cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Helsinki
Ta'n phurt-aeragh eddyr-ashoonagh smoo scanshoil eck, Purt Aeragh Helsinki-Vantaa, soit 40 minnidyn magh as çheshvean y valley lesh bollee etlagh jeeragh er feie ny cruinney. Ta'n bollagh tarrooagh Helsinki-Tallinn 1.5 oor er mayrnaght er mooir as 18 minnidyn liorish coptyr. Ta'n daa ard-valley, Tampere as Turku, nyn lhie 1.5-2 oor magh ass Helsinki er traen as 1.5-2.5 oor liorish gleashtan.
Shennaghys
left|thumb|250px|Çheshvean Helsinki ayns 1820 roish yn aahroggal. Linneeaght ec [[Carl Ludvig Engel.]] Va Helsinki bunnit ec Ree Gustav I ny Soolynn ayns 1550 myr balley trughanagh rish y valley Hanseatagh, Reval (Tallinn jiu). Agh ayns ny bleeantyn beggey, ren boghtinys, caggaghyn as çhingys jeeyl er y valley aeg. Rish foddey dy hraa, hannee ee ny balley beg slystagh. Ren troggal y Sveaborg (Finnlynnish: Suomenlinna) foays da'n valley as va'n balley jeant ny scanshoil erreish da'n chaggey eddyr y Roosh as y Toolynn tra haink er Finnlynn dy ve ny queiggey fo stiurey ny Rooshee.
Son cleayney ny Soolynn er y wheiggey y cur fo chosh, ren Tsar Alistair I ny Roosh preeu-valley assjee, as chaill Turku e staydys. Va troggalyn, straidyn as çheshvean noa, cosoylagh rish Caayr Pheddyr troggit ayns eash noa yn valley.
'Sy vlein 1917, va neuchroghedys ny Finnlynn fogrit magh as, myr v'ayn 'sy Roosh, haghyr caggey theayagh eddyr ny Forseyn Baney as ny Forseyn Jiargey. Va Helsinki goit liorish ny Jiargyn er y chied laa jeh'n chaggey as hannee ee ayns nyn laueyn oc derrey mee Averil 1918. Eisht, va pobblaght heyr noa currit er bun, Pobblaght Finnlynn, as va Helsinki reiht myr preeu-valley. Erreish da'n chaggey va foays bun-towshanagh y vea baghtal ayns y çheer as ayns y valley.
Jiu t'ee myr nane jeh ny baljyn er feie ny h-Oarpey ta gaase dy tappee.
Ny Hondooraghyn
She çheer ayns America Veanagh ad ny Hondooraghyn (Spaainish: Honduras). She Tegucipalpa yn preeu-valley.
Caslys
She cummey daa-howshanagh eh caslys. Dy cadjin, t'eh jeeaghyn gollrish red ennagh, myr sampleyr, nhee corporagh ny peiagh ennagh. Ny keayrtyn, myr sampleyr, ayns ellyn jeianagh, cha nel eh gollrish red ennagh corporagh.
Foddee caslys çheet jeh najoor: ta'n tooill jannoo caslys liorish sooillag, 'syn aght cheddin as mynreayrtanyn as tilgeyryn. Ta jeshaghtyn myr camerey jannoo caslys corporagh jeh ny t'ayn, liorish sollys, sooillagyn as stoo kemmigagh. Ta lheid ny caslyssyn jeeaghyn gollrish ny t'ad jeant jeh.
Ta caslyssyn elley jeant dy laueagh, liorish daah, doo, ny bun-earrooagh liorish co-earrooder ny camerey bun-earrooagh. Ta lheid ny caslyssyn goaill stiagh diagramyn, graafyn, jallooyn daahit, clouyn gorrym as fir elley. Cha nel ad ooilley jeeaghyn kiart gollrish red ennagh firrinagh, eer my t'ad dy chowraghey:
Ta kuse dy chaslyssyn jeant jeh sollys ynrican (ayns y tooill, ayns scaaney, farhilgane as eer kellagh chiass); ta fir elley jeant er stoo corporagh (myr sampleyr, fotografyn, as caslyssyn jeant er pabyr ny eaddagh).
thumb|left|Fotograf jeh [[Deng Xiaoping]] thumb|left|Caslys jeh dragan thumb|left|Caslys-çheerey jeh [[Istanbul ("Constantinopolis").]]
Sri Lanka
She çheer as ellan 'syn Aishey ee Sri Lanka. T'ee soit 'sy Cheayn Injinagh magh veih coose ny h-Injey. She Colombo yn chaayr smoo, agh she Sri Jayawardenapura-Kotte yn preeu-valley.
Manitoba
She queiggey Canadagh eh Manitoba as eh 647,797 km2 er eaghtyr. Rere oolaghyn pobble ny bleeaney 2008 va 1,196,291 dy leih cummal ayn. Ta'n queiggey soit ayns sheear ny Canadey as t'eh çhemmit liorish ny steatyn Americaanagh Dakota Hwoaie as Minnesota da'n jiass, liorish Nunavut as Baie Hudson da'n twoaie, liorish Saskatchewan da'n sheear, as liorish Ontario da'n shiar. She Winnipeg y preeu-valley.
Osteichthyes
Co-hennayr s'faggys eeastyn craueagh, v'eh ny hennayr Tetrapoda myrgeddin, rere'n chooid smoo jeh coryssyn rang-oardraghey.
Ushylagh
Ta ushylagh ec eeastyn craueagh, jeant jeh craueyn as lungane. Ta'n slane ushylagh er ny chelkaghey, faggys.
Vilnius
She Vilnius preeu-valley yn Litaan as y balley smoo ayns y çheer. 'Sy vlein 2005 va ny smoo na 550,000 deiney cummal 'sy valley.
Ny Bahamaghyn
She çheer 'sy Vooir Charibagh ad ny Bahamaghyn. She Nassau yn preeu-valley.
Kerfod
Ta Kerfod (Kerfot) ny chommyoon beg ayns y département Frangagh Aodoù-an-Arvor ayns y Vritaan hwoaie.
Reykjanesbær
Ta Reykjanesbær ny valjaght er lieh-innys Reykjanes 'syn Eeslynn. T'eh jeant seose jeh ny baljyn Keflavík, Njarðvík, as Hafnir. Va'n baljaght currit er bun 'sy vlein 1995 nar ren cummaltee ny tree baljyn briwnys ny baljyn y chochiangley.
Mastey ny tree baljyn 'sy valjaght, she Keflavík y valjaght smoo as she Hafnir y balley sloo. Ta Reykjanesbær ny wheigoo balley smoo 'syn Eeslynn lesh 14,000 cummaltee ayns Jerrey Souree ny bleeaney 2008.
Shuyr-valjyn
Cha nel agh un huyr-valley:
Oghe veegrahonnagh
She saase aarlee ta çhiow bee liorish bleaystanys y vee marish y ghoulraght lectrovagnaidagh 'sy spectrum meegrahonnagh ee yn oghe veegrahonnagh ny yn meegrahonnagh. Ta'n ghoulraght shen cur er co-vreneenyn poullrit 'sy vee y hyndaa as bree hermagh y gheddyn. She çhiow daa-lectragh yn enmys ta currit er yn obbraid shoh.
Sarcopterygii
Ta Sarcopterygii ny phossan bea-oaylleeagh, goaill stiagh eeastyn as frioggan babbagh oc: eeastyn scowanagh, coelacanthyn as kiare-chassee.
Troyn
Ta frioggan babbagh ec sarcopterygee. Haink lurgaghyn kiare-chassee jeh friogganyn myr shen v’ec y chohennayr oc. Chammah’s shen, ta daa frioggan drommey oc, as bun er lheh ec y jees; cha nel agh un frioggan drommey ec actinopterygee.
Glioonag
right|thumb|Glioonag noa-emshyragh [[Acer Inc.|Acer as scaailan 18.4" eck.]] She co-earrooder persoonagh son ymmyd shooylagh ee yn ghlioonag. Ta'n chooid smoo jeh ny myn-oltyn t'ayn ayns co-earrooderyn ry-gheddyn ayns glioonagyn, goaill stiagh scaailan, mair-chlaare, greie leeideilagh lheid as kiap coventyn ny snaid, as loayrtee ayns un unnid. Ta glioonagyn feddyn nyn mree oc veih'n phreeulectraghys trooid cochormag AC as t'ad yn-ymmydit foddey veih beeal lectraghys lesh cooney yn chishtey pooar aalughtee.
Antonio Vivaldi
Va Antonio Lucio Vivaldi - (4 Mart 1678—28 Jerrey Souree 1741) ny haggyrt as ny chummeyder Veneeshagh. Rug eh ayns Pobblaght y Veneesh.
Douarnenez
Baljyn as caayryn lannoonit
Ta Douarnenez goll er lannooney rish:
Pobblaght y Rank (1870–1940)
She Treeoo Pobblaght y Rank (La Troisième République, screeuit dy mennick myr La IIIe République) y reiltys pobblaghtagh er y Rank eddyr ny bleeantyn 1870 as 1940. Va pobblaght fogrit magh 'sy vlein 1870 tra huitt Impiraght y Rank ass e ceilley. Haink jerrey ree 'sy vlein 1940 tra ren y Ghermaan Natseeagh ruegey yn çheer. Va reiltys noa, va bunnit ayns Vichy, currit er bun fo'n ennym Steat y Rank (L'État français) tammylt giare ny yei toshiaght y Nah Chaggey Dowanagh.
Ljubljana
She Ljubljana preeu-valley y Clovean as y balley smoo ayns y çheer. Ta'n balley soit ayns çheshvean ny çheerey er brooghyn ny h-awinyn Ljubljanica as Sava. Va ny smoo na 250,000 deiney nyn gummal ayn 'sy vlein 2007.
Wesley Snipes
Wesley Trent Snipes (ruggit er 31 Jerrey Souree 1962), she aghteyr, gienteyder scannane, as ellyneyr caggoil Americaanagh t'eh. Ta ny paartyn scannane smoo jeant echey goaill stiagh New Jack City (1991), White Men Can't Jump (1992), Passenger 57 (1992), Rising Sun (1993), Demolition Man (1993), To Wong Foo, Thanks for Everything! Julie Newmar (1995), U.S. Marshals (1998), The Expendables 3 (2014), Coming 2 America (2021), as y treeskeealag scannane Blade (1998–2004), raad t'eh cloie y karacteyr Blade. Er y çhellveeish, ta enney mie er son e phaart ayns The Player (2015).
Ren eh croo colught gientyn, Amen-Ra Films, ayns 1991, as fo-cholught, Black Dot Media, dy lhiassaghey shaleeyn scannane as çhellveeish. Ec 12 vleeaney d'eash, hoshee eh traenal ayns ny h-ellynyn caggoil.
Pobblaght y Pholynn (1918–1939)
Ta Nah Phobblaght y Pholynn ny yn Pholynn eddyrchahnagh çheet er y Pholynn eddyr y Chied Chaggey Dowanagh as y Nah Chaggey Dowanagh. V'ee er enney dy h-oikoil myr Pobblaght y Pholynn ny Co-unnaneys y Pholynn (Rzeczpospolita Polska). Va'n steat currit er bun 'sy vlein 1918 lurg y Chied Chaggey Dowanagh as, lurg caggaghyn ardjynagh, va joaraghyn y steat shickyrit 'sy vlein 1922. Va'n steat caglit liorish y Çheckoslovack, y Ghermaan, Caayr Heyr Danzig, y Litaan, y Latvey, y Romaan as yn Unnaneys Soveidjagh. Va coose giare ec y steat er y Vooir Valtagh eddyr Danzig as y Ghermaan er daa heu y chaayr Gdynia. Eddyr Mayrnt as Luanistyn 'sy vlein 1939 va joarey ec y Pholynn liorish y Rutheen Charpathagh. Haink jerrey lesh y steat lurg ny ruegyssyn er y çheer ec y Ghermaan Natseeagh, yn Unnaneys Soveidjagh as Pobblaght y Clovack ayns Mean Fouyir 1939, as ad cur rish toshiaght y Nah Chaggey Dowanagh 'syn Oarpey.
Shooylagh
Myrane lesh y çhellvaneys, ta shooylee noa-emshyragh kiarail shirveishyn elley lheid as SMS (çhaghteraghtyn teks), MMS (çhaghteraghtyn jallooyn), post-L, so-roshtynys da'n eddyr-voggyl, shirveishyn çhellinsh giare-orraghey (fo-yiarg, Bluetooth), applacaidyn dellal, gammanyn as fotografeeaght.
Hie yn chied hooylagh magh er ny haishbyney ec John F. Mitchell as Martin Cooper ass Motorola 'sy vlein 1973 as y greie oc 2.2 punt (1 kg) er trimmid. By eh yn DynaTAC 8000x, 'sy vlein 1983, y chied hooylagh va ry-gheddyn dy mennick er y vargey. 'Sy vlein 1990 cha row agh 12.4 millioon d'eeckys-olteynyn ayn, agh 'sy vlein 2011 va ny smoo na 6 billioon.
Pobblaght Hoveidjagh Hoshiallagh y Çhorshey
Va Pobblaght Hoveidjagh Hoshiallagh y Çhorshey (Shorshish: საქართველოს საბჭოთა სოციალისტური რესპუბლიკა / Sak'art'velos Sabčota Soc'ialisturi Respublika, Rooshish: Грузинская Советская Социалистическая Республика / Gruzinskaya Sovetskaya Sotsialisticheskaya Respublika) ny co-phobblaght 'syn UPSS veih'n 30 Mee ny Nollick, 1922 derrey 9 Averil, 1991 tra hooar ee e neuchrogheydys myr Pobblaght y Çhorshey.
Feayreyder
right|thumb|Feayreyder Americaanagh sampleyragh as [[jeantagh rio er y çheu chlee.]]
She saase thie cadjin eh yn feayreyder. T'eh jeant ass shamyr ta çhiassyeenit veih'n çhiass çheumooie jeh as pump çhiass (obbrinagh, lectraneagh, ny kemmigagh) ta gastreeaghey yn çhiass veih'n eayreyder gys y çhymmyltaght vooie. Ta'n obbraid shen freayll çhiassid yn eayreyder ny s'feayrey na çhiassid y çhamyr. She aght stoyral y vee ayns ny çheeraghyn lhiassit eh yn feayraghey. Ta ny çhiassidyn b'eayrey ginshley cormid vacsoyllee ny bacteyryn as eh lhiggey da seihll ny s'liurey yn vee.
Planiel
Ta Planiel (Pleudaniel) ny chommyoon beg ayns y département Frangagh Aodoù-an-Arvor ayns y Vritaan hwoaie.
Cannian
Ta dhossan dy 'ineyn gollrish gass jannoo magh corp meanagh y lus, as eshyn yn-ee.
Troarey
S'aashagh eh cannian y hroarey ass y rass, as er yn oyr dy vel ad tannaghtyn bio rish tammylt, cha nel feme er cur stiagh tappee. Cha nel money çhingys ny paittyn boirey orroo. Foddee oo gaase cannian dy gloo myr lossreeyn beggey, ny tannaghey ad dys gaase lossreeyn smoo.
Dy cadjin, t'ad giallaghey cannian liorish troggal thalloo mygeayrt oc (gooirraghey). T'ad tramylt dy liooar, as t'ad surranse y geurey dy mie son y chooid smoo, myr shen ta ram troaragyn faagit 'sy thalloo car ny geuree.
Shimmey troarag t'ayn, agh son y chooid smoo t'ad goll er rang-oardraghey myr troaragyn souree as geuree.
Shennaghys
Ta shenn sampleyryn ry-gheddyn ayns ynnydyn shenndaaleeagh 'syn Çhenn Egypt, chammah's caslyssyn jeu. Er yn oyr shen, chreid Zohary and Hopf dy dee ny h-Egpytee cannian ayns y nah villennium RJC er y chooid s'anmey. Er lhieu myrgeddin dy vel shenn screeuyn nyn veanish dy jagh ad er ee ayns Mesopotamia chammah mysh y traa cheddin. She reih lus yn impir Romanagh Nero t'ayn; creid eh dy ren eh foays da'n choraa echey.
Cultoor
She cowrey ashoonagh Vretin t'ayn, chammah's lus ny guiy: 'sy Vretnish, ta'n ennym cheddin, cenhinen, bentyn rish y daa lus, as t'ad cur cenhinen Bedr er lus ny guiy son reddaghey. Rere beeal-arrish, she cowrey Vretin t'ayn er y fa dy ren fir chaggee Bretnagh ymmyd jeu dys scarrey ad veih ny noidyn, liorish coyrle Noo Davy. Ayns Henry V, ta'n Ree Henry ginsh da Fluellen dy vel eh ceau cannian "son she Bretnagh mish, fys ayd, y cho-heeragh veen."
Ta cannian ayns crooinag ry-akin er cooinaghyn punt 1985 as 1990, myr cowrey son Bretin.
Ren gooyn crooinee Ealisaid II goaill stiagh cannian mastey cowraghyn blaaoil elley y Cho-unnaneys: Rose Tiudaragh Hostyn, onnane ny h-Albey, shamraig ny h-Erin, duillag valpys ny Canadey, as lotus ny h-Injey. By vie lesh y chrootagh, Norman Hartnell, cur lus ny guiy 'syn ynnyd echey er y fa dy row eh ny s'aaley, agh cha lhig ad da.
Ta'n ry-akin myr cowrey ny Gwarchodlu Cymreig, cagnaght ayns Fo-Rheynn Thie ny h-Armee Ghoaldagh.
Shicklaage
She studeyrys er obbraghey cadjin yn inçhyn as ymmyrkey deiney ee shicklaage. T'eh cur geill da phenomena lheid as tastid, enney, cadley, persoonid, irree as eddyr-obbraghey deiney. T'eh goll er cur mastey oaylleeaghtyn sheshoil ny keayrtyn, as mastey studeyrys-sheelnaue ny keayrtyn elley.
Ta ymmyd jeant jeh shicklaage ayns edjaghys, lheeys (lheeys aigney as shicklaage-lhee er lheh), kimm-oaylleeaght, dellal as fir elley. Ta'n oaylleeaght bentyn rish obbyr bea-oaylleeagh as kemmigagh, çhengoaylleeaght as sheshoaylleeaght, chammah's magheryn neu-oaylleeagh lheid as fallsoonys.
Yn Toorinam
She çheer ayns America Yiass ee yn Toorinam. T'ee çhemmit liorish Geeaaney da'n sheear, y Vrasseel da'n jiass, as liorish Geeaaney Rangagh da'n shiar. She Paramaribo yn preeu-valley.
Greddaner
right|thumb|Greddaner sampleyragh jeant ass [[kroym as daa scoltan ayn.]] She saase aarlee beg ry-hoi greddaney yn arran eh yn greddaner. Ta greddaneryn sampleyragh noa-emshyragh tayrn eddyr 600 as 1200 wattyn as dy mennick ta'n arran greddanit aarlit lurg eddyr minnid ny tree. Ta greddaneryn neu-lectragh ry-gheddyn chammah.
Egineg
Ta'n ennym Frangish Acignolais currit er cummaltee yn valley.
Ar Forest-Fouenant
Ta ar Forest-Fouenant (La Forêt-Fouesnant) ny chommyoon 'sy département Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Forestois currit er cummaltee yn valley.
Paramaribo
She preeu-valley as yn chaayr smoo 'sy Toorinam ee Paramaribo. Ta 250,000 dy leih cummal ayn.
Pobblaght Hoveidjagh Hoshiallagh y Tajikistaan
Va Pobblaght Hoveidjagh Hoshiallagh y Tajikistaan (Tajikish: Республикаи Советии Социалистии Тоҷикистон, Respiblikai Sovetii Sotsialistii Toçikiston, Таджикская Советская Социалистическая Республика, Tadzhikskaya Sovetskaya Sotsalisticheskaya Respublika) ny co-phobblaght 'syn UPSS veih'n 14 Jerrey Fouyir, 1924 derrey 9 Mean Fouyir, 1991 tra hooar ee e neuchrogheydys myr Pobblaght y Tajikistaan.
Yn Coose Berçhagh
She çheer ayns America Veanagh ee yn Coose Berçhagh. She San José yn preeu-valley. T'ee çhemmit liorish y Phanamaa da'n jiass, y Nickeraag da'n twoaie, y Cheayn Sheear da'n shiar, as y Cheayn Sheealtagh da'n sheear.
Dollar Soorinamagh
She argid cadjin ny Soorinam eh yn dollar Soorinamagh. Ta'n coad ISO SRD currit er.
Glenneyder jiole
right|thumb|Glenneyder jiole ta ymmydit 'sy valley She greie ta goaill ymmyd jeh pump aer ta croo lieh-olmid son joan as ooir y yiole veih laareyn as eaghtyryn elley eh glenneyder jiole. Ta'n joan as yn ooir çhaglit ayns poagey trustyr ny ayns kicklone son ceau magh ec traa ennagh elley. Shymmey mooadys as mark dy ghlenneyderyn jiole ta ry-gheddyn, as t'ad goll er ymmyd 'sy valley as ayns thieyn grease.
Sheshengoaylleeaght
Ta Sheshengoaylleeaght studeyrys er obbraghey troyn sheshaght, goaill stiagh normyn cultooragh, rolaueys as çhymbyllaght, er ymmyd ghlare. Ta sheshengoaylleeaght lhie harrish keealloaylleeaght.
Chammah’s shen, t’ee jannoo studeyrys er anchaslyssyn abbyrt eddyr possanyn as reddyn caghlaaee eddyraghey ad, m.s. possan chynney, credjue, stayd, keintys, ynsagh, eash a.r.e., as yn aghtyn ta sleih goll er cur ayns ronnaghyn myr brastyl sheshoil rere croo as lhiantys da ny reillyn shoh. Myr ta ymmyd hengey anchasley eddyr buill (abbyrt ardjynagh), ta ymmyd hengey anchasley eddyr brastyllyn sheshoil, as ta sheshengoaylleeaght jannoo studeyrys er ny abbyrtyn sheshoil.
Ghow toshiaght studeyrys jeianagh er troyn sheshoil ghlare liorish çhengeyderyn Injinagh as Shapaanagh ayns ny 1930yn, as Gauchat ayns Yn Elveeish ayns ny 1900yn. Cha dug çhengeyderyn Sheear tastey daue derrey feer ny s’anmey. Haink rish sheshengoaylleeaght Sheear ayns ny 1960yn, liorish çhengeyderyn myr William Labov ayns ny Steatyn Unnaneyssit as Basil Bernstein ayns yn Reeriaght Unnaneyssit.
Ymmyd heshengoaylleeaght
Myr sampleyr, ta sheshengoayllee feddyn magh, trooid studeyrys er smooinaght sheshoil, er lesh sleih nagh vel çhengey ghooie er lheh cooie son dellal ny ymmyd keirdey, foddee. Chammah’s shen, yinnagh ee studeyrys er grammeydys, sheeanaght, fockle-hasht as troyn elley yn abbyrt sheshoil shoh, ‘syn aght cheddin myr abbyrtoayllee jannoo studeyrys er abbyrt ardjynagh.
Ta studeyrys er anchaslys ghlare bentyn rish lhiettalyssyn sheshoil ta reaghey ymmyd ghlare ayns çhymbyllaght sheshoil. Ta caghlaa coad çheet er ymmyd abbyrtyn anchasley ayns çhymballaght sheshoil anchasley.
Myr t’ad gra dy mennick, hug William Labov bun er studeyrys sheshengoaylleeagh. Er lheh, ghow eh toshiaght jannoo studeyrys mooadagh er anchaslyssyn as caghlaa ghlare, cur er sheshoaylleeaght ghlare dy ve ny oaylleeaght.
Ta anchaslys eddyr sheshengoaylleeaght as sheshoaylleeaght ghlare, er y fa dy vel sheshengoaylleeaght cur tastey er obbraghey sheshaght er çhengey, as sheshoaylleeaght ghlare cur tastey er obbraghey çhengey er sheshaght.
Reddyn caghlaaee sheshengoaylleeagh
Ta studeyrys sheshengoaylleeagh cliaghtit rish goaill pobble sampleyr as jannoo co-akin maroo, son dy ronsaghey jannoo jeh reddyn caghlaaee sheshengoaylleeagh er lheh. Ta Labov enmys er red caghlaaee sheshengoaylleeagh fondagh:
Ta reddyn sheeanagh cooie rere ny slattyn howse shoh dy mennick, as ta ram ymmyd jeant jeu, chammah as reddyn caghlaaee grammeydagh as, ny keayrtyn, focklagh. Ta sampleyryn jeh reddyn caghlaaee sheeanagh goaill stiagh: menkid y scuirr sluggidagh, ard ny cooylaght vreeockle, ny jannoo jerrey fockle. Sampleyr jeh red caghlaaee grammeydagh, she menkid ymmyd yn pretereitagh ayns ynnyd jeh yn emshir chaie lesh breear coonee jannoo ('dooyrt mee' noi 'ren mee gra').
Co-akin sheshengoaylleeagh tradishoonagh
Ta co-akinyn sheshengoaylleeagh nyn rheynn scanshoil jeh çhaglym fys son studeyrys sheshengoaylleeagh. Ta co-akiner ayn, ta reaghey yn studeyrys, as insheyder, ta ny cho-akinagh. Son dy hoiggal cummey glare er lheh as yn ymmyd jeh ayns abbyrt y cho-akinagh, ta’n co-akiner jannoo ymmyd jeh ymmodee aghtyn son dy hayrn magh sur-reamyn glare er lheh. Ta queig sur-reamyn ayn, veih formoil dys neuformoil.
Eieyn bunneydagh da sheshengoaylleeaght
Ta studeyrys sheshengoaylleeagh feer lhean, agh ta kuse dy eieyn ayn as ram studeyrys sheshengoaylleeaght croghey orroo.
Boodeeys glare
Ta boodeeys glare ny eie sheshengoaylleeagh cowraghey possan discreajagh dy ‘leih, as adsyn jannoo ymmyd jeh glare ayns aght gyn cosoyley as co-choardit ny mast’oc hene.
Foddee boodeeys glare ve olteynyn keird as çhengey vrisht er lheh oc, possan sheshoil baghtal myr studeyryn scoill ny ard-jeeaneyderyn jeh red ennagh, ny possan cagleeit myr lught-thie ny caarjyn. Chammah as shen, ta boodeeyssyn eddyr-lhieen çheet dy ve boodeeyssyn glare ny keayrtyn, as far-ghlare ny çhengey vrisht oc son ny cooishyn as anaaseyn t’oc.
Abbyrtyn stayd ard as stayd injil
Ta’n eie jeh ooasley bunneydagh da studeyrys sheshengoaylleeagh. Ta towse moojey ny loojey currit da kuse dy chliaghtaghyn glare, as eisht t’adsyn goll er cur er yn loayreyder. T’eh gobbraghey ayns ymmodee aghtyn. Foddee eh bentyn rish myn-heean er lheh, myr ren Labov feddyn magh tra v’eh mynscrutaghey fockley magh yn vynsheean /r/ lurg-breeocklagh ayns ny Steatyn Unnaneyssit Shear-Hwoaie; as rish reih çhengey ayns buill daa-hengagh. Ta keeayllaghey scanshoil jeh sheiltynys sheshengoaylleeagh dy vel loayreyderyn 'reih' abbyrt traa t’ad jannoo obbyr ghlare, dy jioinagh ny dyn.
Moggyl sheshoil
My by vie lhiat toiggal glare ayns sheshaght, t’eh ort chammah y moggylyn sheshoil y hoiggal as glare cruinnit mygeayrt lhieu. Ta shen bentyn rish çheer ny balley er y cheim ard, agh er y cheim myn, t’eh bentyn rish y cheim eddyr-phersoonagh – naboonys ny lught-thie. Dy jeianagh, ta moggylyn sheshoil er nyn groo liorish yn eddyr-voggyl, myr sampleyr, possanyn MySpace, sheshaghtyn eddyr-lhieen, forumyn as reddyn elley.
Glare sthie as glare mooie
Rere çhengoaylleeaght Çhomskiagh, t’ad eddyraghey glare sthie as glare mooie. Ayns shoh, ta glare sthie bentyn rish studeyrys er co-oardrail as semantaght er y cheim neuloaghtagh – fys er ny cowraghey ayns inçhyn y loayreyder. Ta glare mooie bentyn rish glare ayns çhymbyllaght sheshoil, dy ghra myr shen, cliaghtaghyn glare ec slane bondeeys. Ta oltscarrey glare sthie abbyr dy vel loayreyderyn jannoo as toiggal glare slane ayns yn aght cheddin. Ta magheryn glare mooie, myr sampleyr sheshengoaylleeaght, geabbey soilshaghey magh cre’n fa nagh vel shen kiart dy jarroo. Ta ymmodee sheshengoayllee jiooldey eddyraghey glare sthie as glare mooie; er lhieu dy vel bun yn eie baght inçhynagh jeh glare. Rere’n vaght shoh, ta grammeydys hoshiaght ny red sheshoil (m.s., Elinor Ochs, Emanuel Schegloff, Sandra Thompson).
Yeearree brastylagh
Ta studeyrys, myr sampleyr obbraghyn William Labov ayns ny 1960yn, taishbyney dy vel yeearree sheshoil bentyn rish glare. Ta yeearree brastylagh jannoo y red cheddin. Tra ta stayd sheshoil-tarmaynagh sleih caghlaa, as by vie lhieu ve nyn olteyryn jeh brastyl ennagh (y sleih ooasle ny meanvrastyl ard, son y chooid smoo), t’ad caghlaa yn aghtys glare oc son dy chlastyn gollrish y brastyl shen. Agh er y fa nagh vel ad nyn loayreyderyn dooghyssagh yn abbyrt shoh, t’ad harrish-chiartaghey, as ec y jerrey, ta’n glare oc ny smoo rere oardrail na’n glare ec adsyn t’ad jannoo arrish orroo. S’feer shen chammah er sleih tra ta’n stayd sheshoil-tarmaynagh oc goll sheese.
Coadyn glare sheshoil
Ta Basil Bernstein ny heshengoayllee as enney mie er. Ayns y lioar Elaborated and restricted codes: their social origins and some consequences, ren eh soilshaghey magh corys coadyn sheshoil, as rang-oardraghey aghtyn glare brastylyn sheshoil rere eh. V’eh gra dy vel aghyn reaghey glare y veanvrastyl anchasley rish aghtyn y lught ny hobbyr ec y vun.
Coad lhiettit
Rere sheiltynys Vasil Bernstein, she sampleyr jeh aghtyn glare lught ny hobbyr yn coad lhiettit. V’eh gra dy vel coadyn myr shoh troggal kianglaghyn lajer eddyr ny holteyryn, as son y chooid smoo, t’ad gymmyrkey rere ronnaghyn myr ‘firrynagh’, ‘bwoirrin’, ‘ny shinney’, as ‘ny s’aa’. Chammah’s shen, ta aght ymmyd ghlare y lught sheshoil shoh sniemmey ry-cheilley sleih. Cha nhegin da olteyryn loayrt dy leayr, er y fa dy vel co-fys as co-hoiggal oc nagh vel ec lughtyn glare sheshoil elley. Ta bun y coad lhiettit trimmid er ‘shinyn’ y chur, as shen troggal ny smoo gloo-pharteeaght na trimmid er ‘mish’ y chur.
Coad myn
Ren Berstein studeyrys er ‘coad myn’, yn ennym v’eh cur er. Shen aght glare y veanvrastyl as sleih ooasle, as ad jannoo ymmyd jeh son dy ghoaill entreilys da ynsee as yrdjaghey coorse. Ayns y lught sheshoil shoh, cha nel kianglaghyn cho lajer, as ta bun phersoonaght sheshoil sleih ny dooghyssyn as cleaynyn oc. Cha nel scarrey baghtal rere keintys ny eash, as son y chooid smoo, ta olteyryn troggal as cooilleeney ny paartyn oc; cha nel ad jeant rolaue ry-gheddyn. Er y fa nagh vel monney gloo-pharteeaght ayn, ayns y coad myn glare sheshoil, shegin dhyt soilshaghey kiarail as tuarymyn dy baghtal. Ta trimmid smoo er ‘mish’ ayns y lught shoh na ayns y lught ny hobbyr.
Cleayney veih abbyrtyn glare oardailit
Ta anchaslyssyn glare eddyr brastylyn sheshoil ry-akin ayns shoh:
S’cosoylagh dy nod Baarleyr dooghyssagh erbee toiggal dy row brastylyn anchasley ec loayreyder 1 as loayreyder 2. Ny anchaslyssyn grammeydys eddyr ny daa hampleyr, t’ad goll er enmys myr anchaslyssyn eddyr abbyrtyn sheshoil.
Ooashley keillit
Son y chooid smoo, t’ad gra dy vel glare neuoardit ny glare as stayd injil eck. Agh da kuse dy phossanyn, myr sampleyr, naboonyssyn shagheydagh lught ny hobbyr, ymmodee keayrtyn cha nel glare oardit cooie. Shen er y fa dy vel abbyrt lught ny hobbyr ny cowrey lajer olteynys. Da sleih nagh vel arraghey monney, er lheh, ta ymmyd abbyrt neuoardity (mooadit, ny keayrtyn) cowraghey moyrn ass y naboonys, as gloo-pharteeaght marish y phossan as y brastyl. Myr shen, bee anchaslyssyn mooar ry-chlastyn eddyr ymmyd ghlare neuoardit choud’s ta’n fer cheddin goll dys y thie-lhionney, ny goll dys y thie-argid.
Anchaslyssyn rere eash
Ta ymmodee sorçhyn jeh anchaslys rere eash ry-akin ayns possan. Adsyn:
Ta glare ‘straid’ ny sampleyr jeh abbyrt fo-phossan. Myr ta aegid ‘straid’ ceau eaddagh anchasley rish y ‘norm’, dy mennick ta glare anchasley oc. Ta oyryn goaill stiagh: Dy jarroo, cha nel shen feer rere eash, er y fa nagh vel eh bentyn rish cagh ayns phossan eash y heshaght.
Ta anchaslys oardreilagh rere eash ny anchaslys shassooagh as eshyn rere eash. Dy ghra myr shen, loayreyderyn d’eash er lheh, bee ad jannoo ymmyd jeh cummey glare er lheh. S’goan dy liooar eh. Ren Chambers (1995) soilshaghey sampleyr ayns Ontario jiass, ‘syn Chanadey, raad ta anchaslys ayn mychione fockley magh ‘Z’. Ta’n chooid smoo jeh’n teihll ta loayrt Baarle dy fockley magh myr ‘zed’. Ny yei, ayns ny Steatyn Unnaneyssit, t’ad gra ‘zee’. Rere kione-earroo glare 1979, ayns Toronto, traa t’ad aaloayrt yn abbyrlhit, ren 67% jeh paitçhyn 12 d’eash gra ‘zee’, as cha nel agh 8% ny sleih aasit. Eisht, rere kione-earroo 1991 (as ny paitçhyn cheddin 12 d’eash nish mysh 24), cha dooyrt agh 39% jeu ‘zee’. As sleih harrish 30, cha dooyrt agh 12% jeu ‘zee’. T’eh fakin dy vel yn anchaslys shoh bentyn rish arrane Americaanagh phaitçhyn son ynsaghey yn abbyrlhit. Ayns yn arrane, t’ad jannoo drane jeh ‘zee’ as ‘vee’, as shen cur er paitçhyn ymmyd jeh’n fockley magh Americaanagh y jannoo. As ad gaase, ta’n cummey cowrit ‘zee’ shoh goll er faagail son y chummal cadjin ‘zed’.
Ta sleih cliaghtit rish ymmyd chummaghyn glare va cadjin tra haink ad dy ve aasit. Myr shen, mychione caghlaa glare ta goll er, beagh oo jerkal anchaslys y ‘akin harrish rheam lhean d’eash. Ta Bright (1997) soilshaghey sampleyr jeh Baarle Americaanagh. Ta covestey goll er eddyr breeocklyn ayns jeesyn focklyn gollrish ‘caught’ as ‘cot’. My t’ou scrutaghey glare harrish ymmodee sheeloghyn y lught-thie cheddin, shoh ry-akin:
Shen bun y sheiltynys traa baghtal, as ymmyd jeant jeh anchaslys rere eash myr cowrey dy vel caghlaa glare goll er.
Anchaslyssyn rere keintys
Son y chooid smoo, ta aghtyn glare beggan anchasley rish y cheilley ec mraane as deiney. T’ad mooadagh, cha nel ad foaynooagh, son y chooid smoo; dy ghra my shen, my ta shin gra dy vel mraane cur ny smoo freggyrtyn sloo (jeeagh heese) na deiney, shen myr gra dy vel deiney ny smoo na mraane. Dy jarroo, ta’n chooid smoo jeh deiney ny smoo na’n chooid smoo na mraane, agh kuse dy vraane ny smoo na kuse dy gheiney.
Ny smoo jeianagh, ren Deborah Tannen cosoylaghey anchaslyssyn keintys marish anchaslyssyn cultooragh (barel anchaslys cultooragh). Cur tastey er kiarailyn coloayrtys, t’ee gra dy vel aght insh ec deiney; t’ad geabbey cur fys feerysagh. Er y laue elley, ta aght cumraagys ec mraane; t’ad geabbey troggal as cummal seose cochianglaghyn.
Ta ny anchaslyssyn lhieenagh, goaill stiagh coloayrtys eddin ry eddin (m.s., Fitzpatrick, Mulac, & Dindia, 1995: Hannah & Murachver, 1999), traaghtyn paitçhyn bun-scoill (Mulac, Studley, & Blau, 1990), post-l (Thomson & Murachver, 2001), as eer graffiti ‘sy thie veg (Green, 2003).
Ta çhymbyllaght bentyn rish aghtyn çhaghteraght dy kinjagh, as myr shen, ta anchaslyssyn rere keintys smoo lajer ayns possan un-cheintys. Un baght da shen, shoh dy vel sleih kiartaghey nyn nglare coar quoi erbee t’ad coloayrt rish. Myr shen, ayns possan keintys meshtit, ta anchaslyssyn rere keintys ny sloo lajer. Baght scanshoil elley, shen dy vel y kiartaghey shoh rere aght glare y pheiagh, cha nel rere keintys (Thomson, Murachver, & Green, 2001), dy mennick. Fer cooyrtoil as co-ennaghtagh, bee sleih kiartaghey da er y vun dy vel eh cooyrtoil as co-ennaghtagh, cha nel er y vun dy vel eh ny gheiney.
Freggyrt sloo
Ta ymmyd freggyrt sloo ny anchaslys eddyr mraane as deiney. She cowrey neu-ocklagh freggyrt sloo, my sampleyr, ‘mhm’ as ‘yeah’, as ymmyd jeu cochiangley rish ymmyd glare ayns aght co-obbragh (Carli, 1990). Ta deiney jannoo ny sloo ymmyd jeu, as son cowraghey coardail son y chooid smoo (Zimmerman and West, 1977). Ta mraane jannoo ny smoo ymmyd jeu son dy hroggal cochianglaghyn.
Feyshtyn
Da deiney, ta feysht ny feer shirrey fys, son y chooid smoo. Da mraane, dy mennick, she aght so-loayrtagh dy chur er sleih elley loayrt erash, ny goaill tastey jeh sleih elley ‘sy choloayrtys. Ta ny aghtyn shoh cochiangley rish ymmyd co-obbragh ghlare (Barnes, 1971). Myr shen, ta mraane jannoo feyshtyn ny smoo (Fitzpatrick, et al., 1995; Todd, 1983). Screeu, ny yei, ta’n ghaa cheintys jannoo ymmyd jeh far-feyshtyn myr saase screeu. Myr sampleyr, ren Mark Twain ymmyd jeu ayns “A Way Prayer” son dy chur er y lhaihder smooinaghtyn er yn jannoo as barelyn echey hene.
Loayrt ayns shayllyn
Son y chooid smoo, ta aghtys ghlare vraane goaill stiagh loayrt ayns shayllyn rish y cheilley, as failt (DeFrancisco, 1991). Deiney, ta beoyn oc tastey y ‘reaylley er nyn gione hene, ny ve nyn dost tra ta shayll dy loayrt goll er cur daue dy cowrit trooid shaghnys myr ‘fys ayd’ as ‘nagh vel?’. Ta’n mian shoh dy loayrt ayns shayllyn cur er bun cummaghyn eddyr-obbraghey cast, harrish y corys shayllyn smoo oardit ta deiney cliaghtit rish (Sacks et al., 1974).
Caghlaa cooish y choloayrtys
Ren Dorval (1990) studeyrys er coloayrtys chaarjyn jeh’n cheintys cheddin. T’eh gra dy vel beoyn ec deiney y chooish y chaghlaa ny s’menkey na mraane. Foddee dy vel yn anchaslys shoh bun yn eie dy vel mraane loayrt rouyr as jannoo beealleraght, as yn eie ec kuse dy gheiney foast. Shen cur er sleih ammys beg er mraane. Foddee dy row bun yn eie fyrryn-veanagh shoh y barel dy row tostid tro mie vraane, as eshyn ayn ayns ymmodee cultooryn. Rere shen, ta loayrtys erbee rouyr my she ben ta loayrt.
Hene-anchoodaghey
Ta beoyn ec mraane hene-anchoodaghey, dy ghra my shen, soilshaghey magh ny doilleeidyn as taghyrtyn oc da sleih elley, dy mennick son co-ennaghtyn y chur (Dindia & Allen, 1992; Tannen, 1991:49). Ta beoyn deiney neu-anchoodaghey, as tra ta sleih soilshaghey magh doilleeidyn daue, t’ad geabbey cur erash coyrle ny feaysley.
Aggair beill
Ta deiney ny smoo aggairagh ayns coloayrtys (Labov, 1972), as t’ad jannoo ny smoo ymmyd jeh baggyrtyn, guee mollaghtyn, yllaghey as nyn lheid. Er lesh mraane, ta’n lheid brishey y coloayrtys; cha nel eh ny aght dy chummal seose yn cheimeeaght ayd (Eder, 1990). My ta mraane guee mollaght, shen son dy haishbyney yn ymmyrkey cadjin t’oc (Eder, 1990), son y chooid smoo.
Clashtyn as geill
T’eh fakin dy vel mraane cur monney trimmid er clashtyn na deiney, as ocsyn, ta pooar ec y chlashtynagh er y fa dy vel ad nyn gaarjyn coyrlee da’n loayreyder. Ta leahys cur stiagh er sleih ny sloo ec mraane (dy ghra myr shen, brishey’n coloayrtys lesh cooish nagh vel bentyn rish dy jarroo (Fishman, 1980)) as t’ad jannoo ny smoo ymmyd jeh freggyrtyn sloo na deiney (Zimmerman & West, 1975). Ta deiney cur stiagh er sleih ram ny s’menkey, er lheh ayns possan keintys meshtit (Zimmerman & West, 1975), as ta beoyn oc cur erash tostid da freggyrt sloo (DeFrancisco, 1991). T’eh fakin, er lesh deiney, dy vel coloayrtys son goaill tastey daue hene, goaill stiagh trooid cur stiagh, ny trooid cleiy fo ny ta mraane gra liorish gyn cur erash freggyrt neu-ocklagh.
Kioneys as biallys
Jeeaghyn er ny ta heose, t’eh fakin dy vel ard-scarrey ayn eddyr mian firrynagh son kioneys ‘sy choloayrtys (Leet-Pellegrini 1980) as mian bwoirrin son commeeys. Rere Coates (1993: 202) ta ny smoo geill currit da deiney ‘sy shamyr scoill, er lheh ayns cooishyn çhaghnagh as oaylleeagh, as er y fa shoh, ta reddyn çheet lhieu ayns ny magheryn shen; as ayns sheshaght çhaghnagh-reiltys, ta ny smoo pooar oc. Agh son y chooid smoo, ta inçhynaght beill share ec mraane (Eysenck, 1966:4).
Cooyrtoilid
Ta cooyrtoilid ghlare goll er taishbyney (Brown and Levinson, 1978) rere eddin moojey ny loojey. Ta eddin moojey çheet er barel y heshaght da ambee y pheiagh. Ta eddin loojey çheet er barel y heshaght da stayd y pheiagh. Ta bun eddin moojey sleih dy mie lhiat ad, as dy vel oo chur yindys orroo. Ta bun eddin loojey nagh vel oo cur orroo.
Ta mraane cur monney geill da’n ghaa, (Brown 1980, studeyrys er Tzeltal), kyndagh rish ennaghtaght da feme eddin sleih elley. Dy giare: son y chooid smoo, ta mraane ny smoo cooyrtoil na deiney. Agh ny keayrtyn, ta cooyrtoilid eddin loojey goll er toiggal myr glare faase, er coontey ny shaghnyssyn as feyshtyn famman (O’Barr & Atkins, 1980, mychione glare ‘sy whaiyl).
Glare moyllee
Ta kiangley faggys eddyr moylley as cooyrtoilid (Coates, 1983), er y fa dy vel ad shirveish er femeyn eddin moojey.
Akureyri
Ta Akureyri ([ˈaːkʰʏrˌeiːrɪ]) ny valley ayns twoaie ny h-Eeslynn. T'eh ny nah voir-valjaght smoo 'sy çheer lurg Reykjavík agh t'eh ny chiarroo baljaght smoo ny yei Hafnarfjörður, Kópavogur as Reykjavík. Ec coontey-pobble ayns Mee Averil ny bleeaney 2008, va 17,304 cummaltee 'sy valley.
280px|left|thumb|Çheshvean Akureyri
Lokmaria-Plouzane
Ta Lokmaria-Plouzane (Locmaria-Plouzané) ny chommyoon 'sy département Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Lanvénécois currit er cummaltee yn valley.
Benac'h
Ta Benac'h (Belle-Isle-en-Terre) ny chommyoon beg ayns y département Frangagh Aodoù-an-Arvor ayns y Vritaan hwoaie.
Yn Euar
Ta'n Euar ny valley ayns Nerin Hwoaie (Yernish: Iúr Cinn Trá ny An tIúr, Baarle: Newry). Ta'n valley lieh soit ayns Coontae yn Dooin as lieh soit ayns Coontae Ard Maghey.
Pronnag
right|thumb|Pronnagyn ayns [[The Covered Market, Aah yn Ollee|The Covered Market, Aah yn Ollee.]] She sorçh dy vee jeant ass feill vleihit as crackan er ad pronnagyn. Dy mennick, ta pronnagyn jeant çheusthie jeh crackan ta jeant ass collane dy tradishoonagh, agh jiu ta crackanyn taahit ry-gheddyn chammah. Ayns ny h-Ellanyn Goaldagh, s'mennick dy vel pronnagyn jeant ass feill vuc ny feill vart aw as ad mestit marish lussyn blastal as grineyn. Dy mennick, ta rusk ny rusk-arran ry-gheddyn ayndaue. T'ad aarlit liorish greeghey, greddey ny fuinney.
Slieau Akutan
Ta Slieau Akutan ny stratavolcaan bio ayns ny h-Ellanyn Aleutagh, Alaska.
Çhellvane
right|thumb|Çhellvane queeyllagh veih ny 1940yn She greie çhellinsh ta kiangley daa, ny ny smoo, ymmydeyr ry-cheilley er coloayrt tra nagh vel ad ry-cheilley eh yn çhellvane. Ta çhellvaneyn çhyndaa sheean ayns cowraghyn lectraneagh cooie da'n ym-skeaylley harrish caabylyn ny harrish mean ym-skeayllee elley, as t'ad aachloie cowraghyn veih'n çheu elley ayns cummey so-chlashtyn. Ta'n fockle çhellvane, ny e lheid, goll er ymmyd ayns ymmodee çhengaghyn. Ta'n fockle çheet ass τῆλε, tēle, ("foddey") as φωνή, phōnē, ("goo") y Ghreagish, ny goo foddey jeh (shoh).
Va'n chied phaiteen recortyssit 'sy vlein 1876 ec Alexander Graham Bell as va'n greie lhiassit ec shiartanse dy gheiney elley.
Molenez
Ta Molenez (Britaanish son "meayl innys", Molène) ny h-ellan as ny commyoon 'sy département Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank.
Ta'n ennym Frangish Molénais currit er cummaltee yn valley.
Oskaleg
Ta Oskaleg (Aucaleuc, Galloish: Laugaloec) ny chommyoon beg ayns y département Frangagh Aodoù-an-Arvor ayns y Vritaan hwoaie.
Cabbag Pherick
She lus 'sy chynney Plantaginaceae ee cabbag Pherick (Plantago major). T'ee dooghyssagh da'n Oarpey as yn Aishey veanagh as twoaie. T'ee jeant dooghyssagh ayns çheeraghyn elley. Ta ymmyd jeant jee myr lus lhee noi lhottaghyn crackan, chammah's myr tey noi çhingyssyn gailley, as er son ymmodee çhingyssyn elley. Ta ny kemmigyn lhee aucubin, allantoin as gummalaght aynjee. Chammah's shen, ta duillagyn yn-ee eck.
Jalloo-oaylleeaght
Ta blaaghyn beggey glassey-dhoney eck, ayns speek 5-15cm er lhiurid er gass mysh 15cm er lhiurid (wheesh as 70cm ny keayrtyn). Ta staimynyn jiarg-ghorrym eck.
Ta cabbag Pherick goll er pollnaghey ec y gheay. T'ee cur magh wheesh as 20,000 rassyn feer veg ayns cummey ooh, er speekyn ardey erskyn ny blaaghyn.
Eggoaylleeaght
thumb|right|Ta cabbag Pherick coloinaghey thalloo anveaghit dy jeean, as shassoo noi sthampey. Ta cabbag Pherick gaase dy mie ayns thalloo er ny anveaghey, goaill stiagh faaieyn as çheughyn raaidey. Er coontey'n niart shen, t'ee scanshoil er son aalannaghey thalloo. Ta'n fraue brishey thalloo creoi, agh t'ad cochiangley'n ooir do nagh jed ee er crimmey.
Bee
Ta ny duillagyn aegey yn-ee myr glassan, agh shegin dhyt broie ny shenn duillagyn. Ta kelkium as biomane A ayndaue. Ta ny rassyn feer veg, agh foddee oo jannoo far-'looyr jeu.
Ymmyd lhee
Ta cabbag Pherick ry-akin er feie ny cruinney. Ta niart lhee eck, as shen goaill stiagh "slanaghey gortyn, lhiettal guinn-hiass, niart noi-ocsaidee, niart noi-vaagh, moanaghey y corys ym-yeenaght as lhiettal askaidaghey".
Ta sleih er nyannoo glabbag ass duillagyn cabbag Pherick noi lhottyn, cremmyn as guinnaghyn. Ta ny kemmigyn breeoil aucubin, allantoin, flavonoidyn, toaraghyn geayr caffeenagh as alcoalyn aynjee, chammah's ram gummalaght blandeyragh. Rere tradishoon, ren ad ymmyd jeh'n 'raue noi lhottyn, çhiassaghey as çhingyssyn ennalagh.
Er y fa dy vel ee castagh, ta tey ass duillagyn cabbag Pherick slaanaghey çhingys y yiarrey ny giarrey folley. Ta cooid viomaneagh as meainagh ny lus aalhieeney adsyn ta caillt ec y çhingys. Ta rassyn ny king-vlaaghey ny lus ayns tey jannoo obbyr purgeid smarree as blandeyragh scoarnagh ghonnagh.
Ta'n aucubin 'sy duillag cur ort mooiney ny smoo geayr moonagh, as myr shen foddee dy vel eh boggaghey goot.
Ymmyd elley
Ta fehghyn lhoobagh as lajer 'sy lus aasit, as foddee oo jannoo coyrd beg, rimlagh, ny whaaley jeu.
Brasília
She preeu-valley ny Brasseel ee Brasília. 'Sy vlein 2008, va 2,557,000 cummaltee 'sy valley. Ta Brasília soit 'sy Vrasseel Veanagh. Va'n balley troggit ayns 1956. V'eh Lúcio Costa yn planneyder as Oscar Niemeyer yn ard-obbree. thumb|left|300px|Brasília
Caayr y Phanamaa
She preeu-valley y Phanamaa ee Caayr y Phanamaa (Panamá). 'Sy vlein 2000 va 708,738 cummaltee 'sy valley agh va ny smoo na 1 villioon cummaltee 'sy valjaght.
}}DEFAULTSORT:Phanamaa, Caayr y}}
Kiaull chlassicagh
Tra ta shin gra kiaull chlassicagh, son y chooid smoo ta shin çheet er kiaull erbee ta er ny cloie liorish orcestrey as nagh vel coontit dy ve pop-chiaull ny craa-chiaull. Agh ta kiaull chlassicagh er ny rheynn ayns sorçhyn anchasley dy chiaull veih caghlaaghyn lhing, as cha nel agh nane jeu dy firrinagh enmyssit "kiaull chlassicagh".
Yaren
Ta Yaren (shenn-ennym: Makwa/Moqua) ny slyst as ny cho-heiyderys ayns Naaroo. T'eh ny phreeu-valley de facto er y çheer. Ta'n clyst soit ayns jiass yn ellan as t'eh 1.5 km² er eaghtyr. 'Sy vlein 2003 va 1,100 deiney cummal ayn. Ta Buada soit çheu hwoaie jeh'n clyst, Meneng da'n shiar, as Boe da'n sheear.
Troggalyssyn reiragh as y reiltys
Ta ny h-offishyn shoh soit ayns Yaren:
Dy cadjin, ta Yaren (as Aiwo ny cheayrtyn) currit er rollaghyn myr preeu-valley Naaroo, faagail magh nagh vel eh shen kiart: cha nel caayryn ny preeu-valley oikoil er yn ellan. Ta Yaren er enney lesh ny h-Ashoonyn Unnaneysit myr "preeu-slyst" Naaroo.
Co-heiyderys
Ta Yaren ny cho-heiyderys politickagh chammah. Ta daa oltey reiht 'sy cho-heiyderys ry hoi Parlamaid Naaroo.
Slieau Scott, yn Antarctagh
Ta Slieau Scott ny ghlout-sleitagh ayns cummey crou chabbil, ta foshlit da'n sheear yiass lesh y çheu runtagh cur oaie rish Baie Girard as y çheu heear hwoaie cur oaie rish Ammyr Lemaire, er çheu heear ny Çheerey Graham.
San Marino
Ta San Marino ny steat seyr as ny pobblaght vunraghtoil shinney 'sy theihll, as ee currit er bun er 3 Mean Fouyir 'sy vlein 301 BNJ liorish y ghiarreyder cloaie Marinus ass Rab. Rere shenn-skeeal, daag Marinus Rab, quoi va ny coloinaght Romanagh ec y traa shen, ayns 257 nar va oardagh soilshit magh ec Diocletian er son aahroggalys ny boallaghyn baljagh jeh Rimini, as ad scrysst ec spooilleyderyn Liburnagh.
Shennaghys
thumb|left|Toor Montale er [[Monte Titano.]] thumb|left|150px|Jalloo jeh [[Giuseppe Garibaldi ayns San Marino, y chied lhiaght cooinaghtyn 'sy theihll casherickit da "Feniagh y Daa Theihll". Obbyr jeh cooid Stefano Galletti va currit seose ayns 1882]] Rere tradishoon, daag Noo Marinus ellan Rab 'sy Chroit lesh e charrey Leo, as hie ad dys balley Rimini myr giarreyderyn cloaie. Lurg Tranlaase Diocletianagh er e harmaneyn Creestee, ren eh scapail dys Monte Titano, cronk faggys da Rimini, raad hug eh agglish keeill veg er bun, as lesh shen va balley as steat San Marino currit er bun. She 3 Mean Fouyir 301 y date oikoil son bunneeaght ny Pobblaght.
Haghyr baggyrtys giare er seyrsnys San Marino lesh çheet armee Napoleon ayns 1797, agh va'n seyrsnys eck lhiggit lhee bwooise da nane jeh ny Lhiass-Reeaghyn, Antonio Onofri. Va ammys as caarjys Napoleon cosnit echey. Bwooise lesh y cur stiagh shen, ren Napoleon gialdynys, lesh lettyr va livreyit da Gasparre Monge, oayllee as ynnydee jeh'n Reiltys Frangagh son Oaylleeaght as Ellyn, seyrsnys San Marino y hickyraghey as y freayll, as hug eh arral da'n steat yn eaghtyr echey y heeyney magh. Va'n arral shen jiooldit ec San Marino, as y çheer goaill aggle jeh revanchism as eh baggyrt er seyrsnys y steat 'sy traa ry heet.
Car eash cho-unnaneyssey ny h-Iddaal 'sy nuyoo eash jeig, va paart ec San Marino myr kemmyrk er son ram persoonyn as ad tranlaasit er oyr y phohlldal oc er son co-unnaneyssey ny h-Iddaal. Myr eiyrtys jeh'n phohlldal shen, ghow Giuseppe Garibaldi lesh yeearree ny San Marinee, as hannee y steat magh ass y steat Iddaalagh noa.
'Sy Chied Chaggey Dowanagh, choud's vrish caggey magh eddyr yn Iddaal as yn Austeyr-Ungaar er 23 Boaldyn 1915, hannee San Marino ayns staydys neuchommeeagh as va reayrt noidagh doltit ec yn Iddaal roiee. Va ny h-Iddaalee smooinaghtyn dy vel San Marino jargal speeikearyn Austeyragh y follaghey er y thalloo eck as ad jargal goaill entreilys dys y stashoon radio-çhellegrafagh. Ren yn Iddaal eab possan Carabinieri y hoiaghey er niart çheusthie jeh'n Phobblaght, as va kianglaghyn çhellvane castit nar va'n eab shen jiooldit eck. Agh hie daa phossan jeh jeih arryltee y phossan ry cheilley lesh ny forseyn Iddaalagh 'sy chaggey er y frontey Iddaalagh,ansherbee, y chied phossan myr sidooryn as y nah phossan myr Corps Lheeys as ad gobbyr ayns lheelann magheragh jeh cooid y Chrosh Yiarg. Lesh faare y lheelann shen chur y lught-reill Austeyragh mooinjerys diploamagh lesh San Marino fo sarey ny s'anmey.
Veih 1923 derrey 1943, va San Marino reirit liorish Partee Fashistagh San Marinagh (PFS). Hannee San Marino dy ve neuchommeeagh rish y Nah Chaggey Dowanagh. Dyn y wooise da shen, er 26 Mean Souree 1944 haghyr soiaghey er y çheer liorish bleaystanyn lesh yn RAF, as ad smooinaghtyn dy row y çheer ruegit liorish forseyn Germaanagh. Va tree feed dy leih marrooit myr eiyrtys rish yn obbreeaght shen. Va San Marino myr kemmyrk da thousaneyn dy leih as ad shirrey shickyrys er shaghnagh ny forseyn Cochaarjagh harrish y Linney Gothagh. Haghyr ruegys giare liorish ny forseyn Germaanagh ayns Mean Fouyir 1944, agh v'ad currit fo haart ec ny forseyn Cochaarjagh ayns Cah San Marino. Daag ny forseyn Cochaarjagh y çheer tammylt giare ny yei shen.
She bing (coonseil) jeh daa lhiass-ree-chaptan toshiagh y steat. Va'n chied reiltys cummynagh deynlagh reiht 'sy çheer eddyr 1945 as 1957 as reesht eddyr 2006 as 2008.
Haink er San Marino dy ve ny cooid jeh Coonseil ny h-Oarpey ayns 1988 as ny h-Ashoonyn Unnaneysit ayns 1992. Cha nel ee ny h-oltey jeh'n Unnaneys Oarpagh.
Pobblaght Chonastagh Hoshiallagh y Yugoslaavey
By ee Pobblaght Chonastagh Hoshiallagh ny Yugoslaavey y steat Yugoslaavagh v'ayn veih'n vunneeaght eck car y Nah Chaggey Dowanagh derrey huitt ee ass e ceilley 'sy vlein 1992 car Caggaghyn ny Yugoslaavey. By steat soshiallagh v'ayn myrane lesh conastey va jeant seose jeh shey pobblaghtyn soshiallagh: Bosnia as Herzegovina, y Chroit, y Clovean, Montenegro, y Serb as y Vassadoan. Va'n Serb rheynnit magh eddyr y Terb hene as Vojvodina as Kosovo.
An Erge-Vras
Ta an Erge-Vras (Ergué-Gabéric) ny chommyoon 'sy département Frangagh Penn-ar-Bed 'sy Vritaan ayns sheear hwoaie ny Frank. Ta'n balley ny lhie er awin yn Oded.
Caslys-çheerey yn çhoob
She Caslys-çheerey yn çhoob yn ennym t'er yn caslys-çheerey jeh'n TFH ayns Lunnin. V'eh crooit ec Harry Beck.
Andy Allo
She arraneyder, screeudeyr arrane, cloieder gitar, as aghteyr Cameroonagh as Americaanagh ee Andy Allo (ruggit 13 Jerrey Geuree 1989). Ren ee skeaylley magh y chied ass tree albym ayns 2009, as hie ee stiagh ayns bann Prince, The New Power Generation, ayns 2011. Va paart aafilltagh eck ayns tree episode jeh'n straih drama aittys The Game ayns 2011, myrane lesh paartyn elley, goaill stiagh paart cohassooagh 'sy scannane Pitch Perfect 3 (2017) as yn ard-phaart 'sy straih Upload (2020) liorish Amazon Prime.
Arenal (volcaan)
Ta Arenal (Spaainish: Volcán Arenal) ny stratavolcaan ayns sheear hwoaie y Choose Verçhagh mygeayrt 90 km sheear hwoaie veih San José, 'sy wheiggey Alajuela. T'eh ny volcaan smoo gastey 'sy çheer.
Harry Beck
She Harry Beck (4 Mean Souree — 18 Mean Fouyir 1974) yn dooinney ren croo caslys-çheerey yn çhoob.
Rollageydys
200px|thumb|right|Neeal yn Partan
She Rollageydys yn studeyrys jeh rollageyn as planaidyn.
Buada (slyst)
She slyst ayns Naaroo eh Buada. She slyst thallooinit eh Buada as eh soit ayns sheear yiass yn ellan. T'eh coodaghey yn mooirlagh Buada as eh er e chredjal myr nane jeh ny buill smoo aalin as ashlinagh 'sy çheer. Ta'n slyst 2.6 km² er eaghtyr lesh 980 cummaltee.
Yn Aishey
She mooar-rheynn ny cruinney yn Aishey.
Kamlez
Ta Kamlez (Camlez) ny chommyoon beg ayns y département Frangagh Aodoù-an-Arvor ayns y Vritaan hwoaie.
Patrick Pearse
Va Patrick Pearse ny Pádraig Pearse (Pádraic Anraí Mac Piarais ny An Piarsach; 10 Sauin 1879 – 3 Boaldyn 1916) ny ynseyder, leighder, vard, screeudeyr, ashoonaghteyr as irreyder magh Yernagh. V'eh nane jeh ny fir hoshee car Irree Magh y Chaisht 'sy vlein 1916. V'eh fogrit magh myr "Eaghyrane Reiltys Shallidagh" Phobblaght Nerin ayns nane jeh ny docamadyn va currit magh liorish fir toshee yn irree magh. V'eh currit gy baase er son e phaart ayns yn irree magh er 3 Boaldyn 1916.
Ollooscoill Lerphoyll
Ta Ollooscoill Lerphoyll ayns Lerphoyll, Sostyn. V’ee currit er bun ayns 1881, mastey ny shey ollooscoillyn breek ruy bunneydagh. Ta’n ollooscoill ny h-olteyr y Russell Group, as ta hoght cosneyderyn yn Aundyr Nobel er jeet ny trooid.
Averil
She Averil y kiarroo mee jeh'n vlein.
Ollooscoill Lerphoyll
Shennaghys
thumb|left|Troggal Victoria yn ollooscoill