cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ipokia
Ìpókíá kàví Póká tò Gungbe mẹ̀ wẹ̀ yín oto dahó pódo lẹ̀nù yígba dé pó tò Ayimatẹn Ogun tọn mẹ tò Otogbó Naijilia tọn mẹ̀. Póká kàví Ìpókíá yin dogbóto na Naijilia he do dogbo hẹ Togbó Benẹ tọn. Otò he sẹpọ́ Póká lẹ wẹ̀; Idiroko, Oniro, Ita Egbe, Hunbo, Agọṣaṣa, Aseko, Maun, Koko, Ropo, Alaari, Tube, Ilashe, Ifonyintedo, Madoga, Jofin pó Tongeji po. Mẹhe to Àhọ́lúzìnpòjí to Poka din wẹ̀, Àhọ́lú Yisa 'Sola Adeniyi Adelakun Olaniyan(JP). Àyọ̀nù, Gùnnù pó Ànagónù lẹ́pò wẹ̀ yín otonọ̀ tò Póká yígbají.
Alọdlẹndonu lẹ́
Adà:Naijilia
Bolaji Badejo
Bolaji Badejo (sọn Avivọsún, azán konukunatọ̀ntọ́, owhe 1953 tọn jẹ azán konukunawetọ, Awewesun, owhe 1992) yin dopo to yẹdenanutọ nukundeji lẹ mẹ podọ aihundatọ he yin yinyọnẹn na aihundida wunmẹ he mẹ e nọ yawu tọ́n te lẹ mẹ to Naijilia. To aihun he e da lẹ mẹ wẹ Ridley Scott's to emẹ wẹ e yin Alien te. Adà ehe wẹ e nọ yawu yí wà to aihun etọn susu lẹ mẹ.
András Gálszécsy
András Gálszécsy yín jiji to (azán ṣinawetọ, Awewesun owhe 1933 tọn bo nọgbẹ̀ jẹ azán ṣinawetọ, kọyànsun owhe 2021(kúzan etọn yín lila to azán ehe gbe). Yin whẹyidọtọ Hungary-nu de podọ e sọ yin tonudọtọ de ga. E yin lizọnyizọnwatọ civilian intelligence service, dodinanutọ́ Hungary-nu. Gálszécsy kú to azán ṣinawetọ kọyànsun owhe 2021, owhe 87 yinyin mẹ.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1933 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
King Wadada
King Wadada, sọ yin yinyọnẹ̀n taidi Austin  Peter, (yin jiji to azán ṣidopotọ osun ṣinatọ̀ntọ owhe 1975) bo sọ yin hànjitọ dé po hankantọ dé po to togbo Naijilia tọn mẹ. Nuhe é yin yinyọnẹ̀n na hugan wẹ ohàn he é jí, he hosọ́ etọn yin "Holy Holy".
Bẹjẹeji gbẹ̀zán etọn tọn
Ahọlu Wadada yin jiji to azán ṣidopotọ osun ṣinatọ̀ntọ owhe 1975 to Urhonigbe, to gandudu dokọ  Orhionmwon tọn to ṣẹnṣẹn Ayimatẹn Edo tọn to tògbo Naijilia tọn mẹ.
Azọ́n
Ahọlu Wadada, yin dide to hànjiji Miracle Day tọn whenu. E yi ajọ̀ Kora tọn taidi hànjitọ dagbe hugan to Aflika to owhe 2010.
Alọdlẹdonu lẹ
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1975 lẹ Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Nasrul Abit
thumb|Nasrul Abit Nasrul Abit ( 24 Awewesun 1954 - 28 Avivọsun 2021) yin tonudọtọ Indonesia tọn. E yin dopo to ogbẹ́vi Great Indonesia Movement Party tọn lẹ mẹ. Ewọ wẹ yin ayimatẹn-gán ṣiantọntọ whezẹtẹn Sumatra tọn sọn 12 Afínplọsun 2016 jẹ 12 Afínplọsun 2021. E sọ yin alọgọtọ na Pesisir Selatan Regency sọn 2000 jẹ 2005. Abit yin jiji to Pesisir Selatan Regency. Abit wá kú to 28 Avivọsun to Padang, Indonesia gbọn Azọ̀nylankan COVID-19 dali podo e tindo owhe 66 to whenue e kú.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adrienne Corri
thumb|Adrienne Corri Adrienne Corri yin jiji to (azan wiatọ̀ntọ́, Abọ̀húsun, owhe 1930 bo sọ nọgbẹ̀ jẹ azan wiatọ̀ntọ́, Whejisun, owhe 2016) tọn mẹ. Eyin yọnnu aihundatọ Brítánì tọn de. Eyin yinyọnẹn taidi Mẹmẹyọnnu Alexander to adà he e yiwa to aihundida Stanley Kubrick's A Clockwork Orange tọn mẹ. Corri basi matintọ to owhe etọn gbe to otò London tọn mẹ gbọn ahunzọ̀n dali to azan wiatọ̀ntọ́, Whejisun, owhe 2016 tọn mẹ bọ owhe etọn basi kanwe e lan ṣidopo (86).
Adrien Houngbédji
Azọ́n tonudidọ etọn tọn
Adrien Houngbédji yin jiji to Aplahoué (Benẹ) to 1942. E mọ gbedewema daho hugan yí to whẹ̀didọ mẹ to wehọmẹ alavọ Paris tọn to 1967. To owhe dopolọ mẹ, e ze otẹn tintan to wehọmẹ French National School of Magistrate tọn mẹ. To Avivọsun 1968, Adrien kọnawudopọ po ogbẹ whẹdatọ lẹ tọn po to Cotonou. Whenuena e yigbe nado lẹzun agọjẹdomẹtọ to whenue Mathieu Kérékou to gandu, e yin wiwlesú dó ganmẹ to Afínplọsun 1975. Azan kleun dé godo to azán atọ́ntọ Whejisun 1975, Houngbédji họn sọn ganpamẹ dó gbè; ehewutu yé dawhẹ oku tọn na ẹn. Adrien yì Paris, enẹgodo e yì Dakar to Sénégal fie e yin mẹplọntọ to whẹdida mẹ te. To whenue e tọ́n sọn finẹ, Adrien yì Libreville to otò Gabon tọn mẹ fie e sọ wazọn whèdida tọn tẹ. To otò Gabon tọn mẹ, Houngbédji jẹakọ hẹ togbogan Omar Bongo. Bongo na ayinamẹ Houngbédji nado lẹkọ dó Benẹ to Awewesun 1989, whenuena gandudu Kérékou tọn sẹ́ wema jona ylando tọn dó Houngbédji. Omar Bongo wleawuna agahun po nukọntọ ayimatẹn lẹ tọn to Gabon po nado plan Houngbédji lẹkọ dó Benẹ. To Whejisun 1990, Houngbédji dó ogbẹ́ Democratic Renewal Party te, bọ to bíbẹ owhe 1991 tọ, E yin dìde taidi dopo to wedegbẹ tonudidọ tọn Benẹ tọn. E whlẹn ogan tẹn otogbo Benẹ tọn to Whejisun 1991, ṣigba otẹn atọ̀ntọ wẹ é gba to whenuena ye hia ovo godo. Enẹgodo E wa yin dide di ògán wedegbẹ tonudidọ tọn Benẹ tọn sọn owhe 1991 jẹ owhe 1995. Houngbédji kọnawudopọ to opli otò tọn National Conference mẹ ehe hundotẹnmẹ dote na Benẹ nado dó tonudọgbẹ avọtatanọ (democracy) susu to Afinplọsun 1990. Kérékou nọ godo na Houngbédji nado yin ògán to opli lọ godo ṣigba Nicéphore Soglo mọ nukundagbe mẹhe to opli lọ tẹnmẹ tọn lẹ yi hugan Houngbédji, ehe zọn bọ Soglo dó yin dide. To Whejisuu 1995, to ovo didi na aisintẹn wedegbẹ tonudidọ tọn whenu, ogbẹ PRD tọn po tonudọgbẹ devo lẹ po jẹagọ dó togbogan Nicéphore Soglo, ehe hẹn ọgbẹ PRD tọn mọ aisintẹn susu yi bọ Houngbédji sọ vọ yin dide di ògán wedegbẹ tonudidọ tọn Benẹ tọn na awetọ to azán koatọ́n-nukunẹnẹtọ Lidosun, whenue é du to mẹhe Kérékou dèdai Bruno Amoussou ji. To azán ṣiantọ̀ntọ Nuwhàsun 1998, Houngbédji kanwe azọndote tọn po hagbẹ PRD tọn atọn po.
Isa Hassan Jama'are
Isa Hassan Jama'are yin dopo tonudọtọ Naijilianu de, bosọ yin dopo to hagbẹ wedegbẹ́ tonudọtọ lẹ tọn son Jama'are/ Itas-Gadau Ayimatẹn Bauchi Tọn. E yin didẹ whla atọntó to azan gbanewhèawetọ whejisun owhe 2015 tọn.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adrien Houngbédji
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1942 lẹ
Suraj Adekunbi
Bẹjẹeji gbezan etọn
E yin jiji to Ayetoro, to Ayimatẹn Ogun tọn, to Otò Naijilia tọn mẹ. Adekunbi yin dopo to ovi fọtọ̀n he Rahmon po Elizabeth Adekunbi po ji lẹ mẹ. E yi wehọmẹ dokọ̀ tọn St. Paul African church primary school, Ayetoro, whẹpo e do yi Comprehensive High School, Ayetoro, to fihe e yi gbedewema pẹvi te to owhe 1993. E yi gbedewema to zomọ bibayi mẹ sọn wehọmẹ politẹknik tọn, Ilaro to owhe 1996, podọ gbedewema he bọdego sọn politẹknik Ibadan. E sọ yi gbedewama devo to Wehọmẹ Alavọ tọn Federal University of Technology Akure, podọ gbedewema daho to nubibasi po didoai po mẹ to owhe 2011, sọn wehọmẹ alavọ Ibadan tọn si.
Azọn po tonudidọ po
Adekunbi bẹ azọnwiwa jẹeji taidi alọgọtọ to Nigerian Petroleum Development Company (NPDC) to togbo Edo tọn mẹ to whenuena e to sinsẹn Naijilia to owhe 2000. To whenena e sẹn fo godo, e lezun mẹplọntọ to wehọmẹ alọnuzọnwatọ lẹ tọn, Idi-Aba, Abeokuta. To enẹgodo e biọ ogbẹ Ogun State Civil Service working in the Burea Transportation tọn mẹ sọn owhe 2004 jẹ 2006, whẹpo e do doalọte nado wazọn to azọnwhe otọ etọn tọn, Al-Rahman Oil & Gas Limited. To 2007 e ze apotin nado yin wedegbẹ tonudọtọ ayimatẹn whezẹtẹn Egbado tọn ( he wa yin yinyoẹn taidi Yewa North )  Sigba e gbọawupo. To 2011, e sọ ze apotin devo to ogbẹ Action Congress of Nigeria (ACN) bo yin alọkẹyi. E yin dide taidi hodọtọ ogbẹ lọ tọn. E so yin dide whla awetọ taidi hodọtọ ogbẹ lọ tọn to 2015 Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Bonfoh Abass
El-Hadj Bonfoh Abass (yin jiji to azán ko-nukunatọ̀ntọ, Abọ̀húsun, owhe 1948 jẹ azán gban-ewhe-dopotọ, Ayidosun, owhe 2021 tọn). E yin tonudọtọ de to otò Togo tọn mẹ. E yin tògan otò Togo tọn na ojlẹ de sọn azán koàtọ́n afliplọsun Owhe 2005 jẹ azan ẹnẹtọ Nuwhàsun Owhe 2005 tọn mẹ. Ewọ wẹ nukọ̀ntọ to National assembly otò Togo tọn sọn Afliplọsun owhe 2005 jẹ liyasun owhe 2013 tọn mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1948 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Borgu Local Government Area
Borgu yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to aṣẹpipa Ayimatẹn Niger Tọn tọn glọ to Naijilia, e yin dopo to Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn (LGD) koatọ́n ayimatẹn lọ tọn lẹ mẹ, gọna tatọ́-tẹnnọ etọn to New Bussa. Sọha pósu tọn lẹdo lọ tọn wẹ 913. LGD Borgu tọn ko yin apadewhe ayimatẹn Kwara tọn dai, amọ sọn 27 Avivọsun 1991 e yin zizedo aṣẹpipa Ayimatẹn Niger Tọn glọ.
LGD lọ tindo aṣẹpipa dopolọ po Borgu Emirate - gandudu hohowhenu tọn Naijilia tọn de po. E bẹ zungbó Borgu tọn (Borgu Game Reserve) po apadewhé nupọntẹn Kainji tọn (Kainji National Park) po hẹn.
To mẹhihia 1991 tọn whenu gbẹtọ sọha 110,000 wẹ yin mimọ to LGD Borgu tọn po akọ̀ flusọ́ etọn lẹ po dile ye yin sislẹ bọdego do:
Owe Wiwe lẹ—Lẹdogbedevomẹ Aihọn Yọyọ Tọn
thumb|Owe Wiwe lẹ—Lẹdogbedevomẹ Aihọn Yọyọ Tọn Owe Wiwe lẹ—Lẹdogbedevomẹ Aihọn Yọyọ Tọn lọ yin lẹdogbedevomẹ Biblu tọn de he yin zinzinjẹgbonu gbọn Watch Tower Bible and Tract Society dali. Adà Alẹnu Yọyọ lọ tọn yin didetọn to 1950, taidi Lẹdogbedevomẹ Aihọn Yọyọ lọ tọn Owe Wiwe Glẹki Klistiani tọn lẹ tọn, bọ Biblu lọ blebu wa yin didetọn to 1961; Kunnudetọ Jehovah tọn lẹ wẹ nọ yi ì zan bosọ nọ má ẹn na mẹdevo lẹ. Dile etlẹ yindọ e ma yin ewọ wẹ yin Biblu tintan he yin zinzinjẹgbonu gbọn ogbẹ́ lọ dali, ewọ wẹ yin lẹdogbedevomẹ yetọn tintan he yin bibasi sọn Biblu Heblugbe hohowhenu tọn, Koine Glẹkigbe tọn, po Biblu he yin kinkan do Alamaikigbe Hoho lọ po mẹ tlọlọ. Kakajẹ azán 2tọ Whejisun, 2020 tọn, ogbẹ́ Watch Tower Society tọn ko zín hugan vọ́kan livi 220 Lẹdogbedevomẹ Aihọn Yọyọ lọ tọn lọ blebu kavi apadewhé etọn jẹgbonu to ogbè 200 lẹ mẹ.
Usman Alkali Baba
Usman Alkali Baba (jijizan: 1 Whejisun 1963) yin ponọ sunnu Naijilia-nu he yin ponọ-gán daho yọyọ. E yin azọ́ndena nado yin ponọ-gán daho do otẹn Mohammed Adamu tọn mẹ to 2021.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1963 lẹ
Orisa Oluwa
Orisa Oluwa yin onumẹsẹn de to Yoruba mythology he do sẹn zinzan owhehẹ tọn to Iwoye ketu yedọ otohome de to Ayimatẹn Ogun Tọn, owheyihọ waji Naijilia tọn. Numẹsẹn ehe yin dopo to voodun atọn he yin hinhẹn wa otohomẹ dogbọn Ahọlu Olomu hewa sọn tòdaho Ile Ife tọn podo onu devo lẹ dogọna jẹgbakun podo ahọlugan po he nọ yin yiylọ dọ "Opa Ogbo".
Adọ́
Adọ́ yin osin he tin to agbasa mẹ. Adọ́ nọ nọ adọ́pó mẹ to sẹ́lin bo nọ tọ́n sọn gbẹtọ go gbọn sunnuwhé kavi yọnnuwhé, na nuvo de tin he tọ́n sọn adọ̀pó mẹ yi sunnuwhé kavi yọnnuwhé. Adọ́huhu yin aliho de nado de osin he ma yọnnayizan lẹ sọn ohùn kavi agbasa mẹ. To whenue ohun ko sa gbọn agbasa lọ mẹ, ninọmẹ etọn nọ diọ, na nudelẹ tin to ohùn mẹ he agbasa ko yí, podọ na agbasa lọsu ko jo nudelẹ do ohùn lọ mẹ wutu. Mọdopolọ, ohùn lọsu ko yi nudelẹ sọn nududu mẹ. Homẹnú he nọ yin liver nọ de nuhe nọ hẹn awugble lẹ sẹ bo nọ yi nuhe ohùn tindo hudo etọn delẹ dogọ taidi amino acids, protein, coagulation factors, hormones po mọmọ po. Enẹgodo, homẹnú he nọ yin kidney nọ de nuhe su hugan lẹ po taidi osin po ojẹ̀ po. Adọ́ nọ saba yin osin kẹdẹ he nọ hẹn awugble wa na agbasa. Sinmẹ adọ́ tọnnọ diọ sọnojlẹ de mẹ jẹ devo mẹ, eyin ninọmẹ agbasa lọ tọn ma to ganji, sinmẹ adọ́ lọ tọn sọgan yin koklojonọ. Eyin gbẹtọ nu osin susu, e na hu adọ́ susu, mọdopolọ, eyin e nu osin pẹẹde e na hú adọ́ pẹẹde.
Ireti Osayemi
Ireti Osayemi yin yọnnu aihundatọ sinima Ayọgbe tọn otò Naijilia tọn dé.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Mathieu Kérékou
Mathieu Kérékou (yin jiji to azán awetọ osun ṣiẹnnẹtọ owhe 1933 - azán 14tọ osun 10tọ owhe 2015) yin tonudọtọ otògbo Benẹ tọn. E yin togan otogbo Benẹ tọn sọn owhe 1972 kakajẹ owhe 1991 podọ sọn 1996 kakajẹ 2006. To whenue alọ etọn ko jẹ go godo, E dugan do otogbo lọ ji na owhe fọtọ̀nn-ukunawe. E jai to ovo dide togan tọn whenu to owhe 1991, ṣigba, bosọ vọ yin dide taidi togan to ovo bibla owhe 1996 tọn whenu bosọ vọ yin dide whla awetọ to owhe 2001.
Naijilia
Naijilia yin otò de he tin to Whèyihọ Aflika tọn. E tindo gbẹtọ sọha nudi 188,500,000 he hugan otò delẹ to Aflika. Gandutẹn etọn wẹ Abuja. Naijilia yin yinyọnẹn taidi otò daho de podọ dopo to otò he yin adọkunnọ to Aflika gbeji lẹ mẹ.
Whenuho
Sọn owhe 1500 do yi 1800, mẹsusu sọn Otò he nọ yin Naijilia mẹ wẹ yin bibẹ sọyi Europe taidi kanlinmọ lẹ, ye nọ bẹ ye yi Amẹlika nado yi wazọn, afanumẹ ehelẹ nọ yin hihọ bosọ yin sisa to amẹlika gbọn etiopianu lẹ dali. To egbehe,susu mẹhẹ gando afanumẹ enẹlẹ go gbẹ tin to Amẹlika. Ye nọ yin yiylọdọ African Americans. Sọn 1901 yi 1960, united kingdom wẹ tindo gbedide do Naijilia ji. Nalete, to 1960 gbẹtọ lẹ jlo medekannujẹ vẹkuvẹku bọ Britain dike bọ ye mọyi. To ojlẹ delẹ to ehe godo, Naijilia lọsu wẹ nọ basi dide mẹhe na dugan do ye ji, etlẹ yindọ gbẹtọ lẹ ma sọgbe hẹ. Na ehe wutu, Awhan daho de fọn he yin yiylọdọ Biafra war po Igbonu lẹ po he jlo otò yetọn titi to whezẹtẹn waji. Yé ma jlo na yin apadewhe otò Naijilia tọn he to yinyin anadena gbọn Malenu whezẹtẹn waji po wheyihọ waji tọn po dali ba. To 1999 Naijilia lẹzun otò de he gbẹtọ lẹ wẹ nọ basi dide mẹhe na dugan do ye ji tọn. Enẹgodo, Olusegun Obasanjo, he yin Ayọnu de lẹzun togan otò Naijilia tọn, to owhe 2007, Umar Yar'Adua, he yin Malenu de yin dide taidi togan otò Naijilia ton. To Nuwhàsun 2009, Goodluck Jonathan he yin mẹbọdomẹgo togan Yar'Adua ton lẹzun togan otò Naijilia tọn to whenue Yar'Adua basi matintọ.
Tòdaho lẹ
To owhe 2012, Naijilia tindo tòdaho lẹ he bẹ gbẹtovi he lan to sọha livi dopo ji.
Sinsẹn
To Naijilia, Melenu po Yisenọ lẹ po dibla yin sọha dopolọ.
Adà:Otò Adà:Aflika *
Sa'a Ibrahim
Sa’a Ibrahim yin ayinamẹtọ Naijilia tọn gando hodidọ go bo sọ yin linlinkàntọ de. Ewọ wẹ yin yọnnu tintan he lẹzun azinponọ to azọ́nwhe Broadcasting Organisation of Nigeria (BON) tọn. E sọ yin anadenanutọ azọ́nwhe tele Abubakar Rimi tọn.
Gbẹzan bẹjẹeji tọn etọn
Hajia Sa’a Ibrahim yin jiji na Malam Ibrahim po Yalwa Bello po to 18 Lidosun 1960 tọn to Magashi Quarters, gandudu lẹdo dokọ́ Kano tọn.
E yì wehọmẹ Kofar Kudu Primary School sọn 1966 jẹ 1973.To enẹgodo,  e zindonukọn yì Government Secondary School to Dala, Ayimatẹn Kano tọn sọn 1973 jẹ 1978 to fihe e mọ gbedewema wehọmẹ pevi tọn yí te.
E mọ gbedewema daho yí to tonudidọ mẹ sọn wehọmẹ alavọ Sokoto tọn sọn gblagbla owhe 1980 podo 1984 po podọ e mọ gbedewema yí to hladiozọ́nwiwa mẹ to wẹhọmẹ alavọ Jos tọn, Naijilia sọn gblagbla owhe 1988 po 1989 po.
Hajia Sa’a Ibrahim mọ gbedewema daho yí to Public relations mẹ sọn wehọmẹ alavọ Bayero tọn to Kano.
Azọ́n
Sa’a Ibrahim bẹ linlinzọ́n jẹeji taidi nubayitọ to hladio Kano tọn ji to 1984. E wa lẹzun tatọ́ to hladio Kano tọn to apadewhe he nọ wazọ́n do titi yọnnu lẹ podo ovi lẹ tọn po.
To 1986, e godo hladio Deutsche-Welle tọn ji to fihe e wazọ́n te taidi awuwledaitọ na tito-to whinnu yọnnu lẹ tọn podo linlindọtọ tọn po.
To 1993, e biọ CTV67 taidi tatọ́ na yọnnu po yọpọvu lẹ po bo gbọnmọ dali lẹzun mẹhe nọ penukundo tito lẹ go.
To 1999, e lẹzun nukunpedonugotọ hladio FM Kano tọn podọ to 2005 e lẹzun alọgọtọ anadenanutọ azọ́nwhe lọ tọn.
To 2014, ayimatẹngan Rabiu Musa Kwankwanso dé e taidi MD/C.E.O na azọ́nwhe tele Abubakar Rimi Television he yin nutindo otò Kano tọn.
To Kọ́yànsun 2019, e yin dide taidi azinponọ BON tọn.
Sinsẹ́nzọ́n
Sa’a Ibrahim sẹ́n to State Advisory Panel for the DFID funded State Accountability and Voice Initiative – SAVI, to fihe e gọalọ bosọ wlebona asisa lẹ to azọ́nwhe linlin tọn, CSOs podo wedegbẹ tonudidọ ayimatẹn lọ tọn.
E sọ sẹ́n taidi tatọ́ ogbẹ linlinzọ́nwatọ ayimatẹn Kano tọn he nọ wlawuna tito nuwiwa tọn sọn Liyasun 2002. To ogbẹ lọ mẹ, e wleawuna alọgọtọ na vọzepọn, nukunpedonugotọ podo kandai gando awukuzọ̀n didesẹ podo hodidọ gando agbasalilo po to ayimatẹn Kano tọn.
E sẹ́n taidi dopo to hagbẹ Social Mobilization Technical Committee he to nukunpedo ayimatẹn ao (10) he to oglọ na UNICEF to Bauchi sọn 1998 jẹ 2002.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Naijilia-nu lẹ
Anthony Elujoba
Anthony Elujoba (yín jiji to owhe 1948) yín Mẹplọ́ntọ Daho he yọ́n núsusu gando gbemasin go to tògbo Naijilia tọn. E nọ yin yiylọdọ "Village Chemist" na e nọ dindona gbemasin ganji. Ewọ wẹ kanselọ dai tọn na Wehọmẹ Alavọ Obafẹ́mi Awolọwọ tọn.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1948 lẹ
Sōichi Aikawa
Sōichi Aikawa (相川 宗一, Aikawa Sōichi, 13 Zósun 1942 – 25 Alunlunsun 2021) yin tonudọtọ oto Japan tọn. Aikawa yin jiji to Urawa, Saitama. E yin alọkẹyi taidi ayimatẹngan Urawa tọn to 1991 jẹ 2001. E yin dide taidi ayimatẹngan tintan tohomẹ Saitama tọn podọ e jo azọn do to 2009. Aikawa basi matintọ to 25 Alunlunsun 2021 tọn gbọn azọn vẹgo tọn ehe dotena gbigbọ etọn. Ehe owhe etọn lẹpo yin 78.
Nukunhunhun
Nukunhunhun yin hogbe dé he nọ yin yiyizan na hogbe glẹnsigbe tọn lọ civilization, he na taun tọn, yin hogbe dé he wá sọn Latin-gbè mẹ, enẹwẹ civis he zẹemẹdo "mẹde he nọ nọ̀ tòhò dé mẹ". Lomunu dowhenu tọn lẹ nọ jlo dọ mẹhe yé gbawhàn yẹtọn lẹ ni nọ nọ̀ tòhò lẹ mẹ. Eyin gbẹtọ lẹ hùnnukun, e zẹemẹdo dọ yé ko plọnnu gando nuyọnẹn, azọ́n-yinyọnẹn podọ oyọnẹn he ko yin bibẹpli sọn owhe-kanweko susu lẹ die to nukọnyiyi gbẹtọvi lẹ tọn mẹ. Adà awetọ nukunhunhun tọn to whedelẹnu sọgan yin yiylọdọ gletanu, mẹhe ma hùnnukun, kavi mẹhe to nuyiwa taidi kanlin.
Sōichi Aikawa
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Nukunhunhun
Nukunhunhun na taun tọn zẹemẹdo nukọnyiyi taun lẹdo dé kavi titobasinanu dé tọn. Ehe zẹemẹdo dọ yé tindo osẹ́n yetọn lẹ, aṣa yetọn titi lẹ, aliho tangan dé he mẹ yé nọ mọ nududu yetọn te, podọ aliho he mẹ yé nọ penukundo omẹ yetọn lẹ go do. Suhugan nukunhunhun voovo lẹ tọn wẹ nọ tindo aliho glelilẹ tọn dé, aliho gandudu tọn dé taidi nado tindo ahọlu dé kavi nado dè nukọntọ dé gbọn ovò-dide gblamẹ.Yé nọ tindo ogbè tangan dé he nọ yin didó gbọn suhugan gbẹtọ lẹ tọn dali, podọ yé sọ nọ tindo sinsẹn wunmẹ tangan dé. Yé nọ plọn ovi yetọn lẹ oyọnẹn he yé dona jẹakọhẹ lẹ. Nukunhunhun wunmẹ lẹpo, bẹsọn Sumelinu lẹ po Egiptinu dowhenu tọn lẹ po ji wẹ ko tindo wunmẹ wekinkan tọn dé. Nuhe zọn wẹ yindọ wekinkan nọ gọalọna gbẹtọ lẹ nado sẹ̀ oyọnẹn do, podọ bosọ yidogọna oyọnẹn he tin to aimẹ to ojlẹ dé mẹ.
Titobasinanu gbẹtọ lẹ tọn he wayi lẹ, he sọgan yin yiylọdọ dehe ma hùnnukun eyin yé yin yiyijlẹdo egbezangbe tọn lẹ go, sọ gbẹ́ nọ yin alọdlẹndo taidi nukunhunhun ojlẹ yetọn mẹ tọn. Ahọluigba lomunu lẹ tọn yin apajlẹ nukunhunhun daho hohowhenu tọn dé. E yin gandudeji sọn tòdaho Lomu tọn. Ahọluigba ehe dlẹnkan sọn dogbo otò Scotland tọn kakajẹ agewaji aflika tọn po whèzẹtẹn-waji Meditelane tọn po. Ogbè he yé nọ do to whenẹnu wẹ Latin-gbè.
Latin-gbè yin ogbè dé he yin alọkẹyi na hodọdopọ to weyọnẹntọ lẹ ṣẹnsẹn to owhe susu lẹ he nukunhunhun lomunu lẹ tọn ko busẹ godo. Lẹnunnuyọnẹntọ po wesetọ delẹ po, po gbẹtọ devo delẹ po gbẹ nọ zan Latin-gbè to nuwiwa egbesọegbesọ tọn yetọn mẹ, sọle etlẹ yindọ nukunhunhun Lomunu lẹ tọn ko jai sọn nudi owhe 1,500 die gbọn. Nukunhunhun Lomunu lẹ tọn nọ aimẹ na diblayi owhe fọtọ́n (1000).
Aliho dopo he mẹ nukunhunhun dé nọ wá vivọnu te wẹ eyin e lẹzun apadewhe nukunhunhun yọyọ devo tọn. Taidi apajlẹ, Egipti dowhenu tọn jẹ didiọ ji to whenue jonọ susu lẹ wá tin to ṣẹnsẹn yetọn. E wá lẹzun apadewhe nukunhunhun otò Pẹlsia, Gleki, Lomu po otò Malénu lẹ tọn po tọn. Aliho devo wẹ nado lẹkọ do aliho nuyiwa tọn yetọn whẹwhẹwhenu tọn mẹ, nado bẹ́ gbẹninọ to aliho he bọawa dé mẹ. Taidi apajlẹ, nukunhunhun Lomunu lẹ tọn jẹ bubusẹ̀ ji vudevude to whenue yé jẹ gbẹ̀nọ ji to aliho ehe mẹ. Mọjanwẹ nukunhunhun gbẹ to didiọ kakajẹ egbehe etlẹ yin to aigba Aflika tọn ji.
Uzee Usman
thumb|Uzee Usman Uzee Usman Adeyemi (azán wídopotọ, Abọ̀húsun, 1986) yin aihundatọ Naijilianu dé, podọ anadenanutọ tito aihundida tọn dé he yè yọnẹn na aihun etọn dé he hosọ etọn yin  Oga Abuja. Nugopipe etọn nado doyẹyigona Nollywood po Kannywood po zọn bọ e mọ ajọ̀ susu yi podọ e yin yẹyidogona taidi Young Entrepreneur of the Year to hunwhẹ National Heritage Award tọn to 2016.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1986 lẹ
Anezi Okoro
Bẹjẹeji gbẹzan po azọ́n etọn po
Anezi yin jiji dó Arondizuogu Ayimatẹn Imo tọn, to Otò Naijilia tọn to owhe 1929 mẹ. Anezi wazọ́n doto mezizẹ whegbe tọn tọn, to University College Hospital, Ibadan tọn sọn owhe 1959 jẹ 1957. E bẹ azọ́n etọn jẹeji to owhe 1975 tọn mẹ taidi Weyọnẹntọ Dotozọ́n tọn, to Wehọmẹ Alavọ Naijilia tọn Nsukka. Ewọ wẹ ogan na ogbẹ doto he nọ penukundo azọ̀n agbasa go tọn to Aflika sọn owhe 1986 je 1991. Anadenanutọ, Nigerian National Petroleum Corporation to Awọnlin sọn owhe 1977 jẹ 1981.
E yin Weyọnẹntọ he basi dlapọn na Medical College of Georgia, Augusta to owhe 1987, po University of Minnesota, Minneapolis, to owhe 1988, po King Faisal University, Dammam Saudi Arabia tọn po taidi Weyọnẹntọ dogbọn nukunpipedo azọ̀n agbasa tọn go sọn owhe 1989 jẹ 1995.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ Adà:Ovi he ye ji to owhe 1929 lẹ
Salma phillips
Salma Phillips yin Husingan Televizion tọn, he sọ yin wekantọ po hunsingan he tlọn sọn Agewaji otò Naijilia tọn po. Yinkọ etọn blebu nọ yín Ummu Salma Nabila Phillips. Mẹsusu yọn he di Nukun Agewají Televizion tọn tọn. He yí Diplom na Osen slọn Wehọmẹ Alavọ Jos tọn(University of Jos),Naijilia bo sọ yi gbedewema na Osẹn slọn Wehọmẹ Alavọ Aimatẹn Rivers(Rivers State University of Science & Technology). He donukun do nado wazọn di linlinhokantọ na CNN.
Ezenwa-Ohaeto
Ezenwa-Ohaeto (1958 jẹ 2005) yin ohó milomilo-kantọ, otàn kleun kleun kantọ, podọ mẹplọntọ dé po. E yin dopo to omẹ tintan he yin Naijilia-nu he basi zinzinjẹgbonu ohó milomilo he yin kinkan to Glẹnsigbe he bọawu mẹ lẹ. E basi matintọ to Otò Cambridge to owhe 2005 tọn mẹ.
Vadi-gbe
Vadi-gbe lọ, Tsuvadi, yin ogbè Kainji tọn de he nọ yin dido to Naijilia gbọn omẹ Kambari tọn lẹ dali.
Ezenwa-Ohaeto
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1958 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 2005 lẹ
Vadi-gbe
Kakihum (kavi Gadi, Gaɗi) yin akọ̀gbe de. is a dialect.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Ogbè lẹ
Linlin
Linlin wẹ whenue mẹde dọho gando nujijọ alọnu tọn lẹ go (nuhe to jijọ to alọnu lẹ). Linlin sọgan yin nina to linlinwe lẹ mẹ, to zomọ nupinpọn tọn ji po ladio po ji. Nọtẹn susu wẹ tin to zomọ nupinpọn tọn he ji linlin nọ yin nina te egbesọegbesọ, taidi Fox News po CNN po. Linlinwe susu wẹ tin taidi Time, The Economist po Newsweek po. Linlinnamẹtọ wẹ mẹhe nọ gọalọ nado na linlin lẹ. Taidi apajlẹ, Brain Jotter yin linlinnamẹtọ. Yẹdide linlin tọn lẹ sọgan yin pinpọn to aliho susu mẹ taidi linlinwe mẹ, Ladio ji po zomọ nupinpọn tọn ji po.
Uranus
Uranus (ohia: ) wẹ planẹti ṣiawetọ do owhè go to Agblò owhè tọn mẹ. Fifa wẹ Uranus taidi Neptune. To Jupita po Saturn po godo Uranus wẹ planẹti atọ́ntọ he klo hugan.
Planẹti lọ yin dídá po fifa, gasi lẹ po likuidi mẹtà po, e tindo onu atọ̀n ehelẹ hydrogen (1H), helium (2He) po methane po, mọdopolọ e tindo ninọmẹ aimẹ tọn −197.2 °C (76.1 K) sẹpọ́ aga agblo tọn, e sinẹn pẹdé (nudi 55% to jijlẹ hẹ́ maasi wẹkẹ tọn). Onudi Liva 2.8 km wẹ uranus yí dó dẹn dó owhè go.
Adà:Lẹnunnuyọnẹn Adà:Planẹti lẹ
Lanre Hassan
Nọtẹn devo lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Nukunjijlado
Tohohowhenu, mẹsusu ma do ayiha Nunkunmẹ jijlado tọn to Otogbo Naijilia tọn mẹ. Yọnnu lẹ saba nọ jlanukunnmẹdo pẹde na yé nido yọn whanpẹ bo yọnpọn. Ṣigba, whenue House of Tara ko wa t'ome to owhe 1998, yọnnu lẹ ko yi alọ devo bo do ze oho lọ. Todín, mẹsusu ko yi Nukunjijlado di azọn daho. Kandai ko sọ dike mi ni yọnẹn dọ ye nọ mọ akwesusu to azọn lọ me. Oviyọnnu de, he oyín etọn nọ yin Bebe he sọ nọ ylọ ede dọ Bibiyonce ko sọ yi alọ devo bo do hẹn azọn lọ. E wleawu na azọn lọ bo sọ do adọgbigbo do e kan. Alọzọn e tọn sọ yọn taun. Alọnuzọn etọn yọn sọmọ bọ, gbẹtọ nukundeji lẹ nọ to yiylọ ẹ na azọn wiwa. Mẹhe e nọ wazọn na lẹ ko sọ su taun. Mẹhe sọ hodo e to facebook ji ko sọ su taun kaka ye ko jẹ 500,000. Mẹhe e ko nọ wazọn na lẹ die; Rita Dominic, Nneji Hampson, Erica Ndewendim, Lilian Esoro, Ndima Okojie, Shara Ooza podo mẹdevo lẹ
Lagos State Model College Kankon
Lagos State Senior Model College Kankon yin Wehọmẹ daho de, he tin tó Owódé-Àpá lì jí tò otò he nọ yin Gbagli, tò Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ. Wéhọmẹ̀ lọ́ yìn didoai tò owhè 1988 tọn mẹ, tò àyímátẹngán awhanfuntọ whènù, Àwhàngàn Rear Admiral Mike Akhigbe (Rtd).
Otàn
Lagos State Model College tín to wehọmẹ pọ́nbaí daho àtọ́n he Ahọlu dudu Àwọnlìn yímatẹn dótè tó àyígbamátẹn àtọ́n dé e tín tó àyímátẹn Awọnlin tọn mẹ̀. Yé dó wéhọmẹ lọ́ ai tò owhè 1988, tò ògán dudu àwhànfùntọ́ Okhai Mike Akhigbe, mẹ̀hè baí otohọ́lúdugán àwhànfùnnọ tọn tò àyímátẹn Awọnlin tọn. Yé bò bẹ́ wéhọ lọ́ yì thòtẹ̀n àthóthó étọ̀n tò Owódé-Àpá lijí tò àzán gbànewhèàtọ̀n, osùn wídòpó owhè 1989 mẹ̀. Government College, Ketu, tò Ẹ̀pẹ́ wẹ̀ yé dó wéhọ lọ́ dótè dó, pó òhá ẹ̀nẹ̀ étọ̀n dé e pò lẹ pó dó Igbóńlá, Bádóre, Meiran podo Igbokuta pó. Sọ́n whènẹnù, 1988 dójẹ̀ 1992 gbọ́n, yé bayí thóthẹ̀ wéhiá dé e yọ́n dayí wéhọ àtọ́n lẹ́ ẹ pó tọn. Wéhọgán Igbóńlà tọn, Mẹ̀súnnù James Akinọlá Pàṣedà wẹ̀ yé dó basí nùkúnpédonugòtọ́ Wéhọgán wéhọmẹ àtọ́n lọ lẹ tọn, dé yé dó tó wéhọ lọ́ lẹ doai tò owhè 1988 mẹ̀. Mẹ̀súnnù B.O. Owoade wẹ̀ yín Wéhọgán tíntán wéhọ lọ́ tọn, bọ̀ Mẹ̀mẹyọ́nnù M.O. Ọmọniyi bo basí àlọ̀gọ́tọ étọn.
Oyíndidiọ owhè 2003 tọn
Yé diọ́ wéhọmẹ lọ́ sí yínkọ do Lagos State Senior Model College, Kankon tò owhè 2003 mẹ̀. Bọ̀ nọ̀ví pẹví wéhọmẹ lọ́ tọn, má sọ́ tín tò glọ wéhọdáhó lọ́ tọn mẹ̀
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Wehọmẹ lẹ
Uzamat Akinbile Yussuf
Uzamat Akinbile Yussuf he sọ yin yinyọnẹn di Uzamat Folashayo Akinbile Yussuf (yin jiji to 1976), yin amàsinzọ́nwatọ, nukọ̀nyiyi jọja lẹ tọn dintọ  (youth activist), tonudọtọ po tito nunina homẹdagbe tọn zedai-tọ po de. Ewọ wẹ yin nukúnpedonugotọ azọ́nwatẹn Ministry of Tourism Ayimatẹn Awọnlin Tọn tọn. Azọ́ndenamẹ etọn yin didiọ sọn Lagos Ministry of Home Affairs do Ministry of Tourism Lagos State.
Gbẹ̀zan etọn
E ko wlealọ bosọ tindo ovi lẹ.
Nọtẹn gbonu tọn he ṣáká dopọ hẹ ẹ lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Sylvester Umaru Onu
Sylvester Umaru Onu yin jiji to azan fọtọ́ntọ, osun ṣidopotọ, owhe 1938 tọn. E yin tovi otò Naijilia tọn. Bo yin ogbẹvi whẹdatọ dayi tọn lẹ tọn to whẹdatẹn daho otò Naijilia tọn mẹ, sọn osun ṣidopotọ owhe 1993 tọn jẹ owhe 2014. Onu yin tovi Egume tọn he wa yin Ayimatẹn Kogi tọn todin. Todin e yì wehọmẹ Ahọlu tọn to Koffi Ahmadu Bello Wehọmẹ Alavo tọn po Wehọmẹ Gibson Weldon tọn osẹ́npinplọn tọn po to (Oriental and African Studies), apadewhe wehọmẹ alavo tọn otò London tọn wẹ e yin. Onu yin anadenanutọ to osẹ́ngbasa lọ whẹpo do yin dide do whẹvọylọhọsa daho tọn to 1984, enẹgodo e lẹkọ sọn whẹdọhọsa daho lọ to owhe 1993 tọn mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Theresa Bowyer
Alọdlẹdonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Becoming Abigail
Becoming Abigail yin otanwe Owhé 2006 he yin kinkan gbọn otanwekantọ́ Chris Abani dali to togbo Naijilia tọn.
Aliho Nuzedonukọnnamẹ tọn
Becoming Abigail má otàn yọnnu Naijilia vijiji dé tọn he nọ yin Abigail, he onọ etọn basi matintọ́ to whenuena e ji i. Otọ etọn hù éde to Whenue é ko plọn ẹn whẹ́n godo. É tọ́nwhẹ̀n yi London po Peter po bo wa tindo numọtolanmẹ lọ dọ emi tin ṣokẹdẹ podọ emi ma tlẹ tin ba.
Nukuntintọn
Nukuntintọn yin zẹẹmẹ basina dọ whenue mẹde ma sọgan mọ nudepope. Eyin etlẹ sọgan mọnu pẹẹde janwẹ, nukuntọnnọ janwẹ e yin. Whẹwhiwhẹn he wutu e yinmọ wẹ yindọ, e ma sọgan mọnu ganji, nuhe do sinmẹ lẹ wẹ e sọgan mọ. To oto he hunnukun lẹ mẹ, jọja kleun de wẹ nọ yin nukuntọnnọ. To aihọn lọ mẹ, nuhe nọ hẹn mẹde yin nukuntọnnọ wẹ yindọ, eyin nududu hunsindagbe tọn whedo ye kavi awutu to agbasa mẹ lọsu sọgan zọn, taidi Cataracts po Trachoma po. Gbẹtọ sọgan yin nukuntọnnọ na nujijọ madonukun kavi ni yindọ eyin jiji domọ. Eyin mẹde tọnnukun, ye nọ saba zan nuhe nọ yin yiylọdọ Alphabeth in braille (kavi nukinkan alọyidohia) po Avun he yin pinplọn ganji nado do ali hia mẹ lẹ po. Dopo to mẹhe yin nukuntọnnọ bosọ diyin lẹ mẹ wẹ gbẹtọ taidi Louis Braille, ewọ wẹ mẹhe basi Braille alphabet, Steve Wonder, Ray Charle po Hellen keller po.
T.M Ilesanmi
Weyọnẹntọ Thomas Makanjuọla Ilesanmi wẹ omẹ tintan he yi ogan B.A to ada ogbe pinplọn po Litireso Afilika tọn to Obafemi Awolọwọ University. E ma dẹn bọ e yi gbọjẹ to whenue e ko wazọn to ada nuhe e plọn tọn mẹ godo sọn owhe 1975 jẹ 2005. Azọn susu wẹ e yiwa to ayọnuyigbaji, pẹẹde to e mẹ wẹ yin kinkan do odo to glẹnsigbe mẹ. Weyọnẹntọ T.M Ilesanmi yi wehọmẹ azọn mẹpinplọn tọn to Wehọmẹ Alavọ Ifẹ tọn (University Obafemi Awolowo todin), Ile Ife, Naijilia, taidi alọgọtọ to ada ogbe pinplọn afilika po litireso po to Abọhusun, owhe 1975, to whenue e fo wẹhọmẹ alavọ tọn daho to Wẹhọmẹ Alavọ Pontifical, oto Lomu tọn po wẹhọmẹ alavọ Ifẹ tọn. E mọ zedaga yi to azọnmẹ to kọyansun, owhe 1997. Azọn lọ wa wẹ e te kaka jẹ whenue e yi gbọjẹ to azọnmẹ dile e jẹ do to whenue e pe owhe kandekoatọn to owhe 2005. Eyin mi pọn bẹplidopọ po kandai owe oyọnẹn tọn etọn, mi na mọdọ e tindo jidide podọ e yin nukunpedo azọn go tọ. Dodinnanu gando Ilesanmi go hunwhẹ avosinsan tọn po otan lẹ yin nudaho de, e sọ yin alọdlẹndo taidi nujọnu to nuyọnẹn dodinnanu tọn do Ayọgbe ji (Yoruba). Tọ ogbẹ etọn lẹ sẹnsẹn, Ilesanmi yin dopo to mẹho nugopọntọ na mẹsusu he plọn we bo dugan po ogan weyọnẹntọ lẹ tọn to azọ́n kọn.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Boṣiọ Whèhutọ Tọn He Tin To Gbagli
thumb|Boṣiọ whèhutọ tọn Boṣiọ whèhutọ tọn ehe yin boṣiọ daho Whèhutọ de tọn he to odọ̀ whèhuhu tọn de yìn tọn, e yin ohia gbangba tọn de he ye ze tùnte do ṣẹnsẹn aliklan daho ali Soglo tọn to Gbagli, bo yin zizedai gbọn gandudu Ayimatẹn Awọnlin tọn dali.
Boṣiọ ehe yin awuwlena gbọn Chinedu Ogakwu dali bo wa yin didohia mẹlẹpo to azan aotọ Nuwhàsun tọn to 2017 gbọn ayimatẹngan he to gandu to whenẹnu to Ayimatẹn Awọnlin tọn dali, mẹhe yinkọ etọn nọ yin Akinwunmi Ambode.
Boṣiọ ehe nọtena ogú omẹ Gbagli tọn lẹ tọn, podọ e sọ nọtena dopo to azọn he nọ yin wiwa gbọn omẹ Gbagli tọn lẹ dali.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Boṣiọ
Veggie Victory
Veggie Victory yin didoai to owhe 2013 mẹ, to Lopo Awọnlin tọn dehe tin to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ.
Otàn hóhó lẹ
Veggie Victory  yin Dido Ai gbọn  Hakeem  Jimo  dali to Owhe 2013 tọn. É yin Dido Ai to Freedom Park, Lopo Awọnlin tọn to Tintan whenu, Ṣigba Todin É Tin to Dolphin Estate to Ikoyi,  Ayimatẹn Awonlin tọn me. Azọ́nwhé VeggieVictory nọ Basi Nududu ná Mẹhe Ma yinwanna  Olan dudu lẹ
The Age of Magic
The Age of Magic yin otànwe owhe 2014 tọn de he Ben Okri he yin wekantọ Otò Naijilia tọn basi kandai etọn. E mọ Ajọ̀ Bad Sex in Fiction tọn yí to 2014.
Tadudu
Tadudu wẹ whenue ota mitọn mọ awugble. E ma yin whenue ota yi ho do nude go wẹ nọ hẹn tadudu wa gba, kakatimọ whenue e mọ awugble sọn homẹ. Tadudu nọ wa aimẹ eyin onu voovo ehelẹ jọ:
Nukunpedomẹgo
To ninọmẹ susu mẹ, tadudu nọ gbọ na ede to jọwamoliho. Aliho susu devo lẹ tin he sọgan dekanpona tadudu taidi zọnlin zinzin pẹẹde, nukun whiwhe pludopludo pódọ̀ nado nọ nu osin susu. To Jọwamọliho onu ehelẹ nọ gbọ tadudu to whedelẹnu hugan nado zan amasinkun. Amasin susu wẹ tin to egbehe he mi nọ zan to whenue mi yi dotowhe.
Broad Street, Lagos
thumb|Sign-Post of Broad Street, Lagos, [[Naijilia]] Agbegbe Broad tọn to Lopo Awọnlin tọn, Awọnlin, to Otò Naijilia tọn mẹ, yin dopo to ajọwatẹn daho he tin to lẹdo Awọnlin tọn lẹ mẹ. E yin dopo to ehelẹ mẹ: Bagatelle restaurant Christ Church Cathedral Primary School, Eko Boys High School, Newswatch (Naijilia), po St. Mary's Private School po. Ohọ "Secretariat" tọn yin gbigbá to owhe 1906 mẹ.
Tafa
Tafa yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to aṣẹpipa Ayimatẹn Niger Tọn glọ de to Naijilia. E má dogbó hẹ Aigbadenamẹ Ahọ́nkan Aṣẹpipa Naijilia tọn (Federal Capital Territory). Tatọ́-tẹnnọ̀ etọn tin to topẹvi Wuse tọn mẹ. Lẹdo etọn gbló sọ̀ kilomẹtlu 222 lẹdo pé podọ gbẹtọ sọha 83,544 wẹ tin to finẹ to mẹhihia 2006 tọn whenu. Sọha pósu tọn (postal code) lẹdo lọ tọn wẹ 910.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Lẹdo Dokọ̀ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ
Welcome to Lagos (owe)
Welcome to  Lagos yin otanwé dé he yin kinkan to owhe 2016 gbọn otanwekantọ́ Naijilia vijiji de he nọ yin Chibundu  Onuzo. É yin didetọ́n whla tintan to azan tintan osun atọ́ntọ́ owhe 2016 tọn, gbọn Catapult &  Co., vọ́kan  Black Balloon tọn.
Bladopọ́ Aliho Nuzedonukọnnamẹ tọn
Otànwé lọ dọho gando Chike Ameobi go, mẹhe yin Awhanfuntọ́ togbo Naijilia tọn he dé nado jó azọn dó kakati nado hù tomẹnu homẹvọnọ lẹ. Yemi; he yin nọvi na ẹn to azọnmẹ yinwanna nudide he Chike  Ameobi basi bo kọnawudopọ́ hẹ́ ẹ́ to azọn etọn lọsu jijodo dali. To gbejizọlin yetọn whenu, ye pé Oma; mẹhe basi gbẹdai Alọwle tọn na whẹhó nuyiwa hẹmẹ agọ̀ alọwlemẹ etọn tọn wutu, podọ Isoken; he yin Owhè fọtọ̀nnukundopó mẹvi he họ̀n sọ́n alọ̀ avuhotọ́ atẹṣitọ́ lẹ tọn mẹ; FineBoy; mẹhe yin Awhanfuntọ́ dai, bo họ̀n bo dè Azọnwiwa to ladiohọsá. Otanwé lọ dó azọn ṣinṣinyẹ́n egbesọ́egbesọ́ tọn Dawe dé tọn to Ayimatẹn Awọ̀nlin tọn mẹ; he yin gbemasọ̀nọ̀ podọ mẹhe gbẹtọ lẹ nọ doayi po bo yin Tonudọtọ mẹhodutọ́ dé, podọ Hùdó lọ nado nọgbẹ̀.
Valeria Gagealov
thumb|Valeria Gagealov Valerie Gagealov yin jiji to azán ṣinẹnẹtọ Awewesun 1931 bo nọgbẹ̀ kaka jẹ azán ṣinẹnẹtọ́ Afínplọsun 2021 tọn. E yin aihundatọ Lomunu dé. E yin jiji to Galatia, Lomu. E yin yinyọnẹn to adà he e yiwa to la Moara Cunoroc mẹ to 1955, to Columna mẹ to 1968, to Mihaiviteazul mẹ to 1971 podọ to Mihai caine de circ mẹ to 1979. Gageolov kú to Bucharest na Azọ̀nylankan COVID-19 tọn he e jẹ wutu to whenue azọ̀n bẹplamẹ lọ gbajẹgbonu to Lomu to whenue e tindo owhe 89.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Lanre Tejuosho
thumb|Lanre Tejuosho Ahọvi Olanrewaju Adéyẹmí Tejuosho he yin jiji to owhe 1964 tọn yin tonudọtọ de to otò Naijilia tọn. E to azọnwa to alọnu din taidi azọnwatọ wedegbẹ Ayimatẹn Ogun Tọn.
Godoninọnamẹ
Lanre Tejuosho yin jiji to Abẹokuta di Ahọvi Ahọlu H R M Ahọlu Adedapọ Tejuosho (podọ e sọ yín doto de ga). C O N karonwi atọntọ ọrọnmiyan osile ti Oke ona gba po Ahọsi Adetoun Tejuosho taidi Ahọvi. Eyin ovivi na dopo to yọnnu he tindo azọnwhe to Naijilia lẹ, enẹ metogantẹmẹ Bisoye Tejuosho Iyalode Egbaland.
Oyọnẹn po wepiplọn etọn po
Lanre Tejuosho yin Doto de, e yi wehọmẹ Alavọ tọn Awọnlin tọn Staff School tọn to 1967 podọ enẹgodo Wehọmẹ daho Igbobi College to owhe 1974 nado hiawe dogọ. To owhe 1981 e yi Wehọmẹ Alavọ Awọnlin tọn fihe e yi gbedewema M.B.B.S te podọ to enẹgodo e basi agbasagonu etọn lẹ Telemedicine po oplọn Ajọwiwa tọn po to togodo, E lẹzun doto to whenue e tindo owhe konukundopo. Ehe zọn bọ e yin dopo to doto he yọn azọn taun lẹ mẹ to Naijilia.
Gbẹzan mẹdetiti tọn
Tejuosho ko tindo asi, yinkọ asi etọn tọn wẹ ahọsi Moji Tejuosho (he mọ okoya), ahọsi yin dopo to viyọnnu ahọtọ akonka Naijilia tọn mẹtogantenmẹ Razaq Okoya. E yin nukunpedonugotọ po wedegbẹ akọ tọn po. Ye ko yin didona po ovi lẹ po ovivi lẹ po.
Alọdlẹndonu lẹẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1964 lẹ
Elizabeth I
Elizabeth I (azan 7tọ osun 9tọ owhe 1533- azan 24tọ osun 3tọ owhe 1603) wẹ yin ahọsi na oto England tọn po Ireland tọn po. Ewọ wẹ ahọsi sọn azan 17tọ osun 11tọ owhe 1558 kaka e do ku to osun 3tọ owhe 1603. E sọ nọ yin yiylọdọ Good Queen Bess kavi The Virgin Queen kavi Gloriana. Ewọ wẹ viyọnnu Ahọlu Henry VIII tọ England tọn po Anne Boleyn, asi etọn awetọ po. Whenue Boleyn mọ winyan to owhẹnukọn, Elizabeth sin ogbẹ blawu taun podọ e sọ yin susu doganmẹ to Tower of London oganhọ hoho lọ mẹ. Mahopọnna enẹ, Elizabeth dugan po bibi po azọn sinsinyẹn wiwa po. Gandudu etọn tindo kọdetọn dagbe titengbe to ajọwiwa mẹ. E sọ whlẹn oto etọn sọn alọ spanish Armada tọn mẹ. E ma wlealọ gbede bo dọmọ emi wlealọ po oto England tọn po. To oku etọn tẹnmẹ to 1603 Ahọlu James Vioto Scotland tọn sọawuhia taidi kọdetọn etọn.
Martin Lynn
Martin Lynn (31 Avivọsun 1951 - 15 Liyasun 2005) yin whenuho-kantọ̀ British podo Naijilia-nu po podọ we plọntọ, ehe sin nupinplọn sinai do otàn Aflika tọn ji. E plọnnu to wehọmẹ alavọ Ilorin tọn, e yin weplọntọ otàn Aflika tọn lẹ tọn to wehọmẹ alavọ Queen's University Belfast. E wọ wẹ yin omẹ tintan he tindo gbedewema wesetọ lẹ tọn to nupinplọn gando otàn Aflika tọn go to Ireland. Lynn, he yin otòvi Naijilia tọn plọnnu to wehọmẹ School of Oriental and African Studies, University of London (MA) podọ to King's College London (PhD). E yin azọ́nwatọ to hagbẹ lẹ ṣẹnṣẹn. Martin Lynn mọ wepinplọn vọnu gando otàn Aflika tọn yi ehe yin godonọna gbọn ogbẹ whenuho-dọtọ lẹ tọn bọ e sọ yin didoai to yinkọ etọn mẹ.
Azọ́n ṣinṣian lẹ
Zinjẹgbonu etọn lẹ bẹ: Cambridge: Cambridge University Press for the Royal Historical Society. ISBN 9780521823128.
Elizabeth I
Kọdetọn etọn taidi Ahọsi
E hẹn sinsẹn Roman Catholic gọwa England. Owhe he Elizabeth yizan hundotẹnmẹ dote na hanjitọ susu nado tindo kọdetọn dagbe. William Shakespeare, Christopher Marlowe, Edmund Spenser po wekantọ William Byrd wazọn to awanu Elizabeth tọn. To ojlẹ gandudu etọn mẹ, e haya tọjihun dahọ John Hawkins tọn bosọ na ẹn azọnwanu lẹ nido penugo bo wajọ gbẹtọ hihọ po sisa po tọn. Mẹdevo lẹ taidi Sir Walker Raleigh, Humphrey Gilbert sọ wa nudopolọ ga. To 1580, drake lẹzun omẹ tintan (Englishman) he zọn ohu ji lẹdo aihọn pe. to owhe 1600, Elizabeth lọsu do azọnwhe de te, East India Company he wa lezun azonwanu na British Empire.
Spanish Armada
England po Spanish po to wiwọ sinsinyẹn mẹ. enẹwutu Elizabeth dotuhomẹna Protestant he tin to Spanish Held Netherland nado tọnawhan Spain. E sọ dotuhomẹna awhanfuntọ huji tọn etọn lẹ nado yangbe bato Spanish tọn. to 1588, Ahọlu Phillip ii tọ Spain tọn sẹ Armada nado va England sudo. Bato England tọn pe Spanish Armada to ohu jí to azan 29tọ osun 7tọ owhe 1588 bo sọ duto ye ji.
Gbẹtọ nukundeji Ahọsi tọn
Elizabeth ma wlealọ gbede, e ma sọ tindo ovi. Nalete, gbẹtọ nukundeji lẹ wẹ nọ yin mimọ to awanu etọn. Delẹ to ye me wẹ Robert Dudley 1st Earl of Leicester. Enẹgodo, e lẹhlan Robert Derereuk 2nd Earl of Essex. Omẹ ehe lẹ jlo na ho gandudu Ahọsi Elizabeth tọn yi ṣigba e ma pa ye bọ ye sọ yin huhu.
Elizabeth yin matintọ
Elizabeth yin matintọ to Richmond Palace to azan 24tọ osun 3tọ owhe 1603. Ahọlu Protestant tọn James vi tọ lẹzun Ahọlu England tọn.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Virgil Abloh
thumb|Virgil Abloh Virgil Abloh yin jiji to azan gbantọ, Zósun, owhe 1980 jẹ azan ko-atọ́n-nukun-atọ̀ntọ, Abòhúsun, owhe 2021 tọn mẹ. E yin yẹdenanutọ dé podọ ajọwatọ otò Amẹlika tọn de po.
Efere Ozako
Efere Ozako (1967-2017) yin whẹyidọtọ lanmẹyiyatọn de he wa sọn togbo Delta tọn mẹ he tin to Naijilia, emọ to da ai gbangba tọn dogbọn etewẹ whẹyidọtọ nọ bayi na taun tọn? Ẹna alọgọ nuhudo whẹyidọtọ to gbenọpọ ajọwiwa tọn do gona nuhudo mẹdide he jẹ na nuhe du aihundatọ dagbe de to hagbẹ aihundatọ lẹ to otogbo Naijilia tọn mẹ. Eyin matintọ́ to whenue epe owhe Kandeṣidopotọ to osun Lidosun tọn owhe 2013 tọn mẹ.
Virgil Abloh
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Efere Ozako
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Naijilia-nu lẹ Adà:Ovi he ye ji to owhe 1967 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 2013 lẹ
Vincent Mensah
Vincent Mensah (azan fọtọ̀n-nukun-ẹnẹtọ, Liyasun, owhe 1924 jẹ azan aotọ, Whejísun, owhe 2010) tọn mẹ. Vincent Mensah yin Yewhenọ Katolíkí tọn dé to kando Porto Novo tọn mẹ, to otò Benẹ tọn mẹ. Ye Dopé na Mensah ni do yin Biṣọpu to Diocese Porto Novo tọn to azan konukundopotọ zosun, owhe 1970. E yin mẹhe yé yi Amisisadode taidi Biṣọpu to azan wiẹnẹtọ, Awewesun, owhe 1970 tọn mẹ whẹpo e yi gbọjẹ sọn azọnwiwa mẹ to azan gban-ewhe-dopotọ, Alunlunsun, owhe 2000 tọn mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
I Do Not Come To You By Chance
I Do Not Come To You By Chance yin otànwe owhe 2009 tọn he yin kinkan gbọn wekantọ Naijilia tọn Adaobi Tricia Nwaubani dali. E yin otànwe tintan he e kan bo zinjẹgbonu to Azan tintan, Nuwhàsun, Owhe 2009, gbọn Hachette Books, he yin ohiá Perseus Books Group tọn.
Aliho nuzedonukọnnamẹ tọn
I Do Not Come To You By Chance ze ayidonugo do Kingsley Ibe ji, mẹhe ji otàn lọ sinai do to otànwe lọ mẹ ehe e wa yọnẹn to whenuena e fó wehọmẹ alavọ tọn godo dọ e ma bọawu nado mọ azọ́n ehe sin akuẹ  he pemẹ̀ to Naijilia. E basi dlapọn na tavẹ etọn fihe e plọn email scamming te.
Esther Bali
Esther Jummai Bali (yin jiji to 1947) e yin wekàntọ Naijilia-nu de bosọ nọ kàn otàn gando aṣa gbẹtọ lẹ tọn po otò lẹ po go.
Audrey Ajose
Audrey Olatokunbo Ajose (yin Jiji to c. 1937) e yin whẹyidọtọ Naijilia-nu podo wèkàntọ́ po. E sẹn taidi afọzedaitọ otogbo etọn tọn na Scandinavia sọn 1987 jẹ 1991.
Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn podo wehọmẹ po
Oviyọnnu Omoba Oladele Ajose po Beatrice Spencer Roberts po. Audrey Ajose wẹ yin oviyọnu yọnnu togodo tọn de he wlealọ hẹ Naijilia-nu bo plọnnu gando linlin bibẹpli po hihiá po go to wehọmẹ Regent Politẹknik tọn. E plọn bosọ nọ wa whẹyidọzọ́n etomoṣo bo ka sọ gbẹpo linlinzọ́nwiwa tọn basi zọnmíí. E sọ plọnnu gando Jiwheyẹwhe go bo ka nọ plọn mẹdevo lẹ to sinsẹnhọ Lutheran tọn mẹ.
Azọ́n
Ajose wazọ́n di linlin kantọ to azọ́nwhe the Daily Times of Nigeria tọn mẹ. Whẹyidọtọ Ajose basi owhẹ̀ he na dike e ni bọawu na yọnnu he wasọn togodo lẹ mẹ kavi yin jonọ bo wlealọ hẹ Naijilia-nu he to gántẹnmẹ to towedegbẹ mẹ. Ewọ wẹ kan osẹ́n tintan gando whesi otò Niger tọn to Naijilia mẹ to ogbẹ́ hẹ nọ pẹnukundo nuwiwa azọ́nwhe lẹ tọn glọ to Zósun 7, 1987 podo wekun-sọha yinkọ-zedai tọn he yin 5527 po. Ajose yin dopo to dowatọ ogbẹ́ Soroptimist International of Eko bo ka sọ sẹn taidi azinponọ etọn. E yin dopo to ogbẹ́ Isale Eko Descendants’ Union Scholarship Fund Committee tọn.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Naijilia-nu lẹ Adà:Ovi he ye ji to owhe 1937 lẹ
Maimuna Abubakar
Maimuna Abubakar he yin yinyọnẹn ganji taidi Momee Gombe, yin Aihundatọ Naijilia tọn to Kannywood.
Gbẹzan po azọn etọn po
Momee Gombe yin jiji to azán wodotọ liyasun owhe 1999 tọn, to Ayimatẹn Gombe Tọn mẹ, to Naijilia. E yi wehọmẹ dokọtọn podo wehọmẹ daho po to Gombe. Aihundatọ lọ daihun hẹ hansinọ podọ aihundatọ Hausa tọn Adam A Zango he e dohia taidi ayinamẹtọ etọn to Kannywood industry, podo hanjitọ Hamisu Breaker, podọ hanjitọ podọ aihundatọ Garzali Miko podo hanjitọ jọja Hausa tọn susu devo lẹ po to Agewaji Naijilia tọn.
Aihun lẹ
E ko sọawuhia to hugan aihun gban mẹ, he yin:
Gbẹzan medetiti tọn etọn
Momee wlenalọ bosọ basi gbẹdai.
Alọdlẹndonulẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Naijilia-nu lẹ Adà:Ovi he ye ji to owhe 1999 lẹ Maimuna Abubakar
Astonishing the Gods
Astonishing the Gods yin otànwe de gbọn Ben Okri he yin wekantọ Otò Naijilia tọn de.
To azán atọ́ntọ, Abòhúsun, owhe 2019 tọn mẹ, linlinhọsa BBC tọn basi kandai Astonishing the Gods tọn taidi dopo to otànwe he yinuwa do gbẹtọ lẹ ji hugan to otànwe kanweko lẹ mẹ.
To hokanse dé mẹ po The Guardian Okri po, e dọdọ emi kan otànwe lọ to whenue emi to nùbla.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Owe lẹ
Nawata po Gawata po
Nawata po Gawata po wẹ yin Ahọlu Otò Kano tọn lẹ sọn owhe 1134 jẹ 1136 tọn mẹ. Yé lẹ wẹ yin ahovi na Gijimasu po Munsada po.
Gandudu
Ahọlu Ahovi ehelẹ nọpọ dó dugan dó Otò Kano ji kakajẹ whenue dopo to yemẹ (yé ma dọ dehe e yin to ahovi lọ lẹ mẹ) basi matintọ to osun ṣinawe godo he e hẹ ofin ji. Ahovi awetọ lọ basi matintọ to owhe 1136 to whenue ewọ kẹdẹ ko dugan na osun fọtọ̀nnukunawe godo.
Debọdo-dego
Ahọlu Ahovi ehelẹ tindo kọdetọn dagbe to 1136 gbọn mẹdaho yetọn Yusa dali, he mẹlẹ sọ yọnẹn taidi Isaraki.
Otàn Gbẹzan tọn to Otànnugbo Kano tọn mẹ
Ehelẹ wẹ otàn gbẹzan Nawata po Gawata po tọn sọn owe lọ Palmer's 1908 English translation of the Kano Chronicle mẹ. Gandudu ahovi Nawata po Gawata tọn po, he yin ovi Gijimasu tọn yin gandudu ẹnẹtọ tọn. Onọ̀ yetọn wẹ Munsada. Yé nọpọ dó dugan dó Otò Kano tọn ji na osun ṣinawe; enẹgodo dopo to yemẹ yin matintọ; bọ diẹ yin jijodo. Dopo depo dugan na owhe dopo po osun atọ́n po, to enẹgodo e basi matintọ.
Otànugbo Kano tọn.
Emeka Ani
Emeka Ani yin aihundatọ Naijilia tọn po anadenanutọ bo bẹ azọ́n jẹeji to owhe 1989.
Azọ́n
E bẹ́ azọ́n aihundida etọn jẹeji to owhe 1989, to whenue anadenanutọ sinimọto de dọho hẹ ẹ. E zindonukọ̀n to aihundida etọn mẹ to owhe 1990.
Gbẹzan mẹdetiti tọn
E jẹ azọ̀n bo basi obiọ podo ovẹ̀ po na alọgọ akuẹ tọn nado penukundo azọ̀n etọn go.
Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Broda Shaggi
thumb|Broda Shaggi Samuel Animashaun Perry (yin jiji to azán fọtọn-nukunẹnẹtọ osun ṣiẹnnẹtọ owhe 1993 tọn mẹ). E yin yinyọnẹn taun di Broda Shaggi bo yin aihundatọ dé, hankantọ dé podọ haànjitọ dé ga. To jọja whenu etọn, e yiwanna aihundida, na otọ́ etọn wẹ yin mẹplọntọ aihundida tọn wutu, ehe lọ yinuwa do e ji taun.
Wehọmẹ yiyi etọn
Broda Shaggi yi wehọmẹ alavọ University of Lagos tọn bo plọnnu gando Creative Arts go.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Naijilia-nu lẹ Adà:Ovi he ye ji to owhe 1993 lẹ
Emeka Anyaoku
Emeka Anyaoku, GCVO, CFR, CON, eyin jiji to azan Fọtọn-nukun-awetọ Alunlunsun, Owhe 1933 ton mẹ, Tohodọtọ Togbo Naijilia ton wẹ Ewọ yin. E sọ yin dopo to omẹ atọntọ ogbeta commonweath tọn bo yin owegbokantọ ogbe lọ tọn. Ewọ wẹ sọ yin mẹhe bọdo azinponọ go na Ahọvi ogbeta Commonwealth ton.
Afeez Oyetoro
Afeez Oyetoro (yín jiji to azán kotọ Avivọsun 1963) yín aihundatọ Otò Naijilia tọn. Mẹsusu sọ nọ ylọ ẹ dọ Saka.
Emeka Anyaoku
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1933 lẹ
Afeez Oyetoro
Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Afeez yín jiji to azán koto Avivọsun 1963 to Iseyin sin awaji to Aimatẹn Oyo tọn he tin to huwaji Otò Naijilia tọn. Afeez yi wehọmẹ bo yí gbedewema sinimazọnwiwa tọn to wehọmẹ alavọ Obafemi Awolowo University (OAU) tọn. E sọ yi gbedewema daho sinimazọnwiwa tọn to wehọmẹ alavọ Univesity of Ibadan (UI). Todin, e to owe hia na do yi gbedewema daho-gbo sinimazọnwiwa tọn to wehọmẹ alavọ University of Ibadan.
Gbẹzan Mẹdetiti tọn tọn
Afeez ko dasi, asi etọn nọ yin Olaide Oyetoro, he ko jivi atọ̀n, sunnu awe, Abdullai Oyetoro, Munim Oyetoro podo viyọnnu dopo Rodiat Oyetoro po.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1963 lẹ Adà:Naijilia-nu lẹ Adà:Sinimọto-basitọ lẹ to Naijilia
Rosemary Uwemedimo
Rosemary Uwemedimo yin otàngblo-kàntọ Aflika tọn gando dowatọ yovogbe tọn.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Gbagli
thumb|Gbagli Gbagli he mi yọnẹn dó Gbaglemẹ sọn dowhenu yin otò de he tin to tọ̀pa to gandudu dokọtọn he tin to Ayimatẹn Awọnlin tọn glọ, he tin to Naijilia mẹ. Gbagli tin to ṣẹnṣẹn ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ bo ma dogbo hẹ togbo Benẹ tọn, enẹ dohia dọ e yin dogboto na otò Naijilia tọn hẹ togbo daho Benẹ tọn. Taidi kandai mẹhihia tọn he wa aimẹ to 2006, bẹplidopọ mẹhe tin to otò Gbagli tọn mẹ lẹ wẹ yin 241,093. thumb|Azinpo-himẹ Gbagli tọn to owhe 1910
Agbegbe he e tin te
Gbagli yin otò de he tin to tọ̀pa to wheyihọwaji Naijilia tọn. E sọ yin otò de he do dogbo hẹ gulf of guinea to agbegbe huwaji wheyihọ tọn. Gbiblo etọn wẹ maili kandenukunatọn to huwaji-agewaji, Awọnlin tọn bosọ dó gbiglo maili gbanukunawe hlan wheyihọwaji Sẹmẹ tọn he yin gbetato de he do dogbo hẹ togbo daho Benẹ tọn. Dile mi ko yọnẹn dọ otò Gbagli tọn tin to otọ̀to, enẹ zọn bọ e nọ boawu nado zingbejizọnlin gbọn otọ̀ji sọn Awọnlin yì Họgbonu to Benẹ, tẹnmẹ he tin to huto wayi nọwheto yì maili dopo dó yede lẹ. Doyiyi osin lọ lẹ tọn sọ nọ diọ sọgbe hẹ ojlẹ he mẹ yé tin te, to whedelẹnu e nọ yido sọ metlu atọ̀n amọ to whedevolẹnu metlu dopo. Whevi wunmẹwunmẹ lẹ wẹ tin to otọ Gbagli tọn mẹ taidi Owẹ, Tunvi, Tọyu, Degọn, Agasa, Ojẹ, Asọ̀n, Bonga po Pomparo po. Otọ̀ ehelẹ nọ dó ojẹ̀ to whedelẹnu, amọ ojẹ̀ lọ sọ nọ yì ni eya. Tosisa wheyihọ tọn po otọ̀ Yewa tọn po wẹ nọ sa biọ otọ̀ Gbagli tọn mẹ.
Alọdlẹndonu
Adà:Naijilia
Wand of Noble Wood
"Wand of Noble Wood" yin owe nudọnamẹ tọn de, he wekantọ tòvi Naijilia tọn Onoura Nzekwu basi kandai etọn to owhe 1961, he Heinemann so wa vọ ẹ zinjẹgbonu taidi owe vonọtaun de na wekantọ Aflika tọn lẹ. Mẹhẹ de lẹ ko dọ aliho nuzedonukọnnamẹ owe lọ tọn sọ di "Achebe" sin owenudọnamẹ "No Longer at Ease".Owe lọ zan apajlẹ susu, bo sọ ṣalaye susu to Ibo sin aṣa,
Double Yoke
Double Yoke yin otanwe 1982 tọn de he yin kinkan gbọn tanwekantọ Naijilia tọn Buchi Emecheta. E yin zinzinjẹgbonu to US to azan awetọ Zosun, owhe 1982 tọn mẹ, gbọn George Braziller dali.
Aliho nuzedonukọnnamẹ tọn
Otan lọ zinnudo gbẹzan wehọmẹvi lẹ po mẹplọntọ lẹ po to wehọmẹ alavọ tọn Naijilia tọn lẹ mẹ. Otanwe lọ yin awuwlena to wehọmẹ alavọ tọn Calabar tọn.
Adà:Owe lẹ