cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Saskia Alusalu
She Alusalu va ymmyrkagh brattagh yn Estaan ec Cloiaghyn Olympagh y Gheuree ayns 2018.
Yn Vooir Vane
Ta'n Vooir Vane (Белое море, Beloye more; Vienanmeri) ny gullad jeh Mooir Barents er coose heear hwoaie ny Roosh. T'ee cruinnit liorish Karelia da'n sheear, lieh-innys Kola da'n twoaie, as lieh-innys Kanin da'n shiar. Ta'n phurt vooar Balley'n Ard Ainle ny soie er y vooir. Ta kiare baieyn ny lhoobyn er y vooir: Lhoob Kandalaksha 'sy neear, Baie Onega 'sy jiass, Baie Dvina 'sy niar yiass (raad ta Balley'n Ard Ainle ny hoie), as Baie Mezen noi lieh-innys Kola.
Saskia Alusalu
Ayns Luanistyn 2021, ren ee fogrey magh dy row ee irree ass e coorse bea myr skyrreyder bieauid as dy bee ee jeeraghey er e bea phersoonagh. Chammah's ny studeyryssyn ren ee ayns studeyryssyn lheeys neughruggagh ec Ollooscoill Tartu, t'ee er ny gheddyn diploam greinnee.
Tramman
Ta ymmodee keealyn ec tramman. Foddee eh çheet er:
Scell-X
right|thumb|Radiograaf cleeau ben ta taishbyney [[brishey brooinney hiatyssagh.]] She scell-X ny scell-Röntgenyn ennym t'er sorçh dy scell lectro-vagnaidagh. Ta tonn-lhiurid scellyn-X eddyr 0.01 as 10 nanomeedyr. Ta ny tonn-lhiuridyn ny s'girrey na scellyn UV as ny s'liurey na scellyn gamma. Ayns ymmodee çhengaghyn elley, ta'd gra x ayns ynnyd jeh Röntgen.
Forma (baagh-oaylleeaght)
Ayns baagh-oaylleeaght, she fockle rang-oardree neuoikoil eh forma (Ladjin er son "cummey"). Cha nel eh goit rish 'sy Choad Enmys Baagh-oaylleeagh Eddyr-ashoonagh.
Ta kuse dy vaagh-oayllee jannoo ymmyd jeh dys cowraghey scanshyn eddyr beiyn, as cur eh ec jerrey y ny  oc, mastey cowraghyn elley. Ny keayrtyn, t'ad meenaghey "sampleyr sampleyragh" agh cha nel niart jarroo oc. Cha nel stayd oikoil erbee ec forma, agh t'ad ymmydoil dys cowraghey cleaynys yrdjidagh ny ynnydagh. Son y chooid smoo, cha nel agh un forma ayns fo-phobble er lheh ec traa er lheh. Myr shen, t'eh shassoo noi.
Ymmydyn cadjin
forma geographica - f. geogr. ("cummey çheer-oaylleeagh") forma localis - f. loc. ("cummey ynnydagh") forma alta - f. alt. ("cummey yrdjidagh") forma vernalis - f. vern. (spring form) forma aestivalis - f. aest. (summer form) forma autumnalis - f. autumn. (autumn form) aberratio - ab.
Nasair
Baljyn as caayryn lannoonit
Ta Nasair goll er lannooney rish:
Antonia Freya Lydia
She craishteyder as cleayneyder meanyn sheshoil Germaanagh ee Antonia Freya Lydia (ruggit er 25 Jerrey Souree 1997). Haink ard-ghoo urree kyndagh rish e coontyssyn er yn eddyr-voggyl, lheid as Instagram, raad t'ee rheynn fotografyn fassan, cullee snaue, as fo-eaddagh ben. She craishteyder cowrey lesh y colught fassan Lounge Underwear.
Polygala vulgaris
She lus eh Polygala vulgaris (bollan Vreeshey ny bollan y chee).
Jalloo-oaylleeaght
Ta'n lus gaase wheesh as 10cm er yrjid. Ta duillagyn maylartey echey, as ta ny gish banglaneagh. Ta blaaghyn daahoil echey; ta ny seepalyn mooie beggey as glassey, agh ta ny seepalyn sthie ny smoo as t'adsyn gorrym, gorrm-jiarg ny bane gial.
Windows Vista
She corys-obbree jeh cooid Microsoft eh Windows Vista. Ta'n corys shen kiarit dy roie er co-earrooderyn persoonagh. Ta shey lhiegganyn jeh Vista ann:
Arthur Caley
Va Routh Goshen, ny Arthur James Caley, ruggit ayns Sulby ayns Mannin 'sy vlein 1824 as s'liklee dy re eshyn va'n dooinney s'lhiurey 'sy theihll 'sy lhing echey. Tra v'eh slane aasit va Caley dy firrinagh "ny ghooinney gollrish slieau", as eh 7 trieyn as 11 oarlagh er lhiurid as ny smoo na 28 claghyn er trimmid.
Va Caley ruggit ayns 1824 ec boayl enmyssit y Çhibbyr, meeiley ny ghaa çheu-heear jeh Sulby, as ta boallaghyn folmey yn thie beg foast er mayrn jiu. Tra v'eh foast bio as cloie ayns ny Steatyn Unnaneyssit, v'eh enmyssit Colonel Routh Goshen ny yn Foayr Arabagh ny Foayr y Phalasteen.
Rish foddey v'eh goll er credjal dy ren Caley cummal ec Thie-oast Glion Sulby, ayn ta frameyn dorrys feer vooar, agh ren ronsaghey prowal nagh row shoh kiart, son ta caslys-çheerey OS voish 1870 ayn - foddey lurg da'n Foawr v'er n'aagail yn Ellan - t'eh jeeaghyn nagh row yn thie-oast troggit ec y traa shen.
Va'n ayr echey, shenn Arthur Caley, ny eirinagh as dynsee Arthur aeg y cheird cheddin, agh cha nee derrey v'eh ayns ny bleeantyn jeig s'jerree echey dy ghow eh toshiaght er gaase dy mooar, as hie shen er derrey v'eh bunnys jeih as feed.
Daag eh Mannin ayns 1851 dy chosney ard-ghoo as berçhys er e hon 'sy RU, as haink eh rish ayns taishbynyssyn ayns Manchuin as Lunnin roish my jagh eh dys Paarys, raad haink eh dy ve ny hayrnys ennymoil ayns ny 'salons'.
Ren ny beashnyssyn far-skeealagh fosyn ec y traa gra dy row eh ruggit ayns Jerusalem er 5 Boaldyn 1837. Lurg dirree eh ass yn obbyr echey, hoie eh ayns Middlebush, Jersee Noa raad hooar eh yn far-ennym Foayr Middlebush.
Aghaue veg
She lus nieunagh ee aghaue veg (Cicuta virosa). She lus sheer-vio lussagh t'ayn, wheesh as 2 veader er yrjid. Ta gish reaey, banglaneagh eck. T'ad follym as rimmeigagh; ta un eddin rea oc as ny çheuyn elley cruinn. Ta duillagyn maylartey feeacklagh tree-'edjagagh eck, as blaaghyn beggey baney ayns dhossan gollrish fascaidagh. T'ee gaase ayns lheeanntyn fliughey, rish stroanyn, as ayns buill 'liughey elley. Ta beamyn drigey magh fliughid ooillagh buigh. Ta fraueyn baney moylagh eck.
T'ee ry-akin 'syn Europey hwoaie as meanagh, 'syn Aishey hwoaie as 'syn Americkey Hwoaie heear-hwoaie.
Nieu
Ta cicutoxin 'sy lus, as ish boirey er obbraghyn y chorys nearag meanagh. Da deiney, t'eh cur orrin çhingys gailley, skeahrey as pian boldagh, roish oor ny lurg ee. Ta craaghyn as teaymyn myrgeddin ny keayrtyn. She'n fraue y rheynn smoo nieunagh j'ee, as ta meer dy liooar dy varroo. Da beiyn, vees 60 gramme marroo keyrrey as 230 gramme marroo cabbyl. Er y fa dy vel ny cowraghyn soiagh orroo dy tappee, ta lheeys gyn raah dy cadjin.
Nitassinan
She thalloo ghooie hennayragh ny h-Innu ee Nitassinan (Innu-aimun son "Nyn Dhalloo"). Ta'n thalloo coodaghey yn chooid smoo jeh Labrador as shiar Québec, 'sy Chanadey. Ta'n Innu er ve cummal 'syn ard shen er feie daa villey bleeaney ny ny smoo. T'ad ny boodeeyssyn Innu smoo 'syn ard na Natuashish, Sheshatshiu, Pakut-shipu, Unamen-shipu, Nutashkuan, Ekuanitshit, Innu Takuaikan Uashat Mak Mani-Utenam, Pessamit, Essipit, Mashteuiatsh, Matimekush, as Kawawachikamach. Ec y traa t'ayn ta 17,000 Innu cummal ayns Nitassinan as ta'n chooid smoo jeu foast loayrt nyn jengey oc, as ee enmyssit Innu-aimun 'sy çhengey hene.
Taras Shevchenko
She feelee, screeudeyr, ellyneyr, dooinney theayagh as politickagh, beeal-arrisheyr as kynney-graafee Ookraanagh va Taras Hryhorovych Shevchenko (Тара́с Григо́рович Шевче́нко; 9 Mayrnt [ S.A. 25 Toshiaght Arree] 1882 – 10 Mayrnt [ S.A. 25 Toshiaght Arree] 1861). T'eh goll er enney chammah myr Kobzar Taras, ny Kobzar (she bard 'sy chultoor Ookraanagh eh kobzar) T'eh er smooinaghtyn dy nee yn eiraght lettyragh echey bun y lettyraght Ookraanagh noa-emshyragh as, dy lheeadagh, yn Ookraanish ga dy vel ee anchasley rish glare e ghaanyn. Ta enney mie er Shevchenko chammah er son ny h-ard-obbraghyn va jeant echey myr peinteyr as daahder.
Far-skeealaght whaagh
She fo-ghenre dy 'ar-skeealaght heiltynagh ee far-skeealaght whaagh. Son y chooid smoo, t'eh çheet er skeealyn screeut anmagh 'sy 19oo eash as leah 'sy 20oo eash. T'ad geddyr-scarrey far-skeealaght whaagh veih far-skeealaght scoaghagh as fansee er y fa nagh row genreyn far-skeealaght sheiltynagh er nyn rang-oardraghey ec y traa shen. Myr shen, ren skeealyn quaagh covestey troyn neughooghyssagh, feayn-skealleydagh as oaylleeagh. Ta screeudeyryn far-skeealaght whaagh mie er enney goaill stiagh H. P. Lovecraft, y Çhiarn Dunsany, Arthur Machen as M. R. James.
Woody Harrelson
She aghteyr as screeudeyr cloie Americaanagh eh Woodrow Tracy Harrelson (ruggit er 23 Jerrey Souree 1961). T'eh er gheddyn ram accolaidyn harrish y choorse echey, goaill stiagh Aundyr Primetime Emmy as daa Aundyr y Screen Actors Guild, chammah as enmyssaghtyn son tree Aundyr Academy as kiare Aundyr Golden Globe.
Haink ard-ghoo er Harrelson da'n chied cheayrt myr y fer lhionney Woody Boyd er sitcom NBC Cheers (1985–1993), raad ren eh cosney Aundyr Primetime Emmy son yn Aghteyr Co-hassooagh Share ayns Straih Aittys mastey queig enmyssaghtyn. Hie eh er gheddyn tree enmyssaght Aundyr Academy: yn Aghteyr Share son The People vs. Larry Flynt (1996), as yn Aghteyr Co-hassooagh Share son The Messenger (2009) as Three Billboards Outside Ebbing, Missouri (2017). Hooar Harrelson enmyssaght son yn Aghteyr Toshee Share ayns Straih Drama son e phaart myr Marty Hart 'sy straih sheeal chaglit kimmeeys True Detective (2014).
Norðragøta
Ta Norðragøta ny valley beg er Eysturoy, Ellanyn ny Geyrragh. Ta'n ennym Gøta currit er y valley chammah. Ta Baljaght Ghøta (Gøtu kommuna) jeant seose jeh ny baljyn beggey Gøtueiði, Gøtugjógv as Syðrugøta, myrane lesh y valley beg Norðragøta. Ta'n balley beg ny lhie er coose hiar yn ellan Eysturoy ec bun yn inver Gøtuvík. Ta thie tashtee lesh yn ennym Gøtu Fornminnisavn lesh y thie ennoil Blásastova 'sy valley beg. Ayns çheshvean y valley beg ta keeill vaidjey ry akin as eh er ny hroggal 'sy vlein 1833.
Ellan y Chaisht
Ta Ellan y Chaisht ny Ellan ny Caisht (Rapa Nui: Rapa Nui; Spaainish: Isla de Pascua) ny ellan Polaneeshagh 'sy Cheayn Sheealtagh ec y voayl smoo hiar yiassagh jeh'n Troorane Polaneeshagh. Ta'n ellan ny chooid jeh'n Çhillee as eh currit fo smaght eck 'sy vlein 1888. Ta enney mooar er yn ellan er son ny 887 jallooyn cooinaghtyn er as yn ennym moai (focklit magh myr /ˈmoʊ.аɪ/) as ad troggit ec ny Rapanui leah. Ta'n ellan coontit myr Boayl Eiraght y Dowan lesh y chooid smoo jeh'n ellan ny hoie çheusthie jeh Pairk Ashoonagh Rapa Nui.
Maitreyi Ramakrishnan
She aghteyr Canadagh ee Maitreyi Ramakrishnan (ruggit er 28 Nollick 2001). Ta enney mie urree son y paart toshee myr Devi Vishwakumar 'sy straih yeigeyr Netflix Never Have I Ever (2020–jiu).
Lexi Drew
She arraneyder, aghteyr, as daunseyr Americaanagh ee Lexi Drew (ruggit er 21 Nollick 2003). Ta enney share urree son yn arrane "FFL" ren ee skeayl magh marish Greg Marks ayns Jerrey Fouyir 2018. Hie ee er oaie cloie 'sy straih strooanagh Hyperlinked liorish YouTube Premium myr oltey jeh'n vann L2M. Chammah's shen, va paart eck ayns feeshan kiaullee yn arrane "You" liorish Dynamite Dylan as Post Malone.
Bea phersoonagh
Va Drew ruggit as troggit ayns Dallas, Texas. Hoshee ee goaill arraneyn dy folshit tra v'ee tree bleeaney d'eash. Ta braar aeg as shuyr eck.
Coontae Nowy Dwór Gdański
She unnid reirey thallooinagh as gurneilys ynnydagh (powiat) ayns Queiggey Pomorze, twoaie yn Pholynn, eh Coontae Nowy Dwór Gdański (powiat nowodworski). Va'n coontae currit er bun er 1 Jerrey Geuree 1999 rere lhiassaghey gurneilys ynnydagh ny Polynn 'sy vlein 1998. She Nowy Dwór Gdański y toiag reirey as y balley smoo ayn as eh ny lhie 36 km çheu hiar yiass veih'n phreeu-valley queiggagh Gdańsk. She Krynica Morska yn un valley elley 'sy choontae as eh ny lhie 29 km çheu hiar hwoaie veih Nowy Dwór Gdański er Gob Wisła.
Ta'n coontae 652.75 kilomeaderyn kerrinagh er eaghtyr as 'sy vlein 2006 va 35,498 deiney cummal ayn. Va 9,948 deiney cummal ayns Nowy Dwór Gdański, 1,371 deiney ayns Krynica Morska as 24,179 deiney cummal magh çheu çheerey.
Coontae Nowy Dwór Gdański er caslys-çheerey Wheiggey Pomorze
Aarheynnyn reiragh
Ta'n coontae goll er rheynn magh ayns queig slystyn (gmina) (un lyst valjagh, un lyst valjagh-çheerey, as tree slystyn çheerey). T'ad ry-akin 'sy taabyl shoh heese, rere earroo yn phobble.
Cryss hraa
250px|right|thumb|Cryssyn traa yn dowan ayns Mee Vean Sourey 2015 Ta cryss hraa çheet er ard jeh'n theihll as traa chadjinit un-chummit echey. Ta'n ennym traa ynnydagh currit urree dy cliaghtagh. Rere co-chruinnaght, ta cryssyn traa co-earrooaghey yn traa ynnydagh oc myr ashchur veih UTC (jeeagh er Traa Vean Ghreenwich myrgeddin). She UTC myrane lesh ashchur y chryss hraa yn traa ynnydagh da boayl er lheh.
Ard-reihys Nerin, Mean Souree 1927
Haghyr ard-reihys Yernagh Vean Souree ny bleeaney 1927 er 9 Mean Souree 1927. Hie olteynyn y 5oo Dáil ry-cheilley ec Teach Laighean er 23 Mean Souree nar va Eaghtyrane y Choonseil Slattysagh as Coonseil Slattysagh Steat Seyr Nerin pointit.
Va Fianna Fáil bunnit myr commagh 'sy Dáil 'sy reihys shen, as ad gow magh y chooid smoo jeh cooidjeyderyn y phartee noi-chonaantagh Sinn Féin. Myr eiyrtys er shen, va'n tromlagh ec Cummann na nGaedhael scrysst, as eh jannoo y Dáil giare-heiltagh.
Hindish
She sur-ream cadjinit jeh'n Hindustaanish ee Hindish ny Hindish Yeianagh Chadjinit (मानक हिन्दी, Mānak Hindī). T'ee ass abbyrt Khariboli Delhi, Uttar Pradesh heear as Uttarakhand yiass. T'ee mastey 22 hengey oikoil ny h-Injey as ny çhengey hoshee nyn mast'oc. Ta abbyrtyn ny Hindish jannoo magh continuum abbyrtagh ayns mean hwoaie ny h-Injey. Ta Hindish yeianagh so-chohoiggal marish sur-ream elley Hindustaani, Urduish. Rere kione-earroo 2001 ny h-Injey, t'ee ny kied çhengey da 258 sleih 'syn Injey, agh ta shen goaill stiagh loayreyderyn abbyrtyn elley. Rere Ethnologue, va 180 millioon loayreyder eck ayns 1991. Ta'n art shoh currit da sur-ream cadjinit Hindish yeianagh. Er son shennaghys, as co-hroyn Hindish as Urduish, jeeagh er Hindustaanish.
Richard Mead
She lhee Sostynagh va Richard Mead (11 Luanistyn 1673 – 16 Toshiaght Arree 1754). Va'n obbyr echey, A Short Discourse concerning Pestilential Contagion, and the Method to be used to prevent it (1720), jeh scansh henndeeagh ayns tushtey doghanyn so-chur.
Mynvreetçhyn doarney
right|thumb|Mynvreetçhyn doarney Ta mynvreetçhyn doarney çheet er sorçh dy fo-gharmad da fir. Ta lurgnaneyn liauyrey oc, cosoylagh rish cuttee ghoarney, agh t'ad ceaut ny s'çhenney da'n chrackan, cosoylagh rish mynvreetçhyn. She coardailys eddyr y daa ard-horçh dy fo-gharmadyn da fir ayns ny Steatyn Unnaneysit, 'sy Reeriaght Unnaneysit, 'syn Austrail as 'sy Chanadey t'ayn.
Sur-ream
Ayns çhengoaylleeaght, ta sur-ream çheet er arraghys çhengey ennagh as ymmyd jeant jeh er son dean er lheh, ny ayns çhymbyllaght heshoil er lheh.
Anders Celsius
thumbnail|Anders Celcius Haink Anders Celsius (27 Sauin 1701 - 25 Averil 1744) veih lught-thie chossyn ard-ghoo ayns sheanse. V'eh ruggit ayns Uppsala 'sy Toolynn 'sy vlein 1701. V'eh jeant ny olloo er y rollageydys ayns 1943 ayns Ollooscoill Uppsala.
Craa thallooin as tsunami Tōhoku, 2011
She craa thallooin mooar-heiyagh va craa thallooin as tsunami Tōhoku 2011 (東北地方太平洋沖地震). Haghyr yn craa thallooin magh veih coose hiar hwoaie y Çhapaan ec 05:46 UTC (traa ynnydagh 14:46 JST) er 11 Mayrnt 2011. She craa thallooin va eddyr 8.9 as 9.1 MW er mooadys v'ayn. Va'n çheshvean echey soit 130 km magh veih coose hiar Lieh-innys Oshika, Tōhoku, as y fo-vean soit 24.4 km sheese er diunid veih'n thalloo.
Sur-ream
She caaynt as screeu ad ny sur-reamyn smoo, agh ta ymmodee fo-rheynnyn oc. Myr sampleyr, ta troyn leaght anchasley rish troyn coloayrtys eddyr caarjyn, as cha nel ny troyn cheddin ec tekslioar leigh as caart post. Cha nel ny sur-reamyn cheddin ec dagh çhengey noadyr.
Anders Celsius
Ren Anders Celsius studeyrys er yn Aurora Borealis, ta shen dy ghra, lossan y twoaie. As phrow eh feddyn y mooadys jeh rollageyn ennagh liorish towse y ghillid oc.
'Sy vlein 1742 hug eh er bun yn aarey-tempreilys ta beaynaghey yn ennym echey, yn aarey Celsius. Ayns y toshiaght, dooyrt eh dy nee 0° va point-broie ushtey, as dy nee 100° va point-rioee ushtey. Agh ayns 1945, lurg baase Celsius voish çhingys y cleeau, hug Carl Linnaeus shen bun ry skyn as dooyrt eh:
Doctor Who
She claare çhellveeish far-skeealaght heanse Goaldagh eh Doctor Who. T'eh er ve scaalheanit ec y BBC voish y vlein 1963. Ta'n claare geiyrt er contoyrtyssyn Time Lord ("Çhiarn Traa") enmyssit y Doctor, bioagh neuhallooinagh as cummey deiney er. Ta'n Doctor ronsaghey yn tuinney ayns lhong spoar troailtys traa enmyssit y TARDIS. Ta'n çheu mooie jeh'n TARDIS gollrish bocs poleen gorrym va feer cadjin er straidyn y Vretyn Vooar ayns 1963 tra hie yn straih er ny scaalheaney da'n chied cheayrt. Marish cumraagyn eigsoylagh, ta'n Doctor troddan noi noidyn eigsoylagh, gobbraghey son shiveeltaghtyn y hauail, as cur cooney dauesyn ta nyn shirrey.
Craa thallooin as tsunami Tōhoku, 2011
left|240px|thumb|Jeeill as thooillaghyn ayns Sendai lurg y chraa-hallooin Ren y craa thallooin tilgey raaueyn tsunami as folmaghyn veih coose Sheealtagh y Çhapaan as ayns 20 çheeraghyn er y chooid sloo, goaill stiagh y slane choose Sheealtagh jeh America Yiass as America Hwoaie. Ren y craa thallooin tilgey tonnyn tsunami 10 m er yrjid ren cur stiagh er y Çhapaan, as lesh tonnyn ny s'inshley ayns ram çheeraghyn elley. Ta recortyssyn ayn dy ren ny tonnyn goll 10 km stiagh er y çheer 'sy Çhapaan.
Sur-ream
Rere cliaghtey anchaslyssyn glare, ta sur-reamyn nyn spectrum, cha nel nyn straih dy arraghyssyn caglit. Chammah's shen, ta sur-ream lhie harrish eieyn sheshengoaylleeaght elley, myr sampleyr, abbyrt, genre, ny rheynnyn continuum creeolagh. Ta kuse dy hengoayllee meenaghey "sur-ream" rere ceaghlaghyn tasht-fockle (myr çhengey vrisht).
Ivan Shishkin
Va Ivan Ivanovich Shishkin (Иван Иванович Шишкин, 25 Jerrey Geuree, 1832 - 20 Mart 1898) ny pheinteyr reayrtyn çheerey Rooshagh. V'eh ruggit ayns Elabuga, yn Roosh, ayns 1832 as hooar eh baase ayns 1898 ayns Caayr Pheddyr.
Georg Joachim Rheticus
She maddaghteyr, rollageyder, kaartgraafee, jantagh greieyn lhuingysseyraght, cliaghteyr lheihys, as ynseyder va Georg Joachim de Porris, ny Rheticus dy mennick (16 Toshiaght Arree 1514 – 5 Nollick 1576). Ta enney share er son e haabylyn trooaneaghtagh as myr yn ynrican scollag lesh Nicolaus Copernicus. Chur eh rish soilshaghey magh e ard-obbyr De revolutionibus orbium coelestium (Er Çhyndaayssyn ny Cruinnaghyn Niauoilagh).
Cuttee ghoarney
right|thumb|Fer ta ceau cuttee ghoarney Ta breeçhyn cuttagh doarney, ny cuttee ghoarney, çheet er sorçh dy fo-gharmad da fir. Dy mennick, ta cuttee ghoarney jeant seose ass cullee eddrym lheid as cadee, lieen ny polyester. Dy cadjin, t'ad goaill stiagh boandey lastagh mygeayrt y vouin, as lurgnaneyn liauyrey ta goll lieh-vollagh sheese ny cassyn.
Poynt broie
thumbnail|Ushtey broie Y poynt broie jeh stoo, ta shen y tempreilys t'eh caghlaa veih ushlagh gys gas feiy'n ushlagh ooilley. Ta'n poynt broie croghey er y vroo. Myr s'yrjey yn broo, s'yrjey yn point-broie. (Myr s'yrjey yn broo, smoo doillee da ny co-vreneenyn scapail veih my cheilley.) Ec broo aeragh cliaghtagh (76cm Hg), she 100°C poynt broie ushtey. Agh my ta'n broo aeragh corrym rish 152cm Hg, she 120°C poynt broie ushtey.
Oddagh poynt broie ushtey ve cho injil as 80°C er mullagh slieau - veagh eh doillee bee y choagyrey ayns shen.
Sinéad Noonan
She aa-chraishteyder as ben-aghteyr Yernagh ee Sinéad Noonan (ruggit 28 Sauin 1987). Chossyn ee Miss Ireland ayns 2008.
Georg Joachim Rheticus
Obbraghyn
thumb|150px|Coodagh Canon Doctrinae Triangulorum
Sinéad Noonan
Va Noonan ruggit ayns Divlyn lesh Peter as Stephanie Noonan, as v'ee troggit ayns Dún Búinne, Coontae yn Vee. Hie ee er scoill ayns Colleish Pheddyr Noo raad ren ee studeyrys er y dramey.
Ayns 2008, hass Noonan er son y Vee ec Miss Ireland ayns Divlyn raad va ny briwnyn goaill stiagh y reireyder kiaullee Louis Walsh, yn aghteyr Matt Di Angelo, as yn aa-chraishteyder Miss Ireland Pamela Flood, as va'n rah eck. Ren y varriaght shen lhiggey j'ee shassoo er son e çheer ec Miss World raad haink ee stiagh mastey ny jeih s'yrjey.
Ren Noonan, va ry-akin ayns shiartanse dy chloiaghyn as filmyn giarey, enmyssey Halle Berry myr e breeaghys, as v'eh yn plan eck scoill dramey y oshley as ve ny ben-aghteyr. Ansherbee, ren ee launshey coorse bea craishtee. Lesh tuarystallys liorish Compton Model Agency as Assets, haink er Noonan dy ve ny h-eddin er çhaglym yn Ouyir/y Gheuree 2008 liorish Lipsey as eddyn Gillian Hughes. Ayns 2009, dooyrt Noonan lesh y Sunday Mirror dy chuirrys ee failt er arryn shassoo rooisht, er conaant y chooieid.
Ren Noonan beaghey ayns Dubai feie tammylt tra ren ee obbraghey lesh Emirates Airlines as cheau ee shayl chammah ayns Lunnin. Voish shen, t'ee er n'irree magh ass y chraishtey as t'ee beaghey nish ayns Nerin raad she moir t'ee nish.
Fliaghey
250px|right|thumb|Fliaghey ayns Kerrin Çhalse, [[Třebíč, y Phobblaght Çheck.]] Ta fliaghey, ny fliughey ny keayrtyn, çheet er frassaghey ushlagh, ayns cosoylaght rish sorçhyn elley dy rassaghey lheid as sniaghtey, sniaghtey garroo, as fliugh-niaghtee, ta tuittym neose veih'n aer. Er y chruinney, t'eh çheet er co-ghlooghey gaal ushtey aeraghtagh dys bineyn d'ushtey as ad tuittym veih'n aer er yn oyr dy vel ad ro hrome dy ve croghit ayn.
Taarnagh
Ta taarnagh çheet er y feaym ta jeant liorish tendreil. Foddee taarnagh dy ve ny 'rapperaght harmaneagh gheyre, ny dy ve ny harmane injil liauyr, agh t'eh shen croghit er y torçh tendreil t'ayn as er foddeeaght yn eaishteyder. Ta'n bishaghey doaltattym ayns broo as çhiassid veih'n tendreil cur rish mooadaghey tappee jeh'n aer mygeayrt as çheusthie jeh çhenney taarnee. Ta'n mooadaghey shen jeh'n aer cur tonn craaynagh sonnagh as eh cur rish feaym taarnee, as eh er enney myr rooit-taarnee.
Mynvreetçhyn
right|thumb|Reayrtys toshee as jerree jeh mynvreetçhyn sampleyragh She sorçh dy fo-gharmadyn as dy eaddeeyn-snaue mynvreetçhyn. T'ad giare as çhionney ayns cummey, ayns cosoylaght rish sorçhyn lesh lurgnaneyn liauyrey lheid as cuttee ghoarney. Ta mynvreetçhyn gymmyrkey comyssyn y cheaueyder ayns soiaghey soit, as t'eh shen lhiggey da fir ta goaill ayrn ayns gastidyn lheid as roortys ny lheiltys dy ve ny smoo souyr.
Taarnagh
Jeeagh er neesht
雷
Eaghtyrane yn Ookraan
She Eaghtyrane yn Ookraan (Президент України) kione steat yn Ookraan. Ta'n eaghtyrane shassoo son y steat ayns cooishyn joarree, stiurey immeeaghtyn politickagh joarree yn steat, jannoo barganaghyn as cur kione er conaantyn eddyr-ashoonagh. Ta'n eaghtyrane reiht dy jeeragh ec seyraanee yn Ookraan feie queig bleeaney as ta jeoraght daa hiarrym echey.
She Plaase Mariinskyi thie oikoil yn eaghtyrane, ta soit ayns Slyst Pecherskyi, Kyiv. Ta thieyn oikoil elley goaill stiagh Thie marish ny Chimaeraghyn as Thie y Ven Hreoghe Cheaynee ta ymmydit son keayrtyn oikoil liorish ynnydee yoarree. Ta Oik Eaghtyrane yn Ookraan, ta enmyssit "Bankova" er oyr y straid raad t'eh, goaill ymmyd myr yn oik eaghtyraneagh.
She Volodymyr Zelenskyy yn eaghtyrane roie voish 20 Boaldyn 2019.
Wrocław
By phreeu-valley shenndeeagh eh Wrocław er y Tileesh, as jiu she preeu-valley Wheiggey ny Sileesh Eeaghtyragh t'ayn. Va'n chaayr ny cooid jeh'n Pholynn, jeh Bohemia, jeh'n Austeyr, jeh'n Phroosh ny jeh'n Ghermaan harrish ny keeadyn, as hie ee er ny ve ny cooid jeh'n Pholynn veih'n vlein 1945 lurg hie ny joaraghyn er nyn geaghley lurg y Nah Chaggey Dowanagh. 'Sy vlein 2010, rere ny h-earrooyn oikoil, va 632,996 deiney cummal ayn.
Rio (emshir)
250px|right|thumb|Rio er [[undaagagh]] She lhiggey sheese creoi dy ghaal ushtey veih aer liugh eh rio. T'eh lhiggit sheese tra ta crackanyn ny eaghtyryn creoi ny s'feayrey na poynt druightey yn aer s'niessey. Ta mooadys crystalyn rio anchasley rish y cheilley er cooishyn traa as y feddynaght dy ghaal ushtey. Dy mennick ta'n rio trooid-hoilshagh er tuarastyl. Ta ymmodee sorçhyn dy rio ayn goaill stiagh lheid as rio raadeeoil as rio uinnag. Foddee rio jeeyl tarmaynagh dy yannoo myr foddee eh stroie troaryn ny messyn croghee.
William Rowan Hamilton
Y Reejerey William Rowan Hamilton LL.D, DCL, MRIA, FRAS (3/4 Luanistyn 1805 – 2 Mean Fouyir 1865) she maddaghteyr, rollageyder, as fishigagh Yernagh v'eh. She Olloo Andrews y Rollageydys ec Colaashtey ny Trinaid, Divlyn v'eh, chammah as stiureyder ec Thie Rollageydys Dún Sinche. Ren eh cur dy mooar rish reayrt-oaylleeaght, obbrinaght chlassicagh, as algeerey foayssagh. Va'n obbyr echey feer scanshoil 'syn ishig heiltynagh; she yn aa-ormlaghey er obbrinaght Newton, ta goll er enney jiu myr obbrinaght Hamiltonagh, va feer scanshoil ayn. T'eh conntit jiu myr bun y vagnaidys lectragh as yn obbrinaght whantum. 'Sy vaddaght ghlen, t'eh share er enney myr ynlaghteyr y chiarneen.
Ren coorse bea sheansagh Hamilton goaill stiagh studeyrys er y reayrt-oaylleeaght howse-oaylleeagh, aachummey saaseyn breeoil ayns coryssyn reayrtoil, lhiassaghey sheiltynyssyn curmeyderyn cubblit algeeragh co-whingagh (raad ta earrooyn cramp goll er nyn groo myr piyryn jeh feer earrooyn oardit), feaysleydys cormidyn yl-ennymagh, obbraidee linnagh er kiarneenyn, as fondaghey troar son obbraidee linnagh er reamys kiarneenyn (cooish er lheh y çhoarym cadjin ta goll er enney jiu myr çhoarym Cayley-Hamilton). Ren Hamilton ynlaghey "calcalys icosagh", ren eh ymmyd jeh son ronsaghey magh bollee heu-ghoont er daa-heedran-jeig nagh vel çheet rish dagh mullagh agh un cheayrt.
Mahommad
right|thumb|Yn ennym Mahommad er ny screeu ayns [[Thuluth, caghlaa screeu y phenneyrys Islamagh.]] She bunneyder yn Islam va Mahommad (محمد‎ Muḥammad, ; ny Muhammad ibn Abdullah ny keayrtyn; t'eh goll er aascreeu myr Muḥammad, Muhammed, Mohammad ny Mohammed chammah)  (m. 26 Averil 570—8 Mean Souree 632) T'eh coontit ec Moslymee myr çhaghter as fayder Yee, as myr y fer-ymmyrkee s'jerree jeh'n leigh mastey Fayderyn yn Islam, as, ec y chooid smoo jeh ny Moslymee, t'eh coontit myr y fayder s'jerree rere yn Quran. Rere shen, ta Moslymee coontey Mahommad myr aachoureyder yn chraueeaght vunneydagh unjeeagh jeh Adaue, Noah, Abraham, Moses, Yeesey as fayderyn elley. Va paart echey chammah myr aachummeyder sheshoil, diploamagh, marçhan, fallsoonagh, oraatagh, leigh-hoyrtagh, fer-toshee cahnagh, dein-charrey, graihder sheelnaue, as, rere credjue ny Moslymee, obbraidagh jantyssyn Yee er y thalloo.
Polygonia c-album
She foillycan ee cammag (Polygonia c-album). T'ee ry-akin er feie ny h-Oarpey, ny h-Aishey hempreilagh as ny Maroc.
Yn Vooir Vuigh
Ta'n Vooir Vuigh (黄海, 황해) ny mooir jeh Mooir Hiar y Çheen‎ - mooir oirragh y Cheayn Sheealtagh. T'ee soit eddyr Yn Çheen vooarheeragh as lieh-innys y Chorea. Ta'n ennym eck çheet ass y gheinnagh ta çheet veih Faasagh Gobi car sterrymyn geinnee, as daah buigh y gheinnee ry-akin er ushtey ny marrey car lhie ny greiney as ta ry-akin as y jeeagheyder goll sheear. 'Sy Chorea Twoaie as 'sy Chorea Yiass, ta'n vooir enmyssit "Y Vooir Heear". Ta'n vaie sthie jeh'n Vooir Vuigh enmyssit Baie Bohai. Ta'n Awin Vuigh as Hai He roie stiagh ayns Baie Bohai.
Polygonia c-album
Jalloo-oaylleeaght
T'ad surranse y geurey myr foillycan aasit, as ta daa chummey oc. My t'ad surranse geurey roish my ghowee ad sliught, ta çheu s'inshley ny skianyn dorraghey; mannagh vel, t'ad gial. Ta'n scansh shoh kyndagh rish sollys, bee, çhiassid as reddyn elley.
Lioaryn
Tom Tolman and Richard Lewington: Collins Butterfly Guide: The Most Complete Field Guide to the Butterflies of Britain and Europe. Harper Collins, 2009. ISBN 9780007279777
Tramman (lettyr)
She feedoo lettyr abbyrlhit ny Gaelgey ee tramman (T, t), rere'n abbyrlhit Romanagh jeianagh.
Shennaghys
T'ad gra dy daink tramman jeh'n abbyrlhit Proto-Sinaitagh. Haink y cowrey shoh trooid coryssyn screeu Feaneeckagh, Greagagh, Etruscagh as Romanagh dys y chummey t'ayn nish.
'Sy Ghaelg hene, ta'n lettyr çheet jeh'n abbyrlhit Baarleagh liorish obbyr John Phillips, Aspick Sodor as Mannin, as e lheid cairscreeu y yannoo son y Ghaelg ayns ny 1700yn.
Ymmyd
Ta tramman çheet er, son y chooid smoo.
Coadyn co-earrooder
Ayns Unicode, ta T mooar ec U+0054 as t beg ec U+0074.
Ayns ASCII, ta T mooar ec 84 as t beg ec 116. Ayns earrooyn jeesoil, shen 01010100 as 01110100.
Ayns EBCDIC, ta T mooar ec 227 as t beg ec 163.
Ayns HTML as XML, ta T mooar ec "<tt>&#84;</tt>" as t beg ec "<tt>&#116;</tt>".
Fo-eaddagh
right|thumb right|thumb Ta fo-eaddagh ny fo-gharmad çheet er eaddeeyn ta ceaut fo eaddeeyn elley, by-niessey da'n chrackan dy mennick. T'ad freayl garmadyn mooie glen veih ollish, mooin, sheeley fineagh, sheel, keck, as sheelaghyn elley, as t'ad cur cummey er y chorp, as cur pohlldey da ayrnyn jeh. 'Syn emshyr feayr, ta fo-eaddagh liauyr ceaut son dy chiarail tooilley çhiassid. Ta fo-eaddeeyn elley cummit as an-ghraaghys ayns aigney. Ta cowrey crauee ec fo-eaddeeyn elley er lheh. Ta fo-eaddeeyn ennagh cummit myr fo-eaddeeyn, choud's ta fo-eaddeeyn elley lheid as T-lheinaghyn as cuttee, cooie myr garmadyn mooie as myr fo-gharmadyn. My vel ad jeant seose ass cullee chooie, foddee dy vel fo-eaddeeyn cooie myr eaddagh oie ny myr eaddagh-snaue.
Ta fo-eaddeeyn cadjin ta ceaut er mraane ayns ny laaghyn t'ayn goaill stiagh coodee cheeagh as fo-hroosyn ben, as ta fir dy cadjin ceau mynvreetçhyn, cuttee ghoarney, as mynvreetçhyn doarney. Ta fir as mraane ry-cheilley ceau T-lheinaghyn as lheinaghyn neu-wannalagh.
Caloree
She yn caloree (cal) yn unnid tradishoonagh jeh çhiass.
1 cal = çhiass dy hroggal y tempreilys jeh 1g dy h-ushtey liorish 1°C.
1 kilocaloree (kcal) = 1000cal = 103cal
Er mynjeigyn bee ny keayrtyn, tra t'ou fakin 'caloreeyn', she kilocaloreeyn t'ayn.
1 caloree = 4.19 Joule
Charlie Chaplin
Y Reejerey Charles Spencer Chaplin Jr. (16 Averil 1889 – 25 Nollick 1977), she aghteyr aitt, jeantagh scannane, as cummeyder kiaull Sostynagh dirree ard-ghooagh car lhing ny scannaneyn tostagh. Haink er dy ve ny yalloo er feie ny cruinney trooid e phersoonid scaa, the Tramp ("y Riblas"), as t'eh coontit myr fer jeh ny figyryn smoo scanshoil 'sy scannaneaght. Ren y coorse echey goaill harrish ny smoo na 75 bleeaney, voish yn aegid echey 'sy lhing Victorianagh dys blein roish e vaaish ayns 1977 as ren eh goaill stiagh ard-voylley as arganys.
Daniel Rutherford
She fishigagh, kemmigagh, as lus-oayllee Albinagh va Daniel Rutherford (3 Sauin 1749 – 15 Nollick 1819). Ta enney share er son aneraghey yn neetragien ayns 1772.
Bea
Va Rutherford ruggit er 3 Sauin 1749 as she mac lesh Anne Mackay as lesh yn Olloo John Rutherford (1695–1779) v'eh. Hoshee eh 'sy cholleish tra v'eh 16 bleeaney d'eash ec Scoill Mundell er y West Bow faggys da'n thie dooghys echey, as ren eh studeyryssyn er y lheihys fo currym William Cullen as Joseph Black ec Ollooscoill Ghoon Edin, raad dirree eh magh lesh ollooaght (MD) ayns 1772. Voish y vlein 1775 derrey 1786 ren eh cliaghtey myr fishigagh ayns Doon Edin.
Ayns 1783 she co-vunneyder Sheshaght Reeoil Ghoon Edin v'eh. She eaghtyrane y Harveian Society v'eh ayns 1787. Ec y traa shen, v'eh cummal ec Hyndford Close er y Veeiley Reeoil.
She olloo yn lus-oaylleeaght v'eh ec Ollooscoill Ghoon Edin v'eh as y 5oo Freilleyder Regius er Garey Lus-oaylleeaght Reeoil Ghoon Edin voish 1786 derrey 1819. She eaghtyrane Cholleish Reeoil ny Fishigee ayns Doon Edin v'eh eddyr 1796 as 1798.
Va Thomas Brown of Lanfine and Waterhaughs coontit mastey ny scoillaryn v'echey.
Mysh y vlein 1805 darree eh voish Hyndfords Close dys thie noa-hroggit ec 20 Picardy Place ec baare Leith Walk, raad cheau eh yn chooid elley jeh'n theihll echey.
Keyllys sailley
right|thumb|[[Geirangerfjord, Norlynn]] She branlaig ny gullad liauyr as cheyl lesh eayninyn ny liargee eaynagh ee keyllys sailley ny fjord. V'ad crooit ayns glion v'er ny ghiarrey liorish gastid rioee.
Coontae Wejherowo
She unnid reirey thallooinagh as gurneilys ynnydagh (powiat) ayns Queiggey Pomorze, twoaie yn Pholynn, eh Coontae Wejherowo (powiat wejherowski; Wejrowsczi kréz). Va'n coontae currit er bun er 1 Jerrey Geuree 1999 rere lhiassaghey gurneilys ynnydagh ny Polynn 'sy vlein 1998. She Wejherowo y toiag reirey as y balley smoo ayn as eh ny lhie 36 km çheu heear hwoaie veih'n phreeu-valley queiggagh Gdańsk. Ta'n coontae goaill stiagh ny baljyn Rumia, ta ny hoie 11 km çheu hiar veih Wejherowo, as Reda, ta ny hoie 7 km çheu hiar veih Wejherowo.
Ta'n coontae 1,279.84 kilomeaderyn kerrinagh er eaghtyr as 'sy vlein 2006 va 181,834 deiney cummal ayn. Va 45,170 deiney cummal ayns Wejherowo, 44,497 deiney ayns Rumia, 18,509 deiney ayns Reda, as 73,658 deiney cummal magh çheu çheerey.
Ta Coontae Kartuzy çhemmal rish Coontae Puck 'sy niar hwoaie, rish caayr Gdynia 'sy niar, rish Coontae Kartuzy 'sy jiass, as rish Coontae Lębork 'sy neear. Ta'n coontae çhemmit liorish y Vooir Valtagh 'sy twoaie.
Coontae Wejherowo er caslys-çheerey Wheiggey Pomorze
Aarheynnyn reiragh
Ta'n coontae goll er rheynn magh ayns jeih slystyn (gmina) (tree slystyn baljagh as shiaght slystyn çheerey). T'ad ry-akin 'sy taabyl shoh heese, rere earroo yn phobble.
Manx Airlines
By aer-lhuingys soit ayns Mannin ee Manx Airlines ny Skianyn Vannin eddyr 1982 as 2002. Va'n kione-cherroo eck ayns Purt Aer Vannin.
Va aer-lhuingys elley ayns fo'n ennym cheddin eddyr 1947-1958.
Shennaghys
She co-halee v'ayn eddyr daa aer-lhuingys Hostnagh, British Midland Airways as AirUK. Ghow ad toghiaght etlagh er Mee Houney 1, 1982 as by JE601 eh y chied etlagh, voish Purt Aer Vannin dys Purt Aer Ghlaschu er etlan Embraer EMB 110 Bandeirante.
Ayns Mee Vayrnt 1991, chroo Manx Airlines rheynn "Manx Airlines Europe" dys skeaylley as getlagh harrish y Reeriaght Unnaneysit. Ayns 1994 haink Manx Airlines Europe dy ve ny ymmyrkagh fo chiartys dellal da British Airways, as dettyl ee fo ghaahghyn British Airways. Ayns Mean Souree 1996 cheaghil Manx Airlines Europe yn ennym eck da British Regional Airlines. Ayns Mee Vayrnt 2001, ren British Airways kionnaghey yn British Regional Airlines Group (colught hellooagh British Regional Airlines as Manx Airlines) er son £78m. Ren ad covestey Manx Airlines marish Brymon Airways myr "British Airways CitiExpress".
Scuirr Manx Airlines jeh etlagh er 31 Luanistyn 2002.
Lhuingys
Eddyr 1985 as 1993, ren yn aer-lhuingys ymmyd jeh etlanyn Shorts 360 as Shorts 330. Va Vickers Viscount 836 eck eddyr Mee Houney October 1983 as Mee Houney October 1988. She y Viscount s'jerree 'syn RU dettyl troailtee er skedjal, as dettyl eh ymmodee keayrtyn 'shampane' roish my scuirr eh jeh etlagh.
Eddyr 1987-88, va Saab 340 eck, fo'n ennym "City Hopper" tra dettyl eh shirveishyn Lerphoyll-Heathrow. Ayns Mee Houney 1988, chionnee ish BAe ATP ayns ynnyd y Viscount. Va BAe 146 eck myrgeddin.
thumb|right|Saab 340A "City Hopper" ec Liverpool getlagh shirveish Heathrow ayns 1988 thumb|right|Vickers 836 Viscount Manx Airlines ec Roonysvaie getlagh dys Lerphoyll ayns Mean Souree 1988 thumb|right|Cabbane Shorts 360 v'ec Manx Airlines ayns 1992 thumb|right|[[BAe Jetstream 31 Manx Airlines ec Phurt Aer Ghivlyn ayns 1993.]]
Plantago coronopus
She lus vleeanagh ny daa-vleeanagh 'sy ghenus Plantago ee Plantago coronopus (bollan Vreeshey, bossan Vreeshey). T'ee dooghyssagh da'n yn Europey, yn Aishey as yn Affrick Hwoaie, agh t'eh ry-akin myr dooie jeant dooghyssagh ayns buill elley.
Manx Airlines
Lhuingys
Eddyr Mee Vayrnt 1999 as jee-vunnaghey, shoh ny h-etlanyn v'eck:
Rere y phlan bunneydagh, lhisagh BAe 146 G-MIMA er netlagh y turrys s'jerrinagh, voish Gatwick dys Roonysvaie. Er coontey doilleeidyn çhaghnoaylleeagh, ghow ad stiagh etlan er maayl. Ren Manninagh, Captan Paul Quine, getlagh ATP G-MANB as roshtyn Roonysvaie ec 20:10 GMT er Jesarn 31 Luanistyn 2002.
Plantago coronopus
Ta ny h-enmyn cadjin eck çheet er lossreeyn elley ny keayrtyn: ta bollan Vreeshey çheet er Polygala vulgaris ("bollan y chee") ny keayrt, as ta bossan Vreeshey çheet er Lapsana communis ("duillag vie, duillag Vreeshey, lus ny kee").
Jalloo-oaylleeaght
Ta duillagyn sleeanagh babbanagh wheesh as 25cm er lhiurid eck, as adsyn reaghit ayns cummey rose. Ta'n dhossan blaaghey gaase wheesh as 50cm er yrjid, as ta blaaghyn beggey baney echey.
Reeriaght Unnaneysit
She çheer ayns sheear hwoaie ny h-Oarpey Reeriaght Unnaneysit y Vretyn Vooar as Nerin Hwoaie (Baarle: United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) ny yn Reeriaght Unnaneysit, yn RU, yn Vretyn Vooar ny Çheer ny Goal ny keayrtyn. T'eh ny heer ellanagh ta goll reish y Vretyn Vooar, shiar hwoaie Nerin, as ram ellanyn beggey. Cha nel joarey thallooin ayns y Reeriaght Unnaneysit agh ayns Nerin Hwoaie liorish Pobblaght Nerin. Faagail magh y joarey shoh, ta'n RU caglit liorish y Cheayn Sheear, Mooir Hostyn, Mooir yn Eeaght, as Mooir Vannin. Ta'n ellan smoo, yn Vretyn Vooar, kianglt rish y Rank liorish Thiollane Vooir Eeaght.
Ta'n Reeriaght Unnaneysit ny steat unnaneagh as t'eh jeant seose jeh kiare çheeraghyn: Bretin, Nalbin, Nerin Hwoaie as Sostyn. T'eh reillit liorish corys ard-whaiylagh lesh soiaghey yn reiltys ayns y preeu-valley Lunnin, agh ta tree reiraghyn ashoonagh jeeveanit ayns Beeal Feirshtey, Cayr Deeth as Doon Edin, preeu-valjyn Nerin Hwoaie, Vretin, as ny h-Albey. Ta'n RU ny reeriaght vunraghtoil lesh Ree Çhalse III myr fer toshee y steat. She Croghaneyn-Crooin Ellanyn Vooir Eeaght as Mannin as cha nel ad nyn gooid jeh'n RU, agh t'ad jannoo conastey lesh. Ta kiare thallooyn har mooir Goaldagh jeig ec yn RU, as t'ad nyn remladyn jeh'n Impiraght Ghoaldagh, yn impiraght smoo ayns shennaghys y theihill. Ta Ree Çhalse III foast ny 'er toshee er Co-unnaneys ny h-Ashoonyn as ny ben hoshee er dagh ream co-unnaneysagh.
Shennaghys
left|thumb|Va [[Cah Waterloo jerrey ny Caggaghyn Napoleonagh]]
Er 1 Boaldyn 1707, va yabanagada Reeriaght ny Bretyn Mooar crooit rere unnaneys politickagh eddyr Reeriaght Hostyn (as eh goaill stiagh Bretin) as Reeriaght ny h-Albey. Va'n taghyrt shen ny eiyrtys jeh Conaant yn Unnaneys as eh fo-screeuit er 22 Jerrey Souree 1706, as eh shickyrit liorish Ard-whaiyl Hostyn as Ard-whaiyl ny h-Albey lesh çheet Aght yn Unnaneys ayns 1707. Begnagh keead ny s'anmey, va Reeriaght Nerin kianglt rish Reeriaght ny Bretyn Mooar liorish çheet Aght yn Unnaneys 1800. Faagail magh dy row Sostyn as Nalbin nyn steatyn anchaslagh roish 1707, v'ad ayns unnaneys persoonagh veih Unnaneys ny Crooinyn ayns 1603, tra va troyn Reeriaghtyn Hostyn as Nerin eirit ec Jamys VI Ree ny h-Albey as va'n cooyrt reeoil arraghit veih Doon Edin gys Lunnin.
thumb|left|Yn [[Impiraght Ghoaldagh ayns 1897. Ayns 1920 haink urree dy ve ny h-impiraght smoo er y theihll.]]
'Sy chied cheead, va paart mooar ayns lhiasaghey eieyn heear y chorys ard-whaiylagh as va cohortysyn mooarey jeant ec y çheer ayns lettyraght, ellynyn as oaylleeaght. Cheaghil y Çhyndaa Çhynskylagh y çheer as hug eh cooney er lhiasaghey yn Impiraght Ghoaldagh. Ec y traa shen, chammah as çheeraghyn mooarey elley, va paart ec yn RU ayns y choloinaghys, goaill stiagh cochionneeaght sleab yn Atlantagh, ga dy dy hie Aght Cochionneeaght Sleab 1807 ny hrooid. Va'n RU ny chied çheer dy chur jerrey lesh cochionneeaght sleabyn.
Lurg traastagh Napoleon ayns ny Caggaghyn Napoleonagh, dirree yn RU dy ve ny phreeu-chummaght lhuingyssagh y 19oo eash as hannee yn stayd shen echey derrey yn 20oo eash meanagh. Daase yn Impiraght Ghoaldagh gys y cheim smoo ayns 1921, as hooar eh anney Leeg ny h-Ashoonyn harrish shen-choloinyn ny Germaan as yn Impiraght Turkagh lurg y Chied Chaggey Dowanagh.
She trooid çhionnidyn broie ayns Nerin, haghyr rheynn magh yn ellan ayns 1920, as seyrsnys Heyr Steat Nerin ayns 1922 ny lurg. Hannee Nerin Hwoaie lesh yn RU. Myr eiyrtys, ayns 1927, va ennym formoil ny çheerey çhyndaait gys y lhieggan roie, Reeriaght Unnaneysit ny Bretyn Mooar as Nerin Hwoaie.
thumb|right|[[Cah ny Bretyn Mooar. Hannee yn RU ynrican, mastey çheeraghyn cochaarjagh Oarpagh y Nah Chaggey Dowanagh, seyr veih cumaltys ny Natsee.]]
Rish ny 1920yn, va'n BBC, kied ghreasane creeley eddyr-ashoonagh y theihll, currit er bun. Ren yn RU caggey rish y Ghermaan Natseeagh myr nane jeh cummaghtyn Cochaarjagh y Nah Chaggey Dowanagh as hug eh cooney da'n theihll heear-chaggeeagh. By chyndagh rish y Nah Chaggey Dowanagh va'n Reeriaght Unnaneysit jeeyllit rere argidys. Hug eeasaghtyn costallagh veih'n Chanadey as veih ny Steatyn Unnaneysit cooney da'n RU as eh geearree slaanaghey.
Ayns bleeantyn jeeragh ny lurg y chaggey, va'n steat lhiasee Goaldagh currit er bun, goaill stiagh Shirveish Ashoonagh ny Slaynt, nane jeh ny kied corysyn ooilley-ghoaillagh y torçh shen. Rere aggyrtysyn y claanaghey, haink earroo mooar dy 'leih veih'n Cho-unnaneys as va'n Vretyn Vooar yl-chynneeagh currit er bun. Faagail magh dy row joaraghyn heear-chaggeeagh noa phaart politickagh ny Bretyn Mooar shickyrit liorish Geyre-ghaue Huez ny bleeaney 1956, va sheeyney magh eddyr-ashoonagh ny Baarle çheet er cleayney beaynagh lettyraght as cultoor Goaldagh. Veih ny 1960yn hooar cultoor phobble Ghoaldagh cleayney ass y çheer.
Lurg keyllaghey tarmaynagh dowanagh as boirey çhynskylagh ayns ny 1970yn, va bishaghey çheetyn stiagh ooill Vooir Hostyn as lhiasaghey tarmaynagh ayns ny 1980yn. Car toshiaghys Margaret Thatcher va çhyndaa ayns troa politickagh as tarmaynagh y Reeriaght Unnaneysit; troa t'ayn derrey yn laa t'ain fo currym reiltys Phartee yn Lught Obbyr Noa fo stiurey Tony Blair as Gordon Brown veih 1997.
Va'n Reeriaght Unnaneysit nane jeh 12 chiaddeyder yn Unnaneys Oarpagh ec y toshiaght ayns 1992 lesh fo-screeuyn Conaant Vaastricht. Roish eh shen, v'eh ny oltey jeh'n çheshaght roish shen, Cohionnal Tarmaynagh ny h-Oarpey (CTO), veih 1973. Ta ymmyrkey reiltys Phartee yn Lught Obbyr rish mestey stiagh lesh y çheshaght mestit, lesh ny Condaigee, yn Partee Cumaadagh, as ad shassoo er son freayltys cummaghtyn as cummeydysyn.
Ec jerrey yn 20oo eash haghyr ceaghlaghyn mooarey ayns reiltys y Reeriaght Unnaneysit lesh bunneeaght reiltysyn ashoonagh jee-veanit da Nerin Hwoaie, Nalbin as Bretin ny lurg refraneyn roie-slattyssagh.
Reiltys as politickaght
Ta'n Reeriaght Unnaneysit ny reeriaght vunraghtoil: ta Ree Çhalse III ny 'er toshee er yn RU chammah as er kiare çheeraghyn jeig y Cho-unnaneys, as eh cur yn RU ayns unnaneys persoonagh lesh ny steatyn shen. Ta ny Croghaneyn-Crooin Mannin, Jersee as Guernsey fo reealtys y Chrooin, as cha nel ad nyn gooid jeh'n Reeriaght Unnaneysit ga-reih ta cooishyn joarree as coadey fo stiurey reiltys yn RU.
Ta'n Reeriaght Unnaneysit nane jeh tree çheeraghyn y theihill lesh bunraght nagh vel currit ayns coad. Ta Bunraght y Reeriaght Unnaneysit jeant seose, son y chooid smoo, jeh geillyn screeuit, goaill stiagh slattysyn, leigh caseyn briwnyssit, as conaantyn eddyr-ashoonagh. Er y fa nagh vel anchaslysyn eddyr slattysyn cadjin as "leigh bunraghtoil", foddee Ard-whaiyl yn RU "aachroo bunraghtoil" y yannoo rere çheet Aghtyn yn Ard-whaiyl ny hrooid, as myr shen ta niart echey geillyn screeuit ny neu-screeuit y vunraght dy cheaghley ny dy scryssey magh. Ansherbee, cha nel Ard-whaiylyn billaghyn goll er hrooid y yannoo as ad noi-cheaghlagh.
Ta corys ard-whaiylagh ec y Reeriaght Unnaneysit as eh bunnit er corys y Vannishter Heear, as t'eh eiyrtit mygeayrt ny Cruinney – sheckteraght yn Impiraght Ghoaldagh. Ta daa hie – Quaiyl Hostyn reiht as Quaiyl ny Çhiarnyn teihyssagh – ayns Ard-whaiyl y Reeriaght Unnaneysit as t'ad çheet ry-cheilley ayns Plaase y Vannishter Heear. T'eh ny reiltys slattyssagh jerrinagh 'sy Reeriaght Unnaneysit er y fa nagh vel ard-whaiyl jee-veanit ayns Nalbin as cruinnaghtyn jee-veanit ayns Nerin Hwoaie as Bretyn seyr as foddee reiltys yn RU adsyn y ghooney, faagail magh dy row ad currit er bun rere coontey theayagh ayns refraneyn. thumb|[[Plaase y Vannishter Heear|Thieyn yn Ard-whaiyl]]
Ta ynnyd yn Ard-vinishter, fir toshee y reiltys, bentyn da Oltey yn Ard-whaiyl quoi ec ta smaght echey er y chooid smoo ayns Quaiyl Hostyn. Dy cadjin ta'n Ard-vinishter ny 'er toshee er y phartee politickagh smoo 'sy thie. Ta'n Ard-vinishter as Lugh ny h-Airaghtyn enmyssit ec y Venrein dy chroo Reiltys yn Ard Ooashley. Ta olteynyn ny h-Airaghtyn reiht veih olteynyn partee yn Ard-vinishter ayns y daa hie slattyssagh, agh veih Quail Hostyn son y chooid smoo.
Er son reihysyn da Quaiyl Hostyn, ta'n RU rheynnit magh ayns 646 co-heiyderysyn, lesh 529 jeu ayns Sostyn, 18 ayns Nerin Hwoaie, 59 ayns Nalbin as 40 ayns Bretin, agh bee 650 co-heiyderysyn veih'n Ard-reihys s'niessey. Ta un Oltey yn Ard-whaiyl reiht ec dagh co-heiyderys rere yl-raght neuchramp. Ta ard-reihysyn eieit ec y Venrein lurg coyrle yn Ard-vinishter. Cha nel çheorey er traa yn Ard-whaiyl, agh rere Aght yn Ard-whaiyl (1911) shegin reihysyn noa dy ve ayn çheusthie jeh queig bleeaney veih'n reihys jerrinagh.
T'ad Partee yn Lught Obbyr, y Partee Cumaadagh as y Partee Libraalagh Deynlagh ny tree parteeghyn politickagh smoo 'sy Reeriaght Unnaneysit, as va 616 ass 646 ynnydyn cosnit ec ny tree parteeghyn shen 'sy reihys jerrinagh. Va'n chooid smoo jeh ny h-ynnydyn faagit cosnit ec parteeghyn slystagh yn RU lheid as Partee Ashoonagh ny h-Albey (Nalbin ynrican), Plaid Cymru (Bretin ynrican), as Partee Unnaneysagh Deynlagh, Partee Soshiallagh Deynlagh y Lught Obbyr, Partee Unnaneysagh Ullee, as Sinn Féin (Nerin Hwoaie ynrican, agh ta olteynyn y phartee gleckey noi ynnydyn ayns Nerin myrgeddin). Ayns freggyrtys politickaght y phartee, cha ghow oltey erbee yn phartee ynnyd ayns Quaiyl Hostyn er y fa dy shegin daue guee er y Ree ny er y Venrein.
Ta 78 OAEyn ec y Reeriaght Unnaneysit ayns ard-reihysyn da Ard-whaiyl ny h-Oarpey as t'ad reiht ayns 12 co-heiyderysyn. Va feyshtyn er seyrsnys yn RU currit er oaie rere olteynys ny çheerey 'syn Unnaneys Oarpagh.
Reirey ashoonagh jee-veanit
thumb|220px|Ta [[Ard-whaiyl ny h-Albey ny whaiyl ashoonagh ny h-Albey.]] thumb|220px|[[Thieyn Parlamaid (Nerin Hwoaie)|Thieyn Parlamaid ayns Stormont, Beeal Feirshtey, ynnyd y Çhionnal]]
Ta cummaghtyn lheeadagh er dagh nhee nagh vel 'freaylt' ec Parlamaid yn RU ec Reiltys as Parlamaid ny h-Albey. Ta ny cumaghtyn shen goaill stiagh nheeghyn lheid as edjaghys, currym slaynt, leigh as gurneilys ynnydagh. Lurg barriaght partee ashoonagh ny h-Albey, Partee Ashoonagh ny h-Albey, ayns reihys Parlamaid ny h-Albey, 2007, va reiltys mynlagh fo reirey yn PAA currit er bun fo stiurey yn 'er toshee, Alex Salmond, as haink er dy ve ny Chied-vinishter.
Ta cummaghtyn ny s'jeorit na t'ayns Nalbin ec Reiltys Cruinnaght Vretin as Çhionnal Ashoonagh Vretin agh ny lurg çheet Aght Reiltys Vretin 2006 ny hrooid, foddee yn Chruinnaght jannoo slattys er nheeghyn ennagh trooid Oardee Cummeydys Slattyssagh as ad giootit er bunneydys case er chase. Va Reiltys Cruinnaght Vretin roie crooit shiartanse shiaghtinyn ny yei reihys da Çhionnal Ashoonagh Vretin, 2007, lurg traa giare reirey mynlagh. Ta'n reiltys roie ny cho-chiangley eddyr Plaid Cymru as Partee yn Lught Obbyr as she Kied-vinishter Rhodri Morgan.
Aishwarya Rai
She ben chloieder as craishteyder Injinagh ee Aishwarya Rai Bachchan (ruggit er 1 Sauin 1973 myr Aishwarya Rai). T'ee mie er enney son yn obbyr ta jeant eck ayns scannaneyn Hindish as Tamilish, as ren ee cur ish hene myr fer jeh ny deiney ar-ghooagh 'syn Injey trooid e coorse aghteyrys. Ren Rai feddyn shiartanse d'aundyryn, goaill stiagh daa aundyr Filmfare Awards, as va'n Padma Shri bronnit urree liorish Reiltys ny h-Injey ayns 2009 as yn Ordre des Arts et des Lettres liorish Reiltys ny Frank ayns 2012. Dy mennick, va'n enmys "y ven s'aaley er y theihll" currit urree liorish yn ym-ysseraght.
Reeriaght Unnaneysit
Reirey ashoonagh jee-veanit
Ta cummaghtyn begnagh myr ta jee-veanit ayns Nalbin ec Kiannoortys Nerin Hwoaie as Çhionnal Nerin Hwoaie. Ec y traa t'ayn ta Kiannoortys Nerin Hwoaie fo stiurey yn Chied-vinishter Peter Robinson (Partee Unnaneysagh Deynlagh) as y lhiass Chied-vinishter Martin McGuinness (Sinn Féin).
Gurneilys ynnydagh
thumb|[[Halley Baljey Vanchuin, ymmydit ry hoi gurneilys ynnydagh ayns Manchuin.]]