cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Emna Mizouni
Aiki
Katherine Maher, Babban Darakta na Wikimedia Foundation, ta yaba wa Mizouni kan kokarin da ta yi: "Emna ita ce mai ba da gajiya da kuma gwarzo don neman ilimi kyauta. Aikinta, haɗin gwiwa, da sha’awarta don kiyaye al'adun Tunisiya ya buɗe al'adun Tunisiya, mutane, da tarihin sauran ƙasashen duniya,"
Masali Baduza
Masali Baduza (an haifeta a shekara ta 1997) yar wasan kwaikwayo ce ta Afirka ta Kudu da aka sani da wasan Sephy Hadley a wasan kwaikwayo na tashar BBC na Noughts + Crosses na 2020.
Rolls-Royce Ghost Series II
Rolls-Royce Ghost Series II, wanda aka samar daga 2015 zuwa 2020, ya wakilci ingantaccen fassarar kuma na yau da kullun na alamar alatu sedan. Tare da ƙarancin ƙarfinsa, ƙwaƙƙwaran ciki, da fasaha na ci gaba, Ghost Series II ya ba da hankali ga mutane masu fahimi waɗanda ke neman ƙarshen abin alatu na mota. Tsarin Ghost II ya fito da kyakkyawan tsari na waje mai ban sha'awa, tare da alamun salo na gargajiya na Rolls-Royce kamar Pantheon grille, Ruhun Ecstasy mascot, da ƙofofin koci na baya. Abubuwan da aka ƙera da hannu na motar da hankali ga sana'a sun tabbatar da ma'anar keɓancewa da ƙayatarwa.
A ciki, Ghost Series II ya mamaye mazauna cikin kwanciyar hankali da ƙayataccen ɗaki, an ƙawata shi da fata mai ƙima, ƙayatattun kayan katako, da fasalulluka na infotainment na zamani. Kanfigareshan Gidan wasan kwaikwayo na Rear, gami da nunin nishadantarwa guda ɗaya da tebur mai naɗewa, ƙara zuwa gogewa mai daɗi.
Gambawar
Gambawar wannan kauyene a qaramar hukumar waje a jihar kano
Rolls-Royce Ghost Series II
The Ghost Series II an yi amfani da shi ta injunan V12 mai ƙarfi mai ƙarfi 6.6-lita, yana ba da iko mai santsi da isasshen ƙarfi don haɓakawa mara ƙarfi. Motar ta ci gaba da tsarin dakatarwar iska da ƙwararrun ƙwararrun ƙwararru sun tabbatar da tafiya mai daɗi da haɗaɗɗiya, ba tare da la'akari da yanayin hanya ba.
Amintacciya a cikin Ghost Series II shine mafi mahimmanci, tare da ɗimbin ingantattun tsarin taimakon direba da fasalulluka na aminci, yana ba mazauna cikin kwanciyar hankali yayin tafiyarsu.
Achille Mbembe
Joseph-Achille Mbembe, wanda aka fi sani da Achille Mbembe (/ əmˈbɛmbeɪ /; an haifeshi 1957), dan Kamaru ne, masanin Falsafa, siyasa, da kuma masanin jama'a.
Farkon rayuwa da karatu
An haifi Mbembe kusa da Otélé a cikin Kamarar Faransa a 1957. Ya sami digirinsa na Ph.D. a cikin tarihi a Jami'ar Sorbonne a Paris, Faransa, a cikin 1989. Daga baya ya sami D.E.A. a kimiyyar siyasa a Makarantun Instituts d'études a cikin wannan gari. Ya gudanar da alƙawura a Jami'ar Columbia da ke New York, Brookings Institution a Washington, DC, Jami'ar Pennsylvania, Jami'ar California, Berkeley, Jami'ar Yale, Jami'ar Duke da Majalisar don Ci gaban Nazarin Ilimin zamantakewa a Afirka (CODESRIA) a Dakar, Senegal. Ya kasance mataimakin farfesa ne na tarihi a Jami'ar Columbia, New York, daga 1988-1991, babban malamin binciken a Brookings Institution a Washington, DC, daga 1991 zuwa 1992, mataimakin farfesa ne na tarihi a Jami'ar Pennsylvania daga 1992 zuwa 1996, darektan zartarwa na Majalisar don Ci gaban Nazarin Ilimin zamantakewa a Afirka (Codesria) a Dakar, Senegal, daga 1996 zuwa 2000. Achille shi ma malami ne mai ziyartar Jami'ar California, Berkeley, a shekara ta 2001, kuma malami ne a Yale. Jami'a a 2003. Mashahurin malami ne a cikin tarihi da siyasa a Cibiyar Bincike ta W. E. B. Du Bois ta Jami'ar Harvard.
Rubutu
Ya yi rubutu da yawa a cikin tarihin Afirka da siyasa, gami da La naissance du maquis dans le Sud-Cameroun (Paris: Karthala, 1996). A Postcolony an buga shi a cikin Paris a cikin 2000 a cikin Faransanci kuma Jami'ar California Press, Berkeley ta buga fassarar Turanci a shekara ta 2001. A shekara ta 2015, Jami'ar Wits ta buga sabon bugun, Afirka. Yana da kimar A1 daga Gidauniyar Bincike na Kasa.
Milicent Makhado
Millicent Tshiwela Makhado ƴar wasan kwaikwayo ce ta Afirka ta Kudu kuma mawakiyar murya, wacce aka fi sani da rawar da ta taka a matsayin "Agnes Mukwevho" a Muvhango. A cikin 2012, an ba ta lambar yabo ta Kyautar Kwalejin Fina -Finan Afirka don Kyakkyawar Jaruma a Jagorancin wasan "Margaret" a cikin 48. Ta kuma fito a cikin Scandal!, Mutum a Cikin Rikici da Cikin Zuciya.
Jamil Ahmad (marubuci)
Jamil Ahmad (an haife shi a shekara ta1931, ya rasu a shekara ta 2014) ma’aikacin gwamnati ne na kasar Pakistan, marubuci kuma marubucin labari. Ya rubuta a cikin harshen turanci. An san shi da ilimin tarihinsa, Wandering Falcon wanda aka taƙaitaccen jerin sunayen Man Asirin Adabin Asiya, wanda aka fi sani da babbar lambar yabo ta adabin Asiya, a cikin shekara ta 2011. Littafin kuma ya kasance na ƙarshe don kyautar DSC na Adabin Asiya ta Kudu a shekara ta 2013.
Milicent Makhado
Haihuwa
MillicentAn haife ta a Madombidzha, Makhado shima yana cikin gwagwarmaya kuma ya kasance wani ɓangare na ayyuka da yawa don faɗakar da haƙƙin yara da mata. Baya ga talabijin, ita ma tana cikin shirye -shiryen rediyo.
Jamil Ahmad (marubuci)
Ya mutu a ranar 12 ga watan Yulin shekara ta 2014.
Milicent Makhado
Rayuwa
Bayan rushewar aurenta na farko, an ba da rahoton cewa tana cikin wata alaƙa da wani a cikin 2016.
A cikin 2020, an ba da sanarwar cewa tana wasa "Zandili" a cikin jerin wasannin barkwanci na SABC , Makoti (2019).
Jamil Ahmad (marubuci)
Tarihin rayuwa
Ya auri Helga wanda ya sadu da shi a lokacin shekarunsa na Landan, wanda ke sukar yunƙurinsa na farko waƙa amma ya himmatu don haɓaka aikinsa, Wandering Falcon, wanda aka zaɓa don Kyautar Adabin Man Asiya a shekara ta 2011. Ma'auratan suna da yara maza biyu da mace a lokacin mutuwarsa.
Aiki
Za a iya fassara Wandering Falcon a matsayin ɗan gajeren tarin labarai ko labari, dangane da ra'ayoyi mabanbanta. Littafin yana ba da labarin Tor Baz (baƙar fata) da kuma wahalar da ya sha ta ƙauyukan da ke kusa da kan iyakar Pakistan da Afghanistan inda ya sami labarin rayuwar ƙabilun. Sannan Labaran suna tafiya ne ta hanyar bin ka'idoji masu kyau na kabilun da ake kira pashtunwali, rashin bin doka da oda a kasar da ake sayar da mata kamar kayan masarufi, zina da rashin tsari, wanda aka yiwa kallon bakin hamadar Baluch.  Littafin ya sami yabo sosai.
Jamil Ahmad ya kuma wallafa wani gajeren labari, Zunuban Uwa, wanda ya fito a Granta 112: Pakistan a shekara ta 2010.
Capita (ɗan ƙwallo)
Osvaldo Pedro Capemba (an haife shi a ranar 10 ga watan Janairu 2002), wanda aka fi sani da Capita, ƙwararren ɗan wasan ƙwallon ƙafa ne na ƙasar Angola wanda ke taka leda a matsayin ɗan wasan tsakiya mai kai hari ga ƙungiyar ƙwallon ƙafa ta Portugal 2 ta Estrela da Amadora da kuma ƙungiyar ƙwallon ƙafa ta Angola.
Ayyukan kasa da kasa
Capita ya fara buga wa tawagar kasar Angola wasa a ranar 12 ga watan Nuwamba 2021 a wasan neman gurbin shiga gasar cin kofin duniya da Masar.
Rolls-Royce Wraith
Rolls-Royce Wraith, wanda aka gabatar a cikin 2013 kuma har yanzu yana samarwa, ya sake fayyace manufar babban ɗan yawon shakatawa na alatu, yana haɗa wadatattun abubuwa tare da manyan ayyuka. Kamar yadda Rolls-Royce mafi ƙarfi da ƙarfi da aka taɓa ginawa, Wraith ya yi kira ga waɗanda ke neman ƙwarewar tuƙi mai ban sha'awa ba tare da lalata ta'aziyya da daraja ba. Wraith ya nuna zane mai ban sha'awa kuma na zamani na waje, yana nuna layin rufin baya mai sauri, layukan share fage, da fassarar gaba mai ƙarfi. Shahararriyar kayan ado na Ruhun Ecstasy ya ƙawata doguwar ƙoƙon motar, yana ƙara jaddada martabarta.
A ciki, Wraith ya lullube fasinja a cikin wani gida da aka kera da hannu, wanda aka ƙawata da mafi kyawu da kayan taɓawa na musamman. The Starlight Headliner, tare da dubban fitilun fiber-optic a cikin rufin rufin, ya haifar da tasirin taurarin dare, yana ƙara daɗaɗɗen yanayi.
An yi amfani da Wraith ta injin V12 mai ƙarfi mai ƙarfi 6.6-turbocharged, yana samar da aiki mai ban sha'awa. Tsarin Taimakon Tauraron Dan Adam ya yi amfani da bayanan GPS don tsinkayar hanyar da ke gaba, yana tabbatar da sauye-sauyen kayan aiki mara kyau da ƙwarewar tuƙi.
Fasaha ta ci gaba, kamar Ruhun Ecstasy Rotary Controller tare da faifan taɓawa, yana ba da iko mai fahimta kan fasalulluka na bayanan motar. Samuwar tsarin Bespoke Audio, wanda aka haɓaka tare da haɗin gwiwa tare da shahararrun samfuran sauti, ya ba da ƙwarewar sauti mai zurfi.
Garun danga
Garun danga wannan kauyene a qaramar hukumar waje a jihar kano
Gumawa
Gumawa wannan kauyene a qaramar hukumar waje a jihar kano
Warjih people
Warjih ( Oromo , ወርጂ   , Somali   , ورجي   [wɔrdʒi] ), wanda aka fi sani da Tigri-Warjih, ƙabila ce da ke zaune a Habasha. Gabatar da sunan su na gargajiya, Tigri, ya fito ne daga kalmar Tijaari, wanda shine sifa a cikin harshen Larabci wanda a zahiri ke fassara zuwa "dan kasuwa." Sunan kabilancinsu na Warjih ya shahara da sunan kasar kakanninsu. Don haka, Tigri-Warjih da gaske yana nufin "dan kasuwan Warjih."
Alkaluma
Al'ummar Werji a tarihi sun kasance yanki a kudu maso gabashin Habasha a cikin yankin Oromia a yanzu. A yau, ana samun su da farko a garinsu na zamani na Daleti da kuma a cikin al'ummomin makiyaya da yawa da ke warwatse a cikin yankunan Shewa da Wollo. Wasu sun zauna a manyan biranen da ke cikin wadannan tsoffin larduna, wadanda suka fi fice a Addis Ababa da Kemise. Saboda rayuwarsu da suka daɗe a matsayinsu na ƴan kasuwa, ana iya samun membobin al'ummar Worji na ɗan lokaci a biranen ƙasar Habasha.
Bisa ga ƙidayar jama'ar Habasha a shekarar 2007 da Hukumar Kididdiga ta Tsakiya ta gudanar, yawan mutanen Worji ya kai 13,232.
Harshe
Werji a yau suna magana da Afaan Oromoo a matsayin yarensu na asali (14,066 a cikin 1994) da Amharic a matsayin yare na biyu., kodayake wannan tsari na primacy na iya zama akasin haka dangane da inda mutum yake rayuwa. Duk harsunan biyu na cikin babban dangin Afro-Asiya.
Siyasa
Kafin babban zaben kasar Habasha na 2010, gwamnatin Habasha na yanzu ta amince da kafa kungiyar Tigri Worgi Nationality Democratic Organization, wacce ke wakiltar tsirarun kabilun.
Harriet Manamela
Harriet Manamela (an haifi 13 Oktoba 1971) ƴar wasan kwaikwayo ce ta Afirka ta Kudu.
Talabijin
Ta shahara sosai don yin fim ɗin "Meikie Maputla" akan sabulu na SABC 1 Skeem Saam. Sauran fina -finan nata sun haɗa da, Jiya, fim na 2004.
E. R. Braithwaite
Edward Ricardo Braithwaite (Yuni 27, 1912 – Disamba 12, 2016) ɗan Guyana mawallafin, marubuci, malami, da kuma jami'in diflomasiyyar. An fi saninsa da labaransa na yanayin zamantakewar da nuna wariyar launin fata ga baƙar fata.
Shi ne marubucin littafin tarihin rayuwar mutum na <i id="mwEQ">1959 zuwa Sir, Tare da whichauna</i> wanda aka sanya shi cikin fim ɗin 1967, To Sir, tare da Loveauna, wanda Sidney Poitier ya fito. An haifi Braithwaite a Georgetown, Guyana. Ya mutu a ranar 12 ga Disamba, 2016 a wani asibiti a Rockville, Maryland daga matsalolin bugun zuciya yana da shekaru 104.
Siti Noordjannah Djohantini
Siti Noordjannah Djohantini (an haife ta 15 ga watan Agusta 1958) mace ce Malamar Musulunci daga ƙasarIndonesiya a halin yanzu tana hidimar wa'adinta na biyu a matsayin shugabar Aisyiyah, kungiyar Musulmi mata ta farko a Indonesia. An zabe ta a karo na biyu a matsayin shugabar a ranar 6 ga watan Agusta 2015, a ranar da aka zabi mijinta Haedar Nashir a wa'adinsa na farko na shugaban Muhammadiyya. Ita ce kuma wacce ta kafa Yasanti, wata kungiya mai zaman kanta mai kare hakkin ma'aikata mata ta Indonesia.
Djohantini ya taso ne a gidan da ke da himma a kungiyoyin farar hula na Musulunci. Ta halarci makarantun Muhammadiyya tun daga matakin firamare har zuwa sakandare, ta kasance mataimakiyar shugabar reshen daliban Muhammadiyya daga shekarar 1983 zuwa 1986, ta kasance shugabar kungiyar matasan Aisyyah daga shekarar 1990 zuwa 1995, kuma ta yi aiki a matsayin malama a Makarantar Koyar da Tattalin Arziki ta Jami'ar Muhammadiya ta Yogyakarta.
Zumunci
Zumunci wata al`ada ce mai girma a tsakanin mutane wanda kan kara hada huldar, dangantaka da yarda da juna, zumunci kan kara ilimi a tsakanin masu sada shi kuma zumunci abu ne da addinanmu suka umarce mu da mu sada shi saboda falalar shi.
lokutan zumunci
Akwai lokutan da galibi akan yi zumunci duk da za a iya yin shi a kowane lokaci.
Nau’o’in  Zumunci
Al’amarin zumunci a al’ummar Hausawa abu ne da za’a ce yana da rassa ko yana yaduwa fiye da kowace kabila ko al’ummar dake makwabtaka da Hausawa.
1.Zumunci na jini (haihuwa ko zuriyya)
Wannan kan gunshi mutane irin su uwa da uba, yayan tsatso, yan uwa, yan uba, kawu, inna, gwaggo, baffa, yaya, kani da sauransu.
2. Zumunci na aure (auratayya)
Wannan kan shafi mutane irin su miji da mata, suruki, suruka, agola,dan riko.
3. Zumunci na zamantakewa (ma}wabtaka)
Wannan kan shafi mutane a wurin makwabtaka na gida, ko kasuwa, ko gona, da sauransu.
4. Zumunci na mu'amulla (sana'a, moriya)
Wannan kan shafi mutane masu sana'a iri daya ko kuma abokan ciniki, barantaka, almajiiri, dalibta da sauransu.
5. Zumunci na ra'ayi (tunani)
Wannan kan shafi mutane da suka yi tarayya a ra'ayi kamar addini, ko siyasa, ko kulob, ko wasanni da sauransu.
6. Ziyara
Na nufin ka tafi gari, ko gidan wani da nufin ku gaisa da dalili, ko babu. Ana iya cewa wannan al’ada ko ba a daina to Bahaushe ya rage yinta matuka. Wannan kuwa baya rasa dalili na sauyin zamani. Domin zamani ya kawo abubuwan sufuri ba za a yi tafiya sai da kudin mota, a wani lokaci da yar tsaraba da matafiyi zai rika don yara.
Haka shi kuma mai masauki zai tanaji abin da zai yi wa bakonsa hidima da kuma abin sallama. To yanzu son abin duniya da ganin gari da bakar rowa sun hana ziyartar juna. Kowa sai ya fake da babu, ana iya samun dan uwa na jini sun yi shekara da shekaru ba'a ziyarci juna ba. Ba wai wa]anda suke garuruwa daban-daban ba, a a hatta waɗanda suke gari daya.
7. Gudunmowa
Wannan wata hanya ce ta taimakawa juna wajen yi ma mutum wani hasafi na musamman a lokacin wani sha'ani kamar na aure ko suna, don a zamanto taimakwa wanda abin ya shafa. Sau da yawa a kan taimaka da hatsi, ko kudi, wani lokaci ma har da tufafi da dai duk wani abu mai amfani. Akwai kuma gudunmuwa da akan yi wa wadanda suka yi gobara, ko kuma wadanda aka yi wa sata.
8. Gayya
Wannan ma wata hanya ce ta taimakawa juna, amma ta wajen aiki. Aikin gayya ba a yin shi sai da dalili, kamar rashin lafiya ko kuma wata larura ta musamman. A kan taimakawa mutum a aikin gona, ko kuma aikin gida da sauransu. dan uwa da abokan arziki na unguwa su ne su kan taru su taimaka.
Mata su ma suna yin gayya irin ta su, misali in an yi sabon daki za a yi dabe. Duk wanda ya yi gayya, to dole ne ya yi abincin gayya saboda jama'ar da suka zo aiki su ci.
9. Aikin Gayya
Wannan shi ma wani aiki ne da ake taimakawa juna ta hanyar haduwa a yi aikin taimakon kai da kai, ko kuma idan wani bashi da lafiya ya kasa gyara gonarsa sai a yi gayyar fan uwa da abokan arziki da ya kamata a tafi a nome masa kyauta. A irin wannan har akan yi fura da kunu ko tuwon gayya don ma’aikata su ci ko su sha. A nan ne ma har aka samu karin magana mai cewa "kowa ya sha furar gayya dole ya yi aiki".
Shata Katsina sai ya ce "ka sha furar mutane kace zaka yi kwance a a ku tashi gumi na nake ci". Zamani ya zo yayi barin makauniya da wannan dabi’a. A yau komai sai dai kudinka ya baka ko yasa a yi maka. Bahaushe ya tabbatar da wannan a inda ya kirkira wata magana mai cewa: “Nasara ya hana aikin banza”. Ko kuma: “Kowa tashi ta fisshe shi”.
10. Zaman Gandu
Wani zama ne da ake yi, a inda za a iske kaka, da ubada da uwa, da da da matarsa, da jikoki duk a gida daya ga dakin wannan ga na wannan. A irin wannan zama ana kasancewa komai tare ake yi. Da damuna za a tafi gona ta mai gida da ake kira gonar gandu a wurin aiki. Bayan an dawo, maigida ne zai ciyar da kowa, ko da kowa dansa yana da mata da yaya, dole shi ne zai ciyar da su.
Irin wannan rayuwa tana da dadi matuka, domin ana taimaka wa juna a harkokin rayuwa ta fuskoki da yawa.
Gunduwawa
Gunduwawa wannan kauyene a qaramar hukumar waje a jihar kano
Zumunci
10. Zaman Gandu
Ba a farga ba, zamani ya zo ya yi tafiyar ya ji da wannan ɗabi’a. Musamman samuwar aikin gwamnati, a inda za a ɗauki mutum ya koma wani garin da ba nasa ba, ko kuma ko yana gari, sai ka iske ya ware gidansa shi kaɗai wai kar a dame shi. A nan ne ake rayuwa irin ta daga ƙwauri sai gwiwa, ko kuma mu ce ba ruwan wani da wani wai mahaukaci ya yi baƙo. ba abin da wannan yake koyarwa sai Ƴar karen rowa.
Zumunci
TSAKURE: Maƙasudin wannan muƙala shi ne ƙoƙarin gano tare da yin nazari a kan matsayin da zumunci ke da shi a rayuwar Bahaushe. Haka kuma nazarin zai waiwaya baya don ƙyallaro yanayin da zumunci yake a zamanin da,tare da fito da halin da zumunci ke ciki a zamanin yanzu.
Bayan wannan kuma zamu dubi irin gurɓacewar da harkar zumunci ta yi.Fayyace wasu dalilai waɗanda suka yi sanadin haka, da kuma tasirin da hakan ya yi a rayuwar Bahaushe a yau. Haƙiƙa akwai wasu matsaloli,  da suka taimaka sosai wajen lalacewar, ko taɓarɓarewar harkar zumunci, wanda a ƙarshe ya shafi zamantakewar Bahaushe baki ɗaya.
Wannan muƙala  ta kawo waɗannan matsaloli gami da dalilan da suka yi sanadin hakan. Domin ƙarawa daɓe da makuba, d  nazarcin wasu litattafai, kundayen bincike tare da wasu muƙala waɗanda suka yi magana a kan irin amfanin zumunci da kuma  moriyar da ake samu. Bayan mun dubi matsalolin sai kuma mu jero wasu shawarwari da zasu  taimaka wajen fito da Bahaushe daga cikin wannan hali:
BITAR AYYUKAN MAGABATA
Babu shakka, an yi rubuce-rubuce da dama, da suka shafi zumunci da matsayinsa a rayuwar Bahaushe. Kowanne masani da irin gudunmowar da ya bayar. Wannan kuwa ya faru ne, a dalilin cewa, kowanne marubuci akwai inda ya fi mayar da hankalinsa. Watau wasu marubutan sun yi amfani da wasu bayanai da suka shafi  zumunci kai tsaye.
Wasu kuma a matsayinsa ta fuskar addini, wasu kuma, wasu kuma al’adan ce,suka kalle shi,waɗansu kuma a siffar rubutun zube da sauransu. An yi rubuce-rubucen ne a wasu littattafai da aka wallafa, da wasu kundayen digirin M.A., da na B.A.,  ko mujallu, ko muƙala, ko jaridu da sauransu.
A’isha Umar Wali(1990) a kundinta na Digiri na biyu mai take Hausa KingshipTerm.
Duk da yake Turanci a ka yi yana da alaƙa da muƙalar.
Mu’azu M.S.(1998) a kundinsa na Digiri na ɗaya mai taken  Zumuncin Bahaushe.Wannan aikin yana da alaƙa da muƙalar.
Banta Margaret(1990) a kundinta na Digiri na ɗaya mai taken  A survey on the adjustment Problems of Widows and Single Parents in our Society.Duk da yake Turanci a ka yi yana da alaƙa da muƙalar.
Jabiru Abdullahi(1958)a littafinsa mai suna Nagari Na kowa.littafin yana da alaƙa da muƙalar.
Imam A.(1937) a littafinsa mai suna Magana Jari ce, littafin yana da alaƙa da muƙalar.
Imam A.(1937) a littafinsa mai suna Ruwan Bagaja, littafin yana da alaƙa da muƙalar.
Habibu Sarki A.(2000) a littafinsa mai suna Zuwan Musulunci  a Afrika,da shigowarsa ƙasar Hausa, littafin yana da alaƙa da muƙalar.
Da sunan Allah Mai rahama Mai jinqai, Mai kowa, Mai komai, Mai aikata abin da Ya so, ga wanda Ya so,  a sadda Ya so, a yadda Ya so, ko ana so ba a so tilas bayi su so. Tsira da amincin Allah su tabbata ga shugaban halittu Annabi Muhammadu(sallallahu alaihi wasallam), da Alayensa da Sahabbansa,da sauran Mabiyansa umuman.
Wannan muƙala na da ƙudurin yin tsokaci a kan matsayin da zumunci ke da shi a rayuwar Bahaushe. Haka kuma,tare da fito da irin gurɓacewar harkar zumunci da kuma tasirin da haka ta yi a rayuwarsa a yau.Haƙiƙa akwai wasu matsaloli  da suka zama ƙashin baya wajen lalacewar ko taɓarɓarewar harkar zumunci, ko kuma a ce zamantakewar Bahaushe baki ɗaya.
Wannan muƙala babu shakka tana da muhimmanci, saboda za ta yi magana a kan irin amfanin zumunci da kuma  moriyar da ake samu. Bayan haka,za’a dubi wasu matsalolin da suka taimaka wajen jefa Bahaushe cikin wannan hali. Waɗannan matsaloli sun watsu a gida da daji,sannan kuma,Bahaushe na karo da su ta fuskoki daban-daban.
Wannan ne ma yasa na kira muƙalar da cewa: “Taɓarɓarewar zumuncin Bahaushe a yau. ”(Lalacewar zamantakewa a ƙasar Hausa).Watau abin da nake nufi shi ne,matsayi ko halin da zumuncin Bahaushe ke ciki a rayuwarmu ta yau,sannan kuma da irin tasirin da hakan ta haifar. Babu shakka,ko ba a shafa ba maruru ya fi kaluluwa in ji makaho. Tabbas dukkan wanda yake cikin hayyacinsa ya san cewa Bahaushe ya samu kansa na gaba kura baya siyaki. Wannan mawuyacin hali kuwa,shi ne, na lalacewar, ko gurɓacewar  zumunci a zamanin da muke ciki.Tarihi ya nuna cewa Bahaushe na da al’adar kyakkyawar zamantakewa a da. To sai dai kuma yanzu  ya tsinci kansa a cikin wani rami  mai gaba dubu. Domin kuwa Bahaushe ya ce “tsalle ɗaya kan yi ka faɗa rami, ka yi dubu ba ka fita ba”.Haka kuma ya ce “ruwa baya tsami banza” ma’ana babu abin da zai faru sai da dalili.
Don haka taɓarɓarewar harkar zumuncin Bahaushe bai rasa wasu dalilai. Bisa dogaro da waɗannan maganganu ya sa  za mu kalli al’amarin zamantakewar Bahaushe a yau, da irin halin da ta faɗa,tare da duba wasu daga cikin dalilan da suka yi jagorar hakan.
Bugu da ƙari kuma, na tsara muƙalar tawa kashi uku kamar haka: Kashi na farko,ya ƙunshi taken muƙalar ,sai gabatarwa,da ma’anar kalmar taɓarɓarewa,da ta  zumunci tare da ire-irensa da kuma dalilai ko sanadinsa.
Kashi na biyu kuma,zai kawo wasu daga cikin matsalolin da zumunci ke fuskanta, a nan kuma za mu dubi waɗanne irin matsaloli ne,kuma me ya kawo su ?
A kashi  na uku,zai ƙunshi wasu shawarwari game da wasu hanyoyi da nake ganin, idan aka bi su  za  a iya samun mafita. A qarshe na rufe ta da kammalawa da madogara.
Ma’anar Zumunci
Da zarar an ambaci kalmar zumunci a al’ummar Hausawa, babu  abin da zai zo masu a zuciya da ya wuce wata dangantaka ta musamman da ke tsakanin mutum da mutum wadda ta shafi dukkan fannonin rayuwa.To sai dai wasu Masana sun ba wannan kalma ma’anoni daban-daban,kamar haka:
Zumunci na  nufin wata dangantaka ce ta jini (haihuwa), ko ta aure,ko ta zamantakewa (maƙwabtaka ko mu’amulla). Zumunci na  nufin dangantaka, ko dangi, ko ƴan uwa.
Zumunci wata alaƙa ce tsakanin mutum biyu, ko ƙungiyoyi,ko ta zamantakewa (maƙwabtaka ko mu’amulla). Zumunci wata alaƙa ce tsakanin abubuwa,ko dangi,zuriya ɗaya a dalilin haihuwa,ko tabanni(goyon hankaka mai da ɗan wani naka ), ko aure.
Bisa la’akari da bayanai da suka gabata, muna iya cewa, Wannan kalma ta zumunci,da kuma ma’anoni daban-daban, da masana, suka bayar muna iya cewa zumunci wata alaƙa ko dangantaka,ko nasaba,ko jituwa ce dake ƙulluwa ko haɗa mutane daban-daban kan harkokin da suka shafi rayuwa ta yau da kullum.
Al’amarin zumunci a al’ummar Hausawa abu ne da za’a ce yana da rassa ko yana yaɗuwa fiye da kowace ƙabila ko al’ummar da ke maƙwabtaka da Hausawa. A wannan mataki za mu yi nazarin nau’o’in zumunci al’ummar  Hausawa da dalilan a kansa a sami wata mu’amulla da kan haifar da zumunci. Akwai nau'in zumunci ko zumunta iri daban-daban waɗanda kan wakana a tsakanin al'umma bisa wasu dalilai kamar haka: -
1.  Zumunci na jini (haihuwa ko zuriyya):- Wannan kan ƙunshi mutane irin su uwa da uba, Ƴaƴan tsatso, Ƴan uwa, Ƴan uba, kawu, inna, gwaggo, baffa, yaya, ƙani da sauransu.
2. Zumunci na soyayya (auratayya):- wannan kan shafi mutane irin su miji da mata, da suruki,da  suruka,da agola,da ɗan riƙo,ko tabanni.
3. Zumunci na zamantakewa (maƙwabtaka): - wannan kan shafi mutane a wurin maƙwabtaka na gida, ko kasuwa, ko gona, da sauransu.
ZUMUNCIN JINI  (HAIHUWA KO ZURIYA)
Zumunci na jini shi ne,wata dangantaka ko alaƙa da ta shafi haihuwa ko zuriya ,wato ta dalilin haɗuwar iyaye ko kakanni. Wannan zumunci na iya kasancewa na kusa ko nesa. Akan sami zumunci ne a samakon kyakkyawar dangantaka tsakanin mutanen da suka fito tsatso ɗaya, suka kuma haɗa uwa ko uba ɗaya wannan shi ake kira shaƙiƙin ɗan uwa.
Dangantaka ta kusa kan iya ƙulla zumuncin  jini a tsakanin  ƴaƴan da ma’aurata(mace da namiji) suka haifa, ko  ƴaƴan da mace ta haifa waɗanda ba ubansu ɗaya ba, ko kuma ba uwansu ɗaya ba. Ƙulla irin wannan zumuncin  ba  abin mamaki ba ne a al’ummar Hausawa, tun  da yake yawancin su musulmai ne, kuma ƙa’idar  addinin ta yarda  namiji ya auri mace fiye da ɗaya (amma ka da ya wuce huɗu).
Ita ma mace tana iya yin wani aure, idan ta fito daga gidan wani mijin, a sakamakon rasuwarsa  ko rabuwar  aure. Domin  haka ana iya samun zumunci tsakanin Ƴaƴan da suke uwa ɗaya, uba ɗaya, da waɗanda suke uba ɗaya uwa kowa da ta sa. Haka kuma a tsakanin Ƴaƴan da suke uwa ɗaya, uba kowa da nasa.
Baya ga wannan  zumunci na kusa,  akan  samu na nesa, kamar  waɗanda suke kakanni ɗaya, wato ɗan wa da ɗan ƙani, ko kuma ɗan mace,  da ɗan namiji.
Wani irin nau’in  zumuncin  jini  kuma, da ake samu a tsakanin  Hausawa, shi ne irin dangantakar da ake samu a dangin uwar mutum, ko ta dangin uba. A dangi uwa akan samu wannan, Wa to ƙanin uwa waɗanda ake kira kawu. Haka kuma akan samu Ƴar uwa ko ƙanwar  uwa waɗanda ake kiransu da Inna. Ta ɓangaren dangin uba akwai wan uba, ko ƙanin uba, akan kira shi da Baba ko Baffa,sannan  sai kuma Ƴar uba ko ƙanwar uba ana kiransu da Gwaggo.
Kyakkyawan zumuncin da Bahaushe ya gada kan sanya a girmama waɗannan, kamar  yadda zai girmama iyayensa da suka haifeshi ko ma fiye.Tare da ɗauke masu ɗawainiyar wasu al’amura, kamar aikace -aikace ko taimaka masu da wani abin da ya mallaka.
Irin wannnan zumunci yakan yi danƙo a al’ummar Hausawa, a yayin  da yaro kan iya tashi a gidan ƙannai ko yayyen  iyayen sa. Ba tare da samun wani bambanci na tarbiyar, ko rashin nuna ƙauna ba, kamar yadda zai iya samu a gidan iyayensa. Haka kuma dangantakar kasancewar yara ƴaƴan maza (ƴaƴan wa da na ƙani) kan sanya  a samu kyakkyawan zumunci a tsakaninsu.
ZUMUNCIN SOYAYYA
Zumuncin Soyayya na nufin kyakkyawar dangantaka ko mu’amulla da ta ƙullu a tsakanin mutum biyu ko fiye a sakamakon ƙauna, ko tausayi, ko kuma auratayya. Wato waɗannan kamar wasu matakai ne na samar da zumuncin soyayya.
AURE:
Ita kuma matar wasu ƙananan hidimomi na gida kamar dafa abinci, kula da yara da tsabtace muhalli da dai sauransu al’amura. Zumunci tsakanin mata da miji kan yi danƙo ƙwarai idan kowane ya ɗauki ɗawainiyar da ke kansa, ba tare da cuta ma wani ba. Irin wannan zumunci idan ya yi kyau yakan fi na jini, musamman da yake ana gudanar da rayuwar tare a kullum.
Bayan wannan kuma, sai mu duba yadda dangantakar kishiya da kishiya ke samar da zumunci a al’ummar Hausawa. A irin yadda suke gudanar da al’amuran gida, kamar raba kwana da miji zai riƙa yi a tsakaninsu. Ko kuma raba girki, da dai duk wani abu da ya shafi harkokinsu a wurin miji. Idan zama tsakanin kishiyoyi ya yi kyau, to sai ka ga gida ya zauna lafiya. Domin za a ga kishiya na girmama wadda ta riga ta shigowa gidan, tana kiranta da suna yaya, ko kuma mamar wane da makamantansu. Wato saboda ƙarfafa zumunci.Al’adar Bahaushe ta hana amarya ta kira uwargida da sunanta kai tsaye. Da yake Bahaushe mutum ne mai ɗaukar nasa kamar ba nasa ba, zumuncin Bahaushe na tsakanin kishiyoyi kan sa ƴaƴan uwargida su tashi (girma) a ɗakin  Amarya, ko kuma na Amarya su tashi a ɗakin uwargida ko kuma duk ƴaƴan mijin su tashi a ɗakin uwargida. Wato sukan samar da kyakkyawar zumunci da akan kasa bambance ɗan wannan da na waccan. Zumunci tsakanin kishiyoyi ma idan ya yi kyau, yakan yi naso har ga ƴan uwansu.
Wata rawar da zumuncin aure ke takawa, a wajen ƙarfafa zumunci, shi ne yadda Hulɗa ke gudana a tsakanin miji da dangin matarsa, ko kuma matar da dangin mijinta. Domin kuwa in har aka yi dace, zama ya yi kyau ana zaune lafiya, to sai a ga ana gudanar da kyakkyawan zumunci. Ko da yake, idan aka kuskure aka yi rashin sa’a aka samu Ƴar ɓaraka,ma’ana in babu jituwa a tsakanin sai ka tarar ana zaman-doya-da-manja. Ko da kuwa ma’aurata na son junanasu. Wannan kuwa na faruwa mafi yawa a inda aka yi auren ƙi, ko na kangara. Wato a samu wani sashi na dangin ma’auratan ba sa son auren.
Dangantakar aure a al’ummar Hausawa yakan samar da kyakkyawan zumunci tsakanin maigida da ƴaƴan da mace ta zo da su (Agola) ko tsakanin mace da ƴaƴan riƙon mijinta. A al’adance maigida in ba ya nuna bambanci tsakanin ƴaƴansa da waɗanda ba nasa ba.
Domin yakan ba su abinci iri ɗaya, sutura iri ɗaya, makaranta ɗaya, kai har da ɗaukar ɗawainiyar aure da sauran harkokin rayuwa. Akan gane kawai cewa ba ƴaƴansa ba ne,har sai  an zo rabon gado, ma’ana bayan rasuwarsa. Ita ma mace takan ɗauki ƴaƴan da mijin yake riƙo kamar ƴaƴan cikinta. Wato ba a iya bambance ƴaƴanta da waɗanda ba nata ba. A al’adar auren Hausawa musamman na budurwa, takan tafi gidan miji da wata  ƙanwarta, ko wata ƴar uwarta, wadda akan kira ƴar zaman ɗaki ko ƙanwar rana. Maigida da sauran mutanan gida ba su kan nuna wa ita wannan ‘yar zaman xaki bambanci ba, takan saje da ‘yan gidan.
Haka kuma haihuwa, wani ginshiƙi ne da ke ƙara ƙarfafa zumuncin aure. Da zarar aka ce ma’aurata sun sami haihuwa a tsakaninsu, to zumunci ya ƙullu ke nan. Ko da kuwa aure ya rabu, ko kuma ɗaya daga cikin iyayen sun mutu, akan samu wata hulɗa na gudana a tsakaninsu. Haka kuma wannan haihuwar kan zama wata abin yin inkiya, saboda a wani lokaci sai ka ji ana cewa ai wane ne uban ƴaƴanta, ko kuma wance ce uwar ƴaƴansa. Dole ne iyayen, ko ƴan uwan ƴaƴan su kasance a wuri ɗaya a wasu shagulgula da suka shafi ƴaƴan nasu kamar sha’anin aure ko haihuwa. Haka ma idan wani abin baƙin ciki ya faru kamar mutuwa, ko gobara da dai sauransu. Bayan haka kuma, haihuwa kan haifar da wata alaƙa da ta zama kamar zare da ta ɗinka tsakanin ma’aurata da iyayensu, wato kakanninsa abin da aka haifa, saboda wannan jituwa ne ta ke tsakanin jika da kaka ake samu wata ƙauna mai ƙarfi  ta sarƙu. Wannan ne kan sanya ake jin kaka mace na kiran jikanta “miji” ko maigida. Haka shi kuma kaka namiji ya na kiran jikarsa da matata. In kuma jikan namiji ne sai ya ce aboki. Haka ita ma kaka mace ta kan kira jikarta da ƙawa, ko kishiya da dai sauran wasanni na raha don nishaɗi da nuna ƙauna.
A sakamakon al’adun aure a al’umar Hausawa, akan samu kyakkyawar dangantaka na surukuta. Surukai su ne iyayen matar  da ya ke aure (maza da mata) da kuma yayyenta maza da mata. Haka ita ma iyayen mijin mace maza da mata da kuma yayyensa maza da mata sun zama surukanta. Namiji yakan girmama surukansa kamar yadda yake girmama iyayensa ko fiye. A al’adance dole ne a ce mutum na jin kunyar surukansa, a inda ba ya iya sakin jiki ko ya furta wasu maganganu a muhallin da surukansa suke, haka ita ma macen. Tsakanin mutanen da iyayensu ke auren juna ma akan sami kyakkyawar fahinta wannan kyakkyawar dangantaka, da ladabi, ko girmama juna da ake samu a lamarin surukuta a al’ummar Hausawa.Tabbas shi ke haifar da kyakkyawar zumunci tsakanin mutane da suka ƙullu da dangataka. Zumuncin  da auren Hausawa kan samar, kan yi naso har  ya kai ga samun kyakkyawar dangantaka tsakanin  ƙauyuka, ko garuruwa. A  sakamakon  auratayyar da akan samu tsakanin wannan ƙauyen da wancan, a al’umar  Hausawa yakan sa a samar da kyakkyawan zumunci a tsakanin ƙauyukan. A  inda za a ga suna yin ruwa suna  yin  tsaki akan duk  wani lamari da ya shafi ɗaya ƙauyen. Haka kuma a wasu lokutan akan samu wasannin raha a tsakanin al’umma a sakamakon irin wannan auren.
A taƙaice muna iya cewa ba don ɗebe sha’awa kawai da samun zuriya ake yin aure ba. A’a har da  samar da zumunci a al’umma da kuma kyautata shi,sannan yana taka mahimmiyar rawa a lamarin aure. Wato ta kowane ɓangare aka dubi dangantarkar da aure ke ƙullawa a al’umar  Hausawa. Haƙiƙa za a tarar da wani zumuncin  da ya ginu wanda ana iya cewa ba zai taɓa  rushewa ba har abada. Ko da kuwa auren ya rabu ko ma’auratan sun rasu.
RIƘO KO GOYO
i.	Zumunci.
ii. Haihuwa.
III. Ƙauna.
vi	Tausayi.
vii Tabanni
ZUMUNCI: Goyo ya kan taka rawa mai muhimmanci ga rayuwa ta wajen ƙarfafa danƙon zumunci.Domin za ka iya samun wani ya kama ɗan ƙanin sa ko ɗan ɗanwarsa ya riƙe tun daga yarinta har zuwa girma. Sau da yawa wani riƙon kan fara ne tun daga yaye, watau lokacin da aka cire yaro daga mama, nan ma ya fi faruwa ne a tsakanin ƴan uwa kamar kaka, ko Ƴar uwa ko uba.
Wannan abu ya kan ƙara ƙarfafa zumunci, don kuwa yakan faru in ka samu wani gidan inda ake riƙon wani, ba za ka iya banbance ɗan gidan ba ko ɗan riƙo ba, za ka gansu babu wata wariya. Komai nasu iri ɗaya ake yi masu, sutura, abinci kai har ma aure, wannan kan ƙara ƙulla zumunci.
ƘAUNA: Baya ga waɗannan, akwai kuma masu ɗaukar goyo don ƙauna, kamar inda za ka samu cewa wasu mutane na ɗaukar goyo ne kawai, don ƙauna, watau soyayya. Inda za ka samu babu dangin iya, babu na baba, ma'ana babu dangantakar komai sai dai aminci, watau abotaka. Misali  aboki, ko maƙwabci da maƙwabci, inda za ka tarar ɗaya ya kama yaron ɗaya ya riƙe, babu bambanci kamar shi ya haife shi. A wani lokaci ma yakan fifita shi a kan waɗanda ya haifa.
MORIYA: Akan yi goyo don moriya, a inda za ka samu an ajiye bara, ko yaron gida yana yi wa mutanen gidan hidima.Watau kamar dai mai aiki, akan samu mai yin hidima, wani tun yana  yaro har girmansa ko da mace ce, ko kuma namiji.Sannan kuma akwai waɗansu masu yin sana'a, inda sukan mallaki barori masu kula da harakokin kasuwanci. Su ma wasu tun daga yarinta har zuwa tsufa, har ma wani lokacin su ma su samu su kafu su yi ƙarfi su samu abin hannunsu.
AGOLA: Goyon  agola yakan faru ne, in aka auro mace mai ɗa ko ƴa, to akan kirasu da sunan agola ko Kolo. A bisa al'adar  Bahaushe  riƙon agola yakan zama dole ne, misali idan uban yaron ko yarinyar ya mutu.Ko kuma dangin uban yaron ba su a garin, ko kuma yaron bai yi girma ba. Su kansu dangin uba ba sa son a tafi da yaronsu wani gida ya zama agola don gudun wulakanci. Ko kuma kar a  raba shi da ƴan uwa, shi yasa wasu duk juyin da za a yi ba za su yarda a kai yaronsu wani gida ba. Shi yasa in mace ta fita, to sai a yaye yaron daga mama a sanya wani a cikin dangi ya & auka don kawai ƙyamar agolanci.
TABANNI: Wannan  goyo  akan yi shi ne a wani lokacin don tausayi, ma'ana shi ne in wani mutum ya ga wani yaro a wani matsayi na ƙaƙa–ni- ka -yi.To don tausayawa, ko da a ce yana tare da iyayensa ne, ko kuma Maraya. Akwai ma inda za ka tarar ana riƙon yaro ko yarinya, sannan kuma ana taimakawa iyayensu a lokaci guda. Bayan wannan, sai kuma a wata fuska, inda za ka samu an riƙe almajiri don tausayawa, misali in almajirin ƙarami ne, za ka samu ya yi uwar ɗaki wadda zai riƙa samun taimako na abinci, ko sutura. Haka kuma akwai waɗanda uwarsu ta mutu bayan haihuwa, watau talle, su ma don tausayi akan ɗauke su, ko da babu dangantaka, ko kuma yaron da aka tsinta.
To amma kuma, daga ƙarshe sai a mayar da su kamar ƴaƴan tsatso, watau za su iya gadon mai riƙonsu. A wani lokaci akan kira irin wannan goyo da  goyon hankaka mai da ɗan  wani naka.
ZUMUNCIN ZAMANTAKEWA
MAƘWABTAKA
Zumunci da ya shafi maƙwabtaka yakan faru ne, a sakamakon kusantar juna ta fuskar Muhalli. Bahaushe kan kira mutanen da suke kewaye da gidansa da maƙwabta. Wato waɗanda suke gabas da yamma, da kudu da arewa. Haka kuma akan ɗauki duk gidajen da ke anguwa ɗaya a matsayin maƙwabtan juna. To sai dai mafi kusanci dangane da lamarin maƙwabtaka su ne, waɗanda suka haɗa katanga ko wanda suke kallon juna dab da dab. A al’umar Hausawa akan samu zumunci maƙwabtaka tsakanin unguwa da unguwa, ko tsakanin gari da gari.
Bayan wannan kuma, yanzu an samu ci gaban zamani.Ta inda akan samu zumunci ta haɗuwar gunduma ɗaya, ko ƙaramar hukuma ko Jiha ɗaya.Ko kuma Ƙasa baki ɗaya.To amma wannan ya fi  faruwa in ana nesa da gida.
Zumunci maƙwabtaka ba ƙaramar rawa yake takawa ba,ta hanyoyi da yawa. A wasu lokuttan, sai a samu yaran maƙwabta sun tare a gidan maƙwabci. A wani karon ma ba za a iya bambance ɗangida da wanda ba ɗangida ba. Haka nan kuma, wannan Hulɗa kan haifar da cuɗanya da shaƙuwa ta harkokin yau da kullum. Kamar are-aren wasu kayan aiki, misali  dagi, da tsani, da kwangiri,ko adda da sauransu.Wannan ya haɗa da musayar kyaututtuka da nuna damuwa kan wani abin da ya shafi maƙwabci,tun daga kan maza har mata. Ban da wannan kuma su kansu mazan sukan haɗu, kowa ya kawo abincinsa a taru a ci gaba ɗaya(ciyayya).
Game da su kuwa mata, akan samu musayar kyauta musamman abinci dangin kayan marmari da ake kira kawo ƙwarya,ko ɗauki. Haka kuma a lokacin bikin sallah, ko wani biki, ko kuma wata tsaraba, ko kuma haka nan kawai.
Al’amarin maƙwabtaka ba ƙarami ba ne, don kuwa Bahaushe ya ɗauke ta da muhimmanci.Wannan kuwa, tun gabanin zuwan addini Musulunci ƙasar Hausa. To da addinin Musulunci ya zo kuma, sai ya zamanto ya ƙara ƙarfafa sha’anin maƙwabtaka, kamar yadda ya zo a cikin littafin Riyadil Salihin.
“ Akwai wata rana da mala’ika Jibril ya zo  masa ya faɗa masa (Annabi)  haƙƙoƙin maƙwabci a kan maƙwabci, har sai da Annabi ya yi tsammanin maqwabci zai iya gadon maƙwabcinsa, saboda tsananin kusanci da nuna dangantaka”.
Haka kuma, akwai abubuwa da suka faru tsakanin Annabi Muhammadu (S.A.W) da wani Bayahude maƙwabcinsa.
“An ruwaito cewa Annabi(S.A.W.) ya kasance da wani maƙwabci Bayahude.Wanda ya riƙa watso wa Manzon Allah (S.A.W) shara a gida.Duk da haka Manzon Allah bai ce masa komai ba.Aka kwana biyu,Manzon Allah bai ga an zuba shara ba.Don haka sai Manzo ya  tambaya, shin ina Bayahudan nan? Sahabbai suka ce: “ba shi da lafiya”, sai Manzo yace mu tafi mu gaishe shi”.
Waɗannan suna iya zama madogara dangane da yadda Addinin Musulunci ya ƙarfafa sha’anin maƙwabtaka a tsakanin al’umma. Addini da ma ya iske Hausawa na da al’adar zumunci a tsakanin maƙwabta.To sai dai ya faɗaɗa matsayinta, kamar yadda aka samu wasu bayanai masu yawan gaske. A  inda Annabi Muhammadu (S.A.W) ya nuna mana cewa:
Maƙwabtaka kan fara ne daga gida ɗaya, zuwa gida arba’in hannun hagu, haka kuma gida da zuwa arba’in hannun dama.Haka kuma gaba ko baya su ma daga gida ɗaya zuwa arba'in. Wannan ya ƙara ba Bahaushe ƙarin ƙarfin gwiwa,wanda ya haifar da kyakkyawar zumunci a al’ummansa.
ZUMUNCIN ABOTA
Zumunci da abota kan ƙulla kan faru ne, saboda wasu dalilai masu tarin yawa da suka shafi rayuwa ta yau da kullum. Wannan zumunci kan iya ƙulluwa a tsakanin jinsi ɗaya ko wani jinsi, da wani, ko tsakanin tsara da tsara, ko tsakanin babba da yaro da dai sauransu.
Bisa ga dalilan da kan sa  abota ta ɗore shi ne, dacewar abokan. Musamman in aka yi sa’a ra’ayinsu ya zo ɗaya, ko kuma ɗaya ya fi ɗaya haƙuri. Akan samu abokai na jinsi ɗaya, misali kamar aboki da aboki, wato duk maza ne, ko ƙawa da ƙawa,mata.
Dangane da yadda abota kan ƙullu ta yi ƙarfi har ta haifar da zumunci a tsakanin mutane.Ba ya rasa nasaba da irin asalin abin da ya yi sanadin haɗuwar su.Tare da kuma irin mahimmancin da suka bai wa Al’amarin. Misali kamar waɗanda suka haɗu a makaranta, ko kasuwa, ko wurin ibada, ko wurin wani taro na musamman da Sauransu. Abota kan ƙullu a tsakanin ɗalibai ko almajirai, ko ƴan makaranta da suke karatu tare.Tabbas makarantar na iya kasancewa ta Arabiyya, wato ta allo ko kuma makarantar tsangaya.
A inda za a iske an haɗa wa Malami yara, a wani lokaci na gari ɗaya, ko na garuruwa daban- daban, duk suna harka tare. A samakon haka abota kan ƙullu. Da yake yanzu zamani ya zo da wani  sauyi, akan samu makarantun Islamiyya.Inda za a samu an haɗa yara maza da mata a aji ɗaya, amma ba Ƙur’ani kaɗai ake koya masu ba har da sauran ilimin addinin.
Akwai kuma makarantar ilimi na littattafai (zawiyya),a inda nan za a iske manyan mutane suke ɗaukar karatu a wurin wani malami.Wanda yake ya sha bamban da na makarantar yara, wato da ta allo da kuma ta Islamiyya.
Haka shi ma ilmin boko yakan zama mafarin ƙulluwar abota a tsakanin mutane da al’ummar Hausawa a matakai daban- daban. Kamar a makarantun firamare, da na gaba da firamare, da kuma manya-manyan makarantu.
Da farko dai, akan kai yaro ko yarinya makaranta elemantare, ko firamare, sannan kuma ya wuce makarantar sakandare ko ta horan malamai. A makarantar firamare da na gaba da firamare. Duk yaron ko yarinyar da suka haɗa aji za a ga ana samun kyakkyawar dangantaka a tsakaninsu wadda kan haifar da zumunci zuwa gaba. Haka ma waɗanda ba su haɗa aji ba, in dai sun yi makaranta ɗaya, irin wannan zumunci kan ƙullu. A manyan makarantun ilimi ma kamar jami’o’i, zama tare ko gudanar da wasu (abubuwa) al’amura kan sa a ƙulla abota wanda kan haifar da zumunci mai ɗorewa.Wato bayan an gama makaranta har ya zuwa ga Ƴaƴa da jikoki.A inda za a iske ana kafa ƙungiyoyin tsofaffin xalibai.
Haka ma harkar kasuwanci kan sa a ƙulla dangantaka wanda kan haifar da zumunci. Haɗuwa a wurin cin kasuwa da irin ragowar da akan samu a wurin saye da sayarwa, tsakanin mutane da dai sauransu.Wannan shi ma kan sa a saba, da kuma yarda da juna a zama abokai.Ta fuskar kasuwa kuma da  sauran lamura, wato zumunci yana  ɗorewa. Hasali ma dai, a al’ummar Hausawa mutanen da suke sana’a ko kasuwanci iri ɗaya sukan zama kamar tsintsiya. Bisa ga wata abotar da ta kan ƙullu ta sanadiyyar haɗuwa a wuraren ibada, nan ma za mu iya cewa ba ƙaramar rawa su ke takawa ba kamar masallaci, aikin hajji da umra ko jana’iza da sauransu. Wato wasu harkar da addini kan sa a shaƙu a zama abokai har zumunci ya shigo a zama kamar uwa ɗaya uba ɗaya. A wata fuskar kuma, akan samu ƙulluwar abota a sakamakon haɗuwa a wasu wuraren tarurruka na rayuwa. Kamar wasan al’adun gargajiya, kamar  wasannin dambe,ko kokuwa, kalankuwa, ko irin na taron siyasa da dai sauran makamantasu.
Dangantakar abota dai a al’umar Hausawa abu ne da kan ƙulla kyakkyawan zumunci a tsakanin mutane.A wanda wani lokaci ma yakan fi zumuncin jini danƙo. Idan irin wannan zumunci ya yi kyau, aboki kan iya ɗaukar ɗawainiyar iyalan aboki.Musamman idan ba ya da rai, ko wata rashin lafiya ta kama shi, ko idan ya yi tafiya. Haka kuma aboki kan iya zama uban auren ƴaƴa abokinsa. Wato ya ba da su ga wanda yake so, ya kuma yi masu duk wasu ɗawainiya fiye ma da yadda zai yi ma ƴaƴan sa.
ALMAJIRCI  KO ƊALIBTA
Almajirci  ko ɗalibta abu ne da kan haifar da dangantaka kyakkyawa,a tsakanin mutane, wanda daga ƙarshe zumunci kan ƙullu. Dangantakar kan ƙullu ne ta fuskoki da yawa kamar tsakanin malamai da Almajiri ko tsakanin  almajri ko  xalibi da xan’uwansa ko kuma a tsakanin almajiri ɗalibi da jama’ar  gari.
Dangane da yadda, almajirci na fannin ilimin addini ke ƙulla zumunci a tsakanin malamai da almajiri. shi ne, kamar inda za a tarar malami ya zama kamar uba ga almajirin.Balle ma a ce sun tafi zuwa wani gari wanda ba garinsu ba. To a nan ban da karantar da shi da malami ya ke yi, to kuma shi ne, matsayin ubansa. Wannan dangantaka ta kan ɗore ko bayan almajirin ya sauke Alkur’ani ya koma gida, sai a samu ya na ziyartar malami. Bayan wannan kuma akan samu dangantaka a tsakanin malamai da iyayen almajiri.Iyayen kan girmama malami ne, saboda baiwar da Allah ya ba shi ta ilimi, da kuma karantar da Ɗansu da ya yi wanda a sakamakon haka za su amfana duniya da lahira. Irin wannan dangantaka ta girmamawa kan haifar da zumunci, a inda za a iske har ziyarar juna ake yi da halartar shagulgulan da suka shafi juna.
Haka kuma akwai wani zumunci da ke ƙjulluwa a tsakanin  alamajirai. A duk inda a ka ce almajirai suna zaune dole ne a samu kusantar juna tsakanin mutum biyu ko fiye. Idan an tafi yawon bara akan tafi tare, duk abin da aka samu a ci tare irin wannan dangantarkar kan ɗore har zuwa girma ya haifar da zumunci.
A sakamakon barin gida a shiga duniya neman ilim, almajiri kan ce “ a rashin uwa akan yi uwar ɗaki” Domin ya ɗebe wannan kewar almajirin kan samu wata mata a cikin gari wadda zai rinƙa kai mata wasu ƴan koke-koke, tana share masa hawaye, ko kuma ya rinƙa kai mata tarin kuɗi ko ajiyar wani kayansa na musamman.
Akan kira wannan mata da sunan uwar ɗaki ko kuma in namiji ne, sai a ce masa ubangida. Samun uwar ɗaki ko uban gida yakan faru ne a wani lokaci da aka fara zuwa bara, ko aike, ko kuma ta fara yin rubutun sha, wato almajirin kan yo wa matar da yake so ta zama uwar ɗakinsa rubutun sha, musamman lokacin zumi,ko wata larura in taso. Wanda idan ya tashi tafiya gida, ita kuma sai ta yi masa hasafi na abin da ya sauƙaƙa tare da godiya.
Ta fannin maza kuwa wato uban gida shi an fi samun mai yi masa wata hidimar yau da kullum, kamar cefane da wanki ko share-share. A wani lokacin akan yi sa’a wani ubangida ya riƙe almajiri har girmansa wani ma har yakan yi masa aure. Wato ya yi masa duk abin da zai yi wa ɗan cikinsa. Irin wannan zumunci yakan yi naso har ya kai ga iyayen Almajiri. A inda sukan girmama shi, kuma ya mutuntasu, saboda ƙarfin halin da suka nuna na barin ɗansu ya yi masa barantaka.
Bisa ga yadda ɗalibta ta ɓangaren ilimi zamani ko na boko, ke ƙulla zumunci shi ne, inda za a samu zumunci tsakanin ɗalibi da malaminsa. Nan ma akan gudanar da zumunci kamar yadda yake tsakanin ɗa da uba. Don kuwa baya ga koyar da shi da malami ke yi, yakan ba shi wasu shawarwari da za su taimakeshi a harkokin rayuwarsa ko da bayan ya gama karatu.
Da yake ɗalibta suna suka tara, za mu iya kasa ta kashi uku dangane  da  mastayin ko mataki. Misali akwai ɗalibta  da akan fara a makarantun firamare, wato tun ana ƙanana. A nan malami shi ne, zai lura da yaro kamar mai raino wato kamar uwa,don kuma shi zai nuna masa  cewar ya yi wannan, ya bar wannan. A irin wannan makarantar, malamai kan ɗauki yara kamar ƴaƴansu, su koya masu yadda ake tarbiya, da tsabta da sauransu.Wannan kan sa dangantaka  ta ɗore tsakanin malamai da ɗalibi, musamman idan jininsu ya  haɗu.
Daga wannan kuma sai mataki na biyu na ɗalibtar da yaro kan yi a lokacin da yake makarantar gaba da firamare ko kwalejin. A irin wannan muhalli dangantaka kan iya zuwa ne ta fuska biyu. Da yake yaro ya fara sanin ciwon kansa.Yakan sami ƙulla dangantaka  da yaran ajinsu,ko ƴan ɗakinsu kwanansu.Haka kuma akan samu ubangida  wanda ya fi shi daɗewa  a makarantar.
Irin wannan ubangida kan rinqa kulawa  da shi da al’amarin yaron. Irin wannan  dangantaka  kan ɗore ya haifar da zumunci, ko da bayan an bar makaranta.
Bayan wannan sai kuma mataki na ƙarshe,wato ɗalibtar da mutum kanyi a manya-manyan makarantu, ko  jami’o’i. A lokacin da ya zama mutum cikakke, wato ya riga ya mallaki hankalinsa ba dole ne malami ya wahalar da kansa  wajen horar dashi ba, sai dai jawo hankali da shawarwari. A irin wannan mataki  ma akan samu kyakkyawar dangantaka tsakanin  ɗalibai da  suka zo daga wurare daban-daban,wanda kan sa zumunci. Ta fuska ta biyu kuma ita ce zumuntar da  kan ƙullu a tsakanin xalibi da Malamai. A samakon irin ƙauna da kuma horon da malami ya yi ma ɗalibi,da kansa yakan ƙi mantawa da shi, idan sun zama  wani abu. Ɗalibi kan kyautata ma malamai kamar yadda zai kyautawa iyayensa.
BARANTAKA (UBANGIDA DA BARANSA)