cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Surulere
Surulere yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de he yin finọtẹn podọ ajọ́to de to Ayimatẹn Awọnlin Tọn mẹ, to Naijilia, po aigbadenamẹ he gbló sọ̀ kilomẹtlu 23 lẹdope de po. To mẹhihia he yin bibasi gbọn godo to owhe 2006 tọn whenu, gbẹtọ sọha 503,975 we tin to lẹdo lọ mẹ, gọna mado-zẹnzẹn gbẹtọ 21,864 dó kilomẹtlu dopo lẹdope ji tọn. Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn lọ má dogbó hẹ Yaba, Mushin po Ebute-Metta po.
Sọha pósu tọn lẹdo lọ tọn wẹ 101283.
Otàn
To nukún hunhun niyaniya tọn Awọnlin tọn whenu, tòdaho lọ gbloada dohlán whèyihọ-waji nọwhe etọn tọn, ehe bẹ Surulere egbezangbe tọn hẹn. Whẹndo lẹ sọn akọ̀ voovo togbó lọ tọn lẹ mẹ wẹ ko wa whesla do Surulere. Gbọnvona tovi he wa wawaṣi do Awọnlin lẹ, to owhe kanweko koewhedopotọ whenu, Aflikavi Brasilnu lẹ po Cubanu lẹ he yin tuntundote sọn kanlimọgbenu lẹ, he mẹlẹ nọ saba ylọ dọ Aguda kavi Saro lẹ po, lọsu wa wawaṣi do Surulere ga. Naijilianu he wa sọn agbegbe Agéwaji tọn lẹ nọte do Idi-Araba jẹnukọn, bọ mẹsusu he wa sọn adà whèzẹtẹn tọn lẹ tin to awà voovo lẹ ji amọ Obele, Ikate, po lẹdo Aguda tọn lẹ po wẹ ye su te hugan. Mẹhe nọ nọ̀ Lopo Awọnlin tọn (Lagos Island) ji bo họ̀ kavi whé aigba to gandudu lọ po Awori lẹ po si lẹ wawaṣi do New Lagos. To vogbingbọn mẹ, mẹhe po lẹ nọ nọ̀ lẹdo Itire, Lawanson, Ojuelegba, Animashaun, po Shitta po tọn lẹ mẹ. Lẹdo New Lagos tọn, he sọ yin yinyọnẹn di Re-Housing Estate Surulere tọn lọ, yin dopo to tito họ̀gbigba na otò tọn tintan Naijilia tọn lẹ. Itire, he yin dopo to adà kleun de Surulere tọn lẹ mẹ, tindo kọmẹgán de he yin Onitire, Itire tọn de.
Yindidi
Festac '77, he sọ yin yinyọnẹn di hùnwhẹ Second World Black and African Festival of Arts and Culture tọn yin agọ́ nuwiwa akọ̀ tọn de yin bibasi to Surulere to Awọnlin, to Naijilia,  bẹsọn azán 15tọ Alunlunsun 1977 tọn jẹ 12tọ Afínplọsun 1977 tọn. Finẹ wẹ bọlugbatẹn Awọnlin tọn Lagos National Stadium (he sọgan hẹn gbẹtọ 60,000) he yin gbigbá to 1972 na Aihundida-Aflika tọn lẹpo lọ (the All-Africa Games) tin te. Bọlugbatẹn lọ wa yin vọ́dona bọ sọn 2002 e jẹ gbigbakija ji po awuyiya po. Etomọṣo, to whenue yè to awuwiwlena tito Bọluhiho Lẹdo Aihọ́n pe FIFA tọn na Owhe 17 Mẹvi lẹ (Under 17 FIFA World Cup) owhe 2009 tọn, nọtẹn lọ yin vivọjlado pẹẹde, podọ nuwiwa lọ bẹjẹeji po kọdetọn dagbe po to Kọ́yànsun owhe 2009 tọn mẹ. Surulere sọ wẹ Bọlugbatẹn Teslim Balogun tọn, he nọ yin yiyizan na lẹndai voovo lẹ amọ́ na taun tọn, na tito bọluhiho tọn bo sọgan hẹn hugan gbẹtọ sọha fọtọ́n dònu konukúnẹnẹ tin te. Tòhomẹ-liho ajọ́wiwa tọn tangan he tin to Surulere lẹ wẹ Western Avenue, Adeniran Ogunsanya, Adelabu, Ogunalana drive po Aguda po, ahì jijẹ̀ voovo lẹ sọ gbape gbọn lẹdo voovo lẹ mẹ. Lẹdo he mẹ azọ́nwhe dahodaho lẹ su te hugan lẹ wẹ Iponri, Coker po Iganmu po. Dopo to nọtẹn he diyin hugan to Surulere mẹ lẹ wẹ Ojuelegba. E yin yinyọnẹn na gbẹtọ susugege he gọ́ e mẹ lẹ podọ e nọ yin pinpọ́nhlan di lẹdo he ján hugan to Awọnlin. E yin dopo to nọtẹn ahọ́nkan tẹnsisẹ tọn Awọnlin tọn lẹ mẹ, dile e ṣáká nọtẹn gblagada tòdaho lọ tọn dopọ hẹ Lopo Awọnlin tọn (Lagos Island) po Victoria Island po. Finẹ lọ hodọ wẹ hànjitọ Naijilianu he diyin taun Wizkid te to whenue e jì dopo to ohàn etọn he gbayipe hugan lẹ "Ojuelegba" mẹ.
Linlinhọsá
Azọ́nwatẹn sinima bibasi tọn lẹ bẹjẹeji to Surulere jẹnukọn to gblagbla vivọnu owhe 1980 tọn lẹ tọn biọ owhe 1990 tọn lẹ mẹ. Finẹ wẹ nọtẹn linlinwe sunmẹ̀sunmẹ tọn Newbreed po President po tọn, he yin didoai gbọn Chief Chris Okolie dali nọ̀, kakajẹ whenue ye doalọtena zinjẹgbonu-bibasi to bẹjẹeji owhe 1990 tọn lẹ tọn. Tito agbawhinwlẹn tọn Yọnnu he Yọnwhanpẹ Hugan to Naijilia (The Most Beautiful Girl in Nigeria MBGN) tọn lọ wa aimẹ to nupọ́ntẹn National Arts Theatre tọn to 1988. To 2018, azọ́nwhe he nọ wleawuna nuzinzán ayihundida lanmẹyiya tọn Nike Inc to kọndopọ mẹ hẹ Wizkid de avọ̀ ayihundida lanmẹyiya tọn wunmẹ kleun de tọ́n, nado hẹn tintin tofi aṣà Surulere po tòdaho Awọnlin tọn po tọn gbayipe lẹdo aihọ́n pe.
Video Beyoncé tọn he yin "Key to the kingdom" (Họ̀nhungan Ahọluduta lọ tọn) sọn  Black is king mẹ dó National Arts Theater Surulere tọn hia to yẹdide bẹjẹeji tọn tangan etọn lẹ mẹ.
Omẹ Nukúndeji lẹ
Todohukanji he bọdego ehe bẹ yinkọ omẹ Nukúndeji tọn he vlavo yin jiji, ko nọ̀, kavi to ninọ̀, kavi to alọ devo mẹ tindo kanṣiṣa pẹkipẹki de hẹ kavi to lẹdo tòdaho Surulere tọn, to  Awọnlin, to Naijilia.
Adà:Naijilia
Ablaham
Ablaham wẹ do Akọta juu lẹ tọn ai, ye ji to Uli, Otovi Tẹla tọn wẹ Ablaham. E yi Halani to Gbeji-waji Mesopotamia tọn po otọ etọn po. Asi etọn wẹ Sala, Lọti wẹ ylọn-ẹn ylọvi etọn. To whenue yi Kenani e se oylọ Jehovah tọn dọ aigba pagbe tọn wẹ finẹ na yin na ovi etọn lẹ. E yi pagbe jiwheyewhe tọn ehe se, to whenue nọ Ejibiti to huvẹ whenu godo bọ ewọ po Lọti po klan to Bethon, e yi sawhe dó Heblọni to whenue Jehovah Diọ yinkọ etọn zun  Ablaham he zẹmẹdo 'Otọ Akọta susu tọn' godo, Jehovah dopolọ dọ na-ẹn dọ èmí na na ovi he na dugu etọn ẹn, Jehovah whlee pọn dọ ni hu Isaaki ovi etọn dó sanvọ, dile e jlo na huii Jehovah yí lẹngbọn do diọ ovi lọ, asi  etọn awetọ he yin Ketula ji visunnu ṣidopo. To whenuena e ku, ye dii do oslo de mẹ to Makipela.
Sarah Bernhardt
Vuwhenu etọn
Bernhardt yin jiji to 5 rue de L'École-de-Médicine to Paris to azán ko-nukunawetọ kavi ko-nukunatọntọ Kọ́yànsun tọn to owhe 1844, yinkọ onọ etọn tọn wẹ Judith Bernard(mẹhe sọ nọ yin yiylọdọ dọ Julie kavi Youle). Yinkọ otọ etọn tọn ma yin yinyọnẹn taun, sọgbe hẹ nuhe mẹdelẹ dọ, otọ etọn sọgan ko wa sọn whẹndo akuẹnọ de tọn mẹ. Onọ etọn ma na ẹn ayidonugo sọmọ to whenue e tin to ovu. Sigba to whenue e tindo owhe ṣinawe, onọ etọn ze e do wehọmẹ de to Paris, finẹ wẹ e daihun oplo ji tọn etọn tintan te. To owhe 1859 Bernhardt se dọ otọ emitọn ko kú to yovotomẹ. Onọ etọn ylọ whẹndo Otọ etọn tọn lẹ bo kanse ye nuhe Bernhardt na wa todin, dopo to ye mẹ he yinkọ etọn nọ yin Morny dọ e na yọn taun eyin Bernhardt na lẹzun aihundatọ oplo ji tọn de, nudide ehe ma hẹn homẹhun Bernhardt sọmọ ṣigba e kẹalọyi.
Yanwle etọn lẹ
Yanwle Bernhardt tọn bẹjẹeji to 1862 whenue e yin nuplọntọ to Comẹdie Francause, e ma tindo kọdetọndagbe sọmọ to finẹ bo wa tọn sọn finẹ. To 1865, e lẹzun mẹhe diyin to Europe podọ to 1870 lẹ gblamẹ, ehe zọn bọ yé to oylọ basi nanẹn lẹdo Europe po New York po pe. E na ko lẹzun mẹhe diyin hugan to aihundatọ yọnnu lẹ mẹ to owhe kanweko fọtọnnukunẹnẹtọ mẹ ṣigba é plọn yọnnu jọja susu dogbọn aihun etọn lẹ dali.
Yanwle he gbọngodo lẹ
To 1905, to whenue e to aihunda to Rio de Janeiro, Bernhardt gbleawuna ede sọn afọ adusi tọn etọn to whenue e to ada godo tọn etọn basi dile e zlọn sọn ado he yiaga  de ji, afọ lọ ma gbọ ganji. To 1915, afọ lọ kò ji zẹjlẹgo bọ afọ adusi tọn etọn dona yin sinsansẹ, he zẹemẹdo dọ sẹkunọ de wẹ e wa lẹzun bo sọ nọ kẹkẹvi de mẹ na osun susu lẹ, mahopọnna ehe, e zindonukọn to yanwle etọn mẹ, e disa lẹdo Amẹlika pe to 1915 po kọndetọn dagbe po bo wa ku to whenue e lẹkọ do France to Azan koatọntọ, Whejisun, Owhe 1923 tọn. Bernhardt ku na azọn wutu to whenue ayi etọn gbẹazọn, ye dii do Père lachaise sín yọwhe to Paris.
Ada ordinatẹ tọn lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ayimatẹn Akwa Ibom Tọn
thumb|Nọtẹn he to yẹdide Naijilia tọn lọ ji Ayimatẹn Akwa Ibom Tọn yin dopo to Ayimatẹn gban-atọn-nukun-dopo he tin to otò Naijilia tọn mẹ lẹ mẹ. Tatọ́-tònọ etọn wẹ Uyo. Eyin didoai to owhe 1987 tọn, bo yin dìde sọn Ayimatẹn Cross River tọn glọ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Naijilia Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia
Millard Fillmore
Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Millard Fillmore whẹn to whẹndo hẹntọnọ tọn de mẹ. E wazọn vẹkuvẹku nado hiawe bo yí wehọmẹ daho. E mọ azọn dé yi taidi whẹyidotọ dé to 1823. To 1828 e yin nado biọ ogbẹ New York congress tọn mẹ, bọ to whelọnu e sọ tẹnpọn bo ji họntọn hẹ ogbẹ Whig tọn ga. Enẹ wẹ gọalọna ẹn nado sọgan dù tẹnmẹpọnna-togbogantọ to 1848.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Abigail Adams
Abigail Smith Adams (azán widopotọ Abọ̀húsun 1744 jẹ azán koatọ́n-nukunatọ̀ntọ Kóyànsun 1818) yin asi John Adams ton, he yin togbogan awetọ otò Amẹlika tọn, bọ sọ yin mimọ taidi omẹ awetọ he du yọnnu tintan Amẹlika tọn, ṣigba hogbe lọ (yọnnu tintan) ma ko yin didoai kaka dó jẹ okú etọn godo.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1744 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 1818 lẹ
Ahọlu Godwin Babatunde Kofi Akran
Ahọlu Godwin Babatunde Kofi Akran yin jiji to azán fọtọ̀n-nukunatọ̀ntọ Zósun 1936 to Awọnlin tọn mẹ. E yin ovi atọ́ntọ na Akran wiatọntọ Gbagli tọn yedọ Ahọlu Dé Whenọ Ajiyọn-Kanho.
Otàn wehọmẹ yiyi etọn tọn
E yi wehọmẹ dokọ̀ tọn to Salvation Army School, Kakawa, to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ. Enẹgodo, e zindonukọn to wehọmẹ Methodist School tọn to tòpẹvi Gbagli tọn mẹ to Ayimatẹn Awọnlin tọn to owhe 1948 kakajẹ 1953. E sọ zindonukọn to wehọmẹ Methodist Teachers Training college to Ifaki-Ekiti, to owhe 1956 jẹ owhe 1957. Enẹgodo, e yi wehọmẹ International Press Institute, Mọdopolọ, E yi Wehọmẹ Alavọ tọn University of East Africa to tatọ́tonọ́ Nairobi tọn, to otò Kenya tọn mẹ to owhe 1971.
Gandudu etọn
Mẹdaho Babatunde Kofí yin dide taidi Ahọlu Gbagli tọn, Mẹnu Toyi I, Akran Oto Gbagli tọn to osun tintan he yin Alunlunsun to owhe 1977. To Osun atọ̀ntọ he yin Whejisun mẹ to owhe 1981, E mọ nunina Ogàntẹn na Officer of the Federal Republc (OFR) tọn yi. Mọdopolọ, To azan ṣianwe tọ Lidosun owhe 1990, E yin dide do otẹn kanselọ tọn mẹ na wehọmẹ Alavọ Rivers State Unversity of Science and Technology to Port Harcourt, To ojlẹ lọ mẹ, ye sọ na ẹn gbedewema daho hugan osẹn-zọ́nwiwà tọn to wehọmẹ alavọ tọn (LL.D). To azán fọtọ̀n tọ osun atọ́ntọ owhe 2010, Togan otò Naijilia tọn he ko yin matintọ todin, Alhaji Umaru Musa Yaradua de taidi kanselọ na Wehọmẹ Alavọ tọn University of Port Harcourt, Enẹgodo, ye sọ na ẹn gbedewema daho hugan wekun-zọ́nwiwà tọn to wehọmẹ alavọ tọn (D.Litt).
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1936 lẹ
Béhanzin
Béhanzin (c.1845 - azán aotọ Awèwèsun 1906) yin yinyọnẹn taidi ahọlu widopotọ otò Dahomey tọn (e yin yé ma hia Adandozan dogọ), he ye nọ ylọ dọ Benẹ to egbehe. To whenue é jẹ gánji godo, e diọ yinkọ sọn Kondo.
Otàn gbẹzan etọn tọn
E jẹ Otọ́ etọn Glele sín gánzinpo ji bo sọ du ahọlu sọn 1889 zẹ 1894. Béhanzin wẹ yin ahọlu Dahomey tọn he gbọn godo to gandudu hohowhenu tọn he yin didoai gbọn huhlọn àṣà whelọnu tọn dali. E wọ wẹ nọ nukọn nado pe hẹ otò Flans tọn to Dahomey sìn awhan whenu nado yi ahọluduta etọn sọn àṣẹpipa Flans tọn glọ.
Federal Polytechnic, Bida
Federal Polytechnic, Bida tọn yin wehọmẹ nuyọnẹn wintinwintin tọn de to Ayimatẹn Niger Tọn, to ṣẹnṣẹn agéwaji Naijilia tọn. E bẹ azọ́n jẹeji to owhe 1977 tọn mẹ.
Whenuho
Wehọmẹ Federal Polytechnic Bida tọn yin didoai to owhe 1977 tọn mẹ to whenue was Federal Government basi nudide lọ nado sẹtẹ̀nna wehọ lọ do Bida. Jẹnukọnna whenẹnu, Federal College of Technology, Kano wẹ e yin.
Owhe nupinplọn tọn etọn bẹjẹeji to Lidosun 1978 tọn po wehọmẹvi 211, mẹplọntọ daho 11 po mẹplọntọ pẹvi 33 po po. Federal Polytechnic, Bida yin wehọmẹ azọ́nplọnmẹ alavọ tọn Federal Government tọn de to  Bida to ayimatẹn Niger tọn to Naijilia. To alọnu din, wehọ lọ má do adà nuplọnmẹ tọn ṣinawè ji.
Adà Wehọ lọ tọn lẹ
Wehọ lọ má do adà voovo ṣinawe ji, ehelẹ wẹ:
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Wehọmẹ lẹ
The Son of the House
The Son of the House yin otàn whẹndo de tọn he yin kinkan gbọn wekantọ Naijilia tọn Cheluchi Onyemelukwe. Otànwe tintan etọn ehe yin didetọn gbọn Penguin Random House South Africa to 2019.
Aliho nuzedonukọnnamẹ tọn
The Son of the House ze ayidonugo do Nwabulu ji na taun tọn, mẹhe yin yinyànsẹ sọn whegbe gbọn asi awetọ otọ́ etọn tọn nado yi wazọn taidi afanumẹ. E tindo owanyi na ovisunnu he tọn sọn whẹndo adọkunnọ de tọn mẹ he doho na ẹn sigba bo gbẹ́ oho lọ. Nwabulu yin yinyan sọyi gbétatò etọn mẹ to fihe e wlealọ hẹ asu mẹdẹvo tọn ehe sin onọ̀ jlo nado mọ ovivi he yin sunsi. To ojlẹ enẹ mẹ, meplọntọ he ko jẹ medekanu de sọ tin ehe sin yinkọ nọ yin Julie he tindo owanyi na asuwhe adọkunnọ de ehe sin yinkọ nọ yin Eugene ehe sin ojlo mahugan nado tindo ovisunnu. To whenuena yọnnu awe lọ lẹ yin finfin gbọn ajotọ́ lẹ godo ye dọ otàn yedelẹ tọn na ode awetọ bo wa mọ dọ nudopolọ wẹ yemẹ awe lẹ pehe bo ka sọ yi nudelẹ do di yedelẹ to paa mẹ.
Hosọ
Otànwe lọ sinai do nado da asu kavi asi he hugan dopo, ovi nukọntọ to whendo Aflika tọn mẹ, podọ otẹn alọgọtọ tọn ehe yọnnu lẹ nọ yin zizedo to Aflika.
E kẹalọyi
Vọzepọn basitọ de to wẹnlatọ sẹmẹsẹmẹ tọn lẹ do otànwe lọ hia taidi "...oplọn owanyinamẹ tọn he dopodpo gbẹtọ lẹ tọn to pipehẹ to Naijilia..."podọ"... lehe e ze otàn lọ dai do dike bọ e vivi nado se. "Quill podo Quire do numọntolammẹ Nwabulu tọn hia di nupaṣamẹ na lehe e ze otàn etọn dai do to atànwe lọ mẹ. Owe CBC tọn kẹalọyi dọ otànwe tintan etọn he e ze tọn yin dide sọta owhe ẹnẹ (4) azọnwiwa Naijilia tọn nado jaya hẹ yọnnu lẹ na akọndonanu yetọn podo nugopipe lọ nado yawu gọdo otẹn yetọn mẹ to nuhahun godo bo diọ do nuhe sunnu lẹ jlo to ogbẹ yẹtọn mẹ. Otànwe lọ sọn whẹnẹnu ko yin jijlẹdo Buchi Emecheta's The Joys of Motherhood.
Ajọ̀ podo ayidonugo po
"Shortlisted for the 2021 Giller Prize.[11]
Iye Idolorusan
Iye Idolorusan,  he sọ́ nọ yin yiylọdọ Queen  Dola  (basi matintọ́ to gblagbla owhe c.  1870  po  1875 gblamẹ̀),  yín gandutọ to Ahọ́lúduta Itsekiri to Warri  to tògbo Naijilia tọn sọ́n owhe 1848 mẹ. viyọnnu Ahọlu Erejuwa po asi etọn Emaye po,  Iye  Idolorusan tindo nọviyọ́nnu,  Uwala.To whenue Otọ́ yetọn kú godo, Onọ yetọn vọ́ alọwle basi hẹ́ Akengbuwa, bo jì ovi atọ̀n ná ẹn, po visunnu etọn Omateye po Ejo po. Ovi tintan lọ ko yin yinyọnẹ̀n taidi gudutọ́, ṣigba na wiwọ́ tin to ewọ po nọvisunnu-Daa etọn Agbagba po ṣẹ́nṣẹn. Iye po Uwala po dó Otò tò Batere ai na nọvisunnu yetọn nido mọ̀ fibẹtado wutu. Na to okú visunnu etọn awe lẹ tọn godo wẹ Akengbuwa lọsu kú to owhe 1848 tọn mẹ ehe zọ́n bọ gbẹtọ lẹ jẹ̀ nuvẹdo e ji. Taidi kọdetọ́n dé, Otò Warri tọn ma tindo Ahọ́lú na owhe atọ̀n. sọha mẹhe nọ nọ̀ Warri depo taun na gbẹtọ lẹ jẹ tintọ́n sọ́n otò lọ mẹ yì otò devo lẹ mẹ to Benin, to whenue hẹnnu he nọ duahọlu lẹ họnyigbe. Iye wa jẹ ganzinpo ji, e ma yindọ̀ E yín Ahọ́vi poun gba ṣigba E sọ́ dà Omoku, mẹhe yin Ayimatẹngán dai tọn to Bobi. Asu pó asi lọ po tindo visunnu dopo he nọ yin Chanomi. Iye yin ajọ́watọ́ akuẹ́nọ̀ dé, bo yin nina ogantẹn gbọn Ebrimoni dali, he yin afanumẹ daho etọn po nọvisunnu-daa etọn tọn po dai. Britiṣinu lẹ to búdì na ajọ́wiwa dokọ̀ tọn yetọn nikaa sọ́tadò, enẹwutu ye ma kẹalọyi í taidi Ahọ́si. Ewọ lọsí tẹ́npọ́n nado dín mẹhe sọgan pegan ṣigba bo ma mọ̀. E tẹ́npọ́n nado dè Erbimoni, ṣigba e dọ̀n gufínfọ́n to Itsekirinu lẹ ṣẹ́nṣẹn.Taidi Kọdetọ́n dé, Warri ma sọ́ Tindo Ahọ́lú Kakajẹ Owhe 1937, ṣigba Iye gbẹ́ yin Tẹnmẹpọ́ntọ́. É zindonukọ̀n Nado nọ nọ̀ Otò Bobi, to Whenue Ovi Etọ̀n Sunnu dó Otò Etọn Titi Sí. To Osùn Atọ̀ntọ́ Owhe 1894, Anadenanutọ Tudor Siọ́ Oylọbasinamẹ̀ sọ́n Àjọ́watọ́(European)Benin   tọn lẹ si.E Basi Tito Nado yì Warri Nado yì pọ́n Iye Ṣigba bo ma wa penugo, ṣigba bo Basi Alẹnu pó Diare pó Idibofun pó, mẹhe yin Yinyọnẹ̀n Taidi Agbàgo  Jakpa, dọ ye dona hẹn ẹn diun sọ Ajọ́wiwa to Osin tó dona yín Híhọ́basina. Sunnu Awè Ehelẹyin húhlọ́nọ̀ to Otọ Benin tọn tó, ṣigba bo ma Tindo Tẹnmẹnyinkọ Depope.[3] Ayimatẹn Beecroft he Ebrimoni nọ yí Akuẹ sun batokuntọ́ lẹ sí, nọ yin bíbẹ hlan  Iye, E Deji sọ Sunnu Awè Ehelẹ yin Gudutọ́ Ahọ́lú Tọn.
Alọdlèndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ayimatẹn Abia Tọn
thumb|Nọtẹn he to yẹdide Naijilia tọn lọ ji Ayimatẹn Abia Tọn yin dopo to Ayimatẹn gban-atọn-nukun-dopo he tin to otò Naijilia tọn mẹ lẹ mẹ. Tatọ́-tònọ etọn wẹ Umuahia. E yin didoai to azàn ko-atọ́n-nukun-awe, Avivọsun owhe 1991 mẹ, e sọ yin dide sọn Ayimatẹn Imo tọn mẹ. E do dogbo hẹ Ayimatẹn Anambra tọn, Ayimatẹn Enugu tọn po Ayimatẹn Ebonyi tọn po hlan Agewaji po Agewaji-Whézẹtẹn tọn Ayimatẹn Abia tọn. E do dogbo hẹ Ayimatẹn Imo tọn to whèyihọ, e do dogbo hẹ Ayimatẹn Cross River tọn to whézẹtẹn po Ayimatẹn Abia tọn po, e do dogbo hẹ Ayimatẹn Akwa Ibom tọn po to Hùwaji-whézẹtẹn tọn. E do dogbo hẹ Ayimatẹn Rivers tọn to Hùwaji. Mẹhihia he wá aimẹ to owhe 2006 dohia dọ Ayimatẹn Abia tọn yin Ayimatẹn Ko-atọ́n-nukun-ẹnẹtọ he mẹ gbẹtọ su te hugan to Otogbo Naijilia tọn mẹ. Ayimatẹn Abia tọn wẹ yin Ayimatẹn gbàn-nukun-awetọ he klo hugan to Otogbo Naijilia tọn mẹ.
Gandudu-Lẹdo tọn lẹ to Ayimatẹn Abia tọn mẹ
Gandudu dokọtọn fọtọ̀n-nukun-awe wẹ tin to ayimatẹn Abia tọn. Ayimatẹn ehe bẹ lẹdo gandudu dokọtọn wiatọn hẹn, ehelẹ wẹ:
Ayimatẹn-gán
To azàn kò-atọ́n-nukún-ẹnẹ Nuwhàsun owhe 2015 tọn, Okezie Victor Ikpeazu wẹ yé dè Ayimatẹn-gán dó e ji to alọnu din ogbẹ̀ PDP tọn mẹ wẹ ewọ tin te.
Alọdlẹdonu lẹ
Adà:Naijilia Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia
A Squatter's Tale
A Squatter's Tale yin owe nudọnamẹ tọn de, he dowatọ owe tọn de he yin otovi Naijilia tọn, Ike Oguine bibasi to owhe 1997.
Ahọlu Sẹjlo Ọlalekan James
Ahọlu Sẹjlo Ọlalekan James wẹ yin ahọlu awetọ to tòpẹvi kwẹmẹ tọn mẹ. Otọ etọn wẹ yin ahọlu tintan tòpẹvi lọ tọn, to oku etọn godo wẹ, ovi etọn jẹ otẹn etọn mẹ.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Sunzanhiawe
Sunzanhiawe yin azọnwanu he yin titobasina de na azan lẹ. Gbẹtọ lẹ nọ zan sunzanhiawe nado dọ whenue nude jọ, podọ nado wleawu nuhe na nuhe na jọ kavi he ma ko jọ. Sunzanhiawe nọ na yinkọ azan lẹ po sọha lẹ po. Azannlẹ nọ yin linlẹn dile agahomẹ to tẹnsẹ do. Osun po owhe lẹ po nọ yin linlẹn dile owhè po osun po to tẹnsẹ do. Sunzanhiawe ko hẹn nudelẹ họnwun na gbẹtọ lẹ titengbe gando nuhe na jọ lẹ go ehe zọn bọ gbẹtọ lẹ de nado zan gbẹzan he bọawu. Sọn dowhenu gbọn wẹ glesi nọ ylọ whenue ye na bẹ jinukun didó dọ nujọnu podo alọgọ sjnzanhiawe tọn. Aliho sunzanhiawe tọn yiyizan tindo ojlẹ he e bẹjẹeji. Ojlẹ sunzanhiawe tọn nọ saba sinai do nuwiwa sinsèn tọn de ji taidi apajlẹ jijizan jesu tọn, ṣigba e sọgan sọ yin nuwiwa tonudidọ tọn taidi apajlẹ hunwhẹ kavi eyin ayimatẹn de yin didoai. Sunzanhiawe he nọ saba yin yiyizan to egbehe wẹ sunzanhiawe Gregorian tọn, Heblu tọn po malenu (Islam) tọn po. Sunzanhiawe devo lẹ sọn aihọn lọ mẹ lẹ lọsu nọ yin yiyizan
Sandy Ojang Onor
Sandy Ojang Onor (yin jiji to 14 Afínplọsun 1966) podọ aṣẹpatọ to togbohọluduta Naijilia tọn. E yin vòdina to owhe 2019 nado yin tẹnmẹnpọntọ kavi nukunmọnu na aṣẹpatọ agbegbe Cross River tọn to pipli ṣiẹnẹtọ aṣẹpatọ lẹ tọn. E yin dopo to hagbẹ People's Democratic Party (PDP).
Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn podo wehọme po
Sandy Ojang Onor yin jiji to tohomẹ Ikom tọn to lẹdo gandudu dokọ̀ Ikom tọn to Ayimatẹn Cross River tọn mẹ. E yi wehọmẹ St. Francis, FSLC 1971 – 1975 podo St. Brendan's GEC (O level) 1976 – 1981 ehe wehọmẹ awe lẹ tin to lẹdo gandudu dokọ̀ dopolọ. Onor yi wehọmẹ alavọ Calabar tọn fihe e plọn otan te. E fo wehọmẹ alavọ tọn podo gbedewema to nudide mẹ (Second Class (Upper Division) 1983 – 1987. E yi gbedewema daho hugan to otan mẹ to  wehọmẹ alavọ Calabar tọn to owhe 1988 jẹ 1993.
Gbẹzan mẹdetiti tọn
Onor gbẹpo to alọwlemẹ to alọnu din, E yin klistiani zohunhunnọ podo wesetọ bo sọ yin alọtlutọ. E kan owe susu lẹ podọ e ko tindo nuyiwadomẹji dagbe susu do lẹdo gandudu dokọ̀ Cross River-Naijilia tọn mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1966 lẹ
Ben Enwonwu
Ben Enwonwu (MBE,NNOM) yin lopo to alọzọnwatọ tintan lẹ hẹ yín otovi Naijilia tọn. Ben Enwonwu wazọn titengbe, bo sọ jẹtukla kaka he wa zun Anazọnwatọ titan to Aflika he biọ tẹnmẹ "August Exhibitions" to yovo tomẹ (Europe & United States) lẹ. ewọ sọ yín Aflikanu titan he yinkọ he biọ"Internationa Directories of Contemporary Art" Hẹ yín jiji to azan 14 Liyasun, owhe 1917 bo ku  de hẹ amlọndọ to whegbe etọn to azan 5, Aflipọsun, owhe 1994. Le he ko plọn Anazọn wiwa to yovotomẹ, he wa zun mẹplọtọn na Anazọnwiwa to wehọmẹ susu hẹ tin otò Naijilia po yovo tomẹ lẹ po. Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Badagry Division
Kando Gbagli tọn yin owhe na wedegbẹ na tito Aimatẹn Awọnlin tọn, Naijilia tọn lẹ.
Whenuho he gando ego lẹ
Kando Gbagli tọn sọawuhia to whenuho kọndopọ he wa aimẹ to otò Naijilia tọn po Europe po ṣẹnṣẹn, e sọ yin ahi de he mẹ ye no sa gbẹtọ lẹ taidi kanlinmọ te to whenue Britich lẹ to mẹyu lẹ bẹ yi kanlinmọgbenu. E sọ yin fihe yisenọ klistiani lẹ la wẹndagbe tintan te to owhe 1842 to otò Naijilia tọn mẹ. Ehe yin kinkandonugo nado flinnu to Agia Cenotaph.
Gandudu fókọtọn lẹ
Etindo Gandudu Dókọtọn Ẹnẹ:
Fihe gbẹtọ lẹ nọnọ
Fihe gbẹtọ lẹ nọ nọ to Gandudu Dokọ tọn Gbagli tọn glọ lẹ mado awe. Tintan wẹ Awori lẹ he nọ do Ayọgbe, Awetọ wẹ Gunnnu lẹ he nọ do Gungbe. Mọjanwẹ Aṣa yetọn lẹ sọ gbọnvo taun. Etomọṣo Akọ awe lọ lẹ wẹ yin apajlẹ dagbenọ na yẹmẹpo wẹ tin to pọ to Jijọho mẹ matin tukla. Pọninọ lọ wẹ zọnbọ Oto awe ehele Iworo he yin Awori po Ajido he yin Gunnu lẹ po do nọ yin yiylọdopọ taidi dopo. Ehe wẹ Iworo-Ajido.
Pat Benatar
Pat Benatar (jijiyinkọ Patricia Mae Andrzejewski azán aotọ, Alunlunsun, Owhe 1953), yin hansinọ Amẹlikanu dé he yi gigopanamẹnu daho (grammy) tọn whla ẹnẹ po miyọn he nọ yin seven platinum po, e sọ tindó bẹplidopọ ohàn tọn sika-nọ atọ̀n, podọ fọtọnnukunẹnẹ to ohàn kande he tọnta hugan lẹ mẹ. Pat Benatar sin yinkọ jẹ̀ nado yin zize dó otàn-wé he nọ yin Hall of Fame mẹ na adà he ohàn etọn Rock tọn yiwa to owhe 2004, yinkọ etọn yin yiylọ nado biọ otàn-wé lọ mẹ to owhe 2020 ṣigba e ma yin dide. E na sọ yin vivọylọ to owhe 2022.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1953 lẹ Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Henry Ajomale
Henry Ajomale yin tonudọtọ tògbo Naijilia tọn de. E yin Ogàn po kọmiṣọ́na dai tọn na Azọ́ndenamẹ Vonọtaun, Ayimatẹn Awọnlin tògbo Naijilia tọn. Ewọ wẹ Azinponọ̀ ná ogbẹ̀ All Progressive Congress, Ayimatẹn Awọnlin tọn.
Femi Falana
Femi Falana (Gbẹtọ nukundeji Naijilia tọn) E yin whẹyidọtọ podọ ojlọjẹhoyinamẹtọ otò Naijilia tọn. E yin jiji to azan gban-tọ́ Awèwèsun, owhe 1958. E ze agba ahọlududu tọn to Ayimatẹn Ekiti Tọn mẹ to owhe 2007, ṣigba e gbọ agba zize tọ tọn to tonuwatọ NCP he ko yi whenu do du azinponọ tonudọgbẹ lọ tọn glo to owhe 2011 to otò Naijilia tọn mẹ. Mọdopolọ eyin otọ na óvisunnu
Abdullahi Mustapha
Abdullahi Mustapha (azán tintan Afínplọsun 1948) yin Naijilia-nu Weyọnẹntọ gando Medicinal Chemistry go de podọ mẹbọdo azinponọ-go dai tọn Wehọmẹ Alavọ tọn Ahmadu Bello tọn, to Zaria. E jẹ otẹn Weyọnẹntọ Ibrahim Garba tọn mẹ taidi VC Wehọmẹ Alavọ lọ tọn.
Bẹjẹeji etọn tọn
Weyọnẹntọ Mustapha yin jiji to azán tintan Afínplọsun 1948 tọn mẹ gbọn Otọ́ Kastina-nu dé po Onọ̀ Kastina-nu dé to Kano ṣigba bo wasọn Ayimatẹn Kastina tọn to agewaji Naijilia tọn po dali. E yi Wehọmẹ Dokọ̀ tọn Ralmadadi tọn to owhe 1955 whẹpo e do yi Wehọmẹ Daho Kastina tọn ṣigba e yi gbedewema West Africa School Certificate to owhe 1968 to Government College, Keffi tọn. E sọ zindonukọn to wepinplọn etọn mẹ bo yí gbedewema bachelor's tọn to amasin bibasi mẹ to Wehọmẹ Alavọ Ahmadu Bello tọn to owhe 1973, bosọ yí gbedewema daho-hugan London tọn (Ph. D) to owhe 1981 tọn mẹ to Wehọmẹ daho Chelsea tọn, he wa yin kinkọndopọ po King's College London po todin.
Azọ́n etọn
Weyọnẹntọ Mustapha bẹ azọn wepinplọn etọn jẹeji to owhe 1974 taidi amasin plọntọ de to Nupinplọn Dotowhe tọn Wehọmẹ Alavọ Ahmadu Bello tọn mẹ. To owhe 1982 tọn mẹ, e jẹ otẹn mẹplọntọ daho tọn to to Department of Pharmaceutical and Medicinal Chemistry tọn to department of pharmacy mẹ to owhe 1993 tọn mẹ,bo lẹzun Weyọnẹntọ titengbe Medicinal Chemistry tọn. To 2010 tọn mẹ, e yin dide taidi aziponọ titengbe na wehọmẹ alavọ Ahmadu Bello tọn whepọ e do yi sẹn taidi VC to Wehọmẹ Alavọ Umaru Musa Yar'dua tọn.
China
China (中国), he nọ yin yiylọ to osẹ́nliho dọ People's Republic of China (中华人民共和国) yin otò de to whèzẹtẹnwaji Aisa tọn.
Otàn
Adà:Otò
Ooni Ekun
Ooni Ekun wẹ yin omẹ̀ wiatọntọ Ooni of Ife tọn, e yin mẹhe peve to aṣà otò tọn mẹ bo gbọnmọ dali yin anadenanutọ otò sìn aṣà tọn to Ile-Ife, yèdọ owhe tọgbo Ayọnu lẹ tọn tọn. E tindo kodetọn dagbe to Odidimode Rogbesin bo ka sọ mọ kodetọn dagbe dogbọn Oonni Ajimuda.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Abraham Lincoln
thumb|Abraham Lincoln Abraham Lincoln (azán wiawetọ Afínplọsun 1809 jẹ azán wiawetọ Lidosun 1865) yin tonudọtọ otò Amẹlika tọn de, e wọ wẹ sọ yin togbogan fọtọnnukundopotọ otò Amẹlika tọn bọ sọ nọ nukọn to towhan Amẹlika tọn whenu. E du togbogan sọn 1861 kakajẹ 1865, to whenue towhan to yiyi to alọnu to Amẹlika. Azán atọ́n poun godo na whenue towhan lọ doalọte wẹ e yin huhu gbọn mẹyihutọ John Wilkes Booth dali. Lincoln wẹ yin togbogan tintan he yin huhu gbọn mẹyihutọ dé dali to otò Pipli Akọta lẹ tọn mẹ (United States). Lincoln nọ yin finflin na azọ́n daho he e wà taidi avùnlọyinajọjlẹtọ de nado doalọtena gbẹtọ lẹ hihọ dó basi Kanlinmọ to otò Pipli Akọta lẹ tọn mẹ (United States).
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1809 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 1865 lẹ
Japan
Japan (日本), yin otò de to whèzẹtẹnwaji Asia tọn.
Otàn
Adà:Otò
Dele Odule
thumb|Dele Odule Dele Odule yin jiji to 23 Abọhúsun 1961. E yin aihundatọ podọ sinima-bayitọ Naijilia tọn. E yin alọdlẹndo taidi aihundatọ alọgọtọ titengbe de to apadewhe Yoruba tọn to 2014 Best of Nollywood Awards na aihun he e da to sinima kori koto mẹ. Eto sinsẹn taidi tatọ ogbẹ nudide po sinamabayitọ lẹ tọn to Naijilia.
Bẹjẹeji gbẹzan etọn
Odule yin jiji to tòpẹvi Oru-Ijebu tọn, to Ijebu whezẹtẹn gandudu ponla tọn to Ayimatẹn Ogun Tọn to 1961, to fihe e yi wehọmẹ pevi po daho po te. Eyi gbedewema daho II sọn wehọmẹ meplọntọ lẹ tọn whẹpọ e do zindonukọn yi Wehọmẹ Alavọ Ibadan tọn, Ayimatẹn Oyo tọn to fihe e plọn nudide te.
Azọn etọn
Dele bẹ aihundida nupinplọn-do-plọnnu tọn jẹeji hẹ ogbẹ de he no yin yiylọdọ Oloko Theatre Group to nudọnamẹ ayinamẹtọ Mukaila Adebisi tọn glọ. E da aihundida oploji tintan etọn tọn to 1986 whẹpo e do yin omẹnukundeji to whenuena e yin didohia to sinima he yin yiylọdọ Ti Oluwa Ni Ile. Sọn whenẹnu gbọn we e ko yin nukọntọ to sinima he sọ fọde (200) mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1961 lẹ Adà:Naijilia-nu lẹ Adà:Sinimọto-basitọ lẹ to Naijilia
Idakwo Ameh Oboni II
Idakwo Michael Ameh Oboni II (1948 jẹ azán ko-nukunawetọ, Avivọsun, owhe 2020) wẹ yin Attah Igala koatọ́n-nukunawetọ he du to ahọ́lúduta Igala tọn to tògbo Naijilia tọn.
Gbẹ̀zan po wehihia etọn po
Oboni II yin jiji to owhe 1948 tọn mẹ. To owhe 1960, e fó wehọmẹ dokọ̀ Saint Boniface tọn to Idah. Enẹgodo e yì wehọmẹ daho Saint Augustine tọn, Kabba, bo tọ́nwe to owhe 1967. E zindonukọ̀n bo yì wehọmẹ Kaduna (Kaduna Polytechnic) tọn bo yí gbedewema to oyọnẹn dogbọ̀n nukunpipedo aigba po azọ́nwhé lẹ po go mẹ to 1980.
Azọnwiwa
E biọ Azọ́n Nigerian Air Force tọn mẹ to 1968. E dè sọn ojlo mẹ bo tọ́n sọn emẹ to 1974. E wazọ́n taidi aigba dlapọ́ntọ to Ayimatẹn Kwara tọn bo tọn sọn emẹ to owhe 1975 nado zindonukọ̀n to wehihia etọn mẹ. enẹgodo e biọ azọ́n Federal Capital Development Authority (FCDA) tọn mẹ. To owhe susu godo, e lẹzun mẹbọdomẹgotọ Anadenanutọ tọn, bo jo azọ́n do to owhe 2006 tọn mẹ.
Gandudu etọn
To gandudu koatọ́nnukundopotọ Attah Igala Attah Aliyu Ocheja Obaje tọn to owhe 2012 tọn mẹ godo, to gbekọndopọ mẹ, Ameh yin dide gbọn aṣẹpipa ẹnẹ Otò Igala tọn dali nado jẹ gánzinpo ji. E yigbe dọ emi wẹ yin ahọlu tintan he dà asì dopo to otò Igala tọn mẹ. To whenuena Buhari bẹ tito gandudu tọn etọn jẹeji to Naijilia, Ahọlu Ameh Oboni Awetọ to whenuena e to hunwhẹ owhe atọ̀ntọ to ganji etọn du to 2016 to otò Idah tọn mẹ, dọ na togbogan lọ nado bẹ azọn diọdo tọn etọn jẹeji sọn Ayimatẹn Kogi tọn. To owhe 2019, to hunyanhunyan he fọ́n to vodidi whenu, Attah Igala hodẹ̀dó mẹhe fọ́n hunyanhunyan lọ dote to ayimatẹn lọ lẹ.
Nuhe É yin yinyọnẹ̀n na lẹ
É yin didohia taidi gbẹtọ jijọho tọn, bo nọ namẹ ayinamẹ gando dagbewiwa go. Visunnu etọn he nọ yin Prince Ocholi  Idakwo dọho gando otọ etọn go dọ "é tindo walọdagbe po ojlo, mẹwhinwhan na nukọnyiyi àṣà otò lọ tọn.
Alọ̀dlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Naijilia-nu lẹ Adà:Ovi he ye ji to owhe 1948 lẹ
Ahọlu Hẹlọdi Aglipa I
thumb|Ahọlu Hẹlọdi Aglipa I Ahọlu Hẹlọdi Aglipa I wẹ degbe dọ yè ni hù Jakọbu bo wle Pita do gànmẹ, podọ ovivi Hẹlọdi Daho lọ tọn wẹ e yin. Hẹlọdi yin yinkọ whẹndo he mẹ ahọlu he nọ dugán do Ju lẹ ji nọ wá sọn tọn. Edominu wẹ yé. Edominu lẹ nọ yin pinpọnhlan taidi Juvi lẹ na yé ko yin hinhẹn po huhlọn po nado gboadà sọn nudi owhe 125 B.C.E. Hẹlọdi Aglipa I yin jiji to owhe 10 B.C.E., podọ Lomu wẹ e plọnwe te. Suhugan mẹhe e jihọntọn hẹ lẹ tọn wá sọn whẹndo he diyin taun lẹ mẹ. Gaius, he mẹsusu nọ ylọdọ Caligula, yin dopo to họntọn etọn enẹlẹ mẹ podọ e wá lẹzun ahọluigbagán to owhe 37 C.E. To ojlẹ kleun de godo, e de Aglipa nado dugán do Itulea, Tlakoniti po Abilene po ji. To godo mẹ, Caligula dlẹnkanna gandudu Aglipa tọn jẹ Galili po Pelea po. Lomu wẹ Aglipa te to whenue Caligula yin hùhù to owhe 41 C.E. Linlin de dọ dọ Aglipa yí adà tangan de wà nado didẹ hunyanhunyan he wá aimẹ bọdego. E sọ gọalọ nado didẹ nuhahun sinsinyẹn he tin to Klaudiu, yèdọ họntọn etọn devo he tindo huhlọn aṣẹpipa tọn, po Wedegbẹ́ Tonudidọ tọn Lomu tọn po ṣẹnṣẹn. Taidi kọdetọn de, Klaudiu wá yin dide taidi ahọluigbagán bọ yé gbọnmọ dali dapana tòwhan. Nado suahọ Aglipa na alọgọ etọn, Klaudiu yí Jude po Samalia po, he ko tin to anademẹ ayimatẹn-gán Lomu tọn lẹ tọn glọ sọn owhe 6 C.E. gbọ́n, do aṣẹpipa Aglipa tọn glọ. Gbọnmọ dali, aigba he tin to anademẹ Aglipa tọn glọ lẹ wá sọzẹn hẹ dehe ji Hẹlọdi Daho lọ ko dugán do wayi lẹ.Jelusalẹm wẹ Aglipa yí do basi tatọ́-tònọ etọn, podọ e mọ nukundagbe sinsẹ̀ngán he nọ nọ̀ finẹ lẹ tọn.
Ooni Luwoo
Ooni Lúwo Gbàgìdá (whedelẹnu yin kinkan taidi Luwo) wẹ Ooni Ife tọn ko-nukun-dopotọ, he yin Ahọlu Ile Ife tọn, fihe yin owhé tọgbo Ayọnu lẹ tọn tọn to owhe kaweko aotọ mẹ. Ewọ wẹ ovi Ooni Otaataa, po Ooni Lafogido po. E jẹ otẹn Ooni Giesi tọn mẹ podọ Ooni Lumobi jẹ otẹn ewọ tọn mẹ. Gandudu Ooni Luwoo tọn kẹdẹ wẹ yin yọnnu tọn to Ife kakajẹ egbe. Visunnu etọn Adekola Telu wẹ dó Ahọluduta Iwo tọn ai.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ovi
Ovi (hugan-dopo: ovi lẹ) wẹ mẹde he ma ko whẹ́n mẹho kavi he ma yin jọja, kavi he owhe etọn ma ko sọ jọja aflanmẹ tọn. To whedelẹnu jọja aflanmẹ he ma ko tindo owhe fọtọ̀n-nukunatọ̀n lẹ lọsu nọ yin yiylọdọ ovi lẹ. Viyẹyẹ he ma ko yin jiji lẹ lọsu nọ yin pinpọnhlan taidi ovi lẹ. Mẹde sọgan yin yiylọdọ ovi mẹjitọ etọn lẹ tọn mahopọnna lehe mẹlọ sọgan ko whẹ́n mẹho sọ. Hogbe devo lẹ he gán yin yiyizan na 'ovi' wẹ yọpọvu, yọpọ, viyẹyẹ, vivu, vipẹvi, visunnu kavi viyọnnu, podọ jọja.
To otò adọkunnọ lẹ tọn mẹ, ovi flinflin lẹ nọ yì wehọmẹ. Ovi flinflin lẹ sọgan yì wehọmẹ "tọ́n sọn whégbè ma gbọjẹ" tọn. Aihundida po aihundanu pẹvipẹvi lẹ po, po nugopipe nulẹnpọn tọn yetọn lẹ yiyizan po nọ gọalọna whinwhẹ́n ovi lẹ tọn. Ṣigba to otò he ma ko hunnukun sọmọ lẹ mẹ, ovi lẹ nọ wazọ́n to azọ́nwhé lẹ kavi to ogle lẹ mẹ hẹ mẹjitọ yetọn kavi mẹgopọntọ yetọn lẹ.
Bahrum Daido
thumb|Bahrum Daido wẹ tin to ṣẹnṣẹn Bahrum Daido (azán gbantọ Zósun owhe 1964 jẹ azán awetọ Alunlunsun owhe 2021) yin tohodọtọ Indonesian tọn de. E yin gbẹtọ ogbẹ he nọ nọtena gbẹtọvi lẹ tọn yedọ People's Representative Council sọn 2009 yi jẹ 2019. Daido sọ yin ogbẹvi Democrat Party tọn ga. Eyin jiji do oto Palopo tọn mẹ, to huwaji Sulawesi tọn. Daido basi matintọ to azan awetọ Alunlunsun owhe 2021 tọn na tukla po whlepọn Azọ̀nylankan COVID-19 tọn he gbanu taun to Jakarta wutu, to whenẹnu eyin owhe 56 mẹvi.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1964 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Ahọlu Toffa I
right|thumb|Ahọlu Toffa I thumb|Ahọlu Toffa I Ahọlu Toffa I Nọgbẹ to ojlẹ 1850 tọn jẹ 1908 bo yin Ahọlu na ahọluduta Họgbonu he sọ nọ yin yiylọdọ Ajaṣẹ tọn, to togbo Benẹ tọn mẹ, he wá yin yinyọnẹn taidi Porto Novo. Dile etlẹ yindọ e dugan to owhe 1874, e sọ yin yinyọnẹn na nukunhunhun etọn po gbekọndopọ etọn hẹ yovo lẹ po. Ewọ wẹ na tuli omẹ etọn lẹ nado yì wehọmẹ bo plọnwe.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Abubakar Balarabe Mahmoud
Abubakar Balarabe Mahmoud (he mẹlẹpo yọnẹn taidi AB Mahmoud) wẹ yin Senior Advocate of Nigeria sọn Ayimatẹn Kano tọn mẹ podọ ogan dai tọn na Nigerian Bar Association podọ mẹdiọtẹnna mẹbọdo azinponọ-go na Wehọmẹ Alavọ Kano tọn na Lẹnunnuyọnẹn po Azọ́n nuyọnẹn wintinwintin tọn Wudil tọn po.
Queeneth Agbor
Queeneth Agbor. (mẹhe yin jiji to Calabar) Yin Aihundatọ sinimọto Naijilia tọn. E yin pinplọ́nwhẹ́n to Calabar. Bo lẹkọ̀ do Awọnlin to whenue e mọdọ gbẹtọ lẹ to tukla dó e mapote nado lẹzun aihundatọ. E yin yinyọnẹ̀n na adà he e yiwa to aihundida NollyWood tọn lẹ mẹ taidi Painful Kingdom, Olu Jacobs, Francis Duru po The Movement po.
Abubakar Balarabe Mahmoud
Bẹjẹeji gbẹzan po wepinplọn etọn po
AB Mahmoud yin jiji to Ayimatẹn Kano tọn mẹ bosọ bẹ weplọnmẹ dokọ̀ tọn etọn jẹeji to Kano, e yi Wehọmẹ Alavọ Ahmadu Bello ton to Zaria fihe e yi gbedewema Bachelor tọn te to osẹn mẹ podọ gbedewema daho hugan to osẹn mẹ to owhe 1979 po 1984 debọdo-dego po. E yi Wehọmẹ Osẹn tọn to Naijilia fihe e plọnnu te bo yin yinyọnẹn to Osẹn-liho bosọ yin yiylọ do bar mẹ to Nuwhàsun Owhe 1979 tọn mẹ.
Pọninọ Mẹyu Lẹ Tọn
Pọninọ Mẹyu Lẹ Tọn. Ogbẹ pọninọ mẹyu tọn lẹ sìn dọndopọ yin kande-wiẹnẹ (54) to otò Aflika tọn lẹ mẹ. Eyin didoai to otò Durban tọn mẹ to osun ṣiẹnẹtọ owhe 2002 tọn mẹ. Mẹyu sin pọninọ biọ pọninọ devo de he ye nọ ylọdọ Organisation Of Africa Unity (OAU). Omẹ tintan he du ogan do Pọninọ Mẹyu lẹ tọn ji wẹ yin Felix Tshisekedi, ewọ wẹ sọ yin nukọntọ otò Congo tọn sọn azan ṣidopotọ osun awetọ owhe 2021. Pọninọ Mẹyu tọn to owhe he já to nukọnmẹ, yé jlo na basi pọninọ nado sọgan dé akuẹ dopo tọn podọ yé dóna dó hunhlun to pọninọ dopo mẹ, podọ na Akuẹ ye tọn ni bo sọ dó oganvi dagbe lẹ. Ojlo ye tọn wẹ yin dọ yé ní hẹn aṣẹpipa yé tọn dó te. Otò yetọn lọ lẹ ní sọ nọpọ dó yi nukọn. Ye sọ jlo nadó tẹ avun hiho otò yetọn lẹ nà Jijọho nido tin to otò aflika tọn mẹ,bo sọ dé ahi dopo tọn dó yedélẹ mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Ogbẹ́
Wikiwezẹhomẹ
Wikiwezẹhomẹ yin azọ́n vonọtaun de to ọdinatẹ wiki tọn ji, kavi bẹplidopọ zẹẹmẹ hogbe hunkọhunkọ lẹ tọn to wiki hunkọhunkọ lẹ ji, mọdopolọ ogbè susu lẹ wẹ ko tin to Wikiwezẹhomẹ ji to egbe.
Basa-Gumna-gbe
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Ogbè lẹ
Wikiwezẹhomẹ
Otàn wikiwezẹhomẹ tọn
To azan wiawetọ, Awewesun, owhe 2002 wẹ Wikiwezẹhomẹ yin sisedai sọn Daniel Alston po Larry Sanger po. Sọn owhe 2002 kaka jẹ 2004 Glẹnsigbe kẹ́dẹ́ wẹ tin to wikiwezẹhomẹ ji, whẹṣo Flansegbe po Polishgbe wa tọn to azán gbanewheawe, Whejisun owhe 2004, e baí ogbe atọ̀n to Wikiwezẹhomẹ ji to whelọnu, amọ todin ogbe 183 wẹ ko tin to Wikiwezẹhomẹ ji, gungbe (guw) lọsú ko biọ ẹmẹ to owhe 2021.
Democracy
Democracy zẹmẹdo osẹndai gbẹtọ lẹ tọn, yinkọ lọ yin yiyizan to aliho voovo mẹ to tonudọgbẹ to fihe gbẹto lẹ sọgan tindo mahẹ, to tito de sọgan bẹpla dehe ye nọ deanana agbegbe yetọn do ji. To egbezangbe aliho susu mẹ ehe sọgan yin bibasi te. Nado lẹzun stable democracy, ayimatẹn nọ saba yi ninọmẹ he nọ yin democratic consolidation. Democratic yin ada awetọ dictatorship tọn, ninọmẹ tonudidọ de he mẹ huhlọn nọ yin zize do mẹdopo ji nado dugan do togbo dopo ji. Awugbopo political pluralism, gbẹtọ lẹ nọ mahẹ to tonudọgbẹ pẹvipẹvi lẹ mẹ po tito mẹde didohia tọn vude. Ninọmẹ tonudidọ tọn yin gbẹtọ lẹ ko blavo po, mẹhe yin dide bo biọ họmẹ. Aliho he mẹ ehe nọ yin bibasi nọ bọawu. Mẹhe yin dide po ovo po lọ nọ yin dide. vlavo, tonudọgbẹ he yin dide lọ to tonudọgbẹ dopo mẹ, kakati nado de mẹde Gbẹtọ lẹ nọ blavo na tonudọgbẹ de mẹhe na yin nukọntọ. Susu to mẹhe nọ yin dide lẹ mẹ dona jẹ yanwle delẹ kọn. Ye do nuhudo nado jẹ owhe delẹ kọn kavi tonudọgbẹ lẹ wẹ na bayi gbemima vlavo eyin ye penugo nado wa gbeta lọ kọn kavi hẹn azọn denamẹ yetọn di.
Desmond Majekodunmi
thumb|Desmond Majekodunmi Desmond Olumuyiwa Majekodunmi yin otòvi Naijilia tọn, he sọ yin nukọntọ na Lekki State Urban Forest and Animal Shelter Initiative(LUFASI),
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Akuẹ
Nudepope he mede yi do họnu wẹ nọ yin akuẹ e singan yin nutindo taidi whenu, kanlin, avọ towe lẹ, kavi akuẹ́ titengbe tọn po mọmọ lẹpo. Akuẹ wunkọwunkọ lẹ wẹ tin lẹdo aihọn pé bọ Otò dopodopo wẹ tindo akuẹ etọn lẹ taidi apajlẹ́ Otò Amẹlika tọn nọ zan Dollar, Naijilia nọ zan Naira, Benẹ nọ zan CEFA po mọmọ po sọyi.
Otàn bẹjẹẹji akuẹ tọn
To hohowhenu gbẹtọvi lẹ ma nọ họnu kavi sanu po akuẹ titengbe tọn po, kakatimọ ye nọ diọnu na yede lẹ wẹ di apajlẹ mẹhe do gbàdó po mẹhe do gali gan diọnu hẹ yede
Yovozẹnkle
Yovozẹnkle yin dopo to atinsinsẹn lẹ mẹ, atín etọn ma nọ yimọ do klo bọ agbasago etọn nọ ṣi taidi amà, e ma nọ gbọawupo whedepopenu, ozo whenu wẹ ya kavi jikun whenu wẹ ya, e ma nọ klo so yovozẹn mọdopolọ osin etọn gbọnvona yovozẹn tọn osin etọn yọn nado da nududu mọdopolọ ye nọ yi do da amasin na do gbọ ova, okun etọn nọ flin taidi gbado kun flinflin lẹ, atin e tọn nọ do owun to agbasago, osin etọn nọ vlẹ to onu bo sọ nọ wlé, yè nọ yí do klọ nuhe nọ dódẹ de taidi ohọ bọ odẹ e tọn na dá atin e tọn sọgan yin mimọ to ageji mọdopolọ to gbato
On Ajayi Crowther Street
On Ajayi  Crowther  Street  yin otanwe de he yin kinkan to 2019 gbọn otanwekantọ Elnathan  John  dali, bọ  Alaba  Onajin basi yẹdide na. E yin zinzinjẹ̀gbonu gbọn Cassava Republic Press dali.
Adedapo Tejuoso
Oba Adedapo Adewale Tejuoso wẹ Osile Oke Ona Egbaland tọn. Ewọ wẹ Otọ́ na Senator Lanre Tejuoso.
On Ajayi Crowther Street
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Owe lẹ
Adedapo Tejuoso
Ahọlu Tejuoso yin jiji na Joseph Somoye Tejuoso po Esther Bisoye Tejuoso po, he yin ovivi na Ahọlu Karunwi I Oke Ona tọn.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Aina Onabolu
Aina Onabolu(1882-1963) yin jiji to azán 13, Zósun, owhe 1882 to Ijebu-Ode. Aina Onabolu whẹ yín nukọntọ na Anazọnwiwa ogbẹ-yọyọ tọn to otò Naijilia tọn.Uwhẹ jẹ tukla kaka bodo mọ dọ Anazọnwiwa zun azọn he no plọnmẹ to wehọmẹ to otò Naijilia tọn to owhe 1920 lẹ. He plọn Anazọnwiwa naede.Onabolu nọ zan foto hẹ tín Glẹsinnu-wema lẹ bodo nọ plọn Azọnyinyọnẹn lẹto owhe he jẹnukọn lẹ to Owhekanko 20, he ma ko to piplọn Anazọnwiwa to wehọmẹ lẹ. Onabolu zun gbẹtọ-nukundeji de he wa wiwa azọn mẹplọntọ na Anazọnwiwa; he wa yi "Diploma" na Anazọnwiwa to wehọmẹ Anazọnwiwa Glẹsinu tọn(European Art Schools),he lẹkọwa  Naijilia bo wa gọalọ na zinzindonukọn Anazọnwiwa mẹpinplọn tọn. Whenu he zun mẹplọntọ, Onabolu jẹ tukla bibayi na do plọn wehọmẹvi he  tọn lẹ titengbe. He do aiha do na lenunnuyọnen do "Perspecive,Proportion, Color Technology, po Chiaroscuro"podo osẹnsisa-azọnwia, mẹhẹsusu wayiylọ hẹ dẹpẹyinkọ "Mr Perspective" wẹ po he wa yiylọ he, Otọ́ ogbẹyọyọ Anazọnwiwa oto Naijilia tọn. Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Olu Akengboye
Olu Akengboye wẹ Olu Warri tọn wiatọ̀ntọ́ he duahọlu do Ahọluduta Warri tọn ji. E jẹ otẹn Otọ́ etọn Olu Omagboye (Miguel) tọn mẹ, taidi Olu Warri tọn wiatọ̀ntọ́. E yi tẹnmẹ-yinkọ lọ, Ogiame Akengboye. Yinkọ etọn to Portuguese mẹ wẹ Agostinho Sabastiao Octobia. Visunnu etọn Olu Atogbuwa jẹ otẹn etọn tọn mẹ to nudi owhe 1734 tọn mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ajagbusi Ekun
Ajagbusi Ekun yin Ahọlu Ahọluduta Owo tọn to Ayimatẹn Ondo Tọn to Hùwaji-whèyihọ tọn otò Naijilia tọn mẹ. E du Ahọlu to whenuena Otọ etọn Olowo Ojugbele Arere he yín Ahọlu tintan Owo tọn kavi Olowo tintan to Olowo Owo tọn lẹ mẹ ko basi matintọ godo.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Nukunmẹ
Nukunmẹ yin awutugonu agbasa tọn he tin to ota nukọn. Eyin awutugonu he gbẹtọ lẹ nọ yawu mọ. To nukunmẹ wẹ awutugonu devo lẹ taidi awutugonu numimọ tọn, awutugonu nusise tọn po awutugonu nuwhlẹ́npọn tọn tin te. Titengbe na kanlin afọ ẹnẹ nọ lẹ, nukunmẹ yetọn wẹ yin onu tintan he nọ sọawuhia na aihọn lọ, enẹwutu wẹ awutugonu nulẹnpọn tọn po awọnnu tọn po do tin to finẹ. To gbẹtọ go, Nukunmẹ nọ bẹ oda ahọ̀nnukọn, nukunda, nukun, awọntin, otó, awọnnu, awọnnutó, adú po alaká po hẹn.
Pínpan glintẹn lẹ to Naijilia
thumb|250px|alt=Main railway station Lagos|New train station Mobolaji Johnson thumb|250px|alt=Train station Agege, standard gauge railway|Pínpan glintẹn yọyọ Agege tọn "Babatunde Fashola" thumb|250px|Pínpan glintẹn yọyọ to Ibadan thumb|250px|alt=Railway station Abeokuta|Pínpan glintẹn yọyọ to Abeokuta to awà standard gauge railway line tọn ji Lagos-Ibadan thumb|right|250px|[[Kafanchan junction station]] thumb|right|250px|[[Awọnlin Oshodi station]] thumb|right|250px|[[Makurdi station]]
Pínpan glintẹn he to Naijilia lẹ die:
Alihiamẹnu lẹ
thumb|400px|alt=Railway system Nigeria, under construction and in use|Railway network of Nigeria 2021
Todahó he mẹ Pínpan nọ yì lẹ
Pínpan-gàn Whèzẹtẹn-waji tọn (Wz) po Whèyihọ-waji tọn (Wy) yin ṣíṣáká dopọ gbọn "Link Line" lọ dali.
Central Line 1435mm
(ma ko fó, e po km 22)
Dehe jidide tin dọ ye na yin tadona lẹ
Onitcha-Enugu-Abakaliki;
pànta tògbo Niger Tọn
--
Pínpan vẹ̀npẹ̀n lẹ po Paa lẹ po
Alìgbọntẹn pínpan vẹ̀npẹ̀n tọn lẹ to yinyin titobasina do tòdaho Awọnlin mẹ.
Ogbẹ́ tintan Pínpan Paa Abuja tọn bẹ azọ́n jẹeji to Liyasun 2018 tọn.
Ko Súhọ̀n
(wazọ́n sọn 1914-1927)
Kofoworola Oladoyinbo Ojomo
Tuklajijẹ Gandudu tọn
Nuhahun delẹ wá aimẹ to gandudu lọ whenu to Azán wiatọntọ, Ayidosun, Owhe 2004 tọn mẹ. To hihodo mẹdide ahọlu he jẹ na ofin lọ tọn gbọn ahọluyidotẹnmẹtọ dali, Amaka he ewọ lọsu yin dopo to mẹdide lẹ mẹ biọ to whẹ̀dọhọsa daho si nado de e sẹ. Nubiọtomẹsi etọn ma yin alọkẹyi gba bọ Kofoworola wá yin dide taidi Ojomo Oluda tọn. whẹ̀dida lọ ma jẹ Amaka tọn ji bọ e vọ owhẹ̀ ylọ gandego. E yin zizedo Azinponọ gbọn Ahọlu Ọlateru ọlagbegi.
Adà:Naijilia-nu lẹ Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Igbomina
Ajọ́ po azọ́n he yé nọ wà lẹ po
thumb|Yẹdide yọnnu de tọn he yin mimọ to Oke-Onigbin, to tẹmpli Shango tọn|left Omẹ Ìgbómìnà tọn lẹ yin yinyọnẹn taun na ajọwiwa do otò dindẹ́n lẹ mẹ, ehe wẹ hẹn yé nado gbàpe Ayọnu-gbeji, yé nọ wazọ́n voovo devo lẹ he yin yinyọnẹn na akọ̀ yẹtọn taidi oglezọ́n, gbéyinyàn, atin pipa, anazọ́n kanlinyú tọn lẹ podọ na kuvitọ Elewe tọn he diyin taun lọ.
Fihe yé gbàpe gbọn to Ayọnu-gbeji lẹ
Omẹ Ìgbómìnà tọn lẹ gbàpe gbọn lẹdo gandudu dokọtọn ẹnẹ mẹ to Ayimatẹn Kwara Tọn mẹ, ehelẹ wẹ: Irepodun, Ifelodun, Ilorin East po Isin po, podọ yé sọ gbàpe gbọn lẹdo gandudu dokọtọn awe ehelẹ to ayimatẹn Osun tọn: Ifedayo po Ila po. Tòdaho tangan Ìgbómìnà tọn lẹ to Osun lẹ wẹ Oke-Ila Orangun, Ora, po Ila Orangun po, podọ tòdaho tangan Ìgbómìnà tọn lẹ to ayimatẹn Kwara tọn lẹ wẹ Omu-Aran, Òbà, Ajasse Ipo, Eleju of Eju-land, Eku-Mesesan-Oro (Ijomu-Oro, Iddo-Oro, Okerimi-Oro, Afin-Oro, Okeola-Oro, Ibode-Oro, Oro, Iludun-0ro, Agbeola-Oro), Agbamu, Edidi (Edidi-ona, Edidi Idera, Edidi Oja), Oke-Onigbin, Isanlu Isin, Ijara-Isin, Aran-Orin, Rore, Esiẹ, Omupo, Omido, Ipetu-Igbomina, Igbaja, Ora, Oke-Ode, Owu-Isin, Oro-Ago, Ahun, Arandun, Shaare, Oke-Aba. Fihe yé sù te hugan wẹ enẹlẹ. Gbetatò he tin to Igbomina Ilé-Ire lẹ wẹ Owa Onire, Owa Kajola, Owode Ofaro, Idoba Araromi(omẹ ehelẹ tindo aigba voovo awè, aigba tọ́gbo yẹtọn lẹ tọn, dopo tin to Idoba to Orioke sẹpọ Owa po nọtẹn de he sẹpọ Owode Ofaro po), Ikosin (tatọ́-tẹnnọ agbegbe Ile Ire tọn fie ahi hoho Igbo Ejimogun tọn tin te dai), Oke-Oyan, Idera, Afin, Alaabe, Obinn kavi Obinrin Aiyetoro, Oreke Oke, Okeigbo, Babanla.
Tòpẹvi Ìgbómìnà tọn devo lẹ tin to agbegbe Idofian tọn: Okanle, Fajeromi, Odo-eku, Oko, Ola, Idofin, Iwo, Agbonda, Agbeku, Olayinka, Alakuko-Irorun, Edidi, Ijan-Otun, Agbele, Omido, Okeya, Babanlomo, Agbamu, Ijan, Pamo-Isin, Egii-Owu, Owa-Onire, Durosoto, Koko-Afin, Maloko, Olomi Oja, Omirinrin, Faje, Ajengbe, Alasoro, Eyin Afo, Idofin Igbana, Idofin Aga, Ekudu, Manasara, Oko Adigun, Kudu-Ìsìn, Oke oyi, Alegongo, Sabaja, Oponda, Oree, Agunjin, Apado, Eleyin, po Yaru po.
Otàn hohowhenu tọn yetọn po nuhe yin mimọ gbọn Whenuho-kàntọ dòkuntọ lẹ dali po
Nuhe hugan zannu pipà fẹnẹ (800) wẹ ko yin mimọ to lẹdo Esie tọn to wheyihọwaji Igbomina tọn, to Iji-Isin, to Ijara po gbétatò Ofaro tọn po, suhugan zannu pipà ehelẹ tọn wẹ tindo awusọhia gbẹtọ tọn. Mẹdepope ma yọn mẹhe basi zannu pipà ehelẹ, ṣigba e taidi dọ yé ko yin pipà sọn nudi owhe 1100 JW(Jẹnukọnna Whe-Mítọn-Nu).
Whenuhokàntọ dòkuntọ lẹ po mẹhe nọ dindona ogbè lẹ po yise dọ whẹwhinwhẹn dohia dọ omẹ Ìgbómìnà tọn lẹ wẹ na ko yin omẹ tintan wá lẹdo lọ mẹ jẹnukọnna akọ̀ he po lẹ gbọnvona Nupe lẹ po Yagba lẹ po. E taidi dọ, gbọnvona wiwọ́ he wá aimẹ to nudi owhe kanweko awe die wayi lẹ, omẹ Oyo tọn lẹ, Ijesha lẹ po omẹ Ekiti tọn lẹ po sọgan ko tọ́nawhàn omẹ Ìgbómìnà tọn lẹ bo duto yé ji, bo sọ yàn yé sẹ sọn aigba yetọn ji. E sọ taidi dọ omẹ Ìgbómìnà tọn lẹ lọsu to godo mẹ wá tọ́nawhàn omẹ Nupe tọn lẹ po omẹ Yagba tọn lẹ po, bo yí apadewhe aigba yẹtọn lẹ tọn sọn yé si.
Basa-Kontagora-gbe
Basa-Kontagora-gbe yin ogbè Kainji tọn he ko to bubusẹ sọn aimẹ de to Naijilia. E nọ yin dido to Mariga to Ayimatẹn Niger Tọn sẹpọ DC  Kontagora po  Basa-gbeji po. E sù gbau, to 2010, mẹhe nọ dó ogbè lọ lẹ ma pé 10.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Ogbè lẹ
Desmond Olumuyiwa Majekodunmi
Desmond Olumuyiwa Majekodunmi yin Naijilia sin avùnlọyinajọjlẹ gbẹtọ tọn tọ to otò Naijilia tọn mẹ. E sọ yin nukọntọ na Lekki State Urban Forest and Animal Shelter Initiative (LUFASI). E sọ yin Hunsinga na tito "Green Hour" tọn to Nigeria Info 99.3FM he tín to Ladio ji. Glezọnwatọ wẹ, he sọ yin wekantọ, hanjitọ, hankantọ, po sinimabayitọ po.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Desmond Olumuyiwa Majekodunmi
Rafi, Nigeria
Rafi yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to aṣẹpipa Ayimatẹn Niger Tọn glọ de to Naijilia. Tatọ́-tẹnnọ̀ etọn tin to topẹvi Kagara tọn mẹ to lẹdo alihogbó A125 tọn mẹ. Dogbó hùwaji tọn wẹ Tọsisa Kaduna tọn (Kaduna River) tin te. LGD topẹvi lọ tọn lẹ bẹ Tegina po  Pandogari po hẹn.
Lẹdo etọn gbló sọ̀ kilomẹtlu 3,680 lẹdo pé podọ gbẹtọ sọha 181,929 wẹ to finẹ to mẹhihia 2006 tọn whenu.
Sọha pósu tọn (postal code) lẹdo lọ tọn wẹ 922.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Lẹdo Dokọ̀ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ
Togo
Togo (he nọ yin yiylọ to glẹnsigbe mẹ dọ: Republic of Togo) yin Otò de he tin to Whèyihọ Aflika tọn mẹ. E ma dogbo hẹ Ghana to whèyihọ podọ hẹ Benẹ to whèzẹtẹn, e sọ ma dogbo hẹ Burkina Faso to agewaji. Gbẹtọ diblayi livi ṣiantọ̀n wẹ tin to Otò ehe mẹ. Flansegbe wẹ yín ogbè he yín alọkẹyi taidi ajọwa-gbe, ṣigba ogbe gban-atọ́n-nukun-ẹnẹ devo lẹ sọ nọ yín dido gbọn tovi lẹ dali, he dohia dọ akọ̀ podọ aṣa Otò lọ tọn su. Ayimatẹn Otò lọ tọn he klohugan wẹ Lomé.
Adà:Otò Adà:Aflika
Olu Akenjoye
Olu Akenjoye wẹ Olu Warri tọn widopotọ he duahọlu do Itsekiri-nu lẹ po mẹhe ma yin Itsekiri-nu lẹ po ji to ahọluduta lọ mẹ. Visunnu Olu Abejoye tọn wẹ e yin, Ahọluduta Olu Warri tọn aotọ tọn. E jẹ otẹn Otọ́ etọn tọn bo lẹzun Olu Warri tọn widopotọ. E kẹaloyi tẹnmẹ-yinkọ lọ, Ogiame Sebastian II. E jo otẹn na visunnu etọn Olu Omagboye (Miguel).
Yinka Olukunga
Yinka Olukunga, he yé yọnẹn taidi Nnenna, yin yọnnu aihundatọ Naijilia-nu de, aihun nupinplọn yọpọvu lẹ tọn tọ́ podọ anadenanutọ de po.
Azọ́n etọn
E yin wehiatọ gbedewemayitọ to Wehọmẹ Alavọ Awọnlin tọn, e yin yinyọnẹn ganji na tito Televizion yọpọvu lẹ tọn wunmẹwunmẹ he e nọ basi to tito Televizion Wale Adenuga tọn ji lẹ. E ko dọ gando azọ́n etọn go dọ: " azọ́nwiwa dopọ po yọpọvu lẹ po na hẹn emi jaya. Kọndopọ vonọtaun he n nọ ma po ye po nọ ta hinhọn do azán dopodopo ṣie mẹ nado mọ ye to nikiko mẹ.
Gbẹzan mẹdetiti tọn etọn
E wlealọ to owhe 2014, bo ji ahoho yọnsi lẹ Olivia po Maia po to azán fọtọn-nukun-atọ̀ntọ́, Zósun, owhe 2015 mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Sweet Sixteen (owe Abdullahi tọn)
Sweet Sixteen, A Coming of Age Story yin otànwe owhe 2017 tọn gbọn tonudọtọ Naijilia-nu de dali podo wekàntọ Bolaji Abdullah po. Owe lọ ze ayidonugo do Aliya ji na taun tọn, jọja yọnnu de he dona flin otó etọn to whelẹponu dọ emi masọ yin yọpọvu ba sigba jọja de he ko to mẹhoyin. Sweet Sixteen tọn to zepọn owhe 2019 Joint Admission and Matriculation Board of the Federal Republic of Nigeria tọn to otànwe yovogbe tọn mẹ
Bladopọ ohó etọn lẹ tọn
Nujijọ Sweet Sixteen tọn wayimẹ to osẹfifo de whenu bo hodo Aliya mẹhe lẹzun ovi owhe fọtọnukundopotọ. Otọ etọn, he ko yi gbọjẹ sọn azọ́n linlinkantọ tọn kàn lẹta gaa nado lẹnnupọn do gbẹzan ovi lọ tọn ji bosọ na ẹn ayinamẹ do sọgọdo etọn ji.