cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Yusa (ahọlu)
Otàn gbẹzan etọn tọn to otànnugbo Kano ton mẹ
Otàn gbẹzan Gijimasu tọn sọ́n lẹdogbedevomẹ Palmer tọn to Owhè 1908 tọn to Otànnugbo Kano tọn mẹ yin mimọ to Odò. Yusa wẹ yin Saraki Atọ́ntọ́, he nọ yin yiylọdọ Tsaraki. É Yin Visunnu Gijimasu tọn. Ewọ wẹ gbá Àdó Kano Tọn Dotana. É Tọ́nawhàn Otò Karaie tọn, bo Dóslá dó Badari ná Osùn Atọ́n he finẹnu lẹ jó yede ná ẹn. Sọ́n Gurmai Kakajẹ Farinrua wẹ gbẹtọ lẹ bọ su ì Akúẹ́ whemẹwhemẹ tọn. Enẹgodo É lẹ́kọ̀ dó Otò Etọn Titi mẹ. Awhanfuntọ́ Húhlọ́nọ̀ Etọn lẹ wẹ Tuje, Fasau,  Iyagari,  po  Kamfaragi. Omẹ̀ Ehelẹ ma nọ Dìbú to Awhangbénu. Awhànfunnú (Garkwa) tọn wẹ yin yiyizán Whla Tíntán to Gandudu Yusa tọn whenu. É Dugan na Owhè Kandeko (60). Yinkọ Onọ Etọn tọn wẹ Yankuma kavi Yankuna. É Basi Matintọ́.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Shina Rambo
Shina Rambo (yin jiji to 1958) yin Ajotọgan dé po mẹyihutọ dé po he do tukla na mẹ tin to Hùwaji-whèyihọ tọn otò Naijilia tọn lẹ to gbagbla owhe 1990 tọn lẹ mẹ. Eyin jiji to otò Abeokuta tọn mẹ to Ayimatẹn Ogun tọn. Eyin bojlẹtọ dé he do hunhlọn jọwamọ̀ tọn bo do yise to gbẹtọ yiyi dó sanvọ na vodun lẹ mẹ.
Ewa lẹzun sinsẹn-gan dé to whenuena e lẹkọ sọn ganpamẹ to whenue Olusegun Obasanjo to togbogan yin to Naijilia bo sọ nọ la wẹndagbe taun. Nupaṣamẹnu wẹ e yin na Ponọ lẹ to whenue ye wa yọnẹndọ mẹ he ye la na aihọn dọ emi ko hùn gbẹ tin to ogbẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Naijilia-nu lẹ
Topẹvi kwẹmẹ tọn
Topẹvi kwẹmẹ tọn yin dopo to oto pẹvi he yin didoai sọn hohowhenu gbọn.
Mose
thumb|Mose Mose yin yinyọn-ẹn taidi nukọntọ sinsẹn tọn dé, osẹn-namẹtọ dé, podọ yẹwhegan dé sọgbe hẹ alẹnu-hoho owe Biblu tọn. To paa mẹ, e yin yinyọn-ẹn taidi mẹhe kan owé atọ́n tintan Biblu tọn lẹ. E sọ nọ yin yiylọdọ "Moshe Rabbenu" to Heblugbe mẹ (he zẹemẹdo "Mose mẹplọntọ mitọn kavi Labi") bosọ nọ yin pinpọnhlan di yẹwhegan he yin nujọnu hugan to sinsẹn Ju lẹ tọn mẹ. Klistiani lẹ, malénu lẹ, sinsẹn basitọ "Bahá'í" tọn lẹ, po sinsẹn basitọ "Rastafari" tọn lẹ po lọsu nọ pọn-ẹn hlan taidi yẹwhegan tangan dé. Mose sọ nọ yin pinpọnhlan taidi omẹ ayidego tọn dé to whenuho Amẹlikanu lẹ tọn mẹ kaka jẹ egbe. Sọgbe hẹ owé Eksọdusi tọn, Mose yin jiji to ojlẹ dé mẹ he sọha omẹ etọn lẹ tọn to jijideji taun dé podọ nukọntọ Egipti-nu lẹ tọn Falo to nuha dọ yé sọgan wá dupá bo wá gọalọna kẹntọ Egipti-nu lẹ tọn. Onọ Mose tọn, Jokebẹdi heyin Heblunu dé zee whlá to whenue ahọlu lọ degbe dọ viyẹyẹ he yin jiji gbọn Heblunu lẹ dali lẹpo he yin sunnu ni yin huhu, bọ to nukọnmẹ e wá yin mimọ gbọn viyọnnu Falo tọn dali, gbọn mọ dali wá lẹzun sọdodovi to họ̀nmẹ ahọlu Egipti tọn. To whenue e hù Egipti-nu dé godo, Mose họ̀nyi Midiani fie e lẹzun lẹngbọhọtọ na Jẹtlo he yin yẹwhenọ daho dé to Midiani. To azọnylankan ao lẹ godo, Mose plan omẹ etọn Heblunu lẹ sọn Egipti dasa ohù vẹẹ, yé sọ nọte to Holẹbi, enẹgodo yé zin gbejizọnlin gbọn lẹdo dogbo Edọminu lẹ tọn. To ojlẹ ehe mẹ wẹ Mose yi gbedide ao lẹ. Sọ le etlẹ yindọ Mose nọgbẹ na owhe kantọ̀n, e kú whẹpo dó jẹ aigba Islaeli tọn ji.
Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Hẹnnu Levi tọn mẹ wẹ Mose yin jiji do. Na ahọlu yọyọ lọ Falo to budi gando lehe sọha Islaelivi lẹ tọn fọn bo to susu deji do wutu e degbè dọ viyẹyẹ he yin jiji gbọn Islaelivi lẹ dali he yin sunnu lẹpo ni yin huhu, ṣigba yọnnu lẹ ni nọgbẹ. Onọ Mose tọn Jokebẹdi ji Mose ṣigba bo zee whlá na osun atọ̀n. To whenue ewọ masọ sọgan whlá ẹ ba e wleawuna ohà he e lọ̀n dé bo yí osẹ̀n pinpẹn do tlẹ́ ẹ bosọ ze ovi lọ do e mẹ bo ze e yì do ofánkan lẹ ṣẹnṣẹn to Tọ̀sisa Nile tọn tó, Ṣigba, nọviyọnnu etọn Miliami nọte to olá nado pọ́n nuhe na jọ do e go. Ahọvi-yọnnu, dopo to ovi Falo tọn lẹ mẹ yì tọ̀sisa Nile tọn tó nado lẹawu. To fine, e doayiego dọ viyẹyẹ dé to avivi bo mọ dọ ovi Heblunu de tọn wẹ e yin. Miliami sọ dọnsẹpọ yé bo dọ na yé dọ émi sọgan ylọ yọnnu nukunpedomẹgotọ dé wá sọn Heblu lẹ mẹ nado penukundo ovi lọ go na yé, ahọvi-yọnnu lọ sọ yigbe. Miliami yì bo plan onọ Mose tọn wá, ahọvi-yọnnu lọ sọ bio to e sí nado penukundo viyẹyẹ lọ go. To whenuena ovi lọ whẹ́n pẹẹde, e plan ẹn wá na viyọnnu Falo tọn bọ e sọ lẹzun visunnu etọn, E sọ ylọ oyín etọn dọ Mose bo dọmọ: “Na osin mẹ wẹ yẹn ze e sọn wutu.” Mose whẹn to họnmẹ Falo tọn bosọ tindo lẹblanulọkẹyi susu. E sọ plọnwe ganji, bosọ yín pinplọn aliho Egipti-nu lẹ tọn. To whenue e whẹn meho, e hu Egipti-nu dé na e to afanumẹ Heblunu dé hò wutu, enẹgodo e họn sọn Egipti na ahọlu Falo jlo na hui wutu.
Abdul Maliki
Abdul Maliki yi jiji to owhe 1914 bọ e wa ku to owhe 1969 tọn. Maliki yin ovi jiji Ibira gbétatò le tọn to Ayimaten Kogi tọn, e sọ yin Otohodọgbe to otògbo Naijilia tọn.
Alọdlẹndounu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà: Naijilia-nu lẹ Adà:Ovi he ye ji to owhe 1914 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 1969 lẹ
Akinsanya Sunny Ajose
Akinsanya Sunny  Ajose (yin jiji to azán aotọ Afínplọsun 1946) yin Tohodọtọ dé anadenanutọ gbángba tọn dé po to otò Naijilia tọn mẹ.
Jọja whenu etọn po wepinplọn etọn po
Akinsanya yin jiji do Gbagli, he yin Otò de he do Gandudu Dókọtọn tọn to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ to Huwaji-Wheyihọ waji tọn otò Naijilia tọn mẹ. E bẹ wehọmẹ to 1954 to Ijaye Baptist Day School, bo wa yì fo wehọmẹ Dókọtọn etọn to Tinubu Methodist Day School to 1959, enẹgodo wẹ e wa yì Badagry Divisional Grammar School finẹ e plọnwe wehọmẹ daho tọn etọn te bo bayi po to 1964. Akinsanya yí Gbedewema B.A to 1973 sọn Wehọmẹ Alavọ tọn University of Illinois, Chicago USA. Towhenuena e hiawe gándo Nuyọnẹn Yẹdide lẹ tọn go po Lẹnunnuyọnẹn to Tohodidọ po to finẹ. Enẹgodo e yi gbedewema M.A to Lẹnunnuyọnẹn Akọjijẹ hẹ gbẹtọ lẹ tọn mẹ yedọ Social Science to Wehọmẹ Alavọ tọn Governors State University to 1974.
Azọ́n etọn
Ajose wazọn taidi Anadenanutọ Tito Mẹdetiti tọn to Azọnwhe IBM Nigeria Ltd sọn owhe 1975 jẹ 1978. To Ayidosun 1979 mẹ, yé dee taidi Anadenanutọ Azọntẹnmẹ 6tọ tọn yedọ (Administrative Officer Grade VI) to whenuena Aimatẹngan sẹtẹn naẹn sọn fihe e tin te dai enẹwẹ Civil Service Commission. To 2004, Tinubu de Ajose taidi Ogán na Aholuzọnwatọ lẹpo to Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ bọ ewazọn jẹ Afínplọsun 2006 whẹpo bo jẹ owhe mẹ he dona joazọn tọn to otò lọ mẹ. To 2006, Bola Tinubu sọ vọ Akinsanya Sunny Ajose dé taidi Ayinamẹtọ Vonọtaun edetiti tọn kakajẹ Nuwhàsun 2007 to whenuena gandudu etọn wa vivọnu. Akinsanya Sunny Ajose yin dopo to Ogbẹ he nọ penukundo Wehọmẹ Alavọ tọn Lagos State University tọn go lẹ mẹ sọn azán 16tọ Zósun 2015 kakajẹ din.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1946 lẹ
Ikenna Obi
Ikenna Louis Obi (yin jiji to owhe 1976) yin aihundatọ po sinima-bayitọ otò Naijilia tọn dé po. E sọawuhia to sinima he yin Shameful Deceit, to ehemẹ e mọ gigopanamẹnu aihundatọ dagbe-hugan tọn yí te to ada he e yiwa to ajọ̀ atọ́ntọ̀ BEFFTA UK tọn mẹ.
Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Obi yin jiji to azán ko-atọ́n-nukunawetọ, Awewesun, owhe 1976 tọn mẹ to Awọnlin, ewọ wẹ yin ovi godotọ́ tọn to ovi ẹnẹ mẹ. Otọ́ etọn jẹazọ̀n bo ku to owhe pẹvi mẹ.
Azọn etọn
E yi City Academy Drama School to otò London tọn mẹ.
Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Tony Umez
Tony Umez yin tovi Naijilia tọn de he yin aihundatọ televiziọn ji tọn. E sọawuhia to aihun Naijilia tọn he yin yinyọnẹn taidi Nollywood tọn Ayọgbe podọ Glẹnsigbe voovo he hugan fọde (200)  mẹ sọn whenue e dà aihun  etọn tintan to 1994 he hosọ etọn yin Died Wretched: Buried in N2.3m Casket.
Vúwhenu po wehọmẹ yiyi etọn po
Tony Umez yin jiji to Ogidi, yèdọ topẹvi de to Ayimatẹn Anambra tọn. Onọ̀ etọn wá sọn Ayimatẹn Cross River tọn podọ otọ́ etọn wá sọn Ogidi, fie ewọ lọsu yin jiji te. Dile etlẹ yindọ e yin Igbonu de, e ma sè ogbè Igbo tọn, ṣigba e sọgan do ogbè Efik tọn ganji, yèdọ ogbè onọ̀ etọn tọn. Umez whẹn to ayimatẹn Awọnlin tọn fie e yì wehọmẹ dokọ tọn podọ wehọmẹ daho etọn po te. E sọ yí gbedenamẹ Bachelor's degree tọn etọn to wepinplọn gando osẹ́n go mẹ, podọ gando Glẹnsigbe pinplọn po mẹ, to University of Lagos.
Numimọ etọn to aihundida mẹ
E bẹ aihundida jẹeji to whenue e pò to wehọmẹ daho, fie e nọ daihun oplo ji tọn po wadohia po tọn te. To 1993, e jẹ aihun dà ji to Nollywood. E ma mọ akuẹ depope yí sọn aihun voovo awe he e dà lẹ mẹ, ehe zọn bọ e tọ́n sọn ogbẹ́ Nollywood tọn mẹ na owhe vude.
E lẹkọ do ogbẹ́ aihundida tọn lọ mẹ to 1997 bo sọawuhia to aihun de he hosọ etọn yin The Princess mẹ, ṣigba aihun he hosọ etọn yin Died Wretched: Buried in N2.3m Casket. wẹ hẹn ẹn diyin.
Aihun Tony tọn lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ayimatẹn Jigawa Tọn
thumb|Nọtẹn he to yẹdide Naijilia tọn lọ ji Ayimatẹn Jigawa Tọn yin dopo to Ayimatẹn gbàn-atọ́n-nukundopo he tin to otògbo Naijilia tọn mẹ lẹ mẹ.Tatọ́-tònọ etọn wẹ Dutse. E yin didoai to azàn ko-atọ́n-nukunawe, Avivọsun owhe 1991 mẹ, e sọ yin dide sọn Ayimatẹn Kano tọn mẹ.. E ma dogbo hẹ Ayimatẹn Bauchi tọn to Whèzẹtẹn. Ayimatẹn Jigawa tọn tindo dogbo hẹ Ayimatẹn Kano tọn podọ Ayimatẹn Katsina tọn to Whèyihọ, Mọdopolọ, e tindo dogbo hẹ Ayimatẹn Yobe tọn to Agewaji-Whèyihọ. Ayimatẹn Jigawa tọn tindo dogbo hẹ Otogbo Niger tọn  to Agewaji.Mẹhihia he wá aimẹ to owhe 2006 dohia dọ Ayimatẹn Jigawa tọn yin Ayimatẹn ṣinatọ̀n he mẹ gbẹtọ su te hugan to Otogbo Naijilia tọn mẹ. Ayimatẹn Jigawa tọn wẹ yin Ayimatẹn fọtọ̀nnukunaweto he klo hugan to Otogbo Naijilia tọn mẹ.
Gandudu-Lẹdo tọn lẹ to Ayimatẹn Jigawa tọn mẹ
Ayimatẹn ehe bẹ Gandudu-Lẹdo tọn Ko-atọ́n-nukun-awe (27) ehelẹ hẹn:
Ayimatẹn-gán
To azan ko-atọ́n-nukun-ẹnẹtọ Nuwhàsun owhe 2015 tọn, Badaru Abubakar wẹ ye dè taidi Ayimatẹn-gán do e ji to alọnu din podọ ogbẹ́ APC tọn mẹ wẹ ewọ tin te.Mẹ he bọdo Ayimatẹn-gán Ayimatẹn Jigawa tọn go wẹ yin Umar Namadi
Akọ̀ po sinsẹ̀n jọun he tin to Ayimatẹn Jigawa tọn lẹ
Sinsẹ̀n Malenu lẹ tọn wẹ su hugan to ayimatẹn Kano tọn mẹ, ṣigba medelẹ gbẹ nọ basi sinsẹ̀n Klistiani tọn amọ yé ma su.
Topo
Topo yin gbètato de to gandudu dokọtọn Gbagli tọn to Aimatẹn Awọnlin tọn glọ to otogbo Naijilia tọn mẹ. Gbètato Topo tọn yin gbetato de he tindo adọkun aigba tọn lẹ na e sepọ otọ̀ podọ e ma sọ dẹ̀n do ohù paali, enẹwutu wẹ whevi huhu do yin dopo to alọnuzọ́n he tovi he tin to gbètato Topo tọn mẹ lẹ nọ wà, ṣigba alọnuzọ́n titengbe he yin yinyọnẹn gando otò Topo tọn go wẹ ozẹ́n bibasi. Ajọ̀ ozẹ́n bibasi tọn hẹn tovi lẹ jẹ adọkun susu to owhe susu lẹ wayi. Mọdopolọ, adọkunnu devo delẹ taidi Ofẹ́n po Agọnkẹ po tin to gbètato Topo tọn mẹ, ehe gọalọ na tovi lẹ nado mọ ajọliho voovo taidi Ozàn linlọn, Agọnkẹjọ po nu mọmọ lẹ po basi to e mẹ. Topo yin gbètato de he yin nukundeji to otò he sẹpọ ẹ lẹ mẹ na e yin didohia kavi yin alọdlẹndo to aigba denamẹ otogbo Naijilia tọn mẹ. Baalẹ he to gandu do otò lọ ji wẹ Mẹplọntọ Oluwadami Avoseh
Fred Amata
Fred Amata yin aihundatọ Otò Naijilia tọn, sinimabayitọ po anadenanutọ dé po. E plọnnu gándo Theatre Arts go to Wehọmẹ Alavọ Jos tọn, ayidonugo yin nina Fred to owhe 1986 na ada he e yiwa to sinima he hosọ etọn yin Legacy mẹ. E to sinsẹn todin taidi Ogán na Directors Guild of Nigeria, sọn azan ko-atọ́n-nukun-awe, Afínplọsun, owhe 2016 tọn mẹ.
Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ikeja
Ikeja wẹ yin tatọ́-tẹnnọ ayimatẹn Awọnlin tọn to Hùwaji-whèyihọ Naijilia tọn. Sọha gbẹtọ he to finẹ lẹ tọn to mẹhihia 2006 tọn whenu lẹ wẹ 313,196. Jẹnukọnna bẹjẹeji gandudu awhànfuntọ lẹ tọn to bẹjẹeji owhe 1980 tọn lẹ tọn mẹ, Ikeja ko tin to titoji, wiweji, podọ yin nọtẹn he to abọẹ bosọ yin topẹvi ajọ́wiwa tọn de he tindo nusatẹn-hunnukún lẹ, amasin satẹn lẹ po lẹdo he yin ginglọndo gbọn gandudu dali lẹ po. E tin to kilomẹtlu 17 dohlán agéwaji-whèyihọ tòdaho Awọnlin tọn tọn. Agàhún-glintẹn Murtala Muhammed International Airport tin to tòdaho lọ mẹ. Ikeja sọ wẹ Vodúnhọ Aflika tọn (Africa Shrine) Femi Kuti tọn po Motherland Lagbaja tọn po tin te, nọtẹn awè lẹ yin hànjitẹn lẹ. Nusatẹn-hunnukún Tòdaho Ikeja tọn tọn (Ikeja City Mall) wẹ yin nusatẹn he kló hugan to lẹdo ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ. Ikeja sọ tindo ladio họsá etọn titi fie nudọnamẹ lẹ nọ yin nina do Glẹnsigbe (EKO FM) po Ayọgbe (Radio Lagos) po mẹ te.
Otàn
Ikeja, ehe nọ yin yiylọ to dai dọ "Akeja", yin yinkọdona sọgbe hẹ vodún Awori lẹ tọn de he nọ yin Ota. Awori lẹ wẹ yin akọta jọun he wa sawhé do finẹ jẹnukọn, bọ yè nọ saba tọ́nawhàn lẹdo nado bẹ kanlinmọ lẹ kakajẹ gblagbla odaa owhe kanweko-koewhedopotọ (mid-19th century) ton. To bẹjẹeji owhe kanweko 20tọ tọn e lẹzun lẹdo glèlilẹ tọn na Awọnlin. Pínpan-gàn sọn Awọnlin yì Ibadan he yin didoai to 1901 po jideji Awọnlin tọn taidi zòhún-glintẹn de diọ Ikeja zun finọtẹn de po nọtẹn azọ́nwhe daho lẹ tọn de na tòdaho lọ. To gblagbla owhe 1960 tọn lẹ mẹ nọtẹn azọ́nwhe daho tọn de yin didoai, podọ to 1976, Ikeja lẹzun Tatọ́-tẹnnọ̀ ayimatẹn Awọnlin tọn tọn. thumb|Lagos House, Alausa, Ikeja, [[Awọnlin, Naijilia]]
Gandudu po Azọ́nwatẹn po
Azọ́nwatẹn anadidenanu tọn gandudu dokọ̀ tọn Ikeja tọn tin to opá Gandudu Dokọ̀ tọn Ikeja tọn lọ tọn mẹ.
To Ayidosun 2019 tọn, Azìnponọ gandudu dokọ̀ tọn Ikeja tọn wẹ Engr. Mojeed Balogun.
Ikeja wẹ tatọ́-tẹnnọ̀ Federal Airports Authority Naijilia tọn tin te to aigbadenamẹ Agahúnglintẹn Murtala Muhammad Airport tọn tọn ji. Ikeja wẹ tatọ́ -tẹnnọ̀ Azọ́nwatẹn he nọ penukúndo whẹ̀ho Dodinnanu bibasi do Nujijọ ajiji ji Naijilia tọn (Accident Investigation Bureau) tin te. Ikeja wẹ azọ́nwatẹn Aṣẹpipa he nọ penukúndo whẹho he gando agahún go na tovi Naijilia tọn lẹ (Nigerian Civil Aviation Authority (NCAA)) tin te to Aviation House to aigbadenamẹ agahúnglintẹn lọ tọn ji; fie ko yin azọ́nwatẹn Awọnlin tọn lọ (Lagos office) poun dai.
Tito Ajọwiwa tọn
Ikeja wẹ susu to tatọ́-tẹnnọ̀ agahúnglintẹn lẹ tọn tin te. Azọ́nwatẹn daho Arik Air tọn tin to Arik Air Aviation Centre lọ to aigbadenamẹ agahún-glintẹn Murtala Muhammed Airport tọn tọn ji. Azọ́nwatẹn daho Aero Contractors tọn tin to aigbadenamẹ agahún-glintẹn Murtala Muhammed Airport tọn tọn ji. Azọ́nwhé agahún tọn devo lẹ he sin azọ́nwatẹn daho tin to Ikeja lẹ wẹ Overland Airways, Air Peace, Associated Aviation, po Dana Air po. To yidogọ mẹ, Ikeja lọ janwẹ azọ́nwatẹn daho Virgin Atlantic tọn he to Naijilia lọ lọsu te to "The Place"
To ojlẹ de mẹ wayi, azọ́nwatẹn daho Nigeria Airways tọn tin to Airways House. Whẹpo Afrijet Airlines do wa yin gbigbakija, azọ́nwatẹn daho etọn nọ̀ ohọ̀ NAHCO Building tọn lọ mẹ to aigba agahún-glintẹn lọ tọn ji. Tatọ́-tẹnnọ̀ Bellview Airlines tọn tin to ohọ̀ Bellview Plaza tọn lọ mẹ. Azọ́nwhe agahún tọn he masọ to azọ́nwa ba bọ azọ́nwatẹn daho yetọn ka nọ Ikeja wayi lẹ wẹ Air Nigeria (to dai, Nigerian Eagle po Virgin Nigeria Airways po), to Onù 9tọ petlezìn Etiebets Place tọn ji, gọna Sosoliso Airlines, po ADC Airlines po.
C. J. Obasi wa de lẹdo hẹntọnọ lẹ tọn de to 2014  nado basi ajọjijla aihun Nollywood tọn heyin  Ojuju lọ
Lẹdo lẹ
Lẹdo he to tòdaho lọ mẹ lẹ wẹ:
Computer Village
thumb|left|Computer Megacity thumb|right|Computer Village Ikeja tindo nọtẹn ahì daho tọn fie yè nọ sà ọdinatẹ te de, he yin yinyọnẹn ganji di Otigba. E bẹjẹeji to 1997 taidi ahì pẹvi de he tindo ṣọ́fu 10 gee, amọ́ to alọnu din ye ko hugan 3000. Dile e tlẹ yindọ susu to ṣọ́fu lọ lẹ mẹ no wà nue yin nukúndo lọ, enẹ wẹ nado sà ọdinatẹ bosọ jla dehe gblé lẹ do, e sọ yọnbasi nado mọ fie yè nọ sà nuyizan lẹtliki tọn devo lẹ bosọ nọ jla ye do te lẹ ga.
Kaka wa jẹ 2019, ṣọ́fu pẹvi pẹvi lẹ to Computer Village ko gbloadà zun petlezìn daho daho lẹ. Susu to ohọ̀ godoponọ tọn lẹ mẹ ko wa lẹ ohọ̀ daho lẹ he tindo adà nusatẹn voovo lẹ fie yè nọ sà alokan lẹ, ọdinatẹẹ asáji tọn lẹ, zomọ̀ wezinzin tọn lẹ gọna nuyizan lẹtliki tọn devo lẹ bosọ nọ jla ye do te. Diblayin Akuẹsẹdotẹn tangan Naijilia tọn lẹpo wẹ do alahọ yetọn lẹ ai do lẹdo ahì lọ tọn lẹ mẹ.
Na ahì lọ ma yin titobasina ganji jẹnukọn wutu, e tindo nuhahun to adà gbigblo etọn mẹ, ehe zọn bọ mẹhe nọ nọ̀ lẹdo etọn mẹ delẹ̀ ko jẹ léwu ji gando adà gbigblo etọn go. Ali he to lẹdo lọ mẹ lẹ ko wa ján taun, sọmọ bọ e dibla nọ jlo na lẹzun nue ma yọnbasi nado mọ fide bo glin ohún do. Podọ ga, azọ́nwatẹn lẹtliki tọn, he yin nue yè ma tlẹ sọgan ko dejidego dai, ko sọ wa yin agbànpinpẹndokọna gbọn ahì yọyọ lọ dali, na e nọ do hùdo huhlọ́n miyọ́n lẹtliki tọn ayidego de nado sọgan penugo bo tá nuyizan ọdinatẹ tọn lẹ na ahisinọ lẹ na ye nido yọn dehe to azọ́nwa ganji lẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Naijilia
Adebisi Akande
Abdulkareem Adebisi Bamidele Akande yin jiji to azán fọtọ̀n-nukundopotọ to Alunlunsun 1939 tọn mẹ. E sọ yin dopo to tohodọtọ togbo Naijilia tọn lẹ mẹ, to whẹndo ayọnu lẹ tọn mẹ. E sọ yin Aimatẹngan to Ayimatẹn Osun tọn mẹ sọn owhe 1999 jẹ 2003 mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1939 lẹ
Shiroro
Shiroro yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to aṣẹpipa Ayimatẹn Niger Tọn glọ de to Naijilia. Tatọ́-tẹnnọ̀ etọn lẹ tin to topẹvi Kuta tọn he tindo agbegbe (ward) fọtọ̀n [15], dile yé yin sislẹ bọdego do: podọ ogbè tangan he yé nọ dó wẹ Gbagyi. Lẹdo etọn gbló sọ̀ kilomẹtlu 5,015 lẹdo pé podọ gbẹtọ sọha 235,404 wẹ tin to finẹ to mẹhihia 2006 tọn whenu.
Sọha pósu tọn (postal code) lẹdo lọ tọn wẹ 921.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Lẹdo Dokọ̀ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ
Adebayo Salami
Adebayo Salami hé ye yọnẹn taidi Oga Bello yin aihundatọ, aihunbasitọ podọ anadena aihuntọ numimọnọ to oto Naijilia tọn mẹ.
Gbẹzan aihundida etọn tọn
Salami sìn kúnkan tlọn Kwara tọn, Ṣigba e yin jiji to azan ṣinẹnẹtọ Nuwhàsun 1953 to Ayimatẹn Awọnlin tọn fihe e yi wehọmẹ dokọ tọn po wehọmẹ daho po te. E bẹ azọn aihundida etọn tọn to owhe 1964 podo ogbẹ́ he yé nọ ylọ dọ Young concert Party po, bọ nukọntọ ogbẹ́ lọ tọn nọ yin Ojo Ladipo he gbẹtọ lẹ yọnẹn taidi Baba Mero. To owhè pẹde godo, ogbẹ lọ́ diọ yinkọ lọ dó Ojo Ladipo Theatre Group. Enẹgodo ye sọ diọ ẹ dó Awada Kerikeri Theatre Group. To whenue Ojo Ladipo ku godo to owhe 1978, Salami lẹzun nukọntọ na ogbẹ lọ, ehe hẹn diyìn. Salami sọawuhia to sinimọto ayọgbe tọn etọn tintan he yin Ajani Ogun mẹ. Matintọ́ Adeyemi Afolayan (Ade Love) he yin otọ́ na Kunle Afolayan po Gabriel Afolayan po lọsu sọawuhia to sinimọto lọ mẹ. E sọ daihun to sinimọto Kadara he Adéyemí Afolayan (Ade Love) bayi mẹ. Gbọnvo na enẹ, Salami sọ sọawuhia to aihun nukiko donamẹ tọn he nọ yin Comedy Half Hour fie e zan yinkọ Oga Bello te. Salami bayi sinimọto etọn tintan Ogun Ajaye to owhe 1985 to whenue e to ogbẹ́ Awada Kerikeri tọn mẹ. Sọn owhe 1985 dó jẹ egbehe, E kò bayi bọ ko sọ deanana sinimọto susu lẹ to Ayọgbe mẹ. Salami tin to mẹhe dó ogbẹ́ plipli aihundatọ sinimọto tọn ai lẹ mẹ.
Alọdlẹndounu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1953 lẹ Adà:Naijilia-nu lẹ Adà:Sinimọto-basitọ lẹ to Naijilia
Owa Owaluse
Owa Owaluse yin Ahọlu Ijẹsha tọn he dugan do aigbadenamẹ Ijẹsha tọn ji sọn owhe 1522 do jẹ 1526 bo yi tẹnmẹ-yinkọ lọ HRM Owa Obokun Adimula. E din Ilesa he yin bẹjẹeji dowhenu aigbadename Ijesha tọn mọ, bo jo dotẹnmẹ dai na awhafunfun plọnme tọ he tin to anadẹme lemodu podo Lakoja tọn glọ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ayimatẹn Katsina Tọn
thumb|Nọtẹn he to yẹdide Naijilia tọn lọ ji Ayimatẹn Katsina Tọn yin dopo to Ayimatẹn gban-atọn-nukun-dopo he tin to Togbo Naijilia tọn mẹ lẹ mẹ. Tatọ́-tònọ etọn wẹ Katsina. Eyin didoai to owhe 1987 tọn, bo yin dìde sọn Ayimatẹn Kaduna tọn glọ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Naijilia Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia
Adetola Abdullateef
Adetola Abdullateef Adedimeji (yin jiji to azán tintan Afinplọsun 1986 tọn) e yin Aihundatọ podọ aihunbasitọ otò Naijilia tọn. E mọ yin didi to aihun tintan he e da to Yewande Adekoya aihun 2013 tọn he hosọ etọn yin Kudi Klepto, e kosọ daihun to aihun Naijilia tọn he hugan kanweko mẹ sọn owhe fọtọn die gbọn he ejẹ aihun daji. To alọnudin e yin afọzedaitọ daho Airtel tọn podọ Numatville Megacity.
Bẹjẹeji gbẹzan etọn tọn
Lateef Adedimeji yin jiji to azán tintan Afinplọsun owhe 1986 tọn to Isolo, to Ayimatẹn Awọnlin tọn, huwaji-heyihọ tọn Naijilia tọn. E yin tovi Abeokuta to Ayimatẹn Ogun tọn. Onọ etọn Kudirat Adedimeji yin ajọ watọ he luntọn sọn Ayimatẹn Oyo Tọn mẹ,to togbo Naijilia tọn mẹ.
Azọn etọn
Lateef Adedimeji bẹ azọ́n aihundida tọn etọn jẹeji to 2007, e bẹjẹeji po wedudu po,bo ze yinkọ dai to wehọmẹ wedudu tọn. Lateef Adedimeji yin Aihundatọ podọ aihunkantọ de. Lateef Adedimeji ko yin didohia to aihun susu mẹ sọn whenue e do owhe fọtọn amọ e jẹ aihun da ji to 2007 to whenuena e kọnawudopọ hẹ Orisun TV. E jẹ aihundaji to whenuena e gbẹpo to wehọmẹ daho bo gbọ mọdali yin dide gbọn ogbè NGO tọn dali nado sẹn taidi informer podọ counselor to ojlẹ nujijla SIDAA tọn de whenu. Azọndenamẹ etọn wẹ nado plọnnu mẹlẹpo gando whẹho he gando zahẹmẹ go lẹ podo jlọjẹ gbẹtọvi tọn gbọn vidio he ewọ lọsu basi lẹ yiyizan dali. Mẹhe yiwanna aihun etọn lẹ yọnẹn taidi mẹhe nọ daihun numọtolanmẹ tọn bosọ nọ viavi whla susu to aihun mẹ. E ko tọn to aihun Naijilia tọn susu lẹ mẹ owhe lẹ gblamẹ podo Aihundatọ tangan devo lẹ po to azọnwhe aihundida lamẹyiya tọn mẹ. To 2016, e mọ ajọ̀ 2016 Best of Nollywood tọn yi yedọ ajọ̀ Aihundatọ he wazọn hugan to nukọntọ yinyin mẹ (to ayọgbe mẹ) tọn. Awards for Best Actor in a Lead Role (Yoruba). To  2015, e yin dide na City People Entertainment Awards na owhe 2015 tọn na Aihundatọ he mọ opa susu yi to whelọmẹ Most Promising Actor of the year. E paṣa Lateef taun nado kọnawu dopọ hẹ Aihundatọ Naijilia tọn he diyin Odunlade Adekola na whẹwhiwhẹ lọ dọ ye ma sọzẹ wutu. E sọ mọ dotẹmẹhundote dopolọ nado wazọn hẹ UNICEF na nugopipe nukinkan tọn etọn wutu. E yi ajọ face of Nollywood male tọn to hunwhẹ Nigeria Newspaper Night of Honour to azan gbantọ kọyansun owhe 2021 tọn mẹ.
Gbẹzan medetiti tọn etọn
To azan fọtọnukuatọntọ Awewesun, owhe 2021 tọn mẹ, Adedimeji wlealọ hẹ alọwlemẹ etọn, Oyebade Adebimpe he yin Aihundatọ ga to yẹyi dahomẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Ovi he ye ji to owhe 1986 lẹ Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Naijilia-nu lẹ Adà:Sinimọto-basitọ lẹ to Naijilia
Ayimatẹn Kano Tọn
thumb|Nọtẹn he to yẹdide Naijilia tọn lọ ji Ayimatẹn Kano Tọn yin dopo to Ayimatẹn gbàn-atọ́n-nukun-dopo he tin to Togbo Naijilia tọn mẹ lẹ mẹ. Tatọ́-tònọ etọn wẹ Kano. E yin didoai to azan ko-atọ́n-nukunawetọ Nuwhàsun tọn to owhe 1967. Bo yin dide sọn Agbegbe Agewaji tọn dowhenu tọn mẹ. E ma dogbo hẹ Ayimatẹn Bauchi tọn to Hùwaji-whèzẹtẹn tọn. Ayimatẹn Kano tọn ma dogbo hẹ Ayimatẹn Kaduna tọn to Hùwaji-whèyihọ tọn. E do dogbo hẹ Ayimatẹn Katsina tọn to Agewaji-Whèyihọ tọn. Ayimatẹn Kano tọn do dogbo hẹ Ayimatẹn Jigawa tọn to Agewaji-Whèzẹtẹn tọn.
Ayimatẹn-gán
To azan koatọ́n-nukunẹnẹtọ Nuwhàsun owhe 2015 tọn, Abdullahi Umar Ganduje wẹ yee Ayimatẹn-gán dó e ji to alọnu din ogbẹ APC tọn mẹ wẹ ewọ tin te.
Gandudu-Lẹdo tọn lẹ to Ayimatẹn Kano tọn mẹ
Ayimatẹn ehe bẹ Gandudu-Lẹdo tọn kande-ẹnẹ(44) ehelẹ hẹn:
Akọ̀ po sinsẹ̀n jọun he tin to Ayimatẹn Kano tọn lẹ
Sinsẹ̀n Malenu lẹ tọn wẹ su hugan to ayimatẹn Kano tọn mẹ, ṣigba medelẹ gbẹ nọ basi sinsẹ̀n Klistiani tọn amọ yé ma su.
Gbẹtọ nukundeji lẹ sọn ayimatẹn Kano tọn
Adà:Naijilia Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia
Ebitu Ukiwe
Whẹndo
Ukiwe yin jiji to azán 26 kọ́yànsun owhe 1940, e yin visunnu chief Ebitu Ukiwe tọn he wá sọn Abiriba to Ayimatẹn Abia tọn.
Ponọ̀ tọji tọn zọ́n wiwa
Ukiwe konawudopọ hẹ Ponọ Tọji tọn Naijilia tọn lẹ (Nigeria Navy) to owhe 1960 taidi ponọ̀zón- plọntọ, bo yin azọ́ndena to 1964 do otẹn Sub- lieutenant tọn mẹ. E gbawhàn to Biafran Armed Forces to 1996.
Awhàn Biafram Tọn
To awhàn  Civil War Naijilia tọn whenu sọn 1967 jẹ 1970 e hoávùn na Biafra. To awhàn lọ godo to Alunlunsun 1972 tọn, e yin dide do otẹn Navy tọn mẹ whladopo dogọ, podọ vude to Igbo he nọ wà azọ́n monkọtọn lẹ yín gigọ do otẹn yetọn lẹ mẹ.
Awhànfunfun Zọ́n
Ukiwe yin dopo to hagbe Supreme Military Council to gblagbla 1975 jẹ 1977. General Olusegun Obasanjo dee taidi ayimatẹn-gán awhànfuntọ de to Ayimatẹn Niger tọn mẹ to 1977. E yin dide hlan Ayimatẹn Awọnlin tọn mẹ taidi ayimatẹngán de to Liyasun 1978 tọn mẹ, e sọ gbọsi otẹ̀n enẹ mẹ kakajẹ 1979. E sọ nọ SMC mẹ to Awhangán Muhammad Buhari glọ sọn 1983 jẹ 1985, dile e to sinsẹ̀n taidi nukọ̀ntọ Flag Officer, Western Naval tọn. E yin dide taidi anadenanutọ to  Naval Faculty, Jaji (1981–1984) podọ to  Flag Officer, Western Naval Command (1984–1985) mẹ.
Azọ́n he e wá wà to godo mẹ lẹ
To whenue e jo awhànzọ́n godo e biọ ogbẹ́ gandudu gbọn vobibla dali tọn de mẹ, bo nọgodona Moshood Kashimawo Olawale Abiola, mẹhe yin dide taidi togán to Ayidosun 1993 tọn mẹ, bo wa yin dindlan do ganpamẹ to whenue Awhangán Sani Abacha hò gandudu yí to Abọ̀húsun 1993 tọn.
E lẹzun azìnponọ na azọ́nwhe delẹ taidi Bitu Properties, Kobimat, Bitu Promar po Rudocons po. E yin ayinamẹtọ vonọtaun na Statoil (Nigeria), azọ́nwhe de he to ohù ji bo nọ dà amì, na owhe ṣinẹnẹ.
To 2001, linlinwe Newswatch tọn dọ dọ̀ e yọnbasi dọ e ni note nado dù togán to 2003, bo dohia dọ e yin mẹde he tindo gbẹtọ-yinyin he whèwhin de. To 2006 Ukiwe tẹnpọn nado yin mẹhe na note na tònudọgbẹ People's Democratic Party nado du togán Naijilia tọn bọ e ma pa ẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1940 lẹ Adà:Naijilia-nu lẹ
Alọnuzọ́n
Alọnuzọ́n yin nuyiwa nujọnu tọn he sọgan hẹn mẹdopodopo nado wa nude do mọ nude yi vlavo akuẹ he ye sọgan yizan nado họ nude. Alọnuzọ́n sọgan zẹẹmẹdo azọ́n he dona yin wiwa, di apajlẹ, azọ́n delẹ tin he dona yin wiwa to owhé lọ gbe taidi nuyinyan, nukiklọ, nulẹ sisẹdo po mọmọ po. Alọnuzọ́n sọgan sọ zẹẹmẹdo azọ́n he mẹde nọ wa nado mọ akuẹ. Hogbe lọ Alọnuzọ́n sogan yin yiyizan whenue mẹde wazọn na mẹdevo taidi "Mẹyidoazọ́nmẹ" he nọ yin akuẹ su na. Di apajlẹ, mẹplọntọ, azọ́n etọn wẹ nado plọn ovi lẹ kavi mẹho lẹ. Ohunkuntọ, azọ́n etọn wẹ nado kun mẹlẹ yi fide he ye jei. Miyọnṣitọ tọn wẹ nado ṣi nudepope he yi miyọn. Ogbẹ́ alọgọnamẹtọ lẹdo aihọn pe tọn (International labour Congress), azọ́n etọn wẹ nado hẹn ninọmẹ gbẹtọ lẹ tọn pọnte. E lẹzun Ogbẹ́ daho de to United Nations to owhe 1946. Alọnuzọ́n delẹ tin he ma nọ tọn akuẹ susu.
Akinwumi Isola
Otàn gbẹzan po azọ́n etọn lẹ
Isola yin jiji to Ibadan tomẹ to owhe 1939 tọn. E yi wehọmẹ bẹjẹeji tọn Labode Methodist tọn po wehọmẹ daho Wesley tọn. Mọdopolọ eyi wehọmẹ alavọ tọn to Ibadan (University of Ibadan) finẹ wẹ e dugan B.A tọn te to oyọnẹn flansegbe tọn mẹ. E hiawe bo yi gbedewema na oyọnẹn dodinnanutọn to owe ayọgbe tọn lẹ mẹ to wehọmẹ mẹho lẹ tọn to Awọnlin tomẹ (University of Lagos) to owhe 1978 whẹpo e do bẹ azọn meplọntọ tọn to wehọmẹ alavọ (Obafemi Awólọ́wọ̀ University)tọn to Ilé-Ifẹ. Akinwunmi Isola sọ yin Nina ogantẹn to Ile-Ifẹ to owhe 1991 di ohia meyinọnẹn tọn na azọn Aihundida he e Kan whla tintan to owhe 1961 jẹ 1962, Ẹnẹ Efunsetan Aniwura to whenue e gbẹyin wehọmẹvi to wehọmẹ daho Ibadan tọn. Enẹgodo e Kan owe Aihundida tọn de he nọ yin Oleku to owhe 1986. Ewọ wẹ sọ kan ohan awujinamẹ tọn he nọ yin jiji to wehọmẹ daho Ibadan tọn kakajẹ egbehe. Gbọnvona owe otangblo he tin to aga ehe Lẹ, e zindonukọn bo kan owe ajlu whenuho tọn lẹ, owe Aihundida tọn lẹ, otàn hodọnamẹ tọn lẹ po otàn susu hohowhenu tọn lẹ po. Mọdopolọ edlẹnkan wa azọnwhe he nọ basi linlinwe lẹ, bosọ tindo azọnwhe he nọ ze Otàn Aihundida he e kan lẹ tọn to sinnimọto lẹ mẹ. Isola no kan otan susu lẹ do glẹnsigbe mẹ, bo nọ basi lẹdogbedevomẹ etọn do Ayọgbe heyin ogbe edetiti tọn mẹ. Na e tindo ojlo to ayọgbe mẹ taun. To owhe 2000, ye na ẹn gbedewema (National Merit Award And The Fellow Of The Nigeria Accedemy Of Letters) tọn na azọn dagbe etọn lẹ tọn. Mọdopolọ e sọ yin dlapọntọ to wehome alavọ otò Jọjia tọn mẹ (University of Georgia).
Whẹndo etọn lẹ
Akinwunmi Isola da asi bo jivi Ẹnẹ
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1939 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 2018 lẹ
Bida
Bida yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to Ayimatẹn Niger Tọn mẹ to Naijilia podọ tòdaho de to alihogbó A124 highway tọn he yi lẹdo susu to e mẹ ji.
Sọha pósu (postal code) tọn lẹdo lọ tọn wẹ yin 912.
Tòdaho lọ
Bida wẹ yin tòdaho awetọ he kló hugan to Ayimatẹn Niger Tọn tọn mẹ gọna nudi gbẹtọ sọha 178,840 ( to 2007). E yin didoai do hùwajiwhèyihọ tatọ́-tẹnnọ Ayimatẹn Niger Tọn, Minna ji podọ e yin tòdaho agékloklo de.
Agbegbe etọn lẹ wẹ Katcha, Enagi, Baddeggi, Agaie, Pategi, Lemu po Kutigi po gọna devo lẹ.
Fidevo lẹ sọ tin to Bida, taidi, Bamisu estate, Ramatu dangana, aliho ECWA poly tọn, Small Market (Ahì Pẹvi), Main Market (Ahì Dahó) po Federal Medical Centre  (Bida) tọn po. Wéhọ voovo lẹ taidi, Federal Government Girls College Bida, Federal Polytechnic Staff Secondary School po Government College Bida tọn po gọna devo-devo lẹ sọ to finẹ ga.
Tito Ajọwiwa tọn
Tòdaho lọ yin yinyọnẹn na azọnyinyọnẹn yetọn to anazọ́n onú aṣa tọn lẹ, glási (glass) tọn lẹ, anazọ́n gànvẹẹ tọn lẹ po nuzinzán blási (brass) tọn lẹ po. Bidanu lẹ sọ yin yinyọnẹn na hùnwhẹ Durbar tọn po hùnwhẹ Nupe Day tọn yetọn po. Finẹ wẹ wéhọ Federal Polytechnic po dotówhe dahó Federal Medical Centre tin te gọna Niger State School of Nursing.
Akọ̀
Akọ̀ tangan lọ wẹ Nupe. Bida wẹ yin tatọ́-tẹnnọ Ahọluigba Nupe tọn he nọ yin anadena gbọn Etsu Nupe - Etsu Yahaya Abubakar to alọnu din - lẹ dali. Nukọntọ Malenu lẹ tọn de wẹ nọ dugán do Bida ji, bọ nukọntọn lọ nọ yin yiylọ dọ Etsu Nupe. Akọ̀ devo lẹ wẹ Igbonu lẹ, Ayọnu lẹ, Hausanu lẹ, Igala lẹ po Gbagi, Ibira lẹ po.
Dorcas Shola-Fapson
thumb|Dorcas Shola-Fapson Dorcas Shola-Fapson yin Aihundatọ de po Ladiohọ zọnwatọ de po he yin yinyọnẹn na adà he e nọ ze to aihun Tele ji tọn he e nọ basi yèdọ MTV's Shuga bọ e yin yinyọnẹn to aihun lọ mẹ taidi Sophie. To 2020, e lẹkọ do aihun MTV Shuga tọn na azọnylankan gbayipe coronavirus tọn ma na dotẹnmẹ Aihundatọ lẹ nado wazọ́n wutu, ehe jọ lẹdo aihọn pé.
Pọn fi dogọ
List of Yoruba people
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn] [[Adà:Ovi he ye ji to owhe 1990 lẹ
Benẹ
Benẹ kavi Benin (he nọ yin yiylọ to glẹnsigbe mẹ dọ: Republic of Benin) yin tògbo de to Whèyihọ-waji Aflika tọn. Gandutẹn Benin tọn wẹ Porto Novo, ṣigba Kutọnu he yin otò he hùnnukún hugan to Benin mẹ wẹ yé to zinzan do to gandu do Benẹ ji todin. Mẹsusu wẹ nọnọ huwaji Bight of Benin tọn. Na France wẹ na mẹdekannujẹ otò Benẹ tọn wutu wẹ Flanse-gbè gbẹ do yin ogbe he ye nọ yizan hugan to Benẹ podọ ga, na yé sọ tindo kanṣiṣa pẹkipẹki hẹ France wutu. Etomọṣo, ogbè lẹ taidi Gungbè, Fọngbè, po Ayọnugbè po wẹ yin ogbè he nọ yin dido hugan to oto Benẹ tọn mẹ. Sinsẹn Kátólìkì tọn wẹ gbẹtọ lẹ nọ basi hugan to otò Benẹ tọn mẹ. Enẹgodo Malenu lẹ, Vodun sẹntọ lẹ po Protestant lẹ po sọ yin sinsẹn devo lẹ he mẹdevo lẹ sọ nọ basi to otò Benẹ tọn mẹ. Benẹ yin dopo to otò he to kọndopọ mẹ hẹ otò Devo lẹ he tin to aihọn mẹ lẹ mẹ, bosọ yin dopo to otò he tin to kọndopọ mẹ hẹ otò Mẹyugbeji tọn lẹ mẹ. Mọdopolọ otò ogbẹ kọndopọ tọn Malenu lẹ tọn mẹ, Podọ ga ogbẹ voovo devo lẹ taidi South Atlantic Peace po Cooperation zone, La Francophonie, The Community of Sahel-Saharan States, The African Petroleum Producers Association po The Niger Basin Authority po. Sọn owhe kanweko fọtọn-nukun-awetọ jẹ owhe kanweko fọtọn-nukun-ẹnẹtọ mẹ, Ahọluduta Dahomey tọn glọ wẹ Benẹ tin te to whelọnu, bọ yovo lẹ nọ ylọ ye dọ Slave Coast to whelọnu na kanlinmọ susu he ye nọ mọ họ to Port-novo, Kutọnu, po fidevo he ye nọ họ kanlinmọ te to whelọnu lẹ po wutu, bo nọ bẹ kanlinmọ he ye họ lẹ sọyi Amẹlika. To whenuena kanlinmọ hihọ wa lẹzun osẹnnu dé, France funawhan sọta Danhomey bo yí otò lọ sọn e si bo vọ yinkọ dó na ẹn dọ French Dahomey. To owhe 1960 tọn mẹ, Danhomey mọ mẹdekannujẹ yi sọn France si. Enẹgodo, sọn owhe 1972 jẹ owhe 1990 tọn mẹ, otò Benẹ tọn wa nọ yin yiylọ dọ People's Republic of Benin. Sọn 1991 kakajẹ din e nọ yin yiylọ dọ Republic of Benin.
Ninọmẹ aigba Benẹ tọn
Benẹ yin otò pẹvi dé he tin to Wheyihọ-waji Aflika tọn. Jijlẹ etọn sọ wẹ 325km (202 mi) to gbigblo mẹ. Benẹ ma dogbo hẹ Togo to Wheyihọ-waji bosọ ma dogbo hẹ Burkina Faso po Niger po to Age-waji podọ e sọ ma dogbo hẹ Naijilia to Whezẹtẹn-waji, bọso ma dogbo hẹ Bight of Benin to Huwaji etọn. Fihe aigba Benẹ tọn yi àga te hugan wẹ Mont Sokbaro, osó dé he yiaga sọ 658m (2,159 ft). Reserve du W du Niger po Pendjari National Park po nọ zọnbọ jónọ lẹ nọ jlo nado wa pọn kanlin lẹ taidi Ajanaku lẹ, Kinnikinni lẹ, Agbanlin lẹ, Ozin lẹ, po Ohàn gbemẹ tọn dèvo lẹ po. To whenuho mẹ, Benẹ ko yin owhé dé na Avun gbemẹ tọn he nọ yin yiylọ dọ Lycaon pictus na Benẹ wẹ e nọ yin mimọ te hugan. To Benẹ, Ninọmẹ aimẹ tọn yetọn nọ yin dehe hunmiọn to whedelẹnu bọsọ nọ fa to whedevonu. Benẹ tindo Ojlẹ jikun tọn awe po ojlẹ akú tọn awe po tọn to owhe dopo ṣenṣen, ojlẹ jikun tọn dopo he sọ yin tangan lọ nọ bẹ sọn osun atọ̀ntọ kakajẹ osun ṣinawetọ sin vivọnu. Enẹgodo, jikun pẹde sọ nọ ja sọn osun ṣinẹnẹto sin vivọnu kakajẹ osun widopotọ tọn mẹ. Ojlẹ he akú nujọnu tọn nọ do wẹ bẹsọn awewesun kakajẹ osun ẹnẹtọ. To Kutọnu, otò lọ nọ hunmiọn sọ 31°C (87.8°F); miọnhunhun etọn ma sọ nọ wado zẹ 24°C (75.2°F).
Kando he tin to Benẹ lẹ
Benẹ yin mima dó kando wiawe (12) ji. Enẹgodo Kando wiawe lọ lẹ sọ yin vivọma dó lẹdo kande-gban-atọ̀n-nukun-awe.
Aihundida
Benẹnu lẹ ko yinwanna ogbe aku dido whẹpo bọ flansegbé dó wa lẹzun ogbe he yin alọkẹyi hugan to otò lọ mẹ. Felix Couchoro wlan wehihia tintan he tọn to Benẹ mẹ do flansegbé mẹ bọ owe lọ nọ yin L`Esclave to 1929. Hanjitọ Angelique Kidjo po aihundatọ Djimon Hounsou po yin jiji to Kutọnu he yin aimatẹn dé to Benẹ mẹ. Ohankantọ Wally Badarou po hanjitọ Gnonnas Pedro po sọ yin Benẹvi ga.
Sinsẹn
To mẹhihia he wa aimẹ to owhe 2010 tọn whenu, mi mọ dọ gbẹtọ 27.2% to mẹhe to Benẹ mẹ lẹ wẹ yin Klistiani lẹ bọ 24.4% lẹ yin Malenu lẹ bọ 17.3% nọ sẹn Vodun mọjanwẹ 6%  nọ sẹn numẹsẹn devo lẹ bọ 1.9% lẹ sọ nọ basi sinsẹn devo lẹ, mọjanwẹ gbẹtọ 6.5% lẹ ma dó sinsẹn he ye nọ yi.
Wepinplọn
To aihọn lọ blebu mẹ, Benẹ wẹ dó wesetọ he whe hugan. To owhe 2002 tọn mẹ, dodinnanu dohia dọ gbẹtọ 34.7% mẹhe tin to otò Benẹ tọn mẹ lẹ kẹdẹ wẹ hiawe. To whedenu wayi wema hihia to otò Benẹ tọn mẹ ma yin oplọn vọnu taidi din tọn.
Nududu
Benẹ yin yinyọnẹn ganji po aṣa nidida vonọtaun wunmẹ-wunmẹ lẹ po. Benẹ dó nududu dojo lẹ po olan tẹnmẹ-tẹnmẹ lẹ po nuwhẹnkun susu lẹ po. To Huwaji Benẹ tọn, Gbado wẹ yin nududu he nọ yawu yin mimọ hugan, ewọ lọ wẹ gbẹtọ lẹ nọ zan dó wleawuna nududu wunmẹ-wunmẹ devo lẹ. Yé nọ zan ẹ̀n dó nọ da Owọ, Kanna, po nududu devo lẹ he nọ yin dudu po nusọnu po. Whevi lẹ po Koklolan lẹ po wẹ yin olan he ye nọ du to Huwaji Benẹ tọn. Mọdopolọ, Ogbọlan, Ohanlan, Oyinlan po Ajaka gbemẹ tọn lẹ po lọsu nọ yin dudu ga. Tevi wẹ yin nududu he nọ yin mimọ hugan to Age-waji Benẹ tọn. Yé nọ zan ẹn do basi nududu devo lẹ taidi Agu po nududu mọmọ lẹ po. Ohanlan po Oyinlan lẹ po nọ yin sisọ po Azinmi po whẹpo e dó nọ yin dudu. Atin sinsẹn lẹ taidi Manga, Opẹn, Avoka, Akokoe lẹ po Anana po wẹ yin Atin sinsẹn he mẹlẹ nọ yawu mọ lẹ. Mọjanwẹ nududu lẹ taidi Couscous, Lesi, Ayivi, Po Gbado po lẹ lọsu yin nududu he gbayipe to Benẹ mẹ. Olan nọ vẹakuẹ, enẹwẹzọn bọ olan pẹde, nududu susu wẹ gbẹtọ lẹ nọ yawu du to finẹ. Whevi hihi lẹ po whevi húhú lẹ po sọ yin nuhe ye nọ yawu du ganji to otò Benẹ tọn mẹ. Nàkédò lẹ, Akándò lẹ po Adò he ye yi okọ dó basi lẹ po wẹ mẹlẹ nọ yizan dó danu to otò Benẹ tọn mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Aflika Adà:Otò
Adedeji Adeleke
Adedeji Adeleke (yin jiji to azan ṣidopotọ, whejisun, owhe 1957) tọn mẹ. E yin adọkunnọ, ajọwatọ nukundejitọ dé, ewọ wẹ sọ yin ogán podọ mẹhe do Wehọmẹ Alavọ Adeleke tọn ai. Ewọ wẹ sọ yin ogán na azọnwhe Pacific Holdings Limited. Ewọ wẹ ji Adewale Adeleke he yin (Azinponọ HKN dai tọn), Davido he yin Hànjitọ otò Naijilia tọn po Sharon Adeleke po. E wlealọ hẹ Doto Vero Adeleke he yin matintọ to azan ṣidopotọ, Whejisun, owhe 2003 tọn mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1957 lẹ
Nicéphore Soglo
thumb|Nicéphore Soglo Nicéphore Dieudonné Soglo (azan koatọ́n-nukunẹnẹtọ Abọhúsun, owhe 1934) yin tonudọtọ Otò Benẹ tọn he sọ́ basi lizọnyizọnwatọ́ tangan Otò Benẹ tọn sọn owhe 1990 jẹ 1991, podọ togbogan sọn owhe 1991 jẹ 1996. E pàṣẹ na lẹdó Cotonou tọn sọn owhe 2003 jẹ 2015. Soglo wlealọ hẹ Rosine Vieyra Soglo he yin togbogansi dayi tọn po tonudọtọ dé po.
Otàn Gbẹzan etọn tọn
Soglo yín jiji to Togo yigbaji he Flans pàṣẹ na. E plọnnu gándo osun po nukunpedo akuẹzinzan po gò to wehọmẹ alavọ tọnUniversity of Paris po École nationale d'administration po. Soglo mọ asi etọn Rosine Vieyra he yin wehọmẹ-gbẹ́ etọn to owhe 1947 whenue yé to nuplọn to otò Flans tọn mẹ. Ye wlealọ to azan awetọ Liyasun owhe 1958. Ye ji ovì Awe Lehady Soglo (he yin jiji to 1960) po Ganiou Soglo (he yin jiji to 1961) po. Soglo lẹkọ dó Otò Benẹ tọn (he yé nọ ylọ dọ Dahomey to whelọnu) mẹ, whenuena é yí gbedewema osẹ́n po nukunpedo akuẹzizan go tọn po to Paris godo. E yin dodinnanutọ́ akuẹ tọn sọn owhe 1965 jẹ 1967, enẹgodo wẹ tavẹ-ylọvi etọn Christophe Soglo yi hunhlọn dó yi gàn sọn Sourou-Migan Apithy sí bọ sọ yi Nicéphore dó Basi lizọnyizọnwatọ́ akuẹzinzan tọn. To owhe 1972, whenue Mathieu Kérékou lẹzun togbogan po hunhlọn dó yi gàn po godo, Soglo tọn yi togódo bo wazọn to azọnwhe International Monetary Fund (IMF) po akuẹsẹdotẹn aihọn tọn World Bank po. To owhe 1980 lẹ, whenuena otò Benẹ tọn ma to nukọnyi to wehọ ajọ́liho tọn mẹ, gandudu Kérékou tọn basi tito opli daho otò Benẹ tọn he na hùn dotẹnmẹdote na tonudọgbẹ susu Multiparty Democracy nido tin. Nicéphore yin dide nado lẹzun lizọnyizọnwatọ́ tangan to azan Wiawetọ whejisun owhe 1990. To ovo tintan he yin bibla to azan aotọ whejisun owhè 1991 nado du togbogan oto Benẹ tọn hé tonudọgbẹ susu lẹ dó dè omẹ yetọn lẹ dai mẹ, Soglo wẹ jẹnukọn whenue e bẹ madó kande-ko linlán (67.73%) ovo he ye bla tọn. E sọ jẹ ganduji to azan ẹnẹtọ Lidosun owhe 1991. To owhè dopo godo, tonudọgbẹ Renaissance Party of Benin (PRB kavi RB) yin didoayi gbọn Rosine Vieyra Soglo dali bọ asi etọn sọ lẹzun nukọntọ na ogbẹ lọ́ to owhe 1994. To ovo he yin bibla to whejisun 1996 mẹ Mathieu Kérékou wẹ ze otẹn tintan bọ Soglo do yin dide sọn otẹn lọ mẹ. To whejisun owhe 2001 sìn ovo he sọ yin bibla mẹ, Soglo tẹnpọn nado gọ̀ gandudu lọ́ yi ṣigba e sọ jai bọ Kérékou sọ vọ́ gandu. Soglo ma sọgan whlẹn otẹn lọ bà to owhe 2006 na é kò dó owhè kande-gban he osẹn oto Benẹ tọn doayi wutu. Ovi etọn Lehady Soglo po Ganiou Soglo po tẹnpọn nado du togbogan ṣigba yé jai.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1934 lẹ
Shock G
thumb|Shock G Gregory Edward Jacobs (yin jiji to azán koatọntọ avivọsun owhe 1963 jẹ Lidosun, azán konukùnawetọ owhe 2021) E yin yinyọnẹn di shock G. Eyin hànjitọ Rap tọn de to otò Amẹlika tọn mẹ. To azan konukúnawetọ, Lidosun, owhe 2021 tọn mẹ Shock G sìn osiọ, yin mimọ to jonọwhé Tampa, Florida tọn me. Kunnudenu de matin gando lehe e kú gbọn go. To azan aotọ osùn owhe 2021 tọn mẹ to Otọ̀ Hillsborough tọn mẹ dodinanutọ́ Agasa tọn basi nulila okù etọn tọn dọ shock G kú na ṣiṣizan amasin adinọ tọn wutu.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1963 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Mosun Filani
Mosun Filani yin Aihundatọ sinnimọto nukundeji dé po hodọtọ Azinponọ to Ladio họsa, bo yin Naijilia vijiji Ayimatẹn Ọyọ tọn sọn Togbo Naijilia tọn mẹ.
Vuwhenu po wehihia etọn po
E yin jiji to Ibadan to Ayimatẹn Ọyọ tọn, Ṣigba Ayimatẹn Ekiti tọn wẹ Mẹjitọ Etọn lẹ wá sọn. Eyin Dopo to Ovi Atọ́n he mẹjitọ Etọn lẹ tindo. Mosun yi wehọmẹ Daho mẹplọntọ lẹ tọn to Abẹokuta college of Education, mọdopolọ wẹ e sọ yi wehọmẹ Alavọ Tai Solarin tọn.
Azọn Aihundida etọn tọn
Mosun ko tindo mahẹ to sinimọto susu lẹ mẹ, Titengbe to Ayọgbe mẹ. Mọdopolọ wẹ e sọ yin Azinponọ na tito Ladio tọn to Owhe 2005 bo ko yí gbedewema na Aihundatọ yọnnu he yọn hugan na Otẹn mẹbọdomẹgotọ to owhe 2009 po 2011 tọn po mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Rutherford B. Hayes
144px|thumb|Rutherford B. Hayes Rutherford Birchard Hayes (azán ẹnẹtọ Kọ́yànsun tọn to 1822 – azán fọtọnnukun-awetọ Alunlunsun tọn to 1893) yin tonudọtọ otò Amẹlika tọn tọn de, e sọ yin whẹyidọtọ de podọ nukọntọ otò tọn he yin awhànfuntọ de, ewọ wẹ sọ yin togán 19tọ otò Amẹlika tọn (sọn 1877 jẹ 1881).
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Toshirō Daigo
thumb|Toshirō Daigo Toshirō Daigo (醍醐敏郎, sọn azán awetọ Alunlunsun owhe 1926 tọn jẹ azán aotọ Kọ́yànsun owhe 2021 tọn) yin azọnwatọ to azọnwhe Judoka tọn to otò Japanese tọn mẹ. E sọ yin mẹplọntọ daho to wehọmẹ Kodokan tọn mẹ po nukunpedonugotọ po na bọluhihogbẹ otò Japan tọn mẹ. Whẹpo Daigo dó ku, eyin dopo to mẹ atọn he yin Kodokan po mẹ aotọ he dan po to otò yetọn mẹ podọ ga dopo to mẹ fọtọn he ko je otẹn ehe mẹ lẹ mẹ. Hunwhẹ owhe dudu tọn Kagami biraki tọn to azan ṣiatọntọ Alunlunsun owhe 2006 tọn tẹnmẹ wẹ ewọ po Ichiro Abe po Yoshimi Osawa po yin zize d'aga to azọnmẹ te.
Otàn gbẹzan etọn tọn
thumb|Yoshimatsu po Daigo po to 1951 to avun Judo tọn ho Daigo yin jiji to Alunlunsun owhe 1926 bo hiawe to Wehọmẹ Alavọ tọn Tokyo University of Education. Ewọ wẹ sọ yin mẹhe tọ́nta hugan to mẹ he nọ ho avun Judo tọn lẹ mẹ to Oto Japan tọn mẹ sọn 1951 yi jẹ 1954. Etomọṣo ewọ dopolọ wẹ sọ yin dowatọ nukinkan Kodokan Judo tọn to: Alọpa he mẹ yé nọ yinnu te lẹ mẹ, nukinkan dé he basi zẹẹmẹ gigọ dó nu yinyin Judo tọn ji. Daigo basi matintọ to azan aotọ Koyansun owhe 2021 tọn, to whenuena eko do owhe 95. thumb|Gigopanamẹnu he Toshiro Daigo mọyi to 1951
Yinkọ owe he ekan lẹ
Delẹ to wema he ekan gando Judo go lẹ mẹ wẹ:
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1926 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Shola Adewusi
Shola Adewusi yin Jiji to 1963 bo sọ yin aihundatọ oploji yovogbe tọn, sinima bayitọ podo hladio po. Telezọn etọn bẹ Little Miss Jocelyn, aihundida BBC etọn nọ basi wadohia nukinkan vovo lẹ po nukantọ Jocelyn Jee Esien. To yidogọmẹ, Adewusi ko yin mimọ to aihundida 'Lewis'(Season 3, Episode 4), My Hero, The Bill, Casualty, Bad Girls, Family Affairs, Emmerdale, podọ Chewing Gum to tele ji. E sọ yin nina aihun nukọntọ tọn to CB'S Bob Hearts Abishola taidi Auntie Olu. E ko sọ daihun hladio ji tọn susu lẹ na BBC World Service. Azọn oploji etọn bẹ CRAZYBLACKMUTHAFXXKINSELF to Royal Court Theatre. E sọ yin dopo to hagbẹ he to azọnwa to Intermission Youth Theatre. E basi nutangan to aihundida yetọn mẹ "Verona Road". Azọn etọn so bẹ apa ehe e da to Paddington 2.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Moshood Abiola
Otàn gbẹzan etọn tọn
Moshood Abiọla wẹ yin ovi tintan otọ́ po onọ etọn tọn po to ajidonu ovi konukunatọn(18) godo. Enẹ wẹzọn bọ ye do nọte jẹ owhe fotọn(15) godo, whẹpo mẹjitọ etọn lẹ do dó yinkọ na en "Kaṣimawo". Moshood tọnta to oyọnẹn agayiyi etọn tọn mẹ. Sọn ovu whenu etọn gbọ́n, e sọ bẹ nake sisa sọn whenue e to owhe ṣianwe mẹ. E nọ fọnzan yi nakegbemẹ nado din nake he e na sa jẹnukọn whẹpo e nado yi wehọmẹ na ewọ po otọ etọn he ko poyọnho podo nọvi etọn lẹ po nido mọ akwẹ zan ga. Whenue e sọ owhe fọtọn(15) mẹvi, e do ogbẹ aihundida tọn de te, he mẹ ye nọ jihan pe nado mọ nududu to nuwiwa tẹnmẹ depope he ye yi. Madẹnmẹ, e lẹzun gbẹtọ nukundeji to ohan he ye to jiji pe mẹ, e wa lẹzun mẹhe nọ biọ azọnkwẹ whẹpo do jihan to nuwiwa tẹnmẹ dopodopo. Akwẹ he e mọ to aihundida etọn mẹ wẹ e do gọalọna hẹnnumẹ etọn lẹ bosọ su wehọmẹkwẹ etọn he e yi to onitẹbọmi he tin to Abẹokuta. Abiọla yin hodọtọ linlinwe sẹmẹsẹmẹ wehọmẹ etọn tọn he nọ yin the trumpeter whenue Oluṣẹgun Obasanjọ yin mẹbọdomẹgo etọn. E kọnawudopọ po ogbẹ Natioal Council of Nigeria and the cameroons. Whenue e pe owhe fọtọnnukunẹnẹ(19) mẹvi, na owanyin he e tindo na tito tonudidọ tọn, to asia ọbafẹmi awolọwọ tọn glọ he yin dowatọ ogbẹ tonudidọ tọn action group.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Mẹhe kú to owhe 1998 lẹ Adà:Ovi he ye ji to owhe 1937 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 1998 lẹ
Tosin Jegede
Tosin Jegede yin ohansinọ to Naijilia sọn ojle dindẹn mẹ wẹ e ko nọ ji ohàn gando yọpọvu lẹ go. Ojlẹ he me ede ohan tintan etọn tọ́n to 1985 he yin Children Anse at Age Five godo e so de ohan awe devo lẹ tọ́n he e ylọdọ Leaders of Africa and Children to owhe 1989 podọ 1992. Ese ada sọn togbo etọn me nadọ yi hia owe dogọ bo tindo nuyonen zindonukọn to nudide ajọwiwa tọn me podo nudide devo le to owehome daho Bristol to London eyi ojle dedo wazọn Kleun to Uk taidi ayiname to.Ele kọ yìì Nigelia to 2008. Tosin sin iya yin matintọ to 2012 bo ewọ lọ su wajẹ ohan kleun kandai ji enẹwe One Book, One Child be nukọn pọn do hia sọgodo ovivu letọn to Nigelian kandai ohan tọn ovi le koyin fifon (1985) nukọn tọ Africa         (1989). Ovi Africa tọn(1992).
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Phatiah
Fatiah Kanyinsola Ojediran yin jiji to azán ko-atọ́n-nukun-dopotọ, Avivọsun, owhe 2008 bo yin ohànjitọ Naijilia tọn podọ ohànkantọ, e yin yinyọnẹn gbọn azọn etọn dali di Phatiah kavi ohàn Phatiah tọn.
Azọn
To whenuena e tindo [owhe]] atọ́n (5) mẹ, Fatiah do ojlo etọn na ohàn hia bo zindonukọn gbọn jiji ohàn he gbayipe bosọ yin yinyọnẹn ganji dile e ko dohia do nado lẹzun ohànjitọ he na tindo nuwadomẹji dagbe do gbetọ lẹ ji podo ohàn etọn po. To whenue e ko do ojlo etọn hia godo, mẹjitọ etọn lẹ jẹ awleawudaina nuhudo etọn lẹ nado sọgan jihan na gbẹtọ lẹ. E yin pinplọn gbọn otọ́ etọn dali he yin titobasitọ ohàn tọn bosọ doalọ gbedide mẹ nado biọ azọnwhe ohàn otọ́ etọn tọn Climax Entertainment to 2019. Gbetọ lẹ jẹ ohàn etọn lẹ se ji to whenuena e diọ ohànṣa etọn bo ka sọ ze ohàn pop dagbe daga to Naijilia. E basi obiọ zogbe tọn sọn gandutọ lẹ si nado penukundo ovi pẹvi lẹ he é ylọ dọ sọgodo to ohàn etọn mẹ “Leaders of Tomorrow” podo linlẹn lọ po nado dọn ayidonugo gbẹtọ lẹ tọn do ninọmẹ nukunbibia yọpọvu lẹ tọn to aliho he sọgbe hẹ ojlo UNICEF tọn mẹ.
Todohukanji ohàn etọn lẹ tọn
To Avivọsun 2018, ohàn he yin yiylọdọ Education  yin dide jẹgbonu gbọn azọnwhe  Climax Entertainments tọn to Avivọsun 2018. Azọn etọn lẹ wẹ:
E ma gbọjẹ, kakatimọ e zindonukọn nado dlẹnkan yi finukọn taidi akùn nado basi ohàn he sọgbe, ohàn gbọdo lẹ podo ohàn he sọgan jlọ gbẹzan mẹtọn dote.
Azọn gbẹzan etọn tọn
Ajọ̀, dide podo ayidonugo po
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Dosu Joseph
Joseph Dosu (mẹhe yin jiji to azán fọtọn-nukun-ẹnẹtọ, osun ṣidopotọ, owhe 1973 tọn mẹ to Abuja) yin bọọlu wletọ de to Naijilia dai.
Azọ́n etọn hẹ ogbẹ́ bọọlu hiho tọn lẹ
Dosu gọalọ na Julius Berger nado dù to Agbawhinwhlẹn Bọọlu tọn he yin Naijilia FA Cup tọn ji to Abowhusun 1996 tọn, to whenuena e tẹnpọn bo wle bọọlu ganji sọta Kastina United. Azọ́n etọn wa tadonakọn to whenuena nugbajẹmẹji aji Jim tọn gbẹduhun tọn de jọ doe to Awọnlin to 1997, e dibla kú to whenẹnu.
Azọ́n etọn to togodo
Ewọ kẹdẹ wẹ yin bọọlu wletọ he nọte do otò etọn mẹ to bọọlu hogbẹ etọn lẹ mẹ, enẹ wẹ zọn bọ e do yin yiyizan to bọọlu hiho togodo tọn he Naijilia yì lẹ mẹ, sọ le e ma tlẹ do numimọ sọ bọọluwletọ awe he po lẹ do. To whenuena e yí yẹyidogonamẹnu Sika tọn de to whenue e dù to Agbawhinwhlẹn 1996 tọn ji godo wẹ e sọ vọ wá yì na Agbawhinwhlẹn atọ́n devo lẹ to Togodo na Naijilia. Enẹlẹ wẹ dehe wá aimẹ to Abowhusun 1996 tọn, he mẹ Super Eagles lẹ ho Burkina Faso lẹ te po kọdetọn 2 - 0 po to Awọnlin. Bọọlu hiho hẹ họntọn (Friendly Match) de wá aimẹ hẹ Morrocco to Awewesun 1996 tọn, e wazọn ganji to finẹ bo hẹn Naijilia yì Kenya to Osun tintan Owhe 1997 tọn mẹ. Bọọlu hiho hẹ Kenya ehe wẹ yin azọ́n godo tọn he e wà na Naijilia.
Azọ́n bọọlu plọnmẹ tọn etọn
E bẹ azọ́n bọọlu pinplọnmẹ tọn etọn jẹeji to 2009. E yin ogán na nuplọnmẹtọ bọọlu tọn lẹ to Lagos Based Westerlo Football Academy.
Nudọnamẹ dogọ lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1973 lẹ
Sikiru Adesina
Sikiru Adesina ( 1971 - Afínplọsun 8, 2016), yinyoẹn na taun tọn taidi Arakangudu,  e yin sinimabayitọ Naijilia tọn, anadenatọ podọ nubayitọ. E yin yinyọnẹn ganji na ada amanọ ehe e nọ da, ajotọ kavi ogbẹ ylankan to sinima mẹ. To Afínplọsun azán ṣiatọ́ntọ, 2016, e basi matintọ to owhe etọn gbe to Kaduna, agewaji Naijilia tọn.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Naijilia-nu lẹ Adà:Sinimọto-basitọ lẹ to Naijilia
Muhammad Bello (emir)
Muhammad Bello yin Malenugán Otò Kano tọn bo dugan sọ́n owhe 1883 jẹ 1892.