cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Israel
Politickaght
thumb|Shamyr y [[Knesset, thie Pharlamaid Israel]] She pobblaght gheynlagh fo corys parlamaidagh eh Israel. Ta oltey yn pharlamaid, marish pohlldey veih tromlagh y pharlamaid, çheet dy ve ny Ard-vinishter. She fer toshee jeh'n phartee politickagh smoo ayn yn ard-vinishter son y chooid smoo. She toshiagh y reiltys as toshiagh yn ard-choyrle yn ard-vinishter. Ta 120 oltey goll er reih da'n pharlamaid, as eh er enney myr y Knesset. Ta olteynys 'sy Knesset bunnit er corys tuarystallys coreiragh jeh ny parteeyn politickagh, marish toshiaght reihyssagh jeh 2%. Rere shen, s'mennick dy vel co-reiltyssyn ayn.
Ta reihyssyn da'n pharlamaid goll er taghyrt dagh kiare bleean rere slattys, agh foddee co-reiltyssyn neuhickyr ny voteyn rouailtys barrant ec y Knesset cur y reiltys ass bree ny s'leaie. Ta Bun-leighyn Israel gobbraghey myr bunraght neuchoadit. Hoshee yn Knesset draghtey bunraght oikoil 'sy vlein 2003 va bunnit er ny leighyn shen. She toshiagh y steat Eaghtyrane Israel, agh cha nel mooarane currym echey faagail magh currymyn er lheh as currymyn jesh-chliaghtagh..
'Sy vlein 2012, va Israel rang-oardit 'sy 92h ynnyd rere Press Freedom Index ("Ayndagh Seyrsnys yn Ym-ysseraght") ec Reporters Without Borders – y rhenk s'yrjey 'syn ard echey. Rere creear as coontys Freedom in the World ("Seyrsnys 'sy Theihll") 'sy vlein 2013 ec y cholught Freedom House, as eh geearree cur towse er y teyrsnys deynlagh as politickagh ayns dagh ashoon, va Israel coontit myr yn un çheer heyr 'sy Niar Meanagh as ayns Twoaie yn Affrick.
Aarheynnyn
right|thumb|Slystyn Israel, rere Reiltys Israel Ta Israel goll er rheynn magh ayns shey slyst reiragh, ta goll er enney 'syn Ewnish myr mehozot (מחוזות; un. mahoz) – Meanagh, Haifa, Jerusalem, Twoaie, Jiass, as Slyst Tel Aviv, myrane lesh Ard Judaea as ny Samaar 'sy Vroogh Heear. Cha nel Judaea as y Tamaar as ayrnyn jeh Slyst Jerusalem as y Lyst Hwoaie coontit dy h-eddyrashoonagh myr cooid jeh Israel hene. Ta ny slystyn hene goll er rheynn magh ayns as queig fo-lyst jeig, ta goll er enney 'syn Ewnish myr nafot (נפות, un. nafa). Ta dagh fo-lyst goll er rheynn magh ayns jeih ard najooragh as daeed.
Duaod
Ta'n ennym Frangish Duaultois currit er cummaltee yn valley.
Lynn Kelly
She craishteyder Yernagh ee Lynn Kelly (ruggit er 16 Mayrnt 1987). V'ee ruggit ayns Divlyn, Nerin. Ren ee cosney yn tostyl aalid Miss Universe Ireland ayns 2008 tra ren ee shassoo son Divlyn 'sy cho-hirrey.
Dennis Hopper
Dennis Lee Hopper (17 Boaldyn 1936 – 29 Boaldyn 2010), she aghteyr as crootagh scannane Americaanagh v'eh. Ren eh goll faare er Actors Studio, cloie er y çhellveeish ayns 1954, as, beggan ny yei, cloie ayns Giant (1956). 'Sy jeih bleeaney ny yei, ren eh cur e ennym roish 'sy çhellveeish as ec jerrey ny 1960yn va paartyn jeant echey ayns shiartanse dy scannaneyn, goaill stiagh Cool Hand Luke (1967) as Hang 'Em High (1968). Ren Hopper toshiaghey coorse mooar ard-voyllagh 'sy fotografeeaght ayns ny 1960yn.
James Buchanan
Va James Buchanan (23 Averil, 1791 - 1 Mean Souree, 1868) ny 15oo Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit.
Yn Çheer Vascagh (thalloo shenndeeagh)
Ta'n Çheer Vascagh (Bascish: Euskal Herria), ny Çheer ny Bascee, ny thalloo shendeeagh ta soit ayns ny Pyreanagh Sheear as ee goll harrish y joarey eddyr y Rank as y Spaainey, as ta sheeyney heese coose Baie ny Biscaayn. T'ee freggyrt liorish çheer ny Bascee as nyn jengey oc, y Vascish.
Çheeroaylleeaght
Ta'n Çheer Vascagh rheynnit ayns shiaght cummaghtyn tradishoonagh. Ta kiare jeu, ta soit 'sy Spaainey, ny Laurak Bat, da'n jiass (Hegoalde), as tree jeu da'n twoaie (Iparralde) 'sy Rank.
Ytterbium
She bunstoo eh ytterbium. She yn trimmid breneenagh ta echey ny 173.04  g·mol−1. Ta earroo breneenagh 70 as cowrey Yb er. 180px|left|thumb|Ytterbium
Yn Çheer Vascagh (thalloo shenndeeagh)
Yn Çheer Vascagh Yiass
Ta'n Çheer Vascagh Yiass (Spaainish: País Vasco, Bascish: Hegoalde) rheynnit ayns ny cummaghtyn shoh:
Yn Çheer Vascagh Hwoaie
Chaill ny cummaghtyn Frangagh nyn gooishyn reiragh ny yei Irree magh ny Frank 'sy vlein 1789. Ta'n Çheer Vascagh Hwoaie ny cooid jeh'n département Frangagh Pyrénées Atlantiques lesh y shenn-chummaght Bearn. Ta'n département ny chooid jeh'n ard Aquitaine.
Shennaghys
Ta ny Bascee nyn glein paleo-chlaghagh smoo neuheit ayns yn Oarpey Sheear. Va cleinyn Bascagh, cur stiagh ny Vascones as ny h-Aquitani 'sy earroo, imraait ayns lhing ny Romanee ec Strabo as Pliny. Ta mie dy lioar feanish dy row ee Bascish nyn jengey oc ec y traa v'ayn (jeeagh er Aquitanish as Iruña-Veleia). Va ny cleinyn elley er lieh-inshey ny h-Ibeir lheit rere çhengey as cultoor ec jerrey ny lhing Romanagh.
Ayns ny Mean Eashyn dy lheah, v'eh Vasconia yn ennym va currit er y thalloo eddyr ny h-awinyn Ebro as Garonne. Ny keayrtyn, va'n thalloo unnaneysit fo duicyn Vasconia. Ny yei ruegysyn ny Mooree as mooadaghey ny Frankee fo Çhalse Mooar, va'n thalloo brisht as haink er Reeriaght Phamplona dy ve n'ard-steat ayns y 9oo eash.
Ny yei shen as ooilley, va mie dy lioar hene reiltys ec ny cummaghtyn Bascagh derrey Irree magh ny Frank ayns y twoaie, as derrey jerrey ny Caggaghyn Carlagh ayns y jiass. Veih'n traa shen, va possan ny sheshaght Bascagh geearree seyrsnys myr steat seyr (jeeagh er Ashoonaghys ny Bascee).
Deyn-oaylleeaght
'Sy vlein 2006 va 3,007,661 dy 'leih nyn gummal 'sy Çheer Vascagh. T'eh 143.5/km² glooaght y phobble as yn earro shen ny s'yrdjey na 'sy Rank ny 'sy Spaainey, agh ta rheynn y phobble neuchorrym as ta'n chooid smoo dy 'leih nyn gummal mygeayrt ny baljyn mooarey. Ta un hrass y phobble soit ayns Bilbao Mooar, as ta'n chooid smoo jeh'n çheusthie ny Çheerey Bascagh Frangagh goan.
Bruz
Ta Bruz ny chommyoon as ny valley 'sy département Frangagh Il-ha-Gwilen 'sy Vritaan hwoaie.
Ta'n ennym Frangish Bruzois currit er cummaltee yn valley.
Q'orianka Kilcher
Ta Q'orianka Waira Qoiana Kilcher ny ben-chloieder fillym as arraneyder Americaanagh. Ta enney share urree er son e paart myr Pocahontas ayns y scannane The New World. Rug ee ayns Schweigmatt, y Ghermaan er 11 Toshiaght Arree, 1990.
Glaschu
Ta Glaschu (Baarle: Glasgow, Gaelg Albinagh: Glaschu, Baarle Albinagh: Glesca, Glesga) ny valley smoo ayns Nalbin as ny treeoo balley smoo ayns y Reeriaght Unnaneysit. Ta'n balley soit er awin y Chleayee ayns jiass çheshvean ny çheerey. 'Sy vlein 2007 va 580,690 cummaltee 'sy valley, agh va ny smoo na 2.3 millioonyn cummaltee, ny 41% sleih-earroo ny h-Albey, ayns y voirvaljaght.
Thorium
She bunstoo goul-rooragh eh Thorium. She yn trimmid breneenagh ta echey ny 232.0381  g·mol-1. Ta earroo breneenagh 90 as cowrey Th er.
Enez-Vaz
Ta Enez-Vaz (Île-de-Batz) ny chommyoon 'sy département Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Calamintha
She genus dy lossreeyn 'sy chynney Lamiaceae eh Calamintha. Ta mysh hoght dooieyn 'sy ghenus, as ram shenn cho-enmyn. T'adsyn dooghyssagh da ardjyn hwoaie tempreilagh ny h-Oarpey, ny h-Aishey as ny h-Affrick. T'ad goll er ee ec praddagyn Lepidoptera, myr sampleyr Coleophora albitarsella.
Enez-Vaz
Ta'n ennym Frangish Batziens ny Îliens currit er cummaltee yn valley.
Calamintha
Ymmyd
Ta dooieyn Calamintha goll er ee myr luss blasstal 'sy Niar Meanagh, myr za'atar.
Callish Rangagh
She lus yn-ee 'sy chynney Brassicaceae ee callish Rangagh. Ta'n ghass as blaa-chione eck goll er ee myr glassrey, broiet ny gaal-vroiet dy cadjin. Ta ny duillagyn yn-ee myrgeddin.
Qinghai
Ta Qinghai (Sheenish: 青海; pinyin: Qīnghǎi; Tibetish: མཚོ་སྔོན་) ny queiggey jeh chooid Deynphobblaght ny Sheen, ta ennym Logh Qinghai currit urree. T'ee çhemmit liorish Gansu da'n shiar hwoaie, Xinjiang da'n sheear hwoaie, Sichuan da'n shiar yiass, as Tibet da'n sheear yiass.
Onchan F.C.
Ta Onchan Association Football Club (Club Soccer Chione Droghad) ny chlub sockyr Manninagh veih Kione Droghad. T'ad cloie ayns Leeg Ellan Vannin 'sy Nah Rheynn. T'ad cloie nyn gloiaghyn thie ayns Staid Nivison, Kione Droghad. Va'n club currit er bun 'sy vlein 1912.
David Fabricius
She jed Germaanagh va David Fabricius (9 Mayrnt 1564 – 7 Boaldyn 1617). Ren eh jannoo daa feddyn-magh car laaghyn leah yn rollageydys fodreayrtanagh marish e vac shinney, Johannes Fabricius (1587–1615).
Va David Fabricius (lhieggan Ladjynit yn ennym kiart echey David Faber, ny David Goldschmidt) ruggit ayns Esens, as ren eh studeyryssyn ec Ollooscoill Helmstedt goaill toshiaght ayns 1583 as ren eh shirveishey myr jed son y valley beg faggys da'n valley dooghyssagh echey 'sy Reeshlann (sheear hwoaie yn Ghermaan as shiar hwoaie yn Çheer Injil noa-emshiragh), ec Resterhafe faggys da Dornum ayns 1584 as ec Osteel ayns 1603. Myr va cadjin ec y laa shen son sminishteryn Protestoonagh, ren eh crie er y çheanse: she yn rollageydys va feer anaasagh da. Ren Fabricius co-reggyrt marish y rollageyder Johannes Kepler.
Freeshlannish
Ta Freeshlannish ny chur sheese da:
Barack Obama
Ta Barack Hussein Obama II (ruggit 4 Luanistyn, 1961) ny 44-oo Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit. Haink eh ayns shelloo oik er 20 Jerrey Geuree ny bleeaney 2009. Roish haink er dy ve ny eaghtyrane, v'eh ny Hannadeyr Sosharagh er son Illinois.
Pran (aghteyr)
She aghteyr Injinagh va Pran Krishan Sikand (12 Toshiaght Arree 1920 — 12 Jerrey Souree 2013). Va enney mooar er er son e phaart 'sy scannane Duniya.
Yn Vrussyl
She preeu-valley yn Velg ee yn Vrussyl (Bruxelles [bʁysɛl], Brussel [ˈbrɵsəɫ], Brüssel [brʏsəl]). T'ee ny balley raad ta oikyn yn Unnaneys Oarpagh ny lhie. Ta kione-cherroo Reagheydys Chonaant yn Atlantagh Hwoaie soit 'sy valley chammah. Ta'n Vrussyl ny preeu-valley son scheimyn aitt lhied as Lucky Luke, Tintin, Cubitus, Gaston Lagaffe as Marsupilami. thumb|left|300px|Halley baljey yn Vrussyl
Kansas
Ta Kansas ny steat jeh cooid ny Steatyn Unnaneysit. Ta'n steat ayns çheshvean ny çheerey. Ta'n steat çhemmit liorish Nebraska da'n twoaie, Missouri da'n shiar, Oklahoma da'n jiass, as Colorado da'n sheear. She Topeka yn preeu-valley, agh she Wichita yn balley smoo.
Abraham Lincoln
Va Abraham Lincoln (12 Toshiaght Arree, 1809 - 15 Averil, 1865) ny 16oo Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit. V'eh ny eaghtyrane rish Caggey Theayagh SUA, agh v'eh marrooit roish jerrey yn chaggey. V'eh ny leighder roish haink er dy ve ny eaghtyrane.
Zhejiang
Ta Zhejiang (Sheenish: 浙江; pinyin: Zhèjiāng) ny queiggey ayns shiar Gheynphobblaght ny Sheen. Va Zhejiang shenn-ennym ny h-awin Qiantang, ta roie trooid Hangzhou, preeu-valley yn wheiggey. She "Zhe" (浙) yn aagherrid un-lettragh ec y wheiggey.
Ta Zhejiang çhemmit liorish Jiangsu as y valjaght Shanghai da'n twoaie, Anhui da'n sheear hwoaie, Jiangxi da'n sheear, as Fujian da'n jiass; ta Mooir ny Sheen Hiar da'n shiar, as harrish jeh ta Ellanyn Ryukyu ny Shapaan.
Protaghtinnium
She bunstoo goul-rooragh eh protaghtinnium. She yn trimmid breneenagh ta echey ny 231.03588  g·mol-1. Ta earroo breneenagh 92 as cowrey Pa er.
Kentucky
Ta Kentucky ny steat jeh cooid ny Steatyn Unnaneysit. She Frankfort y preeu-valley agh she Louisville y balley smoo 'sy steat.
Boalsert
Ta Boalsert (Ollanish: Bolsward) ny chaayr ayns y wheiggey Ollanagh, yn Reeshlann. 'Sy vlein 2007 va 9,607 cummaltee 'sy valley.
Shennaghys
Va'n chaayr bunnit er tree cruink laue-jeant. By phurt hraghtee ayns ny Mean Eashyn v'aynjee, as v'ee kianglt liorish y Cheayn Twoaie lesh y vean-vooir. Ansherbee, va'n kiangley shoh caillt tra dy row ee lhiasit. Hooar Boalsert staydys caayragh 'sy vlein 1455 er y fa dy row ee ny balley traghtee. Va'n chaayr ny h-oltey jeh'n Chomeeys Hanseatagh, myrgeddin.
Andrew Johnson
Va Andrew Johnson (29 Nollick, 1808 - 31 Jerrey Souree, 1875) ny 17oo Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit veih 1865 derrey 1869. Haink er dy ve ny eaghtyrane ny yei baase Abraham Lincoln.
Máirtín Ó Cadhain
She screeudeyr Yernagh va Máirtín Ó Cadhain (1906 — 18 Jerrey Fouyir 1970) ren cur magh ram lioar 'sy Yernish, Cré na Cille ny mast'oc.
Goudelin
Ta Goudelin ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Goudelinais currit er cummaltee yn valley.
Amerigo Vespucci
She marçhant, ronseyder, as lhuingysseyr Iddaalagh voish Pobblaght Firenze va Amerigo Vespucci (9 Mayrnt 1451 – 22 Toshiaght Arree 1512). She ass yn ennym echey ta shin geddyn y boayl-ennym "America".
Eddyr ny bleeantyn 1497 as 1504, ren Vespucci goaill ayrn ayns daa hurrys er y chooid sloo car Eash y Ronsee. Ren eh e chied hurrys er lieh yn Spaainey (1499-1500) as lurg shen er lieh yn Phortiugal (1501-1502). Ayns 1503 as 1505, va daa lioaran soilshit fo'n ennym echey, as ad goaill stiagh cur sheese daahoil ny ronsaghyn shen as turryssyn lhiassit elley. Va'n daa lioaran feer ennoil as hie ad er nyn lhaih er feie'n Oarpey. Ga dy vel screeudeyryn shennaghys arganey mychione ughtarys as ynrickys ny coontyssyn shen, ec y traa shen va'd feer cummaghtagh as cooneydagh ayns bishaghey dooishtid ny ronsaghyn noa as ren ad cur rish ennym as ard-ghoo Vespucci myr ronseyder as lhuingysseyr.
Dooyr Vespucci dy row eh toiggal, sheear ayns 1501 car e hurrys Portiugagh, dy nee ayrn jeh mooar-rheynn noa da ny h-Oarpee va'n Vrasseel as chur eh "Yn Seihll Noa" urree. Ren yn aggyrtys shen cur cleaney mooar er y chaartgraafee Martin Waldseemüller enney y chur er dedgeyn Vespucci ayns 1507. Ren Waldseemüller cur y lhieggan Ladjynaghit jeh ennym Vespucci - "America" - er y Theihll Noa. Haink kaartgraafeeyn ny yei cur "America" er y vooar-rheynn as ayns 1532 va'n ennym currit dy beayn er y vooar-rheynn noa-ronsit.
Ayns 1505, va Vespucci jeant ny heyraanagh jeh'n Chashteel rere oardagh reeoil as ayns 1508 v'eh pointit da'n oik noa piloto mayor (ard-lhuingysseyr) son Casa de Contratación (Thie yn Traght) ayns Sevilla, v'ayns shelloo echey derrey'n vaaish echey ayns 1512.
Jiangsu
Ta Jiangsu (Sheenish aashagh: 江苏; Sheenish hradishoonagh: 江蘇; pinyin: Jiāngsū; Wade-Giles: Chiang-su) ny queiggey ayns Deynphobblaght ny Sheen, ta soit er slyst hiar ny çheerey. Ta ennym y wheiggey çheet magh ass daa 'ockle—jiang, aagherrid son Jiangning (Nanjing nish), as su son Suzhou. She 苏 (sū) yn aagherrid un-lettragh ta currit er y wheiggey.
Ta Jiangsu çhemmit liorish Shandong da'n twoaie, Anhui da'n sheear, as Zhejiang as Shanghai da'n jiass. Ta coose, ta ny smoo na 1,000 km er lhiurid lesh y Vooir Vuigh, er y çheu hiar, as ta'n Yangtze roie trooid jiass y wheiggey.
Nepçhunium
She bunstoo goul-rooragh eh nepçhunium. She yn trimmid breneenagh ta echey ny (237)  g·mol-1. Ta earroo breneenagh 93 as cowrey Np er.
Emily Mae Young
She ben-aghteyr Americaanagh ee Emily Mae Young. Rug ee ayns Orange County, California, ny Steatyn Unnaneysit, er 14 Toshiaght Arree 1990.
Mendelevium
Ta mendelevium ny vunstoo taahit lesh y chowrey kemmigagh Md (shenn chowrey: Mv) as yn earroo breneenagh 101. She bunstoo harrish-uranagh goul-rooragh 'sy straih aghtinoid t'ayn, as t'eh er ny cho-haaghey liorish y vleaystanys er yn einsteinium liorish ayrneenyn alpha. Va ennym y chemmigagh Rooshagh, Dmitri Ivanovich Mendeleev, bunneyder y taabyl reiltagh, currit er y vunstoo.
Corys çhyndaaee (rollageydys)
right|thumb|Sampleyr jeh daa nhee ta çhyndaa mygeayrt [[baravean cadjin rere cruinlee eelipsagh.]] She enmys rollageagh eh corys çhyndaaee ta çheet er daa nhee 'sy spoar (rollageyn dy cadjin, agh goaill stiagh planaidyn, co-rollageyssyn ny roltagee) ta cha gerroil as t'ad cruinlaghey mygeayrt çheshvean glout rere eddyr-obbraghey ym-hayrnagh. Ta yl-chorys çheet er corys as ny smoo na daa nhee ayn.
Sheckish
She Sheckish çhengey ashoonagh ny Pobblaght Çheck. T'ee ny çhengey Clavagh ta loayrit 'sy Phobblaght Çheck, 'sy Clovack as 'syn Austeyr.
Unnaneys Rollageydagh Eddyrashoonagh
Ta'n Unnaneys Rollageydagh Eddyrashoonagh (URE) ny yn IAU (Baarle: International Astronomical Union, Frangish: Union astronomique internationale) ny çhaglym jeh rollageyderyn gerrymoil, ec keim y Ph.D. ny ny s'yrjey, as ad breeoil ayns ronsaghey gerrymoil as ynsagh ayns rollageydys. Lesh y kione-cherroo ayns Paarys ny Frank, t'eh gobbyr myr lught-reill eddyr-ashoonagh ry hoi livreys enmyssyn da corpaneyn niauagh (rollageyn, planaidyn, roltagee a.r.e.) as da ny troyn thallooin orroo, as t'eh ny oltey jeh Coonseil Eddyr-ashoonagh ny h-Oaylleeaght (ICSU).
Sir Ddinbych
She coontae ayns Bretin Hiar Hwoaie eh Sir Ddinbych, as Rhuthun balley reiragh y choontae.
Gorzów Wielkopolski
She caayr ayns Queiggey Lubusz ayns sheear y Pholynn eh Zielona Góra (aaghirrit myr Gorzów Wlkp.; Landsberg an der Warthe). 'Sy vlein 2012 va 124,470 deiney cummal 'sy chaayr. T'eh ny chaayr smoo ayns Queiggey Lubusz as t'eh goll er coontey myr fer jeh'n daa phreeu-valley 'sy wheiggey (she Zielona Góra yn fer elley). By phreeu-valley er Queiggey Gorzów eddyr ny bleeantyn 1975 as 1998 eh. T'eh ny lhie er yn awin Warta.
Grainne Gallanagh
She craishteyder Yernagh ee Grainne Gallanagh (ruggit er 22 Mean Souree 1994) va crooinit myr Miss Universe Ireland 2018 er 2 Luanistyn 2018. Hass ee son Nerin ec Miss Universe 2018, as haink ee stiagh mastey yn Chied 20.
Bea aeg
Va Gallanagh troggit ayns Bun Cranncha, Coontae Ghoon ny Ghoal. Ren ee goll er scoill ayns Scoil Mhuire, Bun Cranncha. Dirree ee ass Undinys Çhaghnoaylleeaght, Littyr Kennain as hie ee stiagh 'sy voandyrys jeeraghey er Slaynt ny Mraane.
Hannah Rose May
She ben-aghteyr as screeudeyr Yernagh ee Hannah Rose May (ruggit er 17 Boaldyn 1995). V'ee ruggit ayns Divlyn, Nerin, agh t'ee nish beaghey ayns ny Steatyn Unnaneysit raad t'ee gobbyr myr aghteyr çhellveeish as scannane. Hoshee ee cloie 'syn aghteyrys ayns 2016. T'ee er ny chloie paartyn ayns ny straihyn çhellveeish Ballers (2017-2018), Shooter (2018) as Altered Carbon (2018) as er ny chloie Charlie 'sy ghiare-scannane The Way the Future Was (2019).
Agan Tavas
She sheshaght ta bunnit 'sy Chorn son moylley as ardjaghey staydys y Chornish eh Agan Tavas ("Y Çhengey Ain"). Ta soiag ec y çheshaght er Keskowethyans an Taves Kernewek. Va'n çheshaght currit er bun 'sy vlein 1987 son y Chornish y voylley as y ardjaghey myr çhengey loayrit. Ec traa yn vunneeaght, cha row agh deiney va loayrt dy flaaoil 'sy Chornish abyl dy ve nyn olteynyn. Agh, 'sy vlein 1990 v'eh shen ceaghlit as va'n çheshaght foshlit da chooilley ghooinney.
Andrea Bowen
Ta Andrea Elizabeth Bowen ny ben-chloieder fillym Americaanagh. Ta enney share urree er son e paart myr Julie Mayer er y chlaare çhellveeish Desperate Housewives. Rug ee ayns Columbus, Ohio, ny Steatyn Unnaneysit er 4 Mart, 1990.
Coontae Heer Eoin
She coontae ayns Nerin Hwoaie ee Çheer Eoin ny Coontae Heer Eoin (Yernish: Contae Thír Eoghain, Baarle: County Tyrone, Ullanish: Coontie Owenslann). Ta'n coontae soit ayns Ullee, nane jeh ny queiggaghyn Yernagh. She yn Omee yn preeu-valley.
James A. Garfield
Va James Abram Garfield (19 Sauin, 1831 - 19 Mean Fouyir, 1881) ny 20oo Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit. V'eh marrooit rish yn eaghtyraneys echey. Roish v'eh er reiht, v'eh ny veoir-ghineraal ayns Armee ny Steatyn Unnaneysit as ny oltey jeh Thie Reihdee ny Steatyn Unnaneysit. V'eh ny nah eaghtyrane dy ve marrooit.
Yn Chorsickey
Ta'n Chorsickey (Frangish: Corse, Corsickish: Corsica) ny kiarroo ellan smoo 'sy Veanvooir (lurg yn Çhissyl, yn Tardeen as Yn Cheeprey). T'ee soit sheear veih'n Iddaal, shiar yiass veih'n Rank as twoaie veih'n Tardeen. She Aiacciu preeu-valley yn ellan. thumb|left|Y Chorsickey
Çhengaghyn Celtiagh ellanagh
Ta Celtiagh Ellanagh çheet er çhengaghyn Celtiagh ren aase ayns ny h-Ellanyn Goaldagh, cosoylit rish ny çhengaghyn Celtiagh Mooarheeragh ren aase 'syn Europey vooarheeragh. Ta dagh ooilley çhengey Cheltiagh t'er mayrn foast ny çhengey ellanagh. Ny çhengaghyn shoh, t'ad ry-rheynn rere shoh:
Ta'n corys rang-oardraghey shoh soiaghey noi-ry-hoi y chorys Celtiagh P as Q. Ta'n corys Celtiagh Ellanagh as Mooarheeragh feer ny smoo cadjin nish.
left|700px|thumb|Diagram dy hengaghyn Celtiagh Ellanagh
Claire Tully
She aa-chraishteyder an-ghraagh as persoonid çhellveeish Yernagh ee Claire Tully (ruggit er 28 Toshiaght Arree 1984). V'ee ruggit ayns Divlyn, Nerin.
Clagh hryal
250px|right|thumb|Eaynin ayns y [[Yn Phatagoin|Phatagoin jeant ass clagh hryal]] She sorçh creg eh clagh hryal ta ymmydit dy mennick ayns troggalys.
Opole
She caayr ayns Queiggey Opole ayns jiass y Pholynn eh Opole (Oppeln, Germaanish Hileeshagh: Uppeln, Uopole). T'eh ny lhie er yn awin Odra.
Dunganish
Anchasley rish çhengaghyn Sheenagh elley, cha nel Dunganish goll er screeu liorish Hànzì. V'ad cliaghtey screeu liorish Xiao'erjing, as shen ny chummey jeh'n Abbyrlhit Arabagh, agh hug y reiltys Soviedjagh lhiettrimys er dagh screeuyn Arabagh ayns ny 1920yn. Eisht screeu ad ayns lettyryn Romanagh, derrey 1940, tra chroo y reiltys y corys Kyrillagh jeianagh.
Camryn Grimes
Ta Camryn Elizabeth Grimes ny ben-chloieder fillym Americaanagh. Rug ee ayns Van Nuys, California, ny Steatyn Unnaneysit er 7 Jerrey Geuree, 1990.
Yernish
right|thumb|300px|Yernisheyryn 'sy cheead rere [[Coondaeghyn Nerin|coontae ny Pobblaght; ta ny shey coondaeghyn ayns Neri Hwoaie currit ry-cheilley.]]
Hengoad
Ta Hengoad (Hengoat) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Hengoatais currit er cummaltee yn valley.
Yernish
Ta'n Yernish, ny Gaelg Yernagh, (An Ghaeilge) ny çhengey Cheltiagh ta goll er loayrt ayns Nerin. Ec y traa t'ayn ta'n Yernish ec mynlagh pobble Nerin - ayns ny Gaeltaghtyn son y chooid smoo - agh ta paart mooar cowreydagh eck ayns seihll steat Nerin, as t'ee ymmydit ayns ram aghtyn ym-ysseraght, co-hecksyn persoonagh as staydyn sheshoil. Rere y vunraght, t'ee ny preeu-hengey oikoil as ny çhengey ashoonagh ayns Pobblaght Nerin as ta staydys oikoil eck 'syn Unnaneys Oarpagh. Ta staydys oikoil mynlagh urree ayns Nerin Hwoaie neeshtçp.
Ta'n Yernish myr preeu-hengey hielagh as co-phobbylagh ec 3% phobble ny Pobblaght (as eh 4,422,100 er ooley 'sy vlein 2008). Cha nel fys jarrooagh er earroo ny loayreyderyn ry gheddyn, agh t'eh er ny chredjal dy vel eddyr 20,000 as 80,000 loayreyderyn dooghyssagh ayn. Rere Rheynn Chooishyn Co-phobbylagh, Çheerey as ny Gaeltaght va 17,000 cummaltee ayns Gaeltaghtyn lajer as 17,000 cummaltee ayns Gaeltaghtyn as y Yernish ny çhengey hoogh, as va 17,000 cummaltee ayns lag-Ghaeltaghtyn; cha row yn Yernish ny çhengey lajer 'sy chooid elley jeh'n Ghaeltaght oikoil. Agh, er yn oyr dy vel y Yernish er ny ynsagh ayns ny scoillyn, ta ram sleih elley lesh y Yernish myr y nah-hengey oc, ansherbee. Harrish shen ta 1,656,790 (41.9% sleih-earroo ny Pobblaght as ad 3 bleeaney ny ny s'aa) dy leih gra dy vel y Yernish oc er aght ennagh. Mastey ny h-earrooyn shen ta'n Yernish ec 538,283 (32.5%) persoonyn myr çhengey laaoil (goaill stiagh loayreyderyn dooghyssagh as ad t'ayns y chorys ynsee), as 97,089 (5.9%) persoonyn myr çhengey hiaghtinoil.
Ta 14% sleih-earroo Phobblaght Nerin geaishtaght lesh claareyn radio ayns Yernish dagh laa, 16% geaishtaght eddyr daa as queig keayrtyn 'sy çhiaghtyn, as ta 24% geaishtaght lhieu keayrt 'sy çhiaghtyn.
Rere coontey-pobble ny bleeaney 2001 ayns Nerin Hwoaie va fys ennagh er y Yernish ec 167,487 (10.4%) cummaltee Nerin Hwoaie. Nar ta ny h-earrooyn shen currit ry-cheilley t'ad taishbyney dy vel tushtey ennagh ny Yernish ec 33% (~1.8 millioonyn) dy phobble yn ellan.
Er 13 Mean Souree 2005, ren shirveishee chooishyn joarree yn UO briwnys dys staydys çhengey oikoil y chur er y Yernish. Haink y briwnys ayns bree er 1 Jerrey Geuree 2007, as va'n Yernish ymmydit son y chied cheayrt ayns cruinnaght Choyrle Hirveishee yn UO er 22 Jerrey Geuree 2007 ec y Shirveishagh Noel Treacy, T.D.
Enmyn ny çhengey
'Sy Chaighdeán Oifigiúil (bun-towshan screeudeyrys oikoil) she Gaeilge ( Fockley magh Yernagh: [ˈɡeːlʲɟə]) ennym ny çhengey, as yn ennym shen aahoilshaghey fockley magh Connaghtagh yiass.
Ta lhiegganyn elley yn ennym ry-gheddyn ayns abbyrtyn eigsoylagh ny Yernish noa-emshyragh, ayns bishaght lesh Gaeilge Chonnaghtey yiass va imraait shoh heose. T'ad goaill stiagh Gaedhilg ayns Yernish Chonnaghtey, Gaedhilic/Gaeilic/Gaeilig  ny Gaedhlag  ayns Yernish Ullee as Yernish Chonnaghtey hwoaie, as Gaedhealaing/Gaoluinn/Gaelainn   ayns Yernish Vooan.
Breal-Moñforzh
Ta Breal-Moñforzh (Bréal-sous-Montfort) ny chommyoon as 'sy département Frangagh Il-ha-Gwilen 'sy Vritaan hwoaie.
Yernish
Ayns Pobblaght Nerin
Rere Bunraght Nerin ta'n Yernish currit er enney myr preeu-hengey oikoil as myr çhengey ashoonagh Phobblaght Nerin (myrane lesh y Vaarle myr y nah çhengey oikoil). Veih bunneeaght Heyr Steat Nerin ayns 1922, va Reiltys Nerin geignaghey ard-cheim aghtallys ayns Yernish ec dagh dooinney as ad geearree kiartaghyn 'sy çhirveish theayagh (goaill stiagh fir phost, fir oikagh cheesh, scruteyryn eirinagh, a.r.e.). . Va aghtallys ayns un hengey ry hoi çheet stiagh 'sy çhirveish theayagh currit lesh stiagh 'sy vlein 1974, ayns paart rere immeeaghtyn gleashaghtyn çhionnraa lheid as y Gleashaght Seyrsnys Çhengey.
Breal-Moñforzh
Ta'n ennym Frangish Bréalais currit er cummaltee yn valley.
Yernish
Ayns Pobblaght Nerin
Faagail magh nagh vel shirreydysny Preeu-hengey Oikoil yeearrit ry hoi kiartaghyn 'sy çhirveish theayagh lhean, shegin da scollagyn, t'ayns scoillyn 'sy Phobblaght ta jannoo folaue er argid veih'n reiltys, studeyrys y yannoo er y Yernish. Shegin da fir ynsee ny bun-scoillyn çheet lesh scrutaght eginagh ayns Yernish fo ennm "Scrúdú Cáilíochta sa Ghaeilge" (Scrutaght Whaalid 'sy Ghaelg). Shegin da deiney as ad geearee çheet stiagh ayns ny Gardaí (y phollys) çheet lesh Yernish ny Baarle 'syn Ard-teisht, agh ta lessoonyn currit gys shirreyderyn as ad 'sy cholleish ynsee. Rere Acht na dTeangacha Oifigiúla 2003 (Slattys Çhengaghyn Oikoil 2003), shegin da dagh docamad Reiltys Nerin ve soilshit magh ayns Yernish as Baarle, ny ayns Yernish ynrican. Ta'n slattys shen currit ayns bree liorish "an Comisinéir Teanga", neuaashideyr ny çhengey.
Ayns 1938, va kiaddeyder Conradh na Gaeilge, Douglas Hyde, reiht myr kied Eaghtyrane Nerin. Va'n oraid echey raait ayns abbyrt marroo Ros Comain.
Rere Art 25.4 Vunraght Nerin, shegin da'n reiltys soilshaghey magh slattyssyn noa ayns Yernish as Baarle, ny dy yannoo "çhyndaa oikoil" jeh çhelleeragh dys y çhengey oikoil elley. Nei shen, t'ad ry-gheddyn ayns Baarle ynrican dy mennick.
Shegin da Ollooscoill Nerin, Galliu reih sleih as tushtey mie ny Yernish oc choud's ta shirredyssyn elley ny kiartagh oc. Ta'n shirreydys shen currit sheese rere Slattys Ollooscoil ny Galliu, 1929 (Olt 3). T'eh jerkit dy vod y shirreydys shen currit ass ec traa ennagh.
Studeyryn va ruggyrit ayns y Phobblaght, my t'ad son jannoo studeyrys ayns Ollooscoill Nerin, shegin da Ardteistiméireacht ny GCSE 'sy Yernish çheet lhieu. Asdyn nagh row ruggyrit 'sy Phobblaght, ny studeyryn as neulhaihderys oc, cha nel y feme cheddin oc.
Ayns Nerin Hwoaie
thumb|left|200px|Cowrey da Rheynn Cultoor, Corsoie, as Ellynyn ayns Nerin Hwoaie, ayns Baarle, Yernish, as [[Baarle Albinagh Ultagh.]]
Roish bunneeaght Nerin Hwoaie ayns 1921, va Yernish currit er enney myr çhengey ny scoillyn as myr "Celtiagh" ayns undinyssyn ennagh ny treeoo keim. Eddyr ny bleeantyn 1921 as 1972, va sorçh reiltys jeeveanit ayns Nerin Hwoaie. Car ny bleeantyn shen va'n partee politickagh v'ayns y reiltys Stormont, Partee Unnaneysagh Ulley (PUU), noi'n çhengey. Ayns scaalheaney, va eebyrt currit er naighteyraght chooishyn cultooragh mynlagh, as va eebyrt currit er Yernish er radio as çhellveeish er feie begnagh jeih bleeaey as daeed. Hooar y çhengey sorçh enney formoil ayns Nerin Hwoaie veih'n Reeriaght Unnaneysit, fo Coardail Jeheiney Caisht ny bleeaney 1998, as, ayns 2001, rere shickyraghey y Reiltys, er çheu ny çhengey, jeh Kaart Oarpagh ry hoi Çhengaghyn Ardjynagh ny Mynlagh. Ren y reiltys Goaldagh gialdynys slattys y chur er bun as eh cur creeagh ayns y çhengey myr paart jeh Coardail Chill Rímhinn ny bleeaney 2006.
'Syn Unnaneys Oarpagh
Choud's ta'n Yernish ny çhengey oikoil jeh'n Unnaneys Oarpagh, cha nel agh reillyn co-vriwnyssagh soilshit magh ayns Yernish nish, rere leodaghey yn-aanoaghey queig-vleinoil er çhyndaaghyn, yeearrit ec Reiltys Nerin as eh barganey staydys oikoil noa ny çhengey. Ta bishaghey ayns rheam ny docamadyn as çhyndaaghyn ry-laccal orroo croghey er eiyrtyssyn y chied aareayrtys queig-vleinoil as er briwnys lhiasaghey y gheddyn lesh reiltys Nerin. Ta reiltys Nerin currit rish ynsaghey glareyderyn as çhyndaaderyn çhengey as gow lesh ny costyssyn ta bentyn rish.
Roish hooar y Yernish staydys oikoil 'syn Unnaneys Oarpagh er 1 Jerrey Geuree 2007, va staydys urree myr çhengey chonaantagh as cha row agh docamadyn jeh'n cheim s'yrjey çhyndaait ayns Yernish.
Dione (eayst)
She Dione (Greagish: Διώνη) ny Sarn IV nane jeh ny h-eaystyn ta cruinlaghey Sarn. V'eh feddynit magh 'sy vlein 1789 ec Giovanni Domenico Cassini.
Yernish
Gaeltacht
Chammah as adsyn shoh heose, ta Gaeltaghtyn beggey ry-gheddyn ayns:
She Gaoth Dobhair, Coontae Ghoon ny Ghoal, y skeerey Ghaeltaght smoo ayns Nerin.
130px|thumb|left|"Arrey Lhiennoo" T'ad ny Gaeltaghtyn s'troshey er bunneydys earrooagh as sheshoil na ny Gaeltaghtyn ayns Jiass Chonamara, çheu heear Lieh-innys y Dein as sheear hwoaie Ghoon ny Ghoal, raad dy vel y Yernish ymmydit myr preeu-hengey ny cummaltee. Ta'n ennym Fíor-Ghaeltacht ("Feer-Ghaeltaght") currit er ny h-ardjyn shen as ta begnagh 20,000 cummaltee ayndaue.
Ta ny thousaneyn dy yeigeyryn Yernagh goll gys colleishyn souree dagh blein. Ta ny scollagyn nyn gummal lesh lught thie Gaeltaght, goaill tastey jeh brastylyn, goaill commee ayns spoyrtyn, goll gys kayleeyn (céilidh) as ta currym orroo loayrt ayns Yernish. Ta creeaght currit er dagh reayrtys y chultoor as y hradishoon Yernagh.
Rere fysserree va currit ry cheilley liorish Rheynn Chooishyn Co-phobbylagh, Çheerey as ny Gaeltaght, cha nel Yernish Ghlen agh ec kiarroo lught thie ny Gaeltaght. Er lesh ughtar bun-ronsaghey cruinn y towshan, Donncha Ó hÉallaithe veih Undinys Çhaghnoaylleeaght ny Galliu-Vay Eo, ta polasee ny Yernish va doltit lesh reiltyssyn Nerin ny "hraartys ghlen as yarrooagh". Ren The Irish Times aaraa jeh, as y papyr-naight çheet er y vun-ronsaghey echey 'sy phabyr-naight Yernish Foinse, myr shoh: "T'eh ny chremeydys jarroogh jeh reiltyssyn Yernagh eiyrtyssagh dy row 250,000 Yernisheyryn glen nyn gummal ayns ardjyn lane-Yernagh ny lieh-Yernagh ec bunneeaght Steat Nerin, agh nagh vel agh eddyr 20,000 as 30,000 Yernisheyryn ayn nish."
Abbyrtyn
Ta ram abbyrtyn eigsoylagh ny Yernish ayn. Trooid as trooid, ta ardjyn ny tree preeu-abbyrtyn coadail ry-cheilley son y chooid smoo lesh queiggaghyn Mooan (Cúige Mumhan), Connaghtey (Cúige Connacht) as Ullee (Cúige Uladh). Va recortyssyn jeh abbyrtyn ennagh Lionagh jeant ec Commishoon Beeal-arrish Nerin mastey undinyssyn ennagh elley roish y vaaish oc. Ta myn-abbyrt ny Yernish ry-gheddyn ayns Thalloo yn Eeast, ayns shiar ny Canadey, as ee bentyn rish Yernish Vooan va loayrit eddyr y 16-oo as y 17-oo eashyn (jeeagh er Yernish Halloo yn Eeast).
Abbyrtyn Mooan
Son y chooid smoo, ta Yernish Vooan loayrit ayns ardjyn Gaeltaght Cherree (Contae Chiarraí), An Rinn ta faggys da Dún Garbháin ayns Coontae Phurt Largey (Contae Phort Láirge) as Múscraí as Ellan Chléire (Oileán Chléire) ayns sheear Choontae Chorkee (Contae Chorcaí). T'eh yn fo-rheynn smoo scanshoil 'sy Vooan na'n anchaslys eddyr Yernish ny Déise (ta loayrit ayns Purt Largey) as Yernish Vooan chairagh.
Ta troyn sampleyragh Yernish Vooan goaill stiagh lheid as:
Abbyrtyn Connaghtey
Ta ny h-abbyrtyn s'troshey jeh Yernish Chonnaghtey ry chlashtyn ayns Conamara as Ellanyn Aran. Er yn oyr dy hooar abbyrtyn elley Connaghtey baase 'sy 20-oo eash t'eh er credjal dy vel Yernish Chonamara unnane as Yernish Chonaghtey. Ny s'gerrey da Gaeltaght Chonnaghtey she yn abbyrt ta loayrit 'syn ard beg er joarey eddyr Galliu as (Gaillimh) as May Eo (Maigh Eo). Ta abbyrt Iorras Vay Eo hwoaie as abbyrt Aghill (Acaill) nyn abbyrtyn Connaghtey rere grammeydys as jalloo-oaylleeaght, agh ta cosoylaghtyn eddyr ad as Yernish Ullee rere inymmyrkey sleih jee-hellooderagh ny yei Plandail Ulley.
Ta troyn ennagh ayns Yernish Chonamara çheu mooie jeh'n Chaighdeán oikoil - dy ladoosagh y tosheeaght er son ennym-ocklyn as ad creaghney lesh -achan, m.s. lagachan ayns ynnyd jeh lagú, "laggagh". Ta'n fockley magh neu-vun-towshanit lesh breeocklen sheeynit as jerraghyn trome-leodit cur sheean baghtal er Yernish Chonamara. Ta troyn yn-chronnaghey yn abbyrt shen goaill stiagh fockley magh y bh lhean myr, choud's t'eh focklit magh myr 'sy Vooan. Myr sampleyr ta mo bhád ("my vaatey") focklit magh myr ayns Connaghtey as Ullee ayns cosoylaght rish  'sy jiass. Ayns bishaght ta loayreyderyn Yernish Chonnaghtey as Ullee goaill y marennym "shin" stiagh raad dy vel y cummey Caighdeánach jannoo ymmyd jeh'n cummey covestit ta ymmydit 'sy Voan m.s. ta bhí muid ymmydit er son "va shin" ayns ynnyd jeh bhíomar ayns buill elley.
Va Eaghtyrane Nerin Douglas Hyde nane jeh ny Yernisheyryn jerrinagh jeh'n abbyrt ayns Ros Comain.
Abbyrtyn Ulley
Rere çhengoaylleeaght, she abbyrt Na Rossa yn abbyrt smoo scanshoil t'ayn as eh ymmydit dy lhean ayns lettyraght liorish ughtaryn lheid as ny braaryn Séamus Ó Grianna as Seosamh Ó Grianna, as ad er enney dy ynnydoil myr Jimí Fheilimí as Joe Fheilimí. Ta'n abbyrt shen feer cosoylaght rish yn abbyr t'ayns Gaoth Dobhair as t'eh ymmydit ec ny h-arraneyderyn Enya (Éithne) as Máire Brennan as ny braaryn as shuyryn oc ayns Clannad (Clann as Dobhar = Cloan ass Dobhar), Na Casaidigh, as Mairéad Ní Mhaonaigh as bann ynnydoil elley, Altan.
Ta Yernish Ulley neu-chosoylagh rish abbyrtyn ny Yernish elley er chlashtyn as ta troyn quaagh ayn ta cosoylagh rish Gaelg Albinagh. Ta ram focklyn neu-chowreydagh as sorçhyn keeallyn aynjee myrgeddin. Agh, lesh livrey harrish ny h-abbyrtyn Yernish va loayrit ayns Nerin Hwoaie, t'eh ny vooadaghey y ghra dy vel Yernish Ulley ny cummey eddyr-ghoaillagh eddyr Gaelg Albinagh as abbyrtyn heear as yiass ny Yernish, ansherbee. Myr trow, ta troyn neu-Ultagh ayns Gaelg Albinagh nagh vel ayn agh ayns Yernish Vooan.
Ayns Yernish Ulley she yn tro smoo ard-ghooagh na ymmyd yn ayrneen jiooltagh cha(n) ayns ynnyd ní ny Mooan as Chonnaghtey. Ayns Ullee hene ta'n cha(n) eisht y ní ny s'menkey y chur magh ayns abbyrtyn smoo twoaie (m.s. er Ellan Horaigh).
Cosoylaghtyn
Ta ny neu-chosoylaghtyn eddyr ny h-abbyrtyn nyn neu-chosoylaghtyn geiltagh, as ta doilleeidyn ayn nish ayns meenaghey ny Yernish Bun-towshanit. She sampleyr mie na'n bannagh "Kys t'ou?":
Shennaghys
Va ny kied screeuyn ayns Yernish currit sheese ayns screeuyn grainnit Ogham veih'n chiarroo eash BNJ; ta'n ennym Yernish Vunneydagh currit er çhengey ny h-eash shen. Ren Shenn Yernish, veih'n sheyoo eash, ymmyd jeh'n abbyrlhit Romanagh as t'ee jarrooit ayns oirryn er laue-screeuyn Ladjyn son y chooid smoo. Ta'n Yernish Veanagh, veih'n jeihoo eash, ny çhengey jeh corp mooar lettyraght, goaill stiagh y Rúraíocht ard-ghooagh. Va'n Yernish Noa-emshyragh Leah, veih'n treeoo eash jeig, çhengey ny lioaryn ayns Nerin as Nalbin Gaelgagh, as v'ee currit sheese liorish screeudeyryn lheid as Seathrún Céitinn.
Veih'n hoghtoo eash jeig haink laggagh er y çhengey. Va ny Yernee geearree Baarle y loayrt rere lhiettalyssyn va currit er Yernisheyryn liorish y stiurey Goaldagh - sampleyr erreayrtagh t'er fys ec çhengoaylleeghyn myr arraghey çhengey. 'Sy nuyoo eash jeig meanagh chaill y çhengey cooid vooar dy loayreyderyn da'n baase as arraghey magh ny yei'n Ghortey Vooar (1845-1849).
Lanreunan
Ta Lanreunan (Laurenan, Galloish: Laor'nan) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Laurenanais currit er cummaltee yn valley.
Yernish
Breearyn reiltagh
T'ad troggal obballee lesh ní (ny níor 'syn emshir phretereitagh, dy mennick), as feyshtyn lesh an (ny ar). Ta ní cosoylaghey rish cha 'sy Ghaelg, agh cha nel ayrneen feyshtagh gollrish an 'sy Ghaelg nish.
Oklahoma
She steat ayns ny Steatyn Unnaneysit eh Oklahoma. Ta'n steat çhemmit liorish Arkansas as Missouri da'n shiar, liorish Kansas da'n twoaie, liorish Colorado da'n sheear hwoaie, liorish New Mexico da'n sheear, as liorish Texas da'n jiass as y sheear yiass.
Calamynthey
She lus sheer-vio 'sy ghenus Calamintha ee calamynthey. T'ee ry-akin er feie yn Oarpey Heear, sheese dys yn Spaainey as yn Teer hwoaie. Share jee lhiargee faiyragh çhirrym er thalloo kelkagh, agh t'ee gaase er ayns keyljyn skeaylt, as er thalloo geinee ny mholmagh. Ta niart ack dy hassoo noi thalloo feer alkalaihagh.
Jalloo-oaylleeaght
T'ee gaase wheesh as 0.6m er yrjid as 0.5m er lheead. Ta blaaghyn jiarg-ghorrym daa-ghooghyssagh oc ta goll er pollnaghey ec shey-chassee. She lus jeeragh crouwagh t'ayn; ta ny duillagyn eck piyral as cree-chrooagh, as ta oirr 'eeacklagh oc. Ta'n chuishlinaght oc moggylagh. Ta fynney er gish as duillagyn.
Ta blass jeih-hoaral eck, as shen ass ocsaid cis-piperitone son y chooid smoo.
Ymmyd
T'ad jannoo tey ass ny duillagyn, as jannoo ymmyd jeh myr luss blasstal. Ren ad ymmyd lhee jeh ayns ny mean eashyn, myr gienneyder shelley as gienneyder ollish. T'ad jannoo ymmyd jee foast myr tey-lheeys lussagh noi merginaght, neuchadlaght, pian soalley, mughane as cassaght. T'ad gra dy dod ee gientyn annappeeaght, as myr shen ta gaue eck son mraane correy.
Chester A. Arthur
Va Chester Alan Arthur (5 Jerrey Fouyir, 1829 - 18 Sauin, 1886) ny pholitickeyr Americaanagh as ny 21d Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit. V'eh ny oltey jeh'n Phartee Pobblaghtagh as v'eh gobbyr myr leighder roish haink er dy ve ny Lhiass Eaghtyrane fo currym James Garfield. V'eh looit myr eaghtyrane ny yei gunneraght as baase Gharfield er 19 Mean Fouyir 1881. V'eh ayns shelloo oik derrey 4 Mart, 1885.
Sheeanchoryssaghtys
She fo-vagher çhengoaylleeaght sheeanchoryssaghtys, jannoo studeyrys er corys sheean hengey ny possan dy hengaghyn er lheh. Neughollrish sheeanaghtys, as eshyn bentyn rish croo rieugh as toiggal sheeanyn ghlare, ta sheeanchoryssaghtys soilshaghey aghtyn obbraghey sheeanyn mastey çhengey er lheh ny harrish çhengaghyn.
Ayrn scanshoil sheeanchoryssaghtys, shen jannoo studeyrys dy 'eddyn magh cre'n sheeanyn ta nyn unnidyn discreajagh 'sy çhengey. Myr sampleyr, 'sy Ghaelg, ta /p/ as /b/ nyn unnidyn discreajagh - myn-heeanyn. T'eh ry-akin ayns jeesyn sloo, myr sampleyr paa as baa; ta bun anchasley rish y cheilley oc, ga nagh vel agh un anchaslys sheean eddyr oc. Er y laue elley, ta fockley magh eigsoylagh ec /p/ croghey er yn ynnyd echey bentyn da sheeanyn elley, agh er lesh loayreyderyn dooghyssagh, ta ny focklyn magh shoh yn sheean cheddin. Myr sampleyr, ta ennalaghey ec /p/ ayns paag agh nagh vel ayns spaag. Ayns çhengaghyn elley, myr sampleyr Thaish as Quechua, ta'n scansh shoh eddyr sheeanyn ennalit as neuennalit geddyr-scarrey myn-heeanyn.
Chammah as ny sheeanyn sloo as bun oc (ny myn-heeanyn), ta sheeanchoryssaght jannoo studeyrys er eddyraghey sheeanyn, gollrish y /p/ harrish, as cooishyn myr troggal shillab, trimmid, blass as bingys.
Gaelg
She Gaelg (graït: ) çhengey Ghaelagh Vannin. Haink y Ghaelg woish Shenn-Yernish, as t'ee cosoylagh rish Yernish as Gaelg ny h-Albey.
Sheeanchoryssaghtys
Ta eieyn sheiltynys sheeanchoryssagh goll er cur er mynscrutaghey glare cowree, ga nagh vel ny unnidyn nyn sheeanyn. Foddee oo jannoo ymmyd jeu myr shen er y fa dy vel ny reillyn shoh er nyn gummey myr greieyn cadjin mynscrutaghey, cha nel son çhengey er lheh.
Gaelg
Ayns 1974, hooar yn çhenn loayrtagh dooghyssagh s'jerree, Ned Maddrell, baase, agh ny laaghyn t'ayn jiu ta loayrtee dooghyssagh noa ayn. Myr sampleyr, ta ymmoddee paitçhyn ec y Vunscoill Ghaelgagh, raad she yn Ghaelg yn çhengey t'ad gynsagh ayn.
Sheeanchoryssaghtys
Cowraghey myn-heeanyn
thumb|left|Diagram jeh oltyn yn ghoo thumb|256px|Breeocklyn Arabish Cadjin jeianagh as Ewnish rere sheeanchoryssaghtys. Cur tastey da'n aght t'ad lhie harrish y cheilley - ta loayreyderyn y yees eddyraghey a, i as u giare veih y cheilley, agh cha nel breeocklyn meanagh giare ec Arabish, choud's nagh vel scarrey liurid vreeockle ec Ewnish.
BDSM
right|thumb|Ben ayns [[bondiaght (BDSM)|bondiaght]] right|thumb|Ben ceau [[gobbane (BDSM)|gobbane]] right|thumb|[[Rein vainshtyragh]] Ta BDSM çheet er caghlaa sorçhyn dy chliaghtaghyn an-ghraagh ny paart-chloie ta goaill ymmyd jeh bondiaght, smaghtey, mainshtyraght as biallys, sadvasaghys, as dynamickyn eddyr-phersoonagh elley. Er coontey yn reayn lheeadagh dy chliaghtaghyn, ta goaill stiagh 'sy voodeeys ny 'sy fo-chultoor BDSM bunnit er hene-enney as taghyrtyn co-rheynnagh.
Gaelg
Shennaghys leah
Ghow Gaelg toshiaght scarrey voish Yernish Veanagh traa ennagh eddyr yn 10oo- as yn 17oo-eash. Eer ayns yn 18oo-eash, va’n Ghaelg yn çhengey s'moo loayrit ayns Mannin. Agh ayns 1765 hie çhiarnys yn Ellan er creck dys Crooin Hostyn trooid yn Isle of Man Purchase Act son £70,000. Ren caghlaaghyn politickagh as sheshoil cur er sleih gynsagh y Vaarle. Tra haink yn 19oo-eash va'n çhengey goll er loayrt ec ny sloo sleih, as haink y Vaarle stiagh myr yn çhengey smoo ayns Mannin. Ayns 1848, ren J.G. Cumming screeu: cha nel monney sleih (veg jeh ny aegid, foddee) gyn Baarle erbee as ayns 1874, er lesh Henry Jenner dy row mysh 30% jeh'n sleih cliaghtit rish loayrt Gaelg (12,340 ass 41,084). Rere kione-earroo oikoil ayns 1901, dooyrt 9.1% jeh'n phobble dy row Gaelg oc, agh ec y traa cheddin, cha row monney jeu ny sloo na 50 bleeaney d’eash; ayns 1921 she 1.1% va'n earroo. Fakin dy row keimeeaght imlee er jeet er yn çhengey, as shen kyndagh rish cooishyn er lheh myr Saasilaght ayns ayrn, cha row oyr ec sleih aasit dy ynsaghey Gaelg da nyn baitçhyn; er lhieu nagh beagh ymmyd erbee ec Gaelg cosoylit rish Baarle.
BDSM
Hie yn enmys BDSM er ny recortyssey da'n chied cheayrt ayns postal Usenet 'sy vlein 1991, as t'ad çhyndaa yn enmys myr aagherrid Vaarle jeh ny aagherridyn elley B/D (Bondiaght as Smaghtey, Bondage and Discipline), D/s (Mainshtyraght as biallys, Dominance and submission), as S/M (Sadaghys as Masaghys, Sadism and Masochism). Ta BDSM ymmydit jiu myr abbyrt chummalagh dy choodaghey reayn mooar dy roortyssyn, cummaghyn cleuinyssyn eddyr-phersoonagh, as fo-chultooryn er lheh. Ta boodeeyssyn BDSM cur failt dy cadjin roish peiagh erbee as tro anreiltagh oc; foddee eh goaill stiagh caghlaaderyn eaddee, ard-jeeaneyderyn ceaghley kirpey, paart-chloiederyn beiyn, feddisheyryn rubbyr, as deiney elley.
Gaelg
Baase as aavioghey
Kyndagh rish yn Gaelg goll magh 'sy 19oo eash, hug adyr Yn Çheshaght Ghailckagh er bun ayns 1899.
Ec mean yn 20oo eash cha row monney loayrtee dooghyssagh er mayrn. Hooar Ned Maddrell, yn fer s'jerree, baase er yn 27oo laa Mee ny Nollick, 1974, agh va sleih elley er n'ynsaghey Gaelg myr nyn naa jengey ny roish shen. Va ram cooney currit dys yn aavioghey trooid ny recortyssyn va jeant 'sy 20oo eash. Er lhieh obbyr Chommishoon Beeal-Arrish Nerin (Yernish: Coimisiún Béaloideasa Éireann) as Eamon de Valera. Chammah as shen, ren Brian Stowell, studeyr Ghoolish y Karagher, ram obbyr.
Ta Gaelgeyryn dooghyssagh noa ayn nish, son dy vel paarantyn ayn as Gaelg oc, as dy vel y Vunscoill Ghaelgagh ayn. Chammah as shen, ta Gaelg goll er ynsaghey myr naa çhengey ec bunnys dagh scoill 'sy çheer, ec Colleish Ellan Vannin as Laare Studeyrys Manninagh. Ta qualleeaghtyn 'sy Ghaelg ry-gheddyn trooid yn Reiltys, ennmyssit yn Teisht Chadjin Ghaelgagh as yn Ard-Teisht Ghaelgagh. Ta possanyn dramey Gaelgagh ayn neesht, as ta Mooinjer Veggey jannoo ymmyd jeh Gaelg myr yn ynrickan çhengey ayns ny queig ro-scoillyn t'ad roie. T'ad co-roie yn Bunscoill Ghaelgagh myrgeddin.
Y 21oo eash
Ayns kione-earroo 2001, dreggyr 1,689 ass 76,315 (2.2% yn pobble) dy row Gaelg oc. Ta sleih jannoo ymmyd jeh enmyn Gaelgagh reesht. Ta Tinvaal jannoo ymmyd jeh'n çhengey, as Yn Lhaihder lhaih magh leighyn noa ayns Gaelg as Baarle. Er yn 14oo laa Jerrey Geuree 2008, ren SIL caghlaa coad ISO y Ghaelg voish marroo dys bio
Haink Ny Kirree Fo Niaghtey, yn chied scanaane 'sy Ghaelg, magh ayns 1983. Hie eh er cloie ec yn Wheiggoo Feailley Celtiagh as Çhellveeish ayns Cayr Deeth ayns 1984. Ren Shorys Y Creayrie stiurey eh er son Foillan Films, Laksaa, as ta’n fillym bentyn rish yn arrane y theay Ny Kirree Fo Niaghtey. Ta’n straih çhellveeish Caarjyn as Fenee ry gheddyn ‘sy Ghaelg.
Ta Coardailys Europagh son Çhengaghyn Ardjynagh as Fo-Hengyn cur tastey da'n Ghaelg myr çhengey bio.
Toraigh
Ta Toraigh (ny Oileán Thoraí, Oileán Thoraigh, as shen ennym Oileán Thúr Rí ; Baarle: Tory Island) ny ellan ayns Nerin soit nuy meeillaghyn magh veih slyst Choontae Ghoon ny Ghoal ayns sheear hwoaie Nerin. T'eh ny chooid jeh Coontae Ghoon ny Ghoal ayns queiggey Ullee. She Yernish preeu-hengey yn ellan, agh ta Baarle ec y phobble myrgeddin.
Kristen Stewart
Ta Kristen Jaymes Stewart ny ben-chloieder fillym Americaanagh. Rug ee ayns Los Angeles, ny Steatyn Unnaneysit er 9 Averil, 1990.
Liam Aiken
Ta Liam Padraic Aiken ny chloieder fillym Americaanagh. Ta enney share er er son e phaart myr Klaus Baudelaire ayns y scannane Lemony Snicket's A Series of Unfortunate Events. Rug eh ayns Caayr York Noa, ny Steatyn Unnaneysit er 7 Jerrey Geuree, 1990.
Toraigh
Myn-oayllys
Ta'n ellan mygeayrt 5 km (3 mi) er lhiurid as 1 km (0.6 mi) er lheead. Ta mygeayrt 170 cummaltee er yn ellan as t'ad rheynnit eddyr kiare baljyn beggey — An Baile Thoir (Y Balley Hiar ny East Town), An Baile Thiar (Y Balley Heear ny West Town), An Lár (Y Balley Meanagh ny Middletown) as Úrbaile (Y Balley Noa ny Newtown). Ta'n ellan soit ayns Gaeltaght Heer Chonnal as she Yernish Ulley y phreeu-hengey.
Veih ny 1950yn va pobble beg ellyneyryn cummal er yn ellan, as ta ellynlann ry gheddyn er. Ta'n ellyneyr Sostynagh Derek Hill kianglt lesh pobble ellynagh yn ellan.
Ayns shennaghys apocryphoil Nerin, Lebor Gabála Érenn, va Toraigh ny hoiaghey da Toor Chonand, doon ny Fomoree, roish hug ny Nemedee guiy boght orroo ayns cah mooar er yn ellan. Va cummal er y ree Fomoragh, Balor y drogh-hooill. Hug eh Ethlinn ayns pryssoon ayns toor v'er hroggal er Tor Mór (ny Túr Mór; Gaelg: Toor Mooar). She Tor Mór y boayl s'yrjey er yn ellan.
Rí Thoraí
Ta ree reiht liorish reihys lught phobble yn ellan as eh shassoo er son lught yn ellan, tradishoon ynrican nagh vel ry gheddyn foast boayl erbee ayns Nerin. She Rí Thoraí roie yn ellyneyr ard-ghooagh Patsaí Dan Mac Ruaidhrí, as eh er enney ayns Baarle myr Patsy Dan Rodgers myrgeddin. Cha nel cummaghtyn formoil echey. T'ad loayrt er son lught phobble yn ellan as failt y chur er keayrtee ny currymyn echey.
Buill ard-ghooagh
Faagail magh dy vel Toraigh cha beg, ta ram buill shendeeagh as feayn-skeealleydagh ry gheddyn:
260px|thumbnail|right|Reayrt veih Dún Bhaloir 260px|thumbnail|right|Leac na Leannán Dún Bhaloir (Baarle: Balor's Fort, Doon Valor): Soit er çheu hiar yn ellan, ta'n lieh-innys cruinnit mygeayrt y mysh eayninyn as ad 90 m er yrjid, as t'eh begnagh neughowallagh. Foddee shiu goll gys doon Valor agh liorish quing hallooin cheyl ynrican, as eh fendeilit liorish kiare cleighyn thallooin.
An Eochair Mhór (Baarle: The Big Key, Yn Ogher Vooar): T'ee ny crouw hallooin as ee deamey magh veih çheu hiar y lieh-innys as jannoo creeagh myr creg lesh yn ennym An Tor Mór (Y Cronk Mooar) currit urree.
Saighdiúirí Bhaloir (Baarle: Balor's soldiers, Sidooryn Valor): Ta ard-vulleeyn er An Eochair Mhór as t'ad enmyssit myr Sidooryn Valor. T'ad cur tuarystal 'feeacklagh' er y chrouw hallooin, shen y fa yn ennym Yn Ogher Vooar.
Leac na Leannán (Baarle: The Wishing Stone, Y Chlogh Vian): Ta'n Chlogh Vian ny clogh chione rea chiontoyrtagh faggys da eaynin hwoaie Ghoon Valor. Rere tradishoon, ta mian currit da dooiney neuchreeney as eh goll shooyl er y chlogh, ny da deiney as eh abyl tree myn-chlaghyn y cheau er.