cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Alex Gallacher
thumb|Alex Gallacher Alex Gallacher (yín jiji to azán tintan, Alunlunsun tọn to owhe 1954 tọn mẹ, e nọgbẹ̀ jẹ azán koatọ́n-nukunẹnẹtọ, Avivọsun, owhe 2021) yin Scotland vijiji de he wá yin tonudọtọ de to Australia. E yin ayinamẹtọ tonudọtọ de tọn na South Australia sọn owhe 2011 kakajẹ whenue e kú to owhe 2021. E yin dopo to hagbẹ tonudọgbẹ Australian labour Party (ALP) tọn mẹ. Gallacher yin jiji to New Cumnock to Scotland. Yè mọ azọ̀n awutuwiwọ tọn he nọ du adọvi namẹ tọn dé na Gallacher to Alunlunsun owhe 2020 tọn. E wá to Avivọsun owhè 2021 tọn na azọn lọ wutu, owhe kandeko-atọ́n-nukunẹnẹ (69) wẹ yín.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1954 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Kryvyi Rih
thumb|150px|Yẹdide Asia tọn Kryvyi Rih (To Ukraine-gbe mẹ: Криви́й Ріг; To Russia-gbe mẹ: Кривой Рог) yin tòdaho de to lẹdo Dnipropetrovsk Oblast tọn to ṣẹnṣẹn otò Ukraine tọn. Finẹ wẹ yin otẹn anadenanu tọn na ayimatẹn Kryvyi Rih Raion tọn. To owhe 2020 mẹ, gbẹtọ sọha 619,278 wẹ nọ̀ finẹ.
Emmanuella
Emmanuella Samuel kavi Emmanuella de ye nọ ylọ do, yin jiji to azan 22tọ liyasun owhe 2010. Emmanuella yin ovi pẹvi Aihundato to Otogbo Naijilia tọn mẹ.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Naijilia-nu lẹ
Sikiru Kayode Adetona
Ahọlu Sikiru Kayode Adetona (mẹhe yin jiji to azán aotọ Nuwhàsun tọn to 1934) wẹ Ahọlu otò Ìjẹ̀bú tọn, ye sọ nọ ylọ-ẹ dọ Awujalẹ Ijẹ̀bú tọn. E jẹ gandu ji taidi Ahọlu sọn azan awetọ Lidosun tọn to 1960, ehe wẹ zọn bọ Adetona dó yin dopo to Ahọlu he dẹn hugan to ahọluzinpo ji to Naijilia. Otọ etọn wẹ yin Ahọlu Rufai Adetona podọ oyin onọ etọn tọn wẹ Ajibabi Onashile. E yin dopo to mẹhe tin to ogbẹ́ whẹndo Ahọlu tọn Anikinaiya tọn lẹ mẹ.
Wepinplọn etọn.
Jọja Ahọvi Adetona yi wehọmẹ Baptisti tọn wunmẹwunmẹ lẹ, delẹ to ye mẹ wẹ; Eroko to Ijẹ̀bú Ode, wehọmẹ dọkọ tọn Ogbere United he tin to oke agbo to Ijẹ̀bú-igbo po wehọmẹ Ansarudeen to Ijẹ̀bú Ode bẹsọn 1943 jẹ 1950. E zindonukọn yi wehọmẹ daho kọlẹẹji. E yi kọlẹẹjì Olú-Ìwà tọn (he wa nọ yín yiylọdọ Adeola Odutola todin) he tin to Ijẹ̀bú-ode sọn 1951 jẹ 1956. To gblagbla owhe 1957 jẹ 1958 tọn, e wazọn hẹ azọnwhe de he nọ gbadopọnna whẹho Akuẹ tọn lẹ to ìbàdàn. To owhe 1958 Ahọvi Adetona kanwe bo jo azọ́n he wa e te enẹ lọ do nado domọna wepinplọn Akuẹlinlẹn tọn to Yovotomẹ, oto he to gandu do Naijilia ji to whenẹnu.
Whenue e jẹ gandu jí taidi Ahọlu
To azan ẹnẹtọ Alunlunsun tọn to 1960, wekanhlanmẹ de yín wiwlán sẹdo mẹhe yín ayinamẹtọ podọ nukọntọ na topẹvi Ìjẹ̀bú Ode tọn tò whenẹnu, he dohia dọ aimatẹn-gan whenẹnu tọn ko kẹalọyi dọ Ahọvi Sikiru Kayode Adetona ni yín dide taidi Ahọlu, podọ na e ní yín alọkẹyi taidi Awujale yọyọ otò Ìjẹ̀bú tọn he gandudu etọn dona bẹjẹeji sọn azan ẹnẹtọ Alunlunsun tọn to 1960. Ehe zọn bọ e to dandan mẹ dọ omẹ nukundeji otò Ìjẹ̀bú tọn lẹ taidi Ogbeni-Oja, Ògán (Dr.) Timothy Adeola Odutola, Bobasuwa I, Ògán Emmanuel Okusanya Okunowo (MBE, KFNM), po Asiwaju, Ògán Samuel Olatubosun Shonibare po, ni wleawuna lehe hùnwhẹ lọ nado do kuavọ na Ahọlu yọyọ yetọn na yi do. To azan fọtọnnukun-atọntọ Alunlunsun tọn to 1960, mẹhe yin nukọntọ na otò Ìjẹ̀bú Ode tọn to whenẹnu, Ogbeni-Oja, Ògán Timothy Adeola Odutola, lá na gbẹtọ lẹpo dọ Ahọlu yetọn yọyọ ko jẹ̀ gandu ji. Na taun tọn, bẹjẹeji onu yọyọ dé tọn wẹ nulila ehe hẹnwa na omẹ Ìjẹ̀bú tọn lẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1934 lẹ Adà:Naijilia-nu lẹ Adà:Ahọlu lẹ to Naijilia
Alfa po Omega po
Alfa po Omega po wekun tintan po godo tọn po to wekun Glẹkigbe tọn lẹ mẹ.
Nnachi Ipia
Nnachi Ipia yin dopo to mẹhe dó otò Aro tọn ai lẹ mẹ, otò lọ wẹ klohugan to Ayimatẹn Abia tọn, to huwaji-whezẹtẹn tọn tògbo Naijilia tọn. To vivọnu owhe kanweko fọtọ̀nnukunawetọ tọn, e yin bokọtọnọ de he wá sọn Edda sẹpọ Afrikpo. Ahọlu Agwu yin anadena gbọn hẹnnumẹ etọn he yin Ahọlu Agwu Inobia dali he to gandudu Aro tọn bo biọ alọgọ́ to Nnachi sí to awhan Aro-Ibibio tọn whenu. To whenue huhlọ́n etọn ma pé kẹntọ etọn ji, Nnachi basi oylọ ná mẹdevo lẹ sọ́n Cross River he yin yinyọnẹ̀n taidi Akpanù lẹ. Akuma po Osin Nnubi po deananá Akpanù lẹ yì Otò Aro tọn mẹ bo kọngbèdópọ́ hẹ́ awhanfuntọ́ Igbo tọn nado funawhan sọ́ta gandudu Obong Okon Ita tọn. Osim kú, ṣigba Akuma gán bo lẹzun Ahọlu Aro tọn tintan. To okú etọn godo, ovivi Nnachi tọn lẹ yítẹ̀n gandudu tọn bẹsọ́n ovi etọ̀n Oke Nnachi ji. Yewlẹ wẹ to gandu dó Aronù lẹ ji.
Kanṣadopọ́ gbangba tọn
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Mudashiru Obasa
thumb|Mudashiru Obasa Mudashiru Ajayi Obasa yin tovi Naijilia tọn he yin whẹyidọtọ de, tonudọtọ de podọ dopo to hagbẹ ogbẹ́ tonudidọ tọn All Progressives Congress tọn lẹ mẹ, e sọ yin dide taidi hoyidọtọ Lagos State House of Assembly tọn.
Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Mudashiru Obasa yin jiji to Agege, yedọ topẹvi de to Awọnlin he tin to huwaji whèyihọ tọn Naijilia tọn. E yi wehọmẹ bẹjẹeji tọn etọn to St Thomas Acquinas Primary School, Surulere to Awọnlin, enẹgodo e zindonukọn yi wehọmẹ daho de he yinkọ etọn nọ yin Archbishop Aggey Memorial Secondary school, to Mushin, Ilasamaja, to ayimatẹ̀n Awọnlin tọn fie e mọ gbedewema wehọmẹ daho tọn etọn yi te. E wá yi gbedewema daho osẹn-zọ́nwiwà tọn etọn to wehọmẹ alavọ Awọnlin tọn (Lagos State University) to 2006.
Azọn etọn to tonudidọ mẹ
To 1999, Mudashiru whlẹ́nagba nado yin afọzedaitọ gandudu dokọ̀tọn Agege tọn to ogbẹ́ tonudidọ tọn Alliance for Democracy tọn glọ, e du to agbawhinwhlẹ́n lọ ji bo sọ yin dide taidi afọzedaitọ gandudu dokọ̀tọn tọn Agege tọn bo nọ gántẹn ehe sọn 1999 jẹ 2002.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ikorodu
thumb Ikorodu yin tòdaho de to aṣẹpipa ayimatẹn Awọnlin tọn tọn glọ de to Naijilia. E tin to agéwaji-whèzẹtẹn Awọnlin tọn, to Nọwhe Awọnlin tọn (Lagos Lagoon) waji bo má dogbó hẹ Ayimatẹn Ogun Tọn. To mẹhihia owhe 2006 tọn whenu, gbẹtọ sọha 535,619 wẹ tin to finẹ. Ewọ wẹ yin gandudu dokọ̀ tọn he kló hugan to ayimatẹn Awọnlin tọn lẹ mẹ. Ikorodu-vi-jiji lẹ yin waṣínu lẹ he wá sọn Sagamu to ayimatẹn Ogun tọn mẹ.
Nudọnamẹ gando lẹdo etọn lẹ go
To nudi kilomẹtlu 37 dohlán agéwaji Awọnlin tọn, Ikorodu má dogbó hẹ Nọwhe Awọnlin tọn to hùwaji, dohlán agéwaji e má dogbó hẹ ayimatẹn Ogun tọn, podọ dohlán whèzẹtẹn, e má dogbó hẹ Agbowa-Ikosi, topẹvi de to Mimá Epe tọn glọ to ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ. Otò lọ ko tindo jideji ayidego tọn lẹ to owhe 40 he wayi lẹ gblamẹ podọ e ko yin mimá do "Itun" kavi lẹdo flinflin fọtọ̀n-nukún-dopo kavi fọtọ̀n-nukún-awè mẹ. Azọ́nwhe tangan he to otò lọ mẹ lẹ mẹ wẹ, ajọ́wiwa, glèlilẹ po azọ́nwhe nuzinzán lẹ didetọ́n tọn po. Akọ̀gbè Ijebu tọn nọ yin dido taun to Ikorodu.
Topẹvi tangan etọn lẹ wẹ, Imota, Isiu, Liadi, Egbin, Ijede, Igbogbo po Bayeku po, ehelẹ lẹpo wẹ tindo Tòwedegbẹ Nukọ̀nyiyi Lẹdo Dokọ̀ tọn (Local Council Development Area) yetọn yetọn lẹ gọna kọmẹgán (Ọba) yetọn titi lẹ. To pọ́mẹ, yemẹpo nọtena Mimá Ikorodu tọn (Ikorodu Division).
Mimá Ikorodu tọn tindo nọtẹn azọ́nwhe tọn daho de he bẹ azọ́nwhe dahodaho susu hẹn. Topẹvi Ikorodu tọn lọsu na ede yin nọtẹn alahọ akuẹ-sẹdotẹn Naijilia tọn (Nigerian bank) susu lẹ tọn.
Ikorodu wẹ yin topẹvi he to nukún hùn po awuyiya po hugan tòdaho hùnnukún Awọnlin tọn lẹ mẹ, de to whẹwhinwhẹn he wutu ehe do yinmọ lẹ mẹ wẹ yindọ, mẹsusu sọn topẹvi po glètoho he lẹdo Ikorodu lẹ po ko lẹ ayidonugo yetọn hlan lehe otò lọ sẹpọ Awọnlin sọ do ji, ehe yẹ yinwanna bo jẹ tẹnsẹ̀ yi finẹ ji.
To 2003, LGD he tin to Ikorodu lẹ yin mimá na lẹndai anadidenanu biọ Tòwedegbẹ Nukọ̀nyiyi Lẹdo Dokọ̀ tọn lẹ mẹ tọn wutu. Sọha ogbẹ́ anadidenanu tọn ehelẹ tọn ko yì 6 todin: Imota, Igbogbo/Bayeku, Ijede, Ikorodu North, Ikorodu West po Ikorodu po.
Maṣinu Lẹ́sì fifle tọn Imọta tọn
thumb|Imota rice mill|275x275px Maṣinu Lẹ́sì fifle tọn Imọta tọn yin nọtẹn zomọ̀ jinukun lẹ lili tọn de. E yin didoai to owhe 2021 tọn mẹ podọ e na bẹ azọ́n jẹeji to gigọ mẹ to gblagbla osùn ẹnẹtọ́ jẹ ṣidopotọ owhe 2022 tọn tọn mẹ.
Nugopipe etọn
Maṣinu Lẹ́sì fifle tọn lọ tindo penugo nado nọ de lẹ́sì kilo 50 gbe dopodopo donu livi awè e lán fẹ̀nnẹ̀ to whemẹ̀whemẹ̀ dile e na hun dotẹnmẹ azọ́n tlọlọ tọn 1,500 tọn po dehe mayin tlọlọ tọn 254,000 tọn lẹ po dote. To whenue e na yin tadona, to kọndopọ mẹ hẹ azọ́nwanu he he ko yin titobasina na zomọ̀ lọ gbigbá lẹpo po, maṣinu lọ na yin dopo to dehe kló hugan to wẹkẹ́ lọ mẹ lẹ podọ dehe kló hugan to agbegbe he to hùwaji dankló Sahara tọn to Aflika lẹ mẹ.
Nuyiwadomẹji etọn do tito Ajọwiwa tọn ji
Sọgbe hẹ ayimatẹngán Sanwo-Olu, Ayimatẹn Awọnlin tọn tọn, azọ́nwiwa to gigọ mẹ azọ́nwhé lọ tọn na de akuẹ po to tuklá he nọ yin jijẹ nado mọ lẹ́sì họ̀ po pò po awuyiya po. To alọnu din (bẹjẹeji 2022 tọn) lẹ́sì kanṣàn-kanṣàn okẹ́n nọ lẹ wẹ nọ yin didetọ́n to Naijilia, sọgan bo nọ họ̀ dehe ko yin fiflé bo ko sọ yin jinjàn ganji lẹ sọn otò devo lẹ mẹ kuẹvẹnu. E sọgbe dọ awuwiwlena nududu otò lọ tọn to otò dopolọ mẹ ni wa dagbe na nukọ̀nyiyi ajọ́wiwa tọn Naijilia tọn.
Lehe e nọ wazọ́n do
To nuflétẹn de, jinukún he nọ nọ̀ ofló mẹ lẹ taidi, balekun, likún, milẹti, lẹ́sì kavi likún wunmẹ devo lẹ nọ yin fiflé, bo nọ yin jinjàn bọ nududu nọ yin dide dovo na ofló. Ofló ma nọ wa dagbe na agbasa gbẹtọvi tọn na e ma sọgan yin lili to homẹ podọ e sọ nọ tindo nuyiwadomẹji agọ̀ do otọ́n nududu lọ tọn ji to numẹ dile yè to dudu i po fló po. Enẹwutu, maṣinu lọ nọ gọalọ nado de diho lẹpo sẹ̀ sọn jinukún lẹ mẹ na ye nido pegan na dúdú.
Lẹdo mẹ etọn
Gandudu Ayimatẹn tọn lọ sọ to finọtẹn azọ́nwhe daho tọn de gbá do apá na zomọ̀ lọ. Ayimatẹngán Sanwo-Olu dọ dọ̀ nọtẹn lọ na penukúndo nuhe hudo tin na na ajọ́wiwa nido bọawu bo hẹn ale wa na ajọ́watọ lẹ go.
Wepinplọn
Wehọmẹ dokọ̀ tọn ahọlu tọn 69 po wehọmẹ daho 12 po wẹ tin to Ikorodu daho mẹ. Wehọmẹ akuẹnọ tọn viyẹyẹ tọn lẹ, dokọ̀ tọn lẹ po wehọmẹ daho akuẹnọ tọn lẹ po gọna nọtẹn nupinplọn dahodaho tọn awè wẹ to finẹ. Wehọmẹ ehelẹ wẹ:
Wesẹ̀dotẹn Ahọluigba Ikorodu tọn tọn
Wesẹ̀dotẹn ahọlu tọn he hùndonuvò na wehọmẹvi lẹ, mẹplọntọ lẹ, dodinnanubasitọ lẹ po mẹdepope he yinwanna linlinwe lẹ po nudọnamẹ depope yẹ jlo lẹ hihia po susu lẹ wẹ tin to finẹ.
Nọtẹn gbonu tọn he ṣáká dopọ hẹ ẹ lẹ
Adà:Naijilia
Kunle Bamtefa
Kunle Bamtefa yin aihundatọ sinimọto tọn Otò Naijilia tọn bo yin yinyọnẹn taun na adà Uncle Pablo tọn he e yiwa to aihundida dé mẹ he hosọ́ etọn yin The Johnson's Family podọ aihundida devo he hosọ etọn yin Fuji House Of Commotion mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Treasure House School
Treasure House School yin wehọmẹ akuẹnọ tọn de he yin didoai to owhe 2007 tọn mẹ to Ilupeju, nọtẹn de to Awọnlin to Hùwajiwhèyihọ Naijilia tọn.
Nuwiwa lẹ
Treasure House School nọ yi ovi he tin to gblagbla osùn 2 jẹ owhe 11 tọn mẹ lẹ do wehọmẹ viyẹyẹ lẹ tọn, yọpọvu lẹ tọn po wehọmẹ dokọ̀ tọn po. Wehọmẹ lọ sọ tindo nuwiwa nuplọnmẹ devo lẹ taidi,Cub Scout, Cockery, Redcross po devo devo lẹ po.
Treasure House School
Bimbo Akintola
thumb|Bimbo Akintola Bimbo Akintola yin yọnnu aihundatọ otò Naijilia tọn de.
Azọ́n etọn
Aihundida etọn tintan wẹ whenue e sọawuhia to sinima dé he nọ yin Owo Blow to owhe 1995 tọn mẹ he ewọ po Femi Adebayo po basi bosọ zindonukọn bo basi Out of Bounds to owhe 1997 tọn mẹ he ewọ po Richard Mofe Damijo po basi. E yin dide taidi aihundatọ tangan to 2013 to Nollywood Movies Awards mẹ. Gigopamẹnu devo lẹ na azọn dagbe-dagbe he e wà lẹ wẹ;
Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1970 lẹ
Toyin Abraham
Toyin Abraham kavi Olutoyin Aimaku yin jiji to azán atọ́ntọ osun sinẹnẹtọ owhe 1984 (5 Zósun 1984). Eyin vijiji Naijilia tọn bosọ yin Aihundatọ  sinimọto tọn, Anadenanutọ po mẹhe nọ ze Aihundida sinimọto tọn de.
Bẹjẹeji gbẹzan po wehihia etọn po
Eyin jiji to topẹvi Auchi he tin to otodaho Ẹdo tọn to Naijilia. Ṣigba e bẹ gbẹzan etọn jẹeji to Ibadan tomẹ. E yi gbedewema HND(Higher National Diploma) to wehọmẹ Ibadan tọn (Ibadan Polytechnic) to Whenue e yin gbẹdohẹmẹtọ Dibie, C.B.N aka×7 tọn. Toyin Aimakhu kò yin didohia to sinimọto susu lẹ mẹ, podọ to yọyọ mẹ din e Basi sinimọto de he hosọ etọn yin Black Val.
Azọn etọn lẹ
Toyin jẹ Aihunda to sinimọto lẹ mẹ to Whenue Aihundatọ nukundeji dé he yinkọ Etọn nọ yin Bukky Wright, wa Ibadan tomẹ nado dé yedide Aihundida de tọn. E ko deanana, gọalọ, dé sinimọto lẹ tọn na ede, delẹ to e mẹ̀ wẹ Àlání bàba Làbáké po Èmi Ni. Eyin dìde taidi Aihundatọ mẹ̀gobọtọ yọnnu he yọn hugan(Best Supporting Actress) to Aihundida sinimọto he hosọ etọn yin"Ẹ̀bi mi ni" boka sọ yin pipa taun to owhe 2013 Best of Nollywood Awards, mọdopolọ Jọkẹ́ Muyiwa yin dìde na best lead actress to sinimọto he hosọ lọ yin Ayítakẹ. Susu tonudọtọ lẹ wẹ ko ylọẹ nado wa la tito vobibla tọn na ogàn togbo Naijilia dai tọn he nọ yin Goodluck Ebele Jonathan to owhe 2015. Toyin losu tlẹ dọ Emi sọgan kú dó ota na tonudọgbẹ People's Democratic Party (PDP) tọn mẹ. Ṣigba e wa diọ linlẹ̀n bo vẹ mẹyinwanna etọn lẹ dọ mẹdepope ni ma sọn ohùn mẹdepope tọn dai to ovobibla whenu.
Kanṣadopọ lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1984 lẹ
Ilogbo Elegba
Ilogbo Elegba yin tòpẹvi dé to Ojo, to Ayimatẹn Awọnlin tọn to Otò Naijilia tọn mẹ. E yin tòpẹvi dé he tin to kando Awori tọn glọ.
Simisola Bolatito Ogunleye
thumb|Simi Simisọla Bọlatito Ogunlẹyẹ yin jiji to azan fọtọnnukunẹnẹtọ osun ẹnẹtọ owhe 1988 bosọ yin yinyọnẹn taidi Simi bo yin hànjitọ po hankantọ otò Naijilia tọn de po. Ohàn he e ji bo yin yinyọnẹn na taun wẹ yin Tiff po Jamb question po to owhe 2014.
Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
E yin jiji to Surulere to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ. E fo wehọmẹ alavọ tọn etọn to Wehọmẹ Alavọ tọn Covenant tọn mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1988 lẹ
Ali Ansarian
Ali Ansarian (Persian: علی انصاریان; Azan atọ́ntọ Liyasun, owhe 1977 yi jẹ azán atọ̀ntọ Afínplọsun, owhe 2021) yin bọluhotọ otò Iran tọn. E basi matintọ to azán atọ̀ntọ Afínplọsun, owhe 2021 tọn gbọn Azọ̀nylankan COVID-19 tọn gblamẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1977 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Nile
thumb|Tọ̀sisa Nile Nile yín tọ̀sisa de to Aflika, tọ̀sisa Nile tọn wẹ yín dehe dite hugan to aigba jí, ṣigba etomọṣo tọ̀sisa devo lẹ tin he tindo osin he su hugan dehe tin to nile. Tọ̀sisa ehe nọ sa yi bio ohu mẹditaleni tọn mẹ, sẹpọ Aleksandlia. hogbe Glẹki tọn (Neil's) mẹ wẹ yinkọ etọn yín dìde sọn. Oto voovo lẹ mẹ wẹ Tọ̀sisa nile tọn sa gbọn, di apajlẹ e sa sọn otọ Victoria tọn he tin to Uganda mẹ bo wa gbọn Sudan, enegodo, asisa etọn dlẹnkan gbọn Egipti po Etiopia po. Tọ̀sisa Nile tọn yín onu tangan na oto he mẹ e sa gbọn lẹ, mẹsusu he nọ nọ lẹdo tọ̀sisa ehe tọn wẹ nọ do tojihun yi fie ye jei na tọ̀sisa lọ hẹn-ẹn boawu nado yi ofi susu gbọn otọ ji, enẹwutu togbó susu he tin to Egipti wẹ tin to tọ̀sisa ehe to. Diblayin Osin he nọ yín yiyizan nado husinna jinukun wunmẹ lẹpo to Egipti dowhenu tọn wẹ nọ yín dida sọn tọ̀sisa nile tọn mẹ. Tọ̀sisa ehe yín onu tangan na Egipti-nu lẹ to hohowhenu. Kanlin wunmẹwunmẹ lẹ wẹ nọ nọ sẹpọ tọ̀sisa nile tọn, susu devo lẹ nọ nọ e mẹ, Kanlin lẹ taidi Olo, ohẹ voovo lẹ, whevi wunmẹwunmẹ lẹ po mọ-mọ po.
Alexander Fleming
thumb|Alexander Fleming Alexander Fleming (yin jiji to azan ṣidopotọ Avivọsun, owhe 1881 kakajẹ azan widopotọ Whejisun, owhe 1955) yin azọ́nyọnẹntọ gando nutogbẹ lẹ go to otò Scotland tọn mẹ po amasinzọ́nwatọ de po. Otọ etọn he nọ yin Hugh basi matintọ to whenue e tindo owhe kandefọtọnnukunẹnẹ, to whelọnu, Alexander yin owhe ṣianwemẹvi. E yin yinyọnẹn taun na nukunnumimọjẹnumẹ etọn gando amasin sinsinyẹn he ye nọ ylọ dọ Penicillin go to owhe 1928. E ma nunina na amasin he e mọdona to owhe 1945 po Howard Walter Florey po Ernst Boris Chain po. Kosọ etọn na amasin penicillin he e mọdona to owhe 1928 yin bẹjẹeji de na amasin antibiotics he tin to egbehe lẹ. Fleming wẹ yin nukọntọ na ogbẹ Royal Army Medical Corps to wẹkẹ whan tintan whenu. E mọ awhanfuntọ susu he ku na awugble he ye tindo wutu, ehe lọ wẹ whan ẹn nado basi dodinnanu bo mọ amasin penicillin lọ, bosọ basi dodinnanu lehe e sọgan yin zinzan do ji. Fleming basi matintọ na ahunzọ̀n wutu to oto London tọn mẹ. Eyin didi do tẹpá St. Paul's Cathedral tọn mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1881 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 1955 lẹ
Ilorin East
Ilorin East (kavi whezẹtẹn Ilorin tọn) yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to aṣẹpipa Ayimatẹn Kwara Tọn glọ to Naijilia. Tatọ́-tẹnnọ̀ etọn tin to topẹvi Oke Oyi tọn mẹ.
Sọha Posu tọn (Postal Code) lẹdo lọ tọn wẹ of 240.
Buba Yero
Abubakar dan  Usman  Subande (b.  c.1762  –  d.  1841) yin yinyọnẹn taidi Buba  Yero, ewọ wẹ yin dowatọ́ Ahọ́lú tintan he dù to Gombe bo tindo tẹnmẹyinkọ lọ  Modibbo Gombe tọn. To owhe 1804, Buba Yero wẹ dó otò Gombe tọn aí, eyin dopo to hodotọ́ ogán Fulani  jihad tọn lẹ mẹ he nọ yin yiylọdọ Usman dan Fodio.
Alọdlẹdonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Simon Achidi Achu
Mẹdaho Simon Achidi Achu (yin jiji to azán atọ́ntọ, Abòhúsun, owhe 1934 jẹ azán ẹnẹtọ, Nuwhàsun, owhe 2021) tọn mẹ. E yin Tonudọtọ otò Cameroon tọn tọ̀n. Ewọ wẹ Lizọnyizọnwatọ Tangan otò Cameroon tọn sọn owhe 1992 jẹ 1997 mẹ. Ewọ sọ wẹ Lizọnyizọnwatọ dodowiwa tọn sọn owhe 1972 jẹ 1975 mẹ. Achu wẹ yin anadenanutọ na ogbẹ́ tonudidọ tọn Cameroon People's Democratic Movement (CPDM). E yin dide taidi Azinponọ na National Investment Corporation to owhe 2003 tọn mẹ, bosọ yin dide gbọn Ovo dali do otẹn Wedegbẹ́ Tonudidọ tọn otò Cameroon tọn to Owhe 2003 tọn mẹ. Achu basi matintọ gbọn azọn dali to azan ẹnẹtọ, Nuwhàsun, owhe 2021 tọn mẹ to Dotowhe he tin to otò Amẹlika tọn mẹ, owhe etọn wẹ kan-awe-elan-ṣidopo.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1934 lẹ
Ila Orangun
Ila Orangun (kavi Ila) yin tòdaho dowhenu tọn de to Ayimatẹn Osun Tọn to Naijilia, e yin tatọ́ tẹnnọ na tòdaho dowhenu tọn lọ he tindo yinkọ dopolọ po e po to lẹdo Igbomina tọn to Ayọnu-gbeji, to huwaji whèyihọ tọn to Naijilia. Ila Orangun yin tòdaho de he mẹ gbẹtọ su te hugan eyin e yin yiyijlẹdo tòdaho he tin to apá etọn he yinkọ etọn yin Òkè-Ìlá Òràngún, he tin to agewaji whezẹtẹn tọn na ẹn na nudi kilomita 12.
Omẹ Ila tọn lẹ nọ dó akọ̀gbe he gbọnvo Ayọnu lẹ tọn de he nọ yin yiylọ dọ Igbomina (kavi Igbonna). Alọnuzọ́n he tovi lẹ nọ wà taun wẹ atàn-pipa. Alọnuzọ́n ehe yin nudego to ohàn he diyin taun lẹ he dọho gando Ila go. Howhinwhẹn lọ, Ila 'o l'oogun, emu l'oogun Ila he zẹemẹdo "Ila ma tindo amasin vonọtaun de, atàn wẹ amasin yetọn". Ohàn yetọn de sọ dọdọ "Ila ni mi, ise mi o le/ti mo ba wa l'orun ope bi 'ofusia' ni i ri", he to gungbe mẹ zẹemẹdo "tovi Ila tọn wẹ n'yin, azọ́n he n'nọ wà bọawu taun ; eyin n'ko gbẹ́ to odétin de ji, e nọ taidi dọ n'to petlezin de ji wẹ nkọ".
Topẹvi dowhenu tọn lọ sọ tindo wehọmẹ de he nọ plọnazọ́n ponọ́ lẹ (Police Mobile Training School). Yinkọ ahọlu (Ọba) Ila Orangun tọn wẹ Oba Abdul Wahab Olukayode Oyedotun Bibiire I. Delẹ to sinsẹn-gán he to topẹvi ehe mẹ lẹ wẹ Alhaji Jamiu Keuyemi, Alhaji Imam Hammed Solahudeen.
Delẹ to omẹ nukundeji otò Ila tọn lẹ mẹ wẹ Alh Bisi Akande he yin ayimatẹn-gán hoho ayimatẹn Osun tọn, Tafa Balogun he yin ponọ̀-gán hoho Naijilia tọn, Aisha Olajide po mọmọ po. Tovi nukundeji devo lẹ wẹ Ogán Adebisi Akande, he yin ayimatẹn-gán hoho Ayimatẹn Osun Tọn to gandudu Olusegun Obasanjo tọn whenu, Tafa Balogun, mẹhe ewọ lọsu yin ponọ̀-gán hoho de.
Whédo he to topẹvi dowhenu tọn lọ mẹ lẹ hugan 197.
Wurld (hànjitọ)
Sadiq Onifade, yinyọnẹn ganji taidi Wurld bosọ yin hànjitọ podo hànkantọ Naijilia tọn. E yin jiji to Awọnlin, Naijilia, bo gọ yi Atlanta, Georgia na wehọmẹ podo ohàn po. E ylọ ohànṣa etọn dọ electro-fusion. E ze ohàn yọyọ etọn Evolution tón to 2013.
Azọn
To vivọnu owhe 2012 tọn, Wurld de ohàn dopo he yin tintan etọn tọ́n  "Beyond Our Dreams" sọn bladopọ ohan ṣẹju glinọ etọn Evolution, due summer to 2013. To ojlẹ dopolọ mẹ he e de ohàn lọ tọn te, SESAC wleawuna hunwhẹ ohàn tọn na gbẹtọ he to azọnwhe Atlanta tọn na ohàn Wurld tọn Evolution devo he ja to nukọnmẹ. To bẹjẹeji owhe 2013 tọn, Wurld ko tin to azizahọmẹ podo Mario po nado kàn ohàn bladopọ tọn he ja to nukọn mẹ na ohànjitọ  R&B tọn he ṣẹṣẹ bẹ azọ́n lẹ. Ojlẹ vude godo, fidiohàn Evolution awetọ tọn Alive he yin bibasi gbọn ohànbayitọ Hood Beatz Black Shield Entertainment yin didohia to MTV ji, bo wa tadonakọn to Nuwhàsun 2, 2013. Wurld sọ hopodona ohànjitọ Timberland, BK Brasco nado basi ohán Beautiful Girls ehe e sọ tọn to fidiohàn lọ mẹ. To Nuwhàsun 2016 Wurld de Show You Off tọ́n ehe yin ohànyidohukanji afro-soul tọn he Walshy Fire Major Lazer podo ohànhonú basitọ Shizzi po tọ́n to e mẹ. To Lidosun 2016 Wurld de ohàn he yin bibasidopọ Better Days tọ́n podo Sir Felix po ohàn lọ lẹzun asia na DelfSail to 2016. Wurld ( Sadiq Onifade) hopodona nado kàn ohàn víví Blow my Mind he Davido po Chris Brown po ji to 2019. Ohàn lọ yin bibasi gbọn ohànbayitọ hoho Davido tọn Shizzi.
Ajọ̀ podo ayidonugo po
To 2015 Wurld yin nina sika gbọn ohàn Sony tọn he e de tọn Follow You podo Dj poland tọn Gromee po podọ to 2017 e yin dide na ohànjitọ togodo tọn he yọn hugan to ajọ̀ ayidedai Naijilia tọn podo Rotimi po Wale po. E tindo ohàn víví dopo devo he yin yiylọdọ Trobu
Bladopọ ohàn etọn lẹ tọn
Title	Album details Evolution[8][non-primary source needed] Released: 20 August 2013 Label: Wurld Music Entertainment Formats: Digital Download Love is Contagious[9] Released: 28 March 2019 Label: Universal Music Nigeria Formats: Digital Download I love girls with Trobul (Wurld & Sarz)[10] Released: 8 November 2019 Label: WEAREGVDS/1789 Formats: Digital Download Afrosoul[11][12] Released: May 15, 2020 Label: WEAREGVDS/IMMENSUM MUSIC Formats: Digital Download
Ohàn dopodopo
Year	Title	Chart positions	Album US	UK	POL 2012	"Beyond Our Dreams"	—	—	—	Evolution (EP) 2013	"Alive"	—	—	— "All Night" (Gromee song)	—	—	—	— 2015	"Follow You" (Gromee song)	—	—	11	Chapter One "Who Do You Love" (Gromee song)	—	—	— "Summer Yours"	—	—	—	— 2016	"Show You Off" (ft. Shizzi & Walshy Fire)	—	—	—	— 2017	"All Night 2017" (Gromee song)	—	—	—	Chapter One "Mother's Prayer"	—	—	—	— "All I Need"	—	—	—	— 2018	"Trobul"	—	—	—	I LOVE GIRLS WITH TROBUL (EP)
Awusọhia jonọ lẹ tọn
Year	Title	Other performer(s)	Album 2013	"Beautiful Girls"	BK Brasco	TBA 2015	"Let You Go"	Leriq	The Lost Sounds Netflix n Chill	B.O.B & London Jae 2016	"Fantasies"	B.O.B & Scotty ATL	The Cooligan "Let It Rain"	B.O.B & Scotty ATL	Live & Direct Better Days	Sir Felix $till Aware	Trinidad James & Scotty ATL
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Hànjitọ lẹ to Naijilia
Aminu Safana
Aminu Shuaibu Safana  (Lidosun 1961 – Kọ́yànsun 17, 2007) yin tonudọtọ Naijilia tọn podọ tẹnmẹnpọntọ Batsari/Safana/Danmusa constituency tọn to Dòwaji Wedegbẹ́ Tonudidọ otogbo Katsina tọn mẹ. E yin dotó gbọn azọnpinplọn dali, Safana fo wehọmẹ alavọ Ahmadu Bello tọn podo wehọmẹ alavọ Leeds tọn to London. E yin alọdusi togbogan Umaru Yar'Adua bo ka sọ wazọn taidi wekantọ aṣẹpipa ayimatẹn Katsina tọn to whenuena Yar'Adua gbẹ yin ayimatẹngan. E yin bodina nado biọ Dòwaji Wedegbẹ́ Tonudidọ tọn to 2013,  bo sọ yin bodina devo to 2007. E yin dopo to hagbẹ People's Democratic Party tọn podo azinponọ na pipl ogbẹ nuhe gando agbasalilo tọn. To Kọ́yànsun 17, 2017, Safara zlọnjai to piplihọ mẹ bo ka sọ yin lila dọ e basi matintọ to azan dopolọ gbe to Dotowhe daho otogbo Abuja tọn. Nuhe hẹn oku etọn wa wẹ azọ̀n ahun tọn.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1961 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 2007 lẹ
Bimbo Manuel
thumb|Bimbo Manuel Bimbo Manuel (mẹhe yin jiji to azàn gbàntọ Kọ́yànsun tọn to 1958) yin aihundatọ tele ji tọn de to otò Naijilia tọn mẹ. E yin dide to 2013 Nollywood Movies Awards tẹnmẹ di aihundatọ he yọ́n azọ́n hugan na adà he e yiwa to aihundida de mẹ.
Azọ́n etọn
Bimbo wá sọn ayimatẹn Awọnlin tọn. To whenue e yí gbedewema na azọ́n Tiata tọn to wehọmẹ alavọ University of Port Harcourt tọn godo, e bẹ́ azọ́n to Ogun State Broadcasting Corporation (OGBC) taidi linlinnamẹtọ tele ji tọn de to 1985. To nukọnmẹ, e jó azọ́n enẹ do bo bẹ́ azọ́n to Ogun State Television (OGTV) whẹpo do bẹ́ azọ́n aihundida tele ji tọn jẹeji to 1986.
Aihun po tito tele ji tọn he mẹ e sọawuhia te lẹ po
Aihun lẹ
Tito tele ji tọn lẹ
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1958 lẹ
Florent Couao-Zotti
Florent Couao-Zotti(yin jiji to owhe 1964) e yin mẹhe nọ kan podọ otàn glì, bo nọ nọ̀ Cotonou, Benin.
Tsoede
Tsoede, he sọ yin yinyọnẹn taidi Tsudi, Tsade kavi Edegi kavi Ichado to Igalagbe mẹ, yin nukọntọ aflikan-nu de. Ewọ wẹ yin omẹ tintan he kọ̀n Nupenu lẹ dopọ bosọ nọ yin pinpọnhlan di Etsu Nupe tintan, he yin ahọlu ahọluduta Nupe tọn, he yin otò de he tin to ṣẹnṣẹn na tọ̀sisa Niger po Kaduna po tọn, he wá yin yinyọnẹn taidi ṣẹnṣẹn otò Naijilia egbezangbe tọn.
Otọ́ etọn wẹ ahọvi otò Igala tọn, podọ onọ̀ etọn yin awhli Nupenu de. E yin pinplọ́n whẹ́n to omẹ̀ Nupe tọn lẹ ṣẹnsẹn. Omẹ Igala tọn lẹ nọ biọ to omẹ Nupe tọn lẹ nado na yé kanlinmọ lẹ whẹwhẹ̀, podọ Tsoede yin sisẹdo tatọ́-tẹnnọ̀ Igala tọn he yin Idah taidi kanlinmọ. To finẹ, e wá yin ayidego gbọn otọ́ etọn dali, mẹhe ko lẹzun Ahọlu (Attah) to whenẹnu, podọ otọ́ etọn kẹalọyii nado wá nọ họnmẹ Ahọlu tọn.
E wá sawhé do Nupeko, fie e hù ogán he tin to finẹ te, mẹhe yin tavẹ etọn, enẹgodo e lẹ́ ede zun ogán. E dọn Nupenu lẹ po dopọ bo dè yé ṣe sọn alọ Igalanu lẹ tọn mẹ, podọ na ewọ wẹ yin ahọlu (Etsu Nupe tọn), e do ahọluduta Nupe tọn ai.
Tsoede yin pipa na azọ́n yinyọnẹn etọn to anazọ́n gànvẹẹ kinkọ̀n tọn mẹ podọ na tọjihun bibasi na Nupenu lẹ.
E kú to awhàngbenu to 1591 to lẹdo he ma yin yinyọnẹn de mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Naijilia-nu lẹ
Sinagọgu
To paa mẹ, sinagọgu zẹẹmẹdo nado plidopọ. E nọ dlẹnalọdo pipli kavi agun Ju lẹ tọn, podọ to godo mẹ yinkọ lọ nọ wá yin yiyizan na nọtẹn kavi ohọ̀ he mẹ gbẹtọ lẹ nọ pli do. Sọgbe hẹ nuhe mẹsusu yise, sinagọgu lẹ jẹ yinyin yiyizan ji to whenue Juvi lẹ nọ kanlinmọgbenu to Babilọni na owhe kande-gbantọ kavi tlolo he yé lẹkọ godo. Sinagọgu lẹ nọ yin yiyizan na nupinplọn, sinsẹ̀n-bibasi, Owe-wiwe lẹ hihia, po tudohomẹninamẹ gbigbọmẹ tọn po. Otò he tin to Palestine lẹpo wẹ tindo sinagọgu to owhe kanweko tintan C.E. Tòdaho lẹ nọ tindo hugan dopo, podọ Jelusalẹm tindo susu. Ṣigba to kanlinmọgbenu-ninọ Babilọni tọn godo, e ma yin Ju lẹpo wẹ lẹkọwa Palestine gba. Mẹsusu yì otò devo lẹ mẹ na whẹho ajọ́ tọn lẹ wutu. To bẹjẹeji owhe kanweko atọ́ntọ B.C.E., agbegbe 127 he tin to Ahọluigba Pẹlsia tọn glọ lẹpo mẹ wẹ Ju lẹ nọ nọ̀. Dile ojlẹ to yìyì, Ju lẹ sọ wá sù to tòdaho he lẹdo Meditelane pé lẹ mẹ. Ju he gbàpe ehelẹ nọ do sinagọgu lẹ ai to fidepope he yé jẹ.Osẹ́n Mose tọn nọ yin hihia bo nọ yin zẹẹmẹ basina to Gbọjẹzangbe lẹpo to sinagọgu lẹ mẹ. Owe nọ yin hihia sọn oplò he yiaga de ji, bọ gbẹtọgun lẹ nọ sinai to agosu atọ̀n oplò lọ tọn lẹ mẹ. Juvi depope he yin sunnu bo tindo zohunhun na sinsẹ̀n-bibasi wẹ sọgan tindo mahẹ to wehihia, yẹwhehodidọ, po tudohomẹninamẹ po mẹ.
Ayimatẹn Delta Tọn
Ayimatẹn Delta Tọn yin dopo to Ayimatẹn gbàn-atọ́n-nukundopo he tin to Togbo Naijilia tọn mẹ lẹ mẹ. E yin yindona to Niger Delta godo.Tatọ́-tònọ etọn wẹ Asaba. E yin didoai to azán ko-atọ́n-nukunawe Avivọsun tọn to 1991.Bo yin dìde sọn Ayimatẹn Bendel hoho tọn go. Ayimatẹn Delta tọn do dogbo hẹ Ayimatẹn Edo tọn to Agewaji, dohlán whèzẹtẹn Ayimatẹn Anambra tọn po Ayimatẹn Rivers tọn po. Ayimatẹn Delta tọn do dogbo hẹ Ayimatẹn Bayelsa tọn to Hùwaji, dohlán Whèyihọ tọsisa Bennẹ tọn. Mẹhihia he wa aimẹ to owhe 2006 tọn mẹ dohia dọ Ayimatẹn Delta tọn yin Ayimatẹn wiawetọ he mẹ gbẹtọ su te hugan to Otogbo Naijilia tọn mẹ. Ayimatẹn Delta tọn wẹ yin Ayimatẹn ko-nukunatọntọ he klo hugan to Otogbo Naijilia tọn mẹ.
Gandudu-Lẹdo tọn Ayimatẹn Delta tọn mẹ
Ayimatẹn ehe bẹ Gandudu Lẹdo tọn ko-atọ́n(25) hẹn, ehelẹ wẹ:
Akọ̀ jọun Ayimatẹn Delta tọn lẹ
Akọ̀ jọun Ayimatẹn Delta tọn lẹ wẹ Urhobo, Ukwani, Isoko, Anioma, Ijaw, Ika, Aniocha-Oshimili po Olukumi. hugan Ogbe voovo atọ́n wẹ tin to Ayimatẹn lọ mẹ, delẹ to ye mẹ wẹ: Igbo, Izon, Urhobo, Isoko, Itsekiri.
Adà:Otò Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia
Muhammadu Gambo Jimeta
Alọdlẹndounu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ninọmẹ
Ninọmẹ wẹ oplọn jijọ dagbe po oylan po. eyin ada dopo to oplọn tamẹnuplọnmẹ tọn. Ninọmẹ nọ na gblọndo taidi:
Linlẹn lẹ gando ninọmẹ go
To whenue ye to hodọdopọ, oplọn tamẹnuplọnmẹ tọn nọ yin mima do: Weda he gandogo lẹ.
Tòdaho Davidi tọn
Tòdaho Davidi tọn oyín he yin didona tòdaho Jẹbusi tọn to whenue Davidi gbawhàn etọn bo gbá owhé ahọlu tọn etọn do finẹ godo. E sọ nọ yin yiylọdọ Ziọni. Hùwaji-whèzẹtẹn Jelusalẹm tọn wẹ e bẹhẹn podọ finẹ wẹ yin awà tòdaho lọ tọn he ko tin na ojlẹ dindẹn hugan.
Babajide S. Awobona
Babajide Saheed Awobona (yin jiji to azán ṣinẹnẹtọ, Afinplọsun, owhe 1985 tọn) e yin aihundatọ Naijilia tọn de, aihunkantọ podọ aihunbasitọ de po. E yin jiji bosọ yin pinplọn whẹn to Awọnlin amọ Ayimatẹn Ogun tọn mẹ wẹ e geze te. E mọ yindidi to whenue e yin Sam to aihun lọ "Jenifa's Diary" mẹ.
Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Jide Awobona yin jiji to azán ṣinẹnẹtọ Afinplọsun owhe 1985 tọn mẹ to ayimatẹn Awọnlin tọn, to togbo Naijilia tọn mẹ. E yin tovi Ayimatẹn Ogun tọn, to togbo Naijilia tọn mẹ.
Wepinplọ etọn
Jide Awobona yi wehọmẹ dokọ̀ tọn etọn to Wesley Memorial Primary School to Awọnlin. E yi wehọmẹ daho etọn to Amuwo Odofin Secondary School, enẹgodo e Yi gbedewema Bachelor of Arts degree to Mass Communications mẹ sọn wehọmẹ alavọ tọn Olabisi Onabanjo tọn to Ayimatẹn Ogun tọn.
Azọn etọn
Jide Awobona bẹ azọn aihundida tọn etọn jẹeji to 2002, owhe dopolọ he mẹ e bẹ azọnplọmẹ aihundida tọn jẹeji te hẹ Jovies Perfection Press mẹ. E diyin to whenue e ko do mahẹ to aihun tele gi tọn Naijilia tọn de he nọ yin Super Story mẹ godo, gigo godo tọn sọn whenu gbọ wẹ e Ko to awusọhia to aihun mẹ bosọ basi aihun susu Naijilia tọn devo lẹ. E yin dide na Best Actor in Leading role (Ayọgbe) gbọn ajọ BON tọn dali to 2020.
Alọdlẹndonulẹ
Adà:Sinimọto-basitọ lẹ to Naijilia Adà:Naijilia-nu lẹ Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1985 lẹ
Muna Obiekwe
Muna Obiekwe (mẹhe yin jiji to 1979) yin aihundatọ tele ji he yin tovi Naijilia tọn de. E yin dopo to aihundatọ he diyin hugan to otò Naijilia tọn mẹ lẹ mẹ to ojlẹ etọn mẹ. To azán fọtọ̀n-nukun-atọ̀ntọ, Alunlunsun, owhe 2015 tọn, Obiekwe kú na afuje-zọ̀n de he e jẹ̀ wutu. Podọ e sọ yin apadewhe whẹndo Yul Edochie tọn, mẹhe ewọ lọsu yin aihundatọ de to otò Naijilia tọn mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1979 lẹ
Yaji II
Yaji II  yin Malenugán otò Kano tọn bo dugan sọ́n owhe 1753 jẹ 1768.
Otàn gbẹzan tọn to Otànnugbo Kano tọn mẹ
Otàn gbẹzan Yaji II tọn sọ́n òwé Palmer's 1908 mẹ yedọ lẹdogbedevomẹ owe Otànnugbo Kano tọn Glẹnsigbe mẹ tọn. (English translation of the Kano Chronicle). Mohamma Yaji wẹ yin ahọ́lú kandétọ́ he dù, bo yin ovisunnu Dadi tọn. Oyín Onọ etọ̀n tọn wẹ Mariamma. Eyin omẹ whiwhẹnọ bosọ́ yin ahọ́lú dagbe. Na Ehe wutu asì etọn lẹ ylọẹ dọ “Mallam Lafia.” to gandudu etọn whenue, hunyanhunyan depope ma tin. É tin to jijọho po nọvisunnu etọn lẹ, he yin visunnu Bauwo tọn lẹ. Awusinyẹnnu depope ma tin to ahọ́vi Kavi Agbàgò lẹ Kavi hẹnnu etọn lẹ ṣẹ́nṣẹn, kavi medevo depope. To gandudu etọn whenu, omẹ susu lẹ wẹ wá na otò Kano tọn mẹ. É duahọ́lú ná Owhè fọtọ̀n, osun Aó.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Sjarifuddin Baharsjah
thumb|Sjarifuddin Baharsjah Sjarifuddin Baharsjah ( yin jiji to azan fọtọ̀n-nukundopotọ, Nuwhàsun, owhe 1931 jẹ azan wiẹnẹtọ, Alunlunsun, owhe 2021) yin tonudọtọ Otò Indonesia tọn bosọ plọnnu gándego. E yin jiji dó West Java; Indonesia tọn. Sọn owhe 1993 jẹ 1998, e yin Minister of Agriculture to gandutọgbẹ Suharto tọn lẹ mẹ. E wlealọ hẹ Justika Baharsjah.
Baharsjah basi matintọ to azan wiẹnẹtọ, Alunlunsun owhe 2021 to Jakarta to whenue e tindo owhe kan-awe-elan-ṣiẹnẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Agasa
Agasa yin olan pẹvi kleun de he sọgan yin mimọ to ageji po tọmẹ po. e nọ do nukun awe po afọ aó po, agasa wunmẹwunmẹ wẹ tin to tọmẹ di apajlẹ de tin bọ ye nọ ylọ dọ agasa oseji tọn
Yọnsi Wekantọ lẹ
Yọnsi Wekantọ lẹ he yín jiji do otò Naijilia tọn mẹ kavi he nọ kanwe gando otò Naijilia tọn go lẹ.
Sito Gbethrome Secondary School
Sito Gbethrome Secondary School Eyin didoai to azan tintan, alunlunsun, owhe 1970 tọn mẹ. Son whenue gbọn wehọmẹ lọ ko yin didoai, ogbẹ dopo ji wẹ e te. Ṣigba to azan ṣidopotọ, alunlunsun, owhe 2003, E yin mima do ogbẹ awe ji enẹ wẹ pẹvi po daho po, tintan, Sito Gbethrome Junior Secondary School. Ogbẹ awetọ, Sito Gbethrome Senior Secondary School. Wehọmẹvi lọ lẹ ko hunnukun do azọ́n sinsinyẹn wiwa go nado penukundo yede go, taidi nado kun Zemijan, bẹ agban na mẹdevo kavi wa azọn he ma sọgbe hẹ osẹn lẹ, ehe ko yinuwado wehọmẹvi lọ lẹ ji taun na nuhe du wepinplọn yetọn.
Ayinamẹ na wehọmẹvi lọ lẹ
Tuli nina wehọmẹvi lọ lẹ mapote nado penukundo wepinplọn yetọn go. Nudevo wẹ yindọ mẹjitọ lẹ lọsu dona wa nuhe go ye pe lẹpo nado penukundo ovi yetọn go. Hodidọ tulinamẹ tọn na wehọmẹvi lẹ titengbe nado diọ sọn walọyizan ylankan tọn yetọn mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Wehọmẹ lẹ
ECOWAS
thumb| Economic Community of West African States (ECOWAS) he yé sọ nọ ylọ dọ CEDEAO to Flansegbe mẹ nọte na plipli Otogbo di fọtọn he tin to wheyihọ-waji Aflika tọn mẹ lẹ. To kọndopọmẹ Otò ehelẹ sinai do aigba he kilomẹtlu etọn yin 5,114,162km². To owhe 2015, gbẹtọ sọha he to Otò ehelẹ mẹ hugan livi 349. Yanwle ECOWAS tọn wẹ nadó kọngbedopọ nado mọ dọ tovi yetọn lẹ dó pekọ to àjọ liho, enẹwẹ zọn bọ yedo dó ogbẹ he yé nọ ylọ dọ (Trade Union) dote to azan gban ewhè Awetọ, Nuwhàsun, owhe 1975 to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ. Yé vọ́ ọgbẹ lọ sìn vọjlado delẹ bayi to azan konukunẹnẹtọ Liyasun, owhe 1993 to Cotonou. ECOWAS sọ nọtena ogbẹ he nọ dó afọ na jijọho to otogbo he tin to wheyihọ Aflika tọn lẹ mẹ. To whedelẹnu yé nọ sẹ́ awhanfuntọ lẹ dó otogbo he to avun ho lẹ mẹ nado hẹn jijọho wa otogbo enẹlẹ mẹ.
Alioune Badara Cissé
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1958 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Tẹmpli Akọta tọn
Tẹmpli Akọta tọn (to glẹnsigbe mẹ: The National Temple) wẹ sinsẹn ṣẹnṣẹn he to plidopọ-họsa sinsẹn aposteli Otò Naijilia tọn he tin to Olorunda-Ketu, to Ayimatẹn Awọnlin Tọn mẹ. E tindo ojan he sọgan hẹn gbẹtọ he yi 100,000 lẹ.
Bẹjẹeji etọn
To owhe 1969 tọn mẹ, plidopọ whemẹwhemẹ tọn Lagos, Western and Northern Areas (LAWNA) he nọ saba yin bibasi to Ebute Metta yin gigọdo Orishigun, tòpẹvi dé to Ketu na diọdọ susu he wa aimẹ lẹ wutu. To owhe 1970 tọn mẹ, yé gọ̀ plidopọ dó nọten etọn dai tọn to Olorunda-Ketu bọ plidopọ whemẹwhemẹ owhe 1976 tọn jẹ wiwa aimẹ ji he e wa yin yinyọnẹn taidi Plidopọ Họsa hoho lọ tọn. To owhe 1979 tọn mẹ, sinsẹn -gan dai tọn S.J. Adegboyega he yin Azinponọ tintan na LAWNA ze dodonu nuhe Tẹmpli Akọta tọn lọ dona yin dai. To owhe 1994 tọn mẹ, sinsẹn-gan dai tọn Samuel Jemigbon basi diọdo he ya taun to họgbigba he tin to aṣẹ etọn glọ lè taidi LAWNA atọ̀ntọ he yin Azinponọ Lẹdo etọn tọn. Tẹmpli Akọta tọn yin fifo to Azan koewhedopotọ Abohusun owhe 2011 tọn to whenuena sinsẹn-gan Gabriel Olutola he basi apajlẹ etọn taidi "Ohọ de he yin gbígba po odẹ" po "Ohia dé he do Pọninọ hia de po" gbẹ to nukunpedego. Tẹmpli lọ klo sọ mọ bo nọ hẹn gbẹtọ he yi 100,000.
Sọ pọn
Todohukanji sinsẹn he klo hugan lẹ tọn
Muhammad Buhari
thumb|Muhammad Buhari Muhammad Buhari yin jiji to azán fọtọ̀n-nukunawetọ, Awewesun owhe 1942. E yin tonudọtọ de bo sọ yin togbogán otògbo Naijilia tọn awọn owhe 2015. Buhari ko yí gbọjẹ sọn awhanzọnvọ didó mẹ, na é kò du togbogan awhanwudido Naijilia tọn sọn owhe 1983 jẹ 1985 to whenue e blagbè dopọ́ po hagbẹ Devi lẹ po nado yi huhlọn dó yigan godo. Hogbe lọ Buharism yin yiyizan na alọpa he e do nọ pàṣẹ bo ma nọ doto ayinamẹ to awhangan yìnyín etọn whenu. Buhari ko dọ èmí yigbe na nuhe jọ to whenue emi to ganji to whelọnu lẹpo, podọ emi ma sọgan diọ nuhe ko juwayi nẹlẹ gba, Sigba todín, emi ko diọ zun ayinamẹyitọ. Buhari wlẹn ògántẹn otògbo Naijilia tọn to owhe 2003, 2007 podo 2012 po. Sigba to awèwèsun, owhe 2014, é yin dide di mẹhe na nọte na ọgbẹ he ye nọ ylọ dọ  All Progressive Congress (APC) nado whlẹn ògántẹn otògbo Naijilia tọn to owhe 2015. Buhari wẹ tọnta to ovo he ye blá lọ mẹ jẹnukọnna togbogan Goodluck Ebele Jonathan he tin to gan tẹnmẹ to whelọnu. Ehe yin tintan to otań Naijilia tọn mẹ dọ otogbogan he to janji yin zize jayi to vobibla whenu. To azan gban-ewhè dopo Nuwhasun, owhe 2015 tọn mẹ wẹ Buhari jẹ ganduji tẹ. To Afinplọsun, owhe 2019, Buhari yin vivọze taidi togan Naijilia tọn whenuena é whlẹn tẹn lọ podo Atiku Abubakar bọ sọ du to eji hugan ovo liví atọ̀n.
Otàn vuwhenu etọn tọn
Buhari yi wẹhọmẹ ehe sọn 1962 jẹ 1963 to wehọ he ye nọ ylọ dọ Mons Officer Cadet School, Aldershot to England to owhe 1964. To Alunlunsun owhe 1963 whenuena Bihari do owhe ko, yé pa ẹ di nukọntọ na awhanvipẹ he tin to ayimatẹn Abeokuta, otò Naijilia tọn. Buhari yi wẹhọmẹ awhanfuntọ tọn dogọ to yovotomẹ (United Kingdom) to owhe 1964. Sọn owhe 1965 jẹ 1967 é wazọn taidi aṣẹpatọ na Second Military Battalion bo sọ yin pipa taidi Brigade Major Second Sector to Lidosun owhe 1967 jẹ Liyasun Owhe 1967.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1942 lẹ
Elizabeth Isichei
Elizabeth Allo Isichei (he yin jiji to 1939 to Tauranga, New Zealand) yin wekantọ Naijilia tọn, otànhodọtọ podo weplọntọ po. Mẹjitọ etọn lẹ wẹ Albert (lẹnnuyọnẹntọ ogle tọn) podo Lorna Allo po. To azán 23tọ Liyasun 1964 e wlealọ hẹ Uche Peter Isichei (oto he nọ pọn ohunsin agbasa tọn) bo tindo ovi atọ́n. To 1959 e mọ gbedewema (BA) yi to nudide mẹ to wehọmẹ alavọ Canterbury in New Zealand, B.A. To 1961 e fo wepinplọn na gbedewema daho (M.A) to wehọmẹ alavọ Victoria University of Wellington, New Zealand, podọ to 1967 e fo wepinplọn na gbedewema daho hugan (PhD) to wehọmẹ alavọ Oxford tọn. E yin mẹplọntọ sinsẹ̀n tọn to wehọmẹ alavọ Otago. E ko yin mẹplọntọ to azọnwhe otàn tọn to wehọmẹ alavọ Jos tọn to Jos, Naijilia bẹsọn 1976. Ewọ wẹ yin anadenanutọ vọjladobasitọ lẹ tọn na Otàn Jos tọn he yin yiyi sọn onù mẹlẹ tọn mẹ po dehe yin kinkandai lẹ po tọn. Azọn etọn lẹ po owe etọn lẹ po nọ na ayidonugo gbẹzan klistiani Aflika tọn lẹ podo otàn Naijilia tọn po tintengbe igbo lẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1939 lẹ Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Eweka II
Aiguobasinwiwa ovonranwen Eweka II (basi matintọ to osun awetọ owhe 1933 tọn). Ewọ wẹ Ahọlu to Benin sọn 1914 jẹ 1933. E yin visunnu Ovonranwẹn(he lẹzun ogán sọn 1888 jẹ 1897) he yin didehia gbọn Brìtish punture expendition to Benin city to 1897. Aiguobasinwin Ovonramen yin mẹ he wazọ́n hẹ Ahọlu de sọn 1902 do zọnmi Ovanramwen yin matinto to osun tintan owhe 1914. Podọ Aiguobasinwin Ovonramwen yin dide sọn Ahọlu de to Benin to azán konukunẹnẹ to osun sinawetọ owhe 1914. E yin yinko do na he yin Eweka II to ojlẹ wiatọntọ podọ dodoai dynasty tọn podọ ahọlu tintan Benin tọn yedọ Eweka1. EwekaII sọ vọ ahọluwhe gba he ko yin ojlẹ dinden do gbakija dogbon tomenu British le dali to owhe 1897.Evo numesen ahọlu lọ tọn jlado bọ yedide ovonramwen tọn he yin zize soyi dogbọn tomenu British nule dahyin kọ le na. Eweka II sọ vọ Voodun he ebayi lẹ do diọ dẹhe ko yin hinhẹn gbakija dogbon British nu le dali bo be owehome yedidẹ lẹ podo voodun Benin tọn de jeeji. E lẹzun matintọ to osun awetọ owhe 1933 tọn. Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Naijilia-nu lẹ Adà:Ahọlu lẹ to Naijilia
Aliyu Attah
Aliyu Attah yin ponọ sunnu Naijilia-nu he yin ponọ-gán daho hoho. E yin azọ́ndena nado yin ponọ-gán daho do otẹn Muhammadu Gambo Jimeta tọn mẹ to 1990, podọ Ibrahim Coomassie sọ lẹzun ponọ-gán daho do otẹn etọn mẹ to 1993.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Tíátà
Tiata yin hogbe dé sọn ogbè Glẹki tọn mẹ he zẹẹmẹdo nupọntẹn, e sọ zẹẹmẹdo dọ mẹdopo kavi humọ ni bẹmẹpli nado hẹn lanmẹyamẹ lẹ.
Na zẹẹmẹ he gbloada, sọn whenue gbẹtọ ko wá gbẹmẹ wẹ tiata ko tin, sọmọ bọ e basi apajlẹ gbẹzan gbẹtọ tọn. Owanyi na otàn sọn bẹjẹẹji wẹ zọn bọ tiata do gbloada, bo gbọnmọ dali do ma do adà voovo lẹ mẹ he bẹ nuzinzan lẹ di otàn-we lẹ, ohàn-we lẹ po yẹdide lẹ po he nọ yin adà tiata tọn hẹn.
Tiata egbezangbe tọn lẹ gọna nugbo dile e ma do adà voovo ji. Tiata tintan yin bibasi to owhe fọtọn awe die jẹnukọnna oku oklunọ tọn, enẹgodo wẹ yin aihun zohunhun tọn gando aigba Egipti hohowhenu tọn go.
Otàn dogbọn yẹwhe awusọhia tọn wẹ yé dó nọ basi tiata to whemẹwhemẹ nado sẹn yẹwhe awusọhianọ ehe kakajẹ ojlẹ nukunhunhun tọn ehe, he do kanṣiṣa he tin to tiata po sinsẹn po ṣẹnṣẹn hia. Omẹ Glẹkinu hoho whenu tọn lẹ wẹ yin omẹ tintan he yí tiata taidi azọn.
Yé basi zẹẹmẹ tiata tọn to aliho voovo lẹ mẹ, tintan wẹ aihun he wá vivi to vivọnu kavi aihun he homẹgble dotana po aihun he basi apajlẹ gbẹtọ lẹ tọn po.
Ṣigba to egbehe, tiata todin nọ yin bibasi do okanji na pinpọn to whegbe na gbẹtọ nido duvivi etọn. Tiata ko wá yin agbasazọn mẹdelẹ tọn to egbehe, tiata po aṣa po nuyiwa he aihundatọ lẹ nọ yizan nado do aṣa he ko busẹ to mẹwigbeji lẹ hia. Gbọn tiata dali wẹ mí wá yọn aṣa po nuyiwa lẹ po tintengbe to ayọnugbeji he ko busẹ lẹ te. Na aṣa yovo lẹ tọn ko ho aṣa mítọn yi sọn mí sí wutu.
Adà tiata tọn devo wẹ tiata dogbọn gbẹtọ lẹ po tonudọtọ lẹ po go. Tiata gando gbẹtọ lẹ go wẹ aihundatọ lẹ nọ basi, bo nọ do diọdo susu po awugbopo he tin to lẹdo mítọn mẹ lẹ hia, gbọn tiata dali vlavo gbọn aihun oploji tọn dali kavi gbọn dehe yè nọ pọn to whegbe dali wẹ hẹn vọjlado pla aihun susu he to aliklan winyan tọn ji he ma yọn nuhe yé na wa lẹ. Tonudọtọ susu wẹ na ko hẹn aihun zun yetọn kẹdẹ eyin aihundatọ ehelẹ ma ko yi aihun dó dè dona walọ ylankan yetọn lẹ. Tiata he ko tin sọn ojlẹ dindẹn die wẹ vọjlado ko pla todin. Tiata vlavo gbọn aihun ploji tọn dali kavi gbọn aihun he yè nọ pọn to whegbe dali tin na oplọn vọjlado tọn to egbehe.
Adeniran Ogunsanya
Adeniran Ogunsanya (azán 31tọ Alunlunsun 1918 - azán 22tọ Abọ̀húnsun 1996) yin whẹ̀yidọtọ po tonudọtọ depo, bo sọ yin vijiji otò Naijilia tọn. E sọ yin dopo to mẹhe dó ogbẹ tonudidọ tọn tòdaho Ibadan tọn ai lẹ mẹ(IPP). E wazọn taidi kọmiṣọna osẹnyọnẹntọ lẹ tọn podọ tito nuplọnmẹ tọn ayimatẹn Awọnlin tọn. Ewọ dopolọ wẹ sọ yin ògán daho hugan na ogbẹ tonudidọ tọn he yin Nigeria People's Party to whenuena e tin to ogbẹ.
Jọja whenu etọn
Ye ji Adeniran to azán gbàn-nukundopotọ Alunlunsun 1918 to agbegbe Ikorodu tọn to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ to họngbo Ajọbi Suberu Ogunsanya Oguntade he yin nukunmọnu oto Ikorodu tọn to whenẹnu. Adeniran yi wehọmẹ dókọtọn he nọ yin yiylọdọ Hope Waddell Training Institute to oto Calabar tọn mẹ to whenuena e tin to tavẹ etọn he to aholuzọn wa to oto Calabar tọn mẹ de. To owhe 1937 tọn mẹ e bayi zepọn to wehọmẹ bo tọnta to mẹhe yí na zepọn lọ lẹ mẹ,bọ yé naẹ Gbedewema De he dohia dọ Ahọlu wẹ na nọ penukundo akuẹzinzan wehọmẹ tọn etọn go. Bọ ye sọ ze e wa wehọmẹ Kings college he tin to Aimatẹn Awọnlin tọn. E zindonukọn to wehọmẹ etọn mẹ bo wà yi wehọmẹ alavọ tọn he yẹ nọ ylọdọ University of Manchester po Gray's Inn he yin wehọmẹ osẹn pinplọnmẹ tọn.
Azọn etọn taidi sẹnyọnẹtọ de
Adeniran bẹ azọn taidi sẹnyọnẹntọ De bo wazọn hẹ azọnwhe Chief T.O.S Benson tọn to Awọnlin, To whenuena e gọ sọn Yovotomẹ. E wa kọnawudopọ hẹ mẹdaho etọn he nọ yin Suuru Adebayọ Ogunsanya bọ yé do azọnwhe osẹnyọnẹntọ lẹ tọn yedetiti tọn ai bo nọ ylọẹdọ Ogunsanya & Ogunsanya Chambers to owhe 1956 tọn mẹ.
Nuwiwa etọn taidi tonudọtọ de
To ṣẹnṣẹn owhe 1950 tọn mẹ, Adeniran wazọn taidi dopo to mẹnukundeji ogbẹ tonudidọ tọn National Council Of Nigeria and The Cameroons. Etlẹ sọ yin ògán na Jọja lẹ to ogbẹ tonudidọ tọn he yin NCNC to owhe 1959 tọn mẹ, e sọ wa lẹzun nukọntọ na ogbẹ lọ to Ikeja po mushin po bo nọ nọtẹna yé to wedegbẹ osẹnnina tọn nukọn. Adeniran hẹn tẹnmẹ Daho-daho lẹ go to ogbẹ tonudidọ tọn etọn mẹ podọ to Aimatẹn Awọnlin tọn mẹ ga. To tonudidọgbẹ etọn mẹ, e du azinponọ na wedegbẹ he no pàṣẹ to ogbẹ lọ mẹ podọ ga ògán na mẹho-mẹho tonudọtọ lẹ po nukunmọnuto tọn Ahọlu yovogbe tọn lẹ tọn, Enẹgodo wẹ e basi wekantọ na azọnwhe tonudidọ Ahọlu tọn. Dogo e sọ lẹzun ògán na nukunpedonugotọ gandudu dokọ tọn mushin tọn. Whẹpo bọ gandudu midelẹ tọn dó tọnsọn aimẹ, Adeniran du mínísítà na ohọ po fihe gbẹtọ lẹ nọ nọ po tọn to Aimatẹn Awọnlin tọn mẹ. Enẹgodo ye sọ dee taidi kọmiṣọna na tito wepiplọn tọn to Aimatẹn lọ. Adeniran lọ wẹ sọ du Anadenanutọ ogbẹ tonudidọ tọn Lagos Progressive he ogbẹ awe devo lẹ kọnawudopọ hẹ bo wa lẹzun Nigeria People's Party (NPP) to whenuena gandudu midelẹ tọn awetọ wa aimẹ to Naijilia mẹ. Modopolọ, Adeniran lẹzun azinponọ na ogbẹ yọyọ (NPP) tọn to whenue Sẹlẹ Olu Akifosilẹ he yin azinponọ ogbẹ lọ tọn dai hẹn otẹn etọn bú to gandudu whinwhlẹn hẹ Lateef Jakande to ovo de mẹ, bọ e tọn sọn azinponọ tẹnmẹ ògán lọ tọn. Adeniran whẹwhẹ wẹ du sẹnyọnẹntọgan tintan to otò lọ blebu mẹ to gbẹwhenu etọn whepo e do lẹzun kọmiṣọna na tito wepinplọn tọn to otò lọ mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia Adà:Ovi he ye ji to owhe 1918 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 1996 lẹ
Ime Bishop Umoh
Ime Bishop, he yé sábà nọ ylọdọ Okon Lagos kavi Ido Yes, yin aihundatọ Otò Naijilia tọn po fànfúnnọ dé po.
Bẹjẹeji gbẹzan, wehihia po azọn etọn po
Ime Bishop yin Ibibio-nu sọn Nsit Ibom, to Ayimatẹn Akwa Ibom tọn to Hùwaji Otò Naijilia tọn mẹ. E tọ́n sọn Wehọmẹ Alavọ Uyo tọn fihe e plọnnu gándo Philosophy go te E bẹ azọn aihundida tọn etọn jẹeji sọn ovu whenu bo ko sọawuhia to sinima lẹ he hugan kanweko mẹ. Sinima he hẹn ẹn diyin wẹ sínima akọ̀ tọn dé he yin "Uyai", he Emem Isong yin basitọ aihun lọ tọn to owhe 2008 mẹ.
Azọnwhe he e basi afọzedaitọ na lẹ
Ewọ wẹ afọzedaitọ na Glo Naijilia.
Azọ́ndenamẹ etọn to tonudidọ mẹ
Aihundatọ fànfúnnọ ehe yin azọndena to Owhe 2016 taidi alọgọtọ vonọtaun na Ayimatẹn-gan Ayimatẹn Akwa Ibom tọn, Udom Gabriel Emmanuel do whẹho Ethical and Social Reorientation tọn ji.
Ebun Oloyede Ola-Iya
Alhaji Lukuman Ebun Oloyede Ola-Iya he mẹlẹpo yọnẹn taidi Igwe yin Ovi jiji Togbo Naijilia tọn, bosọ yin Aihundatọ nupinpọn dó plọnnu tọn dé. Ebun Oloyede yin jiji to otò Kenta tọn mẹ, to Oke-Ejigbo Abeokuta.
Ime Bishop Umoh
Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ebun Oloyede Ola-Iya
Tito wehihia etọn tọn
Olaiya yi wehọmẹ dókọtọn St. Jude tọn to Abeokuta to Ayimatẹn Ogun tọn mẹ. E sọ zindonukọn to Wehọmẹ daho Premier tọn to Abẹokuta. To enẹgodo e yi plọnnu gándo hodọdopọ go to Wehọmẹ Moshood Abiola tọn mẹ to Ayimatẹn Ogun tọn mẹ.
Azọn etọn taidi Aihundatọ nupinpọn-do plọnnu tọn dé
E kọnawudopọ hẹ ogbẹ Aihundida tọn Musibau Shodimu tọn he tin to tòpẹvi Abeokuta tọn mẹ to whelọnu to gblagbla owhe 1970 tọn lẹ mẹ.
Munya, Nigeria
Munya yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to aṣẹpipa ayimatẹn Niger tọn tọn glọ to otò Naijilia tọn mẹ. Tatọ́-tẹnnọ̀ etọn lẹ tin to topẹvi Sarkin Pawa tọn mẹ to agéwaji lẹdo lọ tọn sẹpọ ayimatẹn kaduna tọn to alihiamẹnu at10°01′00″N 7°06′00″E ji.
Lẹdo etọn gbló sọ̀ kilomẹtlu 2,176 lẹdope podọ gbẹtọ sọha 103,651 wẹ tin to finẹ to mẹhihia 2006 tọn whenu.
Sọha pósu tọn (postal code) filọ tọn wẹ 921.
E tin to agbegbe whèyihọ-waji tọn ayimatẹn lọ tọn. Omẹ Gwari tọn lẹ wẹ yin suhugan mẹhe nọ nọ̀ finẹ lẹ tọn bọ glèzọ́n wẹ ye nọ wa hugan.
Guni
Munya bẹ mimá tonudidọ tọn ṣinatọ̀n hẹn bọ mimá Guni tọn wẹ kló bosọ do huhlọ́n hugan to ye mẹ. Guni, dile e nọ saba yin yiylọ do, wẹ yin ahọ́nkan ayimatẹn lọ pete tọn podọ Guni wẹ ye sẹtẹ̀nna wehọmẹ lizọnyizọn tomẹyìtọ tọn lẹ (missionary schools) sọn sọyi do tatọ́-tẹnnọ ayimatẹn lọ tọn. Na nue du gandudu dokọ̀ tọn, Guni wẹ yin topẹvi he bẹ omẹ nukúndeji lẹ hẹn hugan gọna whẹndo Magaji tọn ehe to owhe lẹ gblamẹ, ko yidogọ na nukọ̀nyiyi po didoai gandudu dokọ̀ tọn lọ tọn po gọna etlẹ yin adà de to didoai ayimatẹn lọ blebu tọn lọsu mẹ.
Mẹgbeyinyan 2021 tọn
To azán 17tọ Abọ̀húsun 2021 tọn, ogbẹ́ 80 jaguda he hẹn awhànfunnu lẹ tọn de tọ́nawhàn gletoho de to Munya bo hù omẹ awè bo fìn hugan gbẹtọ 66,ehe bẹ asì awè tonudọtọ de tọn gọna ahọlu lọ sin ovi awè hẹn. Mẹgbeyinyan ehe yin adà pẹvi de poun awhàntọ́nmẹ gbọn jaguda lẹ dali to agbegbe lọ ji.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Lẹdo Dokọ̀ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ