cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Otànnugbo Kano tọn
Lẹdogbedevomẹ lẹ
Lẹdogbedevomẹ he yin yinyọnẹn hugan wẹ Sir Richmond Palmer's 1908 lẹdogbedevomẹ Glensigbe tọn. Palmer's 1908 lẹdogbedevomẹ Glensigbe tọn Otànnugbo Kano tọn yin mimọ sọn kandai alọmẹ tọn he yin mimọ to Sabon Gari sẹpọ Kastina, agewaji otò Naijilia tọn mẹ.
Lẹdogbedevomẹ owhe 1933 tọn to Hausagbe mẹ lọsu sọ tin gbọn Rupert M. East dali, bo tindo hosọ lọ Labarun Hausawa da Makwabtansu: Littafi na biyu. Na lẹdogbedevomẹ ehelẹ yi dodonu wunmẹwunmẹ lẹ zan hugan lẹdogbedevomẹ Palmer's tọn wutu, kandai East's ton lẹ tindo vogbingbọn delẹ sọn kandai Palmer's tọn lẹ mẹ.
Todohukanji Ahọlu he du lẹ tọn
Pọnfi lọsu: Todohukanji Ahọlu Otò Kano tọn lẹ po gandutọ Bagauda tọn lẹpo po
Todohukan Gandutọ Kano tọn lẹ tọn to Otànnugbo Kano tọn mẹ po owhe gandudu tọn yetọn lẹ po tọn:
Kumbari
Otàn gbẹzan tọn to otànnugbo Kano tọn mẹ
Saraki gbanatọ́nnukunatọ̀ntọ wẹ Mohamma Kumbari, he yin visunnu Sharefa po Duki po tọn. Saraki he nọ nanumẹ taun de wẹ ewọ ṣigba e nọ yawu duadì kavi gblehomẹ. Ayinamẹtọ etọn lẹ yiwanna ẹn, ṣigba gbẹtọ paa lẹ gbẹwanna ẹn. To ojlẹ enẹ mẹ wẹ awhàn sinsinyẹn de wa aimẹ to Kano po Gobir po ṣẹnṣẹn.
Yinkọ Sarkin Gobir tọn wẹ Sobah. Eyin Gobiriwa gbawhàn Kanawa tọn to gbedopo, Kanawa lọsu na sọ gbawhàn yetọn to whedevonu. Onu ehe zindonukọn na ojlẹ susu lẹ. To Kumbari sin whenu wẹ Sarkin Bornu May-Ali wa Kano nado funawhàn te. E dosla lẹdo Faggi na ozán atọ̀n matin awha awhànfunfun, na Tahiru po Shehu po glọnalina wutu. E lẹkọ do Bornu. Kumbari yi awhàngbenu sọta Dussi to Sarkin Dussi Makurdi sìn whenu bo dibla biọ tòpẹvi lọ mẹ na fihe awhàn lọ sinyẹn jẹ wutu, ṣigba ayinamẹtọ etọn lẹ glọnalina na ẹn sọn tòpẹvi lọ mẹ bibiọ mẹ, bo dọ na ẹn dọmọ, "Sarkin Kano, a ko gbawhàn egbe tọn, yi whegbe. E setonu bo yi ayinamẹ yetọn lẹ bo lẹkọ do whegbe. To awhàn Dussi tọn whenu wẹ Sarkin Aujera Bugau yin huhu te. Kumari lẹkọ do Kano.
To ojlẹ etọn mẹ wẹ awọ̀yinu lẹ yin bibẹwa sọn Nupe, he Sarkin Nupe Jubrila dugan do. Oso lọsu yin bibẹwa ga. Mohamma Kumbari tin to gbesisọ mẹ bo dó to yiyi Jizia sọn Kasua Kurmi dé, bọ ahì lọ dibla yin huhu sẹ. E yí Jizia to Kano to owhe he bọdego bosọ hẹn ẹn diun dọ mallamu lẹ lọsu su akuẹ na. Tukla lọ su sọmọ bọ Arab-nu lẹ jo Otò lọ do bo lẹkọ do Kastina, podọ suhugan hẹntọnọ he tin to tòpẹvi lọ mẹ lẹ wẹ họnyi Otò devo mẹ.
Turaki Kuka Tunku dọna Kumbari dọ, "Saraki, eyin a ma jó Jizia ehe do, mẹdepope ma na po to tòpẹvi lọ mẹ adavo hiẹ po afanumẹ towe lẹ po kẹdẹ." Saraki lọ sọ setonu na ẹn.
Kumbari fọn awhàn sọta Kuddu Baudam. Ayinamẹ yin nina ẹn dọ ni yawu to whenue e tọ́n bo yi Zanga, na e yin didọ dọmọ, "Eyin a ma yawu a ma sọgan gbawhàn Baudam tọn, na awhàngan lẹ su to tòpẹvi lọ mẹ wutu." E dọmọ, "N'ko se."
To whenuena e sẹpọ họngbo tòpẹvi lọ tọn, ogá de yin dindlan doe podọ enẹgodo avùn bẹjẹeji to Kanawa po Kudawa po ṣẹnṣẹn. To whenue Kumbari mọdọ avùn lọ ko to sinsinyẹn, e de owhán de tọ́n bo yin dò tòpẹvi lọ sìn adó go. Sunnu Kano tọn lẹ wá hodoe gbọn fihe owhán dide etọn lẹ ko holiai. Kudawa lẹ hu Kanawa lẹ, bọ Kanawa lẹ lọsu hu Kudawa lẹ, kakajẹ whenue Kumbari jẹ họngbo tòpẹvi lọ tọn kọn. Eyin yé ma su họngbo lọ wẹ dai e na ko biọ enẹ. Kudawa lẹ họnyi owhe yetọn lẹ gbè. Kumbari gbọṣi Zongon Dan Ingarma. Enẹgodo, ojlẹ jijọho tọn yin awuwlena bọ Kumbari lẹkọ do Kano.
Awhàngan kandewiawe etọn lẹ he ma nọ dibu lẹ wẹ: Sarkin Jarumai Aidajika, Berde Duguru, Dan Iya Tefiwa, Dan Iya Gajigi, Sarkin Majia Dandawa, Dan Tama Dan Arkaya, Maji Yakufawa he nọ yin Kunkuru Dageza, Dan Berde Madawaki Yabo, Galadima Dan Faramu, Sarkin Dawaki Mallam Bawa, Berde Sokana, Sarkin Jarumai Akallam, Jarmai Tugwai, Dan Hamuda, Dan Tankari Hamadi, Dan Tara-Tara Abbas, Sarkin Gano Bako, Dandama Kanwa Chilaya, Makama Chikudu, Lifidi Sayadu, Dan Maskara, Maidawaki Berde Dan Ashifu, Sarkin Damargu Baji Dan Gaba, Sarkin Bebeji Zakkari, Dan Bugai Chusa, Dan Beras, Sarkin Ringim Ada, Al-Berka, Sarkin Tsekkia Atoro, Dan Farzaki, Sarkin Burku Muni, Dan Samayila Chikewa, Jarumai Raadu, Gashin Bald Tsofo, Makarma Della, Dan Ajibiji Kakwoshi Magani, Dan Shanono, Dan Ali Duka, po mẹdevo lẹ po. Dopodopo yetọn lẹ ma nọ dibu to awhàn nukọn, ṣigba Kumbari lẹndọ mẹde ma tin he sọ emi. E dugan na owhe wiatọ̀n.
— Otànnugbo Kano tọn
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Dipo Doherty
Dipo Doherty yin sẹnsatọ Naijilia-nu de.
Wehihia po azọ́n etọn po
Dipo yin jiji to 1991, e yí gbedewema to Mechanical Engineering mẹ sọn wehọmẹ alavọtọn Virginia tọn mẹ. E yí gbedewema titengbe tọn etọn to Integrated Design and Management mẹ sọn Massachusetts Institute of Technology. Azọnwatẹn etọn tin to lẹdo Spatial Geometry tọn.
Ajọ po gigopanamẹnu he e mọyi lẹ po
E yin dide taidi dopo to Exhibitors to ART X Lagos 2017' tọn lẹ mẹ. Azọ́n etọn yin apadewhe alọnuzọ́n he yin jijọ to Arthouse's Affordable mẹ. Art Auction for charity in Lagos. E yin alọdlẹndo na Visual art category to Ajọ̀ nukọnmẹ tọn Aflika tọn to 2019.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Adamu Suleiman
Adamu Suleiman (yin jiji to azán wiẹnẹtọ Nuwhàsun 1929) yin ponọ sunnu Naijilia-nu he yin ponọ-gán daho hoho. E yin azọ́ndena nado yin ponọ-gán daho do otẹn Muhammadu Dikko Yusufu tọn mẹ to owhe 1979 tọn mẹ, podọ Sunday Adewusi sọ lẹzun ponọ-gán daho do otẹn etọn mẹ to owhe 1981. E yì Wehọmẹ dokọ̀ tọn Jimeta Elementary School tọn to 1940 po 1944 po gblamẹ, enẹgodo e yì Wehọmẹ dokọ̀ tọn Yola Middle School kakajẹ 1947. E yì wehọmẹ daho Barewa College sọn 1947 jẹ 1950, podọ Wehọmẹ Daho College of Technology to Zaria to 1954 jẹ 1956. Enẹgodo e yì Wehọmẹ Alavọ Ibadan tọn, fie e tindo gbedewema daho Otàn Egbezangbe tọn to wehọmẹ alavọ tọn to 1960. E lẹzun anadenanu nukunpedonugotọ Ponọ-zọ́n tọn to azán 1tọ Nuwhàsun 1966. E yin azọ́ndena nado nọ ponọ-gán daho sọn Kọ́yànsun 1979 jẹ Lidosun 1981.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1929 lẹ
Fireboy DML
thumb|Fireboy DML Adedamola Adefolahan (mẹhe yin jiji to azan atọ́ntọ Afínplọsun tọn to 1996) yin yinyọnẹn gbọn mẹsusu dali taidi Fireboy DML, e yin hànjitọ Naijilia-nu de. E bẹ hànjiji-zọ́n etọn jẹeji to ogbẹ́ hànjitọ lẹ tọn YBNL Nation glọ, yèdọ ogbẹ́ de he nọ ze ohàn do kanji, he yin didoai gbọn Olamide dali, mẹhe ewọ lọsu yin hànjitọ Naijilia-nu de ga.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1996 lẹ
Akbar Daho Lọ
thumb|Akbar Daho Lọ Akbar(Abu'l-Fath Jala ud-din Muhammad Akbar, sọn azan fọtọntọ osun koyansun tọn owhe 1542 yi jẹ azan koatọnnukunawetọ osun koyansun tọn owhe 1605) eyin akota gan Daho Akota Mughal tọn atọntọ. Umarkot he yin (Pakistane) tòdin wẹ yé ji dó. E sọ wa lẹzun malenu dé to azan konukundopotọ osun hẹjisun tọn to owhe 1546. Eyin ovi na Akotagan Awetọ Akota Mughal tọn he yin Humayun. Akbar Aholu na Dé jure lẹ to 1556 to whenuena e yin owhe 13 mẹvi bọ Otọ etọn ku. Bairam Khan wẹ yin dide taidi nukunpedomẹgotọ etọn po Awhangan Awhanvipẹ etọn lẹ tọn po. To ojlẹ pẹde godo, e fun Awhan susu bosọ dù to yé ji bọ enẹ zọnbọ Aholuduta etọn klọ bo gbọn fi susu to Indian mẹ.
Nuhe go gandudu etọn penukundo lẹ
Akbar Hodo Afọdomẹ he Delhi Suttanate ko zedai nado penukundo nulẹ go to gandudu etọn mẹ. Àmọ́ e vọ nudelẹ to bosọ na Anademẹ yọyọ lẹ he zọn bọ nulẹ bọawu na ẹn.
Sisẹnnuwiwa etọn
Malenu dé wẹ Akbar, Àmọ́ e wa lọdọ nado dó Aholuduta Daho he dó huhlọn dé èmi dona kọnawudopọ hẹ Sinsẹn Hindu tọn na gbẹtọ susu wẹ nọ Basi Sinsẹn enẹlọ to Togbo Indian tọn mẹ. Ṣigba e sọ mọdọ Owanyi, Pọninọ po Jijọho po matin to Sinsẹn lọ lẹ mẹ. Enẹwutu wẹ e dó Sinsẹn ede titi tọn ai. Todin Jijọho, Pọninọ po Owanyi po wẹ yin yanwle Sinsẹn he e do ai tọn bọ yé ma nọ dé Sinsẹn devo lẹ dovo, enẹ zọnbọ mẹsusu wa yinwana ẹn.
Gbẹtọ yinyin etọn
Akbar yiwanna gbẹtọ wunmẹ lẹpò. E sọ kealọyi azọnwatọ wunmẹwunmẹ lẹ taidi Atinpatọ, Osẹnsatọ, Ohọzọnwatọ, Glelẹtọ dé po azọn wunmẹ devo lẹpò.
Nutindo etọn lẹ
Akbar yindọ nususu, taidi Ahọlu dé é dó Nutindo lẹ taidi Ojẹ sikanọ lẹ, Faizi, Tansen, Birbal, Raja Todar, Mal, Raja Man Singh, po ni mọmọ lẹ po.
Òwe he e kan
Akbar kanwe dé he bẹ otàn Gbẹzan tọn etọn hẹn. E kanwe gándo fihe e dugan te, mẹhe ji e dugan do lẹ po fihe ewọ lọsu yi lẹpò go.
Oku etọn
To azan atọntọ osun aotọ owhe 1605 tọn mẹ, Akbar bẹ azọn dé he ma gbọ kaka bọ e dó ku to azan koatọnnukunawetọ osun aotọ owhe 1605 tọn mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1542 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 1605 lẹ
Mokwa
Mokwa yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de he to aṣẹpipa Ayimatẹn Niger Tọn glọ to Naijilia. Tatọ́-tẹnnọ̀ etọn tin to topẹvi Mokwa tọn mẹ to awàji alihogbó A1 tọn to whèyihọ-waji lẹdo lọ tọn.
Mokwa yin topẹvi de to Ayimatẹn Niger Tọn mẹ bọ sọha gbẹtọ he to finẹ lẹ tọn sọ̀ 244,937 ( to 2006). Dogbó gaa hùwaji tọn LGD lọ tọn gọ́ na Tọsisa Niger tọn sọn Nọ̀whe Jebba (Lake Jebba) tọn mẹ to whèyihọ-waji zẹ̀ fiẹ e pé dopọ po Tọsisa Kaduna tọn po te. Ayimatẹn Kwara tọn po Kogi tọn po tin to awà awetọ LGD lọ tọn sọn Niger. Alihogbó A1 tọn lọ dasá Niger to Gana biọ Ayimatẹn Kaduna tọn.
Mokwa sọ yin yinyọnẹn ga na hùnwhẹ Sallah wiwa.
Topẹvi lọ yin yinyọnẹn na azọnyinyọnẹn yetọn to anazọ́n nuyizan whégbè tọn lẹ taidi, alín lẹ, ohí gọna azọ́n gusí tọn lẹ wiwa.
Mokwa gọ́ na omẹ̀ akọ̀ voovo lẹ tọn taidi, Ayọnu lẹ, Hausanu lẹ, Igbo-nu lẹ, Gbagi lẹ po mẹdevo devo lẹ po.
Lẹdo etọn gbló sọ̀ kilomẹtlu 4,338 lẹdo pé podọ gbẹtọ sọha 244,937 wẹ tin to finẹ to mẹhihia 2006 tọn whenu.
Sọha pósu tọn lẹdo lọ tọn wẹ 912.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Lẹdo Dokọ̀ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ
Babatunde Olatunji
Pẹvi etọn
Olatunji yín jiji do gbetato Ajido tọn sẹpọ Gbagli to Ayimatẹn Awọnlin tọn to Wheyihọ-waji Naijilia tọn mẹ. Hagbẹ pipli Ogunu lẹ tọn de wẹ e yin bọ sọn pẹvi etọn gbọn wẹ e ko nọ dotó ohàn Aflika-gbéji tọn lẹ. Zẹemẹ yinkọ etọn Bàbátúndé tọn wẹ, 'Baba ko lẹkọwa', na e yin jìjì osun awe to oku baba etọn Zannu, mẹhe yin Ogunu de tọn godo wutu, yè yise dọ baba Olatunji tọn dopolọ wẹ vọ́jọ. Whèhutọ he ko dibla lẹzun kọ́mẹgán de wẹ baba etọn yin, podọ onọ etọn nọ bayi okò-zẹ́n lẹ bosọ yin Ogunu de. Sọn pẹvi gbọn wẹ Olatunji ko nọ do Ogugbé po Ayọgbé po. Vodunsi de wẹ onọ etọn sin iya (onọ̀-daho) po iya onọ̀-daho etọn tọn po yín. Yé nọ sẹ̀n Vodun taidi Koli po yẹwhe-yọnnu vijiji tọn lẹ po. Na otọ etọn yawu kú wutu, sọn pẹvi etọn wẹ yè ko plọn ẹn dọ ewọ wẹ na jẹ otẹn otọ etọn tọn mẹ taidi kọ́mẹgán.
To whenue e tindo owhe 12, nado lẹzun kọ́mẹg̣án masọ jlo e ba. E hia gando tito wẹhọmẹ-didomẹ-hlan vọnu Rotary International Foundation tọn go to alọnuwe Reader's Digest mẹ, bosọ doalọwemẹ na tito lọ. Yé kẹalọyi alọdowemẹ etọn bọ to 1950, e yí United State of America.
Wépinplọn
Olatunji mọ̀ tito wehọmẹ-didomẹ-vọnu tọn (Rotary Scholarship) yí to 1950 bosọ plọnwé to Morehouse College he to Alanta, Georgia, yèdọ fihe jlo e. Amọ́, e ma jihàn depope to Morehouse College Glee Club. Họntọn vivẹ de wẹ Olatunji yín na ogán Glee Club tọn lọ Dr. Wendell P. Whalum podọ e hopodona ogán Dr. Wendell to Ohàn pọmẹ tọn he nọ yin "Betelehemu", yèdọ nuwiwa hunwhẹ jijizan Jesu tọn Naijilia tọn de. Whenue e fó wehọmẹ to Morehouse godo, e yì wehọmẹ alavọ tọn to New York (New York University) nado plọn Public Administration. To finẹ, e ze ogbẹ́ húnhiho tọn kleun de dai bo nọ yí do din kuẹ, bọ to ojlẹ dopolọ mẹ, e zindonukọn to wépinplọn etọn mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1927 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 2003 lẹ
Muhammad Inuwa
Muhammadu Inuwa yin Malenugán Kano tọn, Éwọ wẹ Yitẹ̀n sọ́n Muhammadu  Sanusi sí to Owhe 1963. Muhammadu Inuwa yín Tẹndiọna gbọn Emir law dali. Malenugán Muhammadu Inuwa yin Tẹndiọ́na gbọn Malenugán Ado Bayero he Yin Yọnwẹn Etọn.
Gbẹ̀zán
Inuwa yin jiji to owhe 1904 dó Hẹnnu Muhammadu Abass, je Yin Malenugán Kano tọn. Otọ́ Etọn Basi Matintọ́ to Whenue É Tindo Owhe Fọ̀tọ̀n bo wa Yin zize dó Mẹdaho Etọn Abdullahi Bayero dè. To Whenue Bayero lẹzun Malenugán to Owhe 1926, É dè Inuwa  dì  Turakin Otò  Kano tọn bo de Nado Dugan dó Otò Ungogo tọn ji. E lẹzun Ògán Minjibir tọn to Owhe 1932. To Owhe 1939, É yitẹ̀n sọ́n Nọvisunnu Etọn   Abdulkadir  dan  Abbas si Taidi Galadima  Kano  tọn bo sọ́ yín dide Taidi Ògán na Dawakin Kudu. Inuwa yin nuyiwadeji gbọn Tijaniyya cleric  Shaykh  Yahya  b. Muhamad  Naffakh bo nọ yin Nukun dodonọ tọn nọ́ yin yiyi dó  pọ́n Ẹ̀n to hagbẹ lẹ ṣẹ́nṣẹn. To Owhe 1944, Ewọ wẹ yin Anadenanutọ to (Kano  Native Authority ) podọ sọ́n Owhe 1952 jẹ̀ 1963, É yin Dopo to Hagbẹ (Northern  Regional  Assembly) tọn. É ko whẹ́n Mẹhó Taun to Whenue É du Malenugán Kano tọn to Owhe 1963, Muhammadu  Inuwa Yitẹ̀n sọ́n Oylọnẹn ylọvi Etọn Sanusi sí to Osùn Ẹ̀nẹ̀tọ́ Owhe 1963,  ye omẹ̀ Awè Ehelẹ yin Agbawhlẹntọ́ to Owhe 1953. É Dugan na Owhe Atọ̀n poun whẹpo dó kú.
Alọdlèndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Tom Acker
thumb|Tom Acker Thomas James Acker (yin jiji to azan ṣianwetọ, whejisun, owhe 1930 jẹ azan ẹnẹtọ, alunlunsun, owhe 2021) tọn mẹ. E yin balọnhotọ po opo po otò Amẹlika tọn. E yin jiji dó oto Parterson, New Jersey tọn mẹ. E ho balọn na Cincinnati Reds sọn owhe 1956 jẹ 1958 tọn mẹ. Acker basi matintọ to azan ẹnẹtọ alunlunsun, owhe 2021 tọn mẹ to otò Caernarvon, Pennsylvania tọn to whenuena e tindo owhe kan-awe-aotọ.
Nọtẹn Devo lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Kilusi Daho Lọ
thumb|Kilusi daho lọ Kilusi daho lọ. (mẹhe nọgbẹ̀ sọn owhe 590 J.W.M(Jẹnukọn na whenu mitọn) kavi sọn 576 J.W.M jẹ̀ osun ṣinatọn-tọ owhe 530 J.W.M tọn), wẹ do gandudu whẹndo dopo mẹ tọn "Achaemenid" tọn ai to oto "Iran" egbezangbe tọn mẹ. E wa yin dide taidi nukọntọ omẹ Pẹlsianu lẹ tọn to " Anshan ", e funawhan hẹ Medianu lẹ bo sọ gbawhàn yetọn bo wa yin dide taidi "Shah" Ahọluigba Pẹlsianu lẹ tọn to 599 J.W.M. Kilusi funawhan hẹ Ahọluigba Lidianu lẹ tọn podọ hẹ Ahọluigba Babilọninu lẹ tọn bo sọ gbawhàn yetọn. Whẹpo e do lẹkọ sọn Babilọni, Kilusi sọ tún Islaelivi he yin kanlimọ to Babilọni lẹ dote bo tún Ju he to kanlinmọgbenu lẹ dote nado lẹkọyi otò yetọn mẹ. Kilusi wẹ ahọlu tintan he doalọtena kanlimọ to lẹdo etọn blebu mẹ. E kẹalọyi dọ omẹ etọn lẹ ni zindonukọn nado to yẹwhe yetọn titi lẹ sẹn. Kilusi ku, vlavo to awhangbenu, to "Pasargadae". Yọdo etọn gbẹ́ tin to "Pasargadae" to oto " Iran" tọn mẹ. Kilusi sọ yin yinyọnẹn taun to whè-etọnnu na whẹdida dodo po homẹdagbe etọn po wutu.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Whenuho
Shettima Mustapha
Shettima Mustapha OFR (he yin jiji to azán 26tọ Abọ̀húsun 1939 — azán 17tọ Abọ̀húsun 2022) yin wesetọ dé po tonudọtọ dé po, e sọ yin ovijiji otodaho Naijilia tọn. E wazọn taidi lizọnyizọnwatọ na tito glelilẹ ton sọn owhe 1990 kakajẹ owhe 1992. To 2007 yé dee nado yin lizọnyizọnwatọ na tito hihọ tọn to gandudu Yar'adua glọ. To owhe 2010 mẹ wẹ Shettima jo azọn lizọnyizọnwatọ dó to whenuena Goodluck Jonathan vọ vọjlado basina gandudu etọn.
Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Shettima Mustapha wẹ yé ji dó fihe nọ yin Ayimatẹn Yobe Tọn tosin to owhe he mi dọ dó àga. Wehọmẹ Borno Middle tọn he tin to Maiduguri wẹ e yi bẹsọn owhe 1946 jẹ 1952. E wazọn taidi Medical Field Assistance to Ayimatẹn Kano tọn mẹ to owhe 1955 je 1956. e sọ wazọn to Borno Native Administration sọn owhe 1954 yi 1964. Enẹgodo wẹ e sọ wazọn jẹ Azọnwhe Ladio tọn po to Kaduna sọn owhe 1965 jẹ 1967. To whenuena Shettima dó owhe koatọnnukunatọntọ to owhe 1967 tọn mẹ wẹ yé dèe taidi weplọnmẹtọ dé to wehọmẹ Alavọ tọn Ahmadu Bello University. Enẹgodo e sọ yi wehọmẹ bo yí gbedewema bo sọ wa wazọn taidi Dodinnanutọ dé gándo glelilẹ go. Enẹgodo e sọ yi wehọmẹ wunmẹ wunmẹ devo lẹ, bo yí gbedewema susu devo lẹ ga.
Tozọn he e wa lẹ
Shettima Mustapha wẹ yín kọmisọna to Ayimatẹn Borno tọn mẹ to togan Mohammed Goni glọ. Enẹgodo wẹ e wa yin dide nado yin awetọ na mẹhe na dù togan Ayimatẹn lọ tọn to ọgbẹ Nigeria People's Party glọ to owhe 1983 Amọ  Shehu Shagari wẹ dù to ovo lọ ji to whelọnu. Enẹgodo Awhangan Muhammad Buhari yi gan gannugannu bo ze Shettima dó ganmẹ bọ to whenuena e tọn e lẹkọ bo yí bẹ azọn mẹplọntọ tọn etọn jẹeji.
Lizọnyizọnwatọ to Yar'adua glọ
Tògbogan tògbo Naijilia tọn he yin Umaru Yar'adua wẹ wa dé Shettima taidi lizọnyizọnwatọ tangan na whẹho hihọ tọn na otò lọ. Enẹgodo e sọ gbẹ yin lizọnyizọnwatọ tangan to owhe 2008 tọn mẹ bọ Godwin Abbewa yi otẹn etọn.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Naijilia-nu lẹ Adà:Ovi he ye ji to owhe 1939 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 2022 lẹ
Abubakr Kado
Abubakr Kado yin Malenugán Kano tọn he dugan sọ́n 1565 jẹ 1573.
Otàn gbẹzan tọn to otànnugbo Kano tọn mẹ
Otàn gbẹzan Abubakr Kado tọn sọ́n Palmer 1908 lẹdogbedevomẹ yovogbemẹ tọn to otànnugbo Kano tọn mẹ yin mimọ to odò. Abubakr Kado wẹ yin Saraki koatọ́ntọ́, bo yin visunnu Rimfa tọn podọ nọvisunnu Abdulahi tọn. Yinkọ onọ etọn tọn wẹ Auwa. To whenue e dugan, sunnu Katsina tọn lẹ nọ duto sunnu Kano tọn lẹ ji. Yé dósla dó Salamta. Sunnu Kano tọn lẹ yí nado yì funnawhàn, ṣigba yé yin hiho bo yin yinyan, bọ yé họ̀n nado yi dín fibẹtado to otò devo lẹ mẹ. Awhàn lọ zindonukọ̀n, bọ tòdaho lọ gbọgbé. Fihe gbẹtọ lẹ sọgan yin mimọ te kẹdẹ wẹ tòdaho he tindo adó lẹ fihe taidi Karayi, Gwan-gwam, Maska, Tariwa po fidevo lẹ po. Abubakr Kado ma nọ wa nudepope zẹ̀ nuhe dù sinsẹnhó. Ewọ po Agbàgo etọn lẹ po nọ zan whenu etọn lẹ nado hodẹ̀. To Gandudu etọn whenu, Ojọ̀ lẹ po gbẹtọ lẹ po su taun. Kano wá lẹzun fihe gbẹtọ wá su te taun. Mallam Sherif, Tamma, Gesu po  Wuri  po wá Hausa sọ́n Lagoni. Mẹdelẹ dọ emi wá sọ́n Bagarmi. Tamma wẹ yin mẹgangan hugan to yemẹpo mẹ. To tintan whenu yé wá otò Katsina tọn mẹ. Na ehewutu fihe yé nọ nọ̀ lọ yin yiylọ dọ Tamma. To nukọnmẹ yé sẹtẹn yì Kano bo mọ nipa Godia. Oto lọ yin yiylọdọ Godia to oyin yọnnu Ayọdetọ́ tọn mẹ. Ewọ po Saraki po dugan abọtoabọgò dó otò lọ ji. Sarkin Godia dọna Tamma, “wa nọ Godia.” Enẹwutu Tamma wá Godia bo dà Godia, Abubakr wẹ yin Saraki tintan he hia owe he nọ yin Eshifa to owhé Ban Goronduma Kursiya tọn mẹ. Ewọ wẹ Saraki he plọ́n ahọ́vi lẹ̀ Koran. yé yọ́n Koran hia ganji, podọ e nọ yin hihia to ṣẹ́nṣẹn Shaäban tọn. To Oklẹ lẹ po wẹ Ahọ́vi lẹ̀ mọ plidopọ́.Saraki nọ Tọ́njẹ̀gbonu to Whenu Odẹ̀ Afọ́nnu tọn ko yin Hiho Godo. É Tindo Ovi Ṣinawe, dopodopo Yetọn wẹ nọ hia Koran. É ná Visunnu Etọn lẹ Adọkunnu susu lẹ. Visunnu Etọn Mẹho lọ wẹ Abdulahi,  sọ nọ yin yiylọdọ  Ban  Kado Kisoki;  Chiroma  Yan  Saraki sọ yin Ovi Etọn ga ,hen  Dauda Tsaga,  Dan  Ashia  (Ashia  yin Nọviyọnnu Saraki),  Dari, po  Tella. Saraki gbá Goron  Pugachi  Fihe gbẹtọ lẹ na nọ Hia Koran te. É jẹ Òwé Jam ‘assaghir tọn Hia ji. É Dugan na Owhè Ṣinnawe, Osùn Ṣidopo bo yin Didesẹ̀.
Roy Gaines
thumb|Roy Gaines Roy James Gaines (mẹhe yin jiji to azán wíawetọ Avivọsun tọn owhe 1934 bo nọgbẹ jẹ azan wídopotọ Avivọsun tọn owhe 2021 tọn) yin Amẹlika-nu dé he nọ hò jinta wunmẹ ohàn Texas blues po electric blues po, e sọ nọ wleawuna hangbe bo nọ ji í. E wleawuna bosọ ji "A hell of a Night" to 1982. Ewọ wẹ yín nọvi na ohàn blues-jitọ Grady Gaines tọn. Gaines kú to Avivọsun owhe 2021 tọn, yèdọ azán dopo jẹnukọnna jijizan 84tọ tọn etọn.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Tohodidọ
Tohodidọ wẹ Aliho dé he mẹ pipli dé sọgan Basi dide tangan dé tẹ. Tonudidọ sọ yin Aliho gbemima tọn dé to gbẹtọ susu ṣẹnṣẹn na yé ni dó sọgan nọpọ taidi Akọta, Otò, kavi Otogbo dé. To pipli Daho taidi Otogbo dé tọn mẹ, mẹde lẹ nọ saba yi Gbẹzan yetọn lẹpò dó to azọn gbemima tọn ehe kọn. Omẹ ehelẹ wẹ yé nọ ylọdọ Tonudọtọ lẹ. Tonudọtọ lẹ po mẹdevo lẹ po wẹ nọ nọpọ bo nọ dù Togan. Nuplọnmẹ Tohodidọ tọn to wehọmẹ Alavọ tọn mẹ nọ yin yiylọdọ Lẹnwunnuyinyọnẹn Tohodidọ tọn, Nuplọnmẹ Tohodidọ tọn, kavi Nuplọnmẹnu tito Gandudu tọn. To egbesọegbesọ, Hogbe lọ Tohodidọ nọ dlẹnalọdo alọpa he mẹ Gandudu tin te to Otogbo dopodopo mẹ podọ alọpa he mẹ osẹn lẹ nọ yin didoai te. Tohodidọ sọ sọgan yin mimọ to Ogbẹ, Azọnwhe, Wehọmẹ, po Sinsẹn lẹ mẹ ga.
Ogbẹ Tonudidọ tọn lẹ
To otò susu lẹ mẹ, gbẹtọ lẹ ko do Tonudidọgbẹ lẹ ai nado ze linlẹn yetọn lẹ kavi nuhe yé jlo lẹ dó Togan lẹ nukọn. Nugbo wẹ dọ to whedelẹnu yé ma nọ saba kọngbedopo to onu lẹpò mẹ to Ogbẹ lẹ mẹ, Ṣigba yé nọ wazọn dopọ bo sọ nọ nọ yedelẹ ji. Enẹ wẹ zọn bọ Ogbẹ yetọn lẹ nọ dó huhlọn. To whẹho susu lẹ mẹ wẹ yé nọ dó linlẹn dopolọ te bo sọ nọ kọngbedopọ dó nọ wa nulẹ, enẹ wẹ zọn bọ ni osẹn lọ tlẹ diọ to otò lọ mẹ, yé nọ to azọnwa zọnmi. Yé nọ dó ovo to Ogbẹ devo lẹ ṣẹnṣẹn nado yi mẹhe na dù Togan dé. Enẹ wẹ yé nọ ylọdọ Ovodido. Ogbẹ delẹ nọ yin Liberal Party, Labor Party po Greens pò.
Whenuho
Nuyọnentọ Glẹkinu he yin Aristotle Basi kandai dọ Tonudọtọ lẹ nọ wanu taidi Kanlin lẹ. E dọ Jijọ yetọn lẹ sẹpọ Kanlin lẹ tọn taun. Niccolò Machiaveill wlan to owe he e kan to 1532 dé mẹ dọ Tonudọtọ lẹ nọ tẹnpọn nado mọ huhlọn yí gbọn alọpa lẹpo mẹ, na yé yise dọ yé ma sọgan dugan dó gbẹtọ lẹ ji matin huhlọn. To owhe 1651, Thomas Hobbe wlan dó Leviathan mẹ dọ gbẹtọ he tin to Tonudidọgbẹ lẹ mẹ nọ jo jlọjẹ yetọn lẹ dó nado mọ nukundagbe Togan lẹ tọn. To owhe 1800 lẹ mẹ, John Stuart Mill ze ayiha yọyọ Tonudidọ tọn dé wa he wa yin alọkẹyi taun, na linlẹn lọ hẹn yọnbasi na Tovi lẹ nado dọ nuhe yé jlo lẹ po jlọjẹ yetọn lẹ po na Togan lẹ matin Obu nado yin yasana kavi yin huhu. Bernard Crick lọsu wa wlan owe dé he dó alọpa he mẹ Tonudidọ dona tin te ji.
Tonudidọ Togbo daho lẹ tọn to Pọme
Togbo Daho lẹpo ma nọ kọngbedopọ to nulẹpo mẹ to whedelẹnu. Enẹ wẹ zọn bọ yé nọ ylọ opli lẹ nado sọgan dọhodo vogbingbọn he yé do lẹ ji. Ehe wẹ Tonudidọ Togbo lẹ tọn he gbọnvo na Tohodidọ otò pẹvipẹvi lẹ tọn. Todin, ni yé Basi opli lọ bọ gbekọndopọ dé ma tin, Awhan wẹ nọ wa fo oho lọ.
Robert Louis Stevenson
Robert Louis Stevenson yin wekantọ Scotland-nu tọn de, podọ wekantọ gbejizọnlin tọn de. E yin jiji to azán wiatọ̀ntọ, Abòhúsun, owhe 1850 tọn mẹ bo basi matintọ to azán atọ̀ntọ, Awewesun, owhe 1894. Mẹjitọ etọn lẹ wẹ Thomas Stevenson, po Margaret Isabella Balfour po. E zan suhugan ovuwhenu tọn etọn to azọ̀nzan ji bo pehẹ azọ́n vẹgomẹ tọn. E plọnnu gándo osẹn go to Wehọmẹ Alavọ Edinburg tọn. Ṣigba e lilẹ ayidonugo etọn do nukinkan ji. Delẹ to azọ́n etọn he yin yinyọnẹn ganji lẹ mẹ wẹ Treasure Island, Kidnapped po Strange Case of Dr. Jekyll po.
Abubakar Adamu Rasheed
Abubakar Adamu Rasheed MFR yin mẹplọntọ daho, anadenanutọ podọ mẹbọdo azinponọ-go na wehọmẹ alavọ tọn Bayero University, to Ayimatẹn Kano Tọn mẹ.
Gbẹzan Wehọmẹ Etọn Tọn
Rasheed yí gbedewema anazọn tọn to wehọmẹ alavọ tọn Bayero University to Kano. Mọdopolọ e yí gbedewema daho anazọn tọn to wehọmẹ alavọ University of Nottingham, to glẹnsi tomẹ podo gbedewema daho hugan to wẹhọmẹ alavọ tọn Ahmadu Bello University to Zaria.
Otań Azọn Etọn Tọn
Rasheed lẹzun nukọntọ wehọmẹ alavọ tọn Bayero University to 2010, bọ sọ nọ otẹn lọ mẹ jẹ 2015. To owhe 2016, Rasheed yin dide taidi wekantọ daho na ogbẹ plipli wehọmẹ alavọ tọn he ye nọ ylọ dọ National Universities Commission.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Pipli
Pipli de nọ yin sọha nude tọn kavi sọha mẹdopodo he tindo nuyiwa gbesisọ tọn podọ hodidọdopọ gbesisọ tọn dé po.
Ronke Odusanya
Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Ronke Odusanya yín jiji to azán atọ̀ntọ, Nuwhàsun, owhe 1973 tọn mẹ.
Wehọmẹ yiyi etọn
Ronke bẹ wehọmẹ yiyi jẹeji to St. Benedict Nursery & Primary School bosọ zindonukọn bo yi Federal Government Girls College, Akure. E sọ yi wehọmẹ Alavọ Olabisi Onabanjo tọn, bo mọ gbedewema degree tọn yi to Mass communication mẹ.
Azọn etọn
E bẹ azọ́n aihundida tọn etọn jẹeji to whenuena e tindo owhe fọtọ̀nnukundopo. To gbedewema yiyi etọn godo, E yin yinkọdona dọ "Flakky Idi Dowo" to ada he e yiwa to aihundida Fathia Balogun tọn bo yin Folake to emẹ to owhe 2006 tọn mẹ. Ronke tọ́n to aihundida Oga Bello tọn he yin "Kerikeri" mẹ. E basi aihundida Nollywood tọn tintan etọn to sinima he nọ yin " Baba Ologba" mẹ to owhe 2001 tọn mẹ. E ko tọ́n to sinima Naijilia tọn susu lẹ mẹ he bẹ aihundida he nọ yin Jenifa tọn hẹn fihe e wa ada Becky tọn te, Twisted, po A Girl's Note among others po. Ye doyin na ẹn na ada titengbe he e yiwa to aihun Ayọgbe Nollywood tọn mẹ to owhe 2017 tọn mẹ bo yí ajọ̀ to aihundida he nọ yin "Ailatunṣe" mẹ.
Nọtẹn Intẹnẹt tọn devo lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1973 lẹ Adà:Naijilia-nu lẹ Adà:Sinimọto-basitọ lẹ to Naijilia
Daddy Showkey
Daddy Showkey yin hànjitọ galala tọn oto Naijilia tọn. Ohanṣa etọn nọ yin yiylọ dọ owedudu ghetto tọn kavi ghetto. E yin yinyọnẹn to Ajegunle sẹpo vivọnu owhe 1990 tọn. Yinlọ etọn wẹ John Odafe Asiemo sigba bo sọ yin yinyọnẹn di Daddy Showkey gbọn ghetto lọ blebu mẹ. E wa sọn ahọludata Olomoro tọn to Isoko huwaji lẹdo gandudu dokọ̀ otogbo Delta tọn.
Alọkẹyi
To 2018, Daddy Showkey lẹzun afọzedaitọ na Real Estate Management Revelation Property Group to otogbo Awọnlin tọn. E yin dopo to omẹnukundeji tọn lẹ taidi Alex Ekubo, Ikechukwu Ogbonna, Belindah Effah, Mary Lazarus podo Charles Inojie po.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Hànjitọ lẹ to Naijilia
Novella
Novella yin owe dé he whe hugan otànwe, ṣigba bo dite hugan otàn kleun dé. Whedelẹnu e nọ yin yiylọdọ novellette.
Ade Ipaye
Adeola Rahman Ipaye (yin jiji to owhe 1963) yin whẹ̀yidọtọ Otò Naijilia tọn he sọ yin "Deputy Chief of Staff" alọnu din tọn na Tògan Naijilia tọn Muhammadu Buhari. Ewọ wẹ sọ yin whẹ̀yidọtọ-gan na Ayimatẹn Awọnlin tọn podo otẹn devo devo lẹ he e sọ tindo to tonudidọ mẹ.
Azọ́n etọn
Ipaye yi Wehọmẹ daho Igbobi tọn to Awọnlin bo yi gbedewema bachelor's po master's po to osẹn mẹ sọn Wehọmẹ Alavọ Awọnlin tọn to Akoka, to Awọnlin mẹ. E bẹ osẹ́nzọn etọn jẹeji to Oditah Adebiyi & Co. to Awọnlin fihe e yin anadenanutọ dodinnanu tọn te whẹpo e do lẹzun alọ̀gọnamẹtọ na mẹplọntọ to Wehọmẹ Alavọ Awọnlin tọn. E lẹzun mẹplọntọ daho to kóyànsun owhe 1999 bọ to godo mẹ e lẹzun mẹbọdomẹgotọ́ mẹplọntọ daho to ada nuplọnmẹ osẹn tọn mẹ to Kóyànsun 2000 mẹ. To Nuwhàsun 2001 e yin dide taidi alọ̀gọnamẹtọ vonọtaun na Bola Tinubu to nuhe gándo osẹn go lẹ podọ to owhe 2003 e lẹzun alọ̀gọnamẹtọ vonọtaun daho de na Ayimatẹn-gan na nuhe du osẹn lẹ dali.
To Nuwhàsun 2007 tọn mẹ, e yin azọ́ndena nado yin Ogán Whẹyidọtọ he nọ penukundo whẹho Otò tọn lẹ go tọn. To azán atọ̀ntọ Zósun 2015, Togán Muhammadu Buhari deazọ́nna Ade Ipaye nado lẹzun Alọgọtọ na Ogán he nọ penukundo whẹho Hihọ tọn na tòwedegbẹ́ etọn.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1963 lẹ
Tom Gannon
Thomas P. Gannon (mẹhe yin jiji to azán atọ́ntọ, Lidosun owhe 1943 tọn bo nọgbẹ̀ jẹ azán aotọ, Alunlunsun owhe 2021 tọn) yin tonudọtọ Amẹlika-nu de. E yin dopo to tonudọgbẹ Republican tọn lẹ mẹ na hagbẹ Pennsylvania House of Representatives tọn sọn  1979 jẹ 2006. E yin jiji to Philadelphia to Pennsylvania. Gannon kú to azán aotọ, Alunlunsun owhe 2021 tọn to Upland, Pennsylvania to whenue e yin owhe 77 mẹvi.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Akii Ibhadode
Akii Ibhadode (yin jiji to azan 13tọ, Zósun, owhe 1957) yin Oweyọnẹntọ otovi Naijilia tọn.
Akenzua II
Omo n'Oba n'Edo Uku Akpolokpolo, Akenzua II eyin jiji to azán ṣianwetọ osun tíntàn owhe 1899, ẹyin ahọlu oto Benin tọn dó Togbo daho Naijilia tọn. Ahọlu Akenzua II jẹ ògán dúdú ji to oto Benin tọn mẹ, whenue bàbá ẹtọn dó kú to Lidosun owhe 1933. Ahọlu Akenzua II hẹn wehọmẹ nunkunhu tó yovo lẹ tọn wa aigba oto Benin ji. Azọ́n wiwà etọn hẹn sika po nunzinzan akuẹgegenu dé yovo lẹ bẹ sọn oto etọn mẹ gọ. Azọn wiwà etọn sọ zọn bọ ye sọ ze ahọlu gbakun po ahọlu po nẹ, hé yin ahọlu dai tọn hé yínkọ etọn yin Ovonromwen gọ sọn yovo lẹ si. Yovovi hé yin G.M.Miller wẹ ze nunzinzan daho lọ lẹ na ahọlu Akenzua II sọn Togbo daho he yin Britain mẹ. Ahọlu Akenzua II e kú to azan widopotọ Ayidosun owhe 1978. Okú etọn godo, ovi etọn hé nọ yin ahọvi Solomon jẹ ògán ji. yẹ dó ahọlu yínkọ na ẹn hé nọ yin ahọlu Erediauwa, Pódó ahọlu zọn wiwà etọn nà mẹ etọn lẹ to oto Benin tọn to Togbo daho Naijilia.
Akii Ibhadode
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1957 lẹ
Akenzua II
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1899 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 1978 lẹ
Pita Nwana
Nwosu Pita Nwana (yin jiji to owhe 1881 — 1968) yin otankantọ́ Naijilia vijiji podọ whlẹpatọ́ de. E yin yinyọnẹn whla tintan na otanwé Igbo tọn he e kan, he hosọ etọn yin he Omenuko. Otanwé Nwana tọn he nọ yin Omenuko wẹ yin otanwé he sinyẹn taun to Igbo sin owe lẹ mẹ.
Alọdlẹdonu lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ Adà:Ovi he ye ji to owhe 1981 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 1968 lẹ
Adebayo Adedeji
Adebayo Adedeji yin jiji to azán ko-nukundopotọ, Awewesun 1930 tọn mẹ to Jebu-Ode jẹ azán koatọ́n-nukunatọntọ Lidosun 2018 tọn. E wa lẹkọdo Awọnlin bo yin dopo to jlẹkajinọtọ Naijilia nu lẹ tọn, e sọ yin dopo to ogan gọnu Wekantọ lẹ tọn to kọndopọgbẹ ogbẹ otògbo lọ tọn mẹ. E na mẹ azọn jlẹkajininọ tọn to mẹyugbeji sọn owhe 1975 jẹ 1978 tọn podọ e sọ yin dopo to kọndopọgbẹ wekantọgan togbo lọ tọn sọn owhe 1992 jẹ Adedeji wẹ yin ogan Azinponọ nuplọnmẹtọ nugbajẹmẹji tọn (ACDESS) tọn.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1930 lẹ
Françoise Arnoul
thumb|Françoise Arnoul Françoise Arnoul (ji Françoise Annette Marie Mathilde Gautsch; 3 Ayidosun 1931 – 20 Liyasun 2021) E yin jiji to Algeria podọ aihundatọ flansegbe tọn. E yin yinyọẹn ganji to gblagbla owhe 1950 tọn. Arnoul yin jiji to Constantine, Algeria. E yin yinyọnẹn na ada etọn to aihun Forbidden Fruit (1952), French Cancan (1954), Testament of Orpheus (1960) po Le Diable et les dix commandments (1962) po mẹ. Arnoul basi matintọ to 20 Liyasun 2021 tọn to Paris sọn azọn Alzheimer's disease tọn dali podo owhe 90 po.
Kimba-gbe
Kimba (Tsikimba; kavi, ogbè Kambari II tọn lẹ) yin ogbè Kainji tọn ajánfián de to Naijilia ehe omẹ Kambari tọn lẹ nọ dó. Na nue du owhe 2004 tọn mẹ, ogbè lọ dótọ 100,000 wẹ tin.
Ogbè lẹ
Ogbè lọ má do ogbẹ́ atọ̀n ji: Kimba, Gaushi (Agaushi) po Wənci (Ngwunci) po. Roger Blench nọ pọ́n ogbè Gaushi tọn po Wənci (Ngwunci) tọn di ogbè he gbọnvo do yede lẹ.
Akọ̀gbe Kimba tọn má do ogbẹ́ voovo atọ̀n ji: Auna, Yumu po Wara po.
Ashɛ-gbe (Gaushi, Agaushi) nọ yin dido to Garafini, hùwaji-whèzẹtẹn Nọwhe Kainji tọn tọn.
Ogbè Ngwunci tọn tindo akọ̀gbè awè: Agwara (tsu-saweni) po Rofia (tsu-ɓʷəshi) po.
Adà:Ogbè lẹ
Rukky Sanda
thumb|Rukky Sanda Rukky Sanda (yin jiji to azan Konukunatọ̀ntọ Avivọsun tọn to 1984) yinkọ etọn to gigọmẹ nọ yin Rukayat Akinsanya. E yin Aihundatọ to otò Naijilia tọn mẹ.
Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Rukayat Akinsanya yin jiji to azan Konukunatọ̀ntọ Avivọsun tọn to 1984. E yin jiji to Ayimatẹ̀n Awọnlin tọn mẹ. Rukky yi wehọmẹ Alavọ Ayimatẹn Awọnlin tọn, wehọmẹ lọ wẹ e tin te to whenue e bẹ́ azọ́n ahihundida tọn jẹeji. E fó wehọmẹ Alavọ Ayimatẹ̀n Awọnlin tọn to 2007.
Gbẹzan mẹdetiti tọn
Rukayat yin nọvi na aihundatọ Bolanle Ninọlowo.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Olawunmi Banjo
Olawunmi Banjo yin Jiji to Azán gban-nukun-dopotọ, Liyasun, Owhe 1985 tọn bo yin yẹdenanutọ de to Naijilia. E to nọ nọ̀ bosọ nọ wazọ́n to Awọnlin, to Naijilia.
Hosọ lẹ 1	Ogbẹ 2	Azọn yẹdide etọn lẹ 3	Sọ pọn devo lẹ 4	Alọdlẹndonu lẹ 5	Nọtẹn gbonu devo lẹ
Ogbẹ̀
E yin Jiji to Ogun. Olawunmi Banjo plọnu to wehọmẹ alavọ pan Aflika tọn. E ko zindonukọn to oyọnẹn yẹdide tọn mẹ to Aina Onabolu Modern Art to 2005, ehe e bẹ osèn sisá po acrylic po podo amì po to 2006. Azọ́n etọn lẹ nọ yin bibasi po wekantin po kavi akán podọ osẹ̀n po acrylic po kavi osẹ̀n aminọ do avọ̀ he ma dídí ji. Yẹdide etọn lẹ nọ bẹ zẹẹmẹ hẹn, e nọ dọho gando lẹdo agbegbe go, e nọ dọho gando ede go, na susu gbẹtọ lẹ tọn ni do tindo oyọnẹn zẹẹmẹ azọ́n lọ tọn bo do pinpẹnnutọn yinyọnẹn hia. E yin gbigbọdo gbọn jọwamọnu dali, gbẹtọ he lẹdo e lẹ, numimọ he wayi podọ yọyọ lẹ po, podọ azọn yẹdenanutọ devo lẹ po titengbe ogán he hẹn yẹnudide gọ wa ogbẹ̀. Todin, azọ́n etọn lẹ nọ tindo nuyiwadomẹji sinsinyẹn do nukọnyiyi azọ́n yẹdide tọn go. Olawunmi yin dopo to hagbẹ dowatọ yẹdenanutọ Aflika tọn lẹ mẹ.
Azọ́n yẹdide tọn etọn lẹ
2009 - Espone al 2 ° Salone Annuale d'Arte "Fyne ArtDiction" Southern Sun Hotel Ikoyi, Lagos.
Ayimatẹn Enugu Tọn
thumb|Nọtẹn he to yẹdide Naijilia tọn lọ ji Ayimatẹn Enugu Tọn yin dopo to Ayimatẹn gban-atọn-nukundopo he tin to Tògbo Naijilia tọn mẹ lẹ mẹ. Tatọ́-tònọ etọn wẹ Enugu. Eyin didoai to owhe 1991 tọn, bo yin dìde sọn Ayimatẹn Anambra tọn. Ayimatẹn Enugu tọn tindo dogbo he Ayimatẹn Abia tọn podọ Ayimatẹn Imo tọn to Hùwaji. E ma dogbo hẹ Ayimatẹn Anambra tọn to Whèyihọ. Ayimatẹn Enugu tọn dogbo hẹ Ayimatẹn Ebonyi tọn to Whèzẹtẹn. Mọdopolọ e tindo dogbo hẹ Ayimatẹn Benue tọn to Agewaji-Whèzẹtẹn. Ayimatẹn Enugu tọn dogbo he Ayimatẹn Kogi tọn to Agewaji-Whèyinhọ. Mẹ hihia he wa aimẹ to owhe 2006 dohia dọ Ayimatẹn Enugu tọn yin Ayimatẹn Ko-atọ́n-nukun-awetọ he gbẹtọ su te hugan to Otogbo Nigeria tọn mẹ.Ayimatẹn Enugu tọn wẹ yin Ayimatẹn Ko-atọ́n-nukun-ẹnẹtọ he klo hugan to Otogbo Nigeria tọn mẹ.
Gandudu-Lẹdo to Ayimatẹn Enugu tọn mẹ
Ayimatẹn ehe bẹ Gandudu-Lẹdo tọn fọtọ́nnukunawe(17) hẹn, ehelẹ:
Finland
Finland (to Finland-gbe mẹ: Suomi, to Sweden-gbe: Finland) yin otò de to whèzẹtẹnwaji Europe tọn.
Ayimatẹn Enugu Tọn
Akọ̀ jọun Ayimatẹn Enugu Tọn lẹ
Akọ̀ jọun Ayimatẹn Enugu tọn lẹ wẹ Igbo, Idoma po Igala.
Finland
Finland má dogbó hẹ otò voovo 3: Sweden, Norway, Russia.
Ayimatẹn Enugu Tọn
Akọ̀ jọun Ayimatẹn Enugu tọn lẹ
Sinsẹ́n Klistiani lẹ tọn wẹ su hugan to Ayimatẹn Enugu tọn mẹ, ṣigba medelẹ gbẹ nọ basi sinsẹ̀n Malenu lẹ tọn po sinsẹ̀n Devo amọ yé ma su.
Finland
Tòdaho he klo hugan to Finland lẹ
Tòdaho he klo hugan to Finland lẹ wẹ:
Ayimatẹn Enugu Tọn
Alọdlẹdonu lẹ
Adà:Naijilia Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia
Finland
Tòdaho he klo hugan to Finland lẹ
Adà:Otò
Ngozi Okonjo-Iweala
thumb|Ngozi Okonjo-Iweala Ngozi Okonjo-Iweala (yin jiji to azan wiatọ̀ntọ́, osun ṣidopotọ,⁹ owhe 1954) eyin nuyọnẹntọ dogbọn tito Akuẹzinzan tọn, E sọ yin Ogan na whẹ̀ho he nọ tlọn yovotomẹ na Naijilia. Eyin dopo to Anadenanutọ to Standard Chartered Bank, Twitter, Global Alliance for Vaccines and Immunizations po African Risk Capacity (A R C) po. Okonjo-Iweala ko wazọn dogbọn nukunpipedo Akuẹzinzan go Whla Awe to Gandudu Togbogan Naijilia tọn dai Olusegun Obasanjo po Goodluck Jonatha tọn glọ.
Bẹjẹeji Gbẹzan po Wepiplọn Etọn po
E yin jiji to Ogwashi-Ukwu to Ayimatẹn Delta tọn to Togbo Naijilia tọn mẹ. Otọ́ Etọn wẹ profẹsọ Chukwuka Okonjo he yin Ahọlu sọn whẹndo Obahai tọn mẹ to Ogwashi-Ukwu. E yi Wehọmẹ Queen's School to Enugu, st•Anne's School to Ibadan po International School to Ibadan. E yi Wehọmẹ Daho to Harvard University to U S A to Owhe 1978, bo tindo kọdetọn dagbe to Ekonọmi mẹ to Owhe 1976. To Owhe 1981, E yi PHD to Regional Economics Po nukọnyiyi sọn Massa Institute of Technology (MIT). E mọ Alọgọ sọn American Association of University Women lẹ dè nado zindonukọn to wehihia etọn mẹ. E wlealọ hẹ Dr Ike Bá Iweala, bo ji ovi ẹnẹ.
Azọn
Okonjo-Iweala ko wazọn hẹ Akuẹsẹdotẹn Aihọn tọn na Owhe koatọn, bọ sọ yi Otẹn Awetọ Taidi Anadenanutọ. To Owhe 2010, E lẹzun Azinponọ na Ida replenishment, bo yin Nina $49.3billion na Otò he jẹhẹn Tlala lẹ. To Whenue E gbẹ to Azọn wa to Akuẹsẹdotẹn Aihọn lọ tọn, E yin Ogbẹvi Effective Development Cooperation with Africa. Okonjo Basi mínísítà Whla Awe na tito Akuẹzinzan Togbo Naijilia tọn. Ewọ wẹ Yọnnu Tintan he na tin to otẹn enẹ mẹ. Ewọ wẹ nukọntọ na Hodọdopọ po Paris club po, Ehe zọn bọ Ahọ #30 Billiọnu he Naijilia du yin huzẹdo. To owhe 2013, e tẹnpọn nado hẹn nukọnyiyi wa Naijilia gbọn osẹn nina dọ Ami kuẹ he yin sisa to Togbo Naijilia tọn lẹ dona yin bibẹyi Akuẹsẹdotẹn. E sọ Basi lẹndai Akuẹzinzan Ayimatẹn dopodopo tọn dó linlinwe dé mẹ. Po Alọgọ Akuẹsedotẹn Aihọn lọ tọn po IMF Togbo Naijilia tọn po, E doalọte na Ajò he Mẹdelẹ mọ lẹ gbọn yiyi Akuẹ na Azọnwatọ he ma tin lẹ. E lẹzun Anadenanutọ na Akuẹzinzan Aihọn lọ tọn to Awewesun, Owhe 2007. To Owhe 2011, e sọ lẹzun mínísítà nà Akuẹzinzan Whla Awetọ. Bo wleawuna azọn na mẹsusu lẹ gbọn tito Youth Enterprise with Innovation (YOUWIN) bo gọalọna yọnnu jọja po mẹho po gbọn tito Growing Girls And Women In Nigeria (GWIN). E mọ nuhahun susu to whenue Àmì yin Akuẹ deji to Owhe 2012. Okonjo-Iweala yin dopo to Azinponọ na Global Commission For The Economy And Climate Po Partnership For Effective Development Cooperation. To Owhe 2015-2016, E yin Ogbẹvi International Commission On Financing Global Education Opportunities. Okonjo-Iweala wẹ yin Dowatọ NOI-POLLS po Centre For The Study of Economics of Africa(C-SEA). To Owhe 2012, e whlẹnagba Anadenanutọ tọn na azọnwhe Akuẹsedotẹn Aihọn lọ tọn. To Owhe 2019, e kọnawudopọ hẹ Ogbẹ UNESCO'S International Commission On The Future Of Education. To Owhe 2020, Anadenanutọ IMF, Kristalina Georgieva Yi Okonjo dó Basi dopo to Ayinamẹ̀tọ lẹ mẹ. African Union lọsu yii do Basi Nukunmọnu yetọn nado doalọtena nuhahun he Azọn Corona tọn hẹn wá tito Ajọwiwa Agbegbe lọ tọn.
Olayinka Koso-Thomas
Olayinka Koso-Thomas  (yin jiji to owhe 1937) yin Naijilia vijiji bo sọ́ yín Dòto dé bo nọ nọ̀ Sierra  Leone. É yin yinyọnẹ̀n lẹdo Aihọ́n pe na ewọ Wẹ Doalọ̀te ná Àṣà Adagbigbo na yọnnu tọn. To 1998, E ma nuniná (Prince of Asturias Award) tọn ná azọ́n ehe.
Ngozi Okonjo-Iweala
Mẹyinyọnẹn Etọn
Okonjo-Iweala yí Gbedewema sọn Wehọmẹ Daho konukunẹnẹ, wehọmẹ Alavọ Pennsylvania tọn (2013), Wehọmẹ Alavọ Yale tọn (2015)Amherst College (2009) Trinity college, Dublin (2007) wehọmẹ Alavọ Brown tọn (2006) Colby College (2007) Wehọmẹ Alavọ Northern Caribbean tọn, Jamaica, Wehọmẹ Alavọ Ayimatẹn Abia tọn, Wehọmẹ Alavọ Delta Abraka tọn, Wehọmẹ Alavọ Oduduwa tọn, Wehọmẹ Alavọ Babcock tọn, Wehọmẹ Alavọ Portharcourt tọn, Calabar tọn po Ìfẹ tọn po(Ọbafẹmi Awolọwọ)Tele Aviv tọn po.
Olayinka Koso-Thomas
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1937 lẹ
Ngozi Okonjo-Iweala
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ayimatẹn Gombe Tọn
thumb|Nọtẹn he to yẹdide Naijilia tọn lọ ji Ayimatẹn Gombe Tọn yin dopo to Ayimatẹn gbàn-atọ́nnukundopo he tin to Togbo Naijilia tọn mẹ lẹ mẹ.Tatọ́-tònọ etọn wẹ Gombe.Eyin didoai to azan tintan Kọ́yànsun owhe 1996. Bo yin dìde sọn Ayimatẹn Bauchi tọn. Ayimatẹn Gombe tọn do dogbo hẹ Ayimatẹn Adamawa tọn to Hùwaji-Whèzẹten. E do dogbo hẹ Ayimatẹn Borno tọn to Agewaji.Ayimatẹn Gombe tọn do dogbo hẹ Ayimatẹn Yobe tọn  to Agewaji-Whèzẹten, mọdopolọ Ayimatẹn Gombe tọn do dogbo hẹ Ayimatẹn Bauchi tọn  to Whèyiho. Mẹ hihia he wa aimẹ to owhe 2006 dohia dọ Ayimatẹn Gombe tọn yin Ayimatẹn gbàn-nukunatọ̀ntọ he gbẹtọ su te hugan to Otogbo Nigeria tọn mẹ.Ayimatẹn Gombe tọn wẹ yin Ayimatẹn ko-nukudopotọ he klo hugan to Otogbo Nigeria tọn mẹ.
Gandudu-Lẹdo tọn lẹ to Ayimatẹn Gombe tọn mẹ
Gandudu Dokọtọn Widopo wẹ tin to Ayimatẹn Gombe tọn. Ayimatẹn ehe bẹ lẹdo gandudu Dokọtọn Widopo hẹn, ehelẹ wẹ:
Gbẹtọ nukundeji lẹ sọn Ayimatẹn Gombe tọn
Adà:Naijilia Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia
Moremi Ajasoro
thumb|upright|Moremi Ajasoro Moremi Ajasoro yin yọnnu asuka de he diyin to otan ayọnu lẹ tọn mẹ to wheyihọ waji mẹyugbeji tọn. Moremi da dopo to hẹnnu Oduduwa tọn lẹ mẹ, yèdọ mẹhe otàn jọwamọ tọn dọ dọ e yin tọgbo ayọnu lẹ tọn.
Otàn gbẹzan etọn
Moremi yin ahọsi ahọlu Ile ìfẹ tọn, yèdọ tovi Ọfà tọn. E yin yọnnu asuka he diyin to owhe kanweko wiawetọ die wayi to whenue e yin ahọsi Ile ìfẹ tọn podọ na akọ̀ he to yakẹ na ẹn, he ye yọnẹn to whenẹnu di omẹ Igbo tọn lẹ, he sọ to awhanfun hẹ ye. Weyọnẹntọ lẹ ma kẹalọyi dọ Igbónu ehelẹ tindo kanṣiṣa depope hẹ Igbonu he mi yọnẹn to egbe to togbó Naijilia tọn mẹ lẹ. To whenẹnu, ovi Ile ìfẹ tọn susu wẹ Igbonu ehelẹ wle di kanlinmọ. Na ehewutu, Ayọnu lẹpo wẹ gbẹwanna ye bo nọ pọn ye di kẹntọ. Moremi yin yọnnu asuka dé bosọ yọnwhanpẹ, nado whlẹn omẹ etọn lẹ sọn tukla he ye to pipehẹ mẹ, e magbe nado sanvọ nudepope he e sọgan biọ to e si tọn hlan vodun yetọn nado yọn asli huhlọn kẹntọ yetọn lẹ tọn, yèdọ mẹhe to awhanfun sọta ye to Ile ìfẹ. To whenue hodọ mi te, awhanfuntọ Igbo tọn lẹ wle Moremi di kanlinmọ yi otò yetọn mẹ ṣigba na whanpẹ Morèmi tọn he yè ma sọgan pọn poun bo de nukun sẹ wutu, ahọlu Igbonu lẹ tọn da Moremi di ahọsi bọ e sọ yin dopo to dehe e yinwanna hugan to ahọsi etọn lẹ mẹ. To godomẹ, Moremi zan nuyọnen yọnnu tọn etọn nado yọn asli huhlọn asu etọn po awanfuntọ etọn lẹ po tọn, enẹgodo e họn lẹkọ yi Ile ìfẹ bò dọ asli lọ na omẹ etọn lẹ bọ yé zan ẹn nado du to Igbonu lẹ ji. To awhan he Ayọnu lẹ fun bo yi yede sọn Igbonu lẹ si godo, Moremi lẹkọ do asu etọn tintan de, yèdọ mẹhe yin ahọlu ọ̀rànmíyàn tọn to Ile Ifẹ, he sọ du ahọlu Ọyọ tọn to whenẹnu. To ojlẹ dopolọ mẹ, ahọlu na gigo Moremi gbọn hinhẹn zun ahọsi podọ ahọvi he e yinwanna hugan po dali. Nado hẹn opa he e ko do na ẹn whẹpo e do zingbejizọnlin yi Igbonu lẹ sin tomẹ podọ opa he e dó na vodun yetọn di, ahọlu gọ otẹn etọn jo na ẹn di ahọsi podọ ahọvi de. Moremi yinuwa taidi asuka de, e yi visunnu etọn dó sanvọ hlan vodun daho yetọn sọgbe hẹ opa he e do.
Moses Ekpo
Moses Frank Ekpo (yin jiji to Ayimatẹn Akwa Ibom tọn) yin tonudọtọ Togbo Naijilia tọn podọ mẹbọdomẹgotọ́ Ayimatẹngán Akwa Ibom tọn. E yin yinyọnẹ̀n gbọn tẹnmẹyinkọ lọ "Uncle Mo" dali.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Tony Ezenna
Tony Ifeanyichukwu Ezenna (yin jiji to azán Konukundopotọ, osun ẹnẹtọ owhe 1957). Bo yin Ajọ́watọ po Alọ́tlutọ dé po to otò Naijilia tọn mẹ. Ewọ wẹ yin dowatọ Orange Drugs Nigeria Limited tọn, Azọ́whé he yọnazọ́n to Amasin po Nuzinzan he nọ hẹn mẹ yọnwhanpẹ̀ sọ́n Otò Indonesia, Germany, Italy, po United States tọn po mẹ wá Naijilia.
Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Ezenna yin jiji to Port Harcourt, to Ayimatẹn River tọn to Naijilia, finẹ wẹ e whẹ́n te whẹpo dó sẹtẹn yí Onisha. E yì wehọmẹ dokọtọn St. David tọn to Owerre Akokwa, enẹgodo e yi Wehọmẹ Daho Christ The King Onitsha tọn. E doalọtena wehọmẹ yiyi na akuẹ́ ma tin wutu bo kọnawudopo hẹ́ otọ́ etọn to ajọ́ otọ́ etọn tọn wiwa mẹ.[3]
Gbẹzan Medetiti tọn
E dà Elizabeth Ezenna podọ eyin klistiani Akonka de.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Kjell Askildsen
thumb|Kjell Askildsen Kjell Askildsen (30 Zósun 1929 – 23 Zósun 2021) yin wekantọ oto Norway tọn. E yin yinyọnẹn na otan pẹvi pẹvi kinkan. E yin nina ajọ̀ the Mads Wiel Nygaards Endowment in recognition of his novel, Omgivelser (1969). Askildsen basi matintọ to 23 Zósun 2021 tọn to whenuena e tindo owhe 91.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1929 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Berthe-Evelyne Agbo
Berthe-Evelyne Agbo yin wékantọ de sọn otò Benin tọn mẹ mẹhe ko zín ohó milomilo lẹ zẹgbonu to flansegbe mẹ.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Akin Abayomi
Akin Emmanuel Abayomi yin tovi Naijilia tọn he plọnnu gándo amasin lẹ go bo sọ yin Nuyọnẹntọ de. E plọnnu gándo Nuyọnẹn amasin tọn he ye nọ ylọdọ Haematology, Gando agbasago tọn, Biosecurity po Biobanking. Todin ewọ wẹ yin nukunpedonugotọ. Abayomi ko to azọn wa dayi po dodinanuwhe Amasin tọn po to whẹnue ogán daho to Aimatẹn Awọnlin tọn Babajide Sanwo-Olu do dee to 2019. Sọgbe hẹ linlin he yin kinkandai gando azọ̀nylankan COVID-19 tọn go, Aimatẹn Awọnlin to March 2020, dè Akin Abayomi he ye na azọn di nukọntọ ogbedide nado ho avun hẹ awutu ylankan lọ to Akọta Aflika tọn mẹ he yin ajọ daho watọ tọn lọ. To azán Konukunẹnẹ osun ṣiantọntọ owhe 2020 tọn, Akin Abayomi lọsu wa bẹ awutu covid-19 tọn lọ.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Naijilia-nu lẹ
Jordan Nwora
Jordan Ifeanyin Nwora yin Naijilia po Amẹlika sin balọn ohanọ ho tọ dagba de bo Sọ yin mehe kọnawudopọ he milwaukes bucks enẹ wẹ balon ohanọ akọjọpli tọn sin ogbe. E sọ lo balọn ohanọ he Louisville cardinals. E sọ gba hẹ sunnusi he tin to aimatẹn lọ blebu. E yin jiji to azán ṣinẹnẹtọ to osun ṣinẹnẹtọ owhe 1998 (owhe 23) to Buffolo Newyork, United States.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Kofoworola Bucknor
Kofoworola Bucknor-Akerele (jijizan etọn wẹ azán gbàntọ, Lidosun owhe 1939 tọn) yin tonudọtọ Otò Naijilia tọn de podọ mẹbọdomẹgotọ́ Ayimatẹn-gan dai tọn Ayimatẹn Awọnlin Tọn. Ewọ wẹ mẹbọdomẹgotọ́ Ayimatẹn-gan Bola Tinubu tọn sọn owhe 1999 kakajẹ Abòhúsun, owhe 2003 tọn mẹ.
Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
E yin jiji to azan gbantọ́, Lidosun owhe 1939 tọn mẹ, bo yì CMS Girls School to Awọnlin whẹpo e do sẹtẹn yì Surrey England na gbedewema degree tọn to wepinplọn etọn  gándo osẹn go to owhe 1949 tọn mẹ.
Azọn etọn
E yi gbedewema linlinzọn tọn to owhe 1962 tọn mẹ, bọ e wazọn taidi linlinwekantọ na zinjẹgbonu BBC po VON po tọn.
Kumbari dan Sharefa
Kumbari dan Sharefa (Dugan sọ́n Owhe 1731–1743) yin Ahọ́lú Hausa (Sarkin) Ayimatẹn Kano Tọn. Ewọ wẹ Yitẹ̀n Mohammed Sharef tọn, bo nọ yin finflin ná Takúẹ́ yíyí to Ahi Kurmi tọn.
Kofoworola Bucknor
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Naijilia-nu lẹ Adà:Tonudọtọ lẹ to Naijilia Adà:Ovi he ye ji to owhe 1939 lẹ
Rauf Aregbesola
Ogbeni Rauf Adesoji Aregbesola (mẹhe yin jiji to azán koatọ́ntọ, Nuwhàsun owhe 1957 tọn) wẹ yin Devizọ́nwatọ na Federal Ministry of Interior Otò Naijilia tọn to alọnu din. Jẹnukọnna ehe, ewọ wẹ yin ayimatẹn-gán ẹnẹtọ he dugán to Ayimatẹn Osun Tọn bo yin tòvi Ilesa tọn to Ayimatẹn Osun Tọn mẹ.
Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Aregbesola yin tòvi ilesa tọn to ayimatẹn osun tọn to Naijilia. E yin jiji to azán koatọ́ntọ, Nuwhàsun owhe 1957 tọn mẹ. E yin Màlenu de, ṣigba whẹndo Klistiani po Màlenu tọn de po mẹ wẹ e yin jiji do. Rauf Aregbesola yì wehomẹ dokọtọn etọn po wehọmẹ daho etọn po to ayimatẹn Ondo tọn to togbo Naijilia tọn mẹ. E wá yí wehọmẹ alavọ (Polytechnic) tọn to Ibadan to Ayimatẹn Ọyọ Tọn mẹ. fihe e plọnwe gando Mechanical Engineering Technology go te bo sọ yí gbedewema to owhe 1980 tọn mẹ. Mẹsusu wẹ tindo ayihaawe gando gbesisọ gbedewema Aregbesola tọn lẹ go.
Lehe e bẹ tonudidọ jẹeji gbọn
Ojlo he Aregbesola tindo na tonudidọ podọ awukinkọndopọ hẹ tonudidọ etọn ko bẹjẹeji sọn whenue e gbẹ to wehọmẹ alavọ tọn bo yin Hoyidọtọ wehọmẹvi lẹ tọn (Speaker of students' Parliament) to whenẹnu (1977-1978), to Polytechnic Ibadan tọn, podọ whenue e yin nukọntọ na Black Nationalist Movement (1978-1980). Rauf sọ yin godonọnamẹtọ tangan de na núwiwa progressive student tọn lẹdo otò lọ blebu pe. Di apajlẹ, e zọn bọ e yin dotẹnmẹna nado yin dopo to ogbẹ́ wehọmẹvi lẹ tọn he yin National Association of Technological Students kakajẹ jẹ oku. To Ayidosun 1990 tọn, e yin dide gbọn ovò dali nado lẹzun afọzedaitọ na ogbẹ́ Social Democratic Party tọn Inaugural Local Government Area Congress tọn. To Liyasun owhe enẹ ropolọ tọn, e yin afọ̀zedaitọ de to plidopo tintan National Convention tọn to Abuja. Taidi godonọnanutọ wunmẹ gandudu 'mẹlẹpo wẹ tindo jlọjẹ' tọn de po alọ̀yitọ jlọjẹ gbẹtọvi tọn po de. Aregbesola yin mahẹtọ tangan de to ahididi sọta gandudu awhànzọ́nwatọ lẹ tọn, po gandudu 'mẹlẹpo wẹ tindo jlọjẹ' tọn po zizedaga he wa aimẹ to gblagbla 1990 tọn lẹ mẹ to Naijilia.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Tonye Ibiama
Tamunotonye Soipiriala Adonye Ibiama (yin jiji to azan 29, Zosun, owhe 1974) he mẹ susu yọnẹn taidi Toyen Ibiama, e sọ nọ yin yiylọdọ "Big T" ga.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Eric Kelechi Igwe
Eric Kelechi  Igwe yin Whẹdatọ podọ Tonudọtọ Togbo Naijilia tọn he to Sinsẹ̀n Taidi Mẹbọdomẹgotọ́ Ayimatẹngán Ebonyi tọn. To Àzán Ṣiantọ Osùn Atọ̀ntọ́, Owhè 2022, Igwe pó Ayimatẹngán Etọn Dave Umahi yin Whẹ̀gbledo bo yin Didesẹ̀ sọ́n Ayimatẹngán Ebonyi po Mẹbọdomẹgotọ́  po yin Tẹnmẹ̀.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
The Last of the Strong Ones
Dídá The Last of the Strong Ones yin otànwe yọnnu tọn he yin zinzinjẹ̀gbonu to owhe 1996 gbọn Akachi Ezeigbo dali. Otànwe tintan etọn to Umuga trilogy mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Owe lẹ
Shingini-gbe
Ogbè Shingini tọn lọ, Tsishingini kavi Cishingini (Chishingini), kavi Ashaganna, yin ogbè Kainji tọn de to Naijilia gbọn omẹ Kambari tọn lẹ dali. Akọ̀gbè etọn awè lẹ wẹ, Tsishingini po Cishingini po.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Ogbè lẹ
Yusa (ahọlu)
Yusa, He sọ́ yín Yinyọnẹ̀n Taidi Tsaraki, Duahọlu Otò Kano tọn na Owhè 1136 jẹ̀ 1194. É Yin Visunnu Gijimasu po Yankuma  (kavi Yankuna) tọn po.
Gandudu etọn
Yusa Duahọlu to Owhè 1136 to WhenuenaNovisunnu Etọn Awè lẹ Enẹ Nawata and  Gawata  Basi Matintọ́ Godo. É Yin Yinyọnẹ̀n ná Àdó Kano Tọn gbígbá.
Kọdetọ́n
Yusa Basi Matintọ́ to Owhè 1194 bo Tindo Visunnu Dopo he nọ yín Naguji.