cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Argir
Ta Argir (Arge) ny valley beg ayns Ellanyn ny Geyrragh. T'eh soit faggys da Tórshavn, as foddee dy ghra nagh vel ayn agh fo-valley Tórshavn. Va'n balley beg currit stiagh 'sy valjaght Tórshavnar kommuna 'sy vlein 1997.
Yn Rank
Ta'n Rank (La France, : ), ny Pobblaght ny Frank dy h-oikoil (République française, ), ny çheer ta ny soie 'syn Oarpey Heear, lesh shiartanse dy chroghaneyn as thallooyn harrish mooir as ad nyn soie er mooar-rheynnyn elley. Ta'n Rank vooar-heeragh sheeyney veih'n Veanvooir dys Mooir yn Eeaght as Mooir Hostyn, as veih'n Rhine dys y Cheayn Sheear. Ta'n ennym L’Hexagone ("Y Shey-Lhiattaghan") currit urree dy mennick er oyr cummey towse-oaylleeagh ny thallooin eck. Ta'n Rank ny pobblaght lieh-eaghtyraneagh unnaneagh as ny preeu ard-smooinaghtyn focklit magh ayns Fogrey ry hoi Kiartyn Deiney as y Teyranagh.
Ta'n Rank Vooar-heeragh çhemmit (myr y clag veih'n twoaie) liorish y Velg, Lucsemburg, y Ghermaan, yn Elveeish, yn Iddaal, Monaco, Andorra, as y Spaainey. Ta joaraghyn thallooin ec rheynnyn as co-chadjinyssyn harrish mooir ny Frank myrgeddin. Ta Geeaaney Rangagh ayns America Yiass çhemmit liorish y Vrasseel da'n shiar as y jiass, as liorish y Toorinam da'n sheear. Ta Saint-Martin çhemmit liorish ny h-Antillaghyn Ollanagh 'sy Vooir Charibagh chammah. Ta'n Rank kianglt rish y Reeriaght Unnaneysit liorish Thiollane Vooir Eeaght, as eh goll fo Mooir yn Eeaght.
Ta'n Rank ny çheer smoo 'syn Unnaneys Oarpagh er eaghtyr as ny nah çheer smoo 'syn Oarpey lurg yn Ookraan (faagail magh ny thallooyn neu-Oarpagh). Va'n Rank ny cummaght vooar er feie ram eashyn lesh cleayney tarmaynagh, cultooragh, cahnagh as politickagh lajer eck. Car y 17-oo as y 18-oo eash, ren y Rank coloinagh er ayrnyn mooarey jeh America Hwoaie; car y 19-oo as y 20-oo eash, va'n nah impiraght smoo jeh'n traa eck er ny troggal ec y Rank, as ee goaill stiagh ayrnyn mooarey jeh'n Affrick Hwoaie, Heear as Veanagh, yn Aishey Hiar Yiass, as ram ellanyn y Cheayn Sheealtagh.
Ta'n Rank ny çheer lhiasit as ta'n queigoo harmaynys smoo 'sy theihll eck rere LTS ennymagh Ta'n Rank ny bun-oltey jeh'n Unnaneys Oarpagh as ny h-Asonnyn Unnaneysit as t'ee ny h-holtey jeh'n Francophonie y G8, yn RCAH, yn RCTL, yn RTT as yn Unnaneys Ladjynagh. T'ee ny h-oltey beayn jeh Coonseil Hickyrys ny h-Ashoonyn Unnaneysit.
Wikipedia
Ta Wikipedia ny chicklipaid lectraneagh yl-hengagh heyr ta ry-gheddyn er yn eddyr-voggyl. V'ee currit er bun 'sy vlein 2001 ec Jimmy Wales.
Hoyvík
Ta Hoyvík ny treeoo valley smoo ayns Ellanyn ny Geyrragh. T'eh kianglt rish Tórshavn, y preeu-valley, as t'eh coontit myr fo-valley.
Reiltys Ellan Vannin
Ta Reiltys Vannin ny reiltys ayns Mannin. She fer toshee Reiltys Vannin yn Ard-Choyrlagh.
Ta Doolish, y balley smoo er yn ellan, preeu-valley ny çheerey as ynnyd y reiltys, raad dy vel oikyn Reiltys as shamyryn y pharlamaid (Tinvaal) nyn soie.
Ta ny smoo na 2,000 obbreeyn 'sy Çhirveish Theayagh as ta mysh 9,000 obbreeyn 'sy rheynnag theayagh goaill stiagh obbreeyn 'sy Çhirveish Theayagh, ynseydeyryn, boandeyryn, poleenyn, a.r.e. Ta'n earroo shen jannoo seose ny smoo na 10% jeh earroo pobble yn ellan, as 23% earroo ny h-obbreeyn. Cha nel yn earroo shen goaill stiagh sidooryn, myr ta'n coadey ny reggyrtys jeh chooid y Reeriaght Unnaneysit.
Strughtoor y Reiltys
Ta'n Reiltys jeant seose jeh nuy rinkyn, jeih buird slattyssagh as tree oikyn as ad cur coontyssyn jeh ny jannooyn oc da Coonseil ny Shirveishee. Ta ny rinkyn cur coontyssyn jeeragh dys Coonseil ny Shirveishee.
Ta ny buird slattyssagh as ny h-oikyn currit er y rolley çheu heese jeh'n rheynn as ad cur coontys jee:
Ladjyn
Ta Ladjyn (lingua Latīna) ny çhengey Iddaalagh, va loayrit ayns Latium as 'sy Çhenn Raue.
Yn Phobblaght Çheck
She çheer ayns yn Europey ee yn Phobblaght Çheck.
Ashoonyn Celtiagh
180px|right|thumbnail|Ny shey ashoonyn Celtiagh noa-emshiragh T'ad ny h-Ashoonyn Celtiagh ny buill noa-emshiragh ny h-Oarpey lesh cultoor ny çhengey ny Celtiee ayndaue.
Jeeagh neesht er
Y Celtiaid
Purt ny h-Inshey
250px|right|thumb|Ard-agglish Phurt ny hInshey 250px|right|thumb|Cashtal Phurt ny hInshey Ta Purt ny h-Inshey (Baarle: Peel) ny valley er çheu heear Ellan Vannin. Ta'n balley enmyssit myr ard-valley er y fa dy vel ard-agglish yn ellan soit 'sy valley. Rere leigh t'eh ny chiare valley smoo ny yei Doolish, Kione Droghad as Rhumsaa lesh 3,785 dy chummaltee ayn.
Ta ard-schoill ny Benrein Ealisaid II soit 'sy valley myrgeddin.
Modi'in Illit
She balley cummaltit as caayr Israelagh Haredagh 'sy Vroogh Heear eh Modi'in Illit (موديعين عيليت; "Modi'in Eaghtyragh" dy lettyragh). T'eh ny hoie lieh-vollagh eddyr Tel Aviv as Jerusalem. Va staydys caayragh bronnit er y chaayr ec reiltys Israel 'sy vlein 2008. T'eh ny hoie mysh 6 km (3.7 mi) çheu hiar hwoaie veih Modi'in-Maccabim-Re'ut as ta'n ennym Kiryat Sefer ("Balley ny Lioaryn") currit er dy mennick, ennym y chied chiarroo va troggit 'sy vlein 1994. V'eh troggit ayns ynnyd queig balley beg Palasteenagh: Ni'lin, Kharbata, Saffa, Bil'in as Dir Qadis. Ec jerrey yn vlein 2009, va 46,200 dooinney cummal 'sy valley, as 'sy vlein 2013 va 59,332 dooinney cummal ayn. Rere ny h-earrooyn shen t'eh ny valley Ewagh smoo 'syn ard.
Klaksvík
Ta Klaksvík ny valley er Borðoy ayns Ellanyn ny Geyrragh my hwoaie. T'eh yn nah valley smoo 'syn ellanragh. T'eh soit eddyr daa cheyllys sailley as ta purt eeastagh ayn. Ta'n balley kianglt rish Leirvík trooid y thiollane Norðoyatunnilin va foshlit ayns Mee Averil 'sy vlein 2006. left|thumb|250px|Klaksvík lesh yn ellan Kunoy ayns y chooylrey
Cammag
thumb|Cloie cammag ny bleeaney 2009 ayns Balley Keeill Eoin She sleih-ghamman ta goll er cloie ayns Mannin ee cammag. T'ee cosoylagh rish yn immanaght Yernagh as y chammag Albinagh. B'oayllagh yn gamman y ve er fakin as er cloie er feie yn Ellan ayns ny shenn laghyn, agh haink jerrey lhee myr spoyrt cadjin lurg y vlein 1900 tra haink y soccer stiagh gys yn Ellan. Er y laue elley, ansherbee, t'ee goll er ny h-aavioghey reesht 'sy 21oo eash as cloiaghyn cammag goll er cloie dagh blein eddyr y daa lieh jeh'n Ellan.
Ta maidjey, y cammag, ymmydit dy woalley'n crig. Ta daa wirran ayn as eddyr kiare as keeadyn dy chloiederyn er dagh fwirran. Ny keayrtyn, ghow baljyn as baljyn beggey slane ayrn ayns cloiaghyn. Maidjey erbee t'ayns y chammag lesh sthock cam er, as t'eh cosoylagh rish y caman ayns cammag Albinagh as y camán Yernagh, as ad gyn blod. Foddee er y chrig dy ve jeant seose jeh eairkey ny aamaid.
Yn Vooir Loghlynagh
Ta'n Vooir Loghlynagh (Norlynnish: Norskehavet, Baarle: Norwegian Sea) ny cooid jeh'n Cheayn Sheear hwoaie, as t'ee soit çheu hwoaie veih Norlynn, eddyr Mooir Hostyn as Mooir Ghreenlynn.
T'ee lhiattaghey Keyllys ny Danvarg da'n sheear as Mooir Varents da'n shiar hwoaie. Ayns y sheear yiass t'ee scarrit veih'n Cheayn Sheear rish drommey fo-vooir ta soit eddyr yn Eeslynn as Ellanyn ny Geyrragh. Da'n twoaie ta drommey Jan Mayen scarrey ee veih'n Vooir Arctagh.
Eilat
She Eilat (إيلات‎) y chaayr smoo yiassagh ayns Israel. She purt harroogh as ynnyd seyrey foayroil eh Eilat. T'eh ny hoie er baare y Vooir Ruy er Lhoob Aqaba.
Ta ny smoo na 47,700 dooinney cummal ayn. She cooid jeh Faasagh Yiass Negev ec bun jiass Arava eddyr y valley Egyptagh Taba ec y jiass as y phurt Yordaanagh Aqaba 'sy niar. Ta'n Araab Saudi ry-akin harrish y lhoob shiar yiass veih'n valley.
Baljyn as caayryn lannoonit
Ta parteeas ayn eddyr Tel Aviv as Los Angeles ayns ny Steatyn Unnaneysit as, myrane lesh shen, t'eh goll er lannooney rish:
Margrethe II ny Danvarg
Ta Margrethe II (Margrethe Alexandrine Þórhildur Ingrid) (ruggit er 16 Averil 1940) benrein ny Danvarg. V'ee ruggit ayns Plaase Amalienborg ayns København. Haink ee dy ve ny benrein er 14 Jerrey Geuree, 1972.
Laksaa
She balley beg ayns Mannin eh Laksaa (Baarle: Laxey). Ta bun yn ennym Shenn Loghlynnish Laxa, "Awin Braddan".
Ta'n balley beg ny hoie er yn A2 eddyr Doolish as Rhumsaa. Ta Glion Laksaa mastey 17 Glionteeyn Ashoonagh Vannin, faggys da Glion y Dowin. Ta Raad ny Foillan roie rish y clyst, trooid y valley.
Shennaghys
Ayns ny 1800yn, ghow ad toshiaght jannoo meaineraght son leoaie as meain ghorrym. Va meainyn Laksaa nyn ging s'diuney ny cruinney. Haink jerrey er meaineraght ayns Laksaa rish 1929.
She balley cummaltagh as turryssagh t'ayn nish, as ymmodee garey taitnys echey. Ta mwyllin fidderaght ayn, as ish creck e cooid hene. Ta glion bun y valley, as kuse dy raad leeideil dys cass y ghlion; veih eshyn, foddee oo loayrt rish yn awin dys y voir, ny mygeayrt ny carrickyn dys y traie.
Pobble
Rere kione-earroo 2006, va 1,768 deiney cummal ayns Laksaa. She kiarroo valley beg 'syn Ellan, rere pobble.
Queeyl Vooar Laksaa
thumb|left|Queeyl Laksaa mysh 1900. Hie Queeyl Vooar Laksaa er jannoo ayns 1854 son dy phumpal ushtey magh ass ny tuill veainey. Ren Robert Casement kiaddey ee; ta crantessen dy 72' 6" (22.10 m) eck, as lheead dy 227' (69.19 m). T'ee çhyndaa mysh 3 keayrtyn 'sy vinnid.
Hug ad "Lady Isabella" jee, rere benainshtyr y Lhiass-chiannoort Vannin v'ayn. Va ny smoo na 600 fir gobbraghey ayns ny meainyn traa dy row, as leoaie, cobbyr, argid as meain ghorrym çheet magh assdaue, derrey ghooin ad ayns 1929. Ren Mnr. Edwin Kneale, ny hroggeyder, kionnaghey yn wheeyl as jannoo tayrnys turryssagh jee eddyr 1939 as 1965. Eisht ghow Reiltys Vannin ish, as coardailys eddyr y ghaa dy beagh ad cummal ee ayns stayd obbree er son dy bragh. Ayns 1989, hug ad ish fo stiurey Eiraght Ashoonagh Vannin.
She queeyl ushtey smoo ny cruinney ta gobbraghey foast t'ayn.
Raad Yiarn Meain Laksaa
right|thumb|Stashoon traenagh Laksaa Va Raad Yiarn Meain Laksaa rheynn jeh'n çhynskyl meaineraght, as daa ghaa-ghreie echey.. T'ad foast gobbraghey er aayannoo y raad yiarn keyl as ny traenyn
Mwyljyn Olley Laksaa
Hug John Ruskin bun er Mwyljyn Olley Laksaa ayns 1881. T'ad jannoo breckan Manninagh, as ymmodee reddyn jeant jeh. Ta'n eaddagh jeant jeh olley keyl loaghtan, er coigee shagheydagh. She shapp obbree t'ayn nish son y chooid smoo.
Purt Laksaa
Va purt veg er ny troggal ec y valley ayns ny 1850yn, son y çhynskyl meaineraght. Ta baatyn soccar as eeastee jannoo ymmyd j'ee nish.
Arraghey
Ta Laksaa er linney y Raad-yiarn Lectragh Vannin. Ta stashoon Laksaa ec twoaie y valley kiangley eh rish y Raad-yiarn Sniaul, as y valley kione-stashoon jiass da.
Craueeaght ayns Laksaa
Va ymmodee cabbal Saasilagh ayns Laksaa. Va Shore Road Primitive Methodist Chapel er ny troggal ayns 1825, as ghooin ee ayns 1870. Doshil Glen Road Wesleyan Methodist Chapel ayns 1850, as ghooin ee ayns 1966. Doshil Minorca Primitive Methodist Chapel ayns 1870; va scoill doonee currit jee ayns 1898 er çheu hoal jeh'n raad. Ghooin y chabbal ayns 1966, tra haink Flen Road as Menorca stiagh ry-cheilley. Ayns 1970 haink troggal scoill doonee Vinorca y ve ny cabbal Saasilagh Laksaa noa. Hie Christ Church (Agglish Hostyn) er troggal rere kiaddey Ewan Christian, liorish y Mining Company. Chost ee £950. Ren Aspick Sodor as Mannin, Lord Auckland, casherickey ish er 27 Mee ny Boaldyn, 1856.
Edjaghys
Ta Laxey School ny bunscoill er Quarry Road.
Spoyrt
Ta Laxey F.C. cloie ayns yn Isle of Man Football League, as y bun-ynnyd oc Laxey Football Ground er Glen Road.
Chaim Herzog
She politickeyr, sidoor, leighder as ughtar va Chaim Herzog. V'eh ny 6oo Eaghtyrane er Israel.
Va Herzog ruggit ayns Beeal Feirshtey myr mac ec y rabbi ard-ghooagh Yitzhak HaLevi Herzog va ny Ard-Rabbi er Nerin veih'n vlein 1919 derrey 1937 (as, ny s'anmey, er y Phalasteen as Israel). Ren e lught thie cummal ayns Portobello, Divlyn, veih'n vlein 1919.
Ren eh astreeaghey gys y Phalasteen 'sy vlein 1935 raad ren eh goaill shirveish 'sy Haganah car Irree Magh ny h-Arabee, 1936-1939. Lurg shen, hooar eh keim ayns Colaashtey Ollooscoil Lunnin. Hie eh stiagh ayns ny forseyn Goaldagh car y Nah Chaggey Dowanagh. Ghow eh paart ayns seyrey shiartanse dy leih-champyn. Daag eh yn armee ayns 1947.
Yn Vulgeyr
She çheer 'syn Europey ee yn Vulgeyr.
Yn Yamaicey
She çheer as ellan 'sy Vooir Charibagh ee yn Yamaicey (Baarle: Jamaica).
Cleaysh lughagh
She lus sheer-vio ee cleaysh lughagh (Cerastium fontanum). Ny keayrtyn t'ad cur cleaysh lheeah ny lus y çhengey veg urree, agh ta ny h-enmyn shen ec lossreeyn elley myrgeddin. T'ee dooghyssagh da'n Oarpey.
T'ee gaase myr brat, wheesh as 4-8" er yrjid. Ta'n ghass gientyn fraueyn raad t'ee bentyn rish y thalloo, as myr shen t'ee skeeaylley magh.  Ta duillagyn s'inshley spaddylagh as duillagyn dronuillagagh eck; t'ad geayshteenagh as ta oirr rea oc.  T'ad gaase dy #piyral|piyral er y ghass.  Ta blaaghyn beggey baney eck.
Faaroish
She çhengey ellanagh Loghlinagh ee Faaroish. T'ee goll er loayrt ec 48,000 deiney ayns Ellanyn ny Geyrragh as ec mysh 25,000 deiney 'sy Danvarg as ayns buill elley. T'ee coontit mastey kiare sluightee - t'eh shen yn Eeslynnish, y Norlynnish, as y Nornish varroo - y Çhenn Loghlinish Heear va goll er loayrt car ny Mean Eashyn. T'eh er credjal dy row y Norlynnish so-hoiggal rish yn 'aaroish. Cha nel yn 'aaroish as yn Eeslynnish, y conastagh jerrinagh bio, so-hoiggal rish nyn geilley rere co-loayrtys, agh ta ny çhengaghyn screeuee feer chosoylagh rish nyn geilley.
Shennaghys
Ayns ny shenn laaghyn va'n Çhenn Loghlynish goll er loayrt ayns Ellanyn ny Geyrragh, çhengey va currit stiagh gys ny h-ellanyn liorish cummaltee Norlynnagh car lhing y landnám ("goaill thalloo") v'er goaill toshiaght veih'n vlein 825 BNJ. Ansherbee, cha row cooid vooar jeh ny cummaltee nyn Norlynnee ass Norlynn, agh sluightee jeh cummaltee Norlynnagh va cummal ayns ard Vooir Vannin. Ayns bishaghey rish shen, dy mennick dy ren cummaltee 'irrynagh Norlynnagh dooie poosey rish mraane ass Nerin Loghlynagh, ass yn Orkaid as ass Shetlynn roish hie ad myr cummaltee gys Ellanyn ny Geyrragh as yn Eeslynn. Myr eiyrtys er shen, ren ny çhengaghyn Celtiagh cur cleayney er yn 'aaroish as er yn Eeslynnish. Ta feanish yn-arganey ayn mychione boayl-enmyn Celtiagh ayns Ellanyn ny Geyrragh: myr sampleyr ayns ny boayl-enmyn Mykines as Stóra as Lítla Dímun. Ta sampleyryn elley jeh focklyn as bun Celtiagh oc goaill stiagh: "blak/blaðak" (bainney geayr) Yernish "bláthach"; "drunnur" Yernish as Gaelg "dronn"; "grúkur" (gruag, renaig) Yernish "gruaig"; "lámur" (laue) Yernish "lámh"; "tarvur" (tarroo) Yernish "tarbh"; as "ærgi" (traaghan) Yernish áirge.
Eddyr y 9oo as y 15oo eash, dirree Faaroish er lheh magh ass y Çhenn Loghlynish Heear, agh va keim dy so-hoiggalys foast ayn er feie tammylt. Va'n çhengey shen feer chosoylagh rish Nornish yn Orkaid as Hetlynn.
Tórshavn
She Tórshavn preeu-valley Ellanyn ny Geyrragh. T'eh soit er y çheu yiass jeh'n ellan Streymoy. Ta ny sleityn Húsareyn (347 m) soit da'n sheear hwoaie as Kirkjubøreyn (350 m) da'n sheear yiass. Va 12,345 dy 'leih 'sy valley ayns 2005. Va'n balley bunnit 'sy 10oo eash. Va ard-whaiyl ny Loghlynagh bunnit er kione çheerey Tingenes 'sy vlein 825.
Faaroish
Shennaghys
Roish y 15oo eash va cair-screeu yn 'aaroish begnagh unnane as cair-screeu yn Eeslynnish as y Norlynnish, agh lurg yn Aachummey 'sy vlein 1536, ren ny Danvargee reiragh cur lhiettrimys er ymmyd yn 'aaroish ayns ny scoillyn, ayns ny kialteenyn, as ayns docamadyn oikoil. Agh ren ny h-ellanee jannoo ymmyd jeh'n çhengey ayns bannagyn, 'sy veeal-arrish, as 'sy theihll laaoil. Dreill eh shen tradishoon beill berçhagh ayn 'syn 'aaroish, agh er feie 300 dy vleeantyn cha row yn çhengey screeuit sheese.
Tórshavn
Ennym y valley
Haink y fockle Torshávn (Faaroish son Purt Thor) ass ennym y yee Loghlynagh Thor. Ayns cowrey cleinney y valley ta bwoalley Thor, yn Mjolnir, ry-akin. Ta ny Faaroee cur yn ennym Havn er y valley.
Faaroish
Shennaghys
Cheaghil y staydys shen tra ren Venceslaus Ulricus Hammershaimb, marish y ghrammeyder as politickeyr Eeslynnagh Jón Sigurðsson, soilshaghey magh stundayrt screeuee da'n 'aaroish Noa-emshyragh 1854 ta foast er mayrn gys y laa t'ain. Ga dy row caa oc cair-screeu sheeanagh dy chroo cosoylagh rish cair-screeu yn Finnlynnish, ren ad cur magh cair-screeu va cohassooagh lesh tradishoon screeuee kinjagh sheeyney hoal gys y Çhenn Loghlynish, as t'eh shen cur soylley er y çhengey screeuee cosoylagh rish çhengey henndeeagh ta cosoylagh rish yn Eeslynnish. Myr sampleyr, cha nel sheean er lheh kianglt rish y lettyr ð. Harrish shen, ga dy vel y lettyr 'm' co-reggyrt rish y stronnagh daa-veillagh myr t'ayn 'sy Ghaelg, t'eh co-reggyrt myrgeddin rish y stronnagh cooyl-eeacklagh 'sy jerrey fockle toyrtagh -um.
Haink cair-screeu Hammershaimb ny whaiyl staanys er oyr y chrampys echey, as va corys coghrialtagh cummit ec Jakob Jakobsen. Va'n cair-screeu ec Jakobsen ny s'faggys da'n çhengey loayrit, agh cha ren mooinjer yn ellan ymmyd jeh.
Gynsaghey Faaroish
Cha nel eh aashagh gynsaghey'n 'aaroish ec ollooscoillyn çheu mooie jeh Ellanyn ny Geyrragh. Ansherbee, ta Colaashtey Ollooscoill Lunnin as Ollooscoill København stiurey coorseyn 'syn 'aaroish da scollagyn ta lhaih Studeyryssyn Loghlinagh.
Ta Ollooscoill Ellanyn ny Geyrragh garral undinys souree bleinoil harrish tree shiaghtinyn, goaill stiagh:
Abbyrlhit
Ta 29 lettryn ayns yn abbyrlhit Faaroagh ta goit ass yn abbyrlhit Romanagh:
Balley Chashtal
Ta Balley Chashtal (Castletown) ny valley ayns Skeerey Malew er Ellan Vannin, faggys da Balley Sallagh. Soit er y çheu my yiass jeh'n ellan, va Balley Chashtal ny henn-ard-valley.
Ta Balley Chashtal, lesh earroo yn phobble mygeayrt 3,100 dy 'leih. Ta Cairbre, Balley Chashtal as Malew, ny cho-heiyderys son y Chiare as Feed, as ta daa OKFyn reiht echey.
Cowree hallooin
thumb|left|Shenn-thie y Chiare as Feed T'ad Cashtal Rosien, Colleish Ree Illiam, yn Scoill Buchan, yn Thie-Tashtee Lhuingey as shenn-thie y Chiare as Feed ny troggalyn ard-ghooagh ta soit ayns Balley Chashtal.
Tinvaal
She çhionnal slattyssagh Vannin eh Tinvaal (Tinvaal), ny Ard-whaiyl Tinvaal (High Court of Tynwald) ny Quaiyl Tinvaal (Tynwald Court) dy formoil. T'eh jeant ass daa hamyr, ta goll er enney myr banglaneyn Tinvaal: y Kiare as Feed jeeragh-reiht as y Choonseil Slattyssagh ta reiht dy neuyeeragh. Tra ta'n daa shamyr soie ry-cheilley, t'ad enmyssit "Quaiyl Tinvaal".
Yn Austeyr
She pobblaght chonastagh as çheer hallooinit 'syn Oarpey Veanagh ee yn Austeyr (Österreich [ˈøːstɐˌʁaɪç]), ny Pobblaght yn Austeyr (Germaanish: Republik Österreich). T'ee çhemmal rish y Phobblaght Çheck as y Ghermaan 'sy twoaie, rish yn Ungaar as y Clovack 'sy niar, rish y Clovean as yn Iddaal 'sy jiass, as rish yn Elveeish as Liechtenstein 'sy neear. Ta'n Austeyr 83,879 km2 (32,386 mi ker) er eaghtyr as 'sy vlein 2015 va ny smoo na 8.66 millioon dooinney cummal ayn. She çheer leitagh t'ayn, as y chooid smoo jeh'n çheer ny lhie çheusthie jeh ny Beinnyn Alpagh; cha nel agh 32% jeh'n çheer ny lhie ny s'inshley na 500 m (1,640 tr). She Großglockner, 3,798 m (12,461 tr) er yrjid, y poynt s'yrjey ayn. She Veen preeu-valley yn çheer as ish ny caayr smoo 'sy çheer chammah. Ta mooinjer y çheer loayrt abbyrtyn ynnydagh y Ghermaanish myr çhengey ny mayrey, as she Germaanish y çhengey oikoil. Ta staydys oikoil ynnydagh ec yn Ungaarish, Croitish Burgenland as y Cloveanish chammah.
Tinvaal
Ta ny shamyryn soie ry-cheilley, er Laa Tinvaal ayns Balley Keeill Eoin son cooishyn jesh-chliaghtagh er y chooid smoo, as un cheayrt 'sy vee ayns ny Troggalyn Slattyssagh ayns Doolish. Er nonney, ta'n daa hamyr soie er lheh, as ta'n Kiare as Feed cur y chooid smoo jeh ny slattyssyn er bun tra ta'n Choonseil Slattyssagh gobbraghey myr shamyr aa-scrutee.
Bun-ocklaght
Ta'n fockle Tinvaal, gollrish Þingvellir yn Eeslynnish as Tingvoll y Norlynnish, çheet ass Þingvǫllr y Çhenn Loghlynish ta çheet er boayl çhaglee yn çhionnal, magher (vǫllr→wald, cf. co-cheintagh weald y Çhenn Vaarle) y thing.
Cardoon
She lus 'sy chynney Asteraceae eh cardoon (Cynara cardunculus). She mooinjer dooghyssagh onnane vlasstal t'ayn, as shimmey troarag t'echey. T'eh dooghyssagh da'n Oarpey heear as Meanvooiragh.
Jalloo-oaylleeaght
She lus sheer-vio lussagh t'ayn. T'eh gaase wheesh as 1.5m er yrjid. Ta duillagyn babbanagh glassey ny leeah-ghlassey echey, wheesh as 50cm er lhiurid, as jialgyn mooarey orroo. Ta ny blaaghyn gorrym-jiarg reaghit myr pseudanthium as ta jialgyn foawragh nyn mast'oc. Ta'n pseudanthium wheesh as 6cm er crantessen.
Share lesh ardjyn çhirrym, sheear dys yn Varoc as yn Phortiugal, shiar dys Yn Libya as yn Ghreag, as twoaie dys yn Chroit as y Rank yiass. T'eh ry-akin 'syn Cheeprey, ny h-Ellanyn Canaaragh as yn Vadeirey myrgeddin, as dooghyssagh daue, foddee. She sarkyl t'ayn ayns pampas ny h-Arjenteen, yn Austrail as California.
Myr troarey 'sy Reeriaght Unnaneysit, chossyn y lus Award of Garden Merit liorish y Royal Horticultural Society.
Troarey
Ta daa phossan troarag ayn. Ta cardoon hene (Cynara cardunculus, cocheayllagh rish C. cardunculus arr. altilis DC) er ny reih son gish duillag yn-ee. Ta onnane vlasstal (Cynara cardunculus possan Scolymus, cocheayllagh rish Cynara scolymus ny C. cardunculus arr. scolymus (L.) Fiori) er ny reih son buinnaghyn blaaghey yn-ee. Ta'n daa hroarag ny smoo na'n lus feie; cha nel monney jialgyn oc, as ta ny gish as blaaghyn ny smoo, myr shen ta troar smoo ry-gheddyn assdaue as t'eh ny sassey ad y chur stiagh. Cha nel monney scansh eddyr y jees oc as cardoon feie, as ta niart crosh-heelree eddyr oc. S'doillee daue crosh-heelraghey marish dooieyn Cynara elley.
Ta jialgyn beggey do-akin, bunnys, er gish chardoon, as t'ad guinnagh dy liooar. Ta troaragyn gyn jialgyn er nyn droarey noi shen, agh bare dhyt kiarail y ghoaill gyn scansh da'n troarag t'ayn.
Ymmyd bee
Dee ad cardoon 'sy Çhenn Ghreag, 'sy Çhenn Raue as 'sy Çhenn Phershagh. Ta feanish ayn jeh'n cherroo eash RJC liorish Theophrastus, myr κάκτος (cactus), agh cha nel enney y lus shen cruinn. V'eh ry-akin 'syn Oarpey mean-eashagh as jeianagh leah, as ayns America rish amm ny coloinyn. Hie eh ass fashan anmagh 'sy 19oo eash, agh t'eh goll er troarey foast 'sy Rank, y Spaainey as yn Iddaal. Ayns ard Geneva, ta troarag ynnydagh 'Argenté de Genève' ('Cardy') ny sur-vee ynnydagh. T'eh cadjin dy liooar 'syn Affrick hwoaie, ayns couscous Algeeragh as Tooneeshagh.
Ta ny buinnaghyn yn-ee, as t'ad goll er ee 'syn Iddaal yiass as 'sy Çhissyl. Ayns buill elley, t'ad gee ny gish son y chooid smoo.
Ta ny gish goll er çhaglym 'sy yeurey as yn arrey, kiart roish blaaghey. Ta'n blass orroo gollrish blass onnane vlasstal.
Ny h-Ellanyn Heear
Ta ny h-Ellanyn Heear (Gaelg Albinagh: Na h-Eileanan Siar, Baarle: Western Isles ny Outer Hebrides) ellanragh t'ayns y Keayn Sheear er y sheear twoaie jeh Nalbin. Ta ny h-ellanyn scarrit rish y çheer vooar lesh y cheayn veg, an Cuan Sgìth. V'eh Suðreyjar yn ennym va currit orroo tra dy vel ad fo stiurey Norlynn. Ayns 1266 rere Conaant Perth va'n ellanragh astreeaghit fo stiurey Nalbin.
Ellanyn
Ta ny h-ard-ellanyn n'ellanragh. Lesh ny h-ellanyn beggey ta mygeayrt currit yn ennym yn Ellan Foddey ny an t-Eilean Fada orroo. T'ad Ellan Lioas as ny Harrey, Ooisht Hwoaie, Beinn na Faoghla, Ooisht Yiass as Barraie ard-ellanyn yn ellanragh.
Ellanyn cummaltit
thumb|Ny h-Ellanyn Sheear (Ny h-Ellanyn Sthie ayns buigh-yiarg)
Ellanyn neuchummaltit
T'ad ny h-ellanyn neuchummaltit na:
Ta ellanyn beggey as possanyn ellan ayns y Keayn Sheear mygeayrt yn ard-ellanragh. Sheear ta Eilean Heisgeir, na h-Eileanan Flannach, Heertçh, as Rockall. Twoaie ta Rònaidh as Sula Sgeir.
Yn Vutaan
She çheer 'syn Aishey ee yn Vutaan. T'ee soit eddyr yn Injey as Deynphobblaght ny Sheen. She Thimphu yn preeu-valley as y chaayr smoo.
Euro
Ta'n euro ny yn oarey (€) argid cadjin oikoil ayns 20 ass 27 çheeraghyn olteynagh (2014) jeh'n Unnaneys Oarpagh (UO).
Cardoon
Ymmyd elley
T'eh goll er troarey myr lus jesheenagh, as ta blaaghyn mooarey as glasseraght yial ec troaragyn jesheenagh.
'Sy 21oo eash, t'ad cur geill da myr bun bea-gheesyl. Ta ooill ry-gheddyn ass ny rassyn echey, as t'eh gollrish ooill lus ny greiney. Hooar ronsaghey dy vel eh ny share na ooill reap bentyn rish cormid bree as jeeyl çhymbyllagh.
Yn Vrasseel
She çheer ayns America Yiass ee yn Vrasseel (Portiugish: Brasil) ny Pobblaght Chonastagh y Vrasseel (Portiugish: República Federativa do Brasil). T'ee ny çheer smoo ayns America Yiass as ny queigoo çheer smoo er y dowan. T'ee çhemmit liorish Geeaaney Frangagh, y Toorinam, Geeaaney, as y Veneswaaley d'n twoaie, y Cholombey as y Pheroo da'n sheear hwoaie, liorish y Volivia as y Pharaguay da'n sheear, liorish yn Argenteen as yn Ooraguay da'n sheear yiass, as liorish y Cheayn Sheear da'n shiar. She Brasília yn preeu-valley.
Yn Unnaneys Oarpagh
Ta'n Unnaneys Oarpagh (UO) ny heshaght harmaynagh as pholitickagh eddyr 27 steat Oarpagh. V'eh bunnit 'sy vlein 1993 rere Conaant Maastricht. T'eh ny luightagh jeh'n Chohionnal Oarpagh. 'Sy vlein 2020 va begnagh 447 millioonyn dy chummaltee ayn.
Shennaghys
Va'n Unnaneys bunnit myr Cohionnal Oarpagh ry-hoi Geayl as Staillin rere Conaant Phaarys 'sy vlein 1951, as ayns 1957 va Conaant ny Raue screeuit. V'eh shen bunnoo y Chohionnal Tayrmanagh Oarpagh. V'ad y Rank, Pobblaght Chonastagh ny Germaan, yn Iddaal, y Velg, Lucsemburg as y Çheer Injil ny çheeraghyn v'ayn ec y traa shen.
Çheeraghyn yn Unnaneys Oarpagh
Ta'n Unnaneys Oarpagh jeant seose jeh 27 çheer seyr as yn ennym steat-oltey currit orroo: yn Austeyr, y Cheeprey, y Çheer Injil, y Chroit, y Clovack, y Clovean, y Danvarg, yn Estaan, Finnlynn, y Ghermaan, y Ghreag, yn Iddaal, y Latvey, y Litaan, Lucsemburg, Nerin, y Pholynn, y Phortiugal, y Phobblaght Çheck, y Rank, y Romaain, y Spaainey, y Toolynn, yn Ungaar, y Valta, y Velg as y Vulgeyr.
Ta daa heer geearree çheet stiagh dy h-oikoil 'syn Unnaneys, Shenn-phobblaght Yugoslaavagh ny Massadoan (SPYM), as y Turkee. Ta ny çheeraghyn Balkanagh heear, yn Albaan, Bosnia as Herzegovina, Montenegro as y Serb, er enney dy h-oikoil myr yeeareyderyn jargagh. Ta Kosovo er rolley ny çheeraghyn yeearreeagh ec y Chommishoon Oarpagh agh cha nel ee er y rolley myr çheer heyr er-yn-oyr nagh vel ee er enney myr çheer heyr ec dagh çheer yn UO.
Son çheet stiagh 'syn Unnaneys, shegin er çheer roshtyn gys slatyn towse Copenhagen, as ad meenit ec y Choonseil Oarpagh ayns København 'sy vlein 1993. T'ad shirrey deynlaghys shickyr as ee ammyssagh da kiartyn deiney as reill leigh; tarmaynys lesh margey obbragh as eh jargal cohirrey çheusthie jeh'n UO; as goaill lesh currymyn olteynys, goaill leigh yn UO stiagh. Ta'n Coyrle Oarpagh freggyrtagh son leagh y chur er cooilleeney slatyn towse çheerey.
Frangish
She çhengey ny Frangee ee yn Rangish (as e hellooyn har mooir), as çhengey yn Velg, yn Elveeish, Lucsemburg, Monaco, yn Chanadey as ram jeh'n Affrick Twoaie. She çhengey Romanagh t'ayn, goll rish Spaainish as Iddaalish.
Ny Çheeraghyn Balkanagh
right|thumb|Ny çheeraghyn Balkanagh as geill currit er lheh dauesyn ayns daah gial. She ard çheer-oaylleeagh as cultooragh 'syn Oarpey Hiar Yiass ad ny Çheeraghyn Balkanagh. Ta ennym ny Sleityn Balkanagh, ta roie veih'n Vulgeyr Hiar gys y Terb Hiar, currit er yn ard.
Ta'n ard cummaltit ec Slavee (Bosniee, Bulgeyree, Bunjevci, Croitee, Gorani, Massadoanee, Montenegree, Serbee, Sloveanee), Ladjynee (Romaanee, Aromaanee), Greagee, Albaanee, Turkee as possanyn kynneeagh elley, lheid as Romanee, Ashkali, as possanyn elley. She yn Chreestiaght Chair-chredjuagh yn credjue smoo, roish y Chreestiaght Chatoleagh as yn Islam.
Ta'n ard 666,700 km2 (257,400 mi ker) er eaghtyr as 'sy vlein 2002 va 59,297,000 dooinney cummal ayn. Ta'n ard çhemmit liorish y Vooir Aidreeatagh 'sy neear hwoaie, liorish y Vooir Ionagh 'sy neear yiass, liorish y Veanvooir as y Vooir Aejeeanagh 'sy jiass as 'sy niar yiass, as liorish y Vooir Ghoo 'sy niar as 'sy niar hwoaie. Ta'n joarey hwoaie, er y chooid smoo, jeant seose jeh ny h-awinyn Danube (veih'n vooir gys Belgraaid) as Sava (veih Belgraaid gys boayl 'sy Clovean, beggan sheear veih Zagreb).
Yn Elveeish
Ta'n Elveeish çhemmit liorish y Ghermaan da'n twoaie, yn Austeyr as Liechtenstein da'n shiar, yn Iddaal da'n jiass, as y Rank da'n sheear. Is çheer yl-hengagh t'aynjee as ta kiare çhengaghyn ashoonagh ayn: Germaanish, Frangish, Iddaalish as Romansh.
Paarys
She preeu-valley y Rank eh Paarys (Frangish: Paris). T'eh ny valley smoo 'sy çheer lesh ny smoo na daa villioon cummaltee ayn as ny smoo na nuy millioonyn cummaltee 'sy valjaght. T'eh 86.9 km² er eaghtyr. Ta'n balley soit er y Seine, nane jeh ny h-awinyn smoo scanshoil ny çheerey. Ta'n Seine scarrey yn valley ayns daa heu, y Broogh Clee as y Broogh Jesh. Ta enney share er Paarys er son ny troggalyn ard-ghooagh echey, lhied as y Toor Eiffel, yn Arc de Triomphe as y Louvre. thumb|left|250px|Toor Eiffel
Lucsemburg
Ta Lucsemburg, ny Ard-Diucaght Lucsemburg dy h-oikoil (Groussherzogtum Lëtzebuerg, Grand-Duché de Luxembourg, Großherzogtum Luxemburg), ny çheer veg hallooinit 'syn Oarpey Heear. T'ee çhemmit liorish y Velg, y Rank, as y Ghermaan. Ta begnagh lieh-villoon cummaltee ayns Lucsemburg as ad cummal ayns çheer ta 2,586 kilometeryn kerrinagh (999 meeilaghyn kerrinagh) er eaghtyr.
Ta Lucsemburg ny deynlaghys reihdagh ard-whaiylagh lesh reeriaght vunraghtoil; t'ee fo reirey ec Ard Diuc, as t'ee ny h-Ard-Diucaght yerrinagh 'sy theihll. Ta tarmaynys ny çheerey feer lhiasit, lesh Lane Troar Sthie yn dooinney s'yrjey rere y TAE (IMF) as Banc y Theihill. Ta'n scansh shendeeagh as strateyshagh goaill toshiaght ec y vunneeaght eck myr doon ass yn eash Romanagh as myr ynnyd cashtal da eearley Frankagh ayns ny Mean Eashyn Leah V'ee ny doon scanshoil er y raad Spaainagh nar va'n Spaainey ny cummaght Oarpagh s'troshey as ee cleayney y lieh heear jeh'n theihll er feie car ny 16-oo as ny 17-oo eashyn.
Ta Lucsemburg ny bun-oltey jeh'n Unnaneys Oarpagh, RCAH, RCTL, ny h-Ashoonyn Unnaneysit, Benelux, as yn Unnaneys Oarpagh Heear, as eh shen aahoilshey magh tuarym politickagh er son co-hymey cahnagh, politickagh as tarmaynagh. Ta balley Lucsemburg, y preeu-valley as y balley smoo, kione-cherroo shiartanse dy undinyssyn as jantyssyn jeh'n Unnaneys Oarpagh.
Ta Lucsemburg ny soie er scarrey cultooragh eddyr yn Oarpey Romanagh as yn Oarpey Ghermaanagh, as ee yeeassaghey cliaghtaghyn veih ny tradishoonyn shen er lheh. Ta Lucsemburg ny çheer tree-hengagh; ta staydys oikoil ec Germaanish, Frangish as Lucsemburgish. Faagail magh dy vel Lucsemburg ny steat neuvonnagh, ta'n çheer ny çheer Chatoleagh son y chooid smoo.
Yn Commeeys Celtiagh
Ta'n Commeeys Celtiagh ny heshaght neu-reiltyssagh ta cur hene-reddey as enney as cultoor Celtiagh er oaie ayns Nerin, ayns Nalbin, ayns Bretyn, 'sy Vritaan, 'sy Chorn as ayns Mannin. T'eh cur trimmid er lheh er ny çhengaghyn Celtiagh dooghyssagh. Ta enney currit er y çheshaght ec ny h-Ashoonyn Unnaneysit myr sheshaght neu-reiltyssagh as "Staydys Rolley" eck. Ta'n çheshaght ny h-oltey jeh Coonseil Hoshiallagh as Harmaynagh ny h-Ashoonyn Unnaneysit.
Ennym
Ayns ny çhengaghyn oikoil jeh'n çheshaght, ta'n Commeeys Celtiagh goll er enney myr:
Deanyn
Ta deanyn y Chommeeys Celtiagh goaill stiagh:
Banglaneyn
Ta shey preeu-oik ayn jeh'n chommeeys, as ny h-enmyn ynnydoil Celtiagh currit orroo; myr sampleyr, ta Nerin enmyssit myr Éire, Nalbin myr Alba, Bretyn myr Cymru, y Vritaan myr Breizh, y Chorn myr Kernow, as Mannin myr Mannin.
Ta banglane eddyr-ashoonagh ayn, as king elley ta soit ayns ny Steatyn Unnaneysit as Lunnin. Va banglane ayn ayns Ellan Cheap Bhreatainn, y Chanadey, raad dy vel pobble Gaelgeyryn Albinagh foast ayn. Va eiyrtyssyn ayn banglaneyn y chur er bun 'syn Austrail, as ayns Glion Chubut, y Phatagoan (raad dy vel Bretnisheyryn ayn). Cha row rah ec ny h-eiyrtyssyn 'syn Austrail, agh 'sy vlein 2009 va rah ec y vanglane 'sy Phatagoan fo stiurey Mónica Jones.
Bunscoill Ghaelgagh
Ta'n Vunscoill Ghaelgagh ny bunscoill ta gynsaghey gagh lessoon trooid Gaelg ayns Balley Keeill Eoin, Mannin, tessyn y raad voish Cronk Keeill Eoin. Ta mysh 70 scollagyn eck.
Ta ny scollagyn goll er ynsaghey trooid Gaelg ayns gagh lessoon er lhimmey jeh lessoonyn Baarlagh (voish blein queig). Ta'n vunscoill greinnaghey yn ymmyd jeh'n Ghaelg liorish cooney lesh ny paarantyn dy ynsaghey yn Ghaelg, as ta'n Vunscoill creck JCyn, DVDyn as lioaryn ayns, ny mychione, y Ghaelg myrgeddin. Ta troor dy 'ir-ynsee ec y scoill as daa chooneyder-ynsee. She Julie Matthews yn ard-ynseyder. Cha nel y Vunscoill Ghaelgagh dy jeeragh fo Rheynn Ynsee Reiltys Vannin; t'ee stiurit ec colught preevaaidjagh enmyssit Mooinjer Veggey agh ta Mooinjer Veggey geddyn argid as cooney veih'n Rheynn Ynsee.
Shennaghys Vannin
Ta Ellan Vannin ny voayl da cummaltys deiney veih jerrey yn Eash Rioee Yerrinagh ny smoo na 10,000 bleeantyn er-dy-henney. Haink ram soiagheryn as traghtalee gys yn ellan harrish ny bleeantyn. Ny yei coloinaghys yn ellan lesh sleih ass Nerin 'sy chied villey bleeaney, haink y Chreestiaght gys yn ellan as ny yei shen va'n ellan currit da soiaghyn liorish ny Loghlynee ass Norlynn. Ny yei ard-çhiarnys fo stiurey Norlynn myr cooid jeh Reeriaght Vannin as ny h-Ellanyn, haink er Mannin dy ve ny shellooders ny crooinyn Albinagh as Sostynagh.
Veih'n vlein 1866, va Mannin ny Croghane-Crooin as ta hene-reiltys deynlagh eck.
Roie-hennaghys
Haink er Mannin dy ve ny h-ellan mygeayrt 85,000 bleeantyn er-dy-henney traa ren ardjidyn irree ny marrey liorish ny h-awinyn rioee lheie giarrey yn Vretyn Vooar veih'n Oarpey Vooarheeragh da'n cheayrt jerrinagh. Va droghad thallooin ayn eddyr Mannin as Cumbria roish y date shen, agh cha nel boayl as toshiaght y droghad shen mie er fys.
Ta cowraghyn leah taishbyney cummaltys er Mannin veih'n Eash Chloaie Veanagh. Va ny kied cummaltee nyn gummal ayns keiltynyn najooragh beggey as ad shelgey, geeasteyraght as çhymsaghey er son nyn mee. Ren ad ymmyd ass greienyn beggey va jeant jeh claghyn grillinagh, as adsyn er gheddyn faggys da'n choose. Ta scaanee jeh ny meeryn shenndeeagh shen freaylt ayns Thie Tashtee Vannin.
Lesh yn Eash Chloaie Noa haink fys ny share er eirinys, greienyn cloaie ny share as pasheydys. V'eh 'syn eash shen va ny cowraghyn cooinaghtyn, ta ry-gheddyn er feie yn ellan, troggit. Ta sambylyn jeh'n eash shen ry-akin ayns Cashtal yn Ard faggys da Skyll Maghal, Ruillick Ree Gorree ayns Laksaa as Kiarkyl ny Meayll faggys da Creneash. Cha row agh cultoor ny Mooar-chlaghyn ayn, agh cultooryn Roonysvaie as Bann chammah.
Car yn Eash Ooha, va carnaneyn oanluckee beggey currit ayns ynnyd ruillickyn co-chadjin mooarey ny Mooar-chlaghyn. Va corpaneyn currit stiagh ayns ruillickyn va scheimmeigit lesh claghyn chammah as cummeydaneyn jesheenagh.
V'eh yn Eash Yiarn toshiaght chleaney y chultoor Cheltiagh. Haink er doonyn crink dy ve troggit er binn, as haink er doonyn meayll dy ve troggit rish ny h-eayninyn slystagh, choud's va thieyn clowanagh aamaid cruinn troggit chammah.
T'eh cosoylagh dy row ny kied h-eggyssyn Celtiagh jeh'n torçh Brythonagh. T'eh er credjal dys haink Yernee dys yn ellan mygeayrt ny bleeaney 700 BNJ as va'n cur stiagh shen ny vun jeh ny kied cummaltee Manninagh. T'eh shen ry-akin ayns ceaghley ny çhengey ymmydit ayns cowraghyn grainnit Ogham. Ta gloo-chiangley foast eddyr Gaelg Vanninagh, as Gaelg Albinagh as Gaelg Yernagh (Yernish).
Kioneys Brythonagh
Ta shennaghys neuvonnagh Vanninagh car yn eash Brythonagh tannaghtyn gyn fys. Cha nel agh recortys ynrican er taghyrt erbee roish çheet ny Loghlynee, as t'eh currit gys lieh Váetán mac Cairill, ree Ullee, ec jerrey yn sheyoo eash (agh t'eh er credjal ec sleih ennagh dy vel y taghyrt shen cowraghey Manau Gododdin eddyr Keyllys y Chleayee as Linne Foirthe).
Ayns jerrey y chied villey bleeaney BNJ haink coloinee ass Nerin gys Mannin as ren ad cummaltys er yn ellan. Ta'n Ghaelg, ta ny çhengey Ghaelgagh, ny feanish jeh'n choloinaghys shen. Ansherbee, ta feanish leah cur sannish dy row sleih Brythonagh nyn gummal er yn ellan roish çheet ny Gaeil.
Dy tradishoonagh, hug Noo Maghal (Maccul), sushtallagh Yernagh lesh yn ennym echey currit er ennym skeerey, y Chreestiaght gys yn ellan. Ta ennym yn ellan çheet magh ass Manannán, jee Brythonagh as Gaelgagh ny marrey.
Kioneys Loghlynagh
Ta daa amm car eash chioneys ny Loghlynee - y chied amm roish barriaght Vannin liorish Gorree Crovan ayns 1079, as yn amm elley ny yei. Va'n amm s'leah cowrit lesh caggey as gurneilys neuhickyr; va'n nah amm cowrit lesh shee son y chooid smoo.
Eddyr ny bleeantyn 800 BNJ as 815 haink ny Loghlynee gys Mannin er son roosteyrys, agh eddyr ny bleeantyn 850 as 990, raad dy row ad toshiaghey cummal y yannoo er yn ellan, haink Mannin fo stiurey ny Reeaghyn Loghlynagh ayns Divlyn. Eddyr ny bleeantyn 990 as 1079, hie yn ellan fo stiurey Eearlaghyn ny h-Orkaid.
Davy (ennym)
Ta Davy ny ennym toshee firrynagh ta çheet magh ass דָּוִד (Dāwiḏ ASE: [daːˈvið]) ny h-Ewnish, trooid David ( ASE: /ˈdeɪvɪd/) y Vaarle. She "Graihagh" ny "Meen" y cheeal echey.
Shennaghys Vannin
Kioneys Loghlynagh
Va mwyllin argid er Mannin eddyr ny bleeantyn 1025 as 1065. Va'n bwoalley argid jeant jeh kiaddey ping Yernagh-Loghlynagh ass Divlyn jeh'n sorçh 2 as eh ymmyrkit stiagh. Va bwoalley argid Yernagh-Loghlynagh bwoallit da'n chied cheayrt fo reirey Ree Ghivlyn, Sihtric. T'eh shen taishbyney foddee dy row Mannin fo reirey Ghivlyn ec y traa v'ayn.
Va fer ny barriaght, Gorree Crovan, ny 'er cronnalagh, agh cha nel mooarane er fys ain mysh. Rere Chronicon Manniae, chur eh Divlyn fo chosh, chammah as meeryn mooarey jeh Lion. Ta cooinaght yn 'er shen tannaghtyn harrish ny bleeantyn ayns tradishoon, as t'eh er credjal dy row eh ny 'er ta comoyrit ayns shenn-skeealyn Vannin fo ennym Ree Gorree ny Ree Gorry (King Gorse ny King Orry ayns Baarle). Chur eh Reeriaght Vannin as ny h-Ellanyn er bun mygeayrt ny bleeaney 1079; va'n reeriaght shen goaill stiagh ellanyn heear yiass ny h-Albey (Sodor) derrey 1164, raad dy row daa reeriaght currit er bun ass thalloo y çhenn-reeriaght.
Va ny h-ellanyn fo'n stiurey echey enmyssit myr ny Suðr-eyjar (ny h-ellanyn yiass ayns cosoylaght rish ny Norðr-eyjar, ny ny h-ellanyn hwoaie, t'eh shen yn Orkaid, Shetlynn, ny h-Ellanyn Heear as ram ellanyn beggey ayns sheear ny h-Albey, lesh Mannin. Va'n enmys Ladjynagh, Rex Manniae et Insularum ny Ree Vannin as ny h-Ellanyn, currit er ny h-eiyrtyssee echey). Va preeu-valley yn reeriaght soit er Ellan Noo Perick, raad dy row Cashtal Phurt ny h-Inshey troggit er boayl mannishter Cheltiagh.
Va pooar geiltagh ec Ree Olave, mac Ree Gorree, as rere y Recortys, dreill eh cochaarjyssyn faggyssagh lesh reeaghyn Nerin as ny h-Albey. Rere ny cochaarjyssyn shen, cha ren peiagh erbee soiaghey er yn ellan car y lhing reiragh echey (1113 - 1152). Ansherbee, chaill y mac echey, Ree Gorree V (lhing reiragh 1153 - 1158), quoi v'er ny ree er Divlyn er feie am giare, ny h-ellanyn beggey magh veih coose Oirr ny Gaeil 'sy vlein 1156 myr eiyrtys er arganeys lesh Somerled (fer toshee er Oirr ny Gaeil). Haink kiondeeaght neuchroghagh er y daa rheynn jeh'n reeriaght echey.
Ayns ny 1130yn hug yn Agglish lught sushtallagh gys Ellan Vannin dys aspickys y chur er bun, as va Wimund reiht myr y chied Aspick. Giare ny yei, hug eh seose y paart echey myr "easteyr fir", as haink er dy ve ny "helgeyr fir". Hie eh lesh lught eiyrtyssee er coorse dunverys as spooilley er feie ny h-Albey as ny h-ellanyn mygeayrt moee.
Ta'n chied choontys jeh cur stiagh Sostynagh ayns cooishyn Vannin recortyssit 'sy 13-oo eash leah, nar hug Ree Ragnald (lhing reiragh 1187 - 1229) ammys da Ree Juan Hostyn (lhing reiragh 1199 - 1216). Agh va eash fo stiurey ny h-Albinee ayn roish bunneeaght ghurneilys slane ny Sostynee, ansherbee. Car yn eash Loghlynagh va ny h-ellanyn fo stiurey ennymagh reeaghyn Norlynn, agh cha shass ad seose er nyn son lesh creeoilid agh ny keayrtyn. Hass Harral Haarfager seose er nyn son da'n chied cheayrt mygeayrt ny bleeaney 885. Ny yei shen, hass Magnus Barfod er nyn son mygeayrt 1100: ren y daa jeu barriaght er ny h-ellanyn. Veih'n 12-oo eash meanagh derrey 1217 hannee yn kiondeeys Norlynnagh dy ve scaadooagh. Agh ny yei'n date shen haink er dy ve ny rieughid as, myr eiyrtys, hie Norlynn ayns covuilley lesh niart ny h-Albey.
Eddyrchloiaghyn Albinagh
Er-jerrey, ayns 1261, hug Alistair III ny h-Albey çhaghteryn gys Norlynn gys barganey er son coyrt seose ny h-ellanyn, agh cha row ny h-eabyn oc rahoil. Myr shen, chur eh noidanysyn ayns toshiaght, as myr eiyrtys haghyr Cah ny Lhargeeyn Goaldagh oin flod Norlynnagh ayns 1263. Ansherbee, hooar y ree Norlynnagh, Haakon Haakonsson baase 'sy gheurey ny yei, as lhig eh shen da ree Alistair jerrey rahoil y chur er y chaggey. V'eh er Magnus, Ree Vannin as ny h-Ellanyn (lhing reirey 1252 - 1265), quoi v'er çheu ny Norlynnee, ny h-ellanyn, er-lhimmey jeh Mannin, y lhiggey seose, as v'eh er ammys y chur da ny h-Albinee. Daa vlein ny yei hooar Magnus baase as ayns 1266 lhig Magnus VI Norlynn seose ny h-ellanyn, goaill stiagh Mannin, gys Nalbin rere Conaant Pheairt er leagh 4,000 margyn as bleeanaght 100 margyn. Agh cha row reirey Albinagh er Mannin shickyrit derrey 1275, tra chaill ny Manninee Cah Roonysvaie, faggys da Balley Chashtal.
Kioneys Sostynagh
'Sy vlein 1290 va Mannin ayns shelloo Ree Edard I Hostyn, as hannee ee ayns ny laueyn echey derrey 1313, nar ghow Raibeart I ny h-Albey ee ny yei çhionney stiagh er Cashtal Rosien er feie queig bleeaney. Ny yei shen, derrey 1346 nar ren Cah Nevile's Cross briwnys er y strepey eddyr Nalbin as Sostyn ayns foayr Hostyn, va Mannin ny keayrtyn fo stiurey Hostyn, keayrtyn elley fo stiurey ny h-Albey.
Mygeayrt ny bleeaney 1333 hug Edard III Hostyn Mannin dys William de Montacute, y 3-oo Barran de Montacute, (ny s'anmey y 1-d Eearley er Salisbury), myr shellooderys slaneid, gyn freilltys er currym shirveishagh dasyn. Ayns 1392 va'n ellan creckit liorish y mac echey goaill stiagh y kiondeeaght da'n Reejerey William le Scrope. Ayns 1399 va le Scrope jee-chionaghit liorish Ree Inry IV er y fa dy row le Scrope er çheu Rickad II. Haink er yn ellan ayns shelloo ny Crooin, as v'ee giootit da Henry Percy, 1-d Eearley Northumberland, agh ny s'anmey 'sy vlein 1405, v'ee giootit, lesh patroonys yn aspickys eck, da'n Reejerey Juan Stanlagh. Ayns 1406 va'n gioot sheeynit da eiraghyn as enmyssee Yuan. V'eh yn tailley ec y ghioot shen na ammys as daa hawk y choyrt da dagh Ree Hostyn ry-heet er laa y chrooinaghey oc.
Lesh çheet ny Stanlee gys y troyn hie Mannin stiagh dys eash ny s'reajit. Faagail magh nagh row ny shellooderyn noa er yn ellan agh ny keayrtyn, chur ad yn ellanfo stiurey kiannoortyn. Mastey olteynyn y lught thie shen, va'n cleayney ny smoo er yn ellan ec y Reejery Juan Stanlagh (1414 - 1432), Jamys Stanlagh, 7-oo Eearley Derby (1627 - 1651) as Jamys Stanlagh, 10-oo Eearley Derby (1702 - 1736). Chur y chied jeu cribban er niart ny barranyn spyrrydoil, chur eh cooish leigh rere bing ayns ynnyd cooish leigh rere caggey, as va ny leighyn screeuit sheese. Ta enney share ayns shennaghys Vannin er y nah 'er, as eh enmyssit myr y Stanlagh Mooar, as y ven heshee echey, Charlotte de la Tremoille (ny Tremouille).
Caggey Theayagh Hostyn as yn Eddyr-reill
Ayns 1643 va Jamys Stanlagh, 7-oo Eearley Derby oardit liorish Çhalse dys goll dys Mannin, raad dy row yn sleih ayn baggyrt er irree magh, as adsyn cleaynit lesh ny taghyrtyn ayns Sostyn ec yn am.
Shey meeghyn ny yei baase Çhalse (30 Jerrey Geuree 1649), hooar y Stanlagh symney veih'n Ghineraal Ireton dys ny h-ellanyn y livrey seose, red nagh lhiggey eh. Ayns Mee Luanistyn ny bleeaney 1651 hie eh gys Sostyn lesh sidooryn ennagh, as 300 Manninee nyn mastey oc, dys coyrt ry cheilley lesh Ree Çhalse II, as va'n barriaght oc er ny Reeoilee ayns Cah Worcester rheynnit nyn mastey oc. V'eh taarit, currit ayns pryssoon ayns Cashtal ny Caayr as deyrit liorish quaiyl armee. V'eh currit dys baase ayns Bolton.
Irree magh
Giare ny yei baase y Stanlagh, dirree Sidooryn Çheerey Vannin, fo kioneys William Christian (ny ny share er fys myr Illiam Dhone), magh ayns oi ny Ben eearley as va dagh doon faagail magh Rosien as Purt ny h-Inshey gowit oc. V'ad currit ry cheilley lesh armee Ard-whaiylagh fo kioneys Curnal Duckenfield. Ny yei sthaagey giare, hug y Ven eearley seose.
Va Thomas Fairfax reiht ec Oliver Cromwell myr Çhiarn Vannin as ny h-Ellanyn ayns Mean Fouyir, as hannee Mannin fo reiltys ard-reeagh, as hannee yn cochiangley lesh Sostyn myr v'ayn hannah.
Aachouyr ny Stanleeyn
Va'n reiltys Stanlagh aachurrit er yn ellan ayns 1660. V'eh yn chied slattys jeh'n Çhiarn noa, Çhalse Stanlagh, 8-oo Eearley Derby, na Illiam y chur er cooish leigh. V'eh jeant oolee as v'eh currit dys baase. Mastey sleih elley v'ayns yn irree magh cha row agh troor jeu er-lhimmey jeh'n phardooney cadjin. Agh, rere Oardagh-ayns-Coonseil, v'ad pardoonit liorish Çhalse II, as va ny briwnysyn va freggyrtagh son deyrey Illiam kerrit.
Hooar Çhalse Stanlagh baase ayns 1672, as haink y mac echey Illiam Rickad Shorys Stanlagh, 9-o Eearley Derby ny yei derrey yn baase echey ayns 1702.
Aaphooaraghey
Hooar Ree Jamys baase ayns 1736, as hie ard-çhiarnys yn ellan gys James Murray, y Nah Duic Atholl, dooinney mooinjerey as eirey echey. Ayns 1764 haink yn un lhiannoo echey Charlotte Murray, Bendiuic Atholl ny yei, as y fer sheshee eck, John Murray. Haink er Murray dy ve ny Çhiarn Vannin. Mygeayrt ny bleeaney 1720 haghyr bishaghey ayns traght contravanney. Ayns 1726 v'eh currit fo streeaney liorish y Parlamaid, agh car ny jeih bleeaney jerrinagh jeh ream Atholl (1756 - 1765) v'eh cha mooar dys, ayns sym y çheet stiagh Impiroil, v'eh streeanit. Dys eh shen y yannoo, va kiartyn ny h-Athollee myr Çhiarnyn Vannin kionnit fo £70,000 as va bleeantaght currit da'n Duic as y Vendiuic. Va ny kiartyn mannoragh, patroonys yn aspickys, as dooraghtyn ennagh elley freilt oc, derrey v'adsyn creckit fo $417,144 ayns 1828.
Derrey yn aaphooaraghey, va leighyn as slattyssyn crooit ec Tinvaal as adsyn bentyn rish gurneilys yn ellan ayns dagh cooish as va reirey harrish yn argidys eck, as ad fo-viallys da lowal rish Çhiarn Vannin. Lurg yn aaphooaraghey, ny ny share, lurg çheet lesh Slattys Drogh Hraghtey 1765 (ny keayrtyn enmyssit myr y Slattys Olkyssagh liorish ny Maninee), ren Parlamaid y Reriaght Unnaneysit leighyn er keeshyn-marrey, purtyn as lhuingys traghtalagh, as ny keayrtyn chur eh stiagh oltyn as ad cur kied da jeeaney kerraghyn ayns brishey nyn slattyssyn oc. Ghow y Parlamaid obbyr er hene er stiurey keeshyn-marrey ellanagh myrgeddin. Ren ny caghlaaghyn shen, gyn fockle er astraghey yn ard-çhiarnys gys Ree ny Bretyn Mooar as Nerin, kiartaghey da bunraght (neuscreeuit) Ellan Vannin. Hannee ny shenn-leighyn as cummaltyssyn neuloaghtit, agh ayns ram coishyn ren yn aaphooaraghey foalsidyn mooarey aynjee. Cha row Çhiarnyn Vannin nyn vir hoshee sampleyragh er yn ellan, agh va rheynn persoonagh ec y chooid smoo jeu 'sy reiltys eck, as va sym mooar oc ayns gien-mie ny fir vaghee aynjee. Agh nish, haink er ny cooishyn aynjee dy ve nyn obbyr jeh fir oikagh as adsyn smooinaghtyn nagh row 'syn ellan agh edd paittoil drogh hraghtalee.