cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Towl doo
Shennaghys
S'beg yn tastey hug ny h-oayllee da ny rollageyn sheinyssagh shoh roish jerrey ny 1970yn. V'eh myr shassoo jeh'n chooid smoo jeh fishigee nagh vel ayns ny tuill ghooey agh fo-eiyrtys maddaghtoil feayslit er Schwarzschild. Ny rollageyn va scoltey stiagh mooie 'syn 'eaynid, cha row ad nyn duill ghooey oc.
Tra de vel y sheinys as y ghleashaght cronneyderagh gaase, hoshee ny rollageyderyn cur sym ayns ny tuill ghooey reesht veih'n vlein 1967 er oaie. 'Sy vlein 1970, dy chroo Stephen Hawking as Roger Penrose dy vel ny tuill ghooey cho cochast feeit ry-cheilley lesh sheinys Einstein fo'n ym-hayrn as nagh veagh nyn groo oc dy ghiarrey magh ayns ny caseyn trome jeh'n stiagh-scoltey ym-hayrnagh. Lesh feddynyn magh ny rollageyn vuillagh - ny rollageyn naeearane - shegin da ny rollageyderyn soiaghey jeh'n jargaght dy vel tuill ghooey ayn ny yei y slane. Mychione yn 'ockle hene - "towl doo" - v'eh yn fishigagh sheiltynagh John Wheeler dy ghow ymmyd voish roish un dooiney elley, ayns leaght dy hug eh er 29 Mee ny Nollick 1967. Ny redyn y roie lesh Michell as Laplace ayns traa 'ishag Newton, t'eh cadjinagh "rollageyn dorraghey" dy chur orroo dys ad d'eddyraghey veih ny "tuill ghooey" ta goit lesh sheinys ny conastaght cadjin.
Croo
Rere sheinys ny conastaght cadjin, cha nee jantagh dy vel tuill ghooey ayn, agh shegin da towl doo çheet dys y theihll tra dy vel thummid dy liooar jingit ayns feaynid beg, ny tra dy vel y stoo paggit feer thummidagh, ta goaill toshiaght yn obbraghey lesh yn ennym stiagh-scoltey. Rere myr ta'n thummid çheusthie jeh streeanaghtyn ennagh gaase, ta e ym-hayrn aavooadaghey myrgeddin. Rere sheinys ny conastaght dy vel yn ym-hayrn abyl y feaynid hene dy chur ass e chummey, dy chassey as dy lhoobey, as 'sy yerrey, bee yn feaynid as y tra mygeayrt y hummid cho cruillit dy vel y sollys hene neuabyl dy haghney ass y towl doo. Ec y boayl shoh ta'n skell-linney haghyrt croghit, as shegin da'n stoo as da'n vree tuittym stiagh ayndoo hene, cribbit stiagh huc cho thummidagh as nagh voddee e lheead jeh stad dy veenaghey rere leighyn yn 'ishag hene. Myr sampleyr, dy brooagh y Ghrian çheusthie jeh cruinney dy veagh mygeayrt tree kilometeryn er craue raadeeoil, ny mygeayrt shey kilometeryn tessen (ny mygeayrt er 1/232,000 jeh feervooadys ny Greiney myr ta ec y tra t'ayn), veagh skell-linney haghyrt ny vygeayrt croghit ec rheamyssaght ym-hayrn ny Greiney, as veagh ee creujit ny towl doo.
Tra dy vel brishey sheese kuseaghtoil jeant er y smooinaght shoh, tra hig shin dys y faaishnys nagh beagh rollage naeearane dy vel unnane e hummid as thummid jeh queig Grianyn - nagh beagh ee anchorragh ny rollage naeearane, as dy chotuittym ee stiagh aynjee hene dy chribbey ny towl doo. T'eh er fys dy chroo rollage naeearane neu-aanchorragh jeh'n sorçh shoh choud's ta rollageyn eddyr 25 as 30 Grianyn er thummid ny yei stiagh-scoltey dy yannoo ec jerrey nyn "mioys" oc myr rollage cadjin. Myrgeddin, foddee dy vel rollage naeearane aanchorragh gaase stoo dy chur ry-cheilley j'ee - ny jean jarrood dy vel ym-hayrn lane niartal cur broo er y rollage naeearane myrgeddin, as ad sluggey stoo as y spoar huc - derrey dy vel ee ro hrome dy ve aanchorragh.
Ny tuill ghooey ta çheet dys y theihll myr eiyrtys stiagh-scoltey ny rollageyn, cha nel ad ny s'eddrymee na thummid ny Greiney ta mooadit fo tree. My t'ayn d'un towl doo ve ny sloo na shen, s'leayr dy vel broo raghtal veih'n çheumooie cooney lesh ym-hayrn y rollage hene. T'eh er fys dy vel forseyn lane niartal jeh'n sorçh shoh ry-geddin ayns toshiaght shennaghys y dowan, as dy vel tuill ghooey veggey crooit - tuill ghooey ta s'eddrymee na'n Ghrian hene - ec y traa v'ayn. She "tuill ghooey vunneydagh" yn ennym ta currit er ny tuill ghooey shoh.
T'eh er fys, foast, dy vel towl doo mooar lane niartal (Yn Stroieder Mooar, myr ta currit er ny keayrtyn) ayns çheshvean Raad Mooar Ree Gorree as nagh erreeishagh dy ny co-rollageyssyn elley eh. Ta thummid ny millioonyn Grianyn co-chruinnit ayns dagh towl doo jeh'n sorçh shoh, as freggyrtyn anchasley currit da'n feysht, cre haghyr dy vel ad crooit. T'eh yn chied meeanaghey na dy vel çhaglym rollageagh mooar thummidagh ayn ec y toshiaght as dy vel stiagh-scoltey ym-hayrn ayn. Rere y nah veenaghey, va rollage mooar ayn ec y toshiaght, myr dy vel "seihll" ayn, as eh cur stiagh stoo da hene, derrey dy vel e aie hummid ayn as dy vel stiagh-scoltey y "theihll-rollage" dy yannoo towl doo ec y jerrey. T'eh yn treeoo meeanaghey na dy vel tuill ghooey veggey ayn as dy haggil ad ry cheilley, derrey dy vel y towl doo feer mooar ayn. Ta obbraghey yn towl doo jeh'n sorçh shoh er traa feaynid ry-akin ayns ard ny spoar myr çhaglym ny Moidyn (Virgo), boayl dy vel y co-rollageys M87 soit, cho mie as e nabooyn.
Ta towl doo thummid eddyr-ghoaillagh er y sorçh towl doo ta eddyr eddyr oc eddyr ny tuill ghooey ta er un hummid lesh rollage cadjin as ny tuill ghooey ta feer mooar. Ta ny tuill ghooey thummid eddyr-ghoaillagh cubbyl thousane dy Ghrianyn er thummid, myr cadjin. Ta'n sheinys currit er oai dy vel ad ny tuill ghooey shoh jannoo magh bree da ny moiryn scellyn-X. 'Sy vlein 2004, haink noal er towl doo thummid eddyr-ghoaillagh as eh çhyndaa mygeayrt Sidoor A*, red dy vel eh er fys dy ve ny howl doo feer mooar. Cha nel ny hoayllee er un 'ockle fo'n scrialtys shoh, ansherbee.
Baght as enney
Ta'n towl doo doo, myr cha nel eh lhiggey d'un horçh goulraght - gyn cur ennym y yannoo er y sollys - shaghney ass. Lesh towl doo dy chur enney er as lesh sonreeaght dy chur ayndoo, shegin dooin shirrey son feanish neuyeeragh, son eiyrtysyn ta red trome neuakinagh tayrn magh er e hymbyllaght, myr sampleyr:
T'eh as bree lesh y lenseeaght ym-hayrn na'n aght dy vel ym-hayrn lajer y towl doo lhoobey yn feaynid as ny scellyn sollys. Ta'n Ghrian hene abyl ny scellyn sollys lhoobey beggan, agh ta'n eiyrtys shoh foddey ny s'troshey ayns çhymbyllaght y towl doo. Ta'n sollys n'gholl ayns fainaghyn mygeayrt y towl doo. Myr shen, foddee er rollageyderyn jeeagh er straih rollageyn liorish y towl doo nagh vel ayndoo, dy firrinagh focklagh, agh cochaslysyn jeh'n rollage keddin.
Ny h-eiyrtysyn s'fakinagh, ansherbee, ta kiangley oc lesh y stoo ta cruinnaghey ny gaase ry-cheilley da'n towl doo. Y stoo ta tayrn magh y towl doo ny lieh, t'eh cruinnaghey ayns disc aase ry-cheilley ta jiarg-çheh, as eh çhyndaa mygeayrt y towl doo dy tappee. Myr eiyrtys jeh e ghleiynaght ynveanagh, ta'n disc jiarg-çheh, as eh cur magh niart goulraght voee. Ta'n obbraghey shoh feer breeoil çhyndaa stoo gys goulraght, as eh abyl bree dy yannoo jeh jeih 'sy cheead jeh thummid y stoo. Cha nod lesh y bleaystan hiddragien hene agh cooid feer beg jeh'n thummid dy vreeaghey myr shen. Eiyrtysyn elley er foddee sonreeaght dy chur ayndoo t'ad ny skiootyn keyley jeh kinneigyn ta bruightey ayns troa ash çhyndaaee y disc aase ry-cheilley, as bieauid conastagh foue - t'eh shen, bieauid cho mooar as nagh foddee cur sheese saiagh du chur er gleashaght ny skiootyn shoh gyn lhiggey stiagh ayns mwannal sheinys ny conastaght.
Redyn s'foddee ad dy vel ny towl doo oc
Ta dy liooar feanishyn neuyeeragh ayn veih ny cronneyderyn ta cur er fys de vel tuill ghooey ayn dy kiart. T'ad ny sorçhyn tuill ghooey ta er enney na ny tuill ghooey shoh:
Yukon
She Yukon y thalloo sloo as smoo eearagh 'sy Chanadey. She Whitehorse y preeu-valley.
Towl doo
Redyn s'foddee ad dy vel ny towl doo oc
Ta feanishyn ennagh ayn er towl doo ta eddyr eddyr oc veih çheu y hummid jeh, as king oc ta cubbyl jeh cheead ny cubbyl jeh thousane keayrtyn ny s'trimmey na'n Ghrian. T'eh er fys dy vel towl doo den sorçh shoh ny red ta shin loayrt mychione ny moiryn scellyn-x.
Yukon
Va'n thalloo rheynnit magh 'sy vlein 1898 veih Thalloo Heear Hwoaie jeh Colught Vaie Hudson. Hooar y thalloo coardailys reeoil er 27 Mayrnt 2002 Slattys Yukon y lhiassaghey son y thalloo y aa-enmyssey myr "Yukon", ayns ynnyd y çhenn lhieggan, "Yukon Territory" ("Thalloo Yukon" 'sy Ghaelg). Ga dy nee thalloo ghaa-hengagh dy h-oikoil t'ayn, ta enney currit ec Reiltys Yukon er çhengaghyn ny Chied Ashoonyn.
Towl doo
Tuill ghooey ard-hummidagh ayns çheshvean co-rollageyssyn bio
Lesh ny feedyn bleeantyn, ta ny rollageyderyn cur "co-rollageyssyn bio" er co-rollageyssyn ennagh dy vel ard-chowraghyn neuchadjin ec rheynn lhieu, dy vynchooishee co-rollageyssyn ta sheeyney magh goulraght ec menkidyn nagh vel cadjin, ny co-rollageyssyn ta nyn moiryn lajer goul-honnyn oc. Ta ny sheinysyn as ny cronneyderyn cur er fys dy vel tuill ghooey vooarey lane niartal ayns çheshvean ny co-rollageyssyn shoh. T'eh er fys dy vel towl doo ard-hummidagh ayns çheshvean cho-rollageys jeh'n sorçh shoh, as eh ny millioonyn ny ny billioonyn keayrtyn ny s'trimmey na'n Ghrian. Ta disc aase ry-cheilley çhyndaa mygeayrt y towl doo, t'eh shen, disc ny vel co-chruinnaght y stoo ta tuittym ayns troa yn towl doo fo cummaght e ym-hayrn. Ta daa skioot sheidey magh ass y towl doo, as ad pontreilagh bentyn da'n disc aase ry-cheilley.
Yukon
Ta'n thalloo çhemmit 'sy neear rish Alaska (ny Steatyn Unnaneysit), rish y Vooir Arctagh 'sy twoaie, rish Thallooyn yn Eear Hwoaie 'sy niar as rish y Cholombey Ghoaldagh 'sy jiass. She Slieau Logan ayns Pairk Ashoonagh as Thalloo Freaylt Kluane y slieau s'yrjey 'sy thalloo as 'sy çheer as eh shassoo 5,959 m (19,551 tr) er yrjid.
Towl doo
Ard-chowraghyn y towl doo
Lesh y towl doo dy chur cooney jeh rere fishig as maddaght, shegin dooin dy hoiaghey jeh'n toiggaltys ta sheinys ny conastaght cur dooin er y traa feaynid: myr shen, foddee er cruinnaghey buillvollee yn towl doo towse-oaylleeaght yn ‘eaynid dy lhoobey, dy chammey as dy chur eh ass cummey eh, as shen y fad y vel y towl doo cho quaagh as myr vel ayn.
Rheamyssaght yn ym-hayrn
Çheumooie jeh’n towl doo hene, ta rheamyssaght ym-hayrn cosoylagh rish rheamyssaght ym-hayrn dagh red cruinn lesh y mooadys keddin thummid ayn. Myr shen, y red ta toiggit ec rheamyssaght ym-hayrn y towl doo, cha shegin da dy huittym stiagh ‘sy howl my vel eh çheet ro aggys da. Foddee eh goll mygeayrt y towl myr planaid cadjin ta n’gholl mygeayrt rollage cadjin my vel eh ny hannaght mie dy liooar veih’n towl. Cha nel ny scanshyn conastaght baghtal agh ayns gerrey da’n towl doo.
Y Skell-linney Haghyrt
Ta'n skell-linney haghyrt ny "halloo" yn towl doo. Cha nel y thalloo ayn agh 'sy cheeall maddaghtoil, ny cha nel un halloo bun-chooishagh ny neuhastagh ayn. Rere Stephen Hawking, mannagh vel y towl doo çhyndaa er e ash, she unnane y skell-linney haghyrt as cruinney. She unnane craue raadeeoil ny cruinney shoh - y foddid veih çheshvean y towl doo dys y chruinney - as craue raadeeoil Schwarzschild. Ec y skell-linney haghyrt, she unnane bieauid cosnee yn towl doo as bieauid y sollysh. Çheusthie jeh, t'eh ny smoo na bieauid y sollysh - t'eh shen, dy haghney magh ass rheamyssaght ym-hayrn y towl doo, shegin da markiagh harrish bieauid y sollysh. Er y fa dy vel chooilley red fishigagh t'er enney ain neuabyl markiagh harrish bieauid y sollysh, cha nod lesh un red fishigagh shaghney magh ass y towl doo. Foddee ny kinneigyn as ny redyn goll harrish y skell-linney, myr nagh vel jeoraght fishigagh ny bac ayns shen, agh cha nod ad yn ard çheusthie jeh'n skell-linney d'aagail.
Myr nagh vel shin abyl goll stiagh ayns y towl doo, aahirrey dy yannoo er as tilley dy chur coontey er cre ta ry-akin ayn, shegin dooin soiaghey jeh'n red nagh vel ard-chowraghyn ec ny tuill ghooey agh ard-chowraghyn ta yn-chronnaghey veih'n çheumooie. Myr shen, dy yannoo coontey yn clane er y towl doo, s'lhiass agh lesh tree leaghyn dy veenaghey: e vass, e lught lectragh, as e vomentum uillinagh. (Yn red ta shin loayrt mychione y vomentum uillinagh, ny "tullagh y vomentum", na cowrey fishigagh ta taishbyney cre cho tappee ta'n red çhyndaa er e ash.) Myr dooyrt y fishigagh John Archibald Wheeler, "cha nel fuilt erbee er y towl doo", t'eh shen, cha nodmayd daa howl doo d'eddyraghey harrish ry-cheilley agh er y tree leaghyn shoh.
Jee-chummey Traa feaynid as y Frame Imraa
Yn cronneyder ta freayll arrey er red ta tuittym stiagh, cha vaik eh rieau eh goll trooid y skell-linney haghryt, kyndagh rish dy vel y traa-lheanaghey cho lajer ayns rheamyssaght ym-hayrn y towl doo. Cha vaik eh y red agh eh çheet boyn rish boyn lesh y skell-linney, tuittym as tuittym stiagh lesh gyn ee y roshtyn chioee. Ec y traa cheddin, ta'n red girree ny s'do-akin, as y sollys ta çheet voish y yiarg-arraghey fo cummaght yn ym-hayrn. 'Sy yerrey, bee tonn-lhiurid y hollysh jiarg-arraghit ass orraghey y chronneyder, as y red cailt dy slane, roish dy vel y skell-linney roshit echey.
Mychione y chronneyder ta tuittym stiagh 'sy howl doo, hed eh harrish y skell-linney gyn haghyrt erbee as y chadjin - myr dy vel y towl doo feer mooar. Mannagh vel, bee ny forseyn tidee loaghtey eh as ad strepey magh ass y cheilley eh roish dy jig er y skell-linney hene. Mychione y yiarg-arraghey, cha nod dy ghra quoi oc ta vaic ny redyn ta jiarg-arraghit ny ta gorrym-arraghit - t'eh cronnaghey er e chassan stiagh 'sy howl doo. Ny gyn çheet dy vel y sollys, myr ta fakinagh, gorrym-arraghit ec ym-hayrn y towl doo, agh ec y traa cheddin, bee eh jiarg-arraghit ec bieauid y chronneyder hene.
Çheusthie jeh'n Skell-linney Haghyrt
Tra ta'n cronneyder dy jeeragh ny yei yn skell-linney haghyrt dy gholl tessen, t'eh jeant, as e tuittym stiagh 'sy neuchadjinys. Cha nod eh, ny my vel, abbyr, roggad ry heet slane veih'n ym-hayrn dy yeant echey, cha jean eh agh geyraghey er e vieauid ayns troa y neuchadjinys.
As eh tuittym stiagh lesh y neuchadjinys, veagh ny forseyn tidee rassey veih eh hene eh. T'eh ny chooish lesh ny forseyn tidee na nagh unnane y ym-hayrn ayns dagh ooilley bhoayl jeh'n rheamyssaght ym-hayrn. Gyn arragh y raa: tra dy vel oo tuittym ny yei dty chass stiagh 'sy howl doo, ta'n ym-hayrn goll ayns mooadys cha tappee as dy vel ee gobbraghey er dty chass foddey ny stroshey na er dty chione. Myr shen, veagh dty chass rassit voyd. Dy firrinagh, ta'n ym-hayrn gaase cho trostee liorish y neuchadjinys as dy rassey ee dty chooid vreneen veih ad hene - cha bee faagit jeed, 'sy yerrey, agh linney foddey dy kinneigyn fo-vreneenagh, as ad dy ve sluggit stiagh 'sy neuchadjinys. She yn ennym t'er yn obbraghey shoh na spaghettighey (Baarle: spaghettification), myr veagh "spaghetti" jeant jeh'n red, ny jeh'n chronneyder, ta tuittym stiagh 'sy howl doo.
Y Neuchadjinys
Ta'n neuchadjinys soit ayns çheshvean y towl doo, boayl c'raad ym-hayrn y towl doo neuyerrinagh, as traa faeynid cammit erskyn earroo foast. Lesh firriney, ta'n neuchadjinys ny heiltynys maddaghtoil er toshiaght, as eh çheet er ny buill c'raad cha nod leagh y churmeyder, myr sampleyr, dy veenaghey ayndoo. Myr sampleyr, sheinee-shiu y curmeyder maddaghtoil shoh:
She neuchadjinys maddaghtoil eh x = 0 da'n curmeyder shoh, ny my vel shin n'gholl er oaie ayns troa y neunhee veih'n çheu clee, ta f(x) n'gholl ayns troa yn neuyerrinee jiooldey, as my vel shin n'gholl er oaie ayns troa y neunhee veih'n çheu jesh, ta f(x) n'gholl ayns troa yn neuyerrinee jiooldey.
Dy mennick ta ny fishigee meevaynrey lesh ny neuchadjinysyn ayns tuarastylyn maddaghtoil jeh ny phenomenonyn fishigagh, ny she yn keeayllaghey da'n neuchadjinys dy vel falleil er ny tuarastylyn, 'sy bhoayl freaylt shen er y chooid sloo. Myr shen, ta fishigagh ny ghaa toiggal dy vel sheinys ny share jeh lesh y towl doo dy veenaghey dy haiagh. Cre erbee eh, cha nel fys ain ec y traa t'ayn fo stayd c'raad dy vel y stoo ayns neuchadjinys y towl doo, as shin ayns doilleeid fishig y laa jiu.
Towl doo çhyndaa
250px|right|thumb|Towl doo çhyndaa Yn tastid dy hooarmayd er y towl doo heose, t'eh bunnit er y roie-chliaghtey nagh vel y towl doo dy chassey er e ash. D'obbree, ansherbee, bee ny rollageydyn çhyndaa, as rere leigh freayll y vomentum uillinagh, shegin da'n towl doo çhyndaa foast, my vel y rollage çhyndaa as er streeagey yn towl doo. Myr shen, s'cosoylagh dy vel ny feer-huill ghooey çhyndaa, as my vel, shegin dooin y çhyndaa shen dy chur 'syn earrooaght 'sy choontey ta currit da'n towl doo myr phenomenon najooragh. V'eh yn maddaghteyr Noa-Seelanagh Roy Kerr dy chur ayns oardagh sheinys ny tuill ghooey ta çhyndaa, as myr shen, she "towl Kerr" yn ennym ta currit er y sorçh shen jeh tuill ghooey, rere sampleyr.
Ta daa skell-linney ec towl Kerr. Myrchaagh, ta'n skell-linney haghyrt ayn as eh cruinn, agh harrish shen, çheumooie jeh'n skell-linney shoh, ta sorçh fainey eelipsoydagh lesh yn ennym ergosfeir. She jeoraght yn arrys yn ennym ta currit er yn aa-skell-linney, ta'n ergosfeir soit eddyr ee as yn 'eer-skell-linney haghyrt, as y daa skell-linney çhehghey ry-cheilley ec ard hwoaie as ard yiass y towl doo. Ny redyn ta stiagh 'syn ergosfeir, ta'd goll mygeayrt y towl doo ayns un troa lesh yn ergosfeir, as cha dod ad ve shickyr ayns cosoylaght lesh red elley ta er y çheumooie jeh'n ergosfeir. Cha lhiass daue tuittym stiagh 'sy howl doo hene, ny my vel gleashaght ondagh bree currit ec yn ergosfeir daue, foddee dy hilgey magh ad.
My vel y towl doo çhyndaa leah dy liooar, hem y skell-linney dy slane, shen y fa dy vel y neuchadjinys foshlit, as eh abyl e eiyrtys dy chloie roish y dowan ta mygeayrt. Ta'n neuchadjinys rooisht ny vun-chooish skeealyn scoagh, myr cha nel fys ec peiagh erbee c'red by vod ry yannoo ny cre'n stayd t'ayns y stoo 'sy neuchadjinys ansherbee - foddee eh ny leighyn najooragh dy chur veih y cummey oc ayns y çhymbyllaght. Cha row neuchadjinys rooisht erbee sonraghit roish, ansherbee, as er lesh ny hoayllee dy vel "kinseyraght chosmagh" ayns bree - t'eh shen, dy re soyllagh da'n skell-linney haghyrt dy cheiltyn veih'n dowan, as ta shen shen.
Ynnydaght ny tuill ghooey
Feysht foast gyn freggyrt ayns fishig vunneydagh eh sou-cheeayll cailjynys yn oayllys, ny sou-cheayll ynnydaght y towl doo. Dy classicee, ta ny leighyn fishig unnane quoi jeu t'ad nyn ngoll er eie ny ergooyl 'syn am. My velmayd abyl soiaghey as bieauid dagh kinneig 'sy Dowan y howse, oddagh shin shennaghys y Dowan d'obbraghey magh trooid ny kinneigyn dy heet ny yei er ash 'syn am. 'Syn obbrinaght quantum, ta'n ard-chione shoh co-reggyrtagh da smooinaght scanshoil ny h-ynnydaght, dy vel ny chiangley lesh coadey ny cosoylaght.
Foddee, ansherbee, dy vel ny tuill ghooey jannoo aggair da'n ard-chione shoh. Myr ta cadjin lesh ny fishigee dy ghra, cha nel folt er y towl doo - tra dy vel red ersooyl stiagh ayn, cha nel "oardrail" faagit ny yei y red dy chur kied rooin eh d'aahroggal. T'eh yn red ta ayns feysht ain lesh "cailjynys yn oayllys" ny "immeeaght yn oayllys". Veih'n çheu elley jeh, ansherbee, myr va dooyrt, cha vaikym y red n'gholl trooid y skell-linney haghyrt, as myr shen, foddee dy ghra nagh vel yn oayllys caillt, ny yei shen as ooilley.
Brattagh Vannin
thumb|250px|right|[[Coadan:FIAV 110000.svg|23px Corrillagh brattagh: 1:2]] thumb|250px|right|[[Coadan:FIAV 000100.svg|23px Corrillagh brattagh: 1:2]]
Ta brattagh Ellan Vannin taishbyney tree cassyn ayns çheshvean brattagh jiarg. Ta ny tree cassyn kianglt ec y shleayst as lhoobit ec y ghlioon. Ry hoi jeeraghey ny mairyn coshey myr y clag er daa çheu y vrattagh, ta cowrey daa-çheuagh ymmydit.
Ta brattagh Vannin bunnit er cowrey cleinney y Ree Loghlinagh jerrinagh jeh Mannin, Magnus III. Ta lhieggan ceaghlit jeh'n chowrey cleinney shoh ymmydyt ec sluightee Vagnus ayns Norlynn, y lught thie Skanke.
Ta bun ny tree cassyn ry-akin ayns cowrey greiney ny Celtiee leah. Va'n cowrey shen ymmydit ec ram ard-veenidyn shendeeagh elley goaill ny Mykenae as ny Lykiae. Ta'n brattagh cosoylagh rish brattagh ny Shissyl.
Ta mergey jiarg lesh ny tree cassyn 'sy lheijey ymmydit myr mergey theayagh.
Conrad Bain
She aghteyr Americaanagh va ruggit 'sy Chanadey va Conrad Stafford Bain (4 Toshiaght Arree 1923 — 14 Jerrey Geuree 2013). Ta enney mooar er Bain er son e phaartyn ayns ny claareeyn çhellveeish Diff'rent Strokes (myr Phillip Drummond) as Maude (myr Dr. Arthur Harmon).
Sir Gaerfyrddin
She coontae ayns Bretin Yiass eh Sir Gaerfyrddin. Ta Caerfyrddin balley reiragh y choontae.
Hànzì
Hànzì as çhengaghyn Sheenagh
Ta'n chooid smoo jeh çhengaghyn Sheenagh goll er screeu liorish Hànzì (ga dy vel coryssyn elley ec fir jeu, myr sampleyr, Pe'h-ōe-jī son Min Nan).
Bentyn rish Sheenish, t'ad rheynn Hànzì ayns eashyn rere cummey ny cowraghyn:
Hànzì as Vietnamish
'Sy Vietnam, v'ad cliaghtey jannoo daa ymmyd jeh. V'ad screeu obbraghyn ard-scollairagh ayns Sheenish Chlassicagh liorish Hán tự (yn ennym v'oc er Hànzì), as lettyraght Vietnamish ayns Chữ Nôm (corys jeant liorish Hànzì as cowraghyn gollrish Hànzì). Rish reill ny Frank, haink quốc ngữ y ve ny screeyn oikoil ayns 1910, as rish mean y 20oo eash va dagh ooilley red screeut liorish, faggys.
Christopher Plummer
Va Arthur Christopher Orme Plummer (13 Nollick 1929 – 5 Toshiaght Arree 2021) ny chloieder fillym Canadagh. Rug eh ayns Ontario, y Chanadey, er 13 Mee ny Nollick, 1929.
Plerin
Ta Plerin (Plérin, Galloish: Plérein) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank. Ta Plerin ny lhie faggys da Sant-Brieg rish Mooir yn Eeaght.
Ta'n ennym Frangish Plérinais currit er cummaltee yn valley.
1840yn
Fir Hoshee
1 Martin Van Buren
2 William Henry Harrison
Feeaih
Ta'n feeaih ny heeintagh aachaignagh jeh'n chynney Cervidae. Ta'n ennym feeaih currit er cretooryn elley yn oardagh Artiodactyla.
Christopher Lee
Va Christopher Frank Carandini Lee (27 Boaldyn 1922 – 7 Mean Souree 2015) ny chloieder fillym, ughtar as arraneyder Sostynagh.
Enmyn Gaelg
Ta enmyn ayns Gaelg jeant seose jeh ennym toshee as sliennoo, cosoylagh rish enmyn 'sy Yernish, 'sy Vaarle, 'sy Ghaelg Albinagh as ayns kuse vooar jeh ny çhengaghyn 'syn Oarpey.
Rollaghyn
Shoh sampleyr beg jeh enmyn 'sy Ghaelg as ny çhyndaaghyn oc 'sy Vaarle:
Colloo Trajan
thumb|right|100px|Ta beggan daah er veddyn ayns scaanaghyn y cholloo, as rere shen t’ad er tayrn ass yn aa-hroggal daahit shoh, ry-akin ayns [[Cashtal Lunt.]]
She clagh cooinaghtyn 'sy Raue Colloo Trajan, as eshyn er e hroggal son yn Ard-Ree Raueagh Trajan rere oardaghyn Hannad y Raue. V'eh jeant ec yn ard-vasoonagh Apollodorus jeh Damascus. T'eh ry-akin ayns Forum Trajan, faggys da Cronk Quirinal da twoie da Forum y Raue. Hug ad jerrey urree ayns 113 BNJ. T'eh mie er enney er coontey y lieh-chummey caslagh echey, ta cooinaghtyn barriaght Trajan ayns ny caggaghyn Daciagh Trajan.
Ta'n clagh mysh 30 meaderyn (98 trieyn) er yrjid, 38 meaderyn (125 trieyn) my t'ou goaill stiagh y laan. T'eh jeant magh jeh 20 rheynnyn marmyr, dagh fer mysh 40 thunney as 4m (13 tr) harrish. Ta’n freesh cassey mygeayrt y cholloo 23 keayrtyn, as t'eh 190m (625 tr) er lhiurid. Çheusthie jeh'n cholloo, ta lhag greeish caslagh lhiggey da sleih çheet dys tuarym ec y chione.
Rere meeryn argid as caslyssyn j'ee orroo, hoshiaght va jalloo jeh ushag ec y chione, urley foddee, as lurg shen, va jalloo rooisht jeh Trajan hene ayn. Ren eh skellal roish 'sy Vean Eash. Ayns 1588, hug ad jalloo jeh Peddyr Noo ayns y voayl, rere oardaghyn Paab Sixtus V.
Y lieh-chummey
thumb|left|125px|Myn-caslyssyn Colloo Trajanthumb|right|100px|Colloo Trajan
Y screeuyn
thumb|150px|Cass Cholloo Trajan mysh 1860
Ta ny screeuyn ec cass y cholloo lhaih: SENATVS·POPVLVSQVE·ROMANVS
IMP·CAESARI·DIVI·NERVAE·F·NERVAE
TRAIANO·AVG·GERM·DACICO·PONTIF
MAXIMO·TRIB·POT·XVII·IMP·Overline·COS·VI·P·P
AD·DECLARANDVM·QVANTAE·ALTITVDINIS
MONS·ET·LOCVS·TANT<IS·OPER>IBVS·SIT·EGESTVS
Shen: "Ta Shannad as sleih yn Raue cur y cholloo shoh da’n ard-ree Caesar, mac Nerva jeeoil, Nerva Traianus Augustus Germanicus Dacicus, pontifex maximus, ayns y 17oo blein oc myr tribune, er eh enmys 6 keayrtyn myr imperator, 6 keayrtyn myr consul, pater patriae, son dy haishbyney cre cho ard as va'n cronk as boayl er nyn scughey son ny obbyr mooar shoh."
Sant-Jili-Plijo
Ta Sant-Jili-Plijo (Saint-Gilles-Pligeaux) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Saint-Gillois currit er cummaltee yn valley.
Idris Elba
She aghteyr, gienteyder, as kiaulleyder Sostynagh eh Idrissa Akuna "Idris" Elba (ruggit er 6 Mean Fouyir 1972). Ta enney mie er son paartyn ta goaill stiagh Stringer Bell 'sy straih The Wire liorish HBO, DCI John Luther 'sy straih Luther liorish BBC One, as Nelson Mandela 'sy scannane beashnyssagh Mandela: Long Walk to Freedom (2013). T'eh er ny ve enmyssit kiare keayrtyn son Aundyr Golden Globe son yn Aghteyr Share – Mynstraih ny Scannane Çhellveeish, as un cosnit echey, as t'eh er ny ve enmyssit queig keayrtyn son Aundyr Primetime Emmy.
Ren Elba cloie ayns American Gangster (2007) as Prometheus (2012) liorish Ridley Scott. Chammah as shen, ren eh cloie Heimdall 'sy scannane Thor (2011) as e scannaneyn eiyrtyssagh Thor: The Dark World (2013), Thor: Ragnarok (2017), as Thor: Love and Thunder (2022), chammah as Avengers: Age of Ultron (2015) as Avengers: Infinity War (2018). Ren eh cloie chammah ayns Pacific Rim (2013), Beasts of No Nation (2015), as Molly's Game (2017). Ayns 2016, chur eh e ghoo rish Chief Bogo ayns Zootropolis, Shere Khan 'sy scannane jantys bio aachummit The Jungle Book, Fluke ayns Finding Dory, as Krall ayns Star Trek Beyond. Hie yn chied scannane er ny stiurey echey ayns 2018 lesh y scannane Yardie ta bunnit er y noaskeeal voish y vlein 1992 fo'n ennym cheddin liorish Victor Headley. Ayns 2021, chloie eh Bloodsport ayns The Suicide Squad, as ayns 2022, ren eh cur goo da'n characteyr Knuckles the Echidna 'sy scannane Sonic the Hedgehog 2 (2022).
Çheumooie jeh'n aghteyrys, ta Elba cloie myr DJ fo'n enmys DJ Big Driis ny Idris as myr kiaulleyder R&B cho-emshiragh. Ayns 2016, v'eh enmyssit ayns rolley ny Deiney Smoo Cummaghtagh 'sy Theihll liorish Time 100.
Brattagh Nerin
thumb|250px|right|[[Coadan:FIAV 111111.svg|23px Corrillagh brattagh: 1:2]]
She brattagh ashoonagh Nerin eh brattagh Nerin (An Bhratach Náisiúnta, "Y Brattagh Ashoonagh" dy lettyragh), as she brattagh ny shenn-steatyn, Seyr Steat Nerin as kied Phobblaght Nerin eh. Ta'n ennym treeghaagh currit er as eh ny treeghaagh pontreilagh ta jeant seose jeh ny daaghyn eayney (ec y heise), bane, as oranje-vuigh. Ta'n lhiurid echey daa cheayrt ny smoo na'n lheead echey. Ta'n eayney shassoo seose son y tradishoon Gaelgagh choud's ta'n oranje-vuigh shassoo seose son cooidjeyderyn Illiam ass Orange. Ta'n bane 'sy çheshvean shassoo seose son shee eddyr ny "h-Eaynaghyn" as ny "h-Oranjeyn".
Va'n brattagh currit stiagh gys Nerin son y chied cheayrt liorish Thomas Francis Meagher ayns 1848, agh cha row eh ry-akin derrey Irree magh ny Caisht ayns 1916, tra v'eh troggit harrish Ard-oik y Phost ayns Divlyn, myrane lesh brattagh eayney lesh ny Irish Republic screeuit er. Haghyr er y vrattagh dy ve coontit myr y brattagh ashoonagh ec y traa shen. Mac meoir Phurt Largey, Thomas Meagher, Jr., va ruggit ayns Thalloo yn Eeast as Labrador, v'ayns Meagher, as va'n brattagh echey cur ardsmooinaght da treeghaagh Halloo yn Eeast as eh hene bunnit ayns 1843.
Va'n brattagh doltit ayns 1919 liorish y chied Phobblaght Yernagh car caggey ny seyrsnys, as ny yei shen liorish Seyr Steat Nerin (1922–1937). Hooar y brattagh staydys bunraghtoil fo Bunraght Nerin 'sy vlein 1937. Ta'n brattagh coontit myr brattagh ashoonagh yn ellan er feie liorish ashooneyderyn. Lesh shen t'eh croghit (dy arganagh dy mennick) liorish ram ashooneyderyn ayns Nerin Hwoaie as liorish Commyn Roortaghys Gaeil
Rollaghyn Celtiee
Ta ny duillagyn shoh kiarail rollaghyn ashoonyn ny sleih jeh sluight Celtiagh, oardit rere banglane kynneeaghys Celtiagh ny possan çhengey:
Roddan
Ta roddanyn nyn gaigneyderyn jeh far-chynney Muroidea lesh arbylyn foddey. Ta feer roddanyn rang-oardraghit 'sy ghenus Rattus, as t'ad ny roddanyn dooey, Rattus rattus, as ny roddanyn Frangagh, Rattus norvegicus, ny roddanyn smoo scanshoil da deiney.
Rollaghyn Celtiee
Gaeil
Brythonee
Soccer
250px|right|thumb|Gamman sockyr ayns Atsubetsu eddyr [[Consadole Sapporo as Avispa Fukuoka, 2004]] She spoyrt fwirranagh eh sockyr ny soccer. Ny smenkey, ta sleih cur bluckan coshey er myr enmys cadjin, ga dy vel bluckan coshey currit er gammanyn cosoylagh elley. T'ad cloie yn gamman marish bluckan runt eddyr daa wirran as 11 bluckaneyr er dagh fwirran. Ta mysh 250 millioon dy vluckaneyryn ayns ny smoo na 200 çheeraghynas thallooyn-croghaneagh as, rere shen, she yn spoyrt smoo cadjin er y theihll t'ayn. Ta'n gamman cloiet er faaie kiare-chuilleigagh as maidjaghyn dean ec dagh kione. She dean y ghamman na'n bluckan y ghleashaghey harrish linney dean y chondaigys as eh y yannoo ny smoo na'n condaigys hene çheusthie jeh 90 minnidyn.
She FIFA (Fédération Internationale de Football Association) lught-reill eddyr-ashoonagh y ghamman as t'ad soit ayns Zürich, yn Elveeish.
Reillyn y ghamman
Ta daa wirran lesh un chloieder jeig ayn y wirran as she yeearree y ghamman y bluckan dy chur harrish linney dean y phossan elley. T'eh meelowal, magh as freilleyder y dean, dy ventyn rish y bluckan.
400px|left|thumb|Faaie sockyr
Baez
Ta Baez (Frangish: Bais, Galloish: Baès) ny chommyoon beg 'sy département Frangagh Il-ha-Gwilen 'sy Vritaan hwoaie.
Ta'n ennym Frangish Baiséens currit er cummaltee yn valley.
Sant-Nikolaz-ar-Pelem
Ta Sant-Nikolaz-ar-Pelem (Saint-Nicolas-du-Pélem) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Pélemois currit er cummaltee yn valley.
Mark Latham
Ta Mark William Latham (ruggit er 28 Toshiaght Arree 1961) ny pholitickeyr Austrailagh. V'eh ny 'er toshee er y condaigys ayns Ard-Whaiyl ny h-Austrail veih'n 3 Nollick derrey Jerrey Geuree 2005.
Lheeys
right|thumb|230px|Cowrey [[yn çhenn Ghreag|shenn Ghreagagh, sthouyr Asclepius as ardnieu ry-akin mygeayrt echey. Ta’n cowrey shoh cowraghey lheeys ayns ymmodee çheeraghyn ny cruinney. T’eh ry-akin ayns cowraghyn heshaghtyn goaill stiagh y Reagheydys Slaynt ny Cruinney, y Royal Society of Medicine, as yn American Medical Association.]]
She schlei as obbyr lheihys eh lheeys. T’eh goaill stiagh ymmodee aghtyn as aaseyn son beaghey slaynt as cur eh erash, trooid shaghey, lhiettal as castey çhingys.
Ta lheeys jeianagh jannoo ymmyd jeh ronsaghey bea-oaylleeagh, çhaghnoaylleeaght lheeys son dy chur faaishnys-enn er gortyn as çhingyssyn as lheeys daue y chur.
Teileann
She balley beg Gaeltacht er coose yiass Choontae Ghoon ny Ghoal, Nerin, eh Teileann (Teelin). T'eh ny lhie ec bun Sliabh Liag faggys da'n Charraig. By phurt scanshoil y balley beg foddey er dy henney, agh cha nel ee cha scanshoil jiu as myr v'ee roish shoh.
Hebei
Ta Hebei (Sheenish: 河北; pinyin: Hébĕi; Wade-Giles: Ho-pei) ny queiggey ayns twoaie Gheynphobblaght ny Sheen. She "jì", ennym y wheiggey Han Ji, yn aagherrid ta currit er. She "çheu hwoaie jeh'n awin Vuigh" çhyndaa fockle er fockle yn ennym Hebei.
V'eh Zhili (Sheenish hradishoonagh: 直隸; Sheenish aashagh: 直隶; pinyin: Zhílì; Wade-Giles: Chih-li), "Reirey Jeeragh (liorish y Chooyrt Impiroil)", shenn-ennym y wheiggey roish ny bleeaney 1928.
Ta joarey Hebei goll mygeayrt ny baljaghtyn Beijing as Tianjin. T'ee foast çhemmit liorish Liaoning da'n shiar hwoaie, y Vongoil Sthie da'n twoaie, Shanxi da'n sheear, Henan da'n jiass, as Shandong da'n shiar yiass. Ta Baie Bohai soit da'n shiar. Ta rheynn beg Hebei, croa beg nagh vel kianglt lesh y vooar-wheiggey, soit eddyr Beijing as Tianjin.
P. G. Wodehouse
She noaskeealagh aitt Sostnagh va Sir Pelham Grenville Wodehouse, KBE (15 Jerrey Fouyir 1881 – 14 Toshiaght Arree 1975), as haink lesh dy trome as enney mie er car coorse-bea erskyn tree feed blein as jeih. T’eh goll er lhaih dy cadjin foast. Ga dy row anvea politickagh as sheshoil er e vea (as eshyn ayns Yn Rank as ny Steaytyn Unnaneysit rish cooid mooar jeh), dys y jerrey she sheshaght sleih ooasle Sostynagh roish y chaggey va’n chooish mooar ec Wodehouse, aahoilshaghey y ruggyr, ynsee as keird aegid echey hene.
Roger Ebert
She cremeyder scannane, earisheyr, as screeudeyr scannane va Roger Joseph Ebert (18 Mean Souree 1942 — 4 Averil 2013).
Shandong
Ta Shandong (Sheenish aashagh: 山东; Sheenish hradishoonagh: 山東; pinyin: Shāndōng; Wade-Giles: Shan-tung) ny queiggey slystagh jeh chooid Deynphobblaght ny Sheen. T'ee soit ayns hiar ny çheerey er coose ny Mooir Buigh. Ta aagherrid Lǔ currit urree, er y fa dy row y shenn-steat Lu soit ayn car y Traa Arree as Fouyir.
Ceredigion
She coontae as shenn reeriaght ayns Bretin Heear eh Ceredigion. Hie coontae er chroo ayns 1282 fo'n ennym Sir Aberteifi ny Cardiganshire. V'eh ny slyst ayns Dyfed eddyr 1974 as 1996, as eisht haink rish y coontae jeianagh myr Ceredigion.
Shandong
Foddee yn ennym Shandong y hyndaa, fockle er fockle, myr: y slieau hiar, ta cowraghey soiaghey yn wheiggey as eh soit çheu hiar jeh ny Sleityn Taihang. Ta'n queiggey soit ayns sheeynaghyn eeghtyragh ny h-awin Huang He (Yn Awin Vuigh) as t'eh sheeyney gys yn 'aarkey myr Lieh-innys Shandong. Ta Shandong çhemmit liorish Baie Bohai da'n twoaie, Hebei da'n sheear hwoaie, Henan da'n sheear, Jiangsu da'n jiass as liorish y Vooir Vuigh da'n shiar yiass; ta joarey giare eck lesh Anhui, eddyr Henan as Jiangsu.
300px|left|thumb|Dezhou, Shandong
Chicago
She caayr vooar ayns Illinois, SUA, eh Chicago. T'ee ny trass caayr smoo 'sy çheer rere earroo yn phobble, lurg Caayr York Noa as Los Angeles.
Monocseed charboan
Ta monocseed charboan, lesh y formley kemmigagh CO, ny ghas gyn blass, gyn daah, as gyn soar. T'eh co-yeant veih un vreneen jeh carboan ta kianglt lesh un vreneen jeh ocsygien.
Sant-Postan
Ta Sant-Postan (Saint-Pôtan) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Hydra (eayst)
Ta Hydra (Greagish: Ύδρα) ny Pluto III ny eayst beg t'ayns y Chorys Plutoynagh. V'eh feddynit magh 'sy vlein 2005. Ta'n mishoon spoar New Horizons ry-heet gys Hydra 'sy vlein 2015.
Sidney Poitier
Sidney L. Poitier KBE (20 Toshiaght Arree 1927 – 6 Jerrey Geuree 2022), she aghteyr, stiureyder scannane, as diploamagh Bahamagh as Americaanagh v'eh., Ayns 1964, she eshyn va'n chied aghteyr Americaanagh-Affrickagh as y chied Vahamagh ren cosney aundyr Academy son yn Aghteyr Share. Ren eh cosney daa aundyryn Golden Globe cohirreydagh, aundyr BAFTA cohirreydagh, as aundyr Grammy son yn Albym Caaynt Share. She Poitier va fer jeh ny rollageyn mooarey jerrinagh voish Eash Airhey Hollywood.
Andrew Jackson
Va Andrew Jackson (15 Mart, 1767 - 8 Mean Souree, 1845) ny shiaghtoo Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit. V'eh ayns oik veih 4 Mart, 1829 derrey 4 Mart, 1837.
Jessica Alba
Ta Jessica Marie Alba ny ben-chloieder fillym Americaanagh. Rug ee ayns Pomona, California, ny Steatyn Unnaneysit er 28 Averil, 1981.
Tamhnach an tSalainn
She balley beg ayns jiass Choontae Ghoon ny Ghoal, Nerin, ee Tamhnach an tSalainn ny Moin Séarlas keayrtyn (Yernish son "Taauenagh y Tollan"; Mountcharles, ny Tawnaghtallan dy shenndeeagh). T'eh ny lhie er y raad N56 mysh 6 km çheu heear veih balley Ghoon ny Ghoal.
Elgan Philip Davies
She screeudeyr Bretnagh Elgan Philip Davies. T’eh screeu ‘sy Vretnish: lioaryn skeealyn loght da sleih aasit, agh ta’n chooid smoo jeh ny lioaryn liorish da paitçhyn. T’ad goaill stiagh skeealyn scoill, skeealyn sheiltynys, skeealyn bluckan-coshey as ruggyr, as lioaryn contoyrtys yl-reih. Va lioaryn liorish enmyssit da Lioar y Vlein ayns 1999 (Fel y Dur) as 2004 (Cleddyf Llym Daufiniog).
Clive Dunn
She aghteyr, fer aitt, ellyneyr, as ughtar Sostynagh va Clive Robert Benjamin Dunn (9 Jerrey Geuree 1920 — 6 Sauin 2012). Va enney mooar er er son e phaart myr Lhiass-Chorpral Jack Jones 'sy chlaare çhellveeish Dad's Army.
Yn Ooig
Ta'n Ooig (Baarle: Wick, Gaelg Albinagh: Inbhir Ùige, Baarle Albinagh: Week) ny valley mooiragh as shenn-chochorp ayns twoaie ny h-Albey. Rere shennaghys, t'eh nane jeh'n daa valley corpagh ayns coontae ny Gallaibh, as va'n Ooig ny valley coontae. Ta'n balley soit er Awin ny h-Ooig as t'eh sheeyney magh er daa vroo Vaie ny h-Ooig.
Corys screeuee
450px|thumb|Coryssyns screeuee jeianagh. {{legend|#99cccc|[[Abbyrlhit Romanagh|Romanagh (abbyrlhit)}} {{legend|#ccccff|Kyrillagh (abbyrlhit)}} {{legend|#9a06fe|Hangul (abbyrlhit troagh)}} {{legend|#3166ce|Abbyrlhittyn elley}} {{legend|#99ff99|Arabagh (abjad)}} {{legend|#389738|Abjadyn elley}} {{legend|#ee940a|Devanagari (abugida)}} {{legend|#ffcc01|Abugidee elley}} {{legend|#ff4e4d|Sheelaghtyn}} {{legend|#ffff65|Hànzì (screeu fockle)}}]]
Ta corys screeuee (ny screeuyn, ny cairscreeu ny keayrtyn) çheet er çhymsaght dy markyn, kiaddee, ny cowraghyn ("cowraghyn" ny "lettyryn"), as adsyn bentyn rish troggalyn ny çhengey ayns aght ennagh.
Lisa Gerrard
Ta Lisa Gerrard (ruggit 12 Averil, 1961) ny kiaulleyder, arraneyder as cummeyder Austrailagh. Dirree ard-ghoo urree er son e paart lesh y phossan kiaull Dead Can Dance lesh y shenn-leggad Sostynagh eck, Brendan Perry. Ta enney share urree er son e kiaull ayns y scannane Gladiator 'sy vlein 2000. Rug ee ayns Melbourne er 12 Averil 1961.
Sant-Denwal
Ta Sant-Denwal (Saint-Denoual) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Beloen
Ta Beloen (Baulon) ny Chommyoon beg 'sy département Frangagh Il-ha-Gwilen 'sy Vritaan hwoaie.
Sant-Denwal
Ta'n ennym Frangish Guinguenoualais currit er cummaltee yn valley.
Beloen
Ta'n ennym Frangish Baulonnais currit er cummaltee yn valley.
Keeill Vreeshey Hiar
Ta Keeill Vreeshey Hiar (Baarle: East Kilbride, Gaelg Albinagh: Cille Bhrìghde an Ear) ny valley mooar fo-valjagh ayns Lannraig Yiass, Nalbin. T'eh ny chied valley noa ayns Nalbin, as t'eh soit er ardys mygeayrt hoght meeillaghyn (13 km) hiar yiass veih çheshvean Ghlaschu. Va'n balley currit er bun ayns ynnyd claghan beg 'sy vlein 1947.
Joe Locke (aghteyr)
She aghteyr Manninagh eh Joseph William Locke (ruggit er 24 Mean Fouyir 2003). Ta enney er son e phaart myr Charlie Spring er y straih Heartstopper liorish Netflix, t'eh er chloie voish y vlein 2022.
Bea aeg as ynsagh
Va Joseph William Locke ruggit er 24 Mean Fouyir 2003 ayns Doolish, Mannin. Ren eh goll er scoill ayns Scoill Ard Valley Kermeen.
Tra v'eh foast 'syn ard scoill, ren Locke as tree scollagyn elley cur aghin rish y reiltys yn-jantaght failt y chur er kemmyrkee Heeragh gys Mannin.
Lysychansk
Lysychansk (Лисича́нськ), ny Lisichansk (Лисича́нск), she caayr ayns Queiggey Luhansk 'syn Ookraan hiar t'eh. T'eh soit er broogh yesh yn awin Siverskyi Donets as mysh 115 km sheear hwoaie voish y pree-valley yn wheiggey, Luhansk. T'eh jeeaghyn magh er Sievierodonetsk tessen yn awin. Ta deiney cummal 'sy chaayr. Ec y traa t'ayn, ta'n chaayr goit ec y Roosh as Pobblaght Heayagh Luhansk bwooise da'n chaggey 'sy çheer lurg ren y Roosh ruegey yn çheer ayns 2022.
Futurama
She sitcom far-skeealaght heanse bioghit Americaanagh da deiney aasit eh Futurama. Va'n straih crooit ec Matt Groening as hie ee er ny skeaylley magh da'n chied cheayrt er Fox er 28 Mayrnt 1999. Ta'n straih geiyrt er contoyrtyssyn y laggeyder keirdey Philip J. Fry, va freillt rere feayr-ghientyn feie 1000 dy vleeantyn as t'eh er ny aavioghey 'sy 31d eash. Ta Fry geddyn obbyr ec colught livrey-ys eddyr-phlanaidagh, gobbraghey marish Leela lieh-hooillagh as y robot Bender. Haink smooinaght y straih da Groening ayns ny 1990yn meanagh tra v'eh gobbraghey er The Simpsons; hug eh David X. Cohen er boayrd son ny linnaghyn skeeal as ny karacteyryn y hilgey rish Fox.
Kevin Costner
She aghteyr, leayreyder, stiureyder, arraneyder, kiaulleyder as delleyder Americaanagh eh Kevin Michael Costner (r. 18 Jerrey Geuree 1955).
Noah Schnapp
She aghteyr Americaanagh eh Noah Cameron Schnapp (ruggit er 3 Jerrey Fouyir 2004). Hooar eh ard-ghoo kyndagh rish y straih hellveeish strooanagh atçhim far-skeealaght heanse Stranger Things er Neftlix raad t'eh cloie yn karacteyr Will Byers. Ta e phaartyn scannane goaill stiagh Roger Donovan 'sy drama shendeeagh Bridge of Spies (2015) liorish Steven Spielberg as goo Charlie Brown 'sy scannane bioghit The Peanuts Movie (2015).
Martin Van Buren
Va Martin Van Buren (5 Nollick 1782 - 24 Jerrey Souree 1862) ny hoghtoo Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit veih 1837 derrey 1841. Roish yn eaghtyraneys echey, v'eh ny hoghtoo Lhiass Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit (1833-1837) as ny 10oo Screeudeyr y Steat fo stiurey Andrew Jackson. V'eh ny oltey scanshoil jeh'n Phartee Deynlagh.
Dixie D'Amelio
She persoonid meanyn sheshoil Americaanagh ee Dixie Jane D'Amelio (ruggit er 12 Luanistyn 2001). T'ee mie er enney son e feeshanyn er yn ardan meanyn sheshoil TikTok. She Dixie y çhuyr by hinney lesh Charli. V'ee ruggit as troggit ayns Norwalk, Connecticut. Ayns 2020, ren ee goaill ayrn 'sy straih voggyl Attaway General er YouTube. Ta ny smoo na 55 millioonyn sleih eiyrtyssagh eck er TikTok as t'ee cuirrey claare er YouTube fo'n ennym The Early Late Night Show. Ayns 2020, ren ee foscreeu conaant recortys marish HitCo Entertainment as hoshee ee cur magh singylyn.
Aşgabat
She preeu-valley yn Turkmenistaan eh Aşgabat ny Ashgabat (Turkmenish: Aşgabat, Pershish: عشق آباد, Rooshish: Ашхабад). Rere earroo yn phobble as rere eaghtyr t'eh ny chaayr smoo 'sy çheer. Rere coontey-pobble ny bleeaney 2001, va 695,300 cummaltee 'sy valley. Ta'n chaayr ny soie eddyr y faasagh Kara Kum as ny sleityn Kopet Dag. T'ee ny soie 250 km veih'n nah chaayr smoo 'syn Eeraan, Mashhad.
Guanahaní
Guanahaní, she ellan ayns ny Bahamaghyn va'n chied pheesh jeh'n Theihll Noa ren Christopher Columbus shilley as cur keayrt er er 12 Jerrey Fouyir 1492. She ellan ayns cummey poanrey t'eh ren Columbus arraghey yn ennym echey voish yn ennym Taíno dooghyssagh dys San Salvador. Dy tradishoonagh, t'ad cur enney Guanahaní er Ellan Watlings, va aa-enmyssit dy h-oikoil ayns 1925 myr Ellan San Salvador, agh ta schoillaryn noa-emshyragh arganey mychione kiartys yn enney shen as ta shiartanse dy hirreyderyn elley er nyn gur roish chammah.
Padjer y Çhiarn
She padjer Creestee eh Padjer y Çhiarn ny Pater Noster. Ta daa lhiegganyn jeh ry-akin 'sy Chonaant Noa, un 'er 'sy Tushtal rere Mian 6:9-13 myr ayrn jeh'n taggloo er mooaralys, paart jeh'n Çharmane er y Clieau; as y fer elley 'sy Tushtal rere Lukys 11:2-4.
Lhiegganyn ass yn Eash Chreestee leah
Y teks bunneydagh 'sy Ghreagish
·
,
.
Kianglaghyn mooie
http://www.smo.uhi.ac.uk/gaelg/Ayr_ain.html
Rolley bunstooghyn rere earroo breneenagh
Shoh rolley bunstooghyn rang-oardit rere earroo breneenagh as daahit rere sorçh bunstoo. Ta ennym, cowrey, possan, çhymcheayrt, straih chemmigagh, as cruinnaghey breneenagh (ny yn eesotoyp smoo shickyr).
Saamish Hwoaie
Ta Saamish Hwoaie ny Laplannish Hwoaie (Davvisámegiella, eear-ennym Davvisámi ny Davvisaami) ny çhengey Laplannagh smoo loayrit. Ta ard ny Saamish Twoaie goaill stiagh rinkyn twoaie jeh Norlynn, y Toolynn, Finnlynn myrane lesh rinkyn beggey ayns sheear hwoaie ny Roosh. T'eh oolit dy vel eddyr 15,000 as 25,000 loayreyderyn ayn. Ta 2,000 jeu nyn gummal ayns Finnlynn as eddyr 5,000 as 6,000 nyn gummal 'sy Toolynn.
John Quincy Adams
Va Andrew Jackson (11 Jerrey Souree, 1767 - 23 Toshiaght Arree, 1848) ny pholitickeyr as ny ghiplomagh Americaanagh. Veih 1825 derrey 1829, v'eh ayns shelloo oik yn eaghtyraneys myr y sheyoo Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit. V'eh ny oltey jeh ny parteeghyn politickagh Conastagh, Deynlagh-Pobblaghtagh, Pobblaghtagh Ashoonagh, Noi-vasoonagh as Feoiltagh. Mac y nah Eaghtyrane John Adams as y ven echey Abigail Adams v'ayn.
Bazeleg-an-Dezerzh
Ta Bazeleg-an-Dezerzh (La Bazouge-du-Désert, Galloish: La Bazój-du-Dezèrt) ny chommyoon 'sy département Frangagh Il-ha-Gwilen 'sy Vritaan hwoaie.
Ta'n ennym Frangish Bazougeais currit er cummaltee yn valley.
Russell Crowe
She aghteyr, leayreyder as kiaulleyder ass y Teelynn Noa, agh ta cummal 'syn Austrail er y chooid smoo, eh Russell Ira Crowe (r. 7 Averil 1964). Hooar eh ard-ghoo er son e phaart myr y Ghineraal Raueagh Maximus Decimus Meridius 'sy scannane Gladiator.
Beiyn Nerin
200px|thumb|right|Ta'n [[feeaih ruy (Cervus elaphus) ny heeintagh smoo ayns Nerin as foddee y raa dy vel eshyn baagh ashoonagh Nerin.]] 200px|thumb|right|Ta'n [[drean geuree (Troglodytes troglodytes) goaill soylley jeh ynnyd myr "Ree Ooilley Ushag" ayns feayn-skeealleydaght Yernagh, agh t'eh ny vooidjeen ayns skeeal Noo Steaon.]]
Er thalloo
Cha nel agh 26 sheeintee thallooin dooghyssagh ayns Nerin, er yn oyr dy row ee currit lioreeish hene veih'n Oarpey vooarheeragh liorish ardjid irree ny marrey lurg ny h-Eash Rioee Meançheeragh. Ta dooieyn ennagh, lheid as y shynnagh ruy, yn arkan sonney Oarpagh, yn assag, y dooarchoo, y thollag 'aiyr as y broc nyn nooieyn lhieenar, agh ta dooieyn elley, lheid as y mwaagh Yernagh, y feeaih ruy as assag ny miljyn, nyn nooieyn goaney ta ry akin ayns pairkyn ashoonagh as thallooyn freaylt ennagh ynrican er feie yn ellan. Haghyr er dooieyn va currit stiagh dy ve jeant dooie, m.s. y chonning Oarpagh, y fiorag ghlass heear as y roddan dhone. Erskyn shen, ta shiaght dooieyn jeh'n chraitnag ry gheddyn ayns Nerin chammah.
Ta dooieyn Yernagh marroo goaill stiagh lheid as y Feeaih Mooar Yernagh, yn awk vooar, y beaver Oarpagh, y purr, y maghouin dhone as y kayt oaldey. Va'n moddey oaldey jerrinagh marrooit liorish John Watson ass Coontae Cheatharlach ayns 1786.
Cha nel aarnieuyn ayns Nerin as ta "skeealyn gra dy cheau Noo Perick ad magh ass y çheer", as cha nel agh un pheisht ghooghyssagh 'sy çheer, y jialgheer bio-vreyagh.
Ta tree daa-veaghee ry-gheddyn, y rannag, yn eairkag chadjin as y beayf bollan dhoa. Ta feyshtyn ayn er bun y rannag as er e ghooghyssaght. Ta skeealyn shendeeagh ayn as ad gra dy haink y rannag stiagh gys Nerin 'sy 18oo eash. Cha nel y beayf bollan dhoa ry-gheddyn agh ayns buill ynnydoil er lheh ayns Coontae Cherree as Corkee heear.
Beiyn etlagh
Ta coontys er mygeayrt 400 dooieyn jeh ushagyn ayns Nerin. Ta mooarane jeh ny dooieyn shen nyn nooieyn arraghee. Ta ushagyn Arctagh ayn, ta çheet gys Nerin 'sy tourey, as ushagyn lheid as y gollan geayee soailt, ta çheet ass yn Affrick 'sy tourey ry hoi sheeylraghey. Ta mooarane jeh ny h-ushagyn nyn ushagyn arraghee, as ta ushagyn ta nyn gummaltee chadjin 'sy Vretyn Vooar as 'syn Oarpey vooarheeragh nyn ushagyn neuchadjin, lheid as y hullad ghoan, y kione doo, y scolteyder croiyn as dagh dooie snoggeyder. T'ad ushagyn nagh vel jurnaaghey harrish foddeeaghtyn mooarey as foddee nagh vel ad ayns Nerin er oyr lhehlys leah Nerin as emshir vog 'sy çheer ta lhiggey da sheeylraghey leah as reihys oayllyn share as eh cur da cummaltee vondeish harrish keayrtee. Faagail magh dy vel ny sloo dooieyn sheelree ayns Nerin na ta 'sy Vretyn Vooar as yn Oarpey Vooarheeragh, ta earrooyn ladoosagh jeh dooieyn quoi ta tuittym ayns buill elley, lheid as kirree varrey, y gant eairkagh, y caaig as yn eean raip. Ta fo-ghooieyn Yernagh ec kiare dooieyn. T'ad goaill stiagh Parus ater hibernicus, y lhon ushtey, Cinclus cinclus hibernicus, y screeaghag cheylley, Garrulus glandarius hibernicus as y kellagh ruy, Lagopus lagopus hibernicus.
Ta'n drean, y spittag yiarg, y lhondoo as ushag y chloau ny dooieyn smoo lheeadagh, as ad ry-gheddyn ayns 90% eaghtyr ny çheerey. Ta'n trogh, y trutlag as y drean ny dooieyn smoo lhieenar. Car ny bleeantyn eddyr 1997 as 2007, va bishaghey ny shickyraghey ayns earrooyn ny calmaneyn, ny filleeyn, ny corkanyn as ny pompeeyn ry-akin (haghyr tuittym mooar car ny 1970yn). Ta tuittym ayns earrooyn ny stannairyn ruy, ny gollanyn mooarey cadjin as ny cloiaghyn ry-akin as eh kyndagh rish caghlaaghyn ayns cliaghtaghyn eirinagh lheid as ymmyd bishit jeh marrooderyn paitt as toarrey. Ta caghlaa speyr goaill paart ayn chammah.