cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Çhengoaylleeaght
Ceaghlaght
Dy cadjin, foddee tro ayns ooilley-ghrammeydys ve kyndagh rish troyn cadjin smooinaght deiney, ny tro smooinaght deiney as eshyn ec glare er lheh. Cha nel fys dy liooar ec sleih er smooinaght deiney dy cadjin, anchaslys feeu y yannoo. Myr yn eiyrtys shoh, ta çhengoaylleeaght sheiltynagh cliaghtey gra cadjinyssyn gyn jannoo briwnys my vel yn cadjinys bentyn rish rheynnyn elley jeh smooinaght.
Kervignag
Ta Kervignag (Kervignac) ny chommyoon 'sy département Frangagh Mor-Bihan 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Kervignacois currit er cummaltee yn valley.
Laue yn Çhelgeyr Mooar
Ta Laue yn Çhelgeyr Vooar ny laue chaslagh jeh Raad Mooar Ree Gorree. Ta Corys ny Greiney as y Chruinney soit çheusthie j'ee. Ta ny h-enmyn y Laue Ynnydoil, y Spuir Ynnydoil as Spuir y Çhelgeyr Vooar currit urree chammah.
Hooar Laue yn Çhelgeyr Vooar yn ennym eck er oyr y niessid da ny rollageyn 'sy cho-hollys rollageagh y Shelgeyr Mooar. T'ee soit eddyr Laue yn Tideyr as Laue ny Quing, daa chione jeh kiare laueyn ayns Raad Mooar Ree Gorree. Çheusthie jeh Laue yn Çhelgeyr Vooar, ta corys ny greiney as y Chruinney nyn lhie faggys da rimmey sthie y Volgan Ynnydoil, mygeayrt 8000 parsecyn (26,000 sollys-vleeantyn veih cree ny h-ard-chruinnaght.
Ta ram nheeghyn Messier ry-akin ayns Laue yn Çhelgeyr Vooar:
Peso Shilleeagh
She argid cadjin yn Çhillee eh yn peso Shilleeagh. Ta'n coad ISO 4217, CLP, currit er.
Yn Dein
Ta'n Dein (Yernish: An Daingean ny Daingean Uí Chúis, Baarle: Dingle) ny valley ta soit ayns Gaeltaght Cherree, Pobblaght Nerin, 50 km sheear sheear yiass veih Traie Lee as 80 km sheear sheear hwoaie veih Keeill Airney. Ta'n balley soit er purt najooragh er lieh-innys y Dein. T'ad y turrysaght, yn eeasteyraght as yn eirinys preeu-çhynskylyn y valley.
Jacques Offenbach
Va Jacques Offenbach ny chiaulleyder as chummeyder Frangagh (20 Jerrey Souree, 1819 – 5 Jerrey Fouyir 1880). V'eh ruggit ayns Koloin 'sy Ghermaan 'sy vlein 1819. Va Orpheus in the Underworld, La belle Hélène as Les contes d'Hoffmann ny obbraghyn smoo scanshoil eck. Hooar eh baase ayns Paarys 'sy vlein 1880.
Tarja Halonen
She politickeyr Finnlynnagh ee Tarja Kaarina Halonen (r. 24 Nollick 1943). She Eaghtyrane 'innlynn v'ee eddyr ny bleeantyn 2000 as 2012. Y chied ven va reiht myr Eaghtyrane 'sy çheer shen, v'ee ny shirveishagh reiltys daa cheayrt as v'ee ny h-oltey jeh'n pharlamaid eddyr ny bleeantyn 1979 as 2000 derrey v'ee reiht myr Eaghtyrane.
Phoose ee rish e sheshey traa-liauyr eck, y fer lhee Pentti Arajärvi, ny yei'n reihys eck son y chied imbagh.
Myanmar
She çheer 'syn Aishey ee Myanmar ny yn Vurmey. T'ee çhemmit liorish y Vangladesh as yn Injey da'n sheear hwoaie, liorish y Çheen as y Laos da'n shiar hwoaie, as liorish y Çheer Thai da'n shiar. She Naypyidaw yn preeu-valley.
Tiranë
She preeu-valley ny h-Albaan ee Tiranë (ny Tirana ny Tirona ny keayrtyn). T'ee ny caayr smoo 'sy çheer as ny smoo na 600,000 deiney cummal ayn. Va Tiranë bunnit ec ny h-Ottomanee myr balley beg 'sy vlein 1614 liorish fer toshee veih Mullet fo'n ennym Sulejman Bargjini. Haink er Tiranë dy ve ny preeu-valley er yn Albaan 'sy vlein 1920 tra hooar y çheer e neuchrogheydys. Nish, she cree politickagh, tarmaynagh, ynsee, as cultooragh ny çheerey ee Tiranë.
Eukaryota
Eukaryote ( or ), she bioag eh, as ayns ny killaghyn oc, ta'n stoo gienetagh er nyn dastey sthie çheshvean baghtal (yn eukaryon). Ta oayllee cur eukaryota er y phossan. Er lhimmey jeh bacteyryn, ta ooilley organeyn bioag nyn eukaryoteyn.
Cha nel yn aght rheynn killaghyn cheddin ec eukaryoteyn as prokaryoteyn. Ayns eukaryoteyn, ta mynphiobanyn tayrn ny kroymasoomyn dooblit veih y cheilley. Ta daa haase rheynn ayn: mitosis as meiosis.
Troyn chillaghyn eukaryotagh
Son y chooid smoo, ta killaghyn eukaryotagh feer ny smoo na prokaryoteyn. Ta ymmodee far-chrackanyn sthie as troggalyn sthie oc (ny mynoltyn), chammah as ushylagh killag jeant jeh mynphiobanyn, mynsnaieyn as mean-snaieyn. Ta paart scanshoil ec ny snaieyn as mynphiobanyn shoh son reaghey as gurneil cummey y chilley. Ta GND chillaghyn eukaryoteyn rheynnit ayns bartyn linnagh (kroymasoomyn), as rish rheynn çheshveanagh, ta rollian mynphiobanagh rheynn ny bartyn shoh.
Troggal chillaghyn eukaryotagh
thumb|400px|left|Troggal cadjin chillag vaagh. thumb|400px|left|Troggal cadjin chillagh lus.
Fallsoonys
thumb|right|270px|[[The Death of Socrates liorish Jacques-Louis David (1787). Ta'n caslys taishbyney Socrates er çhee iu aghaue.]]
She eab dy hoiggal as taishbyney yn chruinney as beays fallsoonys ny fallsoonaght. T'eh cur geill da cooishyn myr beays, fys, firrinys, aalid, shickyrys, aigney as glare. .
Ta fallsoonys cur barrant er resoonaghey as obbyr oardreilagh.
Ta bun Shenn Ghreagish ec yn ockle: φιλοσοφία (philosophía), as y keeall "graih yn oayllys" echey. Cha nel eh aashagh baght reaghit er y fockle y chur, as ta eie eh hene ec dagh scoillar fallsoonys. Ta Carl Friedrich von Weizsäcker er ngra: "Ta fallsoonys ny scoillaraght nagh nod oo loayrt er gyn jannoo eh dty hene." .
Ard-vanglaneyn fallsoonys, t'ad resoon (studeyrys er smooinaghtyn dy resoonagh), moraltaght (studeyrys er ymmyrkey beasagh), as metafissig (studeyrys er bun veays as feerid).
Banglaneyn fallsoonys
Son y chooid smoo, t'ad goaill rish ny fir shoh myr banglaneyn smoo fallsoonys.
Chammah's adsyn, ta fallsoonys er lheh ec y chooid smoo jeh magheryn ard-scoillaragh, myr sampleyr, fallsoonys oaylleeaght, fallsoonys hennaghys, ny fallsoonys vaddaght.
Illinois
Ta Illinois ny steat Americaanagh ayns ny Steatyn Unnaneysit Sheear Meanagh. She Chicago y balley smoo 'sy steat agh she Springfield y preeu-valley.
Yn Choobey
Ta Pobblaght ny Coobey (Spaainish: República de Cuba) ny çheer ellanagh 'sy Vooir Charibagh.
Cosmaid
Cosmaid, she covestaghyn co-vunstooghyn ta tayrnit magh ass stoo najooragh ny stoo taahit. Shimmey cooish t'ec cosmaidyn. Adsyn ta kiaddit da kiarail phersoonagh as kiarail chrackan, foddee ad ve ymmydit dys y corp ny yn crackan y niee, y ghlenney, ny y choadey. Adsyn ta kiaddit son tuarystal y dooinney y yrjaghey ny y cheaghley (jeshaghey), foddee ad y ymmyd dys lheamyssyn y cheiltyn, cummaghyn najooragh y yrjaghey (lheid as mollee as ferrooghyn), daah y chur rish eddin dooinney, ny tuarystal yn eddin y cheaghley son dooinney, cretoor ny nhee elley y hoylaghey. Foddee yn chosmaid cur cooraght rish y chorp chammah.
Ploufragan
Ta Ploufragan ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank. T'eh ny lhie faggys da'n valjaght Sant-Brieg.
Ta'n ennym Frangish Ploufraganais currit er cummaltee yn valley.
Lokarn
Ta Lokarn (Frangish: Locarn) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Locarnois ny Locarnais currit er cummaltee yn valley.
Yn Vangladesh
She çheer 'syn Aishey ee yn Vangladesh. T'ee çhemmit liorish yn Injey da'n sheear, y twoaie as y shiar, as liorish Myanmar da'n shiar yiass. She Dhaka yn preeu-valley.
Coontae yn Vee
Shennaghys
200px|left|thumb|[[Sí an Bhrú - Y tomman limmer shinney as smoo scanshoil ayns Nerin.]] Ta shennaghys y Vee unnane as shennaghys Nerin, as ta'n coontae berçhal er çheu chummaltys deiney leah. Haink ny chied chummaltee gys y choontae ny smoo na 8,000 bleeantyn er-dy-henney. Va'n coontae ny lhie ayns çheshvean Nerin roie-hendeeagh lesh ny shenn-raaidyn as ad goulraghey magh er feie Nerin voish. Veih'n eash shen derrey çheet y Chreestiaght va ram tommanyn limmer as giat troggit lheid as ad ayns Sí an Bhrú, Cnobha, as Dubhadh ayns Brú na Bóinne, as Loch Craobh er Sliabh na Caillí ayns sheear hwoaie yn choontae. 'Sy vlein 433 BNJ, chur Noo Perick y Chreestiaght lesh gys Teamhair na Rí, preeu-ynnyd Ree yn Vee as ny h-Ard-Reeaghyn Yernagh, as veih'n voayl shen ren y Chreestiaght sheeyney magh er feie ny çheerey.
Va Reeriaght y Vee hene currit er bun mygeayrt y chied eash BNJ liorish Tuathal Teachtmhar rere tradishoon. Foddee dy vel ad ny reeaghyn leah er y reeriaght na ad jeh ny Uí Enechghlaiss. Va'n clein shen jeh sluight ny Fir Bolg, as va aarheynn y chlein shen, ny Fir Domnann, ry-akin er caslys çheerey Nerin va jeant ec Ptolemy lesh y phreeu-valley ec Rheba. Veih ny 490yn v'ad scughit ass y Vee harrish Sleityn Cheeill Mantan liorish ny Uí Néill, as ren Clann Cholmáin cummaltys er y reeriaght. Ass y chlein shen er haink Reeaghyn y Vee, as va cooid vie jeu nyn Ard-Reeaghyn Yernagh. Haink jerrey lesh y reeriaght 'sy vlein 1172 nar v'ee giootit dys Hugh de Lacy liorish Ree Inry II Hostyn. Va Baile Átha Troim reiht ec de Lacy myr y preeu-valley echey as va cashtal troggit echey er brooinyn an Bhóinn.
Ta'n Vee ny soiaghey jeh taghyrtyn mooarey ayns shennaghys noa-emshyragh Nerin, as v'eh 'sy Vee er haghyr Cah an Bhóinn nar va'n ree Catoleagh Jamys II Hostyn currit fo haart liorish y ree Protestoonagh Illiam III Hostyn 'sy vlein 1690 eddyr Baile Shláine as Droghad Aah. Myr eiyrtys va quing Phrotestoonagh currit er Nerin. Reesht 'sy vlein 1798, nar dirree irreyderyn Yernagh magh noi'n Chrooin Ghoaldagh, haghyr irree magh 'sy choontae, agh v'ad currit fo haart liorish sidooryn Goaldagh. Ren yn irree magh shen niartaghey er smaght Goaldagh harrish Nerin er oyr y traartys ec ny h-irreyderyn magh, agh cha row ny Yernee jargal ve booiagh lesh shen. Ayns ny 1840yn ren Daniel O'Connell eiyrtys pooar y chur reesht da ny Catolee ayns Nerin er keim cheddin lesh ny Protestoonee. V'eh ayns Teamhair na Rí er haghyr y "chruinnaght vooar" echey as ny smoo na millioon feallee ayn 'sy vlein 1843.
Lurg seyrsnys Nerin ayns 1922, hie Coontae yn Vee dy ve ny chrouw-choontae da'n phreeu-valley noa, Divlyn, raad dy row y reiltys ny hoie. Daase earroo yn phobble ayns baljyn va cruinnaghey yn preeu-valley. Ayns ny 1990yn as ny 2000yn leah, myr v'ayns y çheer er feie, haghyr lhiasaghey as bishaghey mooar ayns tarmaynys ny çheerey, as yn ennym "y Çheegyr Celtiagh" currit er y lhing shen.
Çheer-oaylleeaght
250px|right|thumb|Glion ny Bóinne veih Brú na Bóinne
Ta Coontae yn Vee ny lhie ayns twoaie Lion er coose shiar Nerin. T'eh caglit liorish Mooir Vannin da'n shiar as y coose echey 10.4 km er lhiurid. T'eh çhemmit liorish Coontae Ghivlyn da'n shiar as y shiar yiass, liorish Coontae Cheeill Darey da'n jiass, liorish Coontae Uíbh Fhailí da'n sheear yiass, liorish Coontae yn Eearvee da'n sheear, liorish Coontae yn Chavan da'n sheear hwoaie, liorish Coontae Vuinaghan da'n twoaie, as liorish Coontae Lhoo da'n shiar hwoaie. She thalloo rea yn chooid smoo jeh'n choontae agh ta cruink injil ry-gheddyn ayns sheear hwoaie yn choontae as 'sy twoaie. Ta ram awinyn 'sy choontae chammah as ad teaumey ny loghyn 'syn Eearvee, 'sy Chavan, as ayns Muinaghan, ny teaumey ny curree ayns Uíbh Fhailí as Keeill Darey. T'ad ny h-awinyn smoo scanshoil 'sy choontae na an Bhóinn, an Abhainn Dubh, an Ainí, an Eithne, an Ailbhine, an Ifearnóg, an Tulcha, Abhainn Átha Buí as an Abhainn Rua. Ta'n Bhóinn hene nane jeh ny h-awinyn smoo scanshoil ayns Nerin er çheu shennaghys as y feayn-skeealeydaght Yernagh, as t'ee roie trooid çheshvean y choontae trooid Baile Átha Troim as balley yn Ooive.
Deyn-oaylleeaght
Earroo yn phobble rere coontey-pobble ayns Coontae yn Vee veih'n vlein 1861:
Politickaght
Va tree ass ny queig ynnydyn ayns co-heiyderys y Vee cosnit ec Fianna Fáil veih'n vlein 1987. 'Sy traa cheddin va daa ynnyd cosnit ec Fine Gael faagail magh ny bleeaney 1992 nar va un ynnyd caillt da Partee yn Lught Obbyr, agh va'n ynnyd shen aachosnit ec Fine Gael reesht 'sy vlein 1997. Myr eiyrtys er earroo pobble y choontae ta shey ynnydyn ec Coontae yn Vee nish, as t'eh rheynnit magh ayns daa cho-heiyderys nish: Y Vee Hiar as y Vee Heear (as eh goaill stiagh stugganyn jeh Coontae yn Eearvee).
Va fo-reihys 'sy vlein 2005 cosnit ec McEntee lurg irree ass oik y shenn-Taoiseach, John Bruton (Fine Gael) as er y reihys echey myr Ambasseyder Oarpagh da ny Steatyn Unnaneysit.
Va Coonseil Choontae yn Vee fo stiurey Fianna Fáil veih 1985 derrey 1991 as reesht veih 1999 derrey 2004. Haink jerrey lesh y chioneys shen reesht lurg ny reihyssyn ynnydagh ayns 2009. She cummal roie ny coonseil jiu na:
Spoyrt
She bluckaneyrys Gaelgagh y spoyrt smoo cadjin ayns Coontae yn Vee, as Craobh Shinsear Peile na hÉireann ("Crouw Hinsharagh Bluckaneyrys Nerin") cosnit ec fwirran bluckaneyrys y choontae 7 keayrtyn: ayns ny bleeantyn 1949, 1954, 1967, 1987, 1988, 1996, as 1999. Myrane lesh y vluckaneyrys, ta'n immanaght, y ruggyr as soccer cloiet 'sy choontae. She Páirc Tailteann 'syn Ooive y staid smoo 'sy choontae as y staid shen ymmydit son bluckaneyrys Gaelgagh son y chooid smoo.
Gazilieg
Ta Gazilieg (La Gacilly, Galloish: La Gaczilhae) ny chommyoon 'sy département Frangagh Mor-Bihan 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Cleeah (cowrey)
She cowrey ee cleeah ny cowrey earrooagh. Cha nel bun baghtal ec y chowrey.
Gazilieg
Ta'n ennym Frangish Gaciliens currit er cummaltee yn valley.
Cleeah (cowrey)
Ymmyd
Shimmey ymmydyn ta jeant jeh'n chleeah. Dy cadjin, t'ee cowraghey earrooyn reajyssagh; ta "#1" cowraghey "y chied" ny "sorçh 1", myr sampleyr, "pensyl #1". Ta sheiltynys ayn dy daink yn ymmyd shen ass cliaghtey Teletype Corporation mysh y vlein 1900. Ny keayrtyn, ta ymmyd jeant jeh er çhellvane dys cowraghey straih dy earrooyn myr reih; myr sampleyr, dys cur stiagh earroo enney, ny jannoo reih ass kaart.
Ayns cowrag, t'ee cowraghey fockle ny raa ta bentyn rish scansh, bun ny dooghys cooid ennagh.
Ayns ny SUA, t'ee cowraghey punt er trimmid dy cadjin.
Ta lhaihderyn prowal jannoo ymmyd jeh'n chleeah ayns prowallyn liauyrey, dys cowraghey dy lhisagh ad cur stiagh tooilley reamys eddyr linnaghyn, focklyn ny lettyryn:
Coadyn co-earrooder
Ayns Unicode, ta cleeah ec U+0023.
Ayns ASCII, ta cleeah ec 35. Ayns earrooyn jeesoil, shen 010 0011.
Ayns EBCDIC, ta cleeah ec 0123.
Ayns HTML as XML, ta cleeah ec "<tt>#;</tt>".
Anna Muzychuk
She feealee Ookraanagh ee Anna Olehivna Muzychuk (Анна Олегівна Музичук, Anna Olehivna Muzychuk; Ana Muzičuk; ruggit er 28 Toshiaght Arree 1990). Ayns 2012 va'n enmys "Ard-vainshtyr bronnit urree. She Muzychuk y kiarroo ben rieau ren feddyn raatys FIDE fo 2600 er y chooid sloo. V'ee raatit cha ard as 197 'sy theihll, as 2 mastey mraane.
Yn Ollan Yiass
She queiggey jeh cooid ny Çheer Injil ee yn Ollan Yiass (Zuid-Holland). T'ee soit er çheu heear ny çheerey. She yn Haag preeu-valley y wheiggey.
Rīga
She preeu-valley yn Latvey ee Rīga. T'ee ny balley smoo 'sy Latvey, myrane lesh nane jeh ny h-ynnydyn çhynskylagh, traghtee, cultooragh as argidoil 'syn Ard Baltagh. Ta'n balley ny hoie er inver Daugava. 'Sy vlein 2010 va 709,145 cummaltee 'sy valley as t'eh ny valley smoo ayns ny Çheeraghyn Balkanagh, as ny trass balley smoo lurg Caayr Pheddyr as Stockholm. Ta Rīga 307.17 km2 er eaghtyr as t'eh ny hoie eddyr 1 m as 10 m harrish ardjid ny marrey. thumb|300px|left|Shenn valley Rīga
Bosnish
She recortys cadjinit jeh'n Terbo-Chroitish, fer jeh ny çhengaghyn Slavagh Yiass, ta goll er ymmyd ayns Bosnia as Herzegovina ee yn Vosnish (bosanski / босански ). She Bosnish fer jeh ny tree çhengaghyn oikoil 'sy çheer, myrane lesh y Chroitish as y Terbish.
Weeds Act 1959
She Slattys Parlamaid y Reeriaght Unnaneysit eh yn Weeds Act 1959 (7 & 8 Eliz. II c. 54) (Gaelg: Slattys ny Sarkil 1959), as eh bentyn rish smaghtaghey ymmodee sarkil 'sy Reeriaght Unnaneysit.
Yn Spaainey
She çheer 'syn Oarpey heear yiass ee yn Spaainey (Spaainish: España) ny Reeriaght ny Spaainey (Spaainish: Reino de España) dy oikoil. Ta'n çheer ny soie er Lieh-innys ny h-Ibeir. Ta'n çheer vooar eck caglit da'n jiass as da'n shiar liorish y Veanvooir, faagail magh joarey beg 'sy jiass liorish Gibraaltar; da'n twoaie liorish y Rank, Andorra, as Baie ny Biscaayn; as da'n jiass liorish y Cheayn Sheear as y Phortiugal. Ta thalloo ny Spaainey goaill stiagh ny h-Ellanyn Balearagh 'sy Veanvooir, ny h-Ellanyn Canaaragh 'sy Cheayn Sheear magh veih coose ny h-Affrick, as daa valley seyr 'syn Affrick Hwoaie, Ceuta as Melilla, as adsyn shen çhemmit liorish y Varoc. Ta'n Spaainey ny nah çheer smoo 'syn Unnaneys Oarpagh jei'n Rank, as ish 504,030 km² er eaghtyr.
Ta'n Spaainey ny deynlaghys ta reirit liorish reiltys parlamaidagh fo reeriaght vunraghtoil. T'ee ny çheer lhiasit lesh y nuyoo tarmaynys smoo 'sy theihll rere LTS ennymagh. Ta'n çheer ny h-oltey jeh ny h-Ashoonyn Unnaneysit, yn Unnaneys Oarpagh, RCAH, RCTL, as RTT (WTO).
Çheeroaylleeaght
thumb|left|[[Pairk Ashoonagh Caldera de Taburiente ayns ny h-Ellanyn Canaaragh.]] Ta'n Spaainey ny 51-d çheer smoo er y theihll as ish 504,782 km² (195,884 mi²) er eaghtyr. T'ee begnagh 47,000 km² ny sloo na'n Rank as 81,000 km² ny smoo na'n steat Americaanagh California.
Ta çheer vooar ny Spaainey jeant seose jeh ard-chlaareyn as rheamyn sleitoil, lheid as Sierra Nevada. Veih ny h-ardjyn shen ta ny h-awinyn Tagus, Ebro, Duero, Guadiana as Guadalquivir. Ta thallooyn rea gleayragh ry-gheddyn rish y choose, as she y thalloo rea smoo ayn na thalloo rea yn Ghuadalquivir ayns Andalucía.
Speyr
thumb|250px|Ardjyn speyragh ny Spaainey (cha nel ny h-Ellanyn Canaaragh taishbynit er y chaart shoh). Er coontey boayl çheeroaylleeaght as staydyn cronk-oaylleeagh ny Spaainey, ta speyr anchasley ry-gheddyn 'sy çheer; faagail magh y speyr sleitoil, foddee y çheer y rheynn magh ayns queig ardjyn:
Yn hoghtoo eash jeig
Ayns yn hoghtoo eash jeig haink ayrnyn dy yn impiraght dy ve steatyn, ny va'ad goit rish çhengaghyn noa, lheid as ny Steatyn Unnaneyssit.
Yn nuyoo eash jeig
Va'n Spaainey rueggit rish Napoleon dy yn Rank. Hug yn Spaainey as yn Vretyn Vooar e sidooryn dy caddey yn kione çheerey.
Yn feedoo eash jeig
Phrow ennagh Spaainaghyn dy cur ayns clou deynlagh, as haink yn paainey dy ve pobblaght. Agh va caggey currit er bun rish ennagh Spaainaghyn skian yesh ayns 1936. Va'n caggey noi cummynyn, gleashaghtyn neuchommeeys, soshiallys as elley gleashaghtyn cummit seose rish sleih berçhagh, yn armee as cooid dy yn Keeill. Jei yn caggey, va ard-reillaght currit er bun as va'n pobblaght jeant ayns 1939.
Aarheynnyn reiragh
thumb|right|300px|Ny boodeeyssyn as ny caayryn hene-reiltagh Ta'n Spaainey rheynnit magh ayns 17 ard. T'ad enmyssit boodeeyssyn hene-reiltagh (Comunidades Autónomas). Ta 2 chaayr ayns chammah.
Çhengey (çhaghteraght)
thumb|Çhengey Ta çhengey ny tasht ceaghlagh jeh cowraghyn as ymmyd jeant jeu son çhaghteraght, chammah as ny reillyn as coryssyn ta reaghey yn aght t'ou laueaghey ad. Ta çhengey çheet er lheid y corys er lheh, myr sampleyr, Frangish ny Gaelg. Ayns y cheeal cadjin, t'ad cur glare er y phenomenon hene, dy ghra myr shen, jargaght deiney ymmyd jeh lheid y corys y yannoo. Cha nel scoillaryn goaill rish dy vel glare ec cretooryn erbee er lhimmey jeh deiney. Ta coryssyn çhaghteraght ec shiartanse dy chretooryn, agh cha nel ny troyn cheddin ocsyn as ec glare deiney. Ta sorçh ny ghaa dy hengey ayn:
Troyn çhengaghyn
Ta çhengaghyn goaill stiagh: Ta cowraghyn dagh çhengey skelimagh. Cha nel ad agh cowraghyn as sleih er goardail y keeal (ny keealyn) oc rish y cheilley. Cha nel feme erbee ayn dy vel keeal er lheh ec cowrey er lheh, ny cowrey er lheh ec keeall er lheh. Myr sampleyr, ta fockle nada ec Spaainish, as y keeal veg echey. Cha nel tro undinagh erbee ec yn sheean ta cur er Spaanisheyryn dy chiangley rish yn eie veg. Foddee oo cur sheeanyn erbee er yn eie (myr sampleyr, y fockle Gaelgagh veg), agh ta dy chooilley Spaainisheyderyn gynsaghey dy chur ry-cheilley y sheean shoh as yn eie shoh. Er y laue elley, da sleih as Sloveanish ny Serbish oc, ta keeal elley ec nada: "jerkallys".
Cooid vog heyr
T'ad cooid vog heyr na coad moir chooid vog ta ry-gheddyn dy jesh da'n ymmydeyr as eh seyr lesh caghlaaghyn y yannoo da'n choad as y rheynn magh lesh sleih elley gyn conaantyn kiedoonys y chur stiagh er.
Ar Faoued
Ta ar Faoued (Le Faouët) ny chommyoon 'sy département Frangagh Mor-Bihan 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Faouëtais currit er cummaltee yn valley.
Yn Chied Chaggey Dowanagh
Va'n Chied Chaggey Dowanagh ny yn Chied Chaggey Mooar ny yn Caggey Mooar ny chaggey dowanagh ayns yn Oarpey son y chooid smoo eddyr 1914 as 1918. Va ny smoo na 60 millioonyn guintee as hooar mygeayrt 20 millioonyn dy 'leih baase.
Buryatish
Ta Buryatish ny macro-hengey Vongoilagh ta loayrit ec ny Buryatee. Ta'n chooid smoo jeu nyn gummal ayns y Roosh er gerrey da'n joarey rish y Vongoil. She Buryatish y Roosh nyn jengey oc. Ta Buryatish ny Roosh ny çhengey oikoil ayns Buryatia.
Quasar
300px|right|thumb|Reayrt sheiltynyssagh er ULAS J1120+0641, quasar foddey j'in ta geddyn pooar veih towl doo as glout echey da daa villioon keayrtyn ny smoo na'n Ghrian. She çheshvean co-rollageyssagh bio feer breeoil as foddey j'in eh quasar (veih quasi-stellar radio source y Vaarle, ny "farrane radio lieh-rollageagh" 'sy Ghaelg). S'reddyn feer hoilsheanagh ad as ad currit er enney da'n chied cheayrt myr farraneyn jiarg-arree jeh'n vree lectro-vagnaidagh, goaill stiagh tonnyn radio as y sollys fakinagh. V'eh credjit dy nee poyntyn cosoylagh rish rollageyn, agh t'eh er credjal nish dy nee farraneyn sheeynt ad gollrish co-rollageyssyn.
Commeeys cour Shee
Ta Commeeys cour Shee (CcS) çheet er claare jeh Reagheydys Chonaant yn Atlantagh Hwoaie (RCAH-NATO) ta jeeraghey er troogal treisht eddyr Olteynyn yn RCAH as çheeraghyn elley 'syn Oarpey, goaill stiagh ny steatyn Lurg-Hoveidjagh; ta 20 steat nyn olteynyn. Ta'n claare goaill stiagh shey ard jeh'n cho-obbraid as t'ad geearree caarjyssyn marish commee trooid co-obbraghey cahnaght-dys-cahnaght ayns ny reanyn traenal, cliaghtaghyn, plannal as freggyrt cragh, bun-chooishyn sheanse as çhymmyltaght, keirdaghey, plannal polaseeyn, as cooishyn reiltyssagh shivoil.
Praag
She preeu-valley yn Phobblaght Çheck ee Praag (Sheckish: Praha). thumb|left|300px|Praag
Koedmaeg
Ta Koedmaeg (Coëtmieux, Galloish: Coétmioec) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Coëtmieusiens currit er cummaltee yn valley.
Ruggyr
right|220px|thumb|Teaym ruggyr She enmys co-chadjin eh ruggyr, ny rugbee keayrtyn, ta çheet er possan ny spoyrtyn fwirranagh ruggyr unnaneys as ruggyr straih, chammah as ny sorçhyn lheah jeh'n vluckan coshey, myrane lesh bluckan coshey Austrailagh as bluckan coshey croe, dirree ass.
Va'n daa horçh dy vluckan coshey croe - bluckan coshey Canadagh as bluckan coshey Americaanagh - coontit myr sorçhyn dy ruggyr keayrt, agh cha nel ad coontit myr shen jiu. Va corpane stiuree y vluckan coshey Canadagh, Football Canada, goll er enney myr Canadian Rugby Union ("Unnaneys Ruggyr y Chanadey") cha moal as 1967, ny smoo na 50 bleeaney lurg ren y spoyrt scarrey magh voish reillyn ruggyr unnaneys as reillyn ruggyr straih.
T'eh creidit dy hoshee y ruggyr mysh y vlein 1845 ayns Scoill Rugby ayns Rugby, Warwickshire, Sostyn, ga dy row sorçhyn ennagh dy vluckan coshey ayn voish ny Mean Eashyn raad va'n bluckan ymmyrkit ry laue as tilgit. Va'n ruggyr scarrit magh ayns daa spoyrt ayns 1895 tra ren un chlub as feed scarrey magh voish Unnaneys Bluckan Coshey Ruggyr son dy chroo Unnaneys Twoaieagh y Vluckan Coshey Ruggyr (va aa-enmyssit myr y Straih Vluckan Coshey Ruggyr ayns 1922) ayns y George Hotel, Huddersfield, fo eeckyn dys cloiederyn. Er-yn-oyr shen, she ruggyr straih va'n chied horçh dy vluckan coshey dy ve ny spoyrt keirdey. Dirree er ruggyr unnaneys dy ve ny spoyrt keirdey keead bleeaney ny s'anmey ayns 1995, lurg Cappan y Theihill 'sy Ruggyr, 1995 'syn Affrick Yiass. T'ad ny corpaneyn stiuree na World Rugby (ruggyr unnaneys) as Co-chiangle Eddyr-ashoonagh y Ruggyr Straih (ruggyr straih).
Ardal O'Hanlon
She aghteyr as fer aitt Yernagh eh Ardal O'Hanlon (ruggit er 8 Jerrey Fouyir 1965). Ren eh cloie yn Ayr Dougal McGuire 'sy chlaare çhellveeish Father Ted (1995–1998), George Sunday/Thermoman ayns My Hero (2000–2006), as DI Jack Mooney ayns Death in Paradise (2017–2020).
Elvis Costello
Ta Elvis Costello (25 Luanistyn, 1954) ny arraneyder as vard arrane Sostynagh. Ta e eer enmys Declan Patrick McManus as v'eh ruggit ayns Lunnin. V'eh arraneyder scanshoil ayns Punk Rock as New Wave. V'eh poost rish Diana Krall.
William Cameron Townsend
Va William Cameron Townsend (9 Jerrey Souree, 1896 - 23 Averil, 1982) ny hushtallagh Creestee ard-cheimagh. Hoshee yn çhirveishaght echey 'sy 20-oo eash leah. Ta ny sheshaghtyn va bunnit echey, Wycliffe Bible Translators as Summer Institute of Linguistics (SIL International), gobbyr 'sy laa t'ayn, as adsyn cruinnaghey er gientyn çhyndaaghyn ny bible ayns çhengaghyn mynlagh as er cooney lesh lettyrys ayns çhengaghyn mynlagh.
Haink Townsend dys y Ghuatemaley dys bibleyn Spaainish y chreck ayns 1917-18, agh hooar eh magh nagh vel y Spaainish ec y chooid smoo jeh'n phobble. V'ee Kaqchikel çhengey ny mayrey oc, as y çhengey shen gyn corys screeuee. Daag eh creck ny bibleyn as hoshee eh cummal mastey ny Kaqchikelyn. Dynsee eh yn çhengey oc, chroo eh abbyrlhit j'ee, ren eh studeyrys er y ghrammadeys, as ren eh çhyndaa jeh'n Chonaant Noa ayns jeih bleeaney.
As imnea er mychione mynlee elley, doshil eh Camp Wycliffe ayns Arizona ayns sourey ny bleeaney 1934. Va ennym y chied çhyndaader jeh'n Chonaant Noa ayns Baarle currit er, as v'eh bunnit dys sleih aeg as adsyn gynsaghey çhengoaylleeaght vunneydagh as aghtyn çhyndaaghyn.
Michael Moore
Ta Michael Moore (23 Averil, 1954) ny yantagh scannane feanishagh, ny ughtar, as ny immeeaghtagh jeh'n skian clee. T'eh er fys chum e baghtyn politickagh libraalagh.
Studeyrys-sheelnaue
Ta studeyrys-sheelnaue nyn magheryn ard-scoillaragh bentyn rish stayd deiney. T'ad jannoo ymmyd jeh saaseyn bun-ronsee, cremeydagh as tuarymagh, cosoylaghey rish saaseyn treealagh oaylleeaght.
Ta ny studeyrys-sheelnaue goaill stiagh studeyrys er çhengaghyn, lettyraght, shennaghys, fallsoonys, as craueeaght. Dy mennick, t'ad cur maroo ny hellynyn reayrtagh as ny hellynyn clistagh (goaill stiagh kiaull); ny keayrtyn, ta magheryn myr antrapoaylleeaght as çhengoaylleeaght currit maroo chammah, agh t'adsyn currit maroo oaylleeaghtyn sheshoil son y chooid smoo.
Studeyrys classicagh
thumb|[[Homer, ny bard Greagagh]] Rere'n tradishoon Heear, ta studeyrys classicagh çheet er shenn chultooryn Greagagh as Raueagh. V'ad cliaghtey credjal dy row studerys classicagh mastey binn studeyrys-sheelnaue, agh t'eh er jeet dy ve sloo scanshoil. Ny yei shen, ta cummaght mooar ec eieyn classicagh er magheryn studeyrys-sheelnaue, myr sampleyr, fallsoonys. Rere'n cheeayll lheead, ta'n magher çheet er studeyrys erbee bentyn rish shenn chultooryn. T'ad goaill stiagh Veda as Upanishad Injinagh, screeuyn Confucius, Laozi as Zhuangzi Sheenagh, Lioar ny Merriu Eajiptagh, as screeuyn Vesopotamia myr Ard-skeeal Ghilgamesh as y Coad Hammurabi.
Shennaghys
Ta shennaghys çhaglym fys er ny t'er daghyrt. Tra t'ad jannoo ymmyd jeh myr ennym y vagher studeyrys, t'eh çheet er studeyrys as taishbyney recortyssyn mychione deiney, mooinjeryn, sheshaghtyn, cultooryn as çheeraghyn.
Çhengaghyn
Ta studeyrys er çhengaghyn scanshoil da studeyrys-sheelnaue. T'eh goaill stiagh studeyrys er çhengaghyn chlassicagh as jeinagh, chammah as cooishyn myr lettyraght, shennaghys as fallsoonys, as glare ny vun oc. Er y laue elley, ta studeyrys oaylleeagh er glare ny vagher er lheh (çhengoaylleeaght) as t'ee ny hoaylleeaght sheshoil.
Leigh
thumb|Cooish leagh ec quaiyl çhyndagh, yn [[Old Bailey ayns Lunnin.]]
Kiaull
thumb|Cuirrey kiaull ayns y [[Mozarteum|Vozarteum, Salzburg.]]
Minsk
She preeu-valley yn Velaroosh eh Minsk (Мінск, roish 1939 — Менск, Минск). Myrane lesh shen, ta staydys reiragh er lheh ec Minsk as t'eh ny ynnyd reiragh son Queiggey Minsk as son Ard Minsk, ga nagh vel y balley hene goit stiagh myr paart jeh'n daa rheynn shen. Ta'n balley ny chree arraghey, politickagh, tarmaynagh, cultooragh as oaylleeagh 'sy çheer. Ta kione-cherroo yn CSS ny hoie 'sy valley. Ta'n balley ny hoie er gerrey da çheshvean çheer-oaylleeagh ny Belaroosh er brooinyn ny h-awinyn Svislach as Niamiha. Ta'n balley 308 km² er eaghtyr as ta 1,838,200 (2010) deiney cummal 'sy valley. Ta'n ard baljagh goaill stiagh mygeayrt 30 fo-chaayryn as begnagh 3,000,000 deiney.
Malastred
Ta Malastred (Malestroit) ny chommyoon 'sy département Frangagh Mor-Bihan 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Malestroyens currit er cummaltee yn valley.
Keeill Airney
Ta Keeill Airney (Baarle: Killarney, Yernish: Cill Áirne) ny valley ayns Coontae Cherree, ayns sheear yiass Phobblaght Nerin. Ta'n balley soit çheu hwoaie jeh Na Cruacha Dubha er slyst shiar hwoaie Logh Léin.
Coontae Ghivlyn
Ta Coontae Ghivlyn (Contae Átha Cliath, County Dublin), ny Ard Ghivlyn jiu (Réigiún Átha Cliath, Dublin Region), ny ard as ny choontae tradishoonagh ta goaill stiagh ard-valley Ghivlyn, preeu-valley Nerin, myrane lesh ny coondaeghyn noa-emshiragh Doon Laoire-Rhaa yn Doon, Fine Goal as Divlyn Yiass. She Lught-Reill Ardjynagh Ghivlyn ny lught-reill ardjynagh da'n ard. Va Divyln nane jeh ny coondaeghyn shinney ayns Nerin dy ve kiaddit, ayns ny 1100yn jeianagh liorish Ree Juan Hostyn.
Soiaghey as staydys
Ta Divlyn ny hoie er coose hiar Nerin ayns Queiggey Lion.
Va staydys coontae formoil ec yn ard roish y skeaylley echey myr coontae ayns 1994, lesh Ayrn 9 Cooid 1(a) jeh'n Local Government (Dublin) Act, 1993 as eh gra "dy bee jerrey lesh y choontae" veih'n 1-d Jerrey Geuree 1994. Ec y traa shen, as myr freggyrt rish tuarastyl jeh'n Choonseil Oarpagh va taishbyney dy row Nerin ny çheer smoo laarit 'syn Unnaneys Oarpagh, v'eh briwnyssit nagh row un choontae 'syn ard so-stiurey as deynlagh rere perspeghtaght ghurneilys ynnydagh. Va'n coontae skeayllt dy formoil as va ny coondaeghyn Doon Laoire-Rhaa yn Doon, Fine Goal, as Divlyn Yiass currit ayns e ynnyd, lesh soiaghey coontae hene ec dagh fer jeu. Va fys mie ec y reiltys er mooads y slattys v'er ny gholl trooid y Dáil, as eh currit ayns noteyn dy geyre ec Avril Doyle ayns Dáil Éireann er 3 Sauin 1993, tra v'eh fogrit eck dy row "Y Billey roin jiu cur jerrey lesh Coontae Ghivlyn dy breeoil, as myr dooiney va ruggit as troggit 'syn ard shoh ayns Nerin ta mee smooinaghtyn dy vel eh quaagh dy vel shin 'sy Thie shoh cur jerrey lesh Coontae Ghivlyn. Cha nel mee shickyr dy vel ny Divlynee toiggal cre ta shin jannoo jiu, agh she shen yn stayd dy breeoil."
Staydys roie
'Sy traa t'ayn jiu, ta kuse vooar dy heshaghtyn, bingyssyn steat as fwirranyn spoyrt gobbraghey er bunneydys "Choontae Ghivlyn". Rere shen, ta tharmane ayn mychione leighoilid ny coondaeghyn noa - ga dy vel staydys coontae reiragh oc as y staydys shen yn un staydys ta freilt rere y vunraght ayns Pobblaght Nerin. Ta cur sheese er Coontae Ghivlyn ayns slattyssaght myr "Ard Ghivlyn" ynrican rere conaantyn y Local Government Act, 1991 (Regional Authorities) (Establishment) Order, 1993, as she shen y termeeaght ta ymmydit dy h-oikoil ec ny kiare coonseilyn reiragh ayns Divlyn ayns cuir-magh naight bentyn rish ard y çhenn choontae. Ta ymmyd er lheh jeh'n enmys Ard Ghivlyn Mooar cur seose tharmane chammah, as yn ard shen jeant seose jeh Ard Ghivlyn myrane lesh ny coondaeghyn Keeill Darey, yn Vee as Keeill Mantan. Rere coontey-pobble ny bleeaney 2002 va 1,122,821 cummaltee ayns Ard Ghivlyn, as eh jannoo 28% jeh pobble ny çheerey.
Gurneilys ynnydagh
thumb|180px|right|Caslys-çheerey Choontae Ghivlyn lesh ny kiare rheynnyn reiragh t'ayn nish Ta Coonseil Ard-Valjagh Ghivlyn er ve ayn er feie ram eashyn, er enney myr Co-chorp Ghivlyn myr coontae corpagh, as va Coonseil Choontae Ghivlyn scryssit magh 'sy vlein 1994. Va tree coonseilyn noa currit ayns e ynnyd: T'ad ny rheynnyn reiragh ynnydagh t'ayns Ard Ghivlyn jiu na:
Meoir Ghivlyn
Ayns Mee Voaldyn ny bleeaney 2009, v'eh fogrit magh ec John Gormley, Shirveishagh Çhymmyltaght, Eiraght as Gurneilys Ynnydagh, dy bee "Meoir Ghivlyn" reiht dy jeeragh veih 2010, as va ny currymyn echey cosoylagh rish ad t'ec Meoir Lunnin, as dy bee e churrymyn sheeynt magh er feie ny kiare rheynnyn reiragh çheusthie jeh shenn choontae Ghivlyn. Bee'n Meoir ny chaairliagh er Údarás Iompair Bhaile Átha Cliath. Ta Ard-Veoir Ghivlyn roie ny chaairliagh er y Choonseil Ard-Valjagh, as ta'n oik shen er ny reih dagh blein.
Kirsten Dunst
She aghteyr as craishteyder Americaanagh ee Kirsten Caroline Dunst. Rug ee ayns Point Pleasant, New Jersey, ny Steatyn Unnaneysit er 30 Averil, 1982. Ta enney share urree myr e paartyn ayns ny scannaneyn Interview with the Vampire: The Vampire Chronicles, The Virgin Suicides as Marie Antoinette.
Budapest
She preeu-valley yn Ungaar eh Budapest.
Kallag
Ta Kallag (Callac) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank. Ta Kallag ny lhie 30 km sheear yiass veih Gwengamp as 20 km shiar hwoaie veih Karaez-Plougêr ayns Penn-ar-Bed.
Ta'n ennym Frangish Callacois currit er cummaltee yn valley.
Çhengaghyn Ind-Eeraanagh
She fo-chrouw jeh'n chynney çhengey Ind-Oarpagh ad ny çhengaghyn Ind-Eeraanagh, ny ny çhengaghyn Ayreeanagh. Ta'n fo-chrouw shoh ny fo-chrouw smoo as ny smoo na billoon dy loayreyderyn, goaill stiagh y Ghiffagish 'syn Oarpey as yn Ossetish 'sy Choagaash shiar gys Xinjiang as Assam (raad ta'n Tarikolish as yn Assamish er lheh goll er loayrt), as çheu yiass gys Sri Lanka raad ta'n Teeloinish goll er loayrt.
Çhengaghyn
Ta tree possan 'sy fo-chynney:
Braintree, Massachusetts
Shennaghys
Va Braintree bunnit er thalloo va clannit 'sy vlein 1625 liorish y Chaptan Wollaston, as v'eh enmyssit Mount Wollaston ec y toshiaght. Fo stiurey Thomas Morton, va'n balley aa-enmyssit myr Merry Mount. 'Sy vlein 1640, va'n thalloo aa-hoit as cochorpit myr balley, lesh ennym y valley Sostynagh Braintree currit er. Va'n thalloo shen rheynnit ayns ny baljyn beggey Randolph, Holbrook, caayr Quincy as cooid jeh'n valley Milton. Ta Braintree ny voayl ruggyree da ny h-eaghtyraneyn John Adams as John Quincy Adams, chammah as da ny steateyryn John Hancock as y Gineraal Sylvanus Thayer, "Ayr West Point".
Çhengaghyn Ind-Eeraanagh
Çhengaghyn
Rere earroo ny loayreyderyn, t'ad yn Hindustanish (y Hindish as yn Oordooish ry-cheilley, m. 240 millioon), y Vengaalish (205 millioon), y Phunjabish (100 millioon), y Varathish (75 millioon), y Phershish (60 millioon), y Phashtoish (m. 50 millioon), y Ghujaratish (50 millioon), y Churdish (20 millioon), y Vojpurish (40 millioon), yn Awadhish (40 millioon), a.r.e. ny çhengaghyn smoo.
Braintree, Massachusetts
Shennaghys
She soiaghey ny dunveryssyn anghooagh Sacco as Vanzetti 'sy vlein 1920 eh Braintree. Myrane lesh shen she soiaghey thie scuirr cho-chummeyder y çhellvane Thomas A. Watson t'ayn.
Çhengaghyn Ind-Eeraanagh
Çhengaghyn
Ta daa hengey neu-rangoardit jeh'n fo-chrouw shoh ry-gheddyn ayns Ethnologue: y Luwatish as y Vadeshish.
Braintree, Massachusetts
Ynsagh
Ta tree ard-scoillyn ayns Braintree: Braintree High School (scoill pobbylagh), Thayer Academy (scoill preevaadjagh), as Archbishop Williams High School (scoill preevaadjagh ny h-Agglish Raueagh).
George Orwell
Va George Orwell ny screeudeyr Sostynagh (25 Mean Souree, 1903–21 Jerrey Geuree, 1950). Va Eric Arthur Blair yn ennym kiart echey. V'eh ruggit 'syn Injey nar va'n Injey ny cooid jeh'n Impiraght Ghoaldagh. T'eh dy mie er enney er son y daa lioar echey, Animal Farm as Nineteen Eighty-Four.
Finnlynn
Ta Finnlynn, ny Pobblaght Finnlynn dy h-oikoil (Finnlynnish: Suomi; Soolynnish: Finland), ny çheer Nordagh as ny deynlaght ta ny soie ayns ard Finn-Loghlynnagh ny h-Oarpey Hwoaie. T'ee çhemmit liorish y Toolynn da'n sheear, liorish y Roosh da'n shiar, as liorish Norlynn da'n twoaie, as ta'n Estaan ny soie da'n jiass harrish Lhoob Finnlynn. She Helsinki preeu-valley ny çheerey.
Ta mygeayrt 5.3 millioonyn dy 'leih cummal ayns Finnlynn, as ta'n chooid smoo jeu cummal ayns cooid yiass ny çheerey. T'ee ny hoghtoo çheer smoo 'syn Oarpey rere eaghtyr as ny çheer chummaltit by loo 'syn Unnaneys Oarpagh. She Finnlynnish çhengey ny mayrey ec y chooid smoo jeh pobble ny çheerey, as y çhengey shen ny çhengey Finn-Oogragh ta bentyn rish yn Estoinish, as ta nane jeh kiare çhengaghyn oikoil yn Unnaneys Oarpagh nagh vel nyn jengaghyn Ind-Oarpagh. She y Toolynnish y nah çhengey oikoil 'sy çheer as ee ny çhengey ghooghyssagh son 5.5% jeh pobble ny çheerey. Ta Finnlynn ny pobblaght ard-whaiylagh gheynlagh lesh reiltys ta soit ayns Helsinki son y chooid smoo as reiltyssyn ynnydagh ayns 348 baljaghtyn. Ta millioon dy 'leih cummal ayns ard Helsinki Vooar (as yn ard shen goaill stiagh Helsinki, Espoo, Kauniainen, as Vantaa), as ta treeoo jeh LTS ny çheerey er ny ghientyn 'syn ard shen. Ta ard-valjyn mooarey elley goaill stiagh lheid as Tampere, Turku, Oulu, Jyväskylä, Kuopio, as Lahti.
Dy shendeeagh va Finnlynn ny cooid jeh'n Toolynn as veih'n vlein 1809 v'ee ny h-Ard-Diucaght hene-reiltagh ayns Impiraght ny Roosh. Va seyrsnys Finnlynn veih'n Roosh fogrit magh ayns 1917 as haghyr caggey theayagh ny lurg, as caggaghyn noi'n Unnaneys Soveidjagh as y Ghermaan Natseeagh lurg shen. Car y Chaggey Feayr va polasee oikoil neuchommeeaght ec Finnlynn. Hie Finnlynn stiagh ayns ny h-Ashoonyn Unnaneysit ayns 1955, 'syn RCTL ayns 1969, yn Unnaneys Oarpagh ayns 1995, as cryss yn oarey veih toshiaght yn argid noa.
Yn Cholombey
She çheer ayns America Yiass ee yn Cholombey. T'ee çhemmit liorish y Phanamaa da'n sheear hwoaie, y Cheayn Sheear da'n twoaie, y Veneswaaley da'n shiar, liorish y Vrasseel da'n shiar yiass, liorish y Pheroo as Ecuador da'n jiass, as liorish y Cheayn Sheealtagh da'n sheear. She Bogotá yn preeu-valley.
Kamen Rider: Dragon Knight
She straih hellveeish far-feniagh far-skeealaght heanse Americaanagh eh Kamen Rider: Dragon Knight. Hie eh magh er ny skeaylley da'n chied cheayrt er The CW, myr ayrn jeh'n ghlack claareeyn CW4Kids & Netflix & Disney Plus eddyr 13 Nollick 2008 as 26 Nollick 2009. She aachummey yn chlaare Shapaanagh tokusatsu Kamen Rider Ryuki as she eshyn y nah rheynn-chooid 'sy chiartys dellal Kamen Rider hie er ny aachummey da'n lught fakinagh Americaanagh lurg Saban's Masked Rider ayns 1995. Va'n straih lhiassit da'n çhellveeish liorish Steve as Michael Wang as v'ee gientit liorish Jimmy Sprague trooid Adness Entertainment.
Mêl-Karaez
Ta Mêl-Karaez (Maël-Carhaix) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Maël-Carhaisiens currit er cummaltee yn valley.
Spirited Away
She scannane fansee bioghit Shapaanagh voish y vlein 2001 eh Spirited Away (千と千尋の神隠し Hepburn: Sen to Chihiro no Kamikakushi, "Goaill Ersooyl Sen as Chihiro"). Va'n scannane screeuit as stiurit ec Hayao Miyazaki as v'en leayrit ec Studio Ghibli. Ta paartyn ec ny h-aghteyryn Rumi Hiiragi, Miyu Irino, Mari Natsuki, Takeshi Naito, Yasuko Sawaguchi, Tsunehiko Kamijō, Takehiko Ono as Bunta Sugawara. She coontys er skeeal Chihiro Ogino (Hiiragi), caillin groamagh jeih bleeaney d'eash, as ish gastreeaghey gys nabooys noa. Car yn astreeaghey, t'ee goll stiagh ayns cor-rieughid as spyrrydyn as beishtyn cummal ayn. Lurg caghlaa e paarantyn myr muckyn, va jeant ec y witçh Yubaba (Natsuki), ta Chihiro goaill obbyr ayns thie tobbyr oonlee Yubaba son aght y gheddyn ish as e paarantyn y heyrey as goll er ash gys seihll ny deiney.
Lught-Reill Lectraghys Manninagh
She Lught-Reill Lectraghys Manninagh (Manx Electricity Authority) y colught ta freggyragh er son gientyn as livrey-ys yn lectraghys ayns Mannin. Va'n colught bunnit 'sy vlein 1984 as she bing lattyssagh jeh Reiltys Ellan Vannin t'ayn.
Gientyn y lectraghys
Ta'n lectraghys er yn ellan goll er gientyn liorish:
Myrane lesh ny stashoonyn as gienneyderyn heose, ta'n eddyr-chochiangleyder Mannin gys Sostyn, caabyl lectraghys fo-honn AC, kiangley corys ym-skeayllee Lught-Reill Lectraghys Manninagh rish y chorys lectraghys Goaldagh.
Robert Englund
Ta Robert Englund (r. 6 Mean Souree, 1949) ny chloieder fillym Americaanagh. T'eh mie er enney son cloie Freddy Krueger ayns Nightmare on Elm Street.
Traie Lee
Ta Traie Lee (Baarle: Tralee, Yernish: Trá Lí) ny valley coontae ayns Coontae Cherree, ayns sheear yiass Phobblaght Nerin. Ta'n balley soit er çheu hwoaie wannal Lieh-innys y Dein. T'eh ny valley smoo 'sy choontae lesh 22,744 cummaltee rere coontey-sleih ny bleeaney 2006. Va'n balley bunnit ec ny h-Anglo-Normanee ayns y 13-oo eash. Hooar y balley e chaart reeoil ayns 1613.
Beeal yn Aah, Coontae Vay Eo
Ta Beeal yn Aah (Baarle: Ballina, Yernish: Béal an Átha ny Béal Átha an Fheadha) ny nah valley smoo ayns Coontae Vay Eo, Pobblaght Nerin. Ta'n balley soit er inver ny h-awin Muaidhe. 'Sy vlein 2006 va 10,409 cummaltee ayns y valley.
Taishbynys Troar Sulby
She taishbynys troar Manninagh ee Taishbynys Troar Sulby.
Va roie-haghter y taishbynys currit er bun 'sy vlein 1946, fo'n ennym Sulby Flower Show.
John Phillips (aspick)
She Aspick Anglicaanagh Sodor as Mannin eddyr ny bleeantyn 1604/1605 as 1633 va John Phillips (m. 1555 - 7 Luanistyn 1633 ). Ta enney mooar er Phillips er-yn-oyr dy nee eshyn ren screeu sheese yn Ghaelg.
Seihll aeg
Rug Phillips ayns Bretyn Hwoaie as hie eh er n'ynsaghey ayns St Mary Hall, Aah yn Ollee. Hooar eh B.A. 'sy vlein 1579 as M.A. 'sy vlein 1584.
Coorse-bea
'Sy vlein 1579 haink er dy ve ny phesson er Sessay ayns Treen Hwoaie Yorkshire as 'sy vlein 1583 haink er dy ve ny phesson er Thorpe Bassett ayns Treen Hiar Yorkshire. V'eh currit ayns oardreilys myr Ard-Jaghin Vannin 'sy vlein 1587 as pointit myr pesson er Andreas. 'Sy vlein 1590 v'eh pointit myr çhaplyn da Inry Stanlagh, 4oo Eearley Derby. V'eh pointit myr pesson er Slingsby ayns Treen Hwoaie Yorkshire 'sy vlein 1591 as 'sy vlein 1601 v'eh pointit myr Ard-Jaghin Cleveland. 'Sy vlein 1605 haink er dy ve ny Aspick er Mannin.
Bahrain
She çheer as ellan ayns yn Aishey ee Bahrain. She Manama yn preeu-valley.
John Phillips (aspick)
Coorse-bea
Hooar eh baase ayns Cooyrt yn Aspick as v'eh oanluckit ayns Moir-agglish Phurt ny h-Inshey.
Overijssel
She queiggey jeh cooid ny Çheer Injil eh Overijssel. T'eh soit er çheu hiar hwoaie ny çheerey. She Zwolle preeu-valley yn wheiggey.
John Phillips (aspick)
Screeu sheese y Ghaelg
Car y lhing echey myr Aspick Sodor, ren Phillips reaghey y Lioar Phadjer as y Vible y hyndaa gys y Ghaelg. Ec y traa v'ayn, choud's ta fys ain, cha row corys screeuee ec y Ghaelg. Ren Phillips reih corys va bunnit er y Vretnish as y Vaarle (as eh feer cosoylagh rish y chorys ta ry-akin ayns Lioar Jaghin Lis Mooar). Ren eh creaghney yn obbyr er y Lioar Phadjer 'sy vlein 1610, agh cha daink rah er y chorys noa echey.
Feailley Cho-streeuagh Kiaull, Loayrt as Daunsin Vannin
She feailley cultooragh Manninagh ee Feailley Cho-streeuagh Kiaull, Loayrt as Daunsin Vannin ta kelloorey kiaull, daunse as drama Vannin.
Yn Çheer Vascagh (reddaghey)
Ta ny smoo ny un cheayll lesh ny focklyn yn Çheer Vascagh:
Feailley Cho-streeuagh Kiaull, Loayrt as Daunsin Vannin
Va roie-haghter ny feailley currit er bun 'sy vlein 1892, myr co-streeu sheshaght chiaullee ayns taishbynys bleinoil Guild Ellyn Jesh as Jeidjys Ellan Vannin. Haink eh dy ve ny smoo, as scughey dys Shamyr Ghaunse Plaase ayns 1902. Hug stiagh ad co-streeu daunse 'sy vlein 1929, as co-streeu drama giare ayns 1933. Ayns 1947, scugh yn 'eailley dys Plaase ny Marrey.
Logh Nay
Ta Logh Nay (Loch nEathach, Lough Neagh) ny logh ushtey ayns Nerin Hwoaie. T'eh ny logh smoo ayns ny h-Ellanyn Goaldagh as eh 392 km² er eaghtyr, as t'eh rang-oardraghit mastey ny 40 loghyn smoo 'syn Oarpey. Ta'n logh ny lhie 30 km sheear veih Beeal Feirshtey. Ta cooseyn queig jeh ny shey coondaeghyn ayns Nerin Hwoaie çhemmit rish y logh: Aontrym, Doirrey, yn Doon, Ard Maghey as Çheer Eoin. 300px|left|thumb|Logh Nay veih'n spoar
Unnaneys ny Moiraghyn
She sheshaght yiastyllagh Chreestee eddyrashoonagh ish Unnaneys ny Moiraghyn, as yn obbyr eck bentyn rish kynneeyn as poosey.
Prowaltys Hershey-Chase
thumb|Reayrt cadjin er y phrowaltys She straih prowaltyssyn va stiurit 'sy vlein 1952 liorish Alfred Hershey as Martha Chase ny prowaltyssyn Hershey-Chase. V'eh feerit dy vel GDN ny stoo gien-oaylleeagh, as eh taishbynit son y chied cheayrt ayns prowaltys Avery-MacLeod-McCarthy 'sy vlein 1944. Va'n GDN mie er fys ec bea-oaylleeyn veih'n vlein 1869, agh v'eh er credjal oc dy row oayllys son eiraght ymmyrkit liorish proteenyn.
Bucharest
She preeu-valley yn Romaan ee Bucharest (Romaanish: Bucureşti).
Prowaltys Hershey-Chase
Va ny prowaltyssyn stiurut ec Hershey as Chase er y vacteyrofagagh T2, veerys va'n strughtoor echey taishbynit liorish mynreayrtaght lectraneagh. Cha nel 'sy vacteyrofagagh agh shlig phroteenagh lesh y stoo gien-oaylleeagh çheusthie j'ee. Ta'n bacteyrofagagh doghaney bacteyr lesh lhiantag rish y chraitnys mooie echey, as tilgey stiagh y stoo gien-oaylleeagh echey. Ta'n tilgey stiagh shen cur lesh stoo gien-oaylleeagh y vacteyr veeryssyn ny smoo y yannoo, as yn obbraghey shen faagail y hlig follym echey lhiantit hug y vacteyr. thumb|Reayrt strughtooroil y vacteyrofagagh T2
Ayns nane jeh ny kied prowaltyssyn, chur ad lipaidyn er GDN ny bacteyrofageeyn, as ny lipaidyn shen jeant seose jeh Fosfaar-32 goul-rooragh (ta'n elmint fosfaar ry-gheddyn ayns GDN agh cha nel eh ry-gheddyn ayns ny 20 geayryn ameenagh as ny proteenyn jeant seose jeu). Lhig ad da ny bacteyrofageeyn E. coli y ghoghaney, eisht va ny shligganyn proteenagh arrit veih ny killagyn doghanit lesh mesteyder as mean-shaghney. Haink eh lheu nagh row yn lurgagh gool-rooragh ry-akin agh ayns ny killagyn bacteyragh as nagh row ad ry-akin ayns ny shligganyn proteenagh.
Ayns nane jeh ny nah prowaltyssyn, chur ad lipaidyn Sulfur-35 gool-rooragh er ny bacteyrofageeyn (ta Sulfur ry-gheddyn ayns ny geayryn ameenagh Kystein as Meeteeanean, agh cha nel eh ry-gheddyn ayns GDN). Lurg y scarrey, va'n lurgagh goul-rooragh feddynit ayns ny shligganyn proteenagh, agh cha row eh feddynit ayns ny bacteyryn doghanit. V'eh feeraghey dy vel y stoo gien-oaylleeagh va doghaney ny bacteyryn ny GDN.
Rheynn Aundyr Nobel ayns Fyshoaylleeaght ny Medshin ny bleeaney 1969 er Hershey er son e “scrialtyssyn bentyn rish strughtoor gien-oaylleeagh veeryssyn.”
Abbyrlhit Kyrillagh
Yn abbyrlhit Kyrillagh, she abbyrlhit t’ayn as ymmodee çhengaghyn screeuit liorish ayns yn Europey Hiar, çhengaghyn Slavagh er lheh. Ta ymmodee cummaghyn jeh’n abbyrlhit, as y cummey er lheh as ymmyd jeant jeh croghey er y çhengey hene. Cha nel ny lettyryn cheddin ec dagh cummey (ayns yn aght cheddin nagh vel ny lettyryn cheddin ec Bretnish as Baarle, ga dy vel yn abbyrlhit Ladjyn ec y daa).
Yerevan
Ta Yerevan (Armeainish: Երեվան ny Երևան; focklit magh myr /ˌjɛrəˈvɑːn/) shenn-enmyn y valley) ny phreeu-valley as ny valley smoo 'syn Armeain. T'eh soit er yn awin Hrazdan, as t'eh ny chree reiragh, cultooragh as çhynskylagh ny çheerey. T'eh ny phreeu-valley veih'n vlein 1918 as ny nah valley jeig ayns shennaghys ny h-Armeain.
Yn Eeraan
She çheer 'syn Aishey ee yn Eeraan. T'ee çhemmit liorish yn Earack da'n sheear, liorish y Turkee, yn Armeain as yn Asserbajaan da'n sheear hwoaie, liorish y Turkmenistaan da'n twoaie, as liorish yn Afghanistaan as y Phakistaan da'n shiar. She Tehran y preeu-valley.
Cabbag lhean
She lus sheer-vio ny h-Oarpey ee cabbag lhean (Rumex obtusifolius), as ish mie er enney myr noi-castey noi guinney undaagee. T'ee ny sarkyl ayns ardjyn. Dy cadjin, ta'n ennym cadjin cabbag çheet er y dooie mie er enney shoh.
Jalloo-oaylleeaght
Ta cabbag lhean ry-enney er coontey ny duillagyn eck. T'ad wheesh as 12" er lhiurid as 6" er lheead, ga nagh roshys y lus hene erskyn 18" er yrjid, as t'ad gaase ayns cummey roseag. Ta'n oirr oc neurea dy pontreilagh, as myr shen ta jeeagh tonnagh echey.  Ta  er ny gish eck.