cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Penshyn
She reaghys argidoil eh penshyn, argid-pohlldal, argid bea ny toyrtys vleeaney. Rere'n reaghys shoh, ta argid çheet da'n penshyneyr dy kinjagh. Ta bun y reaghys cur argid da sleih nagh noddagh obbraghey arragh, ga dy vel kuse dy phenshyneyryn gobbraghey foast. Ny keayrtyn, ta penshyn ry-gheddyn ec sleih as anheiltys ny drogh-laynt oc nagh vel lhiggey daue obbraghey.
Foddee penshyn çheet jeh'n reiltys, jeh'n cholught va'n peiagh gobbraghey ayn, ny jeh penshyn persoonagh liorish argid-tashtee ny urryssaght.
Gaeltaght ny h-Albey
250px|thumb|Rheynn eddyr Gaeltaght (ayns eayney) as Goaltaght ny h-Albey (ayns bane-eayney) Ta Gaeltaght ny h-Albey (Gaelg Albinagh: A' Ghàidhealtachd, Baarle: Highlands, Baarle Albinagh: Hielans) goaill stiagh ardjyn garroo as sleitoil ny h-Albey çheu hwoaie as heear jeh Scoltey Joarree Ghaeltaght ny h-Albey, agh cha nel baght glen echey, 'sy niar er lheh. Ta'n Gleann Mòr rheynn Am Monadh da'n shiar yiass veih Gaeltaght Heear Hwoaie ny h-Albey.
Shynnagh ruy
Ta'n shynnagh ruy ny horçh jeh'n çhynnagh ta smoo lheeadagh as smoo earrooagh, veih ny curree slystagh ayns ny Steatyn Unnaneysit, gys ny tundraghyn Alpagh er Ard-chlaare Tibet, agh cha nel eh ry-gheddyn ayns buill ennagh ayn lheid as Thalloo yn Eeast, Greenlynn, yn Eeslynn, Ellanyn ny Geyrragh, as Mannin.
Jack Hendry (bluckaneyr ruggit 1995)
She bluckeneyr keirdey Albinagh eh Jack William Hendry (ruggit er 7 Boaldyn 1995). T'eh cloie myr fendeilagh lesh y chlub Iddaalagh Cremonese er eeasaght voish y chlub Belgagh Club Brugge, as lesh fwirran ashoonagh ny h-Albey. Roish shoh, t'eh er ny chloie lesh Partick Thistle, Wigan Athletic, Dundee, Celtic as KV Oostende. Va shaylyn eeasaght echey chammah lesh Shrewsbury Town, Milton Keynes Dons as lesh y chlub Austrailagh Melbourne City.
Coed-llai
She balley beg ayns Sir y Fflint eh Coed-llai (Leeswood).
Organe (ronsaghey-kirpey)
Ayns bea-oaylleeaght, ta organe ny sur-rheynn kirpey bioag yl-chillagagh, jeant jeh stooghyn kirpey. Ta ny stooghyn kirpey cochianglt myr troggal as obbraghyn er lheh echey. Ta organeyn çheet rish liorish obbyr er lheh, giennaghtyn organe, ass crackan sthie, crackan mooie as crackan meanagh. Dy cadjin, ta organeyn cochianglt rish y cheilley myr coryssyn organe, myr sampleyr, y corys lheieagh ny corys cuishlagh. Ta organeyn ec dagh vioag yl-chillagagh. Ec un-chillagee, ta mynoltyn jannoo obbraghyn casley roo.
Ta organe jeant jeh "ard-stoo" (parenchyma) as "lhiass-stooghyn" (stroma). Ta ard-stoo er lheh ec dagh organe: myr sampleyr, myocardium 'sy chree. Ta ny lhiass-stooghyn cur cooney da as kiangley yn organe, myr sampleyr, nearagyn, fuill as stoo kirpey kianglee.
Coryssyn organe
Dy cadjin, ta ymmodee organeyn co-obbraghey myr corys organe. Ny keayrtyn, ta obbraghyn ny coryssyn shen bentyn rish coryssyn elley. Myr sampleyr, ta'n corys nearag chammah's y kianglt rish y hypothalamus, as ta cochiangley scanshoil eddyr y corys craueagh as y corys muskylagh. Er y fa shen, ta oayllee ad y cho-unnaneaghey myr as corys muskyl-craueagh.
Lossreeyn
thumb|right|She organe gientynagh [[angiospermae eh blaa. Ta'n blaa Hibiscus shoh daa-ghooghyssagh, as ta staimynyn as pistilyn aynsyn.]]
T'ad cur jalloo-oaylleeaght lossreeyn er oaylleeaght organeyn lossreeyn. T'ad aarheynn organeyn losserey ayns organeyn aasoil (fraue, gass, duillag) ta cummal seose y lus, as organeyn gientynagh (blaa, cughlin, gametophore). Ayns dooieyn ta gientyn dy losseragh, ta ny h-organeyn aasoil gientyn unnanee y sheeloghe noa.
Beiyn
Ta organeyn ry-akin ayns dooieyn wheesh cramp as. Cha nel stoo kirpey taxa bunneydagh troggal organeyn; myr sampleyr, ta thoagyn jannoo ymmyd jeh sur-chillagyn.
Coryssyn organe sheeintagh scanshoil
Ta coryssyn organe sheeintagh goaill stiagh:
Armeainish
Ta'n Armeainish ny çhengey Ind-Oarpagh ta loayrit da'n chooid smoo 'syn Armeain.
Cussel an Tavas Kernuak
Ta Cussel an Tavas Kernuack (Coonseil ny Cornish) ny reagheydys ta cur aavioghey ny Cornish er oaie, as ta ynnyd eck er Keskowethyans an Taves Kernewek (Paarteeas ny Cornish). Ta'n CTK cur creeaght er ronsaghey ayns Cornish jeh dagh eash, agh t'ee pohlldey ynsagh as cuirr ny Cornish noa-emshyragh (ny Jeianagh) ny smoo na ny Cornish mean-eashagh. Ta'n CTK fakin er e hene myr freilleyder obbyr ny h-aaviogheyderyn ayns ny laaghyn jerrinagh jeh ny 1700yn.
A (reddaghey)
Ta ymmodee keealyn ec A. Foddee eh çheet er:
Rolley ennymocklyn neureiltagh ny Gaelgey
Shoh rolley focklyn Gaelg as yl-rey neureiltagh oc. Son yn art shoh, ta neureiltagh çheet er ennymocklyn nagh vel ayns ny ronnaghyn shoh:
Ewnish
She çhengey Hemittagh Heear jeh'n chynney çhengey Affro-Aishanagh ee yn Ewnish (עִבְרִית ʿIvrit, ny ). T'ee coontit dy shenndeeagh myr çhengey ny h-Israeliteyn as nyn shennayryn oc. Dirree çhengaghyn Ewagh elley magh ass ny h-Ewnyn eebyrtagh. Va'n Ewnish goll er ymmyd ec possanyn neu-Ewagh elley, goaill stiagh ny Samaaree. Haink jerrey lesh yn Ewnish myr çhengey chadjin roish y vlein 200 BNJ, agh v'ee freilt myr çhengey liturgagh. 'Sy 19oo eash hie ee er ny h-aavioghey myr çhengey loayrit as lettyragh as, rere Ethnologue, t'ee goll er loayrt ec 5.3 millioon deiney er feie ny cruinney, as ayns Israel er lheh.
She fer jeh'n daa hengey oikoil ayns Israel ee yn Ewnish Noa-emshyragh (she Arabish y fer elley), as ta'n Ewnish Chlassicagh goll er ymmyd son padjeryn ny studeyrys ayns boodeeyssyn Ewagh er feie ny cruinney. Ta ny sampleyryn s'leah jeh'n Ewnish screeuit çheet magh ass y 10oo eash RC gys eash y Nah Hiamble. Lurg shen hie yn çhengey er ny lhiassaghey myr yn Ewnish Vishnagh.
Ta'n Ewnish Henndeeagh goll er loayrt myr çhengey liturgagh ec ny Samaaree, tra ta'n Ewnish noa-emshyragh as yn Arabish goll er loayrt myr ny çhengaghyn loayrit oc, ga nagh vel agh mysh 700 Samaaree foast er mayrn jiu. Ta Ewnyn as studeyryn yn Ewaghys as Israel, as shenndaalee as çhengoaylleeyn, jeeaghtyeyryn as deiney ayns shemminaareyn Creestee jannoo studeyryssyn urree myr çhengey yoarree.
Ta cree yn Torah (y chied lioar jeh ny 5 lioaryn 'sy Vible Ewagh), as y chooid by voo jeh'n Vible Ewagh, screeuit 'syn Ewnish Chlassicagh, as ta'n chooid smoo jeh'n chummey roie 'syn abbyrt Ewnish Viblagh. Ta scoillaryn smooinaghtyn dy row yn Ewnish blaaghey mysh y 6oo eash RC, ayns traa yn eebyrtys Babylonnagh. Er-yn-oyr shen, ta ny h-Ewnyn cur sheese er yn Ewnish myr Leshon HaKodesh (לשון הקודש), "Y Çhengey Chasherick", veih'n çhenndaght.
Keeill
thumb|right|Pisgah Baptist Church, keeill Phrotestoonagh chadjin ayns [[Steatyn Unnaneysit America|America çheerey.]] thumb|right|Keeill Aachrooit Ollanagh ayns [[Vreeswijk, yn Ollan.]]
She thie ny strughtoor ee keeill (yl-rey: kialteenyn) as ee currit da çhaglym agglish ennagh. Ec y toshiaght, va Creestee çhaglym ayns synagogueyn as ny thieyn oc. Lesh aase Chreestiaght, as reiltyssyn goaill ree, dreill ad shamyryn as thieyn son ooashley Creestiagh.
Daunse
thumb|right|200px|Salsa thumb|right|200px|"Daunseyr brishey" Thai thumb|right|200px|Daunse theayagh Cataloanagh
Ceaghley corockle
Ta ceaghlaghyn jerrey y fraue ec Dholuoish.
Y sampleyr share er enney, shen ceaghlaghyn corockle toshee ny çhengaghyn Celtiagh. Ta ceaghlaghyn corockle toshee ec çhengaghyn elley, goaill stiagh Fula, Malayish, Indoneesish as Paiutish Yiass.
Ayns Ewnish jeianagh, ta ceaghlaghyn bentyn rish corocklyn raad erbee 'syn 'ockle.
Daunse
She ceau traa, ellyn, as (ny keayrtyn) spoyrt eh daunse (ass danser y Rangish) ny rinkey (ass rince y Yernish). T'eh çheet er gleashaght ryddimagh lesh kiaull.
Ta meenaghey "daunse" croghey er cooishyn sheshoil, ellynagh, as cultooragh. T'eh goaill stiagh obbraghyn veih daunse shilley myr ballay, daunse linnagh as daunse Injinagh classicagh, dys obbraghyn commee myr daunse brishey, daunse shamyragh as nyn lheid. Ta rheam mooar echey, eddyr daunse dty lomarcan ny ayns possan, eddyr obbraghey ellynagh as ceau traa y heay, eddyr daunse formoil oardit as daunse neuformoil mastey caarjyn. Ta sleih daunsey son lheiltys, skeealaght, spoyrt, myr obbyr crauee ny kellooragh.
Ceaghley corockle
Ayns Shapaanish, ta ceaghlaghyn bentyn rish corockle toshee ayns rheynn jeh fockle nagh vel y chied rheynn. Myr sampleyr, t'eh bentyn rish meeryn yerree, as y nah 'ockle ayns co-ocklyn. T'ad cur rendaku er yn obbyr shoh.
Broioù al Liger
She ard Frangagh ee Broioù al Liger (Pays de la Loire). T'ee soit ayns sheear hwoaie yn Rank, rish yn Vritaan 'sy twoaie as Baie ny Biscaayn 'sy neear. She Naoned (Nauntt, Nantes) y preeu-valley. V'eh crooit anmagh 'sy 20oo eash, myr cryss cummaght da Naoned; she "ard cormaghey valley meanagh" t'ayn (métropole d'équilibre) son dy chormal pooar Phaarys.
Haink rish Pays de la Loire liorish rheynn yn ard hendeeagh, y Vritaan, ayns daa régions - Bretagne (ard reiragh jeianagh, mysh 80% jeh'n shenn-ard) as Pays de la Loire.
Y Fro Gymraeg
thumb|right|200px|Ardjyn Vretin rere earroo Bretneyryn.
Ta Y Fro Gymraeg (Yn Ard Bretnish) çheet er ardjyn Vretin as ram Bretneyryn ayndaue, 50% er y chooid sloo rere'n eie cadjin. Shoh doon Bretnish jeianagh. Ga dy vel ymmodee sleih jannoo ymmyd jeh'n ennym, cha nel meenaghey cadjin ec creeaghyn Y Fro Gymraeg. Cha nel Y Fro Gymraeg goit rish dy oikoil myr thalloo çhengagh as cultooragh, anchasley rish Gaeltaghtyn oikoil Nerin as Nalbin.
Bassyl
She lus yn-ee eh bassyl (Ocimum basilicum). Ta laue mooar echey ayns bee Iddaalagh, yn Çheer Thai, yn Vietnam, yn Laos as yn Chamboyd. T'eh bleinoil son y chooid smoo, agh ayns çheeraghyn grianchryssagh, foddee eh ve sheer-vio.
Jalloo-oaylleeaght
T'eh gaase dys 20-60cm er yrjid. Ta ny gish, tepallyn as dy mennick, ny duillagyn echey renneigagh. Ta ny duillagyn echey oohchrooagh, mysh 1.5-5cm er lhiurid as 1-3cm er lheead, gyn renneig er yn ooir. T'ad nyn soie er cass duillag 5-20mm er lhiurid. Ta ny blaaghyn echey bane as claggagh, as ta staimynyn feer liauyrey echey.
Queiggey Lublin
She queiggey ayns shiar yiass y Pholynn eh Queiggey Lublin (województwo lubelskie, ). V'eh currit er bun er 1 Jerrey Geuree 1999 ass ny shenn wheiggaghyn Lublin, Chełm, Zamość, Biała Podlaska, as ayrnyn jeh Queiggaghyn Tarnobrzeg as Siedlce. Ta ennym y chaayr smoo as y phreeu-valley, Lublin, currit er y wheiggey.
Ta'n queiggey çhemmit liorish Queiggey Podkarpacie 'sy jiass, liorish Queiggey Święty Krzyż 'sy neear yiass, liorish Queiggey Mazowsze 'sy neear as 'sy twoaie, liorish Queiggey Podlasie feie joarey giare 'sy twoaie, as liorish y Velaroosh as yn Ookraan 'sy niar. 'Sy vlein 2006 va 2,175,251 deiney cummal 'sy wheiggey, as eshyn coodaghey 25,155 kilomeaderyn kerrinagh (9,712 mi ker).
Caayryn as baljyn
Ta 42 chaayr as valley ayns y wheiggey. Shoh heese rolley ny caayryn as ny baljyn rere earroo yn phobble (rere earrooyn oikoil y vlein 2006 ):
Creoiaghey
She ceaghley corockle eh creoiaghey. Foddee eh çheet er possan beg dy obbraghyn as caslyssyn eddyr oc:
T'eh shassoo noi boggaghys.
Creoiaghey ayns çhengaghyn Celtiagh
Ta'n taabyl shoh soilshaghey magh obbyr creoiaghey ayns ny çhengaghyn Celtiagh.
Nicolas Appert
180px|thumb|right|Nicolas Appert
Creoiaghey
Creoiaghey ayns çhengaghyn Celtiagh
Ta kerroo lheeah cowraghey nagh vel creoiaghey ec y lettyr shoh 'sy çhengey shoh.
Nicolas Appert
Va Nicolas Appert (17 Sauin 1749 - 1 Mean Souree 1841) ny ynlaghteyr Frangagh ass Châlons-en-Champagne. Ta enney er er son ynlaghey freayltys jeen noi aer bee. Va'n ennym "ayr stainnaghey" currit er.
Yr Wyddgrug
Shennaghys
Ren quaiyll cheayrtagh Llywelyn ap Gruffudd çhaglym ayns Yr Wyddgrug er 22 Jerrey Souree 1273. Va cashtal 'sy valley ayns ny Mean Eashyn, as ta'n boayl er fys myr Bryn y Beili, ny ard ny theay foast. Hie y cashtal er goaill ayns 1245 ec Dafydd ap Llywelyn.
Rere beeal-arrish, chagg ad Caggey yn Hallelulia mysh meeiley sheear jeh'n valley jeianagh ayns 430 BNJ. Hooar ny Bretnee fo stiurey Germanus dy Auxerre y varriaght harrish noidyn paganagh.
thumb|left|180px|[[Breid yr Wyddgrug]] Ayns 1833, va fir obbree seyr stiagh ayns carnane tullagh roie-shenndeeagh ec Bryn yr Ellyllon tra hooar ad breid airhey gyn cosoylaght voish 1900-1600 RJC 'syn Eash Ooha. T'eh 560g er trimmid, as jeant ass un chaag airhey. Dy meeaighar, v'eh brisht tra hooar ad eh, as ren ad rheynn ny peeshyn mastey ny fir obbree as Mnr. Langford, eirinagh maillee y vagher. Ren saggyrt yr Wyddgrug recortys jeh, as hug y Thie Tashtee Goaldagh my ner eh. Ayns 1836 ren Langford geeck y peesh v'echey da'n Thie Tashtee, as haink ad lesh geddyn erash ny peeshyn elley son y chooid smoo. Ta'n vreid mastey couryn y Thie Tashtee ayns Lunnin.
Eisteddfod Ashoonagh
Haggil Eisteddfod Genedlaethol ayns yr Wyddgrug ayns 1923, 1991 as 2007.
Keskowethyans an Taves Kernewek
Ta Keskowethyans an Taves Kernewek ("Paarteeas ny Cornish") ny cholught reihdagh va currit er bun 'sy Chorn, y Reeriaght Unnaneysit, ayns 2005 son cur er oaie as lhiasaghey ny Cornish 'sy Chorn.
T'eh ny phaarteeas jeh'n rheynnag theayagh as arryltagh as t'eh jeant seose jeh reihdee ass sheshaghtyn Cornish ennagh, reagheydyssyn cultooragh as tarmaynagh Cornagh, as coonseilyn slystagh Cornagh. Ta'n çheshaght feddyn cooid argid veih'n Unnaneys Oarpagh fo'n chlaare Objective One, veih Rheynn Voodeeyssyn as Ghurneilys Ynnydagh jeh'n Reeriaght Unnaneysit as veih Coonseil ny Corn.
Ta'n Paarteeas ny ard-stiureyder jeh Cummey Screeuit Bun-towshanagh ny Cornish, cair-screeu va skeaylt magh ayns 2008 as y chiarail echey dys ny cair-screeuyn elley y chur ry-cheilley, as er son ymmyd ny Cornish er cowraghyn raaidey, ayns docamadyn oikoil, as ayns scrutaghtyn scoill.
München
She München (München, ; Baveyrish: Minga) preeu-valley steat Germaanagh y Vaveyr as y chaayr smoo ayn. Ta'n chaayr ny soie er yn awin Isar çheu hwoaie veih ny Sleityn Alpagh Baveyragh. T'ee ny treeoo caayr smoo 'sy Ghermaan, lurg Berleen as Hamburg. Ta mysh 1.42 millioon deiney cummal çheusthie jeh ny joaraghyn caayragh. By eh München caayr oast ny Cloiaghyn Olympagh ayns Sourey 'sy vlein 1972.
Baljyn as caayryn lannoonit
Ta München goll er lannooney rish:
A' Ghàidhealtachd
350px|thumb|Rheam loayreyderyn Ghaelg Albinagh ayns Nalbin (2001) 350px|thumb|Rheam loayreyderyn Ghaelg Albinagh 'syn Chanadey (1850, 2007)
Ta Gàidhealtachd ny A' Ghàidhealtachd (fockley magh Ghaelg ny h-Albey: [kɛːəɫtaxk]) çheet dy cadjin er ardjyn Gaeltaght as ellanyn ny h-Albey, as er cultoor Gaelgagh Albinagh er lheh jeh ny h-ardjyn shen. Ta'n fockle co-reggyrtagh Yernagh - Gaeltacht - çheet dy cruinn er ardjyn raad ta'n Yernish goll er loayrt ayndaue. Ta'n fockle currit er ardjyn Gaelgagh ny h-Albey Noa 'sy Chanadey myrgeddin.
A' Ghàidhealtachd Chanadagh
Ta Gaelg ny h-Albey foast ry-chlashtyn mastey co-phobbylyn ayns buill ennagh ayns Nalbin Noa (Ellan Cheap Bhreatainn er lheh), Ellan y Phrinse Edard as Thalloo yn Eeast 'sy Chanadey hiar as foddee yn ennym Gàidhealtachd y chur er ny h-ardjyn shen.
Sápmi
right|thumb|Soiaghey Sápmi 'syn Oarpey. She yn ennym ta currit er ard cultooragh ny Saamee eh Sápmi. T'eh ny hoie 'syn Oarpey my hwoaie as t'eh goaill stiagh ardjyn ayns Norlynn, 'sy Toolynn, ayns Finnlynn as 'sy Roosh. She Sápmi yn ennym smoo cadjin er yn ard, agh ta ny Saamee Julev cur Sábme er, as ta ny Saamee Yiassagh cur Saemie er. Ta'n ennym Norlynnish as Soolynnish Sameland currit er keayrtyn.
Bun-ocklaght yn 'ockle Sápmi
Ta'n fockle Sápmi (as ny focklyn co-reggyrtagh ayns ny çhengaghyn Sámi elley) çheet er çheer ny Saamee as er ny Saamee hene. Dy jarroo, cha nel 'syn 'ockle "Sámi" (ny Saamee) agh cummey cassidagh-gienneydagh yn 'ockle "Sápmi". Rere shen, ta ennym yn ashoon (Sámi olbmot) keeallaghey "sleih Sápmi". T'eh raait dy daink yn fockle shen ass yn 'ockle Baltagh *žēmē ta keealaghey "çheer" ny "thalloo" (c.f. žemė ny Litaanish, as zeme ny Latgalish as ny Latvish ta keeallaghey "thalloo", "çheer", "dowan", "cruinney")
Crackan-oaylleeaght
She banglane lheeys ee crackan-oaylleeaght, bentyn rish crackan as gorley crackanagh. T'eh goaill stiagh lheeys as laue-lheeys. Ta crackan-oayllee gobbraghey er gorlaghyn as çhingyssyn crackanagh, as ny keayrtyn, gorlaghyn yn 'olt as ynginyn.
Shennaghys 'syn Europey
Ta sleih rieau er chur geill da caghlaaghyn er eaghtyr y chrackan (myr sampleyr, ta coyrle er gorley crackanagh ayns Leviticus 'sy Vible ). Ayns 1801 hug ad er bun y chied scoill crackan-oaylleeagh, ec y thie-lheeys Hôpital Saint-Louis ayns Paarys. Haink rish ny kied lioaryn crackan-oaylleeagh ec y traa cheddin: Willan (1798-1808) as Alibert (1806-1814).
Croghaneyn-crooin y Reeriaght Unnaneysit
right|thumb|Croghaneyn-crooin y Reeriaght Unnaneysit kiarklit as ayns bane jiarg She thallooyn ad Croghaneyn-crooin y Reeriaght Unnaneysit, as ad lesh y Chrooin hene. Myr shen, t'ad anchasley rish Thallooyn harrish Mooar as coloinyn. Ny croghaneyn-crooin hene, t'adsyn Guernsey, Jersee as Mannin.
Ad ad nyn dallooyn reiltys neuchroghedagh, cha nel ad goaill ayrn 'sy Reeriaght Unnaneysit ny'n Unnaneys Oarpagh. T'ad nyn olteyryn jeh'n Coonceil Goaldagh-Yernagh. Neayr's 2005, ta Ard-Shirveishagh ec dagh fer jeu, as eh kione y reiltys. Ny yei shen, as ad lesh y Chrooin Goaldagh, cha nee ashoonyn seyr t'ayn; ta pooar slattyssagh ec ny Coonceilyn Slattyssagh oc, as fo kied ny Crooin (liorish y Choonseil Reiltagh jiu).
T'ad goit rish myr rheynn jeh'n Reeriaght Unnaneysit son leigh ashoonaght Goaldagh. Ny yei shen, ta reillyn ardjynagh oc bentyn rish cummal as gurneil-faillee, as ad bentyn rish Goaldee elley gyn kianglaghyn da'n voayl, chammah's neu-Ghoaldee.
Yn Cohaglym Celtiagh
Ta'n Cohaglym Celtiagh ny y Cohaglym Celtiagh Eddyr-ashoonagh ny reagheydys cultooragh ta shirrey ny çhengaghyn Celtiagh dy chur er oiae, as ny çhengaghyn shen goaill stiagh Gaelg, Gaelg Albinagh, Yernish, Bretnish, Cornish as Britaanish. V'eh currit er bun lurg çheet ry-cheilley jeh ny reagheydyssyn lheid as y Çheshaght Cheltiagh as y Cohaglym Ooilley-Cheltiagh. Hie daa chruinnaght jeh Cohaglym Eddyr-Cheltiagh ry cheilley ayns 1838 as 1867.
Cha nel y çheshaght ny sheshaght pholitickagh, faagail magh dy ren Partee Ashoonagh ny h-Albey (roie-haghter y Phartee Ashoonagh Albinagh) eiyrtys paart dy ghoaill 'sy Chohaglym, as dy ren Taoiseach Nerin ec y traa shen, Éamon de Valera, coardail rish dy ve ny phatroon er y Chohaglym ayns ny 1930yn.
Lheeahid glooie
thumb|right|Lheeahid glooie [[Stemonitis fusca ayns Nalbin]] thumb|right|[[Fuligo septica er fuygh marroo]]
She ennym neuvaghtal eh lheeahid glooie, ta çheet er protista ta geddyn sliught liorish sporragyn. Hoshiaght, v'ad currit mastey ny fungyssyn, agh cha nel ad goit rish 'sy reeriaght shen jiu. Ta'n ennym çheet er earish 'sy chorys bea tra ta kuse jeu ry-akin myr glooie; shen Mycsomycota son y chooid smoo.
Son y chooid smoo, ta lheeahidyn glooie nyn nooieyn Mycetosoa 'sy phylum Amoebosoa. Ta tree possanyn mooarey dy lheeahidyn glooiey: Ta dooie elley ass Acrasida, Plasmodiophorida, Labyrinthulomycota as Fonticula currit marish lheeahidyn glooie ny keayrtyn. Cha nel rang-oardraghey baghtal ayn.
Killagagh
'Sy chorys keintyssagh, ta ny killagyn covestey. Ta unnanee yn-rheynn ayns caghlaaghyn strooh gientynagh, beggan gollrish keintyssyn. Ta daa chillag ass daa stroo gientynagh covestey myr killag. Ta'n killag diploidagh soo stiagh killagyn amoebagh elley as lheie ad. T'eh taaley troggal boalley kellaloyshagh mygeayrt y mysh; ta'n strughtoor shoh ny. Çheusthie jeh'n vacroheane, ta'n killag foawragh rheynn liorish meiosis ayns daa chillag as çhaglym noa dy yienntagyn oc. T'adsyn gaarheynn liorish dys ymmodee sporragyn haploidagh ta goll er skeaylley magh. T'ad gaase dys amoebae as toshiaghey y corys bea ass y noa.
'Sy chorys neucheintyssagh, ta ny killagyn haploidagh çhaglym cooidjagh myr. Ta glaare as jerrey echey, t'eh gaareggyrt da soilshey as çhiassid, as t'eh garraghey. T'eh shirrey boayl cooie as jannoo jeh hene, as gass cummal seose  ny sori. Ta ny sporragyn aynsyn coadit liorish boallaghyn killagagh; t'ad nyn gadley, agh t'ad caghlaa dys amoebae noa tra ta bee ry-gheddyn reesht. Ayns Acytostelium ta'n ghass jeant jeh kellaloys, agh ayns dooieyn elley t'ee jeant jeh killagyn hene. 'Sy chooid smoo dy ghooieyn, t'ad geddyn baase trooid troggal gass.
Corys bea
thumb|right|Lheeahid glooie gaase ass coyr dy phabyr tash. Ta daa horçh mooar ayn: lheeahidyn glooiey killagagh, as lheeahidyn glooiey plasmoidjagh. Ta'n jees oc geddyn sliught liorish sporragyn, as ta jargaght oc dy yannoo dys tannaghtyn bio ayns çhymbyllaght neuvondeishagh.
Plasmoidjagh
Son y chooid smoo, she Mycsogastria t'ayn. Ta lheeahidyn glooiey plasmoidjagh toshiaght myr killag amoebagh haploidagh ta bishaghey as scarrey choud's ta bee ry-gheddyn. T'ad jeh caghlaaghyn strooh gientynagh, as tra ta unnanee jeh daa stroo çheet ny quaiyl y cheilley, t'ad covestey myr sigoat diploidagh. Cha nel y sigoat (ny killag agamagh) scarrey, agh ta'n çheshvean killag echey scarrey ymmodee keayrtyn, derrey she killag yl-heshveanagh t'ayn, ny as millioonyn dy heshveanyn echey dy mennick. T'eh feer vooar ny keayrtyn, wheesh as meader er crantessen. Fy-yerrey, tra nagh vel bee ry-gheddyn ny rere brod elley, ta'n plasmodium jannoo jeh hene, as skeaylley sporragyn vees breh amoebae noaey.
Ta tree saase gientynagh oc: strooghyn gientynagh ta tessen-sheelraghey, strooghyn ta ynsheelraghey , as shaghney sheelraghey. Ta dooie agamagh tannaghtyn ny chillag haploidagh gyn covestey dys saigoat.
Stronnaghys
She ceaghley corockle ayns ny çhengaghyn Celtiagh eh stronnaghys. Mastey ny çhengaghyn jeianagh, ta'n obbyr shoh ec Gaelg, Yernish as Bretnish.
Stronnaghys ayns çhengaghyn Celtiagh
Ta'n taabyl shoh soilshaghey magh obbyr stronnaghys ayns ny çhengaghyn Celtiagh. Er y fa dy vel cairscreeuyn er lheh ec dagh fer jeu, ta enmyn cadjin currit oc son oardraghey. Ta shen jannoo ny s'assey eh ny çhengaghyn y chosoylaghey. Myr sampleyr, ta çh 'sy Ghaelg casley rish t keyl ayns ny çhengaghyn Gaelgagh elley.
Ta kerroo lheeah cowraghey nagh vel stronnaghys ec y lettyr shoh 'sy çhengey shoh.
Hamburg
She Hamburg (fockley magh ynnydagh: ; Germaanish Eeghtyragh/Germaanish Eeghtyragh y Neear: Hamborg ), ny Caayr Heyr as Hanseatagh Hamburg dy h-oikoil, y nah chaayr smoo 'sy Ghermaan, y treeoo steat jeig smoo 'sy Ghermaan, as y sheyoo caayr smoo 'syn Unnaneys Oarpagh. Ta ny smoo na 1.8 millioon deiney cummal 'sy chaayr as ta ny smoo na 5 millioon deiney cummal ayns Ard Moirvaljagh Hamburg (goaill stiagh ayrnyn jeh ny steatyn conastagh elley ry-laue, Niedersachsen as Schleswig-Holstein). She Purt Hamburg y nah phurt smoo 'syn Oarpey (lurg Purt Rotterdam) as y jeihoo purt smoo 'sy theihll as ee ny soie er yn awin Elbe.
She cree arraghey feer scanshoil ayns twoaie yn Ghermaan eh Hamburg as t'eh coontit myr fer jeh ny caayryn smoo berçhagh 'syn Oarpey. Haink er dy ve ny cree çhynskylagh as ym-ysseragh, as stashoonyn dellal as caaghyn ec Airbus, Blohm + Voss as Aurubis ry-gheddyn ayn. Ta'n scaalheaneyder radio as çhellinsh, Norddeutscher Rundfunk, as soilsheyderyn lheid as Gruner + Jahr as Spiegel-Verlag, coontit myr fir jeh ny colughtyn smoo scanshoil mastey yn çhynskyl ym-ysseraght ayns Hamburg. Ta Hamburg er ny ve coontit myr cree argidoil er feie ny keeadyn, as ta soiag y nah vanc shinney 'sy theihll, y Berenberg Bank, soit ayn.
Queiggey yn Pholynn Veg
She queiggey ayns jiass y Pholynn eh Queiggey ny Polynn Beg, ny Queiggey yn Pholynn Veg myr ta scruit 'sy Noa-Ghaelg (województwo małopolskie, ). T'eh 15,108 kilomeaderyn kerrinagh (5,833 mi ker) er eaghtyr as 'sy vlein 2006 va 3,267,731 deiney cummal ayn.
Hamburg
Ta ennym Hamburg, Caayr Heyr as Hanseatagh Hamburg (Freie und Hansestadt Hamburg), soilshaghey magh shennaghys y chaayr myr oltey jeh'n Chommeeys Hanseatagh, myr caayr heyr impiroil 'syn Impiraght Romanagh Vannee, as myr steat caayragh as fer jeh ny shey steatyn jeig 'sy Ghermaan. Roish Unnaneyssey ny Germaan 'sy vlein 1871 va Hamburg ny çheer heyr er lheh. Roish ny ceaghlaghyn bunraghtoil 'sy vlein 1919, va'n phobblaght heayagh goll fo stiurey rang ard-heyraanee eiraghtagh, ny Hanseaten.
Keeill (hradishoonagh)
right|thumb|240px|Fer jeh ny tree kialteenyn ayns ruillick [[Skeerey Maghal|Skyll Maghal.]] She sorçh dy chabbal hradishoonagh Vanninagh ee keeill (yl-rey kialteenyn).
Earroo
Ta 174 kialteenyn 'syn Ellan ec y chooid sloo, ga nagh vel agh 35 yn-enneydagh dy aashagh jiu. Ta ny recortyssyn er bun laaree er mayrn, fooillee foddee ve kialteenyn, enmyn vuill as cooinaghtyn theayagh. Ta'n chooid smoo jeh er nyn stroie liorish troggal kialteenyn s'anmey 'sy laare cheddin, ny liorish graihderyn shenn reddyn Victorianagh as Edardagh shirrey linneeaghtyn hallooin as cooid leagharagh.
Mooadys, cummey as cosoylaghey
Ta fys ain dy row anchaslys mooar eddyr moaadys ny kialteenyn, ga dy row ny cummaghyn oc casley rish y cheilley.Ren Carl J. S. Marstrander, ny olloo Loghlynnagh, towshan smoo ny kialteenyn ayns ny 1930yn. Rere eh: "Ta mooadys 10 trieyn x 6 trieyn ec çheusthie Cheeill Vallachrink ayns Marooney. Er lhimmey jeh shen foddee ad ve 23 trieyn x 13 trieyn (Keeill Vian, Lonan), eer 57 trieyn × 18 trieyn (St Patrick's Chapel, Ellan Noo Pherrick), ny 75 trieyn × 24 trieyn (St. Trinian's, Marooney).  Ta ny boallaghyn oc eddyr 2 hrie 4 oarleeyn as 4 trieyn 8 oarleeyn, as cleigh thallooin as cloaie coadey ad, 2-5 trieyn er yrjid, 4-10 trieyn er diunid... Ta cummey kiare-chuilleigagh oc, gyn rheynn erbee eddyr carrick as corp ny killag.  Ta'n dorrys keyl cour y chione echey, as soit 'sy ghaabyl sheear son y chooid smoo.  Cha nel agh un uinnag dy cadjin, as eshyn mysh 2-3 trieyn harrish y laare.  Ta'n altar rish y voalley shiar, as cha nel eh agh 2 hrie er yrkid."
Ta Lower (1987) er gosoylaghey ny kialteenyn lesh laaree ayns ny h-Ellanyn Twoaie, as Swift lesh fir Islay (1987).
Time Team
Ren Time Team toaghailtey keeill ec Speke Keeill ayns 2007. V'eh rere'n chlowan hug roish Marstrander.
Queiggey yn Pholynn Veg
Ta'n queiggey çhemmit er y twoaie liorish ny Sleityn Święty Krzyż (Góry Świętokrzyskie), er y neear liorish Jura Krakowsko-Częstochowska (reayn lhean jeh cruink ta sheeyney magh veih Kraków gys Częstochowa), as er y jiass liorish ny Sleityn Tatra, Pieniny as Beskidy. Dy politickagh, t'eh çhemmit liorish Queiggey ny Sileesh 'sy neear, liorish Queiggey Święty Krzyż 'sy twoaie, liorish Queiggey Podkarpacie 'sy niar, as liorish y Clovack 'sy jiass.
Hamburg
Baljyn as caayryn lannoonit
Ta Hamburg goll er lannooney rish:
Keeill (hradishoonagh)
Shennaghys
Ayns shenndaaleeaght, ta keeill çheet er sorçh dy chabbal veg ayns Mannin hie er troggal ayns ny Mean Eashyn. Ta laaree elley ry-akin ayns Islay.
Va kuse dy cheeillyn soit er carnaneyn, as adsyn laaree oayeyn as claghyn-cooinaghtyn s'leaie dy mennick, myr sampleyr, carnaneyn oanluckee yn Eash Ooha (Lowe and Reilly 1988). Ny keayrtyn elley, v'ad soit faggys da çhibbraghyn nooey. Ta ruillick ec ymmodee jeu, as bun paganagh ocsyn, foddee. Ta boalley scaa mygeayrt kuse dy cheeillyn, as ta'n eaghtyr çheusthie ny boallaghyn feer cheaghlagh.
Queiggey yn Pholynn Veg
Caayryn as baljyn
Ta 61 chaayr as valley 'sy wheiggey. Shoh rolley ny caayryn as baljyn rere earroo yn phobble (rere earrooyn oikoil y vlein 2006 ):
Va'n queiggey currit er bun er 1 Jerrey Geuree 1999 ass Eear-Wheiggaghyn Kraków, Tarnów, Nowy Sącz as ayrnyn jeh Queiggaghyn Bielsko-Biała, Katowice, Kielce as Krosno. Ta ennym yn ard shenndeeagh, y Pholynn Veg, currit er y wheiggey noa-emshyragh. Ansherbee, cha nel y queiggey noa-emshyragh coodaghey agh cooid veg jeh'n ard shen, as yn ard shen sheeyney lesh y twoaie gys Radom as Siedlce, goaill stiagh ny caayryn Stalowa Wola, Lublin, Kielce, Częstochowa, as Sosnowiec.
Keeill (hradishoonagh)
Shennaghys
T'ad credjal nagh vel lorg erbee jeh ny kialteenyn s'leaie ayn foast. Ny t'ayn jiu, v'ad currit ayns ynnyd ny shenn cheeillyn, as va ymmyd jeant jeu 'sy 8oo eash as y 12oo eash. T'ad goaill stiagh troggalyn ass claghyn anghiarit, scraa as boallaghyn cloaie coonee echey, ny rubbyl as fuygh ayn. Hooar ad lorg daah cray as plaastyr boalley fo kuse jeu. Foddee dy daag sleih ymmyd jeh y yannoo tra haink ny Loghlynee dys Mannin, agh dy aahrog ad ad erreish daue jannoo Creestee jeh ny Loghlynee, ayns ny laaree cheddin ny keayrtyn.
Ceaghley mestit
She ceaghley corockle ayns ny çhengaghyn Celtiagh eh ceaghley mestit. Ny h-eiyrtyssyn echey, t'ad cochiangley boggaghys as ennalaghey, as myr shen t'ad cur mestit er.
Creaghley mestit ayns çhengaghyn Celtiagh
Ta'n taabyl shoh soilshaghey magh obbyr ceaghley mestit ayns ny çhengaghyn Celtiagh.
Ta kerroo lheeah cowraghey nagh vel ceaghley mestit ec y lettyr shoh 'sy çhengey shoh.
A
She yn chied lettyr jeh'n abbyrlhit Romanagh eh A (lettyryn beggey: a as ɑ; aittyn yn ennym va currit er ayns abbyrlhit ny Gaelgey). T'eh cosoylagh rish y lettyr Shenn-Ghreagagh alpha, ass eh er jeet magh ass.
Coadyn co-earrooder
Ayns Unicode, ta A mooar ec U+0041 as a beg ec U+0061.
Shennaghys
Hug lhieu ny Etruscanee yn abbyrlhit Greagagh dys kione-çheerey ny h-Iddaal. Ny shinney, ghlack ny Romanee yn abbyrlhit shoh son dy screeu Ladjyn, as ta'n lettyr shoh er mayrn ayns yn abbyrlhit Romanagh jeianagh ta ymmodee çhengaghyn screeut ayn (lesh caghlaaghyn beg), goaill stiagh Gaelg.
Coadyn co-earrooder
Ayns ASCII, ta A mooar ec 65 as a beg ec 97. Ayns earrooyn jeesoil, shen 01000001 as 01100001.
Shennaghys
'Sy Ghaelg hene, ta'n lettyr çheet magh ass yn abbyrlhit Baarleagh liorish obbyr John Phillips, Aspick Sodor as Vannin, as e lheid cairscreeu y yannoo son y Ghaelg ayns ny 1700yn.
Coadyn co-earrooder
Ayns EBCDIC, ta A mooar ec 193 as a beg ec 129.
Shennaghys
T'ad gra dy daink y lettyr A jeh screeu caslys jeh kione ghow ayns Jalloo-ocklyn Egyptagh ny yn abbyrlhit Proto-Sinaitagh. Haink y cowrey shoh trooid coryssyn screeuee Feaneeckagh, Greagagh, Etruscagh as Romanagh dys y chummey t'ayn nish.
Tra ghlack ny Shenn Ghreagee yn abbyrlhit jeu, cha row feme oc er y stad sluggidagh va'n lettyr çheet er ayns ny çhengaghyn Semetagh. Myr shen, ren ad ymmyd jeh son y vreeockle, as dreill ad yn ennym echey lesh caghlaa beg (alpha). Ayns ny screeuyn grainnit shinney, mysh y 8oo eash RC, va'n lettyr soit er e heu, agh haink eh dy yeeaghyn gollrish y fer jeianagh.
Coadyn co-earrooder
Ayns HTML as XML, ta A mooar ec "<tt>&#65;</tt>" as a beg ec "<tt>&#97;</tt>".
Shennaghys
Mysh 1600 RC, va cummey linneydagh ec lettyr yn Abbyrlhit Feaneeckagh, as shen bun chummaghyn shinney. S'cosoylagh dy row yn ennym echey faggys da aleph yn abbyrlhit Ewnagh.
Swahilish
Rangyn ennymocklagh
Ta earrooghyn ny rangyn rere obbyr Carl Meinhof er rangyn ny çhengaghyn Bantu. Cha nel Rangyn 12 ny 13 ec Swahilish.
Breearyn
Ta breearyn goll er jannoo myr shoh: kione + (meeryn sthie) + emshir + (cass) + fraue + (meer yerrey). Ta cummey ny crogheydee chione as cass croghey er ny keimyn t'ad ayndaue.
Rangyn feddynagh
Ta Rangyn 16, 17 as 18 nyn ennymocklyn feddynagh; t'ad cowraghey boayl ny gleashaght. Cha nel agh un ennymockle oc rere dooghys: y fockle Rang 16 mahali, "boayl". Ta'n shenn chummey pahali ry-chlashtyn ny keayrtyn, rere meer roie cadjin y cheim. Chammah's shen, foddee faggys dagh ennymockle goll er arraghey stiagh ayns fer jeh ny rangyn shoh liorish y veer yerrey -ni. Ta'n veer shoh cowraghey ynnyd ennagh, as y veer choardailagh cowraghey y keeal kiart:
Taabyl yn-filleydagh
2 Foddee eh cowraghey stayd ny jargaght. Ta staydyn jeant lesh cowrey emshir jeant dy mennick, as jargaght jeant lesh cowrey emshir immeeaght kinjagh dy mennick.
Breearyn
(dy-e) || fakin/'akin
Rangyn feddynagh
Ta Rang 17 (ku-) cowraghey ard ennagh, ny gleashaght;
Ta Rang 16 (pa-) cowraghey boayl er lheh;
Breearyn
Myr sampleyr: ninamwona
Taabyl yn-filleydagh
4 Ayns ny sampleyryn conastagh, begin dooin cass y chur stiagh 'sy vreear. Ta'n cass shoh, kitu ("red") ayns Keim 5; myr shen, ta'n crogheydagh cassagh Keim 5 ec (-ki-) chammah's cowrey conastagh Keim 5 (-cho-). Shen bun ninachokinunua. Ta'n clowan cadjin nina__nunua ec "__ ta mee kionnaghey".
She çhengey Vantu ee Swahilish (Swahilish: Kiswahili, "çhengey Swahili"). T'ee goll er loayrt ayns ard mooar rish y Cheayn Injinagh eddyr Yn Cheinney hwoaie as Y Vosambeeck hwoaie, ec ymmodee possanyn kynneeagh. Ta mysh 5-10 millioon dy loayreyderyn dooghyssagh, as mysh 50 millioon dy loayreyderyn. She lingua franca yn Affrick Hiar as Pobblaght Gheynlagh ny Congo t'ayn myrgeddin, as çhengey ynrican as bun Affrickagh eck mastey çhengaghyn oikoil Unnaneys ny h-Affrick.
Taabyl yn-filleydagh
Ta shiartase dy h-emshiryn ny Swahilish heese.
1 Ta ram ymmyd jeant jeh'n emshir shoh 'syn Twahilish. T'eh ry-chlashtyn:
Rangyn ennymocklagh
Rere aght cadjin ny çhengaghyn Bantu, ta Swahilish reaghey ennymocklyn ayns rangyn. T'ad cosoylagh rish ennymocklyn bwoirrinagh as firrinagh ny Gaelgey, agh ta 16 rangyn ayn. Ta Rangyn 1-10 ayns jeesyn, as ny h-earrooghyn neurea nyn gummaghyn unnaneagh, as ny h-earrooghyn reaey nyn gummaghyn yl-rey.
Breearyn
Ta breearyn ny Swahilish jeant ass fraue as crogheydee ta cowraghey cass, kione, emshir as fo-raa. Ta fockleyryn adsyn y haishbyney rere fraue son y chooid smoo.
Breeocklyn
Ta queig breeocklyn myn-heeanagh ec Swahilish Chadjinit:, , , , as. Ta’n myn-heean /u/ goll er fockley magh eddyr [u] as [o] ‘syn Abbyrlhit Sheeanagh Eddyr-ashoonagh. Cha nel breeocklyn goll er craplaghey, gyn scansh da trimmid.
Rangyn feddynagh
Ta Rang 18 (mw-) cowraghey çheusthie
Breearyn
Myr sampleyr: nisingalimwona
Taabyl yn-filleydagh
3 Ta'n emshir -ki- cowraghey dy vel reddyn kianglt rish y cheilley. Myr sampleyr, Nikinunua kitu, utanunua kitu : "My chionneeym red, kionnee uss red".
Breeocklyn
Cha nel daaghooaghtyn eck. Myr sampleyr, ta chui, "lepard", goll er fockley magh ayns daa hillab chu-i.
Boggaghys
T'eh shassoo noi creoiaghey.
She ceaghley corockle eh boggaghys. Foddee eh çheet er possan beg dy obbraghyn as caslyssyn eddyr oc:
Boggaghys ayns çhengaghyn Celtiagh
Ta'n taabyl shoh soilshaghey magh obbyr voggaghys ayns ny çhengaghyn Celtiagh. Er y fa dy vel cairscreeuyn er lheh ec dagh fer jeu, ta enmyn cadjin currit oc son oardraghey. Ta shen jannoo ny s'assey eh ny çhengaghyn y chosoylaghey. Myr sampleyr, ta çh 'sy Ghaelg casley rish t keyl ayns ny çhengaghyn Gaelgagh elley.
Ta kerroo lheeah cowraghey nagh vel boggaghys ec y lettyr shoh 'sy çhengey shoh.