cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gwich’in (çhengey)
Ta Gwich’in ny çhengey Athabaskagh ta loayrit ec y chlein bun-dooghyssagh Gwich’in. Ayns Thallooyn yn Eear Hwoaie as Yukon ny Canadey, t'ee ymmydit ayns ny baljyn Inuvik, Aklavik, Fort McPherson, Old Crow as Tsiigehtchic. Ta mygeayrt 430 loayrederyn ny çhengey ass 1,900 olteyn ny cleinney.
Ayns Alaska, ta Gwich’in loayrit ayns Beaver, Circle, Fort Yukon, Chalkyitsik, Birch Creek, Arctic Village, Eagle as Venetie. Ta ny smoo na 1,000 'sy chlein ayns Alaska agh cha nel agh 300 loayreyderyn.
T'ee ny çhengey oikoil ayns Thallooyn yn Eear Hwoaie.
Corocklyn
Ta corocklyn Gwich’in 'sy chairscreeu cadjinit ry-haishbyney heese (lesh noteyn IPA ayns lhoobeenyn)
Yn Chroit
She çheer ayns yn Europey ee yn Chroit.
George H. W. Bush
Va George Herbert Walker Bush (ruggit er 12 Mean Souree, 1924) ny 41d Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit veih 1989 derrey 1993.
Yn Ooive
She preeu-valley as y balley smoo ayns Coontae yn Vee ee yn Ooive (An Uaimh, Navan). Ta'n balley ny lhie ayns çheshvean y choontae er Phreeu-raad Ashoonagh yn N3 mygeayrt 50 kilometeryn sheear hwoaie veih Divlyn as 25 kilometeryn sheear veih Droghad Aah. Ta'n balley ny lhie ayns Gleann na Bóinne ("Glion an Bhóinn") ec çheet ry-cheilley ny h-awinyn An Abhainn Dubh ("Yn Awin Dhoo") as an Bhóinn. Myrane lesh shen, ta'n balley ny lhie 20 km seose yn awin veih Brú na Bóinne (ny lhiaghtyn noalittagh ta goaill stiagh Sí an Bhrú, Cnobha, as Dubhadh). Ta ny buill hendeeagh Teamhair na Rí, Mannishter Beigthigh, An Scrín as Baile Shláine soit faggys da'n valley. Ta Baile Átha Troim ny lhie seose awin an Bhóinn veih'n Ooive, as ta Ceanannas ny lhie seose yn Abhainn Dubh voish.
Sulnieg
Ta Sulnieg (Sulniac) ny chommyoon 'sy département Frangagh Mor-Bihan 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Sulniacois currit er cummaltee yn valley.
Çhengaghyn Greagagh
She fo-chrouw jeh'n chynney çhengey Ind-Oarpagh ta goaill stiagh y Ghreagish ad ny çhengaghyn Greagagh.
Jesarn
thumb|Saturnus, Caravaggio, 16-oo eash She Jesarn ny Sarn yn laa 'sy çhiaghtyn eddyr Jeheiney as Jedoonee. Rere yn ISO 8601 t'eh myr y sheyoo laa jeh'n çhiaghtyn.
Cabbag aalin
She lus yn-ee slyst ny marrey ee cabbag aalin (Plantago maritima). T'ee ry-akin er feie ny cruinney ayns ardjyn tempreilagh as Arctagh, goaill stiagh yn Oarpey, yn Affrick heear-hwoaie, yn Aishey hwoaie as veanagh, America Hwoaie hwoaie as America Yiass yiass.
Eggoaylleeaght
T'ee gaase er slystyn marrey son y chooid smoo, agh ayns buill er lheh t'ee ry-akin rish strooanyn slieau. Ta'n soe eck caghlaa rere cochruinnaghey daa-ocseed charboan 'syn aer.
Yn Vritaan (ard)
She ard Frangagh ee yn Vritaan ny Bretagne (Britaanish: Breizh, focklit magh myr [bʁejs]; Frangish: Bretagne, focklit magh myr [bʁətaɲ]; 'sy çhengey Gallo: Bertaèyn). T'ee soit er kione çheerey ayns sheear hwoaie ny Frank, eddyr Mooir yn Eeaght 'sy twoaie as Baie ny Biscaayn 'sy yiass. She Roazhon (Rennes) y preeu-valley. 'Sy vlein 1941, va'n ard hendeeagh, y Vritaan, rheynnit ayns daa régions - Bretagne (yn ennym ta currit er 80% jeh'n shenn-ard), as Pays de la Loire. 250px|left|thumb|Thie sampleyragh y Vritaan
Ronald Reagan
Va Ronald Wilson Reagan (6 Toshiaght Arree, 1911 - 5 Mean Souree, 2004) ny 40oo Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit veih 1981 derrey 1989 as ny 33oo Kiannoort er California veih 1967 derrey 1975.
Maoron
Ta'n ennym Frangish Mauronnais currit er cummaltee yn valley.
Coontae yn Eearvee
She coontae ayns Pobblaght Nerin ee yn Eearvee ny Coontae yn Eearvee. Ta'n coontae soit ayns Lion, nane jeh ny queiggaghyn Yernagh. She yn Mwyllin Kiarr y preeu-valley.
Coontae Ros Comain
She coontae ayns Pobblaght Nerin eh Ros Comain ny Coontae Ros Comain. Ta'n coontae soit ayns Connaghtey, nane jeh ny queiggaghyn Yernagh. She Ros Comain y preeu-valley.
Muc rangagh
She dooie jeh'n oardagh caigneyder muc rangagh (Cavia porcellus). Ta bunneydys ny beiyn shoh ayns ny h-Andeeyn as ta studeyrysyn bunnit er bea-chemmig as mestaghey coyrlaghey da vel ad nyn vuilleeaghtyn thie dooie conastagh lheid as Cavia aperea, Cavia fulgida ny Cavia tschudii, as myr shen cha nel ad ry gheddyn 'syn 'eaynid.
Nagorno-Karabakh
right|thumb|Soiaghey yn ard çheusthie jeh ny joaraghyn noa-emshyragh right|thumb|Joaraghyn Phobblaght Nagorno-Karabakh right|thumb|Brattagh Phobblaght Nagorno-Karabakh She ard thallooinit ayns Caacas Yiass eh Nagorno-Karabakh. T'eh ny lhie eddyr Karabakh Heese as Zangezur as t'eh coodaghey y reayn heear yiass jeh Sleityn ny Coagaash Beg.
Ta'n chooid smoo jeh'n ard shen fo stiurey Phobblaght Nagorno-Karabakh, steat as staydys neucroghagh de facto echey, agh nagh vel er enney ec çheer elley erbee. Ta'n steat shen bunnit er Queiggey Hene-reiltagh Nagorno-Karabakh çheusthie jeh PHH ny h-Asserbajaan jeh'n Unnaneys Soveidjagh. Ta'n thalloo shen coontit dy h-eddyr-ashoonagh myr cooid jeh'n Asserbajaan, ga nagh vel y chooid smoo jeh'n ard shen fo stiurey eck veih'n vlein 1991.
Ennym yn ard
Ta enmyn cosoylagh currit er yn ard shen ayns ny çhengaghyn ynnydagh t'ayn:
Yn Earack
She çheer 'syn Aishey ee yn Earack. T'ee çhemmit liorish y Turkee da'n twoaie, yn Eeraan da'n shiar, y Choowait da'n jiass, liorish yn Araab Saudi da'n sheear yiass, as liorish y Jordaan as y Teer da'n sheear. She Baghdad y preeu-valley.
Yn Chamboyd
She çheer ayns yn Aishey ee yn Chamboyd. T'ee çhemmit liorish y Çheer Thai da'n sheear as y twoaie, y Laos da'n twoaie, as liorish y Vietnam da'n shiar. She Phnom Penh y preeu-valley.
Ardjyn Phobblaght Nerin
thumb|250px|Caslys-çheerey Nerin as ny h-ardjyn goll er taishbyney er Ta Nerin goll er rheynn magh ayns hoght ardjyn ec keim III fo'n skeim NUTS. Va'n skeim shen currit stiagh ayns bree 'sy vlein 1994.
Ny h-ardjyn
}
Pyramid
Ta'n pyramid ny hroggal raad dy vel ny h-eaghtyryn mooie nyn drooraneyn ta çheet ry-cheilley ec un voayl. Ta bun kiare-lhiateeagh ny tree-lhiateeagh oc son y chooid smoo agh foddee dy vel bun yl-lhiateeagh oc myrgeddin. T'eh shen, dy cadjin ta kiare eddinyn oc. Ta cummey yn phyramid cur raad da ard-veenidyn strughtooryn lhiaghtagh y chur er bun er yn oyr nagh vel mooarane meih ec baare y strughtoor as eh broojey er neose.
Er fud thousaneyn dy vleeantyn v'ad ny pyramidyn ny troggallyn smoo er y Chruinney va jeant ec deiney. V'eh yn Pyramid Ruy ayns Ruillick Dashur y chied phyramid as ny yei shen va Pyramid Mooar Khufu troggit. She Pyramid Mooar Cholula y pyramid smoo rere thummid v'er hroggal 'sy steat Meksicagh Puebla. Ta'n pyramid shen foast fo toghailt.
Shenn charnaneyn
Va troggallyn pyramidagh troggit ec ram ard-veenidyn, goaill stiagh lheid as ny h-Egyptee, ny Mayee, ny Sumeree, as ny Kamboydee.
Y Rank
Ta pyramid Romanagh ayns Falicon, Yn Rank. .
Pyramidyn Egyptagh
right|thumb|Pyramidyn [[yn Egypt.]] Ny pyramidyn share er enney, t'adsyn ny pyramidyn Eajiptagh. T'ad troggalyn cloaie, mastey troggalyn smoo laue-jeant ny cruinney. Rish 2008, va enney ain er 138 pyramidyn Eajiptagh. She pyramid smoo Egypt eh Pyramid Mooar Ghiza, as eshyn mastey fir smoo ny cruinney. Derrey hrog ad Ard-Hiamble Lincoln ayns 1300 BNJ, she troggal smoo ny cruinney v'ayn. Ta mooadys 52 600 meadyr kerrinagh ec cass y phyramid. Va'n pyramid shoh fer jeh ny Shiaght Yindyssyn ny Cruinney, as t'eh fer ynrican t'er mayrn foast.
Yn Injey
thumb|Caslys jeh ard-hoor phyramid ny Çhiamble Thanjavur ayns [[Thanjavur|Thanjavur, Tamil Nadu.]]
Pyramidyn Mesoamericaanagh
Hrog kuse dy chultooryn Mesoamericaaanagh troggalyn pyramidagh. V'ad straihagh dy cadjin, as çhiamble ec kione y hroggal. Pyramid smoo Mesoamericaanagh, shen Pyramid Mooar Cholula, ayns Puebla, Meksico. Ta pyramid neuchadjin as cummey kiarkylagh ec Cuicuilco, Mexico City; ta'n chooid smoo jeh fo leavey er coontey shenn vleastey Xictli.
Pyramidyn Mesopotaamagh
Hrog ny Mesopotamee pyramidyn, ny "zigguratyn". V'ad daahit tra dy row, as jeant ass brickyn laaghey; myr shen, cha nel monney jeu er mayrn.
Pyramidyn ayns America Hwoaie
Ren sheshaghtyn troggeyder carnaneyn ayns America Twoaie troggal carnaneyn mooarey pyramidagh. Ta Monk's Mound ec Cahokia mastey ny fir smoo as share er enney. Cha nel fys kiart ain er obbyr ny carnaneyn, agh t'ad credjal dy row laue oc ayns bea crauee ny sleih.
Y Raue
thumb|Pyramid Chestius.
Va Pyramid Chestius 27-meader er yrjid er ny hroggal rish jerrey y chied eash RJC, as t'eh er mayrn foast. T'eh ny hoie faggys da Porta San Paolo. Hie fir elley, Meta Romuli 'syn Ager Vaticanus (shen Borgo jiu), er stroie ec jerrey y 15oo eash.
Eggoaylleeaght
thumb|upright|right|Chur [[Eugenius Warming eggoaylleeaght er bun myr keird oaylleegh]]
She eggoaylleeaght studeyrys oaylleeagh er rheynn as lhieenaraght vea as er eddyr-obbraghey eddyr organeyn as nyn jymmyltaght najooragh. Ta çhymmyltaght organeyn goaill stiagh troyn fishigagh, foddee tuarastyl y yannoo myr sym faghteyryn neuorgaanagh lheid as grianaghey (soilshey ny greiney), speyr, as creg-oaylleeaght, as corys eggoaylleeagh orgaanagh, as eh goaill stiagh organeyn elley ta rheynn magh yn oayll.
Ta'n fockle "eggoaylleeaght" ymmydit ayns termyn ennagh lheid as eggoaylleeaght heshoil as eggoaylleeaght ghowin as ayns glare chadjin myr co-cheayllagh da'n çhymmyltaght najooragh ny yn çhymmyltaghys. Chammah as shen ta'n fockle "eggoayllyssagh" ymmydit 'sy cheeall "caarjoil da'n çhymmyltaght".
Va'n term eggoaylleeaght ny oekologie cummit ec y bea-oayllee Germaanagh Ernst Haeckel 'sy vlein 1866, tra chur eh baght er myr "oaylleeaght ooilley-ghoaillys jeh cochiangley yn organe lesh y çhymmyltaght." Cha ren Haeckel obbraghey er yn eie, as va'n kied teks-lioar rome-chooishagh er y vun-chooish (myrane lesh y kied choorse ollooscoillagh) screeuit liorish y lus-oayllee Danvargagh, Eugenius Warming. Ta Warming currit er enney myr kiaddeyder ny h-eggoaylleeaght er yn obbyr leah echey.
20oo eash
Far-reayrt
Hoshee yn 20oo eash er y 1 Jerrey Geuree 1901 as v'eh creaghnit er y 31 Nollick 2000.
Yuri Gagarin
thumb|Yuri Gagarin ayns [[cullee spoar.]] Va Yuri Alekseyevich Gagarin (Юрий Алексеевич Гагарин; 9 Mayrnt 1934 – 27 Mayrnt 1968) ny hiaulteyr rollageagh Rooshagh. Haink eh dy ve ny chied dooinney 'sy spoar er 12 Averil 1961, ayns roggad spoar ceaut rish Unnaneys ny Pobblaghtyn Soveidjagh Soshiallagh.
Va Gagarin ruggit ayns 'syn UPSS ayns 1934.
Ayns 1941 ren yn armee Natseeagh tannaghtyn ayns y voayl raad va'n lught-thie echey cummal. V'ad currit magh ass yn thie oc as begin daue cummal ayns bwaane beg cooyl yn thie derrey haink yn caggey gy kione. Tra v'eh aeg, v'eh feer vie ec cloie hockee rio as ren eh gynsagh kys dy etlagh neesht.
Ayns 1955 begin da goll stiagh ayns yn armee as ren eh gynsagh tooilley mychione getlagh.
Ayns 1960 ren eh goaill toshiaght traenal myr shiaulteyr rollageagh as veh currit dys boayl enmyssit Caayr ny Rollageyn faggys da Moscow. V'eh tannaghtyn ayns shoh son tooilley traenal.
Va Gagarin yn chied dooinney ren goll stiagh ayns spoar. Ren eh shoh er yn nah laa jeig, Mee Averil, 1961.
V'eh ayns spoar son bit beg ny sloo na daa oor as hie eh mygeayrt yn theihll un cheayrt ayns fynneig spoar enmyssit Vostok 1.
Lurg çheet erash voish spoar va Gagarin goll mygeayrt yn theihll loayrt rish ram sleih ayns ram çheeraghyn mychione ny ren eh. Haink eh dy ve ny ‘Feniagh yn UPSS’.
V'eh oanluckit 'sy Cherrin Jiarg.
Kastellaodren
Ta Kastellaodren (Châtelaudren, Galloish: Le Chastèu) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Châtelaudrinais currit er cummaltee yn valley.
Enez Vriad
Ta Enez Vriad ny h-ellanragh ta jeant seose jeh daa ellan, as ad scarrit rish hene ec mullagh ny marrey ynrican, as ram ellanyn beggey elley. Ta enney share er yn ellanragh er son ny claghyn tryalagh bane-yiarg ayn.
Ta'n ennym Frangish Bréhatins currit er cummaltee yn valley.
Aragonish
Ta Aragonish loayrit ayns Aragon Hwoaie (Huesca). Ta'n Aragonish cosoylagh rish çhengaghyn elley, lhied as Spaainish, Catalonish as Occitaanish. Ta ram fockleyn ayns Aragonish cosoylagh rish fockleyn Bascagh myrgeddin. Ta'n Aragonish loayrit rish 10,000 peiaghyn. T'ee ny çhengey romanagh. left|thumb|424x424px|Aragonish ayns ruy ([[Aragon#Çhengaghyn|Çhengaghyn ayns Aragon)]]
Moldova
Ta Moldova, ny Pobblaght Voldova dy h-oikoil (Moldovish: Republica Moldova), ny çheer hallooinit 'syn Oarpey Hiar. T'ee ny soie eddyr y Romaan da'n sheear as yn Ookraan da'n twoaie, da'n shiar, as da'n jiass.
Ayns ny shenn traaghyn va thalloo ny çheerey noa-emshiragh ny cooid jeh Dacia, as lurg shen haink ee fo cleayney yn Impiraght Romanagh. Ayns ny Mean Eashyn, va'n chooid smoo jeh'n thalloo ny cooid jeh Prinsaght ny Moldaav. Ayns 1812, va'n lieh hiar jeh'n phrinsaght goit stiagh ayns Impiraght ny Roosh as haink urree dy ve er enney myr Bessarabia. Eddyr ny bleeantyn 1856 as 1878, va daa choontae currit er ash dys y Voldaav, as ayns 1859 v'ad unnaneysit lesh Wallachia dy chur y Romaan noa-emshiragh er bun.
Er tuittym Impiraght ny Roosh ayns 1917, va Pobblaght Gheynlagh ny Moldaav currit er bun, as hie ee stiagh 'sy Romaan Vooar ayns 1918. Ayns 1940, va Bessarabia ruegit liorish yn Unnaneys Soveidjagh, as v'ee rheynnit eddyr PHH ny h-Ookraan as PHH ny Moldaav noa. Lurg caghlaa laueyn ayns 1941 as 1944 car y Nah Chaggey Dowanagh, va thalloo ny çheerey noa-emshiragh currit fo smaght yn Unnaneys Soveidjagh derrey'n seyrsnys eck er 27 Mee Luanistyn, 1991. Va Moldova lhiggit stiagh ayns ny h-Ashoonyn Unnaneysit ayns Mee Vayrnt 1992.
Ayns Mean Fouyir ny bleeaney 1990, va reiltys scarreydagh currit er bun ayns Transnistria, y straih jeh Moldova ta ny soie er broogh hiar jeh'n awin Dniester. Lurg caggey giare ayns 1992, haink urree dy ve neuchroghagh de facto, agh derrey'n laa t'ayn cha nel ee er enney ec çheer erbee jeh'n AU.
Çhengaghyn Iddaalagh
She fo-chrouw jeh'n chynney çhengey Ind-Oarpagh ny çhengaghyn Iddaalagh. T'ad goaill stiagh ny çhengaghyn Romanagh ren çheet magh ass y Ladjyn (y Ghaleeshish, yn Iddaalish, y Spaainish, y Chataloanish, y Phortiugish, y Rangish, y Romaanish, yn Ocsitaanish, a.m.s.), as shiartanse dy hengaghyn marroo ass Lieh-innys ny h-Iddaal, goaill stiagh yn Umbrish, yn Oscish, y Faliscish, y Phicenish Yiass, as y Ladjyn hene. Jiu, cha nel agh ny çhengaghyn sluightagh jeh'n Ladjyn foast goll er loayrt mastey çhengaghyn y chynney shoh.
Cowrag
Shennaghys
Ta cowragyn cooney lesh obbraghyn lheid as rang-oardraghey, cowraghey shellooderaght, ny cowraghey enney eddyrlhieen. Ta focklyn, jallooyn, as cowraghyn elley ry-akin myr cowragyn. Va'n eie shen ayn roish co-earrooderyn, agh ta ronsaghey co-earrooagh lhiggey dhyt ymmyd aasagh as tappee jeu y yannoo.
Hoshiaght, ren soilsheyderyn ymmyd jeu dys cooney ymmydeyryn dy gheddyn cooid vennagh daue er shirveishyn eddyrlhieen. Myr sampleyr, ta'n keywords lhiggey da soilsheyderyn ynnydyn-eggey soilshaghey cooid dy tappee dys cooney lesh ronsaghey. Ayns 2003, ren ynnyd-eggey lioarvark sheshoil Delicious lhiggey da ymmydeyryn cur cowrag er ny "lioarvarkyn" oc dyn veddyn reesht. Chammah's shen, chroo ad shirveishyn çhaglym cooidjagh dys soilshaghey co-lioarvarkyn ymmydeyryn. Rere yn aght shen, ren Flickr lhiggey da ymmydeyryn cowragyn er ny caslyssyn oc y chur. Ren shen eh ny sassey caslyssyn y ronsaghey. Haink yn eie y ve cadjin, as ta claareyn co-earrooder elley goaill stiagh cowragyn er post-l ny coadanyn kiaull. Ta cowragyn lhiggey da ymmydeyryn rang-oardraghey cooid rere aght cooie daue hene, as rheynn ny rang-oardraghyn shen rish y cheilley.
Dy cadjin, foddee oo scrutaghey cowrag er lheh as fakin cooid ymmodee ymmydeyryn ta kianglt rish; myr shen ta ymmyd oc da ymmydeyryn elley. Ta ymmodee ynnydyn-eggey soilshaghey neeal cowragagh ta soilshaghey cowragyn rere menkid.
She rang-oardraghey "neese" t'ayn, as shen noi keimoilaght "neose". Rere rang-oardraghey keimoil, ta'n crootagh meenaghey rangyn rang-oardraghey as yn aght cooie ymmyd jeu y yannoo. Ayns corys cowragagh, foddee dagh ymmydeyr jannoo e ymmyd hene jeh ny cowragyn t'ayn, gyn smooinaghtyn er ymmyd ymmydeyryn elley, as dy mennick ta niart echey cowragyn noa y chroo. Cha nel cooid goll er cur fo rang er lheh; foddee oo cur ymmodee cowragyn urree.
Blog
Shimmey blog ta lhiggey da'n ughtar cowragyn y chroo as cur er ny postyn jeant oc. Ny keayrtyn, ta corys ronnaghyn cooilleenagh ayn myrgeddin. Ta'n cowrag ny jeean-chiangley stiurys rish duillag ayndagh, as ish soilshaghey dagh post as y cowrag shen urree. Ta niart ec yn ughtar post erbee y aarang-oardraghey liorish caghlaa ny cowragyn t'eck; cha nel feme echey ish y scughey. Ta'n cooid vog vlog freayll arrey er ny kianglaghyn t'ayn.
Taghyrt
Ny keayrtyn, ta taghyrt ennagh reih ogher myr cowrag oikoil. T'ad greinnaghey commee ymmyd jeh y yannoo ayns cooid bentyn rish y taghyrt, myr sampleyr artyn, caslyssyn-soilshey ny postyn-blog. Ta'n chowrag shoh cooney lesh greieyn-ronsee lheid ny cooid y gheddyn dy aashagh, liorish ayndagh cohassooagh. She t'ayn.
Cowrag yeshaght
Ta soilshaghey magh fys semantagh ta ry-hoiggal ec co-earrooderyn. T'adsyn goaill stiagh reamys, parameter as fys. Myr sampleyr, ta "geo:long=50.123456" ny cowrag çheeroaylleeagh da cooid bentyn rish dowan-liurid 50.123456. Haink rish y cummey shoh er geolicious ayns 2004 son dy chowraghey cooid Delicious rere ynnyd. Ren ymmydeyr Dan Catt ymmyd jeh son dy chowraghey ynnyd er caslyssyn-soilshey Flickr; liorish cur cowrag "geotagged" er caslyssyn, hooar eh stroo RSS jeh dagh caslys as ny cowragyn shen er, as eisht dobbree eh orroo dys cur ad er caslys-çheerey. Haink yn eie dy ve cadjin dy liooar; ren ymmydeyryn greieyn dys jannoo aashagh yn obbyr shen, as fy-yerrey hug Flickr staartey da Catt. Chammah's cowragyn jeshaght ynnyd, t'ad ayn son taghyrtyn, rollageydys as claareyn BBC. Ta greieyn lheid as Husk jannoo aashagh eh cowragyn jeshaght y ronsaghey.
Dynamickyn corys cramp
Rish traa, ta co-hasht fockle çheet rish ayns coryssyn lioarvark sheshoil. Ta troyn dynamickyn corys cramp ry-akin ayns co-chur cowragyn. . My ta stiurey erbee ayn er ymmydeyryn, ta scaalhean cowragyn bentyn rish cooish er lheh co-chleayney rish scaalheean fo. Foddee oo scrutaghey co-cheintys ny cowragyn t'ayn dys feddyn tasht-fockle neuchramp.
Spammal
Ta coryssyn cowrag surranse, as sleih cur rouyr cowragyn er red ennagh, ny cowragyn nagh vel bentyn rish dy firrinagh, dys cleayney eaishtaght. Dy lhiettal shen, ta sleih ny algorithmyn scrutaghey cowragyn ny keayrtyn dys feddyn lheid ny cooishyn. Ta lhiettal towse cowragyn er cooid er lheh cooney lesh shen, agh t'eh lhiettal ymmydeyryn myrgeddin.
Yn Chassaghstaan
She çheer 'syn yn Aishey ee yn Chassaghstaan (Kassaghish: Қазақстан, Qazaqstan, Rooshish: Казахстан, Kazakhstán). T'ee çhemmit liorish y Roosh da'n twoaie, liorish y Turkmenistaan, yn Oosbeckistaan as y Chyrgistaan da'n jiass, as liorish y Çheen da'n shiar. She Astana yn preeu-valley.
Coontae Lheeahtrim
She coontae ayns sheear Nerin ee Lheeahtrim (Yernish: Liatroim, Baarle: Leitrim) ny Coontae Lheeahtrim (Yernish: Contae Liatroma, Baarle: County Leitrim). Ta'n coontae soit ayns Connaghtey, nane jeh ny queiggaghyn Yernagh. She Cora Droma Rúisc y preeu-valley.
Monaco
Ta Monaco, ny Prinsaght Vonaco (Principauté de Monaco; Monacish: Principatu de Múnegu; Principato di Monaco; Principat de Mónegue), ny steat ard-valjagh veg 'syn Oarpey Heear er coose hwoaie meanagh ny Meanvooir, as joarey eck lesh y Rank er tree çheughyn, as ny soie mygeayrt 16 km veih'n Iddaal. Ta'n çheer beggan ny sloo na 2 km² er eaghtyr lesh begnagh 33,000 cummaltee. Ta Monaco ny çheer smoo cummaltit rere glooaght y phobble 'sy theihll, as t'ee ny çheer Frangish sloo 'sy theihll. She Monaco ennym ny çheerey myrane lesh ennym y phreeu-valley. Dy mennick t'eh er credjal dy vel ee ny pargys-keesh, as ta shiartanse dy ny cummaltee nyn gummaltee feer verçhagh as ad çheet ass çheeraghyn joarree. Ta ny deiney shen jannoo seose mooar-chooid jeh'n sleih-earroo ec mygeayrt 84% earroo yn phobble.
Ta Monaco ny reeriaght vunraghtoil as ny prinsaght, as she y Flah Albert II fer toshee yn steat. Ta Monaco er ny ve reirit ec Reeraghtys Grimaldi veih'n vlein 1297, as va seyrsnys y steat currit er enney dy h-oikoil liorish Conaant Frangagh-Monacagh 'sy vlein 1861. Faagail magh dy vel Monaco ny steat seyr, ta coadey ny çheerey ny reggyrtys Frangagh. Cha nel Monaco ny h-oltey jeh'n Unnaneys Oarpagh agh ta'n oarey eck myr argid cadjin ny çheerey.
Rufieg
Ta Rufieg (Ruffiac, Galloish: Rufia) ny chommyoon 'sy département Frangagh Mor-Bihan 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ar Roc'h-Derrien
Ta ar Roc'h-Derrien (La Roche-Derrien) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Rochois currit er cummaltee yn valley.
Nama (çhengey)
Ta Nama, enmyssit Khoekhoe ny Khoekhoegowab myrgeddin, (shenn-ennym Hottentot) ny çhengey Khoisan smoo scanshoil as pobbylagh. T'ee ny oltey jeh'n chynney çhengey Khoe, as t'ee loayrit ayns y Nameeb, y Votswaan as yn Affrick Yiass lesh ny Namaqua, Damara as ny Haiǁom. T'eh Khoekhoen ennym loayreyder ny çhengey, ass eh goit magh ass aachoipal as y meer yerree -n dy yannoo taishbynys dy vel eh n'ockle ylrey. Rere Ethnologue va ny smoo na 250,000 loayreyderyn ayns ny 1990yn.
Yn Virjeeney
She steat ayns ny Steatyn Unnaneysit ee yn Virjeeney (Baarle: Virginia). Ta'n steat soit er slyst Atlantagh ny Steatyn Unnaneysit Yiass.
Nama (çhengey)
Ta Nama ny çhengey ashoonagh ayns y Nameeb. Ta claareyn radio soilshit magh ayns y Nameeb as yn Affrick Yiass ass Nama.
Rheynn çheeroaylleeagh
Ta 250,000 loayreyderyn ayns y Nameeb, yn Affrick Yiass as y Votswaan.
Breeocklyn
Ta 5 foaynooee breeocklagh ta ry-gheddyn myr focklagh /i e a o u/ as stronnagh /ĩ ã ũ/. Foddee orroo ve giare ny foddey, as ta shiartanse oardee ny daaghooaghtyn: focklagh [əi ae əu ao ui oa oe] as stronnagh [ə͠ı ə͠u u͠ı o͠a]. (ta [ə] sheeaney myr /a/.)
Toanyn
Ta tree toanyn 'sy çhengey, /á, ā, à/ as foddee orroo dy ve er breeocklyn as er stadyn stronnagh. Cha nel y toan meanagh screeuit.
Corocklyn
Ta 31 chorockle: 20 smaghyn as giare-phossan neu-smaghyn.
Neu-smaghyn
Eddyr breeocklyn, ta focklit magh myr  as ta  focklit magh myr.
Smaghyn
Dy mennick ta ny smaghyn boggit focklit magh myr affricaidyn. T'eh shen, foddee er /kǃˣ/ dy ve focklit magh myr [kǃʰ] dys [kǃx].
T'eh doccar cur cleaysh er ny co-immeeaghtyn stronnagh neughooagh tra nagh vel ad eddyr breeocklyn, as myr shen, foddee dy vel eh focklit magh myr lhieggan scoarnagh y cho-immeeaght boggit da cleayshyn neughooghyssagh.
Coontae Aontrym
She coontae ayns Nerin Hwoaie eh Aontrym ny Coontae Aontrym. Ta'n coontae soit ayns Ullee, nane jeh ny queiggaghyn Yernagh. She Aontrym y preeu-valley.
Ooig
T'eh er ooley nagh vel ooigyn goll ny s'odjey na 3,000 meaderyn er diunid er-yn-oyr dy nee trimmid y chlagh erskyn yn ooigyn broojey sheese. Ta diunid ooigyn karst croghey er bun y karstovaniya (y joarey eddyr ny h-obbraidyn ta cowraghey yn karst rish y chlagh eayil vunneydagh).
She ooig-oaylleeaght yn fockle ta currit er ronsaghey magh, as studeyryssyn ta jeant er, ooigyn.
Çhengaghyn Anatoalagh
She fo-chrouw jeh'n chynney çhengey Ind-Oarpagh va goll er loayrt 'syn Aishey Veg (yn Anatoal) ad ny çhengaghyn Anatoalagh. By ee yn Hittish y çhengey smoo ard-ghooagh ny mast'oc.
Gourin
Ta Gourin ny chommyoon 'sy département Frangagh Mor-Bihan 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Gourinois currit er cummaltee yn valley.
Myn-vioagh-oaylleeaght
thumb|right|[[Plait agar ta rimmeigit lesh mynorgaanee]]
She myn-vioagh-oaylleeaght studeyrys er mynorgaanee ta un-chelleenagh ny organeyn mynreayrtagh ta jeant seose jeh dossanyn killagyn. T'eh shen goaill stiagh eukaryoteyn lheid as fungysyn as protistee, as prokaryoteyn, as adsyn nyn vacteyryn as archaea. Ta studeyrysyn jeant er veerysyn, chammah, faagail magh nagh vel ad nyn organeyn bio. Gyn arragh y raa, ta'n ennym - myn-vioagh-oaylleeaght - ny cur sheese er studeyrys bea as organeyn ta ro-veggey dy ve ry akin lesh y tooill.
She term lhean myn-vioagh-oaylleeaght ta goaill stiagh veerys-oaylleeaght, fliughane-oaylleeaght, sheadane-oaylleeaght, bacteyr-oaylleeaght as banglaneyn elley. She sur-oayllee er myn-vioagh-oaylleeaght myn-vioagh-oayllee.
Rheynnyn
Ta'n vyn-vioagh-oaylleeaght rheynnit dy cadjin ayns shiartanse fo-cheirdyn:
Katharine Isabelle
Ta Katherine Isobel Murray ny ben-chloieder fillym Chanadagh. Rug ee ayns Vancouver, y Cholombey Ghoaldagh er 10 Mart, 1982.
Çhengey
Ta ny smoo na un cheeal lesh yn 'ockle .
Awabakal (çhengey)
Ta Awabakal ny çhengey Vun-Dooghyssagh Austrailagh va loayrit mygeayrt Logh Macquarie ayns Bretyn Yiass Noa, yn Austrail. Ta'n ennym goit magh ass Awaba, ennym dooghyssagh y logh. T'ee ny çhengey Pama-Nyungan mooinjerey da'n çhengey Worimi.
Shliggagh
She preeu-valley Choontae Shliggee as y balley smoo ayn eh Shliggagh (Sligo, Sligeach). T'eh ny valley corpagh as ta kaart baljagh echey, ga nagh vel eh coontit myr caayr rere ny h-aarheynnyn oikoil. Ta'n balley ny hoie er coose Vaie Shliggee ayns twoaie y choontae, ny mygeayrt 220 km çheu heear hwoaie veih preeu-valley ny çheerey, Divlyn as mygeayrt 140 km çheu hwoaie veih Galliu, y chaayr smoo ayns Queiggey Connaghtey. Ta'n balley er ny hroggal er brooinyn an Gharbhóg, yn ard-awin ta roie veih Loch Gile, trooid çheshvean y valley, as stiagh 'sy vooir ec purt y valley. Rere coontey-pobble ny bleeaney 2006 va 17,892 deiney cummal 'sy valley hene. Lesh shen, t'eh ny nah ard baljagh smoo ayns Queiggey Connaghtey lurg Galliu. Ta Shliggagh ny "valley entreilys", as myr shen, ta ram caaghyn ry-gheddyn 'sy valley, goaill stiagh purt aeragh, purt cheayin, undinyssyn ynsee jeh'n treeoo cheim (An Institiúid Teicneolaíochta, Sligeach as Coláiste San Aingeal, Sligeach), spittal, ynnydyn-shappal, a.r.e. Ec y traa t'ayn, ta cummaltee as shirveishee yn valley shirrey staydys caayragh oikoil veih'n reiltys.
Awabakal (çhengey)
Shennaghys
Va studeyrys jeant er y çhengey ec yn Arramagh Lancelot Edward Threlkeld veih'n vlein 1825 derrey laa e vaaish 'sy vlein 1859, as va Biraban, fer toshee ny cleinney, cur laue da. Va'n lioar soilshit echey 'sy vlein 1827 Specimens of a Dialect of the Aborigines of New South Wales n'eab s'lheah er taishbynys troggal ny çhengaghyn Austrailagh.
Florida
Ta Florida ny steat Americaanagh ayns shiar yiass yn SUA, as t'ee çhemmit liorish Alabama da'n sheear hwoaie as y Çhorshey da'n shiar hwoaie.
Shliggagh
Shennaghys
250px|left|thumb|Reayrt aeragh er Shliggagh
Ta'n ennym Yernish "Sligeagh" - as eh çheet er boayl shliggagh - çheet magh ass ymmodys eeastyn shliggagh ta feddynit 'syn awin as 'syn inver eck, as ass ny 'thorranyn shliggee' lhean ny ass ny buill aarlagh vee jeh'n Eash Chloaie ta 'sy naboonys. Va'n ennym Sligeach currit er yn awin ta roie trooid y valley dy bunneydagh, agh nish ta'n ennym Garbhóg currit urree. Ta lettyryn Ordnance Survey ny bleeaney 1836 gra dy row "laaidyn cairt dy shliggee feddynit fo-halloo ayns ram buill çheusthie jeh'n valley raad dy vel thieyn nyn lhie nish". Ec y traa shen va shliggee cleiyit rish troggalaght undinyn da thieyn. Va'n slane ard, veih inver ny h-awin ec Shliggagh, rish y choose dys yn awin ec Baie Baile Easa Dara, berçhagh er çheu chooid varrey as ad ymmydit veih'n Eash Chloaie Veanagh.
Ta ard-cheeall Shliggee 'syn Eash Chloaie Veanagh soilshit liorish ymmodys buill henndeeagh ta nyn lhie faggys da'n valley, An Cheathrú Mhór er lheh, er lieh-innys Cúil Irra, 3 km veih'n valley. Ren toghailt, jeh chooid An tÚdarás um Bóithre Náisiúnta da Raad Feayslee Sthie Shliggagh N4 ayns 2002, feddyn magh er injeig thageragh (m. 4000 BRC) as ee fakin magh er boayl y valley noa-emshyragh. V'eh cruinnit liorish jeeig as radling fendeilys, as foddee dy row ee ny boayl traghtee as oardee. Er Edward Danaher, quoi ren y toghailt ayn, ta 'An Machaire Buí taishbyney lhie sheese thieoil jeh'n ard shen ayns Shliggagh, choud's ta foddey-heiltys ny jannooyn ec y voayl taishbyney sleih beayn as rahoil rish ny keeadyn jerrinagh jeh'n wheiggoo milley bleeaney as ny kied cheeadyn jeh'n chiarroo milley bleeaney RC'. Va'n chied çhymbyl ayns Shliggagh troggit mygeayrt tomman mean-eashagh (Ceathrú na Mainistreach Thuaidh, ayns Bailtíní na Garbhóige ).
Ta Maurice Fitzgerald, Çhiarn Ard-vriw Nerin, treishtit dy cadjin lesh bunneeaght y valley mean-eashagh, as eh freggyrtagh son troggal Cashtal Shliggee 'sy vlein 1245. Va Shliggagh loshtit dy mennick car ny h-eash mean-eashagh. 'Sy vlein 1257, ren Geoffry O'Donnell, toshiagh Heer Chonnal, co-hooyl er Shliggagh as va'n balley loshtit echey. Ta recorteyderyn çheet er Shliggagh myr "sráidbhaile" ("straid-valley"); fockle ta çheet er balley ny balley beg nagh vel coadit liorish croa ny boalley, as ta jeant seose ass un straid. Ec mean ny 15oo eash dirree yn balley as y phurt rere scansh. She Mannishter Shliggee, y vannishter Ghominicagh, yn un hie mean-eashagh faagit ny hassoo 'sy valley. Va'n vannishter bunnit ec Maurice Fitzgerald ayns 1253, agh v'ee stroit liorish aile ayns 1414, as aahroggit myr t'ee jiu. Tra va Balley Shliggee craghti ec sidooryn Frederick Hamilton ayns 1642, va'n vannishter loshtit as va dagh red costal aynjee stroit. Ta'n chooid smoo jeh'n strughtoor, goaill y cor, yn altar grauit as ny cloisteryn stiagh foast ayn nish.
Eddyr ny bleeantyn 1847 as 1851 daag ny smoo na 30,000 dy leih yn çheer trooid purt Shliggee. Ta clagh cooinaght da ny feallee shen soit er ny keiyn, jeeaghyn harrish y Gharbhóg. T'eh nane jeh tree jallooyn va troggit fo foilliu yn Sligo Famine Commemoration Committee dys smooinaghtyn er dreihyn y Ghortey Vooar. Ta tablad 'sy chooylrey ayn, lesh y chione-linney 'Letter to America, January 2, 1850' ("Lettyr dys America, 2 Jerrey Geuree, 1850") as eh jannoo cur sheese er skeeal trimshagh jeh un lught thie:
Er y gherrid, ren Shliggagh soilshey er ny kianglaghyn eddyr eh as rollage as screeudeyr y Goon Show, Spike Milligan, as va tablad rooishtit ec eear-hie y lught Milligan ec Earroo 5 Straid Holborn.
Ynsagh
Ta nuy bun-scoillyn as shey mean-scoillyn ayns Shliggagh. T'ad ny scoillyn smoo scanshoil na Colleish Ursulagh Shliggee ("Ursuline College Sligo"), mean-scoill as bun-scoill ny Ben Seyr Ain, Coláiste Cnoic an tSamhraidh, as Scoill Grammar Shliggee. Myrane lesh ny scoillyn shen, ta undinyssyn jeh'n treeoo keim ayns Shliggagh: An Institiúid Teicneolaíochta, Sligeach as Coláiste San Aingeal, Sligeach.
Arraghey
T'ad ny preeu-arteyryn jeh moggyl raaidey Shliggee na: yn N4 dys Divlyn, yn N15 dys Leffyr, Coontae Ghoon ny Ghoal, as yn N16 dys An Blaic, Coontae yn Chavan. Ta fo-rheynn yn N4 eddyr Shliggagh as Cúil Mhuine jeant seose jeh bollagh dooblit. Va'n chied cheim jeh'n raad shen creaghnit ayns Mee Yerrey Geuree ny bleeaney 1998, as eh shaghney ny baljyn Cúil Mhuine as Baile Easa Dara. Va sheeyney da'n raad shen creaghnit ayns Mee Vean Fouyir 2005, as yn ennym Raad Coonee Sthie Shliggee (Inner Relief Road - IRR) currit er. Ta'n raad shen jeant seose jeh bollagh dooblit veih An Cheathrú Rua dys çhymbyl Cnoc an tSamhraidh, raad dy vel eh goll tessen Droghad Hughes. Va'n droghad foslit er 9 Nollick 1988, as eh shaghney ny preeu-straidyn 'sy valley, trooid ny straidyn cruinlagh v'ayn hannah derrey creaghney yn IRR ayns 2005.
Va'n phreeu-straid 'sy valley - Sráid Uí Chonnaill - ceaghlit dys straid choshee er 15 Luanistyn 2006. Va jallooyn gorrym jeh aahroggal as peamadaghey ny straid taishbynit dys y phobble er 23 Jerrey Souree 2008 ayns lhieggan The Sligo Champion y laa shen. Soilshey yn papyr naight magh ny s'anmey nagh row feme ec pobbyl y valley er y pheamadaghey. Ec y traa t'ayn nish, ta'n straid doont da'n traaght, agh cha row peamadaghey jeant da'n straid.
Hooar Shliggagh kianglaghyn raad yiarn dys Divlyn 'sy vlein 1862, lesh foshley stashoon traenagh Shliggee er 3 Nollick ny bleeaney shen. Va kianglaghyn dys Inis Ceithleann as y twoaie foshlit ayns 1881 as dys Limmeragh as y jiass ayns 1895. Va'n raad yiarn dys Inis Ceithleann doont ayns 1957 as haink jerrey er shirveishyn troailtee dys Galliu-Innys-Limmeragh ayns 1963. Er feie bleeantyn mooarey hannee yn raad yiarn dys Galliu-Innys-Limmeragh foshlit dys shirveishyn lughtey liorish CIE, agh ga dy vel eh ass ymmyd nish, t'eh ny chooid jeh'n çhalee aalhiasaghey Bollagh Raad Yiarn Sheear. Ayns 1966 va stashoon traenagh Shliggee aaenmyssit myr Stáisiún Sheáin Mhic Dhiarmada as ennym yn irreyder magh Yernagh, Seán Mac Diarmada ass Coontae Lheeahtrim, currit er. Ta Iarnród Éireann, obbreyder raad yiarn ashoonagh Nerin, stiurey shirveishyn raad yiarn eddyr-valjagh eddyr Shliggagh as Stashoon Uí Chonghaile ayns Divlyn.
Ta Purt Aeragh Shliggee shirveish er Balley Shliggee as Coontae Shliggee, as t'ee ny lhie mygeayrt 8 km (5 mi) magh ass y valley, faggys da'n Leathros. Ta Aer Árann stiurey bollee etlagh dys Divlyn as Manchuin 'sy Reeriaght Unnaneysit.
Ta purt Shliggee dellal lhongyn beggey as ad seose dys 2,000 thunnaghyn meadragh er mealaastey.
Ta shirveish vaaroose baljagh ayn chammah as ee stiurit ec Bus Éireann. Ta daa vollagh ayn 'sy valley, fer ta gobbraghey ayns çheshvean y valley, as fer elley ta gobbraghey ayns çheu heear y valley. Ta daa vollagh elley ayn 'sy valley as ad jannoo kianglaghyn eddyr Shliggagh as An Leathros as An Ros.
Ym-ysseraght
Ta tree pabyryn naight ayns Shliggagh. Ta'n Sligo Weekender soilshit magh Jemayrt, y Northwest Xtra Jeheiney, as ta The Sligo Champion soilshit magh Jecrean.
Ta'n stashoon radio Ocean FM scaalheaney er feie Shliggagh, as er fei ny coondaeghyn Doon ny Goal, Lheeahtrim as Shliggagh.
Gurneilys ynnydagh
She balley corpagh eh Shliggagh, agh rere leigh Nerin, cha nel y staydys shen anchasley rish staydys baljagh. Son cooishyn politickagh, ta coonseil coontae ec y choontae, as ta'n kione-cherroo ec y choonseil soit 'sy valley, as ta coonseil chorpagh ec y valley hene. Ta'n choonseil jeant seose ass 12 chooinseilagh. T'ad reiht dagh kiare bleeaney, as dagh blein t'adsyn reih meoir noa da'n valley. Ta'n choonseil freggyrtagh son ard-obbrinys, ny h-ellynyn, y çhymmyltaght, y çhirveish vooghee, thieys, pairkal, pairkyn, raaidyn, as plannal, mastey currymyn elley.
Meoiryn Shliggee
Shoh rolley meoiryn Shliggee veih'n vlein 1844 :
Monkontour
Ta Monkontour (Moncontour) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Moncontourais currit er cummaltee yn valley.
Çhengoaylleeaght
She studeyrys oaylleeagh er glare ee çhengoaylleeaght, my t'ee sheiltynagh ny feamagh. Sleih ta goaill ayns laue yn studeyrys shoh, t'ad nyn jengoayllee.
Ta "çhengoaylleeagh" ny çhaglymockle son ooilley oaylleeaghtyn ta jannoo studeyrys er lheid ennagh jeh glare ny çhengaghyn. Dy cadjin t'eh goll er rheynn myr ayrn jeh cowroaylleeaght (studeyrys er cowraghyn). Cha nel e olteynys jeh'n possan shoh gyn argane ennagh. Ta kuse dy sleih credjal dy vel çhengoaylleeaght ny h-ellyn. Dy cadjin, ayns ollooscooillyn, t'eh currit rish ny h-ellynyn. Ta çhengoaylleeaght goaill stiagh ymmodee magheryn cadjin, as adsyn feer anchasley rish-y-cheilley. Ta studeyrys er glare cadjin, veih troggal ghlare (grammeydys) dys keeall (semantaght). Ta studeyrys grammeydys combaasey jalloo-oaylleeaght (jannoo as caghlaa), 'ocklyn as co-ordrail (reillyn ta reaghey ny aghtyn ta focklyn cochiangley dys raaghyn as abbyrtyn).
Mychione sheeanyn ghlare, ta sheeanchoryssaghtys studeyrys er coryssyn sheean as unnidyn neuloaghtagh sheean, as ta sheeanaghtys bentyn rish troyn hene heeanyn ghlare, sheeanyn neu-ghlare, as ny aghtyn t'ad goll er jannoo as toiggal.
Ta çhengoaylleeaght feamagh eiyrt er sheiltynyssyn çhengoaylleeagh ayns ayrnyn myr ynsaghey çhengaghyn joaree, glare-lheeys, çhyndaa as gorley-oaylleeaght ghlare.
Ny magheryn cadjin as ymmyd jeant jeu dy cadjin, t'ad:
Shimmey sorçh dy hur-oayllee ta gobbraghey er studeyrys çhengoaylleeagh, as gyn dy vel coardailys eddyr ad ooilley; myr dooyrt earisheyr Russ Rymer:
She çhengoaylleeaght ee cooid y ream ard-scoillaragh ta sleih gleckey er-e-son ny smoo, foddee. T'eh fliugh-vaiht liorish fuill vardee, yeeaghteyryn, fallsoonee, fockle-oayllee, hicklaagee, vea-oayllee, antrapoayllee, as neayr-oayllee, marish fuill erbee ta ry-gheddyn magh ass grammeydeyryn.
Shennaghys ny çhengoaylleeaght
Ta bunnys yn shennaghys hengoaylleeaght goaill toshiaght ayns shenn Yn Injey as Yn Ghreag, raad va sleih gobbraghey er çhengaghyn ry-hoi shaleeyn elley. Ayns Yn Injey v'ad geabbey cur baght er teksyn casherick, ayns Yn Ghreag ren ad eh myr aarlaghey son studeyrys er fockleoaylleeaght. Hie çhengoaylleeaght er cur fo studeyryssyn elley, derrey haink yn oaylleeaght neuchroghagh jeianagh t'ayn nish, as ram fo-vagheryn echey. Va kuse dy keimyn scanshoil er lheh er yn raad. Hug Ferdinand de Saussure bun er tuarastyl troggalagh çhengey, as ren Noam Chomsky lhiasaghey grammeydys gientynagh.
Magheryn, sur-cheidyn as fo-vagheryn
Ard-halee hengoaylleeaght, she soilshaghey dooghys jargaght çhengey gheiney: dy veenaghey ny ta fys er fer ersyn my t'ad gra dy vel çhengey ec; as dy veenaghey cre'n aght dy vel fys er çhengey "çheet dys" fir.
Ta ooilley sleih cooilleeney slane jargaght ayns çhengey erbee ta goll er loayrt (ny cowraghey, bentyn rish çhengaghyn cowree) mynyngeart traa t'ad gaase, as eshyn gyn ynsagh joinagh, myr t'eh jeeaghyn. Cha nel neugheiney. Ny yei, ta tro bunneydagh coruggyragh ennagh ec deiney ayn dy vel cur jargaght daue, ymmyd jeh çhengey y yannoo. Cha nel obbyr "genetagh" yn-chronnaghey ayn ta eiyrt er anchaslyssyn eddyr çhengaghyn; nee fer cosney stiagh çhengaghyn erbee t'ad anchoodaghey fo, gyn scansh da'n sliught ny bun kynneeagh ec.
Beagh çhengoayllee coardail ry-cheilley dy vel ny magheryn lhie harrish y cheilley dy mooar, agh cha nel cagh goaill rish scansh neuchrogheydagh ghagh magher. Gyn scansh da barel çhengoayllee ynrican ennagh, ta bun-eie ec dagh magher as adsyn greesaghey ram aahirrey ard-schoillaragh.
Tessen er y cheilley marish nyn magheryn shoh ta magheryn reaghit er yn torçh jeh factor mooie t'ad smooinaghtyn er.
Myr sampleyr:
Çhengoaylleeaght sheiltynagh
Ta çhengoaylleeaght sheiltynagh crouw hengoaylleeaght ta gobbraghey er kiaddyn fys ghlare. Cooid scanshoil jeh'n shalee shoh, t'eh feddyn as soilshaghey troyn t'ec dagh ooilley çhengey (cagh-troyn). Ny magheryn ta coondit myr cree hengoaylleeaght sheiltynagh, t'ad co-ordrail, sheeanchoryssaghtys, jalloo-oaylleeaght as semantaght. Ga dy vel sheeanaghtys cur cooney da studeyryssyn sheeanchoryssagh dy mennick, t'eh faagit mooie dy cadjin veih'n vagher shoh, chammah as shicklaahengoaylleeaght as sheshengoaylleeaght, er yn fa t'ad jeeaghyn er factoryn elley chammah as glare hene.
Ta çhengoaylleeaght sheiltynagh jannoo studeyrys er cowraghyn ghlare dooghyssagh. T'an studeyrys echey er coryssyn ghlare as glare ny haase jeh çhaghteragh, cha nel er çhengaghyn nyn lomarcan ny possanyn jeh çhengaghyn. T'eh ny hassoo noi çhengoaylleeaght soylee (as eshyn jannoo studeyrys er nane cowray ghlare liorish jeeaghyn er daa hengey, dy cliaghtagh) as çhengoaylleeaght shennaghyssagh (as eshyn jeeaghyn er shennaghys as aase hengaghyn). Cha nel ny çhengaghyn hene feer scanshoil da'n studeyrys, agh ny cowraghyn as coryssyn t'oc.
Çhengoaylleeaght feamagh
Ta çhengoaylleeaght feamagh ny vagher yl-vagheragh as eh cur enney er, ronsaghey as cur çhebbyn er feyshtyn feer-vea ta bentyn rish glare. Kuse dy ny magheryn ard-scooillaragh ta bentyn rish çhengoaylleeaght feamagh, t'ad ynsaghey, shicklaage, antrapoaylleeaght as sheshoaylleeaght. T'eh jeeaghyn er feyshtyn mychione cultoor, lheeys, fysseree, yn leigh, politickaght, dellal, sheshaght cadjin, çhaghteraght as ymmodee reddyn elley.
Crouwyn mooar hengoaylleaght feamagh, t'ad goaill stiagh daa-hengaght as yl-hengaght, çhaghteraght coearroodeyr-reaghit, oltscarrey colioartys, ynsaghey çhengaghyn, sheshengoaylleeaght, cosney stiagh nah hengey, reillyn as cummey çhengaghyn, keeayllaghoaylleeaght, çhengoaylleeaght quaiyllagh, as çhyndaa.
Ta çhengoayllee sheiltynagh gobbraghey dy 'eddyn cadjinys, sthie çhengaghyn lomarcan as eddyr ooilley çhengaghyn neesht. Ta çhengoaylleeaght feamagh goaill ny eiyrtyssyn as cur rish ad er magheryn elley. Dy mennick ta "çhengoaylleeaght feamagh" çheet er ymmyd ronsaghey çhengoaylleeagh dy ynsaghey çhengaghyn, agh ta sleih jannoo ymmyd jeh eiyrtyssyn ronsaghey çhengoaylleeagh son cooishyn elley neesht.
Ny keayrtyn, ta shicklaahengoaylleeaght ny çhengoaylleeaght cho-earrooagh currit marish çhengoaylleeaght sheiltynagh, er yn fa dy vel ad jeeaghyn er glare myr rheynn jeh peiagh, noi ny magheryn ta goaill toshiaght er sheshaght as ronsaghey ymmyd ghlare ny hrooid.
Dy mennick, ta sheshengoaylleeaght cur er fo-vagheryn ennagh ta jannoo studeyrys er cooid ennagh mychione sleih, ymmyd ghlare as sheshaght, myr ard-ennym.
Erskyn ooilley, ta troggal ollooscooillyn jannoo briwnys er yn aght t'ad reirey ny magheryn shoh.
Dy cadjin, ny magheryn ta currit fo çhengoaylleeaght feamagh, t'ad:
Çhengoaylleeaght soylee
Ta çhengoaylleeaght soylee (fockle-oaylleeaght soylee 'sy toshiaght) ny chrouw jeh çhengoaylleeaght shennaghyssagh ta bentyn rish cosoylaghey çhengaghyn do feddyn magh my vel mooinjerys shennaghys eddyr oc. Foddee ve mooinjerys eddyr çhengaghyn liorish cochleayney ny fuilleeaght genetagh. Fuilleeaght genetagh, t'eh cowraghey bunneydys cadjin ny fraue-hengey, as ta çhengoaylleeaght soylee geabbey troggal cleinyn çhengaghyn, aahroggal fraue-hengaghyn as soilshaghey ny caghlaaghyn ren ny çhengaghyn t'ayn nish.
Ny keartyn, ta'n ennym shoh goll er jannoo myr ard-ennym goaill stiagh ooilley magheryn çhengoaylleeagh ta cosoylaghey çhengaghyn. Ta crouwyn çhengoaylleeaght elley ayn, as adsyn cosoylaghey çhengaghyn. Ny yei shen, cha nel ooilley çhengoayllee soylee goaill rish ad myr rheynn jeh çhengoaylleeaght soylee:
Çhengoaylleeaght cholhaihagh
Ta sheshengoaylleeaght, çhengoaylleeaght antrapoaylleeagh as antrapoaylleeaght hengoaylleeagh nyn oaylleeaghtyn sheshoil, as adsyn jannoo studeyrys er eddyr-obbraghey hengoaylleeaght as sheshaght cadjin.
Ta shicklaahengoaylleeaght as neayrhengoaylleeaght cur ry-cheilley oaylleeaght lheeys as çhengoaylleeaght.
Magheryn çhengoaylleeaght eddyr-vagher elley, t'ad goaill stiagh cosney stiagh glare, çhengoaylleeaght aafilleydagh, çhengoaylleeaght cho-earrooagh as smooinaghtoaylleeaght.
Sarey as soilshaghey
Ec y traa t'ayn, ta eirtys as "çhengoaylleeaght" currit er ny "soilshaghey" ynrican. Ta çhengaghyn geabbey reddaghey dooghys ghlare gyn briwnys leagh y yannoo ny gra ny lhisagh yn çhengey ve 'sy traa ry-heet. Ny yei shen, shimmey oayllee as ancheirdagh ta sarey reillyn ghlare, as shassoo er aghtyn er lheh myr ny lhisagh cagh jannoo.
Inuinnaqtun
Ta Inuinnaqtun ny çhengey ghooghyssagh ny Canadey ta mooinjerey da'n çhengey Inuktitut, as t'eh er credjal ec ram sleih nagh vel aynjee agh abbyrt. T'ee enmyssit myr çhengey oikoil ayns Nunavut as Thallooyn yn Eear Hwoaie chammah as Inuktitut.
Çhengoaylleeaght
Sarey as soilshaghey
Dy cliaghtagh ta sareyderyn ry-gheddyn mastey ynseyderyn as earisheyryn, cha nel mastey çhengoayllee jarroo. Ta marelyn leayr oc er ny ta kiart as aggairagh, as t'ad goaill orroo hene y currym shickyraghey dy bee yn sheeloge ry-heet jannoo ymmyd jeh'n torçh jeh çhengey as eh smoo cosoylagh "rah" orroo y chur, dy mennick yn abbyrt cadjinit. Foddee bun nyn neufuillaghtaght jeh "ymmyd neuyesh" goaill stiagh ouyrs er noa-ockleyn, kianglyn da abbyrtyn nagh mie lesh sleih, as sheiltynyssyn doltit. Ta lhieggan trome ec kinseyryn, as adsyn laccal astyral focklyn ny troggallyn dy vel traartagh da sheshaght, er lhien.
Inuinnaqtun
Ta Inuinnaqtun loayrit ayns ny baljyn beggey Cambridge Bay as Kugluktuk ayns Ard Kitikmeot, Nunavut. T'ee loayrit ayns Gjoa Haven, Nunavut myrgeddin. Magh ass Nunavut, t'ee loayrit ayns Ulukhaktok, Thallooyn yn Eear Hwoaie, raad dy vel ee enmyssit myr Kangiryuarmiutun. T'ee screeuit lesh yn abbyrlhit Romanagh.
Çhengoaylleeaght
Sarey as soilshaghey
Soilshagheyderyn, er y laue elley, cha nel ad ayns coardailys rish eie "ymmyd neuyesh" ny hareyderyn. Ny keayrtyn beagh ad cur "lhiehagh" er ny ymmydyn as ny fir elley smooinaghtyn orroo, foddee. Foddee dy beagh ad feddyn magh kinjid ("reill") as yn ymmyd shoh rere eh. Cha nel ymmyd "neuyesh" gyn oardreil, ga dy vel ram sareyderyn credjal dy vel. Ta saase soilshagheydagh gollrish saase oaylleeagh ayns magheryn elley, dy mennick.
Ceaghlaght
Cooid mooar jeh studeyrys çhengoaylleeagh bentyn rish dooghys ny anchaslyssyn eddyr çhengaghyn y teihll. Ta'n dooghys anchaslys feer scanshoil da toiggal jargaght çhengagh deiney: my ta jargaght çhengagh deiney feer eignit liorish troyn dooghyssagh yn ghooie, shegin da çhengaghyn ve casley rish y cheilley. My ta'n jargaght çhengey deiney neueignit, foddee çhengaghyn ve feer anchasley.
Dy mennick, cha noddagh fuilleeaght chadjin ve bun y caslys. Dy vel eh aashagh da deiney çhengaghyn y ghynsaghey, foddee shin gra dy vel çhengaghyn er ve goll er loayrt rish yn lane traa dy vel deiney jeinagh (dy bea-oaylleeaght) er ve ayn, er y chooid sloo; lieh-cheead thousane bleiney, s'cosoylagh.
Towshanyn neuchrogagh chaghlaa çhengey (myr sampleyr, cosoylaghey çhengey henn screeuyn rish ny çhengaghyn inneenagh ta goll er loayrt jiu), t'ad cowraghey dy vel caghlaa tappee dy liooar nagh vodmayd cur aayannoo er çhengey va sleih loayrt cho foddey er-dy-henney; ny yei shen, troyn cadjin hengaghyn ta goll er loayrt ayns rheynnyn anchasley jeh'n teihll, cha nel shin goaill myr feanish jeh fuilleeaght chadjin.
Ny eer smoo feeu baght, ta cooishyn screeut jeh çhengaghyn cowree goll er croo ayns possannyn sleih bouyr veih'n vrein, as cha nod ad er ngoll er anchoodaghey da glare loayrtit. Troyn ny hengaghyn cowree shoh, t'ad covial son y chooid smoo da ny troyn çhengaghyn loayrtit, as cur niart da'n varel nagh vel ny troyn shoh kyndagh rish fuilleeaght chadjin agh rish troyn smoo cadjin jeh'n aght ta çhengaghyn goll er ynsaghey.
Giare y ve, ta çhaglym troyn cadjin da ooilley çhengaghyn (dy sheiltynys), as çhengoaylee cur ooilley-ghrammeydys. Ta ram resooney er ny troyn echey. Chammah as shen, ta çhengoayllee as neuhengoayllee jannoo ymmydyn anchasley jeh'n fockle shoh.
Troyn ghlare ta ec cagh, foddee ad ve bentyn rish taghyrtyn ta çheet er cagh. Myr sampleyr, ta cagh çheet er ushtey, as ta fockle ec dagh çhengey as ushtey yn bun echey. Ny yei shen, ta ooilley-ghrammeydys geabbey meenaghey ny troggalyn as shegin daue rheynn çhengey deiney y ve, kyndagh rish troggal yn keeall deiney. Er y fa shen, my ta caslyssyn ennagh eddyr çhengaghyn ayn kyndagh rish taghyrtyn casley, cha nel adsyn ymmydoil son freggyrt ny feyshtyn s'creoi mychione ooilley-ghrammeydys. Dy jarroo, ta taghyrtyn rheynn jeh'n obbyr çhengey y ynsaghey; agh cha liooar eh, er y fa nagh vel beiyn ta gaase nyn mast'ain gynsaghey agh beggan çhengey deiney er y chooid smoo.
Shoh sampleyr smoo symoil: abbyr dy vel dagh çhengey deiney cowraghey breearyn as enmyn (er yn chooid sloo jeh çhengoayllee, ta shoh kiart). Ta feme bun ny share ec shen, er y fa nagh vel enmyn as breearyn ayn 'sy teihll, gyn dy vel çhengaghyn jannoo ymmyd jeu.