cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Muhammad Bello (emir)
Otàn gbẹzan tọn to otànnugbo Kano tọn mẹ
Otàn gbẹzan Muhammad Bello tọn to Palmer  1908 to Otànnugbo Kano tọn mẹ Tin to Odò. Mohammed Belo wẹ yin Saraki kandeṣinnatọ̀ntọ́. Oyín Onọ etọ̀n tọn wẹ Shekkara. É Yin Saraki Homẹdagbenọ̀ dé. É dọna họ́ntọn etọn Sarkin Fada Dan Gatuma dọ, "Waziri Kano tọn wẹ a yin; N Jo gandudu Kano tọn dó àlọ towe mẹ." Sarkin Fada yin gbẹtọ he gbọnvo na É nọ Gbọwhẹ hẹ́ Mẹlẹpo. Belo taidi Wazir, bọ Sarkin Fada yin Saraki. To Whenue Sarki Fada  basi matintọ́, Mohammed Belo  dlẹnafọ̀ etọn lẹ na É mọdọ Emi ná dù Saraki.É dè Galadima  Ibrahim  sọ́n Azọ̀ntẹn etọn tẹnmẹ bo yan ẹn yi Funkui  to Zaria. Oyin etọn yin "Galadima na Funkui." Belo ze otẹn Galadima tọn na Ovisunnu etọn Tukr, podọ Ovisunnu etọn Zakari wa lẹzun San Turaki. Ovi etọn devo he nọ yin Abubakr lẹzun Chiroma do otẹn Chiroma Musa tọn tẹnmẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Dotowhé
Dotowhé yin fihe gbẹtọ lẹ nọ yi nado mọ nukunpedomẹgo kavi azọnhẹngbọ to whenue mẹde to azọnjẹ kavi gbleawu. vogbingbọn he tin to dotowhe po nọtẹn nukunpedomẹgo tọn devo lẹ po ṣẹnṣẹn wẹ yindọ, Dotowhe nọ do adọzan he yọn fihe mẹhe to azọnjẹ sọgan damlọn do. To dotowhe, doto he to azọnwa lẹ nọ zan azọnwanu egbezangbe tọn lẹ do nọ penukundo mẹhe to azọnjẹ lẹ go. Mẹhe yi dotowhe nọ mọ nukunpedomẹgo yi gbọn doto sunnu po doto yonnu po dali.
Dotowhe Reddington tọn
Dotowhé Reddington tọn, (Reddington Hospital) yin Dotowhé akuẹnọ lẹ tọn dé he tin to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ to Otogbo Naijilia tọn mẹ
Whenue eyin didoai
Reddington bẹ azọn jẹeji taidi mẹgopọntọ mẹ he to azọ̀njẹ lẹ tọn to 2001, to whenẹnu wẹ e do Cardiac Centre ai he yin fi he ye nọ pọn ahunzọ̀n te to Victoria Island he tindo kọndopọ hẹ Dotowhé Cromwell Hospital to London. Dotowhé ehe yin didoai to 2006 bo do kando to Ikẹja.
Zannu ohia tọn
Nuhe tin to Zannu ehe ji wẹ: Reddington pioneered Nigeria's first Digital Cardiac Catherization and Angiography suite, finẹ wẹ yin Dotowhé vonọtaun ahunzọ̀n tọn.
Nuhe ye nọ wa to Dotowhe lọ lẹ
Dotowhe ehe nọ penukundo azọ̀n ehelẹ go:
Bill Clinton
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1946 lẹ
Frederick Faseun
Frederick Isiotan Faṣeun yin jiji to azán ko-nukundopotọ osun sinẹnẹtọ owhe 1935 tọn (21 Avivọsun 1935 - 1 Alunlunsun 2018). E yin mẹhe nọ basi Amasin yovo tọn bọ sọ yin Anadenanutọ po Azinponọ na ogbẹ́ Oodua (OPC) Naijilia tọn lẹ tọn.
Kanvinvan etọn to tonudidọ mẹ
To owhe 1977, e dlẹnkan na wehọmẹ Acupuncture tọn yì wehọmẹ Alavọ dotozọn tọn. E kanwe bo jo azọ́n dó to owhe 1978, bo dó dotowhe (Besthope Hospital and Acupuncture Centre) ai, dotowhe ehe diyin taun to mẹwiwigbeji. E sọ dó ogbẹ́ Oodua (OPC) tọn ai nado yitẹn Moshood Kaṣimawo Ọlawale Abiola tọn, he yin ayọnu vijiji dé he dudeji to vobibla whenu to azán wiawetọ osun sidopotọ owhe 1993 tọn mẹ. Ṣigba gandudu awhanfuntọ Ibrahim Babangida tọn wa dó bẹwlu eḿẹ. Fasehun yin wiwle, bo yin susú dó ganmẹ na osun fotọnnukunẹnẹ sọn 1996 jẹ 1998 to gandudu Awhàngan Sanni Abacha tọn glọ.
Oku etọn
Faseun basi matintọ to dotowhe Lagos State University Teaching Hospital to Ikeja to Ayimatẹn Awọnlin tọn.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1935 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 2018 lẹ Adà:Naijilia-nu lẹ
Russia
Russia (to Russia-gbè mẹ: Россия), he nọ yin yiylọ to osẹ́nliho dọ Russian Federation (to Russia-gbè mẹ: Российская Федерация) yin otò de to Whèzẹtẹn-waji Europe tọn po Agéwaji Asia tọn po. Ewọ wẹ yin otò he kló hugan to aihọ́n mẹ, po nudi gbẹtọ sọha livi 146 e lán fọtọ́n dònu ṣinawe po. Ewọ wẹ yin otò he mẹ gbẹtọ su te hugán to Europe, podọ Moscow he yin tòdaho tatọ́-tẹnnọ̀, bọ tòdaho Yekaterinburg tọn yin tòdaho he kló hugan to Europe. Ogbè he nọ yin dido hugan to Russia wẹ̀, Russia-gbè, ewọ sọ wẹ yin ogbè he nọ yin dido hugan to agbegbe Europe tọn ji, podọ ga ewọ wẹ yin ogbè Slav lẹ tọn he nọ yin dido hugan. Tògbo ehe wẹ kló hugan to aigba ji na nue du gbigbló lẹdo he ji yè sọgan nọ tọn, bọ Canada hopódona ẹn, enẹgodo, Amẹlika, po China po.
Russia má dogbó hẹ otò voovo 16, to Europe po Asia po mẹ. Ehelẹ wẹ: Norway, Finland, Estonia, Latvia, Lithuania po Poland po (awe lẹ gbọn Kaliningrad Oblast), Belarus, Ukraine, Togbó Georgia tọn, Azerbaijan, Kazakhstan, China, Mongolia, po North Korea po. E tindo kanṣiṣa hẹ ohù fọtọ̀nnukúndopo (16), po ohù daho atọ̀n po.
Sọṣì Katoliki Whèzẹtẹn-waji tọn (Eastern Orthodox Church) wẹ yin sinsẹ̀n he gbayipe hugan to Russia.
Russia yin otò daho he sọ má do ogbẹ́ voovo lẹ ji de. Bẹsọn owhe 1922 jẹ 1991, ewọ wẹ yin adà tangan Soviet Union tọn. E yin tògbo de he aliho gandudu tọn etọn sinai do anademẹ Communist lẹ tọn dai amọ todin e ko lẹzun tògbo de he to anademẹ tògan tọn glọ ṣogan bo tindo Lizọnyizọnwatọ Tangan de po Tòwedegbẹ de po (semi-presidential republic). E tindo nugonu aliho gandudu tọn he mẹ gándutọ lẹ nọ yin dide gbọn omẹ paa lẹ dali (democracy) de tọn nkọ lẹ. Tògan lọ nọ yin dide gbọn vodide tlọlọ dali, amọ agbàwhlẹnhẹmẹtọ etọn lẹ ma nọ yin dotẹnmẹna nado yi azọ́nwatẹn linlinnamẹ tọn lẹ zan, ṣogan yẹ tindo dotẹnmẹ nado yí nọtẹn gbẹ́dido internet ji tọn lẹ, nọtẹn linlinnamẹwe internet ji tọn lẹ po linlinnamẹnu tògodo tọn lẹ tọn zan to gigọ mẹ, podọ e yin dotẹnmẹna na nado mọ lehe kọdetọn vodide lọ tọn to yìyì do.
To alọnu din, Vladimir Putin wẹ to gánzinpo ji. Tògan lọ wẹ nọ pàṣẹ dó otò lọ ji bọ Tòwedegbẹ Russia tọn (Russian Parliament) bọdego.
Kikló-yinyin po adọkunnu lẹ po
Po aigba he gbló sọ̀ kilomẹtlu 17,075,400 lẹdope (enẹ wẹ, maili 6,592,800 lẹdope) po, Russia wẹ yin tògbo he kló hugan to aihọ́n mẹ, e dù sọ dopo to ṣinatọ̀n (1/8) ji lẹdo fininọ Aigba ji tọn. Russia wẹ yin akọta ṣinatọ̀n-tọ he mẹ gbẹtọ sù te hugan po gbẹtọ sọha livi 140 po to owhe 2022 mẹ. Russia nọ de huhlọ́n susu tọ́n sọn amì po amì jẹhọ̀nno jọwamọ tọn (natural gas) po mẹ.
Gbọ̀n kàndindlẹn gbọn Whèzẹtẹn-waji Europe tọn kakajẹ agéwaji Asia tọn lẹpo ji, Russia dasá pọnla ganmẹ voovo tọn widopo ji bo tindo ninọmẹ aimẹ tọn po wunmẹ aigba tọn voovo susu lẹ po. Russia wẹ do fie adọkunnu jọwamọ tọn lẹ hlá do hugan to aigba ji te, bosọ yin otò he nọ dè amì po amì jẹhọ̀nnọ jọwamọ tọn tọ́n hugan to gbẹ̀mẹ. Russia wẹ sọ tindo zùngbó hládotẹn (forest reserves) daho hugan to gbẹ̀mẹ, podọ ga nọ̀whe etọn lẹ wẹ bẹ dopo to ẹnẹ̀ ji (1/4) osìn dagbe aigba tọn lẹ hẹn.
Rosemary Inyama
Rosemary Inyama  (yin jiji to azán widopotọ osun widopotọ owhe 1913), yin Igbo, tonudọtọ, po ajọwatọ de po.
Otàn gbẹzan etọn tọn
Rosemary yin jiji to azán widopotọ osun widopotọ owhe 1913 na Mazi Okoronkwo Ike po Madam Otonahu Ike po to Arochukwu, otò Igbo tọn, to Naijilia. E yi Wehọmẹ Mary Slessor Memorial tọn bo wa lẹzun mẹplọ́ntọ dé. To whenue e wlealọ to 1934. É Doalọ̀te ná azọ́n Mẹpinplọ́n tọn. Inyama wa mọ tẹnmẹ̀ na otò etọn ganji. E Dó Azọ́nwhe Ajọ́wiwa pinplọ́nmẹ tọn ai to owhe 1935. Azọ́nwhe lọ nọ hẹn Alè wa ná yọ́nnu lẹ bo sọ́ nọ plọ́n ye Azọ́n he ye sọgan wà to Owhé Yetọn lẹ gbè bo mọ̀ Akúẹ́. To Owhe 1942 wẹ Inyama mọ Gbedewema yi to gold Hihọ bo bẹ́ azọ́n ajọ́wiwa sọ́n Ghana bo nọ dé Nuzinzan Akuẹgegenu lẹ sọ́n e mẹ. E lẹzun Yọnnu Tintan he Tindo Gbedewema Akúẹ́sẹdotẹn tọn African Continental  Bank  tọn to  Aba. Inyama Bíọ́ Àzọ́n Hihọ po Sisa po mẹ Kakajẹ Whenue Towhan Naijilia tọn bẹjẹeji to (1967–70) bo súnkúndona Àjọ́ etọn. É dó Girl Guides  Àí to Agbegbe lọ bosọ́ gbá nọtẹn dé ná tọ́ṣíọví lẹ to Owhe 1965. To Towhan Naijilia tọn Whenu, É dè pipli Voovo dopọ na agbegbe Ututu, Ihechiowa, Isu, Ewe po Arochukwu tọn dó oglọ na ògbẹ́ (Association of Arochukwu Women) tọn. Inyama dopo to Ògbẹ́ (National Council of Nigeria and Cameroons) (NCNC) bo dó Ògbẹ́ nukọnyiyi Yọnnu tọn Ai. E yin Yọnnu Ajọwatọ́ Kọdetọ́n dagbenọ dé, Inyama dó Ovi etọn lẹ po Wehọmẹ Alavọ tọn bo magbe nado to Nukọnyiyi Yọnnu lẹ po Agbegbe lọ blebu dín zọnmii. É nọ mọ Nuniná susu yi na azọ́n etọn lẹ wutu. Inyama wlealọ jẹ Mẹplọ́ntọ́gbẹ́ etọn P.K. Inyama Po dopo to Ovi etọn lẹ mẹ Hycientha  Inyama  Nwauba lẹzun Ògán daho NY tọn. Ovi etọn devo lẹ wẹ Nnenna  Inyama, Jennifer  Inyama po Okoro Inyama po.
Alọdlẹdonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1913 lẹ
Joe Praize
Joseph Omo Ebhodaghe yin jiji to Ayidosun 20, 1979 bo yin yinyọnẹn ganji taidi Joe Praize, e yin hànjitọ wẹndagbe tọn, nukọntọ ohàn pipà podo sinsẹ̀n-bibasi tọn po, ohànkantọ podọ anadetọ ohàn tọn he lẹzun omẹnukundeji to whenuena e ze ohàn víví etọn Mighty God tọn sọn bladopọ ohàn yọyọ etọn mẹ My Praise.
Gbẹzan bẹjẹeji tọn podo azọn po
E yin jiji to oto Edo Naijilia, do whẹndo omẹ ṣinẹnẹ tọn (9), Joe Praize yin vivọji to 1991. Weplọntọ gando azọn lẹdo podo tito wedegbẹ tọn sọn wehọmẹ alavọ Jos tọn, oto Plateau, Naijilia. Sọn whenẹnu gbọn wẹ e ko lẹzun nukọntọ ohàn pipà podo sinsẹ̀n-bibasi tọn po to Love World a.k.a. Christ Embassy. E ko yilizọn to otogbo susu mẹ taidi South Africa, Canada, United Kingdom, United States, Australia, Italy, Spain, Switzerland, Cyprus, Naijilia, Ghana podo devo lẹ po bo sọ yi ajọ̀ susu lẹ. Delẹ to ajọ̀ lọ lẹ mẹ wẹ ajọ̀ na ohàn he yọn hugan to owhe 2010 mẹ, to Love World Award podo ohàn lọ Mighty God po ehe yin ohàn atọ́n tọ to bladopọ tintan ohàn etọn mẹ, My Praise. E sọ yin dide na ohàn wẹndagbejlatọ Aflika tọn he yọn hugan gbọn SABC Crown Gospel Awards 2010, nukọntọ he yọn hugan to whezẹtẹn Aflika tọn to ajọ̀ ohàn wẹndagbe Aflika tọn to UK 2011, ajọ̀ owanyin aihọn tọn 2011, na ohàn sinsẹ̀n he yọn hugan to owhe lọ mẹ, hànjitọ he yọn hugan to owhe lọ mẹ to ajọ̀ crystal tọn to Naijilia, ohàn sinsẹ̀n-bibasi tọn he yọn hugan to ajọ̀ Coson Naijilia, nuwadotana ohàn wẹndagbe gbẹwhenu tọn to ajọ̀ Italy, e hopodona Ayo Vincent to fidio etọn You Are Great mẹ he yin fidio he yọn hugan bo mọ ajọ̀ Crystal tọn yi na hànjitọ wẹndagbe Naijilia tọn ehe wa aimẹ to Liyasun Owhe 2014 podọ ajọ̀ ayidonugo vonọtaun oveworld Australia tọn to owhe 2014. E da asi etọn Joana to Ayidosun 2017 bo ji ovi yetọn tintan he yin sunsi to Azan ko-atọ́n-nukun-dopotọ, Avivọsun, Owhe 2018 tọn mẹ.
Bladopọ ohàn etọn lẹ tọn
Joe Praize ko tindo mahẹ to ohoyidokanji vovo lẹ mẹ podọ ohànyidokanji DVD tọn to Christ embassy to nuwiwa susu owhe lọ tọn mẹ to 2011. E tọn to Worship in the Room, ohànyidokanji he wa aimẹ to azan tintan osun Lidosun 2017 tọn podo gbẹtọ livi susu lẹ po he pọn ẹn to nọtẹn gbẹdido intanẹti ji vovo lẹ podo You Tube po.
Kolawole Olawuyi
Kolawole Olawuyi yin jiji to owhe 1963 to Ayimatẹn Oyo tọn to Tògbo Naijilia tọn mẹ. E yin jiji na Williams Inaolaji Olawuyi he yin yẹwhenọ de. E basi matintọ to azan ẹnẹtọ, whejisun, owhe 2007 tọn mẹ.
Jọja whenu
Kolawole Olawuyi yin jiji to owhe 1963, azan ẹnẹtọ, whejisun, owhe 2007 tọn mẹ. E yin jiji to ayimatẹn Oyo tọn to otò Naijilia tọn mẹ. To ovu whenu etọn, e nọ sinyẹnta taun, sọmọ bọ otọ etọn nọ hoe badabada
Wehọmẹ
Kolawole Olawuyi yi wehọmẹ daho azọnplọnmẹ tọn Politekiniki he to Ibadan, enẹgodo e yi wehọmẹ alavọ Ibadan tọn (University of Ibadan)
Matintọ
E basi matintọ to azan ẹnẹtọ, whejisun, owhe 2007 tọn mẹ to dotowhe Awọnlin tọn.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1963 lẹ
Kontagora
Kontagora yin topẹvi de to hùwaji Tọsisa Kontagora tọn (Kontagora River) tó to agéwaji-whèyihọ Ayimatẹn Niger Tọn tọn  Naijilia. Ewọ wẹ yin tatọ́-tẹnnọ todaho Kontagora Emirate tọn.
Kontagora wẹ ayimatẹngán Ayimatẹn Niger Tọn lọsu wa sọn. To azan 15tọ osun wiawetọ, owhe 1995, Aṣẹpipa ṣọṣi Katoliki Lomu tọn Kontagora tọn (Roman Catholic Apostolic Vicariate of Kontagora) yin didoai do finẹ. St Michael's Cathedral wẹ yin nọtẹn sinsẹngán tọn to finẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Lẹdo Dokọ̀ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ
Ude Odilora
Udekwesiri Odilora yin Naijilia vijiji dé bo yin otanwekantọ́ podọ Mẹplọntọ́ to wehọmẹ daho. E yin yinyọnẹn na otanwé he e kan he hosọ etọn yin Oka Aku Eri Eri, otanwé he yin nukọntọ́ to Igbogbe mẹ.
Gbẹzan po Azọ́n po
Odilora yin jiji to Umunachi  to gandudu dokọ Dunukofia tọn to ayimatẹn Anambra tọn. E plọnwe to flansegbe mẹ to wehọmẹ alavọ Naijilia tọn (French University of  Nigeria,  Nsukka). E yin mẹplọntọ to wehọmẹ daho Kakajẹ whenue e yí gbọjẹ.
Gandu po Aholuduta otodaho Gbagli ton
Todaho Gbagli tọn do Ahọlu e tọn de mí yọn do Akran Ahọlu Menutoyí. Gbagli sọ do Topevilẹ de  sọ do togan  etọn lẹ:
Towhan
Towhan yin awhan de he bẹ to akọ awe kavi akọ susu ṣẹnṣẹn to oto dopolọ mẹ. Whẹwhinwẹn susu wẹ nọ hẹn towhan de wa aimẹ, ṣigba awe wẹ nọ yawu fọn dote. Tintan wẹ yindọ, eyin akọ voovo lẹ ma kọngbedopọ dọ mẹde ni deanana ye kavi eyin ye ma kọngbedopọ gando lehe oto lọ na yin anadena gbọn, eyin tonudọgbẹ awe ma kọngbedopọ gando mẹhe na nọ deanana oto lọ go kavi na kọdetọn ovo bibla tọn go, ehe sọgan dekọtọn dó awhan mẹ eyin ada awe lẹ ma sọgan kọngbedopọ. Whẹwhinwhẹn awetọ wẹ yindọ, eyin ogbẹ gbẹtọ lẹ tọn de ma jlo na yin hagbẹ togbo lọ tọn ba, ehe yin yinyọnẹn di awhan klandovo tọn. Mẹdelẹ he nọ nọ ada togan devo tọn ji sọgan jlo mẹdekannujẹ nado deanana yede di togbó de. Togbogan sọn oto pẹvi devo mẹ he ma hunhomẹ dọ ada de ni klan sọn oto lọ go, ehe sọgan dekọntọn dó awhan mẹ, whedelẹnu mẹhe jlo na jẹvo lẹ ma jlo nado ze oto yọyọ blebu do ai ṣigba bo jlo nado mọ mẹdekannujẹ yi nado tindo oto he ye na deanana na yedetiti lẹ, ehe nọ jọ whedelẹnu eyin akọ voovo lẹ wẹ tin to otò dopolọ mẹ. Towhan sọgan zindonukọn na owhe susu na eyindọ nuhẹngbletọ mẹhutọ de yin aganwhan, bọ e ma jlo na johodo. E nọ zọn bọ towhan nọ yin hinhẹn vantan to plaun mẹ. Towhan sọgan bẹ to akọ awe ṣẹnṣẹn ṣigba bọ ada voovo lẹ na klan bọ ada yọyọ ehe lẹ na bẹ awhan po yede po. Ada he ma tindo mima to awhan mẹ to bẹjẹeji sọgan wa yin yiylọ do awhan mẹ po awubibọ po bọ yé na to avun ho nado basi hihọna yede sọn ada he to awhanfun lẹ si. Towhan po akọ voovo lẹ po he to awhanfun hẹ yede lẹ po ko jọ pọn bọ to whedelẹnu oto aganu tọn lẹ ko gọalọ na ada voovo he to awhanfun lẹ kavi jonọto voovo lẹ ni nọgodo na otò voovo lẹ, ehe nọ dekọtọn do towhan susu lẹ mẹ.
Gabaro
Ahọlu Gabaro (yinkọ etọn jọun wẹ Guobaro) he Duahọlu sọn owhe 1669 jẹ 1704 wẹ yin Ahọlu atọ̀ntọ He dugan to Ayimatẹn Awọnlin tọn, e yin visunnu Ahọlu Ado tọn, podọ eyin ovivi Ashipa tọn. Nọvisunnu etọn lẹ wẹ Akinsemoyin, po Erelu Kuti po.
Ahọlu Ayimatẹn Awọnlin tọn
Po Alọ̀kọndopọ Ovivi Olofin tọn po, Gabaro sẹtẹn na Ganzinpo etọn sọ́n Lopo Iddo tọn yí Lopo Awọnlin tọn he ko yin didoai, podọ Iga  Idunganran nado yin fininọ etọn.
Akì Noa Tọn
thumb|Akì Noa Tọn Aki yin apotin daho de he sọgan fo to osin nukunmẹ, de Jiwheyẹwhe dọ na Noa dọ ni gba to hoho whenu ni e wọ po whẹndo e tọn po ni ma yin vivasudo po mẹylankan lẹ po. Hogbe lọ Aki wa sọn Heblugbe, e yin dopo to ogbe de ye nọ yi zan to hoho whenu.
Gabaro
Ahọlu Ayimatẹn Awọnlin tọn
Taidi Otọ́ etọn Ado, e nọ yí takuẹ sọn mẹjidugando etọn lẹ sí bo nọ sú í na Ahọlu Benin tọn. Ahọlu Gabaro ze gandudomẹji Agbàgogan lẹ tọn de dai bo ze aṣẹpipa do alọmẹ na kúnkan Olofin tọn lẹ nado dugán taidi Agbàgogan lẹ, bosọ hẹn ye nado nọ ṣinyọ́n gbákun wéwé nado hẹn ye gbọnvona ahọvi Benin tọn lẹ he nọ ṣinyọ́n  gbákun avọ̀ sẹ́danọ lẹ.
Akì Noa Tọn
Nuhe zọn bọ aki do yin gbigba
Sọn bẹjẹẹji wẹ walọylankan lẹ ko tin kaka jẹ Noa whenu po egbehe lọsu po ga. Dile ojlẹ to yiyi, gbẹtọvi lẹ to susu to aigba ji, amọ suhugan yetọn wẹ nọ wanuylankan lẹ. Angẹli delẹ sọ do alọ to walọylankan mẹ sọn olọn mẹ, ye yí nukúnkẹn do yiwanna nuhe ma yin yetọn, ye diọ agbasa yetọn do gbẹtọvi tọn bo dasi, bosọ jivi lẹ enẹ wẹ wa hẹ̀n aihọn lọ gble pete, whenue ovi yetọn lẹ to whinwhẹn, ye do huhlọn taun hú gbẹtọvi lẹ bo lẹzun nukúnvandomẹtọ lẹ, na ehe po walọ ylankan gbẹtọvi lẹ tọn po wutu, Jiwheyẹwhe basi dide nado yí singigọ do va mẹylankan lẹ sudo. Amọ mẹdopo tin bo gbọnvo, e ma nọ da do nu yanyan de ye nọ wa to ojlẹ etọn mẹ lẹ mẹ, yinkọ e tọn wẹ Noa e do asi po visunu atọn po: dopodopo yetọn tindo asi whẹndo lọ blebu bai ṣinatọn. Jiwheyẹwhe dọna Noa nado gba apotin de to heblu gbe mẹ aki daho na ewọ po whẹndo e tọn po sọgan lun singigọ lọ tọn. To afọdopolọji e bẹ azọn lọ, nudi owhe 50 wẹ ye yi do gba aki lọ. Lehe Jehovah dọ ye ni gba aki lọ do pẹpẹ wẹ ye basi do.
Gabaro
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Akinola Maja
thumb|Akinola Maja Mẹtogantẹnmẹ Akinola Maja M.D yin amasinzọnwatọ yovo tọn bo yin tòvi Naijilia tọn de, e yin ajọwatọ homẹdagbenọ de, podọ tonudọtọ de, ewọ sọ wẹ ogán ogbẹ́ Jọja Naijilia tọn lẹ tọn                                               (Nigeria Youth Movement) sọn owhe 1944 jẹ 1957. Enẹgodo e sọ yin ogán na oduduwavi lẹ to 1953. E du ogán baba Eko tọn Awanu kotọ Orile Ijaye tọn di Amasinzọnwatọ azọnyọnẹntọ. Maja plọnwe to 1918 to Wehọmẹ Alavọ Edinburgh tọn. E nọte to yovotomẹ na owhe atọn whẹpo do gọwa Naijilia to 1921. E wazọ́n pẹẹde po ahọlu mẹhẹnsẹntọ lẹ po whẹpo dó yi hùn dotowhe etọn titi.
Gbẹzan
Akinola Maja wẹ yè ji to Sope Akinola Pearce, oyín otọ́ etọn tọn wẹ James Adaramaja, Atinpatọ de wẹ otọ́ etọn yin. Onọ etọn sọ yin bledi satọ de. Aliklan Breadfruit tọn wẹ yé nọnọ to Awọnlin, yé do yinkọ ehe na Aliklan lọ na ajọ́ he onọ̀ etọn nọ wa wutu. Hẹnnumẹ Pearce tọn lẹ wá sọn lẹdo Saro tọn mẹ, otọ́ Maja tọn zọn bọ yé yí Maja dọ e dona hiawe dandan nado penukundo hagbẹ whẹndo etọn tọn lẹpo go. Onọ etọn sẹ̀ akuẹ whe nado dó e wehọmẹ to togodo, ehe hẹn Maja jẹ Scotland. Nujijọ tintengbe de jọ to gbẹzan Maja tọn mẹ to owhe 1918 whenue yovo agbasa wewenọ lẹ gbẹwanna ẹn na akọ̀ he mẹ e wá sọn wutu. Maja tọ́nta hú ohà etọn lẹ to wepinplọn mẹ he zọn bọ e jẹ na nunina di mẹhe pegan hugan, bo jẹ na gbedewema yiyi dé to wehọmẹ lọ mẹ. E yin nupaṣamẹ na wehọmẹ vigbẹ etọn lẹ po jonọ he wa dla wehọmẹ lọ pọn po lẹ nado mọ dọ ovi Naijilia tọn wẹ wadagbe hugan to owhe lọ mẹ. Na ṣiylọ yinkọ etọn tọn, ye hẹn Maja dote ma nado yi basi zepọn nado dohia dọ nugbonugbo ewọ wẹ jẹna nunina ehe nugbonugbo. Dile Maja doaiego dọ homẹvuu yin nado mẹwu wẹ ṣẹnṣẹn e magbe nado jo yinkọ jonọgbe otọ etọn tọn do bo San yinkọ otọ́ he ji otọ etọn tọn dogligo sọn Adaramaja dó Maja. Maja magbè dọ ovide to okun e tọn mẹ ma na do otọ yinkọ he ma yin Naijilia tọn. Àṣà ehe wẹ hẹnnu Maja tọn sunnu to hihodo jẹ egbehe to whenu e gọ do Naijilia. To yovo whenu Maja wazọn pẹde to azọnwhe Ahọlu tọn na matindo na todido he azọn ehe na naẹn wutu. Maja Yi nado dó azọ́n etọn titi ayi to Awọnlin. To owhe 1957 Maja yin dopo to mẹhe dó Azọnwhe Akwẹ sẹdotẹn tọn ayi to Naijilia National Bank of Nigeria podo hagbẹ Devo lẹ po taidi T.A Doherty Olatunde Johnson po Harmzat Subair po. Azọnwhe ehe yin mẹwigbeji tọn he yọn bo tindo kanṣiṣa he yọn po tonudọgbẹ Action Group po. To mẹhe do akwẹsẹdotẹn ehe ayi wẹ ye yìn sinsin dopọ hẹ ada jọja lẹ tọn je yé mọ yọọ dọ Nigeria National Youth Movement bo e do yindọ to godomẹ ye ze azọnwhe he nọ zin linlinwe jẹ gbonu he yin nulatọ na linlinwe Daily Service Newspaper. Linlinwe Daily Service bẹ́ azọn di hoyidọtọ na ada jọja Naijilia lẹ tọn. To owhe ao he jẹnukọn na ada mẹdekannujẹ Naijilia tọn, Maja tindo kọdetọn dagbe to àjọ vovo lẹ bibasi mẹ. To bẹjẹeji owhe 1950 tọn Maja kọngbedopọ po sule Gbadamosi po nado do azọnwhe Ajọ caramic tọn de do Ìkòròdú. Maja sọ yin anadenanutọ azọnwhe National investment properties he tonudọgbẹ Action Group tọn do nọ mọ Akuẹ Zan na nujijla ovo tọn, Maja wlealọ hẹ mẹtogantẹmẹ Comfort Ọbasa Maja he yin viyọnnu Ahọvi Orisadipe Obasa. Mẹtogantẹmẹ Obasa Maja yin Erule Kuti Awọnlin tọn. ogantẹn ehe wẹ hẹn zun Ahọsí onọ to Awọnlin. Maja do ovi ẹnẹ, mẹjitọ Maja tọn lẹ nọ Gaba square petlezin aga awenọmẹ he yin tunkan to Naijilia. Todin nọtẹn yetọn yin fijọ̀fi to Awọnlin na otan etọn. Dotozọnwatọ Oladipo Maja he yin ovi etọn yin mẹhe he ye yọnẹn lẹdope podọ homẹdagbenọ dè wẹ ewọ. Apadewhe dotowhé etọn yin nukunzọnwiwa nado sọgan nọ wa nukunzọn na mẹhe nukun to yadona lẹ vọnu. Maja yin matintọ to 1976 to owhe kanwe e lan ṣinatọn.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ayimatẹn Kogi Tọn
thumb|Nọtẹn he to yẹdide Naijilia tọn lọ ji Ayimatẹn Kogi Tọn yin dopo to Ayimatẹn gbàn-atọn-nukun-dopo he tin to Togbo Naijilia tọn lẹ mẹ. Tatọ́-tònọ etọn wẹ Lokoja. Eyin didoai to azan ko-atọ́n-nukun-ẹnẹtọ Avivọsun tọn to 1991. E yin dìde sọn Ayimatẹn Niger tọn, Ayimatẹn Kwara tọn po Ayimatẹn Benue tọn po glọ. Ayimatẹn Kogi tọn do dogbo hẹ Ayimatẹn Enugu tọn to Hùwaji-Whèzẹten. E do dogbo hẹ Anambra tọn to Hùwaji. Ayimatẹn Kogi tọn do dogbo hẹ Ayimatẹn Niger tọn podọ FCT Abuja to Agewaji.Ayimatẹn Kogi tọn do dogbo hẹ Ayimatẹn Nasarawa tọn to Agewaji-Whèzẹten, Mọdopolọ e do dogbo hẹ Ayimatẹn Ekiti tọn podọ Ayimatẹn Ondo tọn to Kogi tọn do dogbo hẹ Ayimatẹn Edo tọn to Hùwaji-Whèyiho.E do dogbo hẹ Ayimatẹn Kwara tọn to Whèyihọ, Mọdopolo e do dogbo hẹ Ayimatẹn Benue tọn to Whèzẹten.
Gandudu-Lẹdo tọn lẹ to Ayimatẹn Kogi tọn mẹ
Gandudu Dokọtọn ko-nukundopo wẹ tin to Ayimatẹn Kogi tọn. Ayimatẹn ehe bẹ lẹdo gndudu Dokọtọn wiatọn hẹn, ehelẹ wẹ:Gandudu Dokọtọn ko-nukundopo wẹ tin to Ayimatẹn Kogi tọn. Ayimatẹn ehe bẹ lẹdo gandudu Dokọtọn ko-nukundopo hẹn, ehelẹ wẹ:
Ayimatẹn-gán
Bẹsọn azan fọtọnnukun-dopo Abọ̀húsun tọn to 2019, Yahaya Bello wẹ to Gandu dó e ji, podọ to alọnu dín, ogbẹ APC tọn mẹ wẹ ewọ tin te.Mẹ he bọdo Ayimatẹn-gán Ayimatẹn Kogi tọn go wẹ yin Edward David Onoja.
Gbẹtọ nukundeji lẹ sọn Ayimatẹn Kogi tọn
Adà:Naijilia Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia
Sharon Ooja
Sharon Ooja (yin jiji to azán ṣidopotọ Lidosun, owhe 1991 tọn mẹ) e yin yọnnu aihundatọ Otò Naijilia tọn de. E diyin to whenue e do mahẹ to aihun lọ, Skinny Girl in Transit mẹ godo. E yin yiylọ dọ "Shalewa" to aihun lọ mẹ.
Otàn gbẹzan tọn
Sharon Ooja wa sọn akọ Idoma tọn mẹ to Ayimatẹn Benue Tọn mẹ. Mẹhe yin jiji to Ayimatẹn Kaduna Tọn mẹ bo yin pinplọn whẹn to Ayimatẹn Plateau Tọn mẹ. E jẹ aihundaji to whenue e sẹtẹn sọyi Awọnlin to 2013. Houdegbe North American tọn to Benin. E wazọn to GT Bank's Fashion week red carpet to pọmẹ hẹ Timini Egbuson to owhe 2017 tọn mẹ. E yin dide taidi tatọ yọnu nukundeji lẹ tọn na owhe 2020 tọn podọ aihundatọ Nollywood tọn he na yin nukọnpọnhlan na to 2021 mẹ. Sharon Ooja yin dide dopọmẹ hẹ mẹ susu he yin dide gbọn Netflix nado yin afọzedaitọ oto Naijilia tọn to aihun he yin awuwledaina bo yin yiylọ dọ "The Bridgerton Affair" to South Africa
Alọdlẹndonulẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Naijilia-nu lẹ
Dotọ
thumb|Dotọ Dotọ nọ yin odo he yin kunkun sọ yi aigbaglọ nado mọ osin. Whẹwhiwhẹn he wutu dotọ susu do nọ yin kunkun wẹ nado mọ osin sigba dotọ delẹ tin he nọ yin kunkun nado mọ yovomi po nudevo lẹ po. Dotọ nọ yin kunkun to aliho he bọawu mẹ he nọ dike bọ tọka kavi lọba he yin sinsin do okan go sọgan yin yiyizan nado dọn osin tọn sọn e mẹ. Oto susu he mẹ osin nọ han te lẹ mẹ taidi fihe nowhe kavi tọsisa depopenma tin te lẹ, Dotọ wẹ nọ yin kunkun nado mọ osin to ofi mọnkọ lẹ. Enẹwutu onu titengbe de wẹ eyin nado tin to aseji gando nuhe nọ yin wiwa do fihe waji dotọ yin kunkun do lẹ. Osin nuhahun dopo to afilikagbeji taun, enẹwutu, Dotọ ko yin kunkun po alọgọ po to topẹvi susu lẹ mẹ ehe zọn bọ e ma vẹawu sọmọ nado mọ osin ba. Dotọ nọ yọnbasi taun eyin aigba lọ nọ vi osin tọn.
Adegoke Adelabu
Gbadamosi Adegoke Adelabu he yin jiji to azán atọ̀ntọ Zósun 1915 tọn mẹ to otò Naijilia tọn mẹ. Eyin tohodọtọ de podọ Mínísítà dai tọn De na adọkunnu po nuhe nọ hẹngbẹdudu wa na otò Naijilia tọn sọn Alunlunsun 1955 tọn jẹ Alunlunsun 1956 tọn, enẹgodo wẹ e lẹzun ògán agọjẹdomẹtọ lẹ tọn to azọnwhe ahọlu tọn fie ye sọ nọ sọ tonudidọ te to wheyihọwaji tòdaho lọ tọn to gbẹwhenu etọn. Eyin yinyọnẹn to Togbo lọ blebu mẹ na vivẹnudido etọn po nuwiwa he mẹde ma sọgan wọn he e basi to otò Naijilia tọn mẹ. Adelabu yi wehọmẹ Government College Ibadan tọn. E sọ lẹzun ajọwatọ to whenue eyi wehọmẹ po godo. E wa hẹn ọgbẹ etọn bú to nujijọ ylankan madonukun gbẹduhun tọn de mẹ to owhe pede godo to whenuena Naijilia yi mẹdekannujẹ sọn Togan mẹhẹngannugannu tọn Bliteni tọn si.
Bejẹeji gbẹsan etọn tọn
Adelabu he yin vijiji dó whẹndo Sanusi Asiyanbi po Awujọla Adelabu po tọn mẹ to owhe 1915. Onọ Adelabu tọn wẹ yin asi awetọ́ na Sanusi, ṣigba eku to ojlẹ pevide godo he e ji Adegoke godo, ehe wẹ zọn bọ nafẹ etọn yìí hẹn. E yi wehọmẹ nupinplọn dokọnu tọn CMS tọn he tin to Kudeti to tohomẹ Aimatẹn Ibadan tọn sọn 1925 jẹ 1929, bọ e plọnnu bo fo ohọ ẹnẹtọ po àtóntọ́ po (Standard IV and V) to CMS Central mẹ. Nugbo wẹ dọ malenu wẹ ewọ po whẹndo etọn po, ṣigba nafẹ etọn he dè enọ sẹẹ do wehọmẹ sinsẹn basitọ Klistiani lẹ tọn to tòdaho Ibadan tọn mẹ, bọ e yi gbedewema de he zọn bọ e sọgan yí wehọmẹ CMS tọn. Èyí wehọmẹ Government College tọn to tòdaho Ibadan tọn to 1931 jẹ 1936 taidi wehọmẹvi anadenawehọmẹvigbẹ yatọ etọn lẹ. To owhe 1936 tọn mẹ Adelabu biọ Wehọmẹ Yaba Higher College tọn mẹ, enẹgodo, e mọ gbedewema wehọmẹ yiyi mazankuẹ tọn de yi sọn azọnwhe AUC nado plọnnua gando weyinyọnẹn ajọwiwa tọn go. E ma dẹn bọ e ton sọn wehọmẹ to osun ṣidopotọ godo na whenue ye na ẹn wehọmẹ yiyi mazankuẹ tọn lọ. Dopo to azọnyọnẹntọ he ko yọnẹn dai to azọnwhe koko tọn he sọ yin ogàn daho to azọnwhe AUC tọn na ẹn azọn nado yin mẹhe bọdo azọntọgan azọnwhe he tin to Ibadan tọn go. To whenue e jẹ finẹ godo, eze afọdide he na zọn bọ azọnwhe koko tọn lọ nado nọ to koko to aliho vonọtaun de tọn mẹ, afọdide ehe wẹ zọn bọ yé vọ zee daga dogọ bọ e lẹzun alọgọna anadenanutọ nusisa tọn. Adelabu tọn sọn azọnwhe AUC tọn to owhe 1937 nado ze azọnwhe koko tọn edetiti tọn doia. To madẹnmẹ e tọnta ganji to àjọ koko tọn etọn mẹ. To whenuena e wa lẹzun yinyọnẹn ganji to azọn etọn kọn godo wẹ e wa jẹ Ahọlu zọn din ju. E wa lẹzun ògán na nukunpedo glezọn go tọlẹ tọ to owhe 1939. Evọ lẹkọyi azọnwhe AUC tọn bo wazọn hẹ ye kaka jẹ owhe 1945, Adelabu wa gbẹazọndai to whenuena mẹplọntọ etọn to azọn lọ kọn je bọ yin Richardson Adelabu gbẹazọndai.
Enẹgodo e bẹ akuẹ he e ko mọ lẹpo plidopọ bo bẹ ajọ Sekanfun tọn dé jẹeji po Levantine po to tòdaho Ibadan tọn mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1915 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 1958 lẹ
Niger State Polytechnic
thumb| Niger State Polytechnic, he yè sọ nọ ylọ dọ Nigerpoly, yin wehọmẹ nupinplọn atọ̀ntọ tọn (tertiary learning institution) de to  Zungeru to ayimatẹn Niger tọn mẹ to Naijilia.
Otàn po Yanwle po
Wehọmẹ lọ bẹjẹeji to Zungeru College of Advanced Studies (ZUCAS). Gandudu ayimatẹn tọn ze ZUCAS sinai do osẹ́ndoai Ayimatẹn Niger Tọn 1979 tọn ji, amọ́ nado dọ hojọho, e bẹ azọ́n jẹeji to azán 10tọ Alunlunsun 1977 tọn to nọtẹn whenu gli tọn de mẹ to wehọ Government College tọn mẹ to Bida. To Zósun 1984 tọn mẹ, wehọ lọ yin tẹnsẹna yi nọtẹn tẹgbẹ̀ tọn etọn mẹ to lẹdo he na ṣẹnṣẹn Zungeru po  Wushishi po tọn po mẹ. Yanwle dowhenu tọn wehọ lọ tọn wẹ nado wleawudai na pọngbọ̀ nujọnu tọn na hudo nubiọtomẹsi dandan tọn lẹ tọn na wehọmẹvi he jlo na bio wehọmẹ alavọ tọn lẹ po wepinplọn jẹnukọnna nupinplọn gbedewemayiyi tọn (sub-degree level) lẹ po. Tito Wepinplọn tọn 6-3-3-4 tọn Naijilia tọn ko hẹn zẹemẹvivọbasinanu po anademẹ lẹ didiọ po bibasi gando otẹn Wehọmẹ wepinplọn dokọ̀ tọn lẹ po Wehọmẹ wepinplọn daho daho tọn lẹ po zun dandannu. Po nukununumọjẹnumẹ ehe po, gandudu Ayimatẹn Niger Tọn gbọn Nudide Wedegbẹ́ tọn sọha. C 4(11) tọn dali to Awewesun owhe 1990, doalọwemẹ dọ ZUCAS ni yin didiọ zun  Niger State Polytechnic, Zungeru. Gbọnmọ dali, Osẹndoai ayimatẹn Niger tọn sọha. 9 owhe 1991 tọn bẹ azọ́n jẹeji to azán tintan Kọ́yànsun 1991 tọn nado hẹn nudide tẹndidiọ tọn lọ lodo.
Todin, wehọmẹ lọ nọ wazọ́n taidi tito wehọmẹ daho de tọn po weplọntẹn daho awè po, ehelẹ wẹ: College of Science and Technology (CST) lọ to Zungeru, po College of Administrative and Business Studies (CABS) po to Bida.
Livinus Nnochiri
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Christine Adjahi Gnimagnon
Christine Adjahi Gnimagnon (yin jiji to 1945) yin wekantọ de sọn Benin.
Christine Adjahi yin jiji to 1945 to Zounzonmey, gbetato de to Abomey to Benin.
Akọta
Akọta yin bẹplidopọ gbẹtọ lẹ tọn he tindo Aṣa, Whenuho, Ogbe, kavi Akọ dopolọ lẹ. E sọ sọgan zẹẹmẹdo gbẹtọ lẹ he to ninọ Tògbo podọ Ganduta dopolọ lẹ mẹ. Hogbe lọ Akọta wa sọn hogbe ogbè Latin tọn he zẹẹmẹdo "jiji" kavi "fihe yin jiji te". E sọ nọ yin yiylọdọ National. Akọta délẹ bẹ̀ gbẹtọ he tindo yise dòpólọ́ lẹ hẹn, taidi Oto Vatican tọn, kavi Akọ lẹ taidi Amelika. Mẹdevo lẹ nọ tindó linlẹn voovo lẹ, enẹ wẹ zọnbọ bẹplidopọ Akọta yovo lẹ tọn dó nọ zan Gandudu yededenu lẹ tọn kavi Gandudu Communism tọn to Otò China tọn mẹ. Akọta délẹ nọ yin anadena gbọn pipli pẹvi dé he tindo huhlọn nado deanana Oto lọ dali, Oto taidi Saudi Arabia. Delẹ to yé mẹ lẹ sọgan yin kinkọndopọ. Aṣẹpipa titengbe hugan oto susu lẹ tọn wẹ Osẹndoai lẹ, ehe yin kandai he nọ do huhlọn he nkọ gandutọ lẹ tindo hia hezeheze podọ lehe osẹn yọyọ lẹ sọgan yin didoai te. Susu mẹdevo lẹ tọn nọ yin gandu deji gbọn mẹdopo he yin dide dé dali taidi Ahọlu de kavi sinsẹngan de kavi sọn Aṣa jọun dé he ma do hudo osẹndoai tọn de mẹ taidi United Kingdom.
Jimi Hope
Koffi Senaya (Azan wiawetọ, Kọ́yànsun Owhe 1956, Lomé – Azan atọ́ntọ, Avivọsun, Owhe 2019, Paris) yin yinyọnẹn gbọn azọ́n etọn dali taidi Jimi Hope podọ e yin hanjitọ Togo-nu, osẹn satọ  podo anazọ́nwatọ de po. E yin yinyọnẹn tintan gbọn Acide Rock Group dali.
Mourid Barghouti
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1944 lẹ
Sikiru Ayinde
Sikiru Ayinde yin hànjitọ fuji tọn, bọ sọ yin Naijilia vijiji. Ayinde Barrister jẹ ohàn ji sa ji to owhe 1966-2008. Barrister de ohan susu he sọ 127 tọn. Delẹ to yé mẹ wẹ
Otàn gbẹzan etọn tọn
Sikiru Ayinde yin jiji dó hẹnnu Balogun tọn mẹ to Ibadan tomẹ, Otọ Etọn yin Lanhusatọ dé, bọ onọ Etọn yin onu flinflin lẹ satọ de. Eyi wehọmẹ dokọtọn Muslim mission po wehọmẹ model mushin tọn he tin to Awọnlin. Enẹgodo e Yi wehọmẹ Azọnpiplọn, Azọnyinyọnẹn Yaba polytechnic tọn nado plọn wezinzin po Alọnuzọn devo po. Ayinde Barrister bẹ hanjiji jẹeji sọn pẹvi gbọn. Bọ ni wazon to malenu lẹ sìn nubibla Whenue ga.dile e to azọn wa é sọ nọ to ohàn Etọn lẹ ji. É wazọn wezinzin tọn na azọnwhe he nọ Basi Ahan, Nigeria breweries. Na kanvivan Etọn to Awhan nuglọ tọn whenu e wazọn wezinzin tọn na azọnwhe Awhanzọnwatọ̀ Otogbo Naijilia tọn. E wazọn taidi Awhanzọnwatọ̀ to Awhangbẹ Ao tọ '10th'Brigade mima awetọ '2nd' division Azọnwhe Awhanzọnwatọ̀ Naijilia tọn to Awhangan 'Adeniran' glọ. E sọ hoavun taun to Awka, Abagana po Oníṣa po.
Oku po siodidi etọn po
Barrister ku to azán fọtọ̀n-nukundopotọ Awewesun 2010 to London fihe é yi pọngbọ na azọn Adọvivi tọn (diabetes) tọn. Eyin didi to azán gbàntọ Awewesun 2010 to owhe etọn gbe to Awọnlin.
Ila
Ila yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to aṣẹpipa Ayimatẹn Osun Tọn glọ to Naijilia. Tatọ́-tẹnnọ̀ etọn tin to topẹvi Ila Orangun tọn mẹ.
Lẹdo etọn gbló sọ̀ kilomẹtlu 303 lẹdope bọ sọha gbẹtọ he to finẹ lẹ tọn sọ 62,049 sọgbe hẹ mẹhihia he wá aimẹ to 2006.
Sọha Posu tọn (Postal Code) lẹdo lọ tọn wẹ of 234.
Alausa
Alawusa, he yin yinyọnẹn to paa mẹ di Alausa yin lẹdo tangan de to Ikeja, tatọ́-tẹnnọ̀ Ayimatẹn Awọnlin tọn tọn. Finẹ wẹ Wekantẹn Awọnlin tọn po azọ́nwatẹn Ayimatẹngán po Alọgọtọ-Ayimatẹngán Awọnlin tọn tọn tin te. Alawusa sọ tindo Lẹdo Ahọ́nkan Ajọwiwa tọn (Central Business District) de he nọ penukúndo tito ajọ́wiwa po otò voovo lẹ po tọn susu lẹ taidi, Cadbury Nigeria Plc po devo lẹ po he azọ́nwatẹn yetọn lẹ tin to lẹdo lọ mẹ. E sọ tin finọtẹn he ma ján sọmọ susu lẹ taidi, Cornerstone Estate; MKO Abiola Garden lẹ to finẹ.
To azán 4tọ, Kọ́yànsun 2020 tọn, Alhaji Muftau Toyin Bhadmus ogbẹ́ he to gandu to alọnu din, Odewale tọn, yin zize do ofin ji taidi Kọmẹgán Alausa tọn (Baale of Alausa) to Ikeja.
Mr. Ibu
John Ikechukwu Okafor, (yin jiji to Azan Fọtọn-nukunawetọ Kọyansun Owhe 1961.) E yin yinyọnẹn taidi Mr. Ibu, bo yin aihundatọ po aslannọ dé po to otò Naijilia tọn mẹ. Okafor yin dopo to mẹ he nunina jọwamọ tọn ganji to nukikodonamẹ mẹ, enẹ wẹ zọn bọ e do nọ yin akuẹ su ganji to ogbẹ etọn lẹ ṣẹnṣẹn.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Alex Badeh
Alex Sabumdu Badeh ( to osun widopotọ azan ṣianwetọ owhe 1957 tọn jẹ azan fọtọnnukunawetọ osun wiawetọ tọn mẹ) yin tonudọtọ otogbo Naijilia tọn boka sọ yin awhangan ogan sunwhlevu ẹnẹ tọn to ogbẹ awhanfuntọ jẹhọnmẹ tọn lẹ mẹ to otogbo Naijilia tọn mẹ. Ewọ sọ yin Mẹfọtọnnukunatọnwhangan awhanfuntọ jẹhọnmẹ tọn lẹ tọn po omẹ fọtọnwhangan avunlọyitọ tọn na awhanfunnu lẹ tọn to Naijilia, sọn owhe 2014 jẹ 2015 tọn mẹ. Badeh yin osodedo to gbejizọnlin etọn mẹ jeyi Abuja to ohun etọn mẹ to azan fọtọnnukunatọntọ osun wiawetọ owhe 2018 tọn mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1957 lẹ
Muhammad Kukuna
Muhammad Kukuna yin malenugán otò Kano tọn bo dugan sọ́n owhe 1651 jẹ 1652, podọ sọ́n owhe 1652 jẹ 1660. Gandudu etọn yin nukundiọsọ́ to owhe 1652 gbọn Soyaki dali.
Otàn gbẹzan tọn to otànnugbo Kano tọn mẹ
Otàn gbẹzan Muhammad Kukuna tọn sọ́n Palmer 1908 lẹdogbedevomẹ yovogbemẹ tọn otannugbo Kano tọn tin to Odo. Mohamma Kukuna wẹ yin Saraki gbannukunawetọ́. Yinkọ Onọ etọ̀n tọn wẹ Goro. É dugan na owhe dopo to whenue e lẹzun Saraki godo. Mẹhe yin Madawaki Kuma lọ wẹ dogodo e, bo ze húhlọ́n lọ do alọmẹ na ylọẹn ylọvi etọn Soyaki he yin ovi Fasuma ton. Mohamma Kukuna bíọ́ Gidan Rumfa bo nọ finẹ na Àzán Kandeko. Enẹgodo É wlé Madawakin Kano. É bẹ Yọnnu Awhli lẹ pli, bo ze Madawaki lọ do Kẹtẹkẹtẹ de ji, Bo jo e do alọmẹ na awli lọ lẹ nado ze e danpe gbọn tohomẹ. Ye basi pẹ́pẹ́ dile e ko nagbe dó. Madawaki lọ kú na adì wutu. Kukuna yàn Fasuma, he yin asì Shekkarau tọn bo yin Onọ Soyaki tọn, na adì he to homẹ ná ovi etọn wutu. É gbáhọ̀ do Durumin Yer Madawaki. To owhè he bọdego mẹ Sarkin Kworarafa Adashu wa nado funawhàn hẹ́ Kano. Sarki Kano  yi Yan Magada, bo nọ finẹ na azán ṣinnawe, enẹgodo e yi Auyo podọ Abewa bo nọ finẹ na azán kande. To whenue e lẹkọ wa Kano é mọdọ Kworarafa ko hẹn Kofan Kawayi lọ gblé. É nọte na azán ṣinawe whẹpo dó zinzọnlin gbọn todaho lọ mẹ to samẹdi, bo gọ̀ biọ́ ohọ̀ etọn mẹ bo nọ họmẹ na azán awè. To lundi, é gọ̀ Kofan  Kawayi gbá. Nuhe é wa to tintan whenu zọn bọ gbẹtọ lẹ ylọ́ ẹ̀ dọ “Gewayer Garu,” bosọ́ nọ yin yiylọdọ  “Na  chin Kassa.” To lundi lọ wẹ é ylọ́ Marguzawa lẹpo pli nado dọnudo yé. ye nọ finẹ na azán konukundopo. Bọ ye nọ ho ajì, bo nọ yi ogàn do ho yedelẹ to ota. Saraki na ye nuniná lẹ, bosọ́ kan mẹhe yin agbàgo yetọn bíọ́. To whenue ye dọna ẹn dọ zanku wẹ, é dọna ẹn dọ “To owhe he ja, dike sunnu towe lẹ ni wafi po ‘hauyias’ po to abọ́ yetọn lẹ ji.” “Eyin a wamọ, Zanku,”, “saraki depope ma na sọ́ yín yinyan gbede.” wẹ Kukuna dọ. Enẹgodo é sẹ́mẹ dó Liman Yandoiya, podọ to whenue e ko na ẹn nunina susu lẹ godo, é dọna ẹn dọ “n jlo dọ a ni nami òbó he na zọn bọ Saraki depope ma na sọgan yin yinyan sọ́n Otò Kano tọn mẹ ba.” Liman dọna ẹn dọ,“n na ná we, ṣigba a dona nami nunina devo lẹ.” Kukuna wamọ bo na ẹn nunina akúẹ́gegenu tọn lẹ (silver po gold) po. Liman dọna Kukuna dọ ni dì dopo to òbó lọ mẹ dó Turaki  Mainya sìn whegbe, dopo dó Turakin  Kuka sìn whegbe, ohọ̀ nukọakúẹ́ tọn Otò Kano tọn. Miyọ́n dona yín fíflọ́ dó òbó lọ ji egbesọ́egbesọ́, bo na Saraki lọ jidide dọ, eyin é hodo gbedide emitọn gando onu ehelẹ go, Saraki depope ma na sọ́ yín yinyan gbede. Kukuna wamọ, bo dugan na owhè ṣinatọ̀n po osùn ṣinawe po gbọnvona dehe é ko zán wayi. enẹgodo eyin yinyan.
Nike Peller
Ogán Nike Peller yin tovi Otò Naijilia tọn, e yin aihundatọ yọnnu Naijilia-nu dé he nọ daihun ayọgbe tọn lẹ. E sọ yin sinima-zọnwatọ dé, aihundatọ oplo ji tọn dé po, he sọ yin yinyọnẹn taidi viyọnnu weyọnẹntọ Peller tọn. E yin dide do ogàntẹn Yeye Agbasaga otò Erin Osun tọn mẹ, e jẹ otẹn ehe mẹ to owhe 2010 tọn mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Tẹpá Tintan Mẹdehlan Klistiani lẹ Tọn to Naijilia
Tẹpá Tintan Mẹdehlan Klistiani lẹ Tọn to Nigeria, he yé sọ nọ ylọdọ Tẹpá Tintan Mẹdehlan Klistiani lẹ Tọn lọ to Gbagli, yín yọ̀whé de he Klistiani Mẹdehlan he tlọn yovotomẹ to owhe kanweko 19tọ jẹ 20tọ bo wá kú to Gbagli kavi awà Gbagli tọn devo lẹ ji yin didi do. Tẹp̣á lọ to ali he yí dotowhé daho Gbagli tọn ji. Aná he yè gán do mọ fie tẹpa lọ te to Google Maps ji wẹ CV7Q+CPR, 103101, Badagry, Nigeria. Kandai delẹ dohia dọ mẹdehlan he hugan 200 wẹ yín didi dofi.
Otàn
To whenue yovo lẹ gbẹ́ nọ họ̀ kanlinmọ lẹ to Aflika, ojlẹ he mẹ Klistiani Yovo lẹ hẹ̀n sinsẹ̀n yetọn wà po ojlẹ yovo-dugán-do-mẹyuu-ji tọn po tọn, yovo he kú tofi susu to Aflika lẹ ma whè.
Susu yovo ehelẹ tọn wẹ ovà po ovà-gbó po hù na agbasa yetọn ma sọgan họavun sọta awutu lọ bọ amasin he gán gbọ̀ awutu enelẹ ma sọ tin to ojlẹ lọ mẹ wutu.
Nukọnmẹ wẹ e wá yin yinyọnẹn dọ quinine nọ gbọ̀ ovà. Nue zọ́n bọ Mẹdehlan Klistian he sẹtẹn wa Gbagli sọn yovotomẹ to 1845 susu kú niyẹn bosọ yin didi do Gbagli
To whenue mẹdehlan yovo lẹ wá Gbagli, e ma dẹ́n bọ mẹdopo to yé mẹ kú. Mrs. Eliza Phillips Gollmer, asi dopo to nukọntọ mẹdehlan lẹ lọ tọn Rev. Charles Andrew Gollmer (mẹhe e dà to whenue asi he e dà to ojlẹ yovo-dugán-do-mẹyuu-ji tọn whenu to Sierra Leone kú to aliho dopolọ mẹ godo) wẹ omẹ tintan he yin didi do tẹpá lọ mẹ to osun 4tọ azán 11tọ, 1845 to whenue e ko jẹ awutu sinsinyẹn de na osun atọ̀n godo, bọdo uwọ go, mẹdehlan susu devo lẹ wẹ yin didi do finẹ. To whenue oṣiọ etọn ko yin didi do nọtẹn lọ godo wẹ tẹpá lọ wa yin gbigbá na mẹdehlan yovo lẹ.
File wẹ yè di mẹdehlan yovo devo lẹ do, taidi Mrs. Müller, asi Rev. J. C. Müller he bayi matin-tọ́ to azán 26tọ, osun awetọ, 1848; gọna Eugene Celadon Van Cooten (Dotó mẹzẹtọ Dutch-nu de) po asi etọn, Emily Primrose Van Cooten, he ovà-zọ̀n sinsinyẹn de hù to azán 13tọ, osun atọ̀ntọ 1851 po azán 17tọ osun 5tọ 1850 po.
Yovo devo he ma tlẹ yin mẹdehlan lẹ yin didi do tẹpá ehe mẹ. Dopo to ye mẹ wẹ Mr. George Brand, British Consul de to Awọnlin to ojlẹ yovo-dugán-do-mẹyuu-ji tọn whenu mẹhe ovà-gbó po slá po hù to azán 16tọ osun 6tọ 1860. Mẹdehlan Aflikanu delẹ lọsu yin didi do finẹ, taidi Mr. Edward Philips, mẹdehlan-mẹplọntọ Sierra Leon-nu de he adingbe hù to azán 13tọ, osun 3tọ 1847.
Mẹdevo lẹ taidi Mr. Mark Willoughby, yèdọ gbèsenamẹtọ Sierra Leon-nu Gollmer tọn de he kú to azán 9tọ, osun 5tọ 1850, to whenue e ko jẹ awutu sinsinyẹn de na whenu dindẹn godo, sinsẹ̀ngán ṣọṣi Anglican po Methodist tọn Naijilia-nu he nọ̀ po yovo lẹ po to whelọnu delẹ lọsu yin didi to tẹpá enẹ mẹ ga. Mẹdehlan sinsẹ̀n Katoliki tọn po Society of African Missions tọn lẹ lọsu po tindo tẹpá yetọn dovo to Topo fie azọ́n yẹwhehodidọ tọn yetọn yin wiwa te hugan.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Tẹpá lẹ to Naijilia
Kola Akinlade
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Agege
Agege yin topẹvi de podọ lẹdo gandudu dokọ̀ tọn de po to Mimá Ikeja tọn mẹ to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ to Naijilia.
Fihe hogbe lọ wa sọn
To whenue gbànja didó jẹ zòdu ji to lẹdo Agege tọn mẹ, e dọ̀n ayidonugo mẹsusu tọn. Nukọ̀nyiyi Agege tọn wa aimẹ po awuyiya po bọ filọ lẹzun nọtẹn ajọ́ gbànja sisa tọn daho de. Lẹdo lọ dọ̀n ayidonugo mẹsusu sọn akọ̀ voovo po yanwle voovo lẹ po taidi huhlọ́nzọ́n-watọ lẹ, ehe suhugan yetọn lẹ yin Hausa lẹ. Whedepopenu he Ayọnu lẹ do hudo azọ́n sinsinyẹnwatọ he na wazọ́n delẹ taidi atín lẹ hihọ́ liai, yé nọ yì ylọ suhugan Hausanu ehe lẹ tọn. Na azọ́n ehe tọn wutu, lẹdo he sẹpọ filọ fihe Hausanu lọ lẹ nọ nọ̀, wa yin yinkọdona  to Ayọgbe mẹ dọ ‘Ilu Awon Ageigi’ ehe sọgan yin lilẹdo Gungbe mẹ dọ "otò mẹhe nọ sán atín lẹ tọn". Yinkọ lọ Agege wa yin dide sọn hogbe lọ Ageigi (atín sántọ) mẹ.
Nudọnamẹ gando lẹdo etọn lẹ go
Dogbó Agege tọn sọn adà Agéwaji Awọnlin tọn tọn mẹ dlẹnkàn sọn aliho Dopemu tọn ji gbọn aliklán Anu-oluwapo tọn ji yì olukosi to odò waji  Fagbola tọn gbọn aliklán Osobu sọyi aliho Orile kaka yì aliho Old Agege Motor Road to amìyọ̀nwhe  Nitel tọn. Sọn adà Hùwaji Awọnlin tọn tọn mẹ e dlẹnkàn sọn ahì pẹvi Ashade tọn mẹ sọyi aliklán Akilo tọn ji.
Sọn adà whèzẹtẹn tọn Awọnlin tọn ji e dlẹnkàn sọn aliho Ọba Ogunbi tọn ji kaka yì aliho he dasá yì aliho Agege Motor tọn ji to awàji azọ́nwatẹn Nitel tọn. Sọn adà whèyihọ-waji tọn Awọnlin tọn, dogbó Agege tọn dlẹnkàn sọn alihogbó Abeokuta ji sọn Gandudu Dokọ̀ tọn Ikeja tọn mẹ sọyi aliplitẹn Dopemu tọn ji.
Tito Ajọwiwa tọn
To whenue azọ́nwhe agahún tọn Dasab Airlines gbẹ tin to aimẹ, Agege wẹ azọ́nwatẹn Awọnlin tọn etọn nọ.
Otàn
Gandudu Dokọ̀ tọn Agege tọn lọ yin didoai to 1954 bo to azọ́nwa ganji kakajẹ 1967 to whenue awhànzọ́nwatọ lẹ hò gántẹn yi whla tintan godo bo yin zize do aṣẹpipa Agbegbe Ikeja tọn tọn glọ na owhe wiatọ̀n. Agege wa yin didesẹ sọn aṣẹpipa Gandudu Dokọ̀ tọn Ikeja tọn glọ to 1980 bo gbọsi mọ kakajẹ 1983 to whenue Awhànfuntọ lẹ sọ vọ́ gántẹn hòyí whlá dopo dogọ bo de tito Gandudu Dokọ̀ tọn tọn sẹ̀ sọn aimẹ to whelọnu. Whla dopo dogọ Agege gbọṣi Ikeja glọ na owhe ṣidopo (6) devo. To godo mẹ, gandudu dokọ̀ tọn atọ̀n ko yin dide sọn Gandudu Dokọ̀ tọn Agege tọn mẹ. Ehelẹ wẹ: Alimosho, Ifako Ijaye po Orile-Agege po.
Omẹ lẹ
Omẹ akọ̀ voovo lẹ tọn wẹ tin to lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn Agege tọn mẹ amọ́ Awori lẹ wẹ yin akọta jọun he to finẹ lẹ. Okọ́ tangan he Gandudu Dokọ̀ tọn lọ bẹhẹn lẹ wẹ Ogba, Asade, Dopemu, Orile, Magbon, Oko-Oba, Atobaje, Gbogunleri, Isale Oja, Oke-Koto, Panada, Tabon-Tabon, Ajegunle, Sango, Keke, Papa uku/Olusanya, Oniwaya, Moricas, Iloro, Mangoro, Darocha, Onipetesi, Alfa Nla po Agbotikuyo po. Ayọnu lẹ wẹ yin suhugan mẹhe nọ nọ̀ Gandudu Dokọ̀ tọn lọ mẹ lẹ gọna vude poun akọ̀ he ma nọ dó Ayọgbe lẹ tọn.
Nujijọ lẹ
To azán 3tọ Ayidosun owhe 2012 tọn, Agahun Dana Air 992 tọn gbà dọ owhé de go dile e to tintẹnpọn nado jẹ̀te do agahúnglintẹn Murtala Muhammed International Airport tọn, bo hù omẹ 153 he to agahún lọ mẹ lẹpo gọna omẹ 10 devo he to kọmẹ̀.
Wepinplọn
Wehọmẹpá Wehọmẹ Alavọ tọn Awọnlin tọn de tin to finẹ.
National Youth Service Corps Permanent Orientation Camp tin to Alihogbó Iyana-Ipaja tọn ji, to Agege.
Yẹdide-sẹdotẹn Lẹdo Agege tọn tọn
Pínpan glintẹn lẹ to Naijilia
Nọtẹn gbonu tọn he ṣáká dopọ hẹ ẹ lẹ
Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia Adà:Naijilia
Mansourou Aremou
Mansourou Adolphe Aremou (he yin jiji to azán fọtọ̀nnukundopotọ Lidosun 1952) yin alọgọtọ na mẹplọntọ podọ anadenanutọ aihundida lanmẹyiya tọn lẹ he yin Benẹnu dé. E ko sọ wazọ́n taidi alọgọtọ na mẹplọntọ to Wehọmẹ Alavọ tọn Benin tọn (National University of Benin) de sọn 1987 jẹ 2009. To pọmẹ hẹ azọ́n mẹpinplọn tọn etọn lẹ, e tindo otẹ̀n aṣẹpipa tọn de to bọlu alọ̀ tọn hiho mẹ. Ewọ wẹ yin Ogán na ogbẹ́ African Handball Confederation (CAHB) sọn Zósun 2008 tọn kakajẹ din. Ewọ sọ wẹ yin alọgọtọ na ogán ogbẹ́ International Handball Fédération tọn sọn 2008 gbọ́n.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1952 lẹ Adà:Benẹ-nu lẹ
Adeniji Adele
thumb|Adeniji Adele Ahọlu Musendiku Buraimoh Adeniji Adele II KBE (azán wiatọ̀ntọ Abọ̀húsun owhe 1893 tọn jẹ azán wiawetọ owhe 1964 tọn) yin Ahọlu Awọnlin tọn (Ọba of Lagos) sọn azán tintan Kọyànsun owhe 1949 tọn jẹ azán wiawetọ Liyasun owhe 1964 tọn.
Otàn gbẹzan etọn tọn
Adele yin jiji to owhe 1893 gbọn otọ́ etọn Buraimoh Adele po Onọ̀ etọn Moriamo Lalugbi po dali. Otọ́gbo etọn wẹ Ahọlu Adele Ajodun E plọnnu to wehọmẹ dokọtọn Holy Trinity Primary School he tin to Ebutte-Ero, enẹgodo wẹ e yì wehọmẹ daho CMS Grammar School to Awọnlin. To whenu e fó wehọmẹ godo, E yì plọn azọ́n aigba jijlẹ tọn. To azọ́n lọ fifo godo, e yin didohlan Ayimatẹn Kano tọn nado yì wazọn taidi aigba-jlẹtọ de. E wazọn po aigba-jlẹtọ he tọ́n sọn otò Cameroon tọn mẹ lẹ po to wẹkẹwhan tintan whenu. To 1920, Ahọvi Adeniji Adele hodo kọmẹ-gán Amodu Tijani Oluwa yì otò London tọn mẹ nado yì dọho gándo whẹho aigba Oluwa tọn ji to ogbẹ́ he nọ yin Privy Council nukọn. Kọmẹ-gan Amodu Tijani du to whẹho lọ ji. Whenu pẹde godo, Adele wazọn to akuẹsẹdotẹn bo sọ lẹzun ogán to finẹ to 1937. E mọ gigopanamẹnu daho Commander of the order of the British Empire yí to 1956 po Knight of the Order of the British Empire po to 1962 gbọn ahọsi glẹnsi tọn dali.
Tonudidọ po Nuhahun etọn lẹ po
Ahọlu Adele II nọ̀ godo na tonudọgbẹ jọja lẹ tọn he nọ yin Nigerian Youth Movement, E sọ yin dopo to ogbẹ́ ovì Oduduwa tọn lẹ mẹ he nukọntọ etọn yin Obafemi Awolowo. Tonudọgbẹ he e kọnawudopọ hẹ ehe jẹagọ do tonudọgbẹ he to aṣẹpa to whelọnu NCNC/NNDP he yin didoayi to owhé Docemo tọn gbe gbọn Herbert Macaulay dali. Tonudọgbẹ NNDP jeagọ do Ahọlu Adele nado jẹ Ahọluzinpo ji na e ma tọ́n sọn kúnkan Dosunmu tọn mẹ wutu, ehe hẹn yé ze oho lọ yi whẹdọhọsa nado glọnalina hunwhẹ jẹgbakun zize dó ota na ẹn tọn. Jlọjẹ he Ahọlu Adele dó nado jẹ gánzinpo ji yin godonọna gbọn ogbẹ́ Judicial Committee of the Privy Council dali to Glẹnsi tomẹ to owhe 1957.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1893 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 1964 lẹ Adà:Naijilia-nu lẹ Adà:Ahọlu lẹ to Naijilia
Ayimatẹn Nasarawa Tọn
thumb|Nọtẹn he to yẹdide Naijilia tọn lọ ji Ayimatẹn Nasarawa Tọn yin dopo to Ayimatẹn gbàn-atọn-nukun-dopo he tin to Togbo Naijilia tọn mẹ lẹ mẹ. Tatọ́-tònọ etọn wẹ Lafia. Eyin didoai to azan tintan Kọ́yànsun owhe 1996. Bo yin dìde sọn Ayimatẹn Plateau tọn. E do dogbo hẹ Ayimatẹn Kaduna tọn to Agewaji. Ayimatẹn Nasarawa tọn do dogbo hẹ FCT Abuja to Whèyihọ-waji, Mọdopolọ e do dogbo hẹ Ayimatẹn Kogi tọn podọ Ayimatẹn Benue tọn  to Hùwaji. Mọdopolọ e do dogbo hẹ Ayimatẹn Taraba tọn po Ayimatẹn Plateau tọn po to Whèzẹtẹn-waji. Mẹ hihia he wa aimẹ to owhe 2006 dohia dọ Ayimatẹn Nasarawa tọn yin Ayimatẹn gbà-nukunatọ́ntọ he gbẹtọ su te hugan to Otogbo Nigeria tọn mẹ. Ayimatẹn Nasarawa tọn wẹ yin Ayimatẹn fọtọ́ntọ he klo hugan to Otogbo Nigeria tọn mẹ.
Gandudu-Lẹdo tọn lẹ to Ayimatẹn Nasarawa tọn mẹ
Gandudu Dokọtọn wiatọ̀n wẹ tin to Ayimatẹn Nasarawa tọn mẹ. Ayimatẹn ehe bẹ lẹdo gandudu Dokọtọn wiatọ̀n hẹn, ehelẹ wẹ:
Akò jọun Ayimatẹn Nasarawa tọn lẹ
Akò jọun Ayimatẹn Nasarawa tọn lẹ wẹ Aguta, Gbagyi, Alago, Basa, Ebira, Egbon, po Gwandara po. Ogbe voovo ko-atọ́nnukunẹnẹ wẹ tin to Ayimatẹn lọ mẹ, delẹ to ye mẹ wẹ: Migili(Koro), Alago, Gwandara, Kunari, Hausa Fulani, Mada, Gwari, Rindre, Afo, Eggon po Ebira.
Akọ po sinsẹ̀n jọun he tin to Ayimatẹn Nasarawa tọn lẹ po
Sinsẹ̀n Klistiani lẹ tọn po Malenu tọn po wẹ su hugan to Ayimatẹn Nasarawa tọn mẹ, ṣigba mẹdelẹ gbẹ nọ basi sinsẹn Devo lẹ amọ yé ma su.
Ayimatẹn-gán
To azan koatọ́n-nukunẹnẹ Nuwhàsun owhe 2019 tọn, Abdullahi Sule wẹ yee Ayimatẹn-gán dó e ji to alọnu din ogbẹ APC tọn mẹ wẹ ewọ tin te.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Naijilia Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia
Láwuyì Ògúnníran
Láwuyì Ògúnníran  (azán atọ́ntọ Abọhunsun owhe  1935  – azán Ko-nukundopotọ Zosun owhe 2020) yin Naijilia vijiji de he nọ kan Aihundida do owe mẹ, e ko de owe susu tọ́n to ayọgbe mẹ. Owe lọ he hosọ etọn yin Eégún Aláré yin gigopana podọ e lẹzun owe he dona nọ yin pinplọ́n wehọmẹvi lẹ to wehọmẹ daho súsú lẹ to togbo Naijilia tọn mẹ. Owe susu lẹ ko yin didetọ́n nado basi zẹẹmẹ azọ́n etọn lẹ, podọ kandai de yin bibasi gbọn Saudat Adebisi Hamzat dali to wehọmẹ alavọ Ilorin tọn bọ hosọ etọn yin "A New Historicist Analysis of Selected Plays of Lawuyi Ogunniran and Olu Owolabi". Durotoye Adeleke, he yin weyọnẹntọ́ daho to ogbe pinplọn to wehọmẹ alavọ Ibadan tọn lọsu basi dodinnanu Shakespearean Fool tọn to azọ́n he Ogunniran wa po Aihun devo lẹ gbọn Adébáyọ Fálétí, Ọláńrewájú Adépọjù and Afọlábí Ọlábímtán dali.
Alọdlẹdonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Naijilia-nu lẹ Adà:Ovi he ye ji to owhe 1935 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 2020 lẹ
Douglas Bravo
Douglas Ignacio Bravo Mora (azán widopotọ Whejisun owhe 1932 tọn yi jẹ azán gbàn-nukundopotọ Alunlunsun owhe 31 2021 tọn) yin tohodọtọ to otò Venezuelan tọn mẹ po avunhotọ guerrilla tọn po. E yin jiji do Falcón, to Venezuela.
Kosofe
Kosofe yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to  Ayimatẹn Awọnlin tọn, to Naijilia. Tatọ́-tẹnnọ etọn tin to topẹvi Kosofe tọn mẹ.
E tindo lẹdo he gbló sọ̀ kilomẹtlu 81 lẹdope. Gbẹtọ sọha 665,393 wẹ tin to finẹ to mẹhihia 2006 tọn whenu. Sọha pósu tọn lẹdo lọ tọn wẹ 100 Fihe gbẹtọ lẹ su te hugan to Kosofe wẹ Ikosi.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia