cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eirajaa Sümüin Kolompia
Eirajaa Sümüin Kolompia
sulu'u tü asipala aiskat
chi outakai sa'u kurus.
Ja'ayaliyuu
Nia'a wane'e wayuu kajutushi ma'in  natuma na nüpüshikana,  e'etnajünüshü main sünain kamaaneimain nia'a otta sünain waraítüin main nii'a, waraitüishii paalaleya'a  sümaa jamü, mojütsü nain sütkaje erütchipain.
Juusayuu
Ipapülee Shia noumain wayuu Juusayuu. ￼
wayuu anasü, kamanesü,ekirülü,aipüralü shiechin.
Jusayu wane eiruku,kottiraalü süma tü waneiruwa eirukuka, kajutusu eepünale nantirai.
Koorütowat (Kolomwia)
Tü Mma'ipakat Koorütowat (alijunaiki: Departamento Córdoba) jiia wanee mma'ipakat saakaje 32 (Apünüin shiiki sumaa piama) mma'ipakat yaa Kolomwia.
Apürika
thumb|Apürika Apürika (Alijunaiki: África) es el tercer continente del mundo por extensión. Limita al norte con el mar Mediterráneo, al oeste con el océano Atlántico, al sur con la unión de los océanos Atlántico e Índico y al este con el mar Rojo y el océano Índico. Su superficie total de 30.272.922 Km². De este continente hacen parte 54 países, siendo todos ellos miembros de la Unión Africana, con excepción de Maruweeka.
Apüriirü
Apüriirü (alijunaiki: Abril) Niai chii pienchikai kashi suluu shiyawashe juya natuma naa alijunakana. Apununuin shikii ka'i, shia palaa tü piama shikii kashi.
Ekirajawaa wakuwa'ipa süka piama anüiki
Ekirajawaa wakuwa'ipa süka piama anüiki (alijunaiki: Eduación Intercultural Bilingüe) es un modelo de educación intercultural donde se enseña simultáneamente en dos idiomas en el contexto de dos culturas distintas. Este tipo de educación se puede implantar en varias situaciones, por ejemplo cuando en una sociedad existen dos culturas y dos idiomas en contacto, y cuando una institución se encarga de difundir su cultura fuera de su área originaria.
Eperü'üi
Eperü'üi (alijunaiki: Sapo) es un anfibios del orden científico Anura, que se caracterizan por no tener cola, un cuerpo corto y muy ensanchado, y por las patas posteriores más desarrolladas y adaptadas para el salto. Los sapos son el grupo más numeroso de anfibios; se estima que existen más de 5.000 especies, repartidas en 48 familias. La mayoría pasa su vida dentro o cerca del agua. Su tamaño puede variar desde unos escasos 8,5 milímetros, como es el caso de las especies del género Eleutherodactylus, hasta algunas que superan los 30 centímetros.
Kaketaa
thumb|[[Panteera Kaketaajatü.]] thumb|[[Maapa Kaketaajatü.]]
Antirawaa
Achuntaa jieyuu
Shia kettapa nakuaipa na amüra'ajirashiikana supula kawayuuse. Eesü o'utkajawaa palajana sutuma tü apüsheekat. Aluwataanüshi chii pütchipü'ükai natuma nülauyayuu chii toolokai-jimaikai supula achuntaa tü jietkat. Süpüla ti'a eesü antirawaa shipialu tü jietkat sumaa süpüshi musia nipialu chi toolokai sumaa nüpüshi.
Kalaapako
Akotchajülee sünülia:Ekuwatoorü
Kanasü
Waima sukua'ipa tü kanasüka.
* Paralouwasü
Anuana
alt=anuana jimio'usekai samüt|miniaturadeimagen|wuchii kanüliakai anuana jutuma wayuu Anuana suka wayuunaki (suka alijünaiki Rey de los Gallinazos)
Kane'wa
tü suliaka esü süsowajüi süjapüin apünüin shiki warra ,e`iyalasü susii süma iiwa jakutusu jee tü suchonka agostou ,jashuchon tü süchonka
Anuana
kuenta nüchikikuwa chi anuanakai muinka kachonle nia polo'owai juya na'atapüin jüpüla nuwatüinjachin nojoishi awatamaatüin ma'aka jain tü wane wüchiikalüirua, kakaliawaishi, matüjainsai e'iyatawaa kepiashi eere miyo'uyuin wunu'ülia ja'aka ku'ushii.
Anaatawa pütchi
Sukua'ipa tü anaataaka pütchi
Waimapütsü tü anaataaka pütchi, eesü tü alatakat sümüin tü apüshijirawaakat sünainje naatkaala na aikeyuuwakana namaa na asiipüükana, eere naikalain nalaüla namaa na laülayuukanat supula yootirawaa musia ko'ujeinjatüin shia atumaa supula neerajüin tü sujutuka pütchi. Tü süpüla e'injatüin tü anajirawaaka namaa na apüshiikana, nojotsü süpüla e'injatüin wane mojujirawaa sünainje tü atkawaakat, eejeesü wane kottirawaa supüla eepa wane kasachiki mulo'u sumuin tü apüshikat. Eesü tü peipajirawaaka sünainje wanee o'utirawaa otta atkawaa sutuma tü eirukuukat.
Aküjalaa jüchikuwa wayentuuna
Wayeentuuna jünülia wanee ipa mule'ushaana julu'u Pülasüin jia chaya wuinpumuin julu'u türa mmakakat Taluwayuupana etnajünüsü julu'u Jachituma'ana jümünuin juumain wayuu Uliana (corregimiento de Punta Espada zona Norte extrema de La alta Guajira)
Türa putchi Taluwayuupana maru'utka ojuitaasü ma'a ya Talu'u : juleeru_ wayuupana _ wayuu jüka jamuin julatüin tü wayuukairua jüleerupuna ma'aka jaa'n julee wanee wayuu wei. Akotchajülee sünülia:Süchikuu pülaiwa'a mmapa'akat Akotchajülee sünülia:Kuwentamaajatü
Asijuushi
Eesü asijawaa eepa wane jutkataa, alapajaa, anaate'era sukua'ipa wane kasachikü, sünain shikiira achuntaa jieyuu shia asijaaka tü wayuu jierü yo'oyoka akua'ipa. Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
Apain
A'yatawaa sünain wanee apain
Chi wayuu atüjakai süpüleerua apünajaa, sotusu naa'in waneepia tü waüyee süpülainjatüka apünajaa, yalasü nutuma kachetüin sulu'u wane katto'ui iipünaa sünain miichika, jo tü'liki shiale.
Aroowa
thumb|Aroowa. Aroowa (alijunaiki arroba) es un símbolo usado en computación que aparece en las direcciones de correo electrónico y otros servicios de red que utilizan el formato usuario@servidor. Esta relación se deriva del hecho de que, en inglés, el símbolo @ se lee at ('a' o 'en') y por lo tanto indica que el usuario está hospedado 'en' el servidor, en vez de ser local.
Jatü
Maima sukua'pa tü jatüka
Sümaiwale'eyan eeshi wayuu eekai ashanajiraain jee atkaain sümaa wayuu maka ka'unüüin nia, ama'üjünüsü tü sü'ükat süpüla outasiroulüin shia. Emi'ijaana akalü shiayaa, jaralin chi toolo kattsünin ma'i, niaja'a chi wattaka ojunain.
Kookooche'erü (ajüttüleepala)
Chi Kookooche'ekai piamamashii nutperaa.
Nuujuntunaapa pansaama tü Niipe`eka tü süpula oojutaala Aajaaraitüsu Aneekusu shiiya sùpula süyaatainjütuin.
Eesü waneeya nituma chi kookonchee`rû
thumb|Kookooche'rü Mmaima kasairua ayaataka atuuma niyaatain chi Kookooche'rü jiasat waneejatüin shia.
Anaajawaa
Anaajawaa sutuma wayuu
Tu ayulaaka jiipü wamuin waya wayukana kasa mulo'u main. Chii wayuukai eeshi süpüla nunaajain sulu'u suumain nüchonyuu.
Epi Sutuma Wayuu
thumb|upright=0.5|Epi Ayaawasapa'a Sunu'use Wayuu (alijunaiki: Medicina tradicional Wayuu) shia tü shipikat ayuulii sütüma Wayuu, tü epi sünainmusu chi piachikai aka jamüin nia atijakain saa'u sukuwaitppa supanaa pülanta anaaka supüla wanulü, tü piachiika sutijoü supüshuwale kapülaka supanaa mujuii siia tü ayatawa sumaa lania siia susheyu kajamüin shiiain akujaka saa'u anatiraa suwanulüshe wayuu.
Chii Piachiika joüsu sumaa makaa, joüchompaa tü soushika shikirajain sunain makaa, tü Piachiiwaka eesü supüla toolo'len siia Jie'rein nnojotsu kasaain sutuma makaa. Tü susheyuko antusu shimiwa saa'u jintulü'iwa musuu sukuwaitpaa: Wane kai tü jintutka a'apusu müin akutkajaasu aipawai, sunainje türaa alapüjasu wane soushi eesü supüla shiia waneeya piachii; sunainje makaa antitnusu jintutka akumunujusu saa'u jamüinjatü sukuwaitpaa joolü, asurütnusu sutuma laa'ülaa atijaka ekirajanusu saa'u piachii'waka.
Sunu'use Wayuu
thumb|Aiipia.
Ekirajiapülee Katolikat Cecilio Acosta
Enlaces externos
Akotchajülee sünülia:Marakaaya
Ma'liichi
La raíz es empleada por algunos como verdura, ya que tiene un alto contenido en almidón; se cosecha entre a finales de año. Los brotes tiernos se consumen a veces cocidos, y el polen se emplea como suplemento alimenticio mezclado con harina.
Jieyuu
Tü kojutaaka atuma na jieyuukana
Na jieyuukana eesü nama'ana tü aainjaaka süi, katto'ui, susu, wushu, ekükülü, aainjüsü uujolü, wainma kasa saa'inraaka sutuma shian na etüjaka saa'u tia, otta sutuma anain sutuma sajapü. Tü sükumajaaka wane jiet nnojotsü aapaanüin nutuma wane toolo, sükajee pülain namüin otta eesü kasa süchiirua tia sümaiwajee. Maka saa'in tü atükaa süka pootshi, tia a'yatawaaka nnojotsü aainjünüin natuma tooloyuukana, sutuma pülain.
Epinayuu
Akotchajülee sünülia:Shiiru'ku Wayuu
Ashe'inpala
Ashe'inpalaa (alijunaiki: Mantón) Tü ashe'inpalaakalü nüshe'in wayuu toolo süpüla oju'ittaa sünain alapajaa saa'u ouktaa je jiipü, süpüla wane ouutkawaa, süpüla oju'ittaa   alijunapiapa'amüin. Tü ashe'inpalaakalü süpülajatü na'atüin wayuu toolo süpüla awaraijawaa, süpüla ayaataa naa'u wane wayuu sulu'umüin wane mma, sünain wanee mi'ira, sünain wane maüna, sünain achuntaa wane jierü. Nüshe'in wane wayuu nümüiwa'a, nnojotsü sa'atüin eekai eein ne'e, süka kojutuin chi wayuukai je kojutsü tü nüshe'inkalü.
Inküleenaiki
Suchukuwaje Inküleenaiki
Akotchajülee sünülia:Pütchi *
Ekirajaapülee
Ekirajaapülee
Eesu kasa anashaantain sulu'u tü ekirajüleeka, eeraajiraashi waya, anasü tü kamaneewaaka sulu'u tü ekirajaapüleeka maimaa wa'aleewain sutuma, eraajiraashi waya we'irukuut; ma'aka sa'ain: wayuu uraliyuu taya nüchoon wayuu Aapushana, otta wayuu Uliana taya nüchoon Saspuana müshi na wayuukana sulu'u türa ekirajüleeka. Maima müsuja'a wayuu otta tepichi ka'aleewainka sünainjee ekiraajawa sünain atiijaa karalo'uta, naa tepichi ekirajaashiikana kojutusu natuma tü nakuwa'ipaka, sünainjee epijawaa, wayuuwaa jee kapüshaa.
Waima sukua'ipa tü ekirajaapüleeka
-Eesu ekirajaapülee napüla naa tepichikana shia tü Koleejiaa münaka, eere süttiaka atijaa karalo'uta.
Aliita
Pütchi sünainjee Aliita
Aliita'ata: Sa'ata aliita
Juyo'u
Juyo'u (alijunaiki: Arturo, Arcturus, Alfa Bootis) Shia tü apünüinkalü shili'wala warattaka ma'i sulu'upünaa aitu'u pi'uupa, nünainjee  chi Sirio (α Canis Majoris) jo  Canopus (α Carinae); Se trata, por lo tanto, de la estrella más brillante del hemisferio celeste norte. Su constelación es Boötes, «El Boyero». Según el autor Miguel A Jusayú (1977) “Juyóu, Arturo, astro que se mira para calcular cómo va el tiempo de la lluvia. Se traduce “ojo de la lluvia”. Los guajiros relacionan la estación con el nombre de la estrella que deja de verse al atardecer; esta estrella preside las grandes lluvias de octubre”.
JUYO'U:
müleka nüshakatüle juyo'u jee sulatüle sükalia tü
Ekuwatoorü
Mmakat Ekuwatoorü (alijunaiki: República del Ecuador) shiia wanee Mmakat antunusu anain chaa souje ipanamüin sunain Ameerika Uuchimüin. Ekuwatoorü sunainjesu ipuna sumaa Kolomwia chaa suriiamüin siia wuinpeje sumaa Peruu siia wopumüin sumaa Wuinka Pasiipika, Ekuwatoorü mioüsu suliia Surinam siia Uruwai; sumioüshe mmakat shiia 283.561 km² siia tü Outkapüle Mma shiia Kiito.
Achiawaa
Sujutu sünüiki laülaayuu
thumb|left|Laülaayu yootushii Tü pütchika namüin naa laülaayuukana kojutushantasü ma'in süka naikalaain paala sünain yooto süchiki wane anaa sümüin tü apüshiikat süpüla saapapa sünüiki koujeinjetü süpüla anain sukua'ipa tü anajirawaaka.
Maa'ala
Tü wüi maa'ala kanatalü, paalitalü , suma mutsia ottamusia mmatalü , mainma sukua'ipa sünairüa.
A'anaa
Jamalu'lu sümüin wayuu tü a'anaaka
Tü a'anaaka jama'a süma aainjaa süi wainmaputsü sujutu namuin naa wayuukana, yalapa naya joyotuin sünain, waima tü jülüjaka na'in ma'aka tü sukuaippaka sünaa tü kasa eekalü sulu'u tü mmapa'aka wajiira, süpüla ne'itaain sünain so'ujanain tü o'ulaakalü. Nekiiru'usu waneepia sukuaippa naainjüin süma na'anuin. Anasü na'in sünain tü aainjaaka, eesü nama'ana tü a'anaaka, tü akaaliji'rawaaka müsia nnojoluin tü mojuuka a'in nama'ana. Sünain tü a'anaaka nojutuin na'in suulia tü kasa mojusu eekai alatüin namuin.
Jüchikuwa mma'ala jumaa wanee wayuu jier
Akotchajülee sünülia:Kuwentamaajatü
Ichii
Eere Kolombia sünain tü mi'iraakat Reinado Nacional otta müsia Mi'iraakat saa'u Ichii yaa Süchiimma, Fiestas del Dividivi, sulu'u mmakat Wajiira, aainjünakat saa'u ka'ika 15 sünainmüin ka'i 19 juya'wai. Tü ichiika shia wane wanu'u yaajewalü yaaya sünain sukuwaippa wayuu. Mi'iraakat tüü kojutsu sünain kachiküin, tü akuwaippaakat otta müsia tü a'yatawaakat sulu'u mmakat otta müsia sünain sukuwaippa wayuu.
Iita
Saja'apüin tü iitakalü
Eekaja'a naa iita jo'uuchenkana naa lakayaakana naya naa jikala amünakana naya naa süpülajakana asajie tü a'alaajuushikala napüla naa jo'uuyuukana.
Achikii Wajiira
Tü Palajutuú'ka Wajiira
Nirákaa Ma'leiwa nuchon motusú'ka nain, kaamashi asoútain kajamüin nnojolüipaa mma numanaa, níitajuipaa supüshuwale. Nunanajaka wattamüin, niráaka wanne sushawalajie wuin ayatasu paalä sutuma. Náapaka shiia supüla nuchon.
Tü Palajatukaa Wayuu
Akotchajülee sünülia:Achikii Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Kuwawiaare
Tü Mma'ipakat Kuwawiaare (alijunaiki: Departamento Guaviare) jiia wanee mma'ipakat saakaje 32 (Apünüin shiiki sumaa piama) mma'ipakat yaa Kolomwia.
A'yatawaa jüpüla anaatawaa
- Akanajaa nnerü, müsia
Kasanaare
Tü Mma'ipakat Kasanaare (alijunaiki: Departamento Casanare) jiia wanee mma'ipakat saakaje 32 (Apünüin shiiki sumaa piama) mma'ipakat yaa Kolomwia.
Jimijiaa jukuaippa wayuu
JIMIJIAA JUKÜAIPA WAYÜÜ
Junia
thumb
Laara
Tü Mma'ipakat Laara (Alijunaiki: Estado Lara) jiia wanee mma'ipakat saakaje 23 (Piama Shiiki sumaa Apünüin) mma'ipakat yaa Wenesueela.
Emi'iraa
Jukuwa'ipa pansaanüikiru'ulu juchikuwa wayunkeera
Tepichi atüküsü wayunkeera süka pootchi jee emi'ijaasü sotpa laa, sujuunalu'u süshijain ne'i, tü wayunkeeraka nnojotsü koupunaain su'upunaa wayuu aka nnojolu'uin shimi'ijaajüin süka tü wayuukalüirua, suulia amüloin sujutuu wayuu sulu'u mmapa'akat, jüka jamüin kasalajanasü tüya amaunnajüi ma'aka juyo'ujireennüin jümaa o'upünawaa shiaja'aya ko'upünaayakaa shia shikii mürülü tü eekat jüpa'a mmakalü.
Jirnuu
Akotchajülee sünülia:Shiiru'ku Wayuu
Yonna
Yonna (alijunaiki: baile-danza) shia wanee akuwa'ipa kapülanshaataasü sutuma tü wayuukalüirua. Apünüinsü tü kasa sulu'ukat achiki: Achajaasü anaawaa sümaa süpushua'a tü kasa eekat, akaalinjirawaa, otta sukua'ipa tü shili'walakalüirua, ka'ikai, kashikai, namaa naa wayuukana. Naa wayuukana antiraashii sünain tü yonnakat, süpüla nnojoluinjatüin motüin naa'in tü nakuwa'ipakat. Tü sukuwa'ipakalü tü yonnakat kakaliairü.
Sukua'ipa saainjie wane yonna
Sünain tü yonnakat, ojuittusu eekai eein, eekai sütüjain ayonnojoo. Naa jieyuukana naneeküin chi toolo eekai nütüjain ayonnojoo otta müshia chi eekai anain.
Jülirü
Wuchii anamia, kashaitajaaleshi süchikije wane juya eekai miyo'üin otta süpülapünaa. Natuma naa wayuu ku'yamakana ashatünüsü nayakuwa sünain kanasü, müsia sünain achepaa, oyunnusü nüyaküa chi jülitkai ma'aka sa'in jülittünaya achepaa süpüla ayonnajaa.
Hugo Chávez Frías
thumb|upright|Hugo Chávez (02-04-2010) Hugo Rafael Chávez Frías (wayuunaiki: Hugoo Rapaeelü Chawee Püriia) joüshi chaa alijunapiapa'a Sawanetaa, Arüwetto Areewalo Toorealba soou mma'ipakat Wariinas so'ü akalia, 28 juulio sunain juyaa 1954. Niia wanee militaraa jee politikat wenesueelajechi, niia alüwatakai püresitente soou Mmakat Woliwariana Wenesueela anainje 2 pepüreero so'ü juyaa 1999. Ekerotushi alümüin Ejetsitaa soou Mmakat Wenesueela soou juyaa 1971, ein ni'yawatüin na'ain soou müinjachi sunain politikat, niia akumajakai palajana chaa juyaa 1982 tü Akutülaa Woliwariana Rewolüsioonariio 200-MBR200 (alijunaiki: Movimiento Bolivariano Revolucionario 200-MBR200), Sunain müliaka sutuma ayatawapüle jee akuwaitpaajetü, münaka Karaakaso soou juyaa 1989. Soou juyaa 1992, Chawee sumaa apünuin nümajaatü militarü sulüjekana MBR200, ainjeshi wanee Ashejanaa tü Mmakat (Golpe de Estado) numüin chii püresitente ekai sunain akalia makaa, chii Karloo Antüree Perees (Carlos Andrés Pérez), nnojotka anain akuwaitpaa jee ataünaka supüla asurütna sulü kaatset anainmüin 2 juyaa, suchikeje ajutunushi nutuma chii püresitente Rapaeelü Kalderaa.
Chawees awaatüshi supüla alüwataa püresitentesia chaa juyaa 1998 akalijanüshi sutuma Akutülaa Jaraimüin Repü'pülikat (MVR), Kaa müin akanajüin niia, niia'jashi chii 42º püresitente sunain Wenesueela kanainjeka müin sunulia nutuma tü Rewolüsion Woliwariana jee tü nainjüinka püroyeekta Sosialiismo soou siküla XXI. Chawees nüwanajawein tü kontitusionko sunain Wenesueela chejeeka 1961 chaa juyaapüna 1999, akanajaka sumaa 80% sutuma wotasionko. Tü waneekana main akuwaitpaa sunain politikat, akuwaitpajasü wanee Ashejanaa tü Mmakat sunain juyaa 2002, ajutunushi jünainmüin piama kai nutuma chii wenesueelajechi Petüroo Karmonaa (Pedro Carmona). Chawees aleejüshi nuchukuwaya sutuma sutkalaa Katchenka Ka'apülaka sunain Wenesueela (Fuerza Armada de Venezuela). Tü atkawashataka musuu anainmüin Pülasa Altaamiraa jee tü "Ashawalaka Petürooliaka" (Paro Petrolero), chaa akalia tisiemperü 2002 jee pepüreero 2003.
Jupütala tü wanülüüka
aapushii na wayuukana ja'ujee nnojolüin wuin jüpüla o'lojoo najapü, musia eküülü juma tü e'ikaaka tepichi
Jüyaawase mmakat kolompia
Wasüsü sümüin Wanteeraka
Takküjain shiimüinka na'u ma'leiwakai aijeerüin Jüpüla tü wanteeraka otta tü woumaika tü woumaika Kolompia, Suka shian shiawasein wane mma mi'ou, Süma pülasüin shia, otta taashin wayuu supushuwa'aya sulu'u?
Jupütala tü wanülüüka
kojuyainjatu eküülü
Maa'uluyaa asukawaa apüla tü ashajünaka julü'ü karalouta
Maiki
Maiki jüka wayuunaiki (alijunaiki: maíz) tü kanuliakalü maiki jia wane ekuulü apunajuushi jütuma wayuu chi kama'anain wane apain, otta nutuma wayuu ekai apunajülin, tü maikikalü apünajünusu juyapo'ulü.
Einasee
E'inasee (Tulu) (alijunaiki: silla) sünüliaka Maii tü einasheekalü Tulu agua suchuntiaka natuma naa watushinukana sümaleiwaya,Tulu shia tü aikajüleekakalü atumaa eesü,napüla naa tepichikana,napüla naa alaulaayuukana jee süpüla wayuu de türa arütkain sutuma türa wayuu ou'najajirain souu,maima sukuaipapala tü tulukalü eesü sulu patsuwai, makalaka süikajüle tü a'nutkalü jee süikajule tü wayuu alaulaayuu süma oojoo eesü tulu süpülajana türa wayuu majayülü,eesü tulu suluu saja'puinkalü. Süpushuaaya jee suluu sukuaipapala eesü suluu püchiratuin eesü suluu lakayain shia otta. Eepünajeekainee sukuaipa natuma naa wayuu kuyamaliikana.
Yosuu
Yosu sümüin Wayuu
Yosu (alijunaiki: Cardón) Tü wunu'ulia joutkalü sulu'u Wajiira, tü kasiikalü sutuma jemiai jee ayatakalü wuittuin mayaainje nnojoluin juya, tü yosukalü ¿we'raajüinchee ma'in sukuai'pa tü yosukalü? ¿kasa anakaa apüla shia? jo'uya we'raajai süchiki
Tü Yosukalü
alt=Suchon yosuu, fruto de cardón guajiro|left|thumb|Suchon yosuu, fruto de cardón guajiro Naashin naa ekirajüliikana süchiirua tü wunu'uliakaliirua (na botánico münakana), tü yosukalü süpüshi tü wunu'ulia kanüliakaliirua "cactus". Kouliasü shia sulu'u Kolompia, Wenesueela jee Meejiko asotawaisü eere anooulin. Eesü süsawatüle 8 metro iipünamüin, wuittusu süta jee wainma yosiipüse sutoutajee.
Kashi
Tü sülaktainka süülia eküatoorü shiia 3474 km, nia chii jaraikai kashii mioüka ma'i sünain a'yatawaajiraaya ka'i. Süchiikeje kai'kai, nia chi eekai ja'yain ma'i so'u sirümaka.
Aipia
Tü aippiakalü shia wanee wunu'u jouutsu sulu'u woumain, anasü nümüin wayuu süpüla nukumajia nipia, süpüla nulumase, süpüla külaala, süpüla siki, watta saalii tü anakat apülaa tü aippiakat.
Ka'ñaruushi
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Karouya
Tü karouya münaka sünülia sutuma wayuu paala sumaiwajatu, noumain naa wawalayuuka parouja (añu), kepiashin yala sotpa'a luwopu mülo'u, Karouyaka sünülia, sünainjeejatu aka mataain sa'in wanee rouya wattajee, sulu'upünaa tü eere süpülaja ichii jouktaleo, eekaja'a juyapou piratüsü wuin. Shiatain wayuu türa akonchajaka ichii, süpa'apüna saliinaka joutaleo.
Ama
Nûshein chi amakai
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Karouya
Pütchi soo'omüin süchikimaajatü
Akotchajülee sünülia:Suuria Akotchajülee sünülia:Sukua'ipamaajatü Wenesueela Akotchajülee sünülia:Woumainkalü
Amuuyuu
shia eere sojoitunuin wayuu, eitaanüsü tü apüshiika, na wayuu eein suchuntuin süshi jee naa oupayuu suchuntüin suchonni shi'itaanüin sa'aka apüshika akatsa kettaapa süpüla süsalijüin ounajatü sa'amuuyuselu'umuin, nnojotsu makatüin.
Tü amuyuuka laülaapa shia eiratüsü sünülia iitnünusu, shiise apüshiika. Piama sükua'ipa tü iilakalu eesü sulu'u paliraain jee katataawain tü jipükalü. Sulu'u tu amuyuuka katatatusu sümuinwa'a tu wayuuka asiruukalü, nntojotsu sa'kain tu outusüka sütuma laülawaa jee ayuulii. Cho'ujaasü mamüin naa waikeyuukana süpüla nayaawatüin noummain, süpüla neerajüin jaralin natuushinu jee jalain nojoitünüin jee ne'eraajüin napüshikana.
Aamaka
Aamakaa sulu'u nakua'ipa naa wayuukana.
Tü aamakaakat kapülainsü je kojutsü natüma naa wayuukana süka yalain ne'itaanuin napüshua'a naa kasayuukana anainyüü eekai ouktüin. Sünain wane aamaka antüsü wayuu wattajeejatü süpüla alapajaa naa'u nüpüshi chi ouktüshikai, jai'taichi nnojolin ne'raajüin chi ouktüshikai; antüsü sünain alapajaa saa'u nüpüshi eekai ne'raajüin.
Lania
thumb|Lania
Ayaa
Nojotsu atijanüin jamüin sukumujaiwa tü shiyaa juyaa, eesü akuwaitpaa so'ü, kaa nojotsu shiian shimüinsuka kajamüin tü makaa nojotsu atijanüin sutuma Wayuu.
José Angel Fernández Silva Wuliana
thumb|Wayuu ashajui. José Angel Fernández Silva Wuliana, palajachikai sünain ashajaa tu wayuunaikikaa. Jooushii chaa Pala'aipo'u, Goajira venezolana, el 23 de enero de 1961, el poeta es además Sociólogo y magíster en Antropología, egresado de la Universidad del Zulia. Cheejewai niakai wajirajee sulujeena tu mmakat laa uchii'pulee. Ayaatashii soou sukuwaitpaa wayuu sûnain akujawaa sunuiki wayuu suluu wayuunaiki. Ashaajishii sunuiki wayuu suluu tuu karaaloutaka wayuunaki.
Lania
Lania süpüla:
Kekiriapia.
Sujutu Lania
lania sainpi jiyeyu: contra para atraer mujeres.
Atkawaa Woyakaajatü
thumb|"Batalla de Boyacá" de Martín Tovar y Tovar. Atkawaa Woyakaajatü (alijunaiki: Batalla de Boyacá) shiia atkawaaka shimüinsuka so'ü sukettajie siia sajalajie anaain tü Outkajapüle Ajutajie'ka tü Jeketka Kuranadaa (Campaña Libertadora de Nueva Granada) siia tü atkawaaka Kajutkaa so'ü tü anaaka soou Ameerika Uuchimüin tü makaa ainjunusu sutuma tü alijuna sumaiwa.
Akotchajülee sünülia:Achikii Kolomwia
Ameerika Uuchimüin
thumb|Maapa Ameerika Uuchimüinjatü. Ameerika Uuchimüin (Alijunaiki: América del Sur) shiia mmakat chejeka molümüin sunainje mmakat mioüsuka Ameerika. Ekuwatoorü naa pasanain sunain Ameerika Uuchimüin shiia áapaka mioü sa'ata mma sunainje Ameerika kajamüin chaain achirua sunainje Mmakat Ameerika ipunamüin.
Amüchi
Tü amüchikalüaainjünüsü jüka ajapü,eesü jüpüla jukumajünün jiaakua mürülüiruayaasan wayuuirua ma'aka chira pütchipü'ükai otta jiaakua wayuu jiet, müleka jüchekünüin jüjünüin ajüjünüinjatü jüka wuliisha, pootshi eeishojuushi, cha'aya wuinpümüin ajuruttunusu jüka wuin jüpüla anachoinjatüin jaainjia, oosoojuna münüsia jüpüla ka'i.
Kasipoluin
se dice que los wayuu atribuyen su a Maleiwa “para hacer cesar la lluvia”. Hay una referencia al arco iris en la mitología Wayúu, la cual comienza “Si no hubiera arco iris llovería sin cesar. Pero Arco iris se levantó para espantar a Lluvia. Arco iris sale al mismo tiempo que el. – ¡Atrás lluvia! le grita. /…/ Dicen que el arco iris es una serpiente, la lengua de una serpiente que vive bajo la tierra, como una raíz. Lo que le sale de la boca es triple: verde y azul, rojo y amarillo. Pero la serpiente misma es única, y tiene el color de lo que emana. Cuando Lluvia monta en cólera, dispara a la serpiente y le pega.” Aalgunos dicen que, más precisamente sale de una boa. Este mismo mito se halla en una versión parecida entre los Caribe. También se halla presente en otro mito titulado “El arco iris y el caimán”, según el cual el arco iris brotó de la boca de un caimán maliwüa de cuya boca salía el arco iris, en presencia de un cazador.
Yuupa
Achuntaa amüraaja
Tü amüraajaka sajapülüsu tü jiettka shi'ika yuupaka, chii toolokai eji'itashi nukuwaitpaa sumaa shietkaa. Tü shichoinyuu suwala jiett sumüin apüshika waneejatü sumüinrua.
Ayaawajai ayaatia wayuunülia
Ayaawajiaa ayaatia wayuunülia (Alijunaiki: PIN) es el número usado por los teléfonos celulares BlackBerry para identificarse en la red de mensajes BlackBerry Messenger.
Atkawaa Karawoowajatü (1821)
Oünaa Natuma Alijunaka
Tü alijunaka apattajasu chaamüin Walensiaa, siia tü ejetsitaa wenesueelajewai suchirua. Sunain tü atkawaaka tü Alijunaka amüloisu sunainje 4.279 alijuna ejetsitaa, 2 (Piama) mioüsukana militara, 120 (Poloo shiiki sumaa piama poloo) pasanainka sunain mioüsuka siia 2.786 surülarü. Siia sunainje tuwaneirü tairu amüloisiaje maima sunainjeka, tü alijunaka sun'tapa chaamüin Walensiaa, anüjulasu sulü Puetta Kaweyo (Puerto Cabello)
Aleemasain
Amma Aleemasain (alijunaiki: Manaure) waneshia pueulo (je süwaa) oulia Kolomwia, kawitalaka anainjee Depawameentaka oulia Wajiira. Limita por el norte con el mar Caribe, por el noroccidente con el municipio de Uribia; por el sur con el municipio de Maicao y por el occidente con el municipio de Riohacha. thumb|Salinas de Manaure. El mar es la materia prima para la industria de la sal, base de la economía del municipio, que produce la mayoría de la sal consumida en Colombia. Otras actividades económicas son la pesca y el turismo. El municipio recibe regalías por concepto de la producción y transporte de gas natural del yacimiento de Ballenas, transportado por gasoducto.
Leiqui Uriana Henríquez
Leiqui del Carmen Uriana Henríquez es una productora de cine de origen wayúu. Es la co-productora del documental "Shawantama'ana" y la directora del documentar Pütchipüüi para la UNESCO.
Kayushi
Los machos llegan a medir entre 1,8 y 2,5 m de largo, y las hembras 1,4 m. Se alimentan de diferentes especies de animales: crustáceos, peces, anfibios, reptiles, aves y pequeños mamíferos.
Atkawaa soo'opüna Lamuunaka Marakaaya
Jetsüirü atkawa sumaiwa
Aliu'kaa sunain kai 23 Juulio tü epaainyajewai ounusu chaamüin Sotpaa Orientala sunain Wuinka Marakaaya peje'püna jünain kapitan Chiiko, yalaa atapajusu ein atkawaka.
COVID 19
Wanee wanülü jashiichi kalaatarat. Yakatawasü wayuu suliia suttajuin keicherajushi olojonüsü ajapü pejewa. Nojotsu alaapalain apüshii sutuma thumb|keicherajaa suliia COVID 19
Castilletes
Su punto como límite fronterizo quedó establecido con la firma del Acta de Castilletes el 29 de abril de 1900. Sin embargo, en 1891 sehabía establecido que el hito Nº1 sería el conocido como Mogotes de los Frailes, pero los delegados de la comisión mixta de demarcación no encontraron ese punto, decidiendo establecerlo en la Meseta de Castilletes. Para 2001 se intentó ante el Tribunal Supremo de Justicia de Venezuela decidir la nulidad del Acta de Castilletes, pero el tribunal decidió que carecía de jurisdicción para decidir sobre el hecho.
Se localiza en el Municipio Guajira del estado Zulia; el acceso al área sólo se realiza con vehículos rústicos, embarcaciones o avionetas, ya que no existen rutas terrestres comerciales hacia la zona, si bien a finales de 2007, la carretera Los Filúos-Cojoro-Castilletes fue parcialmente rehabilitada.
Francisco Justo Pérez Van-Leenden
Achikii a'apanüsu anooipa'ajana
Tü ashajuushika yaya aapaawushi jünainjee:
Alberto Antonio González Pava
El filme ha sido presentado en Festivales como:
Festival Internacional de Cine Toronto TIFF (Canadá). Festival Internacional de cine y comunicación de los pueblos indígenas originarios ficmayab (Guatemala). Muestra Internacional de cine indígena de Venezuela (Venezuela). Festival de nuevo cine latinoamericano de la Habana (Cuba). Flirckfest International short film festival of Sydney (Australia). Festival Internacional de cine de Cartagena de Indias (Colombia). 23 Festival de cine de Lima PUCP (Perú). Narrative short film program MAD (USA). Festival de cine de Monterrey (México). Sao Paulo ISFF (Brasil). Vancouver latin american film festival (USA). Festival Short México (México). Muestra de cine y video indígena Duapara (Colombia). Festival Bio Bio Concepción (Chile). Muestra indígena de cine y memoria de resistencia (USA). Cine estudio del círculo de bellas artes de Madrid (España). Festival internacional cinematográfico de Montevideo (Uruguay). Festival internacional de cine indígena de Wallmapu Temuco (Chile). Festival de cine venezolano de Tokio (Japón). Festival de cine latinoamericano del Rosario (Argentina).
Lapüt
A'lapüjawaa
Saashin wayuu laülaayuu, tü mmakat jee müsia tü wopukolüirua kaseyuusu, sutuma müin shia, waraittapa wane wayuu acheküshii ai'majiraain suulia kasa mojulaasü eekai wanaain nümaa; maka eere yootshi nüma'ana acheküsü no'yotüin yootchon süpünalu eere nia waraittuin, müinka saa'in wane luwopu, isashii jee laa eere ja'yain süchikuwa wane kasa. Müsüja'a nu'unapa akolojoon sulu'u wane miichi eekai yüütüin kama'a, eeinjatü ekawaa natuma, eeinjatü kepein otta asijuushi shiküin yolujaa süpüla naju'itüin suulia tü miichika otta suulia mojuin nalapüin mapeena.
Sümaiwa
Chi lapükai e'iyatüshii wopu sümüin wayuu, nia alü'üjakai wayuu sulu'u wanee mma eere nnojoluin ka'i. Sulu'u wane alapüjawaa nnojotsü ka'i jee müsia eesü tü saa'inkalüirua wayuu eekai ouktuipain. Suumain lapüt pülasü.
Kemion
Maima sukuwaitpaa kemionka siia maima sumioüshe: Joüchon (Ordinarios), Pasanainka (Mediana) supülasu ayatawa anainwa ainja pichii mioü siia eke ein kapülaka shiia, Mioüshanaka etrawakantee (Trenes de Carretera).
Jeesü
right|thumb|Jeesü.
Jeesü (alijunaiki: Oso) es un animal carnívoro de la familia Ursidae. Comen de todo; comen frutos, raíces e insectos, además de carne. Se mueven con un caminar pesado, apoyando toda la planta de los pies; se caracterizan por su gran cabeza, orejas pequeñas, redondeadas y erectas, ojos pequeños, un cuerpo pesado y robusto y cola corta. Los osos pueden caminar cortas distancias erguidos sobre las patas traseras. Cuando lo necesitan, pueden ser sorprendentemente ágiles y cuidadosos en sus movimientos, siendo capaces hasta de subir árboles.
Chokoo
thumb|[[Panteera Chokoojatü.]] thumb|[[Maapa Chokoojatü.]]
Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Eeuro
thumb|upright=.5|Eeuro. Tü Eeuro (alijunaiki: Euro) shiia netka chejeewai Kot'ta Eeuropaa (Unión Europea) makaaya sulüko tü EeuroSonaa suitua shiia su'umashe: Alemaania, Autüria, Chiipüre, Epaainya, Esütoonia, Irülanta, Itaalia, Küreesia, Luksenputko, Maatta, Mmairua Neerülantia, Pirülantia, Püransia, Pottukaalü, Sülowaakia, Süloweenia siia Weerüjika.
E'irukuu
Clanes como lazos unificadores
La pertenencia a un clan se reconoce a partir de la madre, ya que nacen de su carne junto a la sangre del padre. Según los relatos sobre el origen de los wayúu, en una primera generación creada por Ma'leiwa, existieron los primeros seres que habitaron la tierra y del cual provienen los wayúu.
Jayeechi
Jayeechi süpüla ee'iyataa akua'ipa
Süka tü jayeechika tü akua'ipaka otta müsia tü süchikimaajatü wane kasa wattamüinsü nache'eru'umüin wayuu eekai ka'ayatüin yalejee otta eekai naatajatüin. Tü süchikimaajatü wane kasa alatawaisü nache'eru'u wayuu eekai tepichin, süpüla nayaawatüinjatüin tü nakua'ipaka süka tü ei'rajünaka.
Luma
Süpüla akumalaa wanee luma:
Lumakat, akumajuushi natuma wayuu, süma nupüshi, müsia nutünajutuirua, waimeeshii na aku'yamaliikana, süpüla shialeraamaatüin. Wanee luma akumajünüsü süka wunu'u aipia, uraichi, peraa, süsa'asü atuma, koushot müsia saajüna yotoojolo, kashushiira, paaruma. Che'ijaasü tü lumakat, süpüla aapawaa jemiyooushi, outkajaayaa süpüla a'tapajaa kasa, eemeraayaa süchikijee a'yatawa. Sujutkajaalee wayuu süpüla eme'erajawaa, yooto, akümaja sukua'ipa kasa, eekai alatüin nümüin nüpüshi wayuu. Tü lumakat shiyaawashe kamanewaa, paa'inwaa. Lotusu nakua'ipa wayuu sulu'u nulumashe, süka waimain tü wayuu akumajakaa Shia.
Suupüna luma aapajünüsü nüküjala taata nutuma jima'ai, süpüla achiaanaa. Che'ijaasü aapajünaa tü pütchikat weinshi shi'iree kaa'inwaa. Aapajünüsü jayeechi natuma tepichi, ekiirajunushi naa, jiimalii sünain atalejaa Kasha, müsia oulaka  ni'ira wüchii suka turompa, maasi, supula natiijain tuin sutuma wayuu alaulayuu.
Kojutushi naa antakana suupüna walumashee, kajamuin, epiapai'in shia, antüna anainchi wayuu nipialu'u, ajuitusu na'anasian suuluje nulumashee, Alapajünouchi, ayalajunouchii wayuu, wainma tu antaka, sünain analawa numuin, eikajasu nutünajutu naatoupuna. Shiiyutnapa nipüsee anaatunushii suupüna nulumashee. Che'ijaasü suutkajaya türa wayuuirua achuntuin jieyuu. Anatie Süchirua eiruku.
Mo'uwa
Anii süchiikua mouwa sümaiwa,shiaja wane wayuu kattiasü süluwajünaka supushua tü süttiaka.shiaalajaka main süchiirua sünain shialajüin mai süsüütaka tü suutaka maka süpütalein moutain shia,maka shiira touta tee,touta tee.
Katto'ui
Süchiki jamakua'ipaluin tü katto'uikat
thumb|Shiyaakua Walekerü Tü katto'ui wainmakat we'ruin maauluya nnojotpu'usu müin mayaa. Sumaiwaa paala naashin naa laulayuukana nnojotpu'usu kuichon maka mmauluyaa, e'inunapu'usu süka aipisa, jee shiale masichulia otta waneeirua. Mmapa sunttapa'a tü jiitpaikat anaatünüsü jee ako'omuinjünüsü sukuaippa shiiniya
Walekerü
Koutaka shia nuulia
Shiasa'a so'u wane ai nüle'ejamaataka jee nüntaka saa'u sünain atunkuin anuipa'a. Nüshichika sümüin tü nüwalayuukat
"¿jamüsü punujutkat toulia?" nümaka sümüin
Niasa'a chi jima'aikai atunkawaishi nümüinwaa, shiasa'a sa'wai antawaisü nünainmuin.
Tü Katto'uikat sümaiwa
Shi'inunapa tü katto'uikat süka jitpai, antusu yarannu otta musia maya sünain oikaana tü katto'uikat
Kanasü
Tü atujakat e'ina sunou (eeshi na kanasu makana) katto'ui antusu wana sumaa süntüin tü jitpaikat, antusu natuma naa kapuchiinakana nekirajüin wainma wayuu tü saainjiakat. Natüjapa naz woushinuukana nakanoujain süka nakua'ipa namuiwaa tüü katto'uikat je müinka shia wama'anain.
Sükorolocheinnu tü katto'uikat
Se'eru'u tü katto'uikat: je shiyatapunaa münüsü. Tüü shia eere sukumalaain sünaa tü katto'uikat maka kanasuinjatulee shia
Shiyulain: suünain tü katto'uikat piamasü sünainjeesü wane tü susulajiakalu je tü wane sunainjesu tü sikat süpüt katto'ui. Eesu shi'taanule wane sünainjee tü suinkalayakat katto'ui maka apünuinse'ere shiyuluin
San Andrés, Providencia y Santa Catalina
Akotchajülee sünülia:Sukua'ipamaajatü Kolompia
Shawantama'ana (película)
Shawantama'ana en un film en wayuunaiki cuyo título significa "lugar de espera". Es un Terminal-mercado que está ubicado en la parte norte de la ciudad de Marakaaya (Wenesueela). Directora: Yanilú Ojeda.
Jepirachi
Anüü tü palajatka nüchikuwa
Chi Jepirachikai waraaittawaishi so'opuna tü palakat, mushijese palajekualin nia. Antawaishi shipialu wayuu so'u wane ka'i, nuntule antushi e'eiwaya aikat je shiale aliika. Aluujasa so'ompuna palakat wanepiashi
Monaaka
thumb|[[Maapa Monaakajatü.]] Monagas cuenta con habitantes de las etnias Warao y Kariña.
Akotchajülee sünülia:Wenesueela
Mutsia
thumb|Yuui Yuui (alijunaiki: Negro) E'iyatia tü miyo'usükalü piyuushi, wanaa sümaa nnojorüle'einya waratshii. Müsü aka süta je süno'u tü müshaijakalü.
Shaitaa
TÜ shatakalú nairuin na tepichikana  natepichi jieyukana  ashaitushii  suka  wayunkeera   naa  tooloyuukana   ashaitushii suka  choocho, yoshushula, jatu. junaya, ashatajashii sunain arulejaa, sunain mekeru, sunain ajaitaa, cho´ujasu  namuin na tepichikana tu shaitaka  suputku tu  nayataikat  nepialu´u.
majajayutpa tu jitut jietkat nojotsu ashaitajai  ekirajunusu sunain  ainjaa  sui, e´inaa kattoi sunain suttaa  sutuma wayuu shii,suiru soushu, na tolooyukana  jimalipa  a´yatashi  sunain   ashottaa  karuwon,pejere naya sunain  palaa oloojushii jime, a´yatashii sunain ichii  apunajuhii. aruleejushii.
Oushu
Oushii (alijunaiki: abuela) shia tü wayuu laülaa shikiiskat tü apüshikat, shia o'unitsüka tü e'irukuukat sünainmuin süpüshi, aikaleetsü süchiki sukuaipa süpüla suunajirüinjanain naya sulu'u tü kojutaaka amüin apüshii, shia tü wayuu eitaaka sujutu tü e'irukuukat palajana  napüleerua na süchoinkana namaa na süikeyuukana süpüla neraajüin tü sukuaipaka wayuu sümaiwa süpüla neitain shikii atüja napüleerua. Shia tü wayuu laülaa ekirajakat sünain tü akuaipaaka, ekirajaaka sünain tü anüikikat Wayuunaiki sünainje jouin naya süpüla nojoluinjatüin motuin nain nanüiki, shiitain shikii tü sujutuka wayuu atumaa maaka tü kamaneewakat, kapüshewaa, kojutaa amüin naa laülayuukanat, asakaaka wayuu eekai nounajain, asiitnüshii kepein nantaiwaaya, aamajaanüsü süi süpüla e'merawaa, tia sukuaipapala wayuu sutuma tü laülaa oushi'ikalü.
Jepira
Nantaiwaa na alijunaka
No'u chi juyakai 1499, chi alijunakai Alonso de Ojeda antüshii sümaa nukua'ipa, süchikejee warattüin nia sotpa'a tü sojotojooya palaaka golfo de Paria amünakat, palaajee no'i chi mmakai Wenesueela, nüntaiwa wajiiramüin ni'rüin tü mmakat jee ni'itaain sünülia Coquibacoa jo Coquivacoa, sükajee shiayaa naa'inrü wane mma shiroku tü wüinka.
Püransia
Francia
Keeralia
chi wanülü makai anülia eeshi ja'ayale kale'uin ka'i nüpüla wayuu ekai ni'iyatawein amúin, tü aküjalaakalü nükichiki ayu'ulaashi ma'aka jain wane iwana toolo jünain keemashanain nia piama nü'si junain shouulunatalin nia kayamülajaasü wayuu ekale e'eruin nia.
Uruwai
thumb|[[Panteera Uruwajatü.]] thumb|[[Maapa Uruwajatü.]] Uruwai (alijunaiki: República Oriental del Uruguay) shiia wanee Mmakat antunusu anain chaa souje ipanamüin sunain Ameerika Uuchimüin. Sumioüshe mmakat shiia 176.220 km² siia tü Outkapüle Mma shiia Montevideo.
Nariiña
thumb|[[Panteera Nariiñajatü.]] thumb|[[Maapa Nariiñajatü.]]
Tü Mma'ipakat Nariiña (Alijunaiki: Departamento Nariño) jiia wanee mma'ipakat saakaje 32 (Apünüin shiiki sumaa piama) mma'ipakat yaa Kolomwia.
Aikale'era wayuu
mülo´uinjanakana atuma süpüshi wayuu, anaataainjatü sukua´ipaa wayuu janainjee,
Sarulu
Wenesuela emiralut irama sunülia natuma alijuna, sunainje shikuin muruut ekat mio'u sülia.
Aapajia pütchia
Akotchajülee sünülia:A'walakajütkalüirua pütchi
Anajirawaa
Wainma sukuaippa süpüla eeinjatüin wane Anajirawaa sütüma wayuu.
Jolo
¿Jamüsü sukumajia jolo?
Ayaaijünüsü püla'anaka, eekai wüittüin jee irolüin eittaanüsü sünain oosojoo süpüla ka'i maaka piama jee jarai ka'i eepünalee josoin shia maaka shukenüin checheshanüin.
Mmakat Wajiira
Sunüliiaka
Tü Mmakat Wajiira sa'apain sunüliia sünainjee tü wayuukanairü kepiaka soou chejee sümainwaje, tü sunuliiaka sulü'üsü sünüiki wayuú, makaalirü sumüin Wou'main (Nuestra Tierra), kaa joolü sulü'ü sünüiki alijuna munüsü La Guajira (Wajiira). Chii mmakat erajünüsü sümaiwa müinkaa Mma Federal Wajiira sünain juyaa 1864 jee siia 1893, sünain juyaa 1904 anain'müin 1989 munüsü Distrito Paez jee siia sünain 1989 anain'müin 2010 müinkaa Mmakat Paez noou chii ajutalakai sukuwaitpa Wenesueela sumaiwa José Antonio Páez 1790 - 1873. Süchikeeje wanee asakitnaa namüin wayuunairü soou awanaja sunuliia wajiira, akanajasü tü awanajawaka suliia Páez anain'müin Wajiira.
Shipi ayulee süpüla anaa
Jukuaippa wayuu jüpüla anaa
Tü ayuuliikat  eesü jüpüla jiiyajüin wane Ouutsü otta wayuu eekai julüjain jaa'in tü eiyajaakat. Tü ayuuliikat aapüsü jütüma a'yatawaa jüpüla ka'i, joutai otta juya. Juküaippa tüü
Suuküree
thumb|[[Panteera Suuküreejatü.]] thumb|[[Maapa Suuküreejatü.]]
Mokochira
Süchiku Mokochira sumaiwa
miniaturadeimagen|Mokochira cha'a Wajira miniaturadeimagen|Sujükat Mokochira miniaturadeimagen|Mokochira wuitushi Pa’alainkaa sutuma wayuu sumaiwa asajünüsü tü shirakat tü nuchoinkalü chi mokochirakai otta sumaiwa acho’otunusu shia maka sain kousholü, palapü anaiwa main tü juyakai anasu main tü süchoinkalü tü mokochirakat, miouyushaintamain souu tü nuchoinkalu, takejee najuin naa laülayukana ou’ujunapusule tü suchonkot mokochira sumaiwa otta asatunanusu tü sutakat, shiakana ne asajünuin tü shirrakat, ka'asa shia chi Mokochirakai kajusü, maka nulatünulee ewetüsü tü nujükat, musiaa sumaiwa pa’ala sutuma wayuu oloji’iapusu walashi tü sujükat.
Jo’olu esü supula ainjunuin michii süka tü wunü sulü’üpunajanaka, sutuma wayuu sa’ajunasu je sutujunasu miichi, tia shia joo maulia, suka jamuin esuu turaa achonojutkat wunuu sumakat alijuna otta tü chajarutakat. Ekajasaa sumaiwa nojotpusü atujuna akuiwaipaa sutuma wayuu. Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Siijuana
Siijuana es un linaje wayuu, representado por la avispa.
Olojoo
Okotchijaasü wayuu tooloyuu süchiirua aashajawaa so'uupünaa tü olojookot. Paala sümaiwa olojünapü'üsü tü iramakat je müsi'ia tü uyalakat, tü püichikat, tü atpanaakat, ajalajawaa sünülia tiairua sütüma wayuu. Kerapa tia eki'iraanüsü shia aapünüshi süpüshi shi'iruku namüin eekai masirüin süpüla neki'iraain sümaa nachooin. Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Woliiwa (nneerü)
thumb|1 Woliiwa. Woliiwa (alijunaiki: Bolívar (unidad monetaria)) es la moneda oficial de Venezuela; fue establecida en 1879 como unidad monetaria por el presidente Antonio Guzmán Blanco, llevando su nombre en honor a Simón Bolívar, El Libertador, héroe de la independencia latinoamericana. Su emisión es controlada por el Banco Central de Venezuela (BCV) quien acuña las monedas e imprime los billetes en su propia Casa de la Moneda, además de velar por la estabilidad monetaria.
Sojotojooya palaa
El principal factor que le da importancia a estas aguas es el hecho de que sirven de enlace entre el Lago de Maracaibo y el Mar Caribe. En el lago y zonas adyacentes hay gran cantidad de reservas de petróleo crudo. El petróleo es extraído de los pozos a las refinerías y mercados del mundo a través de barcos. El lago también contiene grandes reservas de gas natural que se mantienen como reservas estratégicas.
Woliiwat (Kolomwia)
Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Santaa Rosa Wuinkana
En agosto se realizan las Fiestas de Santa Rosa de Lima, la patrona del poblado, con fuegos artificiales y una procesión de la imagen de la Virgen sobre las aguas del lago de Maracaibo, llevando la imagen de la Santa en las lanchas de los pescadores.
Sojotojooya Parawanaa
thumb|Sotpaa'puna Parawanaa.
Tü'liki
thumb
Maiko'u
Sünain alijunapiapa'a Maiko'u eesü kepiain sulu'u 123.757 way naashin na ayawajüshika saa'u juya 2005. Sa'atkaattein niapüshi chi alijunakai Uriipides Pulido (Eurípides Pulido)
Tü'liki
Tü Tü'likikat eesü jaainjünüle ne'e anuipa'a jutuma wayuu, aikale'ennüsü apünüinsü ipa eeintüle juikale'ennüin wushu jupula a'lakajawaa, jiasa yaaje yaa akumajünüsü jusulajaaya, eeinjatüle anain jukuwa'ipa tü a'lakajawaakat.
Woliiwat (Wenesueela)
thumb|[[Panteera Woliiwajatü.]] thumb|[[Maapa Woliiwajatü.]]
Tü Mma'ipakat Woliiwat (Alijunaiki: Estado Bolívar) jiia wanee mma'ipakat saakaje 23 (Piama Shiiki sumaa Apünüin) mma'ipakat yaa Wenesueela.
Sojotojooya palaa Wenesueela
Akotchajülee sünülia:Wenesueela Akotchajülee sünülia:Kolomwia Akotchajülee sünülia:Woumainkat
Pütchi
Pütchi sünain wayuunaiki
Jime (Pescado)
Kojutaa amüin wayuu
kojutaa amüin wayuu ottusü sünainjee nüpüshi makatka nii nüshi wayuule kojutu amüinchii wayuu naya ouushikajaashi chi nachonkai süchiirua tü nakuaippakat. Müleka wayuule anashii na nüpüshikana achianajachi nia motsoyüliwa'aya suulia mojutüin wayuu nutuma. Mojutsai wayuu müleka nojoire nuwalaajüin süpa'ana wane jierü, nojorüle naapüin tü achuntünakat nümüin otta nojoire noonoin sümaa wane pütchi eekai süntüin nünainmüin. Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
San Rapaeelü Majana
Suchukuwaje
Sukumajaaiwa alaatusu chaa juyaapüna 1832, chaa jumaiwa shiiaiwa wanee mma'ipa su'umana Marakaaya. Eesü ku'yamairu ee müin sunüiki kaa sunulia San Rapaeelü Majana shiiajasü apünaka sunain juyaa 1841.
Tü palajanaka sunain keepia sulü tü Mmakat Maara shiia tü Palaajewai. Münusu kaa e'shii wanee piachii Mohan nunulia, chii makaai erajünashatashi sutuma kusinayuu, chaa wattalümüin Uuchipüna Andes jee waneeyan mma antusu kusina sunain erajaa sukuwaitpaa nümana chii piachiikai. Sulaatapa kai, tairü tü alijunaka antusu nümana piachiikai Mohan sutuma müin joolü, awanajasu nunulia müin Mojan sutuma makaa apütaasü sunulia tü pueuloka.
Ayatawaa jee Sukuwaitpaa Mmaka
Wayuukana'alü kepiiaka sulü shiia tü kusinayuu Palaajewai jee Wayuu, palajanakaa antunusü anain sotpaa suwatalee wuin. Eesü mmakatpüle pejee sunain 100 meetüra sa'atoü sotpaa Wuinka Marakaaya, tü makaa akumujushi chaa jümaiwa so'ü akalia po'loo shikiipünamüin sutuma joktai antakaa chejee palaamüin. Sunain juyaapüna 1980, tü pueuloka münusu shiiain ein o'ojüin tü Wiyaalowos jee shi'ichi reinakaa, eesü mojükoo sunain kajamüin tü wuin erütusu sutuma wasuraa ajütunaka sulü; joolü tü alijunaka ounusu chaamüin palaa chejeewai Wajiira.
Woyakaat
Tü Mma'ipakat Woyakaat (Alijunaiki: Departamento Boyacá) jiia wanee mma'ipakat saakaje 32 (Apünüin shiiki sumaa piama) mma'ipakat yaa Kolomwia.
Santanteerü
Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Kokiwakoowa
La vegetación existente en la costa está compuesta de las palmeras de coco y el manglar, que caracterizan a las playas que dentro de esta parroquia se encuentran.
Santanteerü Palaamüin
Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Wikipeetia Wayuunaikiru'u
thumb|right|250px|Shiyaakuwa Wikipeetia Wikipeetia süka wayuunaiki (alijunaiki: Wikipedia en wayuunaiki) shia eere akotchajünüin tü sukua'ipaka wayuu sulu'u Wikipeetia. Müinma yaa eesü maka pütchi ashajuushi sulu'u.
Juyakai 2011
Antapaashi wane wayuuirua sünainmüin türa a'yatawaakalü sümaa tü natüjainka saa'u tü wayuunaikika, nala antapaashiikana ne'iratüin tü pütchika eejatüka paala otta o'ttushii naya sünain ashajaa tü pütchikalüirua. Shiasa'a mapa nünain chi juyakai 2018 na eejanaka sulu'u Wikimedia Wenesueela arütkaashi Marakaayamüin, eere kojuyain na wayuukana, sünain tia jutkataaka eejana mainma wayuu atüjaka süpüleerua ayaawata sukua'ipa kasa, müinka saa'in tü Ekirajüleeka Mülo'usukalü Suuria, tü Ekirajüleeka Mülo'u Cecilio Acosta otta chi atüjakai süshajia tü wayuunaikika José Álvarez.
Juyakai 2022
Wikimedia Argentina sümaa Wikimedia Wenesueela nakumajüin wane süpülajana sukua'ipa wayuu sulu'u Wikimedia eere nakotchajüin karalo'uta otta kasa süpüshua'a eekai wanaawain sümaa Wikipeetia süka wayuunaiki otta nakumajüinka anasü süpüla mapüleein namüin na wayuukana antaa sünain tü pütchikalüirua ke'ireeka naa'in süpüla nashajüinjatüin sulu'u tü Wikimedia Incubator, süpüla Wikipeetia otta Wikipütchimaajatü.
Shi'ipajee sukua'ipa
Akotchajülee sünülia:Wikipeetia Akotchajülee sünülia:Wayuunaiki
Wuinka Marakaaya
thumb|Maapa Wuinka Marakaayajatü. Tü Wuinka Marakaaya está ubicado en el occidente de Venezuela, en el estado Zulia. Posee cerca de 13.820 km², lo que hace que sea el lago más grande de Sudamérica y Latinoamérica, por su gran tamaño es considerado como un mar interior. La Cuenca de Maracaibo es una de las zonas de mayor riqueza petrolífera del mundo. En esta área se presenta el denominado Relámpago de Catatumbo, fenómeno que mediante 1.176.000 relámpagos por año, genera hasta cerca del 10% del ozono atmosférico del planeta. Se cree que pudo haberse formado hace 40 millones de años por el hundimiento de una gran selva, y era llamado Coquivacoa por los aborígenes.
USB
Jouutsu sünain ayu'luulin otta ahajuuinainrüin suchukawa'aya jee maa'a jo'uuchon otta jüüjüüsü suulia wanee tiketeta. So'uwai ka'i o'unusu sünain kalu'umüin ma'in, sünainja'a sünaatain sünainpünaajiraa sulu'umüipala otta sülia. Tü Universal Serial Bus, jiian wanee apansaajia süpüla antaajire'eraa epeípajuuirua sümmaa wanee aa'imajülü shipiajatü -wanee komputatoora anüliaamajaatü- a'wanajünüitkalü aka mainmasü po'uppunawaaira apüleeruaajatü, makatka oo'utülee seerie otta wanaawajiraasü.
Wunu'usha'itia
thumb|Wunu'usha'itia.
Suuküree (Kolomwia)
Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Meejiko
Meejiko (alijunaiki: México; Estados Unidos Mexicanos) shia wane mma saa'uje Ameerika.
Akotchajülee sünülia:Meejiko
Koko
El nombre "coco" proviene del siglo XV, pues a los exploradores portugueses que lo trajeron a Europa, su superficie marrón y peluda les recordaba a las historias sobre el Coco que se les cuenta en España y Portugal a los niños pequeños para asustarles.
Majayut (película)
Links
*
Wayuunaiki (karalo'uta)
Tü Karalo'uta Wayuunaiki shiia sunulia wanee karalo'uta ashajunaka a'alü tü anüikika Wayuunaikiru'u, tü karalo'utaka alüwakajat pütchii siia achikiimajaatü so'ü sukuwaitpaa Wayuu sunain mma Wajiira chaamüin Kolomwia siia soou mma'ipakat Suuria ein Wenesueela. Akatajülü münaka siia alataka sumaa Wenesueela, soou Ameerika Uuchimüin siia wayuu kusina soou mmakat supüshuwale siia kassa ee aa'inrüma'in. Akumujunusu so'ü juyaa 2010 sutuma Jayariyu Farías Montiel.
Achiikimajatü
Akotchajülee sünülia:Anüikipülajee
Uwon
Sukua'ipa atumawa uwon
Tü wounka ma'aulu yaa oikunusü, keejiasü namüin na alijunakana, oikünüsü atumawaa süpüla a'yalajaa wanee kasa ma'aka sa'in eküülü, she'in otta wanee kasa eekai che'ujaain nümüin chi ainjushikai otta namüin naa nüpüshikana.
Pütchi kama'airü
thumb
Wuraichi
Araguaney (Wuraichi)
Para los wayúu el árbol trae grandes beneficios como la construcción de sus viviendas, madera para enramadas y cercos. También es usado para hacer hachas y corrales para los rebaños de chivos y vacas. También sirve como alimentos para los rebaños de chivos criado por los wayúu.
Wayuunaiki
Küramaatikaa
Wanee anüiki akülütinantaa (Aglutinante) süka jamüin epeꞌipajaasü tü pütchika. Süpüla eenajaa wayuu toolo münüsü (-kai) otta süpüla na jieyuukana müsü (-kalü)