cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sweet Sixteen (owe Abdullahi tọn)
E kẹalọyi
Vọzepọn basitọ na linlinwe The Guardian tọn, Akin Oseni, dọdọ boya Bolaji Abdullahi ko tindo kodetọn dagbe to tonudidọ mẹ kavi lala enẹ ma yin howhlẹndọ na whẹyidọtọ tonudidọ tọn nado wa tadonakọn. Sigba gbọn nunina Sweet Sixten tọn dali, e dohia do e sọgan yin bibasi na wekàntọ lọ nado wa dagbe na gbetọ lẹ podo otànwe lọ po hugan lehe ena basi gbọn tonudidọ gblamẹ. Linlinwe The Daily Trust kànwe nado doehia dọ e yin "Otàn dandanu" de he whanmẹ bosọ gọ́ na walọ dagbe  po hogbe he bọawu bosọ dọnmẹ́ dogo taun lẹ po gọna aṣagbe jọja aflanmẹ lẹ tọn po.
Ahọsi Oronsen
Ahọsi Oronsen yin orisha (kavi numẹsẹ̀n) de sọn otàn hoho Ayọnu lẹ tọn mẹ. Hùnwhẹ Igogo tọn he nọ yin ayidego whemẹwhemẹ to Owo nọ yin bibasi nado doyẹyigona ẹn.
Saratu Gidado
Saratu Gidado he yin yinyọnẹn taidi Daso yin jiji to azán fọtọ̀n-nukunawe osun tintan owhe 1968 bo yin aihundatọ oto Naijilia tọn, bẹjẹeji to azọnwhe kannywood film industry po. E yin yinyọnẹn na ada he e nọ yiwa to aihundida mẹ di apajlẹ, E nọ saba gblehomẹ sinsinyẹn to aihundida delẹ mẹ bo sọ nọ daihun ylankan delẹ na e nido tọnta. Aihundida tintan he mẹ e yin yinyọnẹn te mẹ hugan wẹ dehe mẹ e sọawuhia te to owhe 2000 he hosọ etọn yin Linzami Da Wuta, he yin didetọn gbọn azọnwhe Sarauniya Movies dali. Devo lẹ wẹ Nagari, Gidauniya, Mashi po Sansani po.
Ahọsi Oronsen
Nudọnamẹ delẹ sọn kandai otàn Owo tọn he nọ yin pinpin gbọn gbẹtọ lẹ dali mẹ
Sọn nudi owhe 600 die wayi, Ahọlu Rerengejen Owo tọn dukosọhẹ yọnnu whanpẹnọ de he yinkọ etọn nọ yin Oronsen to gbeyinyan etọn de whenu. Whanpẹ etọn dọ̀n ayidonugo Ahọlu lọ tọn to afọdopolọji, enẹwutu e plan ẹn yì họ̀nmẹ ahọlu tọn etọn podọ e yíì do basi dopo to asimọwhlá etọn lẹ mẹ. To alọwle yetọn godo, Oronsen do mẹhe e yin taun hia asu etọn: kakati nado yin yọnnu whanpẹnọ de poun, Oronsen na taun tọn yin orisha de.
Saratu Gidado
Aihundida etọn lẹ
Saratu Gidado kọnawudopọ hẹ azọnwhe aihundida tọn lọ Kannywood film industry to owhe 2000, bosọ sọawuhia to aihundida devo lẹ mẹ he hugan kanweko.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1968 lẹ
Ahọsi Oronsen
Nudọnamẹ delẹ sọn kandai otàn Owo tọn he nọ yin pinpin gbọn gbẹtọ lẹ dali mẹ
Nudọnamẹ ehe dobuna ahọlu taun. To paa mẹ, lehe e ko to nuyiwa hẹ numẹsẹ̀n lẹ do dile e to wiwa do hẹ Oronsen do sọgan ko hẹn okú ajiji wá na ẹn. Oronsen dọna ẹn ma nado dibu na emi. Homẹ Oronsen tọn hùn nado nopọ hẹ’ẹ, podọ e jlo na nọ aihọn mẹ nado yin dopo to asi etọn lẹ mẹ, ṣigba e dosù delẹ na ahọlu lọ, eyin ahọlu yigbè ma nado dùsù atọ̀n he gando ego lẹ, e na nọpọ po e po. Rerengejen dopa nado wà nuhe e biọ to esi lẹ, podọ to nukọnmẹ, e dosẹ́n na asi etọn tintan po asi he po lẹpo po ma nado dùsù he Oronsen zedai lẹ.
Bola Odeleke
Bola Odeleke (mẹhe yin jiji to 1950) yin sinsẹngán de, yẹwhehodọtọ nugopọntọ de podọ mẹhe do agùn Power Penticostal Church ayi.
Ahọsi Oronsen
Nudọnamẹ delẹ sọn kandai otàn Owo tọn he nọ yin pinpin gbọn gbẹtọ lẹ dali mẹ
Ahọlu lọ po asi vodun etọn po sọ vẹ́ dogọ hugan lehe yé te dai whenue mẹde ma ko yọn mẹhe nkọ ahọsi Oronsen yin, podọ to ojlẹ kleun de godo, Oronsen dona whẹndo asu etọn tọn blebu po adọkun susugege po. To gbedopo, to whenuena yé to gbéyan, Oronsen tindo wiwọ po ahọsi he po lẹ po, na ehe wutu, yé dùsù Oronsen tọn lẹ nado hẹn homẹgble e.
Po avi vivẹ po, Oronsen họ̀n sọn họ̀nmẹ ahọlu tọn, nuhọtọ lẹ po ogán devo lẹ po wà nuhe go yé pe lẹpo nado dín Oronsen, ṣigba vivẹnu yetọn lẹpo wẹ yin ovọ́. To whenue ahọlu lọ lẹkọ sọn gbeyinyan, yé dowẹn nuhe jọ to whenue e ma tin to whégbè lẹpo tọn na ẹn, podọ po awubla po, e tọ́n nado yì dín asi etọn na ede.
Bola Odeleke
Bẹjẹeji gbẹzan etọn
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1950 lẹ
Ahọsi Oronsen
Nudọnamẹ delẹ sọn kandai otàn Owo tọn he nọ yin pinpin gbọn gbẹtọ lẹ dali mẹ
To whenue e ko díìn na okle kande, ozán kande godo, e wá mọ ẹn to zungbo de mẹ. Rerengejen vẹ̀ Oronsen nado lẹkọwa emi de, ṣigba e dọna ẹn po awubla po dọ, emi ma na sọgan sọ nọ gbẹtọvi lẹ ṣẹnsẹn ba na yé ko de emi hia wutu. Enẹwutu, e dọ na Rerengejen nado wleawuna hùnwhẹ de to oflin emitọn mẹ, na emi nido zindonukọn nado to didona otò Owo tọn to whepoponu. Po awubla po, Ahọlu lọ yigbe nado wamọ podọ to nukọnmẹ he e lẹkọ wá họ̀nmẹ, e degbè dọ hùnwhẹ lọ ni yin didoai. Nuhewutu omẹ Owo tọn lẹ do nọ payi hùnwhẹ Igogo tọn kakajẹ egbe niyẹn.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Omotola Jalade Ekeinde
Omotola Jalade Ekeinde MFR (yin jiji to azán ṣinawetọ Afínplọsun owhe 1978 tọn) yin aihundatọ Naijilia-nu, hanjitọ po alọtlutọ podọ e sọ yin ajọjlatọ asọdido tọn de dai. Sọn whenue e daihun tintan to owhe 1995 to azọnwhe Nollywood tọn mẹ, Ekeinde kò sọawuhia to aihundida tọn hugan whla 300, bo ka sọ sà vọkan livi susu lẹ. Omotshela wẹ yin Naijilia-nu awètọ podọ aihundatọ he diyin Naijilia-nu tintan he mọ alọkẹyi hugan livi dopo to weda Facebook tọn etọn jí.
To alọnu din e tindo hodotọ livi 3 to weda Facebook tọn ji.
To 2013, Ekeinde sọawuhia kleun to aihundida debọdodego VH1 tọn lẹ, Hit the Floor mẹ. To Abọ̀húsun 2013 tọn, e na hodidọ de to plidopọ WISE- Summit tọn 2013 tọn, he yin bibasi to Doha, to Qatar.
Azọ́n Ayihundida tọn
Omotola Jalade yin yiylọ do azọ́n aihundida tọn mẹ to whenue e hodo họntọn etọn yí zepọn aihundatọ lẹ tọn mẹ. Aihundida etọn tintin wá aimẹ to owhe 1995 to aihun Venom of Justice he yin anadena gbọn Reginald Ebere gblamẹ. Nukọntọ we yin nina en to aihun lọ me. Anadenanu etọn tintan wa aime to aihun lọ  Mortal Inheritance me to 1995, fie eyin azinzọnnọ te he họavon nado nọgbẹ pede. Sọn whenenu gbọn e ko sọawuhia to aihun susu devo lẹ me, gọna Games Women play, Blood Sisters, All My life, Last Wedding, My Story, The Woman in Me po devo lẹpo. Na adà he e yíwà to aihun de he hosọ etọn yin Mortal Inheritance mẹ wutu, e yin yẹyidogona to hunwhẹ yẹyididogona aihundatọ lẹ tọn de tẹnmẹ to 1997 di "Aihundatọ he yọn azọ́n hugan to aihun Glẹnsigbe tọn de mẹ" podọ di "Aihundatọ he yọn azọ́n hugan to aihun wunmẹ lẹpo mẹ". Ewọ wẹ yin aihundatọ he owhe etọn whe hugan to Naijilia to whenẹnu he yin yẹyidogona dole.
To gblagbla 1990 tọn je bẹjeẹji 2000 tọn mẹ, e sọawuhia to aihundida adà susunọ voovo lẹ mẹ, delẹ to yé mẹ wẹ Lost Kingdom II, Kosorogun II, po Blood Sister II po, ehe dekọtọn do ajọ̀ Global Excellence Recognition Awards tọn mimọyí to 2014. Yè na ẹn ajọ̀ Aihundatọ yọnnu dagbe hugan to to adà alọgọtọ tọn mẹ to Africa Movie Academy Awards to 2005.
To whenue e ko de dibla yí video fọdekanweko tón, Jalade mọn azọ́ngban etọn tintan yi to aihun "Ije" tọn to owhe 2010. Aihun ehe yin bibasi to Jos podọ United States. "Ije" wẹ yin aihún Nollywood tọn he to nusà hugan to ojlẹ lọ mẹ - amọ́ Phone Swap (2012) wa yitẹ̀n to e si to godo mẹ.
To 2012, e sọawuhia to thriller Nollywood tọn mẹ, Last Flight to Abuja mẹ enẹ lọ we yin aihun awetọ he sànu to cinema Whèyihọ-waji African tọn to 2012. E ko zindonukọ̀n nado mọ̀ ajọ̀ otò mẹtọn titi mẹ tọn po tògodo po tọn kande linlán lẹ yi.
To 2015, Jalade du hùnwhẹ 20tọ to azọnwhe aihundida lanmẹyiya tọn, to whenue e ko sọawuhia to aihun he diblayi whla 200 me. Bo to ayidosun owhe 2018, Jalade po dopo to hagbẹ Naijilia-nu hẹ nọ yin Femi Odugbemi mo oylọ basi na me yí nado sọgan yín hagbẹ de ovo to Academy Awards.
Azọ́n Hanjiji tọn
Jalade bẹ azọ́n hànjiji tọn jeẹji to owhe 2015 po didetọ́n ohàn etọn tintan po he yin "gba". Bo do "Naija Lowa po" The Things You Do To Me." Ohàn he e ma ko de ton lẹ Mẹ, Myself, and Eyes zọn bo Paul play po Del B po deton. E yin godonọna gbọn ohàn," Feel Alright", Harrysong tin to to emẹ po "Through the fire", uche lọsu. To vivọnu owhe 2012 tọn, Jalade bẹ azọ́n jẹeji do bẹplidopọ etọn atọ̀ntọ ji bosọ mọ alọgọ yí sọn The Bridge Entertainment si. E dedó Atlanta, Georgia to Amẹlika nado wazọ́n dopọ hẹ anadenanutọ lẹ po mẹhe nọ kàn hàngbe he sọgan gọalọ nado wleawuna hàngbe he na yọ́nse to otó Amẹlikanu lẹ tọn mẹ lẹ.E yí whenu zan to azọ́nwatẹn hoyidokanji tọn mẹ hẹ Kendrick Dean, Drumma Boy po Verse Simmonds po podọ e yí ohàn de do kànji hẹ hànjitọ Bobby V.
Reality shows
To 2012, Jalade bẹ  reality television show jeẹji, Omotola: The Real Me, to Africa Magic Entertainment, M- Net devo to DStv. Ewọ we omẹ tintan he diyín hugan to reality show  mẹ.
Nunamẹtọ Homẹhunnọ
Jalade lẹzun United Nation World Food Programme Ambassador to 2005, e yi na azọ́ndename to Sierra-Leone po Liberia. E sọ nọgodona Ogbẹ taidi Charles Odii's SME100 Africa nado dozolanmẹ na jọja aflanmẹ po jọja yonnnu to plipli etọn. E yin gbẹsọnọ to Walk the Project podọ doalọ to Walk the World Campaign to Liberia po tògan Ellen Johnson Sirleaf. Avùnlọyiyi na jlọjẹ gbẹtọvi tọn etọn sinai do azọ́n NGO tọn etọn, he yin yiylọ dọ Omotola Youth Empowerment Program (OYEP) ji. Vivẹnudido ehe dọ̀n jọja kanweko susu lẹ dogo na Empowerment Walk and Convention lọ. E goalọ to "Rewrite The Future" owhe 2010 tọn he yin avùnlọyiyi nado whlẹn ovi lẹ to UK. E lẹzun avunlọyina-jlọjẹtọ Amnesty International tọn to 2011 podọ to Sierra Leone (Maternal Mortality) podọ to 2012 to Niger Delta to Naijilia, fihe e de video shell plc podọ gandudu lọ "own up, clean up, pay up po take responsibility na the oil spills to Niger Delta.
To ayidosun to owhe 2020 owhé tọṣiọvi lẹ tọn to Tanzania he yin dido ai to Tanzania owhé Matindo tọn he ze ayidonugo yẹtọn hlan ovi he ko bẹ azọ́n bẹplamẹ (HIV) tọn po aihundatọ Tanzanian Wema Sepetu po. Nado yidogọna avunlọyina-jlọje No Tobacco Day po #smoke-freeNollywood tọn mẹ Ekeinde po hagbe aihundatọ etọn delẹ po taidi (Dakore Egbuson-Akande, Daniel Effiong, Meg Otanwa, Michelle Dede, Osas Ighodaro soalọakón nado doalọtena azó nunu to aihundida yẹtọn lẹ me, na e tindo nuyiwadomẹji ylankan do jọja he to nukọn po hlan yẹ lẹ. Avùnlọyiyina-jlọje lọ yin godonọna gọn plipli Tobacco-Free kids po Saharan public Strategy firm-Gatefield po.
Ajọ̀ po Yindidi po
Ekeinde tindo otẹ̀n de to alọnuwe ''OK! Nigeria Magazine'' mẹ he hosọ́ etọn yin "Omotola's Diary", ehe mẹ nukinkan he gando numimọ gbẹmẹ tọn etọn titi lẹ nọ sọawuhia te whẹwhẹ. To azan 5tọ Abọ̀húsun owhe 2013, e mon ajọ̀ Ebony Vanguard yi to Music Video po ajọ̀ Sreen tọn (MVISA) he wa aimẹ to Birmingham to oto England tọn mẹ. Bo to azan 9tọ Abọ̀húsun owhe 2013, Oba Victor Kiladejo, Ahọlu ahọluduta Ondo tọn na otẹ̀n ahọvi-yinyin tọn de Omotola to otò etọn mẹ to Ayimatẹn Ondo Tọn.
To 2012, linlinhọsá CNN Travel ze kọnugbe Ekeinde tọn do todohukanji "kọnugbe wiawe he yọnsè hugan lẹ mẹ". Kọnugbe Naijilia-nu lẹ tọn wẹ tin to odò atọ́ntọ mẹ to todohukanji lọ ji. To 2013, e yin sislẹ́ do todohukanji alọnuwe Time magazine tọn na omẹ 100 he yin nukundeji hugan to ogbẹ̀ lọ mẹ. To owhe 2015, e yin dopo to mẹhe yin linlén taidi  mẹhe nọ daihun he pekue me. Mẹhe po bo e lén lẹ we Sha Rukh Khan, Frank Welker, Bob Bergen, Jack Angel, Mickie McGowan, Michael Papajohn, Martin Klebba, Clint Howard po Chris Ellis po. Mẹhe yin linlén ehe yin dogbapọna podọ dodina gbọn Yahoo!.
Gbẹzan Mẹdetiti tọn
Jalade wlealọ hẹ Captain Matthew Ekeinde to 1996. Yè omẹ awẹ le tindo ovi ẹnẹ, Princess, M.J, Meraiah po Michael po. E hen otọ́ etọn bú to okú mẹ to owhe 1991. Ovi yọnnu etọn tintan princess mọn Gbedewema dahoyí sọn Middlesex University Dubai to azán 23tọ Whejisun owhe 2022 tọn.
Ajara Agamathen
Ajara Agamathen yin dopo to gbetato he ko yin didoai hoho to otò Gbagli tọn mẹ to Ayimatẹn Awọnlin tọn glọ to otògbo Naijilia tọn mẹ bo yin didoai to owhe 1938 gbọn Ahọvi Tọgbe Ẹwhẹ he wa yin Ahọlu tintan gbétatò Ajara Agamathen tọn, Ewọ wẹ yin ovi dopo akan na Ahọlu Tọgbe Mitọgbodewhẹ Ajatado tọn to otògbo Togo tọn mẹ. Ahọvi Tọgbe Ẹwhẹ sọ yin ovivi na Ahọlu Tọgbe Bẹtum sọn otògbo Togo tọn mẹ. Gbétatò ehe, Zungbó de wẹ eyin dai, bosọ yin lilẹdo po ogbà de po, ehe zọn bọ whenue yovo lẹ nọ wa mẹyuugbeji nado họ gbẹtọ, na to ojlẹ enẹ mẹ, yè nọ họ bosọ nọ sa gbẹtọvi, na ninòmẹ gbetato ehe lọ tọn to ojlẹ lọ mẹ zọn bọ yè yin hihọ basina sọn ajọ enẹ mẹ. To ojlẹ lọ mẹ, azọn he nọ saba yin wiwa to gbetato lọ mẹ wẹ glelilẹ, sogbé yinyan podọ yé nọ sẹn vodún taidi jiwheyewhe yétọn. To egbehe, Ajara Agamathen yin anadena gbọn Ahọlu Aganọ po whéhẹntọ ṣinẹnẹ po.
Ajara Grammar School
Ajara Grammar School. E yin wẹhọmè daho de to tòpẹvi Gbagli tọn mẹ to Awọnlin. (Eyin didoai to azan Koatọ́n-nukun-dopotọ, Zósun owhe 1980 tọn).
Whenuho wehọme lọ tọn
Ajara Grammar school yin didoai to azan Koatọ́n-nukun-dopotọ Zósun owhe 1980 tọn. Ajara Community Grammar School wẹ é nọ yin yiylọdọ dai, ṣigba to nukọnmẹ, ye wa vọ yinkọ lọ jlado bo wa ylọẹdọ Ajara Grammar School to whenue Alh. Lateef Jakande lẹzun ayimatẹngán to Ayimatẹn Awọnlin tọn.
Adà:Wehọmẹ lẹ
Rachel Oniga
thumb|Rachel Oniga Rachel Oniga (azán ko-nukunatọ̀ntọ Nuwhàsun owhe 1957 jẹ azán gbàn-nukundopotọ to ojlẹ Liyasun owhe 2021) yin aihundatọ otò Naijilia tọn.
Zeb Ejiro
Zeb Ejiro, MFR yin sinima bayitọ Naijilia tọn de. E yin dopo to nọvisunu awe Chico Ejiro tọn lẹ mẹ, sinima bayitọ numimọnọ Naijilia tọn de wẹ. To Abọhusun owhe 2005 tọn, Zeb mọ ajọ̀ National of order of Federal republic tọn yí to pọmẹ hẹ Lere Paimo to yinyọnẹn mẹ na azọ́n daho he mẹ e do mahẹ te lẹ na azọ́nwatẹn sinima tọn Naijilia tọn.
Rachel Oniga
Vuwhenu po azọ́n etọn po
Rachel sin kúnkan tlọn eku to ayimatẹn Delta tọn he tin to huwaji otò Naijilia tọn. Ṣigba e yin jiji to azan konukunatọ̀ntọ Nuwhàsun owhe 1957 to Ebute Metta to ayimatẹn awọ̀nlin tọn mẹ. Rachel bẹ aihundida etọn jẹeji to owhe 1993 to ojlẹ kleun dè asu etọn kú godo. E wazọn na whenu pẹde ti azọnwhe Ascoline Nigeria Limited whẹpodo Basi sinimọto etọn tintan he nọ̀ yin Onome podọ sinimọto Ayọgbe tọn he mẹ e sọawuhia te tintan wẹ  Owo Blow. To owhè susu he ko juwayi lẹ mẹ, Oniga ko sọawuhia to sinimọto susu he yin nukundeji lẹ to oto Naijilia tọn mẹ taidi Sango he yin anadena gbọn Wale Ogunyemi dali, podo aihun sẹmẹsẹmẹ tọn Super Story he Wale Adenuga deana na po.
Zeb Ejiro
Sọ pọ́n
Sinimọto-basitọ lẹ to Naijilia
Alọdlẹdonu lẹ
Adà:Sinimọto-basitọ lẹ to Naijilia
Rachel Oniga
Otàn Gbẹzan etọn tọn
Oniga lẹzun onọ̀ daho whenuena ovi etọn Georgia ji ovi godo. Oniga ku to azan gbannukundopotọ Liyasun owhe 2021 gbọn azọ̀n he gándo ahún go dali.
Ayimatẹn Anambra Tọn
Ayimatẹn Anambra Tọn yin dopo to Ayimatẹn gban-atọ́n-nukundopo he tin to otò Naijilia tọn mẹ lẹ mẹ. Ayimatẹn Anambra tọn yin Ayimatẹn dé he to Hùwaji Otò Naijilia tọn. Tatọ́-tònọ etọn wẹ Akwa tọn. Eyin didoai to azan ko-atọ́nnukunawetọ Avivọsun owhe 1991.Bo yin dìde sọn East Central State. Ayimatẹn Anambra tọn do dogbo hẹ Ayimatẹn Enugu tọn to Whèzẹtẹn, dohlán Agewaji Kogi tọn.Ayimatẹn Anambra tọn tindo dogbo hẹ Ayimatẹn Imo tọn podọ Ayimatẹn Rivers tọn to Hùwaji. Mọdopolọ e do dogbo hẹ Ayimatẹn Rivers tọn po Ayimatẹn Edo tọn po to Whèyinhọ.
Marvellous Odiete
Marvellous Efe Odiete (yin Jiji to 6 Zósun 1978) e yin hànjitọ wẹndagbe tọn de podọ hànkantọ de to Naijilia.
Gbẹzan bẹjẹeji tọn podo wehọmẹ po
Odiete yin jiji to 6 Zósun 1978 to Sapele, he yin apadewhe ayimatẹn Delta tọn do whẹndo klistiani tọn de mẹ. E yin hinhẹn biọ hànjiji mẹ sọn ovu whenu gbọn nuyiwadomẹji otọ́ etọn he yin yẹwhenọ John Odiete dali. E whẹ́n do amisa mẹ bo bẹ hànhonu yiyizan jẹẹji to whenue e tindo owhe wiawe (12). E plọnnu gando tonudidọ go to wehọmẹ alavọ Ibadan tọn.
Azọn
E wọ wẹ yin mẹhe yin nukọntọ to MTN Project Fame (Season 5) mẹ podọ to ojlẹ dindẹn godo e de ohàn dopodopo he sọha etọn su tọ́n taidi "Blow you a kiss", "You are worthy" and "I am not Alone". Eyin oylọbasina nado jihàn de he ye ylọdọ "Follow You" hẹ Sammie Okposo.
Gbẹzan mẹdetiti tọn
E wlealọ hẹ Joy Ilibeno to Afínplọsun 4, 2013.
Tọsisa Ogun tọn
Tọsisa Ogun tọn lọ (Glẹnsigbe: Ogun River) yin asisa osìn tọn de to Naijilia he nọ sà biọ Nọwhe Awọnlin tọn lọ (Lagos Lagoon) mẹ.
Marvellous Odiete
Gbẹzan mẹdetiti tọn
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1978 lẹ
Tọsisa Ogun tọn
Fie e gbọn lẹ po yọn-na-yizan etọn po
Tọsisa lọ dlẹnkàn sọn Sepeteri to ayimatẹn Oyo tọn mẹ sẹpọ Shaki to sọha alihiamẹ tọn 8°41′0″N 3°28′0″E ji bo sà gbọn ayimatẹn Ogun tọn mẹ biọ Awọnlin mẹ. Tọsisa lọ yin gbigbò to gbọn gbọn adó Ikere Gorge Dam tọn dali to lẹdo gandudu dokọ̀ tọn Iseyin tọn to Ayimatẹn Oyo tọn mẹ. Nuhẹnnú he gọalọ nado wleawuna miyọ́n lẹtliki tọn ehe gbló sọ̀ acre 560,000. Nuhẹnnú lọ tin to apa na nọtẹn nupinpọn na ayidedai Old Oyo National Park lọ, bo gbọnmọ dali yin nupinpọn na ayidedai de na nọtẹn lọ, podọ tọsisa lọ nọ sà gbọn nọtẹn nupinpọn tọn lọ mẹ. Tọsisa Ofiki tọn lọ, ehe dlẹnkàn sọn Shaki ga lọ wẹ yin asisa osìn tọn he gbló hugan he nọ sà biọ Tọsisa Ogun tọn lọ mẹ. Asisa osìn tọn devo, Tọsisa Oyan tọn lọsu, yin gbigbò gbọn adó Oyan River Dam tọn lọ dali, ehe nọ wleawuna asisa osìn dagbe tọn na Abeokuta po Awọnlin po. To lẹdo he mẹ gbẹtọ su te taun lẹ tọsisa lọ nọ yọn-na-yizan na wulilẹ, nukiklọ́ bosọ nọ yin nunu ga. E sọ nọ yin yiyizan taidi asisa de he mẹ dihónu lẹ sọn kanlin-hùtẹn he sẹpọ tọsisa lọ lẹ sà biọ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Naijilia
Ayimatẹn Bayelsa Tọn
thumb|Nọtẹn he to yẹdide Naijilia tọn lọ ji Ayimatẹn Bayelsa Tọn yin dopo to Ayimatẹn gban-atọn-nukun-dopo he tin to Togbo Naijilia tọn mẹ lẹ mẹ. Tatọ́-tònọ etọn wẹ Yenagoa. Eyin didoai to azan titan Kọ́yànsun owhe 1996 tọn mẹ. Bo yin dìde sọn Ayimatẹn Rivers tọn me.E ma dogbo hẹ Ayimatẹn Delta tọn to Whèyiho.Ayimatẹn Bayelsa tọn ma dogbo hẹ Ayimatẹn Rivers tọn to Whèzẹtẹn.
Gandudu-Lẹdo to Ayimatẹn Bayelsa tọn mẹ
Ayimatẹn ehe bẹ Gandudu-Lẹdo tọn ṣinàtọ̀n(8) ehelẹ hẹn:
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Naijilia Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia
Olu Erejuwa I
Olu Erejuwa I wẹ Olu Warri tọn fọtọ̀ntọ he duahọlu do Ahọluduta Warri tọn ji. E jẹ otẹn Olu Atogbuwa tọn mẹ taidi Olu Warri tọn fọtọ̀ntọ. E kẹaloyi tẹnmẹ-yinkọ lọ, Ogiame Erejuwa I. Yinkọ etọn to Portuguese mẹ wẹ Sebastiao Manuel Octobia. To whenuena e lẹkọ do fihe Otọ́ etọn lẹ te, Olu Akengbuwa wẹ jẹ otẹn etọn mẹ to nudi owhe 1795 mẹ.
Kansẹẹ-zọ̀n
Kansẹẹ-zọ̀n yin awutu de he nuvikun nọ whẹn bo ma gan yin nukunpedego, e no ma, bosọ nọ sẹtẹnna nuvikun devo lẹ. To mẹhe mado nuvikun, nuvikun lẹ nọ yin nukunpedego to nuvikun susu lẹ mẹ nuvikun he to gangan lẹ nọ ma yede to aliho he sọgbe mẹ, bonọ yinuwa topọmẹ na ji nuvikun devo lẹ po kansa, aliho titengbe nuvikun mima tọn ehe ma sọgan tin to anadenanu glọ. Nuvikun lẹ nọ diọ yede na Mutations ko jọ to Genes yetọn mẹ. Nuvikun he yin jiji ehelẹ sọ yin kansẹrọsi. Eyin nuvikun ehelẹ ma yin adadiọna, ṣigba bo ma yede bo yi sọgbe hẹ ninọmẹ etọn tintan e ma ko yin bibẹpla. E nọ yin yiylọdọ nutitẹ kavi ogba. Nutitẹ kavi ogba ma nọ saba yin awugblenu na ogbẹ, na ye sọgan yin sisansẹ, huganmọ ogba kavi nutitẹ delẹ nọ sọawuhia to fihe ye ma sọgan yin sisansẹ te lẹ. E sọ sọgan yin awugblenamẹnu. Nutitẹ apọnmẹ tọn he ma yin nudego ehelẹ, ohia kansẹẹ-zọ̀n tọn delẹ nọ yin bibẹ gbọn nuvikun kansẹẹ-zọ̀n tọn he to tẹnmẹ diọna devo lẹ dali. Ehe sọgan yin yiylọdọ Metastasis. Metastasis yin aliho de he nuvikun kansẹẹ-zọ̀n tọn delẹ gbọn ohun mẹ kavi lymphatic system. Yin ehe wa ayimẹ, mẹde he ma tindo kansẹẹ-zọ̀n gan ma ẹ gbọn agbasa lọ mẹ. Gbonmọ dali nuvikun ehelẹ ma sọgan wazọn ganji bọ agbasa lọ blebu nọ jẹ gbigble ji, kavi sọgan yin huhu. Kansẹẹ-zọ̀n sọgan yinuwado mẹdepope ji kavi do mehe do owhe depopeji susu to kansẹẹ-zọ̀n nọ yinuwa do mẹji to whenue ye to whiwhẹn na mẹlọ sin DNA nọ to whiwhẹn eyin yelọsu to whiwhẹn, DNA lọ yin biblẹpa, dehe ko yin hinhẹngble to hoho whenu lẹ sọgan yin awugblena. Dopo to kansẹẹ-zọ̀n he nọ saba yin mimọ to joja sunnu lẹ ṣẹnṣẹn gbọnvo na mẹho lẹ tọn, e yin kansa nọ yinuwado atọ sunnu tọnji. Kansẹẹ-zọ̀n yin dopo to dehe klohugan bọ suhugan dodinanu dohia dọ e nọ saba hẹn okú wa to oto he ko hun nukun lẹ mẹ. Nuplọnmẹ gbọn kansẹẹ-zọ̀n po nukunpedonugo ehelẹ po nọ yin yiylọdọ Oncology.
Nuhe nọ dọn kansẹẹ-zọ̀n
Kansẹẹ-zọ̀n yin dopo to awutu he to oku hẹnwa hugan to gbẹmẹ. E nọ dọn diblayi 12.5% (kavi mima dopo to ṣìẹnẹ mẹ)to oku he to jijọ lẹdo aihọnpe. Sọgbe hẹ tito World Health Organization(WHO). Wunmẹ vovo kansẹẹ-zọ̀n tọn wẹ tindo ninọmẹ voovo he ye nọ yin bibẹ gbọn nudelẹ he yin yinyọnẹn gbọn azọn lọ bibẹ dali to apa voovo agbasa mitọn dali. Di apajlẹ, taba zinzan (gbọn nunu kavi aliho devo ) sọgan dọn kansẹẹ-zọ̀n devo lẹ, delẹ he taidi afuje, onu, odẹ, po kansẹẹ-zọ̀n vẹgo tọn po. Nudevo lẹ he yin yinyọnẹn he nọ bẹ kansẹẹ-zọ̀n plamẹ kavi he gan zọn bọ gbẹtọ nabẹ kansẹẹ-zọ̀n wẹ huhlọn sinsinyẹn he tin to owhe  mẹ, x-rays to ninọmẹ susu mẹ, awusọhia do wenuvọ(di apajlẹ to nuclear power point) chemical lẹ po azọnwanu he nọ yin yiyizan  to hogbigba ba po nulebibasi mẹ. (Di apajlẹ asbestos po benzene) oju susu po nuvikun he sọgbe to nududu mẹ, jẹhọn po osinwin lẹ hihenflu, atinsinsẹn he ma pemẹnu, omalẹ po nududu devo lẹ ma pe nuhe to yinyin bibiọ na agbasa lọ nido wazọn ganji, ahan sinsinyẹn nunu po chemical delẹ he nọ yín yiyizan to whegbe lẹpo, kansẹẹ-zọ̀n delẹ nọ yin bibẹ gbọn wanvuu he yin mayinnukundomọ lẹ dali. Mẹdelẹ he ko nọ gando onu monkọ lẹ go no yawu bẹ kansẹẹ-zọ̀n ṣigba e ma yin yemẹpo.
Ninọmẹ voovo lẹ
Ninomẹ voovo lẹ mẹ wẹ kansẹẹ-zọ̀n nọ sọawuhia te, dehe nọ yawu yin mimọ lẹ wẹ
Nukunpedomẹgo kansẹẹ-zọ̀n tọn
pọngbọ ma tin na kansẹẹ-zọ̀n, e sọgan yin pinpọngbọ eyin nuvikun tiuntiun kansẹẹ-zọ̀n tọn yin sinsan sẹ kavi yin huhu to fidopo. Ehe zẹẹmẹdo dọ eyin kansẹẹ-zọ̀n lọ yawu yin nukunpedego e na mọtẹn bo fle azin do lanmẹ,(na kansẹẹ-zọ̀n sin nuvikun lọ lẹ ma na mọtẹn nado na huhlọn yede nado gbapẹ gbọn lanmẹ bo na wa lẹzun nuhe ma sọgan yin pinpọngbọ). Nukunpedomẹgo susu lẹ wẹ tin nado sọgan yin yiyizan nado penukundogo kansẹẹ-zọ̀n go, nukunpedomẹgo lọ lẹ die
Adà:Lẹnunnuyọnẹn
Ngozi Nwosu
Azọn etọn lẹ
E bẹ Azọ́n Aihundida tọn Etọn jẹeji to Whenue e tin to wehọmẹ. E tindo mahẹ to Aihun taidi "madam v boot" to Aihun television tọn he hosọ etọn yin Ripples mẹ. E sọ tindo mahẹ to Aihun taidi "Peace" to Aihun dida Televiziọn nukikodonamẹ tọn de he nọ yin Fuji House of Commotion (he Amaka Igwe zedai). Ewọ wẹ Asi atọntọ he Fuji da to Aihun lọ mẹ. To owhe 2018 tọn mẹ e tindo mahẹ to Aihun taidi "Ẹnẹ" to Aihun "Sade" tọn mẹ. Esọ yin Azinponọ na Aihun delẹ taidi Evil Passion, Stainless po tito Ladio tọn de he nọ basi onga po.
Alọdlẹdonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Razzy Bailey
thumb|Razzy Bailey Rasie Michael "Razzy" Bailey (Afínplọsun 14, 1939 – Avivọsun 4, 2021) yin ohanjitọ podọ ohankantọ otò Amẹlika tọn. E yin jiji to Five Points, Alabama. E bẹ azọ́n jẹeji to 1966. E yinyọẹn ganji na ohanjiji "Loving Up a Storm", "Midnight Hauler" and "She Left Love All Over Me" tọn. Bailey basi matintọ to Avivọsun 4, 2021 to Goodlettsville, Tennessee podo owhe 82 po.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Tee A
Babatunde Adewale (yin jiji to azan fọtọnnukunẹnẹtọ Awèwèsun, owhe 1974). E yin yinyọnẹn taidi Tee A gbọn azọ́n aihundida po anadena nuwiwa hunwhẹ wunmẹ wunmẹ lẹ tọn dali.
Bẹjẹeji gbẹzan po wehọmẹ etọn po
E yi wehọmẹ bẹjẹẹji etọn tọn to St. Paul's Anglican Primary School Idi ọrọ. Mushin whẹpodo zindonukọn to wehọmẹ daho Birch Freeman High School to Surulere he tin to lẹdo awọnlin tọn. Enẹgodo é yi wehọmẹ alavọ tọn University of Lagos  Akoka Yaba to Awọnlin, Tee A sọ yi wehọmẹ aihundida tọn he nọ yin American Comedy Institute ACI to New York Po.
Gbẹzan Azọn Etọn Tọn
Tee A bẹ azọ́n aihundida etọn tọn to whenuena é to wehọmẹ alavọ tọn University of Lagos to 1995. E mọ ayinamẹtọ etọn Alibaba Akpobome to 1996, ehe wẹ gọalọ na ẹn nado zindonukọn to azọn aihundida tọn mẹ.
Raúl Baduel
Raúl Isaías Baduel (6 Liyasun 1955 – 12 Kọ́yànsun 2021) E yin tonudọtọ Venezuela tọn podo Ogan awhanfuntọ tọn. E yin Ogan na awhanfuntọ lẹ to gandudu tatọ President Hugo Chávez sọn 2006 jẹ 2008. E yin jiji to Guárico, Venezuela. Baduel yin kukutọ to 12 Kọ́yànsun 2021 do dotowhe de to Caracas, Venezuela sọn azọn ahun tọn ehe yin hihẹnwa gbọn Azọ̀nylankan COVID-19 dali podo owhe 66 po.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Joy Nunieh
Joy Nunieh yin whẹyidọtọ po anadenanutọ dai tọn na Niger Delta Development Commission. E yin alọhẹndotena to azọ́n mẹ to azán fọtọ̀n-nukunẹnẹtọ, Afínplọsun, owhe 2020 tọn mẹ gbọn togán Muhammad Buhari dali bo yí Kemebradikumo Pondei dó diọtẹn na ẹn to afọdopolọji. Nunieh tin to nujijọ yinkọ-hẹngblenamẹ tọn NDDC tọn he zọn bọ yé sawhẹdokọna Goodswill Akpabio.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Abubakar Malami
Abubakar Malami (SAN) (yin jiji azán 17tọ Lidosun 1967), yin tovi Naijilia tọn. E yin owhẹyidọtọ podọ e sọ yin tohodọtọ de, todin e to azọnwa taidi azọnwahẹmẹtọgbẹ whẹdatọ lẹ tọn po whẹyitọgan daho po.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1967 lẹ
Abuja
Abuja yin tatọ́-tònọ otò Naijilia tọn. Abuja lẹzun tatọ́-tònọ otò Naijilia tọn to Azan wiawètọ, Awewesun owhe 1991 tọn mẹ. Gbẹtọ he hugan livi dopo wẹ nọ nọ̀ tòdaho ehe mẹ.
Bella Agossou
Bella Agossou (yin jiji to owhe 1981) yin Benẹ-vi Aihundatọ nupinplọn-do-plọnnu tọn de bo nọ wazọn hẹ Sinimọto Spanish tọn.
Nọtẹn intẹnẹt tọn devo lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1981 lẹ
Olu Ginuwa
Olu Ginuwa (he sọ yin yinyọnẹn taidi Iginuwa) wẹ Olu Warri tọn tintan. Ewọ wẹ yin visunnu mẹho na Ahọlu Olua, Ahọlu wiẹnẹtọ Benin (1473-1480A.D.) tọn podọ Gudutọ he họnwun kavi he mẹlẹpo yọnẹn ganji na ofin Ahọluduta Daho Benin tọn. E lẹkọ sọn Ahọluduta Benin tọn mẹ bọ ye ṣiọn jẹgbakun na ẹn taidi Olu Warri tọn tintan. E duahọlu na owhe gban. E duahọlu sọn owhe 1480 jẹ 1510 mẹ. Visunnu etọn, Olu Ijijen (Ogbowuru) wẹ jẹ otẹn etọn mẹ. Visunnu etọn devo, Olu Irame jẹ otẹn etọn mẹ taidi Ahọlu to whenue Olu Ijijen yi fihe tọgbo etọn lẹ te godo.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Ode Ogede
Ode Ogede (saba yin yiylọ dọ O. S. Ogede, Ode S. Ogede) tindo toviyinyin  Naijilia podo Amẹlika tọn po podọ e yin wesetọ podo mẹplọntọ zinjẹgbonu Aflika tọn to wehọmẹ alavọ North Carolina Central University tọn podọ wehọmẹ alavọ Ahmadu Bello University tọn po.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Desmond Tutu
thumb|Desmond Tutu Archbishop Desmond Mpilo Tutu (azán ṣianwetọ Kọyànsun owhe 1931 jẹ azán koatọ́n-nukundopotọ Awèwèsun owhe 2021) yin nukọntọ sinsen Anglican tọn to Hùwaji Aflika tọn (South Africa) nu he nọ hoavùn na jlọjẹ gbẹtọvi tọn. E mọ gigopanamẹnu daho Nobel Peace Prize yi to owhe 1983 na he e ho sọta awhan Apatheid tọn to otò South Africa tọn mẹ. Desmond Tutu wẹ yin yẹwhegan tintan ṣọṣi Anglican tọn to Cape Town tọn mẹ. Tutu wẹ yin azinponọ na opli whẹgbigbọ tọn he ye ylọ dọ̀ Truth and Reconciliation Commission nado gọalọna mẹhe hẹn nutindo yetọn bu kavi gbleawu to awhan whenu.
Ayimatẹn Awọnlin Tọn
thumb|Nọtẹn he to yẹdide Naijilia tọn lọ ji thumb Ayimatẹn Awọnlin Tọn (kavi Awọnlin, he sọ nọ yin yiylọ to Glẹnsigbe mẹ dọ: Lagos State) wẹ yin Oto Awetọ he klo hugan to Aflika podọ Oto he yin nukundeji hugan to otò Naijilia tọn mẹ podọ to Wheyihọ-waji Aflika tọn. Tato Gbẹtọ he yi nudi livi 12.5 yi livi 18 wẹ to ninọ Awọnlin, ehe wẹ zọn bọ e dó yin dopo to otò he klo hugan lẹ mẹ to Aflika.Tatọ́-tònọ etọn wẹ Ikeja. Eyin didoai to azán kòàtọ̀nnukunawe Nuwhàsun owhe 1967. Awọnlin do dogbo hẹ Ayimatẹn Ogun tọn to Agewaji pọ Whèyihọ́, Modopolọ e do dogbo hẹ otò Benẹ to whèyihọ́.
Desmond Tutu
Otàn vuwhenu etọn tọn
Tutu yin jiji to Klerksdorp to Transvaal. To whenuena é dó owhe wiawe, ewọ po whẹndo etọn po bẹ jẹ oto Johannesburg tọn. Tutu jlo nado lẹzun doto, ṣigba mẹjitọ etọn lẹ ma penugo nado sẹ́dó wehọmẹ dotozọn tọn. Enẹwutu wẹ é dó yi plọnnu to wehọmẹ daho Pretoria Bantu Normal College tọn nado lẹzun mẹplọntọ. E yin mẹplọntọ to wehọmẹ daho Johannesburg Bantu High School podo Munsienville High School po to Mogale City.
Ayimatẹn Awọnlin Tọn
Gandudu-Lẹdo tọn lẹ to Awọnlin mẹ
Awọnlin ehe bẹ lẹdo Gandudu Dokọtọn ko(20) hẹn, ehelẹ wẹ:
Desmond Tutu
Otàn Gbẹzan etọn tọn
Tutu wlealọ po Nomalizo Lea Shanxane po to azán awetọ Liyasun owhe 1955. To owhe 1975, e gọ̀ jẹ̀ ohọ etọn he ye nọ ylọ dọ Tutu House to gbètato Soweto tọn mẹ. Tutu ku to dotowhé daho Cape Town tọn to azán koatọn-nukundopotọ Awewesun owhe 2021. E do owhe 90. Azọn ylankan Prostate Cancer tọn wẹ é jẹ̀ kaka e dó ku.
Ayimatẹn Awọnlin Tọn
Gandudu-Lẹdo tọn lẹ to Awọnlin mẹ
Lẹdo gandudu dokọtọn dopodopo wẹ nọ tindo Dotowhe ahọlu tọn, Whẹdatẹn, podọ Ponọ-pamẹ po. Ehelẹ yin nuhe Togbogan dopodopo nọ basi do otò yetọn lẹ mẹ. Awọnlin wẹ otò Tatọ-tẹnnọ Naijilia tọn sọn dowhenu kakajẹ 1992 whẹpo Abuja dó wa lẹzun Oto Tatọ-tẹnnọ Naijilia tọn. Awọnlin wẹ gbẹ yin Ajọwatẹn Tatọ-tẹnnọ otò Naijilia tọn, podọ aliho he kọn Otò he tin to Wheyihọ-waji Aflika tọn lẹ dopọ hẹ otò Naijilia tọn. Awọnlin tindo Lopo wunmẹ-wunmẹ lẹ taidi Victoria Island, Banana Island, Snake Island, po Mainland po.
Desmond Tutu
Otàn Gbẹzan etọn tọn
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1931 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Ayimatẹn Awọnlin Tọn
Nudọnamẹ dogọ lẹ
Fihe gbẹtọ lẹ su te hugan tindo gandudu dokọtọn fọtọn-nukun-dopo sọn gandudu dokọtọn ko he tin to Awọnlin mẹ lẹ. To azan kòàtọ̀nnùkúnẹ̀nẹ̀n Nuwhàsun owhe 2019 tọn, Babajide Sanwo-Olu wẹ ye dè taidi Ayimatẹn-gán dó e ji to alọnu din podọ ogbẹ APC tọn mẹ wẹ ewọ tin te. E lẹzun Ayimatẹngan fọtọ̀ntọ to ayimatẹ̀n Awọnlin tọn, ṣigba bo yin ayimatẹ̀ngan ṣidopotọ he yin dide tlọlọ gbọn tovi lẹ dali.
Tomẹnu adodó lẹ
Lẹdomẹnu joun Awọnlin lẹ wẹ Awori, Gun po Eko-Awori. Sinsẹn Klistiani lẹ tọn po Malenu tọn po wẹ su hugan to Awọnlin mẹ, ṣigba medelẹ gbẹ nọ basi sinsẹn Devo lẹ amọ yé ma su. Ayọgbe po glẹnsigbe po wẹ yin ogbe jọun Ayimatẹn lọ tọn.
Ayimatẹn-gán
To azan ko-atọ́n-nukun-ẹnẹtọ Nuwhàsun owhe 2019 tọn, Babajide Sanwo-Olu wẹ ye dè taidi Ayimatẹn-gán do e ji to alọnu din podọ ogbẹ́ APC tọn mẹ wẹ ewọ tin te. Mẹ he bọdo Ayimatẹn-gán Awọnlin tọn go wẹ yin Kadiri Hamzat.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Naijilia Adà:Ayimatẹn lẹ to Naijilia
Dibo-gbe
Dibo-gbe, (he sọ nọ yin yiylọ dọ Ganagana, Ganagawa, kavi, Zhitako), yin ogbè Nupenu lẹ tọn de he nọ yin dido to Naijilia. E nọ yin dido to gbétato diblayi 20 mẹ to hùwaji Lapai tọn. Kandekoàtọn-nunkúndopo to kanweko ji (66%) poun, sọn hogbe 200 Nupe-gbè tọn mẹ wẹ yin nudopolọ po Dibo-gbè po.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Ogbè lẹ
Segun Arinze
Segun Arinze yin jiji to Owhe 1965 bo yin tovi Naijilia tọn. Yinkọ etọn to gigọ mẹ wẹ Segun Padnou Aina Arinze.
Azọn etọn
Segun jẹ hanji ji bosọ nọ da aihun nupinplọn-do-plọnnu tọn lẹ. Na taun tọn, hanjiji wẹ hẹn ẹn diyin taun to whenuena e dè agbán etọn Dream tọn, ehe ma sà to ahimẹ sọmọ ṣigba e hẹn-ẹn diyin. Ilorin wẹ e bẹ azọ́n Aihundida tọn etọn te. Gbọnvona azọn Aihundida tọn, e sọ nọ plọnnu mẹdevo lẹ gando Aihundida go to Azọnwhe Prestigious African International Film Festival tọn mẹ. Na e jlo dọ mẹdevo he ja to godo na-ẹn lẹ ni yọn azọ́n lọ ga.
Adali
Adali yin yinkọ didona osun wiawe tọ sunzanhiawe wiwe Ju lẹ tọn podọ osun ṣidopo tọ sunzanhiawe paa tọn mẹ to kanlinmọgbenu Babilọni tọn godo. E nọ bẹsọn ṣẹnṣẹn Afínplọsun tọn bo nọ fó do ṣẹnṣẹn Whejisun tọn.
Diclofenac
Diclofenac nọ yin yiyizan taidi amasin na agbasa vivẹ po agbasa hunmiyọn po. E nọ saba yin yiyizan na mẹhe gbleawu bo do apa. Dodinnanu he yin bibasi to owhe 2013, dohia dọ Diclofenac ma yọn na mẹhe do awutu taidi Ahunzọn po asaku awaku po
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Amasin
Cyril Stober
Cyril Stober yin linlinhọdọtọ́ po linlin-kantọ otò Naijilia tọn dé. E yin jiji to Ayimatẹn Niger Tọn mẹ. E yi wehọmẹ daho Fatima Secondary Secondary he yin yinyọnẹn todin taidi Father O'Connell Science College, to Minna.
Otań Azọn Etọn Tọn
Stober basi hugan owhe gban (30) taidi linlinhọdọtọ po linlin-kantọ dé po. Ada he mẹ e diyìn te wẹ linlin ogán Ṣiẹnẹ zanmẹ tọn he e nọ hia to nupinpọn NTA tọn ji. Nusisọ vonọtaun etọn wẹ avọ̀,gbakun po gannukun etọn po. To owhe 2015, ohó dè gbayipe dọ Stober ko jó azọ́n, sigba e paṣa nupọntọ́ lẹ nado mọ ẹn to linlin hia. To azan konukundopotọ Lidosun owhe 2019, Stober joazọ́n to azọnwhe Nigerian Broadcasting Authority. Dile tlẹn yindọ Cyril Stober ko jó azọ́n, E gbẹ bọ wazọn to nọtẹn NTA tọn ji na é kò lẹzun nukunmọ̀nu dopo to otò Naijilia tọn mẹ.
Otàn Gbẹzan Etọn tọn
Stober wlealọ hẹ Efun Merriman-Johnson, linlin-kantọ dayi tọn he wazọn to azọnwhe Nigerian Broadcasting Authority kakajẹ whenue ye tún alọwle lọ́. To azan Wiatọntọ Alunlunsun owhe 2019, Stober wlealọ devo hẹ Elizabeth Banu asi lọ́ tomẹ he yin Garkida, to Ayimatẹn Adamawa Tọn,to otò Naijilia tọn mẹ. E dó ovi atọ̀n (yọnnuvi awe po sunnuvi dopo po) sọn alọwle etọn po Efun Merriman-Johnson po tọn mẹ. Asi etọn yọyọ lọsu yin linlinhodọtọ po azọnwhé NTA Abuja tọn po.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Butterfly Fish (owe)
Butterfly Fish yin otanwe de he yin kinkan to 2015 gbọn otanwekantọ he yin tovi Naijilia tọn de he nọ yin Irenosen Okojie dali, bo yin didetọ́n gbọn Jacaranda  Books dali.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otànwe lẹ to Naijilia
Minna
Minna yin tòdaho de to agbegbe he to ṣẹnṣẹn pẹpẹ (Middle Belt) Otò Naijilia tọn. Nudi gbẹtọ sọha 304,113 wẹ to finẹ to owhe 2007. Ewọ wẹ yin tatọ́-tẹnnọ Ayimatẹn Niger Tọn he yin dopo to ayimatẹn gban-atọ́n-nukun-dopotọ́ (36) Naijilia tọn lẹ mẹ. E bẹ ogbẹ́ akọ̀ tọn voovo awè hẹn ehelẹ wẹ: Nupenu lẹ po Gwari lẹ po hẹn. thumb|Minna, Ayimatẹn Niger Tọn, Owhé Gandudu tọn
Whenuho
Dodinnanu dòkunkun tọn (Archaeological evidence) hẹnmẹ lẹndọ lẹdo lọ e ko yin finọtẹn de to nudi owhe 47,000 kavi 37,000 lẹ die. Aṣa Malenu lẹ tọn lìn biọ Minna gbọn aliho ajọ́wiwa tọn mẹhe wa sọn lẹdo Sahara tọn mẹ lẹ to godo mẹ podọ sinsẹnhọ Malenu lẹ tọn lẹ to kamẹ̀-gomẹ̀ to tòdaho lọ mẹ gọna Sinsẹnhọ Daho Minna tọn (Minna Central Mosque) po titobasinanu Malenu lẹ tọn susu lẹ taidi Islamic Education Trust, Minna, Muslim Students Society of Nigeria - Minna Area Council (MSSN-MNAC), Da'watu-Ilallahi-Wa-Rasulihi Association (DAWRA), po mọmọ po. Yè nọ yìn Osẹ́n Ṣalia (Sharia Law) tọn to finẹ. Sinsẹn Klistiani tọn wẹ yin sinsẹn awetọ he suhugan mẹhe nọ nọ̀ Ayimatẹn Niger Tọn lẹ nọ hodo podọ delẹ to ye mẹ wẹ, Faith Church, Grace Baptist Church, Sọṣì Nupe Kalvari tọn lẹ, Sọṣì Anglican tọn lẹ, Sọṣì ECWA tọn lẹ, Sọṣì Baptist tọn lẹ, Sọṣì Victory Christian tọn, Sọṣì Apostolic tọn Lọ po devo devo lẹ po. Minna wẹ togán awhànzọnwatọ dai tọn, Gen. Ibrahim B. Babangida po Tatọ́ Ayimatẹn tọn (Head of State) Gen. Abdulsalami Abubakar po wá sọn. Dr. Mu'azu Babangida Aliyu wẹ yin ayimatẹngán Ayimatẹn Niger Tọn dai tọn, e sẹ̀n na owhe ṣinantọ̀n  (sọn 2007 jẹ 2015).
Tito Ajọwiwa tọn
thumb|Glèsi lẹ to kọlẹ sọn lẹ́sì-glè mẹ to lẹdo Sabon Daga tọn mẹ to Minna, ayimatẹn Niger tọn.
Sékan, abọ̀kún, gbadó po dotẹ́ po wẹ yin jinukún tọ́ntlọ́ngbọ́n he nọ wa sọn todaho lọ mẹ. Tevi lọsu sọ nọ yin dido gbọn filẹpo to finẹ ga. Ninọmẹ lẹdo lọ tọn sọ nọgodona tito oyìn-jọ́-wiwa, ahàn dida, amí shea nut tọn dida po sika kùnkùn po tọn. Ajọ́watọ nuzinzán kleunkleun he nọ disà ganji lẹ tọn nọ sà adí lẹ, nuzinzán yọpọvu tọn lẹ, amasìn lẹ po mọmọ po sọyi to finẹ. Azọ́nwhé he nọ wa anazọ́n nuzinzán whégbè tọn lẹ tọn he to Minna lẹ bẹ dehe nọ yi ayú zan lẹ po dehe nọ yi ogàn do wa anazọ́n lẹ hẹn.
Tẹnsẹnamẹnu
left|thumb|Tẹnsẹnamẹnu delẹ to Minna Alihogbó lẹ sọn todaho he lẹdo Minna pe lẹ biọ tòdaho lọ mẹ. Tatọ́-tẹnnọ̀ tògbo lọ tọn, Abuja, ma yi hugan nudi kilomẹtlu 150 poun do dẹn do Minna.Pínpan-gàn lẹ sọn tòdaho Kano tọn to Agéwaji po Ibadan po Awọnlin po to hùwaji, biọ Minna. Agàhún-glintẹn sọ tin to Minna.
Wepinplọn po Agbasalilo po
Nọtẹn nupinplọn tọn susu lẹ wẹ tin to Minna, delẹ to ye mẹ wẹ: Fati Lami Abubakar Institute for Legal and Administrative Studies, The Federal University of Technology Minna, Niger state school of health, Niger state school of nursing and Midwifery, Niger state university of Education gọna devodevo lẹ. Gọna wehọmẹ daho lẹ taidi; Father O'Connell Science College, Minna, D.S.S Limawa, Kowa Schools, El-Bethel Academy, Jocis Schools, Hilltop Model School, Mypa schools, Himma international school, Police secondary school, El-Amin International School, FOMWAN Schools, New Horizon College, Divine Excellence International Schools and Brighter International Schools, gọna devo devo lẹ. Wehọ he yin sislẹ enẹlẹ wẹ yin dehe yin tọ́ntlọ́ngbọ́n to Minna lẹ. Dòtowhé pẹvi pẹvi lẹ gọna dòtowhé daho he nọ namẹ nukunpedomẹgo gigọ de po sọ tin to Minna ga.
Benigno Aquino III
thumb|Benigno Aquino III Benigno Simeon "Noynoy" Cojuangco Aquino III (8 Afínplọsun 1960 – 24 Ayidosun 2021) yin tonudọtọ Philippines tọn. E yin tatọ oto Philippines tọn sọn 2010 jẹ 2016. E yin yinyọẹn taidi Noynoy Aquino kavi PNoy. Aquino yin aṣẹpatọ hohowhenu otò Philippines tọn. Aquino yin Jiji to FEU - NRMF Medical Center to tohomẹ Quezon tọn, E wọ wẹ yin visunnu dopo akan to ovi atọ́n aṣẹpatọ hohowhenu Benigno "Ninoy" Aquino, Jr. and former President Corazon "Cory" Aquino tọn. E yin hagbẹ Liberal Party tọn. E wọ wẹ yin tlẹnnọ tintan he yin tatọ tonọ otogbo Philippines tọn. To 2013, linlinwe TIME tọn dohia dọ e yin dopo to omẹ 100 he yin nukundeji ganji to aihọngbẹ lọ blebu mẹ. Aquino III basi matintọ to Ayidosun 2021 to tohomẹ Quezon tọn, podo owhe 61 po. E tindo azọn adọvivi tọn sigba nuhẹ hẹn okú etọn wa wẹ Kansẹẹ-zọ̀n.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1960 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 2021 lẹ
Katcha, Nigeria
Katcha yin Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn de to Ayimatẹn Niger Tọn, yèdọ ayimatẹn de he to ṣẹnṣẹn togbó Naijilia tọn mẹ. Tatọ́-tẹnnọ̀ etọn tin to topẹvi Katcha tọn mẹ. Badeggi yin dopo to ofi tangan de to lẹdo gandudu dokọ̀ tọn lọ mẹ. E tin to awa alihogbó A124 tọn ji to whèyihọ-waji lẹdo lọ tọn to alihiamẹnu 9°03′00″N 6°09′00″E ji. Lẹdo etọn gbló sọ̀ kilomẹtlu 1,681 lẹdo pé podọ gbẹtọ sọha 122,176 wẹ tin to finẹ to sọgbe hẹ nudọnamẹ mẹhihia 2006 tọn. Sọha pósu tọn (postal code) lẹdo lọ tọn wẹ 912.
Gandudu
Tòwedegbẹ (Council) lẹdo gandudu dokọ̀ tọn Katcha tọn wa aimẹ to 1981 na nudide Federal Government tọn nado wleawuna Tòwedegbẹ Gandudu Dokọ̀ tọn (Local Government Council) yọyọ lẹ dogọ nado hẹn ẹn yọnbasi na gandudomẹji yetọn nido sọgan dlẹnkàn jẹ mẹhe to dokọ̀ pete lẹ ji. Tòwedegbẹ lọ yin didesọn Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn Gbako tọn (Gbako Local Government), he sin tatọ́-tẹnnọ tin to Bida gọna lẹdo he nọ yin anadena gbọn kọmẹgán lẹ dali lẹ to Bida, Katcha, Badeggi, Lemu po Edozhigi po. Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn Katcha tọn, to anademẹ Alhaji Awal Ibrahim tọn glọ to whenẹnu, bẹ azọ́n jẹeji to 1982 bọ tatọ́-tẹnnọ̀ etọn tin to Katcha. Ṣigba na awhànfuntọ lẹ dademẹ wutu, tòwedegbẹ gandudu dokọ̀ tọn lọ vọ yin kinkọndopọ po gandudu dokọ̀ tọn Bida he glọ yé ko nọ dai lọ po kakajẹ Awewesun, 1996 to whenue Anadenanu Abacha tọn  (Abacha Administration) tọn dó ayimatẹn po gandudu dokọ̀ tọn po  yọyọ lẹ ai to tògbo lọ mẹ. Nudide ehe wẹ jì nuhe mi yọnẹn todin di tòwedegbẹ Gandudu Dokọ̀ tọn Katcha tọn he tindo godonọnamẹ federal government tọn. Sọn whenẹnu, tòwedegbẹ lọ ko to nuyiwa taidi hagbẹ́ anadenanutọ lẹ tọn de, bo nọ to nukọ̀ntọ diọ sọn mẹde ji jẹ mẹdevo ji gbọn vodide lẹ dali kavi gbọn anademẹ anadenanutọ de tọn dali kavi gbọn Azìnponọ wedegbẹ́ nukúnpedonugotọ lẹ tọn dali.
Nudọnamẹ nọtẹn etọn tọn
Na nuhe du Nudọnamẹ he gando nọtẹn etọn go lẹ, Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn Katcha tọn tin to hùwaji na tatọ́-tẹnnọ̀ Ayimatẹn Niger Tọn, Minna. To dogbó agéwaji tọn etọn ji wẹ Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn Gbako tọn po Bosso tọn lẹ po tin te podọ to hùwaji etọn wẹ Tọsisa daho Niger tọn po Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn Mokwa tọn po tin te. Bọ to whèzẹtẹn etọn wẹ LGD Agaie po Bida po tọn lẹ tẹ podọ to whèyihọ-waji, Lavun. Lẹdo Gandudu Dokọ̀ tọn Katcha tọn bẹ lẹdo aó (10) hẹn, Ehelẹ wẹ; Katcha, Edotsu, Gbakogi, Bakeko, Sidi saba, Dzwafu, Badeggi, Bisanti, Essa po Kataeregi po. Katcha-tò nọ yin gandudeji gbọn kọmẹgán he yè nọ ylọ dọ SHESHI KATCHA lẹ dali.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Lẹdo Dokọ̀ tọn Ayimatẹn Niger tọn lẹ
Redeemer's International Secondary School
Redeemer's International Secondary School yin wehọmẹ vonọtaun de to Maryland, Awọnlin, Naijilia. Eyin didoai to 1997. Eyin apadawhe nukọnyiyi wehọmẹ Christ the Redeemer's School Movement (CRSM) tọn. Ogán wehọmẹ lọ tọn wẹ Whési Feyisara Osinupebi.
Otàn
To 2017, Redeemer's International Secondary School yin dopo to wehọmẹ ẹnẹ̀ ehe yi Ajọ̀ wehọmẹ togodo tọn sọn Tòwedegbẹ Britain tọn to Naijilia. Wehọmẹ atọ̀n ehe hopodona ye wẹ Hallel College to Port Harcourt, Oxbridge College to Awọnlin, podọ Start-rite Schools to Abuja.
Alọdlẹndonu lẹ
Redeemer's International Secondary School
Oluwayemisi Oluremi Obilade
Gbẹzan etọn
Obilade yin jiji to Ayimatẹn Osun tọn to owhe 1958 tọn mẹ. E yí gbedewema degree tọn etọn tintan to Naijilia whẹpo e sọ do yi na masters to Harvard Business School he tin to Otò US tọn mẹ bosọ yi gbedewema daho hugan to Judge Business School he tin to Cambridge, to Yovotomẹ.
Weyọnẹntọ (whesi.) Oluwayemisi Oluremi Obilade lẹzun alọgọtọna Ayinamẹtọ na Tai Solarin University of Education (TASUED) to Alunlunsun, owhe 2013 tọn mẹ. E jẹ otẹn Weyọnẹntọ Segun Awonusi tọn mẹ.
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1958 lẹ Adà:Naijilia-nu lẹ
Simeon Ekpe
Alọdlẹndonu lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1935 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 2011 lẹ Adà:Naijilia-nu lẹ
Reshe-gbe
Reshe-gbe wẹ yin ogbè he gbayipe hugan to ogbè Kainji tọn lẹpo mẹ to Naijilia. E nọ yin dido to agéwaji po hùwaji Nọwhe Kainji tọn lẹ tọn. E nọ yin dido to LGD Yauri tọn mẹ to Ayimatẹn Kebbi tọn podọ to LGD Borgu tọn mẹ to ayimatẹn Niger tọn mẹ ga.
Nọtẹn gbonu tọn he ṣáká dopọ hẹ ẹ lẹ
Adà:Ogbè lẹ
Mohamed Bayo
Mohamed Bayo (yin jiji to azan ẹnẹtọ Ayidosun owhe 1998 tọn) yin bọọlu hotọ azọnyọnẹntọ dé to togbo France tọn mẹ. Eyin vijiji France tọn, amọ bọọlu hogbẹ Guinea tọn wẹ eyin.
Bọọlu hogbẹ he mẹ e wazọn te lẹ
To Alunlunsun owhe 2019 tọn mẹ.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1998 lẹ
The Spider King's Daughter
The Spider King's Daughter yin otànwe 2012 tọn he yin kinkan gbọn wekàntó Naijilianu Chibundu Onuzo dali. E yin zinzinjẹgbonu jẹnukọn to Whejisun 1, 2012, gbọn Faber po Faber po dali.
Aliho nuzedonukọnnamẹ tọn
Otànwe lọ ze ayidonugo do Abike Johnson podo Runner G po. Runner G ma fo wehọmẹ bo to glase-vivi sa to aligbo Naijilia tọn lẹ mẹ. Abike Johnson he sọgan yin pinpọnhlan taidi jimaplọn de pe awetọ etọn bo lẹzun họntọn. Họntọn yetọn jẹ whinwhẹn ji dile Abike diọ ada do nuhe Runner jlo ji.
E kẹalọyi
The Spider King's Daughter mọ ajọ̀ Betty Trask Award tọn yi to 2013 podọ to 2012 e biọ todohukanji glin Dylan Thomas Prize podo the Commonwealth Book Prize tọn ji. To yidogọmẹ otànwe lọ yin zize do todohukanji gáá Desmond Elliott Prize and for the Etisalat Prize for Literature in 2013 po ji.
Adà:Otànwe lẹ to Naijilia
James Ocholi
James Enojo Ocholi, SAN (azán ko-atọ́n-nukundopotọ, Abòhúsun, owhe 1960 jẹ azán ṣidopotọ, Whejisun, owhe 2016) yin tonudọtọ otò Naijilia tọn dé he sẹn taidi Devizọnwatọ Ayimatẹn tọn na Azọn po Nukọnyiyi po (Labour and Productivity) sọn Abòhúsun owhe 2015 jẹ Whejisun owhe 2016 tọn mẹ. Azọn whẹyidọtọ tọn wẹ e nọ wa, e mọ tẹnmẹ-yinkọ lọ Senior Advocate of Nigeria to Owhe 2007. Ocholi, po asi etọn Blessing Ocholi po visunnu yetọn po basi matintọ to nugbajẹmẹji ajiji gbẹduhun tọn he jọ to azán ṣidopotọ, Whejisun, owhe 2016 tọn mẹ.
Alọdlẹndonu Lẹ
Adà:Otàn Gbẹzan tọn
Seh-Dong-Hong-Beh
thumb|Seh-Dong-Hong-Beh Seh-Dong-Hong-Beh (Zẹẹmẹdo Jiwheyẹwhe nọ dọ nugbo ) nukọntọ na awhanfuntọ Dahomey tọn. To 1851 eyin nukọn yọnnu awhanfuntọ lẹpo he bẹ soha 6000 gangansu lẹ yi pe Ẹgba mẹlẹ tọ Abeokuta, nado mo afanume he Dahomey nado wajọ mẹsisa tọn. Owhe etọn po ọjlẹ he mẹ e yin matintọ te ma yin yinyọnẹn. E sogan ko tin to gblagbla owhe kotọ kavi bejejeji owhe gbantọ to whenue e yin nudego to 1850. Whenue e yindo nukọnto awhanfuntọde we e yin, yẹdide etọn do danu he e ko wa. Whlasusu wẹ e ko yin nudego taidi yọpọvu, he ma hugan owhe 8-10 tọn mẹ. To whenue ye yi awhangbenu, susu yetọn wẹ na ko yin huhu. E yin linlẹn dọ e na ko yin jiji to gblagbla Owhe 1815 po 1835 po sẹnsẹn. E ma yin nudego gbọn awhanfuntọ french tọn to awhan he wa aimẹ to Dahomey po French po sẹnsẹn, enẹwutu e yonbasi dọ ni ko basi matintọ kavi ko gbọjẹ to gblagbla ojlẹ 1851, 1874, 1889 owhe he french po dahomey pe na awhan whla tintan. E yin pipa po yẹdide alọ tọn po boso yin sẹn sa na to avọ etọn mẹ po gbẹtọta po to alọ etọn mẹ. Owe Dahomey po Dahomevi lẹ he yin kinkan to 1851 Frederick Edwyn Forbes, Nukọntọ awhanfuntọ sinji tọn Bristish tọn. Taidi mẹhẹ jẹagọ do mehuhu, E tọnwhẹn wa awanu Dahomey tọn to 1849 - 50 po linlẹn lọ po nado diọ linlẹn na Ahọlu Gueze nido doalọtẹna meyu sisa yido wajọ (African Slave Trade). E donu awhanfuntọ yọnnu dahomey tọn lẹ, dọho gando gbẹzan yetọn go to gigọ mẹ. F. E Forbes ma yin awhangan tintan he tẹnpọn nado doalọtena mẹyu yido wajọ to wheyihọ waji africa tọn. Nado hẹn onu enẹlẹ wa vivọnu, Awhangan british tọn lọ din mẹhe to ajọ lọ wa lẹ bo na ye sọha akuẹ tọn he su taun de na ye nido dopa dọ ye na dọalọte to nuwiwa mọnkọ lẹ. Guezo Ahọlu dahomey tọn tindo awhanfuntọ yonnu 3000, yemẹpo we e sọ da di asi, to whenue e ko sa sunnu di afanumẹ.
Jide Kosoko
Ahọvi Jide Kosoko (yin jiji to azán 12tọ Alunlunsun 1954) yin aihundatọ Naijilia-nu, anadenanutọ podọ aihun basitọ. E yin jiji do whẹndo Ahọlu tọn mẹ, bọ tẹnme-yinkọ etọn wẹ ahọvi he to ayọgbe mẹ wẹ "ọmọba".
Azọ́n
Ahọvi Jide Kosoko plọn business administration to Wehọmẹ Alavọ tọn Yaba Technology tọn mẹ. E bẹ azọ́n aihundida etọn jẹeji to sọn ovuwhenu to owhe 1964 to Television whe he nọ yin Makanjuola. E ko de aihun susu lẹ tọ́n to yovogbe po ayọgbe po mẹ. Jọja Jide Kosoko whẹ́n to Ebute Metta bo yin gbigbọdo gbọn tadagbe Hubert Ogunde gblamẹ nado yì nukọn to azọ́n aihundida tọn mẹ, to whenuena nuyọnen mẹhe to azọ́n Wana Ifelodun basi oylọ nẹn nado tindo mima to Makanjuola he yin aihun télé tọn. Jide Kosoko kealọyi oylọ basinamẹ lọ bo yi adà Alabi tọn wa. Kosoko zindonukọ̀n to aihundida mẹ, yi adà de wa hẹ ogbe Awada Kerikeri he gọna Sunday Omobolanle, Lanre Hassan po Oga Bello, podọ jonọ he sọawuhia to tele ji po, New Masquerade. To 1972, e de plipli aihundatọ etọn tọn. Jide Kosoko basi kandai po basi aihun ede tọn lẹ po aihun oplo ji tọn gọna Ogun Ahoyaya. Kosoko lẹzun yinyonen to aihun lọ whenu, aihun ede tọn bibasi me, Asiri n la to 1992, tón to Asewo to ré Mecca po Tunde kelani's Ti Oluwa Ni'Le ada 2tọ.
Azọnwhe he e basi afọzedaitọ na lẹ Ahọvi Jide Kosoko yin afọzedaitọ na azọnwhe he yin yinyonẹn he nọ yin yiylọ dọ azọnwhe Chivita. To 2016, e sọ yin afọzedaitọ na MeritAbode Limited, mẹhe do Emerald Estate. Kosoko sọ yin afọzedaitọ na Western Lotto he tin to Naijilia.
Adam Smith
Adam Smith (azán 16tọ Ayidosun 1723 - azán 17tọ Liyasun 1790) yin Scotland tọ he tindo zinzin ajọwiwa tọn he yin yiylọ dọ oto ajọtọ whenu mitọn. Owe etọn(An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations) yin zinzin jẹgbonu to owhe 1776 yin titengbe, gbẹtọ lẹ ylọ owe lọ dọ The Wealth of Nations. E dọ pẹde to ayilinlẹn he ji ajọwiwa sinai do, titengbe ahi ajọwiwa tọn. Adam Smith kanbiọ dọ etewẹ gbẹtọ sọgan wa he yọn hugan na oto etọn? E wa gbeta lọ́ kọn dọ eyin  gbẹtọ lẹpo wa nuhe yọn na yede lẹ po mẹhe yin hagbẹ whẹndo etọn tọn po họntọn lẹ po, whelọnu oto lọ na wa dagbe. Ehe yinmọ, na mẹlẹpo yọn nususu gando ninọmẹ yetọn go (nuhe ye jlo po nuhudo yetọn po, nuhe wazọn po nuhe ma wazọn po) hugan nuhe Ahọlu yọnẹn. Nulẹnpọn ehe yin yiylọdọ Liberal Theory. E yin ada tintengbe mẹdekanujẹ na ajọ̀ wiwa he ye nọ ylọ dọ liberalismto Glẹnsigbe mẹ. E yin oweyọnẹntọ de jlọ na yọn gbẹtọ lẹ sin linlẹn (numọtolanmẹ) do nuhe yọn po nuhe ma yọn po. E kanwe bẹjẹji tọn to 1759, he yin yiylọ dọ The Theory of Moral Sentiments. E lẹn dọ numọtolanmẹ na mẹdevo tọn ni yinnujọnu to walọmẹ. Numọtolanmẹ mẹdevo tọn ni yinuwà do mìwlẹ́ lọsu ji. Na Smith, numọtolanmẹ na mẹdevo zẹmẹdo dọ a ze nujlẹdo dewe go. Na apajlẹ, numọtolanmẹ na zọn bọ homẹ na hun we ni a mọ mẹdevo to ayajẹ kavi sadi hẹ mehe to homẹgble, numọtolanmẹ na mẹdevo sọgan zọn bọ mi na yin magbọjẹnọ̀, ni mi mọ mẹdevo to tukla mẹ(Taidi dọ nulọ gando mi go). Smith po họntọn etọn David Hume he yin weyọnẹntọ Scotish tọn devo kannu tintengbe numọtolanmẹ to walọ.
Adà:Otàn Gbẹzan tọn Adà:Ovi he ye ji to owhe 1723 lẹ Adà:Mẹhe kú to owhe 1790 lẹ