cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ny Loghlynee
180px|right|thumb|Baatey Loghlynagh er clouag [[Ellanyn ny Geyrragh|Faaroagh]] Va ny Loghlynee nyn glein Germaanagh ass Loghlin jeh foaynoo mooar er son nyn ronseyderyn, vir caggee, marçhanyn as spooilleyderyn marrey. Eddyr ny bleintyn 800 as 1050 ren ad coloinaghey, soiaghyn as traghtal er feie cooseyn, awinyn as ellanyn ny h-Oarpey as eer shiar hwoaie yn Americkey Hwoaie. Va'n ennym Norðmenn (fir my hwoaie) currit orroo hene.
Dunganish
She çhengey Sheenagh ee Dunganish. Ta'n ennym çheet er ny sleih Dungan, mooinjer Islamagh ny sleih Hui 'sy Çheen, as Dunganish y çhengey oc.
Yernish
Rere coontey-pobble ny bleeaney 2006, va 91,862 cummaltee 'sy Ghaeltaght oikoil. Mastey ny cummaltee shen, va'n Yernish loayrit ec 70.8% y phobble as va mygeayrt 60% cummaltee gra ayns Yernish dagh laa.
Enmyn ny çhengey
Roish aachummey lettraghey ny bleeaney 1948, va'n cummey lettragh Gaedhilge currit urree; v'eh shen ny lhieggan gienneydagh er Gaedhealg, y cummey va ymmydit 'sy Yernish Noa-emshyragh chlassicagh. Ta shenn-chummaghyn y lhieggan shen goaill stiagh Gaoidhealg 'sy Yernish Veanagh as Goídelc 'sy Çhenn Yernish. Ta'n lettraghey noa-emshyragh çheet magh as scryssey magh y dh tostagh ayns laare yn 'ockle Gaedhilge.
Gaeltacht
thumb|Ardjn oikoil ny [[Gaeltacht]] Ta ardjyn ayns Nerin raad dy vel y Yernish loayrit myr çhengey ghooghyssagh hradishonagh dagh laa. Ta'n ennym Gaeltacht (Gaeltaght) currit orroo. T'ad ny lhie ayns:
Aquitaine
She ard ayns sheear yiass y Rank ee Aquitaine (Aquitània, Akitania). She Bordeaux preeu-valley yn ard.
Grover Cleveland
Va Grover Cleveland (18 Mart, 1837 - 24 Mean Souree, 1908) ny 22oo as ny 24oo Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit.
Yernish
Abbyrtyn Connaghtey
Ta Yernish ny Mee noa-emshyragh (ayns Lion) ny cooish er lheh. T'ee jeh'n abbyrt Connaghtagh. Ta lught ny Yernisheyryn 'sy Vee ny sluightagh jeh thielee quoi haink gys y Vee ayns ny 1930yn ny yei aachummey thallooin va stiurit ec Máirtín Ó Cadhain.
Shennaghys
Ec jerrey yn nuyoo eash, ren olteynyn Aavioghey ny Yernish eiyrtyssyn y çhengey y chur er e toshiaght as ymmyd y yannoo assjee ayns Nerin.
Breearyn reiltagh
Ta daa rang taah breearyn ec breaaryn reiltagh. Ayns ny h-emshiryn chaie, pretereitagh as kianglagh, t'ad boggaghey corockle ec toshiaght yn 'ockle, as cur d roish breeocklyn. My vees f ec toshiaght yn 'ockle, nee ad y ghaa red. Myr sampleyr, fan ("fuirraghtyn") d'fhan sé ("duirree eh"). Gyn cur geill da shen, ayns yn emshir phretereitagh neuphersoonagh, cha nel ad boggaghey ny d goll er cur ayn.
Breearyn jeh'n chied taah (fraue unheeleydagh) as jerrey cleaoil oc: bris (brishey): Breearyn jeh'n nah taah (fraue yl-heelagh) as jerrey neu-chleaoil oc: ceannaigh (kionnaghey):
Aappilattoq, Qaasuitsup
Ta Aappilattoq ny valley beg faggys da Upernavik 'sy valjaght Qaasuitsup er coose heear hwoaie Ghreenlynn. 'Sy vlein 2005 va 198 cummaltee 'sy valley.
Polynnish
Sheeanchoryssaghtys
Ta shey breeockle beill (dagh fer jeu ny unghooaght) as daa vreeockle stroanney. She ny breeocklyn beill t'ayn na (goll er lettraghey myr i),  (goll er lettraghey myr y),  (goll er lettraghey myr e),  (goll er lettraghey myr a),  (goll er lettraghey myr o) as  (goll er lettraghey myr u ny ó). She ny breeocklyn stroanney t'ayn na (goll er lettraghey myr ę) as  (goll er lettraghey myr ą).
Sheeanchoryssaghtys
Aase y vagher
Ayns Yn Çhenn Injey, ren y grammeyder Sanskrit (mysh 520-460 RC) resooney magh eieyn cosoylagh rish y vyn-ockle, myn-heean, as bun. Ta ny Shiva Sutras taishbyney corys noteyraght myn-heeanagh ayns kied kiare linnaghyn jeig yn . Va’n corys noteyraght cur lesh stiagh kuse dy ghossanyn myn-heeanyn as currym er lheh oc da jalloo-oaylleeaght Hanskrit. Hug y lioar ghrammeydys Sanskrit shoh cummaght baghtal er Ferdinand de Saussure, ayr co-yannooaght jeianagh, as olloo Sanskrit.
Gaelg
Sheeanchoryssaghtys
Myr dagh çhengey Celtiagh jeinagh, ta ceaghlaghyn corockle toshee ayn 'sy Gaelg. She obbyraghyn çhengagh adsyn, caghlaa kied chorockle yn 'ockle.
Sheeanchoryssaghtys
Aase y vagher
Ayns 1976 ren John Goldsmith cur er bun sheeanchoryssaghtys hene-veeragh. Er lesh, ayns ynnyd jeh obbraghey er straih meeryn ennagh, ta obbraghyn sheeanchoryssagh bentyn rish kuse dy straihyn troyn coheeynt er ymmodee corrymyn. Haink sheeanchoryssaghtys hene-veeragh dy ve Towse-oaylleeaght chowrey.
Ta bun Sheeanchoryssaght Reiltys yn eie dy vel ooilley çhengaghyn rere possan beg reillyn, agh t’ad reih parameteryn neuchasley. Dy ghra myr shen, ta’n troggal sheeanchoryssagh cheddin ec dagh çhengey, agh ta anchaslys beg ayn as eshyn freggyrt er son anchaslyssyn y ghlare mooie. T’ad gra dy vel ny reillyn neuvrisheydagh, ga dy vel parameteryn streeu ny keayrtyn. Ta’n sheiltynys shoh geabbey cur ry-cheilley eieyn sheiltynagh er troggalyn sheeanchoryssagh as co-oardrailagh. Ta oayllee scanshoil ‘sy vagher goaill stiagh Jonathan Kaye, Jean Lowenstamm, Jean-Roger Vergnaud, Monik Charette, John Harris, as sleih elley.
Nahuatl Chlassicagh
Sheean-yeoraght
Ayns y Ghaelg, foddee ve wheesh as tree corocklyn ec toshiaght ny jerrey hillab (m.s.,  spr oght, o rts ). Cha nel Nahuatl lhiggey agh un corockle ec toshiaght ny jerrey hillab, as un ny ghaa chorockle harrish joarey shillab. Myr dagh çhengey, ta lhiettalyssyn ayn mychione raad foddee dagh corockle er lheh ve.
Oganesson
She bunstoo taahit goul-rooragh eh Oganesson. She yn trimmid breneenagh t'echey ny (294) g·mol-1. Ta earroo breneenagh 118 as cowrey Og er. Va'n elmint feddynit magh 'sy vlein 2002 ayns Dubna ny Roosh, agh cha row eh currit mygeart agh er 9 Jerrey Fouyir, 2006.
Taden
Ta'n ennym Frangish Tadennais currit er cummaltee yn valley.
Tibet (ard hene-reiltagh)
Çheusthie jeh Deynphobblaght ny Sheen, ta Tibet currit er enney lesh yn Ard Hene-reiltagh, ta cur lieh ny çheerey shendeeagh 'syn earroo. Ta'n ard hene-reiltagh cur ny queiggaghyn tradishoonagh Ü-Tsang as Kham (y lieh heear) 'syn earroo. Ta ny joaraghyn echey mygeayrt unnane as joaraghyn reiltys Hibet roish ny bleeaney 1959. Ta Tibet y nah wheiggey smoo ny Sheen rere eaghtyr ny yei Xinjiang.
Kay Panabaker
She baagh-oayllee as aa-aghteyr Americaanagh ee Stephanie Kay Panabaker Americaanagh. Rug ee ayns Orange, Texas, ny Steatyn Unnaneysit er 2 Boaldyn, 1990.
Towse-oaylleeaght
Veih feddyn magh ny towse-oaylleeaght neu-Euclidagh 'sy 19oo eash, haink caghlaa fraueoilagh er eie y reamys. Ta towse-oaylleeaght noa-emshiragh cur sursmooinaght er earrooeeyn, reamysyn ta ny smoo foayssagh na'n reamys Euclidagh, t'ad neuchosoyley roo, faagail magh er beggan. Foddee ve cummey elley er ny reamysyn shen, as ad lhiggey dooin gra fo lhiurid. Ta kianglaghyn lajer eddyr y towse-oaylleaght as fishig, as ad ry-hoilshey lesh ny kianglaghyn t'eddyr towse-oaylleeaght Riemannagh as conastaght chadjin. Ta nane jeh ny sheiltynysyn s'aa, sheiltynys streng, feer cosoylagh lesh y towse-oaylleeaght.
Çhengoaylleeaght ny Bretnish
Ta çhengoaylleeaght ny Bretnish çheet er troyn çhengoaylleeagh ny Bretnish (myr sampleyr, co-ordrail, sheeanaghtys, sheeanchoryssaghtys, jalloo-oaylleeaght as reddyn elley), as er studeyrys er ny troyn shen.
Ceaghley corocklyn toshee
|+Ceaghlaghyn 'sy Vretnish ! colspan ="2" style="background-color:#FFDEAD;" | Corockle gyn ceaghley ! colspan ="2" style="background-color:#FFDEAD;" | Boggaghys ! colspan ="2" style="background-color:#FFDEAD;" | Stronnaghys ! colspan ="2" style="background-color:#FFDEAD;" | Ennalaghey |- |- |p || ||b || ||mh || ||ph || |- |t || ||d || ||nh, || ||th || |- |c || ||g || ||ngh || ||ch || |- |b || ||v || ||v || ||m || |- |d, || ||dh || ||n || ||d|| |- |g || ||veg || veg ||ng || ||g || |- |m || ||f || ||n || ||n || |- |ll || ||l* || ||ll || ||ll || |- |rh || ||r* || ||rh || ||rh || |}
Marenmyn
Gollrish Gaelg, ta marnemyn çheet ny lurg yn ennymockle son y chooid smoo. Ta shiartanse jeu goll roish: Cha nel aafilley ec marenmyn son y chooid smoo, agh ta cummaghyn firrinagh as bwoirrinagh ec beggan veg jeu: myr sampleyr, gwyn (fir.), gwen (bwo.) (bane) as cryf (fir.), cref (bwo.) (lajer). Ta cosoylaghey goll er jannoo liorish meeryn jerree, ny liorish focklyn cooney. Marenmyn un- ny daaheeleydagh, ta meer yerree oc: -ach, -a(f) as -ed. Ta ny meeryn jerree shoh caghlaa b, d, g ec jerrey yn 'ockle dys dys p, t, c liorish creoiaghey. Ny keayrtyn, ta caghlaa ayns cummey varennym son dy hroggal y cummey cosoylaghey :
Marenmyn as ny smoo na daa hillab oc, t'ad jannoo ymmyd jeh mwy (ny smoo) as mwya (smoo) myr focklyn coonee. Adsyn as daa hillab oc, foddee ad jannoo y ghaa.
Urszula Radwańska
Ta Urszula Radwańska ny leddogeyr cosnee Polynnagh. Ruggit er Nollick 1990, t'ee ny s'aa na e shuyr Agnieszka Radwańska quoi ta ny leddogeyr chammah.
Çhengaghyn Celtiagh mooarheeragh
Foddee dy row daa hengey elley nyn jengaghyn Celtiagh mooarheeragh: agh cha nel feanish dy liooar ain shen y ghra. Cha nel agh daa cowraghyn grainnit ayns Norish as queig ayns Lusitanish er mayrn.
Digaro-Mishmish
She çhengey Tibetagh-Burmagh ee Digaro-Mishmish (Deng Darang, Taraon, Digaro, Taying). Ta'n chooid smoo dy loayreyderyn cummal 'syn Injey ayns Arunachal Pradesh as Assam. T'ee goll er loayrt ayns Meoiraght Nyingchi ayns Tibet myrgeddin, rish yn Awin Dulai.
V'ee er ny dooblaghey myr çhengey Deng as y coad dat urree derrey 2008, tra hug ad y jees oc ry-cheilley.
Freeshlannish Hwoaie
Çheer vooar
Mooring (abbyrt Bökingharde)
Jeeghyn Egyptagh
150px|right|thumb|Ra
Spoyrt
Spoyrt.
Kiarkyl yn Arctagh
Çheer-oaylleeaght
Ta Kiarkyl yn Arctagh goll trooid Mooir yn Arctagh, Lieh-innys Loghlinagh, yn Aishey Hwoaie, Twoaie America Hwoaie as Greenlynn. Ta thalloo Chiarkyl yn Arctagh rheynnit eddyr hoght çheeraghyn, Norlynn, y Toolynn, Finnlynn, y Roosh, ny Steatyn Unnaneysit (t'eh shen Alaska), y Chanadey, y Danvarg (t'eh shen Greenlynn) as yn Eeslynn.
Mannin
Shenn Traaghyn dys Jiu
Ayns yn Eash Chloaie Noa, haink ny smoo fys oc er eirinys, greieyn as pasheydys. Ghow ad toshiaght troggal claghyn cooinaghtyn er yn Ellan. Ta fir jeu ry-akin foast, faggys dy Laksaa, Creneash as buill elley.
Ny kied chleinyn va cummal 'syn Ellan, s'cosoyley dy vel ad nyn Mrythonee, agh mysh 700 BNJ haink ny Yernee, er lhieu. Veih'n sleih shoh haink y pobbyl Manninagh leah. S'leayr shen ayns caghlaa 'sy çhengey v'ad jannoo ymmyd jeh ayns cowraghyn grainnit Ogham. Ta mooinjerys foast eddyr Gaelg Vanninagh, Yernish as Gaelg Albinagh.
Çheer-oaylleeaght
250px|thumb|Caslys-çheer jeh Mannin right|250px|thumb|Mannin
Sleih
Rere sleih-earroo 2016, ta 83,314 sleih cummal ayns Mannin, as 26,997 jeu cummal 'sy ard-valley eck, Doolish. Rug yn chooid sloo jeh'n phobble ayns ny h-Ellanyn Goaldagh. Rug 47.6% jeu ayns Mannin, 37.2% ayns Sostyn, 3.4% ayns Nalbin, 2,1% ayns Nerin Twoaie, 2.1% ayns Pobblaght Nerin, 1.2% ayns Bretin as 0.3% ayns ny h-Ellanyn Vooir Eeaght.
Çhengaghyn
Ta ymmyd cadjin jeant jeh ny bannaghtyn moghrey mie as fastyr mie. Chammah as shen ta traa dy liooar ry-chlashtyn dy cadjin, as shen soilshaghey barel beaynchrooagh veh'n ymmyrkey bea Manninagh.
Feayn-skeeallyn as beeal-arrish
Cumaltee smoo ard-ghooagh Vannin, shen y Mooinjer Veggey, as sleih cur 'ad hene' orroo dy mennick. As uss goll harrish Droghad Skylley Vraddan, t'ad gra dy vel eh drogh aigh mannagh vel shiu cur failt er ad hene lesh moghrey mie ny fastyr mie.
Bee as jough
Ta ollee, kirree, mucyn as eeanlee ooilley goll er gerinagh, as ta eayn chrink Vannin ny lhongey cadjin. Ta feill mea ec yn Loaghtan, as ard-choagyryn foayragh da er Masterchef er y BBC.
Carlos Enríquez (aghteyr)
Carlos Enríquez (1898–1971), she aghteyr ass yn Ooraguay va gobbraghey 'syn Argenteen da'n chooid smoo. Va paart mooar echey 'sy scannane Arroz con leche (1950) fo'n stiureyder Carlos Schlieper.
Mannin
Farrys
Ta reiltys Vannin greinnaghey jannoo filmyn 'syn Ellan trooid cur da costyssyn jannoo.
David Letterman
She oastagh çhellveeish, fer aitt, screeudeyr as gienteyder Americaanagh eh David Michael Letterman (r. 12 Averil, 1947).
Dene Suline (çhengey)
Toan
Ta daa hoan ayns Dene Suline:
Loudieg
Ta Loudieg (Loudéac, Galloish: Lódeiac ny Loudia) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ulysses S. Grant
Va Ulysses S. Grant ny Hiram Ulysses Grant (27 Averil, 1822 - 23 Jerrey Souree, 1885) ny 18oo Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit. V'eh ayns oik veih 4 Mart, 1869 derrey 3 Mart, 1877.
Oregon
She steat ayns ny Steatyn Unnaneysit eh Oregon. Ta'n steat çhemmit liorish Washington da'n twoaie, California da'n jiass, Nevada da'n shiar yiass, as Idaho da'n shiar. Ta'n steat caglit liorish y Cheayn Sheealtagh da'n sheear. She Salem y preeu-valley, agh she Portland y balley smoo 'sy steat.
Ellanyn Vooir Eeaght
Çheer-oaylleeaght
Daa jeu ny lhie magh veih coose Alderney:
Ny h-Ellanyn Chausey çheu yiass veih Jersee, cha nel ad coontit dy cadjin ayns cur sheese çheer-oaylleeagh Ellanyn Vooir Eeaght agh ta'n enmys "Ellanyn Vooir Eeaght y Rank" currit orroo dy mennick er yn oyr dy vel ad nyn lhie eddyr Ellanyn Vooir Eeaght as y vooar-heer Rangagh agh fo reirey yn Rank. By chooid jeh Diucaght ny Norman ad foddey er-dy-henney agh she thalloo Rangagh t'ayndaue jiu.
Franklin D. Roosevelt
Va Franklin Delano Roosevelt (30 Jerrey Geuree, 1882 - 12 Averil, 1945) ny FDR ny 32oo Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit veih 1933 derrey 1945. V'eh reiht kiare keayrtyn gys yn oik as t'eh yn un Eaghtyrane lesh ny smoo na daa cheayrt ayns shelloo oik yn eaghtyraneys. V'eh nane jeh ny fir toshee smoo scanshoil rish geyre-ghaue argidoil ny cruinney as rish y Nah Chaggey Dowanagh.
Kosovo
She çheer 'syn Oarpey Yiass eh Kosovo (Albaanish: Kosovë, Serbish: Косово ny Kosovo). She Priština yn preeu-valley as y chaayr smoo 'sy çheer. T'eh çhemmit rish y Serb da'n twoaie as da'n shiar, rish y Vassadoan Hwoaie da'n jiass, rish yn Albaan da'n sheear yiass, as rish Montenegro da'n sheear. 'Sy vlein 2005 va ny smoo ny 2.2 millioon dy leih ayns Kosovo agh nish ta 1.9 millioon ayns shen. Hoilshee ad magh pobblaght er 17 Toshiaght Arree, 2008.
Calvin Coolidge
Va John Calvin Coolidge, Jr. (4 Jerrey Souree, 1872 - 5 Jerrey Geuree, 1933) ny 30oo Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit veih 1923 derrey 1929. V'eh ny leighder ass Vermont roish haink er dy ve ny Chiannoort er Massachusetts. V'eh reiht myr 29oo Lhiass Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit as hooar eh shelloo oik yn eaghtyraneys ny yei baase Warren G. Harding. V'eh reiht myr eaghtyrane reesht 'sy vlein 1924.
Rumex
Ymmyd
Ta ymmyd jeant jeu 'syn Oarpey Heear noi guinney undaagee.
Jodie Sweetin
Ta Jodie Lee Ann Sweetin ny ben-chloieder fillym Americaanagh. Rug ee ayns Los Angeles, California er 19 Jerrey Geuree, 1982.
Camphire
Ymmyd jesheenagh
Cha nel shickyrys ayn er c'raad ghow ad toshiaght jannoo ymmyd jee; eddyr 'syn Injey ny 'syn Affrick.
Yn Chataloan
She Barcelona yn preeu-valley. Ta'n Chataloan rheynnit ayns kiare queiggey: Barcelona, Girona, Lleida as Tarragona. Ta'n boodeeys co-reggyrtagh da'n chooid smoo jeh thalloo hendeeagh Phrinsaght ny Cataloan.
Çhengaghyn Kham
She çhengey, ny possan dy h-abbyrtyn Tibetagh-Burmagh ee Khamish. T'ee goll er loayrt ayns Rapti as Dhaulagari ayns Nepaal, ec kiare eggyssyn twoaie ny sleih Magar.
Kusundaish
Ayns 2004, liorish obbyr dy chooney mynlughtyn dooghyssagh, hooar ad loayreyder, as enney eck er daa loayreyder elley. T'ad credjal nagh vel ny smoo na hoght sleih Kusunda er mayrn as Kusundaish oc; ny sloo, foddee. Rere y fys noa, s'cosoylagh dy nee çhengey lomarcan t'ayn, as ish ny çhengey dooghyssagh 'syn ard roish my daink sleih as çhengaghyn Tibetagh-Burmagh ny Ind-Ayreeanagh oc. S'cosoylagh dy row fir elley goll er loayrt, agh cha nel agh Kusundaish er mayrn jiu.
Sphinx
Sphinxyn Egyptagh
thumb|upright|Sphinxyn Greagagh Shenn-emshiragh Jeianagh, [[Attica, m. 530 RC]]
Tradishoonyn Greagagh mychione sphinxyn
Ta'n fockle "Sphinx"goit jeeragh veih'n Ghreagish Σφιγξ — Sphingx, dy baghtal veih'n vreear σφιγγω — sphinggo ta çhyndaait myr "toghtaghey". Foddee dy vel yn ennym shoh çheet magh ass dy vel shelgeyryn possan leionyn nyn leionyn bwoirrin, as ad marroo nyn olmysyn liorish toghtey, as ad caigney yn mwannal as freayll smaght orroo derrey'n vaase oc. Ta'n fockle Baarlagh sphincter ("dooneyder") çheet magh ass y vun keddin.
Sphinxyn ayns Jiass as Shiar-Yiass ny h-Aishey
Ayns jiass ny h-Injey, ta'n "sphinx" er fys myr purushamriga (Sanskrit) ny purushamirukam (Tamilish), ta çhyndaait myr "baagh-ghooiney". T'eh ry-gheddyn ayns ellyn jallooagh ayns çhiambleyn as plaaseyn raad dy vel cooishyn apotropeagh echey, myr v'ec ny sphinxyn ayns çheeraghyn elley ayns ny shenn-eashyn. Rere tradishoon, t'ad gra dy vel y sphinx goaill magh peccaghyn nyn ooashleyderyn as ad goll stiagh 'sy çhiamble, as dy vel y sphinx dy chastey olk. Lesh shen, t'eh ry-akin ayns buill strateyshagh er y ghopuram ny çheet stiagh y çhiamble, ny faggys da çheet stiagh y Sanctum Sanctorum.
Ayns Sri Lanka ta'n sphinx er fys myr narasimha ny "leion-ghooiney". Myr sphinx, ta corp leion as kione deiney echey, agh na jean marran eddyr eh as y Narasimha, kiarroo aaghoaill chorp y yeeaght Mahavishnu; ta'n avatara, ny goaill foalley, shoh soilshaghit magh lesh corp deiney as kione leion. Ta'n "sphinx" narasimha ny chooid jeh'n tradishoon Buddhagh as t'eh soilshaghit magh myr arreyder y hroa hwoaie as v'eh ry-akin er bratteeyn.
'Sy Vurmey, she manusiha as manuthiha ny h-enmyn ta currit er. T'eh soilshaghit magh er cuinnaghyn ny stupaghyn Buddhagh, as ta ny shenn-skeealyn gra dy row eh crooit ec maynee Buddhagh myr arreyder lhiannoo noa-vehrt reeoil, as gruagee geearree eh myr bee.
109 Piscium b
Ta 109 Piscium b ny HD 10697 b ny phlanaid neughrianagh liauyr-amm ta çhyndaa mygeayrt 109 Piscium. T'eh 6.38 keayrtyn ny smoo na Iupiter er thummid, as t'eh er credjal dy vel eh n'oawr gas.
Tonkedeg
Ta'n ennym Frangish Tonquédois currit er cummaltee yn valley.
Abbyrt (reddaghey)
Ta ymmodee keeallyn ec abbyrt. Foddee eh çheet er:
Sant-Brieg
Ta'n ennym Frangish Briochins ny Briochains currit er cummaltee yn valley.
Shennaghys
left|thumb|200px|Aspickyssyn tradishoonagh ny Britaan as Bro Sant-Brieg ry-akin ayns baare meanagh y jalloo Ta ennym y vonnagh Bretnagh Brioc currit er y valley as eh ny hushtallagh 'syn ard shen 'sy 6-oo eash. Va agglish troggit 'syn ard echey chammah. Va ennym yn valley currit er y çhenn-aspickys Bro Sant-Brieg.
Gerald Ford
Va Gerald Rudolph Ford, Jr. (ruggit Leslie Lynch King, Jr. 9 Jerrey Geuree, 1913 - 22 Averil, 1994) ny 38oo Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit veih 1974 derrey 1977, as ny 40oo Lhiass Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit veih 1973 derrey 1974.
Treogan
Ta'n ennym Frangish Tréoganais currit er cummaltee yn valley.
Cabbag aalin
Jalloo-oaylleeaght
She lus sheer-vio lussagh t'ayn, as ny duillagyn eck gyn gish as ayns cummey roseag. Ta ny duillagyn hene linnagh, mysh 2-22cm er lhiurid, 1cm er lheead as roauyr. Ta oirr rea ny faggys-rea oc, as tree dys queig cuishlinyn ry-akin. Ta blaaghyn geayney beggey eck, as ad soit gyn cass ayns crouw-vlaaghey wheesh as 10cm er lhiurid er gass 3-20 er yrjid.
Maoron
Ta Maoron (Mauron) ny chommyoon 'sy département Frangagh Mor-Bihan 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Pyramid
Y Çheen
Ta ymmodee tommanyn carnane kerrinagh kione rea 'sy Çheen. Hie y Chied Ard-Ree Qin er oanluckey fo carnane mooar çheumoooie jeh Xi'an, mysh 221 RJC. Ny lurg shen, hie mysh dussan dy reeaghyn y Reeraghtys Han er oanluckey fo carnaneyn pyramidoil.
Yn Injey
Shimmey pyramid mooar clagh hryal va jeant 'syn Injey Yiass rish yn Impiraght Chola, as ymmyd crauee jeant jeh kuse jeu eer nish. Ta ny çhiamblyn shoh goaill stiagh Çhiamble Brihadisvara ec Thanjavur, Çhiamble Gangaikondacholisvaram, as Çhiamble Airavatesvara ec Darasuram. Y çhiamble pyramidagh smoo 'syn ard, shen Sri Rangam ayns Srirangam, Tamil Nadu. Hug UNESCO enney Laaragh Eiraght ny Cruinney er Çhiamble Brihadisvara ayns 1987; neayr's 2004, t'ad goaill stiagh Çhiamble Gangaikondacholisvaram as Çhiamble Airavatesvara myrgeddin.
Pyramidyn Nubiagh
Hie pyramidyn Nubiagh er troggal ec tree buill ayns Nubia, myr tommanyn da reeaghyn as benreinyn Napata as Meroë. Va mysh 220 jeu ayn. Hrog ny Nubee ny smoo pyramidyn na ny Eajiptee, agh t'ad ny sloo. Va uillin strimmey oc na v'ec fir Eajiptagh.
Yuri Gagarin
Er yn çhiaghtoo laa as feed, Mee Vayrnt, 1968 tra v’eh 34 bleeaney dy eash, hooar eh baase tra v'eh magh getlagh. Ren yn etlan echey smoashal stiagh ayns etlan elley.
Enez Vriad
Ta Enez Vriad (Île-de-Bréhat) ny h-ellan ta ny lhie faggys da Pempoull, un veeilley magh veih coose ny Britaan. Dy reiragh t'ee ny commyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Moldova
Ta'n çheer ny deynlaghys parlamaidagh lesh eaghtyrane myr kione steat eck as ard-vinishter myr kione reiltys. Ta Moldova ny h-oltey jeh ny h-Ashoonyn Unnaneysit, Coonseil ny h-Oarpey, yn RTT, yn RSCO, GUAM, y CSS, yn CTMD as reagheydyssyn eddyrashoonagh elley. Ec y traa t'ayn ta Moldova geearree çheet stiagh 'syn Unnaneys Oarpagh, as ta'n chied Phlan Jantys tree vleeaney currit ayns bree çheu sthie jeh crauelagh Polasee Nabooys Oarpagh (PNO).
Oaylleeaght slaynt
Ta oaylleeaght ny slaynt ny h-oaylleeaght 'eamagh ta kianglt lesh slaynt, as t'ee goaill stiagh ram fo-cheirdyn.
Cowrag
thumb|right|250px| [[Neeal cowragagh bentyn rish Web 2.0]] Ayns coryssyn fysseree, she ta currit er cooid ennagh ee cowrag. T'ad gyn tosheeaght son y chooid smoo. Ta'n lipaid shoh ny metafysseree ta soilshaghey dooghys as scansh ny cooid, as cooney lhiat eh y 'eddyn reesht. T'ad scanshoil ayns çhaglymyn mooarey ta goll er ronsaghey ec ymmodee sleih. Ta cowragyn currit ec crootee ny ec ymmydeyryn. Ta cowragyn scanshoil ayns ymmodee shirveishyn Web 2.0.
Cowrag chleeah
Ta ny fockle as cowrey cleeah  roish. Ta'n chowrag shoh soilshaghey magh cooid scanshoil teks, as lhiggey dhyt feddyn çhaghteraghtyn bentyn rish peiagh, taghyrt, bun-chooish, boayl ny cooish elley er lheh. Ta'n corys shen ry-akin er corys moggyley sheshoil dy cadjin, goaill stiagh Twitter, identi.ca, Tumblr, Instagram, Flickr, Google+ as Facebook.
Rufieg
Ta'n ennym Frangish Ruffiacois currit er cummaltee yn valley.
Nama (çhengey)
Smaghyn
Ta ny smaghyn nyn gorocklyn t'oltit daa cheayrt. Ta kiare focklaghyn toshee ny "lhieenaghyn" as queig fo-ocklaghyn ny "deayrtaghyn" lesh dagh smagh. Ta 20 sheeanyn lesh cochiangle ny lhieenaghyn as ny deayrtaghyn.
Ooig
right|thumb|[[Ooig Lechuguilla, New Mexico.]] right|thumb|Ooig Acsibi. Ta'n fockle ooig çheet er feaynid vooar fo-halloo as ee cha mooar as t'ee lhiggey da deiney goll stiagh. Ta ooigyn goll er kiaddey liorish emshyraghey y chlagh as s'mennick t'ad sheeyney foddey er diunid fo'n thalloo. Ta'n fockle shen ymmydit chammah da ooigyn marrey as fasteeyn creggey.
Abbyrlhit Aramaagh
Yn abbyrlhit Aramaagh, she abjad v’ayn, as ymmyd jeant jeh son dy screeu Aramaaish veih'n 9oo eash RC derrey’n 7oo eash BNJ.
Abbyrlhit Aramaagh impiroil
Er ny aascreeu jeh A Grammar of Biblical Aramaic, Franz Rosenthal; cummaghyn rere ymmyd ayns yn Egypt, 5oo eash RJC. Enmyn rere Aramaaish Vibleagh.
Çhengoaylleeaght
Ta çhengoaylleeaght cosoylaghey çhengaghyn (çhengoaylleeaght soylee) as ronsaghey nyn shennaghtyssyn, dys feddyn co-hroyn ghlare as cur coontey da'n aase as bunneydys echey (çhengoaylleeaght shennaghyssagh).
Magheryn, sur-cheidyn as fo-vagheryn
Ta troggallyn çhengoaylleeagh nyn lannoonaghey keeall as sheean (ny mooieaghey elley). Ta kuse dy hengoayllee jannoo sur-oaylleeaght er fo-vagheryn jeh'n troggal çhengoaylleeagh, as adsyn foddee goll er jeshaghey rere yn rolley shoh, veih sheean dys keeall:
Yn Leeb
She çheer hoshiallagh 'syn Affrick Hwoaie ee yn Leeb. T'ee çhemmit liorish yn Egypt da'n shiar, yn Algear da'n sheear, y Tooneesh da'n sheear hwoaie, Shad, y Neegeyr as y Toodaan da'n jiass, as liorish y Veanvooir da'n twoaie. She Tripoli preeu-valley ny çheerey.
Çhengoaylleeaght
Çhengoaylleeaght cholhaihagh
Keayrtyn ta çhengoaylleeaght cholhaihagh goaill stiagh studeyrys er çhengoaylleeaght eddyr-obbraghey marish raadyn studeyrys ard-scooillaragh elley. Ta çhengoaylleeaght sheiltynagh jannoo studeyrys er glare liorish hene, agh ta ny sorçhyn eddyr-rheynn dy hengoaylleeaght smooinaghtyn er ny aghtyn ta glare eddyr-obbraghey marish yn teihll. Dy mennick ta ny magheryn shoh currit fo çhengoaylleeaght feamagh – ta ram reddyn dy rheynn ny magheryn.
Ceaghlaght
Agh ta aghtyn anchasley dy chur baght er caslyssyn mastyn çhengaghyn. Myr sampleyr, yn çhengey Ladjyn dy row ny Romaanee loayrt, haink ee dy ve Spaainish ayns yn Spainey as Iddaalish ayns Iddaal. Caslyssyn eddyr Spaainish as Iddaalish, as ram cooishyn t'ad kyndagh rish nyn fuilleeaght chadjin veih Ladjyn. Myr shen, rere sheiltynys, my tro ec daa hengaghyn, foddee eh ve kyndagh rish fuilleeaght chadjin ny tro ennagh jeh'n ablid çhengey deiney. Dy dooghyssagh, foddee taghyrt gyn tort ve bun y chaslys, gollrish "mucho" ayns Spaainish as "much" ayns Baarle, as ad gyn mooinjerys erbee ayns shennaghys, ga dy vel yn keeall cheddin oc as sheean cosoylagh neesht.
Olonkinbyen
Ta Olonkinbyen ny valley beg er yn ellan Norlynnagh Jan Mayen. Ta fwirran ta gobbraghey ayns stashoon emshir as stashoon radio yn ellan nyn gummal ayns Olonkinbyen. Ec y traa t'ayn ta 18 olteynyn nyn gummal 'sy valley as ad jannoo seose slane-earroo yn phobble jeh'n ellan. Myr shen, t'ee ny preeu-valley de facto er yn ellan faagail magh nagh vel balley oikoil ayn. Ta lectraghys y valley gientit liorish tree gienneyderyn lectraghys.
Albaanish
Ta'n Albaanish (gjuha shqipe ny shqip ) ny çhengey Ind-Oarpagh ta goll er loayrt ec mysh 7.4 millioon dy leih. T'ee goll er loayrt 'syn Albaan as ayns Kosovo ayns ny çheeraghyn Balkanagh er y chooid smoo.
Coontae yn Vee
Ta Coontae yn Vee, ny yn Vee dy h-aashagh (Contae na Mí ny an Mhí, County Meath) ny choontae ayns Queiggey Lion, Nerin. Ta ennym y çhenn-reeriaght - Reeriaght y Vee - currit er y choontae jiu, faagail magh nagh vel 'sy choontae agh cooid jeh'n çhenn-reeriaght. Ta'n far-ennym "y Coontae Reeoil" currit er y choontae er oyr y çhennaghys echey myr soiag Ard-Reeaghyn Nerin. Rere coontey-pobble y vlein 2006 va 162,831 deiney cummal 'sy choontae. T'eh ny 14oo coontae smoo rere eaghtyr mastey yn 32 choontae ayns Nerin, as ny 13oo coontae smoo rere earroo yn phobble. T'eh ny nah choontae smoo ayns Queiggey Lion rere eaghtyr as ny 3oo coontae smoo rere earroo yn phobble. She yn Ooive y balley coontae, raad dy vel y halley coontae as gurneilys ynnydagh y choontae soit. Ta Baile Átha Troim ny aa-valley coontae, as ta scansh shendeeagh foast ayn myrane lesh y whaiyl cheayrtagh. Ta'n daa ard Gaeltacht ayns Queiggey Lion nyn soie 'sy choontae - Ráth Cairn as Baile Ghib.
Shennaghys
Va sheer jeant ass y Vee liorish Parlamaid y Vlein 1297, as ghow ee stiagh coondaeghyn noa-emshyragh y Vee, yn Eearvee, yn Lhongfort, as stugganyn jeh'n Chavan, Vuinaghan, Lhoo, Cheeill Darey, 'ine Goal, as Uíbh Fhailí. 'Sy vlein 1543 va Coontae yn Eearvee rheynnit magh ass y Vee liorish y reiltys Ealisaidagh as daaeed bleeaney ny yei shen va'n Lhongfort rheynnit magh ass yn Eearvee hene.
Deyn-oaylleeaght
right|thumb|300px|Earroo pobble Choontae ny Mee veih 1861 derrey 2002.
Sigmund Freud
Va Sigismund Schlomo Freud ny Sigmund Freud ny hicklaagagh Austeyragh (6 Boaldyn, 1856 - 23 Mean Fouyir, 1939). V'eh ruggit ayns Příbor, yn Phobblaght Çheck as hooar eh baase ayns Lunnin.
Weeds Act 1959
Ta'n slattys bentyn rish smaghtaghey cabbag lhean, cushag wuigh, onnane veg, cabbag chast as onnane 'irryn. T'eh lhiggey da'n Screeudeyr Steat son Çhymbyllaght, Bee as Cooishyn Çheerey, y Screeudeyr Steat ny ynnydagh echey curmal obbyr noi sarkil er thalloo preevaadjagh. Mannagh vel y shellooder cur biallys da'n oardagh, ta ooley wheesh as £1000 ry-chreck as kerraghey elley ry-hurranse.
Yn Spaainey
Çheeroaylleeaght
Er y çheu heear, ta'n Spaainey çhemmit liorish y Phortiugal, da'n jiass t'ee çhemmit liorish Gibraaltar (thalloo harrish mooir Goaldagh) as liorish y Varoc trooid ny baljyn eck 'syn Affrick Hwoaie (Ceuta as Melilla). 'Sy niar hwoaie, rish ny Sleityn Pyreanagh, t'ee çhemmit liorish y Rank as y phrinsaght veg Andorra. Chammah lesh shen, ta'n çheer goaill stiagh ny h-Ellanyn Balearagh 'sy Veanvooir, ny h-Ellanyn Canaaragh 'sy Cheayn Sheear as ram ellanyn neu-chummaltit er çheu Veanvooiragh jeh Keyllys Ghibraaltar, as yn ennym Plazas de soberanía currit orroo, lheid as Islas Chafarinas, Isla de Alborán, ny "creggyn" (peñones) jeh Vélez as Alhucemas, as Isla Perejil beg. Rish ny Sleityn Pyreanagh 'sy Chataloan, ta'n balley beg Llívia cruinnit dy lane lesh y Rank. Ta'n ellan beg Konpantzia ayns Awin Bidasoa ny cho-hiarnys Spaainagh-Frangagh.
Yn feedoo eash jeig
Hooar yn ard-smaghteyder basse ayns 1975. Va Juan Carlos I enmyssit ree rish Franco. Agh cha ren yn ree reiltys as ard-smaghteyder. Nish ta'n Spaainey çheer deynlagh, as t'eh oltey dy yn Unnaneys Europagh.
Çhengey
Ta deam ashoon ny Spaainey Spaainagh. She'n Spaainish yn çhengey oikoil. Loayr ashoon myrgeddin Bascish, Catalonish, Occitaanish as Galeeshish. T'ad coadit. Cha nel elley çhengaghyn coadit, lhied as Astoorish, Aragonish as Arabish.
Quasar
Ga dy row arganyssyn ayn mychione troyn ny reddyn shoh cha jeianagh as ny 1980yn leah, ta co-choardailys oaylleeagh ayn nish dy nee ardjyn cumir ayns çheshvean cho-rollageys feer vooar ta cruinnaghey yn towl doo feer vooar echeysyn. Ta'n mooadys oc harrish er 10-10,000 keayrtyn ny smoo na craue raadeeoil Schwarschild yn towl doo. Ta'n quasar geddyn pooar veih'n jysk skeaylt ta cruinlaghey yn towl doo.
Commeeys cour Shee
Olteynys
460px|thumb|{{legend|royalblue|Olteynyn Oarpagh yn RCAH (1994)}}{{legend|#008000|Olteynyn yn RCAH va nyn olteynyn jeh'n CcS}}{{legend|#ff7826|Olteynyn y Chommeeys cour Shee}}{{legend|red|Çheeraghyn ta geearre ve nyn olteynyn CcS}} Ta 14 aa-olteynyn y CcS nyn olteynyn beayn 'syn RCAH nish: yn Albaan, y Vulgeyr, y Chroit, y Phobblaght Çheck, yn Estaan, yn Ungaar, y Latvey, y Litaan, Montenegro, Yn Vassadoan Hwoaie, y Pholynn, y Romaan, y Clovack, as y Clovean. Er 26 Averil 1995 haink er y Valta dy ve ny oltey jeh'n CcS; agh daag ee er 27 Jerrey Fouyir son e neaghtyraght y reayll. Er 20 Mayrnt 2008 ren y Valta aavioraghey e olteynys CcS; v'eh lhiggit ec yn RCAH ec yn ard-chruinnaght ayns Bucharest er 3 Averil 2008. Car ard-chruinnaght yn RCAH ayns Riga er 29 Sauin 2006, va cuirrey sheeynit dys Bosnia as Herzegovina, Montenegro, as y Serb co-chiangley rish y CcS, red ren ad er 14 Nollick 2006.
Yn Turkmenistaan
She çheer 'syn Aishey ee yn Turkmenistaan. T'ee çhemmit liorish y Chassaghstaan as yn Oosbeckistaan da'n twoaie, as rish yn Eeraan as yn Afghanistaan da'n jiass. She Ashgabat y preeu-valley.
Ewnyn
She ashoon as possan kynneeagh-crauee ad ny h-Ewnyn (, Yehudim). She ny h-Israeliteyn ny ny Hebrewnyn y bun-phossan oc. Ta kiangley mooar eddyr y chynneeys, yn ashoonaght as y chraueeaght Ewagh er yn oyr dy nee yn Ewaghys craueeaght hradishoonagh ny h-Ewnyn. Ta mysh 13.7 millioon dy Ewnyn ayn 'sy theihll jiu, agh roish y Nah Chaggey Dowanagh v'eh er ooley dy row mysh 15 millioonyn dy Ewnyn ayn. Hooar shey millioon dy Ewnyn baase car y lhing shen ayns taghyrt ta goll er enney fo'n ennym "yn Deherree". Ta 42.5% jeh Ewnyn y theihll cummal ayns Israel, 39.3% ayns ny Steatyn Unnaneysit, 1.5 villioon 'syn Oarpey as mysh 400,000 'sy Chanadey.
Braintree, Massachusetts
thumb|right|250px Ta Braintree ny chaayr ayns Norfolk County, Massachusetts, ny Steatyn Unnaneysit. Va 33,828 cummaltee 'sy valley rere coontey-pobble ny bleeaney 2000. She Joe Sullivan meoir y valley.
Çheer-oaylleeaght
Rere Oik Coontey-pobble ny Steatyn Unnaneysit, ta'n balley 37.6 km² er eaghtyr, 36.0 km² jeh ayns thalloo as 1.6 km² ny 4.34% ayns ushtey.
Cabbag lhean
Jalloo-oaylleeaght
Ta'n blaa eck gaase myr crouw-vlaaghey geayney ta jiargaghey rish appaghey. Ta ny crouwyn-blaaghey gaase er gass lomarcan, eddyr Mean Souree as Mean Fouyir. Ta rassyn dhone-jiarg eck.
Sarkyl
T'ad lhiettal y lus liorish traaue as freayll y thalloo çhirrym dy liooar.
Fodreayrtan Spoar Hubble
Ta'n fodreayrtan enmyssit ayns onnor Edwin Hubble, rollageyder Americaanagh.
Abbyrlhit Gothagh
Yn abbyrlhit Gothagh, she abbyrlhit v’ayn as y Gothish screeuit liorish veih'n 4oo eash derrey’n 6oo eash. Va’n bun echey yn Abbyrlhit Greagagh, agh va cummaght er ec ny h-abbyrlhittyn Greagagh as Roonagh.
Haink y chooid smoo jeu jeh’n abbyrlhit Greagagh, agh va kuse jeu er ny chroo er lheh son dy haishbyney sheeanchoryssaghtys Gothagh: 𐌾 (j), 𐌿 (u; jeh’n abbyrlhit roonagh, s’cosoylagh), 𐍈 (ƕ), as 𐌵 (q; cha daink eh jeh Qoppa – cha nel shen agh yn earroo 90 𐍁 – she ceaghlee jeh 𐍀 p v’ayn). Ta 𐌸 þ (gollrish Kyrillagh ef Ф) ass y Ghreagagh, agh jeh phi Φ ayns ynnyd jeh theta Θ, foddee. Ta 𐍂 (r) as 𐍃 (s) ass Ladjyn, dy baghtal. ‘syn aght cheddin, s’cosoylagh dy daink 𐍆 (f) jeh F Ladjyn, cha nel jeh digamma Ϝ Greagagh, er y fa dy vel eh ayns ynnyd phi ϕ ‘syn ‘traih abbyrlhittagh, cha nel ynnyd Ϝ. Cha nel 𐍇 (x) ry-akin agh ayns enmyn ny focklyn er nyn eesaghey as chi ΧGreagagh oc: (xristus "Creest", galiugaxristus "ψευδόχριστος", zaxarias "Zacharias", aivxaristia "shibber yn çhiarn").
Plouared
Ta Plouared (Plouaret) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Votish
Grammeydys
Ta Votish ny çhengey gleiynaghit cosoylagh liorish ny çhengaghyn Finn-Baltagh elley. Rere aachassaghey er ennymocklyn, ta daa earroo (unnaneagh as ylrey), as 16 caseyn: ennymagh, gienneydagh, cassidagh (anchasley rish far-enmyn), rheynnagh, illatagh, inessagh, elativagh, allativagh, adessagh, ablatagh, translatagh, cosoylagh, exessagh, abessagh, coheshaghtagh, terminagh.
Coontae yn Chavan
Çheer-oaylleeaght ishigoil
She moir ram awinyn ayns Nerin Coontae yn Chavan. She Lag na Sionna moir y Çhannon, yn awin s'liurey ayns Nerin, er lhiargeeyn Binn Chuilceach. Ta'n Éirne girree ayns Loch na Beithí, 3 km çheu yiass veih Sraith an Domhain, as t'ee roie feie 120 km gys Loch Éirne. Ta awinyn elley 'sy choontae goaill stiagh an Abhainn Dubh (ta girree ayns Loch Ramhar as çheet ry-cheilley rish an Bhóinn 'syn Ooive), an Níth (ta girree faggys da Coill an Chollaigh), Abhainn na hEoghancha (ta girree ayns Loch Saileán as çheet ry-cheilley rish an Éirne) as an Chláideach (girree er Binn Cuilceach as roie stiagh gys Fer Managh). Ta mayraghyn an Casán as an Abhainn Rua toshiaghey 'sy choontae chammah.
Fungys
She oargane bioag eukaryotagh fungys, as ennym oaylleeagh y reeriaght oc fungi. She heterotrophyn t'ayn, as boaylley killag chitinagh oc. Y chooid smoo jeu, ta cummey sniaueyn yl-chillagagh orroo (ny hyphae), as ny sniaueyn shoh jannoo magh mycelium. Fir elley, t'ad nyn killagyn nyn lomarcan. Dy cadjin, ta fungyssyn geddyn sliught liorish sporeyn, dy keintyssagh ny dy neucheintyssagh. Kuse jeu, cha nod geddyn sliught, as cha nel adsyn sheelraghey agh liorish gientyn losseragh. Ta fungyssyn goaill stiagh jiastyn, shalmaneyn as lheeah. Ta mooinjerys ny s’faggys eddyr fungi as beiyn na eddyr fungi as lossreeyn. Studeyrys er fungyssyn, t’ad cur er fliughane-oaylleeaght.
Rolley ushagyn Vannin
Shawk eeastee
Oardagh: Accipitriformes Kynney: Falconidae
Ein raip as kiarkyn ushtey
Oardagh: Gruiformes Kynney: Rallidae
Gollanyn mooarey
Oardagh: Apodiformes Kynney: Apodidae
Rolleyderyn
Oardagh: Coraciiformes Kynney: Coraciidae
Hoopooyn
Oardagh: Coraciiformes Kynney: Upupidae
Arraneyderyn
Oardagh: Passeriformes Kynney: Prunellidae
Skybbyltee
200px|right|thumb|Skybbyltagh lheeah Oardagh: Passeriformes Kynney: Muscicapidae
Buitçhooryn
Oardagh: Passeriformes Kynney: Laniidae
Aragón
Ta'n queiggey twoaieagh Uesca çhemmit liorish y Rank as soit ayns mean ny Sleityn Pyreanagh. Çheusthie jeh'n Spaainey, ta'n boodeeys çhemmit liorish y Chataloan da'n shiar, liorish Valencia as y Chashteel-La Mancha da'n jiass, as liorish y Chashteel as León, La Rioja, as Nafarroa da'n sheear.
Shennaghys
Ga dy row unnaneys reeraghtagh ec Aragón marish y Chashteel as marish reeriaghtyn elley 'sy Spaainey lurg poosey Ysbal I ny Cashteel as Ferdinand II Aragón ec jerrey ny 15oo eash, as ga dy row yn unnaneys shen niartaghey car y 16oo as y 17oo eash, hannee staydys er lheh lesh y reeriaght Aragonagh, lesh leighyn as undinyssyn er lheh ayn, derrey'n vlein 1707 traa ren Philip V, y chied ree Bourbonagh er y Spaainey, goaill rish Oardee Nueva Planta, as ad niartaghey yn Spaainey myr steat ny smoo laarit.
Ciarán Hinds
She aghteyr Yernagh eh Ciarán Hinds (ruggit er 9 Toshiaght Arree 1953). Ruggit as troggit ayns Beeal Feirshtey, Nerin Hwoaie, ta enney mie ec Hinds son e phaartyn er y scaailan as er yn ardan, voish karacteyryn feniaghtagh dys karacteyryn mooidjeenagh. Va paartyn mooarey echey ayns ram scannaneyn, goaill stiagh The Cook, the Thief, His Wife & Her Lover (1989), Persuasion (1995), Oscar and Lucinda (1997), Road to Perdition (2002), The Sum of All Fears (2002), Munich (2005), Amazing Grace (2007), There Will Be Blood (2007), In Bruges (2008), Miss Pettigrew Lives for a Day (2008), Harry Potter and the Deathly Hallows – Ayrn 2 (2011), Tinker Tailor Soldier Spy (2011), Silence (2016), First Man (2018), as Belfast (2021).
John B. Keane
Va John Brendan Keane (21 Jerrey Souree 1928—30 Boaldyn 2002) ny screeudeyr cloie, vard as noaskeealagh Yernagh.
Nahuatl
Notyn
<references group="N"/>
Navajo (çhengey)
Sheeanyn
ny lesh un jeh kiare toanyn:
Foddee dy vel cochianglaghyn anchaslagh jeu, myr ą́ą́ (foddey, stronnit, toan ard).
Vepsish
Rere ny staydraa Soveidjagh 'sy vlein 1989, ren 12,500 dooinney cur sheese orroosyn hene myr Vepsee, agh 'sy vlein 2013, cha row yn çhengey goll er loayrt agh ec beggan ny smoo na 1,000 dooinney.
Grammeydys
She çhengey ghleiynagh ee yn Vepsish.
Steat Ewagh as Deynlagh
She cur sheese Israelagh er dooie as troyn Steat Israel eh "Steat Ewagh as Deynlagh" (מדינה יהודית ודמוקרטית). Va'n chied chur sheese er y dooie "Ewagh" screeuit ayns Fogrey Magh y Teyrsnys 'sy vlein 1948. Va'n tro "Deynlagh" currit rish dy h-oikoil ayns lhiassaghey yn Vun-Leigh va doltit 'sy vlein 1985 (lhiassaghey 9, olt 7A).
Abbyrlhit Romanagh
Jeianagh
Abbyrlhittyn ta cosoylagh rish as scarreydee oc:
Burgoonish (Oïl)
She çhengey Romanagh ee yn Vurgoonish (Bregognon; goll er enney fo ny h-enmyn Frangish Bourguignon-morvandiau, Bourguignon, as Morvandiau), fer jeh ny çhengaghyn Oïl, as t'ee ry-chlashtyn 'sy Rank. T'ee coontit mastey çhengaghyn ardjynagh ny Frank. T'ee goll er loayrt ayns ard Morvan er lheh 'sy Vurgoon.
Sant-Turiav
Ta Sant-Turiav (Saint-Thuriau) ny chommyoon 'sy département Frangagh Mor-Bihan 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Serent
Ta Serent (Sérent) ny chommyoon 'sy département Frangagh Mor-Bihan 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
America Hwoaie
Çhengaghyn
Ta possanyn çhengagh ny ghaa er enney as lhaihderaght ayns America Hwoaie. Ta Baarle, Spaainish, Frangish as Ollanish loayrit ayns America Hwoaie.
Ollay hundrey
Ta ennym C. c. bewickii currit ec William Yarrell ayns 1830 rere Thomas Bewick, ny sur-ghrainneyder caslyssyn jeh ushagyn as beiyn.
Caslys-earishlioar
Yn Eash Argid
Yn Eash Argid, shen y traa haink ard-feniee erash da caslys-earishlioaryn ny ard-soilsheyderyn Marvel as DC, er y fa dy row claareyn çhellveeish myr The Adventures of Superman ennoil.
Earishlioaryn folliaghtagh
Rish ny 1960yn as 1970yn, haink rish earishlioaryn folliaghtagh. V’ad goll er soilshaghey magh gyn soilsheyderyn mooar, as va blass noi-chultoor aegid as cultoor druggey oc. Va aght neulhiettrimit as neuammyssagh oc.
Yunnan
Ardjyn reiragh
Ayns ny shey meoiraghtyn jeig heose ta 129 coondaeghyn as 1455 baljyn eirinagh.
Co-earrooder
thumb|right|200px|Shenn cho-earrooder persoonagh IBM thumb|right|200px|Glioonag thumb|right|200px|CP NeXTstation thumb|right|200px|Myn-choearrooder PDP-7 thumb|right|200px|Macintosh SE
Fujian
Ta'n chooid smoo jeh Fujian reirit ec Deynphobblaght ny Sheen. Agh ta ny h-ellanree Kinmen (Sheenish hradishoonagh: 金門; Sheenish aashagh: 金门; Pinyin Hanyu: Jīnmén; Pinyin Tongyong: Jīnmén; POJ (Hokkien): Kim-mn̂g) as Matsu (Sheenish hradishoonagh: 馬祖; Sheenish aashagh: 马祖; Pinyin Hanyu: Mǎzǔ; Pinyin Tongyong: Mǎzǔ; POJ: Má-chó) fo stiurey Phobblaght y Çheen‎ (Y Taiwaan), ansherbee.
Brehant-Loudieg
Ta'n ennym Frangish Bréhannais currit er cummaltee yn valley.
Gansu
Ta Gansu (Sheenish aashagh: 甘肃; Sheenish hradishoonagh: 甘肅; pinyin: Gānsù; Wade-Giles: Kan-su, Kansu, ny Kan-suh) ny queiggey ayns sheear hwoaie Gheynphobblaght ny Sheen. T'ee soit eddyr Qinghai, y Vongoil Sthie as ny h-ard-chlaareyn Huangtu, as t'ee çhemmit liorish y Vongoil da'n twoaie as Xinjiang da'n sheear. Ta'n awin Vuigh roie trooid jiass y wheiggey. Ta mygeayrt 26 millioonyn cummaltee (2004) 'sy wheiggey as ta co-ghlooaghey mooar Hui ayn. She Lanzhou yn preeu-valley as t'ee soit ayns shiar yiass y wheiggey.
Ammyr ny h-Albey
320px|right|thumb|Caslys releef [[Mooir Vannin|Vooir Vannin. Ta Ammyr ny h-Albey soit çheu hwoaie jeh Mooir Vannin, as Mooir Vretyn da'n jiass. Ta ny h-ard-phurtyn taishbynit ayns ruy, as purtyn leagh lught ayns gorrym.]] Ta Ammyr ny h-Albey (Baarle: North Channel, Yernish/Gaelg Albinagh: Sruth na Maoile) ny cheyllys eddyr Nerin Hwoaie as Nalbin. T'eh Cleigh Marrey Beaufort y boayl s'diuney ayn. Ta'n keyllys ny chiangley eddyr Mooir Vannin as y Cheayn Sheear, as myr shen v'eh ny oayll reih ny roosteyryn marrey as ad shelg er lhuingys traghtee Goaldagh ayns caggaghyn derrey yn 19-oo eash.
Yn Turneyr Theayagh (Mannin)
Ta'n Turneyr Theayagh ayns Mannin ny oltey trooid oik jeh'n Choonseil Slattyssagh as t'eh ny h-ard-choyrleyder da'n Reiltys.
Hunan
Ta Hunan çhemmit liorish Hubei da'n twoaie, Jiangxi da'n shiar, Guangdong da'n jiass, Guangxi da'n sheear yiass, Guizhou da'n sheear, as Chongqing da'n sheear hwoaie. She Changsha yn preeu-valley.
Cadmium
She bunstoo eh cadmium. Ta earroo breneenagh 48 as cowrey Cd er.
Droghad Aah
Ta Droghad Aah (Baarle: Drogheda, Yernish: Droichead Átha) ny valley keayin as çhynskylagh ayns Coontae Lhoo er y çheu hiar Phobblaght Nerin, 56 km hwoaie veih Divlyn. Ta'n balley rheynnit liorish awin an Bhóinn.
Çhengaghyn Oogragh
Troyn strughtooragh
χot - 'troa magh veih red erbee as anchaslyssyn beggey jeh geyridyn obbraghey'
el - 'er oaie, ersooyl'
Crouw-vlaaghey
She sorçh dy ghossan blaaghey lhiantagh ee crouw-vlaaghey, as ny blaaghyn eck soit er frauaigyn giare lhiattagh co-houd rish y ghass.
Yn Oaraishey
She mooar-rheynn çheer-oaylleeagh ee yn Oaraishey. Ta'n enmys çheet er y thalloo vooar, goaill stiagh ny h-ellanyn as ny h-ardjyn oc, ta cruinnit liorish Mooir yn Arctagh 'sy twoaie, liorish y Cheayn Sheear 'sy neear, liorish y Veanvooir, Ammyr Suez, y Vooir Ruy, as y Keayn Injinagh 'sy jiass, as liorish y Cheayn Sheealtagh 'sy niar.
Eretz Israel
Ta ny h-Ewnyn credjal dy nee eiraght veih Jee dauesyn, bunnit er y Torah (ny lioaryn Genesis as Exodus, myrane lesh ny Faihderyn er lheh). Rere Genesis, ren Jee gialdyn y çheer da sluightee Abraham trooid y vac echey Ysaig as ny h-Israeliteyn, sluightee Yacob, oe Abraham. Ta'n teks cur sannish dy nee fer jeh ny conaantyn bibleagh eddyr Jee as ny h-Israeliteyn eh yn gialdynys bibleagh shen.
Morgannwg Canol
Jiu
Ta'n ennym Morgannwg Canol freilt echey son obbyr jesh-chliaghtagh ynrican, myr sampleyr, y Lord Lieutenant.
Galloish
She çhengey Romanagh as fer jeh ny çhengaghyn Oïl ta goll er loayrt ayns Breizh-Uhel ("y Vritaan Eaghtyragh"), y Vritaan, ee yn Ghalloish ('sy çhengey hene: Galo; Gallo). Dy tradishoonagh, t'ee goll er loayrt ayns Il-ha-Gwilen, Liger-Atlantel as ayns shiar Mor-Bihan as Aodoù-an-Arvor. T'eh er ooley dy vel eddyr 29,060 as 200,000 dy loayreyderyn.
Jamie Clayton
Coorse keirdey
Ayns 2021, v'eh fogrit dy nee Clayton cloie Pinhead ayns Hellraiser.
Doon Jialgan
Ta Doon Jialgan (Baarle: Dundalk, Yernish: Dún Dealgan) ny valley coontae ayns Coontae Lhoo, Pobblaght Nerin ta faggys da'n joarey lesh Nerin Hwoaie. Hooar y balley e chaart 'sy vlein 1189. T'eh soit er beeal awin an Nith. She "Mé do rug Cú Chulainn Cródha" (Mish dy rug Cú Chulainn Dunnal) y jarroo-raa t'ec y valley. She Reudied shuyr-valley Ghoon Jialgan.
Gwent
Jiu
Ta'n ennym Gwent ry-akin foast myr coontae Freilt son obbyr jesh-chliaghtagh, as ayns enmyn: myr sampleyr, Heddlu Gwent (Gwent Police), Royal Gwent Hospital, Coleg Gwent as possan ruggyr Dreigiau Casnewydd Gwent (Newport Gwent Dragons).
Manga
Toshiaght
Veih y 17oo eash, ren grainnaghyn foiee goaill stiagh cooishyn veih bea aashagh dys an-ghraaghys, as va lhaihderaght cadjin oc. Ta’n hokusai manga gyn skeeal resoonagh, agh t’ad cur dooin skell jeh sheshaght as cultoor Shapaan anmagh ‘syn Eash Edo.
Y 20oo eash
Ren sidooryn Americanagh cur lhieu claaraghey çhellveeish, scheimyn aitt, cartoonyn as filmyn bio-chaslyssagh (er lhieh adsyn liorish Disney), agh myr ta screeudeyryn elley   cur trimmid er, va shennaghys ellynagh lajer ec yn Çhapaan hannah. Haink manga magh ass mestey y ghaa.
Manga ayns çhengaghyn Frangish
Ayns yn Europey, va’n tradishoon Frangagh bande dessinée ayn, as myr shen, v’eh aashagh goaill stiagh manga ‘sy tradishoon ard-ellyn. Ta ellyn Frangagh er ngoaill eieyn veih ellyn Shapaanagh neayr’s yn 19oo eash (Japonisme).
Fosfaar
Ta fosfaar ny vunstoo lesh y chowrey P as yn earroo breneenagh 15. Ta fosfaar ny neuveain jeh'n phossan neetragien, as t'eh ry-gheddyn dy mennick ayns creggyn fosfaidagh neuorgaanagh. T'eh 30.973762(2) g·mol er trimmid breneenagh.
Doon Edin
She Doon Edin (Gaelg Albinagh: Dùn Èideann, Baarle Albinagh: Embra, Baarle: Edinburgh) preeu-valley ny h-Albey.
Arrane Ashoonagh ny h-Argenteen
¡o juremos con gloria morir!
Jiangxi
Ta Jiangxi (Sheenish: 江西; pinyin: Jiāngxī; Wade-Giles: Chiang-hsi) ny queiggey ayns jiass Gheynphobblaght ny Sheen ta sheeyney ass brooin ny h-awin Yangtze da thallooin ta lane dy chruink 'sy yiass.
Innys
Ta Innys (Baarle: Ennis, Yernish: Inis) ny valley coontae ayns Coontae yn Chlaair, Pobblaght Nerin. Ta ny smoo na 24,200 dy chummaltee ayn rere coontey-pobble ny bleeaney 2006. Ta'n balley soit er inver ny Shannon, as ta kiangley traen eddyr ee as Limmeragh. Ta purt aeragh ny Shannon ny soie mygeayrt 20 km veih'n valley.
Partee Deynlagh Soshiallagh y Ghermaan
Shennaghys
'Sy vlein 1945 ren ny forseyn cochaarjagh ayns cryssyn y Neear lhiggal da cur er bun kiare parteeyn politickagh. Er yn oyr shen va'n Unnaneys Deynlagh Creestee, Partee Deynlagh Seyr, Partee Cummynagh as yn SPD currit er bun. Ayns Cryss y Chummaltys Soveidjagh ren ny Soveidjee cur broo er yn SPD partee cadjin y chur er bun lesh ny Cummynee myr Partee Unnaneaght Soshiallagh ny Germaan (Sozialistische Einheitspartei Deutschlands, SED). Ayns ny cryssyn heear va lhiettrimys currit er y Phartee Cummynagh ec Quaiyl Vunraghtoil Chonastagh y Ghermaan Heear 'sy vlein 1956. Veih'n vlein 1949, ayns Pobblaght Chonastagh y Ghermaan she yn SPD fer jeh'n daa phreeu-phartee, as she yn Unnaneys Deynlagh Creestee yn fer elley. Eddyr ny bleeantyn 1969 as 1982, as 1998 as 2005 by Hoshiallee Gheynlagh Shansyleyryn ny Germaan as ayns ny bleeantyn elley by Gheynlaghteyryn Creestee ny Shansyleyryn elley.
Ellanragh Arctagh y Chanadey
right|thumb|Caslys-çheerey Ellanragh Arctagh ny Canadey She ellanragh Canadagh soit çheu hwoaie jeh'n çheer vooar eh Ellanragh Arctagh y Chanadey. T'eh ny hoie ayns feer hwoaie America Hwoaie as t'eh coodaghey 1,424,500 km2 (550,000 mi ker) dy hallooyn. Ta'n ellanragh shoh jeant ass 36,563 ellan as t'eh goaill stiagh y chooid smoo jeh thalloo yn Chanadey Hwoaie - y chooid smoo jeh Nunavut as ayrnyn Hallooyn yn Eear Hwoaie. T'ad Ellan Baffin, Ellan Victoria as Ellan Ellesmere ny h-ellanyn smoo, as she Iqaluit (6,184 dooinney) y chaayr smoo. Cha nel agh 14,000 dooinney cummal 'syn ard er feie.
Antimoan
She bun-stoo eh antimoan. She yn trimmid breneenagh ta echey ny 121.760 g/mol. Ta earroo breneenagh 51 as cowrey Sb er.
Nunarput utoqqarsuanngoravit
She arrane ashoonagh Ghreenlynn, queiggey hene-reiltagh y Danvarg, eh Nunarput utoqqarsuanngoravit (Greenlynnish son Uss, y Çhenn-Thalloo Ain; Vort ældgamle land under isblinkens bavn). Va'n arrane doltit 'sy vlein 1916 as va ny focklyn screeuit ec Henrik Lund as y chiaull ec Jonathan Petersen. Veih'n vlein 1979, va enney oikoil currit ec y reiltys er "Nuna asiilasooq" (Thalloo yn Lhiurid Vooar), arrane ta goll er ymmyd ec ny Kalaallit, bun-vooinjer Ghreenlynn.