cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gregory Peter XX Ghabroyan
Krikor Bedros XX Gabroyan, I.P.C.B Armenian bosọ yin yinyọnẹn to Glẹnsigbe mẹ taidi Gregory Peter XX podọ to Flansegbe mẹ taidi Grégoire Pierre XX, (e yin jiji to azán wiẹnẹtọ Abọ̀húnsun tọn, to owhe 1934 bo nọgbẹ̀ kaka jẹ azán koatọ̀ntọ Nuwhàsun tọn, to owhe 2021 tọn mẹ). E yin tatọ́-tònọ ṣọsi Katolik Cilicia otò Armenia tọn, e yin dide do otẹn lọ mẹ to azán konukunẹnẹtọ Avivọsun tọn, to owhe 2015 tọn mẹ. E yin jiji to otò Aleppo, Syria tọn mẹ. Krikor Bedros XX Gabroyan kú to azán koatọ̀ntọ Nuwhàsun tọn, to owhe 2021 tọn mẹ, to Belnut, Lebanon to whenue e yin owhe kanweṣidopo mẹho.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1934 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Kyeiwaa
Rose Akua Attaa Mensah (he yin jiji to azán koatọ́ntọ Nuwhàsun 1963) yin aihundatọ yọnnu podọ Ghanavi de, bo yin yinyọnẹ̀n ganji na adà he e yiwa to Aihundida sinima tọn he yin Kyeiwaa.
Azọ́n etọn
Mensah bẹ azọ́n Ohànjiji tọn jẹeji to ogbẹ́ African Brothers tọn mẹ he Nana Kwame Ampadu yin nukọntọ́ na. Enẹgodo e sọ sọawuhia to tito Aihundida televizion Akan tọn. Nana Bosomprah donù e go to Aihundida (Cantata TV Drama) tọn.
Gbẹzan mẹdetiti etọn tọn
Kyeiwaa wlealọ Micheal Kissi Asare to (United States Worcester), Massachusetts to Sibigbe àzán koatọ́ntọ́ Nuwhasun, 2020.
Yetunde Barnabas
Yetunde Barbnas yin nusisọdidoatọ Naijilia tọn ahọsi whanpẹnọde aihundatọ lanmeẹyiya zize do kanjitọ de. To bẹjẹeji, eyin yinyọnẹn taidi mẹhe ze agba de na nuhe du awu whanpẹnọde to ayimatẹn Abuja tọn mẹ to 2017 podọ eyin jẹgbakún na nuhe du sadidi Naijilia tọn to owhe 2019. Eyin yinyọnẹn to aihundida mẹ taidi Miss pepeye to aihun he nọ yin yinylọdọ Papa Ajasco and company podo nususu devo lẹpo to Yoruba sin aihundida lanmẹyiya tọn lẹ mẹ. E wlealọ he bọlugbatọ de he nọ yín Peter Ọlayinka he to bọlu gba to alọnualọnu na Slavia Prague to otògbó Czech Republic tọn mẹ.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Guillermo Galeote
Guillermo Galeote yín jiji to (azán sidopotọ Nuwhàsun owhe 1941 - azan gbanewhèawetọ osun Alunluntọn owhe 2021). Yin tonudọtọ podọ amasinzonwatọ Spain-nu de po. E yin dopo to hagbẹ Spanish Socialist Workers Party tọn lẹ mẹ. Galeote yin jiji to San Sebastián to Spain. Galeote yín dopo to hagbẹ Congress of Deputies tọn lẹ mẹ sọn 1977 yi jẹ 1993. Galeote kú to azán gbanewhéawetọ Alunlunsun tọn owhe 2021 to Madrid na Azọ̀nylankan COVID-19 wutu, to whelọnu e yin owhe 79 mẹvi.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1941 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Brita Egardt
Brita Sigrid Anna Lovisa Egardt (whẹpo edo yi asuwhe Mellander; 1916–1990)
Listla
Listla tin to agbàdo he to olá na alihogbó whenẹnu tọn lẹ. Sesali Augusti hẹn tòdaho lọ wá aṣẹpipa Lomu tọn glọ bo ylọ ẹ dọ Julia Felix Gemina Lustra. Awhànfuntọ tòdaho ehe tọn lẹ wẹ nọ basi hihọ́na Galatia he yin ayimatẹn Lomu tọn dé sọn mẹhe nọ nọ̀ lẹdo osónọ he to yakẹ lẹ si. Gbọnmọ dali, tòdaho lọ nọ yin anadena sọgbe hẹ aliho gandudu Lomu tọn, podọ tẹnmẹ-yinkọ Latin tọn lẹ wẹ nọ yin nina ahọluzọnwatọ lẹ. Etomọṣo, Listla-nu lẹ gbẹ́ tẹdo suhugan aṣa yelọsu titi tọn lẹ go. Yé gbẹ́ tẹdo aṣa Likaonia tọn lẹ go hugan Lomu tọn, podọ ogbè Likaonia tọn wẹ Listla-nu nukundeji he yin nùdego to owe Owalọ lẹ tọn mẹ lẹ nọ do. Nukinkan he dlẹnalọdo yẹwhenọ Zeus tọn lẹ gọna boṣiọ yẹwhe Helme tọn dé tin to nuhe whenuho-kantọ dòkuntọ lẹ mọ to lẹdo Listla hohowhenu tọn mẹ lẹ mẹ. Agbà de he yin kinklandovo na Zeus po Helme po sọ yin mimọ to lẹdo enẹ mẹ.
José Luis Caballero
José Luis Caballero (yin jiji to azan ko-nukundopotọ Ayidosun, owhe 1955 tọn mẹ). E yin balọnhotọ Mẹziko tọn dé. E dotana to agbàwhinwhlẹn sunnu lẹ tọn to 1976 aihundida lanmeyiya tọn jlẹkaji tọn. E tọnta bo mọ nunina gànkuẹ sika tọn yi to aihundida otò Amẹlika tọn lẹ mẹ. E yin jiji to otò Mẹziko tọn mẹ. Caballero kú to Azan Wiẹnẹ tọ Alunlunsun Owhe 2021 tọn, to otò Mẹziko tọn mẹ, to whenue e tindo owhe kandekoatọ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1955 lẹ
Lopa-gbe
Lopa-gbe bẹ awè to ogbè Kainji tọn lẹ mẹ hẹn to Naijilia. Akọ̀ Lopa tọn he tin to apa Busa-gbe dótọ lẹ ko wa gọjẹ ogbè enẹ do ji.
Ogbè awè lọ lẹ wẹ Rop (Ollop) po Urcibar (Shuba). Yinkọ de tin he omẹ̀ akọ̀ lọ tọn lẹ nọ yi do ylọ ogbè awè lọ lẹ to pọmẹ̀: Rerang, ehe ma ya mọ to ogbè West Kainji tọn lẹ mẹ.
Todohukanji Blench (2019) tọn ze ewọ po Tsupamini do ohá ogbè   he di yede lẹ mẹ.
Adà:Ogbè lẹ
Confucius
thumb|upright|Confucius Confucius (mẹhe yin jiji tò nudi 551 J.W.K(Jẹnukọnna Wiwa Klisti tọn) bo wá ku to 479 J.W.K) yín mẹplọntọ Ṣaina-nu dé podọ nuyọnẹ́ntọ dé. Yinkọ etọn na taun tọn wẹ Kong Qiu kavi Zhong Ni. E tindo ojlo nado plọn nulẹpo to whenue e to ovu. To whenue e whẹn mẹho godo, e wazọn taidi ahọluzọnwatọ nukundeji dé, fie e penukundo ogle dé po oyìn lẹ po go. E wá lezun mẹplọntọ dé to nukọnmẹ. Confucius nọgbẹ to ojlẹ dé mẹ he akọta susu to awhanfun sọta yede to Ṣaina. Ojlẹ lọ yin yiylọdọ ojlẹ afo po amakikọ Zhou Dynasty tọn. Confucius ma yinwana nuhe to jijọ to ojlẹ etọn mẹ bo jlo na jla ninọmẹ lọ do.
Nuplọnmẹ etọn lẹ
Taidi Socrates, Confucius to whedelẹnu ma nọ jlo na na gblọndo kanbiọ tamẹnuplọnmẹ tọn lẹ tọn na edetiti. Kakatimọ e nọ dike gbẹtọ́ lẹ ni lẹnnupọn sisosiso gando nuhahun lẹ go bo plọnu sọn yé mẹ, titengbe sọn otàn lẹ mẹ. Confucius sọ lẹndọ gbẹtọ lẹ dona tindo huhlọn, sigba e ma yin na yé yin mẹdagbe kavi tindo azọ́n wutu gba, mọdopolọ e ma yin na ye tọn sọn whẹndo huhlọnnọ dé mẹ wutu gba. Confucius jlo dọ gbẹtọ lẹ ni nọ lẹn mẹdẹvo lẹ tọn pọn zẹ lehe ye nọ lẹnnupọn gando akuẹ he ye tindo ji do go. Gbọnvona enẹ, e sọ tindo numọtolanmẹ lọ dọ osẹ́n lẹ dona tin he gbẹtọ lẹ na nọ hodo to lẹdo kavi pipli dé mẹ. Confucius lẹndọ haṣiṣan atọ́n (5) wẹ gbẹtọ lẹ sọgan tindo po osẹn etọn lẹ po. Omẹ awe (2) sọgan tin bọ dopo sọgan yin Ahọvi bọ awetọ ni yin Afanumẹ, Otọ́ kavi Ovi, Asu kavi Asi, Mẹho kavi Yọpọvu. Confucius dọdọ to haṣiṣan lọ lẹpo mẹ, ọme awe (2) lọ lẹ wẹ dona hodo osẹ́n. Taidi apajlẹ, afanumẹ dé dona setonu na Ahọvi, he yin ogán etọn, podọ ahọvi lọ lọsu dona dotoaina afanumẹ etọn bo sọ dawhẹ dodo to gandudu etọn mẹ. Confucius dọdọ gbẹtọ lẹ ni nọ wà na gbẹtọ hatọ yetọn, nuhe yelọsu lẹ jlo dọ mẹdevo lẹ ni wa na ye. Ehe to whedelẹnu sọgan yin yiylọ dọ Golden Rule he Jesu Klisti lọsu plọnmẹ. Nuplọntọ etọn lẹ kan otàn pẹvide gandego, podọ gando nuplọnmẹ etọn lẹ lọsu go ga. Ehelẹ wẹ yin bibladopọ nado basi owe he wa yin yiylọdọ The Analects, owe ehe wa lẹzun dopo to owe tangan Confucianism tọn lẹ mẹ.
Gregory Ngaji
Gregory Ngaji yin tonudọtọ Naijilia tọn bo sẹ̀n taidi hagbẹ sẹnnamẹtọ Cross River North tọn to gblagbla owhe 2003 po 2011 po gblamẹ.
Otan gbẹzan etọn tọn
Gregory Ngaji yin jiji to azan fọtọnnukunawetọ osun widopotọ owhe 1946 tọn. E yi wehọmẹ Mary Knoll College, Okuku, Yala, Cross River tọn,1961-1965, e yi gbedewema daho osẹn-zọ́nwiwà tọn to wehọmẹ alavọ tọn (LLB), sọn Wehọmẹ Alavọ Naijilia tọn, Nsukka to 1977, eyin dìde nado lẹzun sẹnnamẹtọ, ewọ wẹ yin Azinponọ na Yala Local Government tọn, he sẹn taidi hagbẹ Constitutional Conference, tọn(1994-1995).
Azọn etọn lẹ
Na e yin dopo to hagbẹ tonudọgbẹ People's Democratic Party tọn mẹ wutu, Gregory Ngaji yin dide taidi sẹnnamẹtọ to atọntọ owhe (2003-2007) National Assembly e nọtena Cross River North Senatorial District, bo sọ yin dide whladopodogọ to osun Ẹnẹtọ owhe 2007 tọn mẹ. É nọ deanana nuzinzan osin tọn lẹ, lẹunuyọnẹn po zomọ, tọjihun lẹ, Amasin àdìnọ lẹ, mẹhe nọ gbẹnuna mẹhodutọ lẹ, bo nọ deanana glezọnwatọ lẹ po. É tin to hagbẹ sẹnnamẹtọ tọn he Basi zepọn na Mẹmẹyọnnu Farida Waziri to osun ṣidopotọ owhe 2008 tọn, na ye naẹ Azinponọ na hagbẹ he nọ nọgodona nusisa, akuẹ, po osẹn yinyin tọn po (EFCC). To osun Ẹnẹtọ owhe 2009 tọn mẹ, ewọ wẹ nọgodona po akuẹ po na nukọnyiyi ọgbẹ he nọ penukundo yigọyigọ ohun tọn to Naijilia bo diọtẹnna ọgbẹ ajọwatọ lẹ tọn. Linlinnamẹwe lẹ dohia dọ Ngaji nọgodo nado suahọ hagbẹ dodinnanutọ po nukọnyiyi ọgbẹ owhe 2008 tọn, bo wazọn lẹ to gbesisọ mẹ. To owhe 2008 tọn, ọgbẹ he nọ penukundo nunina po ogbẹ he nọ penukundo akuẹzinzan go po diọada na Ami wunmẹwunmẹ he tin to ohu Bakassi tọn sọn Cross River yi Akwa Ibom. To osun sinawetọ owhe 2009 tọn, Gregory Ngaji la dọ: Nuhe ogbẹ Awe ehe lẹ wa ma sọgbe, Vọjlado nayin bibasi nado gọ Ami lọ dó oto mítọn mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Yeni Kuti
Omoyeni 'Yeni' Anikulapo-Kuti (he yin yinyọnẹn taidi YK yin jiji to azan konukunẹnẹtọ Nuwhàsun, owhe 1961 to Glẹnsi tomẹ United Kingdom) yin wedutọ, Hansinọ podọ whẹndo daho Ransome-Kuti tọn mẹ wẹ é tlọn. Onọ daho etọn Funmilayo Ransome-Kuti yin avunhona jlọjẹ yọnnu lẹ tọn to otò Naijilia tọn mẹ. Yeni Anikulapo-Kuti wẹ bọ nukọn na linlẹn nado nọ basi Felabration he yin hunwhẹ hanjiji tọn nado nọ oflin otọ etọn Fela Kuti na ninina etọn dó otò Naijilia tọn mẹ.
Otàn Gbẹzan etọn tọn
Anikulapo-Kuti yin jiji to Glẹnsi tomẹ taidi ovi tintan na dowatọ afrobeat tọn Fela Kuti po onọ̀ etọn he yin Glẹnsinu Britani tọn po. E fó wehọmẹ bẹjẹẹji etọn po wehọmẹ daho etọn po to otò Naijilia tọn mẹ to whenuena é tlọn yovotomẹ United Kingdom to whenue e dó owhe Awe. E yi gbedewema diploma tọn to linlinhodidọ mẹ sọn wehọmẹ daho Nigerian Institute of Journalism tọn mè.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Gungbe
Gungbe (kavi Gun) yin ogbè de he tin to todohukanji ogbè he nọ yin "Gbe" lẹ tọn mẹ. Gunnu lẹ wẹ nọ dó gungbe to Benẹ podọ to Naijilia mẹ ga. Ogbè ehe sẹpọ Fọngbe he Agbomẹnu lẹ nọ dó, Kpase, Maxi, po Wemẹgbe (Ouémé) po. E yin ogbè awetọ́ he nọ yin dido hugan to tòdaho Benẹ tọn mẹ. Yé sọ nọ zan ẹn to wehọ delẹ mẹ to Weme (Ouémé). Gungbe sọ nọ yin dido hugan to huwaji Benẹ tọn yedọ to Porto-Novo, Seme, Bonou, Adjara, Avrankou, Dangbo, Missérété, Akpor-Missérété, Cotonou po tòhomẹ devo he Gunnu lẹ nọ nọ̀ po. Gungbe sọ nọ yin dido to Huwaji-Wheyihọ tọn Naijilia tọn he yin dogbo hẹ otò Benẹ tọn, ṣigba mẹhe nọ do gungbe to Naijilia mẹ lẹ ma sù sọmọ.
Wema he yi hodogọ lẹ
Adà:Aṣa Adà:Ogbè lẹ
Gurara, Nigeria
Aigba etọn gbló sọ̀ kilomẹtlu 954 lẹdo pé podọ gbẹtọ sọha 90,974 wẹ to finẹ to mẹhihia 2006 tọn whenu. Sọha pósu tọn (postal code) lẹdo lọ tọn wẹ 910.
Gupa-Abawa-gbe
Gupa-Abawa-gbe yin ogbè Nupenu lẹ tọn de he nọ yin dido to ayimatẹn Niger tọn mẹ to Naijilia. E nọ yinmọ́ na akọ̀ awè etọn lẹ, Gupa po Abawa po wutu.
Gupa-gbe nọ yin dido to glètoho Gupa, Abugi-Jankara, Emirokpa, Favu, Kenigi, Kpotagi, Abete, Kuba, Avu, Dagbaje, Eji, Jihun, Yelwa, Cheku, Atsu, Alaba, Gbedu po Kirikpo po tọn lẹ he tin to hùwaji Lapai tọn mẹ. Na nue du hogbe po hodidọ po, e tindo Kanṣiṣa hẹ Kami-gbe po Dibo-gbe po taun.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Ogbè lẹ
José Manuel Caballero
José Manuel Caballero yin jiji to azán wodopotọ Abòhúsun owhe 1926 tọn. E yin tovi Spain tọn de. Bo yin otanwe kantọ podọ ohomilomilo kantọ de. Eyin jiji to tòpẹvi Jerez tọn mẹ to oto Spain tọn mẹ. To gbagbla owhe 1944 Po 1948 tọn po mẹ. To nudi owhe 1954 tọn mẹ e lẹzun wekantọ bọ to nukọnmẹ e wa lẹzun deputy editor linlinamẹwe papeles de son mrmadans tọn. To 1971 e bẹ azọ wiwa na Lexicography Seminar of the Royal Spanish Academy jẹeji bo no finẹ kakajẹ 1975
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1926 lẹ
Gunnu lẹ
Kandai lẹ ko zọn bọ mí mọ dọ Gunnu lẹ wa sọn Dahomey, kavi Benẹ to whenuena ye to fibẹtado dinpe. Gunnu lẹ yin vivi mẹhe tọ́n sọn Whydah, Alada, Họgbonu(Poto Novo), po Xavi po Jakin lẹ po tọn. Towhenuena awhan po tukla po bẹ to Dahomey wẹ ye họn sọn fihe Aigba yetọn te to Owhe kanweko 15tọ die wayi.
Kandai he whenuho-kanto  Mesewaku basi zọn bọ mi do yọnẹn dọ fihe ye zinzọnlin gbọn bo sọ nọte do lẹ wẹ Weṣele, Ikoga, Ganyigbo, Ajido, Topo, Dalẹ, Akarakumọ, Ajara. To egbehe, mi sọgan mọ Gunnu lẹ to Gbagli, Yewa po Ipokia po to Ayimatẹn Ogun tọn. Ye sọ tin to otò Benẹ tọn mẹ. Mẹsusu to Gunnu lẹ mẹ nọ hu whevi, mẹdevo lẹ sọ nọ wa Agọnkẹ zọn po wlakọ sisa po. Ye sọ nọ wa Glezọn ga.
Yewande Adekoya
Yewande Adekoya  (mẹhe yin jiji to azan kotọ Alunlunsun tọn to 1984) yin aihundatọ Televiziọn ji tọn de podọ tòvi Naijilia tọn de wẹ e yin, e sọ yín mẹde he nọ wleawuna aihundida lẹ, podọ bo sọ nọ deanana lehe aihundida de na yi do, podọ azọ́n etọn wẹ nado dè aihun lẹ tọ́n.
Ovu whenu po wepinplọn etọn po
Yewande yin jiji to Awọnlin ṣigba mẹjitọ etọn lẹ wa sọn Ososa Ijẹbu to Ayimatẹn Ogun tọn mẹ he tin tò wheyihọwaji Naijilia tọn. E yi wehọmẹ bẹjẹẹji tọn etọn to Bright Star Nursery and Primary School. Enẹgodo, e zindonukọn yí wehọmẹ daho Bright Star Comprehensive High School. E yi gbedewema etọn to azọn Mass Communication tọn mẹ to wehọmẹ daho Babcock University tọn. Yéwándé Adekoya ko wlealọ bo sọ jivi lẹ.
Azọn etọn lẹ
Yewande Adekoya bẹ azọ́n aihundida tọn etọn jẹeji to 2002 po azọnwhe Alphabash Music And Theatre Group tọn po. E basi kandai aihundida etọn tintan tọn bosọ deè tọn to 2006 bo ylọ ẹ dọ Life Secret. E ko deanana aihun Naijilia tọn susu bo sọ de ye tọ́n, dopo to ye mẹ wẹ Omo Elemosho, yèdọ aihun de he e detọn to 2012 he mẹ Bimbo Oshin, Muyiwa Ademola po Yomi Fash-Lanso po sọawuhia te. Aihun lọ dọn ayidonugo mẹsusu tọn. E he zọn bọ e mọ pipa po nunina susu po yí. Di apajlẹ, to 2014 e mọ pipa yí dọ ewọ wẹ yin "aihundatọ yọyọ he yọn azọn hugan" to aihundida Ayọnu lẹ tọn mẹ, e mọ pipa ehe yí to 2014 City People Entertainment Awards. To owhe dopolọ mẹ, ada he e yiwa to aihun lọ Kudi Klepto mẹ sọ zọn bọ e sọ mọ pipa dopolọ yi whladopo dogọ to 2014 Best of Nollywood Awards. Aihun etọn devo he e ylọ dọ Kurukuru lọsu dọn ayidonugo mẹsusu tọn bọ to 2016 ACIA ceremony, e mọ pípa devo yi taidi aihundatọ he yọn hugan. To 2017 aihun etọn Iyawo Adedigba mọ pipa yi di aihun he yọn hugan to owhe lọ blebu mẹ.
Hafiz Ringim
Hafiz Ringim yin ponọ sunnu Naijilia-nu he yin ponọ-gán daho hoho. E yin azọ́ndena nado yin ponọ-gán daho do otẹn Ogbonna Okechukwu Onovo tọn mẹ to 2010, podọ Mohammed Dikko Abubakar sọ lẹzun ponọ-gán daho do otẹn etọn mẹ to 2012.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Kloka Anna
Anna Johansdotter kavi Anna Jonsdotter (azán 15tọ Liyasun 1797 - 1860) yin yọnnu ayiha gigẹdẹnọ de sọn Sweden. E ko yin hosọ na gbẹtọ jiawu susu lẹ podọ whẹnuho de wẹ e yin. E diyín bo sọ nọ yin yiylọ dọ Kloka Anna (Anna nuyọnẹntọ).
Hanks Anuku
Hanks Anuku yin aihundatọ Naijilia-Ghana tọn. Apa kanyinylan tọn wẹ ẹ no yawu da to aihun sinima Naijilia tọn mẹ. To 2017, Anuku yin nina gbedewema tovi yinyin amẹlika tọn.
Kloka Anna
Otàn gbẹzan etọn tọn
Anna yin jiji do whẹndo hẹntọnọ tọn de mẹ to Liatorp to Småland. E wazọ́n taidi alọgọtọ to glemẹ kakajẹ 1822, whẹpodo jẹ alọgọna ede ji taidi yọnnu ayiha gigẹdẹnọ. E nọ Göteryd to 1822 jẹ 184s bọ enẹgodo e nọ Pjätteryd, fihe e diyín te. Sọgbe hẹ nuhe omẹ jiawu lẹ dọ, e mọ oyọnẹn etọn yí to whenue e du nudido dé he yè ylọ dọ Vaccinium vitis-idaea he odàn wewe do e go whenue e gbẹ́ to pẹvi to ogbé de mẹ.
Gwari
Gwari yin ogbè Nupenu lẹ tọn de he nọ yin dido gbọn omẹ Gbagyi tọn lẹ dali to Naijilia. Ogbè lọ pe wunmẹ awè, Gbari (Whèyihọ-waji Gwari tọn) po  Gbagyi (Whèzẹtẹn-waji Gwari tọn), to hodidọ mẹ ogbè lọ lẹ gbọnvo do yede taun; ehe zọn bọ e nọ hẹn hodọdopọ vẹawu.
Cipu-gbe
Cipu-gbe (Cicipu), kavi Western Acipa, yin ogbè Kainji tọn de he nọ yin dido gbọn nudi omẹ 20,000 dali to agéwaji-whèyihọ Naijilia tọn tọn. Omẹ lọ lẹ nọ ylọ yede lẹ dọ Acipu, bọ to Hausa-gbe mẹ, yé nọ yin yiylọ dọ Acipawa.
Gwari
Wunmẹ lẹ
Gbagye he sọ yin yinyọnẹn di Gwari-Matai kavi Gwarin Ngenge, ehe yin hogbe he wa yin alọkẹyi to agoe lẹ. Gbagyi-gbè-dótọ lẹ má do ogbẹ́ awè ji bo nọ nọ̀:
Gbagye kẹdẹ wẹ yin ogbè Nupenu lẹ tọn he do kọnugbe he sọgan lilẹ odẹ́ bo ylọ /ɓ/.
Cipu-gbe
Diblayin Cipu-gbe dótọ lẹpo wẹ nọ dó Hausa-gbe ga. Susu to ye mẹ sọ nọ dó ogbè he tin to lẹdo yetọn mẹ lẹ.
Gwari
Wunmẹ lẹ
Gbagyi (he sọ yin yinyọnẹn di Gwari) wẹ yin hogbe he yè do nọ ylọ mẹhe nọ dó Gbari-gbè lẹpo, etlẹ yin wunmẹ susu devo lẹ lọsu.
Cipu-gbe
Ogbè lẹ mimá do ogbẹ́ voovo ji
Cipu-gbe yin adà de to alà Kambari-gbe tọn tọn de to ogbè Niger–Congo tọn lẹ mẹ.
Gwari
Wunmẹ lẹ
Gbari-Yama wẹ yin hogbe yè do nọ ylọ Gbari-gbè-dótọ he wa sọn hùwaji lẹ. Akọ̀gbè he di yede awè wẹ tin, ehelẹ wẹ:
Cipu-gbe
Yinkọ devo lẹ
To alọnu din, The Ethnologue ze Cipu-gbe do 'Western Acipa' ji. Etomọṣo yinkọ lọ, 'Western Acipa' ma sọ nọ yin zinzan to gbonu the Ethnologue tọn, podọ obiọ ko yin bibasi nado diọ aliho he mẹ e nọ yin kinkan do enẹ. To Hausa-gbe mẹ, ogbè lọ nọ yin alọdlẹndo di Acipanci podọ omẹ lọ lẹ nọ yin Acipawa lẹ.
Fie yé gbape gbọn lẹ
Cicipu-gbe nọ yin dido to Naijilia gbọn nudi omẹ 20,000 dali, mehe gbape gbọn Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn Sakaba tọn to Ayimatẹn Kebbi tọn mẹ podọ Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn Kontagora tọn mẹ to Ayimatẹn Niger Tọn mẹ.
Hanks Anuku
Gbẹzan bẹjẹeji tọn
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Gwari
Wunmẹ lẹ
Gbedegi yin ogbè he ko busẹ sọn aimẹ de (e yọnbasi dọ ni yin akọ̀gbè Nupenu lẹ tọn de) nọ yin dido to lẹdo he sẹpọ Mokwa mẹ pọ dai.
Cipu-gbe
Akọ̀gbe lẹ/Vogbingbọn lẹ
Acipunu lẹ lọsu na yede kẹalọyi kọnugbe voovo ṣinawe taidi wunmẹ Cicipu-gbe tọn lẹ. Yinkọ akọ̀gbe lọ lẹ tọn die yin sislẹ do odò fi die (to pọmẹ hẹ lehe Hausanu lẹ nọ ylọ ye do to glọ́ndo mẹ):
Aliho Wékinkan tọn
Wunmẹ hogbe lẹ didọtọ́n dopodopo tọn he gbayipe hugan to Cicipu-gbe mẹ wẹ CV, amọ́ na nugbo tọn, nudindọ̀n yẹẹ delẹ tin gando Ń po CVN po go. Sọha kleun de to yinkọgbe po nuwàgbe po nọ bẹ jẹeji po aliho hogbe lẹ didọtọ́n dopodopo tọn V tọn po. Àga yìyì po odò wiwa kọnugbe tọn po nọ sọawuhia to yinkọgbe lẹ mẹ, di apajlẹ, káayá ‘ohọ̀’ po káayà ‘ayivi’ po,  sọgan e yinmọ́ na nuwàgbe lẹ (na nugbo tọn aliho hogbe lẹ yiylọ tọn he sọgbe yin nujọnu na nuwàgbe lẹ)
Wekún asì lẹ
thumb|250px|Tafo wekún asì tọn na akọ̀gbe Tirisino tọn Cipu-gbe tọn Cicipu-gbe tindo wunmẹ wekún asì tọn voovo ṣidopo. Wekún asì lọ lẹpo sọgan yin kandlẹ́nna kavi whegli, podọ yemẹpo wẹ tindo nugonu awọ̀ntinmẹgbe tọn lẹ. E tindo wekún awè topọ (diphthong) ẹnẹ̀: /ei/, /eu/, /ai/ po /au/ po.
Wekún asú lẹ
Tedidi wekún asú tọn nọ di yede to Cicipu-gbe mẹ, di apajlẹ, yuwo 'jai' po yuwwo 'lilẹ' po. Wekún asú depope wẹ sọgan yin dindọ̀n.
Hogbe lẹ
Susu to hogbe Cicipu-gbe tọn lẹ mẹ wẹ yin hogbe whìwhé lẹ sọn Hausa-gbe mẹ. Aliho he mẹ hogbe he yin whìwhé ehelẹ nọ yin yiylọ do tọn ko diọ na ye nido mlin dopọ po aliho hodidọ tọn Cicipu-gbe tọn po, pataki to wekún asì lẹ mẹ.
Tito Wékinkan tọn
Cicipu-gbe ma ko to yinyin kinkandai to alọnu, etomọṣo aliho wékinkan tọn de ko yin awuwiwlena, podọ alọnuwe sọha de ko yin titobasina bo ko to yinyin mimapé.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Ogbè lẹ
Kloka Anna
Otàn gbẹzan etọn tọn
Anna yin yinyọnẹn taidi numọtọ dé bosọ penugo nado hẹnazọ̀ngbọna mẹ, e sọ do ahisinọ lẹ lẹdo otò lọ mẹ he nọ wa biọ alọgọ etọn to adà awe lọ lẹ mẹ. Anna nọ yi akuẹ sọgbe hẹ nuhe ahisinọ lẹ sọgan sú, he dohia dọe nọ wazọ́n vọnu to whedelẹnu. E sọ yin yinyọnẹn na asé yuu susu he e tindo lẹ. Na e penugo nado gbọazọ̀n sọn jọwamọnu lẹ mẹ, e nọ zán gbẹmasin lẹ: viyọnnu etọn Kristina nọ gọalọna ẹn to adà ehe mẹ. Taidi numọtọ dé, e nọ yin yiyizan nado dọ fihe nutindo de he yin fìnfìn yin zize whlá do.E tindo yinkọ dagbe na kọdetọn dagbe he e nọ do to azọ́n etọn lẹ mẹ bosọ sọ diyín.
Anna yin yiylọ di mẹhe dù aze wewe he nọ jlẹnu podọ e sọ yin yinyọnẹn taidi mẹhe nọ jlẹnu do sunnu he dóhò na yọnnu bo gbẹ́ nado yí ohò lọ go adavo e yigbe dọ emi wẹ dóhò lọ.
Anna tindo ovi widopo to alọwle etọn tintan mẹ, dopo to alọwle awetọ mẹ, dile ovi awe kẹdẹ wẹ whẹ́n biọ mẹho whè mẹ. Yẹwhe-visunnu etọn po ovi- mẹdè etọn Ingrid Johansson he nọ yin yiylọ dọ Lill-ingerten, po wẹ dù gú etọn. Otan he lẹdo Kloka Anna lẹ yin zize whlá do aṣà-nú lẹ mẹ he yè nọ ylọ dọ "Folklivsarkivet".
Amanda Julia Estill
Amanda Julia Estill (1882 – 1965), he sọ yin yinyọnẹn taidi Julia Estill yin weplọnmẹtọ Amelikanu de, wekantọ podọ aṣa-plọnmẹtọ de.
Otan gbẹzan etọn tọn
Amanda Julia Estill yin jiji to Kọ́yànsun 27, 1882 to Fredericksburg, Texas na mẹjitọ etọn he yin Ellen Elizabeth (née Wiley) po James Thomas She received a B.S. degree (1904) and an M.S. degree (1905) from the University of Texas at Austin. po. E yi B.S.degree to wehọmẹ to owhe 1904 po M.S degree po to 1905 sọn wehọmẹ alavọ Texas tọn to Austin.
Estill yin dopo to hagbẹ podọ ogán dai tọn na ogbẹ́ aṣa Texas tọn he yin ada de to American Folklore Society (AFS) tọn to (1923 kakajẹ 1924). E zin hosọ delẹ jẹgbonu na Texas Folklore Society po Linlinwe San Antonio tọn po hugan owhe 20. Estill yin dopo to hagbẹ tintan Texas Folklore Society tọn nado zin nudọnamẹ he gando aṣa Amẹlikanu lẹ tọn to otò Gillespie tọn to hosọ do Indian Pictographs Near Lange's Mill to 1925. Akọ he nọ nọ otò Gillespie tọn mẹ lẹ po Tonkawa, Conanche, Kiowa po omẹ Lipan Apache tọn lẹ po. Nukinkan etọn do nuwadomẹji agọ do jijọ omẹ tata Amẹlikanu lẹ tọn to ojlẹ dopolọ mẹ yin otan he gando yovo lẹ goEhe yin pipa agọ he nọ saba yin mimọ to aṣaliho. To 1954, e bẹ nudọnamẹ pli gando Germanu he ma yin yinyọnẹn sọmọ de he do aihundida aṣa tọn ai de go bọ aihun lọ nọ saba yin hiho to lẹdo lẹ mẹ bosọ zin hosọ etọn jẹgbonu "Children Games in Fredericksburg" to (1954).
E basi matintọ to Liyasun 1, 1965 to Fredericksburg bo yin didi do tẹpá Der Stadt Friedhof tọn.
Lola Margaret
Lola Margaret (mẹhe yinkọ etọn to gigọ́ mẹ wẹ Lola Margaret Oladipupo) yin yọnnu aihundatọ otò Naijilia tọn dé, sinima-bayitọ po anadenanutọ dé po. To owhe 1999 mẹ, Lola hẹn mẹjitọ etọn lẹ bu to oku mẹ, ehe wẹ zọn bọ e dó yindọ mẹdaho etọn dè wẹ e zan jọja whenu etọn lẹpo te, azọ́n etọn wá yin ayidego taun to whenue e sọawuhia bosọ yin tlọntlọngbọn to aihundida dé he nọ yin Bisola Alanu mẹ.
Bẹjẹeji gbẹzan po wepinplọn etọn po
Lola yin jiji to Ilesa, tòdaho dé he tin to Ayimatẹn Osun tọn to Hùwaji-Whèyihọ tọn to otò Naijilia tọn mẹ fie e yi wehọmẹ dokọ̀ tọn po wehọmẹ daho etọn fo te. E mọ gbedewema Bachelor of Arts yí to History po International Relations po mẹ to whenuena e plọnnu fo to Wehọmẹ Alavọ Awọnlin tọn mẹ.
Azọn etọn
Azọ́n aihundida Lola Margaret tọn bẹjẹeji to whenue e pe Bolaji Amusan po godo, he yin aihundatọ nukikodonamẹtọ otò Naijilia tọn dé he dó azọ́n aihundida tọn hia ẹ. Azọ́n etọn wa yin ayidego taun to whenue e sọawuhia bosọ yin tlọntlọngbọn to aihundida dé he nọ yin Bisola Alanu mẹ. Lola ko sọ sọawuhia to sinima susu lẹ taidi Eyin Akuko po Omo Oloro po mẹ, aihun dé he e deanana bo zán mẹdelẹ taidi Fathia Balogun po Mercy Aigbe po.
Gbẹzan mẹdetiti tọn etọn
To azan wiawetọ, Ayidosun, owhe 2017 tọn mẹ, ponọ Atlanta tọn lẹ wle e na nuyiwa mẹhodu tọn he e basi wutu. Margaret yin wiwle na nuhe yin didọ gbọn mẹsusu dali gándego dọ akuẹ susugege dé yin súsú dó akuẹsẹdotẹn etọn mẹ bọ e tẹnpọn nado yi akuẹ lọ sọn akuẹsẹdotẹn etọn mẹ, enẹ lọ wẹ zọn bọ yé do wle e. Ṣigba to ojlẹ vude godo, ponọ lẹ jó e bo yan ẹn lẹkọ do otò Naijilia tọn mẹ bọ e yin didọ gándego dọ Ibadan wẹ e te todin, bo ma sọ tindo nude ba.
Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Naijilia-nu lẹ Adà:Sinimọto-basitọ lẹ to Naijilia
Hamed Bakayoko
thumb|Hamed Bakayoko Hamed Bakayoko (sọn azán ṣiantọ̀ntọ Whejisun 1965 jẹ azán aotọ Whejisun 2021) yin tonudọtọ otò Côte d'Ivoire tọn de. E sẹn taidi lizọnyizọnwatọ daho oto Côte d'Ivoire tọn sọn azán ṣiantọ̀ntọ Liyasun 2020 kaka jẹ okú zan etọn to azan aotọ Whejisun 2021. Bakayoko sọ wazọn taidi lizọnyizọnwatọgan na hihọ́ otò Côte d'Ivoire tọn sọn owhè 2017 kakajẹ whenuena e ku. E yin jiji to tatọ-tonọ Abidjan tọn mẹ. Bakayoko bẹ Azọ̀nylankan COVID-19 tọn hugan whla atọ̀n to Lidosun owhè 2020 po Whejisun 2021 po ṣẹnṣẹn. E sọ jẹ azọ̀n òvà tọn. To azan oatọ whejisun owhè 2021, e ku to dotowhe Freiburg tọn to otò Germany tọn mẹ gbọn azọ̀n cancer tọn dali. Bakayoko ku to azan atọ̀ntọ́ to whenuena e basi jijizan owhè kande-ko ewhè ẹnẹtọ etọn tọn.
Alọdlẹndounu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1965 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Hadiya Khalaf Abbas
thumb|Hadiya Khalaf Abbas Hadiya Khalaf Abbas (yin jiji to owhe 1958 jẹ azán wiatọ̀ntọ, Abọ̀húsun, owhe 2021) tọn mẹ. E yin tonudọtọ Otò Syria tọn tọn. Ewọ wẹ hoyidọtọ na ogbẹ People's council otò Syria tọn sọn Ayidosun owhe 2016 jẹ Liyasun owhe 2017 tọn mẹ. Ewọ kẹdẹ wẹ yọnnu he yin dide gbọn Ovo dali do otẹn ehe mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1958 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Hans-Christian Gabrielsen
thumb|Hans-Christian Gabrielsen Hans-Christian Gabrielsen yin jiji (azan koatọ́nnukunawétọ Liyasun, owhe 1967 jẹ azan ṣiẹnẹtọ́ whejisun owhe 2021 tọn) Eyin azọnwatọgbẹ́ azọnwhé Norwegian tọn bo sọ yin tonudọtọ́, hagbẹ ajọwatọ tọn. Eyin dide taidi nukọntọ́ Pipli Ajọtọ Tonudọtọ Norwegian tọn to osún Nuwhàsún owhe 2017 tọn. Gabrielsen kú ajijiku to amlọn mẹ to azan ṣinẹnẹtọ́, whejisun to owhe 2021, sọn ahunzọn desi to owhe kandewiatọ̀n yinyin mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1967 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Gwandara-gbe
Gwandara yin ogbè Whèyihọ-waji Chad tọn de, ewọ sọ wẹ yin ogbè he sẹpọ Hausa-gbe hugan. Akọ̀gbè etọn voovo lẹ wẹ nọ yin dido to Agéwaji Naijilia tọn, pataki to ṣẹnṣẹn agéwaji Naijilia tọn gbọn nudi gbẹtọ 30,000 dali. Susu yetọn nọ yin mimọ to Abuja, Niger, Kaduna, Kogi podọ to nọtẹn de to topẹvi New Karshi tọn mẹ to LGD Karu tọn mẹ to Ayimatẹn Nasarawa Tọn. New Karshi tindo gándutọ weyọnẹntọ akonká de he yin Gwandara-nu de he nọ yin Muhammadu Bako III (PhD).
Omẹ Gwandara tọn lẹ yin dopo to akọ̀ dowá tọn to  FCT, Abuja, heyin Tatọ́-tẹnnọ̀ Naijilia tọn.
Akọ̀gbe Nimbia tọn lẹ nọ kàn sọha lẹ (numbers) do dodonu sọha 12 tọn ji (they count in base 12), to alọ devo mẹ, akọ̀gbè devo lẹ, taidi Karshi to odò, nọ zán dodonu ao tọn lẹ.
Mẹlẹ nọ lẹndọ na Nimbia tin to olá na akọ̀ Gwandara tọn dehe po lẹ wutu, ye kẹalọyi aliho nukinkan do dodonu sọha 12 tọn ji akọ̀gbè Whèzẹtẹn-waji Kainji tọn lẹ tọn. E yin do dodonu wiawe ji, etlẹ sọ yin do dònu wiawe wiawe dodonu wiawe tọn lọ tọn ji:
Haffon
Haffon (1695-1727) wẹ ahọlu godo tọn he dugan to ahọluduta Whydah tọn mẹ whẹpo awhanfungbẹ Dahomey tọn lẹ do gbawhan etọn to owhe 1727. Yè ji Haffon to owhe 1695, e lẹzun ahọlu Whydah tọn to owhe 1708. Sigba yé ma ze jẹgbakun dó ota na ẹn kakajẹ owhe 1708 whenue yé basi hunwhẹ jẹgbakun zize do ota na ẹn tọn to Lidosun, owhe 1725 tọn. To hunwhẹ lọ whenu, Haffon basi oylọ na kande to asi he e yinwanna lẹ mẹ nado nọ nuwiwa lọ tẹnmẹ po é po. Dawe he ye nọ ylọ́ dọ Chevalier des Marchais wẹ basi kandai owhe 1725 tọn na hunwhẹ lọ, sigba weyonẹntọ whemitọnnu tọn lẹ dọ nujijọ lọ wá aimẹ to owhe 1717 jẹ 1718.
Hans van Baalen
thumb|Hans van Baalen Johannes Cornelis "Hans" van Baalen (mẹhe yin jiji to azán fotọ̀n-núkun-awetọ, Ayidosun owhe 1960 tọn bo nọgbẹ̀ jẹ azan ko-atọ́n-nukun-ẹnẹtọ, Lidosun owhe 2021 tọn) yin tonudọtọ otò Dutch tọn de. E yin dopo to hagbẹ People's Party for Freedom and Democracy (VVD) tọn lẹ mẹ.
Jane Hicks Gentry
Jane Hicks Gentry (he yin jiji to azán fọntọ̀nukunátọntọ Avivọsun owhe 1863 bo kú to azán ko-atọ́ntọ Whejisun owhe 1925) yin hànjitọ dé podọ tánpintọ Asà lẹ tọn dé he yin jiji to Otò Watauga tọn mẹ he tin to Whezẹtẹn-waji Carolina tọn. Jane yin mẹ he nọ Jihàn bo nọ Pintàn bo sọ nọ dọ Ajlu lẹ taidi de he yin "Jacki, Willi, po Tom Tale po", e sọ nọ Jihàn bo nọ yido kanji ná mẹ he nọ yin Cecil Sharp.
Gwandara-gbe
Tito nukinkan do dodonu sọha wiawe tọn ji tọn Nimbia tọn zọn bọ sọha mimá bibasi sọ nọ bọawu dogọ.
Jane Hicks Gentry
Mẹlẹpo yise do Otán po Ajlu etọn lẹ po su to England, Scotland po Germany po bo sọ yin nuhe Jane dugu etọn sọn whẹndo etọn si.
Otàn gbẹzan etọn tọn
Jane yin ovi tintan to ovi atọ́n he Emily Harmon po Ransom Hicks po ji lẹ mẹ. Nọví Jane tọn lẹ nọ yin John Riley, Mary, Margaret Elizabeth, podo Williams po.[1]
Otọ Jane tọn he nọ yin Hicks sin whẹndo tọ́n sọn England bo wa sawhe do Amẹlika whẹpo awhàn he diọ wunmẹ na nulẹ to Amẹlika do bẹjẹeji.[2] Onọ Jane tọn he nọ yin Emily sin whẹndo lẹ sọ sẹ ada wa Amelika sọn Wurttemberg, Germani, whẹpo awhàn he diọ wunmẹ na nulẹ to Amẹlika do bẹjẹeji.
To whenue onọ Jane tọn Emily to owhe wiawe kavi wiatọ̀n do, whẹndo yetọn po whẹndo devo lẹ po tọn sọn Oto he nọ yin Madison to Meadow Fork to otọ sisa Creek tọn mẹ, bo wa jẹ ogle lẹ ji to fínẹ. Taidi onọ de, Emily nọ to họmẹzọn lẹ wa bo sọ nọ to ohàn ji, bo sọ nọ plọn ohàn po olo lẹ po ovi etọn lẹ.[3]
Jane ma yi wehọmẹ ṣigba e plọn wekinkan bo sọ yọ́n owe hia nado sọgan nọ hia Biblu.[4] Jane da Jasper Newton "Newt" Gentry to 1879 bọ ye ji ovi ṣinẹnẹ (Lydia Nora, Martha Emily, Mary Magdalena, Fred Chanav, Allie Mae, Lillie Bertha, Rov Steven's, Lalla Marvin po Nola Jane po).
Jane Hicks Gentry (he yin jiji to azán fọntọ̀nukunátọntọ Avivọsun, Owhe 1863 tọn bo basi matintọ́ to azán ko-atọ́ntọ Whejisun, Owhe 1925) E yin hànjitó podọ aṣà Tánpintọ de he yin jiji to Otò Watauga he tin to Whezẹtẹn-waji Carolina tọn mẹ. Jane yin mẹ he nọ Jihàn bo nọ pintàn bo sọ nọ dọ ajlu lẹ he ye nọ ylọdọ "Jacki, Willi, po Tom sin otán lẹ po', e sọ nọ basi hoyido kanji ohàn lẹ tọn na Cecil Sharp.
Gwandara-gbe
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Ogbè lẹ
Hans van Baalen
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Jubril Martins-Kuye
Jubril Martins-Kuye yin Dopo to hagbẹ tonudọtọ tọn sọn Azan fọtọnnukundopotọ owhe 1942 jẹ Azan fotọnnukunnawetọ osun tintan owhe 2021 tọn. É ko hiawe to Naijilia po United States po whẹpo dó biọ tonudọgbẹ mẹ. Martins-kuye yin ọgbẹni dagbe De to ọgbẹ Social Democratic party tọn hosọ yin dide taidi sẹnnamẹtọ dé. É kọnawudopọ hẹ United Nigeria Congress Party (UNCP)tọn mẹ to vivọnu gandudu Sani Abacha tọn whenu. Bo ma tindo kodeton dagbe nado biọ ganzinpo ayimatẹgan ogun tọn to owhe 1999. E wa yin dide dó ogantẹn he nọ mọdona Akuẹzizan ayimatẹn lọ gbọn Togbogan Olusegun Obasanjo. É nọ otẹn lọ mẹ kakajẹ owhe 2003 tọn. To owhe 2010, E lẹzun ogàn he nọ mọdona ajọwiwa to gandudu Togbogan Good luck Jonathan, e nọ otẹn enẹ mẹ kakajẹ 2011.
Azọn etọn lẹ
Martins-kuye yin jiji to Azan fọtọnnukundopotọ osun ṣinatọntọ owhe 1942 tọn to Agọ Iwoye, Konsitituẹnti ìjẹ̀bú tọn to Ayimatẹn Ogun tọn, E tindo nọvisunnu (Muraino Ademola kuye). É plọnnu gando Lehe ye nọ deanana nulẹ do to wehọmẹ Alavọ Ibadan tọn mẹ (University of ibadan) to owhe (1965 jẹ1968) bosọ hiawe Ajọwiwa tọn to wehọmẹ Alavọ Harvard tọn (Harvard University business school)bo fo wehọmẹ to owhe 1983. Martins-kuye yin dide taidi mẹhe nọ gọalọ to Akuẹzizan dó dagbe ji lẹ. Martins-kuye yin hagbẹ tonudọtọ Social Democratic party (SDP) tọn bosọ yin sẹnnamẹtọ Togbo Naijilia tọn Atọ̀ntọ(Nigeria third republic).
Gandudu Ọbásanjọ́ po Yar'adua po tọn
Martins-kuye lẹzun Dopo to hagbẹ tonudọgbẹ United Nigeria Congress Party (UNCP) tọn to vivọnu gandudu Awhangan Sanni Abacha tọn. eyin dide na otẹn ganzinpo Ayimatẹngan Ogun tọn to tonudọgbẹ PDP tọn, Ṣigba bo ma bọ họmẹ. Martins-kuye wa yin dide taidi ogan na Akuẹzinzan po Ayimatẹn lẹ to osun sidopotọ owhe 1999 tọn to Gandudu Togbogan Naijilia tọn Olusẹgun Ọbásanjọ́ glọ, E wazọn kakajẹ osun ṣidopotọ owhe 2003 tọn. To ojlẹ Ẹnẹ lẹ gblamẹ, Akuẹsẹdotẹn Savannah (Savannah bank)yin susu to osun Awetọ Owhe 2002 tọn. Taidi ogàn na Akuẹzinzan, Togbo Naijilia tọn ko duale susu he hugan gbedepọn. Martins-kuye dó ede hia taidi baba Daho na tonudọgbẹ Ayimatẹn Ogun tọn, bosọ yin Anadenanutọ po na yé. É sọ emi dé gbenga Daniel Taidi Ayimatẹngan, ṣigba to owhe 2010, Èmi lẹzun Agbawhlentọ hẹ ẹ.
Anadenanutọ na nukọnyiyi po nusisa togbo tọn po
Martins-kuye yin dide taidi Anadenanutọ nukọnyiyi po Nusisa Togbo tọn to osun Atọ̀ntọ Owhe 2010 tọn nado to tẹnmẹpọn na Togbogan Good luck Jonathan, ṣigba Ayimatẹngan gbenga Daniel jẹagọdo ehe na e sọ sọ e ma yin dopo to hagbẹ he dona tin to otẹn lọ mẹ. Nukọntọ ọgbẹ PDP tọn kan owe Whẹsadokọnamẹ tọn hlan Azinponọ Daho PDP tọn, Prince Vincent Ogbulafor. To Whenue e ko biọ Azọnwhe godo to Azan sidopotọ osun Ẹnẹtọ owhe 2010 tọn, E kan Lehe Azọnwhe lọ to nukọnyi dó bọ Basi Vọjlado lẹ, bọ bọ sọ Nudepope he sọgan hẹn gbẹninọ bọawu na gbẹtọ lẹ ni yin wiwa.
Alọhẹndotena Azọn po Oku etọn po
Gandudu Martins-kuye tọn vọ to Owhe 2011. É ku to Agọ Iwoye to Azan fọtọnnukunawetọ osun tintan owhe 2021 tọn.
Hajiya Fatima Lolo
Hajiya Fatima Lolo (MON), (mẹhe yinkọ etọn to whenue e yin jiji wẹ Fatima Muhammad Kolo, yin jiji to Pategi, Royal Niger Company, 1891 – 15  1997). Ewọ yin hànjitọ, ohàn kantọ podọ whenuhodọtọ Naijilia-nu de.
Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Lolo dà asu whlà awè amọ́ e ma penugo nado ji ovi depope. To hùnwhẹ po nuwiwa voovo lẹ po tẹnmẹ he nọ wá aimẹ to ahọluduta Nupe tọn lẹ whènu, ewọ wẹ nọ yin afọzedaitọ na otò lọ. Jẹnukọnna yindidi etọn, e yin yinyọnẹn taun na hànjiji na glesi lẹ po gbéyàntọ lẹ po, e sọ nọ to wedú po panu de po to alọ̀ mẹ. To nukọnmẹ, e wá yin alọdlẹndo taidi Sagi Ningbazi (yèdọ Ahọsi hànjitọ lẹ tọn) to ogbè Nupe tọn mẹ. E yin yẹyidogona gbọn Shehu Shagari dali nado yin dopo to hagbẹ ogbẹ́ MON (Member of the Order of the Niger) tọn lẹ mẹ.
Lolo yin matintọ to whenue e tindo owhe kanweko-atọ́n-nukundopo (106) to azán fọtọ̀ntọ, Nuwhàsun owhe 1997 tọn, to whenue e jẹ̀ azọ̀n kleun dé godo.
Homilomilo
Fatima Lolo yin dopo to omẹ nukundeji gbannukunatọ̀n (33) he homilomilo yetọn lẹ yin kinkandai do owe he yin didetọ́n lẹ mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Hànjitọ lẹ to Naijilia Adà:Naijilia-nu lẹ
Nii Odoi Mensah
Nii Odoi Mensah (basi matintọ to Àzán atọ̀ntọ́ Awewesun 2016)yin Ghanavi podọ Aihundatọ sunnu de. Ewọ wẹ yin Anadenanutọ́ na ogbẹ́ Aihundatọ tọn to Ghana.
Obafemi Awolowo
thumb|Obafemi Awolowo Jeremiah Obafemi Awolowo (azán ṣidopotọ osun Whejisun, owhe 1909 - azán ṣiẹnnẹtọ Nuwhàsun, owhe 1987) yin tonudọtọ́ ovi jiji oto Naijilia tọn sọn ogbe ayọnu tọ́n mẹ. Awolowo yin ogan na ayọnuvi lẹ podọ dopo to tonudọtọ akonka Naijilia tọn lẹ mẹ.
Jọja whenu
E yin jiji to azan ṣidopotọ osun atọntọ owhe 1909 to Ikẹ́nnẹ́ he tin to ogun sin aṣẹ mẹ to egbehe. Glezọnwatọ́ he ylọ azọ́n dọ azọ́n bo sọ lẹzun wesetọ́, Awolowo yi wehọme dokọ tọn anglican tọn podọ methodist to Ikẹ́nnẹ́ podọ e sọ yi wehọmẹ daho tọn Baptist Boy's High School to Abẹokuta. Enẹgodo e wayi wehọmẹ daho Wesley College to Ibadan bo yi ojlẹ enẹ do yin otogan wheyihọ waji Naijilia tọn bo do lẹ́zun mẹplọ́ntọ. To owhe 1934, E lẹzun nusatọ podọ linlinnamẹtọ̀. E bayi anadenanutọ́ podọ ogan ogbẹ nusatọ́ ovi Naijilia tọn lẹ.(Nigerian Produce Traders Association) podọ wekantọ daho ogbẹ́ hunkuntọ́ lẹ tọn (Nigerian Motors Transport Union). Awolọwọ zíndonukọn to wehọmẹ yiyi mẹ, e so yí gbedewema pẹvì to owhe 1939, whẹpo e do yi bó yí gbedewema wehọmẹ daho oyọnẹn tọn to owhe 1944. To ojlẹ ehe mẹ, e sọ yin linlinhiatọ na linlinzọnwatọ́ Naijilia tọn (Nigeria Workers). To 1940, e lẹzun wekantọ́ jọja gbẹ́ ovi Naijilia tọn lẹ (Nigeria youth movement) to Ibadan sin aṣẹ mẹ, Otẹ̀n ehe mẹ, e yin ogan kanvinvan tọn bo sọ do ogbẹ̀ ayinamẹ tọn na Ibadan tọn lẹ (Ibadan Native Authoritory Advisory Board) ai to owhe 1942. thumb|Gbẹduhun he Obafemi Awolowo zan
Tonudọtọ́
To owhe 1944, e yi otò Lọndọn tọn mẹ nado plọn oyọnẹn osẹ́n tọn dogọ. Finẹ wẹ e do ogbẹ ovi oduduwa tọn ai. whenue e fo oplọn etọn to owhe 1947, e lẹkọwa whe nado wa lẹzun whẹdọtọ po wekantọ daho na ovi ogbẹ oduduwa tọn. Owhe awe godo, awolọwọ po nukọntọ ayọnu tọn deepo lẹ do ogbẹ tonudọtọ tọn Action Group he duto ovo owhe 1951 wheyihọ waji aigba Naijilia tọn. To owhe 1951-54 ṣẹnṣẹn awolọwọ jẹ gandu ji na ahọluzọn po ahọluduta po ji, e sọ lẹzun ogan ahọluduta wheyihọ waji tọn blebu Naijilia sin aigba ji to owhe 1954 to whenue ye vọ wema pọninọ tọn podọ osẹn tọn po ze doai. Kẹdẹdi di ogan ahọluduta wheyihọ waji tọn blebu aigba Naijilia tọn, Awolọwọ ze oplọn vọnu dote na jọja lẹpo nado mọdọ yọnkan yọnhia gbọn kamẹ gomẹ.
Matintọ́
Ọbafẹmi Awolọwọ yin matintọ to azan 9tọ(sẹgbẹ) osun atọntọ́ owhe 1987 to oto ikẹnnẹ tọn mẹ. To oku Awolọwọ tọn godo ahọludu to pọmẹ lẹ yinkọ wehọmẹ Alavọ Ile Ifẹ do Wehọmẹ Alavọ Obafemi Awolowo. Mọdopolọ yẹdide etọn lẹ tin to akwẹ muli atọ́n (₦100) tọn ji na yẹyi nulẹpo he e bayi na nukọn yiyi ayọnuigba ji po Naijilia blebu to pọmẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ogbè Pongu tọn lẹ
Ogbè Shiroro tọn lẹ, he sọ yin yinyọnẹn di Ogbè Pongu tọn lẹ , yin adà de to ogbè Kainji tọn lẹ mẹ to Naijilia. Yè nọ yin dido to lẹdo he sẹpọ Nọwhe Shiroro tọn lẹ mẹ.
Ogbè lẹ
Shiroro má do ogbẹ́ voovo ẹnẹẹ ji:
Baushi-gbe yin ogbe de he mlin ogbè voovo ṣidopo mẹ.
Hogbe
Hogbe yin nuhe nọ yin didọ gbọn onu mẹ, bo sọgan yin yiylọ. E nọ yin bẹplidopọ wekun lẹ tọn. Hogbe delẹ tin he do hugan zẹẹmẹ dopo.
Ogangbakun
Ogangbakun yin gbakún sinsinyẹn de he nọ yin ṣiṣinyọn nado basi hihọna otá gbẹtọvi tọn. Ogangbakun wunmẹwunmẹ wẹ tin. Delẹ nọ yin bibasi po ogan po podọ devo lẹ nọ yin bibasi po lọba po. E nọ yin bibasi to alọpa de mẹ nado hẹn otá na mẹ. Awhanfuntọ lẹ nọ ṣinyọn ogangbakun ogannọ to awhangbenu nado basi hihọna otá yétọn sọn awugble si. Họgbatọ lẹ lọsu nọ ṣinyọn ogangbakun lọbanọ na nude nikaa flẹ jẹ otá bo gbleawuna ye. Oganzọnwatọ lẹ lọsu nọ ṣinyọn ogangbakun he nọ do nukunmẹṣinyọnnu he nọ dozin pẹẹde. Ehe lọ nọ basi hihọna nukun yetọn sọn awugble miyọn tọn si. Mẹhe nọ kun kẹkẹ lẹ kavi osọ́ lẹ lọsu nọ ṣinyọn ogangbakun nado basi hihọna na yede sọn nujijọ madonukun lẹ si. Ogangbakun sọ nọ yin ṣiṣinyọn to aihundida lanmẹyiya delẹ whenu taidi osọ́ kunkun, bọọlu aga tọn gbigba po mọmọ po sọyi.
Hannah Idowu Dideolu Awolowo
Hannah Idowu Dideolu Awolowo (jiji yinkọ Adelana; Azan ko-nukun-atọntọtọ, abọhusun, owhe 1915 Jẹ azan fọtọn-nukun-ẹnẹtọ, Zósun, owhe 2015) Eyin mẹhe gbẹtọ lẹ yọnẹn taidi HID bo yin jiji to topẹvi de he nọ yin yiylọdọ Ikẹnnẹ to Ayimatẹn Ogun tọn mẹ. E hiawe to Methodist Girl High School to Awọnlin. E da tonudọtọ he mi yọnẹn di ọbafẹmi Awolọwọ sọn azan gban-ewheẹnẹtọ, Awewesun, owhe 1937 kakajẹ whenue tonudọtọ lọ basi matintọ to owhe 1987.E nọ ylọ ẹ dọ ose he họakuẹ tlala de.
Gbẹzan etọn
HID yin ajọwatọ akonka po tonudọtọ de po. E tindo mahẹ nujọnu tọn to wheyihọ-waji oto Naijilia tọn. E nọ godona asu] etọn to nuyiwadopọ ogbẹ tonudidọ NCNC po AG po tọn he ye ylọdọ United Progressive Grand Alliance(UPGA) to whenue e to gan sẹn. Linlẹn yetọn wẹ yindọ ni bla ovo lọ, eyin e tọnta janwẹ e na dike bọ [[asu etọn na sin ganzinpo lọ ji. Na nido lẹzun togan oto Naijilia tọn. Enẹwutu e nọ hodo asu etọn yi fidepope he e yi nado dotuhomẹna gbẹtọ lẹ dọ yẹ ni dike na asu emitọn ni biọ họmẹ. E sọ yin nukọntọ na ọgbẹ yọnnu tonudọtọ lẹ tọn, bo ma sọ nọ gọn opli yetọn. Taidi ajọwatọ, e yin yọnnu tintan he nọ sanu na azọnwhe Nigerian Tobacco Company(NTC) to owhe 1957. Ewọ wẹ yin omẹ tintan he bẹ avọ lace po avọ devo lẹ po wa oto naijilia tọn mẹ. To azan fọtọn-nukun-ẹnẹtọ zosun, owhe 2015, e basi matintọ to whenue e tindo owhe 99 to gbẹmẹ. Ye di do apa na mọto etọn to topẹvi Ikẹnnẹ tọn mẹ to azan 5tọ osun 9tọ owhe 2015.
Hassanat Akinwande
Hassanat Taiwo Akinwande, he tẹnmẹ-yinkọ etọn yin Wunmi, yin aihundatọ sinima tọn po tito Televiziọn tọn bayitọ dé po to Otò Naijilia tọn mẹ. E sọ diyin ganji. E sọ yin Ayọnu vijiji de.
E bẹ azọn aihundida tọn etọn jẹeji to owhe 1980 lẹ gblamẹ bo sọawuhia to aihun dé mẹ he nọ yin Feyi kogbọn to Soap Opera mẹ. E ko yin tlọntlọngbọn to vidio he hugan kande-ao mẹ.
To owhe 2006, ponọ lẹ wle e na e ze amasin adinọ (cocaine) wutu. Lehe ye la wiwle etọn lẹdope do zọnbọ vidio etọn lẹ gbayipe taun bọ e gbọmọ dali bosọ diyin dogọ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Naijilia-nu lẹ
Kohwe
Okú etọn
Kohwe jẹ̀ azọ̀n asaku awaku, bo basi matintọ to owhe etọn gbe to Accra.
Odunlade Adekola
Odunlade Adekola (yin jiji to Azan gban-nukun-dopotọ, osun wiawetọ owhe 1976) eyin Aihundatọ, hànjitọ, Anadenanutọ na sinimọto ayọgbe tọn sọn oto Ekiti to togbo Naijilia tọn mẹ. Sinimọto he é kò detọn lẹ ko zọn bọ e lẹzun omẹ nukundeji dé. Delẹ to yé mẹ wẹ, Iṣọla Durojaye, Asli Gomina wa, Adebayo Alani Abẹrẹ, po sinimọto ayọgbe tọn susu Devo lẹ po.
Gbẹzan etọn to bẹjẹeji
Odunlade Adekola basi vuwhenu etọn to Abeokuta to otò Ayimatẹn Ogun tọn mẹ, dile etlẹ yindọ vijiji tòpẹvi Ekiti to Ọtun-Ekiti wẹ eyin.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1976 lẹ Adà:Sinimọto-basitọ lẹ to Naijilia Adà:Naijilia-nu lẹ Adà:Hànjitọ lẹ to Naijilia
Hounkponou Djidjoho Jean
Hounkponou Djidjoho Jean (yin jiji to azán tintan Zósun owhe 1975). E yin jiji do otò Họgbonu tọn mẹ to otògbo Benẹ tọn mẹ.
Husaini Abdullahi
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ohun hiho
Ohun hiho yin nuyizan nuhiho tọn de he nọ yin hiho po opo de po gbọn alọ dali. ohun nọ yin hiho do ohan jiji de godo. E nọ dike bọ nuhiho de nọ do zẹẹmẹ. Di apajlẹ, nado dike na ohan ni yawu kavi zọn dẹẹdẹẹ, ohun go wẹ e nọ tọn sọn. Lehe ye linuin do, mọwẹ e nọ dawha do niyẹn.
Akustik hun
E yin bẹplidopọ ohun tọn he nọ yin hiho to ojlẹ dopolọ mẹ.
Lẹtliki hun
Ehe lọsu yin bẹplidopọ ohun lẹ tọn taidi akustik tọn. sigba na lẹtiliki hun, e do na yin sisakadopọ podo nuhonu letiliki tọn whẹpo ogbe etọn nido yin sise.
Weda devo
Simbali
Henry Ford
thumb|Henry Ford Henry Ford (nogbẹ sọn azán gbantọ, Liyasun, owhe 1947) yin anazọnwatọ po ajọwatọ de po, e sọ jẹ gbẹduhun basi ji to owhe 1896, enẹ zọn bọ e dó azọnwhe Ford Motors Company tọn ai. E tẹnpọn bo hẹn ayiha dé wa aimẹ bọ e dó bọawu na ẹn nado nọ basi gbẹduhun lẹ to niyaniya mẹ. Azọnwhe susu lẹ lẹdo aihọn pé gbẹ nọ zan ayiha ehe bọ azọn yetọn lẹ dó nọ ya. Ayiha ehe lọ wazọn na ẹn taun bosọ gọalọna ẹn nado sọgan basi gbẹduhun susu lẹ to ogàn pẹvi de mẹ bọ akuẹ yetọn lẹ sọ nọ wado hugan azọnwhe devo lẹ tọn. E da Clara Bryant bo jivi dopo he nọ yin Edsel Bryant Ford.
Bejẹeji azọnwhe Ford Motors Company tọn
To 1903, Henry Ford do azọnwhe gbẹduhun tọn etọn ai. Àzọnwhe lọ sa gbẹduhun etọn tintan Model T to azán konukunatọ̀ntọ, Liyasun, owhe 1903. E sọ wa lẹzun ògán daho azọnwhe lọ tọn to owhe 1906. To whenuena e jẹ 1908 Ford lẹnpọn dọ emi na tẹnpọn bọ mẹhe tin to Amẹlika lẹ po na tindo gbẹduhun dopodopo bọ mẹde ma na hugan mẹdevo ba. Ẹnẹ wẹ zọn bọ e dó basi gbẹduhun susu Model T tọn, bọ yemẹpo dó sinmẹ dopolọ lẹ, yedọ yuyu. Sọle etlẹ yindọ $850 wẹ gbẹduhun kuẹ lọ, mẹsusu wẹ jlo nado dó gbẹduhun lọ, enẹwẹ zọn bọ gbọjẹ depope ma tin to azọn lọ kọn na ẹn bọ e ka sọ mọ akuẹ ganji.
Pọndohlan etọn gando tonudidọ go
Ford ma yimọ de dó yiwanna tonudidọ, enẹ wẹ zọn bọ to whenuena wẹkẹwhan tintan do wa aimẹ, homẹ etọn ma hùn paali bọ e sọ dọna togan lọ lẹ dọ ganmẹ gu wẹ yé té. E sọ yise dọ Júù lẹ wẹ yin whlepọn na aihọn lọ blebu. Yise ehe wẹ yé nọ ylọdọ Anti-Semitism. To 1919, e yi azọnwhe linlin tọn de bo jẹ linlin zin jẹgbonu ji. E sọ tẹnpọn nado dike na aihọn lọ pete ni yọnẹn dọ Júù lẹ wẹ to whlepọn dọn wa aihọn lọ ji. Enẹgodo e sọ gblewhẹdo akuẹsẹdotẹn Júù lẹ tọn dọ yé lẹ wẹ dọn wẹkẹwhan awetọ́.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1863 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 1947 lẹ
Ohọ̀ wesisa tọn
thumb|Bookshop House, Lagos Island Ohọ wesisa tọn (Bookshop House he sọ nọ yin yiylọdọ CSS Bookshop) yin ohọ dé to Lopo Awọnlin tọn to fide to agewaji-whèzẹtẹn tọn to agbegbe Odunlami tọn mẹ. Godwin po Hopwood po wẹ anazọ́nwatọ he basi ànázọ́n ohọ lọ tọn bosọ gbá ẹ to owhe 1973 mẹ.
Bẹjẹeji etọn
Whenue wẹndagbe-latọ CMS tọn lẹ wá Otò Naijilia tọn mẹ to gblagbla owhe 1850 tọn, delẹ to yémẹ sawhé dó Marina, to Awọnlin fihe ye hun wesẹdotẹn pẹvi de te bo to sisa Biblu po kandai owe klistiani tọn devo lẹ po. Ohọ he ye to zinzan dai na nusisa yetọn wa yin sisa bọ yé wá gba ohọ devo to owhe 1927, ohọ ehe yin kinklandowiwe gbọn Bishop Melville Jones dali. To godo mẹ, CMS commercial venture wa diọ yinkọ etọn dó CSS, he nọ yin Church and School Suppliers. Ohọ dai tọn lọ yin hihọliai bọ ohọ wesisa din tọn wa yin gbigba to owhe 1973 tọn mẹ.
Jane C. Beck
Jane C. Beck (he yin jiji to 1941) yin aṣanu-plọntọ Amẹlika-nu de podo ogbe whenuhódotọ de po. E yin ogán podo dowatọ nọtẹn aṣanu Vermont tọn bosọ basi zinjẹgbonu dodinnanu tọn do aṣanu Vermont tọn ji podo yise titobasinanu mẹyuu he yin jiji do Amẹlika lẹ tọn po.
Gbẹzan bẹjẹeji tọn podo wehọmẹ po
Jane (yinkọ etọn whẹpo e do wlealọ Choate) Beck whẹ́n do Long Island, New York. Otọ́ etọn Thomas Hyde Choate, wazọ́n taidi ajọwatọ akuẹsẹdotẹn tọn de. Onọ́ etọn Jane Harte Choate tindo mahẹ to ogbẹ́ alọgọ vọnu-basinamẹtọ delẹ mẹ. Beck yi wehọmẹ St. Timothy's School to Maryland podọ Middlebury College, Vermont. To Middlebury College, e plọn otànwe yovogbe tọn to fihe e mọ asu etọn te, wesetọ Horace Beck. E tọ́n sọn wehọmẹ Middlebury College to 1963 bosọ yi oplọn mẹho lẹ tọn to aṣanu lẹ mẹ to wehọmẹ alavọ Pennsylvania tọn. E wlealọ hẹ Horace to 1965. E fó oplọn gbedewema daho-hugan tọn pH.D. to 1969 podo dondinnanu ehe sin hosọ etọn yin 'Ghostlore of the British Isles and Ireland' po.
Azọ́n
Beck bẹ azọ́n jẹeji taidi aṣanu-plọntọ ayimatẹn tọn na Vermont to 1978. Ada lọ yin awuwlena gbọn ogbẹ́ Vermont Council on the Arts tọn. To 1983, Beck ze titobasinanu he ma yin ajọwiwa tọn de dai, he nọ yin yiylọdọ Vermont Folklife Centre. E sẹ̀n taidi ogán azọ́nwhe lọ tọn kakajẹ 2007. She served as its executive director until 2007. To gbọjẹ godo, Beck zin Daisy Turner's Kin tọ́n: Aihun whẹndo Mẹyuu Amẹlika-nu tọn to (2015. Daisy Turner yin oviyọnnu afanumẹ mẹyuu Amẹlika-nu he yin tuntundote de podọ owe basi alọdlẹndonu gando kunkan ẹnẹ go he yin whenuhó whẹndo etọn tọn. Ehe sinai do ohòkansemẹ he Beck basi podo Turner po to bẹjẹeji 1983 tọn to whenuena Turner yin ovi owhe 100 mẹ tọn. Beck zin gbejizọnlin yi Virginia, Whèyihọ Aflika tọn podo England po nado basi dodinnanu gando whenuho whẹndo Turner tọn.
Yindidi
Beck sẹ̀n taidi azinponọ na American Folklore Society (AFS) sọn gblagbla owhe 1995 podo 1996 po. Adlẹẹsi azinponọ-yinyin etọn nọ yin yiylọdọ 'Talking Stock' bosọ yinuwado owhe 35 ehe e ko yizan taidi dopo to hagbẹ AFS tọn. E tindo mahẹ to ohòkansemẹ hẹ hagbẹ 100 to ogbẹ́ lọ mẹ. E mọ ajọ̀ Lifetime Achievement Award yi sọn notẹn dodinnanu Vermont tọn to wehọmẹ alavọ Vermont tọn to 2011. To 2016,, Daisy Turner's Kin: aihun whẹndo mẹyuu Amẹlikanu tọn yin nina ajọ̀ Wayland D. Hand Prize (gbọn adà whenuho podo aṣanu lẹ dali) podọ the Chicago Folklore Prize (taidi "owe aṣanu tọn he yọn hugan na nipinplọn vọnu to owhe lọ mẹ") gbọn ogbẹ́ aṣanu-plọntọ Amẹlikanu lẹ tọn.
Héctor Fix-Zamudio
thumb|Hector_Fix-Zamudio Héctor Fix-Zamudio ( 24 Zósun 1924 jẹ 27 Alunlunsun 2021) yin tonudọtọ Mexico tọn podọ whẹdatọ de. Sọn owhe 1987 jẹ 1997, Fix-Zamudio yin whẹdatọ to whẹdatẹn jlọjẹ gbẹtọ lẹ tọn to Amẹlika. Fix-Zamudio yin jiji to otogbo Mexico tọn mẹ. E plọnnu to whehọmẹ alavọ National Autonomous tọn to Mexico. Fix-Zamudio basi matintọ gbọn azọn ahun tọn dali to 27 Alunlunsun 2021,to otogbo Mexico tọn mẹ. E do owhe 96.
Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1924 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Hùnwhẹ lẹ to Gbagli
Sinsẹn jọwamọ Gunnugbeji tọn lẹ nọ zọnpọ hẹ Hunwhẹ lẹ. Gunnu lẹ nọ yi ayajẹ do kọnawudopọ hẹ yede lẹ to Hunwhẹ ehe lẹ whenu. Enẹwẹ zọn bọ to Hunwhẹ yetọn lẹ whenu yé nọ saba deyẹsu na vodun yetọn lẹ, bo sọ nọ ze avọ́ lẹ.
Gunnu lẹ nọ yinwanna sinsẹn jọwamọ tọn ehelẹ, na aṣa po wedudu po nọ saba su taun to yé mẹ wutu.
Delẹ Aṣa, Hunhiho, Wedudu po Hunwhẹ devo lẹ po he tin to Gunnugbeji lẹ die:
Azànma lẹ po ati sín kan lẹ po nọ yin yiyizan nado doaṣọ na wedutọ lẹ. Hunwhẹ ehelẹ nọ hẹn homẹhun Gunnu lẹ taun na ye ma jó otọ̀nu lẹ dó wutu.
Adà:Aṣa
Henry Townsend
thumb|Yẹdide Henry Townsend tọn Henry Townsend (1815–1886) yin yẹwhehodọtọ tomẹyitọ ṣọṣi Anglican tọn de to Naijilia. E yin dide nado sẹ̀n di yẹwhehodọtọ tomẹyitọ de to 1842 to England, enẹgodo Townsend zingbejizọnlin yì Sierra Leone to owhe dopolọ mẹ. To whenuena e ko wazọ́n to finẹ na osun vude godo, e wá yin sisẹdo Ayọnu-gbeji.