cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gwynedd
Shennaghys
Va Gwynedd ny reeriaght neuchrogheydagh neayr's jerrey yn eash Romaanagh derrey'n 13oo Eash, tra hie ee fo haart Hostyn. Ta Gwynedd jeianagh rere'n shenn reeriaght. V'ee mastey hoght coondaeghyn hie er croo er 1 Averil 1974 rere'n Local Government Act 1972. Va'n choontae shoh goaill stiagh ny coondaeghyn shenndeeagh Moan as Sir Gaernarfon, chammah's Sir Feirionnydd (faagail magh Edeyrnion Rural District; hie ee stiagh ayns Clwyd), as shiartanse dy skeeraghyn Sir Ddinbych: Llanrwst, Llansanffraid Glan Conwy, Eglwysbach, Llanddoget, Llanrwst Rural as Tir Ifan.
Va queig slystyn ec Gwynedd:
Dastyr y Local Government (Wales) Act 1994 y choontae 1974 as ny slystyn eck er 1 Averil 1996. Rheynn ee ayns tree: haink Moan y ve ny coontae hene, as ghow Conwy Aberconwy (goaill stiagh ny rheynnyn v'ec Sir Ddinbych traa dy row). Y chooid elley, va coontae noa jeant jeh, Caernarfonshire and Merionethshire, er y fa dy row eh goaill stiagh y chooid smoo jeh'n ghaa choontae shenndeeagh shoh. Mastey kied obbyraghyn ny coonceil choontae, chaghlaa ad yn ennym dys Gwynedd er 2 Averil 1996.
Jiu
Ta Gwynedd jeianagh fo Coonceil Ghwynedd. Reayll ad creeaghyn ny coontae roie-1996 myr coontae freilt, son obbraghyn jesh-chliaghtagh, myr sampleyr, y Lord Lieutenant. Ayns 2003, ren ad caghlaa ny creeaghyn dys adsyn t'ec y choontae yeianagh. Myr shen, ta'n choontae freilt goaill stiagh Gwynedd as Moan, as ta Conwy ooilley ayns Clwyd.
Yn Chatar
She çheer ayns yn Aishey ee yn Chatar. T'ee çhemmit liorish yn Araab Saudi da'n jiass. She Doha yn preeu-valley.
Flevoland
She queiggey jeh cooid ny Çheer Injil eh Flevoland. T'eh soit ayns çheshvean ny çheerey. She Lelystad preeu-valley y wheiggey. Va'n queiggey bunnit er 1 Jerrey Geuree, 1986.
Queen (bann)
She phossan craa-chiaullee Sostynagh ad Queen. Haink y possan ry-cheilley ayns Lunnin 'sy vlein 1970. Va'n possan jeant seose jeh Freddie Mercury (arraneyder), John Deacon (dord-ghitar), Brian Harold May (gitar stiuree, arraneyder) as Roger Meddows Taylor (drummyn, arraneyder).
Begnen
Ta Begnen (Bignan) ny chommyoon 'sy département Frangagh Mor-Bihan 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Bignanais currit er cummaltee yn valley.
Delaware
Ta Delaware ny steat jeh cooid ny Steatyn Unnaneysit. She Dover y preeu-valley agh she Wilmington y balley smoo ayns y steat.
Plehedel
Ta Plehedel (Pléhédel) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Pléhédelais currit er cummaltee yn valley.
Eddie Murphy
Edward Regan Murphy (ruggit er 3 Averil 1961), she aghteyr, fer aitt, screeudeyr, gienteyder, as arraneyder Americaanagh t'eh. Dirree foaynoo mooar er er y chlaare aittys sketçh Saturday Night Live, as eh ny oltey fwirran voish 1980 dys 1984. Ta Murphy er obbraghey myr fer aitt shassagh as ren Comedy Central cur eh 'sy 10oo ynnyd mastey ny 100 Deiney Aitt Shassagh Share er y Theihll.
Ayns ny scannaneyn, ta Murphy er gheddyn enmyssaghtyn Aundyr Golden Globe son e chloie ayns 48 Hrs. (1982), y straih scannane Beverly Hills Cop (1984–jiu), Trading Places (1983), The Nutty Professor (1996), as Dolemite Is My Name (2019). Ta ram aundyryn cosnit echey chammah son y scannane aittys yindyssagh Dr. Dolittle (1998) as y scannane eiyrtyssagh echey Dr. Dolittle 2 (2001). Ayns 2007, ren Murphy cosney Aundyr Golden Globe son yn Aghteyr Cohassooagh Share as ren eh feddyn enmyssaght da Aundyr Academy son yn Aghteyr Cohassooagh Share son e huarystal jeh'n arraneyder annymagh James "Thunder" Early 'sy scannane kiaullee Dreamgirls.
José Luís Rodríguez Zapatero
Ta José Luis Rodríguez Zapatero ny ard-vinishter ny Spaainey (ruggit er 4 Luanistyn, 1960 ayns Valladolid). T'eh oltey yn Partee Soshiallagh Labreeyn ny Spaainey. Ren eh yn reihys kionfenee er 14 Mart, 2004 cosney.
Purt Largey
Ta Purt Largey (Waterford, veih'n Çhenn-Loghlynish: Veðrafjǫrðr ta çhyndaait myr "Keyllys Sailjey ny Geyrragh", ny "Keyllys Sailjey ny Geay"; Port Láirge) ny caayr ayns Coontae Phurt Largey, Pobblaght Nerin. T'ee ny caayr smoo scanshoil ayns shiar yiass ny çheerey as t'ee ny queiggoo caayr smoo ayns y çheer. Va'n chaayr bunnit ec ny Wiggynnee ayns 914 BNJ, as t'ee ny caayr shinney Nerin. She "Urbs Intacta Manet Waterfordia" (Ta Purt Largey slane veih goaill dy kinjagh) yn jarroo-raa er yn oyr nagh lhig y chaayr stiagh forseyn Cromwell, agh hug ad seose y chaayr dys Henry Ireton er 6 Luanistyn 1650.
Mykines, Ellanyn ny Geyrragh
250px|right|thumb|Ynnyd Lítla Dímun ayns Ellanyn ny Geyrragh 250px|right|thumb|Mykines veih'n hiar (Sørvágur) ayns Jerrey Fouyir She nane jeh ny 18 ellanyn smoo ayns Ellanyn ny Geyrragh eh Mykines. Cha nel agh un valley beg er yn ellan, Mykines.
Çheeroaylleaght
Ta daa slieau er yn ellan:
Ta pibbinyn as gantyn ry-gheddyn er yn ellan. Ta ram ein ry-gheddyn er Mykineshólmur, ellaneen beg sheear veih'n ard-ellan. Ta droghad coshey ny chiangley eddyr y daa ellan harrish y chlash Hólmgjógv.
Hug ad mwaaee slieau stiagh 'syn ellan as t'ad cummal er feie ny sleityn as ny glionnyn.
Shennaghys
Ta'n eie ayn dy daink yn ennym Mykines jeh fockle Gaelgagh er son ellan ny mucyn (Yernish: muc-innis). Foddee dy row eh çheet er muc varrey ny muc-mhara 'sy Yernish.
Immeeaght earroo yn phobble
Immeeaght earroo yn phobble veih'n vlein 1769:
Queiggey Mooan
Ta Queiggey Mooan (Baarle: Munster, Yernish: Cúige Mumhan ny Mumha) nane jeh ny queiggaghyn Yernagh. She Corkee yn chaayr smoo.
Mykines, Ellanyn ny Geyrragh
Cummaltee Ard-ghooagh
Sámal Joensen-Mikines 1906-1979, Peinteyr
Queiggey Mooan
Ta'n queiggey rheynnit ayns 6 coondaeghyn:
Gordon Brown
Ta James Gordon Brown (ruggit er 20 Toshiaght Arree 1951) ny pholitickeyr Goaldagh ass Partee yn Lught Obbyr. V'eh ny Ard-Vinishter er y Reeriaght Unnaneysit as ny 'er toshee er Partee yn Lught Obbyr veih'n vlein 2007 derrey'n vlein 2010. Haink er Brown dy ve ny Ard-Vinishter lurg dirree Tony Blair ass oik, as tree laaghyn lurg haink er dy ve ny 'er toshee er Partee yn Lught Obbyr. Jeeragh roish shen, v'eh ny Hansyleyr er y Steat-Chishtey ayns Reiltys Phartee yn Lught Obbyr veih 1997 derrey 2007 fo Tony Blair. Haink jerrey lesh y chummaltys echey ayns Mee Voaldyn 2010, tra dirree eh ass oik yn Ard-Vinishter dy h-oikoil as myr fer toshee jeh'n Phartee.
Coontae ny Galliu
She coontae ayns Pobblaght Nerin ee Galliu ny Coontae ny Galliu. Ta'n coontae soit ayns Connaghtey, nane jeh ny queiggaghyn Yernagh. She Galliu yn preeu-valley.
Rumex
She genus dy lossreeyn eh Rumex. Ta mysh 200 'sy ghenus; ta kuse jeu cadjin 'sy lieh-chruinney hwoaie, as nyn sarkil ny keayrtyn. Ta'n ennym cadjin cabbag er dooieyn Goaldagh, agh t'eh çheet er lossreeyn elley ny keayrtyn gyn kiangley erbee rish Rumex.
Coontey
She lossreeyn jeeragh t'ayn, as bun-fraueyn liauyrey oc son y chooid smoo. Ta duillagyn ayns cummey roseag rish y 'raue, as dy mennick nagh vel ad casley rish ny duillagyn s'yrjey. Ta oirr rea ny tonnagh oc; ta stipule ec kuse jeu.
Ta blaaghyn neuvaghtal oc ayns dhossan liauyr ec kione gass. T'ad geayney dy cadjin, agh ta blaaghyn as gish vlaa jiarg ec shiartanse dy ghooieyn. T'ad daa-ghooghyssagh son y chooid smoo. She tree-eaghtyragh ee y rass, as moyl beg er dagh eaghtyr dy mennick.
Ymmyd
Ta duillagyn yn-ee ec kuse jeu, as ta ymmodee praddagyn beaghey orroo. Ta sleih dyn ee myr glasserey as ayns puiddin, ny jannoo jough assdaue.
Ta tanneen as geayr oscalagh ayns ny duillagyn oc, as myr shen t'ad castagh.
Irree Magh y Rank
thumb|300 px|Yn Bastille She eash dy chaghlaaghyn sheshaghtagh as politickagh fraueoilagh 'sy Rank va Irree Magh y Rank ny yn Irree Magh Frangagh (Révolution française). Hoshee eh lesh Steatyn Theayagh 1789 as haink jerrey rish lesh cummey Consyllaght y Rank ayns Mee Houney 1799. Ta ram jeh ny h-eieyn ayn coontit myr leeideilee raueoilagh y deynlaghys libraalagh, as va abbyrtyn lheid as liberté, égalité, fraternité ry-chlashtyn as ry-akin ayns irreeyn magh elley, lheid as Irree Magh y Roosh ayns 1917, as chur ad rish faghtyssyn son dolley yn cleabaght as co-huffrageys. Ta ny feeuidyn as ny h-undinyssyn haink magh as foast jannoo kioneys er y pholitickaght Rangagh derrey'n laa t'ain jiu.
Wyoming
She steat ayns ny Steatyn Unnaneysit eh Wyoming. She Cheyenne y preeu-valley as y balley smoo.
Coontae Shliggee
She coontae ayns Pobblaght Nerin eh Shliggagh ny Coontae Shliggee (Contae Shligigh; County Sligo). Ta'n coontae soit ayns Queiggey Connaghtey, nane jeh ny queiggaghyn Yernagh. She Shliggagh y preeu-valley.
Çheer-oaylleeaght
Ta'n coontae çhemmit liorish ny coondaeghyn May Eo da'n sheear, Ros Comain da'n jiass, as liorish Lheeahtrim da'n shiar. T'eh caglit rish y Cheayn Sheear da'n twoaie.
Baljyn as baljyn beggey ayns Coontae Shliggee
She Shliggagh (earroo yn phobble:17,892 ) y balley coontae, raad dy vel Undinys Çhaghnoaylleeaght, Shliggagh ny lhie.
Tradishoon kiaullee
Ta shennaghys foddey jeh kiaull hradishoonagh ayns Coontae Shliggee. Ta enney mooar er lheh er kiaulleyderyn ass jiass y choontae lheid as James Morrison, Michael Coleman, Paddy Killoran, Fred Finn, Peter Horan, Oisín Mac Diarmada (ass Téada), cloieder y feddan stainnagh Carmel Gunning, as y bann Dervish. Ta ram feaillaghyn kiaullee hradishoonagh ayn 'sy choontae as she Scoil Samhraidh Miosgán Medbha y feailley smoo ennoil jeu, as eh ny scoill souree kiaull as daunse tradishoonagh Yernagh t'ayn dagh blein ayns Mee Luanistyn ayns Balley Shliggee. Er çheu ny kiaull co-emshyragh, ta eunyseyryn kiaullee goaill stiagh lheid as Westlife, Tabby Callaghan as The Conway Sisters. Ta feailley gitar ayn 'sy Leathros dagh vlein, Feailley Gitar y Leathros ny yn Strandhill Guitar Festival, as eh soilshaghey kiaull as cloiederyn gitar.
Ruth Wilson
Ta Ruth Wilson ny ben-chloieder fillym Ghoaldagh. Ta enney share urree er son e paart myr Jane Eyre ayns y chlaare çhellveeish lesh yn ennym keddin. Rug ee ayns Ashford, Surrey er 13 Jerrey Geuree, 1982.
Dwight D. Eisenhower
Va Dwight David "Ike" Eisenhower (14 Jerrey Fouyir, 1890 - 28 Mart, 1969) ny 34oo Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit veih 1953 derrey 1961 as ny ghineraal ayns Armee ny Steatyn Unnaneysit. Rish y Nah Chaggey Dowanagh, v'eh ny Ard-anneyder er ny forseyn co-chaarjagh 'syn Oarpey lesh freggyrtys er plannal as cur stiagh er y Rank as y Ghermaan.
An Arzh
Ta an Arzh (Île-d'Arz) ny chommyoon as ny h-ellan 'sy département Frangagh Mor-Bihan 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Ildarais currit er cummaltee yn valley.
Yn Choowait
She çheer ayns yn Aishey ee yn Choowait. T'ee çhemmit liorish yn Araab Saudi da'n jiass, as liorish yn Eerack da'n sheear as y twoaie. She Balley ny Koowait y preeu-valley.
Davy I ny h-Albey
She fer reiree 'sy 12oo eash va Davy I (Gaelg Vean-eashagh: Dabíd mac Maíl Choluim; Daibhidh I mac [Mhaoil] Chaluim; 1084 – 24 Boaldyn 1153). V'eh ny Lah er ny Cumbriee (1113-1124), ny Eearley er Northampton as Huntingdon as, ny s'anmey, ny Ree er ny h-Albinee (1124-1153). V'eh ny vac saa jeh Mylecholumb III ny h-Albey as Margaid Wessex. Cheau eh e vleeantyn beggey ayns Nalbin agh, lurg baase e phaarantyn ayns 1093, v'eh ceaut magh er eebyrtys fo laueyn e naim as y Ree noa, Donal III ny h-Albey.
Jelune
She Jelune (enmyn elley: Jelhein, Lhein, Luain) laa yn çhiaghtin eddyr Jedoonee as Jemayrt. Rere yn ISO 8601 she Jelune kied laa y çhiaghtin agh 'sy chooid smoo jeh çheeraghyn Creestiagh 'syn Oarpey, 'syn Aishey as Yiass ta'n pobble sursmooinaghtyn dy vel eh Jedoonee kied laa 'sy çhiaghtin.
'Sy theihll noa-emshiragh t'eh er credjal dy vel Jelune kied laa y çhiaghtyn obbree.
Yn Çheer Injil
Ta'n Çheer Injil ny Çheer y Vagheragh (Nederland, ) ny çheer 'syn Oarpey Heear, as t'ee jannoo seose y chooid vooar jeh Reeriaght ny Çheer Injil. T'ee ny reeriaght vunraghtoil gheynlagh ard-whaiylagh. Ta'n Çheer Injil çhemmit liorish Mooir Hostyn da'n twoaie as da'n sheear, liorish y Velg da'n jiass, as liorish y Ghermaan da'n shiar. She Amsterdam y preeu-valley as she ynnyd y reiltys yn Haag.
Ta'n ennym yn Ollan currit er y Çheer Injil dy mennick, agh cha nel eh shen kiart - ta'n Ollan Hwoaie as yn Ollan Yiass nyn gueiggaghyn ta jannoo seose y Çheer Injil. Ta ny focklyn Ollanagh ny Ollanish ymmydit son cur sheese er pobble, çhengey, as dagh red bentyn rish y Çheer Injil.
Va'n Çheer Injil nane jeh ny kied deynlaghtyn ard-whaiylagh, as v'ee ny çheer noa-emshiragh veih'n toshiaght. Mastey ught-lhiannooyn elley ta'n çheer ny bun-oltey jeh'n Unnaneys Oarpagh (UO), yn RCAH, yn RCTL, yn SHT, as ta reill Kyoto fo-screeuit eck. Myrane lesh y Velg as Lucsemburg t'ee jannoo seose yn unnaneys tarmaynagh Benelux. Ta'n çheer myr oalan son queig quaiylyn eddyrashoonagh: Quaiyl Veayn son Eddyr-Chiartaghey, Quaiyl Eddyrashoonagh y Chairys, y Ving Chimmeeagh Eddyrashoonagh son yn Eear-Yugoslaavey, y Whaiyl Chimmeeagh Eddyrashoonagh as y Ving Er Lheh son y Livaan. Ta ny kied kaire jeu nyn soie 'syn Haag myrane lesh y jantys fys kimmeeagh jeh'n UO, Europol. Lesh shen hooar y çheer yn ennym "preeu-valley leighoil y theihll".
Ta'n Çheer Injil ny çheer injil dy çheeroaylleagh, lesh 27% jeh eaghtyr as 60% jeh sleih-earroo ny çheerey fo ardjid ny marrey. Va ardjyn mooarey mooadit trooid lhiasaghey thallooin as freilt trooid corys yl-chast jeh claddee as cleighyn. Ta cooid vooar jeh'n Çheer Injil jeant seose jeh inveryn da tree awinyn Oarpagh mooarey, as ad jannoo seose deltey ny Rhiney-Meuse-Scheldt. Ta'n chooid smoo jeh'n çheer feer rea, agh ta cruink veggey ry-akin 'sy niar yiass as ta reaynyn jeh cruink injil ayns mean y çheer.
Ta'n Çheer Injil feer cummaltit lesh glooaght ard y phobble. T'ee dy mie er enney son ny mwyljyn geayee, laaylyn, braaigyn maidjagh, crockanys Ollanagh, caashey Gouda, ellyneyryn reayrtagh, daawheeylyn, as ayns bishaght, towseyn tradishoonagh as grayseyn theayagh lheid as y fuillaghtys soshialagh. Ayns ny bleeantyn shoh chaie haink er y çheer dy ve mie er enney er son ny polaaseeyn libraalagh lesh druggaghyn, streebeeys, homocheintys, myghin-varroo as geayrtnys.
Camphire
She lus ynrican 'sy ghenus Lawsonia ee camphire (Lawsonia inermis), as bun y daah henna. Ta shennaghys liauyr ec y daah er son daahghey crackan, folt as eaddagh.
Yn Çheer Injil
Ta'n Çheer Injil rang-oardit 'sy 12-h ynnyd mastey 157 çheeraghyn myr nane jeh ny tarmaynyssyn capitlagh smoo seyr-vargagh 'sy theihll rere Ayndagh Seyrsnys Tarmaynagh.
Camphire
Jalloo-oaylleeaght
She crouw vooar t'ayn, mysh 2-8m er yrjid. T'ee gyn clooie as yl-vanglaeagh. Ta jialgyn er king ny myn-vanglaneyn. Ta duillagyn piyral eck, er cass feer yiare, as adsyn eelipsagh ny sleeanagh rouyr. Ta birr birragh ny meayl oc, as oirr rea. T'ad mysh 2-3cm er lhiurid as 1-2cm er lheead. Ta blaaghyn beggey baney ny bane-jiarg eck, as ad soaral. Ta kiare seepalyn oc as piobanagh. Ta petylyn jeiragh oc, as staimynyn baney ny jiargey piyral rish oirr ny. Ta oohrey kiare-hamyragh oc. Ta'n mess ny kishtag dhone beg, mysh 4-8mm er crantessen; ta mysh 30-50 'sy vess.
Troarey
Ta'n lus dooghyssagh da ynnydyn çhirrym as grianchryssagh 'syn Affrick hwoaie, yn Aishey yiass as heear, as yn Australasia hwoaie. T'ee cur magh smoo daah my t'ee gaase eddyr 35-45°C. Rish fliaghey, t'ee gaase dy tappee; ta ny duillagyn buighaghey as tuittym rish emshiyr çhirrym as feayr.
Ymmyd lhee
Ta feanish jeh camphire myr lus lhee ayns screeuyr Hiar neayr's y 14oo eash, goaill stiagh obbraghyn Ibn Qayyim al-Jawziyya (14oo eash) as Pabyr Ebers (16oo eash).
Ta niart noi-fungyssagh eck. T'ee coadey liare as eaddagh myrgeddin, as lhiettal shey-chassee as millchay.
Ymmyd jesheenagh
Va ymmyd jeant jeh myr daah neayr's yn Eash Ooha, er son daaghey crackan, folt, ingynyn as eaddagh. Va fys urree ec ny Shenn Romaanee, 'syn Injey rish y 4oo eash, as 'syn Spaainey rish Convivencia ny 8oo-15oo eashyn.
Ta sleih ayns yn Impiraght Romaanagh, yn Ibeir, yn Çhenn Egypt, yn Affrick Hwoaie, yn Lieh-innys Arabagh, y Niar Faggys as yn Aishey Yiass er nyannoo ymmyd jee myr cosmaid, chammah's mraane aegey 'syn Oarpey rish y 19oo eash.
Ta'n tradishoon shen aaviogheydagh kyndagh rish troarey share, obbraghey share, as arraghey sleih magh ass ardjyn ren ymmyd tradishoonagh jee.
Reejerey
right|thumb|[[Davy I ny h-Albey as eh bronney reejerys er squire.]] She dooinney as enmys reejerys currit er ec ree ny fer toshee elley er son e hirveishyn da'n reeriaght ny da'n çheer eh reejerey ny cright. 'Syn Oarpey er lheh, va'n reejerys currit er fir chaggee varkiaght. Car ny h-Ardvean Eashyn, va'n reejerys coontit myr rhenk jeh'n ooashlid injil. Ec toshiaght ny Mean Eashyn Jeianagh, haink er y rhenk dy ve kianglt rish eieyn y reejeroilid, coad stiuree yn 'er caggee Creestee cooyrtoil fondagh. Veih'n Eash Noa-emshyragh Leah, haink er yn enmys dy ve coontit myr enmys onnoroil son shirveishyn caggee ny neu-chaggee, gollrish corys ny h-onnoryn Goaldagh.
Queiggey Connaghtey
Ta Queiggey Connaghtey (Baarle: Connacht, Yernish: Connachta ny Cúige Chonnacht) ny wheiggey heear Nerin, as t'ee jeant seose jeh ny coondaeghyn Galliu, Lheeahtrim, May Eo, Ros Comain as Shliggagh. T'ad Galliu 'sy jiass as Shliggagh 'sy twoaie ny baljyn smoo 'sy wheiggey. T'ee ny queiggey sloo ayns Nerin, lesh 503,083 cummaltee 'sy vlein 2006.
Yernish
Ta'n Yernish loayrit ayns ny h-ardjyn Gaeltacht jeh Coondaeghyn ny Galliu as Vay Eo, as ta'n kione smoo ayns sheear ny Galliu as ee coodaghey Cois Fharraige (Yernish son "Rish y Cheayn"), as rinkyn Chonamara as Dúiche Sheoigheach ("Slyst Shoynagh").
Çheer-oaylleeaght
200px|left|thumb|She Maol Réidh yn slieau s'yrjey She Maol Réidh (814 m) y boayl s'yrjey ayns Queiggey Connaghtey, as ta'n slieau shen ny lhie ayns Coontae Vay Eo. She Aghill yn ellan smoo, as ee ny h-ellan smoo ayns Nerin, myrgeddin. She Loch Coirib y logh smoo.
Ta Galliu ny balley smoo 'sy wheiggey lesh 72,414 cummaltee 'sy valley hene. T'ad Shliggagh (19,402), Caisleán an Bharraigh (11,891) as Beeal yn Aah (10,409) ny baljyn mooarey scanshoil elley.
Tony Blair
By Ard-vinishter y Reeriaght Unnaneyssit eh Anthony Charles Lynton Blair, eddyr 2 Boaldyn 1997 as Mean Souree 2007. Hie James Gordon Brown er ny enmys myr Ard-vinishter ny yei.
Queiggey Connaghtey
Politickaght
Va Connaghtey-Ulley fer jeh ny co-heiyderyssyn son reihyssyn dys Parlamaid ny h-Oarpey derrey 2004 choud's va'n co-heiyderys noa, Nerin Heear Hwoaie, currit ayns e ynnyd.
Tony Blair
V'eh ny chione toshee y Phartee Obbraghys, as v'eh cosneyder tree ard-reihyssyn 'sy Reeriaght Unnaneyssit, ayns 1997, 2001 as 2005. T'eh poost rish Cherie Blair, ny leighder. She Euan, Nicky, Kathryn as Leo ny paitçhyn oc.
John F. Kennedy
Va John Fitzgerald "Jack" Kennedy ny JFK (29 Boaldyn, 1917 - 22 Sauin, 1963) ny 35oo Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit veih 1953 derrey yn dunverys echey 'sy vlein 1963 ayns Dallas Texas.
Jemayrt
She Jemayrt ny yn Vayrt yn laa 'sy çhiaghtyn eddyr Jelune as Jecrean.
Ooh (bee)
right|thumb|Er chlee, ooh [[kiark|chirkey ta goll er ee dy mennick ec deiney, as er yesh daa ooh whayl.]] Ta oohyn goll er nyn mrey ec ram dooieyn eigsoylagh, goaill stiagh ushagyn, beishteigyn, daa-veaghee, as eeastyn. She sorçh bee t'ayn as ad er ny ve eeit ec deiney feie thousaneyn dy vleeantyn. Ta oohyn ushagyn as beishteigyn jeant ass bleayst coadee, fynnican, as bwinnican, as ad castit liorish strebbinyn keylley eigsoylagh. She oohyn kirkey, thunnag, quayl, oghyr as oghyr reeoil ny h-oohyn smoo eeit, agh she oohyn kirkey ny h-oohyn smoo cadjin.
She tashtey mooar jeh'n phroteen as jeh'n choleen ad oohyn as t'ad goll er ymmyd dy mennick 'sy choagyraght. Er coontey hasht y phroteen t'ayndaue, ta oohyn coontit dy mennick myr sorçh foalley ayns Pyramidyn Bee Stiuree. Ansherbee, gyn bwooise da'n leagh beaghee t'ayn ayns oohyn, shymmey keishtyn slaynt t'ayn bentyn rish qualleeaght, stoyral, as troarey oohyn as allerjeeyn er lheh.
Yn Chataloan
She boodeeys hene-reiltagh ayns shiar hwoaie yn Spaainey ee yn Chataloan (Catalunya; Catalonha; Cataluña). Ta'n boodeeys hene-reiltagh 32,114 km² er eaghtyr as ta 7,210,508 dooinney cummal ayn rere staydraa jeh'n vlein 2008. T'ee çhemmit liorish y Rank as Andorra da'n twoaie, Aragón da'n sheear, Boodeeys Valencia da'n jiass, as y Veanvooir da'n shiar. T'ad Cataloanish, Spaainish as Aranish ny çhengaghyn oikoil 'sy voodeeys.
Åland
Ta ellanyn Åland (Soolynnish: Åland, Finnlynnish: Ahvenanmaa) nyn ellanragh 'sy Vooir Valtagh. T'ad nyn lhie ec entreilys gys Lhoob Bothnia as t'ad nyn ard reiragh, hene-reiltagh, as jee-villatit jeh Finnlynn, as she Soolynnish preeu-çhengey ny h-ellanyn. She yn ard sloo ayns Finnlynn t'ayndaue, as t'ad jannoo 0.5% jeh sleih-earroo Finnlynn as 0.49% jeh eaghtyr Finnlynn.
Ta ny h-ellanyn jeant seose jeh'n phreeu-ellan Fasta Åland (raad dy vel 90% jeh'n sleih nyn gummal) as ellanragh ta ny lhie da'n shiar as eh jeant seose jeh ny smoo na 6,500 skeryn as ellanyn. Ta Fasta Åland scarrit magh veih coose ny Soolynn lesh daeed kilometeryn jeh reamys marrey da'n sheear. 'Sy niar, ta ellanragh Åland begnagh sheeyney ry-cheilley lesh Mooir yn Ellanree. Cha nel agh un joarey thallooinit ec Åland as eh rish y Toolynn er sker neuchummaltit Märket.
Logh Garman
Ta Logh Garman (Wexford, veih'n Çhenn-Loghlynish: Veisafjǫrðr ta çhyndaait myr "Keyllys Sailjey y Traie Laaghey"; Yola: Weisforthe ny Weij-Fjorde; Loch Garman, Ladjyn: Menapia) ny valley coontae ayns Coontae Logh Garman, Pobblaght Nerin. T'eh soit ayns shiar yiass Nerin faggys da purt Ros Láir. Ta'n balley kianglt lesh Divlyn liorish y raad N11/M11 as liorish raad yiarn.
Rolley scoillyn ayns Mannin
Shoh rolley ny scoillyn ayns Mannin. Ta'n rolley goaill stiagh scoillyn fo currym ny ta feddyn argid veih'n Rheynn Ynsee as scoillyn neuchrogheydagh.
Sphinx
250px|right|thumb|[[Sphinx Mooar Giza, lesh Pyramid Khufu 'sy chooyl-ynnyd]] Ta'n sphinx jalloo feayn-skeealleydagh baagh-chrooagh, ta soilshaghit magh myr leion ny lhie sheeynt lesh kione deiney. Ta'n bunneydys echey soit ayns shenn jallooyn grainnit ayns Shenn-Reeriaght ny Shenn-Egypt, quoi dy vel yn ennym "toghteyder" currit orroo liorish ny Greagee. Ta cretooryn cosoylagh ry-akin ayns Jiass as Shiar-Yiass ny h-Aishey, as va aavioghey yn sphinx ayns ellyn jesheenagh ny h-Oarpey veih'n Aaruggyr derrey'n laa t'ayn.
Sphinxyn Egyptagh
Ayns feayn-skeealleydaght ny Shenn-Egypt, ta'n sphinx ny chretoor baagh-chrooagh, ta soilshaghit magh myr leion ny lhie sheeynt lesh kione deiney, ny nish as reesht lesh kione shirragh, shawk, ny rea echey ny eck. Va'n bunneydys ec y sphinx 'sy Shenn-Reeriaght as v'eh cochianglt lesh Jeeaght ny Greiney Sekhmet, quoi va ny yeelaght elgyssagh caggee as ny choadeyder er ny pharaohyn. Hannee eh ny yalloo lajer ayns craueeaght ny h-Egypt er feie e shennaghys, as rish traa shallidagh un-yeeaghys hene Amarna. Va reih nyn ging oc bunnit er soiaghey yn sphinx as ny jeeaghtyn enmyssit v'ayns yn ard shen ny ny jeeaghtyn scanshoil ayns çhiamble ny jeeghyn ooilley Egyptagh ec y traa v'ayn.
Ny s'anmey, va jalloo yn sphinx, ny red va cosoylagh lesh yn eie Egyptagh, currit stiagh ayns cultooryn elley, ga-yeih dy vel baght elley currit er kyndagh rish çhyndaaghyn er cur sheese ny bun-sphinxyn as aafilley eieyn bentyn da tradishoonyn cultooragh elley.
200px|left|thumb|Fodde yn chied sphinx, [[Hetepheres II veih'n chiarroo reeraghtys (Museum Chairo)]] Dy cadjin, va ny sphinxyn troggalt myr coadeyderyn ny çhiambleyn; v'ad currit sheese riosh troggalyn ard-obbrinagh lhied as tommanyn reeoil ny çhiambleyn craueeagh. Foddee v'eh yn chied sphinx na'n sphinx va soilshaghey magh Hetepheres II, jeh'n chiarroo reeraghtys eddyr ny bleeantyn 2723 derrey'n vlein 2563 RC. She Mooar Sphinx Giza y sphinx smoo rere foaynoo as mooadys. Faagail magh nagh vel fys ain er date y hroggalys, t'eh er credjal dy vel kione y sphinx shen ny chione y pharaoh Khafra.
Hollywood, Los Angeles
She slyst ayns Los Angeles, California eh Hollywood. Er oyr yn ard-ghoo as yn enney cultooragh echey myr çheshvean shenndeeagh ny seyrlannyn scannaneyn as roltagyn scannaneyn, ta'n fockle "Hollywood" goll er ymmyd myr far-ennym er y scannaneaght Americaanagh.
Kusundaish
She çhengey lomarcan ee Kusundaish. T'ee goll er loayrt ayns Gandaki ayns Nepaal. Cha nel agh beggan dy loayreyder er mayrn, er coontey poosey marish eggyssyn elley as çhengaghyn elley oc, as coayl thalloo eggyssagh ny vun shen. Va’n eggys Kusunda nyn shelgeyryn, as liorish jee-cheyllaghey, cha nod ad farraghtyn y shenn aght baghee.
Sphinx
Sphinxyn Egyptagh
200px|right|thumb|Astyl sphinxyn lesh king-rea orroo ec [[Karnak ayns Luxor veih'n hoghtoo reeraghtys jeig]] Cha nel fys ain er enmyn va currit er ny jallooyn shen ec ny troggeyderyn. Ec soiaghey y Vooar Sphinx, ta cowrey grainnit er clagh hoit va currit sheose thousane bleeantyn ny yei liorish Thutmose IV ayns 1400 RC rollaghey tree reayrtysyn jeeaght ny Greiney ynnydagh ec y traa v'ayn, Khepera - Re - Atum. Haink er cur stiagh ny jallooyn shen ayns ard-hroggalysyn tomman as çhiambleagh dy ve tradishoonagh, as va king ny pharaohyn grainnaghit er-baare ny jallooyn coadeyderyn dy hoilshey magh yn faggys-mooinjerys oc lesh y yeeaght cummaghtagh, Sekhmet.
Kusundaish
Rish traa liauyr, cha row monney fys ec çhengoayllee mychione y çhengey. Hug kuse jeu ish ‘sy phossan Chepang, ayns ny çhengaghyn Tibetagh-Burmagh, rere çhengaghyn elley ‘syn ard. V’ad credjal dy row y çhengey marroo as cha nod ad goaill ny smoo fys myekione (ta Ethnologue cur çhengey marroo urree ).
Çhengaghyn Kham
Ta ymmodee aarheynnyn ec Kham:
Sphinx
Sphinxyn Egyptagh
Ta ram sphinxyn ard-ghooagh elley, lhied as y fer ta kione y pharoah Hatshepsut er, lesh y tuarastyl eck grainnaghit ayns clagh ryal as eh soit ayns Thie Tastey Baljagh yn Ellyn ayns York Noa, as y sphinx alabastyr Memphis, ta soit çheu sthie jeh'n thie tastey mooie fo'n speyr. Va'n cooish lheanaghit dy yannoo astylyn mooarey lesh sphinxyn as ad cur arrey er çheet stiagh gys tommanyn as çhiambleyn, as currit er postyn er greeishyn gys ard-hroggalysyn mooarey. Va nuy cheead jeu, as ad cowraghey Amon, troggit ayns Thebes, raad dy row e chultys echey ny stroshey.
Çhengaghyn Kham
Rang-Oardraghey
Ta Ethnologue cur Khamish ayns possan Kham-Magar-Chepang-Sunwari ayns ny çhengaghyn Mahakiranti, as er lesh dy nee çhengaghyn ny aarheynnyn t'ayn. Ta çhengoayllee elley cur ee 'sy phossan Magaragh.
Sphinx
Tradishoonyn Greagagh mychione sphinxyn
Veih'n Eash Ooha va kianglaghyn traghtee as cultooragh eddyr ny Greagee as ny h-Egyptee. Roish cummaltys ny h-Egypt liorish Alistair Mooar, va nyn ennym sphinx currit er ny jallooyn shen. Screeu screeudeyryn shennaghys as çheeroaylleeghyn Greagagh mie dy liooar mychione cultoor ny h-Egypt. Ny cheayrtyn, hugg ad criosphinxyn er sphinxyn lesh king-rea orroo, as hierocosphinxyn er fir lesh king-ushag.
Cha row agh Sphinx ynrican ayns feayn-skeealleydaght ny Greag, as v'eh ny youyl stroialtys as drogh-aigh. Rere Hesiod, inneen Echidna as Orthrus v'aynjee; rere deiney elley, inneen Echidna as Typhon v'aynjee. T'adsyn ooilley nyn n'yallooghyn Chthonagh ass feayn-skeealleydaght leah ny Greag, roish reirey ny h-Olympeeyn.
V'ee soilshaghit ayns corn-daahghey as lieh-chummaghyn ny soie cha jeeragh as billey ny s'menkey na ny lhie sheeynt, myr leion skianagh lesh kione ven; ny v'ee ny ben lesh maaigyn, ingnyn as keeaghyn leion, arbyl ard-nieu as skianyn urley eck.
Va'n Sphinx ny chowrey da'n shenn steat-valley Chios, as v'eh ry-akin er sealyn as cooinaghyn veih'n sheyoo eash RC derrey'n treeoo eash BNJ.
Raa dorraghey yn Sphinx
T'ad gra dy row yn Sphinx freayll arrey er çheet stiagh gys y valley Greagagh, Thebes, as dy row eh cur raa dorraghey er troailtee as ad geearree entreilys. Cha row yn raa dorraghey sonrit liorish skeealeree leah ny skeealyn mychione y sphinx, as cha row eh bun-towshanit derrey shennaghys jeianagh ny Greag.
V'ad dy gra ayns ynsagh jeianagh dy row yn sphinx currit veih'n çheer valley Eetoipagh liorish Hera ny Ares gys Thebes, raad, rere screeunyn Sophocles, Oedipus Tyrannus, t'ee cur y raa dorraghey smoo scanshoil er ny troailtee: "Quoi'n cretoor ta n'gholl er kiare cassyn 'sy voghrey, er daa chass ec munlaa, as er tree cassyn 'syn 'astyr?" Va'n sphinx toghtey as gee dooiney mannagh vel y freggyrt echey. Va'n raa dorraghey feayslit ec Oedipus: freggyrt, Fer—ta snaue er kiare cassyn myr lhiannoo, eisht er daa chass myr fer aasit, as ta n'gholl lesh maidjey shooyl ayns e henndiaght.
Ta'n skeeal gra, er y fa dy vel y Sphinx bwoalt, cheau ee ee hene veih creg ard as v'ee marroit myr eiyrtys. Ta lhiaggan elley gra dy row ee eeit lioree hene. Myr shen, foddee Oedipus soilshaghey magh myr liminal ny jalloo "hole y dorrys", ta cooney lesh y chaghlaays ass ny shenn-chliaghtaghyn craueeagh, ta cowraghit lesh marroo yn Sphinx, as aase ny jeeaghtyn Olympagh noa.
Sphinxyn ayns Jiass as Shiar-Yiass ny h-Aishey
thumb|Purushamriga ny yn sphinx Injinagh myr ta grainnaghit er çhiamble y Shri Varadaraja Perumal ayns [[Tribhuvana, yn Injey]] Ta bioagh covestagh feayn-skeealleydagh lesh corp leion as kione deiney ry-gheddyn ayns tradishoonyn, feayn-skeealleydaght as ellyn ny h-Aishey Yiass as Hiar Yiass. V'ad er fys myr purushamriga (Sanskrit: "baagh-ghoiney"), purushamirukam (Tamilish: "baagh-ghooiney"), naravirala (Sanskrit: "kayt-ghooiney") 'syn Injey, ny myr nara-simha (Pali: "leion-ghooiney") ayns Sri Lanka, manusiha ny manuthiha (Pali: "leion-ghooiney") ayns Myanmar, as nora nair ny thepnorasingh ayns y Çheer Thai.
Marjorie Estiano
right|thumb|Marjorie Estiano She aghteyr, arraneyder, as screeudeyr arrane Brasseelagh ee Marjorie Dias de Oliveira. Rug ee er 8 Mart, 1982 'syn ard-valley Curitiba.
Sphinx
Sphinxyn ayns Jiass as Shiar-Yiass ny h-Aishey
Neuchosoyley rish y sphinx 'syn Egypt, 'sy Vesopotaaim, as 'sy Ghreag, raad dy vel ny tradishoonyn caillt rere neulhiantynys yn ard-veenid, ta tradishoonyn y "sphinx Aishanagh" bio ec y traa t'ayn. Ta tuarastylyn y sphinx s'lheah veih'n Aishey Yiass er meshtey ny h-ellynyn as ny screeunyn Greagagh. T'ad ooilley ass eash çhyndaa yn ellyn Buddhagh gys yn ellyn Greagagh. Agh ta ny "sphinxyn" ass Mathura, Kausambi, as Sanchi, ass y treeoo cheead RC derrey'n chied keead BNJ, cowraghey soylleeyn dooghyssagh, neu-Ghreagagh. Er shen, t'eh neuyannooagh dy gra dy vel bun y sphinx Injinagh soit ayns thallooyn neughooghyssagh.
thumb|left|200px|Y fer-phurushamriga ny yn sphinx Injinagh ta freayll arrey ec çheet stiagh y çhiamble Shri Shiva Nataraja ayns Chidambaram
Ta paart trome-cheeallagh ec y phurushamriga ayns oardeeyn laaoil as bleinoil ayns çhiambleyn Shaiva ny h-Injey Yiass. Ayns oardagh y sodasa-upacara (ny shey onnoryn jeig), ta ny ghoaill eddyr un cheayrt as shey keayrtyn 'sy laa ec tulleeyn casherick trome-cheeallagh, t'eh myr cowrey ooashlee er nane jeh lostanyn y diparadhana ny jesh-chliaghtey ny lostanyn. Myreddin, ayns ram çhiambleyn ta'n purushamriga nane jeh ny vahana ny ymmyrkagh y yeeaght car immeeaghtyn y Brahmotsava ny feailley.
Ayns y clyst Kanya Kumari, er baare my yiass ny h-Injey, rish oie Shiva Ratri, ta ny h-ooashleyderyn roie 75 kilometeryn as ad cur keayrt er, as cur ooashley da daa hiamble Shiva jeig. Ta'n Shiva Ottam (ny Roie son Shiva) ny chooinaght jeh'n ratçh eddyr y Sphinx as Bhima, feniagh yn ard-skeeal ''Mahabharata'.
T'ad nora nair as thep norasingh y daa ennym ta currit er "sphinxyn" 'sy Çheer Thai. T'ad soilshaghit magh myr cretooryn jeeragh lesh corp injil leion ny feeaih, as corp eaghtyragh deiney. Dy mennick, t'ad ry-gheddyn myr cubbyl, ben-sphinx as fer-sphinx. Ayns shoh myrgeddin, t'ad nyn arreyderyn. T'eh foast ry-gheddyn er y clieau chasherick Himapan myr nane jeh ny cretooryn feayn-skeealleydagh ta nyn gummal ayn.
Anabel Medina Garrigues
She greinneyder leddoge as aa-leddogeyr keirdey Spaainagh ee Ana Isabel Medina Garrigues. Rug ee er 31 Jerrey Souree 1982 ayns Valencia, y Spaainey.
Lyndon B. Johnson
Va Lyndon Baines Johnson ny LBJ (27 Luanistyn, 1908 - 22 Jerrey Geuree, 1973) ny 36oo Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit veih 1963 derrey 1969 as ny 37oo Lhiass Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit veih 1961 derrey 1963.
Tonkedeg
Ta Tonkedeg (Tonquédec) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Natalie Dormer
Ta Natalie Dormer ny ben-chloieder fillym Hostynagh. Rug ee ayns Reading, Berkshire er 11 Toshiaght Arree, 1982. Ta enney share urree er son e paart myr Anne Boleyn ayns y claare hellveeish The Tudors as myr Victoria ayns y scannane Casanova.
Lizioù
Ta Lizioù (Lizio) ny chommyoon 'sy département Frangagh Mor-Bihan 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Liziotais currit er cummaltee yn valley.
Penn-ar-Bed
She nane jeh rheynnyn y Rank ee Penn-ar-Bed (Finistère). Ta'n rheynn soit 'sy Vritaan. She Brest yn balley smoo 'sy rheynn agh she Kemper (ny Quimper ayns Frangish) y preeu-valley.
Bunscoill Anagh Coar
She bunscoill ayns Doolish, Mannin, ee Bunscoill Anagh Coar (Anagh Coar School). Va'n scoill currit er bun 'sy vlein 1976 as jiu ta 117 scollag ayn.
Bainney
right|thumb|Gless dy vainney baa pasteurit She ushlagh bane as troar veih fairaigyn keeaghagh ny sheeintee eh bainney. She bun-arrane y veaghey da sheeintee aegey roish my t'ad jargal sorçhyn elley jeh'n vee y lheie. Ta'n leah-vluightys cummal bainney nooys as eh gymmyrkey noi-chorpeenyn ny mayrey gys y lhiannoo as t'eh cur streean er jargaght ram sorçhyn dy ghorlaghyn 'sy lhiannoo.
Myr troar eirinagh, ta bainney tayrnit magh ass sheeintee as ymmydit myr sorçh bee da deiney. 'Sy vlein 2011 ren gowaltyssyn bainney er feie yn dowan troarey mysh 730 millioon thunnaghyn dy vainney. She yn Injey y troareyr as y ceaueyder smoo jeh'n vainney, agh cha nel y bainney 'syn Injey goll er ymphurtal ny assphurtal. T'ad y Teelynn Noa, yn Unnaneys Oarpagh, yn Austrail as ny Steatyn Unnaneysit ny h-assphurteyderyn smoo as t'ad y Roosh as y Çheen ny h-ymphurteyderyn smoo.
Kanji
She corys screeuee Shapaanagh eh Kanji, as eshyn jannoo ymmyd jeh cowraghyn Hànzì ass yn Çheen. T'eh co-veaghey marish hiragana as katakana.
Yn Omaan
She çheer 'syn Aishey ee yn Omaan. T'ee çhemmit liorish yn Araab Saudi da'n sheear, liorish yn EAU da'n twoaie as liorish y Yeaman da'n sheear yiass. She Muscat y preeu-valley.
Abbyrlhit Feaneeckagh
Yn abbyrlhit Feaneeckagh, shen abbyrlhit as y Feaneeckish screeuit liorish neayr’s mysh 1050 RJC. Beggan er veggan, haink ny coryssyn screeu paitçhey echey stiagh ayns e ynnyd, mys 300-100 RJC.
Badlag
Ta Badlag (ny keayrtyn Baytnag ny Heney) y nah phlanaid magh ass y Ghrian ayns Corys ny Greiney. T'ee soit eddyr Curain as yn Dowan.
Mêlrant
Ta Mêlrant (Melrand) ny chommyoon 'sy département Frangagh Mor-Bihan 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Melrandais currit er cummaltee yn valley.
Hopen
Ta Hopen ny h-ellan ayns shiar yiass yn ellanree Svalbard (Norlynn). Va Hopen feddynit magh ayns 1613, liorish Thomas Marmaduke ass Hull foddee. Va ennym yn eear-lhong anney echey, yn Hopewell, currit urree echey.
Ta Undin Emshyraght Norlynn (Norges Meteorologiske Institut) jannoo ymmyd jeh stashoon emshyraght fo lane skimmee er yn ellan lesh fwirran kiare persoonyn. Er son lhiass y fwirran, ta tree cabbaneyn er yn ellan er-nyn-son.
Car y Nah Chaggey Dowanagh, chur y Luftwaffe fwirran emshyraght ayn fo chlea Obbraid Sizilien.
Eggoaylleeaght
Ta shiartanse dy vaghouinyn baney ry-gheddyn ayns Hopen car y gheuree; harrish shen, ta'n ursus maritimus t'er geddyn ayns shoh nyn bossan anchasley rere gien-oaylleeaght ayns cosoylaght rish maghouinyn baney ta kianglt rish Mooir Barents.
Gelderland
She queiggey jeh cooid ny Çheer Injil eh Gelderland. T'eh soit ayns çheshvean ny çheerey. She Arnhem preeu-valley y wheiggey.
Yn Yeaman
She çheer 'syn Aishey ee yn Yeaman. T'ee çhemmit liorish yn Araab Saudi da'n twoaie as liorish yn Omaan da'n shiar. She Sana'a yn preeu-valley. Ta ny smoo na 200 ellanyn ec y çheer, yn ellan Socotra ayns y Cheayn Injinagh cummalagh.
Çhellveeish
thumb|right|[[Braun (sheshaght dellal)|Braun HF 1, Yn Ghermaan, 1959]]
She mean çhellinsh ee çhellveeish. T’ee skeaylley caslyssyn bioghit, undaahagh ny yl-daahagh, chammah’s sheean. Ta ny caslyssyn shoh ry-akin liorish çhellveeishan, jeshaght ta goaill as caghlaa ny cowraghyn scaalheanit dys caslyssyn as sheean.
Yn Laos
She çheer 'syn Aishey ee yn Laos. T'ee çhemmit liorish Deynphobblaght ny Sheen da'n twoaie, y Vietnam da'n shiar, y Chamboyd da'n jiass, y Çheer Thai da'n sheear as Myanmar da'n sheear hwoaie. She Vientiane preeu-valley ny çheerey.
Lusaka
Ta Lusaka ny preeu-valley as ny caayr smoo 'sy Tambia. T'ee soit ayns y jiass jeh'n ard-chlaare veanagh, 1,300m er yrjid. Va 1,084,703 dy 'leih aynjee 'sy vlein 2000. Ta'n chaayr ny boayl traghtee cha mie as boayl y reiltys. 250px|left|thumb|Straid ayns Lusaka
Reiltys as Shirveishaght
Ta'n Chruinnaght Ashoonagh, Thie yn Steat as yn Ard-Whaiyl soit ayns Lusaka. She Lusaka preeu-valley yn ard lesh yn ennym keddin, Ard Lusaka, y nah ard sloo. 'Sy vlein 2007, she Steven Chilatu yn meoir as she Charles Msiska yn lhiass-veoir.
Shennaghys
Va'n chaayr bunnit 'sy vlein 1905 er laaragh y çhenn-valley beg enmyssit er onnor e chiannoort Lusaaka. V'eh reiht myr preeu-valley ny Rhodeesh Hwoaie 'sy vlein 1935 ayns ynnyd Livingstone. Ayns 1964 haink urree dy ve ny h-ard-valley ny Sambia.
Ymmyrkey
Ta Purt Aeragh Eddyr-Ashoonagh Lusaka soit 'sy chaayr er y raad yiarn eddyr Livingstone as Kitwe. She cree da Zambian Airways ee yn purt aeragh.
Richard Nixon
Va Richard Milhouse Nixon (9 Jerrey Geuree, 1913 - 22 Averil, 1994) ny 37oo Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit veih 1969 derrey 1974 nar daag eh yn oik. V'eh ny 36oo Lhiass Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit myrgeddin veih 1953 derrey 1961. Hooar eh baase 'sy vlein 1994 rere embolaght 'sy chione echey.
Tremuzon
Ta Tremuzon (Trémuson) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Trémusonnais currit er cummaltee yn valley.
Yn Vritaan
Ta ny smoo ny un cheayll lesh ny focklyn yn Vritaan:
Sant-Brieg
Ta Sant-Brieg (Saint-Brieuc, Galloish: Saent-Berioec) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Çheer-oaylleeaght
Ta'n balley ny lhie rish Mooir yn Eeaght, ayns Baie Sant-Brieg. Ta daa awin roie trooid y valley - y Goued as y Gouedig.
Ta'n veoiraght lannoonit rish:
Baagh
She possan mooar jeh bioagyn yl-chillagagh, eukaryotagh y reeriaght Animalia (ny Metasoa), as baagh yn ennym cadjin ec fer jeu. Ta’n cummey corp oc çheet dy vel soit tra t’ad gaase, ga dy vel kuse jeu (myr sampleyr, daa-veaghee) caghlaa ny cummaghyn oc ny s’anmey ‘sy vea oc. Y chooid smoo dy veiyn, t’ad hene-raghidey. T’ad nyn heterotrophyn chammah, dy ghra myr shen, t’eh orroo bioagyn elley y ghee son beaghey.
Y chooid smoo jeh phyla baaghtagh, haink rish ad ‘sy recortys fossylagh myr dooieyn marrey rish y bleastey Cambriagh, mysh 542 millioon bleeantyn er-dy-henney.
Troyn
Ta kuse dy hroyn ec beiyn nagh vel ec bioagyn elley. Ta killaghyn eukaryotagh oc, as son y chooid smoo, t’ad ym-chillagagh chammah. Ta shen nyn eddyrscarrey veih bacteyryn as y chooid smoo jeh protistyn. She heterotrophyn t'ayn, as t’ad lheie bee ayns shamyr sthie. Myr shen, t’ad anchasley rish lossreeyn as algaghyn. Cha nel boallaghyn killag ec beiyn elley, as adsyn ec lossreeyn, algee as fungyssyn. Ta dagh ooilley baagh hene-raghidey, agh kuse jeu, cha nel agh ec keimyn bea er lheh. Y chooid smoo jeh beiyn, ta keim bea blastula ec y wane, as cha nel y lheid ec cretooryn elley.
Jecrean
She Jecrean (enmyn elley: Crean, Curain) yn laa 'sy çhiaghtyn eddyr Jemayrt as Jerdein. Rere yn ISO 8601 t'eh myr y treeoo laa jeh'n çhiaghtyn.
Charity Rahmer
Ta Charity Rahmer ny ben-chloieder fillym Americaanagh. Rug ee ayns Maui, Hawaii, ny Steatyn Unnaneysit er 4 Jerrey Geuree, 1979.
Dziecinów, Coontae Otwock
She balley beg ayns y Pholynn eddyr Puławy as Warszawa eh Dziecinów. Ta mygeayrt 704 dy chummaltee ayn.
Sant-Laorañs-Graeneg
Ta Sant-Laorañs-Graeneg (Saint-Laurent-sur-Oust) ny chommyoon 'sy département Frangagh Mor-Bihan 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Laurentins currit er cummaltee yn valley.
Yn Abcaaish
Ta'n Abcaaish ny Abkhazia (Abcaaishish: Аҧсны, Apsny, Shorshish: აფხაზეთი, Apkhazeti ny Abkhazeti, Rooshish: Абхазия, Abhazia) ny pobblaght heyr de facto er coose hiar ny Mooir Doo. T'ee er enney ec y Roosh, y Nickeraag, y Veneswaaley, as Naaroo, as ec ny pobblaghtyn seyrey de facto Ossetia Yiass as Transnistria. Ta'n chooid elley jeh'n chruinney sursmooinaghey dy vel ee ny pobblaght hene-reiragh jeh cooid ny Shorshey.
Kianglaghyn mooie
thumb|left|250px|Yn Abcaaish
Jerdein
She Jerdein ny Jardain yn laa 'sy çhiaghtyn eddyr Jecrean as Jeheiney. Rere yn ISO 8601 t'eh myr y kiarroo laa jeh'n çhiaghtyn.
Uetersen
She balley ayns twoaie yn yn Ghermaan eh Uetersen (goll er enney myr Ütersen hannah hene). Ta'n balley soit ayns slyst Pinneberg, ayns Schleswig-Holstein. T'eh ny lhie mysh 7 km çheu yiass veih Elmshorn as 30 km çheu heear hwoaie veih Hamburg er yn awin Pinnau, faggys da'n awin Elbe. Ta'n balley 11.43 km2 er eaghtyr as 'sy vlein 2006 va 17,866 deiney cummal ayn.
Baljyn as caayryn lannoonit
Ta Uetersen goll er lannooney rish:
Kianglaghyn mooie
300px|thumb|left|Museum Uetersen
Jessica Biel
Ta Jessica Claire Biel ny ben-chloieder fillym as craishteyder Americaanagh. Rug ee ayns Ely, Minnesota, ny Steatyn Unnaneysit er 3 Mart, 1982. Ta enney share urree er son e paart myr Mary Camden ayns y claare hellveeish 7th Heaven.
Oaylleeaght najooragh
Ta oaylleeaght najooragh çheet er studeyrys er y chruinney rere'n taase oaylleeagh. T'ad gra dy vel y chruinney fo leighyn najooragh. Myr shen, t'eh goll er eddyrscarrey veih oaylleeaght sheshoil as studeyrys-sheelnaue (as adsyn jannoo studeyrys er ymmyrkey as sheshaght sleih), as veih oaylleeaght formoil (ta jannoo ymmyd jeh saaseyn a priori).
Ta oaylleeaght najooragh bun ny hoaylleeaghtyn feamagh. Ga nagh vel maddaght, staddyssaght as sheanse co-earrooagh mastey ny hoaylleeaghtyn najooragh, ta ymmodee greieyn as eieyn oc goll er ymmydey ayns oaylleeaght najooragh.
Çhengaghyn Slavagh
She fo-chrouw yn chynney çhengey Ind-Oarpagh (IO) ad ny çhengaghyn Slavagh, ny Slavoanagh ny keayrtyn. She Proto-Lavish yn ennym ta currit er shenn-voir y chrouw as ee goll er loayrt eddyr y 5oo as y 8oo eash Oarpey Hiar. Jiu, ta ny çhengaghyn Slavagh goll er loayrt feie'n Oarpey Hiar, myrane lesh ayrnyn jeh'n Oarpey Veanagh, cooid vooar jeh ny çheeraghyn Balkanagh, as y paart hwoaie jeh'n Aishey. T'ad y Rooshish, yn Ookraanish as y Pholynnish ny çhengaghyn Slavagh smoo rere earroo ny loayreyderyn as ny tree çhengey shen coontey 225 millioon dy leih mastey earroo ny loayreyderyn.
Oaylleeaght najooragh
Shennaghys
Ayns ny shenn traaghyn, v'ad cur fallsoonys najooragh er studeyrys er çheumooie er najoor. Anmagh ayns ny Mean Eashyn, beggan er veggan, haink stiagh saaseyn oaylleeagh indughtagh ayns ynnyd jeh'n chiaddey fallsoonagh. Hug obbraghyn Ibn al-Haytham as Francis Bacon enney cadjin er ny saaseyn shen.
Roish yn 19oo eash, haink studeyrys er sheanse dy ve obbyr sur-scoillaryn keirdey as sheshaghtyn. Myr shen, haink yn ennym jeianagh 'oaylleeaght najooragh er.
Jeheiney
She Jeheiney ny yn Eney yn laa 'sy çhiaghtyn eddyr Jerdein as Jesarn. Rere yn ISO 8601 t'eh myr y queiggoo laa jeh'n çhiaghtyn.
Fynn Traie
Ta Fynn Traie (Ceann Trá, Ventry) ny valley beg ayns Gaeltaght Cherree, Pobblaght Nerin. T'eh soit er lieh-innys y Dein, shiaght kilometeryn sheear veih'n Dein. Ta tholtanyn Dún Beag (Doon Beg), doon kione çheerey yn Eash Yiarn, soit shey kilometeryn sheear veih Fynn Traie. left|thumb|250px|Traie faggys da Fynn Traie
Treogan
Ta Treogan (Tréogan) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Yn Teer
She çheer ayns yn Aishey ee yn Teer. T'ee çhemmit liorish y Turkee da'n twoaie, yn Earack da'n shiar, y Jordaan da'n jiass, as liorish Israel as y Livaan da'n shiar yiass. She Damascus y preeu-valley.
Abbyrlhit Proto-Canaanagh
Yn abbyrlhit Proto-Canaanagh, she abbyrlhit corocklagh (abjad) jeh 22 chowrey eh. V’eh ry-akin ayns screeuyn Levantagh yn Eash Ooha anmagh (mysh y 15oo eash RJC). Rere cliaghtey, t’ad gra dy row ad ayns derrey 1050 RJC, as ny lurg shen, she yn abbyrlhit Feaneeckagh v’ayn. Ta mysh daa-yeig screeuyn ‘syn abbyrlhit shoh er nyn veddyn ayns Israel as Yn Livaan jeianagh.
Çhengaghyn Tocharagh
She fo-chrouw varroo jeh ny çhengaghyn Ind-Oarpagh v'ayn ayns ny çhengaghyn Tocharagh. Va ny çhengaghyn Tocharagh loayrit ec boodeeyssyn beggey va cummal ec taauenee er y çheu hwoaie jeh Awintragh Tarim (cooid jeh'n ard noa-emshyragh Xinjiang 'sy Çheen). Ta ny çhengaghyn shen goll er rheynn magh ayns tree sorçh — y Tocharish A (Agnish ny Turfanish), y Tocharish B (Kuchish) as y Tocharish C (Krorainish).
Ta docamadyn veih'n 6oo gys y 8oo eash BNJ gra dy nee çhengey ny smoo shenn-emshiragh v'ayn 'sy Tocharish A as dy row ee ymmydit myr çhengey liturgagh y Vuddaghys, tra va'n Tocharish B loayrit ny smoo lheeadagh veih Turfan 'sy niar gys Tumshuq 'sy neear. Neuchosoylagh rish y Takish Chotanagh, çhengey Eeraanagh Heear veih'n çheu yiass jeh Awintragh Tarim, haink jerrey lesh ny çhengaghyn Tocharagh lurg haink ny h-eggyssyn Uyghuragh Turkagh stiagh 'syn awintragh 'sy 9oo eash BNJ.
Jimmy Carter
Va James Earl "Jimmy" Carter, Jr. (ruggit er 1 Jerrey Fouyir, 1924) ny 39oo Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit veih 1977 derrey 1981 as ny 'owder Aundyr Nobel ayns Shee 'sy vlein 2002. Roish haink er dy ve ny eaghtyrane, v'eh ny Chiannoort er y Çhorshey veih 1971 derrey 1975.
Punt Manninagh
She cur magh ynnydagh y phunt Sostynagh eh yn punt Manninagh ny punt Vannin. T'eh currit magh liorish Reiltys Vannin. Ta keead ping 'sy phunt.
Johnny Cash
Va Johnny Cash (J.R. Cash; 26 Toshiaght Arree, 1932 - 12 Mean Fouyir, 2003) ny screeudeyr arraneyn, ny arraneyder, ny aghteyr as ny ughtar Americaanagh. Hoshee yn coorse echey ny lomarcan 'sy vlein 1955. V'ad I Walk the Line, Folsom Prison Blues, Ring of Fire, God's Gonna Cut You Down, Hurt, Mister Garfield, and Man in Black ny preeu-arraneyn echey. Hooar Cash baase er 12 Mean Fouyir, 2003.
Akrotiri as Dhekelia
Ta Ynnyd-ardjyn Kionedeeagh Akrotiri as Dhekelia ny ghaa ard jeh'n Cheeprey ta fo stiurey y Reeriaght Unnaneysit. T'ad ymmydit as postyn armee as caggee y Reeriaght Unnaneyssit. Va ny h-ynnydyn shoh freillt ec yn RU ny yei seyrsnys ny Kyprys as e ceaghlid gys pobblaght heyr. Hannee y cahnagh Goaldagh ayn er yn oyr dy vel yn ellan soit ayns ynnyd strateyshagh ny Meanvooir.
Ta ny h-ynnydyn rheynnit ayns daa veer: Ta Akrotiri (Greagish: Ακρωτήρι, Turkish: Agrotur) soit er y choose yiass jeh'n ellan as ta Dhekelia (Greagish: Δεκέλεια, Turkish: Dikelya) soit er y choose shiar yiass.
Pobblaght
thumb|Jalloo dy'n Phobblaght ayns [[Paarys]] She steat ny çheer nagh vel stiurit ec ard-ree ny ard-venrein ee pobblaght, raad dy vel bree ec sleih er coorsyn y reiltys. Ta'n fockle pobblaght çheet magh ass res publica ny Ladjyn, as ad çhyndaait myr "nhee theayagh".
Jedoonee
She Jedoonee ny yn Doonaght yn laa 'sy çhiaghtyn eddyr Jesarn as Jelune. Rere yn ISO 8601 t'eh myr y shiaghtoo laa jeh'n çhiaghtyn.
Limburg, y Çheer Injil
She queiggey jeh cooid ny Çheer Injil eh Limburg (Limburgish: Limbörg ny Lèmburg). T'eh soit ayns jiass ny çheerey. She Maastricht preeu-valley yn wheiggey.
Trabrivan
Ta Trabrivan (Trébrivan) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Trébrivanais currit er cummaltee yn valley.