cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Manga
Ayns Yn Çhapaan, ta sleih dy dagh eash lhaih manga,. Er y fa shen, ta rheaym cooishyn mooar ec manga, goaill stiagh contoyrtys, graih, spoyrt as gammanyn, drama shendeeagh, aitt, far-skeealaght sheanse, sheiltynys, folliaght, scoagh, çhibbag as dellal. Neayr’s ny 1950yn, ta manga er jeet dy ve ny rheynn scanshoil jeh’n çhynskyl soilshaghey magh Shapaanagh, as margey jeh mysh 481 billioon yen ec ayns yn Çhapaan ayns 2006 (mysh £2.3 billioon).
Nish, ta manga çheet dy ve ny smoo ennoil harrish y teihll.
thumb|Diagram ynseydagh son lhaih manga
Er y fa dy nee cummey Shapaanagh eh, ta manga goll er lhaih veih jesh dys toshtal, dagh duillag as dagh kerrin. Ec y toshiaght, tra v’ad aahoilshaghey manga ayns America as çheeraghyn Europagh, ren soilsheyderyn caghlaa shen dys yn aght cliaghtagh y Sheear. Agh cha row shen mie lesh ard-jeeaneyderyn manga, as nish ta ymmodee soilsheyderyn freaylley yn aght Shapaanagh. Son y chooid smoo, plaiyntyn bentyn rish daa chooish. Y chied, shen dy vel çhyndaa myr shen tarmestey kiarail yn ellyneyr. Myr sampleyr, caghlaa peiagh veih jeshagh dys toshtalagh; ny keayrtyn foddee shen tarmestey cosoyley ‘sy skeeal (ayns Adolf (アドルフに告ぐ), ta sleih jannoo curteish Nazi lesh ny armyn toshtal). Y cooish elley, shen dy vel çhyndaa jannoo reddyn quaagh. Myr sampleyr, beagh claare-ogheragh ny focklyn dreeym er oaie.
Bun-ocklaght
Bun y fockle manga, she jalloo teaymagh. Ghow sleih toshiaght jannoo ymmyd cadjin jeh’n ‘ockle shoh anmagh ‘sy 18oo eash, bentyn rish obbraghyn Santō Kyōden (my sampleyr, Shiji no yukikai  ayns 1798),  Manga hyakujo liorish Aikawa Minwa (1814). Ayns y Hokusai manga ennoil va ymmodee caslyssyn veih lioar-obbyr yn ellyneyr ennoil ukiyo-e Hokusai. Ymmyd jeianagh jeh’n ‘ockle, ta’n kied recortys jeh liorish Rakuten Kitazawa.
Toshiaght
Bun shinney manga as fys er ayn, she caslyssyn veih anmagh ‘sy 8oo eash. Hie ad er feddyn ayns 1935 ayns y Çhiamble Hōryū ayns Nara, er cooyl caabyryn y mullagh.
Ren monnaghyn Buddagh tayrn caslyssyn er scrollaghyn pabyr foddey er dy henney. Yn obbyr as enney share er, she’n chied jeh kiare Chōjūgiga (鳥獣戯画, Fer-jallooyn jeh ein as beiyn) liorish monnee Sōjō Toba. She skit eh, ta soilshaghey beiyn gymmyrkey myr monnee. . 'Syn 13oo eash, ghow ad toshiaght boallyn y yesheenaghey lesh jallooyn jeh beiyn as bea lurg baase. 'Sy 16oo eash cur hug ad grainney foiee da’n chummey shoh.
thumb|Daa ghuillag ayns y Hokusai-Manga – sleih as beiyn goaill thummey (1816)
Y 20oo eash
thumb|left|180px|Earishlioar Japan Punch ayns Averil 1883 liorish [[Charles Wirgman.]] thumb|right|180px|Earishlioar Tôbaé, earroo 6, 1887 liorish [[Georges Ferdinand Bigot.]]
Lurg jerrey y reill sakoku (obbal sleih çheet stiagh ny goll magh ass yn Çhapaan), haink cummaght soilshaghey magh Heear er yn Çhapaan. Chammah’s saaseyn clou noa as ny share, haink stiagh cartoonyn craidoilagh Heear, goaill stiagh Punch as Tôbaé liorish Georges Ferdinand Bigot, chammah as scheimyn aitt Americanagh myr obbyr Richard Outcault as Rudolph Dirks. Ayns 1905 hug er bun Kitazawa Rakuten yn earishlioar Tokyo Puck, as ayns 1932 hug er bug eh y chied scoill cartoonyn ‘syn Çhapaan.
Hug y reiltys lhiettalyssyn er, agh hie er manga myr shen derrey y Chaggey Mooar II. Er y chaggey, hug er bun y reiltys y sheshaght manga Shin Nippon mangaka Kyōkai, son ymmyd manga myr propaganda.
Er lesh screeudeyryn shennaghyn, hug daa obbyr cummaght er manga jeianagh: shennaghys ellyn as cultoor yn Eash Meiji, as taghyrtyn car as lurg y tannaghtyn ayns yn Çhapaan yn SUA. Ta arganeys ayn mychione trimmid y daa obbyr ‘sy chooish.
Beggan lurg y chaggey, ec y traa dy row yn Çhapaan aahroggal y sthie-hroggalys eck, haink rish ymmodee soilsheyderyn beggey. Va ram crootaght ellynagh liorish ellyneyr manga myr Osamu Tezuka as Machiko Hasegawa (Sazae-san). Y fer smoo cummaghtagh, she Osamu Tezuka (1928-1989) v’eh. Va cummaght er liorish cartoonyn Disney leah as filmyn expressionist Germaanagh as Frangagh. Ren eh croo bun manga jeianagh, chammah as y çhymskyl anime. Yn ard-obbyr echey, she Tetsuwan Atomu, Breneen Niartal, ga dy hug ad yn ennym Guilley Astro er ayns ny Steaytyn Unnaneysit. Ta ard-jeeaneyderyn Shapaanagh cur Manga no Kami Sama da, dy ghra myr shen, “Jee Manga”.
Eddyr 1950 as 1969, haink rish lhaihderaght ny smoo as ny smoo ec manga, as daa ghenre mooar echey: manga shōnen kiarit son guillyn, as manga shōjo kiarit son inneenyn.
Gerald Durrell
She najooree va Gerald "Gerry" Malcolm Durrell, OBE (7 Jerrey Geuree 1925 – 30 Jerrey Geuree 1995). V’eh ny najooree, gareyder baagh, coadee, as screeudeyr. Hug er bun eh y Durrell Wildlife Conservation Trust (myr t’ad cur da nish) as Garey baagh Yersee (nish Durrell Wildlife), agh son y chooid smoo, t’ad dy chooinaghtyn son screeu ymmodee lioaryn mychione e vea myr çhagleyder as ard-jeeaneyder beiyn. Chammah’s shen, ren eh greinnaghey caghlaaghyn ayns obbyr garaghyn baagh. Va Lawrence Durrell e vraar.
Manga
Y 20oo eash
Ayns 1969, ghow toshiaght possan dy h-ellyneyryn manga bwoirrin, as hug sleih Y Possan Blein 24 oc (mychione ennym Shapaanagh 1949, as y chooid smoo jeu ruggyree ‘sy vlein shen). V’ad goaill stiagh Hagio Moto, Riyoko Ikeda, Yumiko Oshima, Keiko Takemiya, as Ryoko Yamagishi as va shen taghyrt mooar da ellyneyryn manga bwoirrin. Lurg shen, va’n chooid smoo jeh manga shōjo goll er tayrn liorish bwoirrin da inneenyn as mraane aegey. Neayr’s 1975, ta manga shōjo er daase kuse dy fo-genreyn harrish y cheilley goaill stiagh graih (redisu レディース), ard-veneniagh (redikomi レディコミ) as “caslys-skeealyn vraane” (josei 女性).
Gerald Durrell
Mychione garaghyn baagh
Va eieyn coadee leah ec Gerald Durrell mychione obbyr garaghyn baagh. Ayns The Stationary Ark, ren eh skeaylley magh ny eieyn echey:
Manga
Manga jeianagh
Ayns manga shōjo jeianagh, ta graih ny chooish mooar as skeealyn hene-enney screeut mygeayrt eck. Ta’n genre ard-beneniagh er daase yn eie dy vel possanyn (sentai) dy inneenyn gobbraghey ry-cheilley, myr sampleyr, ayns y straih ennoil Sailor Moon (Bishōjo Senshi Sērā Mūn: "Inneen Caggey Waagh “Shiaulteyr Eayst” ") liorish Naoko Takeuchi.
Manga shōnen, chammah as manga son deiney (seinen), t’eh bentyn rish cooishyn myr aitt slapstick, onnor, as ny keayrtyn, keintys. Ta cooishyn myr çhaghnoaylleeaght, spoyrt, ellynyn caggoil as contoyryssyn lheihll cadjin. Skeealyn as feinagh ny lomarcan ayn, myr Superman ny Batman, cha row ad cho ennoil as dy row ad ayns yn Heear.
Gerald Durrell
Mychione garaghyn baagh
Va eieyn echey mychione thieyn baagh chammah. Binn troggal thieyn ec Jersee:
Manga
Jannoo
Ta ellyneyryn manga (mangaka) cliaghtit rish obbraghey marish cooneyder ny ghaa ayns seyrlan beg, as beagh coardailys eddyr eshyn as reagheyder croo ec sheshaght-ghellal soilshaghey magh traghtee. My ta straih manga ennoil dy lioar, beagh ad jannoo anime jeh chammah, foddee. Ny keayrtyn, ta mangaka jannoo manga mychione fillym cloiet ny bio-chaslyssagh t’ayn hannah.
Gerald Durrell
Mychione garaghyn baagh
Va Garey Baagh Yersee y chied nagh row agh keintyssyn fo baggyrt echey, as she kioneraadagh sheelraghey fo bondiaght eh. Ta’n Ynnyd Ynsee Eddyrashoonagh echey, as y co-choyrle er sheelraghey fo bondiaght, ny kiedyn scanshoil.
Manga
Jannoo
Ayns yn Çhapaan, shimmey caa t'ayn my by vie lhiat ve dty vangaka. Chammah as yeearree startey ta çheet lhiat, foddee oo goaill caa dy obbraghey ayns seyrlan manga myr aundyr ayns co-hirrey tayrn, myr sampleyr. Beagh oo goaill toshiaght myr cooneyder da mangaka toshiaghteyr ayns fwirran vangaka ta rahoil hannah. Lurg tammylt, beagh goll er ardjaghey ayns y ‘wirran, as goaill caa dy yannoo obbyr er dty halee manga hene, foddee.
Soilshaghey magh
Son y chooid smoo, ta manga goll er clou myr doo-as-bane, er lhimmey jeh jalloo daahit er y choodagh. , ga dy vel manga slane-daahit ayn. . Ayns yn Çhapaan, dy cliaghtey, ta manga goll er cur magh myr earishlioaryn, 100-1000 duillag, as ad neugheyr. T’ad goaill stiagh ymmodee skeealyn ec yn un traa, un episode jeh dagh skeeal ayndaue, as beagh ad goll er ayns y nah ym-lioar. Er y fa dy vel quallid y chlou as y phabyr boght, t’ad ry-cheau ersooyl lurg lhaih, myr pabyr-naight. Ny earishlioaryn smoo ennoil, t’ad goaill stiagh Shōnen Sunday (neayr’s 1959) as Big Comic (neayr’s 1968) liorish soilsheyder Shogakukan, Shōnen Magazine (neayr’s 1959) liorish Kodansha as Shōnen Jump (neayr’s 1968) liorish Shueisha. Ayns sourey 2007, va 266 earishlioaryn manga goll er soilshaghey magh, as mysh 100,000 duillag ec y clane. Ta earishlioaryn manga jannoo mysh 70% jeh margey manga yn Çhapaan.
My beagh skeeal ennagh mie er lheh lesh sleih, beagh ad çhaglym ny cabdillyn clouit hannah, chammah as kuse dy chabdillyn loggyr noa, as clou ad myr lioar coodagh bog. T’ad cur tankōbon dauesyn, as ta quallid feer share oc, son çhaglym as tashtey.
Neayr’s mysh 2004, ta manga ry-gheddyn ayns cummey bun-earrooagh, myr sampleyr, er çhellvane laue. Ta costys beg oc (mysh 40-60 Yen, shen mysh 20 ping), as ta ymmodee millioon eam ‘sy vlein hannah. Dy dooghyssagh, ta manga eddyrlhieen ayn foast, jeant liorish ard-jeeaneyderyn ny ellyneyr aeg ta goaill toshiaght.
Dōjinshi
Ta Dōjinshi ny lioaryn manga ta goll er cur magh liorish soilsheyderyn beg, çheumooie jeh’n vargey traghtee mooar. Ta cruinnaghtyn dōjinshi ayn er-nyn-son, myr sampleyr, Comiket, cruinnaght smoo y teihll as ny smoo na 510,000 sleih çheet harrish 3 laghyn. Ta kuse jeu nyn skeealyn noa, agh ta cooid mooar jeu nyn arrishyn, ny jannoo ymmyd jeh karracteyryn jeh manga ny anime ennoil. Ta kuse dy dōjinshi goll er skeeal straih ennagh, croo skeeal noa as ny karracteyryn jeh ayn. Ayns 2007, va’n margey dōjinshi goaill erskyn 27.73 billioon yen (134 millioon punt).
Manga ayns çheeraghyn elley
Ga dy nee cummey Shapaanagh eh, ta manga noa ayn ayns çheeraghyn elley, er lheh ayns y Taiwaan, Yn Çheen as Yn Chorea Yiass. Ta cummaght mooar ec manga er cummaghyn myr manhua Sheenagh as manhwa Koreeagh. Ayns Y Rank, ta la nouvelle manga ayn, as eshyn ny chummey bande dessinée as blass manga echey.
Normanish
She çhengey Romanagh ee Normanish (Normanish: Normand). T'ee ry-chlashtyn 'sy Norman 'sy Rank as ayns Ellanyn Vooir Eeaght.
Manga
Manga ayns çhengaghyn Frangish
Myr sampleyr, ta ym-lioaryn 6 as 7 jeh Gunslinger Girl liorish Yu Aida mychione inneen cyborg, dy row ny caillin ballay roish, as Petruchka yn ennym v’urree. Ta’n clou magh Asuka goaill stiagh traaghtys mychione y ballay Petruchka liorish Igor Stravinsky, v’er ny cloie son y chied keayrt ayns Paarys ayns 1911. Agh cha nel lhaihderaght Frangagh lhiettit da sleih mullee ellynagh. Ta lhaihderaght cadjin ec manga, as shen jannoo seose mysh 1/3 jeh çreck caslys-skeealyn ayns Yn Rank neayr’s 2004.
Er lhimmey jeh Budo Magazine Europe, earishlioar mychione judo, cha row manga ayns yn Europey roish 1978. Ec y traa shoh, ren Atoss Takemoto soilshaghey magh y fanzine Cri qui tue. Myr cliaghtey, v’eh caghlaait jesh-toshtal son lhaih liorish sleih Europagh. Haink rish kuse dy earishlioaryn elley, agh cha ren ad çheet lhieu.
Ayns 1990, ren Glénat cur magh Akira lurg y fillym çheet lesh. Ayns 1991, ghow toshiaght yn earishlioar Animeland, as haink eh dy ve ny vun kionyssagh Frangish son fys er manga. Lurg shen, haink rish lhiegganyn çhyndaait jeh manga myr Hadashi no Gen (Gen Cass Rooisht (はだしのゲン)), as Ranma ½ liorish Rumiko Takahashi. Haink lesh Glénat dy mie, as hug magh ad ymmodee manga elley, as ghow toshiaght soilsheyderyn elley jannoo y red cheddin. Ayns 1995, ren y sheshaght Tonkam cur magh y chied manga Frangish rere yn aght lhaih Shapaanagh, as haink dy ve y cummey cadjin.
Ta ellyneyryn Frangish er daase nyn gummaghyn hene manga, myr sampleyr, la nouvelle manga liorish Frédéric Boilet. Ta Boilet co-obbraghey ny keayrtyn marish ellyneyryn Shapaanagh. Ta’n possan Frangish Canadagh MUSEBasement tayrn ellyn rere y cummey manga.
Manga ayns yn Europey
Chammah as y margey Frangish, ta manga goll er çhyndaa son lhaihderaghtyn ayns y chooid smoo jeh çheeraghyn Yn Europey, goaill stiagh manga Germaanish German,, Iddaalish , Spaainish, , Ollanish as Danvargish.
Ayns yn Reeriaght Unnaneyssit, ta soilsheyderyn manga goaill stiagh Orionbooks/Gollancz as Titan Books.
Manga ayns ny SUA
Ec y toshiaght, va anime ny s’assey da ard-jeeaneyderyn Americaanagh jannoo ymmyd jeh na manga, er y fa dy row eh ny s’assey jannoo coip jeh anima as cur fo-heidlyn da na çhyndaa as cur magh tankōbon.
Agh ayns 1986, hug er bun Toren Smith Studio Proteus. V’ad gobbraghey myr çhyndaader as obbree da manga Shapaanagh, goaill stiagh Appleseed liorish Masamune Shirow as Oh My Goddess! liorish Kōsuke Fujishima, son soilsheyderyn Dark Horse and Eros Comix. Myr shen, cha row eh er soilsheyderyn feddyn nyn obbreeyn hene ayns yn Çhapaan. Ec y traa cheddin, ghow toshiaght y soilsheyder Shapaanagh Shogakukan gobbraghey ‘sy SUA liorish y fo-heshaght dellal oc, Viz. Foddee Viz jannoo ymmyd jeeragh jeh schlei çhyndaa as catalog Shogakukan.
Ayns 1996, hug er bun Mixx Entertainment TokyoPop son dy hoilshaghey magh manga. Lurg shen, haink manga dy ve ny smoo ennoil, as haink rish soilsheyderyn manga noa. Ec y traa cheddin, ghow toshiaght ym-ysseraght ny SUA loayrt er manga. Va artyn ry-lhaih ‘sy New York Times, Time,, yWall Street Journal, as Wired.
Ta kuse dy ellyneyryn ny SUA er nyannoo obbyr as cummaght manga orroo. Myr sampleyr, va Vernon Grant tayrn caslys-skeealyn as cummaght manga er tra v’ad ayns yn Çhapaan ayns ny 1960yn. Ta sleih elley goaill stiagh Frank Miller as obbyr 1988 Adam Warren as Toren Smith The Dirty Pair.
Rish y 21oo eash, va kuse dy hoilsheyderyn ny SUA cur magh obbyr liorish ellynyryn Americaanagh as ad cur manga da.
Berrien, y Vritaan
Ta Berrien ny chommyoon 'sy département Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Berriennois currit er cummaltee yn valley.
Rolley ellanyn rere eaghtyr
Shoh rolley ellanyn y theihill rere eaghtyr. T'eh goaill ellanyn ta ny smoo na 1,000 km² er eaghtyr stiagh. Er son cosoylaght ta ny mooar-rheynnyn currit stiagh 'syn earroo.
Doon Edin
Spoyrt
Ta ny fwirranyn bluckan-coshey Hearts F.C. as Hibernian F.C. soit ayn. Ta Murrayfield Stadium, balley dy'n fwirran ruggyr Albinagh, soit ayns y caayr foast.
Arrane Ashoonagh ny h-Argenteen
Arrane ashoonagh ny h-Argenteen.
Rolley ellanyn rere eaghtyr
Mooar-rheynnyn
Cha nel agh faggyssaghtyn ayns ny h-earrooyn shoh.
America Veanagh
She America Veanagh (América Central ny Centroamérica) ard çheer-oaylleeagh meanagh America. Ta'n ard shoh jannoo seose y chooid whingagh smoo jiassagh jeh mooar-rheynn America Hwoaie as t'eh kiangley rish America Yiass 'sy niar yiass. My vel eh coontit myr cooid jeh cummey co-unnaneit ny mooar-rheynnyn, t'eh coontit myr fo-vooar-rheynn. Ta America Veanagh jeant seose jeh shiaght çheeraghyn: y Coose Berçhagh, y Ghuatemaley, ny Hondooraghyn, y Nickeraag, y Phanamaa, y Salvador, as y Veleesh. Ta America Veanagh ny chooid jeh biovoayl bea-neuchaslid Vesoamerica ta sheeyney veih'n Ghuatemaley Hwoaie gys y Phanamaa veanagh. T'eh caglit 'sy twoaie liorish Meksico, liorish y Vooir Charibagh 'sy niar, liorish y Cheayn Sheealtagh Hwoaie 'sy neear, as liorish y Cholombey 'sy niar yiass.
Ta America Veanagh 524,000 km2 ((202,000 mi ker) er eaghtyr, ny begnagh 0.1% jeh eaghtyr y Chruinney. 'Sy vlein 2009, v'eh oolit dy row 41,739,000 deiney cummal ayn. Myr shen, ta 77 deiney cummal ayns dagh kilomeader kerrinagh.
Rheynnyn-reihys y Chiare as Feed
Rheynnyn-reihys roie
Shoh ny rheynnyn-reihys va ymmydit ayns Ard-reihyssyn ny bleeantyn 1986, 1991, 1996, 2001, 2006 as 2011. T'ad ny rheynnyn-reihys ayn da'n Chiare as Feed na:
Caghlaaghyn ayns 1956
Hooar Rhumsaa soiag loggyragh as haink er dy ve ny rheynn-reihys daa hoiag.
Caghlaaghyn gyn laa
Cha nel fys er ny rheynnyn-reihys va ymmydit ayns Ard-reihyssyn ny bleeantyn 1924, 1929, 1934, 1946, 1951, 1956, 1962, 1966, 1971, 1976, 1981.
Rolley ellanyn rere eaghtyr
Ellanyn ny smoo na 250,000 km²
Faagail magh dy vel ellan ny stuggan ta cruinnit rish ushtey, ta keeayllaghtyn ennagh goaill magh stugganyn ta chammah as ta'n ennym mooar-rheynn currit orroo. Er yn oyr dy vel yn Austrail currit 'sy rhenk heose, tamaid toshiaghey lesh Greenlynn.
Rheynnyn-reihys y Chiare as Feed
Caghlaaghyn ayns 1892
Va ny rheynnyn-reihys shoh ymmydit ayns Ard-reihyssyn ny bleeantyn 1903, 1908, 1913 as 1919. Va ny rheynnyn-reihys bunneydagh ceaghlit liorish Slattys Aarheynn 1893 gys ny rheynnyn-reihys shoh:
Rolley ellanyn rere eaghtyr
Ellanyn eddyr 1,000 km² as 2,500 km²
Foddee nagh vel y meer shoh creaghnit, agh t'eh goaill stiagh y chooid smoo jeh ellanyn y theihill ta ny smoo na 1,000 km², ansherbee. Cha nel fys jarooagh er eaghtyr ram ellanyn yn Antarctagh.
Rheynnyn-reihys y Chiare as Feed
Rheynnyn-reihys bunneydagh
V'ad shoh ymmydit ayns Ard-reihyssyn ny bleeaney 1867, 1875, as 1881. Shoh ny rheynnyn-reihys bunneydagh fo Slattys Reihyssyn da'n Chiare as Feed, as y slattys cur lesh reihyssyn da'n Thie da'n chied cheayrt.
Arrane Ashoonagh ny h-Argenteen
Himno Nacional Argentino
Pobblaght Hoveidjagh Hoshiallagh yn Estaan
Va Pobblaght Hoveidjagh Hoshiallagh yn Estaan (Estoinish: Eesti Nõukogude Sotsialistlik Vabariik, Эстонская Советская Социалистическая Республика, Estonskaya Sovetskaya Sotsalisticheskaya Respublika) ny co-phobblaght 'syn UPSS veih'n 21 Jerrey Souree, 1940 derrey 8 Boaldyn, 1990 tra hooar ee e neuchrogheydys myr Pobblaght yn Estaan.
Arrane Ashoonagh ny h-Argenteen
Oíd, mortales, el grito sagrado:
"¡Libertad, libertad, libertad!"
Oíd el ruido de rotas cadenas,
ved en trono a la noble igualdad.
Ya su trono dignísimo abrieron
las Provincias Unidas del Sud
y los libres del mundo responden:
"Al gran pueblo argentino, ¡salud!"
Y los libres del mundo responden:
Aaraa
Sean eternos los laureles
que supimos conseguir,
que supimos conseguir.
Coronados de gloria vivamos...
¡o juremos con gloria morir!,
Astatçheen
Ta astatçheen ny vunstoo goul-rooragh lesh y chowrey kemmigagh At as yn earroo breneenagh 85. T'eh ny nah hallageen s'trimmey. Ga dy vel astatçheen ny fo-hroar ghooghyssagh dy loauys goul-rooragh, cha nel eh ry-gheddyn ayns mooadyn mooarey er-yn-oyr nagh vel agh lieh-heihll giare echey. Va astatçheen gientit da'n chied cheayrt liorish Dale R. Corson, Kenneth Ross MacKenzie, as Emilio Segrè 'sy vlein 1940.
Jiangxi
Ta Jiangxi çhemmit liorish Anhui da'n twoaie, Zhejiang da'n shiar hwoaie, Fujian da'n shiar, Guangdong da'n jiass, Hunan da'n sheear as Hubei da'n twoaie.
Yn Cheeprey
She ellan as çheer 'sy Veanvooir ee yn Cheeprey ny yn Chyprys (Greagish: Κύπρος, Kípros, Turkish: Kıbrıs). T'ee soit 'sy Veanvooir, 113 km magh veih'n choose Turkagh. She Nicosia yn preeu-valley, as t'eh, myr yn ellan er feie, rheynnit eddyr Pobblaght ny Ceeprey as Pobblaght Hurkagh ny Ceeprey Hwoaie.
Ookraanish
She nane jeh ny çhengaghyn Slavagh ee yn Ookraanish (українська мова ukrayins'ka mova) ta goll er loayrt 'syn Ookraan son y chooid smoo, as ayns çheeraghyn elley ta goaill creeagh lesh yn Ookraan. Ta ram Ookraanisheyryn elley ry gheddyn ayns çheeraghyn y Vaarle chammah, 'sy Chanadey er lheh. T'eh er credjal dy vel yn Ookraanish goll er loayrt ec mysh 40 millioonyn dy leih. Ta'n abbyrlhit Kyrillagh ymmydit ry hoi screeu sheese yn Ookraanish, agh ta lettyryn er lheh ymmydit 'syn Ookraanish nagh vel ymmydit 'sy Rooshish - є, і, ї, ґ.
Ta tree preeu-abbyrtyn ayn - y fer twoaieagh ta ny s'cosoylee rish y Velarooshish, y fer eear-yiassagh t'er goaill focklyn eeasaght stiagh veih'n Pholynnish, as y fer iar-yiassagh ta ny s'cosoylee rish y Rooshish na'n jees elley oc. Va'n çhengey chadjinit bunnit er yn abbyrt hiar ayns laaghyn yn Unnaneys Soveidjagh, agh ta tradishoon lettyragh jeh e chooid hene ec yn abbyrt heear, er-yn-oyr dy row sheear yiass y clyst raad ta'n çhengey goll er loayrt çharbaait veih'n Ookraan Hoveidjagh ayns ny bleeantyn eddyr-chaggee, as ee currit rish y Pholynn. Jiu, she sheear ny h-Ookraan yn chooid jeh'n çheer s'troshey er çheu y çhengey ghooghyssagh jeh, as t'eh er credjal dy nee yn çhengey chadjinit lettyragh girree ny s'cosoylee rish yn abbyrt heear rere myr ta'n çhengey çheet ny quaiyl hene lurg bleeantyn y Toveidjaghys. 275px|left|thumb|Fogrey Ookraanish 'sy Vetro ayns Kiev, yn Ookraan
Yn Tardeen
She ard as ellan jeh chooid ny h-Iddaal ee yn Tardeen (Iddaalish: Sardegna, Sardeenish: Sardigna ny Sardinnya). She Cagliari preeu-valley ny Sardeen.
Arsnick
She bunstoo eh arsnick. She yn trimmid breneenagh ta echey ny 74.92160(2) g·mol. Ta earroo breneenagh 33 as cowrey As er.
Jilin
Ta Jilin (Sheenish: 吉林; pinyin: Jílín; Wade-Giles: Chi-lin; Manchu: Girin ula) ny queiggey ayns Deynphobblaght ny Sheen. T'ee soit ayns sheear hwoaie ny çheerey as t'ee çhemmit liorish y Chorea Twoaie as y Roosh da'n shiar, Heilongjiang da'n twoaie, Liaoning da'n jiass, as y Vongoil Sthie.
Mwyllin geayee
right|thumb|Mwyljyn geayee ayns [[Greetsiel, y Ghermaan]] She jeshaght ta çhyndaa bree yn gheay myr bree hyndaaee lesh cooney bluit chassee eh mwyllin geayee. Hoshiaght, hie mwyljyn geayee er nyn lhiassaghey son mwyllarys grine son cur magh bee. Harrish ny bleeantyn, va ny jeshaghtyn doltit ec ram çhynskyllyn elley as er son cooishyn elley, goaill magh mwyllarys grine. Myr sampleyr, ta mwyljyn geayee ymmydit ry hoi çhirmaghey thallooin as son tayrn magh ushtey thallooin.
Partee Deynlagh Soshiallagh y Ghermaan
She partee politickagh deynlagh-soshiallagh 'sy Ghermaan eh Partee Deynlagh Soshiallagh ny Germaan (Sozialdemokratische Partei Deutschlands, SPD). She fer jeh'n daa phreeu-pharteeyn 'sy Ghermaan, myrane lesh y phartee cumaadagh CDU/CSU. She Sigmar Gabriel y fer stiuree.
Shennaghys
Ren Co-heshaght Cadjin Labreeyn ny Germaan (Allgemeiner Deutscher Arbeiterverein, ADAV), va bunnit 'sy vlein 1863, as Partee Deynlagh Soshiallagh Labreeyn ny Germaan Sozialdemokratische Arbeiterpartei, SDAP), va bunnit 'sy vlein 1869, covestey rish nyn geilley 'sy vlein 1875 fo'n enmys Partee Soshiallagh Labreeyn ny Germaan (Sozialistische Arbeiterpartei Deutschlands, SAPD). Veih ny bleeantyn 1878 derrey yn vlein 1890 va streean currit er cruinnaghtyn as yn eiyrtys oc bun y toshiallaghys y chur er oaie fo ny Leighyn Noi-Hoshiallaghys, agh gyn y wooise da ny leighyn shen hooar y partee rheynn jeh pohlldey yn phobble. 'Sy vlein 1890, tra va'n streean scughit as tra v'ad jargal rollaghyn reihyssagh y chur er aaragh, ren y partee ceaghley yn ennym echey myr y lhieggan noa-emshyragh.
Gyn y wooise da conaant y Nah Eddyr-ashoonaghys shassoo noi'n Chied Chaggey Dowanagh, ren yn SPD votal er son caggey 'sy vlein 1914. Myr eiyrtys er shen as er yn Irree-magh Bolsheavagh, ren olteynyn y çheu chlee as y çheu vooar-chlee jeh'n SPD cur parteeyn elley er bun. By eh Commeeys Spartacus y chied, Partee Deynlagh Soshiallagh Seyr ny Germaan ny lurg, as Partee Cummynagh ny Germaan ny s'anmey. Lurg y vlein 1918 va paart mooar ec yn SPD ayns corys politickagh Phobblaght Weimar, ga nagh ren eh shassoo 'sy reiltys myr co-phartee agh ayns ny bleeantyn 1918-1921, 1923 as 1928-1930. Ren Adolf Hitler cur lhiettrimys er y phartee fo conaantyn y Clattys Pooaraghey. Va oikee ennagh jeh'n phartee currit ayns pryssoon ny marrooit ec ny Natseeyn as hie fir elley jeu harrish y vooir 'syn eebyrtys. Tra v'ad 'syn eebyrtys ren ad doltey yn ennym Sopade.
Yn Tongey
She çheer ayns y Faarkeylann ee yn Tongey (Tongish as Baarle: Tonga). She Nukuʻalofa preeu-valley ny çheerey.
Rolley corpaneyn planaidagh sheinyssagh
Ta corpane planaidagh sheinyssagh ny phlanaid, 'o-phlannad najooragh ny chorpane elley nagh vel shickyrit, agh ta infearaghit rere feanish oaylleagh baghtal. Harrish ny bleeantyn va planaidyn sheinyssagh reiht currit roish, as va mie dy lioar jeu prowit noi. Ansherbee, ta tuarymaght oaylleeagh ayn fo jargaght planaidyn nagh vel er fys ain as ad çheu hoal jeh'n çhaghnoaylleeaght t'ain.
Cha nel corys ny greiney currit er kaart ny caslys dy slane. Cha nel mie dy lioar ard y chorys er fys ain, as er rollageyderyn reiht rere baghtal neu-yeeragh, foddee dy vel corpaneyn elley mooarey ayn.
Yn Antarctagh
She yn Antarctagh y vooar-rheynn smoo jiassagh 'sy Dowan. Ta'n Poull Yiass ry-gheddyn ayns mean y vooar-rheynn. Ta'n chooid smoo jeh'n vooar-rheynn soit çheu yiass veih Cryss yn Antarctagh, as t'ee cruinnit dy lane liorish y Cheayn Yiass. T'ee ny queiggoo mooar-rheynn smoo lurg yn Aishey, yn Affrick, America Hwoaie as America Yiass as ee mysh 14,000,000 km2 (5.4 millioon mi ker) er eaghtyr. Ta 98% jeh eaghtyr y vooar-rheynn coodit lesh rio as eh mysh 1.6 km (1 mi) er diunid.
Çhaghnoaylleeaght
thumb|right|Rish mean yn 20oo eash, va mainshteraght ny çhaghnoaylleeaght dy liooar ec deiney dy nod shin goll magh ass aeraght ny Cruinney son y chied cheayrt.
Ta çhaghnoaylleeaght ny h-eie lheead bentyn da fys er as ymmyd greie as keird, as cummaght ny fys as ymmydyn shen er jargaght ghooie ennagh dy reaghey as cormal rish y çhymbylaght echey. Foddee eh çheet er nheeghyn corporagh (myr sampleyr, jeshaghtyn ny greie), corysyn, as saaseyn. Ny keayrtyn, t'eh bentyn rish magher er lheh: myr sampleyr, çhaghnoaylleeaght-fysseree.
Ghow toshiaght çhaghnoaylleeaght deiney lesh ymmyd cooid najooragh: stiurey aile as ymmyd greieyn cloaie as fuyghagh. Eisht ghow ad toshiaght ceaghley cooid najooragh dys cummaghtyn ny smoo ymmydoil (myr sampleyr, jannoo yiarn jeh mianagh yiarn), as jannoo ymmyd jeh greieyn yl-cho-oltagh.
Ta çhaghnoaylleeaght ec ymmodee dooieyn, goaill stiagh far-gheiney, fannagyn, as dooarchooyn marrey.
Taoiseach
Ta'n Taoiseach (Gaelg: Toshiagh) ny 'er toshee ny ard-vinishter er Reiltys Nerin. Ta'n Taoiseach reiht rish yn Eaghtyrane fo enmys Dáil Éireann (thie inshley yn Oireachtas), as shegin da, as eh ayns shelloo oik, freayll sarey er y vooar chooid 'sy Dáil. She Brian Cowen, TD y Taoiseach roie, as eh ny 'er toshee er y phartee politickagh, Fianna Fáil.
Rolley shellooderyn yn oik
Roish bunraght Nerin ny bleeaney 1937, va fer toshee y reiltys enmyssit myr Eaghtyrane ny Cooinseil Kiannoortagh. V'eh W. T. Cosgrave jeh'n phartee Cumann na nGaedhael veih 1922-32 ny chied 'er toshee. Rere cliaghtey, ta ny h-eaghtyraneyn shen currit ayns earrooyn ny Taoisigh.
Porifera
Ta faastguinyn, thoagyn ny marrey, ny Porifera, nyn phylum ‘sy reeriaght Animalia. Ta thoagyn cummal ‘syn ushtey, as t’ad ry-akin ayns dagh mooir y teihll. Cha nel agh beggan thoagyn cummal ayns ushtey millish.
Ta ny smoo na 7500 dooieyn ayn, eddyr beggan millimeadaryn as tree meadaryn ‘syn yrjid. Ta cummey as mooadys y thoag croghey er beaghey as çhymyllaght. Er y fa nagh vel organeyn erbee ec thoagyn, cha nel ad casley rish y chooid elley jeh Animalia. Ny yei shen, ta killaghyn oc currit da obbyr er lheh. Cha nel coryssyn neayrag, lheieagh ny cuishlagh oc. Ta thoagyn soit, er y thalloo son y chooid smoo, agh ny keayrtyn, er lossreeyn ny eeastyn shliggagh. Dy cadjin, ta thoagyn goaill bee liorish shollaney; t’ad sheelaghey ushtey trooid nyn gorpyn. Ta beggan jeu nyn eederyn foalley, as beggan elley, ta mynvioee oc as adsyn co-haaghey sollysh son y ghaa.
Insecta
Ta beishteigyn, beisteigyn ny shey-chassee (dy ghra myr shen, olteyryn y phossan Insecta) nyn bossan smoo ny h-arthropodyn. T'ad jannoo magh possan dy vaaghyn smoo anchasley ny chruinney. Ta ny smoo na millioon dy ghooie oc er nyn soilshaghey - ny smoo nah lieh jeh ooilley ny organeyn bioag as fys orroo ain - as t'ad credjal dy vel wheesh as 30 millioon elley ry-gheddyn foast, foddee. Myr shen, foddee beishteigyn jannoo magh ny smoo na 90% jeh organeyn bioag ny cruinney. Ta beishteigyn ry-akin ayns bunnys dagh çhymbyllaght ny cruinney, ga nagh vel agh beggan ry-akin ayns y varrey, ream ny crustee.
Bodiliz
Ta Bodiliz (Bodilis) ny chommyoon 'sy département Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Bodilisiens currit er cummaltee yn valley.
Çhengoaylleeaght henndeeagh
She studeyrys er caghlaa glare çhengoaylleeaght henndeeagh. Ta queig obbraghyn mooar echey:
Þingvallavatn
Ta Þingvallavatn ny logh ayns sheear yiass ny h-Eeslynn. T'eh ny logh najooragh smoo er yn ellan as eh 84 km² er eaghtyr. Ec y voayl s'diuney, ta'n logh 114 m er diunid. Ta'n logh ny lhie ayns Pairk Ashoonagh Þingvellir. Va ard-whaiyl ny h-Eeslynn, yn Alþing, bunnit ec coose hwoaie en ellan 'sy vlein 930.
Unnaneys ny Pobblaghtyn Soveidjagh Soshiallagh
Va'n UPSS ny Unnaneys ny Pobblaghtyn Soveidjagh Soshiallagh (Rooshish: Союз Советских Социалистических Республик / Soyuz Sovetskikh Sotsialisticheskikh Respublik) ny heer Cummynagh veih 1922 derrey 1991, as eh soit ayns Oaraishey. Va'n steat ny vooar-chummaght ny cruinney veih'n vlein 1945 derrey laa e huittym. 300px|left|thumbnail|Caslys çheerey yn UPSS veih 1945 derrey 1991
Cummey yn Steat
Va'n steat jeant seose jeh kiare Pobblaght Soveidjagh tra v'eh bunnit, agh hannah sy vlein 1953 va queig pobblaght jeig ayns y çheer. Va'd PSS yn Armeain, PSS yn Asserbajaan, PSS y Velaroosh, PSS y Chassaghstaan, PSS y Chyrgistaan, PSS yn Estaan, PSS y Latvey, PSS y Litaan, PSS y Voldaav, PSS yn Ookraan, PSS yn Oosbeckistaan, PSCS y Roosh, PSS y Çhorshey, PSS y Tajikistaan, PSS y Turkmenistaan.
Ctenophora
Ctenophora, she phylum t’ayn, ‘sy reeriaght Animalia. T’ad gra dy nee possan smoo bunneydagh Animalia t’ayn, as Ctenophora ny possan “shuyragh” da ny possanyn elley.
Ga dy vel caslys mooar eddyr oc, cha nel ctenophoranyn ny sloureeyn rere baagh-oaylleeaght. Cha nel cnidocyteyn (killagyn guinney) oc, as ta corys nearag oc – cha nel y lheid ec cnidarianyn. Ta ctenophoranyn ry-akin fud faarkaghyn y teihll. Kuse dy ghooie, t’ad cho cadjin dy vel ad toghtey lheeinteenyn; ta fir elley feer ghoan.
Ta ctenophoranyn so-vrishey, as myr shen, s’doillee eh jannoo studeyrys er yn aght baghee oc. Er y fa shoh, cha nel fysseree ayn er y vea oc, agh ta fys ain dy vel ad geddyn sliught ec eash veg, as myr shen, s’cosoylagh dy vel çhymshal sheeloghe beg oc.
Kistershee
250px|right|thumb|Cowrey cleiney yn Oardyr Kistershagh She oardyr reiltagh jeh cooid ny h-Agglish Raueagh eh Oardyr ny Kistershee ny ny Maynaghyn Baney (kyndagh rish ny h-eaddee t'orroo). Va'n chied vannishter bunnit liorish Robert Molesme 'sy vlein 1098 ec Mannishter Cîteaux.
Ctenophora
Bun-ocklaght
Ta bun yn emmyn Greagish: kteno, kteis (kere) + phore, dy ghra myr shen, ta kere echey.
Mêlann
Ta'n ennym Frangish Meslannais currit er cummaltee yn valley.
Mannishter 'er Maigh
Ta Mannishter 'er Maigh (Baarle: Fermoy, Yernish: Mainistir Fhear Maigh ny Mainistir Fhear Maí) ny valley ayns Coontae Chorkee, Pobblaght Nerin. T'ee soit er brooinyn an Dubhabhainn ayns jiass Nerin. She Plañvour ny Britaan shuyr-valley Vannishter 'er Maigh.
Picardish
She çhengey Romanagh ee yn Phicardish. T'ee ry-chlashtyn ayns Picardie as Nord-Pas-de-Calais 'sy Rank, as 'sy Velg heear. T'ad cur picard urree ayns Picardie, chti ny chtimi ayns Nord-Pas-de-Calais, rouchi ayns ard Lille as Valenciennes, ny patois raad erbee 'sy Twoaie. Ta çhengeyderyn cur ad ry-cheilley fo'n ennym Picardish.
Chordata
Ta Chordata ny phylum ayns y reeriaght Animalia, goaill stiagh ny dreeym-juntee chammah as kuse dy vooinjer faggys daue. Ta queig troyn cadjin oc: traa ennagh 'sy vea oc, ta notochord, coyrd neayrag drommey, scolt farangagh, endostyle, as famman cooyl-thoanney oc.
Tuvalu
She çheer as ellanragh ayns y Faarkeylann ee Tuvalu. She Funafuti preeu-valley ny çheerey.
Buenos Aires
thumb|left|Buenos Aires Ta Buenos Aires ny phreeu-valley as ny valley smoo 'syn Argenteen. T'eh ny lhie er coose jiass Río de la Plata er coose hiar yiass America Yiass. Cha nel Buenos Aires ny chooid jeh Queiggey Buenos Aires, as cha nel eh ny phreeu-valley er. T'eh ny slyst conastagh hene-reiltagh jeh'n çheer, ansherbee. Ta Buenos Aires Mooar ny treeoo covaljys smoo ayns America Ladjynagh lesh 13 millioonyn cummaltee.
Ny yei streeuyn y 19-oo eash, haink er Buenos Aires dy ve conastit as v'eh scarrit magh ass Queiggey Buenos Aires ayns 1880. Va ny joaraghyn mooadit dys ny baljyn Belgrano as Flores y chur stiagh 'sy valley.
Va ennym ny kemmyrk "Nostra Signora di Bonaria" ayns Cagliari ny Sardeen currit er y valley, as Bonaria çhyndaait myr "Buenos Aires" (Gaelg: Geayaghyn Mie ny Aer Vie). Ayns bunraght ny bleeaney 1994 hooar y balley staydys hene-reiltagh as va ennym noa currit er: Ciudad Autónoma de Buenos Aires (Gaelg: Ard-valley Hene-reiltagh Buenos Aires)
Ta'n ennym porteños (sleih ass y phurt) currit er sleih ass Buenos Aires.
thumb|720px|center|
Dermot Morgan
She fer aitt as aghteyr Yernagh va Dermot John Morgan (31 Mayrnt 1952 28 Toshiaght Arree 1998). Va enney share er son e phaart myr yn Ayr Ted Crilley 'sy chlaare çhellveeish Channel 4, Father Ted.
Preeu-valley
Dy cadjin, she preeu-valley yn balley smoo as yn balley strimmey 'sy çheer. Trooid as trooid ta'n reiltys, yn ard-whaiyl as ny commynyn argidagh strimmey soit ayn.
Eaghtyrane Tinvaal
Ta Eaghtyrane Tinvaal ny offishear gurneilagh ec cruinnaghtyn Tinvaal ayns Doolish as t'eh reiht ec olteynyn Tinvaal mastey yn earroo oc. Va'n chied Eaghtyrane reiht, y Reejerey Charles Kerruish OIG LLD CS, reiht 'sy vlein 1990 as v'eh ayns shelloo oik derrey yn coyrt seose echey 'sy vlein 2000.
Ta'n offishear gurneilagh tannaghtyn neuchleaynit agh, ayns taghyrtyn voteyn corrym er rheynn 'sy Choonseil Slattyssagh ta teiy reaghee echey. Ta'n Eaghtyrane cur pooar da'n Pabyr Oardagh ry hoi cruinnaghtyn. T'eh freggyrtagh er son gurneil aghtyn Quaiyl Tinvaal as er son soilshaghey kionyssagh ny Reillyn Beayn, myrgeddin. T'eh shoh scaanit son y chooid smoo ayns oik Loayreyder y Chiare as Feed.
Roish ny bleeaney 1990 va'n oik ayns shelloo ex officio liorish y Lhiass-chiannoort. Nish, ta'n oik ayns co-helloo lesh Eaghtyrane ny Coonseil Slatyssagh.
Cobbyr
thumb|280px|alt=| Cobbyr |left
She bunstoo eh cobbyr ny copuir ny keayrtyn. She yn trimmid breneenagh ta echey ny 196.966569 g·mol. Ta earroo breneenagh 29 as cowrey Cu er.
Guangxi
Ta Guangxi ny Ard Hene-reiltagh Guangxi Zhuang (Sheenish hradishoonagh: 廣西壯族自治區; Sheenish aashagh: 广西壮族自治区; pinyin: Guǎngxī Zhuàngzú Zìzhìqū) ny ard hene-reiltagh ayns jiass Gheynphobblaght ny Sheen. T'ee çhemmit liorish Yunnan da'n sheear, Guizhou da'n twoaie, Hunan da'n shiar hwoaie, Guangdong da'n shiar yiass, Lhoob Honkin da'n jiass, as y Vietnam da'n sheear yiass.
Pobblaght Hoveidjagh Hoshiallagh yn Armeain
Va Pobblaght Hoveidjagh Hoshiallagh yn Armeain (Armeainish: Հայկական Սովետական Սոցիալիստական Հանրապետություն / Haykakan Sovetakan Sotsialistakan Hanrapetutyun, Rooshish: Армянская Советская Социалистическая Республика / Armyanskaya Sovetskaya Sotsialisticheskaya Respublika) ny co-phobblaght 'syn UPSS veih'n 30 Mee ny Nollick, 1922 derrey 21 Mean Fouyir, 1991 tra hooar ee e neuchrogheydys myr Pobblaght yn Armeain.
Frankium
She bunstoo eh frankium. Ta earroo breneenagh 87 as cowrey Fr er.
Yn Vooir Cheltiagh
Ta'n Vooir Cheltiagh (The Celtic Sea, An Mhuir Cheilteach, Y Môr Celtaidd, An Mor Keltek, Ar Mor Keltiek, La Mer Celtique) ny cooid jeh'n Cheayn Sheear magh veih slyst yiass Nerin. T'ee caglit 'sy niar liorish Mooir Vretyn, Ammyr Vristol as Mooir yn Eeaght, chammah as ayrnyn çheualagh Vretin, ny Corn, Devon as ny Britaan. Ta Baie ny Biscaayn ny hoie çheu yiass veih'n vooir as ta'n Keayn Sheear firrinagh ny lhie 'sy neear.
Ard-screeudeyr Vannin
Ta'n Ard-screeudeyr ny 'er toshee er Shirveish y Reiltys ayns Mannin. She Mary Williams yn Ard-screeudeyr t'ayn nish.
Ta'n Ard-screeudeyr freggyrtagh er son obbyr Oik yn Ard-screeudeyr as t'eh ny ee kiarail coyrle jeh'n teih as stiurey da'n Ard-choyrlagh as da Coonseil ny h-Arraghyn.
Karaez-Plougêr
Ta Karaez-Plougêr (Carhaix-Plouguer) ny chommyoon 'sy département Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Carhaisiens currit er cummaltee yn valley.
Yn Raue
She preeu-valley yn Iddaal as y chaayr as y commyoon smoo cummaltit 'sy çheer ee yn Raue (Roma, Rōma. Ta'n chaayr 1,285.3 km2 er eaghtyr as ta ny smoo na 2.7 millioonyn dy 'leih cummal ayn. Ta ny h-enmyn Caput Mundi (Ard-valley ny cruinney), la città Eterna (yn balley beayn), Limen Apostolorum (Sole dorrys ny h-Ostyllyn), la città dei sette colli (Balley ny shiaght cruink) as l'Urbe (Yn ard-valley) currit urree. T'ee ny soiaghey son yn Agglish Raueagh as ta'n steat seyr, Ard-valley yn Phaab soit aynjee myrgeddin. T'ee ny soie er Awin y Tiber ayns Lazio, fer jeh ny h-ardjyn Iddaalagh, ayns sheear meanagh lieh-innys yn Iddaal.
Xinjiang
Ta Xinjiang ny Ard Hene-reiltagh Xinjiang (Uyghur: شىنجاڭ, Shinjang; Sheenish: 新疆; pinyin: Xīnjiāng; Wade-Giles: Hsin1-chiang1) ny ard hene-reiltagh ayns Deynphobblaght ny Sheen. Ta Xinjiang çhemmit liorish Tibet da'n jiass, Qinghai as Gansu da'n shiar yiass, y Vongoil da'n shiar, y Roosh da'n twoaie, as liorish y Chassaghstaan, y Chyrgistaan, y Tajikistaan, yn Afghanistaan, y Phakistaan as yn Injey da'n sheear.
Cloreen
Ta cloreen ny cloareen (veih χλωρóς (khlôros) ny Greagish ta çhyndaait myr "bane-ghlass") ny vunstoo lesh yn earroo breneenagh 17 as lesh y chowrey Cl. T'eh ny hallageen ta ry-gheddyn 'sy taabyl reiltagh ayns possan 17.
Çhalse X ny Frank
Va Çhalse X (9 Jerrey Fouyir, 1757 - 6 Mee Houney, 1836) ny Ree ny Frank as Navarra veih 1824 derrey Irree magh ny Frank 'sy vlein 1830. V'eh ny Ree jerrinagh jeh'n Chlein Bourbon 'sy Rank.
Menieg
Ta Menieg (Ménéac) ny chommyoon 'sy département Frangagh Mor-Bihan 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Ménéacois currit er cummaltee yn valley.
Pobblaght Hoveidjagh Hoshiallagh y Chassaghstaan
Va Pobblaght Hoveidjagh Hoshiallagh y Chassaghstaan (Kassaghish: Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасы / Qazaq Keñestik Socialistik Respublikasi, Казахская Советская Социалистическая Республика, ''Kazakhskaya Sovetskaya Sotsialisticheskaya Respublika) ny co-phobblaght 'syn UPSS veih'n 30 Mee ny Nollick, 1922 derrey 16 Mee ny Nollick, 1991 tra hooar ee e neuchrogheydys myr Pobblaght y Chassaghstaan.
Bromeen
She bunstoo kemmigagh eh bromeen (veih'n Ghreagish: βρῶμος, brómos, as eh çheet er "torcan (heurinyn)"). She Br yn earroo kemmigagh as she 35 yn earroo breneenagh echey. T'eh ny hallageen as, marish mercur, t'eh ny vunstoo ushlagh ec çhiass chadjin, agh ta kaishum, rubiddjum, frankium as gallium begnagh gollroosyn. Ta gaalyn bromeen nyn ghaalyn craiuagh as nieunagh. Va mysh 556,000 thunnaghyn meadragh dy vromeen er ny hroar 'sy vlein 2007. Ta bromeen ymmydit ayns casteyderyn aile as stoo kemmigagh meein.
Fluoreen
Ta fluoreen ny flooareen ny vunstoo lesh yn earroo breneenagh 9 echey. She F y cowrey kemmigagh echey. Ta fluoreen jannoo kiangley singil rish eh hene ayns cummey bunneydagh, as y co-vreneen daa-vreneenaghF2 myr eiyrtys. Ta'n fluoreen 18.9984032 g·mol er trimmid breneenagh.
Carboan
Ta carboan ny vunstoo lesh y chowrey C as yn earroo breneenagh 6 echey. T'eh ny h-oltey jeh possan 14 er y taabyl reiltagh, as t'eh ny vunstoo neuveainagh. Ta tree eesotoypyn najooragh ry-gheddyn, as ta daa jeu - 12C as 13C - nyn eesotoypyn shickyr, as ta'n trass eesotoyp - 14C - ny vunstoo goul-rooragh, as t'eh molkey lesh lieh-heihll mygeayrt 5730 bleeantyn. Ta'n carboan nane jeh earroo beg dy vunstooghyn t'er enney ain veih'n roienaght. Ta'n fockle "carboan" çheet ass carbo ny Ladjyn as y fockle shen çheet er geayl.
Droghad Bailey
right|thumb|Cooid jeh'n 1st [[Coldstream Guards goll tessen Ammyr Dortmund-Ems er droghad Bailey.]] She sorçh dy ghroghad thruss roie-yeant va toiggit ec Donald Bailey (1901 — 1985) eh droghad Bailey. V'eh lhiassit ec ny Goaldee car y Nah Chaggey Dowanagh son cooishyn cahnagh as va ymmyd mooar jeant jeh ec ny forseyn Goaldagh as Americaanagh car y chaggey shen.
Germaanium
She bunstoo eh germaanium. She yn trimmid breneenagh ta echey ny 72.64 g·mol-1. Ta earroo breneenagh 32 as cowrey Ge er. 250px|thumb|left|Germaanium
Langues d'Oïl
thumb|Ta rheam çheeroaylleeagh ny çhengaghyn Oïl (faagail Frangish magh) ry-akin ayns daahyn eayney as buighey 'sy chaslys çheerey shoh Ta Langues d'oïl ny enmys çhengoaylleeagh ny shendeeagh ta currit er ny çhengaghyn Goalagh-Romanagh as ad çheet magh as thallooyn twoaie Ghoal Raueagh, as ee jannoo y Rank hwoaie, ayrn ny Belg, as Ellanyn Vooir Eeaght. Jiu, ansherbee, ta'n Rangish Chadjinit (ee hene ny çhengey oïl myrgeddin) currit stiagh ayns nyn ynnyd myr çhengey oikoil as ard-chionyssagh ayns ny thallooyn shen, faagail Ellanyn Vooir Eeaght magh, raad dy vel Baarle ny preeu-hengey.
Rolley abbyrtyn Oïl as çhengaghyn Oïl
Ta çhengoayllee noa-emshyragh rheynn ny çhengaghyn Romanagh ta loayrit 'sy Rank (y Rank vean-eashagh er lheh) ayns tree fo-phossanyn çheeroaylleeagh: t'ad Langue d'oïl as Langue d'oc y daa fo-phossan smoo; ta'n treeoo possan, Franco-Provençal, tastit myr çhengey hradishoonagh eddyr y daa phossan elley.
Ta ny çhengaghyn Oïl 'sy rheam veih'n Velg harrish twoaie as mean ny Frank as Ellanyn Vooir Eeaght jannoo sheeynag abbyrtagh. Ta'n rolley gow ayndaghey shendeeagh stiagh 'syn earroo:
Stad (lieh-innys)
Ta Stad (Stadt, Statt ny Stadlandet, ny jean jarrood eddyr ee as y Deutsch Stadt, as Deitsch Stad ; ta'n d focklit magh myr t) ny lieh-innys 'sy valjaght Norlynnagh Selje. Ta emshyraght chreoi er y lieh-innys; ta bieauid s'tappee recortyssit ec y chione çheerey shoh dy mennick.
Lipník, Slyst Prievidza
Ta Lipník ny valjaght as ny valley beg ayns Slyst Prievidza, Ard Trenčín, ayns sheear ny Slovack.
Gallium
She bunstoo eh gallium. She yn trimmid breneenagh ta echey ny 69.723 g·mol-1. Ta earroo breneenagh 31 as cowrey Ga er. 250px|thumb|left|Gallium
Roonysvaie
She soiaghey Cah Roonysvaie t'ayn, tra ren forseyn Albinagh cur jerrey rish irree magh Manninagh 'sy vlein 1275.
Troorane
right|thumb|Sampleyr jeh troorane She croo as tree çheu as tree uillin echey eh troorane. Ta troorane lesh ny mullee A, B, as C soilshit magh myr.
Yn Austrail
She çheer ayns y Faarkeydys ee yn Austrail (Australia). She Canberra preeu-valley ny çheerey.
Porzh-Lae
Ta'n ennym Frangish Palantins currit er cummaltee yn valley.
Derry City F.C.
Ta Derry City Football Club (Yernish: Cumann Peile Chathair Dhoire) ny chlub sockyr Yernagh ta cloie ayns Ard-rheynn FAI. Va'n club bunnit 'sy vlein 1928. Ec y traa t'ayn, she Stephen Kenny y reireyder.
The Lion King II: Simba's Pride
She scannane drama romansagh kiaullee bioghit Americaanagh voish y vlein 1998 eh The Lion King II: Simba's Pride. Ta'n scannane eiyrtyssagh er yn ard-scannane lesh Disney voish y vlein 1994, The Lion King.
Rolley çhengaghyn Oïl
Ta ny çhengaghyn Oïl goaill 10 çhengaghyn as abbyrtyn ta loayrit 'syn Oarpey stiagh 'syn earroo; ta'n possan çhengagh shoh ny chooid jeh kynney çhengaghyn Romanagh.
† - cowraghey çhengey varroo ayns ymmyd dooghyssagh.
Kastellin
Ta Kastellin (Châteaulin) ny chommyoon 'sy département Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Portrait of a Call Girl
Skeaylley
Hie yn scannane magh er ny skeaylley myr possan JABE-dooblit er 26 Luanistyn 2011. Hie y chied JABE magh marish troyn eigsoylagh er lheh, goaill stiagh peesh çheu-chooyl ny reayrtyssyn, taishbynys jallooyn, as quaaltyssyn. Hie y nah JABE magh marrish y scannane ny lomarcan, gyn un reayrtys pornograafagh.
Kastellin
Ta'n ennym Frangish Châteaulinois currit er cummaltee yn valley.
Eeadeen
She bunstoo eh eeadeen ny eedean (veih'n Ghreagish: ιώδης, iodes as eh çheet er "gorrym jiarg"). She I yn cowrey kemmigagh as she 53 yn earroo kemmigagh echey. 250px|thumb|left|Eeadeen
Ontario
250px|thumb|Niagara Falls- Ontario She queiggey ayns çheshvean y Chanadey eh Ontario. T'eh ny wheiggey smoo rere earroo yn phobble as ny nah wheiggey smoo rere eaghtyr lurg Québec (ta Nunavut as Thallooyn yn Eear Hwoaie ny smoo agh cha nel ad agh thallooyn). Ta Ontario çhemmit liorish Manitoba da'n sheear, Quebec da'n shiar as ny steatyn Americaanagh Minnesota, Michigan, Ohio, Pennsylvania as York Noa da'n jiass. She Toronto, y balley smoo 'sy Chanadey, yn preeu-valley. Ta preeu-valley y Chanadey, Ottawa, soit ayn myrgeddin. Rere coontey-pobble y vlein 2006 va 12,160,282 cummaltee, ny 38.5% sleih-earroo ashoonagh ny çheerey, aynjee.
James Monroe
Va James Monroe (28 Averil, 1758 - 4 Jerrey Souree, 1831) ny 5oo Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit. V'eh ayns oik veih 4 Mart, 1817 derrey 4 Mart, 1825.
Bro Gozh ma Zadoù
She arrane ashoonagh ny Britaan eh Bro Gozh ma Zadoù (Britaanish son Shenn-Çheer nyn Ayraghyn). She carr arrane ashoonagh Vretin, Hen Wlad Fy Nhadau, carr yn arrane shoh, cosoylagh rish arrane ashoonagh ny Corn, Bro Goth agan Tasow.
Ren François Jaffrennou screeu sheese ny focklyn 'sy vlein 1897 as by eh yn chiaull va doltit na'n pheesh va cummit ec James James veih Pontypridd, Bretyn, son Hen Wlad Fy Nhadau. Va'n arrane noa soilshit magh da'n chied cheayrt 'sy vlein 1898 as v'eh currit mygeayrt myr Henvelidigez ("Cochormys"). V'eh reiht myr arrane ashoonagh as myr arrane son y caarjys eddyr ny Bretnee as ny Britaanee y chelloorey 'sy vlein 1903 ec Cohaglym Kevredigezh Vroadel Breizh ayns Lesneven. Ren Maurice Duhamel jeshaghey yn pheesh da'n phianney as v'eh recortyssit ec Pathé 'sy vlein 1910.
Laura Burt
She ben-chloieder ardan Manninagh as Americaanagh va Laura Burt (16 Mean Fouyir 1872 - 16 Jerrey Fouyir 1952). Va enney mooar urree son yn obbyr eck myr ben-chloieder ayns cloiaghyn Sostynagh as Americaanagh. Ren ish as e lught thie arraghey dys ny Steatyn Unnaneysit. She immeeaghtagh 'sy ghleashaght hobreeaght va'n voir eck.
Hayrn Burt enney mooar da'n chied cheayrt son e paart 'sy chloie Blue Jeans voish y vlein 1890. Another of her most famous performances was as Madge in In Old Kentucky.
Phoose ee rish y chloieder Goaldagh Henry Stanford er 2 Mayrnt 1902, as ren ad cloie ry-cheilley ayns cooishyn er lheh derrey baase Stanford ayns.
Tenochtitlan
Va Tenochtitlan (Nahuatl Chlassicagh: Tenōchtitlan ASE :) (ny keayrtyn t'eh cubblit lesh yn 'ockle Mexico myr Mexico Tenochtitlan ny Tenochtitlan Mexico) ny altepetl (steat baljagh) Nahua er ellan ayns Logh Texcoco ayns Glion Veksico. V'eh bunnit ayns 1325, as haink er dy ve ny phreeu-valley er yn Impiraght Asteckagh 'sy 15-oo eash, derrey yn tuittym echey ayns 1521. Ny yei shen, haink er dy ve ny cabecera jeh Lhiass-reeriaght y Spaainey Noa, as jiu ta ny stroailtysyn soit ayns Caayr Veksico, Meksico.
Thalloo yn Eeast as Labrador
She queiggey 'sy Chanadey ee Thalloo yn Eeast as Labrador (Newfoundland and Labrador, Terre-Neuve-et-Labrador). Ta'n queiggey jeant seose jeh'n ellan, Thalloo yn Eeast, as Labrador vooar-heeragh, as adsyn soit er slyst Atlantagh ny çheerey. Ec entreiltys stiagh 'sy Chanadey va'n queiggey enmyssit myr Thalloo yn Eeast ynrican, agh 'sy vlein 2001 va'n ennym çhyndaait dy oikoil gys y lhieggan roie.
Tenochtitlan
Va Tenochtitlan nane jeh daa altepetl Mexica, v'eh Tlatelolco yn fer elley.
Thalloo yn Eeast as Labrador
Ayns Averil 2008 va 508,270 cummaltee ayndaue. Ta abbyrtyn ennagh ayns Baarle, Frangish as Yernish. Ta'n abbyrt Baarlagh ayns Labrador cosoylagh son y chooid smoo rish Baarle Thalloo yn Eeast. Ta abbyrtyn ennagh Innu-aimun as Inuktitut ry chlashtyn ayns Labrador myrgeddin.
Ningxia
Ta Ningxia ny Ard Hene-reiltagh Ningxia Hui (Sheenish aashagh: 宁夏; Sheenish hradishoonagh: 寧夏; pinyin: Níngxià; Wade-Giles: Ning-hsia) ny ard hene-reiltagh ayns Deynphobblaght ny Sheen. She Yinchuan y preeu-valley. Ta Ningxia çhemmit liorish y Vongoil Sthie da'n twoaie, Shaanxi da'n shiar as Gansu da'n shiar yiass, da'n jiass as da'n sheear.
Poitevin
She çhengey Romanagh ee Poitevin. T'ee ry-chlashtyn ayns Poitou as Vendée 'sy Rank. Ny keayrtyn, t'ee currit marish Saintongeais myr Poitevin-Saintongeais.