Far-skeealaght_Ghothagh
Noaskeealaght as cremeydys romanseeaght
Haink magh y noaskeeal "rieughee" leah 'sy 18oo eash myr aawoalley da'n romanseeaght tradishoonagh va çhiarnyssagh neayr's jerrey'n 17oo eash. Hoilshee magh Daniel Defoe, Samuel Richardson as Henry Fielding dy row yn obbyr oc noa as bentyn da bea jeianagh liorish eddyr-scarrey eh veih "romanseeaght" shenn-emshiragh neuheiltagh. Ren Richardson caartrey ben-eniee liorish gra dy vel ad lhiah far-skeealyn romanseeagh; myr shen, dy vel ad nyn nyummaltee-traa as sheiltynee. Hug Fielding kied chabdil lioar 8 Hom Jones da grinderys er ymmyd reddyn yindyssagh ayns far-skeealaght. Ren ad ymmyd jeh "noaskeeal" bentyn da'n obbyr oc: cummey noa dy 'ar-skeealaght, ny smoo so-chredjal as jeianagh, cooie da eash toiggalagh. Chowree ad eieyn Aristotle as Horace myr bun er son caartrey romanseeaght, er y fa dy row adsyn shassoo er cosoylaght er son ynsagh as sharaghey moralaght. Va'n cremeydys shoh er daa vun. Er yn un laue, honnick ad romanseeaght myr eiyrtys Chatoaleaghys Raueagh, as kyndagh rish y Toilsheraght as yn Aachummey Sostnagh, va shen neuchooie. Myr sampleyr, ayns goan foslee da Roderick Random, screeu Tobias Smollett: Agh tra va aigney deiney trullit fo obbraghyn saggyrtoil dys eer-vullagh credjallaght, haink rish screeudeyryn romanseeaght, as hie ad ass shilley cosoylaght, as lhieeney yn obbyr oc lesh mooadaghey do-hurransagh. Ga nagh row ad corrym rish ny shenn vardyn myr ard-cheeayllee, v'ad soit er geddyn laue yn eaghtyr orroo myr far-skeealeyderyn, as croghey er yindys y lhiahderaght ayns ynnyd y tushtey oc. Myr shen, dyllee ad er marroo-ghruiaght, as ayns ynnyd jeh cummal seose ambee ny h-ard-feniee oc liorish smooinaght as ymmyrkey ooasle, scarr ad ad er coontey roiaght, ymmrkey as aghtys neulhiettrimit. Va'n argane elley rere'n eie dy nee ynsaghey eh ard-ymmyd skeealaght, dys jannoo lhaihderyn aarloo da bea. Myr shen, er lhieu dy row romanseeaght ny red ass cummey yinnagh y lhaihder neuaarloo da bea 'syn 'eer teihll. Va'n argane shoh rere Don Quixote skitt er romanseeaght reejeroil myr Amadis de Gaula. Agh dy cadjin, cha row ny briwnyssyn shen jeant er bun lettyraght roish y 17oo eash, agh er romanseeaght Rangish ennoil myr Le Grand Cyrus liorish Madeleine de Scudéry as Cassandre liorish La Calprenède. Dy jarroo, cha row taghyrtyn neughooghyssagh ayndaue son y chooid smoo, agh v'ad yn-enneydagh liorish focklaghey ellynagh, cohaghyrtyn ass towse, mestey shennaghys as far-skeealaght, as treanid erskyn credjue. Gyn scansh da lheid y taishbyney, cha row scarrey baghtal ayn eddyr noaskeealaght as romanseeaght, ny cosoylaght as neuchosoylaght. Ta Clarissa liorish Richardson goaill stiagh pryssoonaght as baanrid gollrish obbraghyn ard-haghyrtagh Nicholas Rowe. Ta reayrt ayns Ferdinand Count Fathom, liorish Smollett, as yn Eearley goit ayns thie roosteyryn marish corp marroo, ta bun reayrt cosoylagh rish ayns The Monk. Hug cremeyderyn s'anmey moylley da myr ard-hampleyr scoagh dooghyssagh, agh cha row noaskeealee aarloo dy gholl harrish y dooghyssagh as resoonagh foast. Haink magh The Castle of Otranto myr doolane da'n cair-chredjue shoh. Er lesh Walpole dy row cosoylaght lhiettal far-skeealaght: "ta cooid share sheiltynys er nyn stangey liorish lhiantyn rish bea cadjin". Loght eh cliaghtaghyn screeuee Hamuel lhiann rish reddyn dooghyssagh. Va Samuel Johnson er screeu art dardjee ny cliaghtaghyn shoh dys reillyn moralagh: dys ynsaghey sleih aegey (ard-ymmyd skeealaght, er lesh) begin da far-skeealaght "taishbyney bea 'sy feer stayd echey, gyn caghlaa agh liorish taghyrtyn laaoil y teihill, as fo cummaght ennaghtyn as quallidyn ta ry-akin dy feer liorish ainjys deiney." Er lesh dy va skeealyn nyn sampleyryn ymmyrkey da sleih, as mannagh row eh er skeeal lhiantyn rish firrinys, begin da taishbyney sampleyr fondalys deiney. Ny nagh dod shin credjal, cha nod eh ve sampleyr dooin. Ren Walpole beg jeh'n reill shoh: ayns The Castle of Otranto, ta kerraghey Yee roshtyn eirey far-ghoaillagh liorish scaanjoon jymmoosagh as meeryn dy phlaaitail buillvollee. Cha nod shen ve ny lessoon moralagh er son bea er chor erbee. Myr dooyrt Walpole hene, ta bun-cheeal y skeeal: "dy vel peccaghyn ny ayraghyn goll er kerraghey er y chloan dys y trass as y chiarroo heeloghe", as cha nel eh feer ymmydoil. V'eh fo cur taitnys da sleih, cha nel lessoonyn. Tra ghow eh rish dy nee eshyn ughtar y skeeal, hoilshee eh dy row eh fo mestey "y daa horçh romanseeaght: shenn as jeianagh", as cur ry-cheilley taghyrtyn ard-yindyssagh as ymmyrkey deiney cosoylagh. V'eh cur trimmid er yn eie dy vel noaskeealaght ny sorçh dy romanseeaght, gyn scansh da'n rieughid echey as aggyrtys ny h-ughtaryn. Chammah's shen, v'eh goaill stiagh eieyn ny condaigee: v'eh fosyn "jannoo seyr obbraghyn sheiltynys dys croo soiaghyn ny smoo anaasagh", agh "stiurey jantee deiney y skeeal rere reillyn cosoylaght; dy giare, dy chur orroo smooinaghtyn, loayrt as jannoo ny yinnagh deiney as mraane cadjin mastey taghyrtyn neuchadjinagh". V'eh jannoo eab dy ghoaill stiagh cooishyn ard-haghyrtagh as neughooghyssagh lesh soilshaghey as coloayrtys najooragh. 'Syn aght cheddin as ghow stiagh noaskeealaght cowraghyn romanseeaght, va Walpole gobbraghey er bun far-skeealaght rieughee as ennaghtagh.