich Pazlicach, † 28. decembra 2019 w Budyšinje) bě serbski politikar a funkcionar Domowiny.
Albert
Albert je muske předmjeno germanskeho pochada, kotrež so tež jako swójbne mjeno wužiwa.
Jurij Grós
Po blidarskej wučbje studowaše w lětomaj 1948/49 při Serbskim wučerskim wustawje w Radworju a dźěłaše potom wot 1949 do 1953 jako wučer. 1954/55 skutkowaše za Swobodnu němsku młodźinu w Kamjenskim wokrjesu.
Domowina
Wot 1955 bě 2. sekretar zwjazkoweho předsydstwa Domowiny pod předsydu Kurtom Krjeńcom, wot 1964 prěni sekretar. Po Krjeńcowym wotstupje w lěće 1973 wosta w tutej poziciji a steješe nětko na čole serbskeje narodneje organizacija, přetož so funkcija předsydy znowa njewobsadźi.
Za čas přewróta wot nowembra 1989 hač do měrca 1990 bě z předsydu dźěłoweho wuběrka zwjazkoweho předsydstwa; při wólbach na wurjadnym kongresu Domowiny dnja 17. měrca 1990 njenastupi hižo za poziciju předsydy, ale skutkowaše dale hač do lěta 1991 jako městopředsyda pod nowym předsydu Bjarnatom Cyžom. Po wotstupje z nawodnistwa mjeztym přetworjeneho Zwjazka Łužiskich Serbow bě Grós wot 1993 do 2005 dale z čłonom zwjazkoweho předsydstwa.
Po přewróće wozjewi Grós swoje nahlady na serbske towaršnostne žiwjenje a mjeńšinowu politiku w NDR a ZRN we wjacorych knihach.
Zapósłanc
W běhu swojeje politiskeje karjery skutkowaše Grós nimo dźěławosće w Domowinje tež jako zapósłanc na wšěch statnych runinach, tak w Ralbičanskej gmejnskej radźe (1952/53), w Radźe Kamjenskeho wokrjesa (1952–55), w Ludowej komorje (1986–oktober 1990) a po zjednoćenju Němskeje w Budyskim wokrjesnym sejmiku (1999–2011).
Wot 1973 do 1989 bě jako nawoda Domowiny nimo toho čłon wobwodneho nawodnistwa SED, wot 1969 do 1989 w prezidiju narodneje rady Nacionalneje fronty a wot 1977 do 1989 čłon centralneho předsydstwa Němsko-sowjetskeho přećelstwa.
Rězno
Rězno je bjezwokrjesne wulkoměsto we wuchodnej Bayerskej. Zarjadniske sydło wobwoda Hornja Pfalca leži při wuliwje rěkow Regen a Naab do Dunaja zapadnje Bayerskeho lěsa, něhdźe 120 kilometrow sewjernje Mnichowa. Ma něhdźe 140.000 wobydlerjow a je tuž po Mnichowje, Nürnbergu a Augsburgu štwórte najwjetše město Bayerskeje.
Historiski centrum Rězna słuša wot lěta 2006 oficielnje k swětowemu herbstwu UNESCO. Rězno je biskopske sydło a stejišćo třoch wysokich šulow.
Kabinet Kohl IV
Kabinet Kohl IV bě wot 18. januara 1991 hač do 17. nowembra 1994 amtěrowace zwjazkowe knježerstwo Němskeje w 12. legislaturnej periodźe. Kabinet čorno-žołteje koalicije stronow CDU, CSU a FDP pod zwjazkowym kanclerom Helmutom Kohlom (CDU) bě 17. kabinet zwjazkoweje republiki a prěni po znowazjednoćenju kraja.
Rězno
Stawizny
Rězno słuša k najstaršim městam Němskeje. Mjeno Radaspona bu prěni raz hižo w lěće 770 naspomnjene, pochadźa pak prawdźepodobnje z keltiskich rěčow. Romske stawizny města zahajichu so w lěće 79 z natwarjenjom kastela. W druhej połojcy druheho lětstotka je so potom w nadawku kejžora Marka Aurela legionowe lěhwo Castra Regina załožiło. Po pućowanju ludow w 5. lětstotku zhubi město swój status jako wuznamne wojerske stejišćo při Dunaju. Započatk 8. lětstotka załoži so w Rěznje, tehdy hižo srjedźišćo bayerskeho wójwodstwa, biskopstwo. Pod wuchodofrankowskim kralom Ludwigom II. sta so město z kralowskej rezidencu a wažnym srjedźišćom mócnarstwa. Tež za Swjate romske mócnarstwo měješe Rězno jako sydło mócnarstwoweho sejma mjez 1594 a 1803 wulki wuznam. Za čas Napoleonowych wójnow přińdźe město w lěće 1810 k Bayerskej a zhubi tak swój status jako mócnarstwowe město.
1820
1820 bě přestupne lěto z 366 dnjemi.
Boblitz
Boblitz je němske mjeno dweju łužiskeju wjeskow:
17. julija
17. julija abo '''17. pražnika''' je 198. dźeń gregorianiskeje protyki (199. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 167 dnjow hač do kónca lěta.
Böhlen
Böhlen je sakske městačko w Lipšćanskim wokrjesu. Nadeńdźe so 16 kilometrow južnje Lipska w něhdyšim Srjedźoněmskim brunicowym rewěrje a ma něhdźe 7.000 wobydlerjow. Přez Böhlen běži rěčka Plesna.
Kónčina bě hižo w 7. lětstotku wot Serbow wobsydlena, sydlišćo naspomni so pak hakle w lěće 1353 k prěnjemu razej jako sydło knjeza Otto de Belen. Mjeno pochadźa wot serbskeho słowa běły. Měšcanske prawa ma Böhlen hakle wot lěta 1964.
Na teritoriju města nadeńdźetej so brunicowa milinarnja Lippendorf a chemiski zawod firmy Dow Chemical.
Trajna seklička
Trajna seklička (Iberis sempervirens) je rostlina ze swójby křižnokwětnych rostlinow (Brasicaceae).
Bjeloomut
thumb|left
Bjeloomut je sydlišćo měšćanskeho typa w Moskowskej oblasći w Luchowickim rajonje.
Leži něhdźe 20 kilometrow wuchodnje wot města Luchowicy a ma něhdźe šěsć tysac wobydlerjow. Sydlišćo je so w lěće 1626 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1939 měšćanske prawa.
Irska (kupa)
Irska ( Éire, Ireland) je kupa na sewjerozapadźe Europy a druha najwjetša z Britiskich kupow. Wona docpěje dołhosć wot něhdźe 450 km a šěrokosć wot něhdźe 260 km. Wona leži w Atlantiskim oceanje.
Na kupje ležitej Irska a Sewjerna Irska, kotraž je dźěl Zjednoćeneho kralestwa. Najwjetšej měsće stej stolicy wobeju krajow, Dublin a Belfast.