cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Femi Gbajabiamila
Femi Gbajabiamila (yin jiji to azán konukunatọntọ́ Ayidosun owhe 1962). E yin whẹyidọtọ to otogbo Naijilia tọn mẹ. Femi yin Ogán to tohodọgbẹ All Progressives Congress, bo sọ yin Ogán osẹ́n-doaitọ lẹ tọn to Otògbo Naijilia tọn mẹ.
Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Olufemi Hakeem Gbajabiamila yin jiji to azán konukunatọntọ́ Ayidosun owhe 1962 na Mẹdaho Lateef Gbajabiamila po Whési Olufunke Gbajabiamila to Ayimatẹn Awọnlin tọn to Otògbo Naijilia tọn. Femi yi wehọmẹ dokọ̀ tọn etọn tọn to Lagos Mainland Preparatory School. Enẹgodo wẹ e yi Wehọme daho to Awọnlin Igbobi College he tin to Ayimatẹn lọ tọn
Mohammed Dikko Abubakar
thumb|Mohammed Dikko Abubakar Mohammed Dikko Abubakar (jijizan 5 Nuwhàsun 1960) yin ponọ sunnu Naijilia-nu dé he yin ponọ-gán daho hoho. E yin azọ́ndena nado yin ponọ-gán daho do otẹn Hafiz Ringim tọn mẹ to 2012, podọ Suleiman Abba sọ lẹzun ponọ-gán daho do otẹn etọn mẹ to 2014.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Revaz Gabriadze
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1936 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Razaq Okoya
Razaq Akoni Okoya wẹ ye ji to Awọnlin to Azan wiawe osun tintan owhe 1940 jẹ (12 Alunlunsun 1940). E yin Ajọwatọ he ye yọnẹn lẹdope Akwẹnọdaho he do azọnwhe susu.
Vivẹnu nuplọnmẹ tọn
Razaq bẹ whehọmẹ bẹjẹẹji tọn to Ansan-ru-deen Oke popo to Ayimatẹn Awọnlin tọn. E wọ wẹ dowatọ po nukọntọ po na azọnwhe Eleganza Group he nọ sanu to mẹyugbeji lẹ po (West Africa)
Bẹjẹẹji gbẹzan etọn tọn
Mẹtogantẹnmẹ Razaq Okoya yin ayọnuvi sọn wheyihọ waji Naijilia tọn. Ye ji to whẹndo dawé Tiamiyu Ayinde Okoya tọn mẹ to Awọnlin. E wazọn po otọ etọn po di Avọtọtọ hẹ otọ yin, bọ yé sọ nọ sa Azọnwanu avọ titọ tọn lẹ. Oyọnẹn he e do wẹ naẹn Adọgbigbo nado nọ ede sí bo yin ogan edetọn. E bẹ akwẹ pli bọ e pe pọunko (20 ponds) bọ onọ etọn lọsu bẹ pọun kandeao pli (50 Ponds) nado bẹ Àjọ wiwa hihọ po sisapo sọn Japan.
Ajọ etọn lẹ
Azọnwhe Razaq Okoya tọn gblo bleun bo sọ to Gbejizọnlin zin lẹdope nado yọn dogbọn lehe ye to nulẹ Basi do, nuhe e yise dọ e yin bibasi to Naijilia di mẹhe po lẹ asi etọn tintan he nọ yin Kuburat Okoya wẹ e jlo dọ ni nọ họ Aṣọdonu agbasa tọn lẹ Jewellery whla bọ Razaq yọnẹn dọ akwẹ Aṣọdonu helẹ tọn ma whe podọ Emi sọgan Basi ye to Naijilia akwẹ he e na du ma vẹ Okoya tọnwhẹn yi aganu nado họ omọ he na Basi Aṣọdonu ehelẹ. Whenu e Basi ye to aliho vonọtaun mẹ bo saa ẹ na akwẹ pẹvi, gbẹtọ lẹ ṣiọnẹn bọ e ma penugo na lehe ye to obiọ Basi nanẹn dogo enẹ zọn bọ azọnwhe to jíjẹ azọnwhe ji na Aṣọdonu agbasa tọn. E jẹ afọpa dagbe lẹ bẹ tọn to susugege mẹ. Whenu susu wẹ agban etọn ma nọ yawu wa mahopọnna lehe e nọ yawu na akwẹ dai do.E zingbejizọnlin yi Italy nado do mọ ye mẹhe to Afọpa Basi lẹ. Nupasamẹ wẹ dọ e ko yí akwẹ etọn dó su àhọ yetọn lẹ. Le wẹ e magbe dọ emagbe dọ èmí na dó Azọnwhe Afọpa bibasi tọn ai to Naijilia. E họ zomọ he do huhlọn nado wazọn ganji bo Yi azọnyọnẹntọ lẹ nado plọn azọn mẹ lẹ to Naijilia lehe ye nọ Basi Afọpa gbọn. To egbehe to anadenamẹ etọn glọ Eleganza nọ Basi nuzizan họmẹ tọn wumẹwumẹ. Azọnwhe etọn lẹ tin to ọrẹgun Ikẹja, isọlọ, Alaba,po Iganmu. E ko yí gbẹtọ hugan fọtọn atọn dó azọnmẹ heyin Naijiliavi po jonọ lẹ po. Azọnwhe bẹplidopọ Eleganza tọn yin dopo to azọnwhe he gbloada hugan to Naijilia bosọ dó e ehe gbau ṣidopo to oto he sẹpọ Naijilia lẹ mẹ. E ko yí hia yẹyi dogọna mẹtọn na wadotana dagbe na ajọwiwa etọn di dowatọ azọnwhe mẹtọn titi tọn whe mi tọn nu tọn (Business Enterprenur of Our Time) sọn linlinwe egbezangbe tọn si.
Nuyọnẹntọ si oho etọn lẹ
To wehọmẹ e mọ dotẹnmẹ nado doayi Àjọ wiwa go to whenue e mọ mẹplọntọ etọn lẹ to avọ he ko kupẹ bo Doho lẹ mẹ bọ nsọ mọ ajọwatọ lẹ to nusisọ dagbe mẹ to ahi Dosunmu tọn mẹ he yin ahinukundeji to whelọnu to Awọnlin nnọ họ Dee ma nọ pọn ogan gannọ tọn do wazọn nnọ tindo pekọ po nuhe ndo po nma nọ din akwẹ vọnu nma nọ dike tonudidọ ni biọ nukunmẹ na mi, mi ma nọ yi zedaga dó wajọ, nuhe mi nọ pọn wẹ yin nuhe mi Basi. Nuhe gbẹtọ lẹ sọgan họ po akwẹ pẹvi po ehe yin dopo to asli lẹ mẹ nuhe yin taya na mí wẹ yindọ n jlo na yin adakunọ nsọ yọnẹn dọ nko wazọn ganji nado jẹ finẹ nma dó linlẹn ylankan gando nipliplọn go ṣigba to whedelẹnu wehihia nọ hẹn mẹdelẹ zun Asuka he ma yin nugbo. E nọ hẹn yé Deji dó gbedewema yetọn gọ ma hosu na adọkun.
Ovi etọn lẹ
Mẹtogantẹnmẹ Razaq Okoya ji ovi atọn, ovi lọ lẹ wẹ Sade Okoya, Olamide Okoya, Subomi Okoya, Oyinlola Okoya po Wahab Okoya po.
Asi etọn lẹ
Mẹtogantẹnmẹ Razaq Okoya dó asi he su wayi ṣigba ehe to nukunji wẹ whesi Fọláṣadé Okoya he mẹtogantẹnmẹ Razaq Okoya dọ e nọ wazọn ganji. E wọ lọ wẹ ji Ọlamide, Oyinlola, Subomi po Wahab po sade lọsu ko yí hia yẹyi dogo namẹ tọn susu di mẹhe yọn nusọ hugan he gbẹtọ lẹ plọn apajlẹ etọn.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ajido
Whenuho gando otò lọ go
Ajido yin Gbetato dé he tin to Gbagli, bo sọ tin to gandudu dókọtọn Gbagli tọn glọ to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ to Otogbo Naijilia tọn mẹ. Ajido yin didoai to owhe kanweko fọtọnnúnkunatọntọ mẹ. Mẹ he doeai wẹ Ahọlu Sagbe Aho. Ahọlu Sagbe Aho yin Awhanfuntọgan dé po Ahọlu dé po to whla-whẹgbo to otò Dahomey tọn he wa yin otò Benẹ tọn to egbehe. E sẹtẹn sọn otò lọ mẹ to whenuena yindidi etọn yi aga taun bo zọn bọ Ahọlu Dahomey tọn diọavunnukun sọ ẹ. To whenuena Ahọlu Sagbe Aho họn, e bẹ whẹndo etọn lẹ po Metogantẹnmẹ etọn lẹ po hẹn, bọ ye zinzọnlin gbọn otò delẹ mẹ taidi Agbakamẹ po Godomẹ po. Ajido yin mima do lẹdo atọ́n (5).
Ahọluduwhe he tin to Ajido lẹ
Ajido yin Gbetato dé he nọ du Ahọlu, yé sọ dó Ahọluduwhe ẹne. Ehelẹ wẹ Ovi joun Ahọlu tintan Ajido tọn yedọ Ahọlu Sagbe Aho.
Hunwhe po hihọ po
Hunwhẹ Zangbetọ tọn yin hunwhẹ tangan dé to whenuho Ajido tọn mẹ. Zangbetọ dopolọ wẹ sọ nọ yin yiyizan nado sọzan bo basi hihọ na Tomẹnu lẹ.
Chief the Honourable Minister
Chief the  Honourable  Minister  yin otanwé he yin didetọ́n to owhe 1970, bo yin kinkan  gbọn otanwekantọ́ Naijilia vijiji dé he nọ yin T.  M.  Aluko dali. Otanwé lọ wẹ yin otanwé atọntọ́ to African Writers Series  after One  Man, One  Matchet tọn mẹ.
Nafata of Gobir
Sarki Nafata Gobir tọn (1777-1998) eyin dopo to anadenanutọ na otò pevi de to otògbo Hausa tọn mẹ to Gobir, to egbehẹ to apadewhe wheyize tọn to Naijilia ẹyin finflin alọgọ na etọn dohlan malenu Fulani vivọ daai tọn de ẹnewe USMAN DAN FODIO, ehe wa yin yinyọen nadoze anadenanutọ Goboir tọn do aga,podọ sokoto caliphate yin didoai
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ajasse Ipo
Ajasse Ipo yin topẹvi dowhenu tọn de to Igbomina, to Ayimatẹn Kwara Tọn. Ajasse Ipo sọ nọ yin kinkan dole to whedelẹnu; Ajasse-Ipo, Ajasse kavi Ajasepo. E yin dopo to topẹvi he diyin taun to lẹdo gandudu dokọtọn Irepodun tọn lẹ mẹ to ayimatẹn Kwara tọn. E tin to agewaji whezẹtẹn tọn na Ayọnu-gbeji, podọ topẹvi voovo devo lẹ wẹ to lẹdo lọ mẹ, taidi Eleyoka, Amberi, Falokun, Araromi po mọmọ po. Ahọlu he to gandu to alọnu dìn to Ajasse Ipo, he sọ nọ yin yiylọdọ Olupo, wẹ Oba Ismail Atoloye Alebiosu. thumb|right|Họ̀nmẹ Ahọlu Ajasse Ipo tọn
Whẹ̀nyin mẹpipa tọn Olupo tọn
Emi Ni omo Olupo alelu
Molentente momu joba
Motalala mo mu joye Ni moje
Eyan ti o ba se ori Olupo pele alowo, abimo, asowo ajere
Abode pade owo aba won naa omo aba won je
Aiyewa a toro bi omi owuro pon
Omi atoro pon ko toro bi omi iyaleta
Nijo ti Olupo N womo ti ko romo
Nijo naa lo wa omo lo si idi ogan
Nigbogbo won se n je Logan Logan l’Oyo Ipo
Oriki
Whédo dopodopo to Ajasse Ipo nọ tindo Oriki (kavi Whẹ̀nyin) voovo. Apajlẹ oriki whédo ahọlu tọn lẹ tọn to Ajasse Ipo bẹ ehelẹ hen:
ARIGANJOYE
Emi Ni omo Ariganjoye Baba Ronke
Kegbeyale Aremu
Oba lo dabayi, adijale Oba
Osupa Ajase, Baba Sumonu
Kosi eni ti kiwu, oko Iwaloye
Ajade ma tan ni ile Baba Yahaya
Alaburo bi eni leru Baba Aarinwoye
Timutimu ko wo inu abaa, oko Oguntomi
Odabiowo, oko Olujo.
OLUPO ONIRO
Elewe ko jeun tan rara
Agbalagba ko tayo epe
Agba to fe ewe ni ew N fe
Agbenuke eni ti aba je ti aba mu, oun ni tobi loju eni
Aralagbe masa, Baba Abdulkadri (Ariganjoye)
Ko si eni ti ki nawo fun Baba Buhari
Ogbegbe ti gbo omo gesin
Owowo ti wo akiwi lewu
Otànwe
Otànwe lẹ yin owe delẹ he tindo otàn gaa de he yin kinkan do emẹ. Ye yin azọ́n nukinkan he ye haji lẹn tọn bọ e ma yin nujijọ jọun dé tọn. Ye nọ diga hugan otàn gli lẹ po otànwe lẹ po. Wunmẹwunmẹ etọn lẹ wẹ tin. Taidi apajlẹ, otàn he bẹ owù hẹn lẹ tin, taidi Treasure Island gbọn Robert Louis Stevenson dali. Otàn he dobu lẹ taidi Mary Shelley's Frankenstein sọ tin. Otànwe lẹnunnuyọnẹn tọn he ma yin nujijọ jọun tọn lẹ lọsu sọ tin taidi Dune gbọn Frank Herbert dali, podọ otànwe nukikodonamẹ tọn lẹ taidi Tom Sawyer gbọn Mark Twain dali. Otànwe to Glensigbe mẹ nọ saba yin ewhe gbau nukinkan gaa he yi 60,000. Delẹ nọ diga taun, bo nọ yin nukinkan he hugan 150,000. Otànwe nọ saba tindo weda kanweko kavi humọ. Otànwe tintan lẹ yin kinkan to hugan owhe 300 die wayi. Mẹdelẹ dọdọ Don Quixote he Miguel de Cervantes kan wẹ otànwe tintan. E yin zinzinjẹgbonu to tintan whenu to owhe 1605 tọn mẹ.
Ayimatẹn Ondo Tọn
Ayimatẹn Ondo Tọn yin dopo to Ayimatẹn gban-atọn-nukundopo he tin to tògbo Naijilia tọn mẹ lẹ mẹ. Tatọ́-tònọ etọn wẹ Akure. E yin didoai to azan atọ̀ntọ Afínplosu tọn to 1976.Bo yin dide sọn Ayimatẹn Whèyihọ-waji tọn dowhenu tọn mẹ.Bo yin dide sọn Ayimatẹn Whèyihọ-waji tọn dowhenu tọn mẹ.E ma dogbo hẹ Ayimatẹn Ekiti tọn to Agewaji. Ayimatẹn Ondo tọn do dogbo hẹ Ayimatẹn Kogi tọn to Agewaji-Whèzẹtẹn.E ma dogbo hẹ Ayimatẹn Edo tọn to Whèzẹtẹn.Ayimatẹn Ondo ma dogbo hẹ Ayimatẹn Delta tọn ọn to Hùwaji-Whèyihọ, dohlán Hùwaji-Whèyiho Ayimatẹn Ogun tọn.E ma dogbo hẹ Ayimatẹn Osun tọn to Agewaji-Whèyinhọ.E ma dogbo hẹ Ayimatẹn Osun tọn to Agewaji-Whèyinhọ.Ayimatẹn Ondo tọn ma dogbo hẹ Ohù Atlantic tọn.Mẹ hihia he wa aimẹ to owhe 2006 dohia dọ Ayimatẹn Ondo tọn yin Ayimatẹn fọtọ́n-nukunẹnẹtọ he gbẹtọ su te hugan to Otogbo Nigeria tọn mẹ.Ayimatẹn Ondo tọn wẹ yin Ayimatẹn ko-atọ́n he klo hugan to Otogbo Nigeria tọn mẹ
Gandudu-Lẹdo to Ayimatẹn Ondo tọn mẹ
Ayimatẹn ehe bẹ Gandudu Lẹdo tọn fọtọ̀n-nukunatọ̀n(18) hẹn, ehelẹ wẹ: Gbàn-àn(30) hẹn, ehelẹ wẹ:
Ayimatẹn-gán
Bẹsọn azan konukunẹnẹ Afínplọsun tọn to 2017, Akeredolu Oluwarotimi Odunayo wẹ to Gandu dó e ji, podọ to alọnu dín, ogbẹ APC tọn mẹ wẹ ewọ tin te.Mẹ he bọdo Ayimatẹn-gán Ayimatẹn Ebonyi tọn go wẹ yin Lucky Aiyedatiwa.
Àkọ́ po Sinsẹ́n jọun he tin to Ayimatẹn Ondo tọn lẹ po
Lẹdomẹnu joun Ayimatẹn Ondo tọn lẹ yoruba-gbè tọn( Idanre, Akoko), Edo- gbè tọn(Akure, Ijale, Ilaje, Ondo po Owo) Ijaw-gbè tọn(Apoi, Furupagha po Arogbo). Suhugan omẹ lọ lẹ tọn wẹ yin Mẹylọhodotọ Klisti tọn lẹ, bọ vude poun to yé mẹ yin Malenu lẹ po vodún sẹ̀ntọ lẹ po.
Gbẹtọ nukundeji lẹ sọn Ayimatẹn Yobe Ondo tọn
Adà:Naijilia Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia
Wikipedia
Titobasinanu Amẹlika tọn de Wikimedia Foundation, wẹ tindo Wikipedia, ehe tin to San Francisco to California, Amẹlika.
Yinkọ Wikipedia tọn lọ yin dide sọn hogbe awè mẹ, wiki po encyclopedia po.
Jimmy Wales po Larry Sanger po wẹ bẹ Wikipedia jẹeji jẹnukọn to azán 10tọ Alunlunsun, owhe 2001 tọn, taidi apadewhé owé oyọnẹn tọn intẹnẹt ji tọn he ko to aimẹ jẹnukọnna dehe nọ yin Nupedia tọn. To azán 15tọ Alunlunsun, owhe 2001 tọn, Wikipedia lẹzun nọtẹn intẹnẹt tọn he to ovo de. E yin wiki de he nọ yi azọ́nwanu ọdinatẹ tọn MediaWiki zan (taidi azọ́n Wikimedia Foundation tọn diẹ lẹpo).
Kakajẹ Zósun owhe 2011 tọn, Wikipedia ko do nudi weda livi fọtọ̀n-nukunatọ̀n (18) to nudi ogbè fọde-kanweko (300) mẹ podọ hugan hogbe liva atọ̀n e lán livi atọ́n gbọn Wikipedia lẹpo mẹ. Wikipedia Glẹnsigbe tọn wẹ yin wunmẹ Wikipedia tọn he kló hugan.
Ferdinand Magellan
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1480 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 1521 lẹ
Didier Drogba
thumb|Didier Drogba Didier Yves Drogba Tébily yin jiji to azán widopotọ osun atọntọ owhe 1978 to Abidjan yin mẹhe ko yi gbọjẹ to azọn bọlu hiho tọn mẹ to otò Cote d'Ivoire tọn mẹ.
Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
E nọ tòdaho Abidjan tọn mẹ kakajẹ whenue e pe owhe atọ́n mẹvi, whenẹnu wẹ e sẹtẹn sọyi oto france tọn mẹ nado yi nọ po Tafẹ etọn Michael Goba po. Tafẹ etọn yin bọluhotọ dai to oto cote di'voire tọn mẹ.
Yanwle etọn
To owhe 2006/2007 ṣẹnṣẹn, ewọ wẹ yin nukọntọ na mẹhe do ago to bọlu hiho mẹ na English Premier League podo ago ko(20) po. Didier drogba gba bọlu na bọluhogbẹ Le mans to ligue 2 to owhe 1998. Enẹgodo e sẹtẹn yi Olympique Marseille to owhe 2003 bo do ago gbanewhedopo(29) to ojlẹ he bọdego mẹ. To osun ṣianwetọ owhe 2004, Drogba sọ sẹtẹn yi Chelsea. E nọ Chelsea na owhe ao(10). Drogba yin dopo to bọlu hogbẹ cote divoire he yin oto etọn bosọ yin tọntlọngbọn na agodido po ago kandekoatọ́n to awusọhia kanwekoatọ́n mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1978 lẹ it:Didier Drogba
Seriki Williams Abass
thumb|Seriki Abass Seriki Williams Abass (1870-1919) yin kanlinmọ jọwatọ dai, ewọ lọsu yin kanlinmọ de he yin wiwle gbọn Danhomẹ-nu de he nọ yin Abass dali. Williams he e nọ yin, yin yinkọ klunọ etọn he họẹ bo hẹn ẹn yi Brazil fihe e plọn ogbe voovo ẹnẹ te. Abass yin malenu de he du ogan Seriki Adini tọn to Gbagli. Taidi kandai anago oṣhọ tọn, Abass yin denuhọtọ owhe klunọ etọn tọn, e sọ yin mẹhe klunọ etọn William yinwana taun bo gbẹ nado saẹ na mẹdevo, kanlinmọ ehe yọnnuin bọ walọ etọn sọ yọn susu, e yọnnuin sọmọ bọ etlẹ sọ penugo nado se ogbe voovo ẹnẹ, yedọ̀ Dutch-gbe, glẹnsigbe, Spanish-gbe po Portuguese-gbe po. Whenue ojlẹ lẹ wa to yiyi, klunọ etọn dọ ni kọnawudopọ hẹ emi to àjọ kanlinmọ sisa tọn mẹ, klunọ etọn wẹ zọn bọ e do lẹkọ do mẹwigbeji. To whenue e jẹ Naijilia, e lẹkọ do Lopo Awọnlin tọn.
Vuwhenu etọn
Abass yin jiji to Ìjọga Orile to Ayimatẹn Ogun tọn, yinkọ he ye do na ẹn wẹ Famerilekun. Kanlinmọ jọwatọ William wẹ họẹ to Abass sí bo hẹn ẹn sọyi Brazil, na walọ dagbe etọn wutu e gbẹ nado saẹ bọ e nọ nọ po e po. Klunọ etọn William wẹ zọn bọ e gọ do mẹwiyigbeji whenue e jẹ Naijilia e nọ Lopo Awọnlin tọn whẹpo dó lẹkọ do Gbagli. Klunọ etọn po họntọn etọn lẹ po wẹ gba Brazillian Baracoon he ye yi gbaglo do gba to 1840. Abass mọ yọnnu kantọnwiawe bo du ogan Seriki Adini tọn ayọnugbeji lẹpo tọn.
Rhythm 93.7 FM Lagos
Rhythm 93.7 FM Lagos yin ladiohọ he nọ na linl to yovogbe mẹ bo yin didoai do Victoria Island to Ayimatẹn [[Awọnlin tọn mẹ, to whenue e yin tẹnsẹna sọn Lekki to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ. Ladiohọ lọ nọ na linlin gando nuhiho go, nuhiho taidi R&B, hiphop po nuhiho aṣa tọn lẹ po. Mẹhe tindo ladiohọ lọ wẹ  Silverbird Communication, to ogbẹ Silverbird tọn glọ, podọ ewọ wẹ yin ladiohọ mẹdetiti tọn he diyin hugan to otogbo Naijilia tọn mẹ.
Moji Afolayan
Moji Afolayan (yin jiji to azán 5tọ, Afinplọsun, owhe 1968) yin yọnnu Aihundatọ de, sinima-zọ́nwatọ de, sinima-nadenanutọ de po podọ ga Aihundatọ nupinpọn-doplọnu tọn de po.
Henrietta Ogan
Henrietta Ogan yin ajọwatọ Otò Naijilia tọn podọ Ogan Wehọmẹ Alavọ Ahmadu Bello Alumni Association tọn po ga. E jẹ otẹn Ahmed Tijani Mora, he yin amasinzọnwatọ po yinkọzedaitọ dai tọn po podọ ewọ wẹ Chief Executive Officer Pharmacist Council of Nigeria.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Moji Afolayan
Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Ṣigba Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ wẹ e whẹn do. Whẹndo he yi Aihundatọ po azọ́n nupinpọn-do-plọnnu tọn po do ylọ azọn mẹ wẹ yé ji do. E yin ovi tintan na sinima-zọ́nwatọgán po sinimadetọ́ntọ de po he yin Ade Love. Otọ etọn ehe dopolọ wẹ ji Dawe lọ mẹhe sọ jí Kunle Afolayan po Gabriel Afolayan po.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1968 lẹ
Rhythm 93.7 FM Lagos
Nunina lẹ
Nigeria Dotcom Awards 2014-Best lutent Radio Station.
Sọ pọn
Todohukanji azọnwhé ladiohọ tọn lẹ to aimatẹn awọnlin tọn.
Ajasse Ipo
OLUPO ONIRO
Oda yio dun fun Ajayi, oko Oderonke
Opa baba mo esin lese oko Ibijoju
Esin je ko, baba Ayinde N mi gbongan gbongan, baba Ayinde mai mi mo ko je ki esin Olayanju je oko Oba
Omo erin kole, oko oju si Igbo, efon kole oko oju si oja Oba
Oko konbi koko, oko to kankan
AJADO
[Alebiosu]
Baba mi Ajado oloro
Abo bi ifa
Moso Ipo
Ebora oke odan
Ogbe agbala fohun okunrin
Agbogun lowo Baba Olaniran
Oroki Baba Magbagbe ola
Oba lomu l’Ajase, Oba biwapele
Ogbe ori iroko dajo egun Baba Oya
Alagbala a sa si Baba Ibrahim.
Baba Fryo
Baba Fryo he yinkọ etọn titi nọ yin Friday Igwe  yin hànjitọ numimọnọ Naijilia tọn de he wá sọn Ajegunle, he yin lẹdo de to ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ. E yin yinyọnẹn gbọn hànjiji agbegbe etọn mẹ tọn lẹ tọn dali. Ohàn etọn he diyín hugan to Naijilia wẹ Dem go dey pose he yin didetọn to owhe 1990 lẹ godo. Ohàn lọ yin kinkan do ogbè Nigerian Pigin mẹ bo sọ diyin po wedudu he nọ yin Galala po he numimọnọ Baba Fryo po hànjigbẹ́ etọn lẹ taidi Daddy Fresh po Daddy Showkey po detọn.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Richard Akinjide
Osuolale Abimbola Richard Akinjide (SAN) yin jiji to azan ẹnẹtọ Abọ̀húsun tọn to 1930 bo wa kú tó osun ẹnẹtọ owhe 2020 tọn. E yin dopo to whẹyidọtọ otò Naijilia tọn lẹ tọn. E sọ yin tovi Naijilia tọn bo sọ yin tohodọtọ de. E sọ yin tovi Ibadan tọn to whezẹtẹn waji Naijilia tọn. E wazọn to Awhannukọntogan Tafawa Balewa tọn glọ podọ hẹ togan Shehu Shagari po sọn 1979 jẹ 1983. Akinjide yin Lizọnyizọnwatọ whẹdida tọn. Akinjide wa yin matintọ to azan konukundopotọ osun ẹnẹtọ owhe 2020 tọn to Ibadan, bo yin owhe kanwesinẹnẹ mẹho.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Nuwiwa
Nuwiwa yin nuhe jọ de kavi wá aimẹ. Nuwiwa yin onú kleun de bosọ yin nuhe nọ do ganmẹ he e na wá aimẹ te kavi jọ.
Aṣaliho
Nuwiwa vonọtaun de taidi alọwle kavi agọ́ daho de kavi nuwiwa ẹntẹnẹti ji tọn lẹ yin dopo to nuwiwa de to aṣaliho.
Lẹnunnuyọnẹnliho
Basi zẹẹmẹ dọ nuwiwa de nọ wa aimẹ to ojlẹ tangan de mẹ he sọgan diọ to ojlẹ depope mẹ na ninọmẹ aihọn lọ tọn sọgan diọ wutu.
Rijau
Rijau yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to aṣẹpipa Ayimatẹn Niger Tọn glọ de to Naijilia. Tatọ́-tẹnnọ̀ etọn tin to topẹvi Rijau tọn mẹ.
Lẹdo etọn gbló sọ̀ kilomẹtlu 3,196 lẹdo pé podọ gbẹtọ sọha 176,053 wẹ to finẹ to mẹhihia 2006 tọn whenu.
Sọha pósu tọn (postal code) lẹdo lọ tọn 923.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Lẹdo Dokọ̀ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ
Akarakumọ
thumb|Vodunhọ he to Ajlohunsutinsa to Akarakumọ Akarakumọ yin gbetato dé he sẹpọ Otọ bo tin to ṣẹnṣẹn na Tọpo po Povita po to Gandudu Dókọtọn Gbagli tọn mẹ to Ayimatẹn Awọnlin tọn to Otogbo Naijilia tọn mẹ. Akarakumọ wẹ yin gbétatò he do Satọhun bo sọ nọ hoe to Oto Gbagli tọn mẹ. Ye sọ dó Gbetatogan yédọ Baalẹ he nọ yin Olugbemi Nunayon Travil, Akarakumọ sọ do Atin daho dé to Otọpa yedọ Ajlohunsutin. Atin ehe sa wẹ Vodunhọ otò lọ tọn tin te.
Treasure Island
Treasure Island yin owe dé he yin kinkan gbọn Robert Louis Stevenson dali. E yin zinzinjẹgbonu to owhe 1883 tọn mẹ. Owe ehe gando jaguda lẹ he yanwẹn adọkunnu de to lopo pevi dé ji. Mẹhe yin diyin kavi yin tlọntlọngbọn to emẹ wẹ Jim Hawkins, Long John Silver, po Ben Gunn po. Owe lọ ko tin to aihundida lẹ mẹ, owe aihun nukikodonamẹ tọn, po devo lẹ po.
Aihundida lẹ
Otàn lọ ko yin yiyizan to aihundida susu lẹ mẹ. Otàn he tin to aihundida lọ mẹ lẹ nọ gbọnvo dó dehe tin to owe lọ mẹ.
Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ
Adà:Owe lẹ
Shama-gbe
Shama-gbe, kavi Shama-Sambuga-gbe, sọgbe hẹ akọ̀gbe etọn awè lẹ, yin ogbè Kainji tọn de he nọ yin dido to Naijilia.
E sọgbe nado dọ dọ̀ Shambuga ko busẹ sọn aimẹ. Yè nọ dó e to dai to topẹvi Sambuga tọn he to kilomẹtlu 10 do agéwaji-whèyihọ Kagara tọn mẹ to LGD Rafi tọn to ayimatẹn Niger Tọn.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Ogbè lẹ
Akanu Ibiam
Otàn gbẹzan etọn tọn
Abiam yin jiji to tòpẹvi Unwana tọn, to Ayimatẹn Ebonyi tọn mẹ to azan koatọnnukunẹnẹtọ osun widopotọ owhe 1906. E yin ovi awetọ ogan Ibiam Aka tọn, mẹhe yin nukọntọ na topẹvi Unwana tọn. Ibiam wa lẹzun nukọntọ topẹvi Unwana, Osuji po Uburu po tọn. E yi wehọmẹ Hope Waddell Training Institute to tòdaho Calabar tọn mẹ podọ King's College to Ayimatẹn Awọnlin tọn wẹpo do wa yi wehọmẹ alavọ tọn to St Andrews's bosọ tọn po gbedewema azọnhẹngbọ tọn po to owhe 1934. Eyin yiyi do azọnmẹ di lilatọ azọnhẹngbọ tọn to sinsẹnhọ de mẹ to oto Scotland tọn mẹ.
Nutindo
Nutindo yin nuhe yin mẹde tọn. Eyin mẹde họ mọto, mọto lọ lẹzun nutindo mẹlọ tọn. Mẹhe nọ họ bosọ nọ sa owhé lẹ kavi aigba lẹ nọ dlẹnalọdo onu mọnkọ lẹ taidi "nutindo" he zẹẹmẹdo ohọ, fininọ de kavi azọnwhé.
Akanu Ibiam
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1906 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 1995 lẹ
Nutindo
Sọ pọn
Nutindo nujọnu tọn
Olufemi Onabajo
Olufemi Onabajo yin weyọnẹntọ Naijilia-nu, weplọnmetọ alavọ tọn podọ mẹbọdomẹgotọ azinponọ tọn to Lead City University he yin Wehọmẹ Alavọ nuglọ tọn de.
Azọ́n
Onabajo bẹ azọ́n jẹeji taidi mẹplọntọ Wehọmẹ daho tọn de to owhe 1978. E wazọ́n taidi vọjlado-basitọ de to linlin họsá "Ogun State Broadcasting Corporation (OGBC) tọn. E plọnwe to Wehọmẹ Alavọ tọn Awọnlin tọn (UNILAG) bo yí gbedewema masters tọn to finẹ. Enẹgodo e kọnawudopọ hẹ Nigerian Television Authority (NTA) to Ikeja, fie e sẹ̀n na owhe ao te whepo do wá lẹzun Anadenanutọ Linlin po Nuwiwa Alọnu tọn lẹ po (Controller of News and Current Affairs) tọn. E ko kàn owé 23 do whẹho linlinzọnwiwa tọn ji.
Rilwan Akiolu
Ahọlu Rilwan Akiolu Babatunde Osuolale Aremu (yin jiji to azán gbanewhèdopotọ Kọyansun owhe 1943 tọn). E yin Ahọlu Ayimatẹn Awọnlin tọn podọ ewọ wẹ sọ yin azinponọ na Ahọlu lẹpo to Ayimatẹn Awọnlin tọn. Ahọlu Rilwan ṣiọn ahọlugbakun bo jẹ azinpoji taidi Ahọlu Ayimatẹn Awọnlin tọn to azan ṣinẹnẹtọ Avivọsun tọn to owhe 2003 tọn mẹ. Ahọlu Adeyinka Oyeka wẹ jẹ nukọn na ahọlu Rilwa,ṣigba de ahọlu Adeyika Oyekan do bayi Matin tọ wẹ ahọlu do jẹ Rilwan Akinolu ji
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1943 lẹ
Fide lẹ de to Vonọtaun to Gbagli
Whenuho todaho Gbagli tọn ko zọn bọ mi ní mọ dọ Gbagli yin ofi Vonọtaun de to otò Naijilía tọn mẹ. Ofi tangan delẹ to Gbagli die:
Ooni Ogboruu
Ooni Ogboruu wẹ Ooni Ife tọn fọtọn-nukun-ẹnẹtọ, he yin Ahọlu daho Ile Ife tọn fihe yin owhé tọgbo Ayọnu lẹ tọn tọn. E jẹ otẹn Ooni Osinkola tọn mẹ bọ Ooni Giesi wa jẹ otẹn ewọ tọn mẹ.
Adamu Adamu
Adamu Adamu (yin jiji to azán koatọ́ntọ Nuwhàsun 1954). Akuẹbẹhẹntọ otò Naijilia tọn wẹ ewọ yin bosọ yin linlinkantọ de, podọ esọ yin azọnwatọ to mẹplọntọ lẹ mẹ to otò Naijilia tọn mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1954 lẹ
Ayimatẹn Ebonyi Tọn
thumb|Nọtẹn he to yẹdide Naijilia tọn lọ ji Ayimatẹn Ebonyi Tọn yin dopo to Ayimatẹn gban-atọn-nukun-dopo he tin to Togbo Naijilia tọn mẹ lẹ mẹ. Tatọ́-tònọ etọn wẹ Abakaliki. Eyin didoai to owhe 1996 tọn, bo yin dìde sọn Ayimatẹn Enugu tọn po Ayimatẹn Abia tọn po.Ayimatẹn Ebonyi do dogbo hẹ Ayimatẹn Enugu tọn to Whèyihọ.E do dogbo hẹ Ayimatẹn Benue tọn to Agewaji. Ayimatẹn Ebonyi do dogbo hẹ Ayimatẹn Cross River tọn to Whèzẹtẹn. Mọdopolo, E do dogbo hẹ Ayimatẹn Abia tọn to Hùwaji-Whèyihọ. Mẹ hihia he wa aimẹ to owhe 2006 dohia dọ Ayimatẹn Ebonyi tọn yin Ayimatẹn Ko-atọ́n-nukun-ẹnẹtọ he gbẹtọ su te hugan to Otogbo Nigeria tọn mẹ. Ayimatẹn Ebonyi tọn wẹ yin Ayimatẹn gbàn-nukun-atọ́ntọ he klo hugan to Otogbo Nigeria tọn mẹ
Gandudu-Lẹdo tọn lẹ to Ayimatẹn Ebonyi tọn mẹ
Gandudu Dokọtọn ko-nukundopo wẹ tin to Ayimatẹn Ebonyi tọn. Ayimatẹn ehe bẹ lẹdo gndudu Dokọtọn wiawe hẹn, ehelẹ wẹ:
Ayimatẹn-gán
Bẹsọn azan Widopo Lidosun tọn to 2015, Dave Umahi wẹ to Gandu dó e ji, podọ to alọnu dín, ogbẹ PDP tọn mẹ wẹ ewọ tin te.Mẹ he bọdo Ayimatẹn-gán Ayimatẹn Ebonyi tọn go wẹ yin Eric Kelechi Ukwe.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Naijilia Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia
Adam po Evi po
Adam po Evi po wẹ yin mẹjitọ na gbẹtọ lẹpo na mẹhe yise to Ablahamu sìn sinsẹn mẹ. To owe Jẹnẹsisi, Qu'ran podo owe Aqdas tọn po mẹ, yé omẹ awelẹ wẹ yin gbẹtọ tintan he Mawu dá. Biblu dohia dọ lẹgba biọ jipa Edẹni tọn mẹ taidi odan dè bo klọ Evi. Mẹklọtọ lọ diọ linlẹn na Evi nado jẹagọ dó àṣẹ Jiwheyẹwhe tọn go. Satani dọna yọnnu lọ dọ Mawu ko yọnẹn dọ Evi na yọnnuin taidi Mawu ni é du sọn atinsìnsẹ́n lọ mẹ. Whenue Adam po Evi po ko waylando godo, yé yin didesẹ sọn jipa Edẹni tọn lọ mẹ bosọ yin dẹ hodo gbọn awufiẹsa, awutu podo oku po dali. Mẹklọtọ he yin satani lọsu yin dide sẹ. Yé yan ẹn dó aigba podọ nado to linlin gbọn aigba taidi odan he e yizan lọ.
Adam
Weta awetọ Jẹnẹsisi tọn dọ Jiwheyẹwhe da Adam sọn kọgudu aigba tọn mẹ. Enẹgodo, é gbọ gbọfufu ogbẹ tọn dó awọntinslo etọn lẹ mẹ, ewọ sọ lẹzun gbẹtọ gbẹtẹ. Jiwheyẹwhe sọ basi jipa dè he nọ yin Jipa Edẹni tọn na Adam nido nọ emẹ podọ nado penukundo é go. Adam na yinkọ kanlin lẹ. Jiwheyẹwhe ma basi avọ na Adam po Evi adavo to whenue ye vẹtoli godo. E basi avọ na yé sọn ayu kanlin tọn mẹ to whenuena é kò yan yé sọn jipa lọ mẹ godo. Adam wẹ yin mẹdide lọ.
Evi
Jiwheyẹwhe yọnẹn dọ kanlin lẹ ma sọgan na pekọ he Adam do hudo etọn lẹ po adavo eni dó gbẹtọ di ewọ nkọ. Enẹwutu wẹ Mawu dó dè adajahú etọn dopo dó basi Evi (he zẹẹmẹ dó onọ mẹhe to ogbẹ lẹ po tón). Adam ma ko dó yinkọ na Evi kakajẹ whenuena Jiwheyẹwhe Yàn yé sọn jipa Edẹni tọn mẹ bo yí ayú kanlin tọn dó ṣiọn omẹ̀ yetọn to whenue ye ko vẹtoli godo.
Ayijijẹ po whẹdida po
Weta atọ̀ntọ́ Jẹnẹsisi tọn dohia dọ Adam po Evi po ma tindo nuhudo nudepope to jipa lọ mẹ. Onu dopo wẹ Jiwheyẹwhe gbẹ dọ yé ma ha bo basi, enẹ wẹ ma nado du sọn atin oyọnẹn tọn lọ mẹ. Sigba odan dè sọ dọna yé dọ Mawu ma jlo dọ yé ni yọnńuin di ewọ,ehe sisẹ́ Evi nado vẹtoli na gbedide Jiwheyẹwhe tọn. Enẹwutu é to dandan mẹ dọ yé ni tọn sọn jipa Edẹni tọn mẹ. Jiwheyẹwhe sọ yi dogọ dọ yọnnu lọ́ na mọ awufiẹsa to ovi jiji Whenu. Mọdopolọ, sunnu lọ́ na mọ awufiẹsa whẹpodo mọ nududu sọn aigba mẹ, podọ to vivọnu é na lèkọ dó kọgudu mẹ na finẹ wẹ é tọn sọn.
Rodolfo Aínsa
Rodolfo Aínsa Escartín (17 Zósun 1944 yi jẹ 26 Avivọsun 2021) yin tonudọtọ Spain tọn  podọ ajọwatọ de. E yin aṣẹpatọ otò tọn sọn 2004 jẹ 2008. E yin jiji to Sabiñánigo, Spain. Aínsa yin dopo to hagbẹ́ tònudọgbẹ People's Party tọn. Ewọ wẹ yin tatọ tonọ Huesca tọn sọn 1995 jẹ 1999. Aínsa basi matintọ to 26 Avivọsun 2021 to owhe etọn gbe to todaho etọn mẹ to owhè 76 mẹvi yinyin mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ooni Omogbogbo
Ooni Omogbogbo wẹ Ooni Ife tọn ko-atọ́n-nukun-atọ̀ntọ́, he yin Ahọlu daho to Ile Ife, fihe yin owhé tọgbo Ayọnu lẹ tọn tọn. E jẹ otẹn Ooni Ademilu tọn mẹ bọ Ooni Ajila Oorun jẹ otẹ̀n ewọ tọn mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Mercy Aigbe
Mercy Aigbe (yin jiji to azán tintan Avivọsun owhe 1978 tọn) yin aihundatọ Naijilia-nu, po ajọwatọ yọnnu de po. E yin yinyonẹn na aihun ayọgbe tọn he e nọ basi lẹ.
Bẹjeẹji gbezan etọn tọn
Mercy Aigbe yin jiji to azán 1 Avivọsun owhe 1978 tọn to Ayimatẹn Edo Tọn bo yin jiji gbọn pa Aigbe onọ etọn we Abiola Grace Owodunni, e tlọn Benin City Tatọ́-tònọ Ayimatẹn Edo tọn. E yin ovi awẹtọ to ovi atọ́n mẹ. E yi Wehọmẹ dokọ̀ tọn to st. Francis podọ E sọ yí Maryland tọn to Ikeja, to Awọnlin. E sọ yin azónwatọ de to Wehọmẹ alavọ tọn The Polytechnic Ibadan to Ayimatẹn Oyo tọn mẹ, fie e yi gbedewema OND etọn te. To 2001, mercy Aigbe yi gbedewema to Wehọmẹ Alavọ Awọnlin tọn po gbedewema aihundida tọn po. To 2001, Mercy Aigbe fo Wehọmẹ Alavọ tọn Awọnlin tọn po gbedewema aihundida tọn po.
Azọ́n he e de
Mercy Aigbe bẹ azọ́n aihúndida tọn etọn jẹeji gbọn mahẹ tintindo to sinimọto delẹ bibayi mẹ podọ de to yé mẹ wẹ aihún debọdodego television ji tọn "Papa Ajasco" he mẹsusu yọnẹn lọ. Na taun tọn, Mercy biọ azọ́nwhe Nollywood tọn to gigọmẹ to 2006 bo daihun to sinima he hẹn ẹn diyin lọ 'Ara' mẹ, sinima ehe yin anadena gbọn Remi Olupo dali to Ibadan to Ayimatẹn Oyo tọn mẹ. E dó nọtẹn aihúndidazọ́n pinplọ́n tọn "Mercy Aigbe Gentry School of Drama" ai to 2016.
Azọnwhe he e basi afọzedaitọ na lẹ
To Abọ̀húsun 2014, Mercy Aigbe yin dide taidi afọzedaitọ azọnwhé Elephant Gold Rice. Mercy Aigbe doalọwẹme na afọzedaitọ na Azọnwhe Prestige Cosmetic tọn na owhe dopo to osun Ayidosun owhe 2015 tọn mẹ. Bo to Liyasun 2016, Mercy Aigbe doalọwẹme devo he Azọnwhe Edalaf Brother Limited, na It Solution Company. E yin dide taidi afọzedaitọ azọnwhe de he nọ yin "Shape you" tọn, yèdọ azọnwhe de he basi tíì de he nọ demẹpo de to Kọ́yànsun owhe 2016 tọn. To Whejisun 2017 tọn, yè yi Mercy Aigbe do bayi afọzedaitọ na BK hair (azọnwhe odà tọn de). To Zósun 2018 tọn, yè yí i do bayi afọzedaitọ na "Naija Taxi Services" azọnwhe de he nọ penukundo tẹnsisẹna mẹlẹ go. Mercy Aigbe gọna Bose Alao po Biodun Okeowo hun Azọnwhe afọzedaitọ tọn he gando whanpe yinyon dali "Mary Make"
Peter Nwaoduah
Peter Nwaoduah wẹ yin awhangán andenanutọ na hihọbasina otò ayimatẹn tọn (SSS) to awhangán Sani Abacha glọ. E wọ wẹ yin ogán to azọ́nwatẹn lọ sọn kọ́yànsun 1992 tọn jẹ 1998, bo ka sọ no yí gbedide sọn awhángan Hamza al-Mustapha si.
Mercy Aigbe
Aṣọ́ po Aṣọ́dido po
Mercy Aigbe yin yinyonẹn dovo na aliho aṣọ́dido tọn etọn. To hunwhẹ ajọ́ Africa Magic Viewers Choice tọn 2016 tọn tẹnme, Mercy Aigbe yin gigo pana taun na nusisọ etọn gbọn nukọntọ azọnwhe aṣọ́dido tọn lẹ dali, e sọ hẹn en duzo taun to nọten gbẹdido intẹnẹt tọn ji taun etlẹ yin to hunwhẹ lọ godo. Pipa yin nina avọ̀ lọ na aliho vonọtaun he mẹ e yin awuwlena te. To Abọ̀húsun 2014, Aigbe hun ajọwhe avọ̀ sisa tọn etọn, Mag Divas Boutique to Awọnlin, podọ devo do Ibadan. Yè na ẹn ajọ̀ ajọ aṣọ́dido tọn watọ dagbe hugan owhe lọ tọn to hunwhẹ Links po Glitz World Awards tọn tẹnme.
Peter Nwaoduah
Azọ́n
Azọ́n etọn yin pinpọnhlan taidi dehe yọn hugan na ojlo ayimatẹngan ehe wayi tọn wutu, awhangán Sani Abacha dè mehe na wazọ́n hẹ ẹ do dodonu nugopipe etọn tọn wutu bo ma ka gbẹwanna sinsẹn de kavi akọta he mẹ mẹlọ wá sọn. Mẹmẹsunnu Peter Nwaoduah yin dopo to suhugan gbẹtọ lẹ he wá sọn huwaji lẹ mẹ he Abacha ko yí do azọ́nmẹ he yin dehe yọn hugan to otanho wedegbẹ togbo lọ tọn mẹ he bẹ Lateef Jakande, Bamanga Tukur, Adamu Ciroma, Anthony Ani, Olu Onagoruwa, Abubakar Rimi, Walter Ofonagoro, Uche Chukwumerije, Babagana Kingibe (M.K.O Abiola’s agbawhlẹntọ), Sarki Taﬁda, po Tom Ikimi po hẹn.
Mercy Aigbe
Gbẹzan Mẹdetiti tọn
Alọwlé etọn tintan gbakija na asú-nọ etọn he nọ dado whẹho whẹndomẹ tọn yetọn mẹ wutu. To 2013, Aigbe wlealọ hẹ Lanre Gentry dawe de he tindo hotẹli, bosọ ji ovi awe. To 2017, e do fọto de he mẹ e ṣẹṣẹ yin hiho gbọn asu etọn dali te hlan. To godo mẹ e wa klán sọn asú etọn go na whẹho nukúnvandomẹ whẹndomẹ tọn wutu, podọ e wá jẹ nulila basi ji sọta onu mọnkọtọn lẹ. Mercy Aigbe họ owhé akuẹgegenu de to 2018.
Peter Nwaoduah
Otògbo na ye gigo
E yin dopo to omẹ 138 he Naijilia yọnẹn bo sọ na ajọ̀ po omẹ 13 devo lẹ he na yin nina otẹn aṣẹpatọ tohọluduta lọ tọn, CFR; 27 na yin nina aṣẹpatọ Niger tọn,  CON, 43 na yin nina gbedidenamẹtọ togbohọluduta lọ tọn, OFR; 46 na yin nina gbedidenamẹtọ  Niger tọn, OON; 22 na tin to hagbẹ togbohọluduta lọ tọn mẹ, MFR; bọ  25 na yin gigopana nado tin to hagbẹ Niger tọn mẹ, MON. Omẹ ẹnẹ (4) devo lẹ na yin nina FRM I bọ omẹ atọ̀n (3) na yin nina FRM II. Mẹmẹsunnu Nwaoduah tin to todohukanji mẹhe na yin gbedidenamẹtọ togbohọluduta lọ tọn (OFR) po omẹ devo lẹ po gbẹtọyinyin yetọn po taidi:
Mercy Aigbe
Gbẹzan Mẹdetiti tọn
To 2022, e wlealọ hẹ Kazim Adeoti, ehe mẹsusu yọnẹn taidi Adekaz.
Peter Nwaoduah
Otògbo na ye gigo
Nususu ma yin yinyọẹn gando bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn go po azọ́n po. E yí azọ́n anadenanutọ SSS tọn sọn Albert Horsfall si bo ka jodona awhangán Kayode Are to 1998. E yin nina owhé do Asokoro, Abuja to 1999 na azọ́n etọn lẹ wutu.
Mercy Aigbe
sọ pọ́n
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1978 lẹ Adà:Sinimọto-basitọ lẹ to Naijilia Adà:Naijilia-nu lẹ
Peter Nwaoduah
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ooni Okanlajosin
Ooni Okanlajosin wẹ Ooni Ife tọn fọtọ̀n-nukundopotọ, he yin Ahọlu daho to Ile Ife, fihe yin owhé tọgbo Ayọnu lẹ tọn tọn. E jẹ otẹn Ooni Gboonijio tọn mẹ bọ Ooni Adegbalu jẹ otẹ̀n ewọ tọn mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Amasin
Amasin yin bibasi to aliho lẹnnuyinyọnẹnliho nado yinuwa podo awutu kavi owanvi to gbẹtọ po kanlin po go, yin aliho nujọnu tọn nado glọnalina awutu podọ aliho he yọn hugan nado gọ nude do ninọmẹ ganji. Mẹhe nọ plọn amasinzọn nọ saba yin yiylọdọ dotozọnwatọ. Doto susu nọ saba wazọn dopọ podo mẹdevo lẹ he yin dotozọnwatọ wunmẹ devo lẹ. Dotozọnwatọ dopodopo nọ do ada tangan de he ye nọ penukundo taun. Di apajlẹ, Doto he nọ penukundo otó go no yin yiylọdọ doto otó tọn.
Ron Flowers
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1934 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Unhokhasor Olowu
Unoakhaiasor Olowu ji Unoakhaiasor (c.1855 - Avivọsun 14, 1967) e yin ahọlu podọ ajọwatọ huhlọnnọ Imiekuri, Okpella Naijilia tọn. E sọ yin yinyọnẹn di ahọlu tintan Imiekuri tọn podọ e yin yinyọnẹn di huhlọnnọ gbọn ajọwiwa etọn hẹ Ghana podo oto ayimatẹn Naijilia tọn lẹ bo lẹzun adọkunnọ gbọn sekanfun podo afanumẹ sisa po dali. To avivọsun 14, 1967 e basi matintọ to owhe etọn gbe to Illewi
Dowhenu
Olowu yin jiji to Imiekuri, Okpella, Naijilia to gblagbla 1855 to oto pẹvi de mẹ to Illewi. E yin jiji do whẹndo kanlinyìntọ tọn. E whẹn do otoho agrarian tọn mẹ bo sọ nọ goalọna mẹjitọ etọn lẹ to glezọn wiwa mẹ podọ e yin omẹ he di gaa to whenue e to whinwhẹn kakajẹ whẹnuena e di gaa bi to whenuena e whẹn po.
Gbẹzan mẹdetiti tọn
Olowu yin amazọnwatọ sinsiyẹn de bo ka tindo ovi awe (2) podo asi etọn po bo basi matintọ to 1916. Edwin Ikhumitse Olowu, ovi etọn, wẹ yin omẹ tintan to whẹndo podo oto lọ mẹ he yi wehọmẹ. Olowu nọ do ogbe susu lẹ ganji taidi: Okpella, Yoruba, Igbo, Hausa, podo devo lẹ po. To bẹjẹeji gblagbla owhe 1930 tọn onọ Olowu tọn basi matintọ na mẹhowhe wutu.
Mahẹ etọn to ajọ́ afanumẹ sisa tọn mẹ
Olowu yin ajọwatọ afanumẹ sisa tọn huhlọnnọ de to Naijilia. To bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn, e zingbejizọnlin sọn Naijilia yi Ghana na ajọwiwa bo ka nọ hẹn Bamboo kun nado do do agbegbe Okpella tọn. E sọ zingbejizọnlin yi oto pẹvi podo tohomẹ to ṣẹnṣẹn agbegbe wheyihọ tọn podo Gbagli po na ajọwiwa etọn. Omẹ susu to whẹndo etọn mẹ nọ pọn ẹn di omẹ nukundeji tọn de to ajọ́ sekanfun tọn podo devo lẹ po mẹ taidi cocoa, amì vẹẹ, podo tobacco po. To ajọwiwa etọn whenu e diọ otọ́ etọn sin yinkọ na ajọwiwa etọn podo ayọnu lẹ po wutu. To bẹjẹeji owhe-kanweko whenu Olowu jo ajọ́ afanumẹ sisa tọn do bo gọ do azọ́n etọn mẹ di ahọlu Imiekuri tọn.
Gbẹzan etọn di ahọlu Ilewi tọn
To awhán Nupe tọn godo to Okpella, Olowu lẹzun ahọlu tintan Imiekuri tọn bo sọ yin yinyọnẹn na nukun hunhun oto Illewi tọn podo omẹ etọn lẹ po podọ e dugan kakajẹ whenuena e basi matintọ.
Gbẹzan nukọnmẹ tọn podo oku po
To nukọnmẹ e jẹ glezọn bayi ji. To gblagla 1960 tọn ṣẹnṣẹn Olowu ko jẹ yọnho po ji podọ ote etọn ko je didepo na mehọwhe wutu bo to yinyin nukunpedego gbọn whẹndo podo họntọn etọn lẹ po dali. To azandegbe to 1967 Ahọlu ma sọ to nudu ganji ba bo nọ to adọzan ẹtọn mẹ whelẹponu podọ e basi matintọ to avivọsun 14, 1967 podo linlẹn owhe he yi 112 po bo yin didi do owhé etọn glọ to Illewi. To egbe e nọ yin finflin di omẹgángán Imiekuri tọn na nukun hunhun podo dowhenu etọn po.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1855 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 1967 lẹ Adà:Naijilia-nu lẹ Adà:Ahọlu lẹ to Naijilia
Moji Olaiya
Moji Olaiya (yin jiji to azán koatọ́n-nukunawetọ Afínplọsun 1975 bo nọgbẹ̀ kaka jẹ azán fọtọ̀n-nukunawetọ Nuwhàsun 2017) tọn mẹ bo yin yọnnu aihundatọ otò Naijilia tọn dé.
Azọn etọn
Viyọnnu Hànjitọ oploji tọn, he nọ yin Victor Olaiya wẹ e yin, Moji Olaiya bẹ azọ́n aihundida tọn etọn jẹeji po azọnwhe Wale Adenuga's production Super Story po. E ko sọawuhia to aihundida Nollywood tọn Ayọgbe po Glẹnsigbe po tọn susu mẹ. E yin yinyọnẹn na ada he e yiwa to aihundida lẹ taidi No Pains No Gains, he mẹ e yi ada Ireti tọn wà to emẹ, Sade Blade (2005), Nkan adun (2008), podọ Omo iya meta leyi (2009). E sọ sọawuhia to aihundida he yin Agunbanirọ mẹ. To owhe 2003 tọn mẹ, e yin dide na Reel Award Best Supporting Actress of the Year, e sọ tọnta bo yin dide taidi aihundatọ he wazọn hugan dé. To owhe 2016 tọn mẹ, Olaiya dè sinima dé tọ́n he yin, Iya Okomi, Foluke Daramola po Funsho Adeolu po wẹ yin tlọntlọngbọn to aihundida lọ mẹ, bọ eyin didohia to Awọnlin to Liyasun.
Gbẹzan mẹdetiti tọn etọn
Olaiya wlealọ hẹ Bayo Okesola to owhe 2007 tọn mẹ, bọ to enẹgodo yé klan dovo. E lẹzun Malenu dé to owhe 2014 tọn mẹ. Olaiya basi matintọ to azan fọtọ̀n-nukunawetọ Nuwhàsun 2017 tọn mẹ gbọn ahunmẹzọn dali to otò Canada tọn mẹ fie e ji ovi etọn awetọ te to osun awe jẹnukọn. Yé wà agọ̀ etọn to azán ṣianwetọ Ayidosun 2017 tọn mẹ sọgbe hẹ aṣa Malenu lẹ tọn.
Hunto
hunto yin ndudu de bọ mi sin gan mọ to detin yinyọn, kavi aigbaji mọdopólọ delẹ tin bọ mì ye gan mọ to atin de ko wọ lẹ mẹ ṣìgba yé ma nọ du enẹlẹ de hunto nọ nọ e nọ ditè pẹẹde delẹ nọ wekannu bọ ota etọn nọ gblo taidi whehẹ de e ma nọ dogan alọ tata wẹ yè do nọ sunin kavi họnẹn sọn aigbaji. Dodinanutọ lẹ dọmọ e nọ gọ ohun do agbasa eyin gbẹtọ to dudu whẹwhẹ
Ronald Reagan
thumb|Ronald Reagan Ronald Wilson Reagan (azán 6tọ Afínplọsun owhe 1911 jẹ azán 5tọ Ayidosun 2004 tọn) yin aihundatọ podọ tonudọtọ de po to Amẹlika, E wa lẹzun ayimatẹngán 33tọ ayimatẹn California tọn tọn podọ tògan 40tọ Amẹlika tọn. Ewọ sọ wẹ asu Jane Wyman tọn (1940 jẹ 1948) podọ to enẹgodo, Nancy Reagan (ye wlealọ to 1952).
Matilda Obaseki
Matilda Obaseki yin yọnnu aihundatọ po aihunkantọ otò Naijilia tọn dé po. Ewọ wẹ aihundatọ nukọntọ to Award-winning TV series, Tinsel mẹ.
Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Obaseki yin jiji to azán fọtọ̀n-nukun-ẹnẹtọ, Whejisun, owhe 1986 tọn to tòdaho Benin tọn mẹ, to Lẹdo Gandudu Dokọ tọn Oredo tọn. Ewọ wẹ ovi godo tọn to ovi ṣinawe mẹ.
Gbẹzan mẹdetiti tọn etọn
Obaseki wlealọ hẹ Arnold Mozia to tòdaho Benin tọn mẹ to Azan konukundopotọ, Zósun, owhe 2013 tọn mẹ to owhe dopo godo he e ko jivi tintan etọn to Azan gban-nukun-dopotọ, Avivọsun, owhe 2012 tọn mẹ. E ji visunnu etọn awetọ to Azan tintan, Alunlunsun, owhe 2015 tọn mẹ.
Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Obaseki whẹn to tòdaho Benin tọn mẹ, fihe e basi weplọnmẹ dokọ̀ tọn po weplọnmẹ daho etọn po te. Na e jlo na penukundo azọn aihundida tọn etọn go wutu, E jo nupinplọn Glensigbe tọn do to Wehọmẹ Alavọ Benin tọn.
Azọn etọn
Obaseki bẹ azọn aihundida tọn etọn jẹeji to owhe 2007 mẹ, ṣigba e yin yinyọnẹn ganji na azọn he e wa to soap opera Tinsel mẹ, fihe e yi ada Angela Dede tọn wa to aihun lọ mẹ te. E yi ada mẹmenu tọn wa to tito Televizion US tọn mẹ bo sọawuhia to episodes atọ̀n mẹ whẹpo e do basi Tinsel tọn. Aihun tintan he e basi wẹ sinima 2014 tọn, A Place in the Stars, fihe e wazọn dopọ hẹ Gideon Okeke po Segun Arinze po te.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1986 lẹ
Kenneth Kaunda
thumb|Kenneth Kaunda Kenneth Kaunda (azan koatọ́n-nukunatọ̀n Lidosun owhe 1924 jẹ azan fọtọnnukunawetọ Ayidosun owhe 2021), he tẹnmẹ-yinkọ́ etọn nọ yin KK, yin tonudọtọ́ oto Zambia tọn podọ nuplọntọ́ dé. E sẹ̀n taidi togbogan tintan otò Zambia tọn sọn owhe 1964 jẹ 1991. Kaunda sọ yin wekantọgán dayi tọn na ọgbẹ Non-Aligned Movement sọn Zósun owhe 1973 tọn. Kenneth kú to azan fọtọnnukunawetọ Ayidosun owhe 2021 to dotowhe Lusaka tọn to otò Zambia tọn mẹ gbọn azọ̀n pneumonia tọn dali. E dó owhe kanwe-fọtọnnukunawe (97) to whenuena é ku.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Kemi Adeosun
Kemi Adeosun (he yin jiji to azán ṣinẹnẹtọ osun atọ̀ntọ owhe 1967) tọn mẹ. Eyin jiji to Otogbo Naijilia tọn mẹ, e sọ yin devizọnwatọ na tito akuẹzinzan tọn to Otogbo Naijilia tọn mẹ sọn azan widopotọ, osun widopotọ, owhe 2015 tọn mẹ.
Otàn Gbẹzan etọn tọn
Yè ji Kemi Adeosun do whẹndo Adeosun tọn mẹ to owhe 1967 to oto London tọn mẹ. To whenue mẹjitọ etọn lẹ yin vijiji Ayimatẹn Ogun tọn to oto Naijilia tọn mẹ. E plọnwe to nukunnumọjẹnumẹ oyọnẹn economics tọn mẹ to Wehọmẹ Alavọ London tọn, enẹ wẹ University of East London po oplọn diploma to oyọnẹn Public Financial Management to University of London.
Ovi
Kemi bẹ azọ́n etọn jẹeji taidi alọgọtọ akuẹ linlẹn tọn to British Telecom London sọn 1989 kakajẹ owhe 1990. Enegodo ye hẹn sọyi Goodman Jones, London bọ e to azọn nukunnumọjẹnumẹ he e tindo tọn wa sọn owhe 1990 kakayi owhe 1993. E lẹzun anadenanutọ Internal Audit oto London tọn po hodọdopọ Prism Consulting tọn po sọn 1994 kakayi 2000. Jẹnukọn e kọnawudopọ po PricewaterhouseCoopers, to otò London tọn mẹ taidi anadenanutọ sọn owhe 2000 yi 2002. To owhe 2002 Kemi lẹzun anadenanutọ akwẹ tọn to Chapel Hill Denham Management podọ enẹgodo nukọntọ andenanutọ to owhe 2010. To whenue e to azọnwa to kọndopọmẹ hẹ quo vadis taidi nukọntọ anadenanutọ sọn owhe 2010 yi owhe 2011, Kemi wlebona ada ehe  sọn 2011 yu owhe 2015, ehe yin ada tangan de he Ibikunle Amosu dona plọn. To osun 11to owhe 2015 wẹ Adeosun Kẹmi yin dide taidi devizọnwatọ na tito akwẹzinzan tọn na oto Naijilia tọn gbọn gandudu muhamadu tọn glọ.
Atẹṣiṣi sọta gbedewema NYSC
To azan 9tọ osun 7tọ owhe 2008, anadenanutọ NYSC po linlinnametọ Adeyemi basi zẹẹmẹ he nọgodona dọ Adeosun wẹ osẹn wle bo ka sọ basi zẹẹmẹ yinukọn dọ dodinnanu gbẹ zindonukọn. To azan 14tọ osun 9tọ owhe 2018, Adeosun jo otẹn he mẹ ete do di devizọnwatọ na tito akwẹzinzan tọn do na nujijọ lọ wutu. To azan 14tọ osun 9tọ owhe 2018, Adeosun kanwe jo azọndo taidi devizọnwtọ na tito akwẹzinzan tọn to wekinkan mẹ hlan togan gando whẹsadokonamẹ dọ gbedewema etọn ma yin paapaa lọ go.
Ogbẹ tonudidọ tọn
To whenue e ko doalọte to tonudidọ mẹ to azọn he e nọ wa lẹpo mẹ godo, Kemi Adeosun kọnawudopọ hẹ ogbẹ gandudu Naijilia tọn, All Progressive Congress (APC) to azan 5tọ osun 5tọ owhe 2018.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Oha
Oha yin alọnu zọn de bọ ye nọ gbọn ada vovo do zan oba gbamẹ tọn wẹ ye nọ yizan na do lun oha nidọ ye san oba ye na gbo e do gli gli bo zẹẹ enẹgodo ye na whlẹẹ yé na wa to e ẹnẹ ẹnẹ do donu ẹnẹ bo yi oba whiwhlẹ devo he diga nado luin nidọ yé to lunluin ye na wa ha ẹ bọ e nọ gbọn mọ dalì do gblo ada to homẹ nidọ ye ko luin po e vi yiyi zan nado nọ bẹ agban sọn fide jẹ fide taidi oma àgbán thekun atinsinsẹn lẹ po nudevo lẹ po ye sọ nọ yi do futhe do hothe ṣigba e ma yọn yizanna do dasin na e tẹ wutu e do nuvo
Khalid bin Abdullah Al Saud
Khalid bin Abdullah Al Saud (yin jiji to 1937 bosọ nọgbẹ̀ kaka jẹ Alunlunsun, owhe 2021 tọn mẹ). E wa sọn whẹndo Ahọlu Otò Saudi tọn mẹ bosọ yin ajọwatọ dé. E yin dopo to whedo Saud tọn lẹ mẹ. Ewọ wẹ tindo azọnwhe Juddmonte Farms and Mawarid Holding tọn, bọ Otọ́ etọn wẹ Abdullah bin Abdul Rahman Al Saud. To owhe 1990 tọn mẹ, Adọkun Ahọvi Khalid tọn yin linlẹn dopọ. To owhe 1990 tọn mẹ, Hojla-wema dé basi lẹndopọ Adọkunnu he Ahọvi Khalid tindo lẹ bọ e yi dọla Liva dopo ($1.0 billion). Ewọ wẹ dà viyọnnu Ibn Saud tọn. Al Saud wá yin matintọ to Alunlunsun, owhe 2021 tọn mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Dino Melaye
Dino Melaye (yin jiji to a zán tintan Alunlunsun owhe 1974) Yin Sẹnnamẹtọ Naijilia vijiji dé. Eyin Sẹnnamẹtọ he nọ penukundo Vodidi Ayimatẹn Kogi tọn go to wheyihọ-waji,Todin to tonudọgbẹ People's Democratic party (PDP) Whẹpo whẹdatẹn vivọylọ dó ho Otẹn lọ yi sọn e si, E pàṣẹ dọ ovo vivọdi dona tin to Uwọ po Sẹnnamẹtọ Smart Adéyẹmí to Tonudọgbẹ All Progressive Congress (APC) po ṣẹnṣẹn to owhe 2019.
Wehọmẹ po ovu whenu etọn po
Daniel Dino Melaye yin jiji to Ayimatẹn Kano tọn mẹ to Togbo Naijilia tọn mẹ. É yi wehọmẹ daho Command and Air-Force tọn to Kaduna. É zindonukọn to wehihia Etọn mẹ to wehọmẹ Alavọ Ahmadu Bello tọn to Zaria to fihe e hiawe dogbọn Oyọnẹn lẹdo tọn (Geography) to owhe 2000. To whenuena é to wehọmẹ Alavọ tọn mẹ, E yin Anadenanutọ na wehọmẹvigbẹ etọn lẹ tọn. Enẹgodo e yin dide taidi wekantọ daho na Ogbẹ African Youth Council tọn, Mọdopolọ e sọ yin wekantọ Ọgbẹ Common Wealth Youth Council tọn. Togbogan Oluṣẹgun Ọbásanjọ́ de e do Hagbẹ Ayinamẹtọ Presidential Advisory Council on Youths to gandudu etọn whenu.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1974 lẹ
Fọnnu lẹ
Omẹ Fọn tọn lẹ, he sọ nọ yin yiylọdọ Fọnnu, Agadja kavi Dahomey, wẹ yin akọ̀ he klo hugan to Benẹ bo su to huwaji otò lọ tọn; yé sọ tin to hùwaji-whèyihọ tọn Naijilia tọn po Togo po. Bladopọ gbẹtọ sọha he akọ̀ ehe behẹn tọn wẹ nudi gbẹtọ sọha 3,500,000, podọ yé nọ dó Fọngbe.
Ayimatẹn Ekiti Tọn
thumb|Nọtẹn he to yẹdide Naijilia tọn lọ ji Ayimatẹn Ekiti Tọn yin dopo to Ayimatẹn gban-atọn-nukun-dopo he tin to Togbo Naijilia tọn mẹ lẹ mẹ. Tatọ́-tònọ etọn wẹ Ado-Ekiti. Eyin didoai to owhe 1996 tọn, bo yin dìde sọn Ayimatẹn Ondo tọn. Ayimatẹn Ekiti tindo dogbo he Ayimatẹn Kwara tọn podọ Ayimatẹn Kogi tọn to Agewaji. E ma dogbo hẹ Ayimatẹn Osun tọn to Whèyihọ. Mọdopolọ e tindo dogbo hẹ Ayimatẹn Ondo tọn to Hùwaji po Whèzẹtẹn-waji po. Mẹ hihia he wa aimẹ to owhe 2006 dohia dọ Ayimatẹn Ekiti tọn yin Ayimatẹn Ko-atọ́n-nukun-dopotọ he gbẹtọ su te hugan to Otogbo Nigeria tọn mẹ.Ayimatẹn Ekiti tọn wẹ yin Ayimatẹn gbà-nukun-dopotọ he klo hugan to Otogbo Nigeria tọn mẹ.
Fọnnu lẹ
Otàn Fọnnu lẹ tọn tindo kanṣiṣa po ahọluduta Dahomey tọn po, ahọluduta de he yin anadena ganji de to owhe kanweko fọtọnnukun-awetọ ṣigba bo tindo dodonu dowhenu tọn dopolọ po omẹ Aja tọn lẹ po. To aṣa-liho, Fọnnu lẹ yin akọ̀ de he mẹ aṣà, oyọnẹn, aliho nuyiwa tọn, linlẹn lẹ, anazọ́n po mọmọ po nọ yin pinplọnmẹ sọn whẹndo de jẹ devo mẹ gbọn otàn lehe nulẹ nọ yin wiwa do tọn didọ namẹ gblamẹ matin kandai jọun de, yé sọ tindo aliho sinsẹ̀n-bibasi tọn yetọn he nọ yin anadena ganji de. Yé yin yinyọnẹn gbọn yovo ajọ́ kanlinmọ tọn wàtọ owhe kanweko fọtọnnukun-ẹnẹtọ tọn lẹ na àṣà N'Nonmiton kavi Dahomey Amazons tọn yetọn – he nọ dozolanmẹna yọnnu yetọn lẹ nado sẹ̀n taidi awhànfuntọ lẹ, he to owhe susu lẹ godo wá funawhàn sọta yovo France tọn lẹ to 1890. Susu Fọnnu lẹ tọn wẹ nọ nọ̀ gbétatò lẹ po tòpẹvi lẹ po mẹ bo nọ nọ̀ ohọ̀ okọ́ vẹẹ tọn lẹ mẹ.
Ayimatẹn Ekiti Tọn
Ayimatẹn-gán
To azan fotọ̀nnukundopo Kọ̀yànsun owhe 2018 tọn, Kayode fayemi wẹ ye dè taidi Ayimatẹn-gán dó e ji to alọnu din podọ ogbẹ APC tọn mẹ wẹ ewọ tin te.Mẹ he bọdo Ayimatẹn-gán Ayimatẹn Ekiti tọn go wẹ yin Bisi Egbeyemi.
Gandudu-Lẹdo to Ayimatẹn Ekiti tọn mẹ
Ayimatẹn ehe bẹ Gandudu-Lẹdo tọn fọtọ́nnukundopo(16) hẹn, ehelẹ:
Àkọ́ po Sinsẹ́n jọun he tin to Ayimatẹn Ekiti tọn lẹ po
Sinsẹ́n Klistiani lẹ tọn wẹ su hugan to Ayimatẹn Ekiti tọn mẹ, ṣigba medelẹ gbẹ nọ basi sinsẹ̀n Malenu  lẹ tọn po sinsẹ̀n Devo amọ yé ma su.
Alọdlẹdonu lẹ
Adà:Naijilia Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia
Kumbari
Kumbari yin gandutọ Otò Kano ton he dugan sọn owhe 1731 jẹ 1743 tọn mẹ.
Otànnugbo Kano tọn
Otànnugbo Kano tọn (Tarikh arbab hadha al-balad al-musamma Kano to ogbè Arabic tọn mẹ) yin ogbè Arabic tọn he ye yi alọ dó kan dai he bẹ kandai mẹhe dugan to Kano lẹ mẹ hẹn.
Bladopọ
Otànnugbo Kano tọn bẹ kandai mẹhe dugan to Kano tọn hẹn sọn godo jẹ owhe kanweko aotọ AD tọn lẹ. E dọhó gando whẹndo widopo go mẹhe nọ yise dọ nuhe tin lẹpo wẹ tindo gbigbọ po alindọn he to anadena ye po lẹ tọn (taidi ojẹ̀-datọ lẹ, ahàn-datọ lẹ, kavi ayátọ lẹ) mẹhe yin avase na gbọn nukọ̀ntọ sinsẹ̀n tọn yetọn dali dọ jonọ̀ de na wá bo na sán atín wiwe yetọn liai bo nasọ hò otẹ̀n yetọn yí sọn ye si: "Eyin e ma wá to whenu mìtọn mẹ, po nujikudo po wẹ n do to didọ dọ e na wá to ovi mìtọn lẹ sin whenu, bo na sọ gbawhàn mẹlẹpo tọn to Otò ehe mẹ" (Palmer 1928: III: 98). Na nugbo tọn, dawe de he yinkọ etọn nọ yin Bagauda wa to ojlẹ pẹẹde godo, bo gbawhàn, bosọ lẹzun Ahọlu tintan Otò Kano tọn sọgbe hẹ otànnugbo lọ (Palmer 1928: III: 97-100).
Bẹjẹeji Wekantọ yinyin etọn
Otànnugbo Kano tọn he ko tin hóhó yin kinkan to gblagbla owhe 1880 tọn lẹ mẹ gbọn Malam Barka, Dan Rimi (high-ranking slave official) he wazọ́n na Muhammad Bello, podọ Sarkin Kano tọn (Ahọlu Otò Kano tọn) po he du ahọlu sọn owhe 1882 jẹ 1893 tọn mẹ.
Otànnugbo lọ sọgan nọtena kọndopo kavi bẹplidopọ azọ́n hóhó tọn lẹ tọn. Vọ́kan hoho lọ tọn gbẹ po to ovivi Malam Idris al-Khilawiy to Otò Kano.