cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jayeechi
Jayeechi süpüla ee'iyataa akua'ipa
Tü jayeechika ei'rajünüsü süpüla aashajawaa saa'u tü kasa e'raajünaka sutuma wayuu, makatka tü amüraajawa jieyuu, mujaa aa'in, arüleeja mürülü, yanama, süchikuu napüshi, süchikuu e'irukuu, otta süchikuu kasa eekai naküjeeka achiki.
Jayeechi (pütchi süka alijunaiki)
Los jayeechi son unos poemas compuestos y vocalizados por los jayeechimaajana, cantadores bohemios que desarrollan el arte de interpretar una suerte de leyendas románticas cuya extensión no tiene límites, lo interpretan hombres y mujeres por igual, jóvenes y adultos. Entre los variados temas que inspiran el canto se tiene la narración de los acontecimientos más resaltantes ocurridos en la tierra de los wayuu, los sentimientos, romances, personajes heroicos conocidos, los bienes que se tienen, riquezas, los elementos culturales y otros temas de interés para el pueblo wayuu.
Los jayeechi son unas composiciones que interpretan los wayuu a través del canto, no está escrito y se ejecuta sin el acompañamiento de instrumentos de ningún tipo. Los intérpretes producen un sonido gutural con sus gargantas que van armonizando a medida que canta, lo hacen con la boca cerrada y haciendo salir el aire por la nariz que produce la típica geminación nasal que suena de esta manera ¡mmm, mmm, mmm...!
La armonía rítmica del jayeechi tiene lugar al repetir cierto número de veces palabras, frases, y versos; además de irle agregando unas terminaciones usadas para este fin solamente como en este ejemplo.
Chocho
thumb|Chocho chocho:(trompo wayuu) mi'iroui ayulu'ushi sünaijee aliita eekale ko'oyoin ke'ichisü wunu'u eekai lotuin ko'usu niatapa'a mi'iroui sutuma wayuu ashaitiee shimi'ira tooloyuu e'iyatia sukuiapa wayuu.
Jayeechi
Jayeechi (pütchi süka alijunaiki)
anüüsa'aaa anüüsa'aaa anüüsa'aaa...
süchiwaneee...wajiiraaa, wajiiraaa, wajiiraaa, wajiiraneee, wajiiraneee.
Chocho
Chocho: (trompo wayuu) jimi'ira wayuu akumajuushi jüka aliita eekai ko'oyoin,ayonnajinnushi jüpa'a wattchuashii, otta nia numaiwale'e ojuitüshi jünainje nukuaipa patsua numa yolujaa pülaiwa'a mma, süütnapüna eein tü kanüliakat pülashoüt wane Jümaapüna tia aneekünüshi sekurut nutuma maleiwa jünainje Ja'anain nukuoma Jüpüla nian jikiipü'üjanain naa wayuukana jumaa nütüjala.
Jayeechi
Jayeechi (pütchi süka alijunaiki)
Estas composiciones son unas inspiraciones poéticas de los mismos cantautores o de otros autores, en el que pueden participar tanto hombres como mujeres, adultos y jóvenes. En los jayeechi se refieren a acontecimientos cotidianos que le ocurren a los wayuu, también interpreta hechos sobre los territorios, fortunas, los atributos de la cultura misma y muchos otros eventos relacionados con las hazañas vivenciados en la cultura wayuu.
Shi'ipajee sukua'ipa
Akotchajülee sünülia:Jayeechipülee
Chocho
Chi sekurutkai nia palajachika wayuu jünain atüjaa akümajaa kasa jüpüshuaya nümaiwa jiasa'a yaleje kanainshi naa'in yoluja jünainje tü nütüjainkat asunnawaisû tü nukümainkalû nutuwa yoluja
jiasa'a jo'u wane ka'i nukulajaapa sekurut jüma tü aku'aipaakalü jaali jüsünnüin nipia nüsakitkaa yolujaa kasain kanainjein nia mojulaain nümüin sekurut, jiasa'a nümaka yoluja to'ulajeechi pia mu'inka pi'iyatüle tamüin wane pukumain eekai naatajatüin, juulia tü pipiakat numünaka sekurut iraakai pia atüjashikai ma'i nümunaka.
Süpülajana yootirawaa
Püjüttaa eere kamalain pümüin yoota wamaa otta süpüla pütüjaai saa'u tü wa'yataainka
Je'yulu
Je'yulu wuna'apüjachi|thumbnail|right alt=mashunusai|miniaturadeimagen|Je'eyulu anoujachi mashunuusai Je'yulu / mashunuusai (alijunaiki:alacrán) chi kanüliakai je'eyulu jo mashunuusai jutuma wayuu nia wane wuchi jashichi joutchi ja'aka mojuui yaapüna wajiirapüna, nia wane wuchi malo'ukatai joutchi julu'upuna jüta wunu'u eekai ittüin otta eere jo'uluin ulumaachi ma'aka jain jüpana wünu'u o mojüii ekale küin otta müsia jülu'upuna isho'u ekai joucheniin.
Süpülajana yootirawaa
Yootirawaa sulu'upüna telegram
Je'yulu
Chi je'yulukai nia wane wichi aletüshii wayuu juka nüsi muinka nipettünule, a'isü nüto'ou muinmka nile'etüle wayuu, eeshi nojottüle wayuu juka jai tü nitünacheinkalü.
Emiirua
Shia tü wachon chiiruajatkat shimiirua tü epayaakat. Emiirua türa münüsü sütüma wayuu eepünaale shia waraittüin. Akotchajülee sünülia:Ayaawatia wapüshi
Je'yulu
Wainma tü wuchi meematakalü meematakalú nain chi jeyutkai junain kanülia'ya muin naya wane'ewai.
Süpülajana yootirawaa
Yootirawaa sulu'upünaa WhatsApp
Je'yulu
eeshii wane tekülepü munushii naata numuin chi nuulia chi je'eyutkai je'e mma'apaa ekale mjüipa'ain joutchi wunatpüna otta uch'oupúna waneejatü nütapa'a nuulia chi mashunuushaikai, nia wane wüchii sawaachitai, ale'etüshi jüka nüsi muinka nipettünule, chii wuchikai chi wuna'apüje'ewai junain mutsiayatailin nia jashichi niaya'a mushia nain chi je'yulukai jiasa nüle'etüle wane wayuu mayeinsü nutuma ai'sü nuto'o,
je'eyulu: kepiashi julu'upüna jüta wunu'u ekele jüluin otta ja'akapüna korolo ekale matüjanin o'otojoona eeshi nike'erolüle piichipa'a muinka eere wainma yarutsü ni'iruin yalashi anu'ujülain.
Tekülepü: kepiashi julu'upüna juwakala potchi, julü'ü ishou, kayu'ulaaleshi jawaipünaa jüpúla awaraijawa. Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Chocho
te'iyateerian nümaka sekurut Jünain nuchuntuin kaaliwa nümüin aliita, niasa'a aliita naapaka nuchon, püchajaa nükua'ipa chii nnojoleechi pia nükanajüin yolujaa numünaka sekurut.
Semaana Santa
upright|thumb Semaana Santa (alijunaiki: Semana Santa)
Chocho
jiasa yalejee noochootka jo'u aliita sekurut, ni'itaka wane wunu'u jiaakuaya ni'ichi jiasa yaaje nuyulaaka chocho ayulaashi jünainje ji'ira niki sekurut maleeka ke'irain chi chochokoai ashatuushi jünaijee jujuuula niki sekurut Jümaiwa. (Relato del docente Juan Fredy Vandeblanquez Ramirez, 17- 09- 22).
Epaya
Nia chi wachon jemeishikai palajana otta tü wachon palajatkat. Na wayuukana talatshii namaa nachon ne'irumakana,eesüjase ekawaa wana sümaa nujuittüin wane jo'uu yaa sa'uu Mmakat. Akotchajülee sünülia:Ayaawatia wapüshi
Luma
alt=Lugar de encuentro.|thumb|upright=1.25|Espacio Acogedor de encuentro y concilio. Luma Luma (alijunaiki: enramada) Tü lumakalü shia eere suutkajaain wayuu, jemioushi, eere anain süpúla yooto, koottirawa, anaata sukua'ipa kasa. Numuin wayuu shiawasee anaa, lotusü tü münaka suupüna, kojutusü aantirawa e'iruku sulu'u. Tü wunüuliia sa'ayaka luma, shia suttia tü pütchi shiimüinsüka, anaatiee wanee kasa. Müsia tü saapüka tu lumaka musükasain tu ayawajawakaa ain, aapaka pütchi Sulu`u painsawa.
Süpüla akumalaa wanee luma:
alt=LUGAR FRATERNO|left|thumb|upright=1.25|Lugar de aprendizaje.
Süpüla akumaja wane luma che'ijaasü outkalawa süpüla yooto suchiküa, sukümajia, e`iyatunajat shiiakua jamüintuin shia. Esü ayanamaja, sünain akaliijirawa natuuma naa tooloyuukana.
Nuuputayasü tu na'anasianka supuna tu nulumasheeka. Tu lumaka Che'ejasü enjatuin Shia weinshii, suka sumaneein Shia wayuu.
Malawain
Sünülia wane wunu´ulia miyo'u malokkatsü tü süsiikat sünain wattain saali sünain tü süpanakat. Tü wunu'uliakat anasü süpüla aainjia miichi tü sütünakalüirua sümaa tü süsa'akat müsü aka sa'in tü cañaguate sümakat alijuna. Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Choote
thumb|Choote. Tü Choote (alijunaiki: achote, onoto, bija) es un árbol de las regiones tropicales de América, cultivado específicamente en Colombia, México, Venezuela, Ecuador y Andes de Perú desde la época precolombina. De su fruto se obtiene la especia llamada del mismo modo, empleada en la gastronomía latinoamericana. La palabra Choote proviene del náhuatl achiotl, mientras que el nombre bija era el nombre dado al tinte rojo oscuro tinto obtenido de esta planta que le dan las comunidades indígenas Pijaos de Colombia.
Es un arbusto de 2-4 m hasta 6 m de altura. Su fruto es una cápsula roja, de 2 a 6 cm de largo, con pelos gruesos espinosos, de color verde oscuro a morado (según variedades) que al madurar pasa a marrón rojizo oscuro. En cada fruta hay de unas 10 a 50 semillas.
Usos
de sus semillas se obtiene un colorante rojizo amarillento, que es usado en las comidas, como por ejemplo para colorear el queso Cheddar, para colorear la margarina, la mantequilla, el arroz y muchas recetas de Latinoamérica y el Caribe, tanto como colorante como saborizante. En la hallaca, plato típico venezolano de la navidad, constituye un ingrediente imprescindible.
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Shaapülaana
Shaapülaana (alijunaiki: plato típico wayúu) tü shaapülaanaka shia wane eküülü aainjünaka süka seepü, wiirü, kepeshuuna, asalaa. Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
Sesaarü
thumb|[[Panteera Sesaarüjatü.]] thumb|[[Maapa Sesaarüjatü.]]
Tü Mma'ipakat Sesaarü (Alijunaiki: Departamento Cesar) jiia wanee mma'ipakat saakaje 32 (Apünüin shiiki sumaa piama) mma'ipakat yaa Kolomwia.
Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Mohamad Jaafar Dasuki Hajj
Mohamad Jaafar Dasuki Hajj niia chii jekechiikai atkaatein saau Maikau chaa Wajiira.
Settiempüre
Settiempüre (alijunaiki: Septiembre) es el noveno mes del año en el calendario gregoriano y tiene 30 días. Su nombre, que viene de la misma raíz latina de "séptimo" en Español, se debe a que era el séptimo mes en el calendario romano.
Akotchajülee sünülia:Kashiirua sünain juya
Jüli'wai
Jüli'wai (alijunaiki: Venus; ayaawase: )
Akotchajülee sünülia:Jolotsükalüirua
Luwopu
thumb|Lüwopü thumb|cauce thumb|wuin juyapuu
Luwopu (alijunaiki: Cauce, Cañada) shia wanee anou sulu'upünaa uuchi, moulii so'uu. Jouutsu wajiira süchikanainkalü wuin, akumajaasü süchiirua tü mmakat süjaralijaakat wuinkat sütüma juya kaüliakalü ma'in.
Luwopu kaseyuusu sulu'u nakua'ipa na wayuukana. Müsüka saa'in kasa süpüshua'ale kato'ulu. Kaseyuusu müshi wayuu sümüin, ni'rapan shia wopulu'u, alatüshii sü'üpünaa; nnojoishi ekerotüin sulu'u, pülasü tia müshi. Na'aya pulowi amünüsü sütüma wayuu sümaiwa, ekülü wayuu ma'awale shia suulia nipia.
Tü luwopukat aju'itusu shikejee sujuichajaain wanee laa otta jo wanee lamuuna, süchikanain tü wuïnkat shi'itapa juyakat, epirajaasü shi'itapa juyakat. Tü wuinkalü süchajaain süpünalu'u, eesü jeruluin so'uu otta jo ketnoluin, ma'aka mülo'ulee tü juyakat, tü wuinka sulu'u wane luwopu awataasü ma'in jee epe'ipajaasü sümaa waneeirua luwopu eekai kayattüin sünainjee..
Shiasa'a sutuma sukua'ipa wayuu wanaa sümaa nalatüin sa'ato'upünaa wane luwopu acheküsü o'yotunuin awarianta shikiira suulia mojulaain tü yolujaaka otta ma'aka eere pasirua sümaiwa sulu'u.
Cha wajiira, nüwaraijapa'a wanee wayuu sa'akapünaa aipia, yosu, ne'erale wanee luwopü acheküsü naashajaainjatüin sümaa, nüsaküinjatüin, tia maka suulia neewain sutuma tü suseyuu tü lowopuka.
Sanyaa wuin
Tü luwopukaa supüna'a wuin, eere sükotchiraain sanña juya'a, awataa müsia no'oopuna uuchikai eemüin suntajiraain sulu'u luwopukolü.
Watta musia sulu'umüin tü laaka otta so'otpa'amüin palaaka. Talatüsü mürülü süpüshuwa'a sükajee eein wuin sulu'u tü luwopuka nüchikajee juya, asüshin wuin na wuuchikana, ma'aka saa'in wawachi, naa pa'a, naa puliikü, naa kaau'laa, ama, anneerü otta ashuunajüshii wayuu sulu'u.
Sukua'ipa namüin naa wayuukana
Eesü luwopu eekat kakalian wuin sulu'u, otta sünaajüin kasa sulu'u, eesü sarut shiroko tü wuinka. Suma'leiwa tü luwopuka akumajaasü sünainjee juya sükajee sujutuin süpa'apunaa woümain, tü luwopuka joutsu icha'ya wajiraa.
Tü luwopuka kaseyuuse
Tü luwopuka eesü pülowui sulu'u eesüle supülajaale shiyakuwayaain pa'a süpula wayuu, eesü jietyaain ashuunajattaasü, aju'itusu shikajeepa wayuu. Jamüsa'a nüwaraitapa'a wayuu sa'akapünaa wunu'ulupakalü aipa'a ni'raleepa wanee luwopu acheküsü naashajainjatüin sümaa, nüsaküinjatü.
Apünüin sukua'ipa tü luwokuka
Eesu luwopu lotoochon sünain süttajiraain sünamüin wanee luwopuya.
Eesu luwopu eere jamatüin wuin sulu'u waneepia, saajulee mürüt.
Eesu luwopu jososhaana, wopüsü sutuma wayuu.
Mo'uwa
Mouwa (alijunaiki: Paloma Torcaza) nia wane wuchii anachonsü main müsüsain sai wane majayüt unaapajatü.shia sülaaulaska yoroona süma iitsü. Anasümai süpüla shiküin wayuu majayülüin sünai süttaa.
Süchikua : tü mouwaka unaapajatü eküsü süchon wunu'ulia eepünaale shia.Asüsü wüin suluupuna jawei,kainsümai,kutuwatachon ekiirü
''' Süküjala laulayu. '''
Koushot
KOUSHOT _ KOUSHOLÜ miniaturadeimagen|KOUSHOT -  KOUSHOLÜ Koushot - Kuosholü ( Alijunaiki Caujaro)
Tü koushot jee kosholü sumaka wayuu wanee wunulia eesu suluu wounain Wajiru kapanasü ,kasisu ,kachonsü ,kouralainsü jee kasaasü.
Eere mainmain koushot suluu woumain Wajiru müsü sain wanee washirü kaa ee'in emiraa supula mürülü saashein wayuu.
Annerü, kaula , pülükü , wüchii jee waneerua mürülü eküshii suchòn tü koushotka.
Koushot anasü main susii sunain iiwa maariyachonsü susii jee kachonmatüsü, ottamusia juyapü shia maaka sain shia wanee washiraa sumüin wayuu suluu sumain.
Sujuyain koushot süsepüsü luma, miichi , kusinapia , akumajiasü kulala jee mainma kasa anaka apüla sutuma wayuu.
Süsii koushot apo'olojunusu sümaa süsii kooko supula tepichi jeemeisulüin maaka suwasein shia, asitnushii muinka wüin, neitüin namusujaa shia müinka shunui
Eesü wanee kuentaa jee akujalaa sutuma laülayuu nüshuki Koushot
Ka'i
Ka'i (alijunaiki: sol; ayaawase: )
Akotchajülee sünülia:Jolotsükalüirua
Katto'ui
thumb|Shiyaakuwa Katto'ui sulu'u wane miichi Katto'ui (alijunaiki: bolso) akumajuushi sutuma wayuu süpüla kachetüinjatüin sütu'upa'a miichi otta müsia süpüla ayaataa süka icha wattapünaa.
Tü katto'uikat
Tü katto'uikat maauluya shia e'raajitkat nukua'ipa wayuu sainküinpunaa mmakat süpushua'a. Keejiisu sutuma wayuu jee sutuma [https://saberwayuu.webnode.com.co/products/producto-2-/#:~:text=Los%20Way%C3%BA%20se%20refieren%20as%C3%AD%20mismos%20simplemente%20como,ind%C3%ADgenas%20rechazan%20la%20interpretaci%C3%B3n%20de%20Way%C3%BA%20como%20indio. alijuna] sükajee anachoin nayolojo sukajee. Wainma yo'olo suchiki jamakua'ipaluin shia paala; eeshi naa lotokana atuma suchiki, eeshi naa ashattajakana otta eeshi naa ako'omuinjakana suchiki ¿jaratka tüü sukua'ipain ma'in sümainwa? Süpüla tia che'ojaasu wayaawatuin saa'u tü sukua'ipakat paala pulaiwayaa tü mmapakat otta tü sukua'ipakat süpülapünaa süntinnuin tü jitpainkat. Anüü pütchi süchikimaajatü.
Süchiki jamakua'ipaluin tü katto'uikat
Saashin wayuu sumainwaleeya pulainwaaya tü mmapakat, saapalaa walekerü tü atüjakalü e'inaa. So'u wane ai apülajaasu nüpüla wane jima'ai alo'ojui. Anuu kuenta süchiki:
Walekerü
Saashin wayuu sumainwaleya pulainwayaa tu mmapakat. Eejachi wane jima'ai aloojui irama. Ounushi aipa'a. Shiasa'a so'u wane ai, sa'aka isashipa'a nüntiraaka sümaa wane jintulu, ashaintaja'alasu süka jeyuu.
Nüsakiraka shia sünain sünülia
Asouktusu watuwaa ne'e
"Sunainjeejatü taya süsha tü iramakat"
Shiairuja'a ne'e sünüiki
Nümaaka shia chi jima'aikat nipialumüin. Eere tü nüwalayuukat
Nu'unawaika alojuin aipa'a. Shiasa'a malajusu tü nuwalayukat, na'yajawaluin jee natunkiruin anuipa'a nüchikiru'u. Nnojotpeje'e süküjüin tia nümüin
Mapan majayutsu tü jintunkat je nuwayuuseka shia. No'unaka kepiain namüiwaa
O'unawainshi waneepia sünain alojoo shiasa'a nüle'ejapa eewaisü wane e'inuushi jo'uuchon lakayaasu shi'yataka tü nüwalayuukat
"Waainjala" ma'waishi nümüin. Nnojotpeje'e nünoujain namüin süka matüjüin niraa shiairua sünain aa'inraa tia e'inuushikat
Shiasa'a so'u wane ka'i, nu'unaka alojuin wattachon. Nüle'ejapa kale'u nüntaka saa'u sünain e'inaa, ojuinusu suwaralujee wane kouyeeru
Koutusu nuulia. Sotoka na'in manüiküin shia jee nüko'ojooka sünain
Nnojolaa sümaka najapulu'ujee, shia apütaaka wane e'iniya najapülu'u
Shiasa'a wana sünajatuin nnojotsü piama ka'i
Süntapa'a sümasü wane jintüt.
Sümaka nümüin:
"O'unajatuü taya. Anüü taputüin tachon, shiainjatu e'inakat tachikiru'u. Keraasü ta'yataain yaapünaa nutuma chi wayuu kashakai taya"
Müiruma'a nnojoluin ni'ruin. Shia aputaaka nüpüla tü jintutka. Sashin wayuu sumainwaa
Yo'olo suchiki walekerü
thumb|Kuenta suchiki Walekerü|center
Tü Katto'uikat sümaiwa
thumb|Katto'ui Saashin wayuu sumainwayaa nnojoluinwaa tü jitpaikat e'inunapusu süka aipisa, süka masichulia je waneirua wunu'ulia, tü shiniyoukat jerunnujaasu mematsuka saa'in tü piyulakat. Otta aainjunapu'usu süpüla miichipainjatuin ne'e nnojotsu oikaanuin eeshija'asa naa neiraanajuin saa'u eküülü je wane kasa.
Eeiruja'a jo paapüin tü pütchi makalu tü katto'uikat naya kayaatainkat naa jieyuukana, tia akua'ipakat aletujülia paala musuje'ese nayain ekirajunuin tepichiiwaya naa jieyuukana jee wana sümaa nasürünnüin süpüla majayulaa ako'omüinjünüsü tü natüjüinkat sünain tüü e'inuushikat natuma naa asurunnakana naya. Kojutsu mai'n amuinwaa tia akua'ipakat süka jamüin, wanaa sumaa asürünnuin wane jierü ekeraajünüsü süpüla wayuuin kekiin, kojotuin amuinwaa jee anainjatuin shou sümüin jo tü sa'ülüjatkalü jee shiennujanakana mapeena mapan antüsü tü jitpaikat natuma na alijunakana cheje'ewaliikana España soo'opünaa tü juyakat 1910, naa kapuchiinakana nekirajüin naa wayuukana tü watuasuwaikat otta müsia tü piantusuaikat shi'iniya. So'uje juyakat tü akomuinjünüsü sümaa sünaatünüin tü katto'uikat. Soujereya süntuin tü jitpaikat o'ttusu sünain aainju}ünaa tü katto'ui kanasükalirua.
Jeyuu
thumb|Jeyuu. Jeyuu (alijunaiki: hormiga) Shia wane wuchii meipüsesalü, kasa'ulesü, müsü aka saa'in ko'oi; süpüshi tü kanüliakat artrópodos. Kepiasü mmolu'u. Eesü süpüla katünain shia je awatüsü wanaa sümaa sü'itüin juya.
Katto'ui
Tü Katto'uikat sümaiwa
Mapan mai'n shiasü shi'yataaka anain wainma wayuu, ayatapaje'eya nayain ne'e a'yataain naa jieyuukana sünain e'inaa tü katto'uikat
Jeyuu
Naa jeyuukana kottüshii waneepia, eesü waimale napüshi, watta naalin, alatüshii suulia poloo nekii. Tü mülo'ukalü shipia jeyuu, shia eere naya kottiraain sütüma juyakat, nnojoishii kepiain eere saamatuui.
Katto'ui
Tü Katto'uikat sümaiwa
Alatüirü suulia 100 juya sünain süntüin paala tü jitpaikat. Wainmainru kasa ei'ranajaka maüpunaa e'raajünüsü nukua'ipa wayuu sainküinpünaa tü mmapa'akat sükajee tü katto'uikat. Ako'omüinjünüsü shi'niya tü katto'uikat maka sa'in woton otta kachuweera suttoutajee. Mayainjee sumunuin paala nayainjana naa jieyuukana e'inainjanikana tü katto'uikat mau'lu süka nnojoluipain juya süpüla narüleejuin otta napunajüin na tooloyuukana sünainjee tia o'ttüshi sünain e'ina katto'ui süpüla nepijainjanain.
Jeyuu
Jalasü kepiain tü jeyuukalü
Keepiashii sulu'u mmakat je sulu'u wunu'u, sulu'u yotojolo shiale. Jouutsü eere tü wuittüin ma'i mmakat. Kepiasü sümaa süikeyuu, otta sümaa süchooin. Eesü alijuna je wayuu sainküin mmakat eere shikünüin tü jeyuukat, je epinaseesü atumawaa otta müsia süpüla o'ulakiraa. Eesü piama Jeyuu; waneesüchon jiet shia tü kanüliakalü ¨reina¨ münüin sütüma alijuna, shia laa'ulaasüka süpülee tü wane jeyuukalüirua. Wainma ma'in süchooin sa'akajee süpushua'alee. Shia tü akumajaakalü anainjee tü jeyuukalüirua süpüla a'yatawaa, süpüla atkawaa, ottta müsia tü waneeirua, sünain tü shipiakat, eesü jeyuu tooloyuu süpüla kachonwaa.
Sainküinpünaashii mmapa'akalü, cha'aya wattamuin.
Katto'ui
Kanasü
Sünain sünaa tü katto'uikat eesu süpüla sükumajünüin shiyaakuwa tü jetkat, shiyaakuwa mürülü, jolotsü jee eepunakat kei'reein na'in naa e'inalikat. Anüü süpüshi shiyaakuwa sünaa katto'ui
Jeyuu
Kasa shikaka Jeyuu
Waraitüshii soo'opünaa mmapa'akalü sünain akotchajaa neküin; eküshii, sü'ü wunu'u, otta süpasülachen eküülü,shimemera.
Tü kamalainkat namüin shia süpana wunu'u, mapa, süjüinkalü süsii wunu'u, Tü jeyuu a'yataatkalü shia tü ajuittakat sulu'ujee shipia sünain akotchajaa eküülü. Ja'ijaasü namüin nakumajüin wanee wopu je anain, napünainjatü waneepia, saa'u wane kashi otta maka analema'in shia saa'u wane juya.
Katto'ui
Kanasü
Molokonouttaya: tüü ashatushi sunainjee nuttoutta chi molokonakai
Jeyuu
Jeyuu sulu'u karalo'uta
Naa jeyuukana ajuittüshii weinshi sulu'u karalo'uta otta müsia kuentaa sumüin tepichi, eree shiyaawatünüin aa'u tü a'yatawaakalü sütüma jeyuu otta wanaawain süina na'yataain supüshua'a. Ajuittüsü sünain karalo'uta sumaiwajatü. Eesü nachiki sulu'u tü nünükikat Maleiwa sulu'u tü karalo'uta kanüliakalü "Proverbios", eree shi'iyatünüin sukuaippa tü a'yatawaakat sütüma jeyuu, süka wanaawaun naya naya shikiraajee tü na'yataainkalü.
Katto'ui
Kanasü
Pasatalo'ouya: tüü ashatushi sunainjee shiyulain tüü pa'akat Kalepse: tüü ashatushi sunainjee tüü akacheejiakat
Jeyuu
shi'ipajee sukua'ipa
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Katto'ui
Kanasü
Kulichiyaa: tüü ashatushi sunainjee tüü sutupakat miichi
Marüliunaya: tüü ashatushi sunainjee sunou tüü alitakairua
Paralajunasu: shia tüü sunou pachajunasu
Antajirasu: shiyakua antajirasu, sukajee tüü eesu supula shikirajunuin sunain antirain tüü akuaippakat
Jimetouluya: tüü ashatushi sunainje so'u tüü
Sükorolocheinnu tü katto'uikat
thumb|Sükoloirua tü katto'ui Shi'iyou katto'ui: shia tü joyotaka aa'u tü katto'uikalu. Yalejeesu o'ttuin palajana shi'iniya tü katto'uikat
Shiimata tü katto'uikat: tü che'ojaasu süpüla nnojoluin su'sulajain tü katto'uikat. Naatajatsu shi'iniya suulia shi'iyou otta suulia tü se'eru'ukat katto'ui. Eesu piamasü sukua'ipa saainjia eesu tü jokomoya.
So'ucheinnu tü katto'uikat: tü sootpunacheinsü jee süpülasü shia tü sulajiakat. Mekiisaluwaisü tü so'ucheheinnuka
Süsülajia: tü süpüla susuralaaya tü katto'uikat, sulu'upünaasu shia tü so'ucheinkalu.
Süpüt katto'ui: cho'ujaasu süpüla sutunapunanuin jee sükacheria tü katto'uikat. Süpüla sa'atunüin sünain katto''ui ayapajunusu sünain süche'e tü katto'uikat.
Sünaa katto'ui: sünain wane katto'ui kanasü eeinjatu piamasü so'u sünaa. Tü palajatka sünaa shia tü shia sunou münakalü je tü wane sunou münüsü, tü shia tü akumajaka kanasü sünain tü katto'uikat.
San Andrés, Providencia y Santa Catalina
thumb|[[Panteera San Antüreesü, Pürowiteensia jee Santaaka Kataliinajatü.]] thumb|[[Maapa San Antüreesü, Pürowiteensia jee Santaaka Kataliinajatü.]]
Tü Mma'ipakat San Antüreesü, Pürowiteensia jee Santaaka Kataliina (Alijunaiki: Departamento San Andrés, Providencia y Santa Catalina) jiia wanee mma'ipakat saakaje 32 (Apünüin shiiki sumaa piama) mma'ipakat yaa Kolomwia.
Jepirachi
thumb|Jepirachi awawatshi miichipa Jepirachi (alijunaiki: leyenda de jepirachi) sutuma waimain waya wayuukana, akumajaasü kojuyasü kuwenta nüchikuwa chi Jepirachikai.
Sünain ashajuushikat tüü, tashajüin piamasü kuwenta nüchikimaajatü chi Jepirachikai:
Anüü tü palajatka nüchikuwa
left|thumb|Jepirachi sulu'u woumain thumb|Suchiki Jepirachi Saashin wayuu chi Jepirachikai nia chi joutai ojuittakai suluje Jepira, tü mma pulasukat eemuinre su'unuin naa'in wayuu outa'apa nia. Sunainje tia'a, wainma na wayukanana maaka anuiki "alujashi ayulii"
Muusa
alt=animal domestico|thumb|Muusa Muusa (gato) mürülü ji'iyatia ji'iruku wayuu ulianayuu, otta mürülüin nia piichipa'a jüpüla olojoo kookoche'erü, kamalainshi maain amüüin jutuma wayuu aka wulein piichipa'a nutuma, chi muusakai aishi apülaa jüka alojulin nia, ekinnüshi nia eküülü, leechi jüchira ka'aula, eeshise'e nia kirale ma'ai kuraalalu'u aka nüsinnnawalin jüli'ichajapa wayuu.
Shawantama'ana (Marakaaya)
Su nombre oficial es Surümüin tüü Ajattajurekat Wayuu "Elias Gonzalez" (alijunaiki: Terminal Wayuu "Elías González"), pero se le conoce con el nombre de Shawantama'ana, que en wayuunaiki significa "lugar de espera" o "lugar donde se está de pie". Está ubicado en la parte norte de la ciudad de Maracaibo, en la Parroquia Idelfonso Vásquez. Es un Terminal-mercado que sólo funciona los días domingos, día que los wayuu usan para emprender los largos viajes hacia La Guajira.
Muusa
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Shawantama'ana (Marakaaya)
El transporte en este terminal es efectuado por cooperativas organizadas por wayuu.
Ulerii
Ulerii (alijunaiki: lugar limpio) süchikkua Mma Ulerii sümaiwa Mmaka tü shimiiwa'ajatü nutuma Male'iwa. Kaka'liairü yalaa eree shia. Eeka wanee wayuu wuinpüje'ewai nünülia Torito Fernández jee Celmira González o'onooshii suluu tüü Mmaka, wane Mma anouuisü shimiwa'ajatü eshi wane lamuuna sulu'u shikajaalee mürüt shiasa so'u wanee Ka'i, shiirutnaka tü lamuunaka süpüla mio'uijatüin shia anainjatü süpüla mürüt.. wayuukana naa aku'majüshi nepia so'u Mmapaka kachounshi yaaya watta saliin alijuna neraajüin, nantiraka shia suluu Mmaka sukumajünaka sukuaippa süpüla shiirutnajatuin  wanee laa mioushaata sünülia.
(laguna del pájaro) laaka tü jouchon paala nayasaa naa wayuukanairua neiruliitka shia süpülaa mioshataintüin shia eree joo süsuin
mürütka süpüshuwa müinka sain wuchii, Ka'ula, anneerü, ama, paa'a, püliikü, ajaitünüsü asünüin, ashijayain sütuma wayuu maleekalii. Sotpa'a tü laaka esü wanee wayuunkeera shiyaakua shimi'iraa tepichi jieyuu sümaiwa. Eesü wanee miichi akümajuushi süka pootchi watta salii juya yalaa suputaka sünülia tü Mmaka Ulerii etnajünüsü süka laguna del pájo Akotchajülee sünülia:Woumainkalü
Shawantama'ana (película)
Enlaces externos
Akotchajülee sünülia:Shawantama'ana Akotchajülee sünülia:Filmes en Wayuunaiki
Jepirachi
Anüü tü palajatka nüchikuwa
Nashin na apalainshikana julujainjatu nain wanepia nukuaippa Jepirachi, maaka katsuinre nojotshi supula nemetuinjanain (alo'oja natuma waneirua) suka katsuin otta talouluin tü palakat
Anüü suwalata tü kuentakat
thumb|Jepirachi / brisa marina Nashin waneinua wayuu, tü jepirachikat shia tü nuwayuusekat Juya chejewatka palainma. Sashin wayuu eeshi kakaiyale nojoluin nalaain Juya sumuin Jepirachi, sunainje tia'a o'unawaisu Jepirachi warrainmuin anuippa sulia tü palakat.
So'u wane kai nusakiruin shia chi utaikai Kamaichi. ¨¿kepiasu pia yaapuna?¨ sumaka numuin
¨Nojo. Yaapunawaisu kapunain taya sunain waraita¨ Sunainje tia'a, suwaraippa Jepirachi mawaishi na wayukana ¨asukairu Jepirachi nupula chi suwayusekai, nupula Juya. Alaateechi jo'olo Juya¨ je suchikije sulatuin Jepirachi asirumajasu sumaa suittuin Juya
Molokoono
thumb|Molokoono. Molokoono (alijunaiki: morrocoy) es una tortuga terrestre de nombre científico Chelonoidis carbonaria nativa de las sabanas y bosques, desde Panamá hasta las Guayanas, Brasil, Paraguay, y el norte de la Argentina. Se alimenta con flores (especialmente rojas y amarillas), hojas, fruta caída, hongos silvestres, insectos, gusanos vivos y carne de lagartijas, aves o peces, fresca o descompuesta.
Cuando se encuentra en cautiverio se alimenta de una gran variedad de frutas. Deben ser alimentadas con una mezcla de hojas de calcio, frutas, verduras y flores y una pequeña cantidad de proteína animal.
Mürütkana
thumb|upright=1.25
Molokoono
Curiosamente, las tortugas son consideradas "peces" por la Iglesia católica y durante la Semana Santa se consumen en grandes cantidades.
Mürütkana
Mürütkana (alijunaiki: Animal) Shiia supüshuwale sumüluin alijuna/wayuu ekaa a'amana wanee mürüt. Sulü tü sunüikika tü atijaaka supüleru'u münusu mayaa Metazoa (Metazoos) maima sukuwaitpaa tü mürütkana kajamüin ees awanajain ein etnüin, müin eucariotas, heterótrofos, pluricelulares y tisulares.
Aküjaa
EETAASHI WANEE WAYUU,KAMANEESHI MAI ANASU NUSAKIA NAMUIN WAYUU.NIIKIRAJUIN NULUIN TEPIWAYASUNAIN KAMANEWAA OTTA JUNAIN ASAKAA,SUPULA PAISAAINJATUIN NASOKUTIA NAMUIN LAULAAYUU. KACHUNTIAWAISU ASAKIA NATUMA NAMUIN LAULAAYUU. JAMAAYAA TAATA. TA´LAULA. TEPAYA. TAWALA. WALE. TAANEE. MAACHON. TASHIMIA. MAATEIN TEICHOIN. TAATA.
Mürütkana
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Molokoono
Akotchajülee sünülia:Wuchi'irua
Monaaka
thumb|[[Panteera Monaakajatü.]] Tü Mma'ipakat Monaaka (Alijunaiki: Estado Monagas) jiia wanee mma'ipakat saakaje 23 (Piama Shiiki sumaa Apünüin) mma'ipakat yaa Wenesueela. Limita por el este con el estado Delta Amacuro y el Océano Atlántico, por el sur con el estado Bolívar, por el oeste con el estado Anzoátegui y por el norte con el estado Sucre.
Wiinna
thumb|Wiinna
Leonel Muñoz
Leonel Muñoz (Jemeishi cha San Rafael Majaana, Suuria, Wenesueela, saa'u piama shikii aipirüamüin (26) nüka'iya kashikai Nouyempüre no'u chi juyakai 1965).
Wiinna
Wiinna (Alijunaiki: Este, Oriente)
Leonel Muñoz
Nukua'ipamaajatü
Nia wane añü, palaajewai sulu'u wayuunaiki, niakai a'yataashi sünain akumajaa ayaakuwa sulu'u mmakat Suuria otta müsia eepünaale nu'unuin, naashin niakai sünain tü ayaakuwaakat eesü süpüla ni'iyatüin nakuwa'ipa na kusina, wayuu je na alijuna kojütkana akuwa'ipa yaa Wenesueela, aka jamüin shia tü süpalain wakuwa'ipa.
Niakai palajana ekirajaashi sulu'u wanee laa eere mainmain pootshi, eere nukümajüin tü palajatkalüirua ayaakuwaa, süchikijee o'unushi sulu'u tü Ekirajaalee Mülo'usükat sünain aainjaa Ayaakuwaa Neptalí Rincón. Mapan ekerotüshi sulu'u tü Ekirajaaleekat Cecilio Acosta cha Marakaaya. Nnojotsü naja'ttirüin tü nikirajawaakat anain sulu'u ¨Celicio Acosta¨ sutuma wane kasachiki alatakat nümüin.
Wanaa sümaa tepichin nia, jülüjasü naa'in waneepia tü aainjaakat ayaakuwaa, süka shiain kee'ireein naa'in nukuwa'ipain, je sutuma nüchecherüin naa'in sünain tü kee'ireekat naa'in, o'unushi ne'e süka nukuwa'ipa süchikijee nülatirüin po'oloo mekiisalümüin (18) juya nuuyase, nüntaka'a marakaayamüin sümaa tü naa'inkat süpüla nüsa'wajüin tü jülüjakat naa'in. Tü naa'inrakat nüntapa jia tü ayaakuwaakat süka pootshii je müsia ipa, ejeerajüshi ayaakuwaa je müsia seraamika sulu'u tü Ekirajaaleekat sünain aainjaa Ayaakuwaa Neptalí Rincón. Mapan ekerotüshi jünain a'yatawaa jüpüla anaatira tü korolo ayakuwaamaajatkat sulu'u tü laülaasükat saa'u akuwa'ipa Suuria (alijunaikirü: Secretaria de la Cultura del Zulia), sajapülükat naa La'ulaasükat saa'u Suuria (alijunaikirü: Gobernación del Zulia).
Saa'u tü juyakat 1995, namaa wane wayuu yaleje'awalii Suuria otta wanee cheje'ewalii Wajiira, Kolompia nakumajüin sukuwa'ipa tü süpülajana nakümainkat na Jiyaakuwa kusinakana (Fundain) yalajatü Boulevard Santa Lusia cha Marakaaya, jünain tü ma'aka nia niakai laülaashikai palajana sünain tü Fundain münakat. Saa'u tü juyakat 1995 e'iyatünüsü palajana nakümainkat na eekana sulu'u tü süpülajana nakümainkat naa Jiyaakuwa Kusinakana münakat ¨Nanüiki naa kusina kariiweeje'ewaliikana¨. Süchikijee tia o'ulaashi suulia ekirajawaa sulu'u tü Ekirajaaleekat Katolika Cecilio Acosta. Mapan saa'u tü ka'ikat piama shikii apünüinmüin (23) nüka'iya kashikai julio saa'u tü juyakat 1995 o'unüshi niakai Kalawoosomüin, cha'aya sulu'u tü mmakat Waariko namaa nüpüshi akumajüliikana ayaakuwaa süpüla ni'itain tü niyaakuwakat chi  laülaashikai Rapayet Urdaneta, nukümajüin niakai namüin na alijunakana cha Kalawooso ejeechire nia namaa naa waneeirua, otta müsia  wopulu'u ouktataaicheje'e jünain wanee kasachiki eere ouktüin po'oloosü alijuna nümajaatü. Süchikijee tü alatakat nümüin a'wanajaasü tü nukuwa'ipakat süka shi'yotoonüin wanee nüsa'a.
Süchikijee tia alatakat, ale'ejüshi nüchikua'a Marakaayamüin je ekerotshi nüchikua'a sulu'u tü La'ülaasükat saa'u Akuwa'ipaa saa'u Suuria süpüla ekirajawaa sulu'u tü Ekirajaleekat Neptalí Rincón¨. Mapa ajuitüshi sutuma nütkaain sümaa nülaamain süka nnojolin nüwalaajüneein sutuma tü nüsa'akat, "nnojoishi anain nia süpüla a'yatawaa" münüshi. Sutuma müin nia, ajuittüshi jee a'yataashi nümüiwa'a nipialu'u sümaa akumajawaakat.
Tü palajatkat nükumajüin mülo'usukata ayaakuwa jia tü ¨EPIUUSHAJAASHI KA'IKAI. alijunaiki: Oscurecimiento Total del Sol¨ achuntunakat natüma naa laülaashikana saa'u akuwa'ipaa saa'u Suuria süpüla nnojolüin motüin naa'in tü ka'i eere nipiuujain ka'ikai no'u 26 nüka'iya febrero saa'u tü juyakat 1998, süka ja'yashaanain eepünaa Karouya jee müsia wajiirapünaa otta uuchimüin saa'u Marakaaya. Joolu'u niakai kepiashi Marakaaya cha Santa Rosa Mmajeejatkat, Kokiwakooa uuchimüin saa'u Marakaaya.
Sukua'ipa tü nukumajakat
Tü kee'ireekat naa'in Leonel Muñoz shia e'iyataa tü nukumajakat otta müsia aküjaa tü eekalü sulu'u nikii, e'iyataa tü ni'yataainkat sümüin wayuu achekakat; süpüla niyaawatüinjatüin akumajuushi süka ejeerajaa je müsia akumajaa süpüla süchikijee aainja tü ayaakuwaakat süka pootshi otta müsia ipa, sotüsü naa'in supushua'a tü nikirajaakat anain, süka jamüin naashin, cho'ujaasü süpüla wanaawainjatüin sümaa nütüjain sukuwa'ipa tü nükumainkat. Tü nükumainkat wanaa sümaa tü nünüikikat sulu'u tü ayaakuwaakat waraittüsü waneepia, a'anamüinsü, aliikajaasü weinshi sulu'u tü anaa akuwa'ipa, tü ma'akat naashin shia sutuma apünüin(3) suurala tü ni'yataainkat sümaa tü akümajaawaakat, eere naapain tü kee'ireekat naa'in süpüla ni'iyatüinjatüin kettaapa, tü apünüinsükat suurala tü nukumainkat shia naashin; Süpüla mülo'u nükuwa'ipa sünain tü a'yatawaakat süka akumajawaa ayaakuwaa, niakai ni'raajüin ma'in tü sünüikikat akümalaa ayaakuwaa otta müsia mainma sukuwa'ipainjatkat ayaakuwaa, müinka ayaakuwaakat ayatemaakat sümaa shimüinsükat kasa eere aapaanüin sukuwa'ipa, ayaakuwaka mulo'u saa'u ipa, eere nükumajüin tü nachuntakat naa awalaajüinjanakana nümüin; niakai ni'itain sünülia mayaa:
Shawantama'ana
thumb|Shawantama'ana Maraca'aya thumb|Shawantama'ana 2 Shawantama'ana (alijunaiki: Terminal Wayuu de Maracaibo, Lugar de espera.)  Aküjaa achiiki sükuaipa wayuu jüümaiwa anüiki atuushi, antüshii naa wayuukana guajirajee, yala`amüin maraca'aya, süpüla a`atapajaa pirawa so`otpaa lamuuna.Sha`awataa müsü wayuu, atümasee anüliiee Shawantama`na.Shia suka`i  ajuitta rimikoulu'u. Wainma Wayuu oukajuusuu aa'u wopuluu kemion, asukawaa apüla chiiso'ui  jumüin apüshi. Mapa achikijee ee'irattaasü shawantama'ana yalaa  Ziruma,mapa achiiki ee'irattasuu shawantamana alu'u wane mma Kane'ewa anülia. Maa'ulu yaa naa Shawantama'ana,Wompa caribe,Eree ajuittuin kemion, eree outkajawaa, eree oikkawaa shiale.
Leonel Muñoz
Pütchi soo'omüin süchikimaajatü
Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
Shawantama'ana
*
Mutsia
Tü süküjakalü achiki
Akotchajülee sünülia:Jüna
Naapa (Ekuwatoorü)
thumb|[[Panteera Naapajatü.]] thumb|[[Maapa Naapajatü.]]
Tü Mma'ipakat Naapa (alijunaiki: Provincia de Napo) jiia wanee mma'ipakat saakaje 24 (Piama shiiki sumaa pienchi) mma'ipakat yaa Ekuwatoorü.
Akotchajülee sünülia:Ekuwatoorü
Nakalia Ekirajülii
Nakalia Ekirajülii (alijunaiki: Día del Maestro)
Sou ka'ikat 15 eneeroulu cha'aya Wenesueela otta 15 maayoulu cha'aya Kolonpia nakalia na ekirajüliikana, süpüla kojutuinjanain naya atumaa otta suwaataanüin tü na'yataainkaa süin ekirajaa na tepichikanairua. Naya kajapulu'uka tü pansaainjatüin namüin na tepichikana tü ekirajawaakaa süpüla wanee a'yatawaa eekai naa'inmaain.
Wenesueela e'itaanüsü shiyain ka'ikaa 15 nou kashikai eneero nou juyakai 1932 wanaa sümaa sükumalaain cha'aya Karaaka tü palajatükaa outkajawaa natuma ekirajülii tepichi. Cha'aya Kolonpia e'itaanüsü ka'ikaa 15 nou kashikai maayo aka nüneekünüin ka'ikai chia nutuma Mario Ospina nou juyai 1950, süchiirua tü ni'itaanüin Juan Bautista nekiipu'shein na ekirajüliikana nutuma .Paapa Pio XII.
Jepira
thumb|Jepira Jepira (alijunaiki: Cabo de la Vela) Jia sojotojooya palaa eekalü shiroku palaaka Caribe; antüsü anain palaajee no'u chi mmakai Ameerika Uuchimüin, iipünajee no'u chi mmakai Wajiira sulu'u Kolompia. Palaajee sünain eesü maka 47 m s. n. m.
Tü Jepira sümaka Wayuu shia türa mma yalakaa sotpa'a palaa, e'ere uuchi kama'aichi münakai, süküjala  laülaayuu, tü Jepirakaa wanee mma pülasü, kajütusu ma'in  atumaa, Shia eemüinree sütüin saa'in Wayuu yala e'ere, aapünüsü natuma na Wayuu kepiakana pejepünaa sünain türaa mmakaa, Shiyorolo Wayuu, shi'ira wuchii, shikiisa tepichi asheitajaasü, kaasha'ira su'utpunaa yonna, süsiraa majayünnüü, süsiraa jimo'onuu ashükütajaasü, kasakaa süpüshua'a mataainka shiimüinkalin.
Eesü ayatüin tü sukuai'pakaa Wayuu süpüshua'a, eesü miichi sümaa shipiapa'ala Wayuu, makatka luma, kulaala, polumaleeta, jepi, jee mürülü müinka kaa'la, annerü, ama, puliikü, kaliina, wuuchikaa süpüshua'a.
Watta saalii suchukua Jepira sütüma Wayuu, kama'airü, sukuai'pa anoujaa sünain sütüma Wayuu laülaayuu.
Eesü Wayuu e'raajüin Jepira sükajee sülapüin, shi'rüin kasakaa süpüshua'a cha'yaa, shi'rüin tü Wayuu o'utusukalüirua paala, eekai ale'ejüsüinrüin cheje'eya, tü Wayuu makatakalü shia saa'in Wayuu outusu.
Chamüin cha'ya antüsü Wayuu süwüinkain, püliiko'uin, eesü Wayuu amajutuin jee müsüja'a eekai ke'ejenain kemión.
Outapaa Wayuu o'unusü naa'in jepiramüin, kemiashi wopulu'u  o'unusü nümaa tü saa'inkaa kaa'ula, paa'a, anneerü  eekai ekiraain su'utpünaa   ala'apajaa, cho'ujaasü nümüin süpüla anainjachin nia cha'ya Jepira e'ere shia nürüleeja'attaain.
Aashajaashi süpüshii Wayuu sümaa sulu'u lapü, kakalia süchikejee outaa, ale'eya sukuai'pa tíaa, sünaijeejatüin kajütuin sütüma Wayuu saamaka, chira Wayuu müliashii.
Sujutpala Jepira namüin naa wayuukana
Mmakat tüü, sotpa'akat palaa, sulu'usü tü mmakat Wajiira, shia wane mma eere kepiain naa wayuukana, wainma nayakana sulu'u, Jepira sünülia natüma, kojutsü natüma je kapülainsü namüin süka shiain suumain naa'in naa wayuu ouktakana.Maima wayuu antaka wattajee sunain eerajaa jepira.
Oushu
Tü oushi'ikalü ekirajüsü sünain alakajawaa eküülü, ainja süi, einaa susu, asaaja wuin mi'irukujee musia asuuka siki wünaapüje. Tü süpüla nalatirüinjatüin namuin na tepiichikana naapainjatuin tü wayuuwaaka waneepia. Musia shia anaatüsü nakuaipa na tooluyuukana süpüla nanaatüin sukuaipa tü naashiankat eepa wane kasachiki antüin namuin na apüshiikana, amülialaasü namuin saashichin suulia tü o'utirawaaka. Sukuaipa wayuu nanaatüin na laülayuukanat namaa na pütchipü'ükana.
Jepira
Nantaiwaa na alijunaka
chaa Jepiramüin eesü palaa jee mmapa'püle. Sunain palajanaka ouktaa akumujunusu nukuwaitpaa supüla anaainjachii nikiira jee sunain ayulaa jiipü awanajasu sunain waneeyan, musuu suchukuwaje
Oushu
Sujutu epiase musia shimiira wayuu.
Jepira
Palajanaka Ouktaa
Jünain palajanaka ouktaa tü apüshika outkajasü supüla alaapaja so'ü jupüshika, kakooloinsü mürüt müinka sain kaa'ulaa, anneerü jee pa'a. Tü mürütka makaa kapülainsü sumüin wayuu kajamüin shiia shiküin yoolüja, waraitaaka sunain alaapaja; chii yoolüjakai niia chii ouktushikai waraitüshi sa'akapüna wayuuirüa supüla apütaa nüpülaapüna oünaa chaamüin Jepira, kettapa tü alaapaja jee nüjoitunapaa chaa na'amaaka; nainkaa ounüshi sumaa nürüleejüinka mürüt ouktaaka sunain alaapajaka.
Oushu
Tü oushiika süküja achikiit  tü sükuaipaka wayuu sünain eepa wanee ayuule antüin namuin süpüla süküjain namuin tü epiaseekat süpüla tü ayuuleekat watta saali tü wunuupanakat naküjakat achiki namuin na naikeyuukana süpüla kojutuin namuin sunuusekat wayuu süpüla nalatirüinjatüin namuin na jemeinkana shipaaya tü apüshikat. Nakuja achikiit tü shaitaaka, tü shiyotnainka wayuu, süpüshua tü shimiijayapalaka wayuu sümaiwa maaka sain tü akumajaaka wayunkeera musia shimiira tooloyuu. Aküjüna achikiit tü atalejaaka kaasha musia tü shiirainka wayuu sümaiwa. Akotchajülee sünülia:Ayaawatia wapüshi
Jepira
Palajanaka Ouktaa
Suchikeje palajanaka ouktaa aitnusü tü nowenariia alaatapa akaratshi kai, kashiiwai jee juyaawai. Sa'ainka ouktusu ounusu Jepiramüin, yaalasü sunainmüin po'loo juyaa. Alaatapa 10 po'loo juyaa aitnusü tü anajawa (Ayulaa Jiipü)
Anaajaawaa (Ayulaa Jiipü)
Alaatapa 10 po'loo juyaa suchikeje palajanaka ouktaa, aitnusü tü alaapaja sunain anajawa jiipü. So'ü wanee kai wattapia outkajasü apüshika sunain akotchajaa niipushe ouktakai, sunain makaa antusu Yoolüja chejee Jepira supüla antiraa sumaa nupüshika, tü alaa'ulaayuuko sunain makaa, akaamajüsu tawakoo supüla apaantajaa tü yoolüjaka antakaa sumaa sa'ainka ouktusu. Sunain niütnapaa jiipüka tü jieyuuka piachii oyoneetsü chirinche soou sementeriiolü sü'süin tü alaapajüsuka yoolüja antakaa chejee ein su'mmashe ouktusu
* Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Nakalia A'yataalii
thumb
Nakalia A'yataalii (alijunaiki: día del trabajador) Nakalia A'yataalli 1 Nou kashikai maayo
Sou juyakat 1886 outkajaashuu na a'yataaliikana cha'ya estados unidos na' waataakaa sümaa paa' injirawaa sünain yanama süchiirua sümotsotmuin tü süka'püinkaa a'yatawaa sou ka'ikaa Aka paalamiuu achuntusu namüin na'yataain, "aneerü wa'yataain müleka wa'inrüle Shia sou 8 (mekiisat ) sa' apükai" süshii. Waima namülian A'yataalli su' utpünaa ka'ikaa ti'a eesü napüshu eekai outuin süchiirua tü makat. Maka shi'itaanüin ka'ikaa 1nou kashikai maayo sümaa naa ayanamajakana süchiirua namuüinjatü tü a'yatawaaka namüin wayuu Shia alüjakaa kojutaa, a'yataashi wayuu süchiirua nümülüin,arüleejü'shii, asinmaraalajüshii, a'liichajüshii alojushii, ounnajushii, aainjashii e'inashii, atüküshii apotushii, asukushii, outta jushii, pütchimaashii waima nayanamuin süchiirua tü anaaka'ipakaa
Keeralia
alt=keeralia|miniaturadeimagen|Keeralia: yolüja( mitos y leyenda) Keeralia: Jünulia yolula ja'apünaajachi mmapa'a jumaiwajeinka pülaiwa mmapa'a, nnojolüiwa'a joulüin piichi ja'apuna tü mmakalü esü jo'ulüin tú keeraliaka, yuutüüwa'a jaa'in tü mmapa'akalü epünaale watchuashii otta eere jo'ulüin kayuusu'ulia, otta jonna wane lüwopü mole'euin ayu'ulaashi chi keeraliakai.
wayuu ekale wanain numaa nüta'üjain nierüinjasü nü'ulain jaja'ljapa jain yaleje kachonsü nütuma, jiasa'a jemeyutpa ayu'ulaasü jünain wüliin tü nüchonniikalü apü'üta'lesia junain outüin wane wayuu jükikijee tia.
Shira kaa'ulaa
Shira kaa'ulaa (alijunaiki: sopa de ovejo) es un plato tradicional de la cocina wayuu. Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
Keeralia
chi keeraliakai eeshi amo'ulein, eeshi nuyu'ulale ma'aka jain wane wayuu ekale müle'euin main junain kasuuin nüshein chuatajüsü no'u waraitüshi kashe'ulü pi'iyuusho'ulü ayu'ulashii eere yüütüin mmapa'a, nia wane wanulüü kachualashi júnain waraitaa, ja'ayashi wattajee müinka wanaale jumaa wayuu.
wainma kuenta nuchikua chii keeraliakai jutuma wayuu miyo'üyuu na atujaakana ja'au tü kasa alatapú'ukalü jumaiwa.
Keeralia wanuulü waraitüi ja’awai jümaiwajeekka, jo’uchi ja’apüna tü mmpa’akalü kayu’ulaaleshi ja’awai, epe’ijaashi nüpüla wayuu waraitüliin ja’awai.
Mainma nükua’ipa muinka nipeijaale apüla eeshi jiroküle wúin ekai matüjanin ita’a eeshi chi keeraliakaia ja’aka kanuliasü akurujaasü-
Muinka jüküralajaale wanee wuin jo’omuin wanee wayuu ayu’ulaasü wane ayuuli jütuma kanuliasü shü’waina tia jia'ale'eya nutuwa keeralia
yaleje'e ayu'ulaasü wane ayuuli müle'ewaa ale'e jütüwa wayuu ekalü wanain jümaapüna tia aku'apaakalü Akotchajülee sünülia:Kuwentamaajatü
Uruwai
Akotchajülee sünülia:Sukua'ipa mmapa'akalü
Muurai
thumbthumb|Muurai.
Muurai (alijunaiki: UBEDA, acacia tortuosa)
Shia wane wunu'u una'apüsü; asotüsü sümüiwa'a, nnojotsü apünajuushin, emiyo'ulaasü sümüiwa'a. Tü muuraikalü mematüsü aka saa'in süpana aipia je keipüsesü, wainma ma'in shiipüse. Maloukatüsü süsii, ko'otocheiinsü, jemetüsü ma'in seejuu, antawaisü watta saalin ko'oi sünainmüin. Tü muuraikalü eesü sulu'u Wajiira süpüshua'a, wüittüsü waneepia, matüjüisalü julaa. Tü süpanakalü muurai, tü süchonkalü je tü süsiikalü, shikaajüin ma'in kaa'ula je anneerü; kaüsü ma'in sütüma. Tü muuraikalü süsawa'atüin piama "metro" saja'apüin.
Tü ayuulii shiiyajakalü
Wainma tü anakalü apüla tü muuraikalü
Tü süchonkalü anasü süpüla kakuwaa aa'in je süpüla oonojoo; achinnüsü je a'lakajünüsü, asüna müsia kettapa.
Nariiña
Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Muurai
Tü ayuulii shiiyajakalü
Tü süpanakalü a'lakajünüsü je o'oojünüsü süpüla sülatia lapü. Otta a'ajünüsü tü süpanakalü je tü shiipüsekatü sa'ato'u wane miichi süpüla akayale'eria yolujaa. Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Sawa
Sawa (alijunaiki: maíz tostado molido) tü sawaka shiküin wayuu sümaiwa,shimia wayuu eepünale nunuin wattapüna sünain arüleja,ajaitaa lairukumuin,sünain asukaa Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
Püranseenaiki
thumb|Püranseenaiki.
Püranseenaiki (alijunaiki: idioma francés) es una lengua romance hablada Francia y en los territorios franceses de ultramar, donde es hablado en muchos casos, junto con otras lenguas como el tahitiano, en la Polinesia Francesa, o con dialectos como el «créole» en la Reunión, en Guadalupe, en Martinica o en los Estados Unidos (francés cajun).
Se calcula que hay 200 millones de hablantes de francés en el mundo, de los cuales 72 millones son hablantes parciales. Es el décimo tercer idioma más hablado (por hablantes nativos) y la tercera lengua en las relaciones internacionales por el número de países que la emplean como lengua oficial y/o de comunicación y por el número de organizaciones internacionales que la emplean como lengua de trabajo, como pueden ser la Unión Europea, la ONU, etc.
Mariya
thumb|Mariya Mariya (alijunaiki: Amarillo)
Akotchajülee sünülia:Jüna
Wankeeta
Sünülia wane ayuupala aainjushi nutuma wayuu, ayu'uluushi sünainje wane wunu'u kanüliasü patsua münüin. Eeshi wayuu eekai nütüjain ma'i aainjaa tÜ wankeetakat anashaanasü ma'i nütüma. Aaijünüsü shia süka kayuusia mokochira. Eesü shiayalajünüi tü wunu'ukat süma'ana alijuna. Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Aikale'era wayuu
AIKALE'ERA WAYUU:
süna´in tü wakuaipaka tü alaülakat wo´ushinu´u otta watushinu´u  naya´a  palajatkain aikaleerü´in  saa´in sünain  eitka´a  suchonyuu,
shia palaajatkat ekira´ajuinkaa sukuaipa supüshii, kaja´amüin shiaan atija´ansou kasa´a, alataka sumaiwaa.
SÜNÜIKI WOUSHI
tü woushika shia tü müinja´atka wamüin anii joolu´jia  tachonyuunii japüshua´aya jaapajüinja tü tanüiki süpüla jatijainjanain  aapaja´a pütchi sükalu´u kai,
müinjatüka wanee wayuu tü pütchikaa ja´atuma, atijakalü akumajaa, anaataa, achiawaa, aa´inmaajaa murüt, aa´imajaa kasaka süpüshua
sümaanaka wayuu, ti´aa shia anaakaa atu´uma wayuu tü pütchi  anoujanakaa anain, onoonokaa amaa.
Sarulu
Shia wane wuii pintaalu, jaapü esü süsawaajule pienchi waara tuu sajapüin, laaütasu jee chapatusu tuu sutapaa.
Aikale'era wayuu
tü pütchi jachuntiaja'at tükaa sulu´u wanaawaa aa´in shiaja´a wayuu, aniijia, kaa´inshii, atijaashiijia, maima kasa jatijeetkaa apüleeru´a,
Sarulu
Nojotsü wanein wuii keemasu sumuin Wayuu, matijuinsat kamajana shiimiwasu wanepia. Ajuitawaisü aiipaa, kaleo'u anujulasü saakapüna mojui jee shikiiru wunu ekat jotolüin.
Aikale'era wayuu
aneerü mmapa´aya jatumaa.
Sarulu
Kojuya tuu muruut shikakat: kokoche, katio'u, wanpirai (ekat eeine wuchii), atpanaa jee watta salii wuchii.
Aikale'era wayuu
wayuu wayaa müinjana jayaa waneepia eepünalee jiaa wara´intüin, jalaina japüshua´a jieyuuiru´a, jiakanaa shikiishijaana sukua´ipa wayuu,
Sarulu
Esuule shikule wane muruut eekat mio'u sülia. Olojusu shikuin aipawai, süpula sutauluintuin tüü shikuinka akoojo sunain, sukojuin suchechetshanain sunaimuin yülawain shiipushe, yalajee yalaa shimiralüin, tüü saanukaka ayurulusa supulerü tüü shikakat, shimiralüin jia'tawai sunaimuin shimiralüin süpishiwa.
Aikale'era wayuu
kakataawainjatü je eirüku   joolu´ nu'upala  kai, ananajataa Kai    joo´u  ütamüinreeja´a  sukuai´pajatüin wayuu, jaimaajüinjatü süpüla neirüküin jatüin Shia jachonyuu jachipünaa, ni'irükü wayuu akümajajaainjatü sünainjee noushii, ni'i. Aana'asülee eikale'era wayuu sünain aapa'a pütchi  e'esülee kamaneewaa sutuma, anasü niishajaaya wayuu kamaneeree ni'ia.
Anasü tü kamaneewaa müsüjaa yaa pütchi analu'ulu. Kamaaneesü wane'e akaliijasü wane'e  a'anat.
Sarulu
Tüü sarutka süpula kachonjatuin kashukusu akatsa suleeruin, achalejüsü suleeru jee suwetira musuja nna suchonnu.
Aikale'era wayuu
jaimaajüin Shia jachonyuu tachipünaa. neirütku wayuu akümajajaainjatü sünainjee noushii, ni'i. Aanasülee eikale' Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Sarulu
Ichesü piamain joo pienchin suyase süpula soonojiruintuin. Pienchinjatu kashi sulatiruin tüü sushuku suleeru süpula sushalejuin, eesu süpula polooin jee jarainmuin shiki poloo suchonnü.