cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aipia
Tü wunu'ukat miyo'upa shia süsa'watüin mekiisat waara saja'apüin sulu'u iipünamüin jee süsa'watüin piama shiki jaraimüin sünainmüin jarai polootuwamüin juya suuyase.
Kashi
chi kashika nia ne'e chi waneeshiakai shüliwala leeyatakai sa'atalu'upünaa tü mmakaa 385 mil kiloometüro pejepünaa sünain tia.
Shia tü ja'raittuaka shüliwala mülo'ushaanain sulu'u tü sistema solar münakat. Sükalia sünain süle'eyalüin mmanakaa 28 ka'i.
Aipia
Chi aippiakai neemeraaya wayuu sünain arüleejaa, suutkajaaya mürülü süchikejee ekajawaa. Chi aippiakai che'ujaashi nümüin wayuu; tü süpanakat anasü süpüla so'oojüin tepichi jo'uuiwaa shia, süpüla kakaliainjanain mülo'upa naya.
Kashi
Akotchajülee sünülia:Jolotsükalüirua
Aipia
Tü sütaka anasü süpüla shijintaaya jiipü ashatai maaka süpüla wayuu süma mürülü.
Ka'ñaruushi
thumb|right|Ka'ñaruushi. Kaañaruushi (alijunaiki: caña de azúcar) es una planta proveniente del sureste asiático. La expansión musulmana supuso la introducción de la planta en territorios donde hasta entonces no se cultivaba. Así llegó al continente europeo, más en concreto a la zona costera del sur de España, entre las ciudades de Málaga y Motril, siendo esta región la única zona de Europa donde pudo cultivarse. Posteriormente los españoles llevaron la planta, primero a las islas Canarias, y luego a América. Así este cultivo se desarrolló en países como Cuba, Brasil, México, Perú, Ecuador, Colombia y Venezuela, que se encuentran entre los mayores productores de azúcar del mundo.
Aipia
Aippia namüin naa wayuukana
thumb|Aliuuka saa'u wanee aippia Tü aippiakat natüma naa wayuukana süsa'asü piichi, luma. Nütüma chi o'ulaküikai naapaain süpüla ni'rüinjatüin sukua'ipa wanee wayuu, nipejüin palajana süpüla ni'rüinjatüin wanee akuaippa sükajee tü suwaralakat, süpüla nütüjaain saa'u tü alatüinjatkat nümüin chi wayuu o'ulakinnakai anain sütüma nüpüshi.
Ka'ñaruushi
El jugo de su tronco es la principal fuente de azúcar. Después de cosechar la caña, pasa bajo unas cuchillas desmenuzadoras, para luego pasar al trapiche. Este jugo es depurando por una serie de filtros; luego se somete a un tratamiento blanqueador y de ahí se coloca en depósitos de cocción al vacío, donde se concentra el jugo; por último, se cristaliza el azúcar del jugo. Una vez cristalizado el azúcar, se extrae el agua restante quedando así el azúcar blanco común que se conoce habitualmente. thumb|Vendedores de guarapo de caña, en Bangladesh. En las zonas donde se cosecha, también se masca la caña fresca, por su jugo; pero también el jugo dulce se vende en vasos o conos de papel poco después de haber sido extraído empleando una máquina con ese fin.
Aipia
Aippia namüin naa wayuukana
Tü süchonkat aipia ekünüsu süpüla nnojolüin laülaamaatüin wayuu, wulesü sule'eru'u tepichi sütüma. Otta shiküin shia tü mürütkat jee kaüsüsü sütüma. Müleka shiküle shia mürüt juyapo'ulu ashütajaasü sütüma. A'lakajünüsü tü süchonkat aippia jee asünüsü tü shirakat süpüla suukalaa ashaa, müleka sü'lakajünüle sümaa paneera anasü süpüla ojuittiraa wuliuuna süle'eruje'e wayuu, asajünüsü so'u ja'rai ka'i. Tü sütakat aippia anasü süpüla yülaa.
Tü aippiakat sulu'u a'lakajuushin anasü tü shirakat süpüla ayu'laa süchounla wayuu otta müsia süchounla kaa'ula otta anneerü.
Tü aippiakat anasü süpüla aainjia luma, piichi, süsa'asü jee sutujunasü. Anasü süpüla aainjia kulaala otta müsia yüüja, otta tü sütakat a'ütaanüsü wanee kasa süka. Wayuu sümaiwa sü'lakajapü'üin tü sü'ükat ma'aka saa'in pitchuushi, pusiasü jee aainjünapü akalü uujolu.
Shi'ipajee sukua'ipa
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Ama
thumb|ama AMA (alijunaiki: caballo) Mürüt pienchi süsa'a, miyo'u sunut, eküshi alama, Wane mürüt e'ejetuu nütüma chi wayuukai; mürüt jümülüin wayuu, jümaiwale'e ma'i aapajuushi namüin naa wayuu eejanaka nutuma chi pülashikai, ja'ujee ni'rüin nümülian wayuu jüka nü'üi, alumajunüshi (sü) jüpüla ee'jenaa, otta müsia jutuma wayuu eekai eein ama jüma'ana, wayuu washirü, kojutushi atumaa ja'ujee amaajuchin, na wayuu epijüliikana otta arüleejüliikana ama, epijashi ama jüpüla e'ejetaa, jüpüla awatawaa, arüleejia, otta müsia apalaalajia. o'nooya. Ama e'ejetuukai (t) anasü ma'i niinase, nujuleenain, nipeyonse, nukutpeetse, nukushpalajana a'nennüshi ma'i walawaire nujuitui chi wayuu ke'ejenakai.ne'ejena sünain a'yatawaa, sünain mekeerüü, ne'ejena sünain alapajaa. ne'ejena wane anüliee, ne'ejena wane pütchipü'ü sünain e'ikajawaa pütchi. Eesü süpüla ne'ejenain wane wayuu toolo otta wane wayuu jiet. Otta eesü müleka nuwa'teerüin sünain tü shaitaa kanüliakat awate'era ama.
Nukuwa'ipa ama nûmaiwa
Chi amakai, etnûshi sumaiwa maka saa'in wane mûrûlû miyo'u,katchinkai ma'i, anachoshi ma'i,uuleshi nia o'upalu'u;antûnanainchi
Karouya
Karouya (alijunaiki: Sinamaica) shia wane mma sulu'u tü mmapa'akat Wajiira, sulu'u Suuria, waapünaa sünain Wenesueela. Yaletüsü shia soo'opünaa 10 msmn, palaaje sünain eeshi chi süchii limuuna otta antüsü sünainmüin Laaka Karouya.
Ama
Nukuwa'ipa ama nûmaiwa
sulu'u karalo'uta,eere akueentajunûin nûchikua, ajûitûshi no'uyaakua sulu'u sûtneese alijuna wattajee.
Karouya
Suwala'ata sünülia shia tü sinamaica sutuma alijuna, ajui'tusu sunainje tü pütchi naapala alijuna nutuma wayuu, chii wayuukai o'unushi wajiireje chamüin karouyamuin sünain ayaata, eere numaatain awanajaanchi taya siina süka maiki, yalejeejatu ajui'tuin tü pütchi sinamaica sutuma alijuna.
Ama
Nukuwa'ipa ama nûmaiwa
Eesû wanee pûtchi na'u,iipûnaa sûnain nûse'eru,Wayuushi, otta jo maalu'u sûnain nûs'erû ,"centauro" amûnûshi,shi saa'a nûliaka
Karouya
Süchiki sukua'ipa
thumb|Anoujaapülee icha Karouya thumb|Shipia palaajewali
Ama
Nukuwa'ipa ama nûmaiwa
sûtûma alijuna wattaje'ewalû. Eesû wanee putchiya'asan, nûchiki wanee ama, awatûshi, katûnashi; "Pegaso" nûnûlia sûtûma alijuna.
Karouya
Süchiki sukua'ipa
O'ttusu sünainjee wane shipia surulaalü San Juan de Guillena amünakat, no'u chi juyaakai 1591, otta süchikejee akumajaanüsü San Bartolomé nutuma chi brigadier Antonio de Arévalo, no'u chi juyakai 1774.
Ama
Nukuwa'ipa ama nûmaiwa
Otta jo tû pûtchi anaka ma'i na'u chi amakai, shia tû "Unicornio" amûnakalû, nia wanee ama ko'uwashi sûnain nii'ipo'u, kattûsû waneeshia
Karouya
Süchiki sukua'ipa
Cha sümaiwa chi virrey amünakai Manuel de Guirior, no'u chi juyakai 1776, müshi, tia mmakat Karouya shia wane mma joo'oka süpüla a'luwajaa. No'u chi juyaakai 1789 eejatü wane süpüleerua surulaarü «establecimiento de Sinamaica» münüsü, jutkatapü'ishi na olojushiika jime otta na eekalü ama'ana pa'a.
Ama
Nukuwa'ipa ama nûmaiwa
nu'uwa.
Karouya
Süchiki sukua'ipa
No'u chi ka'i 19 sünain kashikai pepüreero no'u juyakai 1790, chi virrey José Espeleta de Veire de Galdecino aluwataashi pütchi nümüin chi Rey amünakai süpüla akatajaanüin Karouya suulia tü mmakat Süchiimma, jou müsia eje'ipajiraanüin sümaa tü mmakat Marakaaya, sükajee tia, aa müshi chi aluwataakai sü'ütpüna tia, naya aluwataashi wane karalo'uta real cédula amünüsü no'u chi ka'i 13 no'u kashikai akoosto; mapan no'u chi ka'i 24 sünain akoosto o'ttunüsü sukua'ipa mmakat süka wane anülia San Bartolomé de Sinamaica münüsü. Chejee sümaiwajee tia alijunaka nakumajüin nepia sulu'u Karouya süpüla nekerotüin sulu'u noumain na wayuukana sükajee naapaweein otta aluwataweeshi saa'u Wajiiraka.
Ama
Ama namüi na wayuukana
Tü amakat namüin na wayuukana aküjasü süchiki kapülainyuu, yala'yalaa, kojutaa, anaa, aküjasü süchiki sünain anashin wayuu, chi wayuu kama'anakai shia. Choujaashü süpüla awaraijawaa, ayoujirawaa, ne'ejena. Maka eere wane alapajaa, chi wayuu kama'anakai wane ama, o'unushi saa'u, ne'ejena mûsia shia; arûtkaashi sûnaimûin, jai'tairû wattain shia, motso'osû nukua sulu'u. Nnojotsû aijûnûin wûin saa'u ama; shia tû pûliikûkalû apaakanaka sûpûla tû a'yatawaakalû
E'inaa
thumb|E'inaa 'Tü jietkalü... jia tü atüjaa e'inaa!'
Kasiwano'u
Kasiwano'ulü pütchi suka wayuunaiki Pütchi suka alijünaiki( Culebra sabanera)
Kaalütaa
thumb|[[Panteera Kaalütaajatü.]] thumb|[[Maapa Kaalütaajatü.]]
Tü Mma'ipakat Kaalütaa (Alijunaiki: Departamento Caldas) jiia wanee mma'ipakat saakaje 32 (Apünüin shiiki sumaa piama) mma'ipakat yaa Kolomwia.
Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Ama
Nûshein chi amakai
Sünainjana shakuma
Kasiwano'u
Tü kanuniakalü kasiwano'ula jutuma wayuu jia wane wui joutsu yaya wajiirapüna ja'akasü mojuui jia wane wüi sarattalü junain anamian jia, kawatiralü  wanaale juma wayuu, wüi ekülü wüchii ekai jo'uchoniin waima ja'apüna mojüi ekale ku'uin, eesü piichipa'ale  jia; Tü wui kasiwano'ulu münakalu jia wane wayuu Jusayu naashin na wayuu miyo'uyukana juwaiwainka pulaiwa mma jupushuwa'ya tü murutkalüirua musü aka jüküaipa wayuu.
Yootüsu ma'aka wayuu, eesü jüpulajaale, junain kanülin
Ama
Nûshein chi amakai
Uleena
türiya
woolu
Karouya
Süchiki sukua'ipa
Süja'lajaapan tü juyakalü no'u siikulo XVIII shiajatü eere antüin karalo'utairua chejee Nueva Granada chamüin marakaayamüin. No'u chi ka'i 2 sünain kashikai settiempüree no'u juyakai 1822 eejatü wane kasachiki, wane ouktirawaa eejechiree Francisco Tomás Morales, naya atkaashi nümaa chi Francisco María Farías. No'u chi kashikai maatso no'u juyakai 1864 sünainmüinree kashikai nouyempüree no'u juyakai 1880 shiajatü shikiika mmakat Territorio Federal Guajira.
E'inaa
Tü majayütkaa jutujaain tü e'inaakat ju'utpunaa tü süttüin jia. Tü jiikat, tü joushikat, müsia naa jü'ikana, nekirajuin jünain asuttajaa, ajunaa jama'a, süi, müsia si'ira, atula, müsia e'inaa susu.
Karouya
Süchiki sukua'ipa
No'u juyakai 1901 chi alijunakai Carlos Silverio o'unushi kolompiamüin süpüla aapawaa shikii tü mmakat Wajiira, tia nulu'uwataala chi shikiikai mmakat Cipriano Castro. Karouya eje'ipajiraasü sümaa Marakaaya sünainjee (66km) karateetpünaa jee müsia sümaa Palawaipo'u sünainjee (32km). Kakatüsü suulia Sojotojooya palaa nutuma wane isashii alataka pejepünaa sünain.
E'inaa
Jima'aliikana atüjüshii junainje e'rajaa jainraka lau'laayuu junain ainjaa tü aitaanaka junain ama otta puliikü, ma'aka ja'in turiya, pisalü, sha'akuma, jushenchen, otta jupushuaya aitaanaka nanain mürülü. Atüjüshii aainja wainrenya, uwomü, asonoo, susu, müsia anaataa tü aloojiaka.
Karouya
Eekalü süpüla a'yatawaa
Tü na'yataaka anain na kepiashiikana sulu'u mmakat tia shia tü arüleejaaka mürülü, olojoo jime, tü ainjaaka asiipala jee müsia katto'ui süka wane wunu'u, ayulaa manteeka sünainjee tü kooko amünakat, otta tü süchiika limuuna shia wopuko eere o'unuin tü kasa nnojotka pansaain akua'ipa süpüla oikünüin icha Kolompia.
E'inaa
Tü ei'yatünaka sünain tü sünaka
thumb|Tejido wayuu Jünain tü e'inaaka ei'yatünüsü tü akua'ipaaka tü ano'ujaaka junain tü junaaka, jünain tü jüno'uka, anasü ma'in tü atüjakaa e'inaa yaletüsü tü wakua'ipaka jutuma tia.
Karouya
Eekalü süpüla a'yatawaa
Otta müsia, naa shipiajanaka a'yataashi sünain tü ee'iyataa tü eekalü sulu'u noumain süpüla apasiijaa jee müsia süpüla oojoo shiroku tü palaaka icha uuchejee sünain Karouya. Pejechon sünain Karouya eesü waneeirua mma shiroku tü wuinka müinka saa'in Toas, San Carlos jee müsia Padilla.
E'inaa
Tü ei'yatünaka sünain tü sünaka
Tü e'inakaa shia tü shi'yataainka wayuu sümaiwajatü süpaala woushiyuu wamüin shia tü wa'anasiankaa waima sukua'ipa e'ina eesü e'ina susu, kattoi, süpana süi, shein jee kiaalaja süpüla sujuitajatün anain che'ijaasü wutia otta müsia jiitpai akanajüna münüsia ayateesü tü wakua'ipakat weinshi watüma wapütajatü süpülaa waikeyu watta ka'i wachikipüna suulia amülo'uijaatüin naya eepünalee sünain achajawaa nakua'ipa sulu'upünaa ekirajülee otta müsia natünapünain wane susu, kanasü acheküsü natijain so'u sukua'ipa süna. Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Karouya
Süchiki tü mmapa'akat
Pienchishii tü mmairua eekalü sulu'u mmakat Wajira, Karouya shia tü mmotsoyütka aa'in sa'akajee tü mmakat. Shiakat antünüsü anain palaajee no'u mmakai Suuria, tü nüja'apüinka shia 311 km. Piama sukua'ipa tü wüinka antaka sünainmüin Karouya, wane shia tü Süchii Limuuna otta tü wanee shia wuin chejeeka sulu'ujee Sojotojooya Palaaka.
Waapünaa sünain eeshi chi mmakai Elías Sánchez Rubio, palaajee sünain eeshi chi mmakai Parroquia Guajira otta tü Sojotojooya palaaka, wiinna eeshi chi lamuunaka Marakaaya otta uuchejee sümaa tü mmakat eeshi chi mmakai Almirante Padilla.
Sünülia tü mmakat sulu'u Karouya
alt=sinamaica|thumb|Karouya sawai
Kaa'ulaa
thumb|Kaa'ulaa. thumb|suchikua kaulaa ulerii 2 Kaa'ulaa /Koo'ulaa (alijunaiki:Cabra) tü  kaa'ulaka pienchi su'ui, kachesü, kousu, keichisü, keimatüsü, kaleesü, kouwasü, kasisü, koisü süta eesü sulu'u ishotot, palitat, aloukatat, mutsia jee kasutot ekajasü saaka mojui otta sawanapaa, pala'achon main antasü kaa'ula chaya wajiraje onosü wayuu süma
kanchoulee aa'in süpüla miyaasüü eküsü yosu, parulua otta kayusi. Kanchoulesü main süpüla jamü joutaleu atijüsü ekajawa, Kakulaatsesü wunu ashowajirushi.
Kachonsu piantua süpüla juyakat mioupa süchon aliichajünüsü süchira ayajaanüsü nüsüin wayuu arülejüi, akumajünasu keesü süka, tü kaulakat alatitsü kasa nulia chi wayuu kamanakai thumb|kaula sulu kulaat Apünüsü süpaünain jieyu, otta anaterii sukuaipa kasachiki.
O'utunain shiküin wayuu ekat jutkatüin sünain alapaja jee mira'a ekünüsü nirukü asijushin, jurichin jee kerasüin, otta tü shiyülainka ekünüsü,  tü sütaka kaa'ula akumajüna shiipoloin kasha, touretain,  waimale main kasa anaka nütüma chira mürüt anashijee wayuu ekai kamana. Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Amuuyuu
thumb|amuuyuu de una comunidad de majayutma'ana miniaturadeimagen|Cementerio familiar Tü amuyuuka: Sunülia tü mmapa'akat  eere shi'ikajaanüin na apüshiikana outuskana, wanee mma kojutsü atumaa, kanainjejanasü, mma süttüsü eere eere tü e'iküleekalü sutuma wayuu.
Tü amuyuuka shiyawasesu tü nuurala wayuu jee noummain, tü amuuyuuka kojutusu natuma wayuu, nnojotsu süpüla shikerojaanüin suluu'u jee shi'itaanüin piichi sulu'u, pülasü, eesü saa'in wayuu saa'u.
Nnojotsü ma'i pejein sünain piichi, wattasü suulia; otta jo maka nnojolüin shia miyo'u, e'itaanüsü süpücho'u.
Jorge Luis Pocaterra
Jorge Luis Pocaterra González (wayuunaiki: Jorge Lüii Pükaatera Gonsalee) Palajachikai sünain ashajaa tü wayuunaikikaa, ashaajüi jee ekiraajüi wayuunaiki, ainjüshii karalo'uta suchukuwaje Ekiraaja Akuwaitpaamajatü sünain Anüiki.
Kasoliina
thumb|Surtidor de gasolina. Kasoliina (Alijunaiki: gasolina) ajüitsü sünainjee tü peetürolio münaaka e'eka su'upüna mmakat eikajanaka sülümüin eere ayatanüin sümaa. Tü kasoliinaka anasü süpüla süwatain tü e'ejetüka jee siia suwatain sünainjee wanee mma o'ota sünaimüin waneeya.
Aweerü Jiakomeeta Fuminaya
Aweerü Jiakomeeta Fuminaya (alijunauki: Abel José Giacometto Fominaya) niia chii alüwatakai soou sa'atkaattein chaa mma Süchipküjatü soou mmakat Wajiira, chii sa'atkaattein eikalashi sunain makaa chaa kai 2 eneeroulü so'ü juyaa 2012.
Awopujülü
thumb|D-Link awopujülü. Awopujülü (alijunaiki: router)
Aamaka
thumb|250px|Aamaka Aamakaa (alijunaiki: Cementerio) Shia eere shi'itaanüin wane wayuu eekai ouktüin, otta eere shijitünüin shiipüse natüma naa kasayuukana sünain. Tü aamakaakalü a'wanaja'awaisü sukua'ipa saainjia. Naata sukua'ipa saamaka wayuu suulia saamaka alijuna.
Aamakaa sulu'u nakua'ipa naa wayuukana.
thumb|right|250px|Amuuyuu icha wajiira Natüma naa wayuukana tü aamakaakalü napülajatü naa kasayuukana anainyüü (alijunaiki: cementerio familiar), sulu'usü tü mma noumainkat naa kaamakashiikana. Chi wayuukai ouktüshikai, süpülapünaa ouktüin nia, nütüjaa aa'ulu otta nuchuntüin jalainjachin ni'itaanüin. Sulu'u nakua'ipa naa wayuukana, wanee wayuu ouktapa nia sümaainjachi nüpüshi chi nüshikai, naa nu'upayuukana. Sulu'u tü aamakaakat naya ne'e e'itaanaka naa kasayuukana anainyuu, nnojotsü e'itaanüin wayuu naatajatü.
Maa'ulu yaa, tü sütakat wayuu eekai ouktüin shia tü sukumajalakalü alijuna. Paalainka aainjünüsü süka wunu'u ootoluushi; eesü eekai saainjünüin süka patsua. Wanaa sümaa ouktüin wanee wayuu eeshi müleka nüntinnüle wane nünüike'ejena Ma'leiwa supüla achuntaa naa'u chi ouktüshikai süpüla ni'itaanüin.
A'inralaa sünain aamaka-ouktaa
Tü outaaka wanee kasa mio'ushana alataka namüin wayuu, moju a'in, yaajeechiki pa'inwajirasü tü apüshiika, sünain a'yalajiira sa'u naamaka süma sümojula na'in. Outaiwaa wanee wayuu asitnaatüjülinjatia yootshi suulia jawaimaatüin jee keejumaatüin, süpüla eeinjatüin süka'iya ma'aka türa apünüin otta pienchi ka'i shi'yalajitnüin a'u, shi'ayasaa yalee kettapa süka'lia alü'üjünüsü amouyuupa'amüin, süpüla su'unuin saa'in jepiramüin; jepira, shia mma eere süntüin saa'in wayuu antapayaa müsü tü wayuukalüira, antürasü tü wayuukalüirua eesü e'irukukat kajuyamain sünain alapaja.
Sulu'uku tü outaaka mainma ma'aka saa'in:
Outaa süma ayuuli:
Mayaasü ya'awaa outüin wanee wayuu asitnatüjüinjatia yotshi suulia jawaija shia supula e'irapu'ujatüjüinjatia sa'a apünüin jee pienchi ka'i shiale süpüla shiikünatüin.
O'ojinaüsü ma'aka tü outuin shia süpüla jawawain tü sütaaka eetaaria nüsaa shia sulu'u sütaaka eetaana nüsa'a shia sulu'u sütaka.
Laülaalee tü outsüka, alanitnusu sulüinchen sa'upünaa suulia sülü'üjain na'in.
Nnojotsü arütketnüin erü sü'ütpa'a tü outsukat, joloiweet süta sütuma süpülaijeerü shiaya.
Kasemaasü süpüla anakia süpüno'u sa'in o'unaa jepiramüin, suulia süpütüin sa'inchikii sa'lia süpütüin sa'inchikii sa'u machon mma.
Alüjiapu'u tü amaakaat chamüin amo'uyuupa'amüin.
Sümaiwa nnojotsü eewaajüin nünüiki ma'leiwa tü miisa münaka sutuma aliijuna, saamaaka.
Outaa süka katkouse, eewawaa, pasiruawaa otta e'iyajirawa.
Ashokottunusu süka mainma kasa süpüla nnojolüin pache'in.
Shi'ipajee sukua'ipa
Akotchajülee sünülia:Juyaawusee woumainpa'a
Kasutot
thumb|Kasutot Kasutot (alijunaiki: blanco) es un color que es producto de la suma de todos los colores. Se asemeja al color de la nieve, aunque otras sustancias de máxima reflectancia, como la magnesia y la baritina (sulfato de bario), resultan ejemplos más específicos del color blanco.
Simbolismo
Akotchajülee sünülia:Jüna
Ayaa
thumb|right|[[Shiyaa Juyaa Katatumwa, Wenesueela.]] Tü Ayaa (alijunaiki: relámpago) shiia suchuwala tü juyaa juyaapüle so'ü mma, tü makaa akumüjusu chaa ipünaje soou sirumaka sutuma sütchin juyaa.
Lania
¿Kasa wayuu Lania?
Lania (alijunaiki: amuleto, contra wayuu)
José Angel Fernández Silva Wuliana
Referencias
*
Lania
Tü Lania sümaka wayuu, sulüjejatü tü pütchi alaata (Aliijunaiki palmear) shia tü koroloo sumaiwatka sutuma woushunuu. Lania wanee koroloo kapülainsü sümüin wayuu. Tü Lania münaka sukoroloo wayuu Laülayuu. Lania kekiisü, kasa'asü, kainsü, kajapüsü, kasheinsü, kachepasü, kekuinsü, kajutsü, kanuikusü, tütüsü, kapayalainsü.
Tü Lania münaka Sain Wayuu Sumaiwajattü, shia kapülainka shia suluujee wakua'ipa wayuu.
¿ Kasapüla Lania sashein wayuu ?
Lania sashein wayuu süpüla mainma kasa sümüin wayuu sütuma laülayuu sümaiwattü.
Lania süpüla:
Shimechiria sain wayuu.
Kejiapia, kejiapülee.
washirapia.
Kamaneewapia.
Jaralüü kajapülüka Lania?
Lania sajapülüsü wanee wayuu muloin ,eeshi tolooin jee jierüin, laülain aa'in , kajutüin amüin tü wakua'ipaka.
Apüralasü, nnojosu sikiimain , nnojotshii ainkain , nnojotshii eeküin ekülü asijuchiin , nnotsü sajapümain mainma wayuu , waneesia nee tü awaraiterüin shia ,
Sujutu Lania
Lania shekusü kajutüin sutuma supushualee tü wayuukalürüa, cheküsü kapülain watuma supula kapayalain shia.
Lania kajutsü, eesü suchuntuin eekawaa , yonna , mürülü , tü Lania wamaka achuntüsü waraitaa , awawajetnaa , jee ajaliijaa eekai suchuntüin suluu lapü.
Lania kasheinsü kululu iishosü jee mainma kattouchen süta suluu wanee susu ,kaa mainmain tü süpayalainkaa.
Lania (alijunaiki: amuleto ,contra wayuu) Es un elemento mágico de máximo protección espiritual utilizados por los wayuu, según la cosmovisión cultural posee alto significado en el ámbito de la tradición, la cual esta asociado con la protección de la integridad física y espiritual de los linajes cuando se requiera su utilidad.
Es un amuleto sagrado que se utiliza como protección espiritual cuando surja evidencias conflictivas dentro de la familia clanil tales como:
En el momento de utilizar este amuleto wayuu se requiere cumplir con unas rituales que consta en los cuidados de la persona quien utilice dicho amuleto.
amenazas de extinción
iniciativa de guerras interclaniles
manifestación de sueños entre otros.
Cabe mencionar, en el presente concepto es pertinente categorizar los diferentes tipos de lania concernientes según su utilidad.
Entre los cuales figuran:
lania washiraapi: contra para atraer riqueza.
lania samasamaapi: contra para alejar anergias maliciosas.
lania jashieepi. contra para despertar/ reforzar el espíritu de la valentía
lania kamanewaapi: contra para atraer amistades
lania: Tünapi: Contra para templanza en los brazos para poseer mejores punterias.
lania supula olojoo ( contra para poseer espíritu de ser cazador) Akotchajülee sünülia:Apülajawaa
Atkawaa Woyakaajatü
Tü Atkawaaka ainjunusu chaa kai 7 (Akaratshi) akostoulü so'ü juyaa 1819, saatoü tü suwatale wuin Teatinos, saatoü mma Tunja. Tü atkawaaka ajalajasu suchukuwaje 77 (Akaratshi Shiiki sumaa Akaratshi) kai suchukuwaje ainjunuin tü Outkajapüle chejee Wenesueela nutuma chií ajutalakai mma Simoon Woliwaa, atkashikai sumaa tü alijunayuko kamanakaa sumaiwa tü mmakat Wenesueela chejee Epaainya.
Ameerika Uuchimüin
Tü Ameerika Uuchimüin sotpasuu Wuinka Atülantikaa jee Wuinka Pasiipikaa wanee sunainje wopumüin siia tü wanee chaa wuinpumüin, siia tü Palaaka Kariwe (Mar Caribe) sumaa Wuinka Atülantikaa antusu soou Ameerika Uuchimüin palaamüin sunain siia mólümüin sunain. Sumioüshe mmakat shiia 17,8 miyon Km² tü makaá shiia 42% sumioüshe mma Ameerika siia 12% sunainje mmakat supushuwale, kepiasu sulü 6% tü wayuukaliru soou mmakat.
Sulü Ameerika Uuchimüin eesü 12 (po'loo piamamüin) mmakat, tü shiia: Wurasiirü, Arüjentiina, Woliiwia, Chiire, Kolomwia, Ekuwatoorü, Kuyaana, Parawaai, Peruu, Surinam, Uruwaai siia Wenesueela kaajatu eipaa karalo'üta kalüko mmakat chejee palaa Kariwe müin sain Türinitaa je Towaako kaa pejein sunain Wenesueela saatoü supalaashe.
Tü mmakat antaka sunain Palaa Kariwe shiia Kolomwia, Wenesueela, Kuyaana, Surinam siia Türinitaa je Towaako siia'yaa Kuyaana Püransesa (Mmakat sainjüin Püransia) sumaa Aruuwa, Kurasai siia Wonaire sainjaka Mmakat Molükoo (Países Bajos) tü makaá erajunusu sukaa anülia Kariwe Ameerika'nain Uuchimüin (Caribe Sudamericano).
Siia chejekaa molümüin sunainje Ameerika Uuchimüin tü Wurasiirü, Arüjentiina, Chiire siia Uruwai erajunusu sukaa anülia Konoo Mólümüin.
Chaa soou Mmakat eesü anaa kepia sutuma anaain sukuwaitpaa sutuma ein maima kassa sulü müin sain tü Palaa, tü Wuitushika, eesü washiraka sulü; Kolomwia siia Wenesueela káamanasu Palaa Kariwe, sulüsu tü mmakat Uuchikana Andinoo siia sulüsu tü mmakat chejee Amasonaas sutuma tü makaá eesü maima washiraka sulü tü miamaka mmakat siia maima kassa sulü müin sain Uuchi, Palaa, Juyaapüle Uuchimüin, Shawajale Wuin, Maa Aapünajie, siia ekee ein soou mmakat tuirúa, eesü supüla shiian tü Mmakat Washitshataka soou Maa supushuwayale
Akotchajülee sünülia:Ameerika Akotchajülee sünülia:Sukua'ipa mmapa'akalü
Katnajapü
right|thumb|upright=1.25|Katnajapü. Tü Katnajapü (alijunaiki: León) niia wanee Apürika pa'a.
Akotchajülee sünülia:Wuchi'irua Akotchajülee sünülia:Mürütkana
Albania
Pueulo Albania, es un municipio de Kolomwia, situado en el Wajiira. Es el municipio más joven de este Departamento, junto con el municipio de Uribia, creado el 19 de marzo de 2000. Está ubicada en cercanías de la mina de carbón El Cerrejón. Su Sa'atkaattein es Yan Keller Hernández Herazo.
Clima
El Municipio de Albania posee un clima cálido con lluvias frecuentes entre los meses de junio y julio, y de septiembre a noviembre. Los frentes de lluvia provienen, por un lado del golfo de Venezuela, y por otro, del mar Caribe desplazados por los vientos alisios. En los terrenos elevados, las lluvias son muy abundantes.
Historia
En la época de dominio indígena, esas tierras estaban habitadas por kariachiles, wayuu y kusinas (o cocinas). Bajo el dominio del colonialismo español, estas tierras no eran dominadas por ninguna potencia colonialista de forma regia.
Para inicios del siglo XVI, expediciones europeas surcan el territorio por medio del río Ranchería, al que ellos llamaron El Hacha. La invasión y ocupación de sus tierras estaban bajo la jurisdicción de la Provincia de Río del Hacha.
Durante el siglo XIX, perteneció a la Provincia de Padilla, y después en su totalidad al Estado Soberano del Magdalena, en la Colombia federal. En 1911 es integrado a la Comisaría de La Guajira, entidad subnacional a la que ha pertenecido durante su historia como Intendencia y Departamento.
En la actualidad, por acto de la Asamblea Departamental de La Guajira, el 19 de marzo de 2000 se crea el Municipio, comprendiendo territorios de los Municipios de Fonseca y Maicao.
Resguardos indígenas
Akotchajülee sünülia:Pueulokana Akotchajülee sünülia:Albania
Amüchi
thumb|Amüchi ichaa walerüAmüchi (alijunaiki: múcura) Shia wanee sükorolo wayuu, ainjuushi Suka pootchi, müsüka saa'in posu, süpülajanaijatü wuin.
Suku'majia wanee Amüchi
tü amüchikalü atükünüsü jüka pootshi ishooutüsü asaajuushi chejee anooi. Tü atükatkalü amüchi jia wane laülaachon, atüjaasü jaa'u jukuwa'ipa tia aka pülasüin jia, nnojotsü asaajaanüin ne'e tü pootshikalü, kashajiasü jiitpai ishosü, akolojuna amüinrü tü wayuu koumainpa'akat ma'aka wakawaala jüma kepein jüpüla anashatainjatüin jukuwa'ipa jaainjia.
Sukuwa'ipa namüin naa wayuukana
thumb|Wayuu sünain aja'itaa wuinNnojolüiwa'a süntüin alijuna wattajee wa'akamüin. otta sünaimüin siglo XX amünaka, tü amüchikalü aapanüsü süpüla wuin otta müsia uujoluu sünain kasa wattasalii, ma'aka saa'in, ouutkajawaa, mi'iraa, ojutitiraa majayülü, alapajaa, asalijünaa.
Süchikua amüchi
Tu amüchika akumajünüsü süka potchi ishoulu sirualaa sünulia jotta süü ipa ipaü münüsü atükünüsü süka ajapaa ajünüsü palajana süpüla anainjatün sukumajia suulia tü süwalakajain achuntunusu sümüin tü mma ere'e shia joulun kachisesü wayuu laulayu sümüin suulia mojüin sukuaipa makasain turaa kepein.
Tü amüchika anasü süpüla ajaitiyee wuin mirukuje jotta anajaye süpüla samatüin shia. esü süpüla ousinapa oujolü jotta chisoi nümüin chiraa apüsha wattain. etasü süpüla anajaye pitchushi.
(alijunaiki tinaja wayuu) sükorolo wayuu laülaayuu namaiwajana sünaajaya eküülü, ma'aka sain laüjalü, ishiruuna, ujot, otta musia wuin ainjünusü suka pootchi kanuliasü ipa'ü otta chuuja wanee pottchi sa'usu jalalashi; tü amuchikalü naashin na laülayuukana sukumala jiyeyu müitkala shia ka'ülijanain, akumajuushi sünainje cho'ujawa sümaiwa   sukumajia tü amüchikat ale'eyajüsü shi'ipawaya shia'sa kettapa a'ajüsü suka pa'acha woyotüsú sa'ajia musia süyajünuin shiawase suka uliisha musia suchon ichi süpula ishoinjatuin shia keraapa.
Kasipoluin
thumb
Kaspolüin (alijunaiki: arco iris) chi kaspolüinkai nia  chii akumajakai  nüchikeeje juya, akumajaashi sunainje tu shiraka juya, jiimatushii  iipüna. Ajuitushi süpulatu  niiyulain kaikai. Nuküaipaka lakayasü sülu je'erottuin waimamusia,  tü na'ka, aipiruasü süpushualee, esü ishotolü, wuitusü, maloukatalü, siirumattalü, jeepüsiya, aliitatalü. Chi kaspolüinkai wamuin wayuukana ayuulashii shiimalayaa  juya. Sumusu wayuu.
Chii Kaspolüikai erajunushi  no`u chi kai  1637  nütuma chii alijunakai  René Descartes. kanulia shi atuma sunanjee tia. thumb|kaspoluin to'umainpa
Es oportuno mencionar a este respecto que, el personaje Lluvia (Juyá) es masculino para los Wayúu. Así mismo, que el arco iris está vinculado, para muchas otras etnias sobrevivientes en Venezuela, a una serpiente de agua como la boa [Boa constrictor] y en especial los Pemón, de estirpe Caribe, quienes poseen un interesante mito titulado “Kayemö” que representa el espíritu de una boa que había comido a un niño de la etnia y luego de cazada fue descuartizada y parte de su piel distribuida entre varios animales de donde tomaron el color de sus pieles o plumajes. En el mito “La lluvia y los agujeros de los jokooche'e” se menciona que Pulowi es enemigo de Juyá y es “ella quien le impide llover. Cuándo el truena, cuando en la tierra en la que estamos se pone a temblar, ello quiere decir que Juyá llega cerca de ella…Pero se dice también que es el arco iris el que se opone a la lluvia.”  Cita el autor M. Perrin que por contraposición  a la época de sequía, Juyá es la lluvia. “El la personifica. Por el contrario, Pulowi está explícitamente asociada a la sequía y a la estación seca. Ella está ligada al arco iris. Por su intermediario, o aún directamente, aquella se opone a Juyá e intenta impedirle que llueva”.
Juransiiku Miranta
thumb|upright|Juransiiku Miranta. Juransiiku Miranta (alijunaiki: Sebastián Francisco de Miranda Rodríguez) (Karaaka, 28 Maatso 1750 – San Fernando, Cádiz, 14 Juulia 1816) conocido como Francisco de Miranda, fue un político, militar, diplomático, escritor, humanista e ideólogo venezolano, considerado «El Precursor de la Emancipación Americana» contra el Imperio español. Conocido como «El Primer Venezolano Universal» y «El Americano más Universal», fue partícipe de la Independencia de los Estados Unidos, de la Revolución Francesa y posteriormente de la Independencia de Venezuela, siendo líder del «Bando Patriota» y gobernante de la Primera República de Venezuela
Akotchajülee sünülia:Wenesueela
Ekirajiapülee Suuria
thumb|upright|Shiyaakuwa LUZ Tü Ekirajuiapülee Suuria, LUZ (alijunaiki: La Universidad del Zulia) shiia wanee ekirajapüle taashi'akuwaitpaa, antunusu anain soou mma'ipakat Suuria ein Wenesueela, shiia wanee ekirajupüle sumüin eke ein; antusu anainwa 65.000 ekirajanusuka sunain püreekürato siia posskürato, eitajushii sunain 11 pakuttade sulü tü alijunapiapa'a Marakaaya siia piama nu'uküleo, wanee chaa alijunapiapa'a Kawima siia waneeyan chaa Puntoo Pijoo, mma'ipakat Patkon. Eesü sunain 27 koleejia, ekirajasu anainwa 56 kareera kapülajanaka siia 100 posskürato.
Eesü sulü 4.000 ekirajakat; eesü sunainwa tü aküjaalana pütchii supüla aküjaa tü alataka alüpüna tü Ekirajupüle Suuria, müin tü Karalo'uta LUZ, antaka sumaa Kai'iwai Shimüinsuka (alijunaiki: Diario La Verdad); Raawia LUZ, walekerü: https://web.archive.org/web/20181115120440/http://radio.luz.edu.ve/, sulü tü rialü 102.9 FM sumüin Marakaaya, 97.5 FM sumüin San Rapaeelü Majana jee 107.9 FM sumüin Puntoo Pijoo; Tvluz shiia ein erajunüin sunainka siia ein suwalekerü Tü Ekirajupüle Suuria shiia http://www.luz.edu.ve ein eiyatunüin sukuwaitpaa LUZ
Suchajaaka achiiki tü Ekirajupüle Suuria
thumb|Estudiantes Wayuu en LUZ
Tü Ekirajupüle Suuria sunainje suchajaaka shiiesü tü ekirajaaka alijuna soou mma'ipakat Suuria, tü makaa shiia:
Pakuttade siia Kareera kanainjeka
thumb|Universidad del Zulia*Aküronomiia:
Tü Ekirajupüle Suuria, eesü sumana wanee püroyectaa supüla akumaja wanee shipiia LUZ chaamüin suriiamüin sunain Wuinka Marakaaya, ein tü mma'ipakat Suuria, supüla anaateraa tü achajawa ekirajapüle uniwersitariio siia apaa sumüin tü mmakat makaa ekirajaale majutüin
Akotchajülee sünülia:Suuria
Yuupa
thumb|Líder tribal Yukpa. thumb|Mujeres Yukpa en una danza tradicional.
Tü Yuupa (alijunaiki: Los Yukpa) jiia wanee Pueulo kusina'ameerikajatü ko'umainka soou Uuchipüirüa Perijaa, pasanain sunain pürunteraa sumaa mmakat Kolomwai siia mmakat Wenesueela siia sunüikipüle sunainjesu tü kusina Kariwe. Tü alijunaka sumajusu ¨Motilones¨ kajamüin moi'sü shikiipüna, tü anuliaka makaa apanusu sutuma alijuna sumüin supüshuwale kusina, müin sain tü Bari, erajunusu sukaa anulia Chakes, Makoita siia Eirokas.
Joolüpuna tü kusina Yuupa kepiasu soou mma'ipakat Suuria (Palaamüin-wopumüin sunain Wenesueela), siia jünain Depattamenta Cesar (Palaamüin-Orientala sunain Wenesueela).
Chii alüwatashikai Kasike niia chii Kapeta. Eesü wanee ainjakai sukuwaitpaa yonnawa, jayeechi siia awajaa, niia chii Toraima, siia wanee Tuano erajakai sukuwaitpaa piachii siia erajakai wunü supüla wanülü. Sunain sukuwaitpaa Yuupa, nnojotsu ein wanee kamanakai sutchen sunain kassa, tü apüshika alüwatasu so'ü sainjala, tü apüshika nnojotka sunain'pünain yuupaka e'enajaanusu sukaa anulia Yuko (alijunaiki:¨Enemigo¨)
Ein shipiaka yuupawai ee apüshi ee mioü, chii shi'ipolojekai niia chii Piachiikai kanüiki'püle sunain kassa alataka sulü tü outkaja sutuma yuupakalirua, sa'atou jutkat'su tuwaneirü apüshiirua Yuupa, eesü shipia apüshiikalirua pejee nunain chii Piachiikai, tü apüshika yuupa akatalaa'sü sukuwaitpaa suliia waneeirü kajamüin ees koottira sunain nupüshi nee. Sutuma sukuwaitpaa alijuna, tü yuupakalirua joolü wattawasü shipia, sutuma makaa eesü motüin sukuwaitpaa sumaiwajatüka, tü yuupaka jintülüin nnojojasü sutijain jamüin nukuwaitpaa kaa yuupajewai shiiairüa.
Ekü musuu sukuwaitpaa yuupawai, müin tü sunüikika, outkapüle sutuma, shiiatain siia suwajaaka anain, ayulia tü achuwajaa mojüi supüla apünajaa kassa
Su'umain Yuupa
thumb|Yuupa joyootusu
Tü su'umainkat yuupakalirua sumaiwa chejesü wayee so'ü suwatale wuin Cesar sunainmüin Wuinka Marakaaya. Tü yuupakalirua ounusu suliia su'umain sutuma tü ayatawa mineríia, tü makaa so'ü siküla XX, eesü ayuule siia jaamü soou Pueuloka yuupa; joolü ei'paa müjulasuka sunain mma Uuchipüirüa Perijaa sutuma tü apünajaaka supanaa koka, tü ayatawa karwon siia eke ein.
Chaa Wenesueela, tü yuupakalirua kepiasu sa'atou Uuchipüirüa Perijaa, ipunamüin sunain palaa souje 150 anainmüin 1.300 msnm. Ein Kolomwia ipünamüinsu soou Uuchiirüa, anainmüin 1.900 msnm.
Münusu kaa tü yuupakalirua chaa Kolomwia antusu anainmüin 6.000 yuupa; sutuma ayawajusüka DUSAKAWI so'ü juyaa 2008, siia jünain Wenesueela ayawajunusu 10.424 yuupa sunain juyaa 2001
Shiiatain Yuupa
Ayatasu jünain apünajaa, tü yuupaka a'ajüsu siia suchikeje atapajusu sukalia juyaapü so'ü kashii apüriirü siia maatso, palajana apünajusuirua maikii siia kepeshuna, suchikeje ai'i, apünuinka shiia tü kinewa. Tü a'ajaka sumaa wuin sutuma yuupakalirua ayatusu joolü müin, siia eesü sumaa tü alojaa, ekü musuu tü mürülaka
Tü yuupaka alojusu sukaa jatü (alijunaiki: Flecha), alojusu jimee sukaa ansuweloo, e'eka kassa apünajaaka. Tooloyuko ayatasu sumaa a'ajawa, alojaa siia ainja womaa, pichii siia tü jieyuu yuupa apünajusu siia aimajusu aapain siia ainawaa
Sunüiki Yuupa
Akotchajülee sünülia:Wayuu naatajatü akua'ipa
Ayaakuwaapalajana
thumb|Ayaakuwaapalajana. Ayaakuwaapalajana (alijunaiki: Álbum Fotográfico) Shiia wanee katpeeta (Ees ayatüin wanee Karalo'uta) ein anajanüin ayaakuwa supüla erajaana ma'apaan.
Akumujushi sukaa maima karalo'uta ein ayujunüin ayaakuwa siia eitanaa sulü, tü sukuwaitpaa karalo'utaka awanajasu sunain alatüin juyaa. Chaa sumaiwa tü karalo'uta shiia nee katton ee cheein, eitanusu sulü sumaa shii'itaya supüla suchecherain sulü tü ayaakuwaapalajana. Sulüpa shiia eitanusu wanee karalo'uta seraa supüla anaainjatü ayaakuwa so'ü maima juyaa, shirüin ee eraajein siia eke ein.
E-karalo'uta
thumb|Lector de e-book. E-karalo'uta (alijunaiki: Libro electrónico, e-book) es una versión electrónica o digital de un libro o un texto publicado en internet o en otros formatos electrónicos. También suele denominarse así al dispositivo usado para leer estos libros, que es conocido también como "e-reader" o lector de libros electrónicos.
Leechi
thumb|Leechi Leechi (Alijunaiki: Leche) Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
Facebook
thumb|Facebook. Facebook shia wanee waleketpülee süpüla antiraaya sümaa po'lootuashaanain shikii miyonniirua ka'yataayakalü. Eesü süpüla sü'ttaain wayuu eeyaakalüjeene'e atijain mojukuu müsü ashajaa süka komputatoora.
Juriicha
thumb|250px|Juriichi Juriicha / Juriichi (alijunaiki: vísceras de ovejo fritas con cebo o aceite) shia wanee eekülüü, aainjünüsü sünainjee shiyülain sümaa shi'irüku annerü, otta müsia ka'ula. E'itanüsü; sülee, süpana , susoso ,saa'in , so'ooroloin , süliiputche, sumuchetse jee süwüi.
Saainjiapala tü juriichikalü
Palajanaa, o'lojuunusü süka wüin tü shiyülainka süpüla wüleinjatüin shia; süleeka otta müsia tü süwuïkalü o'lojuunusü jee oijünüsü süka wüin jaisü; o'yonojunüsü jouyuwai supushualee, süpüla sujuriichajünüin, suka saüsüka , eesü sujuriichajünüin süka see'ita , cheküsü sujuriichajünüin palajanaa tü susoso, supüla nnojolüin samantüinjatüin shia; O'yotunaka yotchon  wúin shira süpüla jawawachoinjatüin tü süleeka jee süwüi , eitanüsü ichii shemetia. O'ulaanüsü sünain poolotuin shia. Motsopa shira, ajuriichijasü shimiiwaa süka saüsü. ekünüsü sünain jain, samatüle shia, aseepüjasü.
Saiwana tü juriichikalü
Ekunüsü jo shia, sumaa wuiirü, yaja, areepa, ai, roo, püla'ana, piruuwa, kineeya a'lakajuushi. Eesia maiwanain shia. Sünain kottirawaa, alapajaa, e'itanüsü areepa a'ajaaushi, ai alakajuushi, otta müsia roo, sa'ato'u. Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
Estercilia Simanca Pushaina
Estercilia Simanca Pushaina joüsu chaa juyaa 1975 sulü Rancheriaa Paraisaa soou mma Kaisemapa (Wajiira Molü), ashaajusu achiikipüle siia achiikijatu'anaa. Ayatasu saaü sukuwaitpaa'alijuna siia sukuwaitpaa ejatüle shiia, tü makaa shiia shiiatain akanaajaka atuma: "Asurütna Wanee Jintut Joü" (Encierro De Una Pequeña Doncella) chaa so'ü Atülantika 2003 siia ekerotusu Anainwa IBBY chaa juyaa 2006.
Estercilia Simanca Pushaina sushajuin tü Karalo'uta "Aküjusuu Matijain Ashajaa" (Manifiesta no saber firmar) suchuwaje wanee kassa alataka chaa juyaa sumaiwa chaa Mmakat Kolomwia soou Wajiira kolomwiana, musuu suchukuwaje: Waneeiru alijuna kamanaka tü akumuja sukaraloushe Wayuu, ounusu chamüin Wajiira chaa juyaapüna 70, tü alijunakaliru shi'itain suyashe supushuwaleya wayuukaliru so'ü kai 31 tisiempüreolü, tairu nojolüin shiian shimüinsuka suuyashe.
Tü makaa supülasu akanajaa tü alüwataka soou Wajiiraka so'ü juyaa makajatü, tü anuliaka eitanaka sumüin Wayuu shiia: Rapa Hieloo, Motusierra, Kosiita Riika, Monaa, Korilaa siia maima anulia mujusu soou Wayuukaliru. Maima Wayuu makaa atuma tü alijunaka, joolü sutuma karalo'utaka sutijaipaa supushuwale Mmakat Kolomwia siia Wenesueela kajamüin shiiatain Estercilia Simanca Pushaina.
A'ttalee aamüinre
Antüna'ama tü ashajütka Estercilia Pushaina
Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
José Prudencio Padilla
José Prudencio Padilla López (Wayuunaiki: Jusee Pürutensio Padiya Loopes) Joüshi soou mma Süchiimma chaa mmakat Kolomwia so'ü kai 19 Maatso so'ü juyaa 1784 – Ouktushi chaa Wokotaa, Kolomwia so'ü kai 2 Outuuwüre so'ü juyaa 1828.
fue un prócer de la independencia de Colombia y Venezuela y un wayuu que liberó a los habitantes de Maracaibo del yugo de España. Fue el héroe naval durante la Campaña de Independencia liderada por Simón Bolívar, creador de la Armada Nacional de Colombia y primer Almirante de la Gran Colombia. Hijo de Josefa Lucía López Uriana, originaria de la Makuira y de Andrés padilla, afrodescendiente proveniente de República Dominicana.
Los restos mortales del almirante José Prudencio Padilla descansan en la catedral de Nuestra Señora de los Remedios de Riohacha, la cual fue posteriormente declarada como Patrimonio Nacional de Colombia. La plaza principal de Riohacha también lleva su nombre.
Akotchajülee sünülia:Achikii Wenesueela Akotchajülee sünülia:Achikii Kolomwia
Atkawaa Karawoowajatü (1821)
thumb|"Batalla de Carabobo" de Martín Tovar y Tovar. Atkawaa Karawoowajatü (alijunaiki: Batalla de Carabobo) Shiia wanee atkawaa supüla ajutala sukuwaitpaa Wenesueela sajapülü tü alijunaka chejeewai Epaainya, chii kamanakat atchen niia Simoon Woliwaa palajanachikai sunain tü makaa.
Chii palajanakai so'ü Wenesueela niia Simon Woliwat siia Mikelü Toree so'ü Epaainya. Tü atkawaaka tü alaatusu so'ü kai 24 juniiolü so'ü juyaa 1821 chaa mma'ipakat Karawowaat pejee sunain alijunapiapa'a Walensiaa; sunain tü atkawaaka makaa, akettajunusu sukuwaitpaa Mioü Kolomwia siia supüla anaata sukuwaitpaa Karakas siia supüshuwayale mmakat joolü Wenesueela; tü wanee atkawaa so'ü sujalaja'jie suliia sutchen Epaainya soou Wenesueela alaatusu soou Wuinka Marakaaya sunain tü Atkawaa Wuinpüleka soou Wuinka Marakaaya (alijunaiki: Batalla Naval del Lago de Maracaibo).
Müin shiia ajalajuin tü atkawaaka so'ü waneeirü kai chii Simon Woliwat ne'enajüin nupüshika ejetsitaa supüla atkawaain so'ü mmakat Marakaaya kajamüin tü Mioü Kolomwia sa'apain tü mmakat Marakaaya chaa kai 28 eneroülü so'ü juyaa 1821
Atkawaaka
thumb|Batalla de Carabobo
Wattachompa so'ü kai 24 juniiolü so'ü juyaa 1821 chejee ipüna soou Uuchika Anaa'oulü (Cerro Buena Vista), Woliwat nirajoulü jamüin sukuwaitpaa sutkalee tü alijunaka epaainyajewai, kettapa erajaa mushii kaa nojolerü antuna anain suriiamüin siia shi'ipoloje.
Müin shiia nulüwataka anaatera tü ejetsitaa wenesueelajewai supüla ekerolia sulü wopükot wuinpumüin shire anta ee nojolüin shirüin tü ejetsitaa epaainyajewai; anaas numaka Simon Woliwat kajamüin tü alijunaka nojotsu sutijaa'ou yaalain tü ejetsitaa wenesueelajewai, tü shi'ipajeka antaka palajana shiia tü watayon numaanaka Paes siia Serreña (Paez y Cedeño), siia tuwaneirü supünalüsu eipoloje sunain tü ejetsitaa epaainyajewai supüla atkawaain palajana.
Aleyajanaa tü 1na. Atkasuka siia Alejaa Suliioü Wurkos (Burgos)
thumb|Altar de la PatriaSutijapa'ou tü ejetsitaa epaainyajewalü, alüwatanusu atka tü watayon Wurkos chaa ipunamüin sumaa Jashichisuka Apüree (alijunaiki: Bravos de Apure) kajamüin tü jashichisuka Apüree shiia shiikika palajana sunain tü ejetsitaa wenesueelajewai, tü alijunaka supüla anta sunain tü ejetsitaa wenesueelajewai sulatirüin tü suwataleeka wuin Karawowaat.
Tü sutkalee Wurkos emetutshatasu, sutuma tü makaa tü ejetsitaa Jashichisuka Apüree ounusu piantua, tü makaa alaatusu sun'tapa tü watayon Alojushi Inkülesu (Cazadores Británicos). Sunain tü atkawaaka tü watayon Jashichisuka Apüree siia sumaa Alojushi Inkülesu, ouktushi chii Kumantante Tumas Farriar (Tomas Farriar) siia 17 (Poloo Akaratshi) wariaa epaainyajewai; sutuma tü ees supüla akumujunuin suchukuwaya tü sutkalee siia achajaa sukuwaitpaa jamüinjatü so'ü supüla akanajaa tü atkawaaka musuu sutuma numajatnukaa Paes. Müin tü watayonka Wurkos antusu sumaa ayurajaa tü watayonka Inpante siia Hostalrich; kaa nojotsu supüla sukanajuinjatü tü ejetsitaa Wenesueelajatü kajamüin apünuinsu sutchen joolü sumaasu Jashichisuka Apüree, Alojushi Inkülesu siia Ajutakalirü.
Kaa müin shiia atuma, tü alijunaka sulüwatain supüshuwayale suwatayonshe sunain atkawaaka, müin sain tü watayon Pürinsipe, Warwastra siia Inpante atka musiia sunain, sa'as suchiiki kajamüin maima patüriota numajatu Woliwat; tú alijunaka sulüwatain tü watayon achiruajatüka, yaleje ounusu kajamüin ouktusu maima ejetsitaa sutuma numajatuka Woliwat
Oünaa Natuma Alijunaka
Kaa müin tü sukuwaitpaa alijunaka, apalitchonjasu kajamüin maima tü ouktaka sajapülü ejetsitaa Wenesueelajatü, tü numajatuka alijunaka ounusu kamüshein suliia oukta.
Sujalaja'jie chii Tore münakai nulüwatain tü watayon Ajutaka Sunain Reikai (alijunaiki: Lanceros del Rey), atka sunain tü ejetsitaa chejee Kolomwiaje tü watayonka ounusu apattajain sunainje müin sumülian siia mojüin sukuwaitpaa, katchenshatasu numajatuka Woliwat.
Akotchajülee sünülia:Achikii Wenesueela
Aüliijana
Aüliijana jüka wayuunaiki collar jutuma alijuna junulia jüpushuaya tü aüliijanakalü juma'anakalü wayuu jükorolo wayuu anajananüsü julu'u pachiisha wainma ji'ipa'apa tü aüliijanakalü eesü tü kanuliakalü sattapierü, manaliaa, tu'uma, kasushii, jüpüshuaya tü kakuunakalü aüliijana münüsü jütüma wayuu
Tü koroloo ojü'üteriakaü wane akuaipaa ekale miyo'ouin mma'aka jain kasachiki, pa'ünaa,asiiru, keewani,
müinka eere jülatuin makalaka tia yaasü aapünuin tü aüliijanakalü, jüjütaayasü wane Putchi mi0'u julia jülatüin wane aküaipa ekale mojuin julia ein wane kasachiki.
Tü aüliijanakalü esü jüpüla jüma'anain jieyuu otta tooloyuu
Katünasü
thumb|Katünasü [[Air Force One]] thumb|Katünasü [[F-16]] Alijunaiki: Avión
Juunio
Juunio (alijunaiki: Junio) Nia chii aipiruakai kashii suluu apunuin shikii. shiaa palaa pienchikai kashi sumaiwajattka natuma naa romanokanaa.
Juunio (alijunaiki: Junio) es el sexto mes del año en el Calendario Gregoriano y tiene 30 días. Este mes era el cuarto en el primitivo calendario romano y recibió el nombre que lleva según algunos en honor de Lucius Iunius Brutus, fundador de la República romana, mas otros creen que era llamado así por estar dedicado a la juventud y no falta quien opina que tomó su nombre de la diosa Iuno.
Akotchajülee sünülia:Kashiirua sünain juya
Aleemasain
Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Leiqui Uriana Henríquez
Referencias
Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
Juulio
Juulio (alijunaiki: Julio) Nia chii akaratshikai kashi suluu shiyawashe juyaa natuma naa alijunakana suluü apunüin shikii waneshimiun; shia palaa tu apuniunka kashi sumaiwajattka natuma naa romanokanaa.
Juulio (alijunaiki: Julio) es el séptimo mes del año en el calendario gregoriano y tiene 31 días.
Originalmente este mes era el quinto del primitivo calendario romano y se llamaba Quintilis. En un principio, comprendía 36 días pero fue cambiado a 31 por Romulus y reducido a 30 por Numa, señalándose finalmente los 31 que tiene ahora por Julio César. En honor del mismo (Iulius Caesar, en latín) que había nacido el día 12 del mes, fue renombrado a "Iulius" de donde deriva "Juulio"
Akotchajülee sünülia:Kashiirua sünain juya
Keesü
thumb|Keesü Keesü Akotchajülee sünülia:Eküülü *
Kayuusi
alt=Planta|thumb|Cactus Kayuusi (alijunaiki: cactus) sünülia wane wunu'u jouutsu wajiirapünaa, shikajüin mürülü jalouisü sümüin wayuu, sünainje tü kayuusikat ayunnusü yotojolo süpüla piichi, süpüla luma, sümaiwa tü kayuusikalü ekünapü'üsü tü süchonkalü eesü shi'itujunule süpüla ekünaa, aainjünüsü süpüla asünaa, kachonsü waneepia jou'usü sa'apünaa mma eekai ataishiin.
Wunu'u wainma watshuapa'a ekaajui juchon jutuma wayuu ekünüsü jakütülee, eesü ju'ujunüle jüpüla asünaa, müsia jiküin mürülü a'latünüsü jütüna aakajünüsü jiipüse jika müsia ma'aka ja'ain paa'a, anneerü, kaa'ula, tü kayuusikat matüjüinsat josoo maalü, wuitüsü waneepia ja'itairü joutale'ulü waima kasa anaka apüla tü wunu'ukat.
E'isuttajaa
thumb|250px|sukuipa asuttaja thumb|250px|left|Shisuttain to'ushiinu E'isuttajaa (alijunaiki: hilar) tü e'isuttajaaka shia tü awaleerajaka jiitpai süka isutta sutuma wayuu, joyotüsü süpüla awaleeraja, sünaatüin sünain süpü'ü tü isuttaka, piantuasü sukuaipa tü jiitapaika süpüla awaleerajüna, oko'ojünüsü shiipaaya süpüla sainjünüinjatüin mapa sü'i kayülainsü, pi'itouyaa, keinñaasü otta a'naa susu süka.