cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Deynphobblaght y Vongoil
She Deynphobblaght y Vongoil (Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс Bügd Nairamdakh Mongol Ard Uls) yn enmys va currit er y Vongoil eddyr ny bleeantyn 1924 as 1992 tra va reiltys cummynagh stiurey yn çheer. Va kianglaghyn mooarey eddyr y çheer as yn Unnaneys Soveidjagh feie shennaghys y çheer.
Edith Pargeter
Va Edith Mary Pargeter, OBE, BEM ruggyrit er 20 Mean Fouyir, 1913 ayns Horsehay, Shropshire, Sostyn. She screeudeyr messoil ayns ymmodee genreyn v'ayn, shennaghys as far-skeealaght shennaghagh er lheh, fo ymmodee far-enmyn. Va enney eck son çhyndaaghyn jeh screeuaght Heckagh chlassicagh chammah. Erskyn ooilley, ta enney mie urree son ny folliaghtyn dunverys screeut eck.
Va ayr Pargeter ny chleragh ec thie obbyr yiarn; va anaase mooar ec y voir eck er shennaghys ynnydagh, beiyn, lossreeyn as ein ny çheerey. Hug ee y fys shoh dys ny paitçhyn, as haink y graih cheddin da Pargeter er y voayl; car e bea, ren ee cummal fo tree meeilley jeh'n voayl ruggyree eck. Va'n braar eck cummal maree, derrey hooar eh baase ayns 1985.
Erreish da faagail scoill, ghow ee obbyr myr rheynneyder da potecaree. Ayns shen, dynsee ee mooarane fys mychione nieughyn as ny hobbraghyn oc.
Hie y chied skeeal folliaght eck, Fallen into the Pit, er soilshaghey magh ayns 1951 fo'n ennym kiart eck, agh er lhee nagh row ny soilsheyderyn mie dy liooar. Chammah's shen, v'eh foee lhiggey da sleih eddyrscarrey ny lioaryn folliaght screeut eck jeh ny lioaryn shennaghys. Myr shen, ren ee croo y far-ennym Ellis Peters; va Ellis ennym e braar, as Peters ass Petra, inneen e carrey veen ayns y Çheckoslovack. Y straih share er enney eck, Brother Cadfael, mychione monnagh mean-eashagh, v'ad screeut eck myr Ellis Peters. Va claareyn çhellveeish jeant jeh kuse jeu.
Va shennayraghyn Bretnagh ec Pargeter, as va mooarane jeh ny skeealyn as lioaryn screeut eck bentyn rish Bretin as thalloo cree Vretin, ny va caggeyderyn Bretnagh oc.
Rish y Nah Chaggey Mooar, v'ee gobbraghey myr reagheyder 'sy Women's Royal Naval Service, as chossyn ee y British Empire Medal.
Dooyrt Pargeter dy dug ny lioaryn Cadfael ny smoo eunys jee na red erbee elley ayns e bea obbree. B'haittin lhee dy row ee er chur anaase er shennaghys Shrewsbury da whilleen sleih, as er chur wheesh cooney da tashtey aachouyr yn abban. Haink post ard-jeeaneyderyn jee jeh'n chlere, screeudeyryn shennaghys, as studeyryn ayns Ard-Valley yn Phaab.
Hooar ee baase ayns Shropshire er 15 Jerrey Fouyir, 1995.
Brother Cadfael
Jeeagh er Brother Cadfael.
Noo Winsen as ny Grenadeenyn
She çheer 'sy Vooir Charibagh ad Noo Winsen as ny Grenadeenyn. She Kingstown y preeu-valley.
0 (earroo)
She earroo as cowrey earrooagh eh 0, ny neunhee 'sy ghlare chadjin.
Shennaghys
Cha row ny Shenn Ghreagee ny ny Shenn Romanee jannoo ymmyd jeh neunhee. Cha row aght ayn dy ghra nagh row ooyl erbee ayns dty phoagey. Cha dug ad ennym er veg. Va aghtyn ec no romanee son cur I, V, X, L, C, D as M ry-cheilley agh c'raad va 0? Cha ren ad coontey veg.
ISO 4217
Ta'n ISO 4217 ny stundayrt eddyr-ashoonagh ta cur cooney jeh coadyn tree-lettyragh (ny coad argid) dy chur baght er enmyssyn argid as ad bunnit liorish Sheshaght Eddyr-ashoonagh ry hoi Stundayrtagh (ISO).
Coadyn bio
Shoh rolley ny coadyn ISO 4217 bio ta currit er argid.
Noo Lucia
She çheer 'sy Vooir Charibagh ee Noo Lucia. She Castries yn preeu-valley.
Unnaneys yn Affrick Yiass
She roie-immeeaght jeh'n Affrick Yiass noa-emshyragh eh Unnaneys yn Affrick Yiass. V'eh currit er bun er 31 Boaldyn 1910 tra ren ny kiare coloinaghtyn Goaldagh—Coloinaght ny Rheynn, Coloinaght Natal, Coloinaght Transvaal as Coloinaght Awin Oranje—co-unnaneyssey rish nyn geilley. Lurg y Chied Chaggey Dowanagh va reiltys er yn Affrick Heear Yiass Germaanagh bronnit er yn Affrick Yiass myr anney jeh Commeeys ny h-Ashoonyn as haink er dy ve coontit, er y chooid smoo, myr queiggey elley jeh'n Unnaneys.
Va'n Unnaneys bunnit myr çhiarnaght jeh'n Impiraght Ghoaldagh. V'eh reirit fo sorçh jeh reeriaght vunraghtoil as ard-chiannoort shassoo ayns ynnyd y reeriaght Ghoaldagh. Haink jerrey lesh yn Unnaneys 'sy vlein 1961 tra va bunraght noa currit magh ayns bree. Er 31 Boaldyn 1961 haink er y çheer dy ve ny pobblaght fo'n ennym "Pobblaght ny h-Affrick Yiass".
Gwinevez
Ta Gwinevez (Plounévez-Lochrist) ny chommyoon 'sy département Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Plounévéziens currit er cummaltee yn valley.
Antigua as Barbuda
She çheer ellanagh ee Antigua as Barbuda (Baarle: Antigua and Barbuda, Spaainish son "Shenn" as "Faasaagagh"). Ta'n çheer ny lhie er joarey hiar ny Mooir Caribagh rish y Cheayn Sheear. Myr t'an ennym cur cowrey da, ta'n çheer jeant seose jeh daa ellan mooar - Antigua as Barbuda - chammah as shiartanse dy ellanyn beggey elley. Ta ny h-ellanyn nyn nabooyn ayns çheshvean ny h-Ellanyn Fasteeagh as t'ad soit mygeayrt 17 keimyn hwoaie veih Cryss ny Cruinney.
Ta 82,000 cummaltee ayns Antigua, as t'ad jeant seose jeh mestey sleih jeh'n sluight Affrickagh Heear, Ghoaldagh, as Phortiugagh. Çheu yiass veih Antigua as Barbuda, ta ny h-ellanyn Guadeloupe, Dominica, Martinique, Noo Lucia, Noo Winsen as ny Grenadeenyn, Barbados, Grenada as Trinaid as Tobago nyn lhie. Ta Montserrat soit da'n sheear yiass; ta Noo Kitts as Nevis as Sint Eustatius da'n sheear, as ta Saint Barthélemy, Noo Martin as Anguilla da'n sheear hwoaie.
Baljaght Ishøj
She baljaght ayns Ard Preeu-valjagh y Danvarg er ellan y Teelynn (Sjælland) 'sy Danvarg hiar ee Baljaght Ishøj (Ishøj Kommune). Ta'n valjaght mysh 26 km2 er eaghtyr as beggan ny smoo na 21,000 dooinney cummal ayn. She Ishøj y preeu-valley as ynnyd y choonseil valjagh. Ta'n valjaght çhemmal rish Vallensbæk 'sy niar, rish Høje-Taastrup 'sy twoaie as 'sy neear, as rish Greve 'sy jiass. Ta coose beg ec y valjaght 'sy niar yiass chammah.
Ploveilh
Ta Ploveilh (Plomelin) ny chommyoon 'sy département Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank. T'eh soit faggys da awin yn Oded, mygeayrt 7 km sheear yiass veih Kemper.
Kerien
Ta Kerien (Querrien) ny chommyoon 'sy département Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ploveilh
Shuyr-valjyn
Ta'n balley lannoonit rish y valley beg Crymych ayns twoaie Sir Benfro, Bretin.
Kerien
Ta'n ennym Frangish Querriennois currit er cummaltee yn valley.
Ploveilh
Sleih
Rere coontey-pobble ny bleeaney 1999, va 3,938 cummaltee 'sy valley.
Erskine Hamilton Childers
Va Erskine Hamilton Childers (11 Nollick 1905 - 17 Sauin 1974) ny chiarroo Eaghtyrane Nerin veih 1973 derrey laa e vaaish ayns 1974. V'eh ny TD (Oltey yn Dáil) veih 1938 derrey 1973. Va Childers ny Hirveishagh er Post as Çhellegraf (1951-1954, 1959-1961, as 1966-1969), ny Hirveishagh er Thallooyn (1957-1959), ny Hirveishagh Arraghey as Lectraghys (1959-1969), as ny Hirveishagh Slaynt (1969-1973). V'eh reiht myr Tánaiste er Pobblaght Nerin ayns 1969.
Va'n ayr echey Robert Erskine Childers ny phobblaghtagh Yernagh as ughtar y lioar pheeikearys ta cur er creau The Riddle of the Sands, as v'eh currit gys baase car Caggey Theayagh Nerin.
Yn Ghuatemaley
She çheer ayns America Veanagh ee yn Ghuatemaley. She Balley ny Guatemaley yn preeu-valley.
Páirc an Chrócaigh
Ta Páirc an Chrócaigh (Baarle: Croke Park) ny staid ashoonagh son cloiaghyn Gaelgagh Nerin. T'eh ny chione-cherroo son y CLG. T'eh soit ayns twoaie Ghivlyn ayns y fo-valley Cluain Life. T'eh ny staid smoo ayns Nerin as soiagyn da 82,500 ayn.
An Dre-Nevez
Ta an Dre-Nevez (Saint-Sauveur) ny chommyoon 'sy département Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Salvatoriens currit er cummaltee yn valley.
Çhengaghyn Austraineeshagh
She kynney çhengey ny çhengaghyn Austraineeshagh, er nyn scaalheaney harrish ellanyn yn Ellanree Valayagh, as y Cheayn Sheealtagh, son y chooid smoo. T’ad mastey ny kynnaghyn çhengey dy share er bun, chammah as ny çhengaghyn Ind-Oarpagh, Affro-Aishanagh as Uralagh.
Yn Pharaguay
She çheer ayns America Yiass ee yn Pharaguay. T'ee çhemmit liorish y Vrasseel, yn Argenteen as y Volivia. She Asunción y preeu-valley.
Abbey Road
She albym kiaull jeh cooid The Beatles eh Abbey Road. V'eh currit magh ayns 1969. V'eh ny albym 's jerree jeant ec y banney.
Çheu 2
Dagh ooilley arrane cummit ec Lennon/McCartney, magh voish ad lesh noteyn.
Asunción
She preeu-valley ny Paraguay ee Asunción. Ayns 2002, va 1.2 millioon cummaltee 'sy slyst mooar as ny smoo ny 500,000 cummaltee 'sy valley hene. T'ee ny balley smoo 'sy çheer.
Patrick Hillery
Va Patrick John "Paddy" Hillery (Yernish: Pádraig Seán Ó hIrighile; 2 Boaldyn 1923 - 12 Averil 2008) ny pholitickeyr jeh'n phartee politickagh Fianna Fáil as ny sheyoo Eaghtyrane Nerin veih 1976 derrey 1990.
Geeaaney
She çheer ayns America Yiass ee Geeaaney. T'ee çhemmit liorish y Vrasseel da'n jiass, y Toorinam da'n shiar, y Veneswaaley da'n sheear as y Cheayn Sheear da'n twoaie. She Georgetown y preeu-valley.
Sizun
Ta Sizun ny chommyoon 'sy département Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Sizuniens currit er cummaltee yn valley.
Charles Dickens
Va Charles John Huffam Dickens ny screeudeyr Sostynagh 'syn eash Victorianagh, mastey screeudeyryn smoo ennoil yn eash as feer ennoil foast. Va aachroo sheshaght ny cooish vooar 'syn obbyr echey.
Rug eh er 7 Toshiaght Arree, 1812 ayns Portsmouth, Sostyn. She John Dickens as Elizabeth Dickens (née Barrow) va'n ayr as y voir echey.
Taole
Ta Taole (Taulé) ny chommyoon 'sy département Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Taulésiens currit er cummaltee yn valley.
Cappan y druight
She lus 'sy chynney Rosaceae eh cappan y druight (Alchemilla mollis). T'eh dooghyssagh da'n Oarpey yiass, as t'eh ry-akin er feie ny cruinney myr lus jesheenagh.
She lus lussagh t'ayn, wheesh as 45cm er yrjid. Ta duillagyn duillageenagh echey, as oirr saue-eeacklagh oc. T'ad foltagh. Ta blaaghyn buighey-glassey echey ayns dhossan blaaghey. Ta ny duillagyn foltagh çhaglym druight ny fliaghey dy mie, ta cur eiyrtys taitnyssagh gloasagh orroo, as shen bun yn ennym cadjin oc.
Nicanor Duarte Frutos
Ta Óscar Nicanor Duarte Frutos (ruggit er 11 Jerrey Fouyir 1956) ny pholitickeyr Paraguayagh. V'eh ny eaghtyrane er y Pharaguay veih 2003 derrey 2008.
Króna Faaroagh
She argid cadjin jeh chooid Ellanyn ny Geyrragh eh yn króna Faaroagh ny yn chrooin Faaroagh. Ta Kishtey Staait Ellanyn ny Geyrragh cur magh e argid hene ec cormid choonree 1:1 rish y krone Danvargagh. Cha nel eh ny argid seyr as myr shen cha nel coad ISO echey magh voish coad DKK ny crooin Danvargagh.
Yn Keayn Sheealtagh
Ta'n Keayn Sheealtagh ny 'aarkey smoo er y theihll as eh 179,700,000 km² er eaghtyr. T'eh sheyney veih'n Arctagh ayns y twoaie gys yn Antarctagh ayns y jiass, as t'eh caglit liorish yn Aishey as yn Austrail da'n sheear as America Hwoaie as Yiass da'n shiar. T'eh cummal 46% dy eaghtyr ushtee ny cruinney as 32% eaghtyr slane ny cruinney. T'eh ny smoo na thalloo cochianglt ny cruinney. Ta cryss ny cruinney rheynn magh y keayn ayns daa ayrn - Yn Keayn Sheealtagh Hwoaie as Yn Keayn Sheealtagh Yiass. Ta'n boayl s'diuney soit ayns y cheayn ayns Clash Variana 'sy cheayn sheear as eh 10,911 m er diunid.
Gwerliskin
Ta Gwerliskin (Guerlesquin) ny chommyoon 'sy département Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Trêgad
Ta Trêgad (Tréogat) ny chommyoon 'sy département Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Spittag
Ta'n spittag (Erithacus rubecula), enmyssit spittag yiarg, cleeau yiarg ny ushag veg ruy neesht, ny h-ushag jeh'n chynney Muscicapidae. T'ee 14 cm er lhiurid as 14-21 g er trimmid. Ta cleeau as eddin yiarg as dreeym dhone eck. T'ee cummal ayns keylljyn, pairkyn as garaghyn 'syn Oarpey, yn Affrick Hwoaie as yn Aishey Heear. T'ee gee cretooryn gyn craue drommey.
Çhengaghyn Ind-Oarpagh
She kynney çhengey ny çhengaghyn Ind-Oarpagh, goaill stiagh yn chooid smoo jeh ny çhengaghyn 'syn Oarpey, 'syn Aishey Yiass, 'syn Aishey Veanagh, as 'syn Aishey Heear Yiass. Ta harrish 400 çhengey 'sy chynney shoh. T'eh mastey ny kynnaghyn çhengey dy share er bun, chammah as ny çhengaghyn Austraineeshagh, Affro-Aishanagh as Ooralagh. thumb|300px|Çhengaghyn Ind-Oarpagh
Brieg
Ta Brieg (Briec) ny chommyoon 'sy département Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Briecois currit er cummaltee yn valley.
Daa-veaghagh
Ta daa-veaghee (y possan bea-oaylleeagh Amphibia) nyn maaghyn yl-hermagh ectoçhermagh ta caghlaa cummey. Ta’n larvey gennal ushtey, agh ta'n cummey aasit gennal aer. Son y chooid smoo, ta kiare lurgaghyn oc. Ta daa-veaghee breh ny h-oohyn oc ayns ushtey, gollrish ny shennayraghyn eeastagh oc.
Oardaghyn
Ta tree oardaghyn daa-veaghagh er mayrn. Ta rannagyn, y possan smoo, nyn naa-veaghee gyn famman, as ta’n chooid smoo jeu nyn lheimmeyderyn mie. Ta famman ec lossagyn foast, as ta’n possan shoh goaill stiagh yn axolotl as yn olm, daa cretooryn nagh vel rieau çheet dy ve nyn lossagyn aasit. Y treeoo oardagh, shen ny kaikilee, daa-veaghee gollrish beisteigyn ta towlaghey fo thalloo. Cha nel cassyn oc.
Geddyn sliught
thumb|right|[[Kaikilagh ayns gharey baagh Han Antonio, Texas]]
Son dy gheddyn sliught, ta feme er ushtey millish ec daa-veaghee, son y chooid smoo. Ta kuse jeu fuillaghtyn ushtey sailjey, agh cha nel daa-veaghagh saailley erbee ayn. Ny yei shen, ta ymmodee keead dooie rannag ayn gyn feme er ushtey. Ta’n chooid smoo jeu cummal ayns keyll ‘liaghey ghrianchryssagh. T’ad brey oohyn, agh t’ad gaase dys rannagyn aasit sthie ny h-oohyn; cha nel keim “rannag aeg” er lheh oc.
Ta’n chooid smoo jeh daa-veaghee breh oohyn ‘syn ushtey. S’doo adsyn er y fa dy vel melanin ayndaue son dy choadey ad noi sollys erskyn-ghorrym. Ta ny h-oohyn shoh çheet dy ve nyn naa-veaghee aeg, as adsyn cummal ‘syn ushtey, as gennal liorish grooane. Beggan er veggan, t’ad caghlaa cummey dys cummey daa-veaghagh aasit as goaill toshiaght ennal aer. Ny yei shen, ta shiartanse dy lhimmaghyn ayn, goaill stiagh yn acsolotl as yn olm.
Cha nel agh un fosley cooyllagh ec daa-veaghee: y cloaca. Ta keck as killagyn gientynagh chammah çheet magh assjee.
Aafilley
right|thumb|Ichthyostega, aayannoo
Ayns 2004, hooar ad fossyl as ny troyn kiart echey son dy arraghey ass yn ushtey da’n thalloo. Hie eh er feddyn ayns yn Arctagh Canadagh, as hug ad yn ennym Tiktaallik er, rere ennym ynnydoil eeast mooar ta ry-akin ‘syn ard. She cretoor vooar v’ayn, mysh daa veader ‘sy lhiurid. Ga dy nee eeast baghtal v’ayn, as crottylyn er, va mwannal so-lhoobey echey as beeal mooar. Dy scanshoil, t’eh ry-akin er ny ushylagh echey dy row uiljyn echey, as dy row maaigyn echey beggan gollrish adsyn t’ec raun chleayshagh. T’eh jeeaghyn dy nod Tiktaalik nyn ngymmydey dy hroggal eh hene dys y cleeau, agh cha nod eh shassoo dy firrinagh, ny tayrn eh hene magh ass yn ushtey, s’cosoylagh. Foddee dy row eh feeu snaue mygeayrt yn ushtey thanney son beisteigyn as y lheid. Cretooryn elley, ren ad aafilley tro elley ta scanshoil son cummal er y thalloo: foddee ad ennal aer. Ta cloan jeu ayn foast, as adsyn nyn eeastyn scowanagh. Ta daa phoagey feer chuishlagh ec y scoarnagh oc, as ta’n eeast sluggey aer stiagh daue. Myr shen, ta’n fuill lheie ocsygien ass yn aer trooid ny far-chrackan. Chammah’s shen, ta friogganyn babbanagh, muskylagh ec kuse jeu. Myr shen, ta eie ain er kanys yeeagh y chied cretoor ren çheet ass yn ushtey dys y thalloo. Ta’n fossyl Ichthyostega mastey yn lheid. Ta kione gollrish croggyl echey, as asnaghyn lajer son dy lhiettal da’n craue-drommey echey tuittym, as lhiggey da ennal dy mie. Ny yei shen, ta famman eeastagh echey. S’cosoylagh dy ren eh cummal ‘syn ushtey son y chooid smoo, ayns anagh foddee, raad nagh row monney ocsygien ry-gheddyn; agh dy beagh eh ny hooyl er y thalloo ny keayrtyn son ny smoo bee as aer.
Ennal crackanagh
Foddee daa-veaghee ‘ennal’ trooid y chrackan oc: t’ad soo stiagh ocsygien stiagh ‘sy sleetçh orroo, as veih shoh, t’eh goll trooid y chrackan stiagh ‘sy fuill. Son y chooid smoo, cha nel monney scansh ec shen, er y fa dy vel ad gennal rere’n aght cadjin chammah. Agh ta kuse dy lossagyn ayn (myr sampleyr, y genus Hydromantes Americaanagh) as ad er goayl ny scowanyn v’oc; myr shen, t’eh orroo gennal trooid y chrackan oc ynrican.
Ta crackan ‘fynnagh’ ec y rannag fynnagh firrynagh, as myn-eddanyn ry-gheddyn fo’n chrackan. Ta’n fer shoh ny smoo na’n ven echey, as ceau ny smoo traa ayns yn ushtey, goaill stiagh freayll arrey er ny h-oohyn. Myr shen, t’ad credjal dy vel bun y ‘folt’ feme ocsygien, as adsyn cur da ny smoo reamys son soo stiagh ocsygien. Ta scowan beg ec y dooie shoh.
Rheam
Ta daa-veaghee ry-gheddyn er dagh mooar-rheynn, er lhimmey jeh’n Antarctagh. Ta’n feme oc er ushtey millish cur cagliagh er c’raad foddee ad cummal, ga dy vel ushtey sailjey mie dy liooar da kuse jeu. Foddee beggan beg cummal ayns buill çhirrym, myr sampleyr ny rannagyn kiebbey-chassag Americaanagh, as amm guirr feer veg oc. Cha mie lhieu buill feayr noadyr, goaill stiagh slieau ardey. Cha nel kaikilee ry-gheddyn agh ayns ardjyn grianchryssagh; ta rannagyn ry-gheddyn ayns dy-chooilley çheer, faggys. Ta’n ard share da daa-veaghee yn ard grianchryssagh ayns America Ladjynagh.
Feeyn
right|thumb|Glonnaghyn feeyney jiarg as gial She jough alcoalagh ta jeant ass berrishyn feeyney ny messyn elley braghee eh feeyn. Ta cormid chemmigagh najooragh ny berrishyn lhiggey da'n vraghey gyn ymmyd shugyryn, stooghyn gortey, ensymeyn, ushtey ny mynayrnyn elley. Ta'n jiastyn lheie ny shugyryn ayns ny berrishyn as çhyndaa ad myr alcoal as daa-ocseed charboan. Ta sorçhyn eigsoylagh jeh berrishyn as crouwyn jeh jiastynyn jannoo sorçhyn eigsoylagh jeh feeynyn. Ta ny caghlaaghyn ard-ghooagh çheet magh ass ny h-obbraidyn cast eddyr lhiassaghey bea-chemmigagh y vess, ny h-ymobbraghyn 'sy vraghey, terroir as yn ennymaghey, myrane lesh cur stiagh deiney 'syn obbraid.
Ta shennaghys yn 'eeyn goll cha foddey sheear as thousaneyn dy vleeantyn as y jeeillaght shinney t'er ve feddynit ry-gheddyn 'sy Çhorshey veih'n vlein 6000 RC. Haink eh gys ny çheeraghyn Balkanagh roish y vlein 4500 RC. Va paart mooar ec yn 'eeyn 'sy Çhenn Ghreag as 'sy Çhenn Raue.
Caggey jeh 1812
thumb|right|300px|[[Oliver Hazard Perry ec yn Caggey dy Logh Erie]] Va'n Caggey jeh 1812 caggit eddyr yn Impiraght Goaldagh as ny Steatyn Unnaneyssit eddyr 1812 as 1815.
Oyryn son y chaggey
Hug ny Steatyn Unnaneyssit yn caggey er bun son kuse dy oyryn anchasley:
Yn caggey hene
Va ram cahghyn ayn. Son y chooid smoo, va ny cahghyn soit ayns ny Steatyn Unaneyssit as ayns Canadey. Hie ny Goaldee stiagh ayns ny Steadyn Unaneyssit. Ren Francis Scott Key screeu yn arrane ashoonagh ec ny Steatyn Unnaneysit tra va'n caggey goll er caggey. Cholvee yn Vretyn Vooar mygeayrt ny steatyn lesh ny lhongyn oc.
Va'n cah s'jerree jeh'n caggey ayns Jerrey Geuree, 1815.
Yn Toodaan
She çheer 'syn Affrick ee yn Toodaan. T'ee çhemmit liorish yn Egypt da'n twoaie, liorish y Leeb da'n sheear hwoaie, liorish Shad da'n sheear, liorish Pobblaght yn Affrick Veanagh da'n sheear yiass, liorish y Toodaan Yiass da'n jiass, liorish yn Eetoip da'n shiar yiass as liorish Eritrea da'n shiar. She Khartoum y preeu-valley, agh she Omdurman y chaayr smoo ayns y çheer.
Gwyneth Paltrow
Ta Gwyneth Kate Paltrow ny ben-chloieder fillym Americaanagh. Rugg ee ayns Los Angeles, California er 27 Mean Fouyir, 1972.
Eritrea
She çheer ayns yn Affrick ee Eritrea. T'ee çhemmit liorish y Toodaan da'n twoaie as da'n sheear, yn Eetoip da'n jiass, as Djibouti da'n shiar yiass. She Asmara yn preeu-valley.
Emily Brontë
Va Emily Brontë (behrt er 30 Jerrey Souree, 1818 ayns Thornton, Hampshire, Sostyn - 19 Mee ny Nollick, 1848) ny screeudeyr as bard Sostynagh.
Kanghyr
Ta'n fockle kanghyr, ny aase noa kanghyragh, currit er possan mooar dy ghorlaghyn ta goaill stiagh aase killagagh neu-reillt. 'Sy changhyr, ta ny killagyn rheynn as gaase gyn stiurey, as ad croo aaseyn kanghyragh as cur stiagh er ayrnyn ry laue jeh'n chorp. Foddee yn kanghyr skeaylley magh gys ayrnyn jeh'n chorp foddey magh lesh cooney yn chorys limfagh ny lesh cooney yn chorys folley. Cha nel dagh aase ny h-aase kanghyragh, ansherbee; cha nel aaseyn meiygh cur stiagh er kelleenyssyn gerroil as cha nel ad skeaylley gys ayrnyn elley jeh'n chorp. Ta ny smoo na 200 sorçh dy changhyryn t'er enney ain ta cur stiagh er kirp deinney.
Landeda
Ta Landeda (Landéda) ny chommyoon 'sy département Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Landédaens currit er cummaltee yn valley.
Brasparzh
Ta Brasparzh (Brasparts) ny chommyoon 'sy département Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Murcia (ard)
She boodeeys hene-reiltagh y Spaainey eh Ard Murcia (Región de Murcia. Ta'n ard soit ayns shiar yiass ny çheerey eddyr Andalucía as Boodeeys Valencia. She Murcia preeu-valley y voodeeys lesh ny smoo na 400,000 dooinney. T'ad ny baljyn mooarey elley 'sy voodeeys na Cartagena, Lorca, Molina de Segura, as Cieza.
Yn Tomaal
She çheer ayns yn Affrick ee yn Tomaal. T'ee çhemmit liorish yn Eetoip da'n sheear, Djibouti da'n sheear hwoaie, as y Cheinney da'n sheear yiass. She Mogadishu yn preeu-valley.
Jóannes Eidesgaard
Va Jóannes Dan Eidesgaard (ruggit er 19 Averil, 1951) ny ard-vinishter er Ellanyn ny Geyrragh. V'eh reiht er 3 Toshiaght Arree 2004 dy jeeragh ny yei yn ard-reihys er 20 Jerrey Geuree.
E heihll as e choorse politickagh
Va Jóannes Eidesgaard ruggit er 19 Averil 1951 ayns Tvøroyri er ellan Suðuroy, c'raad v'eh ny 'er ynsee. V'eh reiht son y Løgting (reiltys Ellanyn ny Geyrragh) ayns 1990. Eddyr ny bleeantyn 1991 as 1996 v'eh ny vinishter fo reiltysyn lheamyssagh as veih'n blein1994 gys 1996 haink er dy vel ny lhiass-Ard-Vinishter. Ayns 1996 v'eh reiht myr Caairliagh Føroya Javnaðarflokkur.
Veih 1998 dys 2001 v'eh nane jeh ny daa haghteryn ayns Ard-whaiyl ny Danvarg, yn Folketing.
Yn Eetoip
She çheer ayns yn Affrick ee yn Eetoip. T'ee çhemmit liorish y Toodaan Yiass as y Toodaan da'n sheear, Eritrea da'n twoaie, Djibouti da'n shiar hwoaie, y Tomaal da'n shiar, as y Cheinney da'n jiass. She Addis Ababa yn preeu-valley.
Pobblaght Gheynlagh Arabagh y Sahara
Ta Pobblaght Gheynlagh Arabagh y Sahara (PGAS) (Arabish: الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية‎) ny çheer 'syn Affrick nagh vel enney currit urree. Ta reiltys ny çheerey sursmooinaghey dy vel y Sahara Heear yn clane cooid jeh'n steat oc. Va'n PGAS fogrit magh liorish Polisario er 27 Toshiaght Arree, 1976, as ta 20% jeh'n çheer fo nyn stiurey lesh yn ennym "Cryss Seyr". Ta'n chooid elley jeh'n çheer fo stiurey reiltys ny Maroc.
Penmarc'h
Ta Penmarc'h ny chommyoon 'sy département Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Penmarchais currit er cummaltee yn valley.
Yn Cochaarjys Essylagh
right|thumb|Bratteeyn y Ghermaan, y Çhapaan as yn Iddaal er eddin Hie Çhaghteraght y Çhapaan er Tiergartenstraße (Straid y Gharey Baagh) ayns Berleen (M. Fouyir 1940) She yn Cochaarjys Essylagh (Achsenmächte, 枢軸国 Sūjikukoku, Potenze dell'Asse), ny ny Forsaghyn Essylagh ny yn Essyl, yn ennym va currit er ny çheeraghyn ren troiddey car y Nah Chaggey Dowanagh noi ny Forsaghyn Cochaarjagh. Ren yn Essyl cur y cochaarjys er oaie myr cooid jeh obbraghey bun-chaghlaaee as y dean oc na kioneys ny pooaryn plutacraatagh capitlagh jeh'n Theihll Heear y vrishey as shassoo noi'n chummynys.
Álvaro Uribe Vélez
Ta Álvaro Uribe Vélez (ruggit er 4 Jerrey Souree, 1952) ny Eaghtyrane ny Colombey (er dyn 2002). T'eh poost rish Lina Moreno de Uribe as ta daa vac echey, Tomás as Jerónimo.
Yn Cochaarjys Essylagh
Dirree yn Essyl magh ass Conaant Noi-Comintern, conaant noi'n chummynys va fo-screeuit ec y Ghermaan as y Çhapaan 'sy vlein 1936. Ren yn Iddaal fo-screeu yn Conaant 'sy vlein 1937. Haink er "Essyl y Raue–Verleen" dy ve ny cochaarjys caggee 'sy vlein 1939 fo'n Chonaant Staillin. Ren y Conaant Tree-pharteeagh (1940) cur lesh ym-lanaghey deanyn caggee yn Ghermaan rish e cochaarjyn.
Ec e vullagh car y Chaggey, va'n Essyl reilley thallooyn lheeadagh 'syn Oarpey, 'syn Affrick as 'syn Aishey. Haink jerrey lesh y chaggey 'sy vlein 1945 as va'n cochaarjys stroiet. Gollrish ny Forsaghyn Cochaarjagh, cha row olteynys 'syn Essyl shickyr, as çheeraghyn ennagh troiddey nish as reesht.
left|thumb|400px|Çheeraghyn y Chochaarjys Essylagh ayns gorrym 'sy vlein 1939, roish toshiaght y chaggey
Yn Tatarstaan
Ta'n Tatarstaan (Республика Татарстан; Tatarish Chyrillagh: Татарстан Республикасы, Ladjynagh: Tatarstan Respublikası) ny pobblaght chonastagh jeh cooid ny Roosh. Ta'n phobblaght soit ayns çheshvean ny Roosh Oarpagh eddyr y Volga as y Kama. T'ee sheeyney lesh yn Udmurt, y Tuvash, Mari El as y Vashkortostaan. Ta mygeayrt 3,800,000 cummaltee 'sy phobblaght as t'ee mygeayrt 68,000 km² er eaghtyr. She Kazan preeu-valley ny pobblaght. She Buldırabız! ("Fodmayd") y jarroo-raa neu-oikoil 'sy phobblaght.
Çheeroaylleeaght
Ta'n phobblaght soit mygeayrt 800 km hiar yiass veih Moscow. T'ee soit eddyr awinyn ny Volga as Kama. T'ee sheeyney lesh Sleityn ny h-Ooral.
Cryss Hraa
left|75px Ta'n Tatarstaan soit ayns cryss hraa Voscow (MSK/MSD).
Awinyn
T'ad ny h-ard-awinyn 'sy Tatarstaan (enmyn Tatarish ayns lhoobeenyn) na:
Yn Velaroosh
She çheer 'syn Europey ee yn Velaroosh.
Yn Tatarstaan
Loghyn
T'ad ny doouryn smoo 'sy Tatarstaan na: Ta Qaban ny loch smoo 'sy phobblaght.
Couyryn Najooragh
Ta ooill, gas najooragh, gypsum as myr shen, ry-gheddyn 'sy Tatarstaan. Ta shen yn aigney dy vel ny smoo na billioon tunnaghyn jeh cooid sthockyn d'ooill 'sy phobblaght.
Sean Penn
Ta Sean Justin Penn (behrt 17 Luanistyn, 1960) ny chloieder as stiureyder fillym Americaanagh.
Cleaysh chiyt
She lus 'sy chynney Asteraceae ish cleaysh chiyt (Hypochaeris radicata ny Hypochoeris radicata), as ish gollrish lus ny minnag.
She lus sheer-vio t'ayn, as ee dooghyssagh da'n Oarpey. T'ee ry-akin ayns faaieyn dy mennick. Çheumooie jeh'n Oarpey, t'ee er ny jannoo dooghyssagh ayns America, yn Çhapaan, yn Austrail as yn Teelan Noa, as ny sarkyl ny keayrtyn.
Jalloo-oaylleeaght
Ta'n duillag wheesh as 20cm er lhiurid. T'ad babbanagh as fynnagh, as reaghit myr roseag mygeayrt bun-fraue. Ta blaa buigh gial eck, as t'adsyn cur magh rassyn fedjagagh ta snaue er y gheay. Ta sapp bainnagh aynjee, as t'eh drigey sheeley magh rish giarrey.
T'ee ry-scarrey voish lus ny minnagh 'sy ghass as y duillag. Ta gass chleaysh chiyt gollagagh as fondagh, agh ta gass lus ny minnag jeeragh as follym. Chammah's shen, ta duillag lus ny minnag feeacklagh, as duillag chleaysh chiyt babbanagh.
Ymmyd
Ta dagh ooilley olt cleaysh chiyt yn-ee. She duillag as fraue y bee s'cadjiney. Ta'n duillag yn-ee aw ny coagyrit, agh ta shenn duillagyn reen as snaueaneagh. Cha nel ad sharroo son y chooid smoo, as shen scansh elley eddyr ish as lus ny minnag.
Ta far-chaffee jeant ass fraue rostit cleaysh chiyt.
Hugh Grant
Ta Hugh John Mungo Grant (behrt 9 Mean Fouyir 1960) ny chloieder as ghienteyder fillym Goaldagh. Ta enney share er er son e phaart myr Richard Curtis 'sy scannane Four Weddings and a Funeral (1994).
Jamys Jeheiney
thumb|Logo y chlaare (2022- ) She Jamys Jeheiney yn ennym jeh claare radio t'er ngholl er creeley er Radio Vannin AM dagh Jeheiney eddyr 17:00 as 18:00 neayr's 7 Mee Houney 2011. She Jamys Jeheiney yn ynrican claare radio 'sy theihll ta dy bollagh ayns Gaelg (er lhimmey jeh'n chiaull).
Stiureyder
She Jamys O'Meara ren stiurey y chlaare veih 2011-2013, lesh paart dy chooney veih 2013 veih Daniel Quayle. Ayns 2013, she Jamys Kinree ren goaill harrish stiureydys y chlaare. T'eh er ny smooinaghtyn dy ren Jamys Kinree cur seose y chlaare ayns 2022, agh cha nel fys oikoil erbee ry gheddyn mychione. She Daniel Quayle ta stiurey y chlaare ec y traa t'ayn (er yn 18 Mayrnt 2022).
Plougouloum
Ta Plougouloum (Plougoulm) ny chommyoon 'sy département Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Jamys Jeheiney
Cummey
Ta paart dy ghammanyn goll er cloie harrish Twitter (neayr's 2012 - er çhaghteraghtyn SMS roish shen).
Feer ny Foalsey
'Sy ghamman Feer ny Foalsey ta Jamys ginsh tree skeealyn. Ta jees jeu feer - ren ad taghyrt - agh va nane jeu crooit echeysyn. Ta ny h-eaishtee tweetal nyn ansooryn ayns y chummey "Feer Foalsey Feer".
Plougouloum
Ta'n ennym Frangish Plougoulmois currit er cummaltee yn valley.
Andalucía
She boodeeys hene-reiltagh y Spaainey eh Andalucía. T'eh ny voodeeys smoo 'sy Spaainey rere earroo yn phobble as ny nah voodeeys smoo rere eaghtyr. She Sevilla preeu-valley y voodeeys as y balley smoo ayn. Ta'n ard rheynnit stiagh ayns hoght queiggaghyn: Almería, Cádiz, Córdoba, Granada, Huelva, Jaén, Málaga, Sevilla. thumb|left|240px|Queiggaghyn ayns Andalucía
Madagascar
She çheer as ellan ayns yn Affrick ee Madagascar. She Antananarivo yn preeu-valley.
Yn Armeain
She çheer ayns yn Aishey ee yn Armeain. Hooar yn Armeain e neuchrogheydys veih'n UPSS ayns 1991. Ta'n Armeain çhemmit liorish y Turkee, y Çhorshey, yn Asserbajaan, as yn Eeraan. She Yerevan preeu-valley ny çheerey.
Muc hallooin
right|thumb|Muc hallooin Ta muc hallooin sorçh dy vaagh ta cummal 'syn Affrick.
Yn Ghambia
She çheer ayns yn Affrick ee yn Ghambia. T'ee çhemmit liorish y Tenegaal da'n twoaie, da'n shiar as da'n jiass, as liorish y Cheayn Sheear da'n sheear. She Banjul y preeu-valley.
Çhengaghyn Ooralagh
She kynney çhengey ny çhengaghyn Ooralagh as 39 çhengaghyn ayns y chynney çhengey shen. T’ad Finnlynnish, Ungaarish as Estoinish ny çhengaghyn smoo scanshoil mastey ny çhengaghyn Ooralagh. Ta’n chooid smoo jeu loayrit ayns y Roosh, agh ta ram loayreyderyn soit ayns yn Estaan, Finnlynn, yn Ungaar, y Romaain, y Serb, as y Clovack.
Rang-oardraghey ny çhengaghyn
Ec y traa t'ayn ta nuy possan çhengey ayn gyn arganeys. Ansherbee, cha nel eh shickyr dy vel ad nyn breeu-phossanyn er yn oyr nagh vel coardailys ayn mychione rang-oardraghey ny çhengaghyn Ooralagh.
Ta feanish henndeeagh ayn chammah mychione kuse veg dy hengaghyn marroo as ad gyn rang-oardraghey shickyr:
Clou-oaylleeaght
T’ad soyllee troggallagh ny çhengaghyn Ooralagh na:
Co-chynneydee reiht
Shoh reihys co-chynneydee harrish ny çhengaghyn Ooralagh, as ad taishbyney ny sheean-cheaghlaghyn t'ayn. Cha nel y rolley shoh ny rolley çhyndaaghyn: ta bun cheddin ec co-chynneydee, agh foddee dy vel keeal ny focklyn anchasley nish.
Yn Ghuinea-Bissau
She çheer ayns yn Affrick ee yn Ghuinea-Bissau. T'ee çhemmit liorish y Tenegaal da'n twoaie as y Ghuinea da'n jiass. She Bissau yn preeu-valley.
Thomas Clarke (irreyder magh)
Va Thomas James "Tom" Clarke (Yernish: Tomás Ó Cléirigh, lhiass-ennym: Henry Wilson; 11 Mart 1857 - 3 Boaldyn 1916) ny irreyder magh Yernagh as nane jeh ny fir toshee ayns Irree magh ny Caisht 'sy vlein 1916. Rug eh er Ellan Eeaght, Sostyn. Va'n ayr echey, James Clarke, ny harjant ayns yn Armee Ghoaldagh. Hie yn clein gys Doon Gannan, Coontae Heer Eoin tammylt beg ny yei.
V'eh ny chied dooiney er rolley fo-screeuderyn Fockley magh Phobblaght Nerin. V'eh currit gy baase ayns Pryssoon Chill Mhaighnean, Divlyn er 3 Boaldyn 1916 er son e phaart ayns yn irree magh.
Rolley baljyn ayns Ellanyn ny Geyrragh
300px|right|thumb|Caslys çheerey Ellanyn ny Geyrragh lesh baljyn, raaidyn, sleityn as puirt Shoh rolley baljyn ayns Ellanyn ny Geyrragh:
Braun
thumb|right|Cowrey yn cholught Braun Ta Braun ny cholught Germaanagh voish Kronberg.
Yn Tenegaal
She çheer ayns yn Affrick ee yn Tenegaal. T'ee çhemmit liorish y Varitaan da'n twoaie, Malee da'n shiar, y Ghuinea as y Ghuinea-Bissau da'n jiass, as y Ghambia da'n laaragh. She Dakar y preeu-valley.
Pobblaght Nerin (1919–1922)
Va Pobblaght Nerin (Baarle: Irish Republic, Yernish: Poblacht na hÉireann ny Saorstát Éireann) ny steat seyr va fogrit magh dy un-çheuagh ayns Irree magh ny Caisht 'sy vlein 1916 as bunnit ayns 1919 ec Dáil Éireann. Va'n bioys echey coadail ry-cheilley lesh Caggey Seyrsnys Nerin veih 1919-1922 eddyr Armee Pobblaghtagh Nerin as forseyn y Reeriaght Unnaneysit. Haink jerrey lhee ayns 1922 lesh shickyraghey y Conaant Anglo-Yernagh.
George Clooney
Ta George Timothy Clooney (r. 6 Boaldyn, 1961) ny chloieder, ghienteyder, stiureyder as screeudeyr fillym Americaanagh.
Colin Firth
Ta Colin Andrew Firth (behrt 10 Mean Fouyir, 1960) ny chloieder fillym, çhellveeish as ardan Sostynagh. Hooar eh foaym mooar rere y phaart echey myr Mr. Darcy 'sy straih hellveeish Pride and Prejudice (1995).
Mac Shirley Jean (née Rolles), leaghteyr craueeaght soylee, as David Norman Lewis Firth, leaghteyr shennaghys as oaseir edjaghys son Reiltys ny Naigeer, rug Firth ayns Grayshott, Hampshire, Sostyn. Ta un huyr, Kate, as un vraar, Jonathan, echey.
Kronberg im Taunus
Ta Kronberg im Taunus ny valley 'sy clyst Hochtaunuskreis, Hessen, 'sy Ghermaan.
Edward Carson
Va Edward Henry Carson, Barran Carson, RC, Kt, CR (enmyssit myr Y Reejerey Edward Carson ny Y Çhiarn Carson dy keayrtyn) (9 Toshiaght Arree 1854—22 Jerrey Fouyir 1935) n'er toshee er Partee Unnaneysagh Ulley. Va ram postyn echey ayns Reiltys y Reeriaght Unnaneysit as va coorse echey myr leighder as myr briw; v'eh nane jeh ny shiaght "Çhiarnyn y leigh". Er laa e vaaish 'sy vlein 1935, hooar Carson shirveish steat ny merriu.
Y seihll aeg echey
Rug Carson ec 4, Straid Fhearchair, Divlyn. Va'n clein echey nyn Bresbyteyree verçhagh; va'n ayr echey ny heyrnagh. Va'n clein Carson jeh sluight Albinagh as hie y shennayr ec Carson gys Divlyn veih Dùn Phrìs 'sy vlein 1815. Va Carson ynsit ayns Scoill Chúil an tSúdaire, Colaashtey Wesley, Divlyn as Colaashtey ny Trinaid, Divlyn, raad dy vel eh n'oltey jeh Sheshaght Hendeeagh ny Colaashtey as dy ren eh studeyrys er y leigh.
Politickaght
Hoshee y coorse politickoil echey tra dy row eh reiht myr Turneyr-Ghineraal Nerin, faagail magh nagh row eh ny oltey jeh'n Ard-Whaiyl. V'eh reiht myr Oltey yn Ard-Whaiyl son Ollooscoil Ghivlyn myr unnaneysagh ayns ard-reihys ny bleeaney 1892.
Hannee Carson ny leighder as v'eh lhiggit stiagh ayns Barrey Hostyn liorish Sheshaght Onnoroil y Vean-Çhiamble ayns 1893. V'eh reiht myr Turneyr-Ghineraal Hostyn er 7 Boaldyn 1900. Hannee eh 'sy phost shoh derrey treigeil y reiltys Cumaadagh ayns Mee ny Nollick 1905. Ec y traa v'ayn, v'eh lhiggit stiagh ayns Coyrle ny Benrein.
Yn Affrick Yiass
She çheer 'syn Affrick ee yn Affrick Yiass. T'ee çhemmit liorish y Votswaan da'n twoaie, y Nameeb da'n sheear hwoaie, y Çhimbabwe da'n shiar hwoaie, y Vosambeeck as y Çheer Swassee da'n shiar, as ta Lesoto soit çheusthie jeh'n çheer.
Malawi
She çheer ayns yn Affrick ee Malawi. T'ee çhemmit liorish Tanzania da'n twoaie, y Tambia da'n sheear, as y Vosambeeck da'n shiar as y jiass. She Lilongwe yn preeu-valley.
Arraghey
thumb|[[Stashoon Ximen ayns Metro Taipei, y Taiwaan]] thumb|Sleih ta shooyl beealloo ny lhong [[BW Group|BW Fjord]]
She arraghey gleashaght troailtee as lughtee veih un voayl dys boayl elley. Ta'n arraghey jeant liorish ram modyn ennagh, lheid as arraghey etlagh, railley, raaidey, ushtey, caabil, piob-linney as spoar. Ta'n magher rheynnit ayns fo-strughtoor, carbid, as obbraidyn.
Ta'n fo-strughtoor jeant seose jeh cullee anchorragh ta ymmyrçhagh ry hoi arraghey, as foddee dy vel ad nyn raaidyn, raaidyn yiarn, mollee aeragh, goorseyn ushtey, ammyryn as biob-linnaghyn, as stadyn jerree lheid as puirt aeragh, stashoonyn traenagh, stashoonyn barroose, thieyn stoyr, stadyn jerree truck, stoyryn aa-lhieeney (goaill loghanyn lhieeney as stashoonyn jeshee stiagh 'syn earroo) as puirt varrey. Foddee dy vel stadyn jerree ymmydit ry hoi eddyr-cheaghley troailtee as lughtee, as ry hoi meansalaght.
Ta ny carbid ta jannoo troailt er ny moggylyn shen goaill carbid jeh sorçhyn cooie lheid as gleashtanyn, daawheeylyn, barrooseyn, traenyn, truckyn, sleih, coptir as etlanyn. Ta ny h-obbraidyn jannoo ymmyd jeh aght obbraghey carbid, as ny h-aghtyn ta bentyn rish y chiarail shen goaill reaghey argid, leighoilidyn as polaseeyn stiagh 'syn earroo. 'Sy çhynskyl arraghey, foddee dy vel obbraidyn as shellooderys yn 'o-strughtoor ayns shelloo theayagh ny ayns shelloo preevaadjagh, y shellooderys shen croghit er çheer as mod.
Foddee dy vel arraghey troailtee ny arraghey theayagh, raad dy vel obbreyderyn kiarail shirveishyn skedjallit, ny ny arraghey preevadjagh. Haink er arraghey lughtee dy ve jeerit er cummeydaneaghey, ga dy vel arraghey lughtee thummidagh ymmydit ry hoi thummidyn mooarey dy nheeghyn foddey-heilltagh. Ta scansh vooar ec yn arraghey ayns bishaghey tarmaynagh as cruinneydaght, agh ta builley foudagh echey er y çhymmyltaght. Choud's ta argid choonee currit ayn liorish reiltyssyn, ta plannal mie ymmyrçhagh dys raad y hoyrt da stroo mie ny traghtey, as dys smaght y chur er surlley baljagh.
Michael J. Fox
Ta Michael J. Fox (behrt 9 Mean Fouyir, 1961) ny chloieder fillym as çhellveeish Canadagh-Americaanagh. Ta enney share er er son e phaartyn myr Marty McFly ayns ny scannaneyn Back to the Future (1985-1990) as myr Alex P. Keaton 'sy straih çhellveeish Family Ties (1982-1989).
Gaelg ny h-Albey
Shennaghys
thumb|Crooinaghey [[Alistair III ny h-Albey|Ree Alistair III er Maothail, Sgàin er 13 Jerrey Souree 1249. T'eh feddyn bannaghtyn veih'n ollamh rìgh, "olloo ree" ny bard y ree, as y bard loayrt rish lesh yn 'ogrey "Benach De Re Albanne" (= Beannachd Dè Rìgh Alban, "Bannaght Jee Ree Nalbin"); ta'n bard goll er oaie lesh aa-loayrtys gien-oaylleeaght Alistair.]]
Breearyn
Ta daa hampleyr aafilley ec breearyn ayns Gaelg ny h-Albey: cummey son breearyn as corockle ec y toshiaght (er lhimmey jeh f); as cummey son breearyn as breeockle, ny f, ec y toshiaght.
Joseph Mary Plunkett
Va Joseph Mary Plunkett (21 Sauin, 1887 - 4 Boaldyn, 1916) ny ashooneyder, irreyder magh, vard as earisheyr Yernagh. V'eh nane jeh ny fir toshee ayns Irree magh ny Caisht 'sy vlein 1916, as myr eiyrtys, v'eh currit gy baase liorish y lught reill Goaldagh. Va'n ayr echey, George Noble Plunkett, ny eearley paabagh as ny veoir er Thie Tashtee Ashoonagh Nerin.
Frankfurt/Rhein-Main
Ta Ard Moirvaljagh Frankfurt/Rhein-Main, ny FRM dy mennick, yn nah ynnyd moirvaljagh 'sy Ghermaan, lesh ny shliee na 5.8 millioon dy leih aynjee.
Jalloo-ocklyn Egyptagh
Va jalloo-ocklyn yn aght dy screeu ayns shenn Eajipt. V'ad jeeaghyn gollrish jallooyn as t'ad feer doillee son shenndaaleeyn as sleih elley dy hoiggal, er yn oyr dy vel ren ny Eajiptaghyn screeu ad voish yn cheu yesh my hoshtal, ny as e vaylart dy cruinn as.
Hieroglyphagyn
Baljaghtyn y Danvarg
right|thumb|Caslys-çheerey ny baljaghtyn 'sy Danvarg Ta'n Danvarg goll er rheynn magh ayns queig ard as 98 baljaght (kommuner). Hie ny baljaghtyn shen er bun er 1 Jerrey Geuree 2007 rere conaantyn Lhiassaghey Baljagh 2007. Ren y lhiassaghey shen dolley magh ny coondaeghyn (amter) as cur ny h-ardjyn stiagh ayns nyn ynnyd. Roish y lhiassaghey va 270 baljaght ayn, agh va'n chooid smoo jeu currit ry-cheilley ayns unnidyn ny smoo.
Rolley ny baljaghtyn
thumb|300px|right|none|Ard Hwoaie yn Danvarg (Nordjylland) thumb|300px|right|none|Ard Meanagh y Danvarg (Midtjylland) thumb|300px|right|upright|none|Ard Yiass y Danvarg (Syddanmark) thumb|300px|right|none|Ard y Teelynn (Sjælland) thumb|300px|right|Ard Preeu-valjagh (Hovedstaden)
Daryl Hannah
Ta Daryl Christine Hannah (behrt 3 Nollick, 1960) ny ben-chloieder fillym Americaanagh. Ta enney share urree er son e paartyn ayns ny scannaneyn Blade Runner, Splash, Wall Street, Roxanne as y straih Kill Bill.
Baarle Albinagh Ultagh
Ta Baarle Albinagh Ultagh ny Ullanish (Ulstèr-Scotch 'sy çhengey hene rere Jantys ny h-Ullanish as Sheshaght ny h-Ullanish) cur sheese er abbyrtyn y Vaarle Albinagh ta goll er loayrt ayns ayrnyn Ulley ayns Nerin. Ta sleih ennagh gra nagh vel 'syn Ullanish agh abbyrt jeh'n Vaarle Chadjinit. Chur Baarle Ulley Veanagh as Yernish Ulley cleayney mooar er y çhengey, as er y çheu elley jeh'n chooinney chur ee hene cleayney mooar er Baarle Ulley Veanagh - abbyrt y Vaarle jeh'n chooid smoo jeh cummaltee yn wheiggey.
Haink ny h-abbyrtyn Albinagh gys Ullee car y 17oo eash tra haink lhieen mooar jeh loayreyderyn y Vaarle Albinagh veih Nalbin car Plandail Ulley. Va ny screeunyn shinney 'syn Ullanish scruit sheese 'syn eash shen as v'ad as ny screeuynyn ooilley gys jerrey yn 19oo as toshiaght y 20oo eash begnagh unnane as screeunyn y Vaarle Albinagh.
Ta'n Vaarle Albinagh Ultagh goll er loayrt ayns shiar as mean Choontae Aontrym, ayns twoaie Choontae yn Doon, ayns shiar hwoaie Choontae Ghoirrey, as ayns shiar as shiar hwoaie Choontae Ghoon ny Ghoal, myrane lesh ayrnyn elley er feie'n wheiggey. 'Sy vlein 1999 ren yn Northern Ireland Life and Times Survey ("Creear Emshir as Bea Nerin Hwoaie") feddyn magh dy row 30,000 dy loayreyderyn ayns Nerin Hwoaie, agh ta deiney elley gra dy vel begnagh 100,000 dy loayreyderyn ayns Nerin (goaill stiagh Pobblaght Nerin).
Rheamys as earroo ny loayreyderyn
left|thumb|350px|Caslys-çheerey ta taishbyney corrillagh ny deiney 'sy cheead, 3 bleeaney d'eash as ny shinney, as cooieys ennagh oc 'sy Vaarle Albinagh Ultagh rere coontey-pobble 2011 ayns Nerin Hwoaie
Car mean y 20oo eash, ren y çhengoayllee R. J. Gregg shickyraghey joaraghyn çheer-oaylleeagh y Vaarle Albinagh Ultagh rere oayllys veih ny loayreyderyn dooghyssagh.
Ta'n Vaarle Albinagh Ultagh goll er loayrt ayns shiar Aontrym, twoaie yn Doon, shiar hwoaie Choontae Ghoirrey, ard an Lagán ayns Coontae Ghoon ny Ghoal, as ayns baljyn eeastee er coose an Múrna.
Ren y Northern Ireland Life and Times Survey 'sy vlein 1999 feddyn magh dy row 2% jeh cummaltee Nerin Hwoaie abyl y Vaarle Albinagh Ultagh y loayrt, ny boodeeys dy loayreyderyn fo 30,000 dooinney 'syn ard. Ta oolaghyn elley ayn gra dy vel eddyr 35,000 loayreyder ayns Nerin Hwoaie er y chooid sloo, as 100,000, goaill stiagh Pobblaght Nerin, er y chooid smoo. Gra ec sheminar er 9 Mean Fouyir 2004, ren Ian Sloan veih Rheynn Cultoor, ny h-Ellynyn as Soccar Nerin Hwoaie soiaghey jeh'n nhee nagh row eh leayr dy row eh ny smoo liklee dy row ny h-unnaneysseyryn nyn loayreyderyn jeh'n Vaarle Albinagh Ultagh na ny h-ashooneyryn, agh er y laue elley va ny smoo loayreyderyn nyn unnaneysseyryn.
Ayns coontey-pobble 2011 y Reeriaght Unnaneysit, ren 16,373 dooinney (0.9% jeh pobble Nerin Hwoaie) cur sheese dy row ad abyl y Vaarle Albinagh Ultagh y loayrt, y lhaih, y screeu as y toiggal, as ren 140,204 dooinney (8.1% jeh pobble Nerin Hwoaie) cur sheese dy row cooieys ennagh oc 'sy çhengey.
Sambyl
Shoh sambyl Ullanish ass y ven-eelee Margaret Rowe ta ry-gheddin er ynnyd-eggey Tha Boord o Ulstèr-Scotch:
Seán Mac Diarmada
Va Seán Mac Diarmada (ruggit myr John MacDermott; 1883 - 1916) fer jeh ny fir toshee ayns Irree Magh y Chaisht ayns Nerin 'sy vlein 1916.
Aegid
Va Mac Diarmada ruggit ayns Coillte Clochair, Coontae Lheeahtrim. Ren y Gortey Mooar as y boghtinys jeeyl mooar 'sy voayl shoh. Va sym ec y lught-thie echey 'sy phobblaghtys as va e ayr ayns Braarys Pobblaghtagh Nerin. V'eh ynsit ec ny Braaryn Creestee ayns Coontae Lheeahtrim.
Irree Magh y Chaisht
Cha dod Mac Diarmada goaill ayrn 'syn Irree Magh kyndagh rish yn anlheiltys echey. Tra va'n Irree Magh currit fo haart, cha row eh abyl scapail as v'eh feddynit magh ayns çhionnal mooar dy phryssoonee dy jeeragh ny yei. V'eh currit gy baase er 12 Boaldyn 1916 er son e phaart 'syn Irree Magh.
Yn Ungaar
She çheer hallooinit 'syn Oarpey Veanagh ee yn Ungaar (Magyarország) ny Pobblaght ny h-Ungaar (Magyar Köztársaság) dy h-oikoil. T'ee çhemmit liorish yn Austeyr, y Clovack, yn Ookraan, y Romaan, y Serb, y Chroit as y Clovean. She Budapest y preeu-valley. Ta'n Ungaar ny h-oltey jeh'n UO, yn RCAH, yn RCTL, as y V4, as she nane jeh çheeraghyn Schengen ee. She çhengey oikoil ny h-Ungaar yn Ungaarish, çhengey jeh'n chynney çhengey Finn-Oogragh as ee nane jeh ny kiare çhengaghyn oikoil 'syn Unnaneys Oarpagh nagh vel nyn jengaghyn Ind-Oarpagh.
Lurg eash Cheltiagh (lurg m. 450 RC) as eash Raueagh (9 RC - m. 430 BNJ), va bunneydys ny h-Ungaar currit sheese 'sy 9-oo eash yeianagh liorish y reilleyder Ungaaragh Árpád, as va'n yn aa-oe echey, Steaon I ny h-Ungaar, crooinit lesh crooin va shiaullit veih'n Phaab 'sy vlein 1000 BNJ. Hannee yn reeriaght shen ayn er feie 946 bleeantyn, as dy mennick v'ee coontit myr nane jeh ny buill chultooragh jeh'n Theihll Heear. Myr eiyrtys jeh Cah Mohács, va ayrn jeh'n thalloo eck caillt dys ny Turkee, as lurg shen v'ee currit stiagh ayns Reeriaght Habsburg, as lurg shen ren ee jannoo seose lieh jeh'n reeriaght Austeyragh-Ungaaragh ghooblit.
Va'n Ungaar ny cummaght vooar derrey jerrey yn Nah Chaggey Mooar tra chaill ee ny smoo na 70% jeh'n thalloo eck myrane lesh un trass jeh'n phobble eck jeh chynney Ungaaragh, fo Conaant Trianon, as ny conaantyn coontit beggan ro-gheyre ec mooarane dy 'leih 'syn Ungaar. Lurg y reeriaght haink eash Chummynagh ayns bree (1947–1989) as va tastey mooar eddyrashoonagh currit er y çheer car yn Irree Magh 'sy vlein 1956 as y foshley ny joaraghyn eck rish yn Austeyr 'sy vlein 1989, as y ghleashaght shen cur rish tuittym y Vloc Hiar. Ta'n reiltys roie ny phobblaght pharlamaidagh (veih'n vlein 1989). Jiu, ta'n Ungaar ny çheer lesh çheet stiagh ard, as ny leeideilagh ardjynagh rere cowraghyn er lheh.
Ta'n Ungaar 'sy 20oo ynnyd 'sy dowan (mastey 195 çheeraghyn) rere ayndagh Quaalid-Vea dy chooid International Living (2010) as t'ee 'sy 6-oo ynnyd rere'n ayndagh son coadey çhymmyltaghtoil liorish GW/CAN. Dys ny laaghyn er gherrid, v'ee currit mastey ny 15 king jurnaa turryssagh smoo foayroil 'sy dowan. Ta'n chorys ooig ushtey chreg-hermagh smoo as y nah logh çhermagh smoo 'sy dowan – Logh Hévíz, as ta'n logh smoo 'syn Oarpey Veanagh ry gheddyn ayn – Lake Balaton. Myrane lesh shen ta'n vanjagh smoo 'syn Oarpey - Hortobágy - ry-gheddyn 'sy çheer.
Mean Eashyn: 896-1526
Va'n Ungaar crooit ayns 896 rish ny h-Ungaaree, jei nyn roshtyn jeh nyn dallooyn rosh ny h-Oarpey Hiar. V'eh Flah Árpád y fer toshee; ren eh cur er bun y chied thie reeoil ny çheerey, yn thie Árpád. Ayns 1000 haink er y çheer dy ve ny reeriaght. Va'n chied ree Noo Steaon.
Ayns 1241, va'n çheer ruegeyit rish yn Mongoilee. Ayns 1301, haink y thie Árpád dy ve anvio. Va reeaghyn dy thieyn ymmodee reilley ayns yn Ungaar. Ta Matthias Corvinus yn smoo, ren eh coadey yn çheer noi yn Impiraght Turkagh. Agh beggan jeihaghtyn jei v'eh baase echey (1490), va'n çheer castit ayns yn Caggey dy Mohács (1526). Va'n Reeriaght rheynnit ayns 3 ayrnyn: yn Ungaar (ardjyn heear as twoaie), Impiraght Turkagh (ard jiass) as y Prinsaght dy Transylvania.
Eddyr 1526-1867
Haink yn Reeriaght ny Ungaar dy ve barrantys dy yn thie dy Habsburg. Ayns 1686, va'n Impiraght Turkagh eiginit dy faagail, as va'n çheer unnaneyssit. Va mooaran ashoonyn ayns yn çheer.
Ayns 1703, va irree magh fo-raad noi yn Habsburgyn rish Francis II Rákóczi; agh dob y irree magh ayns 1711, as t'eh dy gholl da eebyrt.
Yn Austeyr-Ungaar: 1867-1918
Ren yn çheer prowal dy feddyn yn raad coair stooaltys: ayns 1867, va conaant cowrit rish yn Austeyr as yn Ungaar (daa thallooyn dy yn Habsburg), as va'n Reeoil Austeyragh-Ungaaragh crooit. Va'n soiaghey noa cooilleentagh: va aase tarmaynagh ard troggit rish y conaant.