cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Stashoonyn traenagh Raad Yiarn Vannin
Raad Yiarn Phurt ny h-Inshey (doont)
Va'n raad yiarn Phurt ny h-Inshey ny chied raad yiarn er yn ellan. V'eh foshlit 'sy vlein 1873 as v'eh gobbyr derrey Mean Fouyir 1968 shaghrey magh 1966 tra dy row y corys traenagh er feie doont. Jiu, ta'n raad freilt myr cassan as myr cassan streeaney. Veih goaill sheose ny raillaghyn 'sy vlein 1975, ta ram sleih dy mennick graa fo aa-oshley y raad. Veih'n dooney va ard-lhinnaghyn shirveishoil follit fo'n raad, cur stiagh ard-phiobyn gas as çhellvane, agh v'ad follit er lhied as foddee bee yn raad foslit reesht. Ta daa hambyl ennagh jeh ry-akin ayns Droghad y Cherroo, c'raad ta'n raad er n'gholl ayns co-hroa rish Coorse y T.T. as fosley raad troggalit er ny raillaghyn 'sy vlein 1991, as Balley Keeill Eoin c'raad dy row bun-scoill as cummey thieys troggalit veih'n vlein 2001. V'ad troggalit dy yannoo foddeeaght y raad yiarn d'aa-osley reesht, faagail magh dy bee er y stashoon traenagh ayns Balley Keeill Eoin dy ve aa-hoiaghit. Rish y Nah Caggey Dowanagh va banglane y raad yiarn troggalit eddyr Purt ny h-Inshey as Balley Keeill Eoin gys sleih-champ Knock Alloe.
Ta ny stashoonyn rollaghit er y yesh. Va ynnyd eiraght croghit sheose magh ass ny shenn-troggalyn as y shenn-stashoon ec kione-stashoon Phurt ny h-Inshey. Ta oik yn obbyr vreekey as y toor ushtey foast er ynnyd ec beeal y chlose as ta'n ynnyd stashoon hene ny phairk ghleashtan da'n ynnyd eiraght.
Raad Yiarn y Twoaie (doont)
Va'n raad yiarn veih Rhumsaa gys Balley Keeill Eoin foshlit 'sy vlein 1879 liorish Raad Yiarn Hwoaie Vannin as v'eh gobbraghey derrey yn vlein 1968 tra haink jerrey lesh dagh obbyr troailtee er y laa cheddin myr v'er y raad yiarn gys Purt ny h-Inshey. Credjalit dy row eh ny chione s'aaley as ny smoo ard-hilleydagh er yn ellan, va'n raad yiarn shoh 17 meeillaghyn er lhiurid lesh daa harvollagh ec Glion Wyllin as Glion Shuin. Va'n raad ny chooid jeh'n cholught heyr derrey 1905, tra haink ee stiagh myr cooid Raad Yiarn Vannin ry cheilley lesh Raad yiarn Forsdal.
Er y fa dy row yn raad shoh soit er coose Vooir Vannin, cha row yn emshir mie da ny barrooseyn, as lesh shen va claare cassee troggalit ayns Balley Keeill Eoin dy yannoo jeeyl rea emshiragh daue. Ny s'odjey heose y raad ec Glion Wyllin va garaghyn taitnys ny colught ry-akin, as haink orroo dy ve nyn gione jurnaa da deiney ec Scoill Doonee as ad picnical. V'eh shen sheeyney yn çheet-stiagh oc. V'eh yn stashoon s'girrey ec Skyll Maayl ny voayl stappal da'n lught turrysagh as v'eh orroo shooyl er cassan er çheu y raad.
Va stadd currit er bun ec Balley Volley 'sy vlein 1967 dy yannoo shirveish da Pairk Cretooryn Feie, pairk ta foast foshlit. Va stadd çheu y raad er lheh da Aspick Sodor as Vannin ec Cooyrt yn Aspick, lesh un chaayr as cowrey laue-obbrit. Va'n stashoon ayns Rhumsaa soit er ynnyd jiu Ramsey Bakery t'er brooinyn y valley, red neuvondeishagh cosoylagh rish Raad Yiarn Lectragh Vannin ta soit ayns çheshvean y valley. Va raad yn-sheeyney, ansherbee, er louyn ny purt, as v'eh ry-ymmydit er son lughtaghey cooid. Myrgeddin, va fo-raad troggalit 'sy vlein 1968 gys stashoon lectraghys Valley Mwyllin (Rhumsaa) as ren tree barrooseyn ooill ass tree barrooseyn cadjin da'n aigney shoh. Va'n ventreil giare-heillagh, as hie ny traenyn jerrinagh ersooyl 'sy vlein 1969.
Raad Yiarn Forsdal (doont)
Va'n raad yiarn Forsdal, y fer s'girrey er yn ellan, foslit 'sy vlein 1886. V'eh n'er smoo giare-heillagh myrgeddin. Va'n raad doont 'sy vlein 1940. Ec y toshiaght v'eh ny cholught seyr agh 'sy vlein 1905, v'eh covestit lesh Raad Yiarn Hwoaie Vannin gys Rhumsaa. Hannee ny raillaghyn ayns ynnyd derrey 1976, as va recortysyn ayn dy row traenyn er n'gholl sheose y raad derrey 1974. Cha row yn raad agh tree meeillaghyn er lhiurid agh v'eh er irree sheose 1:20 er feie yn raad. Va'n raad currit er bun er son y cohionnal meaineraght lesh shirveishyn troailtee joarit (cha row agh un varroose kionnit ec y shirveish as t'eh foast gobbyr er raad yiarn y jiass, myr F.39). Ta'n stashoon ayns Forsdal foast er ynnyd agh t'eh ayns shellooderaght preevaadjagh, agh lesh arraghey daa ghroghad ayns ny 1970yn, cha bee yn raad aa-oslit 'sy traa ta ry-heet.
Yn Vongoil
She çheer 'syn Aishey ee yn Vongoil.
Pontekroaz
Ta'n ennym Frangish Pontécruciens currit er cummaltee yn valley.
Rooandey
She çheer ayns yn Affrick ee Rooandey. T'ee çhemmit liorish Ooganda da'n twoaie, Tanzania da'n shiar, Burundee da'n jiass as liorish Pobblaght Gheynlagh y Chongo da'n sheear. She Kigali yn preeu-valley.
Killag
thumb|right|200px|Caslys jeh troggal eairkey ass [[Micrographia, bun y fockle killag as y keeayll bea-oaylleeagh echey.]]
She unnid troggal as obbragh dagh ooilley bioag ee killag. She rheynn sloo jeh organe bioag dy nod oo cur bio er t'ayn.
Ayns 1837, ren bea-oayllee Sheckagh Jan Evangelista Purkyne fakin "grineenyn" beggey tra v'eh jeeagh er stoo lus trooid mynreayrtan. Hie y sheiltynys killag er cur er bun ayns 1839, liorish Matthias Jakob Schleiden as Theodor Schwann. Ta'n sheiltynys gra dy vel organeyn bioag erbee jeant jeh killag (ny killagyn). Ta dagh ooilley killag çheet jeh killag t'ayn hannah. Ta obbraghyn bea goll er jannoo sthie killagyn. Ec dagh killag, ta'n fys gien-oaylleeagh son reaghey obbyraghyn y chillag, as son dy cur da'n sheeloghe noa.
Ta bun yn 'ockle killag Ladjyn: cellula, dy ghra myr shen, “shamyr beg”. Ren Robert Hooke goaill toshiaght ymmydey y fockle ayns 1665. V'eh jeeaghyn er killagyn eairkey trooid mynreayrtan, as nyn gosoylaghey rish ny shamyryn raad va monnee cummal. ... V’eh ry-akin aym, baghtal ass towse, dy row eh thiollit as doralagh, gollrish kere volley, agh cha row ny doralyn nyn soie ayns buill reiltagh [...] ny doralyn, ny killagyn shoh [...] v’ad y chied doralyn mynreayrtagh vaik mee rieau. Foddee dy row ad y chied hie er fakin rieau; cha row mee er jeet da quaiyl Screeudeyr ny Peiagh erbee v’er loayrt orroosyn roish shoh...
Troyn cadjin
thumb|left|300px|Killagyn lugh er nyn aase ayns jyst troarey. Ga dy vel gloutyn mooar ayn, cha nel killag erbee jeu agh 10 [[micromeader|µm er lheead.]]
Ta troyn cadjin killaghyn goaill stiagh: Ta co-oltyn scanshoil ayns far-chrackanyn kuse dy chillagyn prokaryotagh,, as killagyn eukartoyagh, ta rheynnyn far-chrackanagh sthie er lheh oc.
Troggal chillagyn
Ta daa horçh jeh killag ayn: eukaryotagh as prokaryotagh. Son y chooid smoo, ta killagyn prokaryotagh nyn organeyn bioag un-chillagagh, agh ta killagyn eukaryotagh ayns organeyn bioag yl-chillagagh.
Er y fa dy vel killagyn anchasley rish y cheilley, she taishbyney troyn cadjin t'ayn, agh cha nel dagh ooilley red 'syn art bentyn rish dagh ooilley killag er lheh.
Killagyn prokaryotagh
[[Coadan:Average prokaryote cell numbered.svg|thumb|400px|right|Caslys jeh killag prokaryotagh cadjin
(1) Pili
(2) Plasmaid
(4) Plasmey killag
(5) Far-chrackan killag
(6) Boalley killag
(8) Far-heshvean
(9) Flagellum bacteyragh ]]
Ta killagyn prokaryotagh anchasley rish killagyn eukaryotagh, er y fa nagh vel coodagh çheshveanagh ny çheshvean oc. Kuse dy mynoltyn as troggalyn t'ec chillag eukaryotagh, cha nel adsyn ec killagyn prokaryotagh. Obbyr ta jeant ec mynoltyn ayns killag eukaryotagh, myr sampleyr, mitochondria, t'eh jeant ec y far-chrackan plasmagh ayns killag prokaryotagh. Ta tree rheynnyn 'sy chillag: proteenyn er y far-chrackan killag; y coodagh killag; as y plasmey killag. Er y far-chrackan, ta proteenyn myr flagella as pili, as ad gobbraghey bentyn rish arraghey, goaill greim er reddyn, ny kiangley killagyn rish y cheilley. Ayns y coodagh killag, ta'n boalley killag, kishtag, as far-chrackan plasmagh. Ta GDN, ribbosoomyn as troggalyn elley cummal 'syn phlasmey killag.
Killagyn eukaryotagh
[[Coadan:Biological cell.svg|thumb|400px|Caslys jeh killag baaghagh eukaryotagh cadjin as ny co-oltyn ayn.
Mynoltyn:
Rolley çheeraghyn as thallooyn foddey ersooyl rere eaghtyr
thumb|right|350px|Çheeraghyn rere eaghtyr.
Killag
Killagyn eukaryotagh
(1) Myn-heshvean (2) Çheshvean (3) Ribbosoom (4) Bolgan (5) Moggyl endoplasmagh garroo (6) Farrys Golgi (7) Ushylagh killag (8) Moggyl endoplasmagh reajagh (9) Mitochondria (10) Folmid killag (11) Plasmey killag
Karnag
She commyoon as balley beg keayin er coose yiass y Vritaan faggys da Lhoob Mor-Bihan 'sy rheynn Mor-Bihan eh Karnag (Carnac). T'eh ny lhie er lieh-innys keyl lieh-vollagh eddyr y valley mean-eashagh Gwened as y valley seyrey Kiberen. Ta'n balley goll er rheynn magh ayns daa laaragh – Balley Karnag as Traie Karnag. 'Sy vlein 2011 va 4,227 dooinney cummal 'sy valley.
Staol
thumbnail Ta Staol (Étables-sur-Mer, Galloish: Establ) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
New Horizons
right|thumb|Y scrutag spoar New Horizons She scrutag spoar eddyr-phlanaidagh eh New Horizons. V'eh launshit myr ayrn jeh'n chlaare New Frontiers liorish NASA. Va'n scrutag spoar jeshaghtit liorish yn Applied Physics Laboratory (APL) ayns Ollooscoill Johns Hopkins as y Southwest Research Institute (SwRI), marish fwirran fo stiurey Alan Stern. .Va'n saagh spoar launshit ayns 2006 as she scrutaght etlagh shaghey er corys Pluto ayns 2015 va'n ard-vishoon. Lurg shen, v'eh yn nah vishoon ayn na etlagh shaghey as scrutaghey fer ny ny smoo jeh corpaneyn ayns cryss Kuiper 'sy jeihaght ny yei. Haink er y dean shen dy ve ny vishoon dys 486958 Arrokoth. She New Horizons y queiggoo scrutag spoar bieauid scapail y gheddyn son Corys ny Greiney y hregeil.
Killag
Killagyn eukaryotagh
(12) Leesosoom (13) kentreen ayns kentrosoom]] Ta killag eukaryotagh cadjin mysh 10 keayrt ny smoo na killag prokaryotagh cadjin, as ta kuse jeu eer ny smoo. Yn anchaslys smoo eddyr y ghaa, shen dy vel rheynnyn far-chrackanagh ec killagyn eukaryotagh, as obbyr soe er lheh taghyrt ayndaue. Ta'n fer cho scanshoil y çheshvean, raad ta GDN y chillag ny hoie çheusthie jeh far-chrackan. Ta GDN eukaryotagh er ny reaghey ayns co-vreneenyn linnagh (kroymasoomyn) as proteenyn histone oc. Chammah's shen, ta GDN elley ec kuse dy vynoltyn, myr sampleyr, mitochondria.
Staol
Ta'n ennym Frangish Tagarins ny Établais currit er cummaltee yn valley.
Killag
Co-oltyn y chillag
Ta far-chrackan killag ec dagh ooilley killagh. Ta'n far-chrackan shoh rheynn y killag hene jeh'n çhymbyllaght echey; reaghey ny ta çheet stiagh ny goll magh; as freayll cummys lectragh y chillag. Çheusthie jeh'n far-chrackan, ta'n chooid smoo jeh'n killag lane dy phlasmey killag. Ta GDN as GRN ec killagyn chammah, son dy hroggal proteenyn, ensymeyn er lheh.
Far-chrackan killag
Ta far-chrackan killag mygeayrt y phlasmey killag; ayns lossreeyn as prokaryotee, ta'n far-chrackan fo boalley killag dy cadjin. Ta'n far-chrackan eddyrscarrey y killag hene as y çhymbyllaght veih my cheilley, as coadey y killag. T'eh jeant jeh daa-vrat lipaidagh (co-vreneen sahllagh as feoh ushtey orroo) as co-vreneenyn fosfaar (as ad currit da ushtey); myr shen, ny keayrtyn t’ad cur er daa-vrat lipaid-fosfaar.
Ta proteenyn nyn soie ayns y far-chrackan, as t'ad gobbraghey myr feddanyn as pumpyn, reaghey arraghey co-vreneenyn stiagh as magh ass y chillag. Myr shen, t’ad gra dy vel y far-chrackan lieh-neuyeen: foddee eh lhiggey da co-vreneen ny eeane goll ny hrooid gyn scuirr; lhiggey da kuse jeu goll ny hrooid; ny lhiettal da goll ny hrooid er chor erbee. Chammah’s shen, ta proteenyn glackey ec y far-chrackan killag, as ad lhiggey da’n chillag cronnaghey co-vreneenyn cowree jeh çheumooie, myr sampleyr, broddagyn.
Karnag
Ta enney mooar er y valley son lhiaghtyn Karnag – fer jeh ny çhaglymyn menhir Noa-littagh smoo lheeadagh er y dowan – as ny traieyn t'ayn.
Lhiaghtyn Karnag
left|thumb|Lhiaghtyn ayns çheughey Kervarioù
Ta enney mooar er Karnag er yn oyr dy vel ny smoo na 10,000 dy lhiaghtyn Noa-littagh ta goll er enney myr menhir (veih men "clagh, leac" as hir "liauyr" y Vritaanish). Va ny lhiaghtyn giarrit magh as clagh ynnydagh as currit er nyn shassoo ec lught roie-Cheltiagh yn ard. Ta beeal-arrish ynnydagh gra dy vel ny lhiaghtyn shassoo ayns linnaghyn jeeragh er yn oyr dy row ad nyn sidooryn ayns Leejoon Raueagh va çhyndaait dys lhiaghtyn ec y druiaghtagh Merlin (ta lhiegganyn ynnydagh jeh çhymshal Adha).
Va ny lhiaghtyn currit er nyn shassoo car yn eash Noa-littagh v'ayn eddyr 4500 RC as 2000 RC. Cha nel fys shickyr er date troggalys yn ard-hroggalys, agh ta ny h-oaylleeyn credjal, rere feanish ny h-immeeaghtyn v'ayn, dy row yn ard-hroggalys currit ry cheilley mysh y vlein 3300 RC. Ta tushtey ayn dy row ny lhiaghtyn currit ayn fer lurg fer liorish sheelogheyn eiyrtyssagh ren keayrt er yn ynnyd son lhiaght y chur er shassoo ayns ennym nyn shennayryn oc.
Shennaghys
left|thumb|Tullagh Vaayl 'Sy vlein 1864, va'n Drinded-Karnag as e phurt scarrit magh ass y chommyoon son commyoon as skeerey noa y chur er bun. Ren ny h-eeasteyryn smooiinaghtyn dy row keeill Noo Korneli ro-oddey veih'n phurt as va fer elley troggit dauesyn ayns ynnyd ny share. Rere shen, haink er an Drinded-Karnag dy ve ny skeerey as ny chommyoon er lheh.
'Sy vlein 1903, va ynnyd seyrey keayin crooit er ny shenn-laareyn sailjey. Hie eh er ny lhiassaghey trooid ny 1950yn as, rere shen, haink er yn ard dy ve rheynnit magh ayns daa laare baljagh: Balley Karnag as Traie Karnag. 'Sy vlein 1974 ren y roaragh ard-ghooagh as feniaghtagh Louison Bobet gialdyn argid da ynnyd ushtey-lheihyssagh, lurg ren eh irree magh ass y roaraght chohirreydagh as eh er ny chossyn y Tour de France tree keayrt eddyr ny bleeantyn 1953 as 1955.
Deyn-oaylleeaght
Ta'n ennym Frangish Carnacois as yn ennym Britaanish Karnagad currit er cummaltee yn valley.
Rere y choontey-pobble 'sy vlein 2011, va 4,227 dooinney cummal 'sy valley. Shoh heese recortyssey jeh earroo yn phobble veih'n vlein 1901:
Y Vritaanish
Er y gherrid, ren y valjaght shiaulley plan çhengoaylleeagh as fo-screeu docamad son greinnaghey as lhiggey da çhyndaa docamadyn baljagh as stoo naight 'sy Vritaanish.
Rolley çheeraghyn as thallooyn foddey ersooyl rere eaghtyr
Shoh rolley çheeraghyn y theihill rere eaghtyr slane. Ta'n rolley shoh rang-oardraghey çheeraghyn seyr, chammah as thallooyn hene-reiltagh. Ta lane-eaghtyryn gowit stiagh, as ad goaill stiagh thalloo, ushtaghyn antraieagh (loghyn, doouryn, awinyn). Cha nel ushtaghyn marrey, ushtaghyn thallooinagh as Cryssyn Tarmaynagh Liehlagh coontit stiagh 'syn earroo, chammah as aggyrtysyn er yn Antarctagh.
Charon (eayst)
Ta Charon ny (134340) Pluto I (Greagish: Χάρων) ny eayst smoo t'ayns y Chorys Plutoynagh. V'eh feddynit magh ec James Christy er 22 Mean Souree, 1978. Ta ny h-oayllee credjal neesht dy vel Charon ny chooid jeh corys çhyndaaee lesh Pluto hene myr ta'n çheshvean trimmid oc soit magh as y daa nhee. T'ad goll cruinlaghey y boayll shen dy sincroanagh, t'eh shen, ta un oaie ec Pluto dy kinjagh rish Charon, as un oaie ec Charon dy kinjagh rish Pluto.
Ren y mishoon spoar New Horizons çheet gys Pluto as Charon 'sy vlein 2015.
Coill an Chollaigh
She balley 'sy valley eirinagh Tóin re Gaoith, Coontae yn Chavan, Nerin, eh Coill an Chollaigh (Yernish son Keyll y Chollee; Bailieborough). Rere coontey-pobble 'sy vlein 2011 ta 2,530 dooinney cummal 'sy valley. Rere shen, t'eh ny nah valley smoo 'sy choontae lurg y Cavan hene. Er oyr yn oddeeaght veih'n vayr gleashtanagh M3 ta'n balley nish ny valley troailtagh.
Shennaghys
Roish Plandail Ulley va'n ard enmyssit Killechally, Killycolly as Killycollie 'sy Vaarle. Ansherbee, va thallooyn Tóin re Gaoith ayns Bréifne Thiar giootit veih Jamys I Hostyn dys William Bailie, glackeyder Albinagh. Roish jerrey yn vlein 1613 va thie niartit troggit echey as va'n reamys echey doont roish y vlein 1629.
Va jeeyll jeant da'n thie ayns aile 'sy vlein 1918 as va'n thie slane scryssit ayns ny 1930yn jeianagh.
Neptioon
Ta Neptioon yn hoghtoo planaid magh ass y ghrian ayns Corys ny Greiney, as y kiaroo planaid smoo. T'eh soit eddyr Uraanus as Pluto.
Cronk Vradda
Ta Cronk Vradda (Baarle: Bradda Hill ny Bradda Head) ny chione-çheerey ta soit faggys da Purt Çhiarn, Mannin. Ta'n cassan gys y vullagh veih Bradda Heear ny chooid jeh Raad ny Foillan (Cassan foddey-hannaghtyn Slystagh Vannin).
Cronk Meayll
Ta Cronk Meayll (Baarle: Mull Hill) ny chronk injil ayns Vannin, çheumooie jeh Creneash. Ta carn shamyragh soit er mullagh y chronk.
Rollage vuillagh
258px|thumb|Feeshan moal-ghleashagh jeh Rollage Vuillagh y Phartan goit liorish camerey [[Lucky Imaging veih Ollooscoill Cambridge ec 800 nm er tonn-lhiurid. Ta'n feeshan taishbyney yn builley gial as yn eddyr-vuilley baiht.]] thumb|right|258px|Feeshan jeh [[rollage vuillagh Vela ayns sollys X-scell.]] She rollage naeearaneagh çhyndaaee ta feer vagnaidit ee rollage vuillagh. T'eh cur magh scellyn jeh'n goulraght lectrovagnaidagh. Cha nel ny skellyn shen ry-akin er y Dowan mannagh vel ad çheet jeeragh hooin, cosoylagh rish sollys thieyn sollysh. 'Syn aght shen, ta cummey yn rollage cosoylagh rish rollage ta builley. Ta rollageyn naeearaneagh feer ghloo as ta ammyn çhyndaaee cadjin as giarey oc. Ta'n aght shen gientyn eddyrcheimyn feer chiart eddyr ny buillaghyn as ad eddyr millihullee as thullee er lhiurid da rollage er lheh.
Er oyr ny h-ammyn oc, t'ad nyn ghreienyn ymmydoil. Ren tastaghyn er rollage vuillagh ayns rollage naeeearaneagh çhyndaaee lhiggey da feeraghey neuyeeragh yn ghoulraght ym-hayrnagh. Va ny chied planaidyn neu-ghrianagh feddynit magh as ad cruinnlaghey yn rollage vuillagh PSR B1257+12. Ta sorçhyn ennagh jeh rollageyn buillagh cha kiart er çheu y reiltaght hyndaaee oc dy vel ad cosoylagh rish cluig vreneenagh.
Croo
Ta rollage vuillagh çheet er y theihll tra ta cree rollage vooar cohionnit car sar-nova as t'eh tuittym ersyn hene myr rollage naeearaneagh. Ta'n rollage naeearaneagh freayll y chooid smoo jeh'n vomentum uillinagh as, er yn oyr nagh vel agh corillagh beg jeh craue raadeeoil y çhenn rollage eck, t'ee crooit marish bieauid hyndaaee feer happee. Ta goull goulraght ceaut magh er lhiurid essyl vagnaidagh y rollage vuillagh as ta'n goull shen cassey lesh çhyndaa y rollage naeearaneagh. Ta essyl vagnaidagh y rollage vuillagh kiarail troa yn ghoull lectrovagnaidagh, agh cha lhisagh da'n essyl vagnaidagh ve unnane as yn essyl hyndaaee. Ta'n veeyeerid shen lhiggey da'n ghoull shen dy ve fakinit un cheayrt lesh dagh çhyndaa yn rollage naeearaneagh. She bun y ghoull bree hyndaaee y rollage naeearaneagh as t'ee gientyn magher lectragh veih gleashaght y vagher lectrovagnaidagh. T'eh cur rish bieauaghey protaneyn as lectraneyn er eaghtyr y rollage as crooaght goull lectrovagnaidagh ta ceaut magh veih poullyn y vagher lectrovagnaidagh. Ta'n çhyndaays shen neuhiyraghey lurg tammylt er oyr chur magh y vree lectrovagnaidagh. T'eh er credjal dy vel obbraghys y rollage vuillagh radio mooghit (y "linney baaish") tra ta amm çhyndaaee jeh'n vieauid voal chooie. Ta'n mooghey shen taghyrt lurg 10-100 millioon dy vleeantyn. Rere shen, t'eh er ooley nagh vel 99% jeh rollageyn naeearaneagh 'sy Tuinney builley ny smoo.
Jeeagh er neesht
• 2
Djibouti
She çheer ayns yn Affrick ee Djibouti. T'ee çhemmit liorish Eritrea da'n twoaie, yn Eetoip da'n sheear, as y Tomaal da'n jiass. She Djibouti yn preeu-valley.
Emilia Schüle
She aghteyr Germaanagh va ruggit 'sy Roosh ee Emilia Schüle (ruggit er 28 Sauin 1992 ayns Blagoveshchensk).
Coorse bea
Va Emilia Schüle ruggit ayns 1992 'sy Roosh lesh lught thie Germaanagh. Tra v'ee un vlein d'eash, ren ee as e lught thie arraghey dys Berleen. Ghow ee ayrn ayns brastylyn daunse keirdey 'sy daunse noa-emshiragh, 'sy daunse straiddey, as 'sy vallay tra v'ee hoght bleeaney d'eash.
Erreish j'ee ayrn y ghoaill 'sy cheirdlann Talents Getting Started ayns 2005, ghow ee ayrn ayns shiartanse dy hoilsheenyn son Arcor, IKEA, Clearasil as Deutsche Telekom. Chloie ee ayns ny scannaneyn çhellveeish Guten Morgen, Herr Grothe as Manatu – Nur die Wahrheit rettet dich raad hooar ee e chied phaartyn toshee, as haink y chied ard-phaart ayns 2008 tra ren ee cloie marish Anke Engelke, Armin Rohde as Piet Klocke 'sy scannane Freche Mädchen.
Haink y chied ard-phaart elley ayns 2009 'sy scannane Gangs myr Sophie, marish ny h-aghteyryn as braaraghyn aegey, Wilson Gonzalez as Jimi Blue Ochsenknecht. Ayns 2010 ren ee cloie ayns Rock It! as Freche Mädchen 2.
Steve McQueen
Va Terrence Stephen McQueen (24 Mart 1930 - 7 Mee Houney 1980) ny chloieder fillym Americaanagh. Rug eh ayns Beech Grove, Indiana.
Bunstoo
450px|thumbnail|right|[[Taabyl reiltagh ny bunstooghyn]]
She sorçh dy vreneen eh bunstoo, as eh er ny chowraghey rere'n earroo breneenagh echey; dy ghra myr shen, yn earroo dy phrotonyn ayns y çheshvean echey. Dy cadjin, ta'n ennym goll er cur er stoo kemmigagh glen, jeant jeh breneenyn as yn earroo cheddin dy phrotonyn ec dagh fer jeu. Ta bunstooghyn goaill stiagh fir chadjin myr yiarn, argid, airh, carboan as ocsygien. Rish 2008, va 117 er nyn ngeddyn magh, as 92 jeu ry-gheddyn dy najooragh er y Chruinney.
Shennaghys
300px|thumbnail|Taabyl reiltagh [[Mendeleev|Vendeleev 1869.]]
Va straih bunstooghyn chlassicagh ard-chaslyssagh ec ymmodee cultooryn dy hoilshaghey magh obbraghyn najooragh. Va tree bunstooghyn ayn harrish y chruinney: thalloo, ushtey, as aile. Dy cadjin, ta aer nyn mast'oc. Ec fallsoonys Greagagh, Injinagh (Tattva as Mahābhūta), Shapaanagh as Tibetagh, va aether chammah. Ec fallsoonys Dao Sheenagh, ta ny queig bunstooghyn fuygh, aile, thalloo, meain as ushtey - cha nel aer ny bun-stoo.
Y chied screeuyn mychione ny bunstooghyn Sheear, v'ad screeut ec Empedocles Hug eh "fraueyn" orroo, as ren eh kiangley ad rish enmyn Zeus, Hera, Nestis, as Aidoneus (shenn-skeealagh). Cha dug eh hene "elmint" ("στοιχεῖον", stoicheion) orroo rieau; s'cosoylagh dy nee Plato ren y chied ymmyd jeh'n 'ockle shen mysh 360 RJC, ayns Timaeus. Ta'n coloayrt shoh goaill stiagh resoonaght er dooghys chorpyn orgaanagh as neuorgaanagh, as loayrt er ny "kied vunstooghyn": thalloo, ushtey, aer as aile.
Doon ny Ghoal Hiar Hwoaie (rheynn-reihys Dáil Éireann)
right|thumb|Rheynn-reihys Ghoon ny Ghoal Hiar Hwoaie er caslys-çheerey Nerin She rheynn-reihys er son Dáil Éireann, y çhamyr s'inshley ayns Parlamaid Nerin eh Doon ny Ghoal Hiar Hwoaie (Dún na nGall Thoir Thuaidh; Donegal North-East). Ta 3 Teachtaí Dála ("Çhaghteryn y Whaiyl"; TD myr aagherrid) goll er reih ayn. T'ad Charlie McConalogue (FF), Joe McHugh (FG) as Pádraig Mac Lochlainn (SF) ny TDyn ec y traa t'ayn.
Uraanus
Ta Uraanus yn shiaghtoo planaid magh ass y ghrian ayns Corys ny Greiney, as y treoo planaid smoo. T'eh soit eddyr Sarn as Neptune.
Eliant
Ta Eliant (Elliant) ny chommyoon 'sy département Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank. Ta'n balley ny lhie mygeayrt 19 km sheear veih Kemper.
Ta'n ennym Frangish Elliantais currit er cummaltee yn valley.
Andorra
Ta Andorra, ny Prinsaght Andorra (Catalonish: Principat d'Andorra), ny çheer thallooinit 'syn Oarpey Heear, soit ayns ny Sleityn Pyreanagh eddyr y Rank as y Spaainey. T'ee ny çheer baghtal nish er son y turrysaght as e stayd myr kemmyrk cheesh.
Skeeraghyn
Ta Andorra rheynnit ayns shiaght skeeraghyn:
Çheeroaylleeaght
Rere y soiaghey eck ayns ny Sleityn Pyreanagh my hiar, ta Andorra jeant seose er y chooid smoo jeh sleityn as ad 1,966 m er mean-yrjid. She Coma Pedrosa y fer jeu s'yrjey as eh 2,946 m er yrjid. T'ad rheynnit liorish tree glionteeyn ayns cummey Y ta çheet ry-cheilley ayns un awin, yn awin Valira. Ta Andorra 468 km² er eaghtyr. Ta speyr tempreilagh gollrish speyr ny Frank as ny Spaainey ayns Andorra, agh ta ny smoo sniaghtey 'sy Gheuree rere yrjid ny çheerey.
Deynoaylleeaght
Ta ny h-Andorree nyn mynlught ayns nyn jeer hene oc; ta 67.7% jeh ny cummaltee jeant seose jeh Spaainee, Portiugee, Frangee, Goaldee as Iddaalee. Rere Oik Coontey-pobble SUA, ta'n jerkallys-vea oc (83.5 bleeaney) nane jeh ny jerkallysyn s'odjey er feie ny cruinney.
Çhengaghyn
She Catalonish çhengey oikoil ny çheerey. Ta Andorra nane jeh kiare steatyn nagh vel Cochruinnagh Crauelagh Mynlughtyn Ashoonagh Choonseil ny h-Oarpey fo-screeuit eck, lesh y Rank, Monaco, as y Turkee.
Bearnaraigh Mòr
She ellan ayns ny h-Ellanyn Heear, Nalbin, ee Bearnaraigh Mòr (Great Bernera), ny Bearnaraigh (Baarle: Bernera). T'ee ny 34-oo ellan smoo ayns Nalbin as ish 21 km² (8.1 mi ker) er eaghtyr.
Ta Bearnaraigh Mòr ny soie ayns Loch Ròg er coose heear hwoaie Ellan Lioas as t'ee kianglt r'ee liorish droghad raaidey. She Breacleit y balley smoo er yn ellan.
250px|left|thumb|Loghanyn gimmee er Bearnaraigh Mòr
Alice Zeniter
She noaskeealagh, çhyndaader, screeudeyr cloie, dramadeyr, as stiureyder Frangagh ee Alice Zeniter (ruggit ayns 1986).
T'ee er cosney yn undyr Prix Renaudot son deiney aegey son e trass noaskeeal, Juste avant l'Oubli, as yn aundyr Prix Goncourt son deiney aasit aegey son e kiarroo noaskeeal, L'Art de Perdre.
Ren Zeniter soilshey magh e chied noaskeeal, Deux moins un égal zéro, tra v'ee 16 bleeaney d'eash. Va'n nah noaskeeal eck, Jusque dans nos bras, soilshit magh ayns 2010 as çhyndaait dys y Vaarle myr Take This Man.
Ren e noaskeeal s'noa, L'Art de Perdre, cosney shiartanse d'aundyryn. V'eh soilshit magh 'sy Vaarle ayns 2021 myr The Art of Losing, noaskeeal ren cosney j'ee Aundyr Lettyragh Eddyrashoonagh Ghivlyn marish e çhyndaader Frank Wynne.
Lambal
Ta Lambal (Lamballe, Galloish: Lanball) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Lamballais currit er cummaltee yn valley.
Antrapoaylleeaght hengoaylleeagh
She magher antrapoaylleeaght antrapoaylleeaght hengoaylleeagh, jannoo ymmyd jeh saaseyn hengoaylleeaght son feyshtyn antrapoaylleeagh. T’eh kiangley oltscarrey cummaghyn as coryssyn cowroaylleeagh, adsyn ta bentyn rish glare er lheh, lesh toiggal coryssyn sheshoil as cultooragh.
T’eh lhie harrish çhengoaylleeaght antrapoaylleeagh dy trome: shen y vagher çhengoaylleeaght ta jannoo studeyrys er kianglaghyn eddyr glare as cultoor.
Kione Vradda
Ta Kione Vradda (Baarle: Bradda Head) ny chione çheerey ayns sheear yiass Vannin.
Celina Jaitly
Ta Celina Jaitly ny ben-chloieder fillym Injinagh. Rug ee ayns Shimla, Himachal Pradesh er 24 Mee Houney, 1981.
Torfaen
She co-chorp coontae ayns Bretin Yiass eh Torfaen, as y balley Torfaen hene balley reiragh y choontae.
Yueish
She aarheynn vooar jeh ny çhengaghyn Sheenagh ee Yueish (粵語; Yueish Jyut6 Jyu5 ayns Jyutping; Mandarin Yuèyǔ ayns Pinyin). Ta'n rheynn shoh goaill stiagh Cantoanish.
Çhengoaylleeaght antrapoaylleeagh
She studeyrys er kianglaghyn eddyr glare as cultoor çhengoaylleeaght antrapoaylleeagh, chammah as kianglaghyn eddyr bea-oaylleeaght gheiney, smooinaght as glare. T’eh lhie harrish antrapoaylleeaght çhengoaylleeagh dy trome: shen y vagher antrapoaylleeaght ta jannoo studeyrys er sleih “trooid” nyn jengaghyn.
Penn-ar-C'hrann
Ta Penn-ar-C'hrann (Pencran) ny chommyoon 'sy département Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Pencranais currit er cummaltee yn valley.
Guinea Chryss ny Cruinney
She çheer 'syn Affrick ee Guinea Chryss ny Cruinney. T'ee çhemmit liorish Cameroon da'n twoaie as Gabon da'n jiass as y shiar. Ta'n preeu-valley, Malabo, soit er ellan Bioko ayns y Cheayn Sheear.
Lisa Snowdon
She çhebbeyder çhellveeish as radio as craishteyder fassan Sostynagh ee Lisa Snowdon (ruggit myr Lisa Snawdon er 23 Jerrey Geuree 1972). She cuirreyder y chlaare çhellveeish rieughagh Britain's Next Top Model liorish Living TV voish y vlein 2006 derrey 2009. Chammah's shen, ren ee co-hebbey Capital Breakfast er Capital London voish Luanistyn 2008 derrey 18 Nollick 2015.
Ulvey
right|thumb|200px|Keeil Ardalum, liorish [[Thomas Telford]]
Bremen
She caayr Hanseatagh ayns sheear hwoaie yn Ghermaan ee Baljaght Chaayragh Bremen (Stadtgemeinde Bremen, ). She caayr hraghtee as hynskylagh t'aynjee as purt vooar eck ee. T'ee ny soie er yn awin Weser. She cooid jeh'n ard moirvaljagh Bremen-Oldenburg as mysh 2.4 villioon deiney cummal ayn. She Bremen y jeihoo caayr smoo 'sy Ghermaan as y nah chaayr smoo ayns twoaie yn çheer.
Baljyn as caayryn lannoonit
Ta Hamburg goll er lannooney rish:
Balley Kew Aeg
Ta Balley Kew Aeg (Kewaigue) ny valley eirinagh, chronk as scoill faggys da Doolish ayns Skeerey Vraddan, Mannin.
Thallooyn yn Eear Hwoaie
Ta Thallooyn yn Eear Hwoaie (Northwest Territories; les Territoires du Nord-Ouest) nyn dalloo ayns y Chanadey. T'ad soit ayns twoaie ny Canadey, as t'ad sheeyney lesh y daa halloo elley, Yukon da'n sheear as Nunavut da'n shiar, as lesh tree queiggaghyn: y Cholombey Ghoaldagh da'n sheear yiass, as Alberta as Saskatchewan da'n jiass. T'ad 1,346,106 km² er eaghtyr as ta cummal er 41,464 dy 'leih ayndaue rere sleih-earroo ny bleeaney 2006. She Yellowknife y preeu-valley veih'n vlein 1967.
Rutherford B. Hayes
Va Rutherford Birchard Hayes (4 Jerrey Fouyir, 1822 - 17 Jerrey Geuree, 1893) ny 19oo Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit. V'eh ayns oik veih 3 Mart, 1877 derrey 4 Mart, 1881.
Tregarvan
Ta Tregarvan (Trégarvan) ny chommyoon 'sy département Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Shicklaahengoaylleeaght
She studeyrys çhengoaylleeagh shicklaahengoaylleeaght, bentyn rish oyryn shicklaagagh as neayr-veaoaylleeagh dy nod sleih cosney stiagh, toiggal as jannoo ymmyd jeh glare. Va obbyr lheah fallsoonagh son y chooid smoo, er y fa nagh row monnay fysseree ayn mychione obbraghey yn inçhyn deiney. Ta oltscarrey jeianagh jannoo ymmyd jeh bea-oaylleeaght, neayr-oaylleeaght, smooinaghtoaylleeaght as sheiltynys fys son studeyrys er yn aght ta’n inçhyn gobbraghey glare. Ta ymmodee fo-vagheryn ayn; myr sampleyr, er y fa dy vel saaseyn share ain son jannoo studeyrys er obbraghey neayr-oaylleeagh yn inçhyn gyn cur stiagh ort, ta neayr-hengoaylleeaght er jeet dy ve ny vagher hene.
Ta shicklaahengoaylleeaght goaill stiagh obbraghyn smooinaghtagh son croo raa as keeayll as grammeydys kiart echey, trooid fockle-hasht as troggalyn grammeydagh, chammah as obbraghyn son toiggal raaghyn, focklyn, screeuyn as reddyn elley.
Minish Yiass
She aarheynn jeh ny çhengaghyn Min ee Minish Yiass. Ta'n ennym çheet er ymmodee abbyrtyn ta goll er loayrt ayns Fujian jiass. Va çhengoayllee cliaghtey rheynn Min ayns Minish Hwoaie as Minish Yiass; agh jiu, t'ad rheynn ad ny smoo.
Minish Hwoaie
She aarheynn jeh ny çhengaghyn Min Sheenagh ee Minish Hwoaie (Minish Hwoaie: 闽北语 Mǐnběiyǔ). Ta'n ennym çheet er ymmodee abbyrtyn ta goll er loayrt ayns Fujian meanagh as sheear-hwoaie. Va çhengoayllee cliaghtey rheynn Min ayns Minish Hwoaie as Minish Yiass; agh jiu, t'ad rheynn ad ny smoo. Rere'n chiaddey shoh, ta Min Bei çheet er abbyrtyn Shibei ayns Pucheng Xian, Chong'an, Wufu as Xingtian ayns Wuyishan Shi, Zhenghe as Zhengqian ayns Zhenghe Xian.
229762 Gǃkúnǁʼhòmdímà
Ta 229762 Gǃkúnǁʼhòmdímà (screeuit myr 2007 UK126 myrgeddin) ny chorpane y disc orçhit (SDO) lesh jarroo-vooadys dy 3.5. T'eh aarlaghit myr planaid crivassanagh cummyssagh. Ta'n corrid 0.48 echey coyrlaghey dy vel eh currit fud y cheilley rere ym-hayrn. Bee eh ec y voayl s'faggys da'n Ghrian mygeayrt ny bleeaney 2046.
Ratçhal
Ta ratçhal çheet er spoyrt bieauid noi slat howshe, lheid as clag ny gys boayl er lheh. Ta ny cohirreyderyn ayns ratçh shirrey creaghnaghey dean 'sy traa s'girrey. Dy cadjin ta'n dean shen goaill stiagh goll harrish foddeeaght ennagh, agh foddee dy vel eh goaill stiagh deanyn elley dys slat howshe er lheh dy roshtyn lesh cooney bieauid.
Nunavut
Ta Nunavut (Sheelee Inuktitut: ᓄᓇᕗᑦ) ny thalloo smoo as s'noa 'sy Chanadey. V'ee scarrit magh voish Thallooyn y Twoaie er 1 Averil 1999 rere Aght Nunavut as Aght Coardailys Feeaghyn Thalloo Nunavut, ga dy vel ny joaraghyn currit er bun 'sy vlein 1993. Va crooaght Nunavut ny chied chaghlaa da'n caslys politickagh 'sy Chanadey veih'n vlein 1949, tra dy vel Thalloo yn Eeast cochorpit stiagh 'sy chochiangle.
Va'n preeu-valley, Iqaluit, reiht myr preeu-valley yn thalloo 'sy vlein 1995 rere pobble-vriwnys. T'ad Rankin Inlet as Cambridge Bay ny baljyn elley 'sy thalloo. Ta Nunavut goaill stiagh Ellan Ellesmere da'n twoaie as Ellan Victoria da'n sheear. Cha nel agh 31,152 cummaltee 'sy thalloo rere ooley yn phobble ny bleeaney 2008, as adsyn skeayllit magh er feie ny smoo na 2 villioon kilometeryn kerrinagh, ny eaghtyr cosoylagh rish eaghtyr ny h-Oarpey Heear.
Minish Hiar
She aarheynn jeh ny çhengaghyn Min ee Minish Hiar (Minish Hiar: Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄). Ta'n ennym çheet er ny h-abbyrtyn Min ta goll er loayrt ayns Fujian sheear.
Minish Veanagh
She aarheynn jeh ny çhengaghyn Min ee Minish Veanagh (Minish Veanagh: 闽中 Mǐnzhōng). Ta'n ennym çheet er ny h-abbyrtyn ta goll er loayrt ayns Fujian meanagh, ayns Yong'an ny Sanming, Fujian.
Summer Glau
Ta Summer Lyn Glau ny ben-chloieder fillym Americaanagh. Rug ee ayns San Antonio, Texas er 24 Jerrey Souree, 1981.
Perroz-Gireg
Ta Perroz-Gireg (Perros-Guirec) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Missouri
She steat ayns ny Steatyn Unnaneysit eh Missouri. T'eh soit ayns çheshvean ny çheerey. She Jefferson City y preeu-valley as she Kansas City yn balley smoo 'sy steat. Ta St. Louis soit ayn myrgeddin. Ta ny h-awinyn Missouri as Mississippi roie trooid y steat.
Sarn (planaid)
She Sarn y sheyoo planaid magh veih'n Ghrian as y nah phlanaid smoo ayns Corys ny Greiney, lurg Jupiter. Myrane lesh Jupiter, Uranus as Neptune, t'eh rang-oardraghit myr foawr gas.
Perroz-Gireg
Ta'n ennym Frangish Perrosiens currit er cummaltee yn valley.
Sarn (planaid)
Ta ennym y jee Raueagh Saturnus currit er y phlanaid, as eh cormit rish Kronos ny Greagee, Ninurta ny Babylonnee, as Shani ny Hindooee. Ta cowrey Sarn shassoo seose son corran y jee 16px|♄.
Ta Sarn jeant seose jeh hiddragien, lesh coreiryn beggey jeh hailium as beggan dy vun-stooghyn elley. Ta çheusthie yn phlanaid jeant seose jeh cree creggey as rio beg, lesh jastan gloo jeh hiddragien meainagh ta goll mygeayrt, as jastan mooir gassagh ny s'odjey mooie. Ta aeraght veein echey dy mennick er baghtal, agh foddee dy vel grooishyn ry-akin er feie traa foddey. Foddee dy vel geayghyn sheidey seose gys 1,800 km/h, lane ny s'tappee na er Jupiter. Ta ream magnaidagh planaidagh ec Sarn as eh jeh niart meanagh eddyr niart ream magnaidagh ny Cruinney as y ream magnaidagh Jupiter.
Ta corys ard-cheimagh jeh fainaghyn mygeayrt Sarn, as ad jeant seose jeh ayrneenyn rio lesh mooad beg jeh smooirlee chreggey as joan y tuinney. Ta un eayst as tree feed cruinlaghey Sarn, faagail magh keeadyn dy "eaysteenyn" çheusthie jeh ny fainaghyn. Ta Titan, yn eayst (ny fo-phlannad) Harn smoo as y nah fo-phlannad smoo ayns Corys ny Greiney lurg Ganymede, ny smoo na'n planaid Crean as t'eh yn un fo-phlannad lesh aeraght vaghtal.
Jastanyn bodjallagh
Ta aeraght chorpagh niauoilagh Harn taishbyney soylley rimmeigagh cosoylagh rish Jupiter, agh cha nel ny rimmeigyn er Sarn cha gial as daahit as ny rimmeigyn er Jupiter, ansherbee, agh t'ad ny s'lhea ec y veanchiarkyl. Ec y vun, as eh sheeyney magh er feie 10 km as lesh çhiassid -23 °C, ta jastan riojag ushtey ry-gheddyn. Lurg eh shen, ta jastan riojag jeh ammonium hiddrasulfeed ta sheeyney magh er feie 50 km as ta mygeayrt -93 °C. Kiare feed kilometeryn heose veih shen ta ny bodjallyn riojag ammoiney ry-gheddyn, raad dy vel ny çhiassidyn mygeayrt -153 °C. Faggys da'n vaare, as sheeyney magh er feie lhiurid eddyr 200 as 270 km heose veih ny bodjallyn, t'ou çheet er jastanyn bodjallyn fakinagh as aeraght jeh hiddragien as hailium. Ta ny geayaghyn er Sarn king jeh ny geayaghyn s'tappee ayns Corys ny Greiney. Ta fysseree veih Voyager cowraghey magh geayaghyn niar as ad goll 500 m/s (1800 km/h). Cha row ny soyllee vodjal cheylley ry-akin agh ec traa roie shaghey Voyager. Veih'n traa shen, ansherbee, ta fodreayrtanys bunnit er y Chruinney ny share nish, as foddee baghtalyn kinjagh y yannoo nish.
Ellan Wirrish
She çheer ayns yn Affrick ee Ellan Wirrish. T'ee soit ayns y Cheayn Injinagh. She Port Louis y preeu-valley.
Cemre Baysel
She aghteyr Turkagh ee Cemre Baysel (ruggit er 5 Toshiaght Arree 1999). Ren ee cloie da'n cheayrt er y çhellveeish ayns 2014 lesh paart co-hassooagh ayns Yeşil Deniz. Lurg shen, va paart eck ayns İsimsizler ayns 2017 roish my dooar ee paart 'sy straih drama hendeeagh Payitaht: Abdülhamid myr Firuze. Hooar ee enney ny share lesh e paart co-hassooagh ayns Elimi Bırakma eddyr ny bleeantyn 2018 as 2019. Lurg shen, va paart eck 'sy straih drama chimmeeys Ramo. Ayns 2020, hooar ee e chied phaart toshee 'sy straih Sol Yanım, ghow jerrey rish y vlein ny yei. Ayns 2021, hooar ee paart y ven hoshee 'sy straih aittys romansagh Baht Oyunu marish Aytaç Şaşmaz.
Sir Fynwy
She coontae ayns Bretin Yiass eh Sir Fynwy. She Trefynwy eh balley coontae tradishoonagh echey, agh ta Cwmbrân balley reiragh y choontae jeianagh.
Harry S. Truman
Va Harry S. Truman (8 Boaldyn, 1884 - 26 Mee ny Nollick, 1972) ny 33oo Eaghtyrane ny Steatyn Unnaneysit. V'eh ayns oik veih 12 Averil, 1945 derrey 20 Jerrey Geuree, 1953. V'eh ayns oik ec jerrey y Nah Chaggey Dowanagh. Hooar eh baase ayns Kansas City, Missouri ayns 1972.
65489 Ceto
Ta 65489 Ceto (2003 FX128) ny chorpane harrish-Neptuneagh. V'eh feddynit magh ec C. A. Trujillo as M. Brown ec Palomar er 22 Mart, 2003. V'eh enmyssit er son peisht ny marrey Ceto ass feayn-skeealleydaght ny Greag.
Eayst
Va'n eayst (65489) Ceto I feddynit magh ec K. Noll, H. Levison, W. Grundy as D. Stephens er 11 Averil 2006 liorish Fodreayrtan Spoar Hubble. She Phorcys, ny  (65849) Ceto I Phorcys dy formoil, yn ennym t'er.
Eaghtyrane
She enmys cadjin son y chione steat ayns y chooid smoo jeh pobblaghtyn eh eaghtyrane. Dy mennick, she kione y reiltys as fer toshee yn çheer eh.
Bunscoill Valley Kew Aeg
Ta Bunscoill Valley Kew Aeg (Kewaigue School) ny scoill ta soit er Cronk Valley Kew Aeg çheumooie jeh Doolish. Va'n scoill foshlit er 10 Jerrey Fouyir 1892 lesh 32 scollag, as derrey 1 Nollick va 91 scollag 'sy scoill. Rere ynnyd-eggey ny scoill ta'n claaraghey foast gaase lesh troggalys cummey thie ayns Slieau Murray as Balley Noa ayns Stondane.
Eaghtyrane
Ta currymyn yn eaghtyrane anchasley er bun sorçh reiltys t'ayn. Ayns pobblaghtyn parlamaidagh, s'formoil ny currymyn t'ec yn eaghtyrane as cha nel currymyn slattysagh ny kiannoortyssagh echey. Ansherbee, ayns pobblaghtyn eaghtyraneagh as lieh-pharlamaidagh ta paart yn eaghtyrane ny smoo ard-cheimagh, goaill stiagh currymyn y chione reiltys. Ayns reamyn smaghtagh, foddee jaghteyr ny toshiaght steat un-pharteeagh ve enmyssit myr eaghtyrane.
Gleann Cholm Cille
She slyst er coose heear yiass Choontae Ghoon ny Ghoal, Nerin, eh Gleann Cholm Cille (Yernish er son "Glion Cholum Keeilley"; Glencolmcille). Ga dy nee boodeeys Yernisheyryn t'ayn, cha nel y çhengey goll er ymmyd myr çhengey phobble agh ec 34% jeh pobbyl y lyst, rere coontey-pobble 'sy vlein 2002. She an Caiseal y balley beg smoo 'sy clyst.
Koedlogon
Ta Koedlogon (Coëtlogon, Galloish: Cotlagon) ny chommyoon 'sy département Frangagh Aodoù-an-Arvor 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Logonais ny Coëtlogonnais currit er cummaltee yn valley.
Kayt
Ta'n kayt, ny yn kayt thieoil, (, yl. kiyt, Felis catus) ny baagh thieoil. T'ee ny sheeintagh beg feill-eeagh. Ta'n cochiangley eddyr kiyt as deiney er ve ayn rish 9 500 blein er y chooid sloo, as she biggin smoo ennoil y teihll t'ayn. Kyndagh rish y chochiangley shen, t'ad ry-akin er fud ny cruinney, bunnys. T'ad so-lhoobagh as cragheydagh, as ta reat gientynagh tappee oc; myr shen, t'ad gieyrtys er eggochoryssyn dooghyssagh, as ta kuse dy h-ardjyn cur dooie ruegyssagh orroo.
Ronsaghey-kirpey
Ta kiyt hieoil casley rish olteynyn Felis elley. Ta trimmid eddyr 4kg-5kg oc dy cadjin. Ta aalaghtyn ennagh, myr sampleyr, Maine Coon, harrish 11kg ny keayrtyn, as ta kiyt veggey ayn myrgeddin. By 21.297kg ee y chayt strimmey. By 1.36kg ee y chayt aasit sloo as enney oikoil urree.. T'ad mysh 23-25km er yrjid, as mysh 46km er lhiurid dy cadjin, as famman mysh 30km oc. Ta kiyt 'irrinagh ny smoo na kiyt woirrinagh.
Ushylagh
thumb|left|Claigin kayt
Ta claigin kayt neuchadjin myr sheeintagh, er coontey ny lig hooilley feer vooar, as y cheeil lajer as currit da obbyr er lheh. Ta ny feeacklyn currit da marroo cragh as skelpey feill. Erreish da goaill y chragh er niart, ta'n chayt cur greim mwannal marrooagh jee liorish y ghaa virrag; t'ad cur ad eddyr daa vertebra as scarrey y coyrt drommey, as ta shen cur neulheiltys jee ny marroo ee. Cosoylit rish kiyt elley, ta birragyn kiyt hieoil scarrit dy keyl, er y fa dy nee caigneyderyn beggey oc y reih chragh oc, as ta vertebrae beggey oc. Ta'n feeackle lieh-chooylloo as kied 'eeackle çheu chooylloo jannoo magh piyr charnassagh ta giarrey feill dys peeshyn beggey 'syn aght cheddin as shuddyryn. Ta shen slane femoil da ee, er y fa nagh nod feeacklyn çheu chooylloo beggey kiyt caigney bee dy mie.
Notyn
<references group="F"/>
Yn Rheynn Ghlass
She çheer ayns yn Affrick ee yn Rheynn Ghlass. T'ee soit ayns y Cheayn Sheear. She Praia yn preeu-valley.
Minish Phuxian
She aarheynn jeh ny çhengaghyn Min ee Minish Phuxian (Minish Phuxian: Pô-sing-uā). Ta'n ennym çheet er ny h-abbyrtyn ta goll er loayrt ayns Fujian. Ta'n ennym çheet er daa voayl raad t'eh ry-chlashtyn: yn ard-valley Putian Shi as y coontae Xianyou Xian.
Yn Cavan-Muinaghan (rheynn-reihys Dáil Éireann)
right|thumb|Rheynn-reihys y Chavan-Vuinaghan er caslys-çheerey Nerin She rheynn-reihys er son Dáil Éireann, y çhamyr s'inshley ayns Parlamaid Nerin eh Yn Cavan-Muinaghan (An Cabhán-Muineachán; Cavan-Monaghan). Ta 5 Teachtaí Dála ("Çhaghteryn y Whaiyl"; TD myr aagherrid) goll er reih ayn. T'ad joaraghyn ny coondaeghyn y Cavan as Muinaghan joaraghyn y rheynn-reihys. T'ad Caoimhghín Ó Caoláin (SF), Brendan Smith (FF), Joe O'Reilly (FG), Seán Conlan (FG) as Heather Humphreys (FG) ny TDyn ec y traa t'ayn.
Culture Vannin
She Culture Vannin yn ennym traghtee er Undinys Eiraght Vannin (Manx Heritage Foundation) va currit er bun ec y reiltys 'sy vlein 1982 gys cultoor, eiraght as çhengey Vannin dy chur er toshiaght.
Edward Martyn
Va Edward Martyn (30 Jerrey Geuree, 1859 - 5 Nollick, 1923) ny pholitickeyr, ny 'er cultooragh as ny ghramadeyr Yernagh. V'eh ny 'er jerrinagh 'sy vanglane toshee jeh Clein Vartyn, nane jeh Cloan ny Galliu. V'eh ny charrey rish William Butler Yeats as y Ven Gregory. Lesh nyn gooney oc, chur ad yn Irish Literary Theatre er bun 'sy vlein 1899. V'eh ny chied eaghtyrane er Sinn Féin, partee va bunnit echey as ec Arthur Griffith.
Hilion
Ta'n ennym Frangish Hillionnais currit er cummaltee yn valley.
Kemperle
Ta Kemperle (Quimperlé) ny chommyoon 'sy département Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank. Ta'n balley ny lhie er co-strooan ny h-awinyn Izol as Ele as ad çheet ry-cheilley myr awin y Laete.
Sleih
Ta'n ennym Frangish Quimperlois currit er cummaltee yn valley.
Ec coontey-pobble ny bleeaney 1999 va 10,850 cummaltee 'sy valley. Va 11,532 ayn ayns 2002.
Isabella Santiago
She ben-aghteyr as craishteyder Veneswaalagh ee Isabella Santiago (ruggit er 18 Toshiaght Arree 1991). She Isabella y chied aghteyr as craishteyder Veneswaalagh ren cosney yn tostyl aalid Thai Miss International Queen. Ayns 2021 hooar ee e chied phaart 'sy telenovela Colombagh, Lala's Spa, er y voggyl çhellveeish Colombagh, RCN Televisión. Ta Isabella beaghey ayns Bogotá, yn Cholombey.
Rang-oardraghey
She cur reddyn ayns rangyn dy oaylleeagh rang-oardraghey. Ta corys rang-oardraghey jeant jeh rangyn rere troggal ard-chleragh. Son y chooid smoo, ta mooinjerys ard-torçh/fo-torçh eddyr oc (ny ayr-mac, moir-inneen). Rere mooinjerys myr shen, ta ny slattyn howse cheddin ec y fo-torçh as adsyn t’ec yn ard-torçh, as ny smoo slat(tyn) howse ec myrgeddin. Myr sampleyr, ta kerrin ny fo-torçh jeh cummey. Ta dagh kerrin ny chummey, agh cha nel dagh cummey ny cherrin. Ta ny smoo slattyn howse ayn son ve dty cherrin na son ve dty chummey.
She troggal billagh ta rang-oardraghey croo. Ec y chione, ta un noad (y noad bun) ayn as eshyn bentyn rish y clane. Fo, ta’n corys eddyraghey liorish banglaneyn, croo rangyn smoo as smoo er lheh, bentyn rish fo-phossanyn jeh’n clane. Myr sampleyr, ayns bea-oaylleeaght, ta’n noad bun enmyssit bioag as eshyn bentyn rish dagh red ta bio; agh fo, ta noadyn son rangyn myr reeriaght ny dooie as adsyn bentyn rish reddyn bio er lheh.
Foddee red erbee goll er rang-oardraghey myr corys gollrish shen: boayl, eieyn, taghyrtyn, mooinjerys, lioaryn as reddyn elley.
Rolley toshee steat ny Keinney
Shoh rolley fir toshee steat ny Keinney veih date ny seyrsnys eck 'sy vlein 1963. Eddyr ny bleeantyn 1963 as 1964 va'n çheer ny çhiarnys jeh cooid y Reeriaght Unnaneysit, agh va pobblaght fogrit magh 'sy vlein 1964.
Inuktitut
Ta'n Inuktitut (Corys screeuee Inuktitut: ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ) ny macro-hengey Eskimagh-Aleutagh ta loayrit ayns y Chanadey. T'ee loayrit ayns dagh ooilley ard heose veih linney ny biljyn, ayns Nunavut, Thallooyn yn Eear Hwoaie, as ardjyn ayns Québec (Nunavik), Thalloo yn Eeast as Labrador (Nunatsiavut), Manitoba as Yukon. Ta ymmodee enmyn dooghyssagh eck, as adsyn goaill stiagh: Inuktitut, Inuttitut, Inuktitun, Inuinnaqtun, Inuttut as fir elley.
T'ee enmyssit myr çhengey oikoil ayns Nunavut as Thallooyn yn Eear Hwoaie, as ta stayd oikoil eck ayns Nunavik—ard ayns Québec my hwoaie—booise lesh Coardailys Baie Jamys as Québec my Hwoaie, as t'ee enmyssit ayns Kaart ny Frankish myr çhengey ny scoillyn ayns slystyn Inuitagh. Ta stayd oikoil eck myrgeddin ayns Nunatsiavut—ard Inuitagh ayns Labrador. Rere sleih-earroo ny Canadey ta mygeayrt 35,000 loayreyderyn ny çhengey ayns y Chanadey.
Sheeanchoryssaghtys as Sheeanaghtys
Ta queig corocklyn jeig as tree breeocklyn (giare ny foddey) ayns ny h-abbyrtyn Inuktitut ny Canadey Hiar. Ta ny corocklyn reaghit ayns queig : meillagh, cooyl-eeacklagh, cleaoil, coghooysagh, as scoarnagh; as tree : stadyn neuchronnaneagh, cronnaneagh as stroannaghyn, chammah as daa heean elley — screebee neuchronnaneagh. Ta corockle elley ec Natsalingmiutut, lorgagh y chorockle cooyl-chroymmit v'ayns Inuit-bunneydagh. Ta un chorockle ny sloo ayns Inuinnaqtun, myr haink ny sheeanaghyn as  ry-cheilley myr. Cha nel agh tree breeocklyn bunneydagh ayns dagh abbyrt ny h-Inuktitut as ta anchaslys sheeanchoryssaghtagh eddyr ny breeocklyn giarey as liauyrey. Ayns Inuujingajut - cairscreeu Romanagh cadjinit Nunavut - ta ny breeocklyn liauyrey screeuit liorish lettryn dooblagh.
Corys screeuee Canadagh
right|thumb|450px|Ymmyd corys screeuee Inuktitut 'sy Chanadey Ta corys screeuee Inuktitut ny Canadey er bun corys screeuee Creeish, as ish cummit ec y tushtallagh James Evans. Va'n sorçh ta ymmydit jiu doltit ec Commyn Cultooragh ny h-Inuitee 'sy Chanadey ayns ny 1970yn. Ta Ta ny h-Inuitee ayns Alaska (Inuvialuit), Greenlynn as Labrador jannoo ymmyd jeh cummaghyn yn abbyrlhit Romanagh.
Julia Stiles
Ta Julia O'Hara Stiles ny ben-chloieder fillym as ardan Americaanagh. Rug ee ayns Caayr York Noa, ny Steatyn Unnaneysit er 28 Mart, 1981.
Majandra Delfino
Ta Majandra Delfino, ny Maria Alejandra Delfino, ny ben-chloieder fillym as arraneyder Americaanagh jeh bun Veneswaalagh. Ta enney share urree er son e paart myr Maria DeLuca ayns y chlaare çhellveeish Roswell. Rug ee ayns Caracas er 20 Toshiaght Arree, 1981.
São Tomé as Príncipe
She çheer ayns yn Affrick eh São Tomé as Príncipe. T'eh soit ayns y Cheayn Sheear. She São Tomé yn preeu-valley.
Yn Yugoslaavey
[[Image:LocationYugoslavia2.png|thumb|250px|Ta'n Yugoslaavey currit er tree ynnydyn lheamyssagh politickagh 'sy 20 eash:
3 -
Curitiba
She Curitiba (ASE: [kuɾi'tibɐ] ny ASE: [kuɾi'tʃibɐ]) preeu-valley ny steat Brasseelagh, Paraná. T'eh ny chaayr smoo ayns y Vrasseel Yiass lesh ny smoo na 1.8 villioon cummaltee.