cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Toraigh
Buill ard-ghooagh
An Cloigtheach (Baarle: The Bell Tower, Y Claggys): Ny yei traartys ny mannishter ta'n Claggys ny hroggal smoo. V'ee bunnit er Toraigh 'sy 6oo eash liorish Colum Keeilley. Va'n Toor hene er hroggal ayns y 6oo ny yn 7oo eash.
Y Crosh Tau (Baarle: The Tau Cross; crosh chummey-T): Va'n Crosh Tau troggit ayns y 12oo eash. Cha nel agh daa chrosh Tau ayns Nerin (ta'n chrosh elley ayns Cill Iníne, Coontae yn Chlaair).
Móirsheisear (Baarle: Grave of the Seven, Fastagh y Shiaght): Ta'n Móirsheisear, as y fockle shoh çhyndaait myr 'y shey mooarey', ny 'astagh as shey fir as un ven ayn. Vaih ad tra haink er y vaatey dy ve currit bun ry-skyn magh veih Scoilt an Mhóirsheisear er slyst heear hwoaie yn ellan. Rere faasechredjue, ta niart ec cray yn 'astagh meeyllyn y chastey.
The Lighthouse (Y Thie Sollysh): Va'n Thie Sollysh, as eh er çheu heear yn ellan, er hroggal eddyr 1828 as 1832 fo kiaddey liorish George Halpin, kiaddeyder ard-ghooagh thieyn sollysh Yernagh. Ayns Mee Averil 1990 va'n thie sollysh jeant seyr-obbragh.
The Torpedo: (Y Torpaid): Ta torpaid ry akin lieh raad eddyr An Baile Thiar as An Baile Thoir. V'eh ceaut er y traie rish y Nah Chaggey Dowanagh. V'eh jeant neu-chummaghtagh as currit ayns y hoiaghey roie.
Imraaghyn
6. Williams H.G "Tory Island, County Donegal: a study on geographical isolation" Irish Geography, Divlyn 1952
7. Hunter, J. 2006. The Waves of Tory. Colin-Smyth Ltd. ISBN 100861404564
Jinish
She aarheynn ayns ny çhengaghyn Sheenagh ee Jinish (Mandarin: 晋语, jìnyǔ). Cha nel stayd soit eck; ta kuse dy hengoayllee cur ee mastey aarheynnyn Vandarin, agh er lesh fir elley, she banglane er lheh t'ayn.
Ta Jinish goll er loayrt ayns Shanxi as 'syn Vongol Sthie, chammah's ayns arjdyn jeh Hebei, Henan as Shaanxi bentyn roo.
Loch Ramhar
She logh mooar najooragh 741 hectare er eaghtyr ee Loch Ramhar (Lough Ramor). Ta'n logh ny lhie faggys da Achadh an Iúir ayns Coontae yn Chavan, Nerin.
Freeshlannish Hiar
Ta Freeshlannish Hiar ny Freeshlannish Saterland (Seeltersk) ny abbyrt jerrinagh ny shenn-Freeshlannish Hiar. T'ee ny çhengey ta faggys-vooinjeragh lesh ny çhengaghyn Freeshlannagh elley—Freeshlannish Hwoaie, ta loayrit 'sy Ghermaan, as Freeshlannish Heear, ta loayrit 'syn Ollan.
Picardie (ard)
She ard y Rank ee Picardie. T'ee soit ayns twoaie ny çheerey. She Amiens preeu-valley yn ard. Ta 1.9 millioon cummaltee 'syn ard lesh 186,000 jeu nyn gummal 'sy phreeu-valley.
Freeshlannish Heear
Ta Freeshlannish Heear (Frysk) ny çhengey ta loayrit ayns y wheiggey Ollanagh yn Reeshlann (Fryslân). She Freeshlannish Heear yn ennym t'urree magh ass y Çheer Injil dy yannoo anchaslys ass veih ny çhengaghyn Freeshlannagh elley, Freeshlannish Hiar as Freeshlannish Hwoaie, ta loayrit 'sy Ghermaan. Çheusthie jeh'n Ollan t'ee enmyssit Freeshlannish: Fries ayns Ollanish as Frysk ayns Freeshlannish. She Westerlauwers Fries (Freeshlannish Lauwers Heear) yn ennym 'oikoil' ta currit urree lesh çhengoayllee Ollanagh.
Coondaeghyn Nerin
right|thumb|Caslys-çheerey Nerin as enmyn ny coondaeghyn ('sy Vaarle) ry-akin er She rheynnyn fo-ashoonagh dy chur creeagh er çheer-oaylleeaght y çheer son cooishyn gurneilys ynnydagh ad coondaeghyn Nerin (contaetha na hÉireann; counties of Ireland; Baarle Albinagh Ultagh: coonties o Airlann). Ta'n chooid smoo jeh ny coondaeghyn tradishoonagh ayns Pobblaght Nerin foast goll er ymmyd myr unnidyn reiree, agh haink jerrey lesh y rolley shen ayns Nerin Hwoaie tra va slystyn currit ayns bree ayns nyn ynnyd. Va ny coondaeghyn currit er bun lurg cur stiagh ny Normanee myr coip jeh'n chorys cheddin va ymmydit ayns Reeriaght Hostyn ec y traa shen. Va ny coondaeghyn currit er bun son stiurey reeoil ayns keeshyn, shickyrys as reirey cairys y chur ayns bree er y cheim ynnydagh. Hoshiaght, cha row agh y chooid hiar yiass jeh'n ellan currit fo stiurey ny Cambro-Normanee as, er-yn-oyr shen, cha row rheynn magh Nerin ayns coondaeghyn creaghnit derrey yn 16oo eash.
Loch Saileán
She logh mooar najooragh 162 hectare er eaghtyr ee Loch Saileán (Lough Sillan). Ta'n logh ny lhie faggys da Searcóg ayns Coontae yn Chavan, Nerin.
Coondaeghyn Nerin
Rolley ny coondaeghyn
Shoh heese y 32 choontae tradishoonagh. Ta currym reiree foast ec 20 jeu ayns Pobblaght Nerin. Ta ny coondaeghyn noa va currit er bun ayns Pobblaght Nerin currit sheese ec bun y rolley.
Sheeanaghtys
She studeyrys er sheeanyn ghlare deiney sheeanaghtys. T'eh jeeaghyn er troyn hene sheeanyn ghlare as jannoo, eaishtagh as toiggal ad. Haink sheeanchoryssaghtys veih sheeanaghtys, as eshyn jannoo studeyrys er coryssyn sheean as unnidyn neuloaghtagh sheean (m.s. myn-heeanyn as troyn er lheh.  Ta sheeanaghtys bentyn rish sheeanyn hene gyn ny colhaihyn as ymmyd jeant jeu ayndaue ayns çhengaghyn.  Cha nel resooney er semantagh çheet stiagh er yn chorrym oltscarrey çhengoaylleeagh shoh.
Sheffield
Ta Sheffield ny chaayr as ny chochorp moirvaljagh ayns Yorkshire Yiass, Sostyn.
Tha Boord o Ulstèr-Scotch
She reagheydys tessen-joarey ayns Nerin eh Tha Boord o Ulstèr-Scotch ("Jantys y Vaarle Albinagh Ultagh"). Va'n reagheydys currit er bun son cur er oaie studeyryssyn, freayltys as lhiassaghey y Vaarle Albinagh Ultagh myr çhengey vio. Ta'n reagheydys ny oltey jeh'n Ving Hengey Hwoaie/Yiass va currit er bun lurg Conaant Veeal Feirshtey 'sy vlein 1998. She Foras na Gaeilge y boayrd ta freggyrtagh er son cooishyn y Yernish. Ta'n reagheydys geddyn argid veih'n Rheynn Cultoor, Ellynyn as Corsoie (Tha Männystrie o Fowkgates, Airts an Aisedom) ayns Nerin Hwoaie as veih'n Rheynn Cooishyn Co-phobbylagh, Co-chormid as Gaeltaght ayns Pobblaght Nerin.
Christopher Massey
Ta Christopher Michael Massey ny chloieder fillym Americaanagh. Rug eh ayns Atlanta, ny Steatyn Unnaneysit er 26 Jerrey Geuree, 1990.
Scone, Bretyn Yiass Noa
Ta Scone ny valley ayns Sheer Upper Hunter, Bretyn Yiass Noa, yn Austrail. Rere coontey-pobble ny bleeaney 2006, va 4,625 cummaltee ayns y valley. T'eh soit 270 km çheu hwoaie jeh Sydney. Ta Scone soit ayns ard eirinagh as ta enney share er er son sheelraghey cabbil roie fuilloilagh. 250px|left|thumb|Agglish Anglicaanagh Lukys Noo, Scone, BYN
Slovackish
She çhengey Slavagh ee yn Clovackish ta loayrt 'sy Clovack as ayns ardjyn 'sy Phobblaght Çheck as 'syn Ungaar.
Polynnish
She çhengey Lechitagh, fo-chrouw ny çhengaghyn Slavagh Heear ee yn Pholynnish (język polski, polszczyzna) ta goll er loayrt 'sy Pholynn as liorish mynlee Pholynnagh ayns ram çheeraghyn elley. She çhengey oikoil y Pholynn t'ayn. She abbyrlhit y Pholynnish yn aght screeuee t'eck as eh jannoo ymmyd jeh 9 lettyr elley (ą, ć, ę, ł, ń, ó, ś, ź, ż).
Sheeanchoryssaghtys
Cowraghey myn-heeanyn
Ta corys aascreeu kuse dy hengaghyn rere yn eie myn-heeanagh; ta un lettyr (ny cochiangle lettyryn) corrym rish un vyn-heean, as bun ry skyn. Dy slanjeant, foddee loayreyder screeu dy kiart red erbee foddee ad gra, as lhiah dy kiart red erbee ta screeut. Cha nel shen slane goll er jannoo firrinagh rieau. Ayns Gaelg, myr Baarle (as cooid mooar jeh obbyr çhengoaylleeaght 'sy Vaarle), ta lettraghey neughollrish ec yn myn-heean cheddin (m.s., ta'n chied vreeockle cheddin ec jannoo as tiggad) as foddee un lettyr (ny cochiangle lettyryn) cowraghey myn-heeanyn neughollrish (m.s., cha nel slane as nane goll er fockley magh 'syn aght cheddin).
Gaelg
Y 21oo eash
Cha nel monney stoo screeuit 'sy Ghaelg, as s'liklee nagh row ee screeuit roish ny 1600yn. Va Gaelg currit er yn Lioar Padjer Cadjin as yn Bible ayns ny 17oo- as 18oo- cheeadyn.
Sheeanchoryssaghtys
Cowraghey myn-heeanyn
Son shaghney neuvaghtallys cairscreeuagh, ta sheeanchoryssaghtyseyryn cowraghey myn-heeanyn lesh screeu ad eddyr daa scrabage er oaie " / / " (gyn ny cowraghyn aaraa). Ta ny sheeanyn hene goll er cur eddyr lhoobeenyn kerrinagh: " [ ] " (reesht gyn cowraghyn aaraa). Dy cadjin, ta ny lettyryn eddyr tool-slashyn rere lettyraght y çhengey hene ny çhengey y screeuyn, agh ny t'eddyr lhoobeenyn kerrinagh, t'ad rere corys screeu sheeangh, myr sampleyr yn Abbyrlhit Sheeanagh Eddyr-ashoonagh.
Sheeanaghtys
Ta tree crouwyn mooar ec sheeanaghtys:
Sheeanchoryssaghtys
Jannoo recortys myn-heeanyn
thumb|256px| Jalloo jeh breeocklyn Arabish jeinagh as Ewnish rere sheeanaghtys. Cur tastey dy vel ny kiarkil slane scarrit – cha nel nane breeockle y hengaghyn ec loayreyderyn y çhengey elley.
Ta studeyrys sheeanchoryssagh er çhengey goaill stiagh jeeaghyn er fysserree (aascreeu sheeanagh jeh glare loayreyderyn dooghyssagh) son jannoo magh cre ny myn-heeanyn bunneydagh as cre ta myn-heean-hasht ny çhengey. Ga dy vel çhengey eddyraghey beggan myn-heeanyn, foddee, ta loayreyderyn jannoo ymmyd jeh ram ny smoo sheeanyn sheeanagh. Myr shen, foddee myn-heean ayns çhengey er lheh goll er fockley magh ayns ram aghtyn.
Myr rheynn jeh'n studeyrys shoh, t'ad jeeaghyn son jeesyn sloo. Shen jees focklyn veih'n çhengey cheddin, gyn agh anchaslys un sheean rish y cheilley, as loayreyderyn ny çhengey goaill rish ad myr focklyn anchasley. Raad ta jees sloo ayn, ta ny daa heeanyn shoh nyn myn-heeanyn anchasley. Ny yei shen, er y fa nagh nod oo cronnaghey dagh ooilley myn-heean liorish yn aght shoh, t'ad jannoo ymmyd jeh aghtyn elley neesht.
Anchaslys myn-heeanagh, ny fo-heeanyn
Mannagh vel daa sheean cosoylagh rish y cheilley lesh daa vyn-heeanyn anchasley, t'ad goll er enmys myr fo-heeanyn y vyn-heean cheddin. Myr sampleyr, foddee bleaystagh neuchronnaneagh goll er ennalaghey. Ayns Gaelg, ta bleaystee neuchronnaneagh goll er ennalaghey ec toshiaght shillab as trimmid er, mannagh vel roish. Shen ry-akin my t'ou cur mair roish ny meillyn ayd traa t'ou gra 'paag' as 'spaag'. Cur tasht er yn anchaslys ennal.
Polynnish
Ga dy ren y lught reill Austeyragh, Germaanagh as Rooshagh cur broo er yn ashoon Polynnagh (car y 19oo as y 20oo eash leah) lurg Rheynnyn y Polynn, as eh cur lesh eiyrtyssyn y Pholynnish y chur fo chosh, dirree lettyraght verçhagh magh as jiu she ish y çhengey smoo mastey ny çhengaghyn Slavagh Heear er çheu earroo ny loayreyderyn. T'ee ny nah hengey smoo rere earroo ny loayreyderyn mastey ny çhengaghyn Slavagh lurg y Rooshish as roish yn Ookraanish.
Sheeanchoryssaghtys
Anchaslys myn-heeanagh, ny fo-heeanyn
Cha nel fockle Gaelg as /p/ neuchronnaneagh ec y toshiaght, myr shen ayns y Ghaelg, ta cronnaneagh (ta’n  cowraghey cronnaneagh) as  neuchronnaneagh nyn fo-heeanyn y vyn-heean cheddin.
Sampleyr elley: ayns Gaelg as ymmodee çhengaghyn elley, ta ny lhiattee as  nyn myn-heeanyn er lheh (jees sloo: 'laa', 'raa'). Agh ayns Koreeish, t’ad nyn vo-sheeanyn y vyn-heean cheddin, as rere y reill cadjin, ta çheet roish breeockle, as cha nel  (m.s. Seoul, Korea). Beagh loayreyder dooghyssagh ginsh dhyt dy vel yn ayns Seoul as y  ayns Korea y sheean cheddin dy jarroo. Rere sheiltynys, t’eh taghyrt dy vel inçhyn y loayreyder Koreaish cur enney er y vun-sheean, as rere y stayd sheeanagh (my vel eh roish breeockle ny dyn), t’eh cur magh ny. Beagh loayreyder Koreaish elley clashtyn yn jees myr yn myn-heean bunneydagh, as er lesh beagh ad y sheean cheddin. Shoh un fa dy vel blass baghtal er y chooid smoo jeh sleih tra t’ad loayrt çhengey nagh ren ad gaase clashtyn ee. Ta’n inçhyn ayd reaghey ny sheeanyn t’ad clashtyn rere myn-heeanyn y çhengey dooghyssagh oc.
Polynnish
Sheeanchoryssaghtys
Ta corys ny corocklyn 'sy Pholynnish ny smoo cast: ta ny troyn er lheh goaill stiagh straih jeh affricaidyn as corocklyn cleaoil ta çheet magh ass kiare cleaoilaghey Proto-Slavagh as daa chleaoilaghey elley haghyr 'sy Pholynnish as 'sy Velarooshish. Foddee possan slane ny corocklyn, marish y lettraghey dauesyn smoo cadjin, y hoyrt myr shoh (ga y vel bun-ronseeyn sheeanchoryssaghtagh elley ayn):
Sheeanchoryssaghtys
Anchaslys myn-heeanagh, ny fo-heeanyn
Ta ymmodee aghtyn ayn son dy feddyn magh cre’n myn-heean ec fo-heean. Noi foddey-oayllys, cha nel ad jannoo ymmyd jeh caslys myn-heean dagh traa. Ny keayrtyn, er coontey shen, ta myn-heean fakin dy ve neuloaghtagh as cha bentyn rish feerid sheeanagh ghlare. Shegin dooin cooinaghtyn, ga dy nod shin reaghey fo-heeanyn rere myn-heeanyn son oltscarrey çhengoaylleeagh, cha nel shen fondaghey dy vel yn inçhyn deiney jannoo ymmyd jeh’n corys cheddin. Er y laue elley, t’eh ry-akin dy vel eie oltscarree çhengey fo-ockle ayn dy cadjin my ta’n çhengey goll er screeu rere abbyrlhit. Foddee oo loayrt er "sheeanchoryssaghtys" screeu as lhaih neesht.
Sheeanaghtys
Ta ny smoo na cheead sheeanyn anchasley dy vel yn International Phonetic Association (Sheshaght Sheeanaghtys Eddyr-ashoonagh) goaill rish myr sheeanyn baghtal, as t'ad screeut ayns yn Abbyrlhit Sheeanagh Eddyr-ashoonagh oc.
Polynnish
Sheeanchoryssaghtys
Ta neaghtyraghey ry-chlashtyn eddyr corocklyn gooagh as neughooagh ayns çhymmyltaghtyn ennagh er lheh: ec jerrey focklyn (raad ta jee-ghooaghey taghyrtyn) as ayns dossyn ennagh er lheh (raad ta lheie taghyrtyn).
Sheeanchoryssaghtys
Caghlaaghyn ayns myn-heean-hasht rish y traa
Ny sheeanyn er lheh ta nyn vyn-heeanyn ayns çhengey, t’ad caghlaa rish y traa. Myr sampleyr, foddey er dy henney, va as  nyn vo-heeanyn y vyn-heean cheddin, agh haink ad dy ve nyn myn-heeanyn hene. Ta caghlaaghyn çhengagh scanshoil myr shen goll er scrutaghey liorish çhengoaylleeaght shennaghyssagh.
Sheeanaghtys
Ghow studeyrys sheeanagh toshiaght cho foddey er ash as 2500 blein er dy henney, ayns Yn Shenn Injey. Ren screeu coontey jeh'n voayl as aght fockley corocklyn ayns e hraghtys er Sanskrit, ayns yn Queigoo Keead R.C. Ta ny Abbyrlhittyn Indagh mooar reaghey nyn gorocklyn jiu rere ny rangyn v'echey.
Polynnish
Sheeanchoryssaghtys
Ta'n trimmid tuittym, er y chooid smoo, er y çhillab lieh-yerrinagh ayns focklyn yl-hillabagh, ga dy vel lhimmaghyn ayn.
Sheeanaghtys
Kianglyn mooie
S'treih lhiam dy vel ad ayns Baarle. Er-lhiam nagh vel red ennagh 'sy Ghaelg ayn.
Kamassish
Ta Kamassish ny çhengey Ooralagh varroo jeh possan yiass ny çhengaghyn Samoidagh. Ta'n possan shen goaill stiagh çhengaghyn Matorish, Koibalish, as Selkupish. Hooar y loayreyder jerrinagh, Klavdiya Plotnikova, baase 'sy vlein 1989. Va Kamassish loayrit 'sy Roosh shiar veih Sleityn yn Ooral, liorish ny Kamassee.
Gaelg
Mooinjerys rish çhengaghyn elley
Jeeagh er
Aght-screeuee
Cha nel Gaelg goll er lettraghey er yn aght cheddin as Yernish ny Gaelg ny h-Albey, er yn oyr nagh vel ee geiyrt er bun-ocklaght Gaelagh. Ta Bretnish as Baarle er chur beggan da (myr shen, ymmyd 'y' as 'w', as daaghooaghtyn gollrish 'oo' as 'ee'). Myr sampleyr, ayns Yernish yinnagh ad screeu 'Ellan Vannin' myr Oileán Mhanainn, as ayns Gaelg ny h-Albey she Eilean Mhanainn t'ayn; agh ta'd goll er gra bunnys er yn aght cheddin.
Tra hie Gaelg er screeu son y chied cheayrt, beign d'adyr croo aght screeeuee. Dy cadjin, t'adyr gra dy chroo John Philips eh da hene. She Aspick Sodor as Man (1605-1633) v'eshyn as hug eh Gaelg er yn Lioar Padjer Cadjin. Ta kuse dy hampleyryn jeh Gaelg ny h-Albey scruït syn aght shoh. Myr sampleyr, Lioar Dean Lios Moir as docamad Fernaig.
Sorçhaghys çhengoayleeagh
She çhengey Gaelagh y Ghaelg, as adsyn ooilley nyn jengaghyn Celtiagh Ellanagh, as oltaghyn jeh’n lught-çhengah Indo-Oarpagh. Haink ee woish Shenn Yernish as Yernish Meanagh. Ga dy vel anchaslyssyn eddyr nyn aghtyn screeuee, ta’n Ghaelg ry-hoiggal liorish Gaelgeyryn elley. Ren Ned Maddrell cummal seose e hengey trooid loayrt rish Gaelgeyr Yernagh as Albinagh er baatyn. Ta mooinjerys faagys eddyr Gaelg, Yernish as Gaelg ny h-Albey foast, agh ta troyn er lheh oc. Ta daa foghlaare fo'n ennym Gaelg Vanninagh: Gaelg y Twoaie as Gaelg y Jiass.
Corocklyn
Shoh ny foneemyn corocklagh 'sy Ghaelg:
* Cha nel ny sheeanyn shoh nyn myn-heeanyn hene rere Thompson as Broderick, agh ta ny sheeanyn ry-chlastyn er coontey obbraghyn sheeanchoryssagh, as myr shen t’ad er nyn gur ‘sy taabyl. Jeeagh er Çhengoaylleeaght ny Gaelgey son ny smoo fys.
Ta ennalaghey ec ny corocklyn bleastagh neuchronnaneagh, myr shen, t’ad goll er fockley magh myr as.
Breeocklyn
Shoh foneemyn breeocklagh 'sy Ghaelg:
Ta tasht mooar dy ghaaghooaghtyn 'sy Ghaelg, as t'ad er nyn soilsaghey fo:
My ta trimmid currit er shillab as, t'eh goll er fockley magh myr.
Trimmid
Son y chooid smoo, ta trimmid currit er y chied shillab jeh fockle ‘sy Ghaelg, agh dy mennick, my vees breeockle liauyr ec y nah hillab, bee y trimmid ersyn. Myr sampleyr:
Ceaghley corockle toshee
thumb|Ayns ram boaylyn, myr sampleyr [[Doolish, ta fograghyn failt daahengagh. Cur tashtey ayns shoh da'n ceaghley corockle Doolish da Ghoolish.]]
Ta daa sorçh dy cheaghley corockle toshee ayn 'sy Ghaelg: boggaghys as stronnaghys.
Sheeanchoryssaghtys
Aase y vagher
Ren y scoillar Polynnagh Jan Baudouin de Courtenay, as e studeyr Mikołaj Kruszewski, croo yn fockle phoneme (myn-heean) in 1876, as ga nagh vel monney enney orroo, t’ad gra dy row e obbyr toshiaght sheeanchoryssaghtys jeianagh. Ren eh obbyr er sheiltynys y vynsheean, as er kirkinys sheeanagh (dy ghra myr shen, jalloo-sheeanchoryssaghtys). Hug eh cummaght er Ferdinand de Saussure myrgeddin.
Maez-Geraod
Ta Maez-Geraod (Les Champs-Géraux, Galloish: Lez Chaunt-Jéraud) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Campogérosiens currit er cummaltee yn valley.
Sheeanchoryssaghtys
Aase y vagher
Ta obbyr yn Flah Nikolai Trubetzkoy clouit lurg e vaase, Principles of Phonology (1939), goit rish myr bun y Scoill sheeanchoryssaghtys Phraag. Ta’n Flah goit rish myr bun-ayr yalloo-sheeanchoryssaghtys, ga dy ren Baudouin de Courtenay cur ennym er roish, as va cummaght echey er Trubetzkov. Fer scanshoil elley ‘sy scoill, she Roman Jakobson, as eh fer jeh ny çhengeyderyn smoo ard-cheimagh y feedoo eash.
Ayns 1968, ren Noam Chomsky as Morris Halle soilshaghey magh The Sound Pattern of English (SPE), bun Çhengoaylleeaght ghientynagh. Rere’n baght shoh, ta tuarastyl sheeanchoryssagh nyn straihyn meeryn jeant jeh cowraghyn baghtal. Ta ny cowraghyn shoh taishbyney troyn fockley magh ny toiggal, t’ad veih possan soit cadjin, as ta towse jeesoil + ny – oc. Ta daa chorrym tuarastyl ayn ec y sloo: tuarastyl bunneydagh as tuarastyl sheeanagh mooie. Ta reillyn sheeancoryssagh reaghey jannoo fockley magh hene (y tuarastyl sheeanagh mooie) jeh tuarastyl bunneydagh. Ren SPE beg jeh’n shillab as hug eh trimmid er meeryn. Chammah’s shen, hug stiagh ny Gientynee jalloo-sheeanchoryssaghtys ayns sheeanchoryssaghtys.
Ta bun Sheeanchoryssaghtys Dooghyssagh screeuyn David Stampe ayns 1969 as 1979. Rere’n baght shoh, ta bun sheeanchoryssaghtys possan dy obbraghyn sheeanchoryssagh cadjin ta eddyr-obbraghey. Ayns dagh çhengey, ta kuse jeu bio as kuse jeu neuvio. Ayns ynnyd jeh bentyn rish meeryn, ta obbraghyn sheeancoryssagh bentyn rish cowraghyn baghtal çheusthie possanyn prosoidagh. Foddee ny possan ve cho beg as rheynn jeh shillab, ny cho mooar as slane raa. Ren Wolfgang U. Dressler cur lesh eieyn Sheeanchoryssaghtys Dooghyssagh dys jalloo-oaylleeaght, as cur bun er Jalloo-oaylleeaght Ghooghyssagh.
Ayns 1991, ren Alan Prince as Paul Smolensky croo Sheiltynys Optimality. Rere y sheiltynys shoh, ta çhengey reih fockley magh share ‘ockle son dy chooilleeney rolley slattyn howse. Ta’n rolley rere scansh: foddee slat howse ny s’inshley goll er brishey son dy chooilleeney fer ny s’yrjey. Hug lhieu John McCarthy as Alan Prince yn eie shen dys jalloo-oaylleeaght, as ayns America Hwoaie, t’eh yn ard-sheiltynys sheeanchoryssagh. Ayns yn Reeriaght Unnaneyssit, ta Sheeanchoryssaght Reiltys ny smoo cadjin. Va cummaght mooar ec Sheeanchoryssaghtys Dooghyssagh er Sheiltynys Optimality. Ta’n jees jeu cur tastey da lhiettalyssyn er loayreyderyn as fockley magh myr y red smoo scanshoil ayns sheeanchoryssaghtys, ga dy vel ad loayrt er shen ayns aghtyn anchasley.
Serbish
She fer jeh abbyrtyn y Terbo-Chroitish ee yn Terbish (српски ny srpski). T'ee goll er loayrt ec ny Serbee ayns Bosnia as Herzegovina (ayns Pobblaght Srpska er y chooid smoo), ayns Montenegro, 'sy Chroit as ayns Pobblaght ny Massadoan. She çhengey oikoil ee 'sy Terb as fer jeh ny çhengaghyn oikoil ayns Bosnia as Herzegovina.
Begerel
Ta Begerel (Bécherel, Galloish: Becherèu) ny chommyoon as 'sy département Frangagh Il-ha-Gwilen 'sy Vritaan hwoaie.
Ta'n ennym Frangish Bécherellais currit er cummaltee yn valley.
Coontae Ghoirrey
She coontae ayns Nerin Hwoaie ee Doirrey ny Coontae Ghoirrey (County Londonderry ny County Derry ayns Baarle, Contae Dhoire ayns Yernish). Ta'n coontae soit ayns Ullee, nane jeh ny queiggaghyn Yernagh. She Cooil Rhennee yn preeu-valley agh she Doirrey yn balley smoo.
Ushag
Ta ushag ny eean ny baagh jeh'n rang Aves. Ta mysh 10,000 dooie jeh ushagyn. Ta fedjagyn, daa skian as daa chass oc.
Emma Watson
Ta Emma Charlotte Duerre Watson ny ben-chloieder fillym Ghoaldagh. Ta enney share urree er son e paart myr Hermione Granger ayns ny scannaneyn Harry Potter. Rug ee ayns Paarys, y Rank er 15 Averil, 1990.
Nahuatl Chlassicagh
Ta Nahuatl Chlassicagh (ny Asteckish, ny Nahuatl) ny ennym da abbyrtyn ny çhengey Nahuatl v’er nyn loayrt ayns Glion Vecsico (as mean Vecsico myr lingua franca) er yn Barriaght Spaainagh jeh Mecsico ‘syn 16oo eash. Car ny eashyn erreish da shen, hie ish er scughey liorish Spaainish son y chooid smoo, as ren ee caghlaa: haink kuse dy abbyrtyn jeianagh Nahuatl j’ee, as adsyn goll er loayrt foast. Abbyrtyn elley, haink ad jeh abbyrtyn elley yn 16oo eash. Ga dy vel ee enmyssit myr çhengey marroo, ta Nahuatl Chlassicagh ry-akin ayns ymmodee binn screeuit ren sleih Nahua as Spaainee aascreeu 'syn abbyrlhit Romanagh.
Rang-Oardraghey
She çhengey Uto-Asteckagh Nahuatl Classicagh, nane jeh ny abbyrtyn mean Nahuatl. Ta’n mooinjerys s’faggys eck er yn abbyrt jeianagh Nahuatl ta goll er loayrt ayns Glion Vecsico. Y Nahuatl Chlassicagh as recortyssyn 16oo as 17oo eashyn urree, s’cosoylagh dy row ee ny abbyrt sheshoil ooasle er lheh. Dy ghra myr shen, yn sorçh jeh Nahuatl ta ry-akin ayns y docamadys shoh, s’cosoylagh dy vel eh taishbyney glare sleih ooasle Asteckagh (pipiltin), as dy row abbyrt elley ec y theay (mācehualtin).
Prosoid
Ta trimmid er yn shillab lieh-yerrinagh son y chooid smoo. Yn lhimmey ynrican, she’n meer yerree gerrymagh -e, as trimmid er yn shillab jerrinagh lesh. Cha nel agh deiney jannoo ymmyd jeh. Myr sampleyr: Cuāuhtle quetz qui (she ennym eh, "fer caggee urley"), agh Cuāuhtlequetz qué  = "Hey, Cuauhtlequetzqui!".
Screeu
Er y varriaght Spaainagh, va screeu Asteckagh trooid jalloo-ocklyn chammah as beggan eie-yallooyn. My row feme ayn, v’eh jannoo ymmyd jeh ynnydee shillab foast: ren Diego Durán screeu dy nod ny tlacuilos screeu padjer ‘sy Ladjyn rere’n corys shoh, agh v’eh dooillee ymmyd jeh y jannoo. Va’n corys screeuee mie dy liooar son recortyssyn gollrish sheelogheydys, fys rollageagh as rollaghyn keesh, agh cha nod eh taishbyney slane fockle-hasht glare gollrish nod coryssyn screeuee yn Çhenn Seihll ny yn Ard-veenid Maya.
Hug daue ny Spaainee yn abbyrlhit Romanagh, as va ymmyd jeant jeh recortyssyn y jannoo jeh tasht mooar screeuyn as feeleeaght Aztec. Leodee shen, beggan, y juailys va jeant tra hug saggyrtyn Catoleagh aile da thousaneyn jeh lioaryn Aztec.
Er Wikipedia Nahuatl, t’ad screeu trooid abbyrlhit Romanagh ceaghlit, goaill stiagh lettyryn as linney vreear orroo: ā, ē, ī, ō. Lettyryn joarree elley, myr "b" ny "k", ta ymmyd jeant jeh son enmyn joaree.
Ta 25 lettyryn ‘syn abbyrlhit: a c ch cu e hu i l* m n o p qu t tl tz x y z ā ē ī ō ll* h* Notey:¨
Screeuyn
Ta tasht Screeuyn Mesoamericaanagh mooar (y tasht smoo ec çhengey ghooghyssagh America erbee, s’cosoylagh), goaill stiagh tasht feeleeaght mooar dy liooar. Ta’n Huei tlamahuiçoltica sampleyr mie ass towse jeh Nahuatl focklymagh.
Jeeagh er myrgeddin
Nezahualcoyotl
Auvergne (ard)
She ard y Rank ee Auvergne (Auvèrnhe / Auvèrnha). T'ee slane ayns mean ny çheerey. She Clermont-Ferrand y preeu-valley. 350px|left|thumb|Yn [[Chaîne des Puys ayns Puy-de-Dôme]]
Coontae yn Doon
She coontae ayns Nerin Hwoaie eh yn Doon ny Coontae yn Doon (County Down; Contae an Dúin; Baarle Albinagh Ultagh: Coontie Doon ny Countie Doun). Ta'n coontae 2,448 km2 er eaghtyr as t'eh çhemmal rish Logh Nay 'sy neear hwoaie jeh'n choontae. 'Sy vlein 2011 va 531,665 dooinney cummal 'sy choontae. She fer jeh'n 32 choontae er ellan Nerin as eh soit çheusthie jeh Queiggey Ulley. Ta ennym y valley coontae, Doon Pherick, currit er y choontae.
By eh Sheer y Doon y shenn ennym er. T'eh çhemmal rish Coontae Aontrym 'sy twoaie, rish Mooir Vannin 'sy niar as 'sy jiass, rish Coontae Ard Maghey 'sy neear, as rish Coontae Lhoo ayns Pobblaght Nerin 'sy neear yiass. Ta Loch Cuan as Lieh-innys ny h-Aird soit 'sy niar. She Beannchar, er coose hiar hwoaie yn choontae, y balley smoo. Ta tree balley mooar elley soit er joaraghyn y choontae: yn Euar er y joarey heear lesh Coontae Ard Maghey, as ta Lis ny Garvagh as Beeal Feirshtey nyn lhie er y joarey hwoaie lesh Coontae Aontrym.
Sveinn Björnsson
Va Sveinn Björnsson ( : [ˈsveitn̪ ˈpjœsːɔn]) (27 Toshiaght Arree, 1881 - 25 Jerrey Geuree, 1952) ny chied eaghtyrane ny h-Eeslynn. Rug eh ayns København, y Danvarg agh v'eh reiht myr oltey jeh'n Alþingi 'sy vlein 1914. Va pobblaght bunnit 'sy çheer 'sy vlein 1944, as va Sveinn reiht myr eaghtyrane. Hooar eh baase ayns Reykjavík 'sy vlein 1952, as un vlein faagit 'sy treeoo imbagh echey.
Matorish
Ta Matorish ny çhengey Ooralagh varroo jeh possan yiass ny çhengaghyn Samoidagh. Ta'n possan shen goaill stiagh çhengaghyn Kamassish, Koibalish, as Selkupish. Va'n çhengey loayrit ayns ard hwoaie ny Sleityn Sayan 'sy Çhibbeyr, faggys da'n joarey rish y Vongoil. Hooar y çhengey baase ayns ny 1840yn.
Ólafur Ragnar Grímsson
Ta Ólafur Ragnar Grímsson ( : [ˈou:lavʏr ˈraknar ˈkrimsɔn]) (behrt er 14 Boaldyn, 1943 ayns Ísafjörður) ny wheigoo eaghtyrane ny h-Eeslynn. V'eh reiht myr eaghtyrane ayns 1996-2016 as t'eh 'sy trass imbagh neesht. Ren eh studeyrys er tarmaynys as oaylleaght pholitickagh ayns Ollooscoill Vanchuin veih'n vlein 1962 derrey 1970. V'eh ny olloo oaylleeaght pholitickagh ayns Ollooscoill ny h-Eeslynn.
Co-chorp Coontae Chonwy
She co-chorp coontae ayns Bretin Hwoaie eh Co-chorp Coontae Chonwy, as Conwy hene balley reiragh y choontae.
Fassan
thumb|Craishteyder ayns gooyn [[kiaddey fassan|kiaddeyder ta aahoilshaghey yn beoyn fassan co-emshyragh ec taishbynys fassan Haute couture, Paarys, 2011]] Fassan (voish faceon, fazon, façon “cummey, kiaddey, tuarystal” y Çhenn-Rangish, voish factiō “jannoo, cummey” y Ladjyn), she cummey jeh hene-dreagh as hene-reill ec earish as boayl er lheh as ayns co-hecks er lheh, goaill stiagh coamrey, cullee choshey, aght beaghey, gliggyryn, jeshaghey, oash fuilt, as shassoo kirpey. Ta'n enmys cowraghey tuarystal ta beoynagh myr ta meenit ec y çhynskyl fassan. Ta dagh red to coontit myr fassan ry-gheddyn as tayrnit ennoil mastey'n phobble liorish y chorys fassan (çhynskyl as yn ym-ysseraght).
Er coontey mooar-yantys yrjid ny h-earraghtyn as ny h-eaddeeyn ec leaghyn injil as roshtynys dowanagh, ta'n yn-chummal seose er ve coontit myr bun-chooish phreaysagh mastey politickeyryn, cowraghyn dellal, as ceaueyderyn.
Partan
She decapod crustagh y phartan. T'ee ny h-olteyr jeh'n mynoardagh Brachyura, as famman feer ghiare eck (βραχύ/brachy = giare, ουρά/oura = famman), ny ny keayrtyn, ta'n clane brooinney cloagit fo y thoraks. Ta ushylagh mooie çhiu ec y chooid smoo jeu, as jees dy h-igney oc. Ta fys ayn er ny smoo na 6,700 dooie.
Ta partanyn ry-akin ayns faarkey erbee y teihll. Chammah's shen, ta ram partanyn cummal ayns ushtey millish ny er y thalloo, ayns y chryss ghrianchryssagh er lheh. Ta mooadyssyn partan anchasley ayn, goaill stiagh y phartan vog (cha nel agh millimeaderyn er lheead) chammah as y partan yiard Shapaanagh, as lheead lurgagh 4 m ec kuse jeu
Bee
She decapod y phartan - eeder ooilley as jeig lurgaghyn eck - agh ta'n ghaa lurgey er ny caghlaa as ignaghyn mooar oc. Myr shen, ta sleih gra dy vel hoght lurgaghyn oc. Ta kuse dy ghooieyn gee algey son y chooid smoo; dooieyn elley, t'ad gee beishteigyn, eeastyn shliggagh, crustee elley, fungys ny dridder. Ta ymmodee dooieyn gee mestey jeh stoo losseree as cretooragh.
1898
Va'n vlein 1898 (MDCCCXCVIII) ny blein chadjin. Hoshee ee er Jesarn jeh'n feaillere Gregoiragh.
Taden
Ta Taden ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Caitlin Stasey
Ta Caitlin Jean Stasey ny ben-chloieder fillym Austrailagh. Rug ee ayns Frankston, Victoria, yn Austrail er 1 Boaldyn, 1990.
Fo-ghlaare
Ayns çhengoaylleeaght, she rhenn jeh çhengey fo-ghlaare. Foddee eh cowraghey possan dy loayreyderyn woish ynnyd ny (ny keayrtyn) rang.
Ta sleih anchasley scarrey çhengaghyn as fo-ghlaareyn er aghtyn anchasley. Myr sampleyr, ta Baarleyryn gra dy re çhengaghyn Mandarin as Cantonese, agh ta ymmodee Sheenee gra dy re fo-ghlaareyn t'ayn.
Yn Partee Deynlagh (ny Steatyn Unnaneysit)
Ta'n Partee Deynlagh (Democratic Party) un jeh ny daa phartee scanshoil ayns ny Steatyn Unnaneysit.
Matthew Underwood
Ta Matthew Dillon Underwood ny chloieder fillym Americaanagh. Rug eh ayns Fort Pierce, Florida, ny Steatyn Unnaneysit er 23 Averil, 1990.
Cleayn
Dy cadjin, she uillin eddyr plaaney ogheragh as plaaney elley ny essylys leeideilagh eh cleayn. Ta'n jeeigey essylagh focklit myr yn uillin ta jeant ec essylys y phlanaid as linney ta gientit trooid çheshvean y phlanaid as eh jeeraghan rish y phlaaney essylagh.
Co-earroo
Ayns dynamickyn rollageagh, foddee yn cleayn i\, dy ve co-earrooit myr shoh:
raad dy vel:
Кеплеровы элементы орбиты
Yn Vongoil Sthie
Ta Ard Hene-reiltagh ny Mongoil Sthie (AHT) (Mongoilish: 35px, Öbür mongul; Sheenish: 内蒙古; Pinyin: Nèi Měnggǔ), ny ard hene-reiltagh ayns Deynphobblaght ny Sheen. Ta'n Vongoil Sthie çhemmit veih shiar gys sheear liorish Heilongjiang, Jilin, Liaoning, Hebei, Shanxi, Shaanxi, Ningxia Hui as Gansu, as da'n twoaie t'ee çhemmit liorish y Vongoil as y Roosh.
Tibet (ard hene-reiltagh)
Ta Ard Hene-reiltagh Tibet (AHT), ny ard hene-reiltagh Xizang (Tibetish: བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་; Wylie: Bod-rang-skyong-ljongs; Sheenish aashagh: 西藏自治区; Sheenish hradishoonagh: 西藏自治區; pinyin: Xīzàng Zìzhìqū), ny ard hene-reiltagh ayns Deynphobblaght ny Sheen.
Çheeroaylleeaght
Ta Ard Hene-reiltagh Tibet soit er Ard-chlaare Hibet, yn ard s'yrjey er feie ny cruinney. Ayns Tibet hwoaie ta ny h-yrjaghyn sheeyney gys mean-yrjid ta ny s'yrjey na 4,572 m. Ta Slieau Everest soit er joarey Xizang lesh Nepaal.
Ta Tibet çhemmit liorish Xinjiang, Qinghai as Sichuan ny Sheen da'n twoaie as da'n shiar; ta Jammu as Kashmir as Himachal Pradesh ny h-Injey soit da'n sheear; t'ee çhemmit liorish Nepaal, y Vootaan, as Uttarakhand, Sikkim as Arunachal Pradesh ny h-Injey da'n jiass. Ta joarey giare lesh y chummaght Sheenagh, Yunnan, da'n shiar yiass.
Reiltys
Ta Ard Hene-reiltagh Tibet ny wheiggey hene-reiltagh ayns Deynphobblaght ny Sheen. T'eh fo stiurey Reiltys Pobbylagh, quoi dy vel Caairliagh y fer toshee ayn. Agh er y thalloo, she screeudeyr bing y PCS y fer toshee. Dy cadjin ta'n Caairliagh ny Hibetagh, as ta'n screeudeyr ny neu-Hibetagh. She Qiangba Puncog, fer dooie ass Meoiraght Qamdo, y caairliagh. She Zhang Qingli screeudeyr y phartee.
Ardjyn reiragh
Ta'n AHT rheynnit ayns un valley meoiragh as shey meoiraghtyn.
Y balley meoiragh: Ny meoiraghtyn:
T'ad ayns shayllyn fo-rheynnit ayns 71 choontae, un clyst (Slyst Chengguan, Lhasa) as un valley coontae (Xigazê).
1896
Va'n vlein 1896 (MDCCCXCVI) ny blein vishee. Hoshee ee er Jecrean jeh'n feaillere Gregoiragh.
Benjamin Harrison
Va Benjamin Harrison (20 Luanistyn, 1833 - 13 Mart, 1901) ny 23oo Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit veih 1889 derrey 1893. Rug eh ayns North Bend, Ohio, agh hie eh gys Indianapolis, Indiana, raad haink er dy ve ny pholitickeyr ard-ghooagh 'sy steat.
Partee Pobblaghtagh (Ny Steatyn Unnaneysit)
She fer jeh'n daa phartee politickagh noa-emshyragh smoo scanshoil ayns ny Steatyn Unnaneysit eh yn Partee Pobblaghtagh (Republican Party). She yn Partee Deynlagh y fer elley smoo scanshoil. Va'n partee currit er bun liorish immeeaghtee noi'n cleabaght 'sy vlein 1854, as ta fir ennagh cur GOP (Grand Old Party, "Y Shenn-Phartee Mooar") er myr far-ennym keayrtyn. Ta claare obbyr y phartee bunnit er eieyn y chumaadaghys Americaanagh.
Jupiter
Ta Jupiter ny wheiggoo planaid magh ass y ghrian ayns Corys ny Greiney, as ny phlanaid smoo. T'eh soit eddyr ny Roltageyn as Sarn. Ta'n planaid jeant seose jeh hiddragien as hailium son y chooid smoo. Shen y fa t'eh enmyssit foawr gas. Mygeayrt y phlanaid, ta fainaghyn as ny smoo ny 60 eaystyn oc ooilley. 300px|thumb|left|Iupiter as ny fo-phlannadyn Galileiagh
Rafael Nadal
Ta Rafael Nadal (IPA: [rafa'el na'ðal]) ny leddogeyr cosnee Spaainagh. Rug eh ayns Manacor, Mallorca er 3 Mean Souree 1986.
Baden, Mor-Bihan
Ta Baden ny chommyoon 'sy département Frangagh Mor-Bihan 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
William McKinley
Va William McKinley (29 Jerrey Geuree, 1843 - 14 Mean Fouyir, 1901) ny 25oo Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit veih 1897 derrey 1901.
Baden, Mor-Bihan
Ta'n ennym Frangish Badennois currit er cummaltee yn valley.
Planaid crivassanagh
right|thumb|Reayrt ellynagh er [[Haumea (planaid crivassanagh)|Haumea as yn daa eayst echey, Hiʻiaka and Namaka.]] Ta'n enmys planaid crivassanagh çheet er corpane niauagh ta cruinlaghey yn Ghrian as eh cha mooar as dy ve cruinnit rere yn ym-hayrn echey, agh nagh vel y nabooys echey glennit jeh planaidesimalyn, as nagh vel ny fo-phlannad, myr ta meenit liorish yn Unnaneys Rollageydagh Eddyrashoonagh. Chammah as shen, lhisagh glout fondagh ve echey dys goll harrish y troshaght chovroojagh echey as cormid ushtey-hassooagh y gheddyn. Ny jean jarrood eddyr eh as myn-phlanaid.
Pobblaght y Taiwaan (1895)
Va Pobblaght y Taiwaan (fockle er fockle "Pobblaght Gheynlagh y Taiwaan"; ennym elley: Pobblaght Formosa) ny pobblaght ghiare-heillagh v'er mayrn er ellan y Taiwaan 'sy vlein 1895, eddyr coyrt seose formoil ny Taiwaan liorish Reeraghtys Qing y Çheen dys Impiraght y Çhapaan rere Conaant Shimonoseki as çheet ny sidooryn Shapaanagh as goaill pooar ard-chioneys Shapaanagh. Ny keayrtyn ta screeudeyryn shennaghys ny politickeyryn ennagh gra dy row ee ny chied phobblaght 'syn Aishey va fogrit magh. Ansherbee, va Pobblaght Lanfang ayn roish, as ee currit er bun 'sy vlein 1777.
thumb|150px|left|Peintal sidooryn Shapaanagh as ad goaill greim er [[Taipei.]]
Va'n phobblaght fogrit magh liorish ard-oikyn er çheu Qing as olteynyn y sleih ooasley ynnydagh. Heill ad nagh jig ny Shapaanee my vel pobblaght noa ayn. Daag mooarane jeh ny fir oikagh yn ellan ny yei yn ruegys Shapaanagh er yn ellan.
Yn Ghrian
Ta'n Ghrian ny rollage ta soit ayns çheshvean Chorys ny Greiney. Ta'n Chruinney as stoo elley (cur planaidyn, mynphlannadyn, dreigaghyn, comaidyn as joan 'syn earroo) cruinlaghey ee. Ta 99.8% glout Chorys ny Greiney soit ayns y Ghrian.
Ta thalloo ny Greiney jeant ass hiddragien (74% er glout, 92% er thummid), hailium (24-25% er glout, 7% er thummid) as beggan elmintyn elley, lhied as yiarn, nickyl, ocsygien, shillagon, sulfur, magnaishum, carboan, neion, kelkium as cromium. Ta rang scaanagh G2V eck. Ta G2 cowraghey dy vel y thalloo mygeayrt 5,780 K er çhassid, as eh cur daah bane urree. Rere skeayley yn aeraght, t'eh jeeaghyn dy vel daah bane er y sollys.
Saozon-Sevigneg
Ta Saozon-Sevigneg (Cesson-Sévigné) ny chommyoon as ny valley 'sy département Frangagh Il-ha-Gwilen 'sy Vritaan hwoaie.
Ta'n ennym Frangish Cessonnais currit er cummaltee yn valley.
Erieg
Ta Erieg (Éréac, Galloish: Ériac) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Éréacais currit er cummaltee yn valley.
Curain
She Curain, ny Crean ny keayrtyn, yn chied phlanaid magh ass y Ghrian ayns Corys ny Greiney, as yn planaid sloo lesh cruinlaghey 88 laghyn echey. T'ee jeant ass clagh as ta cree dy yiarn eck. Cha nel eaystyn eck. Ta'n çhiassid meanagh eddyr −180 as 430 °C.
Lanhervoed
Ta Lanhervoed (La Harmoye, Galloish: Laharmoét) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Harmoyens currit er cummaltee yn valley.
Towse-oaylleeaght
Ta towse-oaylleeaght (geometry, veih'n Ghreagish γεωμετρία; geo "cruinney", metria "towse") ny vanglane maddaght ta bentyn rish feyshtyn mooadys, cummey, as rish earrooyn as nyn muill conastagh, as troyn reamys. Ta'n towse-oaylleeaght nane jeh ny h-oaylleeaghtyn by hinney. Ec y toshiaght v'eh ny chorpane oayllys obbree bentyn rish lhiuridyn, eaghtyryn, as thummidyn. Agh 'sy treeoo eash RC, va'n towse-oaylleeaght currit ayns form baghtagh liorish Euclid. Lhig eh sheese y stundayrt towse-oaylleeaghtagh towse-oaylleeaght Euclidagh. Va'n rollageydys, cur buill ny planaidyn as ny rollageyn er y chruinney niauagh, ny vun scanshoil son feyshtyn towse-oaylleeagh rish ny 1,500 bleeantyn ny yei.
Va çheet stiagh co-ordnaidyn liorish René Descartes as çheet gy kione co-cheimnagh yn algeerey cur cowrey er keim noa ny towse-oaylleeaght, er y fa dy vel maddaghteyryn abyl soilshaghey magh earrooyn towse-oaylleeagh, lhied as lockeryn cruillit, dy bun-ronsee, t'eh shen lesh cormidyn as foaynooyn. V'eh ny phaart ogheragh ayns çheet magh y chalcalys 'sy 17oo eash. Harrish shen, va sheiltynys ny perspeghtaght taishbynit dy row ny smoo ayns towse-oaylleeaght na troyn meadragh nyn earrooyn. Va'n towse-oaylleaght lhiassaghit lesh y studeyrys er cummey undinagh chorpaneyn towse-oaylleeagh va'n bun oc lesh Euler as Gauss. Rere eh shen, va ny h-oaylleeaghtyn reamys-oaylleeaght as towse-oaylleeaght anchaslyssagh currit er bun.
Kristy Wright
Ta Kristy Wright ny ben-chloieder fillym Austrailagh. Ta enney share urree er son e paart myr Chloe Richards ayns y claare hellveeish Home and Away veih 1995 derrey 1999. Rug ee ayns Sydney, yn Austrail er 14 Jerrey Souree, 1978.
Çhengoaylleeaght ny Bretnish
Artyn
Cha nel art neuhoilshaghey ec Bretnish. Ta ymmyd yn art kinjagh gollrish y ymmyd jeh 'sy Ghaelg, goaill stiagh y boggaghys t'eh cur er ennymocklyn bwoirrinagh. Ta tree cummaghyn ec yn art kinjagh:
Keintys
Ta daa cheintys ec Bretnish: firrinagh as bwoirrinagh.
Ceaghley corocklyn toshee
Myr dagh çhengey Celtiagh jeinagh, ta ceaghlaghyn corockle toshee ec Bretnish. She obbyraghyn çhengagh adsyn, caghlaa kied corockle 'ockle rere yn çhymbyllaght jalloo-oaylleeagh as co-ordrailagh echey.
Ta tree obbyr ceaghlagh ec Bretnish: boggaghys (Bretnish: treiglad meddal), stronnaghys (Bretnish: treiglad trwynol) as ennalaghey (Bretnish: treiglad llaes). Chammah's shen, ta reill cur stiagh sheean (epenthesis) erreish da shiartanse dy 'ocklyn, as /h/ currit nyn lurg.
Boggaghys ny "treiglad meddal"
Ta boggaghys ny cheaghley feer vennick 'sy Vretnish. T'ad cur treiglad meddal er. Cha nel eh slane gollrish boggaghys 'sy Ghaelg. T'eh taghyrt:
Anchasley rish y Ghaelg, cha nel ceaghley er lheh erreish da roie-ockle + yn. Agh bee fer ayn, foddee, ec focklyn bwoirrinagh, er coontey yn art kinjagh).
Stronnaghys ny "treiglad trwynol"
Ta stronnaghys (treiglad trwynol) ry-akin:
Bristol
Ta Bristol ny valley ayns Sheear Yiass Hostyn 169 km sheear veih Lunnin as 71 km shiar veih Cayr Deeth. T'eh ny sheyoo balley smoo ayns Sostyn lesh sleih-earroo mygeayrt 410,950 echey. Hooar y balley kaart reeoil 'sy vlein 1155 as hooar eh stayd coontae ayns 1373.
Çhengoaylleeaght ny Bretnish
Ennalaghey ny "treiglad llaes"
Ta ennalaghey (treiglad llaes) ry-akin:
Cur stiagh /h/
Ta /h/ goll er cur stiagh:
Ceaghley meshtit
Ta'n ceaghley shoh goaill stiagh ennalaghey as boggaghys. My foddee y fockle jannoo ennalaghey, vees eh; mannagh nod, vees eh jannoo boggaghys. Ta ceaghley meshtit ry-akin:
Cowraghey magh
Jeeagh er myrgeddin.
Ta cowraghey magh 'sy Vretnish gollrish y Ghaelg, as ny focklyn coheeynt dy jeeragh: Ta cummey elley ec Bretnish:
T'ad goll er cur ny lurg yn ennymockle son dy chowraghey fer er lheh:
Son dy ghra dy vel red ennagh ayns boayl ennagh, ny ayns feyshtyn:
Agh ta cummey elley son dy chowraghey magh red ennagh da sleih elley, as son dy chur enney da sleih, as d- roish:
1894
Va'n vlein 1894 (MDCCCXCIV) ny blein chadjin. Hoshee ee er Jelune jeh'n feaillere Gregoiragh.
Çhengoaylleeaght ny Bretnish
Farmenmyn
Ta cummaghyn cadjin as trome ec farmenmyn ny Bretnish:
! style="background: #FFDEAD;" | Cadjin ! style="background: #FFDEAD;" | Trome ! rowspan="2" style="background: #FFDEAD;" | Kied phersoon ! rowspan="2" style="background: #FFDEAD;" | Nah phersoon ! rowspan="3" style="background: #FFDEAD;" | Treeoo phersoon
Farenmyn cowraghey magh
Jeeagh er myrgeddin.
! scope="col" style="background: #FFDEAD;"| Bwoirrinagh ! scope="col" style="background: #FFDEAD;"| Firrinagh ! scope="col" style="background: #FFDEAD;"| Neuloaghtagh ! scope="row" style="background: #FFDEAD;" | shoh UN ! scope="row" style="background: #FFDEAD;" | shen UN ! scope="row" style="background: #FFDEAD;" | shoh YL ! scope="row" style="background: #FFDEAD;" | shen YL
Breearyn
Ayns Bretnish, ta ymmodee cummaghyn yn-filleydagh ec breearyn son dy chowraghey magh emshiryn. Ayns lioar-ghlare, t'ad jannoo ymmyd jen ny cummaghyn shoh son y chooid smoo. Ayns glare cadjin, ta cummaghyn ym-loayrtagh ry-chlashtyn dy mennick, agh ta ny cummaghyn yn-filleydagh ayn chammah, bentyn rish breearyn cadjin er lheh - myr sampleyr, mynd (goll) as cael (geddyn).
Ta kiare emshiryn ym-loayrtagh ec Bretnish myrgeddin, as t'adsyn jannoo ymmyd jeh bod (ve). Jeeagh er son ymmyd ny h-emshiryn shoh.
Cummaghyn yn-filleydagh
Ta ymmodee cummaghyn yn-filleydagh ec breearyn Bretnish. Ta'n taabyl shoh taishbyney cummaghyn y vreear talu (eeck).
! style="background: #FFDEAD;" scope="col" | Unnaneagh ! style="background: #FFDEAD;" scope="col" | Yl-rey ! scope="row" rowspan="3" style="background: #FFDEAD;" | Pretereitagh ! scope="row" rowspan="3" style="background: #FFDEAD;" | Ry-heet ! scope="row" rowspan="3" style="background: #FFDEAD;" | Kianglagh
Mychione y pretereitagh:
Breearyn neureiltagh
Ta shiartanse dy vreearyn cadjin 'sy Vretnish nagh vel jannoo ymmyd jeh ny cummaghyn yn-filleydagh cadjin. Ta bod (ve) as gwybod (fys y ve ayd) neureiltagh dy firrinagh; ny fir elley, ta'n cummaghyn cheddin ec tree jeu, as myr shen, foddee oo gra dy nee keim elley dy vreearyn t'ayn, cha nel breearyn neureiltagh. Y queigoo vreear, cael (goaill), foddee eh jannoo reillyn ny tree elley, agh ayns shiartanse dy vuill, ta cummaghyn er lheh echey.
Bod
Chammah's ny cummaghyn yn-filleydagh t'ec breearyn elley (y pretereitagh, emshir ry-heet as kianglagh), ta cummaghyn yn-filleydagh laaragh as chaie eck, as ymmyd jeant jeh myr breearyn coonee marish breearyn elley. Chammah's yn-filley son earroo as persoon, ta bod (ve) eddyrscarrey jarrooagh, feyshtagh, obballagh.
Ta cummaghyn anchasley rish y cheilley ec y Hwoaie as y Yiass.
Yn Thaimish
Ta'n Thaimish (Baarle: River Thames) ny h-awin vooar ta roie trooid jiass Hostyn. Ta enney share urree er yn oyr dy vel ee roie trooid Lunnin veanagh, agh t'ee roie trooid baljyn elley, goaill stiagh Aah yn Ollee, Reading as Windsor.
Çhengoaylleeaght ny Bretnish
Bod
! colspan="2" scope="col" style="background: #FFDEAD;" | Jarrooagh (Ta mee) ! colspan="2" scope="col" style="background: #FFDEAD;" | Feyshtagh (Vel mee?) ! colspan="2" scope="col" style="background: #FFDEAD;" | Obballagh (Cha nel mee) ! scope="col" style="background: #FFE4C4;"| Unnaneagh ! scope="col" style="background: #FFE4C4;" | Yl-rey ! scope="col" style="background: #FFE4C4;"| Unnaneagh ! scope="col" style="background: #FFE4C4;"| Yl-rey ! scope="col" style="background: #FFE4C4;"| Unnaneagh ! scope="col" style="background: #FFE4C4;"| Yl-rey ! rowspan="3" scope="row" style="background: #FFDEAD;" | Laaragh ! rowspan="3" scope="row" style="background: #FFDEAD;" | Pretereitagh ! rowspan="3" scope="row" style="background: #FFDEAD;" | Chaie ! rowspan="3" scope="row" style="background: #FFDEAD;" | Ry-heet ! rowspan="3" scope="row" style="background: #FFDEAD;" | Kiang. (frau bydd-) ! rowspan="3" scope="row" style="background: #FFDEAD;" | Kiang. (fraue bas-)
Gwybod
Ta cummaghyn pretereitagh as kianglagh ec gwybod (fys y ve ayd), as ta ymmyd jeant jeu son dy chowraghey emshir laaragh as emshir chaie. Shoh cummaghyn yn emshir laaragh:
! scope="col" style="background: #FFDEAD;" | Unnaneagh ! scope="col" style="background: #FFDEAD;" | Yl-rey ! scope="row" style="background: #FFDEAD;" | Kied phersoon ! scope="row" style="background: #FFDEAD;" | Nah phersoon ! scope="row" style="background: #FFDEAD;" | Treeoo phersoon
Yn Chorea Yiass
She çheer 'syn Aishey ee yn Chorea Yiass. T'ee çhemmit liorish y Chorea Twoaie da'n twoaie. She Seoul y preeu-valley.
Çhengoaylleeaght ny Bretnish
Gwybod
Ayns y raa cadjin dwn i ddim (cha s'aym), ta cummey obballagh er lheh jeh'n laaragh kied phersoonagh.
Ennymocklyn
Ta ennymocklyn goll er yn-filley son earroo liorish ymmodee cummaghyn reiltagh, chammah’s fir neureiltagh. Cha nel ad goll er yn-filley son case.
Ta cummaghyn yl-rey goaill stiagh:
Ta cummaghyn yl-rey neureiltagh cadjin goaill stiagh:
Yn Reeshlann (queiggey)
She queiggey jeh cooid ny Çheer Injil ee yn Reeshlann (Freeshlannish Heear: Fryslân, Friesland). T'ee soit ayns twoaie ny çheerey. She Ljouwert preeu-valley y wheiggey.
An Leadhb Gharbh
She balley beg Gaeltacht er Aran Vooar magh veih coose heear Choontae Ghoon ny Ghoal, Nerin, ee an Leadhb Gharbh (Leabgarrow). Ta shirveish baatey assaig kiangley yn balley beg rish Ailt an Chorráin er y çheer vooar. Ta oik postagh, mean-scoill, purt yn ellan ny lhie 'sy valley beg. Myrane lesh shen, ta thie bee, shamyr gammanyn, as ram thieyn lhionney ayn.
Baod
Ta Baod (Baud) ny chommyoon 'sy département Frangagh Mor-Bihan 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Baudais ny Baldiviens currit er cummaltee yn valley.
Çhengaghyn Celtiagh mooarheeragh
Ta çhengaghyn Celtiagh mooarheeragh çheet er banglane jeh ny çhengaghyn Celtiagh daase 'syn Europey. T'eh soiaghey noi ry hoi ny çhengaghyn Celtiagh ellanagh, as adsyn er n'aase 'syn Vretyn Vooar. Cha nel çhengey Cheltiagh vooarheeragh erbee er mayrn jiu.
Ta'n sheiltynys Celtiagh ellanagh as mooarheeragh soiaghey noi ry hoi yn sheiltynys Celtiagh P as Q.
Cha nel monney fys ain er ny çhengaghyn shoh; cha nel monney feanish ry-gheddyn nish. Ta beggan dy hengaghyn sheinyssagh ayn, er bun ny beggan feanish t'ain. Ta'n feanish shoh cowraghyn grainnit as enmyn vuill son y chooid smoo, agh ta teks ny ghaa ayn, chammah's feanish ughtaryn classicagh. Ta feanish ain er kiare çhengaghyn:
Cha nel Britaanish ny çhengey mooarheeragh; haink ee dys yn Vritaan mysh yn 4oo eash marish arragheryn magh ass yn Vretyn Vooar, as çhengey Vrythonagh oc.