cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Słónco
Prudźenje plasmoweje kule, kotraž je na powjerchu někak 6000°C horca, je zakładne wuměnjenje za žiwjenje na zemi. Słónco je zemi ze srjedźnej zdalenosću wot 149,6 milionow kilometrow najbliša a najlěpje přepytowana hwězda. Jeho powjerch (fotosfera) pokazuje periodisce so přeměnjacu ličbu słónčnych blakow, kotrež steja w zwisku ze sylnymi magnetiskimi polemi.
Słónco, kotrehož přeběh na njebjesach rjaduje rytmus dnjow a lět, je so hižo w prawěku kultisce česćowało.
Astronomiski symbol słónca je ☉.
Čorna Pumpa
Stawizny
Pódla něhdyšeje dźěłaćerskeje kolonije, kotraž bě so wokoło w zažnym 19. lětstotku prěni raz naspomnjeneho hosćenca „K čornej pumpje“ wuwiwała, natwarichu wot lěta 1955 płunowy kombinat „Čorna pumpa“ k wudobrjenju domjaceje brunicy z wokolnych jamow. W 1960tych lětach wuwiwaše so kombinat do najwjetšeho zawoda tajkeho razu na cyłym swěće. Za zastaranje kombinata wotkrychu w cyłej srjedźnej Łužicy brunicowe jamy, čehoždla mjenowachu jón ze serbskeje strony husto jako „row Serbstwa“. Na tamnym boku wubudźi spěšna industrializacija we wokolinje kombinata wosebje pola socialistow nadźiju na wuwiće serbskeho dźěłaćerstwa, kotraž so pak njespjelni.
Měchawka
Rozšěrjenje
Družiny su w Americe daloko rozšěrjene.
Čorna Pumpa
Stawizny
Po přewróće natwari so na městnje něhdyšeho kombinata industrijowy park a nowa brunicowa milinarnja Vattenfalla.
Debiškow
Debiškow ( Döbschke) je wjeska we wuchodosakskim Budyskim wokrjesu a słuša k Hodźijskej gmejnje. Leži 200 m nad mórskej hładźinu.
Prěnje historiske naspomnjenje jako sydło knjeza Niczo de Debiscow je z lěta 1376. W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 56 wobydlerjow, mjez nimi 50 Serbow (89 %).
mini|center|upright=1.7|Powětrowy wobraz Debiškowa
Václav Bůžek
Václav Bůžek (* 29. decembra 1956 w Liberecu) je čěski komponist. Je nětko w Teplicach žiwy.
Słuša k młódšej generaciji čěskich komponistow. Po wotzamknjenju Praskeho konserwatorija - sekcija gitara w klasy profesora Jiří Jirmala, započa swoju karieru jako wučer na Wojerskim konserwatoriju w Roudnicy nad Labem. W samsnym času započa tam pola profesora Stanislava Jelineka kompoziciju studować, kiž jeho za studij na Janáčekowej akademiji hudźbneho wuměłstwa (JAMU) w Brnje přihotowaše. Bu do klasy profesora Aloisa Pinoša přiwzaty a po swojej graduaciji rozwiwaše wšelake aktiwity.
Jeho skutkowanišćo zapřijima wulke pedagogiske, kompozitoriske a wědomostno-metodiske dźěło. Jako nawoda sekcije za hudźbnu teoriju na konserwatoriju w Teplicach, hdźež wot lěta 1989 wuči, wosta w dalšim při spěchowanju tučasneje hudźby w tutym měsće aktiwny. V. Bůžek organizuje koncerty, hdźež so hudźba Tepličanskich komponistow předstaja. Swójske składby a składby jeho studentow su w programje Němsko-čěskeho hudźbneho festiwala. V. Bůžek bu přez Čěski rozhłós poprošeny, zo by so na livekoncertach wobdźělił.
Mjez jeho dźěłami namakamy składby za solowe instrumenty, wšelaku komornu hudźbu, sinfonisku hudźbu a tež elektro-akustisku hudźbu. Bůžekowa hudźbna rěč rozwiwaše so z neoklasicizma a neobaroka (hudźba za trompetu) přez wšelake modalne a postajene techniki (dwanaćetonowe preludije za fletowe solo). Bu přez kompozitoriske tekniki profesora Miloslava Ištvana inspirěrowany, hač k tučasnemu postmodernemu wurazej, skombinowanej z repeticiskej techniku. Dźensa je jeho pospyt widźomny, zo by so posłucharjam přibližił, pospytujo jich na njeakademiske a direktne wašnje přez pitoreskne zynki a konsonantnu harmoniju docpěć (Wumóžene město, Za obou, Koncert za fletu).
Studenća Bůžekoweje kompoziciskeje klasy z jeho dźěłom na hudźbnych fakultach AMU (Akademija muziskich wuměłstwow, (Praha) a JAMU (Brno) wuspěšnje pokročuja. Kompoziciska klasa je swoje sinfoniske dźěła a komornu hudźbu w Čěskim rozhłosu w nowembrje 2000 předstajiła.
1999
1999 bě powšitkowne lěto z 365 dnjemi.
Škabrowa dźiwizna
Škabrowa dźiwizna (Verbascum blattaria) je rostlina ze swójby trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae).
Nina Hagen
Nina Hagen (Catharina Hagen, * 11. měrca 1955 w Berlinje) je němska punk-spěwarka.
Mutličkaty popjernik
Mutličkaty popjernik (Elatine alsinastrum) je rostlina ze swójby popjernikowych rostlinow (Elatinaceae).
Bagrationowsk
thumb|left thumb|left Bagrationowsk (, , ; Preußisch Eylau) je městačko w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w Kaliningradskej oblasći. Ma něhdźe šěsć tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1336 załožiło a ma wot lěta 1946 měšćanske prawa. Hač do kónca Druheje swětoweje wójny słušeše k němskemu krajej Wuchodna Pruska.
Wawrik
Wawrik (zněmčene zwjetša Waurick) je hornjoserbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:
Mjeno pochadźa wot křesćanskeho předmjena Ławrjenc.
Chójnica
Chójnica je pomjenowanje:
28. februara
28. februara abo '''28. małeho róžka''' je 59. dźeń gregorianiskeje protyki, tuž wostawa hišće 306 dnjow (307 w přestupnych lětach) hač do kónca lěta.
Narodniny
thumb|120px|„Ginger and Fred“ w Praze – přikład za architekturu Franka O. Gehrya thumb|120px|Jürgen Maćij
1024 Hale
1024 Hale je asteroid, kotryž ma přeměr 43 km a kotryž wotkry George Van Biesbroeck 2. decembra 1923.
Jakub Jan Józef Wóski z Baerenstamma
Jakub Jan Józef Wóski z Baerenstamma (němsce Jakob Johann Joseph Wosky von Bärenstamm; * 26. julija 1692 w Chrósćicach; † 3. decembra 1771 w Budyšinje) běše wot 1743 hač do jeho smjerće dekan tachantskeho kapitla swj. Pětra w Budyšinje a japoštołski prefekt Drježdźansko-Mišnjanskeho biskopstwa we Łužicomaj. Wóski běše prěni Budyski dekan, kiž biskopsku swjećiznu dósta.
Žiwjenje
thumb|Křiž k wopomnjeću na Jakuba Wóskeho w Chrósćicach Jakub Wóski narodźi so do serbskeje swójby zamóžiteho, katolskeho bura Jurja Wóskeho w Chrósćicach. Wón wopyta wjesnu šulu w Chrósćicach a šulu tachantskeho kapitla w Budyšinje. Wóski wukubła so wot 1707 do 1714 na gymnaziju w Chomutovje a studowaše po tym teologiju na uniwersiće w Praze, hdźež běše chowanc Serbskeho seminara. Dnja 25. julija 1718 bu wón w Praze k měšnikej swjećeny. Po tym skutkowaše najprjedy jako kapłan a domjacy wučer w Čěskej. Tehdyši dekan Budyšina Jan Freišlag ze Šmidentala wotwoła Wóskeho 1724 zaso do wótčiny, hdźež sta so z wikarom w Budyšinje a 1725 z druhim kapłanom w Chrósćicach. Tam měješe po Šimonowej załožbje zastaranje Róžanta. Po tym, zo zemrě 1726 farar w Pfaffendorfje so Wóski tam powoła. W lěće 1730 přesadźi so Wóski do Lubanja, hdźež běše prěni wicepropst a spowědnik knježnow. W lěće 1734 wuzwoli so Wóski na čestneho kanonika Budyskeho tachantstwa, skutkuje pak hišće w Lubanju. Hakle 1738 wróći so jako šolastikus do Budyšina, hdźež běše potom tež pokładnik tachantstwa a kantor.
Dnja 4. apryla 1743 wuzwolichu jeho kapitularojo na doporučenje Bjedricha Awgusta III. (1696–1763) jako naslědnika zemrěteho Jana Freišlaga ze Šmidentala na dekana Budyskeho tachanstwa swj. Pětra. Kejžor Swjateho romskeho mócnarstwa němskeho naroda Korla VII. pozběhny Jakuba Wóskeho 1744 z přimjenom „de Baerenstamm“ do zemjanstwa. Na nastork Wóskeho, kotryž měješe z Bjedrichom Awgustom III. tež spěchowarja, spožči jemu bamž Benedikt XIV. dwě lěće pozdźišo pontifikalije, tak zo smědźeše nětko infulu nosyć a firmowanja abo měšnisku swjećiznu wudźělić. Tute prawo zwosta tež wšitkim naslědnikam Budyskeho tachantstwa.
W zwisku z natwarom Drježdźanskeje Dwórskeje cyrkwje swjeći Wóski 1751 pobóčnej wołtarjej a měješe prěnju božu mšu w cyrkwi. Wóski bu na titularneho biskopa Pergamuma pomjenowany, štož poćahuje so na zhubjene biskopstwo antikskeho města Pergamon w tehdyšej cyrkwinskej prowincy Efezu a wuswjeći so 19. meje 1753 w Praze na biskopa. Wóskeho zaja 3. decembra 1771 boža ručka w Budyšinje.
Skutkowanje w Serbach
Wóski poda tež někotre nabožne spisy w serbskej rěči.
Přispomnjenje
<references group="A" />
William Shakespeare
mini|Shakespeare wokoło 1610
Južna Afrika
Južna Afrika, oficielnje Republika Južna Afrika, je stat na juhu afriskeho kontinenta, njewotwisny wot 31. meje 1910. Ma přestrjeń wot 1,2 milionow km² a 43 647 658 wobydlerjow. Mjezuje na sewjeru z Namibiju, Botswanu a Zimbabwe, na sewjerowuchodźe z Mosambikom a Swaziskej, na zapadźe z Atlantiskim oceanom a na wuchodźe z Indiskim oceanom. Znutřka republiki Južna Afrika leži jako enklawa njewotwisne kralestwo Lesotho.
Hač do lěta 1994 knježeše w Južnej Africe system apartheida, to rěka kruteho wotmjezowanja etniskich skupinow mjez sobu. Tutón system so hakle po wólbnym dobyću Nelsona Mandele w lěće 1994 wotstroni.
William Shakespeare
William Shakespeare (křćeny 26. apryla 1564 w Stratford upon Avon; † 3. meje 1616 runje tam) bě jendźelski dramatikar, basnik a dźiwadźelnik. Jeho komedije a tragedije słušeja k najwuznamnišim a najhusćišo předstajenym dźiwadłowym krucham swětoweje literatury. Shakespearowy cyłkowny wupłód wobjimuje 38 dramow, 154 sonetow a episke hrónčka.
Spisy
K najznaćišim Shakespearowym krucham słušeja tragedije „Romeo a Julia“ (Romeo and Juliet, 1595), „Hamlet“ (Hamlet, Prince of Denmark, wokoło 1601), „Kral Lear“ (King Lear, 1605) a „Macbeth“ (1608) kaž tež komedije kaž „Štožkuli chceće“ (Twelfth Night or What You Will, 1601), „Són lětnjeje nocy“ (A Midsummer Night’s Dream, 1595/96) a „Skludźenje so spjećowaceje“ (The Taming of the Shrew, 1594).
Ćětowa
Ćětowa je gmejna w samym sewjerozapadźe Hornjeje Łužicy blisko Rólan. Leži w braniborskim wokrjesu Hornje Błóta-Łužica a ma někak 800 wobydlerjow.
Gmejna je dźěl Wótrańskeho hamta.
Čorny kisalnik
Čorny kisalnik (Cotoneaster niger) je kerk ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
16. meje
16. meje abo '''16. róžownika''' je 136. dźeń gregorianiskeje protyki (137. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 229 dnjow hač do kónca lěta.
Swislač
Swislač móže być:
Krasnozawodsk
thumb|left Krasnzawodsk je město ze 13.600 wobydlerjemi w ruskej oblasći Moskwa.
Leži při rěce Kunja něhdźe 90 kilometrow sewjerowuchodnje Moskwy а 15 kilometrow sewjernje Sjergijew Posada.
Sydlišćo je so w lěće 1916 załožiło a ma wot lěta 1940 měšćanske prawa.
Warko
Warko je serbske swójbne mjeno slědowaceju wosobow:
Skidzel
thumb|left
Skidzel je městačko w Hrodnjanskej oblasći w zapadnej Běłoruskej.
Leži něhdźe 35 kilometrow wuchodnje města Hrodna.
Ma něhdźe dźesać tysac wobydlerjow.
Přełamoškrutowa tektonika
Z přełamoškrutowej tektoniku wopisuje so proces wutworjenja horinow, kotrež nastachu přez pohibowanje poměrnje małych škrutow. Horiny, kotrež přez tutón proces nastachu, mjenuja so přełamoškrutowe horiny. Napřećiwnje k tomu steji platowa tektonika, kotraž wopisuje pohibowanje kontinentalnych platow a w tutym zwisku tež nastaće sfałdowanych horinow.
thumb|Napjatosće w zemskej skorje starachu so za čas terciera tež za wuhorbjenje Smolinow, kaž tu při „čertowej muri“, kotraž z krućišeho materiala wobsteji. K přełamoškrutowym horinam słušeja mjez druhim srjedźne horiny Němskeje, kaž Smoliny, Durinski lěs abo Rudne horiny. Geologisce widźane su tute wo wjele starše hač sfałdowane horiny, kaž Alpy.
Nastaće přełamoškrutowych horinow
Wuměnjenje za wutworjenje přełamoškrutowych horinow tworitaj tektoniski ćišć (na přikład pohibowanje platow abo wulkanizm) a krute, krjechke horinske žro, kotrež so wjac sfałdować njehodźi (kaž zornowc, gnajs abo šćěpjel).
Přez koliziju prakontinentaj Lawrazije a Gondwany za čas karbona (před něhdźe 350 do 290 mil. lětami) nasta hoberske horinske pasmo, kotrež so dźensa wot Ameriki, přez sewjerozapadnu Afriku, iberisku połkupu hač do srjedźneje Europy ćehnje. Dokelž kamjenizna přez to hižo wšě fazy sfałdowanja přeběži, dalša deformacija přez nutřkozemske mocy abo tež procesy rozeškrěća a sprostnjenja kamjeniznu sylnje skrući. Na to přizamknje so najprjedy wotnošenje a po tym zapadnjenje horinow. Přez to so něhdyše horiny zhładkowachu. Dalši podzemski ćišć za čas terciera (před něhdźe 100 mil. lětami), kotryž je w srjedźnej Europje tež za nastaće Alpow zamołwity, wuskutkuje so tež na hižo sfałdowane a zrunane horiny. Dokelž běše tutón zdónk horinow hižo metamorfnje formowany a tohodla sylnje skrućeny, njebě dalša deformacija w zmysle sfałdowanja móžne. Sylny ćišć a snadna přetworliwosć kamjenizny złama tuž horiny do jednotliwych škrutow. Škruty móžachu so při tym wertikalnje pozběhnyć respektiwnje spadnyć kaž tež so horicontalnje přećiwo sebi přesunyć. Z tutych wšelakich pohibow sćěhowachu tež wšelake formy powjercha, kotrež přěłamoškrutowe horiny charakterizuja. Tute dźěla so po družiny do horstow (němsce Horst) a hrjebinow (němsce Graben) kaž w Smolinach abo pultowych škrutow w Rudnych horinach. right|frame|Wujasnjenje: 1 – horst, 2 – hrjebina, 3 – přełam
Zdźěla je krajina, kotraž so přez přełamoškrutowu tektoniku tworješe jenož ćežko spóznajomna. Za tym kak dołho leži přełamanje kamjenizny wróćo, su wotnošenje a wotsadźenje slědy zawostajili. Tak je Hornjorynska nižinowa runina, kotraž so za čas terciera přełama hišće derje jako hrjebina widźomna, rěka Ryn pak dno hižo ze stami metrami šćerkom napjelni.
1025 Riema
1025 Riema je asteroid, kotryž ma přeměr 41 km a kotryž wotkry Karl Wilhelm Reinmuth 12. awgusta 1923.
Worožba
thumb|left
Ma něhdźe sydom  tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1672 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1959 měšćanske prawa.
Wanak
Wanak (zněmčene zwjetša Wannack) je hornjoserbske swójbne mjeno slědowaceju wosobow:
Popica
Popica je 334 metrow wysoka hórka w Hornjej Łužicy při hranicy mjez Zhorjelskim a Budyskim wokrjesom. Wona je sewjerowuchodny wuběžk Čornobóskeho rjećaza Hornjołužiskich horin a nadeńdźe so na teritoriju města Lubija sewjernje Stwěšina, sewjerozapadnje Njeznarow a južnje Wujezda na sewjernym boku zwjazkoweje dróhi 6.
Mjeno pochadźa prawdźepodobnje wot starych ležownostnych poměrow, hdyž słušeše sewjerny bok hórki k Wujezdej a tuž Ketličanskej farje. Serbske mjeno je starše hač němske a we wokolnych wsach hač do dźensnišeho bóle rozšěrjene. W Lubiju mjenuje so zdaloka widźomna hórka Njeznarowska hórka („Eiseroder Berg“).
Historisce bě Popica wuchodna mjeza Budyskeho kraja z Lubijskim. Mjeza wjedźeše wot Rubježneho hrodu přez Popicu a Byčin hač k Wusmužowej horje. Na Popicy běchu w zašłych lětstotkach wjacore małe skały, přetož wobsteji hórka zwjetša z granodiorita.
Dźensa steji na Popicy škričkowy sćežor.
Dolní Habartice
Dolní Habartice ( Niederebersdorf) su wjes a gmejna w sewjernej Čěskej, w Čěskich srjedźnych horinach něhdźe dźesać kilometrow juhowuchodnje Děčína. Słuša k Děčínskemu wokrjesej Wusčanskeho kraja (Ústecký kraj).
Přez Dolní Habartice wjedźe železniska čara Děčín–Varnsdorf.
1026 Ingrid
1026 Ingrid je asteroid, kotryž ma přeměr 29 km a kotryž wotkry Karl Wilhelm Reinmuth 13. awgusta 1923.
Rólny zabrij
Rólny zabrij (Galeopsis ladanum) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Ellesmerska kupa
Ellesmerska kupa ( Ellesmere Island, Umingmak Nuna, „kraj mošusowych wołow“) je kupa w Arktiskim oceanje, kotraž słuša do kanadiskeje prowincy Nunavut. Wona je z přestrjenju wot 196.236 km² dźesata najwjetša kupa na swěće a třeća najwjetša w Kanadźe, ma pak jenož něhdźe 150 wobydlerjow a słuša tuž k najmjenje wobsydlenym kónčinam zemje.
mini|left|Hórska krajina na kupje Ellesmerska kupa nadeńdźe so při sewjerozapadnym kóncu Grönlandskeje, wot kotrejež je přez Nareski přeliw dźělena. Połojcy kupy je wot lodowcow pokryta a při pobrjoze namaka so wjele fjordow. Najsewjerniši dypk kupy, Kap Columbia (83° 6′ N), je zdobom najsewjerniše městno cyłeje Kanady a jenož 769 kilometrow zdaleny wot sewjerneho pola. 2616 metrow wysoka hora Barbeau Peak je najwyši dypk prowincy Nunavut.
Wojerske zepěranišćo Alert při sewjernym boku Ellesmerskeje kupy je najsewjerniše wobsydlene městno na zemi a měješe w lěće 2011 pjeć stajnych wobydlerjow.
Lěto wulkich wohenjow
Lěto wulkich wohenjow je historiski roman serbskeje spisowaćelki Marje Kubašec, kotryž bu w lěće 1970 w Ludowym nakładnistwje Domowina wozjewjeny. Roman jedna wo serbskich wučerjach a hraje w nimorjadnje suchim lěće 1842, hłownje w Něćinje a Koporcach w Bukečanskej wosadźe. Hłowna wosoba romana je fiktiwny wjesny wučer Pětr Domš, rodźeny z Budyšina. Po přikładźe Domša wopisuje Marja Kubašec wšědny dźeń serbskich wučerjow 19. lětstotka ze wšěmi ćežemi.
W knize wustupuja wjacore wuznamne serbske wosobiny 19. lětstotka kaž na přikład Domšowi sobušulerjo při Budyskim wučerskim seminaru Jan Wjela (Radyserb), Michał Rostok, Mikławš Hicka a Korla Awgust Kocor, ale tež Handrij Zejler, Hrodźišćanski farar Hendrich Awgust Krygar, Jan Bohuwěr Mučink a Droždźijski kowar a nabožinski fanatikar Jan Stoš.
Gisele Bündchen
Gisele Bündchen (Gisele Caroline Bündchen, * 20. julija 1980, Horizontina, Brazilska) je brazilski fotomodel z němskimi korjenjemi, njemóže pak němsce rěčeć.
Lgow
thumb|left Lgow je město w Ruskej federaciji. Leži při rěce Sejm w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Kursk něhdźe 60 kilometrow zapadnje Kurska.
Ma něhdźe 20 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1152 załožiło a ma wot lěta 1779 měšćanske prawa.
1027 Aesculapia
1027 Aesculapia je asteroid, kotryž ma přeměr 36 km a kotryž wotkry George Van Biesbroeck 11. nowembra 1923.
Šiškaty popjernik
Šiškaty popjernik (Elatine hexandra) je rostlina ze swójby popjernikowych rostlinow (Elatinaceae).
Žołta hubinka
Žołta hubinka (Orobanche lutea) je rostlina ze swójby hubinkowych rostlinow (Orobanchaceae).
Stróža
Stróža je mjeno wšelakorych sydlišćow w Hornjej Łužicy:
Wołmjana dźiwizna
Wołmjana dźiwizna (Verbascum phlomoides) je rostlina ze swójby trudownikowych rostlinow (Scrophulariaceae).
Wałda
Wałda (zněmčene zwjetša Walde) je hornjoserbske swójbne mjeno slědowacych wosobow:
17. meje
17. meje abo '''17. róžownika''' je 137. dźeń gregorianiskeje protyki (138. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 228 dnjow hač do kónca lěta.
Krasnoznamjensk (Oblasć Moskwa)
thumb|left
1028 Lydina
1028 Lydina je asteroid, kotryž ma přeměr 76 km a kotryž wotkry Wladimir Aleksandrowič Albickij 6. nowembra 1923.
Krasnoznamjensk (Oblasć Moskwa)
Krasnznamjensk je zawrjene město ze 36.000 wobydlerjemi w ruskej oblasći Moskwa. Leži něhdźe 40 kilometrow juhowuchodnje Moskwy a je wažne stejišćo ruskeje kosmonawtiki.
Sydlišćo je so hakle w lěće 1950 załožiło a ma wot lěta 1981 měšćanske prawa.
Wisaty paćernik
Wisaty paćernik (Melica nutans) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Wopisanje
Wisaty paćernik docpěje wysokosć wot 30 hač do 60 cm.
Kćěje wot meje hač do junija. Kćenja wutworja dwukćenjowe, nygace kłóski z dołhosću wot 6 hač do 10 mm, kotrež steja w čumpatych, hač 10 dołhich kićach.
ArXiv
Stawizny
Hišće před nastaćom World Wide Weba je Paul Ginsparg w lěće 1991 na Los Alamos National Laboratory (LANL) z archiwowanjom fyzikowych nastawkow započał. Jeho serwer měješe fyzikarjam k spěšnemu wuměnjenju preprintow słužić. Druhe discipliny su počasu k tomu přišli. W běhu slědowacych 10 lět wuwiwaše so arxiv.org k sylnje frekwentowanej platformje z něhdźe 3000 nowo nahratymi dokumentami a štyrjomi milionami přistupow wob měsac (staw 2002). Tuchwilu so archiw na Cornell University wjedźe a swětodaloko špiheluje.
W lěće 2006 bu matematikar Grigori Perelman za dopokaz Poincaréje hypotezy, kotryž bu jenož na arXiv-serwerje wozjewjeny, a nic – kaž je hewak z wašnjom – we fachowym časopisu, z Fields-medalju wuznamjenjeny. Perelman pak njeje wuznamjenjenje akceptował.
Wisaty paćernik
Stejnišćo
Rosće w lisćowych měšanych lěsach, łučinowych lěsach a w swětłych jehlinowych lěsach.
Curt Handrik
Curt Bjedrich Wylem Handrik ( Kurt Friedrich Wilhelm Handrick; * 24. apryla 1885 w Rudeji, † 30. apryla 1962) bě serbski ewangelski farar, kiž skutkowaše we Łupjanskej, Klukšanskej a najdlěši čas w Poršiskej wosadźe.
Wisaty paćernik
Rozšěrjenje
Rostlina je w nimale cyłej Europje rozšěrjena.
ArXiv
Stawizny
Dla spěšnosće mediuma internet so wozjewjenki w přiběracej měrje online na arXivje město we wotpowědnych ćišćerskich publikacijach čitaja.
System
Wozjewjenja so bjez posudźenja k archiwowanju akceptuja. Wot lěta 2004 pak je wotkładowanje nastawkow na systemje jenož hišće móžne, jeli so to wot hižo etablěrowaneho awtora přizwoluje (endorsement) abo jeli so ličak dowěry hódneje domejny wužiwa. Tutón zadźěwk bu nuzny, zo by spam abo hrube přestupjenja prawidłow wědomostneho publikowanja wobešło. Wudźeržowanske kóšty za arXiv su skrótšenja etata dla poćeženje za Cornell University Library. Tohodla poprosy wona w januarje 2010 tajke institucije, kotrychž wědomostnicy ekstensiwnje arXiv-dokumenty sćahuja, wo dobrowólnu financielnu podpěru. Tutón koncept njezměni wězo ničo na nałožowanju principa Open-Access: čitarjo a tež awtorojo móžeja składowanje dokumentow na arXivje tež nadal darmo wužiwać.
Curt Handrik
Handrik bu 24. januara 1912 w starobje 26 lět ordinowany a nastupi swoje prěnje farske městno w młodej Łupjanskej wosadźe. 1915 přewza jako naslědnik zemrěteho Božidara Běrnika wo wjele wjetšu Klukšansku wosadu, hdźež 11 lět skutkowaše. 1926 bu do Poršicach přesadźeny, tehdy hišće přewažnje serbskeje wosady.
Burgstädt
Burgstädt je město w sakskim wokrjesu Srjedźna Sakska. Leži někak 15 kilometrow sewjernje Kamjenicy mjezy rěkomaj Šwikawska Mulda a Kamjenica. Ma něhdźe 11.000 wobydlerjow.
Curt Handrik
Kaž fararjo Riota w Rakecach, Wjezar w Hodźiju a Kapler w Njeswačidle zastupi Handrik w lěće 1933 do NSDAP a bě za čas nacionalsocializma přiwisnik „Němskich křesćanow“ (DC). Porno Rioće a Kaplerjej móžeše pak po wójnje jako „jednory sobuběhar“ dale w swojej wosadźe skutkować. Wón bu 1. oktobra 1952 emeritowany a wosta hišće hač do 1954 jako wikar w Poršicach.
Farar Handrik bě posledni w Poršicach, kiž serbsce prědowaše.
Rachiw
thumb|left
Rachiw je město w Zakarpatskej oblasći na zapadnej Ukrainje, při hranicy z Rumunskej. Leži w Karpatach něhdźe 200 kilometrow juhowuchodnje Užhoroda. Město leži při rěce Tysa, kotraž nastanje blisko Rachiwa z Čorneje a Běłeje Tysy. Njedaloko nadeńdźe so najwyša hora Ukrainy, Howerla (2061 m).
Ma něhdźe 15 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1447 k prěnjemu razej naspomniło a ma wot lěta 1958 měšćanske prawa. Mjez 1918 a 1939 słušeše kaž cyła Zakarpatska do Čěskosłowakskeje.
Nikolaj Aleksandrowič Engelgardt
Nikolaj Aleksandrowič Engelgardt ( * 15. februara 1867, Pětrohród, Ruska, † januar 1942, runje tam) bě ruski basnik a spisowaćel.
Wjazońca (rěka)
Wjazońca ( Wesenitz) je 83 kilometrow dołha rěka w Sakskej. Wužórli so při južnych skłoninach Sokolnika blisko wsy Wjazońcy w Hornjołužiskich horinach a ćeče přez Biskopicy a Stołpin do Pěrna, hdźež so wotprawa do Łobja wuliwa.
Serbske mjeno rěki je wotwodźene wot štomoweho mjena wjaz.
Delni Wunjow
Geografija
Wjeska je po sydlišćowej formje kulowc, kotryž leži na sewjernej kromje Hornjeho Wunjowa, při puću do Smochćic.
Ležownostne mjena
Michał Rostok naliči 1887 slědowace serbske ležownostne mjena: Dźěłošća, Wólšinka, Chrósty, Winica, Klony, Hajki, Lešawki, Čěžki, Podwosty = Pod wostami, Němc [hórka], Liški.
Stawizny
mini|left|Wjesna tafla Delnjeho Wunjowa Prěnje pisomne naspomnjenje Delnjeho Wunjowa jako Clein Vnaw pochadźa z lěta 1500, mjeztym zo bě so susodny Horni Wunjow hižo 150 lět do toho jako Unaw naspomnił. Dalše historiske mjena běchu Nydder Vnaw (1511), Vnder Vnaw (1531) a w lěće 1658 Nieder Uhna. Ležownostne knjejstwo wukonješe w 16. kaž tež we 18. lětstotku Miłkečanske ryćerkubło. W lěće 1777 słušeše dźěl wjeski tež Hornjowunjowskemu ryćerkubłu.
Wobydlerstwo
1925 bě wot jenož hišće 59 wobydlerjow 55 ewangelskich. Tući přisłušachu ze starodawna Hodźijskej wosadźe, z krótkej přestawku wot 1809 do 1866, hdyž bě Delni Wunjow zafarowany do Njeswačanskeje wosady.
Oaza
mini|Oazowa krajina w [[Omanje]]
Mały bałdrijan
Mały bałdrijan (Valeriana dioica) je rostlina ze swójby bałdrijanowych rostlinow (Valerianaceae).
Oaza
Oaza (ze starogrjekskeho ὄασις óasis „wobsydlene městno“) je městno wosrjedź pusćiny, na kotrymž wustupuje woda, kotraž ratarstwo zmóžnja. Tuta „kupa“ wegetacije w hewak suchej kónčinje nadeńdźe so zwjetša při žórle abo na dnje pusćinoweje doliny (wadi). Wulkosć a charakter oazow wariěrujetej – wot małkeho, wot palmow wobdateho hata hač k wulkim oazowym městam.
Mały bałdrijan
Wopis
Mały bałdrijan je trajne zelo, kotrež docpěwa wysokosć wot 10 hač 30 cm. Rostlina ma pak muske pak žónske kćenja.
Oaza
Druhdy mjenuja so tež powodźene krajiny při rěkach w hewak suchej wokolinje, kaž na přikład podłu Nila abo Amudarje jako „oazy“. Tute kónčiny słušachu k wuchadźišćam prěnich wysokich kulturow.
Mały bałdrijan
Łopjena
Delnje łopjena su njerozdźělene a kulojte-jěrchenkojte. Stołpikowe łopjena su njeporowje pjerite z 2 hač 7 pjeritymi porami a wjetšim nakónčnym pjerom. Muske kćenja su róžojte z 3 mm dołhej krónu, mjeztym zo žónske kćenja su běłe z 1 mm dołhej krónu. Kwětnistwo je pokrywojte.
Kćenja
Kćěje wot meje hač junija.
Stejnišćo
Rosće na mokrych łukach, łuhojty łukach, w hrjebjach a na rěčnych brjohach. Preferuje mokre, wutkate, bazowe pódy na swětłych stejnišćach.
Rozšěrjenje
Rostlina je w nimale cyłej Europje rozšěrjena.
Erich von Däniken
mini|upright|Erich von Däniken
Erich Anton Paul von Däniken (* 14. apryla 1935 w Zofingenje) je šwicarski spisowaćel. Wón je sławny přez swoje knihi a filmy. Jeho dźěła jednaja wo stawiznach wo zwonkazemskich, kotřiž su čłowjestwu pomhali. Jeho knihi su w 32 rěčach wušli.
Hypotezy
Erich von Däniken je najznaćiši zastupnik tak mjenowaneje pre-astronawtiki abo tež „paleo-SETI-hypotezy”:
Zwonkazemscy su čłowjekow wopytali a jich žiwjenje wobwliwowali. Tych zwonkazemskich kosmonawtow su za bohow měli. Na přikład, Däniken mjenuje wěste twarjenja, wšelake legendy a sćěnowe molowanki (hieroglyfy).
1029 La Plata
1029 La Plata je asteroid, kotryž ma přeměr 24 km a kotryž wotkry Johannes Franz Hartmann 28. apryla 1924.
Dwórc
thumb|Michałska cyrkej w Dwórcu Dwórc ( Hof) je bjezwokrjesne město z něhdźe 46.000 wobydlerjemi na sewjerowuchodźe bayerskeho knježerstwoweho wobwoda Hornjeje Frankskeje. Leži na kromje stawizniskeho regiona Bohotskeje při rěkomaj Solawje a Regnitz, jenož pjeć kilometrow zady sakskeje hranicy.
Dwórc namaka so w dolinje Solawy mjez Frankskim lěsom a Šmrěčinami. Bu w lěće 1214 jako sydlišćo Rekkenze k prěnjemu razej dokumentariski naspomnjeny. Wokoło 1230 bu tak mjenowane „nowe město“ natwarjene, kotrež dósta mjeno „Regnitzhof“ abo „Hof Regnitz“.
Partnerske města Dwórca su Pławno, Cheb (Čěska), Villeneuve-la-Garenne (Francoska), Joensuu (Finska) a Ogden (Utah, Zjednoćene staty).
Stefan de Walle
thumb|upright|Stefan de Walle Stefan de Walle (* 15. septembra 1965 w Den Haag) je nižozemski dźiwadźelnik. 2001 zastupi do "Nacionalneho dźiwadła".
Biografija
Stefan de Walle narodźi so w Den Haag jako syn dweju wuměłcow. Jako bě sydom lět stary, zaćahny swójba do Twello, hdźež Stefan do šule chodźeše. Stefan de Walle wobzamkny swoju maturu 1989. Wón studowaše w Arnheimje drama.
Dźiwadłowa kariera
Po maturje dźěła Stefan de Walle w "Ro Theater" w Rotterdamje. W lěće 2001 zastupi do "Nacionalneho dźiwadła". Z tutej skupinu hraje kóžde lěto wjacore dźiwadła.
Swójba
Stefan de Walle ma dweju synow ze swojej žonu Esther Scheldwacht, z kotrejž je 20 lět zmandźeleny.
Twórby
To su wšitke kruhi, w kotrychž je Stefan de Walle sobu hrał (w originalnej rěči):
1030 Vitja
1030 Vitja je asteroid, kotryž ma přeměr 65 km a kotryž wotkry Wladimir Alexandrowič Albickij 25. meje 1924.
Wir sind Helden
Wir sind Helden bě němska hudźbna skupina ze spěwarku Judith Holofernes.
Nižina
Jako nižina pomjenuje so jara płona krajina, kotraž leži hač do něhdźe 200 m wysoko nad morjom, kaž w Němskej na přikład Sewjeroněmska nižina.
Nastaće nižinow
W času nastaća srjedźoeuropskich nižinow knježeše lodowa doba. Lodowe masy pokrychu cyłu sewjernu Němsku. Lodowcy pohibowachu so a zahrjebachu njekrute walanki pod so. Z tym nastachu spódnje moreny. Woni zamknychu njekrute kamjenizny do so. Přez nječisty lód (z kamjeniznami a druhimi wulkimi wotpadkami) so lodowc a zemja jara šudrowaštaj. Tak nastachu niske kónčiny.
Nastaće nižiny w staromorenowym kraju
Glacialna serija njemóžeše so hižo wjace w staromorenowych krajinach zachować. Přez wotnošenje hórskich hrjebjenjow pjelnjachu so jězory ze zemskej pódu. Z tym pozhubi so mnohostronskosć powjerchowych formow. Přez někotre lěta so kónčina dospołnje zruna. Tak so tež husta syć rěkow wosłabi a nastachu tak mjenowane suche doły. Někotre materialije so z pomocu wětřika wotnošowachu a so jako pěskowe płoniny wotsadźichu. Tute tworja dźensa zakład za wulke jehlinowe lěsy.
Nastaće nižiny w młodomorenowym kraju
Młodomorenowy kraj mjenuje so krajina, kotraž nasta we wisłaskej zymnej dobje. Najdalše zadobyće tuteje doby skónči so při Sewjernej hórčinje. Přičiny wotměnjateho reliefa w młodomorenowym kraju su rozdźělne zadobywanja lodu a z tym zwjazane nakromne połoženja za čas tuteje doby, ale tež młoda geologiska staroba. Zo je spódnja morena bohata na topografiskich formach a jězorach je wuskutk stajnych procesow wotnošenja a wospjetneho wotsadźenja. Wottata woda napjelnješe mnohe wuhładźene doliny, tak zo so wuběžkožłobinowe jězory a eroziske hrjebiny nastachu.
Spódnje moreny, kotrež su jasnje widźomne, su hač do 180 m wysoke hórske hrjebjenje, na kotrež so płone nasypy nutřkokrajnych lodowych rozběžkow jako sandery wotsadźichu. Rozběžki wotběžachu reliefowych poměrow dla přeco do směra na Sewjerne morjo.
Třityčkaty popjernik
Třityčkaty popjernik (Elatine trianda) je rostlina ze swójby popjernikowych rostlinow (Elatinaceae).
Normandija
Normandija je historiski region w sewjeru Francoskeje při Doverskim přeliwje napřećo Wulkej Britaniskej. Dźensa je wona rozrjadowana do dweju regionow: Hornju Normandiju a Delnju Normandiju. Najwjetše město, historiska stolica cyłeje Normandije a dźensniše hłowne město Hornjeje Normandije je Rouen.
Sywny zabrij
Sywny zabrij (Galeopsis segetum) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Chachłakšćina
Chachłakšćina je wuchodosłowjanska rěč, wužiwana w pólskim regionje Podlasie. Chachłakšćina so jenož hišće wot starych ludźi wužiwa.
Mólički bałdrijan
Mólički bałdrijan (Valeriana supina) je rostlina ze swójby bałdrijanowych rostlinow (Valerianaceae).
Mjechki kisalnik
Mjechki kisalnik (Cotoneaster tomentosus) je kerk ze swójby róžowych rostlinow (Rosaceae).
Vulcănești
Vulcănești (gagawsce  Valkaneş) je město w Gagauskej na juhu Moldawskej, blisko ukrainskeje hranicy.
Leži něhdźe 180 kilometrow juhozapadnje Kišinjowa a něhdźe 70 kilometrow juhozapadnje wot města Comrat.
Ma něhdźe 17 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1605 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1995 měšćanske prawa.
Pětr Šěrach
thumb|upright|Šěrachowa narowna plata při Chrjebjanskej cyrkwi
Narodźi so jako syn Křidołskeho bura a šołty a wopytowaše wšelakore šule w Kamjencu, Drježdźanach, Mišnje, Kamjenicy a Schneebergu kaž tež gymnazij w Šwikawje. 1678 zahajeny studij teologije w Lipsku dyrbi dla bližaceho so mora wopušćić. Po nawróće do Łužicy dźěła najprjedy jako domjacy wučer w zemjanskich swójbach a wot 1686 jako farar w Chrjebi.
W lěće 1717 wuda Warichiusowy katechizm znowa a wuzběhny w předsłowje Von der wendischen Sprach wuznam serbšćiny za wědomosć.
Šěrach wobknježeše hebrejšćinu a zaběraše so přidatnje z astronomiju a matematiku.
Swójba
Jako nan Hadama Zachariasa a Křesćana Bohuchwała Šěrachec płaći jako wótc a prěni znaty čłon Šěrachec fararskeje swójby, kotraž so z jeho wnukom Bohuchwałom Benediktom do zemjanstwa pozběhny. Tamny wnuk Hadam Bohuchwał płaći jako załožer pčołarskeje wědomosće we Łužicy. Dalšej potomnikaj Pětra Šěracha staj nacionalsocialistiski politikar Baldur von Schirach (1907–74) a prawiznik-spisowaćel Ferdinand von Schirach (* 1964).
1031 Arctica
1031 Arctica je asteroid, kotryž ma přeměr 77 km a kotryž wotkry Sergej Ivanovič Beljavskij 6. junija 1924.
Obojań
thumb|left Obojań je město w Ruskej federaciji. Leži w europskim dźělu Ruskeje w oblasći Kursk něhdźe 60 kilometrow južnje Kurska.
Ma něhdźe 13 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1649 załožiło a ma wot lěta 1779 měšćanske prawa.
Dolní Podluží
Dolní Podluží ( Niedergrund) je wjes a gmejna we Łužiskich horinach na sewjeru Čěskeje blisko Warnoćic. Nadeńdźe so pod Łysu („Podluží“) a słuša k Děčínskemu wokrjesej Wusčanskeho kraja (Ústecký kraj).
Přez Dolní Podluží wjedźe železniska čara Rybniště–Varnsdorf.
Slonim
Slonim je město w Hrodnjanskej oblasći na zapadźe Běłoruskeje. Je zarjadniske sydło Slonimskeho rajona.
Leži něhdźe 120 kilometrow juhowuchodnje wot města Hrodna.
Ma něhdźe 49 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1252 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1531 měšćanske prawa. Mjez 1921 a 1939 słušeše do Pólskeje.
Ruslavsk
Ruslavsk je planowa słowjanska rěč.
18. meje
18. meje abo '''18. róžownika''' je 138. dźeń gregorianiskeje protyki (139. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 227 dnjow hač do kónca lěta.
Wumrěće
mini|Detlef Kobjela (2010)
Měsačne pismo k rozwučenju a wokřewjenju
Měsačne pismo k rozwučenju a wokřewjenju běše prěni pospyt ćišćaneje serbskeje nowiny. Wuńdźe bjez licency w lěće 1790 w Budyšinje.
1032 Pafuri
1032 Pafuri je asteroid, kotryž ma přeměr 58 km a kotryž wotkry Harry Edwin Wood 30. meje 1924.
Měsačne pismo k rozwučenju a wokřewjenju
Jako nastork za załoženje serbskeje nowiny płaća wuskutki Francoskeje rewolucije a z njej zwjazana zahoritosć za ludowu rěč.
Hluchiw
Hluchiw je město w Sumskej oblasći na sewjeru Ukrainy, blisko ruskeje hranicy. Leži při rěce Esman něhdźe 140 kilometrow sewjerozapadnje Sumow.
Měsačne pismo k rozwučenju a wokřewjenju
Serbskej rozswětlerjej Jan Awgust Janka (1764–1833) a Korla Bohuchwał Šěrach (1764–1836) chcyštaj serbsku ludnosć z pomocu měsačnika nastupajo moraliske, nabožinske a přirodowědne prašenja dale kubłać. Nowina zakaza so pak hižo po wuchadźe prěnjeho čisła wot censora z přispomnjenjom, zo njeměli so "Serbja po přikładźe Francozow přećiwjeć swójskemu knježerstwu".
Bryland
Bryland je městačko na sewjeru Delnjeje Łužicy. Leži w braniborskim wokrjesu Wódra-Sprjewja a ma někak 3100 wobydlerjow.
Chomutov
Chomutov ( Komotau) je město w Čěskej, kotrež leži 340 m nad mórskej hładźinu. Ma 49.187 wobydlerjow a je zarjadniske sydło Chomutovskeho wokrjesa. Prěnje historiske naspomnjenje je z lěta 1252.
Bryland
Gmejnske dźěle
Město wobsteji po swojich wustawkach ze 16 gmejnskich dźělow:
Chomutov
Město nadeńdźe so w sewjernych Čechach pod Rudohorami.
Hluchiw
Ma něhdźe 33 tysac wobydlerjow.
Sydlišćo je so w lěće 1152 prěni raz naspomniło a ma wot lěta 1644 měšćanske prawa.
Kumwałd
Kumwałd ( Cunewalde) je wjes a gmejna w Hornjej Łužicy. Leži 315 m nad morskej hładźinu mjez Čornobohom a Běłobohom w hornjołužiskich horach. W Kumwałdźe nadeńdźe so najwjetša wjesna cyrkej w cyłej Němskej.
Gmejna
Ke gmejnje słušeja sydlišća Albert-Schweitzer-Siedlung, Bärhäuser, Frühlingsberg, Klipphausen, Nowa Wjes (Neudorf), Zieglertal kaž tež wjeski Šumbark (Schönberg), Jiłow (Halbau) a Wuhančicy-Koblica (Weigsdorf-Köblitz).
Stawizny
thumb|left|Srjedźišćo Kumwałda wot [[Běłobóh|Běłoboha sem]] Wjes naspomni so k prěnjemu razej w lěće 1222 jako Cunewalde a wobsteješe hišće hač do lěta 1876 z třoch politiskich gmejnow (Delni Kumwałd, Srjedźny Kumwałd a Tachantski Kumwałd). Dalša gmejna bě Horni Kumwałd, kotryž so samo hakle w lěćě 1939 zagmejnowa.
Hač do druheje połojcy 17. lětstotka prědowaše so w Kumwałdskej cyrkwi tež serbsce, přetož bě serbšćina z maćeršćinu wulkeho dźěla ludnosće. Za lěto 1680 – po wotstronjenju serbskeje Božeje słužby – je znate, zo wopytachu serbscy wobydlerjo z Kumwałdu serbskurěčnu spowědź w Bukecach a Ketlicach. We 18. lětstotku přiběraše němski element dla přićehnjenja eksulantow a wužiwanje serbskeje rěče woteběraše. Posledni serbski statok přeńdźe pak hakle 1898 do wobsydstwa němskeje swójby.
Politika
Gmejna słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 52 (Budyšin 1) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 156 (Budyšin I).
Kubinka
thumb|left Kubinka je město z 23.000 wobydlerjemi w Moskowskej oblasći Ruskeje federacije.
Leži něhdźe 60 kilometrow zapadnje Moskwy.
Jěwa Wórša Lanzyna
Jěwa Wórša Lanzyna (rodź. Lorencec; Eva-Ursula Lange; * 11. septembra 1928 w Delnjej Kinje, † 20. decembra 2020) bě serbska grafikarka, molerka, keramikarka a wuhotowarka knihow.
Wona wotrosće w Budyšinje a wuknješe po ludowej šuli wot 1945 do 1948 w Zhorjelcu hornčerstwo. Wot 1950 studowaše w Praze a wot 1951 do 1956 při Wysokej šuli za grafiku a knižne wuměłstwo w Lipsku. Po studiju dźěłaše wot 1956 do 1958 jako wuhotowarka knihow pola nakładnistwa Volk und Wissen a wot 1958 do 1962 w Ludowym nakładnistwje Domowina. Wot 1962 skutkowaše jako swobodnje tworjaca wuměłča a bě wot 1978 do 1990 předsydka Koła serbskich tworjacych wuměłcow.
Składnostnje jeje 75. narodnin wuhotowaše Zwjazk serbskich wuměłcow w lěće 2003 w Njeswačanskim hrodźe wustajeńcu a swjedźenske zarjadowanje, na kotrymž měješe Jurij Koch lawdaciju. K přiležnosći 80. narodnin zarjadowachu w Choćebuskim Serbskim muzeju wječor pod titulom ''Jěwa Wórša Lanzyna. Wuměłča w rozmołje.'' K jeje twórbam w zjawnym rumje słuša stołp před załoženskim domom Domowiny we Wojerecach.
Wona bě zmandźelena z grafikarjom Steffenom Langu a bydleše w Barće. Wona zemrě w decembrje 2020 na sćěhi infekcije z koronawirusom.
Sewjerny oposum
Sewjerny oposum (Didelphis virginiana) je zwěrjo ze swójby měchawicow (Didelphidae).
Pawoł Wićaz
Pawoł Wićaz je mjeno slědowacych wosobinow:
Luxemburg
Město Luxemburg (luxemburgsce Stad Lëtzebuerg; Ville de Luxembourg) je stolica a z wjace hač 100.000 wobydlerjemi najwjetše město Luxemburgskeje. Namaka so w juhu wulkowójwodstwa při rěce Alzette. Luxemburg je zarjadniske sydło distrikta a kantona samsneho mjena. Luxemburgčenjo pomjenuja swoje hłowne město zwjetša jenož jako D'Stad („město“).
thumb|left|Město Luxemburg Luxemburg je nimo Brüssela a Strasbourga zarjadniski centrum Europskeje unije ze sydłom wjele europskich institucijow. Wothladajo wot toho je Luxemburg wuznamne financne městno.
Sulšecy
Sulšecy ( Sollschwitz) je mjeno wšelakorych sydlišćow w Hornjej Łužicy:
Rěčny bałdrijan
Rěčny bałdrijan (łaćonsce Valeriana sambucifolia) je rostlina ze swójby bałdrijanowych rostlinow (łaćonsce Valerianaceae).
Pěskač
Wobsahuje sćěhowace družiny:
Dźiwja měchawka
Dźiwja měchawka (Physalis alkekengi) je rostlina ze swójby wrónidłowych rostlinow (Solanaceae).
Wopis
Dźiwja měchawka je trajne zelo, kotrež docpěje wysokosć wot 25 hač do 60 cm.
Łopjena
Srjedźnozelene łopjena su třiróžkate-jejkojte, wótre. Wone docpěja dołhosć wot 10 cm.
Kćenja
Kćěje wot meje hač do awgusta. Małke kćenja su běłe a w srjedźišću žołte. Króna je nazeleń běła a docpěje šěrokosć wot 15 hač do 25 mm. Keluch je za čas kćěwa oranžočerwjeny, ma formu lampiona a docpěje dołhosć wot něhdźe 4 cm.
Płody
Płody su čerwjene a wišeńwulke jahody. Zrałe jahody su jědźne.
Stejnišćo
Rosće we łučinowych lěsach a w žiwych płotach winicow.
Rozšěrjenje
Rostlina je w južnej Europje a Japanskej domjaca.
Saparmyrat Türkmenbaşy
Saparmyrat Türkmenbaşy (do 1993 – Октябрьск / Oktjabrsk) je městačko w Daşoguzskej oblasći na samym sewjeru Turkmenistana, blisko uzbekskeje hranicy. Je zarjadniske sydło wobwoda Saparmyrata Türkmenbaşy.
Dósta w lěće 1993 mjeno tehdyšeho turkmenskeho prezidenta Saparmurata Nijazowa, kiž měješe přimjeno Türkmenbaşy („nan Turkmenow“).
Ma něhdźe šěsć tysac wobydlerjow a wot lěta 2016 měšćanske prawa.
Johann Wolfgang von Goethe
mini|Johann Wolfgang von Goethe, mólba Josepha Karla Stielera z lěta 1828 [[Dataja:Signature of Johann Wolfgang von Goethe.svg|right|frameless|podpismo]]
Johann Wolfgang von Goethe (* 28. awgusta 1749 w Frankobrodźe nad Mohanom jako Johann Wolfgang Goethe; † 22. měrca 1832 we Weimarje) bě jedyn z najwuznamnišich reprezentantow němskorěčneje lyriki.
Pochadźejo z nahladneje byrgarskeje swójby dósta Goethe hižo w młodych lětach wuběrne wukubłanje přez domjacych wučerjow a studowaše potom w Lipsku a Straßburgu prawnistwo. Po studiju skutkowaše jako prawiznik w Frankobrodźe a Wetzlaru, při čimž wužiwaše wólny čas za basnistwo. Z dramu Götz von Berlichingen docpě zažny wuspěch a připóznaće w literarnym swěće.
Jako šěsćadwacećilětny bu přeprošeny na Weimarski dwór, hdźež nadeńdźe swoju nowu domiznu. Jako přećel a minister wójwody Carla Augusta zastawaše tam politiske a administratiwne zastojnstwa a bě přez běrtlk lětstotka nawoda dwórskeho dźiwadła.
Goethowa twórba wobjima lyriku, dramy, epiku, awtobiografiske, literarnoteoretiske kaž tež přirodowědne spisy. Tohodla płaći jako jedyn z „uniwersalnych ženijow“ tuteje doby kaž tež jako pućrubar a najwažniši zastupjer periody „Sturm und Drang“. Hromadźe z Schillerom, Herderom a Wielandom wuwiwaše tak mjenowanu Weimarsku klasiku. Jeho monumentalny Faust płaći hač do dźensnišeho jako najwuznamniša twórba němskorěčneje literatury, Goethe sam jako němski narodny basnik.
Po nim pomjenowane su mjez druhim Goethowe instituty, kiž šěrja němsku rěč a kulturu we wukraju, Goethowy narodny muzej we Weimarje a Johanna Wolfganga Goethowa uniwersita w ródnym Frankobrodźe kaž tež mnoholičbne šule, dróhi, myta a towarstwa w cyłym němskorěčnym rumje.
Wubrane twórby
Dramy:
mini|Goethe na bankowce NDR Romany a nowele:
Wjeršowe eposy:
mini|Goethe na jězbje přez Italsku Basnje:
Basnjowe cyklusy:
Přełožki:
Estetiske spisy:
Přirodowědne spisy:
Awtobiografiska proza:
Jan Zygmunt Bjedrich Šyndlaŕ
Jan Zygmunt Bjedrich Šyndlaŕ ( Johann Siegmund Friedrich Schindler; * 8. junija 1758 we Wjerbnje, † 19. awgusta 1841 w Picnju) bě serbski farar, spisowaćel, wudawaćel a zakitowar serbstwa w Delnjej Łužicy.
Žiwjenje
Narodźi so jako syn fararja a bě wot 1770 do 1772 knihiwjazarski wučomnik we Wětošowje. Wot 1772 do 1779 wopytowaše Choćebuski gymnazij a wot 1779 do 1781 studowaše w Hali nad Solawu ewangelsku teologiju. Tam běše w lěće 1780 čłon přirodospytneho towarstwa. Po nawróće do Łužicy dźěłaše najprjedy hač do lěta 1787 jako domjacy wučer w Njamorojcach pola Drjowka. Wot 1787 do 1796 bě z wučerjom na gymnaziju w Choćebuzu a wot 1788 zdobom zastupjer swojeho nana we Wjerbnjanskej wosadźe. Wot 1796 bě Šyndlaŕ z wyšim fararjom w Picnju. 1839 poda so na wuměnk.
Skutkowanje
Šyndlaŕ staraše so wo delnjoserbske pismowstwo. Wot lěta 1791 wuda rjad nabožinskich knihow, spěwow a kěrlušow. 1793 wobdźěła tehdy jara rozšěrjenu powučacu knižku Wendisches Not- und Hilfsbüchlein – Te knigli za serbske luźe a za čas Napoleonskich wójnow da w lěće 1813 bóle z praktiskich přičin ćišćeć štyrirěčny słownik Kleines deutsch-wendisch-russisch-polnisches Wörterbuch („Mały němsko-serbsko-rusko-pólski słownik“). W 1820tych lětach bě hłowny zamołwity za wudawanje delnjoserbskeje biblije (Nowy zakoń 1821, Stary zakoń 1824). Po tym wuńdźe w lětach 1824, 1825 a 1829 wjacedźělna prědarska kniha, za kotruž dyrbješe nimo pjenježneje podpěry pruskeho stata hišće 200 tolerjow ze swójskeje kapsy připołožić.
Šyndlaŕ wojowaše stajnje přećiwo antiserbskim naprawam statnych instancow. Při přirjadowanju Choćebuskeho wokrjesa k Sakskej w lěće 1807 protestowaše doraznje přećiwo planam, serbsku rěč ze šule a cyrkwje wutłóčić. Při šulskich wizitacijach so jemu porokowaše, zo so serbšćina přejara nałožuje, čehoždla charakterizowachu šule Picnjanskeje wosady jako „najšpatniše cyłeho wokrjesa“. Šyndlarjowa próstwa wo powyšenje mzdy, zo by swoje serbske přełožowanske a wudawaćelske dźěło móhł dale wukonjeć, so 1830 wotpokaza. Ze swojim dźěłom přinošowaše Šyndlaŕ najebać wšěch ćežow jara k spěchowanju serbskeho narodneho wědomja w Delnjej Łužicy a k skrućenju serbstwa.
Serbski Bukojc
Serbski Bukojc (, do lěta 1937 Wendisch Buchholz) je małe město w braniborskim wokrjesu Dubja-Błóta. Leži w srjedźu wokrjesa při rěce Dubje.
Wolešnica
Wolešnica je serbske pomjenowanje:
1033 Simona
1033 Simona je asteroid, kotryž ma přeměr 25 kilometrow a kotryž wotkry ameriski astronom George Van Biesbroeck dnja 4. septembra 1924.
Prekmuršćina
Prekmuršćina słuša do skupiny južnosłowjanskich rěčow. Prekmurska rěč je jedyn awtonomny dialekt słowjenšćiny. Swójske mjeno je Prekmürščina, Prekmürski jezik, słowjensce Prekmurščina,  madźarsce Vend nyelv (Wendisch). Prekmuršćina so w Madźarskej (3-5,000) a w Słowjenskej (80,000) rěči.
19. meje
19. meje abo '''19. róžownika''' je 139. dźeń gregorianiskeje protyki (140. w přestupnych lětach), tuž wostawa hišće 226 dnjow hač do kónca lěta.
Běła Woda
Běła Woda ( Weißwasser, hamtsce Weißwasser/O.L.) je wulke wokrjesne město w sewjerowuchodnym dźělu Hornjeje Łužicy, kotrež słuša k sakskemu wokrjesej Zhorjelc. Třeće najwjetše město Zhorjelskeho wokrjesa (po Zhorjelcu a Žitawje) je dźěl serbskeho sydlenskeho ruma.
Geografija
mini|left|W nutřkownym měsće Městačko leži mjez Mužakowskim zahorkom na sewjeru, Mužakowskej holu na sewjerowuchodźe a Wochožanskej jamu na juhozapadźe w lěsatej wokolinje a njedaloko pólskeje hranicy. Najblišej měsće stej Grodk (20 km) a Mužakow (8 km). Wulki dźěl měšćanskeho teritorija wobsteji z brunicoweje jamy resp. z rekultiwěrowanych płoninow.
Běła Woda mjezuje z Dźěwinom a Jabłońcom na sewjeru, z Krušwicu a Wuskidźom na wuchodźe, z Hamorom na juhu, Sprjewinym Dołom na zapadźe a z Trjebinskej gmejnu na sewjerozapadźe.
Wuski zabrij
Wuski zabrij (Galeopsis angustifolia) je rostlina ze swójby cycawkowych rostlinow (Lamiaceae).
Běła Woda
Stawizny
mini|left|Napohlad [[Hamorska milinarnja|Hamorskeje milinarnje wot rozhladneje wěže při Ćežkej horje]] Prěnje historiske naspomnjenje pod dźensnišim mjenom je z lěta 1552. Měšćanske prawa ma pak hakle wot 1935. Ležownostne knjejstwo měješe přez lětstotki Mužakowske stawowe knjejstwo.
Po industrializowanju w 20. lětstotku přez natwar škleńcowych a brunicowych zawodow kaž tež Wochožanskeje jamy a bliskeje Hamorskeje milinarnje nasta z něhdyšeje holanskeje wsy město z nimale 39.000 wobydlerjemi (1989). Po přewróće bu wjetšina zawodow zawrjena a wobydlerstwo Běłeje Wody woteběraše, tak zo ma město dźensa zaso telko wobydlerjow kaž w 1960tych lětach.
Wobydlerstwo
W lěće 1884 měješe wjes po Mukowej statistice 1200 wobydlerjow, mjez nimi 731 Serbow (61 %). Arnošt Černik zwěsći 1956 serbski podźěl wobydlerstwa wot jenož hišće 5 %.
Wobchad
Runje přez Běłu Wodu wjedźe zwjazkowa dróha 156 z Mužakowa do Budyšina. Nimo toho ma město dwórnišćo při železniskej čarje Berlin–Zhorjelc.
Politika
Město słuša k sakskemu wólbnemu wokrjesej 57 (Zhorjelc 1) a k zwjazkowemu wólbnemu wokrjesej 157 (Zhorjelc).
Kićowy pěskač
Kićowy pěskač (Tragus racemosus) je rostlina ze swójby słódkich trawow (Poaceae).
Pawoł Wićaz-Chróšćanski
Pawoł Wićaz-Chróšćanski ( Paul Lehmann; * 14. januara 1901 w Chrósćicach, † 12. junija 1933 w Teplicach) bě serbski ratarski dźěłaćer, redaktor a basnik.