cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lady IB
Ibitoru I.B. Green, yin yinyọnẹ̀n ganji di Lady IB, é yín hanjitọ́ dé bo wa sọ́n Otò Bonny tọn mẹ, to Ayimatẹn Rivers tọn mẹ to tògbo Naijilia tọn mẹ. E yin dide di ogan ná (Performing Musicians Association of Nigeria Rivers State Branch) to owhe 2013 podọ ewọ wẹ omẹ awetọ he ná mọ otẹn enẹ yi gbọnvona Muma Gee. To Whenue e wazọn na nudi Owhe dopo godo, é sọ yin dide whla awetọ́ dó otẹn lọ mẹ. É ko wazọn dopọ́ hẹ́ Aihundatọ Daniel Wilson, King Sunny Brown, Don Bruce, Geraldo Pino po Prince  David Bull po mẹdevo lẹ po ga.
Alọdlẹdonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Alimosho
E ko wa yin mimá do Lẹdo Whedo Nukọ̀nyiyi-dindin tọn (Local Community Development Areas (LCDA)) susu. Tito vọjlado bibasi na LCDA tọn lọ bẹjẹeji to anademẹ Bola Ilori, mẹhe yin azìnponọ Gandudu Dokọ̀ tọn Alimosho hoho tọn lọ tọn. Mimá kleunkleun ṣidopo he yin didetọn sọn Alimosho hoho tọn lọ mẹ lẹ wẹ: Agbado/Oke-odo LCDA, Ayobo/Ipaja LCDA, Alimosho LG, Egbe/Idimu LCDA, Ikotun/Igando LCDA po Mosan Okunola LCDA. LGD lọ mẹ wẹ otò-hunnukún Egbeda/Akowonjo tin te.
Alimosho yin didoai to owhe 1945 tọn mẹ podọ e nọ̀ aṣẹpipa agbegbe whèyihọ-waji tọn (western region) tọn glọ to whenẹnu. Suhugan mẹhe nọ nọ̀ Alimosho lẹ tọn wẹ yin Egbado lẹ. Lẹdo lọ tindo nuwiwa aṣà tọn susu lẹ, dehe yin tọ́ntlọ́ngbọ́n to ye mẹ lẹ wẹ hùnwhẹ whemẹ̀whemẹ̀ tọn Olò lẹ, Gunnukó lẹ po Egungun lẹ po tọn. Sinsẹ̀n tangan he to lẹdo lọ mẹ lẹ wẹ, Male po Mẹylọhodotọ́ Klisti tọn lẹ po. Ayọgbe wẹ yè nọ do hugan to lẹdo lọ mẹ.
Wekantẹn Alimosho tọn tintan yin petlezìn onù-awènọ de to tòhomẹ-liho Council tọn ji, fie ko wa yin LCDA Egbe/Idimu tọn todin.
Nọtẹn gbonu tọn lẹ
Adà:Naijilia Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia
Bimbo Oshin
Bimbo Oshin (yin jiji to azán ko-nukunẹnẹtọ, Liyasun, owhe 1971) yin yọnnu aihundatọ sinima tọn Otò Naijilia tọn.
Bẹjẹeji gbẹzan po azọn etọn po
Bimbo Oshin yin jiji to azán ko-nukun-ẹnẹtọ, Liyasun, owhe 1971 tọn mẹ, to Ondo, tòdaho de mẹ to Ayimatẹn Ondo tọn mẹ to Huwaji Whèzẹtẹn tọn to Otò Naijilia tọn mẹ. Oshin yi Wehọmẹ Alavọ Awọnlin tọn fihe e mọ gbedewema Bachelor of Arts (B.A.) yi te to oyọnẹn tamẹnuplọnmẹ tọn mẹ. Bimbo bẹ azọn aihundida tọn etọn jẹeji to owhe 1996 tọn mẹ, ṣigba eyin yinyọnẹn ganji to whenuena e tọ́n to aihundida owhe 2012 tọn de mẹ he nọ yin Omo Elemosho.
Ovu whenu etọn
Bimbo Oshin whẹn to Ayimatẹn Ondo tọn mẹ fihe e yi wehọmẹ weplọnmẹ dokọ̀ tọn Saint Anne's Primary School etọn te. Enẹgodo, e yi Staff Primary School to Ile-Ife, to Ayimatẹn Osun Tọn. Na nuhe du wehọmẹ weplọnmẹ he bọdo enẹgo, e yi Girls Academy, Sandgrouse to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ. Bimbo Oshin sọ zindonukọn to wehọmẹ daho yiyi mẹ to wehọmẹ Alavọ Awọnlin tọn mẹ fihe e mọ gbedewema Bachelor of Arts (B.A.) degree yi te to philosophy mẹ.
Azọn etọn
Owanyin Bimbo Oshin tọn na azọn aihundida tọn bẹjẹeji sọn ovu whenu etọn gbọn. E ko nọ to aihundida nupinpọn-do-plọnnu tọn delẹ basi hẹ mẹdaho etọn lẹ to whegbe dai bo nọ basi hoyidokanji video he ma yin nujọnu he ye basi lẹ tọn. Ṣigba e bẹ azọn aihundida tọn etọn jẹeji to whenue e gbẹ tin to Wehọmẹ Alavọ tọn Awọnlin tọn. Mẹdaho họntọn etọn tọn hlẹ Ogbẹ de he nọ yin yiylọdọ Ogbẹ Ara Osan tọn. E dọna ẹn dọdọ emi ko kọnawudopọ hẹ Ogbẹ lọ dọ uwọ lọsu ni hodo emi biọ emẹ ga. Bimbo yigbe, bo kọnawudopọ hẹ Ogbẹ (Ara Osan) to owhe 1996 mẹ bosọ to yiyi na zépọn. E zan owhe ẹnẹ to ogan etọn glọ to Ogbẹ Ara Osan tọn he Rasaq Ajao do ai mẹ. Nalete e bẹ azọn aihundida sinima tọn jẹeji po English soap operas po ṣigba todin, e tin to Yoruba movie industry bo to dagbewa. Hosọ sinima tintan he yin didetọn bosọ hẹn ẹn diyin he e basi wẹ "Akobi" to owhe 1997 tọn mẹ.
Nutindo etọn lẹ
Nutindo Bimbo Oshin tọn lẹ na gbẹ yin vivọzepọn ṣigba todin, e yiyi livi $18.
Ajọ̀ po yindidi etọn po
To owhe 2016 tọn me, e mọ gigopana po ajọ̀ Icon Category to Afro-Heritage Broadcasting and Entertainment and Awards mẹ.
Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1971 lẹ
Maryam Ado Mohammed
Maryam Ado Mohammed, he sọ yin yinyọnẹn taidi Maryam Booth (yin jiji to azán koewheawetọ Kọyansun, owhe 1993 tọn) yin Aihundatọ Naijilia tọn podọ apajlẹ nọ, he yin yinyọnẹn na mahẹ he e tindo to aihun lọ Milkmaid to owhe 2020 tọn mẹ, he yin afọzedaitọ Naijilia tọn na which was Nigeria's representative for the best international feature category at the Academy Awards. Na mahẹ etọn taidi "Zainab" to aihun lọ mẹ,e du the Africa Movie Academy Award na Aihundatọ he penugo hugan nado gọnalọ to mahẹ tintindo mẹ.
Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn podo we yinyọnẹn etọn po
Maryam yin jiji to azan koewheawetọ kọyansun, owhe 1993 tọn, to Otò Kano tọn mẹ. Awe to nọvi etọn lẹ mẹ, podo onọ etọn po yin Aihundatọ numimọnọ lẹ. To hokansemẹ gbangba tọn de whenu hẹ BellaNaija, e dọdọ emi ko to mahẹ tintindo to aihun mẹ sọn whenue e tindo owhe ṣinatọ.
Azọn etọn
E deana na 2019 edition of the Best of Nlooywood Awards.To 2020, Maryam du ajọ best supporting actress category to Africa Movie Academy Awards mẹ.
Alọdlẹndonulẹ
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1993 lẹ Adà:Naijilia-nu lẹ Adà:Sinimọto-basitọ lẹ to Naijilia
Queen Okafor
Queen Nonyerem Okafor  yin yọnnu Naijilia tọn de he tindo ofún hugan to togbo Naijilia tọn blebu mẹ. E yin tovi Nneobi-Nnewi tọn, to  Ayimatẹn Anambra tọn he tin to huwaji Naijilia tọn, Queen bẹ gbẹzan wehọmẹ etọn jẹeji to Owerri. Ewọ wẹ ovi awetọ to ovi atọ́n he mẹjitọ etọn lẹ tindo mẹ. To vuwhenu, e ma tindo ofún susu, ofún etọn jẹ wúwúji mapote to whenue e yin owhe Konukundopo mẹvi. E nọ nọ̀ Awọnlin, to togbo Naijilia tọn mẹ, fihe e tẹnpọn nado biọ ogbẹ́ Aihundida sinimọto tọn mẹ (he nọ yin yiylọdọ Nollywood). Queen nọ whlẹ́ ofún etọn lẹ sẹ whẹwhẹ. Ṣigba ofún etọn lẹ ma yin jijlẹ nado yọn tedidi ofún etọn tọn taun.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Naijilia-nu lẹ Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Sola Asedeko
Sola Asedeko yin aihundatọ sinima tọn, sinima-bayitọ, podọ anadenanutọ dé po he yin Naijilia-nu dé. E yin yinyọnẹn lẹdo taidi Abeni na ada tangan he e yiwa to Abeni mẹ, yedọ sinima Otò Naijilia tọn dé he yin Bibasi to owhe 2006 mẹ bosọ yin anadena gbọn Tunde Kelani dali.
Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Asedeko yin jiji dó Ayimatẹn Awọnlin tọn, Hùwaji-Whèyihọ tọn to Otò Naijilia tọn mẹ. E yi Wehọmẹ Somori Comprehensive High to Ogba fihe e yi gbedewema wehọmẹ daho tọn te whẹpo e do dedo Wehọmẹ Alavọ Awọnlin tọn fihe e yi gbedewema bachelor's degree to theatre art mẹ te, enẹgodo e yi gbedewema daho to Public Administration mẹ.
Azọn etọn
E bẹ azọn aihundida tọn jẹeji to owhe 2006 mẹ, owhe dopolọ he mẹ eyin tlọntlọngbọn to (sinima) Abeni tọn mẹ, sinima dé he Tunde Kelani yin basitọ podọ anadenanutọ dé na.
Sinima lọ hẹn ẹn diyin to lẹdo etọn mẹ, ehe dọn ayidonugo mẹdaho Tunde Kelani tọn, mẹhe yin anadenanutọ aihun lọ tọn, bọ e sọ vọ yíì zan to aihun nukundeji devo mẹ he hosọ etọn yin The narrow path, podọ ewọ wẹ yin omẹ tangan he sọawuhia to aihun ehe mẹ fie e sọawuhia taidi yọnnu jọja dé he dona dè dopo to sunnu awe he jlo na dà ẹ lẹ mẹ te. Aihun ehe wá yin pinpọnhlan di dehe dona yin nina ajọ̀ dé. E ko sọawuhia to sinima Otò Naijilia tọn po soap operas tọn susu po mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ebute Ero
Ebute Ero yin tòpẹvi de he tin Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ to otò Naijilia tọn mẹ. E yin tòpẹvi de to aṣẹpipa lẹdo gandudu dokọtọn Lopo Awọnlin tọn glọ. Ebute Ero yin apadewhe tòdaho Awọnlin tọn. Tòpẹvi ehe yin adà tangan de he nọ do haṣinṣan he tin to tòvi hoho Awọnlin tọn lẹ po yọyọ lẹ po ṣẹnsẹn, podọ ahi de he nọ yin yiylọdọ Ahi Ebute Ero tọn tin to lẹdo ehe mẹ, ahi ehe yin dopo to ahi hoho lẹ mẹ podọ e sọ yin dopo to ahi he klohugan to Naijilia lẹ mẹ.
Adeniran Ogunsanya College of Education
thumb|Adeniran Ogunsanya College of Education Adeniran Ogunsanya College of Education he yin sinsan do pẹvi nọyin (AOCOED), eyin wehọmẹ alavọ tọn De(Higher Education) he tin to otò ọtọ-awori tọn he tin to oglọ na gandudu dokọtọn Ọjọ, to Aimatẹn Awọnlin tọn. Wehọmẹ Adeniran Ogunsanya tọn nọ plọnme nado lẹzun mẹplọntọ bosọ no namẹ gbedewema he ye nọ ylọdo Nigeria Certificate in Education(NCE) podo nuplọnme mehọme lẹ tọn tintan po (Undergraduate first degree) po awukọndopọ hẹ wehọmẹ mẹho lẹ tọn (Ekiti State University) wehọmẹ alavọ tọn Ekiti tọn po.
Ebute Ero
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Ahi lẹ
Adeniran Ogunsanya College of Education
Otàn wehọmẹ lọ tọn
Wehọmẹ lọ wẹ yin yinyọnẹn di wehọmẹ alavọ tọn kavi Wehọmẹ Daho Ayimaten Awọnlin tọn (Lagos State College Of Education)ye sọ zee dai to owhe 1958 taidi wehọmẹ mẹplọntọ lẹ tọn, bọ yé sọ yi wehọmẹvi kanweao(90) jenukọn. To owhe 1982 mẹ, ye ze wehọmẹ lọ sọn Surulere sọyi ọtọ-awori na nuhe nọ hẹn wepiplọn bọawu ma tin to finẹ wutu bọ wehọmẹvi lẹ sọ to susu dogọ to whemẹwhemẹ.
Solomon Arase
Solomon Ehigiator Arase (jijizan 22 Ayidosun 1956) yin ponọ sunnu Naijilia-nu he yin ponọ-gán daho hoho. E yin azọ́ndena nado yin ponọ-gán daho do otẹn Suleiman Abba tọn mẹ to 2015, podọ Ibrahim Kpotun Idris sọ lẹzun ponọ-gán daho do otẹn etọn mẹ to 2016.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Agoli-agbo
right|thumb|Agoli-agbo. right|thumb|Agoli-agbo (to ṣẹnṣẹn), jẹnukọnna 1900. right|thumb|Whenue Agoli-agbo to yinyin zize do ofin ji, 1895. Agoli-agbo wẹ nọ yin pinpọ́nhlan di mẹhe yin ahọlu wiawetọ podọ godo tọ Dahomey ton. E nọ ganzìnpo ji sọn 1894 jẹ 1900.
Otàn gbẹzan tọn
E hẹ ofin ji to whenue ahọlu he jẹnukọn na ẹn, Béhanzin, yin zize sọyi kanlinmọgbenu to whenue e ṣíawhàn to awhàntọ́nmẹ France tọn whlà awetọ sọta Dahomey whenu godo.
Kanlinmọgbenu-yì yì Béhanzin tọn ma hẹn gandudomẹji France tọn sọgbe hẹ osẹ́n. Awhangán France tọn lọ Alfred-Amédée Dodds hùn dotẹnmẹ dote na mẹlẹpo he ko gbẹ wá sọn whédo ahọlu tọn mẹ nado hẹ ofin lọ ji, eyin mẹlọ ko saa yigbe nado doalọwemẹ dọ gbèkọndopọ de ko yin didoai he nagbè France nado yin hihọ́basinamẹtọ Ahọluduta lọ tọn; yemẹpo wẹ gbẹ́.
To godomẹ, to azán fọtọ̀ntọ Alunlunsun, Owhe 1894 tọn, Awhangán Béhanzin tọn Ahọvi Agoli-agbo(mẹhe sin yinkọ zẹemẹdo "ahọluduta lọ ma ko jai", nọvisunnu Béhanzin tọn po visunnu Ahọlu Glélé tọn po doalọwemẹ. E yìn zizedo lọ ofin ji taidi 'kọmẹgán' de kakati ni yin taidi ayimatẹngán akọta jọun de tọn, gbọn Francenu lẹ dali to whenue e yigbe nado doalọwemẹ dọ akọta emi tọn ko jogbè.
E 'dugán' na owhe ṣidopo, bọ afọ̀zedaitọ gandudu France tọn de yin alọgọtọ na ẹn. Francenu lẹ basi tito nado deanana aṣẹpipa, ehe yé penugo nado wà to azán wiawetọ, Afínplọsun, owhe 1900 tọn. Dile aṣẹ̀glànglànpanamẹ po mẹtitafu yovo lọ lẹ fọn bo to sinsinyẹn deji dogọ́, Agoli-agbo họ̀njẹgbé bo dedó Gabon.
To 1910, yè nagbè e nado lẹkọwa bo nọ̀ Agbegbe Savẹ tọn. Sọn ojlẹ de mẹ jẹ devo mẹ e nọ lẹkọyi Abomey nado yì bayi sinsẹ̀n na tọgbó lẹ po ahọlu he wayi lẹ po. Ohia Agoli-agbo tọn wẹ afọ̀ de he to osé de hò, ogá de (ohia awhànfunnu hoho lẹ gigọjó tọn to osẹ̀n yọyọ he aṣẹpatọ yovo lẹ zedai lẹ tọn), po akíza de po, gọna ahọlu godo tọn Dahomey tọn.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Edati
Edati yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to aṣẹpipa Ayimatẹn Niger Tọn glọ to  Naijilia.
LGD lọ bẹ lẹdo voovo awe he yin kinklán gbọn tọsisa Kaduna tọn (Kaduna River) dali de lẹ hẹn. E tindo aigba he gbló sọ̀ kilomẹtlu 1,752 lẹdo pé podọ gbẹtọ sọha 160,321 wẹ tin to finẹ to mẹhihia 2006 tọn whenu.
Sọha pósu tọn (Postal code)  lẹdo lọ tọn wẹ  913.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Lẹdo Dokọ̀ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ
Farida Jalal
Farida Jalal yin Aihundatọ to azọnwhe aihundidalamẹyiya tọn he to Agewaji Naijilia tọn he yin yinyọnẹn taidi Kannywood mẹ de.
Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn podo we pinplọ etọn po
Farida Jallal yin jiji to azan awetọ abọhusun, owhe 1985 tọn to Katsina, Ayimatẹn Katsina tọn mẹ. Farida whẹn bo plọnwe to otò etọn titi mẹ to ayimatẹn Katsina tọn mẹ to fihe e wa sẹtẹn yi Ayimatẹn Kano tọn te tonukọn mẹ nado bẹ azọn aihundida tọn jẹeji to azọnwhe aihundidalamẹyiya tọn Hausa tọn he yin Kannywood mẹ.
Azọn etọn
Farida bio azọnwhe aihun tọn to 2002 fihe e sọawuhia to aihun tangan azọnwhe lọ tọn whelọnu tọn delẹ taidi Yakana, Sansani podo Madadi po. Aihundatọ Farida Jallal yin dopo to Aihundatọ he yin alọhẹndotena gbọ Ayimatẹn gan Kano tọn dali lẹ mẹ. To 2019, Farida har gọ jẹ aihundaji to Kannywood mẹ whla dopo do gọ. To gan lọ mẹ, e la dọ emi ko lẹkọ do aihun whe lọ podọ e tlẹ sọ la dọ emi na de aihun emitọn lẹ tọ to madẹ mẹ. To hokansemẹ de hẹ BBC Hausa whenu, Farida dọ emi ko yin titafu gbọn azọnwhe Kannywood tọn dali. To hokansemẹ de whenu, Aihundatọ Farida Jallal dọmọ to alọnu din sinsẹn ha malenu lẹ tọn jiji ji wẹ emi ze ayiha do.
Gbẹzan medetiti tọn etọn
Farida wlenalọ bo jivi awe, amọ dopo to ovi lọ lẹ mẹ ko ku. Tlẹnọ de we Farida yin to alọnu din.
Alọdlẹndonulẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1985 lẹ Adà:Naijilia-nu lẹ
Musiliu Smith
Musiliu Smith (jijizan 17 Lidosun 1946) yin ponọ sunnu Naijilia-nu he yin ponọ-gán daho hoho. E yin azọ́ndena nado yin ponọ-gán daho do otẹn Ibrahim Coomassie tọn mẹ to 1999, podọ Mustafa Adebayo Balogun sọ lẹzun ponọ-gán daho do otẹn etọn mẹ to 2002.
Doyin Okupe
Vuwhenu etọn
Doyin yin jiji to azán konukunawetọ, whejisun, owhe 1952 tọn mẹ to topẹvi Iperu tọn mẹ to Ayimatẹn Ogun Tọn to togbó Naijilia tọn. Ovi Doyin Mathew Adekọya tọn wẹ eyin, mẹhe yin azọnwatọ to azọnwhe Akuẹsẹdotẹn daho Naijilia tọn. Doyin yì wehọmẹ to st.Jude he tin to otò Ebute-Meta tọn mẹ to ayimatẹn Awọnlin tọn, E sọ hiawe to wehọmẹ Gbobi College tọn to otò Yaba tọn mẹ, e sọ yi wehọmẹ alavọ tọn to Ìbàdàn to ayimatẹn Ọyọ tọn.
Azọn egbesọ tọn etọn
Dile etlẹ yindọ Okupe yin doto he tindo oyọnẹn to Amasin bibasi mẹ, E sọ nọ doalọ to tonudidọ mẹ. E yin azinponọ na azọnwhe linlinwe Agbasalilo tọn he yinkọ etọn nọ yin "Mirror" to ojlẹ dé mẹ wayi.
Azọn etọn taidi doto he nọ basi amasin
Doyin wazọn to dotowhe ahọlu tọn to mẹdevo lẹ glọ, e tlẹ yin dotowhé St. Nicholas tọn he tin to Awọnlin whẹpo ewọ po gbẹdohẹmẹtọ etọn lẹ po taidi: Doto Seyi Robert po Doto Ladi Okuboyejọ po do gba azọnwhe yetọn titi. Yinkọ Azọnwhe lọ tọn wẹ Royal Cross Medical Center he tin to ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ. Ayimatẹngan Ogun dai tọn Olusẹgun Ọṣọba yin hokanse gbọn azọnwhe linlinnamẹwe tọn (The Nation) Naijilia tọn, to liyasun, owhe 2019 mẹ dọ:"Doto doyin Okupe po gbẹdohẹmẹtọ etọn Doto Seyi Robert wẹ whlẹn wheṣọtọ emitọn sọn oku sí na sopẹn he biọ ota mẹ na-ẹn to azan konukunatọntọ, liyasun owhe 1994" tọn.
Tonudidọ
To ojlẹ gandudu huhlọnnọ awetọ Togbo Naijilia tọn, E wazọn to tonudọgbẹ National Party of Nigeria (NPN) to vodide owhe 1983 tọn whenu. E sọ wazọn sinsinyẹn na tonudọgbẹ National Republican Convention, to gandudu atọ̀ntọ mẹ. E sọ yin dopo to mẹhe tonudọgbẹ lọ dè nado tin to otẹn kuavọ dido na togbogan to vodide National Electoral Commission (NEC) tọn to owhe 1993. Doyin yin dopo to mẹhe Awhangan Sanni Abacha wle do ganmẹ to gandudu etọn whenu to azán atọntọ, kọyansun owhe 1996 tọn lẹ mẹ, bo yin didesẹ sọn agbawhlẹntọ lẹ mẹ to ogbẹ́ United Nigeria Congress Party (UNCP) glọ. Togbogan Naijilia tọn Olusẹgun Obasanjo dè Doyin dó ogantẹn mẹbọdomẹgotọ tọn na tito nudọnamẹ tọn na gandudu etọn to owhe 2000 mẹ, E yin dide nado yì whlẹnagba na ogantẹn ayimatẹn tọn to tonudọgbẹ PDP tọn glọ. Ṣigba otẹn lọ yin yiyi sọn e si gbọn Gbenga Daniel dali. Enẹgodo Togbogan Naijilia tọn Goodluck Jonathan wá dé Doyin Okupe taidi alọgọtọ to azọ́n lẹ kọn to owhe 2012 mẹ. Okupe nọ basi Nujijla vobibla tọn na tonudọgbẹ PDP tọn. E wamọ to vodide Oluṣẹgun Obasanjo tọn whenu, Good luck Jonathan tọn whenu, Bukọla Saraki tọn whenu, podọ to Atiku abubakar tọn whenu lọsu ga. E dọ numọtolamẹ etọn to tonudidọgbẹ PDP tọn mẹ bo kọnawudopọ hẹ tonudidọgbẹ Accord tọn to owhe 2017. Ogbẹ̀ Accord tọn yan ẹn to owhe 2018 na e sọ to vodide la na tonudidọgbẹ PDP tọn, enẹwẹ na Bukọla Saraki. E lẹkọ do tonudidọgbẹ PDP tọn mẹ bo sọ dugan Hoyidọtọ tọn na Agbawhlẹntọ do ogantẹn togbogan Asi Abubakar tọn to owhe 2019 mẹ.
Gbẹzan etọn
Doyin Okupe da asi etọn Aduralere Okupe. E ji visunnu dopo, Ditan Okupẹ. To vodide Naijilia tọn whenu, Doyin nọgodona Atiku Abubakar he yin Agbawhlẹntọ to tonudidọgbẹ PDP tọn glọ, Ovi Etọn sọ nọgodona Muhammad Buhari. To whejisun, owhe 2020 tọn mẹ, E yin lila dọ asi etọn, Aduralere bẹ azọ̀n COVID-19 tọn to azán wiawetọ, lidosun, owhe 2020 tọn mẹ.
Hunyanhunyan po whẹsadokọnamẹ lẹ po
To avivọsun, owhe 2012 tọn, ogbẹ́ EFCC tọn sawhẹ dokọna Doyin dọ to owhe 2004 tọn e gbọawupo nado basi ali Imo tọn. Ewọ po Ayimatẹngan daho dọho lọ po gbọ to Whẹdatẹn họsa to avivọsun, owhe 2016 tọn mẹ, ye sọ sawhẹ devo dokọna Doyin dọ ewọ lọsu yí ₦702 Miliọnu to Biliọnu Awe he Dasuki bẹ du lẹ mẹ.
Hia yinukọn dogọ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1952 lẹ
Flora Nwapa
Florence Nwanzuruahu Nkiru Nwapa (azán wiatọ̀ntọ Alunlunsun, owhe 1931 jẹ azán fọtọ̀nnukundopotọ Koyasun, owhe 1993), yin tòvi otò Naijilia tọn de, mẹhẹ ko yin yiylọ dọ Onọ̀ na ogbẹ́ yọyọ wekikan Aflikanu tọn (modern African Literature). Ewọ wẹ yín nukọntọ na wekantọ yọnnu Aflika tọn lẹ podọ ewọ wẹ yọnnu wekantọ tintan he owe etọn yin zinjẹgbonu do glẹnsigbe mẹ to otò Britain tọn mẹ. Owe tintan he e kàn bo ylọ dọ "Efuru" gbọn "Heinemann Educational Books" dali he yin zinzinjẹgbonu to owhe 1966 zọ́n bọ mẹsusu yọnẹn, e sọ wá lẹzun gbẹtọ-nukundeji de to Aflika podọ to Yovo-tomẹ ga. Susu owe etọn lẹ tọn nọ sinai do gbẹzan yọnnu Igbo tọn lẹ ji.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Naijilia-nu lẹ Adà:Ovi he ye ji to owhe 1931 lẹ
Sola Fosudo
Sola Fosudo (yin jiji to owhe 1958) yin aihun nupinpọn-do-plọnnu tọn plọnmẹtọ dé, wekantọ dé, dodinnanutọ dé, aihundatọ dé po anadenanutọ aihundida tọn dé po he yin Naijilia-nu dé.
Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn po azọn etọn po
Sola wa sọn Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ. Eyin azọnplọn taidi Aihundatọ nupinpọn-dó-plọnnu tọn dé to Wehọmẹ Alavọ tọn Obafemi Awolowo University po University of Ibadan po fihe eyi gbedewema daho etọn yedọ Master of Art degree to nupinpọn-do-plọnnu mẹ te. E ko sọ tọ̀n to aihun susu lẹ mẹ bo ko sọ deanana aihun susu devo lẹ ga to Naijilia mẹ. E sọ yin ogan na adà aihundida po anazọnwiwa po (Department of Theatre Art), to Wehọmẹ Alavọ Ayimatẹn Awọnlin Tọn po anadenanutọ linlin tọn wehọmẹ Alavọ lọ tọn.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1958 lẹ Adà:Awọnlin-nu lẹ Adà:Naijilia-nu lẹ
Nnamdi Azikiwe
Benjamin Nnamdi Azikiwe (Azan fọtọnnukundopotọ Osun widopotọ Owhe 1904 jẹ Azan widopotọ Osun Atọ́ntọ Owhe 1996) kavi Zik doglido yin Naijilia sìn vijiji bo wa sọn Akọ̀ Ìgbò tọn mẹ. Azikiwe yin Dopo to Tonudọtọ Naijilia tọn lẹ mẹ, esọ yin nukọntọ na Owanyin zizedaga to otò Naijilia tọn mẹ kakajẹ egbehe, Mọdopolọ e sọ yin Tògán to Gandudu whla Tintan otò Naijilia tọn to Whenue Naijilia mọ mẹdekannujẹ yí to Owhe 1960.
Vuwhenu etọn
Azikiwe yin jiji to Azan fọtọnnukundopotọ Osun widopotọ Owhe 1904 to Zungeru, to Naijilia dile Etlẹ yindọ mẹjitọ Etọn lẹ yin Ígbò sọn apa whezẹtẹn waji Naijilia tọn. Nnamdi zẹẹmẹ do" Otọ́ Ṣie Tin Togbẹ̀". To wehọmẹ yiyi etọn godo to Methodist High School to Awọnlin, e dedo Otò Amẹlika tọn mẹ finẹ wẹ e yí Wehọmẹ Alavọ Howard tọn to Washington, D.c. bo fo wepiplọn to Wehọmẹ Alavọ Lincoln to Aimatẹn Pennsylvania tọn to Owhe 1930. E hiawe to Calabar Po Awọnlin Po. Ewọ wẹ Azinponọ na Morning Post West African Pilot. Ewọ wẹ mẹyuu Tintan he du Ayimatẹngan lẹpo to Naijilia to Owhe 1960. Ewọ wẹ Dowatọ Wehọmẹ Alavọ Usukka tọn. E ku to Owhe 1996.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Mary Slessor
Mary Mitchell Slessor (azán awetọ Awèwèsun owhe 1848 jẹ azán wiatọntọ́ Alunlunsun owhe 1915) yin wẹndagbe latọ dé sọn otò Scotland tọn mẹ he yin dide hlan oto Naijilia tọn mẹ. To Naijilia, Slessor plọn ogbe Efik tọn, he yin dopo to ogbe voovo he nọ yin didó to Otò Naijilia tọn mẹ, bo sọ jẹ nuplọn gbẹtọ lẹ ji. Na nukunnumọjẹnumẹ to ogbe lẹdo lọ mẹ tọn wutu podo nujikudonọ yìnyín etọn tọn wutu, Slessor yin jidedégo bo so yin alọkẹyi to lẹdo lọ mẹ, ehe na ẹn dotẹnmẹ nado lá wẹndagbe Klisti tọn mọdopolọ wẹ é sọ dín jlọjẹ yọnnu lẹ tọn podọ hihọ na yọpọvu lẹdo lọ mẹ tọn lẹ. E sọ yin yinyọnẹn taun na alọhẹndotena àṣà ahoho flinflin huhu tọn to Okoyong, he yin lẹdo dé to Ayimatẹn Cross River tọn to Naijilia.
Ayimatẹn Niger Tọn
thumb|Nọtẹn he to yẹdide Naijilia tọn lọ ji Niger yin ayimatẹn de to agbegbe he to ṣẹnṣẹn pẹpẹ otò Naijilia tọn bo ka sọ yin ayimatẹn he sin aigba kló hugan to togbó lọ mẹ. Tatọ́-tẹnnọ̀ ayimatẹn lọ tọn wẹ Minna.
Mary Slessor
Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Mary Slessor yin jiji to azan awetọ Awèwèsun owhe 1848 to Gilcomston, Aberdeen, Scotland sọn whẹndo wamọnọ tọn dẹ mẹ, he ma tlẹ sọgan penugo nado sẹ́ yé do wehọmẹ. E wọ wẹ ovi awetọ to ovi ṣianwe he Robert po Mary po ji lẹ mẹ. Otọ́ etọn he tlọn Buchan yin afọpa Jladadotọ dé. Onọ̀ etọn yin jiji to Oldmeldrum, Aberdeenshire bo sọ yin yọnnu yisenọ sinsiẹn dé. To owhe 1859, whẹndo lọ sẹtẹn yi Dundee nado yi dín azọn. Robert Slessor yin ahànnumunọ he ma penugo nado zindonukọn to afọpa jijlado sìn àjọ etọn mẹ bowa yi to azọn wa to núlitẹn dé. Onọ etọn he yin avọ̀lọ̀ntọ lọsu yi wazọn to núlitẹn dopolọ. To whenuena Mary do owhe widopo, e jẹ azọ́n whenu gli tọn waji to núlitẹn Baxter Brothers' Mill, he dohia dọ é na nọ má azan dopo dó Awe nado nọ yi wehọmẹ he azọnwhe lọ doai to afọnnu bo sọ zan whenu he po nado wazọn to azọnwhe lọ. Mary sìn otọ́ podo nọvisunnu awe he e tindo po kú gbọn azọ̀n he nọ yin pneumonia dali, bosọ jo Mary, onọ̀ etọn po nọviyọnnu etọn Awe po dó. To whenue é dó owhe wiẹnẹ, Mary ko lẹzun okàn-lọ̀ntọ́ he yọn azọn taun. E nọ wazọn sọn gàn ṣidopo afọnnu tọn jẹ gàn ṣidopo whejayi.Onọ etọn yin yisenọ de he nọ hia wema Missionary Record he ṣọṣi United Presbyterian Church he ko yin didiọ do (United Free Church of Scotland) nọ zinjẹgbonu to sunmẹsunmẹ he nọ basi hodọnamẹ gando hudo lẹ  podo nuwiwa sinsẹnzọn tọn lẹ po tọn.
Azọ́n sinsẹnzọ́n etọn tọn
To godo mẹ, Slessor kanwe hlan ṣọṣi ''United Presbyterian Church's Foreign Mission Board''. Whenue e yi oplọn lẹ godo to Edinburgh, e bẹ gbejizọnlin po dopo to hẹnnumẹ etọn Robert Mitchell Beedie po. Yé omẹ awelẹ tindó onọ daho dopolọ, yé sọ jẹ fihe yé jeyi to wheyihọ Aflika tọn to osun dopo godo. Slessor tindó owhe koatọnnukunatọn (28) to whenuena e yin sisẹdo whla tintan hlan agbegbe Calabar tọn to aigba omẹ Efik lẹ tọn ji. Yé na ẹn avase gándo numẹsẹn yetọn to wheyihọ Aflika tọn waji he gando yọnnu lẹ sìn ahoho jiji go. Slessor nọ họngbo yẹwhenọ tọn lẹ mẹ na owhe atọ̀n, bọ to azọ́n wa to gbètato lẹ mẹ. E jlo nado wazọn biọ Calabar sin tohomẹ, ṣigba e bẹ azọ̀n ova tọn, bo sọ lẹkọ dó otò Scotland tọn mẹ nado  dín pọngbọ. E lẹkọ dó Dundee to owhe 1879. To osùn fọtọnnukundopo godo, Slessor lẹkọ dó Calabar. Slessor nọ sẹ́ dehe su hugan to azọ́n-kuẹ etọn mẹ hlan onọ̀ etọn po nọviyọnnu etọn lẹ po to Scotland, ehe zọn bọ e plọn nado nọ du núdùdù he tin to lẹdo lọ mẹ lẹ. Nuhahun he Slessor pehẹ lẹ taidi jọja wẹndagbe latọ dé wẹ wehọmẹ mayi tovi lẹ tọn, podọ gbẹtọ yido sanvọ̀ to whenuena gbètato- gan dé kú godo, he ye yise dọ devi lẹ dóna plann ẹn dó yi ogbẹ devo mẹ. To owhe atọ̀n godo, Slessor lẹkọ dó Scotland na whẹho madogan tọn. E yí owhe atọ̀n he e zan to Scotland do penukundo onọ̀ po nọvi yọnnu etọn he ko to azọ̀n jẹ po go. To ehe godo, Slessor lẹkọ dó agbegbe he sọ dẹn dó Calabar.E whlẹ́n kanweko susu ahoho lẹ tọn sọn ogbé mẹ, fie ye ko yin jijodo nado nọ huvẹ kaka do kú kavi yin dudu gbọn kanlin ylankan lẹ dali. E gọalọ nado hẹnazọ̀ngbọna awutu nọ lẹ podọ e sọ doalọte ná aṣa he nọ biọ dọ mẹde dona nu nudido nado yọnẹn eyin mẹlọ ko jẹ osẹ́n mẹ kavi e ma yin mọ. Taidi wẹndagbe latọ dé, Slessor yi akọta devo lẹ mẹ, bosọ lá oho Jesu Klisti tọn. To sinsẹnzọ́n atọntọ́ etọn to Calabar whenu, Slessor se owẹ̀n dọ onọ̀ etọn po nọviyọnnu etọn po ko kú. To awubla etọn mẹ, e kàn ohó ehelẹ, Mẹde ma sọ tin he n'sọgan kàn otàn ṣe lẹ hlan ba, Olọn ko sẹpọ mi hugan Blitani, mẹde ma sọ tin he na lẹnnupọn gando goe ba to otò ṣe mẹ. Slessor wẹ nọgodona nupinplọntẹn ''Hope Waddell Training Institute to Calabar'', he mọ plọn anazọ́n Efik nù lẹ. Danuwiwa dó ahoho ma nọte dó Calabar ṣo,e sọ dlẹnkan yi lẹdo de he nọ yin Arochukwu to wheyihọ Calabar tọn.
Ayimatẹn Niger Tọn
Gandudu
Taidi suhugan ayimatẹn Naijilia tọn lẹ, e to yinyin anadena gbọn Ayimatẹngán po House of Assembly ayimatẹn tọn de po dali. To aṣẹpipa Abubakar Sani Bello tọn glọ to alọnu.
Mary Slessor
Okú etọn
Na owhe kande he gbọngodo to gbẹzan etọn mẹ, Slessor jẹ azọ̀n ova tọn debọdodego tọn he e bẹ to Calabar. Mahopọnna ninọmẹ lọ e zindonukọn to sinsẹnzọn etọn to Calabar mẹ. Sigba ova lọ wá hẹn gbọjọ dogọ bọ e ma sọgan zinzọnlin aliho gaa tọn ba, ṣigba yé nọ zee do kẹkẹ mẹ sọn fide jẹ fidevo. To bíbẹ Alunlunsun owhe 1915 tọn, whenue e tin to azọnwhe etọn to fie sẹpọ Use Ikot Oku,E jẹ ova sinsiẹn de. Slessor ku to azan wiatọntọ́ Alunlunsun owhe 1915.
Ayimatẹn Niger Tọn
Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn Lẹ
Ayimatẹn Niger tọn bẹ gandudu dokọ̀ tọn 25 hẹn. Ehelẹ wẹ:
Mary Slessor
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1848 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 1915 lẹ
Ayimatẹn Niger Tọn
Wepinplọn
Todohukanji wepinplọn alavọ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ tọn die:
Ogbè lẹ
Ogbè Ayimatẹn Niger tọn lẹ yin sislẹ sọgbe hẹ Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn (LGD):
Ogbè Sorko tọn po Zarma tọn po sọ nọ yin dido ga.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Naijilia Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia
Naguji
Naguji  yin ahọlu Kano tọn sọn owhe 1194 jẹ 1247 tọn mẹ. E yin visunu Yusa po Yankuma (kavi Muntaras) po tọn.
Mẹhe duahọlu to ewọ godo lẹ
Gujua (Gujjua), he yin visunnu Gijimasu tọn wẹ jẹ otẹn Gijimasu tọn mẹ.
Otàn gbẹzan etọn tọn to owe otàn nugbo Kano tọn mẹ
Ehe wẹ otàn gbẹzan tọn Naguji sọn Palmer's 1908 tọn lẹdogbedevomẹ glẹnsigbe mẹ tọn na Kano Chronicle. Sarki ṣidopotọ wẹ yin Naguji. Oyin onọ etọn tọn wẹ Yankuma kavi Muntáras. E yin alọtlutọ, ṣigba e sọ yin danuwatọ de, sọn Kura jẹ Tsangaya e hẹn nugble to togbo lọ mẹ, bo gbidikọna omẹ̀ lọ lẹ egblemaku nado hodo e. E dosla lẹdo Basema na owhe awe nado funawhàn hẹ Santolo, amọ e ṣiawhàn bo lẹkọ do Kano. E mọ bọ boṣiọ sẹntọ he to finẹ lẹ ko to ayiha kan nado de e sọn ahọlu zinpo ji; bọ e gblewhẹ do ye, bo de nukọntọ yetọn lẹ sẹ, Samagi, visunu Mazadau tọn, Dorini visunu Bugazau tọn, Burtsar Gānguta visunu Tsoron Maje tọn, po Buzuzu visunu Jandodo tọn po. To whenuna ye kú, mẹhe pò lẹ dọmọ “mi jlo na hodo we, hiẹ Sarki, na mi to dandanu glọ nado wamọ wutu.” Sarki lọ dọ na ye dọmọ, “eyin mi jlo na hodo mi, mi do aṣli yẹwhe mitọn lẹ tọn hia mi.” Yé sọ gblọn dọmọ, “miwlẹ ma na do aṣli yẹwhe mitọn lẹ tọn hia we.” Enẹwutu e saya na ye. Naguji wẹ yin ahọlu tintan he yí takuẹ aigba tọn mado ṣinatọn jinukun lẹ tọn to whédotatọ lẹpo si. E dugan do aigba Kano tọn lẹpo ji bo whlẹ Santolo he nọ godo na ẹn lọ. E dugan na owhe kandefọtọn to owe otannugbo Kano tọn mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà: Ahọlu lẹ to Naijilia
Muyiwa Ademola
Muyiwa Ademola (yin jiji to azan Koatọ́n-nukundopotọ Alunlunsun owhe 1971 tọn). Muyiwa yin sinima-basitọ podo anadenanutọ sinima tọn to otò Naijilia tọn mẹ. To 2005, to 1st Africa Movie Academy Awards tẹnmẹ, Simina etọn he hosọ etọn yin Ori yín pipa di aihun lẹdo lọ mẹ tọn he yọn hugan. To 2008, e yin dide to 4th Africa Movie Academy Awards tẹnmẹ taidi aihundatọ tovi he gbọnvo podọ bo sọ yọn azọ́n hugan.
Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Muyiwa yin jiji to azan Koatọ́n-nukundopotọ Alunlunsun owhe 1971 tọn to Ayimatẹn Ogun tọn. E yi St. David's High School to topevi Molete tọn mẹ to Ayimatẹn Ibadan tọn. Fihe e yi gbedewema wepinplọn Bachelor tọn te to wepinplọn mẹho lẹ tọn mẹ.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Samuel Singh
Samuel Singh (azán kotọ, Whejisun, owhe 1991) yin hanjitọ otò Naijilia tọn de po zinzantọ YouTube tọn po. E diyin na ohàn etọn lẹ he yin Bhojpuri. E yin yinyọnẹn to whenue e ze ohàn lọ "Lollipop Lagelu" (ohàn Bhojpuri) tọn do tito YouTube tọn ji. E tọ́n sọn Suresh Gyan Vihar Wehọmẹ Alavọ dé to Jaipur.
Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Samuel yin jiji taidi Samuel Adepoju to Ayimatẹn Ogun Tọn to Naijilia. To Ayidosun, owhe 2017 mẹ, e bẹjẹeji po video zize do tito YouTube tọn etọn ji.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Murtala Nyako
Alọgọtọ na Awhangán Pònọ tọ̀ji tọn lẹ, Murtala Nyoko, GCON, CFR, D. Agric. (H. C.) lẹzun Ayimatẹngán Adamawa tọn to Naijilia gbọn vòdide dali to Nuwhàsun owhe 2007. Jẹnukọn na whenẹnu e yín Ayimatẹngán awhànzọnwatọ de to Ayimatẹn Niger Tọn bosọ yin dide di (Chief of Naval Staff) to Awewesun owhe 1989.
Bẹjẹeji gbẹ̀zan etọn tọn
Onọ̀ etọn, Hajiya Maryam yin whésì, mẹhe nupiplon etọn sinai do sinsẹ́n màle tọn me podọ ogbé-masin go.
E be wẹpiplon etọn jẹẹji to wẹhọmẹ Mayo-Belwa Elementary school tọn to Alunlunsun owhe 1952,bo zíndonukon to Yola Middle School to Alunlunsun Owhe Owhe 1955 bo bẹ wẹhọmẹ daho to wẹhọ dopolọ mẹ to Alunlunsun Owhe 1958.
To azọn Navy tọn mẹ
Nyako biọ Royal Navy Naijilia tọn mẹ to ayidosun owhe 1963 taidi azọ́nvi de. E bẹ awhànzọn pinplọn jẹeji to wehomẹ Britannia Royal Navy College to Dartmouth to England to zósun owhe 1965, bo yin dide di mẹbọdomẹgo Lieutenant tọn to zósun owhe 1965 lọ mẹ. Podọ e fó azọ́nplọnmẹ etọn tó zósun 1965. Nyako lẹkò do Naijilia to kọ́yànsun owhé 1966 bo sẹ̀n to Navy Naijilia tọn mẹ kakajẹ 1993. To ojlẹ ehelẹ mẹ, e penukundo azọ́ndenamẹ tọji tọn po agé tọn voovo lẹpo go. To ojlẹ de mẹ, e yin ogán he nọ deanana nuhọtọ lẹ tọn de, bato flinflin he me yè nọ. Tó Aflinplọsun owhe 1976, Genaral Murtala Muhammed dè Nyako taidi Ayimatẹngan de na Ayimatẹn Sokoto Tọn. E sẹ̀n to fine kakajẹ Awewesun owhe 1977 tọn. To enẹgodo e lẹzun ogán to tátọ-tẹnnọ Navy lẹ tọn, podọ ponọ he nọ pàṣẹ do asia go to tátọ-tẹnnọ whèyihọ-waji tọn sọn fihe e yin dide sọn to Alunlunsun owhe 1990 tọn.
To azọn Navy tọn jijodo godo po Glèzọnwiwa po
Sọn ovú whenu Nyako tọn wẹ e ko dó oyin na Onọ̀ etọn kò jo oyin delẹ dai na ẹn taidi ogú de sọn jiji whenu etọn wutu. Ehe zọn bọ e ko nọ dó mahẹ gigọ́ to oyin-yinyin mẹ bọ to enẹ godo e wa jẹ glezọn wunmẹ devo lẹpo wa ji to whenue e gbẹ pò to azọn Navy tọn mẹ. Whẹho tangan lọ, dile e mọnukunnujẹemẹ do wẹ yindọ, nuhe oglè sọgan no detọ́n to Naijilia lẹ sọ yin hinhẹn pónte dogọ. E be tito azọn ehe tọn sọn 1990 pò kodẹton dagbe po. E sọ yi ede zan to jinu wunmẹ voovo lẹ dido mẹ,
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Efritin.com
Efritin.com he nọ yin yiylọ to pàá mẹ dọ Efritin yin azọnwhe ajọjijla intẹnẹt ji tọn he to azọnwa to Naijilia de. E yin didoai gbọn azọnwhé Saltside Technologies tọn dali, he wá sọn otò Sweden tọn mẹ. E sọ yin didoai to Avivọsún owhe 2015 tọn.
Efritin wá yin alọhẹndotena to Naijilia na e ma yin nukunpedego ganji gbọn azọnwatọ lẹ dali podọ akuẹ intẹnẹt tọn sọ vẹ́ taun to Naijilia hugan fidevo lẹ wutu wẹ ogán daho azọnwhe lọ Nils Hammar dọ. Nudọnamẹ he gando ego ehe yin lila gbọn linlinnamẹwe lẹ, ladiohọ lẹ po nọtẹn intẹnẹt tọn lẹ ji po to azán fọtọ̀ntọ, Alunlunsun owhe 2017 tọn.
Tọsisa Yẹlo Tọn
Tọsisa Yẹlo Tọn (glẹnsigbe: The yellow River) (Huang He) otọ ehe yin awetọ to Nọwhe he dite hugan to otò China tọn lẹ mẹ. To enẹgodo (Yangtze tọn) sọ yin dopo to Nọwhe ṣidopo he dite hugan lẹ mẹ lẹdo aihọn pe. Nowhe lọ tindo tedidi nujlẹpo aliho tọn 5464 tọn podọ enọ hujẹage to Bohai sin ohuto. Etindo agbado daho de he yin lilẹdo gbọn ageklo ohu amifuno tọn, Nowhe ehe lọ nọ saba yin yiylọdọ Onọ Nọwhe China tọn podọ gbẹdutẹn he yin ginglọndo to Oto China tọn mẹ. To oto China tọn mẹ Eyin Nowhe otan hoho whenu tọn bosọ yin otovoduntọ Oto lọ tọn he nọ yin yiylọdọ Hebo.
Tọpo Grammar School, Badagry
Tọpo Grammar School, Badagry (yín didoai to azán tintan Alunlunsun owhe 1970 tọn) yin dopo to wehọmẹ daho he mẹ wehọmẹvi lẹ nọ plọn nuyọnẹn he na plan ye sọ yi wehọmẹ Alavọ tọn mẹ te. Wehọmẹ lọ tin to Gandudu Dókọtọn Gbagli tọn glọ to Gbetato Tọpo tọn mẹ, e tin to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ to Otogbo Naijilia tọn mẹ.
Otàn he gando wehọmẹ lọ go lẹ
Wehọmẹ ehe bẹjẹeji po nupinplọn ohọ atọ́n (5) tọn po. Enẹgodo, to 2003 wẹ e wa yin lilẹ dó wehọmẹ ohọ Ṣidopo tọn, bọ yé nọ ylọ atọ̀n (3) to e mẹ dọ pẹvi (Junior Secondary School) bọ atọ̀n (3) depo nọ yin daho (Senior Secondary School).
Towhelọnu, Mr Sottin wẹ yin wehọmẹgan Wehọ lọ mẹ tọn bọ Mr. Osideko yin mẹhe bodego. Wehọmẹvi lẹ sìn sọha ma sọ hugan 277 to whelọnu. Todin, wehọmẹvi na yí 315 wẹ tin to Wehọ lọ mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Wehọmẹ lẹ
Adina Nanu
Adina Nanu (yin jiji to azan ẹnẹtọ, Avivọsun, owhe 1927 bo nọgbẹ̀ kaka jẹ azan ko-nukun-atọ̀ntọ́, Whejisun, owhe 2021 tọn mẹ). E wa sọn Otò Romanian tọn mẹ bo yin tanpintọ, po wekantọ dé po. E yi gigopanamẹnu National order of Faith Service, podọ Order of Labor, second class. Adina Nanu jẹ otàn gándo anazọn-wiwa plọnmẹ ji to Academy of Art to Bucharest.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1927 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Kingsley Ogoro
Kingsley Ogoro yin anadenanutọ sinima tọn nukundeji dé to Otò Naijilia mẹ, aihunkantọ, sinima po ohàn bayitọ podọ wedutọ dai tọn de, he yin yinyọnẹn ganji na sinima Osuofia to London to owhe 2003 he e wazọn dopọ po Nkem Owoh po to emẹ. E ko to azọn wa to azọnwhe sinima Nollywood tọn mẹ sọn owhe 2003 taidi sinimabayitọ dé po anadenanutọ dé po.
Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Bissa-gbe
Bissa (kavi Bisa (dopo), Bisan, Bissanno (susu)), wẹ yin ogbè he omẹ Bissa tọn lẹ, omẹ Mande tọn (akọ̀ gbape gbọn ṣẹnṣẹn-hùwaji tògbo Burkina Faso tọn, agéwaji-whèzẹtẹn Ghana tọn, agéwaji-whèyihọ Naijilia tọn, agéwaji pete Togo tọn po agéwaji Benẹ tọn po). Yinkọ devo lẹ na ogbè lọ wẹ, Busansi omẹ Mossi tọn lẹ nọ zan kavi Busa ehe nọ yin zinzan to Naijilia.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Ogbè lẹ
Ado (Ahọlu Awọnlin tọn)
Ahọlu Ado (yinkọ etọn jọun wẹ Edo) he dugan to 1630 bo nọ̀ gánji jẹ 1669 wẹ yin Ahọlu awetọ he dugan to Ayimatẹn Awọnlin tọn. E yin tovi Ashipa tọn, he Ahọlu Benin tọn dè taidi Anadenanutọ tintan Ayimatẹn Awọnlin tọn, visunnu Ado tọn he nọ yin Gabaro wẹ yin Ahọlu atọ̀ntọ Ayimatẹn Awọnlin tọn.
Ahọlu Awetọ Ayimatẹn Awọnlin Tọn
Ado mọ takúẹ́ whemẹwhemẹ tọn yí sọ́n mẹjidugando etọn lẹ si, he nọ wá yin susu na Ahọlu Benin tọn.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ejembi Eko
Ejembi Ekpo yin jiji to Azan konukunatọ̀ntọ́ Osun Atọ̀ntọ́ Owhè 1952 to Ayimatẹn Benue Tọn mẹ to otògbo Naijilia tọn mẹ. E sọ yin Whẹ̀yidọ̀tọ́ to Whẹdatẹn Daho hugan tògbo Naijilia tọn mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1952 lẹ
Nududu
thumb|Nududu Nududu yin nuhe gbẹtọ lẹ po kanlin lẹ po nọ du nado sọgan nọgbẹ. Nuvikun ogbẹnọ lẹpo wẹ nọ tindo nuhudo Nududu tọn nado mọ huhlọn bo nọgbẹ. Nududu lẹ nọ saba yin Nudido lẹ kavi Kanlin lẹ. E sọ nọ yin dudu gbọn nutogbẹ lẹpo dali, bo nọ na huhlọn po agbasalilo po. Nududu bẹ dudu he gbẹtọ lẹ po kanlin lẹ po dó hudo etọn nado nọgbẹ hẹn. Nududu sọ nọ hẹn gbẹtọ jaya.
Nududu nọ bẹ Protein, Oju, Carbohydrates, Vitamins, Osin po Minerals po hẹn. Nùnunu he nọ na huhlọn po dudu ogbẹ tọn lẹ po nọ yin yiylọ dọ Ahán. Na eyindọ mẹ dé ma mọ Nududu e nọ yi nùnunu bo dó fakọ.
Glelilẹ mẹ wẹ Nududu susu he gbẹtọ nọ du lẹ nọ tọ́n sọn. Glelilẹ nọ bẹ Nudido lẹ po kanlin yinyin lẹ po hẹn.
Blessing Didia
Blessing Chimezie Didia yin Dotozọ́nwatọ́ to Otò Naijilia tọn mẹ, bo yin Mẹplọntọ́ na nugonu agbasa tọn podọ e sọ yin Tonudọtọ ga. E wa sọ́n Otò Omerelu tọn mẹ, to Ayimatẹn Rivers tọn mẹ. Sọ́n 1991 jẹ̀ 1993, Eyin azinponọ̀ na Gandudu Dokọtọn Agbegbe Ikwerre tọn. To 2018, ewọ wẹ yin Mẹbọdomẹgotọ́ Ayinamẹtọ́ Wehọmẹ Daho Ayimatẹn Rivers tọn.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Solomon Bonu
Solomon Saanu Bonu (yin jiji to azán 16tọ Ayidosun owhe 1972) yin tonudọtọ Naijilia tọn de podọ Ayinamẹtọ Vonọtaun (Special Adviser) na ayimatẹngán Ayimatẹn Awọnlin tọn tọn, Babajide Sanwo-Olu do whẹ̀ho Ayidedai, Aṣà po Whẹ̀ntintọ́n Na Lẹndai Ayidedai Tọn lẹ Po (Arts, Culture and Tourism) po ji.
Bẹjẹeji Gbẹ̀zan tọn po Wepinplọn po
Bonu yin jiji to azán 16tọ Ayidosun owhe 1972 tọn mẹ. E yì Wehọmẹ dokọ̀ tọn Methodist Primary School to Gbagli, bọ to enẹgodo, wehọmẹ daho Badagry Grammar School tọn to Gbagli dopolọ, fie e mọ gbedewema West African School Certificate tọn yí te to 1995. Enẹgodo, e yì wehọmẹ alavọ tọn Lagos State University (LASU) tọn bo fó e po gbedewema Bachelor of Science (B.Sc) tọn de po to Lẹnunnuyọnẹn Tonudidọ tọn (Political Science) mẹ to 2000. E sọ wa yí gbedewema Ogán Lẹnunnuyọnẹn tọn (Master of Science) to Lẹnunnuyọnẹn Tonudidọ tọn (Political Science) mẹ sọn wehọmẹ Alavọ tọn University of Lagos (UNILAG) mẹ to Akoka to owhe 2004 tọn mẹ.
Azọ́n
Bonu bẹ azọ́n jẹeji taidi Alọgọtọ na Mẹplọntọ (Assistant Lecturer) to wehọmẹ alavọ tọn Lagos State University tọn mẹ to Naijilia; e sọ wazọ́n taidi Alọgọtọ na Mẹplọntọ, Lẹnunnuyọnẹn Tonudidọ po Anadidenanu otò tọn po (Public Administration) to Wehọmẹ Alavọ tọn Wenniba to Accra, Ghana sọn 2011 jẹ 2014. Enẹgodo, E sọ wa wazọ́n to Citizenship and Leadership Training Centre, Federal Ministry of Youth Development, to Naijilia taidi Anadenamẹtọ-gán de (Senior Instructor) sọn 2010 jẹ 2016.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1972 lẹ
Joel Yetonyon
Joel Yetonyon yin jiji to Gbagli to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ to otògbo Naijilia tọn mẹ.
Azọn etọn
Yetonyon bẹ azọ́n jẹeji to azọnwhe Radio Lagos 107.5 FM tọn taidi aihundatọ dé, bo to oho ze do jẹhọnmẹ to Gungbe mẹ na owhe susu lẹ to ladio ji. Dile ojlẹ lẹ to yiyi, e yin alọkẹyi nado wazọn to gigọmẹ taidi wẹnlatọ ladio ji tọn he nọ yi dín owẹn lẹ kavi linlin lẹ bo nọ zee do jẹhọnmẹ to, Gungbe po Ayọgbe po mẹ to ladio ji. Podọ e sọ nọ basi tito lẹ to ladio ji.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Naijilia-nu lẹ
Eko FM
Eko FM yin didoai to owhe 1997 tọn mẹ taidi apadewhé Ladio Họsá Awọnlin tọn (Radio Lagos) tọn.
EkoFM yin didoai nado nọ wleawuna nudọnamẹ lẹ na Ayọnu lẹ.
Awọnlinnu susu wẹ nọ ganjẹ asisa ehe go nado nọ sè nudọnamẹ he to zojí lẹ, na e nọ na linlin lẹ tọn Glẹnsigbe po ogbè lẹdo lọ tọn po mẹ wutu.
Nọtẹn gbonu tọn he ṣáká dopọ hẹ ẹ lẹ
Eko FM
Mẹdekannujẹ
Mẹdekannujẹ yin nado sọgan basi dide to nujijọ voovo lẹ sẹnsẹn. Mẹdekannujẹ nọ tindo zẹẹmẹ eyin dọ eyin dide sọn ojlo mẹ. dide lẹ taidi ayinamẹ, nugbẹnamẹ ma nọ yin nude adavo eyin dide po mẹdekannujẹ po. Mẹdekannujẹ zẹẹmẹdo dọ gbẹtọ lẹ sọgan wa onu voovo lẹ, gbeta voovo lẹ nọ wa sọn nujijọ voovo lẹ mẹ. Nujijọ he yin wiwa po mẹdekannujẹ po sọgan jẹna pipa kavi whẹgbledomẹ. E yin mẹdekannujẹ ma tin ,nuyọnẹn ma nọ tin to emẹ nado sayana kavi nado nanu mẹde na nuyiwa etọn. To ogbẹ ehe mẹ, podọ sọgbe hẹ osẹn, gbẹtọ lẹ tindo jlọjẹ nado tindo mẹdekannujẹ bo ka na sọ gbẹn nuhe ye do.
Gbemima Sinsinyẹn
Gbemima voovo wẹ tin, Delẹ nọ dọmọ nuhe ko jọ wayi wẹ na dọ nuhe na jọ to sogodo. Yedọ wẹkẹ lọ taidi azọnwanu Ganhiho tọn, eyin a yọn nulẹpo gandego, a sọgan dọ nuhe na wa jọ. Pierce Simon Laplace dọho dọ to 1814, he nọ yin yiylọdọ Laplace's demon. Eyin gbemima wẹ yin nulọ, be mẹdekannujẹ matin.
Gbemima he bọawu
Nulinlẹntọ susu ma yinwanna nuhe nọ bọdo gbemima sinsinyẹn lẹ go, gbemima he bọawu lẹ nọ tẹnpọn nado sẹ gbemima do, bo ka sọ nọ dọ dọ mẹdekannujẹ yọnbasi. David hume zinnudo ehe ji dọmọ, medekannujẹ ma yin nugopipe lọ nado basi dide voovo lẹ to ojle dopolọ mẹ, chrysippos, tamẹnuplọnmetọ de na apajlẹ avun he yin sinsin do ase go. Avun ehe vo nado basi dide bo hodo ase ehe.
Sogbe hẹ osẹn
Azon owhe dido tọn wẹ nado dindona whenue mẹde wa nude podọ nuhe lẹn ye to whenue ye wa nulọ. Di apajlẹ lẹnnupọndo mẹhe hu mẹ do ji. Whenudọtọ nọ tẹnpọn nado dindona eyin e yọnẹn do humẹ podọ eyin e basi dide do wa nulo.
Nulinlẹnpọn
Ojlẹ delẹ wayi, gbẹtọ lẹ di Democritus pọn wẹkẹ hlan di gbemima de. Gbetọ lẹ lẹndọ nudọnamẹ gigọ lẹ sọgan zọn bọ ye sọgan lẹn nuhe na jọ to nukọnmẹ. Lẹnuyinyọnẹn egbezangbe tọn lẹ, dohia dọ gbemima po nudevo lẹ po yin sisakadopọ.
Alọ
thumb|Alọ Alọ yin dopo to awutugonu agbasa tọn lẹ mẹ. Dibla yin gbẹtọvi lẹpo wẹ tindo alọ awe (2). Alọ dopo nọ tindo ofẹnvi ẹnẹ po ofẹnsu dopo po. Popolẹpo to pọmẹ nọ yin alọvi atọ́n. Ohu atọ́n he tin to alọ mẹ nọ yin yiylọdọ metacarpal to yovogbe mẹ. Sọn alọkọ yi ofẹnnu, ohu koatọ́nnukunawe (27) wẹ e bẹhẹn. Eyin alọvi lẹpo ha, e nọ lezun Akotokun. Alọ nọ saba yọnna yizan nado hẹnugo, etlẹ yin Kanlin tọn lọsu, ṣigba alọ gbẹtọ tọn sọ nọ wazọn susu.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Lẹnunnuyọnẹn
Maryam Yahaya
Azọn etọn
Yahaya ko nọ jlo nado daihun sọn whenue e to pẹvi gbọn, podọ e yin dindọn gbọn aihun Hausa tọn he e nọ pọn lẹ dali. E daihun etọn tintan to aihun lọ Gidan Abinci mẹ, bọ do Barauniya podo Tabo po, e da ada fliflin lẹ to aihun lọ mẹ. mẹ lẹ yọnẹn ganji to whenue e yi ada Bilkisu Shema tọn wa to Mansoor mẹ, aihún ojlofọndotenamẹ tọn de he yin anadena gbọn Ali Nuhu dali.
Alọdlẹndonulẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Naijilia-nu lẹ
Elegushi Beach
Elegushi Beach yin otò dé he tin to tọ̀to to Lekki, to Ayimatẹn Awọnlin tọn to huwaji wheyíhọ-waji otò Naijilia tọn. Whẹndo Elegushi tọn he tín to Lekki to Ayimatẹn Awọnlin tọn wẹ do otọtó lọ. Otọtó Elegushi tọn yin dopo to otọtó de yọn hugan lẹ he tin to Awọnlin podọ ga to otò Naijilia tọn blebu mẹ. Jonọ he nọ wá otọ lọ tó lẹ nọ su sọ 40,000 to osẹ dopodopo mẹ, ṣigba Sẹgbe wẹ jonọ lẹ nọ su hugan.
Aliyu Magatakarda Wamakko
Aliyu Magatakarda Wamakko yin jiji to Azan tintan, Osun Atọntọ, Owhe 1953. To owhe 2007, Osun Ẹnẹtọ, ye yi ovo do dee do otẹn Ayimatẹngan tọn mẹ to Sokoto to otò Naijilia tọn mẹ. E bo sọ yin nukunmọnu ogbẹ tonudidọ tọn People's Democratic Party (PDP) he ye nọ ylọ dọ ogbẹ Whehẹnọ.
Tito wehihia po azọn etọn po tọn
E yi wehọmẹ mẹplọntọ lẹ tọn he mi yọnẹn taidi Teacher's College to Oto Sokoto tọn mẹ to gblagbla owhe 1968 jẹ owhe 1972 tọn mẹ, ehe dohia dọ ezan owhe enẹ. To whenue e fo Wehọmẹ yiyi etọn, e wazọn mẹplọntọ tọn to gblagbla owhe 1973 jẹ owhe 1977, whẹpo e do wa yi wehọmẹ Alavọ tọn University of Pittsburgh to otò America tọn mẹ. E fo wehọmẹ Alavọ tọn etọn bo yi gbedewema BSc tọn to owhe 1980 tọn me. Enẹgodo e wa lẹkọdo Naijilia bo wazọn taidi mẹplọntọ de to wehọmẹ mẹplọntọ lẹ tọn he yin Teacher's College. Wamakko wazọn to azọnwhe gandudu dókọtọnon Zumi tọn taidi mẹhe bọdo wekantọ go. Eyin zidedaga to azọn etọn mẹ taidi tẹnmẹpọnnamẹtọ wekantọ tọn de. Enẹgodo e sọ wazọn to gandudu dókọtọn Kuara Namoda tọn. E so wa du azinponọ to gandudu dókọtọn Sokoto tọn mẹ sọn owhe 1986 tọn jẹ owhe 1987. Wamakko lezun ogandaho na azọnwhe Nọtẹn po Ayidedai po tọn na gbejizọnlinzintọ lẹ to Sokoto to owhe 1992 osun atọntọ, Wamakko so yin zizedaga do otẹn anadenanutọ daho na azọn vonọtaun lẹ to azọnwhe Ayimatẹngan Ayimaten Sokoto tọn mẹ.
Tito tonudidọ etọn tọn
To owhe 1999 mẹ, Wamakko lẹzun mẹbọdomẹgotọ Ayimatẹngan Attahiru Bafarawa he yin Ayimatẹngan Ayimatẹn Sokoto tọn to ogbe Tonudidọ tọn All Nigeria People's Party(ANPP) tọn glọ. Podọ ga, Tovi lẹ sọ vọ ẹ dé gbọn ovodido dali taidi mẹbọdomẹgotọ Ayimatẹngan tọn, to osun ẹnẹtọ, owhe 2003 tọn mẹ. E kanwe bo Jo otẹn mẹbọdomẹgotọ Ayimatẹngan lọ tọn dó to Azan fọtọntọ, osun atọntọ, owhe 2006 tọn mẹ. To osun ẹnẹtọ, owhe 2007 tọn mẹ wẹ Wamakko blavo na otẹn Ayimatẹngan Ayimatẹn Sokoto tọn to ogbẹ People's Democratic Party tọn glọ, e sọ tọnta to vobibla lọ mẹ. To Azan ko-atọn-nukun-ẹnẹtọ, osun atọntọ, owhe 2007 tọn mẹ wẹ Ayimatẹngan Wamakko jẹ Azọn wa taidi Ayimatẹngan de. Ṣigba, to osun ẹnẹtọ, owhe 2008 tọn mẹ wẹ Osẹnwe tọn, bọ kọdetọn vobibla Wamakko tọn Nado dù Ayimatẹngan yin gbigbẹdai na e ko to ogbẹ All Nigeria People's Party (ANPP) dai wutu, to whenuena e sọ yi blavo devo nado dù Ayimatẹngan bọ e sọ tọnta to ogbẹ People's Democratic Party (PDP) tọn mẹ. Whẹdọtẹn degbe dọ Abdullahi Balarabe Salame ni jẹ otẹn tẹnmẹpọnnamẹtọ Ayimatẹngan tọn bẹsọn Azan widopotọ, osun ẹnẹtọ jẹ Azan ko-atọn-nukun-ẹnẹtọ osun atọntọ, owhe 2008 (11 April-28 May 2008)tọn mẹ whẹpo mẹhe nọ basi tito ovodide tọn lẹ nido vọ tito ovo devo basi. Tito ovodido to Wamakko po Muhammadu Maigari Dingyadi po ṣẹnṣẹn he blavo sọn ogbẹ (PDP) tọn mẹ podọ Wamakko po Attahiru Bafarawa po he yin didoai to ogbẹ Tonudidọ tọn (PDP) tọn sọ yin vivọbasi. Wamakko sọ tọnta wlaawetọ taidi Ayimatẹngan dé bo sọ bẹ azọn jẹeji to owhe 2008 tọn mẹ. Mẹhe to Ogán whlẹn hẹ lẹ dọ emi na yí whẹdọtẹn nado diọnukunsọ kọdetọn vobibla lọ tọn. To owhe 2007, Wamakko basi tito de nado dé ohẹn po he yin yinyọnẹn taidi State Poverty Reduction Agency (SPRA). To Osun Ṣiẹnẹtọ Owhe 2009 tọn mẹ, e sọ wleawuna nọtẹn he yi fọtõndonuawe na mẹhe ma tindó fi he ye na mọ lẹ. Yinukọn dogọ, e basi zẹẹmẹ sọ èmí ma na dó azọnwhe akuẹsẹdotẹn tọn dé ai, ṣigba gandudu emitọn gandudu emitọn na nọ godo na mẹdepope he yinwana ẹn lẹ. To osun aotọ owhe 2009 tọn mẹ, Kọmiṣọna na tito whẹdida dókọtọn dọ yé ko wleawufo nado dindona Ayimatẹngan dai tọn Attahiru Bafarawa po omẹ atọn devo lẹ po na walọ ylankan he yé zan podọ lẹ he yé zan tokuẹ he sọ liva atọn Naira gbọn to whenuena yé to Ayimatẹngan yin to otò lọ mẹ. Bafarawa ylọ ayidonugo ogbẹ dodinnanutọ Ayimatẹngan Wamakko tọn he yin Ayimatẹn Sokoto tọn bo dọ na yé dọ yé jlo na diọnukunsọ emi mahopọnna azọn titengbe he emi ko wa to whenuena emi gbẹ to Ayimatẹngan yin to Ṣokoto to whelọnu, bo sọ yidogọ dọ Wamakko wẹ mẹbọdomẹgotọ emitọn to whelọnu, dọ yé ni tẹnpọn bo sẹwẹndo Wamakko whẹpo tito dodinnanu lọ tọn nido bẹjẹeji. Todin dodinnanutọ lọ lẹ lẹnnupọndoeji bo mọ dọ whẹho lọ ko wa lẹzun nuhe doglẹ dé.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1953 lẹ
Prodigeezy
Gbẹzan bẹjẹeji tọn
Rehoboth wa sọn otogbo Edo tọn mẹ to Naijilia. E whẹn do Port Harcourt, Naijilia.
Azọ́n
Prodigeezy ko deanana vidiohan susu lẹ na hanjitọ wunmẹ wunmẹ podo ohanṣa yetọn lẹ po ehe bẹ ohan nudindọn tọn lẹ taidi "This Is Nigeria", Killin’ Dem by Burna Boy, Don't Call me back by Joeboy, Joey B, Falz, Ric Hassani, Joeboy, Joey B, Falz, Ric Hassani, podo susu devo lẹ po.
Ajọ̀ podo mẹdide po
To 2018 e yi ajọ̀ vidiohan he yọn hugan owhe lọ tọn (ehe yin anadena) gbọn Nigeria Entertainment Awards na azọn etọn This Is Nigeria. To 2019 e yin dide na vidiohan he yọn hugan na owhe lọ (ehe yin anadena) gbọn The Headies na azọn etọn "Talk".
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
F. C. Ogbalu
Frederick Chidozie Ogbalu (1927 —  1990) yin yinyọnẹ̀n taun taidi F. C. Ogbalu bo yin ogbe plọ́ntọ dé podọ mẹplọ́ntọ dé to tògbo Naijilia tọn mẹ. E sọ yin yinyọnẹ̀n taun na ayidonugo etọn he é lẹhlan ogbe Igbo tọn dali. To Owhe 1949, e dó ogbẹ de ai na nukọnyiyi ogbe po aṣa Igbo tọn.
Alọdlẹdonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1927 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 1990 lẹ
Eleko Beach
Eleko sín otọtó hẹ tín Lekki Pennisula, whezẹntẹn na lopo Awọnlin to otò Naijilia tọn ma yín gandudu lẹ tọn. Eleko Beach yin didodai to owhe 1989
Alọnuzọnwiwa
Alọnuzọnwiwa wẹ azọ́n he gbẹtọ lẹ nọ plọn bo nọ yi alọ do wa lẹ. Mahopọnna dé he azọ́n lọ sinyẹn sọ alọ wẹ yé nọ zan po azọnwanu devo lẹ po dó wazọn lọ. Alọnuzọnwatọ wẹ mehe ko plọn azọ́n, bo sọ yín nuyọnẹntọ de bo nọ yi alọtata podo azọnwanu lẹ po do nọ wazọn bosọ nọ basi nuzinzan lẹ. Alọzọn susu wẹ tin to Gbagli, alọnuzọn delẹ wẹ:
Suleiman Abba
Suleiman Abba (jijizan 22 Whejisun 1959) yin ponọ sunnu Naijilia-nu he yin ponọ-gán daho hoho. E yin azọ́ndena nado yin ponọ-gán daho do otẹn Mohammed Dikko Abubakar tọn mẹ to 2014, podọ Solomon Arase sọ lẹzun ponọ-gán daho do otẹn etọn mẹ to 2015.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Boko-gbe
Boko, kavi Boo, yin ogbè Mandenu lẹ tọn de to Benẹ po Naijilia po.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Ogbè lẹ
Kupa-gbe
Kupa-gbe nọ yin dido to glètoho he to Kupa-gbeji lẹ mẹ, ehelẹ wẹ; Abugi, glètoho Ikin-Sami tọn lẹ (Kapu, Agini, Buzhi, po mọmọ po sọyi), Ikin-makun tọn lẹ, Kuchalu, Sampi po Eggan (ehe lẹpo tin to hùwaji Ayimatẹn Niger Tọn tọn).
Kupa tin to aṣẹpipa L.G.D Lokoja tọn glọ. E ṣáká dopọ hẹ is under Lokoja L.G.A. It is most closely related to the Kakanda-gbe taun. Koelle (1854) mẹ wẹ e wá sọn. Glètoho Egã (Eggan) tọn tin omẹ sọha kleun de he nọ do Kupa-gbe. Kupa, taidi akọ̀ de po lẹdo gandudu tọn de po, nọ yin gandudeji gbọn kọmẹ-gan de he nọ yin yiylọ dọ 'Maiyaki Kupa tọn' bo nọ nọ̀ Abugi. E tindo e-whè-gbau glètoho 70 to aṣẹpipa etọn glọ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Ogbè lẹ