cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ji'irain Mma Woliwarianakat Wenesueela
Se ha dicho que la melodía ya era conocida como la marsellesa venezolana desde 1840. En los últimos años, algunas investigaciones han sugerido que el verdadero autor de la letra podría haber sido Andrés Bello, y que la música habría sido compuesta por Lino Gallardo. Sin embargo, esta teoría no ha podido ser comprobada del todo, aunque lo cierto es que tanto Juan José Landaeta como Lino Gallardo pertenecían a la Escuela de Música de Caracas, fundada por el padre Vicente Emilio Sojo. Coro:
Ju'wajüna Jaashichin Woumain Süka Taashajiraippain Suma Kojutuin Tü Leikat Anamia Je Wayuuwaa
I
¡Süsiwata Apüü! A'watchi Washitkai Je Chi Mojushkai Sulu'uje Nipia'ata Achuntushi Taashii Sükaje Tü Anülie Pülaskat Eimolojoosü Jeema Tü Maalijirawakat Tü Ayamütka Jüchikua'aya
II
Emetulu Wekiisa Kettaiwa Tü Müliakat Wa'lemuyuuwa Shia Watchinka Tü Paa'inwajiwawaakat Je Chaje Iipünaje, Chi Kakumalakai Kasa ¡Toolo Jaa'in! Müshi Jümüin Wayuu.
III
Apatkunajiraanüsü Jutuma Sirumakat Eiipa America Sulu'u Mmain Ma'aka Jiyalerai Tü E'raakat Wayuumüin Ju'uwaata Jümüin Jüshata Tü Jaa'inraka Karaaka
Akotchajülee sünülia:Wenesueela
Jima'ai
Jimai (alijunaiki: adolescente) sulüjee suku'aipa wayuu waima tü che'ejaka atüjana o'u, shi'ire akümaja süchukua namuin naa antenaka  wachiikeje mmapa. Akumajunesü shiinalujee sü'uttia, mma'akasain suleruje wei.
Ni'imalaya wayuutoolo
naapüshu'alee naa wayuukana sulü toolo nia,suma jiyeeruin shia alatüsü sulüpuna wanee awanajawa sülu miiyouwa. Tü awanajawaka outtusü suna'inje poloo shikii piamamuin,sunamu'in poloo mekietsai. Awanajasü tü kasa Julujakaa'in, esü ka'inwa,ayawata a'in. Tü kasa alataka maaya namü'in nnojotsü ayule'in,ale'enjati nutüma chii kachonkai waya.
Jamüshija Chii jima'aikai wane toolo waima kasa awanaajaka na'in, alautalasü numüralü, ajapülashanashi weinshi, eerujasü nütünaki, emiiyoulasü tü nukurooloko,  koisuü (nieera) yapaashii süpula kachoonwa. koi musia nutünalü suma nu'üpüna,suna'in ekiraja chi Jima'aikai waima naa e'ijanaka, maakaa nüshii, nüulaulayuu,nooushi,nii nüma sünainje jouchon nia, suna'in jima'alin nia, ekirajashii sunain nukua'ipa toolo miiyou süpüla anashanain chi nia. Ekirajajunüshi sünain arüleja, anaata Suku'ipa kasa niipialü, aturompaja, awawaija,ama'asijawa,atchinjirawa. ekirajashii süna'in ataleja kaasha, atüjashii ayonnaja. Aluuwatanushi süpula tutu'in chia nia, nnojolu'in chii jaleru'in. Nushatajatü tü akua'ipa niiraka ana'in. kojutajatü wayuu nütuma.
süna'in tü nutijalaka chii jima'aikai che'ejasü  nuche'echeruin na'in sülu tü nuku'aipaka, sünainje tü nama'aka naa alaulayuukana
Apain
thumb|Corregimiento Bahia Honda thumb|Apain chajatü toumainpa
Apain / Japain (alijunaiki: huerto) jia tü shi'ipakalü mma eere apünajünüin tü nekakalo'u wayuu, nnojotsü joolu'ujutüin tü a'yatawaakat sünain, eesü süka'lia wamaa. Kottusu sümaa tü arüleejaaka, akatsa'a nnojolüin wainmain tü apünajakat, paliraasü maka sa'in maiki, ai (yuca), pejetchi, kalapaasü, meruuna, wiirü, kepeshuuna, waana, püla'ana, piruua; maka pejere sünain uuchi.
A'yatawaa sünain wanee apain
Eesü a'yatawaa miyo'u sulu'u wanee apain; o'usunusu palajanaa tü mmakat, süchikejee, asononusu, e'itanawaisü jo sü'ü tü wunu'ukolu. Chi wayuu apünajünakai apain, nütijaa'u joujeerüin juya. Yapashi süpüla apünajaa; eirakaashi iipünamüin, shiaalu ni'irüin jolotsü, iiwo'u. Maka eere siruma, süpülapünaa juya.
Tü mmakat eere wane apain kayaawasesü nutuma chi wayuu apünajakai; süttüsü nutuma suulia shikajüin mürülü süsotapa tü wunu'u nüpünajaka. Jülüjüsü na'in weinshi sünainmüiree keraapa tü süchonkalüirua; mapan eküshii sünainjee tü nüpünajaka, müinka sa'in süchuwala, uujolu, pitchuushi irolu, otta waneeirua.
Tü apünajaaka sümüin wayuu, wane a'yatawaa kojutsu, süka tü na'atiaka eepüsü yonna sünainjee, eesü emiraa, eesü mi'iraa aainjünaka sünainjee, otta müsia eesü kakoloin wayuu sünain tü anaajawaaka jiipü otta wane ouktaa, aka jamüin, cho'ujaasü tü eküütka sünain wane jutkataa makatka tia. Cho'ujaasü tü apainkalüirua sükajee shiain ekirakaa wayuu maka eere jamü süpa'apünaa mmakat. Chi wayuu atüjakai apünajaa, wane wayuu washirü sünainjee tü ni'yataainka.
Apain / yuuja (huerta wayuu)
Mma eekai süttuin, eere shi'itaanüin tü pünajütkalü sutuma wayuu asürütnüsü süka wunu'u apoluwajuushi müinka eere wunu'u wainma; shiasa'a nnojolule wunu'u aainjünüsü süka yosu. Sümaiwajeinka aponuushi eere shi'itaanüin tü apainkalü, e'itaanusü sa'u namünashi otta sonnaa luwopushii süpüla saamatüinjatüin tü pünajütkalü. Sulu'u wane apain e'itaanusü tü pünajütkalü ma'aka sa'in ko'oi, iruwa, maiki, katsalia, wüirü, kalapaasü, supushua'aya tü ekünakalü sutuma wayuu; sünainjee wanee apain joutsü yanama, eesü o'usaa otta müsia apünajaa juyapo'ulü, sü'ütnaa iiwa, patünainjanaa, iruwalaa.
Apünajaa
Tü apünajaaka sutuma wayuu shia süntapa sükalia juya woumainpaa eesü talaata sümaiwa süka jouleerün attieka sainküin suumain wayuu eesü juyapü asalijaawaa waüyee, sü'ü wüirü, kalapaasü, meruuna otta musia maiki, waana, katsaalia sumaa pitshuushi. Joutsü tü attiekat, eesü emiraa sainküin wajiira sümaiwa,  shia shipijaaka o'u wayuu.
Talaatüüsü wayuu juyapü aka jouleerün tü attieka süchikije tü apünajaaka waüya. Sukuaipa wayuu tü sümaiwa, eesü sain sünain sünaatüin tü apainkalüirua. Eesü awanaajawaa attie sou shiiruku kaula süpüla kaiwanain tü eküütkat musia sou paneera, suukala, roo otta pireewa.
Sujutu tü apünajaaka namuin apüshiikana.
Sünainjee tü apünajaaka sümaiwa suluu woumainpaa, weitain sukuaipa napüla na aikeyuukana süpüla nojoluinjanain naya outuin sutuma jamu, noulaaküinjatüin tü ayatawaaka juyapü süpüla nojoluinjanain shakulain naya, nojotsü sukuaipain wayuu tía shokulaaka.
Apünajaaka atüjala sulu'u sukuaipa wayuu.
Sulu'u sukuaipaka wayuu, apünajaa münüsü tü eitawaaka sujutu sumaa sukuaipa wayuu sümaiwajatü natuma naa laülayuukanat eere shiitanuin tü pütchi analuutka maaka sain tü  kamaneewakat, akaliijirawaaka, kojutajirawaaka, ekirawaaka, musia tü yanamaaka. Suutna tü yanamaaka joutsü ekawaa akaa jouluin tü attiekat apunajo'u.
thumb|
Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Ashajia
right|thumb
Tü Ashajia (alijunaiki: tiza) shia wanee potchichon Kasutot ainjunaka makatka saa'in wariia ko'usü, anas supüla ejeerajaa wane kasa, karalo'uta, pisaara sutuma alijuna ekirajunüin Wayuu. tü makala yaa cho'ujaasü supüla ashajaa.
Sunuliasu tü ainjushi sukaa yesaa so'ü emijakaa sumaa woliche (Pool) apanusu ashulejanusu shi'ichipüna tü wunuko supüla nojolüinjatu achuchejain sushetapaa tü wunuko, tü Ashajia achuwerajanusu supüla tü makaa sumaa wolicheka. Tü Ashajia ainjunusu sukaa yesaa siia wuin ajurut'tunusu sumaa waneeirú kassa supüla müinjatu soupaa, kettapa shiia oyotunusu sulü wanee supülajana müin sain wariachon joüchon. Kettapa shiia sulü supülajana ayutnusu siia eitanusu supüla kai josoiwa shiia; yalejee yalaa aikunusu sumüin ayatain sukaa tü Ashajia.
Tü ashajiaaka eesü wane akalu'ujünawaisü, aainjuushi jutuma aljuna wattaje'ewannu, jüpüla ashajaa julu'u eere jikirajaain tepichi, waima jüjüjia, ala'ajanusü jajalajaapa ashajaa, malu'upa jia mano'uchonsalü achuntusu akau'ujunaa.
Jatü
thumb|JATÜ (arma wayuu) Jatü (alijunaiki: flecha) tü jatüka sa'apüla kusina sümaa wayuu sümaiwajatü.
Maima sukua'pa tü jatüka
Maima sukua'ipa sutuma wayuu. Eesü jatü olojia mürülü mojuuipa'ajatkalüirua, müinka saa'in atpanaa, mo'uwa, irama, wosoleechi otta müsia eekai eein sainküinpünaa mojuui.
Süpüla olojoo süka jatü chi wayuukai atamaashi wattamaalü süpüla nüntüinjatüin sünain wuchii jee mürülü eekai waraittulüin maalia.
Aroowa
Akotchajülee sünülia:Komputasion
Jatü
Sukumajia jatü
Akumajünüsü süka sütüna wunu'u eekai nnojolüin shaashain, ma'ka saa'in uraichi otta aliita.
Jatü (alijünaiki flecha wayuu); Armas Milenarias utilizadas por los indígenas wayuu y los Kusina en la península de la Guajira era como herramientas indispensable para la caza de animales, las cuales en ocasiones también eran utilizadas por los nativos como armas de defensa para su protección y la de todos los miembros del grupo, siendo ésta una época histórica de acontecimientos específicamente dados en La Guajira Colombo venezolana.
En la península de La Guajira historialmente estos dos grupos utilizaron tres tipos de armas milenarias, dos de ellas pertenecían a los wayuu y la otra era utilizada por los Kusina antes de la llegada de los alijunas a los territorios wayuu y que para ese entonces estas armas eran utilizadas como instrumento de caza y de defensa del patrimonio wayuu.
En primer lugar, los wayuu utilizaban la flecha (jatü), como herramienta esencial por los originarios, si'iwarai, kalepus o kochompakiirü, este tipo de armas los nativos la utilizaban para la caza y la defensa del patrimonio wayuu; siempre la cargaban consigo mismo durante los quehaceres del día y eran extraída de un árbol llamado puy por los occidentales (uraichi), y los arcos eran extraídos de unos árboles llamados el caujaro (cordia alba) koushot, ara'arai, las puntas eran extraíbles y clasificadas, ya que cada una tenía figuras distintas, representativas y alusivas al entorno de la naturaleza; lo que los nativos llamaban Kapuchitpana, Iramo'uwaya, ko'usulotaya,wiirüya, aluyaya, las cuales eran utilizada especialmente para la caza de animales, así mismo, estos nativos indígenas wayuu dividían los arcos en dos partes que son las siguientes:
Primero: Los arcos especiales: Kapuchitpana, Iramo'uwaya, ko'usulotaya,wiirüya, aluyaya, kochompakirü. Los cuales se utilizaban para la caza de animales
Segundo: Los arcos simples: Eran utilizados para la práctica de la cotidianidad, solo se utilizaban flechas simples con las puntas afiladas normalmente sin estructura ni moldes, las cuales son muy comunes en los encuentros culturales mientras que los otros son considerados especiales porque muy poco lo consiguen, además los ancestros lo vienen utilizando en dos formas según la ubicación en la península de La Guajira que son la alta, media y la baja guajira.
En el tercer lugar, se encuentra maalaa (flecha de punta extraíble envenenada con sustancia de reptiles venenosas), esta flecha se denomina así porque su nombre desde un principio se debe a la serpiente cascabel en wayuunaiki seria (ma'ala), exclusivamente eran utilizadas para la defensa propia y la protección del patrimonio wayuu. Cuya elaboración es extraida de una planta denominada atut y alia se denomina el arco y donde se prepara el veneno sellama atküüsü este tipo de armas los wayuu lo utilizaba en los momentos necesarios como armas y lo llevaban en envolturas de 10 -15 arcos cuando lo deseen utilizar.
En tercer lugar, se encuentra Sajatüse Kusina (flecha de los indígenas Kusina). Los materiales donde extraen para la elaboración de esta flecha es de un árbol llamado atüt, y los arcos son elaborado de una planta denominada (parala) tiene diferencias y particularidades por su diseño en las puntas y la longitud de los arcos asi como las figuras y cada una de ella está elaborada acorde al tipo de animal que se pretende cazar.
Ekirajaa
thumb|Wayuu sünain ekirajaana Ekirajaa (alijunaiki: educación) shia tü a'yatawaaka sünain apünajaa suchikua suwashirüin wakua'ipa, sükajee mainmain kasa tü nekirajaakaa anain naa tepichikana natuma naa ekirajüliikana.
Süchiki ekirajawaa
thumb|left|Sujutu wakua'ipa, Albania Mainma na'yataka anain chi ekirajüikai. Mainma su'yataaka anain tura Jier ekirajutka. Ekirajaashi tepichikana sünain aashajeeraa jee ashajaa karalo'uta. Ekirajaashii waya sünain sukua'ipa yootoo jee kamaneewaa. Ekirajaashii waya sünain we'raajiraain we'iruku, wanülia jee sünülia woumain. Eesü Ekirajaa sünain washajüin  sünülia kasairua. Eesü ayaawajiaa sulu'u karalo'uta. Eesü ekirajaa sünain sukua'ipa ekülüü. Ekirajaashi waya sünain sünulia kasa anain. Mainma kasa wekirajaaka anain. Ekirajaashii tepichi sünain akuawa'ipaa. Aleewashii tepichikana sünain ekirajawa sünain atiijaa karalo'uta. Wainma kasa wekirajaaka anain.
Ekirajaashi waya suchukua wayuu pütchipu'üi, suchukua wayuu ouutsu, aküjalaa sutuma wayuu süchukua chaama. Sünain tü ekirajawaaka kottuinjatü tü wakua'ipaka süpüla natüjain na tepichikana jee nashatüinjatü süpüla watta'ain tü wanüikika otta süpüla süchecheraain tü wakua'ipaka sulu'u nekii na wayuukana anteenaka wachikirü mapeena.
Tü nekirajaaka achiki tepichi natuma ekirajüliikana
Süchukua kasaka supushua'a makatka wuchii alinalüin. Ekirajaashi waya süchukua pütchi: Maima sukua'ipa tü  ekirajawaka sunain  pütchikalü sutuma wayuu. Tü pütchi anasükaa anashaanasü saashajaya. Sünoutia jee sujuntia atumaa, kajutuka - Lakashia yaawa süpa'a  mma.
Kuntinamaatka
thumb|[[Panteera Kuntinamaatkajatü.]] thumb|[[Maapa Kuntinamaatkajatü.]]
Ekirajaa
Tü nekirajaaka achiki tepichi natuma ekirajüliikana
Wanee pütchi anale'e ma'in, kajutusu atumaa, oonoona amaalü, atüjaasü wayuu sünainjee. Anaate'esu sukua'ipa wayuu sulu'ujee pütchi, ayaawajaashi wayuu  nüchiaanülee süka pütchi anasü. Tü pütchikaa cho'ujaasü süpula yootaa natuma wayuu.
A'laülaakuwa'ipashajia
A'laülaakuwa'ipashajia
thumb|A'laülaakuwa'ipashajia. A'laülaakuwa'ipashajia (alijunaiki: Organigrama) es la representación gráfica de la estructura de una empresa o de una organización. Representa las estructuras departamentales y en algunos casos, las personas que las dirigen, haciendo un esquema sobre las relaciones jerárquicas y de responsabilidades que existen en la organización.
Ekirajaa
Ekirajaa süpüla kamaneewa
Wanee wayuu anasüle saashajaaya eesü kamanewaa sutuma, anasü süpula sünatia akua'ipaa su'utpünaa kasachiki, anasü yootaa natuma wayuu su'utpünaa alapajaa, eesü süpula aanejirawaa sünain a'yaataa jee o'onowaa.
Akujünüsü eekai alatüin, eekai atijalaain, eekai aapajalaain süpula apaalaajatüin shia weinshi namüin wayuu.
Kookooche'erü (ajüttüleepala)
alt=Chi Kookooche'rü.|thumb|Kookooche'rü.
Ekirajaa
Ekirajaa süpüla kamaneewa
-Apünuinsü suku'aipa tü aküjalaakaa natuma wayuu, eesu ma'in sunaatüin suchuntia pütchi süpula sütüjaanajatüin oo'u kasakaa süpüshua'a, makatka sukua'ipa sünüiki lapü, sukua'ipa süüttajia wayuu ayuuisü sutuma ousutawaa, shi'irain wayuu  ouutsu. Niyoroloo wayuu oo'ulakü. Sunüiki Lania namuin wayuu eekai kama'anain, suchukua püloüi, süchukua  wanülüü jee yolujaa, nuchukua ma'leiwa, süchiraa mma, sükujia  shiroloyo wuchii sükujia sünüiki sünuiki  mmakaa sümüin  süchonyuu.
Kookooche'erü (ajüttüleepala)
Chi Kookooche'ekai / Kookooche'rü / Kookooche'erü. Naatta chi kachuuwe`ekai nia oojuitüikai kasairüa sünain nutpünaa pasaanain nuunain chi kachuweerakai piraala mushii.
Ekirajaa
Ekirajaa süpüla kamaneewa
-Eetaaka wanee  sukua'ipa aküjiaakaa sukua'ipa kasa sümaiwajatü, eejatülee suurala kasakaa süpüshua'a, suurala tü kataakalü o'u, eere joo' anain  ma'in süküjia sutuma  laaülayuu nanüki napülashiikana sulu'u mmakaa nnojoluiwa'a kasain eein,  pütchi  tüü kamai'airü akujalaa natuma watuushinuu. Sükajee tü akujalaakaa sutuma wayuu anochonsü tü achukuaa alatüitkaa süpüla a'yatajatüin wakua'ipa süpüla ka'ikaa süpüshua'a. Sükajeesü pütchi aküjalaa paala sümaiwa. Müsü yaasukuaipa tü ekiraajaka sünain wakua'ipa otaa pütchi sümaiwa.
Pütchi soo'omüin süchikimaajatü
Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Kookooche'erü (ajüttüleepala)
Chi lootookoi nia a`yaaterakai süpushuaaya. Napüshua`aya na Kookooche'rü piamasu nawui pasanain, süpula waraaintain müin sulu`u tü kakaloutakalüirua chaa iipünaje jee moolu`umüin.
Eesü juuntünuin sünain süma maasülain shiiya tü maasülain süka maasülain eesü sittanüin eepunaale sünain wane, eya sükasa`a eeinjaatüin wanee kasa USB amunüshii.
Eesü waneeya nituma chi kookonchee`rû
Mmaima yooroolo sutuma wayuu juchikua mmapuleesü süpula Alijunaiki: Ratón de computadora, Mouse.
Alijunaiki: Ratón de computadora, Mouse.
Alijunaiki krinko: Computer mouse
Akotchajülee sünülia:Komputasion
Kuntinamaatka
Tü Mma'ipakat Kuntinamaatka (alijunaiki: Departamento Cundinamarca) jiia wanee mma'ipakat saakaje 32 (Apünüin shiiki sumaa piama) mma'ipakat yaa Kolomwia.
Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Anaajawaa
thumb|Ayulaa jiipüthumb|audio anaajawathumb|Anaajawaa sütüma wayuu|left thumb|Anaajawaa
Anaajawaa (alijunaiki: Segundo velorio) tü anaajawaakat shia tü piantuaka ojoitaa. Ayu'nnusu tü jiipükat jüpüla jo'otojonüinjatüin suchikejee anaajaanüsü julu'u wanee jiipapala. Wanee jiipü ayatülee ma'in jia anaajaanüsü juchukua'aya, jia tü ana'nnüsü münakat, wanee jiipü kettaapa jia wulesü jünain josoin jia.
Tü anaajaainjatükat tü jiipükat jiainjatü wane o'uliwo'u, eesü jüpüla wanee achonnu otta wanee alüinyüü, otta eesü jüpüla niyu'luin wanee toolo ma'aka aire ma'in nüpüla tü wayuu ouktüsükat. Tü anaajawaakat ainüsü maalia. Jüchikejee jiyu'nnapa tu jiipükat aikale'ennüsü juupunaa wane luma jüpüla ji'yalajünüinjatüin aa'u. Otta tü wayuu ayu'tsüka o'oojinnüsü jüchikejee keraapa jia aikale'ennüsü julu'u wanee süi. Tu wayuukat nnojotsü jüpüla jutunkuinjatüin juulia jo'otooin tü jiyolujaasekat tü juyu'luinkat, musujese'e e'irajünüin jaa'u juulia jutunkajüin. Otta asüsü wunu'u süpüla.
Anaajawaa sutuma wayuu
Munyaka ooutule nia sulu'u nuumain sumaiwajatü, eitaanüshi sa'aka nupüshi.
Sülaatapa po'loo juya jo soomüin, süchiikejee oüktuin nia, eeshi süpüla nukujüin sükajee wanee lapü, kaa tü aantuipain nükalia süpüla nünaatunuijachin, kaa keptaipain nükalia süpula o'unaa jepiramuin.
Sünainjee piama jüya akumajunüsü tü sükuaipainjatu, tu ayuulaka jiipü süpula anaashantainjatü sükua'ipa natüma naa nüpushikana.
Supüla tu ayulaaka jiipü, anekunusü wanee jimoolu jo wanee majayut, eesu süpüla nüchoin jo wanee nüsiipü. tü wayuu ayulunjatuka jipu, nnojotsü eküinjatüin, müshia nnojotsu atunkajatüin wanee ai, nnojotsu shipettatujatuin sütaa, nnojotsü ekuinjatüin asalaa, asuinjatü oujolu. Oojinnusu süka wunu'ulia supulajatu nnojoluin so'otooin naawain chi sunaajakai.
Asottünuüsu sutuma tooloyuu tu amuuyuka, nupushichechon chi wayuu anaajanakai. Paala sumaiwa anaajanapusu wayuu sulu'u amüchi, ooyotunusu chirinche, süpüla jimatuinjatü naa wanee outushinkanairua. aapanushi sunaaije nikii, sünainmüin nuwui, asalijunusu süpuashua'a niipüseka. Asalitnusu sulu'u wanee riuulu kasuutou, suchikeje anaatuna münüshi sulu'u tu amuchika.
Sujalajaapa sukonchajunuin jiipuka, alujunushi shiyuupuna wanee lumaa eere niiyalajuin oou sutuma nupüshi, sou nii mushia nou nushii. Ayalajunoutchi munyaka wanaa sumaa outuin nia. Apunuinmuin ka'i eikajanushi eenjachiree nikunuin nuchukuawa süpüla weinshi.
Epi Sutuma Wayuu
Sunu'use Wayuu
Sün_Sutuma_Wayuu Akotchajülee sünülia:Epinasee
Ekirajiapülee Katolikat Cecilio Acosta
thumb|Sede principal de la UNICA. Tü Ekirajiapülee Katolikat Cecilio Acosta (alijunaiki: Universidad Católica Cecilio Acosta) es una universidad privada fundada en el año 1983 en Maracaibo, Venezuela. Es propiedad de la Arquidiócesis de Maracaibo.
Dentro de sus objetivos se encuentran:
La UNICA tiene una población estudiantil de 10.000 alumnos actualmente; el 70% de estos estudiantes reciben sus clases a distancia. Dentro de los eventos organizados por la universidad, resalta la "Feria del Libro UNICA", que actualmente cuenta con la participación de más de 30 editoriales en cada convocatoria.
Las carreras que allí se imparten son:
Epiase
Epiase Sutuma Wayuu (alijunaiki): Medicina tradicional Wayuu) shiia tü shipiase tü Wanuluuka musia tü ayulika sutuma Wayuu.
Ju'i
thumb|Ju'i. Ju'i (alijunaiki: grillo) es un insecto de color marrón a negro, con hábitos nocturnos. Sus patas están adaptadas al salto, sin embargo saltan menos que los saltamontes, lo que los hace más torpes. En cambio, corren por el suelo con rapidez. Excavan una madriguera en el suelo, que consiste en una galería de más de medio metro, y que termina en una habitación esférica. La entrada a su madriguera la mantienen limpia, ya que la utilizan para zona de "canto" y así atraer a las hembras (sólo los machos cantan). Para producir el sonido tan peculiar de estos insectos, levantan ligeramente sus alas y las frotan una contra la otra. Las hembras son capaces de captar este sonido gracias a que, como la mayoría de los ortópteros, poseen órganos timpánicos. Son omnívoros: comen tanto hojas y tallos como insectos.
Akotchajülee sünülia:Wuchi'irua
Guillermo Ojeda Jayariyuu
Guillermo Ojeda Jayariyuu (wayuunaiki: I'iyermoo Ojeeda Jayaliyuu) Niia chii ayatakai jee siia aimaajüi sukuwaitpaa tü Outkajawa Moloüsükalü Natuma Putchipü'üirua chaa mmakat Kolomwia, ashaajüi ayaakuwa jee achaajüi kassa kanainjeka, Wayuu nukuwaitpaa, jooüshii chaa mma Pesüapü sünain wanee apüshii, piamaasü nükuwai'pa, müin suchon Wayuu jee siia Alijuna.
Sulü'üshii tü Ekirajiapülee (Academia) sünain Suchukuwaje Pueuloka Maikau jee siia nüma'anashi aimajaaka supüshuwale akumajaawa sukuwaitpaa Putchipü'ü. Eesü nümaaya, tü ji'ipoloin tü Akuwaitpaa Anaa'ma'ain supüla Aimajaaka tü Sukuwaitpaa Sunüiki Wayuu Aküjünaakaa natuma Putchipü'ü jee siia tü karalo'uta apünaaka sümüin UNESCO supüla ekerootünüin sukuwaitpaa Putchi sutuma Wayuu alu'u Anajat'kaa Sukuwaitpaa Wayuu So'ü Mmakat (Patrimonio Inmaterial de la Humanidad)
Nüchukuwama'jaatü
Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
Kuruusü Ishosü
thumb|[[Panteera|Wanteera Kuruusü Isoshüjatü.]] Tü Kuruuusü Ishikoo (alijunaiki: Cruz Roja jee Movimiento Internacional de la Cruz Roja y de la Media Luna Roja) es un movimiento humanitario mundial de características particulares y única en su género, por su relación particular con base en convenios internacionales con los estados y organismos internacionales por un fin netamente humanitario.
Ma'liichi
thumb|right|Ma'liichi. Ma'liichi (alijunaiki: enea, totora) es una planta herbácea acuática de la familia Typha que crece fuera del agua entre 1 y 3 metros. Suelen crecer en estanques, lagunas y pantanos. Las hojas de Typha son usadas como material de tejido. Tradicionalmente, el uso más importante era el de la fabricación de tejidos para sillas, cestas y otros enseres. En el norte del Estado Zulia y especialmente en las costas de la Laguna de Sinamaica, se emplean las hojas de la enea para con su tejido hacer tabiques o paredes para los palafitos, además de cestas y otros utensilios, especialmente por el pueblo añú. En Bolivia y Perú se emplean tradicionalmente balsas de totora en el lago Titicaca y en las costas del Perú, y también cestos y otros productos artesanales.
thumb|Balsas de Totora en la costa peruana.
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Jieyuu
thumb|Jieyuu sulu'u suumain Jieyuukana e Jiet (alijunaiki: Mujeres, mujer) sünain sukua'ipa wayuu shia tü jieyuukana kojutaka ma'in anüikü süpüla anaate'eraa wane kasachiki, shia achajaaka analu'u süpüla süpüshi otta müsia shia tü ekirajaaka na tepichikana süpüla natüjaainjatüin jaralin naya, jaralin napüshi sulu'u ne'iruku, sükajee shiain naa jieyuukana alatitka shi'iruku sümüin süchonyuu. Tü sükaliakat jieyuu sainküinpünaa mmakat shia 8 maatso juyawai.
Tü kojutaaka atuma na jieyuukana
thumb|250px|left|María Estenia, Nuevo Amanecer, Albania Sünain wanee kasachiki sulu'u wane apüshii, naa jieyuukana aashajaashi saa'u nachonni. Yootusu süchiirüa analu'u sulu'u süpüshi, tü jietka shia palajatka yootüin saa'u jamüinjatüin sukumajia sukuwa'ipaka wane kasa mülo'u; tü jietka shia kojütshataka süpüla ayatüinjatüin süchiirua saa'inka sulu'u sukua'ipa. Na jieyuukana waneejatü nakua'ipa otta müsia shi'irukuu nuulia chi toolokai, müinka sülattain, sünüiki, pasanüasü su'upünaa, laütasü süpoolo'u, nnojotsü ka'liimain, eesü eekai nnojolu'uin mülo'usenuuin, kachirasü otta müsia matsasü nuulia toolokai.
Na jieyuukana sulu'u sukua'ipa wayuu
thumb|250px|Sukua'ipa wayuu Na jieyuukana sünain sukua'ipa wayuu kojutusu aka shiain tü shikiikalü otta müsia anale'erakat shi'iruku sumüin süpüshi. Tü oushee shia wayuu jiet suuralakat süpüshi wayuu, shia toushu, shikiikalaja'aya ma'in tapüsh müsü wayuu sümüin laülaa sümaiwa otta müsia so'u ka'ikat tüü. Süpüla atüjaanajuintüin so'u sukua wapüshi shia tü E'irukukot. Shia woushe atüjakaa saa'u wakua'ipa, pansaainjatüin waa'in sünain kasa süpushua'a sütüma sünüiki. Tü jietkat shia tü epeipirajaka süpüshi maka saa'in wane jiitpai. Lotüinjatü sukua so'u mmakat süpüla shüchianjatuin süchonyuu, anainjatü nakua'ipa saa'uje shiakat.
Na jieyuukana eesü nakua'ipa nemüiwa sutuma soushi jee neikalü, sükajee nayainjana watta ka'i na ekirajaainkana tü wakua'ipaka namüin nachonni jee na achecheraainjanaka tü wayuunaikika soo'opünaa mmakat. Shiasa'a sutuma tia kojutuin ma'in naya, eekalü tü asürülawaaka namüin na majayutnuuka süpüla nekirajaanüin sulu'u tü sukua'ipaka wayuu. Sünain wanee asürülaa majayutpa'a wanee jiet, aashajaanüsü otta ekirajaanüsü süpüla sütüjaainjatüin ayaawata tü sukua'ipaka otta süpüla anain sukua mapeena sutuma tü wunu'u süsakaa sutuma shiika.
Süyaawase wanee jiet
thumb|250px|Jieyuu wayuu Tü jieyuukana shikii süpüshi wayuu, müsü saa'in wane amüchi mülo'u, wainma Kasa kojutusu sulu'u. Shi'iyatüinjatü tü sütijakaa'o namüin na suchonyuukana, süikeyuu.
Shia jietka eka ama'ana sukua'ipa lania otta müsia yootoo sümaa saa'in wayuu ouktusu, sulu'upüna lapü otta müsia sünain oo'ulakawaa. Tü jietkalü oojitsü wayuu ouktusu, ayutsü jiipü, oojitsü wayuu sünain wanee lapü supülapünaa kasachiki. sukua'ipa tü jietka kojutsü aka ein sukua'ipa sumaiwa nutuma Ma'leiwa. Tü jietka süshatüin saainjala mma, aka jamüin kachonsü nutuma Juya. Mma shia tü jietka otta müshia juya nia chi toolokai sulu'u sukua'ipa wayuu sümaiwa.
Shi'ipajee sukua'ipa
Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Kuruusa
thumb|upright|Kurrusa. thumb|Kurusaa sünain wanee aamaka Kurusaa (alijunaiki: Cruz) sünainje anüiki laatin (Crux) shiia wanee ayaakuwa ein eje'ipajaain piama liiniairua akümajaka wanee asheke'einwaa pansawaa, yalejee jayaasü jee siia ket'tasü müin eje'ipajaasü tü liiniaka anainmüin shi'iotopüna süpüla müinjatu. Tü shiakuwaa Kurusaaka wat'tajesü sukalia chaa jümaiwa: Chaa Ejiiptoo, Chiina jee chaa Cnosos Creta (Ein antuna anain tü kurusaaka marmoljekaa, kakaliaka chejee siküla XV n.c -a.c).
Tü kurusaaka sümaanasü maima akuwaitpaa jee siia anoüjiiapüleka, waneeirü sünain jiia tü küriistianismo. Chejee Antunapa anain münusu kaa eesü pienchii shi'ichi jümaiwajeeka, pienchiika jepirachii soou mma jee münusu akaa jiia'in ein pülaasü.
Kurusaa sumüin Sukuwaitpaa Wayuu
Sumüin wayuukana tü kurusaaka shiia süpüla achecheraa sa'ain Wayuu sulü tü aamaka kajamüin müsuu sunüiki alijuna, ekirajaaka wayuu sünain makaa. Sünain sa'aamaka wayuu eesü Kurusaa soou jee siia sünain nütakaa, külülaa jee eke ein. Chaa mma Wajiira eesü sünain aamaka tü kurusaaka soouje woweraka, tü makaa eitanüsü suchikejee ouktaa.
Ekirajiapülee Mülo'usüka sulu'u Wenesueela
Ekirajiapülee Mülo'usüka sulu'u Wenesueela sulu'u alijunaiki Universidad Central de Venezuela shia eere nekirajaain na alijunaka jee wayuukana sulu'u mmakat Wenesueela. Tia ekirajüleeka chasü ottusu cha alijunapiapa'aka Karaaka.
Epinayuu
Epinayuu shia wane su'uluku tü e'irukuu eekat na'aka naa wayuukana.
Kulaala
thumb|sukulaatse múrúlü. Tü Kulaala (alijunaiki: corral) münakat shia tü suutkajaayaka tü mürütkalüirua. Shia eere nekerulitnüin na mürütkana süpüla e'merawaa süchikije arüleejüna tü annetkana otta müsia tü kaulakalü. Sülatirüin a'ikalü sulu'u sukulaatse, wane kulaala akumaajünüsü sünain muloin otta motsoin süpüla paliitchon müsia wattaale saali tü mürütkalüirua. Ojotojitnüsü süpüla shikajeetnüinjatüin wuna'apümuin otta müsia sünain süsitnüinjatüin wuin mi'irukumuin. Eesü kulaala süpülajana tü püülüküka, paa'a müsia kaliina. Kakulatsesü tü wuchikalüirua, wanee sumuin sukuaipa tü sukulaatseka waimapütsü aaka shipijünuin süpüla eküna müsia süikünüin süpüla choujawaa. Makaaya tü apainkalü kakulatsesü suulia shiküin tü mürütkalüirua tü apünajuushikalü. ainmajüneesú waneepia süpüla shikünüin keetaapa sükalia. Tü kulaaka anaatünawaisÜ süpüla nnojoluijatüin eepünain sojotojuin tü mürütkalüIrua.
Sukumajia wanee kulaala
thumb|kulaala Tü kulaalaka akumajünüsü süka susaa aipia'oulia sümaa mojui, süka yosu otta kousholu. Eesü yanama süpüla tü antirawaaka süpüla ayatawaa sünain akunjaa tü kulaalaka, keki'irasa, eesü ekawaa musia asawaa shikiira süshatapa. Nnojotsü süpüla choujainjatüin namaana nna wayuukana nepialü tü kulaalaka süpüla nepijainjatüin tü mürütkalüirua müsia shia nnawashirüinjatü watta kai. Shia napütüinjatüka süpüla naikeyuu na laülaayuukana, shia napalainjatüka namuin na tepiichi jemeinkana shiipaaya sulu'u noumain chaya wajiira.
sujutu tü kulaaka sumuin wayuu.
Tü kulaaka kojutushantasü sümüin tü wayuukalüirua aaka sukuaipain wayuu eekai kamünüin sulu'u tü suumainka süpüla nnojoluinjatüin mülian naya sülatapa kasa namuin. tü mürütkalüirua asaajünüsü. suluúje kulaala süpüla súüjaanüinjatüin süpüla shikiiräinjatüin tü kasa eekai anaatitnüinjatüin akuaipa otta müsia eekai suchuntuin laapü süpüla koujeinjatüin shia. Tü kulaaka anasü süpüla akatajünuin tü mürütkat aapünüinjatüka süpüla sujutu wayuu eekai suchuntunuin müsia eekai kainjalain. Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Ashe'inpala
thumb|Ashe'eipala nünain wane taata left|thumb|Ashe'inpala nünain wane jima'ai
Saashin wayuu laülaayuu, müleka sa'atünüle nüshe'in wane wayuu sütüma wane wayuu naatajatü, joojeechi nia süpüla wayuu, nnojoleechi kojutüin nia atümawaa.
Tü ashe'inpalaakalü nnojotpü'üsü nüshe'in wane wayuu, jeketüinka ne'e na'atüin chi wayuukai. Otta süka sa'akaichipain alijuna chi wayuukai, naapaain tü süma'anakat alijuna, maa aka na'atüin manta naa jieyuukana, aainjünüsü wane ma'aya akaa süpüla nüshe'in wayuu toolo. Chi wayuukai kojutshi ma'in namüin naa waneeirua naashajaapa sünain nünain tü ashe'inpalaakalü süka kojutüin nünüiki sütüma otta eesü süpüla na'atüin süpüla achiajawaa sünain wane kasachiki, maa aka naa'in wane pütchipü'ü. Tü nüshe'inkalü wayuu toolo müsü saa'in nüwaraaratse, nükuoma otta nüko'usüin.
Nnojolüiwa'aya tü ashe'inpalakaalü, chi wayuukai shia nünainpü'üka ne'e tü si'irakalü otta nüiche; tü si'irakalü palajatü süpüleerua tü ashe'inpalakalü.
Ashe'inpala (manta de gala)
Tü ashe'inpalaakalü müsü aka wane manta, akatsa'a ko'uuin saa'into'upünaa. Paalainka aainjünüsü maa aka saainjia tü süi a'anuushikat, aainjünakat süka atia. Suupünaa tü ashe'inpalaakalü a'atünüsü wane si'ira aanjuushi süka jiitpai, a'anuushi, kamoso'olasü, miyo'uyuu sümoso'ola, eesü süwo'olüin, süpüla anaajia nneerü je yüi. Tü si'irakalü saa'ujeesü tü nüichekat wayuu. Ashe'inyüükat tüü nia ne'e kashe'inka wayuu toolo, süpülajatü ojuittia; nünainsü chi pütchipü'ükai sünain e'ikajawaa wane pütchi, süpüla akumajaa sukuaippa wane kasa eekai sülatüin; nünainsü wane wayuu sünain wane mi'iraa, sünain wane ouutkajawaa, sünain alapajaa saa'u ouktaa je jiipü. Nnojotsü a'atünüin süpüla ayonnajaa süka kuluuluin miyo'u shia.
Shi'ipajee sukua'ipa
Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Kusupa'a
thumb|Kusupa'a. Kusupa'a (Alijunaiki: Ciberespacio)
Kusu
thumb|Ethernet Kusu. Kusu (alijunaiki: Red)
Inküleenaiki
thumb|Inküleenaiki. Inküleenaiki je Alijunaiki Krinko (alijunaiki: Idioma Inglés) shiia wanee anüiki ankülosajon, kanainjeka ayatawa, militaraa ejetsitaa, atijana sientipikat, akuwaitpaa siia waneepiiaka yootunusu soou mmakat Mioüka Püretaña siia tü Reinaka Mma Kottusu sunainje tü siküla XVIII, yaleje sutuma tü Imperiio Püritaniko antusu alümüin Mma Mulo'usu Ameerikajatü chaa sü'utpüna siküla XX, tü anüikika Inkülesu ekirajaanusu soou supüshuwale mmakat, sutuma makaa shiiasu anüikika erajunaka main sutuma alijuna.
Tü anüikika inkülesu akujunusu müin tü piantuwaka anüiki sutuma maima alijuna siia maima mmakat sunain tü Commonwealth, shiia sunüiki Kottaka Euroopea siia maima kanainjeka soou mma. Shiia apünuinsuka anüikika sunainjeka alijuna yootaka sunain joüin, suchikeje tü Chinaanüiki Mantaarin siia tü Alijunaiki.
Achukuwaje Inküleenaiki
upright=2|thumb|Inküleenaiki en el mundo. Tü Inküleenaiki shiia tü anüikika yootunusuka sutuma alijuna ee joüin sumaa (300 siia 400 miyonka alijuna) shiia apünuinsuka yootashanaka, suchikeje tü Chinaanüiki Mantaarin, siia tü piamaka anüiki inkülesu (200 miyonka alijuna sa'amüin)
Tü Inküleenaiki, suchikeje amioüjain Inkülateraa tü sunüikika amioüjasu sumaa (Imperiio Püritaniko), siia müin sukuwaitpaa Mma Mulo'usu Ameerikajatü kajamüin shiia mulo'üsuka mma sunain ayatawa siia militaraa ejetsitaa; sutuma makaa tü anüikika inkülesu ekirajaanusu soou mmakat supüshuwale.
Sukumujaiwa tü Anüikika
Tü Inküleenaiki antusu anainje tü sunüikipülee tü Pueulo Jermanikaa, ounusu chejee sunainka joolü Alemaniaa (Siia shi'ipa Dinamatka) joolü erajunusu sukaa anulia Inkülateraa. Tü pueuloka makaa erajunusu sukaa anulia sumaiwa Pürisonees, ankülos,sajones siia jutoos. Sunüikika münusu Ankülosajon Sumaiwa (alijunaiki: Anglosajón Antiguo). Sunain wanee kuentaa ankülosajon, sunain'paa juyaa 449, Vortigern, chii Reikai soou Mma sa'akaa wuin Püritanika, ne'enajüin waneeirü ankülos nu'umaka Hengest siia Horsa, supüla nuyurajüin sunain tü Piktos. Achajanusu maima sunain ayurajaa, sunain makaa antusu tü Ankülos, Sajones siia Jutoos. Sulü tü kuentaaka antusu «Kolonos», eitaaka akaratshi mma reinosü: Northumbria, Mercia, Anglia Orientala, Kent, Essex, Sussex y Wessex.
Epieyuu
Epieyuu  shia wane su'uluku tü e'irukuu eekat na'aka naa wayuukana. Chi wuchii natuushikai naa epieyuukana nia chi waluuseechikai; "watuushi chi waluuseechikai", müshii.
Akotchajülee sünülia:Shiiru'ku Wayuu
George Lavarca
George Lavarca (La Concepción, Suuria, Wenesueela, 29 soo'opünaa nouyempüre no'u chi juyakai 1992) akumajüi jee aashajaai saa'u akua'ipa, wayuu nia, Jayaliyuu ni'iruku. Ojuitüshi sulu'ujee tü Ekirajiapülee Suuria süpüla a'yatawaa sünain Akumalaa jo ejeerajaa, tia no'u chi juyakai 2015.
Nukuwa'ipamaajatü
Jemeishi sulu'u tü mmakalü Concepción, uuchejee sünain Marakaaya, sulu'u tü mmakalü Jesús Enrique Losada cha'aya Suuria, tü niika wane wayuu Jayaliyuu, George Lavarca nia wane akumajüi ojuitakai sulu'ujee tü Ekirajiapülee Suuria, nipia tia sünain achecheraa tü nukua'ipaka sünain tü nüsa'awateeka naa'in müinka tia akumajaaka otta tü e'inaa tü nukumainka. Tepichi'iwa nia tü ni'yataaka anain shia tü na'yataaka anain na wayuukana kepiaka wuna'apü, müinka saa'in tü arüleeja mürülü.
Jima'aiwa nia waraittushi waneepia süchiirua tü ke'ireeka naa'in süpüla nüsa'awajaain tü nu'unaka achiirua, shia aja'laje'eraa tü nikirajaaka anain. Süja'lajaapa nutuma o'unushi cha sünain alijunapiapa'aka Karaaka süpüla ee'iyataa tü ni'yataainka otta süpüla jutkatawaa sünain eere outkajaain na a'yataashikana sünain akumajaa.
Nikirajaaka anain
Naja'laje'erüin tü nikirajaaka anain sünain tü Akumajawaaka sünain ejeerajaa no'u chi juyakai 2015, tia nüsa'awatüin sümaa nüpüshi otta natunajutü sükajee nükaalijünüin natumairua sutuma anain naa'in namüin sükajee nian chi achecheraainjachikai sukua'ipa otta aapawaa tü shi'iyaakuwa aainjaa jee tü aa'innawaaka süka jiitpai, wanaa sümaa sukua'ipa aainjawaaka. Tü nüshikalüirua apaajiraashi tepichi'iwai nia, sutuma tia tü niika a'yataasü ma'in süpüla achajawaa nakua'ipa tü süchonniika, ja'itaichi George a'yataashi süpüla niya'lajaain tü nükoroloka otta tü nüsapia supüla o'unaa sünain tü nikirajaaka anain sulu'u tü Ekirajiapüleeka. Jima'aliwa nia müliapüshi sutuma oo'ulakünüin naa'in sutuma tepichi mojulaaka nümüin sulu'u koleejiakalüirua, müsia niakai lotusu tü nukua'ipaka sünain tia sutuma pansaain tü nikiiruka sünain tü aashajaanaka nümüin sutuma tü nüpüshika, otta tü niika sutuma anoujain shiaka nünain Ma'leiwa, shiaka nikirajaain niakai sünain lotuin tü naa'inka sulu'u tü nakua'ipaka.
Nukuwa'ipa sünain akumajaa
Tü nukua'ipaka George sünain akumajaa a'akülaasü sünainje nüja'laje'erüin tü nikirajaaka anain otta ejiraain nia sünain tü ee'iyataaka na'yataain sünain wane outkajawaa aainjünaka süpüla tia sutuma FEDA, ¨El destete¨ amünüsü tia eere ni'iyatüin ni'yataain sulu'u tü Museo de Artes Contemporáneo del Zulia (MACZUL) no'u chi juyakai 2016. Süchikejee ekirajüshii sümaa nu'unüin sünain tü ee'iyatawaaka tü numukainka. No'u chi juyakai 2018 o'unushi sünain tü ee'iyataaka Arte y Sociedad: Jóvenes Creadores Venezolanos, (Centro Cultural BOD, Caracas), no'u chi juyakai 2019 o'unejaanüshi sünain tü ¨Por Los Caminos Verdes Venezuela a 250 años de Humboldt¨ (Hacienda La Trinidad Parque Cultural, Caracas) otta sünain tü ee'iyataaka Wale'kerü (Araña), 5ta Residencia en el Museo Alejandro Otero, La Rinconada Caracas. Sünain chi juyakai 2020 eejachi sünain ee'iyataaka ¨E'iruku jimajimatshi¨ wane ee'iyatawaa sulu'upünaa kachuweera jee tijitaalüin eere aashajaanüin saa'u tü asürülawaaka sutuma tü wanülükalü COVID 19. George Lavarca ni'iyatüin waneepia sünain tü nukumajaaka tü aainjaa wane kasa sümaa tü eekalü wajapülü, jo ni'iyatüin weinshi sulu'u tü ni'yataainka tü nakua'ipa na wayuukana, jülüjüsü naa'in waneepia tü saashajaaka tü noushikalü ee'iwa shia sulu'u mmakat.
Shi'ipajee sukuwa'ipa
Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
A'ttieekat
A'ttieekat Shia süpüshua'a tü nüpünajakat wane wayuu; makatka maiki, pitchuushi, waana, kalaapaasü, wüirü je waneeirua. Tü a'ttieekat sulu'usü wane yüüja, aa'inmajünüsü suulia shikajüin mürüt, wuchii. Ousüna aa'ulu nütüma chi ka'ttiashikai, eesü müleka nuusirüle shia wayuu süka wane yanama. Aa'inmajünüsü shia suulia jokoma.
Aliita
thumb|right|Aliita Aliita (alijunaiki: taparo, totumo) Nia wane wunu'u süpüshi tü kanüliakat  Crescentia cujete. Chi wunu'ukai yaletüshi iipünamüin, nüsa'watüin ja'rai meetüro naja'apüin. Cheje'ewai sulu'u tü mmakat Brasil otta Antillas.
Sulu'u tü mmakat Wajiira, eere wainmain ma'i tü aliitakat, ekünapü'üsü sü'ü tü süchonkat. So'unnaa tü kashikalüirua abril otta mayo, wanaa sümaa iiwakat, je so'unnaa tü kashikalüirua agosto otta septiembre, o'unapü'üshii naa wayuukana unaa'inküinmüin süpüla atpajaa shiayaalu'u tü sü'ükat. thumb|Taparas. Tü sütakat tü süchonkat aainjiasü iita süpüla asajia, aainjüna akalü alepü süpüla ekiee je asajia kerasü, je süpüla aja'itia uujolu, ookotuushi je yajaaushi.
Keitainpü'üsü wayuu sümaiwa, nnojotsü asiraain süka shiitain. Apülajünüsü shia sutuma wayuu.
Naa wayuu jieyuukana naainjüin tü aliitakat süpüla süta nachepa; "washü'ü" sünülia natüma. Tü kanüliakat washü'ü, piamasü iitachen, miyo'u shiimata wanee sümüin shiimata suulia tü wanee, süpüla keraainjatüin ma'in shiairua sa'aniraanapa.
Tü aliitachen ka'apünnuukalü, eesü ma'aka poloo je poloo ja'ralimüin "centímetro" seeruluin. Tü sütakat nnojotsü ka'lein ma'in, shiajasa ichen shia. Tü aliitakat ekünüsü sü'ü, aainjünüsü süpüla iitain shia sulu'u wane miichi, süpüla asajiee, süpüla ekiee, je süpüla eekai eein ne'e.
Pütchi sünainjee Aliita
Aliita'ü: Sü'ü aliita
Aliitashula: Sushula aliita
Ekirajaapülee
thumb|Ekirajaapülee Hardvard, [[Mma Mulo'usu Ameerikajatü.]] Ekirajaapülee (alijunaiki: Universidad) es un establecimiento educativo de enseñanza superior y de investigación. Se puede ubicar en uno o varios lugares llamados campus o núcleos. Otorga grados académicos y títulos profesionales.
Aliita
Pütchi sünainjee Aliita
Aliitatüna: Sütüna aliita
Ekirajaapülee
Origen
El término "universidad" se deriva del latín universitas magistrorum et scholarium, que aproximadamente significa "comunidad de profesores y académicos". La primera universidad llamada por ese nombre es la Universidad de Salamanca, en España; fue la primera de Europa que ostentó el título de Universidad por los decretos de 1253 del rey Alfonso X de Castilla y León y del Papa Alejandro IV en 1255. Sin embargo, la Universidad de Bolonia fue fundada en 1088, como la Escuela de Derecho de Bolonia; pasó a ser formalmente una universidad en el año 1317.
Aliita
Pütchi sünainjee Aliita
Aliitapü'ü: Süpü'üya aliita
Ekirajaapülee
En América
Las primeras universidades americanas fueron creadas por la Corona Española en la etapa colonial. Ni Inglaterra ni Portugal, ni las otras potencias coloniales menores, fundaron universidades en América. La primera universidad fundada oficialmente, de acuerdo a la normativa jurídica impuesta por la monarquía española, fue la Real y Pontificia Universidad de San Marcos, en Lima, Perú. Es la actual Universidad Nacional Mayor de San Marcos. Los Españoles fundaron universidades en Ciudad de México, Quito, Sucre, Bogotá, Caracas, Santo Domingo y otras ciudades, pero muchas ya no existen hoy. La universidad más antigua de Venezuela en existencia continua, es la Universidad Central de Venezuela, fundada en 1721 como Colegio Seminario de Santiago de León de Caracas.
Aliita
Pütchi sünainjee Aliita
Aliita'in: Mma eere süpülee aliita
Ekirajaapülee
En América
Ekirajaapülee (alijunaiki: Universidad) Ekirajaapüleekalü shia wane miichi eere shikirajünüin wayuu, eepaja'a kojuyasu sukua'ipa.
Aliita
Pütchi sünainjee Aliita
Aliitakat: Tü aliitakat
Ekirajaapülee
Tü universidad münakalü
Eesu tü ekirajaale napüla naa e'eiwaliikana koleejiain tu bachillerato münakalü, suchikije tia eesu tü Ekirajaapüle Universidad, eere nekirajünüin naa a'yataainjanakana mmapeena ma'aka na'in naa tottoonkana, naa ingenierokana je waneeirua a'yataawaa
Aliita
Pütchi sünainjee Aliita
Aliito'ulia: Mma eere wainmain su'ulia aliita
Ekirajaapülee
Ekirajaapülee
Ekiraajapüleeka shia eere sükotchiraain naa ekiraajaasükalüirua süpüla atijaa karalo'uta. Shia eere shikirajaain wayuu miyo'uyu, wayuu laau'laayu, majayut, chira jima'ai, otta teepichi. Shia eere na'atapajüin naa ekirajaainkalü namaa naa ekirajüinkana süpüla joo natüjüinjatüin tü kasaka süpüshüa'a ekirajünüinka anain müsia tü natijeeka apülee, otta tü natiijaaka, supüla joo na'yataajatüin otta neeküinjatüin so'u tü natiijaaka apülee.
Aliita
Pütchi sünainjee Aliita
Aliitasii: Süsii aliita
Aliitapana: Süpana Aliita
Aliiteemasü: Seejuu aliita
Ekirajaapülee
Ekirajaapülee
Maima kasa nekirajaaka anain naa tepichikana natuma naa ekirajüliikana sulu'u tü ekirajaapüleeka, nanülia naa ekirajuliikana sutüma wayuu icha'ya wajiraa marakariitaa, otta ekirajaashi wayuu sünain eraajiraain sünülia woumainpa'a.
Aliita
Pütchi sünainjee Aliita
Aliitachon: Aliita jo'uuchon
Ekirajaapülee
Waima sukua'ipa tü ekirajaapüleeka
- Eetaasü tü ekirajaaleeka napülaa naa ei'waliikana atijaain sukua'ipa tü kasa eekalü sulu'u woimainpa'a shia tü wachiyeraato münaka.
Juyo'u
thumb
Aliita
Pütchi sünainjee Aliita
Aliitainmalu'u: Sünülia wane mma wainma alu'ulu aliita
Ekirajaapülee
Waima sukua'ipa tü ekirajaapüleeka
-Otta süchikajee tia ee müsia tü ekirajapüleeka miyo'usüka: (shia tü Universidad münaka) eere nekirajünüin naa a'yataainjanakana mmapeena ma'aka na'ain naa tottookana naa ekirajuliikana karalo'uta, naa awalakajüliikana pütchi jee otta waneeirua a'yatawaa.
Aliita
Pütchi sünainjee Aliita
Aliitayuui: Wayuu kamalain amüinchi aliita
Juyo'u
JUYO'U:
Nia chii jolotsü süshikai tü juya mülousükalü tü ajutukalü sulu'upünaa tü apünüin
Aliita
Pütchi sünainjee Aliita
Aliitakai: Chi aliitakai
Juyo'u
JUYO'U:
sükalü kashi, achiruajatükalü sulu sükalia tü juyakalü.
Juya ajutuushi nupulaapa juyo'u
Juyo'u nia chii jolotsü
Ekirajaapülee
Waima sukua'ipa tü ekirajaapüleeka
Choüjasümain türa'a ekirajapüleeka süpüla lootüinjatüin tü waküaipaka sünain a'naa, sünain tü ayataawaa, süpula anaijatüin sükua'ipa tü majaayüt, nüküaipa chii jima'aikai, chi'iraa tepi'chii. A'anasümain  türa'a ekirajapüleeka süpüla  yaleetüinjatüin wayuu sulu'u Sü'ümain,  e'ree jo'   wakotchajira'a süpülajo tü pütchikaa e'itanaanakaa  e'ekii wamüin, süpüla aküjaa kasakaa süpüshua'a natiijakaa apüleeru'u wayuu, sümüin nachonyuu süpüla ka'ika süpüshua'a,
Alijunaiki
upright=2|thumb|El Alijunaiki en el mundo. Tü Alijunaiki (alijunaiki: la lengua de los alijuna, idioma español) shiia sunüiki alijuna joolü tü antusu chejee Iberikalaje, yootunusu sulü Ameerika Latiina, Eipaainya siia Mma Mulo'usu Ameerikajatü, sutuma tü shiia piamajutka anuiki yootashanakaa so'ü Mmakat sutuma tü alijuna kanuika shiia, suchikeje tü Chinaa Mantarim sukaa 420 miyonkaa, siia yootunusu sutuma waneskalia siia piatua anuiki 460 miyonkaa; sulatiruin 500 miyonkaa Chinaaka yootaka mantarim, kaajat nojoyulia ayawajunuin tü Chinaaka matijainka yoota wanneya anuiki, sutuma tü ees supüla shiian tü apünuinjutka anuiki so'ü Mmakat.
Juyo'u
JUYO'U:
kamacherakai ma'i sa'akaje tü shiliwalakalüirua.
Alijunaiki
Tü Alijunaiki shiia piantuaka anuiki erajanakaa suchikeje tü Ingles, sukaa 20 miyon (Piama Shikii Miyon) ekirajakaa soou siia pinuinsuka (Tercera) anuiki sumaa ka'yataayakalü sulü Internetlujutu (164 Miyon, 7,8% supushuwale) siia piantua akujaa putchi so'ü mmakat. Tü Alijunaiki shiia wanee anuiki sa'akaje aipirúaa sunüiki tü ONU; siia shiia sunüiki waneeiru outkjaja mmakat siia eemijaka müin (UE, UA, OEA, TLCAN, Unasur, Caricom, FIFA, COI, IAAF siia wanee)
Arüleeja
thumb|250px|Arüleeja mürüt Arüleejaa ( alijunaiki Pastoreo) sünainjee tepichin chi jintüikai e'itaanüshi nütüma nutuushi otta nüshi sünain arüleejaa süpüla nütüjüinjachin nukuwa'ipa watta ka'i. Chi jintüi arüleejüikai, achijiraashi maalii sünain ali'ichajaa nümülüin süpüla yajaushi nüsüin süpülapünaa arüleeja.
Alijunaiki
Tü Alijunaiki müin sain tü waneeiru anuiki antusu sutuma tü anuiki Latín chaa sumaiwa so'ü sikülaa II, kaa suchikejee awalakajain tü mulousuka Impeeria Romaana kaaja müin yaa tü wattaka yalejee apaasu sukuwaitpaa sunüiki shimiwa sunainje yoota sutuma tü Imperioo Romanoo, suchikejee müin akumujusu tü anuiki utuma tü kamanakaa palajana anuiki Latín, sutuma tü makaá antaa musiia tü Alijunaiki ekirajaz musiia tü wayuukaliru so'ü Ameerika kaa müin shiia atuma, aapasu katchenwa so'ü mmakat
Ekirajaapülee
Waima sukua'ipa tü ekirajaapüleeka
Eesü ekirajapülee sütüma wayuu süpula ati'ija akumaajaa kanasü, kakatüsü sünaa kasakat süpüshua'a sutuma wayuu,  Kanasü,  süi,  jama'a,  Süsü,  amüchi,  si'iraa,  iita,  uwoma,  alepü,  kutpeera, mantaalüpü,  peyon,  she'in,  waima kasa  sütijaka apülee Wayuu:  a'anaa,  atülaa, E'inaa, asichajaa maawi, atükaa  amüchii,   asonoo kutpeeraa, akanajaa, awalerajaa, jiitpai. Sümaayalee ouuttajaa, Shia tia'a shikira'ajaka anain Wayuu sülü tü ekirajapüleeka.
Alijunaiki
Akotchajülee sünülia:Pütchi
Arüleeja
Wayuu sünain arüleeja
thumb|250px|Arüleejaa Kemiashi wuin, awawaijalashi süchiirua nürüleejüin, alü'jüshi junaaya nülojia wuchii eekai wanaain nümaa sa'aka mujuiikalü. Nüsiirüin wuin wattamaalü otta müsia aliuuka nükotchajüin motsopa ka'ikat nutkalüin sa'ato'u nipia jülüjusü na'in waneepia süka nümülün shia, suulia süntajalüin tü mojulasükat sünain. Jo'utaleulu oonooshi emüinlee kekülooin maka otta müsia eere tü wuinka müinka saa'in laa ale'eresa tü mürütka oonoonü apüleruat suulia aja'lajaain sa'in sütüma jamü otta jo miasü. Chi wayuu arüleejüikai makülajaasai sümaa nike'ejüin. Süi'tapa juya nuumainpa'a o'unüshi nüchuwa'aya ejewa'iree nia sümaa nürüleejüin. Eesü süpüla jierüin tü arüleejutkalü, shia wanee jierü tütüsü je yala'yalatsü. Tüü mürütka alatipsü kasa nuulia wayuu müinka sa'in o'ukttaa, achuntaa jieyuu otta kasakat supushua'a süntülee ni'iyo'u je nüpüshi chira wattajeejachi, asalijüshii nayaalü.
Aliita
Nuchikimajatü
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Arüleeja
Wayuu sünain arüleeja
Watta saali sukua'ipa tü arüleejakat, naa chira wayuu arüleejakai nümülüin nimüiiwa, na chira alu'wataakai ayanamajünüin amüiwa'a; kamülüinkai sünainjee nürüleejüin.