cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Theodore Roosevelt
Va Theodore "Teddy" Roosevelt (27 Jerrey Fouyir, 1858 - 6 Jerrey Geuree, 1919) ny 26oo Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit veih 1901 derrey 1909. V'eh nane jeh fir toshee er y Phartee Pobblaghtagh as ny Chiannoort er York Noa. V'eh ny screeudeyr shennaghys, najooree, ronseyder, helgeyr, ughtar as sidoor. Ta enney share er er son e phersoonid.
Nicolas Sarkozy
Y 23oo as eear-Eaghtyrane ny Frank, myrane lesh Co-lah Andorra, v'ayn ayns Nicolas Sarkozy (r. 28 Jerrey Geuree 1955 ayns Paarys y Rank myr Nicolas Paul Stéphane Sarközy de Nagy-Bocsa). Hie eh stiagh ayns oik yn Eaghtyrane er 16 Boaldyn 2007 agh cha ren eh cossyn yn oik echey ayns reihys eaghtyraneagh 'sy vlein 2012 tra va François Hollande reiht myr Eaghtyrane.
Freeshlannish Hwoaie
Ta Freeshlannish Hwoaie ny myn-hengey ta loayrit ayns Schleswig-Holstein ny Germaan. Ta 10,000 loayreyderyn as ad rheynnit ayns daa phreeu-abbyrt: abbyrt ny çheer mooar as yn abbyrt ellanagh. Cha nel çhengey vun-towshanagh ayn, agh ta ram sleih cur sannish d'abbyrt Mooring. Ta'n çhengey ny cooid jeh ny çhengaghyn Freeshlannagh.
Sambyl
Ta'n abbyrt heese, ta taishbyney anchaslysyn eddyr ny h-abbyrtyn, lhaih, "'Soilshey, henn-Eayst, soilshey!" deam Häwelmann, agh cha row yn eayst ny ny rollageyn ry-akin raad erbee; v'ad er n'gholl dy lhie." (Ass: Theodor Storm: Der kleine Häwelmann.)
Ellanagh
Söl'ring (abbyrt Sylt)
Fering-Öömrang (abbyrt Föhr as Amrum)
Heligolandish (abbyrt Helgoland)
Çheer vooar
Hoorning (abbyrt Goesharde)
Freeshlannish Wiedingharde
Freeshlannish Halligen (faagail magh dy vel yn abbyrt shoh loayrit er ellanyn Halligen, t'ee currit lesh abbyrtyn ny çheer mooar)
Gow tastey, faagail magh ny h-anchaslysyn eddyr ny h-abbyrtyn, ta ny h-abbyrtyn Fering as Öömrang feer cosoylagh; 'sy hambyl shoh t'ad begnagh myr y cheilley.
Ellan Vannin (daan)
She daan as arrane eh Ellan Vannin va screeuit ec Eliza S. Craven Green ayns 1854. Dy mennick, t'eh er ve enmyssit "arrane ashoonagh caghlaaee Vannin". Ayns ny bleeantyn lurg e chur magh, va focklyn y daan currit rish kiaull liorish dooinney fo'n ennym J. Townsend ny F. H. Townend (s'ceaghlagh ny feanishyn).
Lhieggan Gaelg
Bun:
Lhieggan Bee Gees
Ren ny Bee Gees recortyssey lhieggan y daan cour sheshaghtyn giastyllagh Manninagh. Ren ad goaill stiagh yn arrane 'sy turrys downagh oc myr taishbynys moyrn 'syn ynnyd dooghys oc. V'eh recortyssit ayns 1997 as skeaylt magh, as aa-skeaylt magh, myr singyl, 1998-1999.
Çhengaghyn Gaelgagh
Tra dy row, va çhengaghyn Gaelgagh, ny çhengaghyn Gailckagh, ry-chlashtyn eddyr Nerin Yiass, Mannin as Nalbin Hwoaie. Va shenn Ghaelg Albinagh focklymagh as shenn Yernish focklymagh feer chasley rish y cheilley, as er lesh sleih she abbyrtyn jeh un çhengey v'ayn. Ta tree çhengaghyn Gaelgagh ayn nish: Gaelg, Gaelg Albinagh (Gàidhlig) as Yernish (Gaeilge). Ta Gaelg Chanadagh ny h-abbyrt jeh'n Ghaelg Albinagh.
Celtiagh P as Q
Rere'n chorys Celtiagh P as Q, t'ad cur Celtiagh Q er y vanglane shoh. Ren ny çhengaghyn shoh freayll * jeh'n Phroto-Cheltish; ayns ny çhengaghyn Brythonagh as Goalish, haink eh dy ve, as myr shen, t'ad cur Celtiagh P orroo ny keayrtyn. Va * freilt ec Celtibeirish chammah, as myr shen, t'ish fo Celtiagh Q chammah, ga nagh vel ee ny çhengey Ghaelgagh.
Cairscreeu
Neayr's yn 20oo eash, v'ad cliaghtey screeu Yernish as Gaelg Albinagh lesh lettyryn Gaelgagh. Cha nel eshyn ry-akin jiu agh son jesheenys ny ymmyd shagheydagh dy jioinagh, myr sampleyr, ayns cowraghyn sheshaghtyn.
Cairscreeu ny Yernish
Va Yernish ny çhengey focklymagh ayns Nerin derrey'n 17oo eash, as ren Gaelg Chlassicagh yn obbyr cheddin ayns Nalbin derrey'n 18oo eash. Ta caghlaaghyn cairscreeu er chur orroo scarrey veih y cheilley; myr sampleyr, ren Rannóg an Aistriúcháin jannoo aashagh y Yernish. T'ad cur Caighdeán Oifigiúil er y chummey noa. Rere'n chummey shoh, ren ad scryssey magh ymmodee lettyryn tostagh, as caghlaa breeocklyn rere fockley magh cadjin (she cummey cadjin t'ayn, as myr shen, cha nel eh soilshaghey magh fockley magh dagh abbyrt).
Cairscreeu ny Gaelgey Albinagh
Cha ren ad Gaelg Albinagh aashagh 'syn aght shoh, agh ayns 1981, hug roish y Scottish Examinations Board (Oik Scrutaghtyn Nalbin) coyrle son cairscreeu ny çhengey.
Cairscreeu ny Gaelgey
My row screeuaght Gaelgey er lheh ayn roish yn Aachummey, cha row eh ry-gheddyn ec y traa ghow sleih toshiaght coyrlaghey dy trome lettyraght cadjin. Er y fa shoh, tra v'ad geabbey cur lhieu cairscreeu stiagh da'n çhengey, ren ad corys noa. Dy cadjin, t'ad gra dy chroo John Philips eh eh hene. V'eh ny Aspick Sodor as Man (1605-1633) currit ayns Bretin, as hug eh Gaelg er yn Lioar Padjer Cadjin. Aghterbee, t'eh jeeaghyn dy row caslyssyn echey rish coryssyn screeuee va ry-akin nish as reesht ayns Nalbin. Myr sampleyr, va Lioar Dean Lios Moir as docamad Fernaig screeut ayns Gaelg Albinagh rere corys casley rish.
Lanvalae
Ta Lanvalae (Lanvallay) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Côtissois currit er cummaltee yn valley.
Ardjyn Vuirchol
250px|right|thumb|Reayrt harrish Baie Ellan Cholum Keeilley gys Kione Ardjyn Vuirchol as y thie soilshee Ta Ardjyn Vuirchol (Baarle: Ardnamurchan, Gaelg Albinagh: Àird nam Murchan) ny lieh-innys ayns Loch Abar ny h-Albey. T'eh 50 mi ker. er eaghtyr. Ta ny smoo na 2,000 cummaltee er y lieh-innys er feie.
Ta ny baljyn shoh er y lieh-innys:
Jeeghyn Egyptagh
Va Ra ny Re yn jee j'eh y ghrian. V'eh yn jee smoo scanshoil.
Marat Safin
She aa-leddogeyr keirdey as aa-pholitickeyr Rooshagh eh Marat Mikhailovich Safin (Марат Мөбин улы Сафин, Marat Möbin ulı Safin; Марат Мубинович Сафин). Rug eh er 27 Jerrey Geuree 1980 ayns Moscow.
Taygish
Ta Taygish ny çhengey Ooralagh varroo jeh possan yiass ny çhengaghyn Samoidagh. Ta'n possan shen goaill stiagh çhengaghyn Kamassish, Koibalish, as Selkupish. Dy mennick, ta'n çhengey currit stiagh myr abbyrt ny Matorish, agh ayns 1984 v'ee rang-oardraghit myr çhengey er lheh liorish kicklipaid Britannica ny bleeaney 1984. Va'n çhengey loayrit ayns ard hwoaie ny Sleityn Sayan 'sy Çhibbeyr. Hooar y çhengey baase ec toshiaght ny 19oo eash.
Thalloo yn Eeast
right|thumb|250px|Caslys-çheerey Halloo yn Eeast She ellan mooar magh veih coose hiar y Chanadey ee Thalloo yn Eeast. Ta'n ellan ny chooid smoo cummaltit jeh'n wheiggey Thalloo yn Eeast as Labrador. By eh "Thalloo yn Eeast" yn ennym va currit er y lane wheiggey roish y vlein 2001 tra v'eh ceaghlit. Ta'n ellan 108,860 km2 (42,031 mi ker) er eaghtyr as, rere shen, t'eh ny 16oo ellan smoo er y theihll. She Balley Eoin er coose hiar yiass yn ellan y balley smoo er yn ellan as preeu-valley yn wheiggey. Ta begnagh lieh-villioon dy leih cummal er yn ellan as un wheiggoo jeu cummal ayns Balley Eoin.
Va'n ellan feddynit magh ec ny h-Oarpee da'n chied cheayrt ec y Wiggynagh Eeslynnagh Leif Eriksson 'sy 11d eash. Ren eshyn as e lught troailtagh cur yn ennym "Vinland" er y çheer noa. By ad ny h-eeasteyryn Frangagh, Spaainagh, Bascagh as Portiugagh ny chied cheayrtee elley hie gys yn ellan. Ren yn Iddaalagh John Cabot (Giovanni Caboto), va gobbraghey er conaant fo Ree Inry VII Hostyn, çheet gys yn ellan 'sy vlein 1497. Ren ny ronseyderyn Portiugagh Gaspar Corte-Real as e vraar Miguel Corte-Real tayrn kaart jeh peesh jeh coose yn ellan 'sy vlein 1501. Agh by eh yn tarlheim ec Cabot yn aght smoo scanshoil ayns shennaghys noa-emshyragh yn ellan er-yn-oyr dy vel yn aght shen coontit myr bunneeaght yn Impiraght Ghoaldagh. Va'n nhee shen shickyrit 'sy vlein 1583 tra ren Humphrey Gilbert cur greim er yn ellan myr y chied choloin harrish mooir fo Kaart Reeoil y Venrein Ealisaid I Hostyn.
Ennym yn ellan
Er coontey ny boodeeyssyn anchasley ren çheet gys yn ellan, t'eh goll er enney fo ram enmyn ayns ny çhengaghyn shen. Ta ny Yernee cur Talamh an Éisc er as ta ny h-Albinee cur Talamh an Èisg er. Ta'n cheeall cheddin ec y daa ennym shen myr t'ayn 'sy Ghaelg. Ta daa ennym elley ec ny h-Albinee er yn ellan: Eilean nan Trosg ("Ellan ny Boiddee") as an Talamh Ùr ("y Thalloo Oor"). Ta'n lught Baarlagh cur Newfoundland ("y Thalloo Noa-feddynit") er, as ta ny Frangisheyryn cur Terre-Neuve ("y Thalloo Noa") er. Ta ny Bascee cur Ternua er as eh shen çheet magh ass Terra Nova y Ladjyn as ny çhengaghyn gollrhee. Ta'n lught Mi'kmaq cur Taqamkuk er yn ellan.
Cooishyn theayagh
Ta'n ennym cooishyn theayagh ny cooishyn pobbylagh currit er cooishyn ny bun-chooishyn ta kianglt lesh y phobble, t'eh shen pobble çheerey er lheh. She cooishyn preevaadjagh yn ennym ta currit er cooishyn ny bun-chooishyn ta kianglt lesh dooinney ynrican ny cooidjaght phreevaadjagh.
Agnieszka Radwańska
Ta Agnieszka Roma Radwańska ny leddogeyr cosnee Polynnagh. Rug ee er 6 Mayrn 1989 ayns Kraków, y Pholynn. She yn çhuyr shinney lesh y leddogeyr elley, Urszula Radwańska‎.
Cooishyn theayagh
Ta'n smooinaght shoh er çheet magh ass y Ladjyn. Va'n raa Res publica ec ny Rauee er cooishyn theayagh, as Res privata er cooishyn preevaadjagh. She ass y raa res publica er haink ny focklyn republic ny Baarle, republique ny Frangish, Republik ny Germaanish, a.r.e.
DVD
right|thumb|Cowrey DVD right|thumb|Çheu lhaih/screeu jeh DVD-R She cummey stoyral er jysk shilleydagh eh yn DVD ny yn JABE ("Jysk Aghtal Bun-Earrooagh"). V'eh ynlaghtit as lhiassit ec Philips, Sony, Toshiba as Panasonic 'sy vlein 1995. Ta DVDyn currit magh as ad cosoylagh rish CDyn er mooadys, agh t'ad abyl ny smoo fysseree y stoyral orroo.
Ta DVDyn roie-recortyssit mooar-yeant liorish jeshaghtyn mullee ta cur yn fysseree jeeragh as dy fishigoil er y jysk. She DVD-ROM yn ennym ta currit orroo er yn oyr nagh vel jargaght ayn y fysseree y scryssey magh ny yn jysk y screeu; cha nel agh lhaih y jysk lowit. Ta jyskyn DVD baney (DVD-R as DVD+R) ry-gheddyn chammah: foddee fysseree y screeu er ny jyskyn shen un cheayrt. Lurg shen t'ad cosoylagh rish y DVD-ROM. Ta DVDyn aascreeuee (DVD-RW, DVD+RW as DVD-RAM) ry-gheddyn chammah as eh lowit fysseree y screeu orroo as y scryssey vouesyn reesht as reesht.
Spoyrt
300px|right|thumb|Bluckan-coshey
Sarah Palin
Ta Sarah Louise Heath Palin (ruggit er 11 Toshiaght Arree, 1964) ny politickeyr Pobblaghtagh, ny h-ughtar, as ny traghteyr politickagh Americaanagh. V'ee ny kiannoort er Alaska roish dirree ee ass yn oik ayns 2009. V'ee ny h-oltey jeh coonseil valjagh y valley Wasilla ayns Alaska veih 1992 derrey 1996 as ny meoir er y valley veih 1996 derrey 2002. V'ee reiht myr kiannoort y steat ayns Mee Houney ny bleeaney 2006. T'ee ny kied ven ayns shelloo yn oik shen as t'ee ny kiannoort s'aa.
V'ee reiht myr enmys lhiass-eaghtyraneagh y Phartee Pobblaghtagh ayns Reihys Eaghtyraneagh ny Steatyn Unnaneysit, 2008 myrane lesh y Çhannadeyr John McCain.
Yuratsish
Ta Yuratsish ny çhengey Hamoidagh va loayrit ayns tundrey ny Shibbeyr çheu heear veih Awin Yenisei. Hooar ee baase ec toshiaght ny 1800yn. Va Yuratsish ny çhengey aistragh eddyr y Nenetsish as yn Enetsish.
Subh Milis
She daan Yernagh eh Subh Milis (Gaelg: Soo Millish) lesh yn ughtar Séamus Ó Néill.
She daan beg neuchialgagh eh Subh Milis, agh daan breeoil t'aynjee myrgeddin myr ta'n lhaihder aeg currit ec smooinaght er seihll y dooiney. Ta'n feelee jannoo ymmyd jeh taghyrt beg cadjin dy churmayd ec smooinaght.
Lannolon
Ta Lannolon (Lanvollon) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Bill Ritter
Ta August William "Bill" Ritter, Jr. (ruggit er 6 Mean Fouyir, 1956) ny pholitickeyr Americaanagh jeh'n Phartee Deynlagh as ny Chiannoort roie er Colorado. Roish v'eh er reiht myr kiannoort, v'eh ny Hurneyr Slystagh son Denver.
Kiarkyl yn Arctagh
Ta Kiarkyl yn Arctagh nane jeh queig kiarkylyn ghowan-lheead ta cowrit er caslyssyn çheerey yn theihill. T'eh ny ghowan-lheead ta roie 66° 33′39″ (ny 66.56083°) çheu hwoaie jeh Cryss ny Cruinney. Ta'n ennym, yn Arctagh, currit er y thalloo ta ny lhie heose veih'n linney shoh as ta'n ennym yn Chryss Hempreilagh Hwoaie currit er y chryss da'n jiass j'ee. She Kiarkyl yn Antarctagh en ennym ta currit er kiarkyl yn ard corrym 'sy lieh-chruinney yiass.
Lannolon
Ta'n ennym Frangish Lanvollonnais currit er cummaltee yn valley.
Kiarkyl yn Arctagh
Ta Kiarkyl yn Arctagh cowrey magh feegan smoo jiass y laa phoullagh (laa 24-ooryn dy Ghrian, lesh yn ennym "Grian mean oie" currit er) as oie phoullagh (laa 24-ooryn gyn Grian). Çheu hwoaie jeh'n linney ta'n Ghrian ny lhie heose veih bun ny speyrey er feie 24 ooryn gyn brishey un cheayrt 'sy vlein er y chooid sloo. Er Kiarkyl yn Arctagh ta ny taghyrtyn shen taghyrt keayrt 'sy vlein, ec shassyn greiney Mean Souree as Mee ny Nollick.
Çheer-oaylleeaght
thumb|Cowrey straiddey er [[Raad Mooar Dalton ta markal magh boayl Cryss yn Arctagh ayns Alaska.]]
Lesh y toshiaght ec y Linney Vunlaa as goll shiar, ta Kiarkyl yn Arctagh goll trooid:
! Dowan-liurid ! Çheer, thalloo, ny mooir ! Noteyn 40° 50° 60° 120° 130° 135° 140° 150° 155° 170° E 180° 160° 150° 130° 110° 100° 90° 85° 65° 55° 45° 40° 35° 25° 15° 5°
Cha nel mooarane sleih nyn gummal çheu hwoaie jeh Kiarkyl yn Arctagh er oyr yn aeraght Arctagh t'ayn. Ta ny tree baljyn smoo heose jeh'n Chiarkyl nyn lhie 'sy Roosh; Murmansk (325,100 cummaltee), Norilsk (135,000 cummaltee), as Vorkuta (85,000 cummaltee). Ta 62,000 cummaltee ayns Tromsø ayns Norlynn, agh cha nel agh beggan ny sloo na 58,000 cummaltee ayns Rovaniemi ayns Finnlynn as eh ny lhie beggan heese jeh'n Chiarkyl.
Yn Clovean
She çheer 'syn Europey ee yn Clovean.
Staydraa
right|250px
She banglane jeh maddaght ta steat-choontey (ny staddyssaght, staydraa).
Dakota Yiass
Ta Dakota Yiass (Baarle: South Dakota) ny steat jeh chooid ny Steatyn Unnaneysit. She Pierre y preeu-valley agh she Sioux Falls y balley smoo ayns y steat.
Mannin
She Croghane-Crooin hene-reiltagh Goaldagh Mannin, as ish ny lhie eddyr Nerin as yn Vretyn Vooar ayns mean Vooir Vannin. She Çhairn Vannin yn ennym t'ad cur da'n chione-çheerey, as eshyn yn peiagh cheddin ta cummal crooin yn Reeriaght Unnaneysit. Er yn oyr shoh, ta Fo-Chiannoort ayn, myr ynnydagh oikoil Hiarn Vannin. She Doolish yn preeu-valley, as ta'n Punt Manninagh ymmydit myr yn argid-cadjin oikoil. Kyndagh rish e shennaghys, cultoor as çhengey, tadyr gra dy nee nane jeh ny h-ashoonyn Celtiagh t'ayn.
Va sleih cummal ayns Mannin roish y vlein 6500 RC, as haink cultoor Gaelgagh ayns yn 5oo lhing BNJ as veih shen haink Gaelg Vanninagh. Voish mysh BNJ 850, haink Mannin dy ve ny sheshaght Gaelgagh-Loghlynagh, kyndagh rish Loghlynee garraghey dys yn Ellan. Lurg lhing jeh reiltys neuchinjagh, eddyr reeaghyn Nalbin as Hostyn, haink Mannin dy ve fo çhiarnys Chrooin Hostyn ayns 1765 liorish yn Slattys Aa-Ghreim.
Shenn Traaghyn dys Jiu
Ta Mannin coontit myr fer jeh ny shey ashoonyn Celtiagh as t'eh ry-akin ayns y çhennaghys eck. Ta lorgyn sleih ny h-Eash Chloaie Veanagh ry-akin ayns Mannin. V'ad cummal ayns buill fastee najooragh, shelgey as geeastaghey as çhaglym bea. Va greieyn cloaiey oc, as fir jeusyn ry-akin ayns Thie Tashtee Vannin.
Ec jerrey yn hoghtoo cheead, ghow ny Loghlynee toshiaght cummal ayns Mannin. Er lhimmey jeh croo Tinvaal as rheynn yn thalloo, cha row caghlaaghyn mooarey dys cultoor ny Manninee. Ga dy row Loghlynish gobbraghey er Gaelg, v'eh gyn monney bree. Ren Gorree Crovan croo yn reeriaght Loghlynagh Mannin as ny h-Ellanyn ayns 1079. Ayns 1266, rere Conaant Pheairt, ren Ree Loghlyn Magnus VI lhiggey ny h-ellanyn da Nalbin. Haink Mannin fo stiurey Sostnagh 'sy jeihoo cheead as kiare, as fo Crooin Hostyn ayns 1765.
Car traaghyn Loghlynagh, v'ad gra roo ellanyn Reeriaght Mannin as ny h-Ellanyn Loghlynagh Súðreyjar ny "Sudreys" (ellanyn y jiass) soie noi ry hoi ny Norðreyjar (ellanyn y twoie) as adsyn yn Orkaid as Shetlynn. Haink yn ennym shoh dy ve Sodor. T'ad gra rish aspickys Agglish Hostyn foast Aspickys Sodor as Mannin, ga nagh vel agh Mannin ayn. Tra screeu yn Arrymagh W. V. Awdry, ren eh cooiney yn ellan Sodor myr ellan conrieugh as eshyn soit eddyr Mannin as slyst Chumbria.
Va ymmyd jeant jeh Mannin myr boayl son campyn Prysoonys Shivoilee Joaree rish y Chied Chaggey Mooar as y Nah Chaggey Mooar reesht.
Tinvaal
Ta Tinvaal ny ardwhaill Vannin, as v'eh currit er bun ayns 979 RC dy ennymagh. Dy so-arganeagh, t'eh yn ardwhaill shinney gyn scuirr erbee 'sy teihll. . Ta çhaglym bleinoil jesh-chliaghtagh foast freayll taghyrt ec Cronk Keeill Eoin ayns Jerrey Sourey er Laa Tinvaal. She laa ashoonagh yn Ellan eh, traa t'ad fockley magh ardenmyn as cur coontey giare jeh ny leighyn noa ta Quaill Tinvaal er nyannoo rish y blein roish shen.
Çheer-oaylleeaght
Chammah as ellan mooar Vannin hene, ta Mannin goaill stiagh ny h-ellanyn beggey Yn Cholloo, Carrick ny Kylliu as Ellan Noo Perrick.
Ta Mannin soit ayns mean y Vooir Vannin, as ish kiangley da'n Cheayn Sheear lesh Mooir Vretin eddyr Nerin as Bretin as Kernow da'n jiass, as lesh Ammyr ny h-Albey eddyr Nerin as Nalbin.
Ta Mannin ny kuse jeh ny h-Ellanyn Goaldagh, ellanragh faggys da slyst sheear-hwoaie ny h-Oarpey neuellanagh. Ta'n ellan soit ayns Mooir Vannin mysh coaggys da Sostyn, Nalbin as Nerin.
Mysh 52 kilomeadar (32 meeillaghyn) er liurid, as eddyr 13 as 24 kilomeader (8 as 15 meeillaghyn) er lheead, ta boayl mysh 572 km² (221 meeilaghyn kerrinagh) eck.
Ta cruink 'sy twoaie as 'sy jiass, as coan meanagh rheynn yn ellan. Ta gob y twoaie ny rea dy neuchadjin. T'eh jeant seose jeh ny ren awinyn rioee cur sheese tra v'ad gleashaghey veih Nalbin Sheear rish traaghyn ny s'feayrey. Cha nel agh un slieau ny syrjey na daa housane trieyn (610m), Sniaull as eshyn 621m er yrjid. Rere yn shennockle, veih'n vullagh ta shey reeriaghtyn ry-akin: Mannin, Nalbin, Sostyn, Nerin, Bretin as Niau. Ta kuse dy lhiegganyn cur reeriaght shiaghtoo daue: ny t'ec Manannan Mac Lir (ny Neptune), Reeriaght y Cheayn.
Baljyn as baljyn beggey ayns Mannin
She Doolish preeu-valley Vannin neayr's 1863, as Balley Chashtal v'eh roish shen. Ta Tinvaal çhaglym ayns Doolish er-lhimmey jeh Laa Tinvaal tra t'eh ny hoie ec Cronk Keeill Eoin. Ta'n ard-hiamble ynrican 'syn Ellan ayns Purt ny hInshey, as rere shen ta sleih gra dy vel ee ny "h-ard-valley ynrican Vannin". Shoh thie Aspick Hodor as Vannin.
Baljyn elley 'syn Ellan, t'ad goaill stiagh Rhumsaa, Laksaa, Purt le Moirrey, Purt Chiarn, Balley Beg, Balley Sallagh, Balley Drine, Forsdal, Balley Keeil Eoin, Kione Droghad, as Creneash.
Cultoor
Ta kiangley mooar ayn eddyr kiaull Mannin as kiaull Jernish as Loghlynagh. Lurg baase Ned Maddrell ayns 1974 va kiaull as cultoor Manninagh gowit toshiaght reesht ec Yn Chruinnaght ayns Rhumsaa. Ayns y tra t'ayn, ta monney kiaulleyderyn ayn myr The Mollag Band, King Chiaullee as Paitçhyn Vannin ta cloie kiaull ayns Gaelg.
Kalann
Ta Kalann (Calan) ny chommyoon 'sy département Frangagh Mor-Bihan 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Mannin
Shennaghys yn ennym
Ta bunnys yn ennym Vannin neuchronnal. T'ad cur er yn Ellan Mannin ny Mannin. Yn kied cummey jeh'n ennym as fys er, t'eh Manu ny Mana. Ta shen cur yn ennym gienneydagh Manann as eshyn çheet dy ve Mannin.
Kalann
Ta'n ennym Frangish Calanais currit er cummaltee yn valley.
Mannin
Shennaghys yn ennym
Rish amm Julius Caesar, as eh cur shilley er Yn Vretin Vooar rish 55 as 54 RC, ren eh screeu mychione "ellan as ad cur Mona jee", as eshyn soit ayns mean ny marrey ta rheynn Yn Vretin Vooar veih Nerin.'
Çhengaghyn
Ta çhengaghyn oikoil Mannin Gaelg as Baarle. Ta abbyrt Vaarle goll er loayrt, as ad cur Baarle Vanninagh j'ee. She çhengey Cheltiagh Ghaelgagh ee yn Ghaelg, as ish ny fer jeh ny çhengaghyn Celtiagh ellanagh ta goll er loayrt ayns ny h-Ellanyn Goaldagh. Ta ennym oikoil er Gaelg myr çhengey ardjynagh ghooie rere y Conaant son Çhengaghyn Ardjynagh ny Fo-hengaghyn. Ren y Reeriaght Unnaneyssit shickyraghey eh er 27 Mart 2001 ass lieh reiltys Vannin.
Séamus Ó Néill
Va Séamus Ó Néill (1910 - 1986) ny screeudeyr, ughtar as vard Yernagh ass Coontae yn Dooin, Nerin Hwoaie. She Subh Milis y daan smoo scanshoil t'echey. Screeu eh giareskeealyn da'n aegid (An Seansaighdiúir) as noaskeealyn.
Mannin
Çhengaghyn
Ta faggys-mooinjerys eddyr Gaelg Vanninagh, Gaelg Albinagh as Yernish. Ec mean y feedoo cheead, cha row agh beggan loayrteyderyn dooie faagit. Hooar y fer s'jerree jeu, Ned Maddrell, baase er 27 Mee ny Nollick, 1974. Roish shen va aavioghey er ngoaill toshiaght ny vud ny sleih, as va ram jou gynsaghey Gaelg myr nah hengey. Ta ny kied loayreyderyn dooie Gaelg (daa-hengagh marish Baarle) rish ymmodee bleeantyn er jeet rish: paitçhyn hie er troggal liorish ayraghyn as moiraghyn as Gaelg oc. Ta ynsee bunscoill ry-gheddyn veih reiltys Vannin: neayr 2003, ta'n Vunscoill Ghaelgagh er yannoo ymmyd jeh'n shenn troggal Scoill Valley Keeill Eoin. Ta keimyn 'sy Ghaelg ry-gheddyn veih Colleish Mannin as Laare-studeyrys Manninagh. Ta possanyn-cloie Gaelg ayn neesht, as ta brastyllyn Gaelg ry-gheddyn ayns scoillyn er yn Ellan. Rere kione-earroo 2001, ren 1,689 veih 76,312, ny 2.2% jeh'n phobbyl, aggyrt dy row Gaelg oc. Cha row Gaelg flaaoil ec dagh fer jeu, fodmayd goaill ass laue.
Cowraghyn
thumb|Tree cassyn Mannin. Rish cheeadyn, ta cowrey yn Ellan er ve yn shenn tree cassyn Mannin: tree cassyn lhoobit, dy cheilley ry lheayst, as jialg vrasnee ec dagh jeu. Cha nel lhieggan oikoil jeh'n Tree Cassyn; ta jallooyn anchasley ec clouyn yn reiltys, argid, brattaghyn, Boayrt Failt as fir elley.
Ta mooinjerys eddyr ny tree cassyn as jarroo-raa ny hEllan, as hie eshyn er doltey anmagh er e hennaghys: Quocunque Jeceris Stabit, ny 'sy Ghaelg, Aghterbee ceauee shiu eh, shassee eh. Dy mennick, t'ad soilshaghey yn jarroo-raa dy chur trimmid er beayn-hassooaght. Ta ram scoillyn caghaa yn jaroo-raa beggan dys greinnaghey lhiantyn rish as gobbraghey dy creoi.
Ta bun ny Tree Cassyn Mannin shenn-skeeal Manninagh, as eshyn gra ren Manannan castey soiagh liorish caghlaa eh hene dys cummey ny tree cassyn as queeylley neose y chronk orroo.
Ta'n tree cassyn goll er jannoo foast reesht er cowraghyn cleinney lesh crouwyn y lught-thie ooasle Loghlynagh va reilley Mannin derrey yn treeoo cheead jeig. Yn lhieggan shoh, s'lesh yn crouw Skancke eh, as nyn ennym çheet veih'n 'ockle Loghlynagh "shank", ny "cass" 'sy Ghaelg. Hannee lught-thie reeoil Vannin er yn Ellan rish kuse dy vleeantyn lurg baase Magnus III as toshiaght reill Albinagh. Cha ren ad arraghey ersooyl derrey eab jerrinagh liorish ny Manninee, ayns 1275, ny shenn reeraghtys Sudreyar erash y chur lhein. Ren ad irree magh noi ny h-Albinee, agh she cragh v'eh, as keeadyn jeh sleih geddyn baase (goaill stiagh yn Ree Loghlynagh jerrinagh Vannin Godred IV Magnuson) tra hie ad fo haart ec Caggey Roonysvie, faggys da Balley Chashtal. Hie ny fir ooasle dys Loghlyn as stiagh 'syn chooyrt reeoil, raad hooar ad ard-cheimyn fo'n chrooin dy tappee.
Feayn-skeeallyn as beeal-arrish
Rere feayn-skeeallydaght Manninagh, hie yn Ellan er reill liorish Manannan mac Lir. Cha nel skeeallyn ayns coardailys my row eh ny jee ny ny fer obbee niartal, agh v'eh ny ard-reiltagh giastyllagh as choadee eh yn Ellan noi dagh ooilley noidyn. Foddee eh ceau cloagey kay mygeayrt yn Ellan dys follaghey ee veih ruegeyderyn.
Rish beeal-arrish Manninagh, shimmey skeeal t'ayn mychione cretooryn as sleih far-skeealagh. T'ad goaill stiagh ny Buggane – spyrryd olk goanlyssagh, ren sheidey ersool mullagh cheeill Trinian Noo fo fergey. T'ad gra dy 'oddee eh caghlaa eh hene dys moddey mooar doo, ny gruagagh, ny ram jallooyn elley, dys cur aggle er peiagh. Chammah as eshyn ta'n Fynoderee, fer mooar as geayshteenagh; yn Glashtyn ta caghlaa dys cabbyl as geabbey baih sleih; as yn Moddey Doo, baagh neuheiltagh va ny hooyl trooid corradoyryn as boallaghyn Chashtal Purt ny h-Inshey.
Ta shenn skeeal Yernagh gra dy hie Logh Nay er jannoo rish caggey ayns Nerin eddyr yn foawr ard-ghooagh Yernagh, Finn Mac Cooil, as foawr ruy Albinagh. Hooar Finn yn varriaght, as chouds va'n foawr Albinagh hea ersooyl, ghow Finn greim er croaglagh thalloo Nerin as cheau eh eh ny yei. Ren eh coayl, as huitt yn ceab thalloo stiagh ayns Mooir Vannin, as shen yn aght hie Mannin er croo.
Beiyn
Rere beiyn çheeragh, ta'n chayt Manninagh y fer as fys ec cagh er. Ta'n ennym cadjin echey Stubbin. Ta'n cheyrrey loaghtyn ny keyrrey nagh vel ry-akin raad elley, as ee jeh sliught kirree vunneydagh ny h-Albey.
Ta'n scraayl ny ushag varrey, Manx shearwater 'sy Vaarle er y fa dy row coloin mooar scraaylyn er y Cholloo. Ren y kynney parail er coontey ny roddanyn haink 'syn ellan veih lhong-vrishey anmagh 'sy hoghtoo cheead jeig. Ny yei shen, ta ny roddanyn er ngoll er scughey veih'n Cholloo er y gherrid, as myr shen ta earrooyn ny scraaylyn bishaghey. Ta'n chaaig ny h-oltey jeh sheel y fannag as gob jiarg baghtal echey.
Bee as jough
She bee ashoonagh yn Ellan skeddan as praasyn. Va ny Manninee gee ad rish eashyn, as adsyn nyn croiteyr as eeasteyryn son y chooid smoo. Ga nagh vel eeastyn cho scanshoil da bea yn Ellan nish, ta ram eeast goll er ee liorish ny Manninee foast.
Rish ny bleeantyn shoh chaie ta'n eeastey traghtee er ngoll shymley, agh ta meeryn-vlastal goaill stiagh skeddan jiarg veih thieyn jaagh Phurt ny h-Inshey. Jiu t'ad jannoo ymmyd jeh skeddan Vooir Hostyn son y chooid smoo. T'ad jannoo sur-vee elley myr braddan jaaghit as bagoon myrgeddin.
Ta partan, gimmagh as roaganyn goll er eeastey dy traghtee, as ta mynroagan nyn meeryn-vlastal er lheh, as blass millish, eddrym oc. Ta bioddagh as breck ry-gheddyn veih keayn, awinyn as loghyn yn Ellan, lesh cooney guirrlan eeast yn Reiltys ec Cornaa.
Ta bainney as caashey goll er jannoo liorish keylann IOM Creameries. Haink caashey Vannish lesh er lheh, ayns sorçhyn jaaghit as blast losseree, as t'eh ry-gheddyn ayns ymmodee ard-vargaghyn yn RU.
Ta thieyn imbyl Okells Brewery as Bushy's Brewery imbyl lhune dy traghtee.
Reiltys
right|280px|right|thumb|Jalloo cruinlagh Mannin
Ta'n Reeriaght Unnaneyssit freggyrtagh son coadey yn Ellan, as son reiltys mie dy jerrinagh. Chammah as shen t'eh loayrt son yn Ellan rish cooishyn eddyr-ashoonagh, choud's ta reiltys Vannin hene stiurey dagh cooish Manninagh.
Troggal
She Tinvaal ardwhaill Vannin, as eshyn goaill toshiaght ayns 979 RC. T'eh ny ardwhaill shinney gyn brishey 'sy teihll. Ta quaill daahamyragh ec Tinvaal: yn Kiare as Feed (dagh oltey er ny reih liorish teiy cadjin) as yn Choonseil Slattyssagh (jeant seose veih olteyn trooid oik ny adsyn t'er ny reih dy neuyeeragh). Ta ny daa phossanyn shoh çhaglym ry-cheilley dy hoie myr Tinvaal.
Ta crouw kianoortagh yn reiltys yn Coonseil ny Shirveishee. T'eh jeant seose veih olteynyn Hinvaal. Ta Ard-Shirveishagh ny ard-chione echey; ec y traa t'ayn nish (2018) shen Howard Quayle OKF.
Ta'n Fo-Chiannoort Mannin jannoo currymyn fo-reeoil.
Mooinjerys Çheumooie
Rere leigh Vretin Vooar, cha nel Mannin ny rheynn yn Reeriaght Unnaneyssit. Ny yei shen, ta'n RU goaill kiaral jeh ny cooishyn çheumooie as ny ta bentyn rish coadey. Chammah as shen, ta ard-niart ec yn RU da jannoo slattys son yn Ellan.
Seyraanaght
Ta seyraanaght Vannin rere leigh yn Reeriaght Unnaneyssit, as ta Manninee coontit myr seyranee Vretin Vooar. Ny ta gyn shenn ayr ny shenn vooir va ruggit 'syn RU (as adsyn gyn cummal rish queig bleiney ny smoo 'syn RU gyn brishey), cha nel ny kiedyn cheddin oc myr oc seyranee Vretin Vooar elley, bentyn rish gobbraghey as cummal ayns yn Unnaneyns Europagh.
Yn Unnaneys Oarpagh
Cha nel olteynys ny co-olteynys yn Unnaneys Oarpagh ec Mannin. Ta Reill Tree chonaant goll stiagh y Reeriaght Unnaneyssit lhiggey da sleih dellal cooidjyn Manninagh gyn keesh. Ry-cheilley marish Conaant Custym as Maail rish yn RU, t'eh cur raad da dellal seyr rish yn RU. Ga dy nod cooidjyn Manninagh goll er arraghey dy seyr sthie yn UO, cha nod sleih, bun-argid ny shirveishyn. Foddee seyranee yn UO troailt as cummal 'syn Ellan gyn lhiettalys.
Y Co-unnaneys Goaldagh
Cha nel Mannin hene ny oltey jeh'n Cho-unnaneys Goaldagh. Er coontey e mooinjerys rish yn RU, t'eh goaill ayrn ayns kuse dy commyn jeh'n Cho-unnaneys Goaldagh, goaill stiagh Sheshaght Ardwhaillagh y Cho-unnaneys Goaldagh as Gammanyn y Cho-unnaneys Goaldagh.
Politickaght
thumb|Sheadinyn Vannin
Ta'n chooid smoo jeh politickeyryn Manninagh cur stiagh son reihys myr fir gyn partee. Cha nel ad nyn ynnydee parteeyn politickagh. Ga dy vel parteeyn ayn, cha nel ny cummaght oc cho lajer as t'ayns Reeriaght Unnaneyssit.
Ta'n partee politickagh smoo yn Partee Libraalagh Vannin, noa currit er bun, as eshyn aggyrt ny smoo seyrsnys da Mannin as ny smoo freggyrtys 'sy Reiltys. Ta daa olteynyn Tinvaal ec y PLV, goaill stiagh yn Ard-chione Kate Beecroft OKF.
Ta possan broo ashoonagh Mec Vannin coyrlaghey cur er bun pobblaght neuchroghagh.
Gurneilys ynnydagh
Ta gurneilys ynnydagh er yn Ellan soit er ny shenn skeeryn. Ta tree sorçhyn jeh lughtyn-reill ayn: balley corpagh, coyrlyn valjey as coyrlyn skeerey.
Farrys
She farrys injil-cheesh Mannin, gyn keesh cosnaghyn bun-argidagh, keesh berçhys, keesh chlouag ny keesh eiraght. Ta keesh çheet stiagh er 10% as 18%; keesh traght er 0%.
Ta banceyraght, jeantys as turrysaght nyn rheynnyn mooar yn farrys. Eirinaght as eeasteyraght, bun-chlaghyn y farrys dy row, ta ny symmyn dy vel ad cur dys Slane Troar Thie (STT/GDP) leodaghey.
Son y chooid smoo, ta'n Ellan dellal rish y Reeriaght Unnaneyssit.
Arraghey
Ta 800km jeh raadyn theayagh 'syn Ellan, as ad slane pheamadit. Cha nel cagliagh bieauid ec ram jeu.
Ta baatyn cadjin dys as veih yn Reeriaght Unnaneyssit as Pobblaght Nerin. Ta ny baatyn ooilley goll er obbyr liorish yn Isle of Man Steam Packet Company.
Ta'n purt-aer traghtee ynrican er yn ellan Purt Aer Vannin ec Roonysvaie.
Spoyrtyn
She cammag yn spoyrt ashoonagh, ta gollrish iomain Nerin ny shinty Nalbin. Roish v'eh ny spoyrt smoo cadjin 'syn Ellan, agh haink jerrey er ec toshiaght yn feedoo cheead. Er y gherrid t'eh er ngoll er aavioghey as ta troddyn ayn dagh blein ec Balley Keeil Eoin.
She spoyrt mooar gleash-wheeylaght, as ta'n TT Vannin er haghyr roish 1907. Ta fwirran dirdyn obbyr yn ashoonagh as commeeys bluckan coshey ec Mannin, agh cha nel ad ayns FIFA kyndagh rish e cheimeeaght politickagh.
Ta Mannin goaill ayrn ayns Gammanyn y Cho-unnaneys Goaldagh as Gammanyn ny h-Ellanyn, as bee ee ny h-olteyr da ny IV Gammanyn Aeglagh y Cho-unnaneys Goaldagh ayns 2011. Hug yn Ellan toshiaght er yn Sheshaght Ghammanyn Ellanyn Eddyr-ashoonagh ayns 1985.
Ratçhal roar-bree
Yn cruinnaght smoo eddyr-ashoonagh roar-bree ta bentyn rish yn Ellan, she yn TT Mannin eh. Hug ad bun er ayns 1907, as t'eh taghyrt anmagh ayns Mee Boaldyn. Ta Grand Prix Vannin ny cruinnaght roar-bree da ancheirdee as yeearreyderyn gyn oik ta jannoo ymmyd jeh'n coorse 37.73 meeilley Sniaul cheddin anmagh ayns Mee Luanistyn as leah ayns Mean Fouyir.
Artyn elley
Gaelg, Tinvaal, Ned Maddrell, Colleish Ree Illiam, Reiltys Vannin, Kiare as Feed, Coonseil Slattyssagh Vannin, Mec Vannin.
Kianglaghyn çheumooie
thumb|300px|left|Caslys-çheer jeh Mannin
Minnesota
Ta Minnesota ny steat jeh cooid ny Steatyn Unnaneysit. She Saint Paul y preeu-valley agh she Minneapolis y balley smoo 'sy steat.
Brabant Hwoaie
She queiggey jeh cooid ny Çheer Injil ee Brabant Hwoaie (Noord-Brabant). T'ee soit ayns jiass ny çheerey. She 's-Hertogenbosch preeu-valley y wheiggey.
Anna Kournikova
She aa-leddogeyr keirdey Rooshagh as persoonid çhellveeish Americaanagh ee Anna Sergeyevna Kournikova (Анна Сергеевна Курникова; ruggit er 7 Mean Souree, 1981 ayns Moscow). Ta e tuarystal as e staydys ard-ghooagh er n'yannoo jee nane jeh no roltagyn leddoge share ennit 'sy dowan. Ec mullagh yn ard-ghoo eck, she ish va nane jeh ny strengyn ronsee smoo cadjin v'er Google Search.
William Howard Taft
Va William Howard Taft (15 Mean Fouyir, 1857 - 8 Mart, 1930) ny 27oo Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit veih 1909 derrey 1913.
Maddaght
right|150px
She Maddaght studeyrys earrooyn, chummey as reamys.
Miju-Mishmish
She çhengey çhengaghyn Tibetagh-Burmagh ee Miju-Mishmish (Geman, Kaman, Mishmi, Miju). Ta'n chooid smoo dy loayreyderyn cummal ayns Arunachal Pradesh 'syn Injey. T'ee goll er loayrt ayns Meoiraght Nyingchi ayns Tibet myrgeddin, rish yn Awin Chayu.
Yn Çhapaan
She çheer as ellanragh ayns yn Aishey ee yn Çhapaan. T'ee soit ayns y Cheayn Sheealtagh. She Tokyo yn preeu-valley.
Miju-Mishmish
V'ee er ny dooblaghey myr çhengey Deng as y coad gen urree derrey 2008, tra hug ad y jees oc ry-cheilley.
Dene Suline (çhengey)
Ta Dene Suline (Dëne Sųłiné, Dene Sųłiné, Chipewyan, Dene Suliné, Dëne Suliné, Dene Soun’liné as Dene myrgeddin) ny çhengey ta loayrit ec y chlein Chipewyan jeh'n Chanadey veanagh. T'ee ny çhengey Athabaskagh, as rere shen t'ee ny çhengey mooinjerey da'n Navajo. Ta ny smoo na 11,000 loayredeyryn 'sy Chanadey, yn chooid smoo ayns Saskatchewan, Alberta as Thallooyn yn Eear Hwoaie, agh cha nel stayd oikoil eck ayns Thallooyn yn Eear Hwoaie lesh 8 çhengaghyn bun-dooghyssagh elley: Cree, Gwich’in, Inuinnaqtun, Inuktitut, Inuvialuktun, Slavey my Hwoaie, Slavey my Yiass as Tłįchǫ.
Corocklyn
Ta 39 corocklyn ayns Dene Suline:
Ta ny screebee "coghooysagh" ny corocklyn keeagh ny scoarnagh.
Vowels
Ta 6 breeocklyn lesh foaynooee lheamyssagh ayns Dene Suline.
Foddee er ny breeocklyn dy ve:
Myr eiyrtys, ta 18 breeocklyn sheeanagh:
Ta 9 daaghooaghtyn focklagh as stronnagh jeh'n furrym breeockle +.
Ushtey
200px|right|thumb|Jeir ushtey She fliughane lhag gyn blass as gyn soar eh ushtey. Ta loghyn, awinyn as faarkaghyn jeant seose jeh ushtey.
Kemmig
Ayns un cho-vreneen ushtey, ta un vreneen ocsygien as daa vreneen hiddragien. She H2O yn formley kemmigagh echey. Ta pH 7 echey.
Muc
She crubbagh y vuc, as ee ny baagh thie rish foddey, son bee, liare as cooid elley. Dy jeianagh, ta anaase ayn er mucyn son lheeys. Ta ny sooillyn as creeghyn oc feer ghollrish adsyn t'ec deiney. Er coontey ny kianglaghyn liauyrey eddyr mucyn as deiney, t'ad ry-akin dy mennick ayns cultoor deiney, goaill stiagh skeealyn, shennocklyn, jallooyn as kiaull.
Beiyn dooghyssagh yn Oaraishey, t'ad currit 'sy ghenus Sus ec y dooie Suidae. She eederyn-ooilley t'ayn; t'ad scrobbey, as gee bee erbee, goaill stiagh beisteigyn, speeiney, corpyn ta louaghey, as eer mucyn elley. Mucyn feie, she ronseyderyn t'ayn, as ad gee duillagyn, faiyr, freauyn as y lheid. Ta loaghtey feer vraew ec ny stroohyn oc, as t'ad jannoo ymmyd jeh son dy reurey 'sy thalloo son bee.
Cha nel fairaigyn ollish obbragh ec mucyn, myr shen, t'ad feayraghey ad hene liorish ushtey ny laagh. Chammah's shen, ta'n laagh cur daue coadey noi daah ny greiney as quaillagyn.
Loudieg
Ta'n ennym Frangish Loudéaciens currit er cummaltee yn valley.
Nebraska
She steat ayns ny Steatyn Unnaneysit eh Nebraska. T'eh soit ayns çheshvean ny çheerey. She Lincoln y preeu-valley as she Omaha yn balley smoo 'sy steat.
Caair ny Mart
Ta Caair ny Mart (Baarle: Westport, Yernish: Cathair na Mairt) ny valley ayns Coontae Vay Eo, Pobblaght Nerin. T'ee soit er slyst sheear Nerin, ec çheu hiar yiass Chuan Mó, branlaig y Cheayn Sheear. Va'n balley bunnit ayns ny 1780-yn liorish y chloan Browne, as v'eh cummit ec James Wyatt, ard-obbree ard-ghooagh Sostynagh. 'Sy vlein 2006 va 6,598 cummaltee ayns y valley.
Krac'h
Ta Krac'h (Crac'h) ny chommyoon 'sy département Frangagh Mor-Bihan 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Crachois currit er cummaltee yn valley.
Eaghtyr Tarmaynagh Oarpagh
Va'n Eaghtyr Tarmaynagh Oarpagh (Baarle: European Economic Area, Frangish: Espace économique européen, Germaanish: Europäischer Wirtschaftsraum) bunnit er 1 Jerrey Geuree 1994 eisht coardail eddyr olteynyn Sheshaght Oarpagh ry hoi Traght Seyr (SOTS), yn Boodeeys Oarpagh (BO), as olteynyn yn Unnaneys Oarpagh (UO). Ta'n coardail lhiggey da steatyn y SOTS goaill commee 'sy vargey singil Oarpagh gyn sniemmey ry-cheilley rish yn UO.
Olteynys
T'ad ny h-olteynyn coonree rish Coardail yn ETO na tree çheeraghyn yn SOTS - yn Eeslynn, Liechtenstein as Norlynn - as 27 olteynyn yn UO chammah as y Boodeeys Oarpagh.
Cha nel yn Elveeish ny h-oltey jeh'n ETO rere refrane 'sy vlein 1992. Ta'n Elveeish kianglt rish yn UO liorish coardailyn daa-heuagh, lesh cummal ta anchasley rish cummal Coardail yn ETO.
Moan
She coontae ayns Bretyn Heear Hwoaie eh yn ellan Moan (Ynys Môn, Isle of Anglesey), as she Llangefni balley reiragh y choontae.
An Elven
Ta an Elven (Elven) ny chommyoon 'sy département Frangagh Mor-Bihan 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Elvinois currit er cummaltee yn valley.
Woodrow Wilson
Va Thomas Woodrow Wilson (28 Nollick, 1856 - 3 Toshiaght Arree, 1924) ny 28oo Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit veih 1913 derrey 1921. Ayns 1910 v'eh reiht myr Kiannoort er New Jersey.
Drenthe
She queiggey jeh cooid ny Çheer Injil eh Drenthe. T'eh soit ayns shiar-hwoaie ny çheerey. She Assen preeu-valley y wheiggey.
Plezeved
Ta Plezeved (Plémet, Galloish: Plémaèu) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Plémétais currit er cummaltee yn valley.
Akgul Amanmuradova
She leddogeyr keirdey Oosbeckistaanagh ee Akgul Charievna Amanmuradova (Oqgul Omonmurodova; ruggit er 23 Mean Souree 1984). Ec 1.90 m er yrjid, t'ee coontit mastey ny leddogeyryn bwoirrin s'yrjey v'ayn rieau.
Corsaideen
right|thumb|Corsaideen Ayns eaddagh ben, ta corsaideen çheet er sorçh dy vun-gharmad marish meeryn jeh choodee cheeagh as cryssyn. T'eh sheeyney voish yeeallyn harrish ny geaylinyn sheese y challin as t'eh goaill jerrey ec baare ny lurgaghyn. Foddee eh goaill stiagh laatçhey ec yn oaie ny ec y chooyl. Myr fo-gharmad, foddee corsaideenyn ve foshlit (marish croghagyn) ny marish mod fo-hroosyn.
Coontae Vay Eo
She coontae ayns Pobblaght Nerin ee May Eo ny Coontae Vay Eo. Ta'n coontae soit ayns Connaghtey, nane jeh ny queiggaghyn Yernagh. She Cashtal y Varrey yn preeu-valley.
Fishig
She banglane sheanse ta fishig (voish yn Ghreagish "φυσικός", najooragh, as "φύσις", najoor), as she sorçh d'oaylleeaght najooragh ee. Ta fishig:
Ta fishigee jannoo ymmyd mooar jeh maddaght dy hoilshaghey magh reillyn fishigagh.
Ta fishigee gra dy vel mass, liurid, traa, stroo lectragh as çhiassid ayn, as trooid ocsyn, foddee ad gobbraghey magh dy chooilley red fishigagh elley.
Ta mooinjerys eddyr fishig as ny h-oaylleeaghtyn najooragh elley, as kemmig er lheh, bentyn rish obbrinaght quantum, çhiass-niartallaght as magnaid-oaylleeaght lectragh. Ny yei shen, ta ard-yindyssyn kemmigagh anchasley as crampit dy liooar dy chur kemmig myr red hene.
Herbert Hoover
Va Herbert Clark Hoover (10 Luanistyn, 1874 - 20 Jerrey Fouyir, 1964) ny 31d Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit veih 1929 derrey 1933.
Rhône-Alpes
She nane jeh ardjyn y Rank ee Rhône-Alpes (Arpitaanish: Rôno-Arpes; Ròse Aups)
Bujhyalish
She çhengey Tibetagh-Burmagh ee Bujhyalish. T'ee goll er loayrt ayns Tanahu ayns Nepaal.
Plouha
Ta Plouha (Galloish: Plóha) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Plouhatins currit er cummaltee yn valley.
Dogrib (çhengey)
Ta Dogrib (Tłı̨chǫ Yatiì) ny çhengey Athabaskagh ta loayrit ec y chlein bun-dooghyssagh, ny Tłı̨chǫ, ayns y thalloo Canadagh Thallooyn yn Eear Hwoaie. Rere Statistics Canada 'sy vlein 1999 va 2,085 deiney ayn lhee myr çhengey ny mayrey.
Nepaal
She çheer 'syn Aishey ee Nepaal. T'ee soit eddyr yn Injey as y Çheen. She Kathmandu yn preeu-valley.
Dogrib (çhengey)
Corocklyn
Ta corocklyn Dogrib 'sy chairscreeu cadjinit ry-haishbyney heese (lesh noteyn IPA ayns lhoobeenyn)
Chepangish
She nane jeh ny çhengaghyn Tibetagh-Burmagh ee Chepangish. T'ee goll er loayrt ayns Gandaki, Narayani as Terai Sthie ayns Nepaal.
Camomile
Ta camomile çheet er ymmodee lussyn 'sy chynney Asteraceae. T'adsyn gollrish neayninyn. Ta sleih jannoo tey ass camomile son cooney cadlee ny goaill aash, ny myr jough blasstal.
Ardjyn y Rank
Ta'n Rank rheynnit ayns 26 ardjyn ny régions lesh 21 jeu er y vooarheer. Ta ellan ny Corsickey ny ard jeh chooid ny Rank, chammah as kiare ardjyn elley ta harrish mooir. Ta ny h-ardjyn 'sy Rank Oarpagh rheynnit ayns départements ny coondaeghyn.
Camomile
Ta'n ennym ass Greagish χαμαίμηλον, chamæ-mēlon, "ooyl thallooin", as shen rere soar ooyllagh ny blaaghyn. Haink eh trooid Ladjyn (chamomilla) as Frangish (camomille) stiagh 'sy Vaarle as y Ghaelg.
Yn Phakistaan
She çheer 'syn Aishey ee yn Phakistaan. T'ee çhemmit liorish yn Injey da'n shiar, y Çheen da'n shiar hwoaie, liorish yn Afghanistaan da'n twoaie as da'n sheear, as liorish yn Eeraan da yn sheear. She Islamabad y preeu-valley.
Camomile
Dooieyn
Shoh heese dooieyn smoo cadjin son ymmyd lhee:
Potacaraght
Ta kemmigyn scanshoil camomileagh goaill stiagh apigenin as alpha-bisabolol; sesquiterpeneyn, terpenoidyn, flavonoidyn, coumarinyn (herniarin as umbelliferone), phenylpropanoidyn, flavoneyn, flavanolyn as polyacetyleneyn.
Ta niart noi-changhyragh ec apigenin. Ta niart noi-yngyragh as ec alpha-bisabolol. Ta umbelliferone lhiettal fungyssyn. Ta feanish ennagh ayn dy nod covreneenyn elley thannaghey fuill, as bentyn rish kemmig y chorys nearag. Ta kemmygyn noi-loshtaght, coadee gien, ry-gheddyn assjee rere studeyrys in vitro as ayns beiyn.
Ymmyd lhee
Rere tradishoon, ta sleih jannoo ymmyd jee noi çhiassaghey, çhingyssyn gailley, gorley breinney, loshtaght, çhingys crackanagh, as gorley thoanney. Ta'n Çhirveish Laynt Ashoonagh goaill rish feanish Keim B dy vel bree eck noi imnea, preays as neuchadlaght.
Boiraghyn
Foddee camomile cur crapley breinney er mraane, as shen ny vun anappeeaght, ta National Institutes of Health ny SUA coyrlaghey mraane torragh n'oi. Ta feanish ennagh ayn dy vel kuse dy 'leih allerjagh noi, agh cha nel shen fondagh.
Ymmyd jesheenagh
T'ad jannoo ymmyd jeh camomile ny keayrtyn ayns cosmaidyn myr meeineyder, as er folt bane son giallaghey.
Ellanyn Vooir Eeaght
She ellanragh magh veih coose hwoaie y Rank ayns Mooir yn Eeaght ad Ellanyn Vooir Eeaght (Channel Islands; Îles Anglo-Normandes ny Îles de la Manche; Normanish: Îles d'la Manche). She Croghaneyn-crooin t'ayndaue. T'ad goll er rheynn magh ayns daa vayleeaght: Bayleeaght Ghuernsey as Bayleeaght Yersee. She remladyn Yiucaght ny Norman t'ayn as cha nee cooid jeh'n Reeriaght Unnaneysit ad. Ta mysh 168,000 deiney cummal ayn as ta 16,488 as 28,310 deiney cummal ayns ny preeu-valjyn er lheh oc, Saint Peter Port as Saint Helier. Ta ny h-ellanyn 194 km² er eaghtyr.
Çheer-oaylleeaght
thumb|right|240px|Ellanyn Vooir Eeaght as coose y Rank.
T'ad ny hoght ellanyn beayn-chummaltit na: Ta dagh fer jeu, goaill magh Jersey, fo reirey Vayleeaght Ghuernsey.
Ta shey ellanyn beggey neu-chummaltit ayn chammah. Kiare jeu fo reirey Vayleeaght Yersee:
Yn Chorea Twoaie
She çheer 'syn Aishey ee yn Chorea Twoaie. T'ee çhemmit liorish y Chorea Yiass da'n jiass, liorish y Çheen da'n twoaie as liorish y Roosh da'n shiar hwoaie. She Pyongyang y preeu-valley.
Ellanyn Vooir Eeaght
Çheer-oaylleeaght
Dy cadjin ta'n veer yerree -ey currit er ny h-ellanyn mooarey, as ta'n veer yerree -hou currit er ny h-ellanyn beggey; t'eh goll er credjal dy daink ad magh as ey as holmr y Çhenn Loghlynish.
Ayns Frangish Yersee she "Îles de la Manche" yn ennym ta currit orroo, agh 'sy Rank hene she "Îles Anglo-normandes" ("ny h-Ellanyn Anglo-Normanagh") yn ennym ta currit orroo.
Ooh
Shymmey keeall t'ayn ec yn 'ockle ooh.
Pennsylvania
She steat ayns ny Steatyn Unnaneysit eh Pennsylvania. Ta'n steat çhemmit liorish Delaware as Maryland da'n jiass, liorish y Virjeeney Heear da'n sheear yiass, liorish Ohio da'n sheear, liorish York Noa as y Chanadey da'n twoaie, as liorish New Jersey da'n shiar.
Bosnia as Herzegovina
thumb|250px|right She çheer 'syn Europey ee Bosnia as Herzegovina. T'ee soit ayns ny Çheeraghyn Balkanagh. She Sarajevo yn preeu-valley.
Kosovo
Çheeroaylleeaght
thumb|250px|left|Kosovo T'ad Priština (600,000), Prizren (165,000), Peć (154,000), as Kosovska Mitrovica (110,000) ny caayryn smoo ayns Kosovo. She ard sleitagh eh Kosovo. Ta ny Sleityn Šar soit ayns jiass as shiar yiass yn ard. She Đeravica (2,656m) yn slieau syrjey 'syn ard.
Duraish
She çhengey çhengaghyn Tibetagh-Burmagh ee Duraish, as ish ayns gaue trome. T'ee goll er loayrt ayns Gandaki ayns Nepaal, agh ta'n chooid smoo jeh'n sleih Dura er ngoaill toshiaght loayrt Nepaalish. Rere coontaghyn-phobble, ta eddyr 3 396 as 5 676 jeu; ta kuse jeu goaill padjeryn ayns Duraish foast. Ta'n Shalee Çhengaghyn Himalayagh jannoo recortyssyn er Duraish, as ta mysh 1 500 focklyn as 250 raaghyn oc. Loayreyder s'jerree ny çhengey, she Soma Devi Dura ee, as ish ruggit ayns 1926 vlein dy eash.
Cha nel oardaghey baghtal ec Duraish. V'ad cliaghtey cur ee ayns y phossan Bodagh Sheear, agh rere obbyr jeianagh, ta banglane e hene eck: Magaragh.
Massachusetts
Ta Massachusetts ny steat jeh cooid ny Steatyn Unnaneysit. She Boston y preeu-valley as y balley smoo 'sy steat.
Pluskelleg
Ta Pluskelleg (Plusquellec) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Rolley eaghtyraneyn ny Steatyn Unnaneysit
thumb|200px|Seal yn Eaghtyrane She Eaghtyrane ny Steaytyn Unnaneysit toshiagh ny Steaytyn Unnaneysit. Ren y chied eaghtyrane goaill toshiaght ayns 1789.
Balley Aah Luain
She balley ayns Nerin eh Balley Aah Luain (Baile Átha Luain, Athlone). Ta'n balley ny lhie er Awin ny Shannon faggys da'n voayl smoo jiassagh jeh Loch Rí. Ta'n balley ny hoie er gerrey da çheshvean çheer-oaylleeagh ny çheerey, er y joarey eddyr daa choontae - Coontae Ros Comain ayns Queiggey Connaghtey 'sy neear, as Coontae ny h-Eearvee ayns Queiggey Lion 'sy niar. Rere coontey-pobble 'sy vlein 2006 ta 17,544 cummaltee 'sy valley.
Pluskelleg
Ta'n ennym Frangish Plusquellecois currit er cummaltee yn valley.
Rolley eaghtyraneyn ny Steatyn Unnaneysit
Coontey Eaghtyraneyn ny Steatyn Unnaneysit
follym Pobblaghtagh Ashoonagh follym Gyn partee follym Ashoonagh yn Unnaneys Ashoonagh yn Unnaneys follym follym (nah traa) follym follym follym Gerald Ford Nelson Rockefeller
Balley Aah Luain
Baljyn lannoonit
Ta Balley Aah Luain lannoonit rish Kastell-Briant 'sy Vritaan 'sy Rank. Ta caghlaaghyn scollagagh taghyrt eddyr scoillyn Valley Aah Luain as scoillyn Kastell-Briant dy mennick. Ta caghlaaghyn scollagagh taghyrt eddyr scoillyn Valley Aah Luain as scoillyn ayns ny baljyn Germaanagh Ludwigshafen am Rein as Menden, ga nagh vel lannoonys eddyr ny baljyn.
Kiberen
Ta Kiberen (Quiberon) ny chommyoon 'sy département Frangagh Mor-Bihan 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank. T'eh soit er çheu yiass y lieh-innys Kiberen.
Ta'n ennym Frangish Quiberonnais currit er cummaltee yn valley. 240px|left|thumb|Lieh-innys Kiberen
Sir Benfro
She coontae ayns Bretin Heear Yiass eh Sir Benfro ("Coontae Penfro"), as Hwlffordd balley reiragh y choontae. Ta ard-valley sloo yn Vretyn Vooar, Tyddewi, aynsyn.
Gwynedd
She coontae ayns Bretin Heear Hwoaie eh Gwynedd, as Caernarfon balley reiragh y choontae. Ta Bretnish ec 70% jeh'n phobble, yn earroo smoo ayns Bretin. Ta Gwynedd ny coontae freilt Vretin chammah.
Shennaghys
thumb|right|Bae Tremadog.