cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Reeriaght Unnaneysit
Gurneilys ynnydagh
Ta shennaghys gurneilys ynnydagh 'sy Reeriaght Unnaneysit cowrit liorish ceaghlaghyn beggey ayns reaghysyn roish yn Unnaneys derrey yn 19oo eash. Veih shen ta aafilley beayn ayns paart as obbraghey. Cha haghyr ny ceaghlaghyn ayns oash cullee ayns Bretin, Nalbin, Nerin Hwoaie as Bretin as ta jee-veanaghey cummaght harrish gurneilys ynnydagh gys Bretin, Nalbin as Nerin Hwoaie keayllaghey nagh vel ceaghlaghyn ry-heet ayns oash cullee.
Ta reagheydys gurneilys ynnydagh ayns Sostyn co-chast, lesh livrey-ys obbraghey anchasley rere reaghysyn ynnydagh. Ta slattyssyn kianglt lesh gurneilys ynnydagh ayns Sostyn reaghit liorish parlamaid yn RU as reiltys y Reeriaght Unnaneysit, er y fa nagh vel parlamaid jee-veanit ec Sostyn. Ta'd ny h-aarheynnyn ayns Sostyn na ny nuy ardjyn oik y Reiltys ny ardjyn oik reiltys yn Unnaneys Oarpagh. Ta cruinnaght as meoir jeeragh-reiht veih'n vlein 2000 ec un ard ny çheerey, Lught-reill Lunnin Vooar ny yei bhut er son y treealtys ayns refrane 'sy vlein 1998. V'eh kiarit dy vel cruinnaghtyn ardjynagh ennagh ec ny h-ardjyn elley, agh va'n eie shen jiooldit ny yei refrane ayns Shiar Hwoaie Hostyn 'sy vlein 2004. Heese veih'n leval ardjynagh, ta Lunnin jeant seose jeh 32 valley corpagh as ta'n chooid elley dy Hostyn jeant seose jeh coonseilyn coontae as coonseilyn ardjynagh ny lught-reill unnaneagh. Ta ny cooinseilee reiht ayns wardysyn un-oltey as wardysyn yl-oltey.
Ta gurneilys ynnydagh ayns Nerin Hwoaie, veih'n vlein 1973, reaghit ayns 26 coonseilyn ardjynagh, as ad reiht liorish un-vote yn-astreeaghey lesh cummaghtyn ta jeorit da shirvishyn lheid as çhaglym smooirlagh, stiuree moddee, as meansalaght pairkyn as ruillickyn. Er 13 Mart 2008, ansherbee, va'n kiannoortys ayns coardailys rish treealtysyn un choonseil jeig y chroo as ad y chur ayns ynnyd y chorys roie as bee ny reihysyn s'niessey shlearit gys 2011 dy chooney lesh y çhyndaa.
Ta gurneilys ynnydagh ayns Nalbin rheynnit er bunneydys 32 ard conseilagh lesh anchaslysyn mooarey ayns mooadys as earroo yn phobble. Ta ard-valjyn Glaschu, Doon Edin, Aberdon as Dùn Dèagh nyn ardjyn coonseilagh lhieu hene chammah as Cooinseil ny Gaeltaght as goaill stiagh un trass eaghtyr ny h-Albey agh lesh 200,000 cummaltee. Ta'n cummaght currymit ayns ny lughtyn-reill ynnydagh fo stiurey coonseilee reiht, as ta 1,222 jeu ec y traa t'ayn. T'ad geddyn çheet stiagh paart-emshiragh. Ta ny reihysyn gurneilit liorish un-vote yn-astreeaghey ayns wardysyn yl-olteynagh as ad reih tree ny kiare coonseilee. Ta Smaghteyr ny Symneyder reiht dy stiurey cruinnaghtyn. Ta ny coonseilee biallagh da coad aghtey as eh currit ayns bree liorish Commishoon Stundayrtyn ny h-Albey. She Co-chruinnaght Lughtyn-reill Ynnydagh ny h-Albey (CLYA) sheshaght reihdagh coonseilyn ynnydagh ny h-Albey.
Ta gurneilys ynnydagh ayns Bretin jeant seose jeh 22 choonseil unnaneagh, goaill stiagh ard-valjyn Cayr Deeth, Abertawe as Casnewydd, as ad nyn goonseilyn ynnydagh lheu hene. Ta reihysyn ayn dagh kiare bleeaney liorish voteyn singil neu-astreeaghey. Va ny reihysyn jerrinagh ayns Mee Voaldyn ny bleeaney 2008. Ta Sheshaght Gurneilys Ynnydagh Vretin soiaghey magh parteeasyn ny coonseilyn ynnydagh ayns Bretin.
Çheer-oaylleeaght
thumb|Boayloaylleeaght y Reeriaght Unnaneysit
Ta'n Reeriaght Unnaneysit mygeayrt 245,000 kilometeryn kerrinagh (94,600 mi ker) er eaghtyr slane as eshyn jeant seose jeh ellan ny Bretyn Mooar, çheu hiar hwoaie ellan Nerin (Nerin Hwoaie) as ellanyn beggey elley. T'eh soit eddyr y Cheayn Sheear as Mooir Hostyn, as eh 35 kilometeryn magh veih slyst hwoaie ny Frank ec boayl unnaneagh. Eddyr y daa heer ta Mooir yn Eeaght. Ta'n Vretyn Vooar soit ayns dowan-lheeadyn eddyr 49° as 59° Hwoaie (ta Shetlynn sheeyney magh da 61° Hwoaie), as ayns dowan-liuridyn eddyr 8° Heear gys 2° Hiar. She boayl meenaghey y Phreeu-linney Vunlaa Thie Rollageydys Reeoil Ghreenwich, faggys da Lunnin. Ta'n Vretyn Vooar beggan ny smoo na 1,100 km (700 mi) er liurid as begnagh 500 km (300 mi) er lheead ayns y boayl s'lhea, agh she 1,350 km (840 mi) yn 'oddeeaght s'liurey eddyr daa voayl as ee ny foddeeaght eddyr Penn an Wlas 'sy Chorn as Thie Yuan Ghroat ayns Gallaibh ny h-Albey. Ta'n joarey thallooin eddyr Nerin Hwoaie as Pobblaght Nerin 360 kilometeryn (224 mi) er liurid.
Ta lieh chooid eaghtyr y Reeriaght Unnaneysit jeant seose jeh Sostyn, as ee 130,410 kilometeryn kerrinagh (50,350 mi ker) er eaghtyr. Çheer injil t'aynjee son y chooid smoo agh ta çheer sleitagh ry gheddyn sheear hwoaie jeh linney Tees-Exe as goaill stiagh Sleityn Cumbria ayns Slyst ny Loghyn, Sleityn Pennine as cruink chlagh eayil ayns Slyst ny Binn, Exmoor as Dartmoor. She y Thaimish, y Severn as y Humber preeu-awinyn as inveryn Hostyn. She Scafell Pike (978 m er yrjid), as eh soit ayns Slyst ny Loghyn, y slieau s'yrjey. Ta ram baljyn as ard-valjyn mooarey ayns Sostyn as, rere Cryssyn Baljagh Mooarey, ta shey jeh ny 50 Cryssyn smoo yn Unnaneys Oarpagh soit aynjee. thumb|She [[Beinn Nivish, ayns Sleityn Grampiagh ny h-Albey, yn slieau s'yrjey ayns ny h-Ellanyn Goaldagh.]]
Trass eaghtyr y Reeriaght Unnaneysit t'ayns Nalbin as ee 78,772 kilometeryn kerrinagh (30,410 mi ker) er eaghtyr as t'ee goaill stiagh begnagh 800 ellanyn, çheu heear as hwoaie jeh'n vooarheer son y chooid smoo, ny h-Ellanyn Heear, yn Orkaid as Shetlynn er lheh. Ta boayloaylleeaght ny h-Albey cowrit liorish Scoltey Joaree ny Gaeltaght - scoltey creggey creg-oaylleeagh – ta goll harrish mooarheer ny h-Albey veih Balley Eaylee gys Cala na Creige. Ta'n linney scoltey rheynn magh daa ard anchasley; yn Ghaeltaght ayns y twoaie as y sheear as y Ghoaltaght ayns y jiass as y shiar. Ta'n Ghaeltaght chregganagh goaill stiagh y chooid smoo jeh çheer sleitagh ny h-Albey, goaill stiagh slieau s'yrjey ny h-Ellanyn Goaldagh Beinn Nivish as ee 1,343 m (4,406 tr) er yrjid. Ta'n Ghoaltaght, y chryss cheyll eddyr Keyllys y Chleayee as Linne Foirthe enmyssit myr "y Chryss Veanagh", ny s'inshley as ny s'rea as ta'n chooid smoo dy 'leih nyn gummal ayn goaill stiagh Glaschu, yn ard-valley smoo ayns Nalbin, as Doon Edin, preeu-valley as ynnyd politickagh ny h-Albey.
Cha nel Bretin agh 20,758 kilometeryn kerrinagh (8,010 mi ker) er eaghtyr, ny jeihoo eaghtyr y Reeriaght Unnaneysit. Çheer sleitagh t'aynjee son y chooid smoo, agh cha nel Bretin Jiass cho sleitagh na myr t'ayns y twoaie. Ta ny preeu-ardjyn çhynskylagh as y chooid smoo dy chummaltee ayns jiass Vretin, as ee goaill stiagh baljyn slystagh lheid as Cayr Deeth (preeu-valley as ynnyd politickagh as tarmaynagh), Abertawe, Casnewydd as Glionyn Vretin Yiass. Ta ny sleityn s'yrjey ayns Bretin ayns Eryri (Baarle: Snowdonia) as t'ad goaill stiagh yr Wyddfa as eh 1,085 m er yrjid – y slieau s'yrjey ayns Bretin. Ta ny smoo na 1,200 km (750 mi) oirr ny marrey ec Bretin. Ta shiartanse ellanyn magh ass mooarheer Vretin, as t'eh Moan (Bretnish: Ynys Môn, Baarle: Anglesey) yn ellan smoo as eh soit sheear hwoaie veih'n çheer.
Çheer sleityn beggey t'ayns Nerin Hwoaie as ee 14,160 kilometeryn kerrinagh (5,470 mi ker) er eaghtyr. Ta Logh Nay, as eh 388 kilometeryn kerrinagh, ny logh smoo ayns ny h-Ellanyn Goaldagh. She Slieau Dónairt (849 m) y slieau s'yrjey 'sy çheer.
Ard-valjyn as covaljyssyn
T'ad preeu-valjyn ny çheeraghyn ennagh 'syn RU na: Beeal Feirshtey (Nerin Hwoaie), Cayr Deeth (Bretin), Doon Edin (Nalbin) as Lunnin (Sostyn); ta Lunnin ny phreeu-valley er y çheer slane.
T'ad ny covaljyssyn smoo na:
Sleih
Ta coontey-pobble ayns dagh çheer yn Reeriaght Unnaneysit dagh jeih bleeaney. Ta Oik ry hoi Staydraa Ashoonagh freggyrtagh er son çhaglym fysseree ayns Sostyn as Bretin, as ta Offish Chadjin Recortyssyn ny h-Albey freggyrtagh er son Nalbin as Jantys Staydraa as Ronsee Nerin Hwoaie er son Nerin Hwoaie.
Earroo yn phobble
Rere coontey-pobble ny bleeaney 2001, va 58,789,194 cummaltee 'sy Reeriaght Unnaneysit, y treeoo çheer smoo 'syn Unnaneys Oarpagh, y wheigoo çheer smoo 'sy Cho-unnaneys as y chied çheer as feed smoo er y theihll. Ec lieh vlein 2007, v'eh er credjal dy row 60,975,000 cummaltee 'sy çheer. Ta'n inymmyrkey, yn leahys ruggyryn as jerkallys-vea ny share cur lesh bishaghey roie earroo yn phobble. Hug staydraa shen er fys dooin, son y chied cheayrt, dy row ny smoo penshyneyryn na paitçhyn ny s'aa na 16 bleeaney d'eash.
Rere staydraa ny bleeaney 2007, v'eh er credjal dy row 51.1 millioonyn dy chummaltee ayns Sostyn. T'ee nane jeh ny çheeraghyn smoo clannit er feie ny cruinney lesh 383 cummaltee ayns dagh kilometer kerrinagh ayns 2003, lesh co-ghlooaghey er lheh ayns Lunnin as y shiar yiass. Ta oolaghyn ny bleeaney 2007 cur sleih-earroo ny h-Albey ec 5.1 millioon dy chummaltee, Vretin ec 3 millioonyn as Nerin Hwoaie ec 1.8 millioonyn lesh glooaghtyn foddey ny sloo na Sostyn. Cosoylit rish glooaght pobble Hostyn (383 cummaltee/km²) t'ad shoh ny h-earrooyn co-reggyrtagh: Bretin (142 cummaltee/km²), Nerin Hwoaie (125 cummaltee/km²) as Nalbin (65 cummaltee/km²).
'Sy vlein 2007, v'eh mean-leahys slane troaraght (LST) harrish y Reeriaght Unnaneysit na 1.90 paitçhyn da dagh ben. V'eh oolit 'sy vlein 2008 dy daase troaraght yn RU gys 1.91 paitçhyn ny ben. Choud's ta'n leahys troaraght ta gaase cur lesh bishaghey earroo yn phobble, t'eh foddey ny sloo na binn "visheydys ny lhiennoo" ec 2.95 ayns 1964, ny sloo na leahys son cur er ash (2.1), agh t'eh ny smoo na'n earroo ayns 2001 (1.63 – yn earroo s'loo). She 1.92 as 1.90 ny leahysyn troaraght ayns Sostyn as Bretin, 1.73 ayns Nalbin, as 2.02 ayns Nerin Hwoaie. Ta leahys ruggyryn ny s'yrjey mastey mraane joarree-ruggit na mraane Goaldagh, agh ta'n leahys gaase mastey mraane Goaldagh ynrican.
Arraghey
Ta kiart ec seyranee yn Unnaneys Oarpagh cummal as obbraghey 'sy Reeriaght Unnaneysit agh ta oardee shallidagh currit ayns bree lesh Romaainee as Bulgeyree, çheeraghyn v'er heet stiagh ayns yn UO ayns Jerrey Geuree ny bleeaney 2007.
Cosoylit rish çheeraghyn Oarpagh elley, ta'n inymmyrkey cur lesh bishaghey earroo yn phobble as eh freggyrtagh er son lieh y visheydys ayns ny bleeantyn eddyr 1991 as 2001. Va nane ass shey jeh ny sthie-arree ass yn Oarpey Hiar, lesh y chooid vooar çheet ass çheeraghyn y Cho-unnaneys Noa. Ta earrooyn oikoil taishbyney dy haink 2.3 millioonyn arree gleney gys yn RU veih'n vlein 1997, as va 84% jeu ass çheeraghyn çheumooie jeh'n Oarpey, as ta 7 millioonyn ny smoo jeu jerkit roish ny bleeaney 2031. Ta ny h-earrooyn by yerree (2006) taishbyney inymmyrkey glen gys yn RU fo 191,000, ny smoo na'n 185,000 'sy vlein 2005. Ansherbee, rere yn arraghey magh, ta ny smoo na 5.5 millioonyn Goaldee nyn gummal ass y çheer,  as t'ad ny king jurnaa ennoil na'n Austrail, y Spaainey, y Rank, y Teelynn Noa as ny Steatyn Unnaneysit.
Ansherbee, ta studeyrys liorish faaishneyder yn ard-valley soilshaghey magh nagh vel earrooyn yn inymmyrkey shoh heose barrantoil as va mygeayrt 400,000 sthie-arree gleney 'sy vlein 2005. Ta coreir 'ir quaagh 'sy Reeriaght Unnaneysit beggan ny sloo na t'ayns çheeraghyn Oarpagh ennagh elley, ansherbee. Bee yn inymmyrkey daa cheayrt ny smoo harrish y daa yeihaght ry heet gys 9.1 millioonyn, er coontey veih 31 Jerrey Geuree ny bleeaney 2008.
Possanyn kynneeagh
Ta pobble roie yn RU ny sluight jeh kynneeyn fuilleeaght anchasley, roie-Celtiee, Celtiee, Romanee, Anglo-Hostnee as Normanee son y chooid smoo. She sheckteraght kianglaghyn va crooit liorish yn Impiraght Ghoaldagh inymmyrkey soogh veih'n Affrick, y Charib as yn Aishey Yiass veih'n vlein 1945. Veih'n vlein 2004 haink mooarane dy 'leih veih'n Oarpey Veanagh as yn Oarpey Hiar, agh, ays 2008, ta'n troa goll ergooyl as ta ram jeh ny sthie-arree shoh goll er ash dy valley, as adsyn faagail mooadys ny kynneeyn shen gyn fys. Rere coontey-pobble ny bleeaney 2001, va 92.1% sleih-earroo ny çheerey nyn vir baney as 7.9% cur enney orroo hene myr fir mestit ny jeh mynlagh kynneeagh.
Ta'n neuchaslid kynneeagh anchasley harrish yn RU. Ayns Mean Souree ny bleeaney 2005, rere oolaghyn she possanyn kynneeagh neu-vaney 30.4% sleih-earroo Lunnin as 37.4% sleih-earroo Leicester, raad nagh vel agh 5% sleih-earrooyn Hiar Hwoaie Hostyn, Vretin as Heear Yiass Hostyn jeh mynlee kynneeagh rere coontey-pobble ny bleeaney 2001. 'Sy vlein 2007, va 22% scollagyn ny bun-scoillyn as 17.7% scollagyn ny mean-scoillyn ayns scoillyn pohlldit Hostyn jeh sluight kynneeagh mynlagh.
Çhengaghyn
thumb|Çheeraghyn as y [[Baarle|Vaarle loayrit ayndaue myr çhengey oikoil de facto ny de jure.]]
Cha nel çhengey oikoil de jure 'sy Reeriaght Unnaneysit agh she Baarle, çhengey Ghermaanagh, preeu-çhengey ny çheerey. Myr eiyrtys yn Impiraght Ghoaldagh son y chooid smoo, ren y çhengey skeaylley tessen y dowan, as haink urree dy ve çhengey eddyr-ashoonagh dellal chammah as çhengey ynsit smoo lheeadagh. Ta'n Vaarle Albinagh, çhengey ta çheet magh ass Mean-Vaarle Hwoaie, er enney ec y leval Oarpagh as cha nel ee ny h-abbyrt jeh'n Vaarle. Ta kiare çhengaghyn Celtiagh ymmydit 'syn RU: Bretnish, Cornish, Gaelg Albinagh as Yernish. 'Sy vlein 2001 dooyrt 21% sleih-earroo Vretin dy row ad abyl loayrt trooid Bretnish, earroo ta ny smoo na'n 18% ayns Coontey-pobble ny bleeaney 1991. Chammah as shen, t'eh oolit dy vel 200,000 loayreyderyn ny Bretnish nyn gummal ayns Sostyn. Va ablid ennagh ny Gaelg Albinagh ec 92,000 cummaltee ny h-Albey (ny begnagh 2% sleih-earroo ny h-Albey), goaill stiagh 72% dy chummaltee ayns ny h-Ellanyn Heear. Ta'n Vretnish as y Ghaelg Albinagh loayrit mygeayrt ny cruinney lesh beggan Ghaelg foast ry-gheddyn ayns Nalbin Noa, y Chanadey, as y Vretnish ayns Patagonia ny h-Argenteen.
Harrish y Reeriaght Unnaneysit, dy chadjin t'eh eginagh da scollagyn studeyrys y yannoo er nah çhengey: gys 14 bleeaney d'eash ayns Sosyn, as gys 16 bleeaney d'eash ayns Nalbin. T'ad Frangish as Germaanish ny nah çhengaghyn smoo ynsit ayns Sostyn as Nalbin. Ayns Bretin ta lesoonyn gys 16 bleeaney d'eash ynsit trooid Bretnish ny ta'n Vretnish ynsit myr nah çhengey.
Creestiaght
thumb|upright|Ta [[Abban ny Mannishter Heear ymmydit da crooinaghey Reeaghyn as Benreinyn Goaldagh, nar t'ad jeant fir ny mraane toshee er Agglish Hostyn.]]
Ta Agglish Hostyn, quoi va scarrit magh veih Agglish ny Raue ayns 1534 (jeeagh er Aachummey Hostyn), ny h-Agglish 'steat' ayns Sostyn: ta'n agglish freayll tuarystallys ayns Parlamaid yn RU as ta'n ree ny yn venrein Goaldagh ny oltey jeh'n Agglish (shirrit fo Olt 2 jeh Conaant yn Unnaneys) chammah as ny Ard-chiannoort. Ayns ny bleeantyn shoh caie ta cummaght yeeragh ny h-agglish goll sheese agh ta kiart towseyn slattyssagh (bentyn rish reirey crauee) freaylt eck trooid yn Ard-choyrle Chadjin as foddee orroo dy v'er heet nyn drooid liorish y Pharlamaid.
Ta'n Agglish Albinagh (enmyssit dy neuformoil myr y Kirk), quoi va scarrit magh veih'n Raue ayns 1560 (jeeagh er Calveenaghys as Aachummey ny h-Albey) ny h-agglish Phresbyteyragh, as t'ee er enney myr agglish ashoonagh ny h-Albey, as cha nel ee fo smaght y steat. Ta'n venrein ny h-oltey chadjin jeh'n Agglish, as ta shirreydys urree guee er shickyrys ny h-Agglish y choadey ec y chrooinaghey. Ta Agglish Aspickagh ny h-Albey, quoi ta ny cooid jeh'n Chommeeys Anglicaanagh, goaill toshiaght veih bunneeaght yerrinagh ny Presbyteyraght ayns Nalbin ayns 1690 nar v'ee rheynnit magh veih'n Agglish Albinagh, as cha nel ee ny 'fo-agglish' Agglish Hostyn. Myr eiyrtys skeiltyn elley 'syn Agglish Albinagh, 'sy nuyoo eash jeig er lheh, va agglishyn Presbyteyragh anchasley elley, goaill stiagh Agglish Heyr ny h-Albey, currit er bun.
Ayns ny 1920yn, va'n Agglish ayns Bretin scarrit magh veih Agglish Hostyn as haink urree dy ve "jee-vunnit". Ta'n Agglish ayns Bretin foast 'sy Chommeeys Anglicaanagh. Ta'n Saasilaght as agglishyn seyrey elley troshtagh dy tradishoonagh ayns Bretin.
Va'n agglish Anglicaanagh, Agglish Nerin jee-vunnit 'sy nuyoo eash jeig. T'ee goaill stiagh ellan slane Nerin (Nerin Hwoaie hene as Pobblaght Nerin hene). Ayns Nerin Hwoaie, ta ny Protestoonee nyn mooar-chooid. agh ta Agglish ny Raue ny h-Agglish smoo. Ta'n Agglish Phresbyteyragh ayns Nerin, as ee bentyn rish yn Agglish Albinagh rere jeeoilys as shennaghys, ny h-Agglish Phrotestoonagh smoo.
Ta Agglish ny Raue ny nah rheynn chredjue ny Creestiaght smoo 'syn RU. Lurg yn Aachummey Protestoonagh, va leighyn geyrey currit ayns bree nyn oi, agh v'ad scughit liorish leighyn Seyrey ny Catolee ayns 1829. Ta reiltysyn Catoleagh er lheh ayn da Sostyn as Bretin, Nalbin, as Nerin.
T'ad agglishyn Creestee mooarey elley na Saasilee, bunnit ec John Wesley ayns Lunnin, as Bashtee. Ta agglishyn Sushtallagh as Kingeeshagh aasagh chammah, as y chooid smoo jeu bishaghey lesh inymmyrkey veih'n Cho-unnaneys as çheu hoal. Ta ny h-agglishyn Kingeeshagh 'sy treeoo ynnyd ny yei Agglish Hostyn as Agglish ny Raue rere fieaumanys.
Craueeaghtyn elley
T'eh er credjal dy vel mygeayrt 1.8 millioonyn Moslymee. Ta moskyn ry gheddyn ayns dagh ard. T'ad ny possanyn islamagh smoo jeh'n sluight Pakistaanagh, Bengaalagh as Injinagh. Er y gherrid, ta kemmyrkee veih'n Tomaal, y Chyprys Hwoaie, ny Çheeraghyn Balkanagh as çheeraghyn Arabagh cur lesh bishaghey mooad ny Moslymee Goaldagh. Ta arganys ny bleeaney 2006 fo'n burqa, ayns cohaggloo liorish y pholitickeyr Jack Straw, aahoilshaghey scarrey eddyr Goaldee ennagh as ad cur feyshtyn er mestey stiagh ny Moslymee lesh y çheshaght Ghoaldagh, as ad t'er credjal dy vel ceau ny breid freggyrtagh lhee, 'syn RU.
Ta mygeayrt 270,000 Ewnyn 'sy Vretyn Vooar, rere coontey-pobble ny bleeaney 2001.
Ta co-phobble anjee as meechredjuagh aasagh lesh mygeayrt 9.1 millioonyn dy 'leih (15% sleih-earroo yn RU) gaggyrt nagh vel craueeaght erbee oc ayns coontey-pobble ny bleeaney 2001.
Tarmaynys
thumb|Ta Lunnin ny ynnyd argidoil smoo ny h-Oarpey as nane jeh ny tree ynnydyn argidoil smoo er y theihll myrane lesh [[York Noa (balley)|York Noa as Tokyo. ]]
Ta tarmaynys yn RU jeant seose (ayns oardagh lhargee mooadys) jeh tarmaynysyn Hostyn, ny h-Albey, Vretin as Nerin Hwoaie. Rere leahysyn coonree margee, ta'n Reeriaght Unnaneysit ny wheigoo tarmaynys smoo er y theihll as ny nah harmaynys moo 'syn Oarpey lurg ny Germaan.
Hoshee yn Çhyndaa Çhynskylagh 'sy Reeriaght Unnaneysit lesh co-ghlooaghey toshee er çhynskylyn eddrymey lheid as troggal lhongyn, meaineyrys geayil, obbragh staillin, as çhynskyl ny feederaght. Chroo yn impiraght margey har mooir da troaryn Goaldagh, as eh lhiggey da'n RU jannoo kioneys er traght eddyr-ashoonagh 'sy 19oo eas. Ansherbee, lesh çhynskylaghey çheeraghyn elley, myrane lesh parail tarmaynagh ny yei daa chaggey dowanagh, hoshee yn Reeriaght Unnaneysit e vondeish chohirreydagh y choayl as haghyr parail ayns çhynskyl eddrym veggan as ny veggan, trooid y 20oo eash. Ta'n jantyssaght foast ny chooid trome-cheeallagh y tarmaynys, agh cha row eh coontit agh er son sheyoo y troar ashoonagh 'sy vlein 2003. Ta'n çhynskyl gleashtanagh Goaldagh ny vooar-chooid jeh'n ronney shoh, agh haghyr pareil ayn lesh cohuittym yn MG Rover Group, ansherbee, as ec y traa t'ayn ta'n chooid smoo jeh'n çhynskyl fo shellooderaght colughtyn joarree. She BAE Systems, y colught Oarpagh EADS, shellooder Airbus, ny colughtyn smoo ayns obbragh etlanyn theayagh as coadee. Ta ronney mooar margee jeshaghtyn etlanys y theihill ec Rolls-Royce. Ta'n çhynskyl kemmigagh as potacareeagh lajer 'syn RU, lesh y nah as y sheyoo colught potacareeagh er y theihll, GlaxoSmithKline as AstraZeneca.
thumb|left|[[Banc Hostyn; bank meanagh y Reeriaght Unnaneysit.]]
Ta ronney shirveishyn yn RU bishaghey, ansherbee, as nish t'eh freggyrtagh son 73% LTS ny çheerey. Ta'n ronney shirveishyn jannoo kioneys er shirveishyn argidoil, ayns bancaght as urryssaght er lheh. Ta Lunnin ny ynnyd argidoil smoo er y theihll lesh Boorse Lunnin, Boorse Lunnin ry hoi Conaantyn ry-heet Argidoil as Reihyn Eddyr-ashoonagh (LIFFE), as y margey urryssagh Lloyd's of London bunnit ayns Ard-valley Lunnin. Ta Lunnin ny ynnyd scanshoil ry hoi dellal eddyr-ashoonagh as cochionneeaght as t'eh ny valley toshee er tree "ynnydyn anney" ry hoi y tarmaynys dowanagh (myrane lesh York Noa as Tokyo). Ta'n co-ghlooaghey banglaneyn bancyn joarree smoo er y theihll ayn. 'Sy yeihaght jerrinagh, ta ynnyd argidoil trughanagh gaase ayns ny Lhonglannyn, lesh HSBC as Barclays Bank aahoiaghey ny h-ard-offishyn ayns shen. Ta mooarane colughtyn eddyr-ashoonagh nagh vel bunnit 'syn RU son y chooid smoo, lheid as Citigroup, aahoiaghey ny kione-cherrooyn Oarpagh gys Lunnin. Ta nane jeh ny h-ynnydyn argidoil smoo ny h-Oarpey 'sy phreeu-valley Albinagh, Doon Edin as ta kione-cherroo yn Royal Bank of Scotland Group, nane jeh ny bancyn smoo 'sy dowan, soit ayn.
Ta'n turrysid feer feer scanshoil da tarmaynys y Reeriaght Unnaneysit. Lesh çheet ny smoo na 27 millioonyn turryssee 'sy vlein 2004, ta'n Reeriaght Unnaneysit rang-oardraghit myr y sheyoo kione jurnaa smoo scanshoil 'sy dowan. Ta Lunnin, er oirr mooar, ny valley smoo shirrit 'sy dowan lesh 15.6 millioonyn keayrtee ayns 2006, roish Bangkok (10.4 millioonyn) as Paarys (9.7 millioonyn).
Ta ny çhynskylyn crootagh freggyrtagh son 7% LTF ny çheerey ayns 2005 as daase eh er mean-leahys 6% 'sy vlein eddyr 1997 as 2005.
Ta cassey yn reiltys 'sy tarmaynys fo stiurey Shansyleyr y Rheynn Argidys as eh ny 'er toshee er Staaitchishtey yn AO, agh ta'n Ard-vinishter ny Chied-hiarn y Staaitchishtey; ta Shansyleyr y Rheynn Argidys ny Nah-hiarn y Staaitchishtey. Ayns ny bleeantyn jerrinagh, va'n RU stiurit ayns freggyrtys lesh prinsabylyn feoiltaghey margee as keeshyn as curmaghey injil. Veih'n vlein 1997, ta Bing Pholasee Argidoil Vanc Hostyn, fo stiurey Chiannoort Vanc Hostyn, freggyrtagh son lhie leahysyn use ec cormidyn as ad ymmyrçhagh dy chooilleeney lane deanyn bolgey da'n tarmaynys. Ta ny leahysyn shen currit nyn lhie ec y Shansyler dagh blein. Ta Reiltys ny h-Albey, rere lowal rish Parlamaid ny h-Albey, abyl leahys bunneydagh keeshyn er çheet stiagh ry-eeck ayns Nalbin y chaghlaa rere 3 pingyn ny smoo ny ny sloo 'sy phunt, agh cha row y cummaght shen cliaghtit derrey yn laa t'ayn.
'Sy vlein 2007, va feeaghan reiltys yn RU fo 44% LTS.
She punt Sostynagh, cowrit liorish y chowrey £ argid oikoil yn RU. She Banc Hostyn y banc meanagh as t'eh freggyrtagh er son cur magh yn argid. Ta bancyn ayns Nalbin as Nerin Hwoaie freayll kiart noteyn hene y chur magh, as ad smaghtit fo freaylley mie dy liooar noteyn Vanc Hostyn ayns tashtaghyn. Ec launshey yn euro v'eh reiht ec yn RU çheet lesh yn argid shen, as er yn Ard-vinishter Goaldagh, Tony Brown, ta olteynys y phossan argidoil reillt magh lesh ny bleeantyn ry heet. Dooyrt eh dy row eh ny vriwnys kiart da'n Vretyn Vooar as yn Oarpey. Ren reiltys Tony Blair gioal refrane y ghoaill er olteynys y phossan argidoil my vel "queig prowalyn tarmaynagh" er n'gheddyn. Ayns 2005, va 55% sleih-earroo yn RU noi'n argid, as va 30% son yn argid.
Edjaghys
thumb|[[King's College, Cambridge|King's College, cooid jeh Ollooscoill Chambridge]] thumb|right|[[Christ Church, Aah yn Ollee|Christ Church, cooid jeh Ollooscoill Aah yn Ollee]]
Ta edjaghys 'sy Reeriaght Unnaneysit ny red jee-veanit lesh corysyn er lheh ayns Bretin, Nalbin, Nerin Hwoaie as Sostyn.
Ta Screeudeyr y Steat ry hoi Lhiennoo, Scoillyn as Lught-thie as Screeudeyr y Steat ry hoi Noaid, Ollooscoillyn as Schleiyn freggyrtagh son edjaghys ayns Sostyn, agh ta Lught-reill Ynnydagh Ynsee freggyrtagh ry hoi stiurey laa dy laa as argid. Va edjaghys steat cadjin currit stiagh ayns Sostyn as Bretin 'sy vlein 1870 da scollagyn ny bunscoillyn as 'sy vlein 1900 da scollagyn ny meanscoillyn. Ta'n edjaghys anneydagh da scollagyn eddyr queig bleeaney as shey bleeaney jeig d'eash (15 my vel ad ruggit ayns Jerrey Souree jeianagh ny Luanistyn). Ta'n chooid smoo dy scollagyn ynsit ayns scoillyn y steat, as coreir beg jeu reih scoillyn er bun ablid acadoil. Faagail magh dy row parail ayns earrooyn ny scollagyn as ad goll gys scoillyn preevaadjagh, ta coreir scollagyn ayns Sostyn ayns ny scoillyn shen ny yei er heet ny smoo na 7%. Va beggan ny smoo na lieh-chooid dy scollagyn ny h-ollooscoillyn Chambridge as Aah yn Ollee nyn eear-scollagyn scoillyn y steat. Ta shiartanse dy ny h-ollooscoillyn share er y theihll ayns Sostyn; ta Ollooscoill Chambridge, Ollooscoill Aah yn Ollee, as Ollooscoill Lunnin rang-oardit mastey ny 20 ollooscoilyn share ayns THES – QS World University Rankings ny bleeaney 2007. Ansherbee, rere parail ayns earrooyn ny scollagyn ta gynsaghey çhengaghyn joarree, ta aggle ayn dy beagh eiyrtys jiooldagh er dellal, as nish ta yllee ayn tosheeaght ny smoo dy chur er çhengaghyn.
Ta Screeudeyr Arrey ry hoi Edjaghys as Ynsaght Seihill freggyrtagh son edjaghys ayns Nalbin, agh ta Lught-reill Ynnydagh freggyrtagh ry hoi stiurey laa dy laa as argid. Ta paartyn ogheragh ayns edjaghys ny h-Albey ec colughtyn theayagh neu-rheynnagh: ta Lught-reill Qualleeaghtyn ny h-Albey freggyrtagh er son lhiasaghey, credjoonaght, scrutaght as teishtys qualleeaghtyn faagail magh keimyn as ad seyrit ayns mean-scoillyn, colaashtaghyn ynsee sodjey eear-vean-scoillaragh as ynnydyn elley; as ta Learning and Teaching Scotland kiarail coyrle, cooid as lhiasaghey fwirran da'n lught ynsee dy cur lhiasaghey coorse er oaie as dy chroo cultoor noaid, gloyrvian as erbaghtallys. Va ynsagh anneydagh currit ayns leigh ayns Nalbin 'sy vlein 1496. Ta beggan ny smoo na 4% dy scollagyn ny h-Albey, agh ta'n earroo shen gaase ayns ny bleeantyn jerrinagh.
Ta Arrey Ynsee, Caitríona Ruane (Sinn Féin) ec y traa t'ayn, freggyrtagh son edjaghys ayns NerinHwoaie, agh er y leval ynnydagh t'eh fo stiurey queig Boayrdyn Ynsee as Lioarlannyn. Ta'n Cooinseil ry hoi Coorse, Scrutaght as Meihaghey freggyrtagh er son coyrle er coorse ny scoillyn ayns Nerin Hwoaie, stundayrtyn scrialtee as cur magh qualleeaghtyn.
T'eh lesh Çhionnal Ashoonagh Vretin freggyrtys ynsee ayns Bretin. Ta mooarane dy scollagyn ynsit dy bollagh ny son y chooid smoo ayns Bretnish;ta lessoonyn ayns Bretnish anneydagh da scollagyn ny s'aa na 16 bleeaney d'eash. Ta planyn ayn bishaghey kiarail scoillyn Bretnish dy chur ayn as y plan shen ny choid jeh'n pholasee Bretin ghaa-hengagh y chroo.
Rere Claare ry hoi Scrutaght Eddyr-ashoonagh ny Scollagyn ta'n RU 'sy 14oo ynnyd ayns oaylleeaght, as eh ny s'yrjey na mean yn RCTL.
Arraghey
thumb|[[Purt Aeragh Lunnin-Heathrow#Terminal 5|Heathrow Terminal 5. Ta ny smoo troailtee aeragh eddyr-ashoonagh goll trooid Purt Aeragh Lunnin-Heathrow na trooid purt aeragh elley erbee er feie ny cruinney. ]] thumb|Ta [[Droghad Raad Yiarn Foirthe, Nalbin, ny cowrey jallooagh y voggyl raad yiarn.]]
Ta Rheynn Treealys, Arraghey as Ynsaghey Beayn ny h-Albey freggyrtagh son moggyl arraghey ny h-Albey, as she Transport Scotland (Arraghey ny h-Albey) yn jantys ta freggyrtagh rish Screeudeyr Arrey Argidys as Bishaghey Yn-Ymmyrkey ry hoi raaidyn mooarey as moggylyn raaidyn yiarn ny h-Albey. Ta mygeayrt 340 stashoonyn traenagh ayns moggyl raad yiarn ny h-Albey as 3,000 kilometeryn raaidyn yiarn lesh ny smoo na 62 villioon troailtee er dagh blein.
Harrish yn RU, ta moggyl raaidyn lieh-chrantessenagh lesh 46,904 kilometeryn (29,145 mi) dy raaidyn mooarey as moggyl bayryn gleashtanagh ta 3,497 kilometeryn (2,173 mi) er lhiurid. Ta 213,750 kilometeryn (132,818 mi) dy raaidyn peamadit ayn foast. Ta'n moggyl raaidyn yiarn, ta 16,116 km (10,072 mi) er lhiurid 'sy Vretyn Vooar as 303 km (189 mi) er lhiurid ayns Nerin Hwoaie, ymmyrkey ny smoo na 18,000 traenyn troailtee as 1,000 traenyn traghtee dagh laa. Ta moggylyn raaidyn yiarn baljagh mie lhiasit ayns Lunnin as ayns baljyn elley. Va ny smoo na 48,000 km (30,000 mi) dy raaidyn yiarn 'syn RU, agh eddyr ny bleeantyn 1955 as 1975, va'n chooid smoo jeh'n voggyl leodit, as y leodaghey shen lurg tuarastyl liorish yn 'er-choyrlee reiltys Richard Beeching ayns ny mean 1960yn (currit er enney myr Giarrey Beeching). Ta'n lught reill smooinaghtyn er raaidyn yiarn ard-vieauid dy hroggal roish ny bleeaney 2025.
Ta Purt Aeragh Lunnin-Heathrow, ta soit 24 km (15 mi) eear veih'n phreeu-valley, ny purt aeragh smoo tarrooagh 'syn RU as ta ny smoo troailtee eddyr-ashoonagh aynjee na t'ayns purt aeragh elley erbee er feie ny cruinney.
Spoyrt
Ghow spoyrtyn mooarey, goaill stiagh soccer, ruggyr, criggad, tennys as golf, toshiaght 'sy Reeriaght Unnaneysit. Rere co-earroo ny bleeaney 2006, she soccer y spoyrt smoo ennoil 'sy Reeriaght Unnaneysit.
Er yn ardan eddyr-ashoonagh, ta Bretin, Nalbin, Nerin Hwoaie, as Sostyn cohirrey ayns ram sleih-ghammanyn, chammah as ayns Cloiaghyn y Cho-unnaneys, as ayns co-hecks spoyrt ta'n ennym ny h-Ashoonyn Thie currit orroo. Ta fwirranyn ashoonagh ayns bluckan bascaidagh as ayns ny Cloiaghyn Olympagh shassoo er son y Reeriaght Unnaneysit.
Bluckan coshey
thumb|right|[[Staid Wembley noa ayns Lunnin. T'eh ny staid smoo deyr er feie ny cruinney. ]] thumb|right|[[Pairk Hampden, Glaschu - staid sockyr ashoonagh ny h-Albey.]]
Ta sheshaght sockyr, fwirran ashoonagh as corys leeg ec dagh çheer yn RU, agh ta clubyn ennagh cloie magh veih ny corysyn ashoonagh oc er oyryn shendeeagh as losteeagh, ansherbee.
Ta Sostyn, Nalbin, Bretin as Nerin Hwoaie cloie myr çheeraghyn ennagh ayns cohirraghyn eddyrashoonagh as, myr eiyrtys, cha nel fwirran sockyr er lheh ec yn RU. Ta treealtysyn ayn fwirran ashoonagh sockyr da'n RU dy chroo ayns Cloiaghyn Olympagh ny bleeaney 2012 agh ta sheshaghtyn ny h-Albey, Vretin as Nerin Hwoaie ny yei commeeys y yiooldey, as ad credjal dy vel y stayd oc er nyn maggyrt – baggyrt ta feeraghit liorish eaghtyrane FIFA, Sepp Blatter. Ta Sostyn ny fwirran ashoonagh smoo ladoosagh mastey ny çheeraghyn thie, lesh Cappan y Dowan ny bleeaney 1966 cosnit eck. Ta trughanys lajer ayns soccer eddyr Sostyn as Nalbin.
Ta corys leeg sockyr Hostyn goaill stiagh keeadyn dy leegyn eddyr-chianglt as ad jeant seose jeh thousaneyn dy rheynnyn. Ta Preeu-rheynn Hostyn (Premiership) ec baare y leeg ny leeg smoo ard-ghooagh er feie ny cruinney as t'eh feer ennoil 'syn Aishey. Sheese, ta'n Leeg Sockyr (The Football League) jeant seose jeh tree rheynnyn as ta rheynn ashoonagh ec y Football Conference lesh daa leeg ardjynagh artagh. Ny yei shen ta'n structoor ny smoo ardjynagh. Ta clubyn mooarey ennoil lheid as Liverpool, Manchester United, Chelsea, as Arsenal. Va clubyn Sostynagh feer ladoosagh ayns Cohirraghyn Oarpagh lheid as cosneyderyn y Chappan Oarpagh/Leeg Fenee UEFA: Liverpool (queig keayrtyn), Manchester United (tree keayrtyn), Nottingham Forest (daa cheayrt) as Aston Villa. Ta'n Cappan Oarpagh cosnit ec ny smoo clubyn Sostynagh na ec clubyn ass çheeraghyn elley (kiare fwirranyn cosoylagh rish tree ass yn Iddaal, y Ghermaan, as y Çheer Injil). Erskyn ooilley, ta Sostyn 'sy nah rhenk ayns rolley cosneyderyn cappanyn Oarpagh lesh 35 cohirraghyn cosnit oc (ta 36 ec clubyn ny h-Iddaal). Ta cohirrey yn Chappan Oarpagh çheet magh myr eiyrtys speeideilys club Sostynagh elley, Wolverhampton Wanderers noi clubyn Oarpagh mooarey ayns ny 1950yn. She Staid Wembley, lesh soiagyn da 90,000 cronneyderyn, preeu staid spoyrtagh Hostyn.
Ta daa leeg ashoonagh ayns corys leeg sockyr ny h-Albey: Preeu-rheynn ny h-Albey, yn ard rheynn, as Leeg Sockyr ny h-Albey, lesh tree rheynnyn. Sheese jeu, ta tree leegyn ardjynagh ayn agh cha nel ad kianglt lesh ny leegyn ashoonagh: Leeg Sockyr ny Gaeltaght, Leeg Sockyr ny h-Albey Hiar as Leeg Sockyr ny h-Albey Yiass. Ta un chlub Sostynagh, Berwick Rangers, cloie ayns y chorys Albinagh. Ta daa chlub mooarey ard-ghooagh ayns Nalbin as enney orroo er feie ny cruinney, Celtic as Rangers. Ta clubyn Albinagh lesh speeideilys ayns Cohirraghyn Oarpagh goaill stiagh lheid as Celtic (y Cappan Oarpagh ayns 1967), Rangers (Cappan Cosneyderyn Cappanyn UEFA ayns 1972) as Aberdeen (Cappan Cosneyderyn Cappanyn UEFA ayns 1983 as Ard-chappan Oarpagh ayns 1983). Va Celtic ny chied chlub Goaldagh y Cappan Oarpagh y chosney.
Ta corys leeg sockyr Bretnagh goaill stiagh Preeu-rheynn Vretin as leegyn ardjynagh. Ta'n club Bretnagh The New Saints cloie nyn gloiaghyn er çheu Hostynagh y joarey ayns Oswestry. Ta ny clubyn Bretnagh Cardiff City F.C., Colwyn Bay F.C., Merthyr Tydfil F.C., Newport County A.F.C., Swansea City A.F.C. as Wrexham F.C. cloie 'sy chorys Sostynagh. She Staid y Villey Bleeaney ayns Cayr Deeth, lesh soiagyn da 76,250 cronneyderyn, preeu-staid spoyrtagh Vretin.
Faith Schroder
She ben-aghteyr, craishteyder, as daunseyr Americaanagh ee Faith Schroder (ruggit er 8 Luanistyn 2001). Ta enney urree son e paart 'sy straih Shake It Up liorish y Disney Channel as kyndagh rish ny h-ayrnyn ghow ee ayns claareeyn lheid as Good Day L.A.. She 'neen lesh yn aghteyr Ricky Schroder t'ee.
Reeriaght Unnaneysit
Bluckan coshey
Ta corys leeg sockyr Nerin Hwoaie goaill stiagh Preeu-rheynn yn IFA. Ta un chlub ass Nerin Hwoaie, Derry City cloie nyn gloiaghyn çheu mooie jeh'n RU ayns corys leeg sockyr Phobblaght Nerin.
Spoyrtyn elley
thumb|Ta ny [[The Championships, Wimbledon|Feniaghtysyn Wimbledon, tournamint Grand Slam, cloiet ayns Wimbledon, Lunnin ayns Mean Souree as Jerrey Souree]] thumb|T'eh er credjal dy vel [[The Royal and Ancient Golf Club of St Andrews "Thie Golf" y dowan.]]
Ta Ruggyr yn Unnaneys reaghit er bun er lheh da Sostyn, Nalbin, Bretin as Nerin as ta corys leeg as fwirran eddyr-ashoonagh er lheh oc, agh dagh kiare bleeaney ta fwirran ny Leionyn Goaldagh as Yernagh cloie 'syn Austrail, 'sy Teelynn Noa ny 'syn Affrick Yiass, as ny cloiederyn reiht veih ny h-Ashoonyn Thie. Va Cappan Ruggyr Unnaneys y Dowan cosnit ec Sostyn ayns 2003, agh she yn treeoo ynnyd y boayl s'yrjey ec Bretin, as y kiaroo ynnyd ec Nalbin. Cha jagh Nerin gys ny kerrooghyn-yerrinagh rieau. Ta bun Ruggyr y Leeg ayns Sostyn Hwoaie as va fwirran singyl 'ny Bretyn Mooar' cloie ayns Cappan Ruggyr Leeg y Dowan derrey 2008, tra chloie Sostyn, Nalbin as Nerin myr fwirranyn er lheh.
Va'n criggad currit er bun ayns Sostyn as she fwirran criggad Hostyn, ta fo stiurey Boayrd Criggad Hostyn as Vretin, fwirran ashoonagh ynrican 'syn RU lesh stayd prowallagh. Ta ny h-olteynyn çheet magh ass ny fwirranyn coontae mooarey, as t'ad goaill stiagh criggadee Sostynagh as Bretnagh. Ta'n criggad anchasley rish Soccer as Ruggyr c'raad dy vel fwirranyn ashoonagh er lheh cloie. Chloie criggadee Yernagh as Albinagh lesh fwirran Hostyn er y fa nagh vel stayd prowallagh ec Nalbin ny ec Nerin. Er y gherrid, hoshee ad cloie ayns Cloiaghyn Eddyr-ashoonagh Un-laa. Chloie Nalbin, Sostyn (goaill stiagh Bretin), as Nerin (goaill stiagh Nerin Hwoaie) ayns Cappan Criggad y Dowan, as raink Sostyn tree keayrtyn gys y kione-chloie. Ta feniaghtys leeg gerrymoil ayn c'raad dy vel clubyn ass 17 coondaeghyn Sostynagh as 1 choontae Bretnagh cohirrey.
Ta snooker nane jeh assphurtanyn ny Bretyn Mooar. Ta feniaghtysyn y dowan cloiet dagh blein ayns Sheffield. Ta'n spoyrt bishaghey er feie ny cruinney, lesh bishaghey mooar 'sy Çheen.
Va tennys currit er bun ayns Birmingham eddyr ny bleeantyn 1859 as 1865. Ta The Championships, Wimbledon ny taghyrtyn tennys ayns Wimbledon ayns jiass Lunnin dagh sourey as t'eh er credjal dy vel ad nyn daghyrt smoo ooashley ayns lioar imbee tennys ny cruinney.
Ta'n ratçhal cabbil fuilloilagh, lesh y bun echey fo Çhalse II Hostyn myr "spoyrt ny reeaghyn", feer ennymoil harrish yn RU lesh ratçhalyn mooarey lheid as y Grand National, yn Epsom Derby as Royal Ascot. T'eh er credjal dy vel Newmarket ny chree ratçhal Hostyn, er bun Coorse Ratçhal Newmarket.
Ta golf ny sheyoo spoyrt smoo ennoil, rere commeeys, 'syn RU as ta The Royal and Ancient Golf Club of St Andrews, ayns Nalbin, coorse thie yn spoyrt.
Ta'n cammag Albinagh (ny camanachd) feer ennoil ayns Gaeltaght ny h-Albey, as ta thousaneyn dy chronneyderyn ec ram cloiaghyn, chammah as ec kione-chloie yn phreeu-hournamint, y Cappan Camanachd.
Ayns Nerin Hwoaie, ta'n bluckaneyrys Gaelgagh as yn immanaght nyn sleih-ghammanyn ennoil, rere commeeys as cronneyderyn.
Cultoor
Ta cultoor y Reeriaght Unnaneysit – y cultoor Goaldagh – çheet magh ass shennaghys y Reeriaght Unnaneysit myr çheer ellanagh lhiasit, reeriaght, cummaght impiroil as, son y chooid smoo, myr unnaneys politickagh jeh kiare çheeraghyn, lesh eiraght er lheh, oashyn as cosoyley. Myr eiyrtys ny h-Impiraght Goaldagh, ta cleayney Goaldagh ry-akin ayns çhengey, cultoor as corysyn leighoil ny shenn-choloinyn lheid as y Chanadey, yn Austrail, yn Injey as ny Steatyn Unnaneysit.
Scannaneaght
Va'n Reeriaght Unnaneysit cummaghtagh ayns lhiasaghey ny scannaneaght, lesh Ealing Studios gaggyrt dy vel ad nyn seyrlanyn shinney er y theihll. Faagail magh dy vel shennaghys fillmyn scanshoil as ladoosagh 'syn RU, ta'n çhynskyl cowrit lesh resoonaght veayn er yn enney echey, as cleayney ny scannaneaght Americaanagh as Oarpagh.
Lettyraght
thumb|upright|Y [[cochaslys Chandos, as eh er credjal dy vel eh soilshaghey magh William Shakespeare.]] thumb|upright|[[Robert Burns - ammyssit myr bard ashoonagh ny h-Albey]]
Ta "lettyraght Ghoaldagh" cur sheese da'n lettyraght ta kianglt lesh y Reeriaght Unnaneysit, Mannin as Ellanyn Vooir Eeaght, chammah as da'n lettyraght t'er heet magh ass Sostyn, Bretin as Nalbin roish crooaght y Reeriaght Unnaneysit. Ta'n chooid smoo jeh'n lettyraght Ghoaldagh ayns Baarle.
Tan bard as y screeudeyr cloie Sostynagh William Shakespeare ammyssit myr y dramadeyr share 'sy çhennaghys. Ta Geoffrey ass Monmouth (12-oo eash), Geoffrey Chaucer (14-oo eash), as Thomas Malory (15-oo eash) mastey ny screeudeyryn Sostynagh s'lheah. 'Sy 18-oo eash, va Samuel Richardson treishtit lesh crooaght y noaskeeal noa-emshiragh. 'Sy 19-oo eash, haghyr noaidyn ny smoo liorish Jane Austin, ny shuyryn Brontë, yn troddanagh sheshoil Charles Dickens, y najooree Thomas Hardy, y bard ashlinagh William Blake as y bard romansagh William Wordsworth. Ta screeudeyryn y 20-oo eash goaill stiagh lheid as screeudeyr far-skeealyn skeeandagh H. G. Wells, D. H. Lawrence arganagh, y noa-emshiragh Virginia Woolf, y noa-skeealagh faaishnagh George Orwell as y bard John Betjeman. Er y gherrid ta screeudeyr lioaryn ny far-skeealyn sheiltynys paitçhyn Harry Potter liorish J. K. Rowling aachooinaghtyn er ennoilid J. R. R. Tolkien.
Ta cohortys ny h-Albey goaill stiagh y screeudeyr cronneydagh Arthur Conan Doyle, lettyraght romansagh liorish y Reejerey Walter Scott as contoyrtysyn Robert Louis Stevenson. Ta'n bard ennoil Robert Burns, chammah as William McGonagall ass Nalbin myrgeddin. Er y gherrid, hug ny noa-emshiree as yn h-ashooneyderyn Hugh MacDiarmid as Neil M. Gunn mooarane da Aavioghey ny h-Albey. Ta reayrt groamagh ry-gheddyn ayns skeealyn Ian Rankin as 'sy chloie shicklaagagh aitt-grayn liorish Iain Banks. Ta preeu-valley ny h-Albey, Doon Edin, enmyssit myr kied ard-valley ny lettyraght liorish UNESCO.
'Sy vean-eash lheah, screeu screeudeyryn Bretnagh y Mabinogi. 'Syn eash noa-emshiragh, hug ny bardyn R. S. Thomas as Dylan Thomas cultoor Vretin gys y lught eaishtagh eddyr-ashoonagh.
Va cummal er screeudeyryn ass çheeraghyn elley, ass Nerin dy mynchooishagh, ny ass çheeraghyn y Cho-unnaneys, 'syn RU. Ta sampleyryn ennoil jeu goaill stiagh lheid as Jonathan Swift, Oscar Wilde, Bram Stoker, George Bernard Shaw, Joseph Conrad, T. S. Eliot as Ezra Pound, as er y gherrid ughtaryn Goaldagh va ruggit ass y çheer lheid as Kazuo Ishiguro as y Reejerey Salman Rushdie.
Ayns theater, hug co-emshiree Shakespeare Christopher Marlowe as Ben Jonson ny smoo da. Er y gherrid ren Alan Ayckbourn, Harold Pinter, Michael Frayn, Tom Stoppard as David Edgar cochiangle ass elmintyn sur-rieughid, rieughid as fraueoilaght.
Kiaull
thumb|Ta [[The Beatles nane jeh ny bannyn smoo scanshoil as ennoil er feie ny cruinney, lesh ny smoo na billioon recortyssyn er ny creck eu. ]]
Ta aghtyn eigsoylagh kiaull ennoil 'sy Reeriaght Unnaneysit, kiaull çheerey Hostyn, Nerin Hwoaie, Vretyn as ny h-Albey, as kiaull veain hrome ny mast'oc. Va cohortys Glaschu ayns kiaull currit er enney 'sy vlein nar v'eh enmyssit myr Ard-valley Kiaull jeh cooid ny h-Ashoonyn Unnaneysit, as eh nane jeh tree ard-valjyn ynrican er feie ny cruinney lesh yn aundyr shen.
Va The Beatles, Pink Floyd, Eric Clapton, The Rolling Stones, Status Quo, Slade, Led Zeppelin, The Who, Queen, as Black Sabbath mastey ny cohoyrtee ayns ny 1960yn as ny 1970yn ayns lhiasaghey ny craa-chiaull. Haink kiaull veain hrome, craa-chiaul chraaee, craa-chiaull sponk as kiaull honn noa ny yei myr eiyrtys. Ayns ny 1980yn leah, haink rah er bannyn kiaull Romansagh Noa Goaldagh lheid as Duran Duran, Depeche Mode, Spandau Ballet, Soft Cell as Ultravox. Ayns ny 1990yn, va rah eddyr-ashoonagh fowit ec bannyn Britpop as kiaull electronica. Ta kiaulleyderyn Goaldagh jeianagh ayns pop-chiaull goaill stiagh The Smiths, Oasis, Amy Winehouse, Leona Lewis, Coldplay, as ny Spice Girls.
Fallsoonys
Ta enney share er y Reeriaght Unnaneysit er son y tradishoon "Treealaght Ghoaldagh", banglane jeh fallsoonys fys ta gra nagh vel fys gyn taghyrt breeoil. T'ad ny fallsoonee smoo scanshoil jeh'n tradishoon shen na John Locke, George Berkeley as David Hume. Ta enney share er y Vretyn Vooar er son çhoarym fallsoonys moralagh, Vondeishaghys, as eh ymmydit da'n chied cheayrt liorish Jeremy Bentham as, ny s'anmey, liorish John Stuart Mill 'syn obbyr giare echey Utilitarianism. Ta fallsoonee ard-ennymagh elley ass y Reeriaght Unnaneysit goaill stiagh Duns Scotus, William ass Ockham, Thomas Hobbes, Bertrand Russell, Adam Smith as Alfred Ayer. Ta fallsoonee quaagh as cummal orroo 'syn RU goaill stiagh Isaiah Berlin, Karl Marx, Karl Popper, as Ludwig Wittgenstein.
Oaylleeaght, jeshaghteyrys as noaid
thumb|right|upright|Y Reejerey [[Isaac Newton]] thumb|right|upright|[[Charles Darwin]]
Rug ram oaylleeyn as jeshaghteyryn as obbyr scanshoil jeant oc 'sy Reeriaght Unnaneysit. T'ad goaill stiagh lheid as.
Ellyn reayrtagh
Ta'n Colaashtey Reeoil soit ayns Lunnin. Ta scoillyn mooarey ellyn elley goaill stiagh Slade School of Fine Art; ny shey scoillyn ayns Ollooscoill yn Ellyn Lunnin, as ad goaill stiagh Central Saint Martins College of Art and Design as Chelsea College of Art and Design; Scoill Ellyn Ghlaschu, as Goldsmiths, Ollooscoill Lunnin. Ta'n ventyr traghtee shoh nane jeh sheshaghtyn toshee ny Bretyn Mooar ayns ellyn reayrtagh. Ta ellyneyryn Goaldagh goaill stiagh y Reejerey Joshua Reynolds, Thomas Gainsborough, John Constable, William Blake, J. M. W. Turner, William Morris, L. S. Lowry, Francis Bacon, Lucian Freud, David Hockney, Gilbert as George, Richard Hamilton, Peter Blake, Howard Hodgkin, Antony Gormley, as Anish Kapoor. Rish ny 1980yn as ny 1990yn, hug y Saatchi Gallery ayns Lunnin possan ellyneyryn yl-cheirdagh gys arrey yn phobble as yn ennym Ellyneyryn Aegey Goaldagh currit orroo. Tan possan shoh goaill stiagh lheid as Damien Hirst, Chris Ofili, Rachel Whiteread, Tracey Emin, Mark Wallinger, Steve McQueen, Sam Taylor-Wood, as ny Braaryn Chapman.
Fo-screeuyn
1 Ta'n euro lowit ayns kishtaghyn çhellvane as ayns shappyn mooarey ennagh.
Poynt lheie
thumbnail|Rio lheie Y poynt lheie jeh stoo, ta shen y tempreilys t'eh caghlaa veih stooaltane dys ushlagh. Ta'n poynt lheie croghey er glennid stoo. Ta ushtey jarroo-ghlen riojey ec 0°C. My t'ou cur sollan stiagh syn ushtey, ta'n poynt rioee tuittym. Myr shen, she ushlagh t'ayn, eer my vees y tempreilys fo 0°C. My t'ou cur tooilley sollan stiagh, ta'n poynt rioee çheet dy ve ny s'inshley.
Ta'n poynt lheie croghey er y vroo neesht. Son y chooid smoo dy stooghyn, myr smoo yn broo, s'yrjey yn poynt lheie. Agh cha nel ushtey myr shen. Ta ushtey mooadaghey tra t'eh riojey. My ta'n broo goll seose, t'eh ny s'doillee da'n ushtey mooadaghey, as t'eh tannaghtyn myr ushlagh fo 0°C - tra ta'n broo aeragh ny s'yrjey na 76 cm Hg (100 kPa) ta poynt rioee ushtey ny s'inshley na 0°C.
Ta'n broo mooar er y fa dy vel y streng cheyl. Ta'n rio fo'n treng lheie as ta'n meih tuittym veggan as ny veggan. Myr ta'n streng giarrey trooid y vlock, yn ushtey faagit erskyn y treng, t'eh riojey reesht. Er jerrey, cha beagh fys ayd dy row yn block giarrit.
Rolley coadyn postagh ayns Mannin
Va coadyn postagh currit er bun ayns Mannin ayns 1993, as va IM reiht myr coad postagh jee. Ta un ny ny smoo coadyn postagh ec dagh balley ny ard, as ta ny coadyn shen livreit liorish Post Ellan Vannin. Magh as ny baljyn mooarey, ta ny coadyn postagh rheynnit magh as ta dagh rheynnag phostagh livreit da shiartanse dy valjyn beggey.
Coodee
Coodee faggyssagh jeh ny slystyn postagh (as rheynnagyn, my vel ad er-laccal):
Norish
Va'n Norish, ny yn Cheltish Hiar ny keayrtyn, ny çhengey Cheltiagh vooarheeragh. Cha nel feanish ayn jee agh ayns daa screeuyn brisht veih'n wheiggey Raueagh Noricum (fer ayns Grafenstein, yn Austeyr, as fer elley ayns Ptuj 'sy Clovean) as cha nel feanish dy liooar oc son dy chur briwnys er aght ny çhengey. Ansherbee, va'n çhengey cosoylagh rish ny çhengaghyn Celtiagh elley ry-laue, lheid as y Ghoalish. Er-yn-oyr nagh vel mooarane dy feanish ayn cha nel fys er date baaish ny çhengey.
Screeuyn Ptuj
Ta screeuyn Ptuj, va feddynit magh 'sy vlein 1894, screeuit veih'n yesh gys y chlee 'syn abbyrlhit Iddaalagh shenndeeagh as t'eh ry-laih ayn na: ARTEBUDZBROGDUI T'eh çhyndaait myr daa ennym persoonagh: Artebudz [mac] Brogduos. Ta'n ennym Artebudz keeayllaghey, foddee, "bod maghouin", as s'foddee dy vel Brogduos goaill stiagh y meer brog-, mrog- "çheer". Er y laue elley, foddee dy vel y screeuyn çhyndaait myr [ren] Artebudz [eh shoh da] Brogdos, lesh y nah ennym 'sy chase toyrtagh.
Screeuyn Grafenstein
Ta screeuyn Grafenstein, er sclate veih'n nah eash BNJ va feddynit ayns poyll shillee 'sy vlein 1977, neuslane, agh ta'n chooid ry-gheddyn er ny h-aascreeu myr shoh:
MOGE · ES[ P· II- LAV · EX[ OLLO · SO · VILO[ ỌNẠ  C[…] OLLO · S O · ? [ P LṾGNṾ · SI Ta Moge ayns shoh çheet er ennym persoonagh ny er aa-gherrid jeh ennym persoonagh, s'foddee, ta P· II- lav ny aa-gherrid Ladjynagh ta cowraghey meih, ta ne sadiíes ny chummey breearagh as s'foddee dy vel eh çheet er "cha nel oo soie/soiaghey", ta ollo so çheet er "y vooad shoh", as s'foddee dy vel Lugnu çheet er ennym persoonagh elley. Er-yn-oyr shen foddee dy vel y teks çheet er recortys jeh jannoo argidoil.
Ta tushtaghyn elley jeh'n screeuyn er ve currit roish, goaill stiagh: MOGE · ES+[---] PET(?) LAV · EX[---] NE · SAMES[---] OLLO · SO · VILO ·[---] ONA O(?) + ++ OLLO · SO ·+ + LVGNI · SI