cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Süchiimma
Sukuwa'ipamaajatü
thumb|upright=1.25|Alijunapiapa'a Süchiimma Antünüsü anain süpüla 781 km palaaje sünain Samaatüipa'a otta süpüla 170 km wüinaa sünain Santa Marta. Süchiimma jia wane alijunapiapa'a eere outkajain sukuwaitpaa wajiiraka otta müsia eere alüwatanüin pütchii namüin na waneeirü alijunapiapa'a müinka jain Maiko'u. Kakaliatpa suuyase kajamüin ekerajünüsü sukuwaitpaa saa'u juyaka 1545. Saa'u juya 1596 chii alijunakai koruarai inküleeshi Francis Drake atkashi saa'u Süchiimma. Sünain siküla XVII tü palaaka ekerotsü sünainmüin Süchiimma, kaliosü mmakat sütüma wuinka, supüla juyakat 1820 na atkashikana saa'u sukuwaitpaa mmakat Kolompia süchikejee atkawaka saa'u laaka Salá, naajüin tü alijunapiapa'aka sülia nüntüin na waneeirü siia kepiain sulu'u, sütüma tia münüsü natuma naa alijunakana "La fénix del caribe". Chaa sumaiwa kepiashi nee sulu'u na eneales, guanebucanes, wiwas jee na wayuukanairü; na piamashika achiirua na'ayülia kepiachi sulü'ü noumain Wajiira. Supülapüna nantüin na alijunaka sulu'u Süchiimma, tü mmakat amuyuu natuma na wayuukanairü. Na alijunakana antüshi nee sütüma sunülia kaa'ürülaka sotpaa palaaka, sütüma tia münüipaa "suumain kaa'ürülaka". Naa alijunaka españajewali kojutüsü nee napüla tü mmakat süpüla akotchajirawa tü eeka sulu'u suumain na wayuukanairü müinka jain ichii, asalaa shi'iruku mürüt, eeke ein, tü ma'aka sünain siküla XX.
Sunüliaka
Tü sünüliaka mmakat sulu'u wayuunaiki Süchiimma, Süchii (Río) jee siia Mma (Tierra) kajamüin alatüsu tü süchii Rainkeriia pasanainpünaa sünain.
Napülapüna na alijunakana
Napülapüna nantüin na alijunakana Süchiimmamüin otta sünain süpüshua'a wajiiraka, suumainsü na waneeirü kusina müinka jain na Guanebucanes, a'yata'apüshü sümaa orooko, caquetios, makuiras, anates, cuanaos jee siia na eneales. Alüsaa joolü müin yaa, tü mmakat Süchiimma suumainsü joo napüshua'a eeke ein, müinka na wayuukanairü maimashi joo sulu'u alijunapiapa'a (sunüiki wayuukalirü sünaijeejatü arawak), eesü na waneeirü pejeka sünain uucho'u Santa Marta müinka na wiwa, damana nanüiki, na Kogui, koguian na nüiki, na Ika otta Arawaka, ikan nanüiki, napüshua'ale supüshi tü anüikika Chibcha.
Sukuwa'ipa sükumajaiwa Kolompia
Saa'u ka'ika 25 mayoulü saa'u juya 1820 süchikejee atkawaka sulu'u laaka palasü (Laguna salada) eere ekeraajünüin tü mmakat Süchiimma nutuma chii Jose Prudencio Padilla. Sünaije siküla XIX Süchiimma yo'otüsu namaa na waneeirü mma wattapüna saa'u aikkawaka, sütüma ein namaana eere antüin tü anüakalirü chejee Inglaterra, Países bajos jee namaa na mmakat shirokoka wüin, namaa Panama siia Nueva York. Tü mmakat süma'anapüsu Magdalena sünainmüin juyaka 1871, juya eere ekerotünuin sulu'u su'umain Kolompia, kamasü müin shia sünainmüin juyaka 1898, eere alüwatanüsu süpüla müinjatü makaa wanee intendencia wajiiraje. Sulu'u juyaka 1911 ashakatsü joo komisariasü otta joo ale'ejüsu sünain intendencia müin shii sünain juyaka 1954. Depattamentasü joo sünain juyaka 1965.
Siküla XX jee siia XXI
Sulu'u siküla XX na alüwatashika saa'u Kolompia ansülaashi sünainmüin alijunapiapa'a Süchiimma süpüla nakümain nakuwaipa kajamüin joolü ekerotüipa namaa mmakat Kolompia. Sünain juyaaka 1965, Süchiimma shiia eere outkajain sukuwaitpaa süpüshua'a mmakat Wajiira. Eesü sulu'u 307.999 (2020) wayuukanairü jutkatüshi saa'u su'umain wajiiraka müinka na Wiwa, Kogui, Ika jee na mütsiiakanainü otta na criollos. Na'ajüin na atijaashika saa'u tü alijunapiapa'aka eesü süpüla kojütuin ma'in jee amiojain sukuwaitpaa sütüma kamalain namüin na alijunaka antaka wattaje sütüma sotpain palaaka.
Sunüliairü mmakat
Süchiimma sotpaasü palaaka Caribe. Tü sümioushe mmakat shia 3.120 km², eere ein pinchi pasanain sünain (10 komuna sulu'u), 16 korejimenta jee 8 resguardos (7 süpülasü wayuukanairü jee 1 süpüla na chejeeka Sierra Nueva Santa Marta'jeewai müinka na Kogui, Wiwa jee Ika). Wattasü suliia Bogotá sünainje 1.121 km palaaje saa'u, eesü ajüitüin wanee katünasüka chaamüin, wanee 1 hora sümaa 15 minuta saa'u. Siia 260 km suliia Barranquilla kemionluu
Süchiimma eesü eere outkajain süpüshua'a pasanain sünain jee siia 16 korejimenta sulu'u Camarones, Trigreras, Choles, Matitas, Arroyo, Arena, Galán, Barbacoas, Tomarrazón, Juan y Medio, Las Palmas, Cerrillo, Cotoprix, Monguí, Villa Martín (Machobayo), Moreneros jee siia El Abras.
Komunas joo tü saütpaaka jia: Centro Histórico Nuevo Centro Coquivacoa Cooperativo Aeropuerto Almirante Padilla Nuestra señora de los remedios Boca grande Laguna Salada y el patrón Ranchería El dividivi
Sukua'ippa Mmakat
thumb|Süchii [[Rainkeriia]] Süchiimma pasanainsü sünain wajiira, sotpa'a palaakat; miyo'u seeruluin, alü'ülaasü süchiirua Ichipki. Tü mmakat taletatshiisü je jasaishiisü pejeepüna sünain palaakat. Eesü uuchi ma'aka saa'in Makuira, shia shi'ipa Sierra Nevada. Saa'u uuchikat ka'üliawaisü tü juyakat, otta pejeepünaa sünain Rainkeriia wüittüsü tü mmapa'akat sükaa eein wuinkat. Sa'atou palaakat jasaisü sütüma palaain wuinkat.
Tü alijunapiapa'aka Süchiimma eesü sünain 491.383 ha sümioushe mmakat, alüsaa joo eesü 133.980 ha sumüinsu resguardo, 134.444 süpülasü tü anaajaka sukuwaitpaa Sierra Nevada Santa Marta jee siia joo 4.784 süpüla na wuchiikana Flamencos Rosados.
Mmakat pejekat sünain
Palaajee sünain eesü tü Palaakat Caribe, wüinpejee sünain eesü tü süchikat Rainkeriia, otta tü pueulokalüirua  Manaure jee Maiko'u, uuchejee sünain eesü tü puelokalüirua Hato Nuevo, Barrancas, Distracción, otta San Juan del Cesar, jee wopujee sünain eesü tü pueulokat Dibulla je tü Palaakat Caribe.
kulaalayaawatia
Akotchajülee sünülia:Woumainkalü Akotchajülee sünülia:Pueulokana Akotchajülee sünülia:Kolomwia
O'ulijaa
thumb|250px|O'ulijaa cha'aya Maracaaya O'ulijaa / Alü'jaa (alijunaiki: consentir, mimar) sumüin Wayuu, o`ulijaa shia achekaa alü`üjaa  jo`uu  jumaa  tepichi. Naataa Sumün sukuaipaa alijuna junain o`ulijaa.
Yaletshi wayuu Ma`aka anainjee aimajaa tepichi süpüla  anaa akuaippa, shiale  oonowaa  amaa so`u wanee ka`i, naa tepichi ataralapa  aa`in. Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Pali'ise
thumb|Es una planta medicinal, que se encuentra en la Serrania de Macuira al occidente de Nazareth.
Pali'ise tü wunu'uka antüna anaira uuchitujee (MAKUIRA), palaapüna wopumüin jaa'ujee Nasaree, wane wunu'u jerutnu apananalü jüma ja'apüyüin jia,maima pütsü junoo'u eesü jünain ishooin otta ishooshootain jia.
Aainjia otta apülajaa
Nnojotsu aainjünüin piichipa'a a'yataana anairü wuna'apü,eere yüütüüilin nnojoluinjayüin jaralüin eerüin tü jaainjiaka,múleka jitnüle jutuma wayuu, mujeerü jukua'ika,ojuiteerü jünain mojuin nnojoleerü kapaya'lain,otta musia jiaya amuluijeerü jujutpala. Tü wayuu aainjasüjatka jaainjainjatü nnojolüiwa kasain jiküin, nnjotsu eküinjatüin asiijushi, ju'ulakaleeinjatia e'eju wanee eküülu kettapa jaainjain tia, otta musia jia'aya ishoinjatü jushe'in juma jikialajaa. Akotchajülee sünülia:Epinasee
Ookotuushi
Ookotuushi (alijunaiki: mazamorra) tü ookotuushikalü shiküin wayuu icha wunu'upü, aainjuushi süka maiki. Akotchajülee sünülia:Eküülü shiküin wayuu
Mma
Mma (alijunaiki: Tierra; ayaawase: ) Tü mmakat. Shia eere kepiain wayakana kato'uchiikana, sulu'usü tü kanüliakat sütüma alijuna "Sistema Solar", sulu'usü tü apüleewaa apünüinkalü nüchikijee chi ka'ikai. Shia shipiapalaka watta ma'in saalin mürüt, wuchii, jimee, je watta ma'in saalin alijuna otta wayuu y je shia ne'e eeka alu'u kataa o'u sümüiwa'a. Sü'ünnaa je iipünaa sünain Tü Mmakat eesü shüliwalairua je jolotsüirua, otta eeshi chi Ka'ikai je chi Kashikai. Tü Mmakat leeyatüsü na'ato'u chi ka'ikai, maa'ulu yaa, 366 sukua, aküjashi süchiki 366 ka'i, wane juya tia. Tü Mmakat eeshi wane su'uyaajana, waneeshia ne'e, nia chi kashikai, eeirü maa aka 4530 "millón" juya sünain eein nia sa'ato'u; nia jashichiwaika atüma tü süshikat palaa, lotüsü Tü Mmakat nütüma je niiyatte'erüin sukua Tü Mmakat.
Mma Mulo'usu Ameerikajatü
thumb|[[Panteera Mma Mulo'usu Ameerikajatü.]] thumb|[[Maapa Mma Mulo'usu Ameerikajatü.]]
Mma
Partes de Tierra
La estructura de la tierra está formada por tres elementos físicos: La Litosfera (elemento sólido), la hidrosfera (elemento liquido) y la atmósfera (elemento gaseoso) la combinación de estos tres elementos es la que hace posible la vida en nuestro planeta.
Mma Mulo'usu Ameerikajatü
Tü Mma Mulo'usu Ameerikajatü (alijunaiki: Estados Unidos de América, Estados Unidos) shiia wanne Mma so'ü Ameerika Palaamüin. Ameerika
Mma
Partes de Tierra
Ahora las capas que forman la tierra son:
Tü Mmakat naajüin naa wayuukana
Tü Mmakat shia tü miyo'usükat wei, je süle'eru'ujee Tü Mmakat jemeishii naa wunu'ukanairua, kato'uchi je piratüsü Tü Mmakat natüma. Naa wunu'ukanairua wayuu paalainka, miyo'uyuu ma'i naya je atüjashii ma'i, kekiishi ma'i, kettaapa tü na'yataainkalü wunu'ujaashii maa aka maa'ulu. Nachikijee naa wunu'ukanainnua antüshii naa Uchiikana, naya napüshua'a naa she'ekana Tü Mmakat je naa mürülü miyo'uyuukana, motsoyuunnuu je naa katünajakana, naa waawatakana.
La naturaleza de Mma según el wayuu,
Akotchajülee sünülia:Jolotsükalüirua
Argenis Angulo
Argenis Alexander Angulo Parra (Marakaaya, Suuria, Wenesueela, jemeishi no'u chi ka'i 23 no'u kashikai juulio süpüla juyakai 1983) nia wane a'walakajüi pütchi, aashajai sulu'upünaa raawia, ashajüi pütchi otta atüjashi aashajawaa, wenesueelaje'ewai nia. Niapü'üshi chi laülaakai saa'u tü Camara Junior Internacional. Müinma yaa nia chi eekai na'ato'u chi shikiipü'ükai Suuria sünain anoukta sukua'ipa tü mmapa'akalü.
Jaleje'ewai nia
Argenis Angulo jemeishi sulu'u tü alijunapiapa'aka Marakaaya, wayuu tü nüpüshika paala sünainjee wane noushi. Niakai nia chi emüliakai nutu'ujeekai chi nuwala epayaakai. Tü niika ekirajüt otta nüshi wane perito agropecuario, ajolooshii naya suulia a'yatawaa müinma yaa.
Nikirajaaka anain
Ekirajaashi palajana sulu'u tü ekirajüleeka Maristas icha Marakaaya, eere o'ttuin tü naa'inka sünain mülo'uinjatüin tü nukuaippaka otta naa'in shi'iree akaliijaa wayuuirua. Saja'lajaapa tü nikirajaaka anain jima'aiwa nia, achajaashi a'yatawaa süpüla nükaalijüinjatüin tü nüpüshika otta süpüla nuwalaajüinjatüin tü nikirajeeka anain. Mapan oju'itusu nümüin nukaralo'utase süpüla nikerotuinjatüin sulu'u tü Ekirajüleeka mülo'usuka Suuria, eere lotuin naa'in sünain nüsa'watüinjatüin tü ke'ireeka naa'in müinka saa'in tü a'walakajawaa pütchi otta müsia o'ttushi sünainmüin tü CJI Suuria.
Niakai magíster sünain Ciencias de la Comunicación. Eesü karalo'uta nüma'ana sutuma tü Asociación de Desarrollo de Talento de los Estados Unidos (ATD) süpüla ni'yataain sünain akaalijaa wayuuirua shi'iree lotuin nakuaippa. Otta müsia eesü nüma'ana karalo'uta saa'ujee tü Programa de Gerencia de Empresas Globales saapaka tü ekirajüleeka mülo'u saa'u Negocios Wharton sulu'u tü Ekirajüleeka mülo'u icha Pensilvania.
Alaülaashi saa'u tü Cámara Junior Internacional
Sünainjee tü ni'yataaka anain eeshi naa'in süpüla wattain tü nünüliaka otta müsia süpüla e'itaanüinjachin sünain aashajawaa otta yoota saa'u tü Cámara Junior Internacional eekalü sulu'u Suuria nou chi juyakai 2008. Nou chi juyakai 2011 aneekajünüshi süpüla niainjachin chi yootakai saa'u tü JCI sulu'u Wenesueela. Mapan nou chi juyakai 2014 aneekünüshi süpüla niainjachin chi vicepresidente ejecutivo mundial süpüla Ameerika.
Nou chi juyakai 2021 o'ulakünüsü tü nünüliaka shi'ire nükanajüinjatüin tü alaülaajawaaka saa'u tü Cámara Junior Internacional süpüla tü juyakalüirua 2022-2023, eesia nutuma sükajee nükanajüin mapan süchikejee wane aneekajawaa aainjünaka icha Johannesburgo, Sudáfrica nou ka'ikai 18 nou kashikai nouyenpüree nou juyakai 2021.
O'ttushi sünain tü ni'yataainka sümaa tü Cámara Junior Internacional nou chi ka'i 1 nou kashikai eneerou nünain chi juyakai 2022, eere naapüin naa'in süpüla aainjaa kasa anasü süpa'apünaa mmapa'akat namaa naa jima'alii otta majayutnuu eekalü a'yataain sümaa tü Cámara Junior Internacional.
Shi'ipajee sukuaippa
Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
Miichi
thumb|Miichi Miichi, piichi jee pinchi (alijunaiki: casa) shia eere nepijaain naa wayuukana, eere miyo'in chi toolo sümaa türa jierü. Eejatüle tü yootuin woushi wamaa, eejanülee watunkuin sünainmüin miyo'uin waya. Eejeree suchuntunüin türa tashunuu. Miichi shiya eejatüle sülapajünüin ou toushi.
Sukumajie wane miichi
thumb|left|Miichi Tü miichika akumajünüsü süka pootshi, atüküshi ka'akajanasü süpana mojuui joo alama, kawatshijanasü wariia. Icheküsü pansain sütükia tü pootshikat suulia suwalakajaain sutuma juya.
Josopa tü pootshikat icheshantasü, nnojotsü ejituwa'in müin, müleka mainmain alama sa'aka analeesümain. Suulia kaporoloin shia atükünüsü süsapuuta tü miichikat süka pootshi shimiiwa'a anechoin müsia apütaain. Karalaajunasü yotojolo jee waneeirua eesu awestoin saajuna. Tü miichikat mainma sukua'ipa eesü sünain miyo'uin jee ja'uchoin.
Tü miichikat eesü sünain piamain so'u jee sünain waneesiain so'u. Eesü miichi eekat keirakaayain eepünaale sünalaanüin wayuu süpanapa. Aneesü naa'in naa wayuukana sulu'u tü miichi eere naya süpüleerua juya, süpüleerua jouktai. Toumainpa'a nnojotsü pejeewain tü miichikalairüa wattaawasü shipia wayuu.
Na'aya miichi eekai akumajuushin süka yotolojo. Tü miichikalüirua akumajünawaisü sa'ato'upünaa laa jee peje sünain amuuyuu. Sünain wane shipia wayuu, eeinjatü wane tü'liki sa'ato'u süpüla sü'lakajaanüin eküülü. Otta sukulaalase mürülü wattaluinjatü suulia mainmain mei sutuma.
Suumain wayuu
thumb|Tü'liki sutuma wayuu Naa wayuukana nakumajüin nepia sa'ato'upüna napüshi, eere antüin tü jietka nuwayuuse mapan; tü jietka oupayuusu yalejee sükajee waneejatüin shi'rukuu nuulia chi toolokoi. Akatsa'a tü jietka koumainsü eere shiika, eere sa'amuyuuin.
Naa wayuukana natüjaa aa'u jetsüin tü nuumainka paala, müleka ouktüin wane wayuu wattapünaa, ei'taanüshi eere nia ouktüin, akatsa'a mapan, nüsalijaanüpa, o'unushi niipüse eere tü nuumainka shiimüin eere lotuin tü nuuralaka.
Sukua'ipa shipia wayuu
Tü miichika shipia wayuu, waneejatü suulia nepia naa alijunaka. Sümüin wayuu nnojotsü kamalain namüin tü süttaaka, jutatuujeesü eere naya kepiain, wawatuujeesü suulia alin walatshi. Müsü tü sukua'ipaka wanee shipia wayuu:
Shi'ipajee sukua'ipa
*
Palawaipo'u
Pueulo Palawaipo'u (alijunaiki: Paraguaipoa) shia wanee mma sulu'u Wajiira so'u Mma'ipakat Suuria no'u chi mmakai Wenesueela. Sünüliaka sutuma wayuu müsü yaa: Palaa Ei'pou, "De frente al Mar".
Palawaipo'u
Palawaipo'u, putchi ajuuitusu sünainje kaa shipoujen palaaka. waima wayuu kepiakana yayaa sulü Palawaipo'u, eesu palinchon alijuna suma wenezolano sumaa coloompiana kepiashin yalaaya. Eesu sujutkaja wayuu Simon Woliiwar sunulia, esuu wanee shipia anouja natuma naa kapuchiinakana, eesu ekirajulee tepichi, sumaa jimaalira. Eesu shirejeeria ayuipa wayuu. eesu supula ayaatia, eesu shipia waari sumaa surulaalu, sulaatiapuna alijuna sumaa wayuu wattawalin.
Kakaliatru sümain wayuu sumaa alijuna, naa alijunakana antushin paala sunain ayatawaa, akumaja michi, sumaa süruulaala, waima naa makatana yaa Palawaipo'u, moutpana ya waima wayuu kepian supapuna, kanuuliaya musuu joolu eere nayaa kepian muinka sain: Maliichan, piruwachon, aleeramo, supuna joutai, amuuyu, jasaleo.
Panteera
thumb|Panteera [[Tinamatkajatü.]]
Palawaipo'u
Palawaipo'u
Eesu wanee outkajawa waatuwa supula juyaaka, sunaije tu wakuaipaka sunain tu ekirajawaka, natuma naa ekirajulinkana supula shiyatununjatuin tu wakuaipaka, ayatajatuin natuma naa wachonkana namaa na waluinkana. Outkajasa supushua tu ekiraajaka namaa na ekirajulinkana, supula pansanjatuin sukuaipa. Waima wayuu sunain, sumaa nachonyu eere nanajatain sou tu wakuaipaka.
Süchikü Palawaipo'u
- Mmakat: Wenesueela
- Mmapüle: Wajiira
- Sunuiki: Wayuunaiki siia ekuu musuu tü Alijunaiki
- Jalaapünasu: 11° 20′ 40" N
- Sukumujaiwa: 1741
- Numeraa so'ü alüwakajatka putchi: 0264
Tü eekat süpüla e'raaja
thumb|Palawaipo'u|left
Enlaces externos
Akotchajülee sünülia:Woumainkalü
Pan
thumb|Pan Pan es un alimento básico que forma parte de la dieta tradicional en Europa, Oriente Medio, La India y América. Se suele preparar mediante el horneado de una masa, elaborada fundamentalmente con harina de cereales, sal y agua. La mezcla, en la mayoría de las ocasiones, suele contener levaduras para que fermente la masa y sea más esponjosa y tierna.
El cereal más utilizado para la elaboración del pan es la harina de trigo. También se utiliza el centeno, la cebada, el maíz, el arroz. Existen muchos tipos de pan que pueden contener otros ingredientes, como grasas de diferentes tipos (tocino de cerdo o de vaca, mantequilla, aceite de oliva), huevos, azúcar, especias, frutas, frutas secas (como por ejemplo pasas), verduras (como cebollas), frutos secos o semillas diversas.
Pausayuu
Paüsayuu shia wane su'uluku tü e'irukuu eekat na'aka naa wayuukana.
Akotchajülee sünülia:Shiiru'ku Wayuu
Patkon
thumb|[[Panteera Patkonjatü.]] thumb|[[Maapa Patkonjatü.]]
Tü Mma'ipakat Patkon (Alijunaiki: Estado Falcón) jiia wanee mma'ipakat saakaje 23 (Piama Shiiki sumaa Apünüin) mma'ipakat yaa Wenesueela.
Akotchajülee sünülia:Sukua'ipamaajatü Wenesueela
O'upünawaa
O'upünaa jee O'upünawaa (alijunaiki: Rostro o Rostros)
¿Jalasü werüin tü o'upünawaa wayuukalürüa?
¿ Kasa eekalü sülüü tü o'upünawakaa sütüma wayuu?
Nemesio Montiel Fernández
Nemesio Montiel Fernández (Jemeishi Aliitasii, Wajiira, 25 nükalia kashikai Nouyempüre so'u tü juyakat 1943 - Anaajaashi cha'aya Marakaaya, 26 nükalia kashikai Apüriiro'u so'u tü juyakat 2021) Nia chi palajachikai antropólogo wayuu. Ekirajaashi sulu'u tü Ekirajiapülee Mülo'usüka sulu'u Wenesueela, aashajaai soo'opünaa sukuaippa wayuu, alü'üjüi sukua'ipa wayuu je ashajüi karalokta.
O'upünawaa
Tü wayuukalürüa shiyawata'alülü so'upünaa eere naya, maaka sa'in wanee a'lapajaa , sünain wanee miiro'i , sünain wanee yo'otirawaa , sünain ekirajawaa , ayatawaa jee eepünalee nayarüa , wayuu atüjusü ayawataa sa'in sünainjee tepichin shia sünainmüin laülayuin naya , alejaa tü sünainjee sükua'ipa woushunuu jee watushinuu , sünainjejatü tü wayuuwakaa.
Nemesio Montiel Fernández
Tü jülüjaka naa'in waneepia
A'yataashi niakai waneepia sünain achechera sukuaippa wayuu sulu'u tü akirajiapüleekalirua sa'inküinpüna mma, ekirajaashi wayuu otta alijuna sulu'u tü Ekirajiapülee Mülo'usüka Suuria otta sulu'u tü Ekirajiapülee Mülo'usüka Wiinnaa sünain Wenesueela, ekirajüshi nia soopünaa akumaja sukuaippa sa'ainjala wayuu sulu'u LUZ,  laülaashi nia sulu'u sünain tü juyakalirua 2001 otta sünain chi juyakai 2008, je müsia sünain chi juyakai 2008 süpüla 2011 nia chi aashajakai süchiirua wayuu eekana sulu'u tü akirajiapülee münakat.
O'upünawaa
Eepünale waraitüin waya sulupüna woumain wajirü, eesü werüin tü o'upünaa jee tü o'upünawaa wayuukalü , eesü so'upünaa tepichi , laülayuu , majayüt , sünain to'oloyuin jee jieyüin shiairüa.
Nemesio Montiel Fernández
Nüpüshikalü
Jemeishi no'u chi ka'i piama shikii jaraimüin no'u chi kashi Nouyempüre nou juyakai 1943, nüchon Nemesio Montiel (Wushojoolo) wayuu epieyuu sümaa Rina Fernandez, wayuu Ja'yaliyuu, yalajachi jemelin sulu'u mmaka Ulerii, ekirajaashi palajana sulu'u wane ekirajiee sulu'u mmakat Ulerii, süchikejee o'unushi sünain ekirajawaa sulu'u türa miyousüka cha'aya Kaaraka (universidad central de venezuela) eejere niyu'luin nükaralo'utshi sünain antropologo nia, no'u chi juya 1973. Nia chi wayuu palajachikai sünain a'yataa süka tü antropologia, ekirajüishi jima'ali jee majatyutnuu sulu'u tü Ekirajüleeka mülo'u sulu'u Suuria sünain tü facultad de ciencias juridicas y politica münakat.
O'upünawaa
sünain tü o'upüwaakalü ee'iyatasü wanee anamia, kuleemataa. talataa, mojuu aa'in , ainkua aa'in , jashiyewaa , kamanewaa , shukulaa , akulajawaa aa'in jee atünkewaa aa'in. Ayaawatünüsü tü eekalü sülüü saa'in wayuu sünainjee tü o'upünaakalü jee sünainjee so'u tü wayuukalürüa epünalee shiarüa.
Nemesio Montiel Fernández
Nukuwa'ipa sümaa politikat
Anaajaashi niakai nünain chi ka'ika'i 26 sünain kashikai apüriirü saa'u chi juyakai 2021, sutuma tü wanülü'ükat COVID 19, cha alijunapiapa'a Marakaaya, Wenesueela.
Aneekünüshi nia so'u juya 1989 sünain chi juyakai 1993 süpüla aashajain saa'uje mmakat Suuria sulu'u tü Shiyorolokot wayuu sulu'u tü mmakat Wenesueela, otta süpüla juyakai 1990 sünaimüin chi juyakai 1994 eittaanüshi süpüla na'inmajüin sukuaippa mmakat Suuria, mainma kasa naa'inraakat soo'opüna nakuaippa wayuukana müinka saa'in nukumalaain wane ekirajiaapüle süpüla shi'irain wayuu otta niakai aashajaashi süpüla eitaanüin otta eitkünüin tü wayuunaikika sulu'u tü mmakat Suuria.
O'upünawaa
Mainma sükua'ipa tü o'pünawaa, ka mainma tü sükua'ipa tü wayuuwakaa.Eraajünüsü wayuu sünainje so'upünaa , eesü wayuu eekalü müin mee'matüsü saa"in so"upünaa shii , nii jee eesü eekalü müin ayaatashanasü naa'in süshii
Nemesio Montiel Fernández
Shi'ipajee sukua'ipa
Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
O'upünawaa
¿ Jamüsü sükua'ipa tü O'upünaa jee tü O"upünawaa sümakalü wayuu?
Nemesio Montiel Fernández
Naashajaaka achiirua weinshi
Niakai e'raajünashaatashi sutuma nünüiki saa'uje sujutü otta akumalaa pütchi süpüla apansajawaa sukuaippa wayuu, a'yataapünaashi sünain akotchajiraa nanüiki na wayuukana eekana sulu'u mmakat otta sulu'u eere jutkatüin na yootüshikana süchiirua anaate'era sukuaippa wayuu 1969, a'laülaashikai sünain akotchajiraa nanüiki na wayuukana sulu'u Wenesueela, Karaaka sünain tü juyakalirua 1973 sünaimüin chi juyakai 1975, ajuittapü'üsü niyaakua sulu'u telewision otta sulu'u raawia eere aashajaanüin saa'uje nakuwa'ipa na wayuukana otta a'laülaashikai sünain e'rajiaapüle sukuwa'ipa wayuu sulu'u Kolompia je müsia Wenesueela.
Nukuaippamaajatü
Niakai jemeishi cha'aya Ulerii wane mma cha'aya Wajiira peje sünain Palawaipo'u, mapan a'wanajaanüsü sünülia mmakat sünain Aliitasii (süsii aliita) nutuma chi wayuukai Jose de la Rosa otta tü jietka Ja'yaliyuu Montiel Fernández, ni'iruku Ja'yaliyuu. Aja'lajaasü nutuma tü nikirajaakat anain cha'aya Karaaka sünain juyakalirua (1967-1972) eere naapain nukuaippa süpüla e'raajünüin nia müinka naa'in wane antropologo wayúu chi palajachikai sünain tia. Anashaatasü ma'in tü nüshajüinka sulu'u tü pütchikat naapaaka namüin na ekirajaashika nümüin sulu'u tü Ekirajiapülee Mülo'usüka sulu'u Wenesueela, sutuma tia nükanajüin nünülia sümaa kasuutoluin nüshein.
Wayuu: Jintukaa Marakaaya
Tü'ü ashatütka ayakua wenesuelaajejatü Karina Velásquez, süshatüin sukuwaitpaa Chikinkira, wanee jiiet chejeewai Marakaaya müliaaka'eirii tolo'oyuu sutuma anaachoin shiia jee siia anaain sain, ot'ta shiiakat suwayuuse Gamero, wanee aikai pülaana münüshii chii ¨sulaamain wayuu¨; tü'ü nakuwaitpaa kaa shiiain alijunain jietka, nnojotsü acheekünüin sulü'ü sukuwaitpaaka wayuu. Mujükai'atünaa (ashatunaka akuaitpaa nutuma Azier Hernández), niia wanee achaajakai kasachiki wasko, awalajünüshii nutuma Gamero supüla achajawa kajamüin aoutetnee ain nuwayuseeka Chikinkira, kaa mmapan numürajein nuwayuuse chii Sulamain wayuu.
Tü'ü ayaakuaka shiia wanee shi'ipaa ein sainjaala pülisiia sümaa ka'pülainwaa, ayoujaa'ain ota'a siia maima kasachiki ein jaya'ain sukuwaitpaa Wayuu jümaiwajatü, ainjünüsü soouje 30 mairüa chaa Marakaaya jee siia Wajiira. Tü'ü ayaakuaka shi'iya'jüin wanee kassa soou pasaala jee siia atkaawa kanainjeeka wanee akuwaitpaa soou amürajawa numaa Gamero (Daniel Alvarado), chii ¨süla'amainkai wayuu¨ münaakai, Chikinkirra, ¨Jintutkaa Marakaaya¨ (Karina Velásquez) jee siia ashatüikai akuwaitpaa wasko Azier Hernández.
Tü'ü ayakuaka aiyajünüsuu sünain apünüin anüiki: Alijunaiki, Wayuunaiki jee siia Euskera (Wasko).
Akotchajülee sünülia:Filmes en Wayuunaiki
Nohelí Pocaterra
Nohelí Pocaterra (wayuunaiki: Nüweli Pükaatera) Wayuu shiia ji'iru'ku Uriana, jooüsü sünain kai 18 soou kashii Settiempüre sünain juyaa 1936, chaa mma'ipa Peña, pasanain'püna sünain Pala'aipo'u jee siia Karouya. Chaa mmakat Wajiira sulü mma'ipakat Suuria ein Wenesueela. Jintü'lüiwa mioüsu chaa mma Mokomatira, joolü eraajünü'ipaa müin ¨La Gloria¨, kepiasü yalaa anainmüin 10 juyaa sünain su'uyashe.
Suchukuwaje
Ayaatasü sünain akaalijaa akuwaitpaa, akumajaasü supüla ayatawa soou Sujüttü'ü pueulo Kusina chaa juyaapüna 1952, kanainjeka sukuwaitpaa müin yaa kajamüin ayaatasü sünain maima sukalia. Chaa juyaapüna 1994 ashaajüsü jee siia alüwata'sü wanee karalo'uta nü'müin chii kalükai ajoolo'ka Konküreeso Mmakatpüle, Dr. Rapaelü Kattera (Dr. Rafael Caldera), supüla nükeero'tüin tü Sujüttü'ü tü pueuloka kusina sünain tü ainrawakaa. Chejee 1974 jee anainmüin 1999 ayaatasü müinka sülaamain Depattamenta Socio-Antüroopolojika jünain alüwataka Kakuwaitpaakat sulü Tü Ekirajiapülee Suuria. Outkajaasü jee siia yootusü sünain ONU, müinka pütchii'püle soou Pueulo Kusinayuu soou Mmakat chaa juyaa 1993.
Apünusu sumüin karalo'uta Doctorado Honoris Causa sutuma tü Ekirajiapülee Rapaelü Mariia Waral (Rafael María Baralt).
Shiiasü tü pütchiipüka sulü Asampüleea Mmakat'püle Kontituyente supüla yoota soou pueuloka kusina chaa juyaapüna 1999, kalüjekaa sunüiki supüla akümajaa tü Outkajaapüle waneepiaka sünain Pueulo Kusinayuu, kalaamainka shiiaka. Aneekajü'nüsü müin Tipütada (Sunüikipüle) kusina sulü tü Asampüleea Mmakat'püle sünain Mma Wopumüin (Suuria, Meerida, Türujiiya) sünain akalia 2000.2005 jee siia 2005-2010. Sulüjutü jiipolojee tü Asampüleea Mmakat'püle müin piantüwaa jiipolojee anainmüin 3 juyaa, sünain makaa antüsu sutuma akutülakaa kusinajee CONIVE, wanawaka sümaa PSUV.
Akotchajülee sünülia:Poliitika Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
Panteera Wayuu
thumb|Panteera Wayuu. thumb|Shiyakua Wajiira. Panteera Wayuu (alijunaiki: Bandera Wayuu) shiia yootaka so'ü tü panteera sumüin Wayuu, chii yoótushikai palajanaá so'ü makaá niia chií eiküikai sukuwaitpaa Wayuu Elimenes Zambrano Sapuana chaá Aleemasain-Manaure so'ü mma Wajiira (Kolomwia), sunain palajanaá sukalia "Ouutkajawaa so'ü Wakuwaitpaa" chaa kai 14 Eneroulü so'ü juyaa 2012. Tü Panteeraka ajuitüsu suchikeje yoóta 10 Juyaa (Po'loo Juyaa), suchikeje asakirá tü laa'ülaayuko, Wayuuirüa eke ein chaa Wajiira Wenesueela siia Kolomwia; antunusú anain sukuwaitpaa tü Panteera Wayuu.
Tü makaá shiia supüla atijaánüinjatu jamüin sukuwaitpaa Wayuu chaa wattapüna Nnojotsu sutijain Wayuu supüshuwale kajamüin chooüjasu yoóta sumaá Wayuu ee wattain, waraitusu sumaá Panteeraka chaa Wajiira, akujunusú sunüiki chaa wattapüna Weneesuela siia Kolomwia.
Müsuu Sukuwaitpaa shiakuwaa Panteeraka Wayuu
Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Ouktaa namüin na wayuukana
thumb|250px|Aamaka natuma na wayuukana cha Wajiira
Ouktaa namüin na wayuukana (alijunaiki: la muerte para los wayuu) shia wanaa sümaa sükatalaain saa'in wane wayuu suulia tü shi'irukukat, o'unüsü tü saa'inkat Jepiramuin eere saa'in süpüshua'a tü ouktüsükalüirua. Wanaa sümaa ouktüin wane Wayuu anainjatü ma'in sukuaippa, supüla talatüinjatüin saa'in tü ouktüsükat. Nnojolüinjatü shi'rüin wayuu ipuwolu, eekai ayuulin, eekai jou'uuin süchon.
Ouktaa
thumb|250px|Amuyuu namüin na wayuukanairü
Anaajawaa
thumb|Anaajawaa sutuma wayuu Natuma na wayuukana shia tü anaajawaa tü su'uniaka'a ma'in naa'in wane wayuu ouktüshi. Tü ayu'laakat jiipü akuaippaa sümaiwajatü natüma na wayuu laülayuukanaa. Aape'ennüsü niimüse wane wayuu sütüma nüpüshi, je müsü sukuaippa mayaa:
Asiruu
Wane wayuu asiruu kapülanshi natüma naa wayuukana, süka ouktuushiin naa'in sütüma wayuu. Eeshi eekai pasiruuashin nümüiwa'a.
Patsua
thumb|patsua
Ouktaa namüin na wayuukana
Aamakaa
thumb|Wayuu sünain alapajaa Shia tü mma eere ni'ikünüin chi ouktüshikai. Wanee aamakaa naainjüin na wayuukana napüla napüshi ouktüshiikana; laülaayuu, jima'alii, majayünnüü, tepichi. Tü mmakat asürünnüsü süka wane kulaala wunu'u, alompira shiale. Eesü eere wane nüpüla chi ouktüshikai ni'irukulu'uiwa nia otta wane süpüla jiipüpa nia. Tü aamaka shia wanee mma kapülainsü je kojutusu namüin tü apüshiikana aka jamüin kaawainsü saa'u nukuwa'ipa wanee wayuu, su'umain wayuu ouktusu. Ja'itarua ouktuin wanee wayuu wattapüna, acheküshi ale'ejüin tü ni'irukuka otta naa'inka sünain tü naamaka süpüla nantiraain sümaa saa'in nupüshi sulu'u mmakat eere nu'uralaka.
Anaajawaa
Naajüin na laa'ülayuukana tü naa'inkat wane wayuu o'unüsü sulu'umüin tü mma kanüliakat Jepira. Antüsü wayuu wainma süpüla alapajaa saa'u wane jiipü, antüshii sümaa nakoloin, mürüt, awarianta shiale. Wainma ekawaa sünain, shi'iruku (Kaa'ulaa, Pa'a, anneerü); süpüshua'a tia mürütkat nümünüinjatü chi wayuukai cha eere tü naa'inkat.
Shi'ipajee sukua'ipa
Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Patsua
Sümaiwale'e eeshi wayuu eekai naapaain tü patsuaka süpüla sütainjatüin wayuu ouktusu. Süka tü patsuaka, anasü niipüse wane wayuu sutuma jososhaatüin shia süpüla nüsalijaanüin mapan. Müinma yaa eeyülia wayuu eekai katain tü patsuaka ichaa wajiirapünaa.
Patsua (pionío)
Los suelos en los cuales se desarrolla mayormente son húmedos o crecen en lugares arenosas tales como colinas, mesetas y en otras lugares montañosos.
thumb|left|patsua alt=patsüa elaborada como urna funeraria|thumb|patsüa en su proceso de elaboración alt=urna funeraria a base del árbol Patüa |thumb|Matera del árbol patsüa utilizada como urna funeraria Es una planta con tallos de color rojizo que crece en las regiones cálidas de la costa caribe colombiana y en los territorio colombo venezolano, igualmente en los territorios étnico habitados por los pueblos indígenas wayuu, reproduce y crece por las orillas de los arroyuelos y en los suelos arenosos donde halla diferentes especies de arbustos de toda clase específicamente en el alta, media y en la baja Guajira.
Namüin naa wayuukana chira wunu'ukai kachikuwashii sulu'u nanüiki naa wayuu laülaayuu, sutuma ja'yain süchikuu sünain tü nukua'ipaka yolujaa jee müsia seruk o'ttaiwa sukua'ipa chi chochokai. Chi wunu'ukai chira asotushii eepünaale anain mmakat sümüin. Tü nüsiika jee nüpanaka shikajüin mürülü süja'lajaapa tü juyaka. Tü nütakaa aapaanüsü süpüla akumajaa süsa'a miichi, anua jee süsiipala wayuu. Eeshi anain nia süpüla shipin wane kasa, aapaanüsü sutuma wayuu süpüla shipin wanülü.
Patsua (alijunaiki: peonío, Ceiba bruja: Ceiba pentandra) nia wane wunu'u süpüshi tü Fabaceae, wane wunu'u cheje'ewalü Ameerika uuchejee otta müsia sa'ato'upünaa chi palaakai Caribe palaamüin sünain Kolompia jee Wenesueela. Tü wunu'uliaka türa antüsü sünainmüin 12 jo 17 m iipünaamüin, ishosü susiika jee keipüsesü.
Kojuyasü icha wajiira, asotshii weinshi pejepünaa sünain süchii, lowupu jee eere süsha'walaain wuin jemetsü sainyaa juya. Chi wunu'ukai chira nücheküin mma eekai chü'lüin waneepia jee mma eekai kashulashaatüin.
Patsua (pionío)
Es una especie que puede colonizar suelos en diferentes fases de una sucesión producen muchas y vistosas flores, las hojas en verano son aprovechados por los ganados, caprinos y ovinos durante la sequia. Los usos tradicionales van desde el aprovechamiento de la madera para la construcción de viviendas y botes, hasta su utilidad dentro de la medicina tradicional contiene propiedades curativas para esclarecer la vista y muy útil en las comunidades indígenas wayuu.
Dicha planta crece mayormente con una altura entre doce hasta diecisiete metros de largo con unos diámetros de grosor de veinte hasta cuarenta centímetros de espesor. Las características se reflejan en los tallos solidos que es ancho y restiforme debido a que en la superficie presentan escasas ramas, se diferencian en el color y en la corteza porque tienen grandes contrafuertes bien desarrollados que están cubiertos por fuertes espinas de forma tridimensionales, su particularidad es frondosa con aspecto rustico muy llamativos a la vista.
Hablar de patsua; es referirse a un árbol que anteriormente era utilizada por nuestros ancestros tal como se menciona en el texto y aún se sigue utilizando en las practicas de la cotidianidad y en la tradición de la cultura wayuu que ha marcado trayectoria en la existencia de los relatos míticos de los ancestros y de todos aquellos acontecimientos vivenciados en aquella generación. y aun es digno de admirar llegar a un lugar mas de allá de la pampa, donde surgieron los relatos milenarios relacionados con el principio y la evolución de la mitología étnica de los pueblos originarios especialmente en la cultura wayuu; del mismo modo; en circunstancias del actualidad es muy notable escuchar a un anciano hablar de sus trayectorias vivenciadas; lo podemos apreciar en los diferentes lugares de la Alta Guajira y media Guajira a donde aun perdura la practica y el amor propio hacia su tradición y el significado del ser wayuuwaa; lugar adonde aun se utiliza este árbol como urna funeraria propia de la cultura wayuu.
Shi'ipajee sukua'ipa
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Patsua (pionío)
La madera de pionía (patsua), Es muy liviana los nativos anteriormente lo utilizaban como urna funeraria para enterrar a sus seres queridos fallecidos en el ámbito de su propio contexto; era considerado arte propia de la cultura wayuu para llevar acabo una sepultura digno de sus familiares fallecidos a fin de dar un descanso más practico. El proceso para la elaboración de de dicho árbol consiste en atraer el tronco, y luego lo van labrando hasta lograr la forma de un cajón o urna funeraria propia de la cultura wayuu.
Es uno de los arboles más representativos en la cultura wayuu, pertenece a la especie de la ceiba; alrededor de esta planta se teje la leyenda míticos de yoluja verso sekurut relacionadas con el origen del trompo wayuu.
Parouja
thumb|250px|Jintut parouja sümaa na'yataain Parouja (alijunaiki: Añú) naya wane wayuuirua parouja münüshin natuma na wayuukana, kouralashii naya sulu'u tü mmakat Karouya, sa'ütpa'a tü süchii limuuna. Tü noumainka na paroujakana piamashii shi'ipa, eesü wane shi'ipa sulu'u Mara otta tü wane yalasü sulu'u mmakat Wajiira. Na paroujakana naatajatü nakua'ipa otta tü nanüikika noulia na wayuu, otta noulia na waneeirua wayuuirua eekalü kepian sulu'u Suuria makatka tü Yukpa, Bari otta na Japreria amünakalü.
Nakua'ipa
Tü nakua'ipaka na paroujakana wane akua'ipa naatajatü otta katatüsü suulia nakua'ipa na waneeirua wayuu eekalü sulu'u mmakat Suuria. Müinma yaa ayatüsü tü nakua'ipaka sünain olojoo, aainjaa kasa otta sünain kepiawaa soo'opünaa tü wuinka. Ayatüshii naya sünain e'inaa süka marishi jo enea münaka, süpüla akumajaa tü naanala otta saanala sutu'upünaa nepia otta eekai anain süpüla akumajünaa süka, tia na'yataain na jieyuukana.
Otta na tooloyuukana ayatüshii sünain olojoo otta sünain akumajawaa anuwa süpüla noikaain namüin eekai cho'ujaain amüin. Otta eeshi toolo eekai o'unuin wattamüin sünain ayanamajaa süpüleerua nupüshi otta nuchonyuu.
Nepia
thumb|250px|Nepiapa'a na paroujakana Tü nepiaka na paroujakana ayatüsü aainjünüin süka süpana wunu'u otta ka'akasü sükorolo alijuna süpüla checheinjatüin sukua'ipa. Tü nepiaka akumajuushi süka chi wunu'ukai mangle otta estera; otta müsia enea, akumajaanüsü soo'ujee tü wuinka sünainjee piama meetro iipünaamüin. Tü nepiaka kanüliasü sutuma alijuna, palafito münüsü.
Jalasü noumain na paroujakana
Cha'aya Almirante Padilla kepiashii naya sulu'u tü mmakalüirua: Isla Toas, Isla Maraca, Isla Zapara, Isla San Carlos otta Isla Sabaneta.
Süchikuu nakua'ipa
thumb|250px|Nakumalaa na paroujakana Tü pütchika añú nayaawase na paroujakana otta gente de mar müsü süka alijunaiki, otta süka wayuunaiki müsü: palaaje'ewaliikana. E'raajünüshiija'a süka tü pütchika paroujanos, sükajee kepiain naya sotpa'a tü palaaka otta müsia shiain eere naya kouralain sümaiwale'eyan, tü pütchika parouja ne'itaala na wayuukana süpüla nayaawatüinjatüin na nnojotka wayuuin otta müsia süpüla sotunjanain naa'in sükajee naatajatüin nakua'ipa (Johannes Wilbert. 1983). Jo müinma yaa, na laülaayuukana kayaawaseshii naya süka tü nanüikika, tü pütchika tia shia laguneros, süka jamüin yalain naya kepiain soo'opünaa tü wuinka.
Tü kasa mojusu süpüleerua nakua'ipa
thumb|250px|right|Kosoliina shiroku tü wuinka Mainma kasa mojusu alataka namüin na paroujakana, tü alataka namüin kachikuwasü sünain tü nakua'ipaka, süka jamüin ayokojoosü tü nanüikika, otta a'wanajaasü tü nakua'ipaka.
Sukua'ipa wane ouktaa natuma na paroujakana
Aja, napüla na paroujakana tü ouktaaka aa'in shia tü ale'ejaa naa'in eere na'juituin paalale'eyan, müsü tü naküjalaka: ...wayakana yaashi yaaya iipünaa, akatsa'a cha'aya unaapümüin eesü wayuu, na añú wamaka. Cha'aya shiinalu'u tü mmapa'akat eesü wane mma emerojoosü sümaiwa otta na wayuukalüirua emerojoosü sümaa, mapan wanaa sümaa süposonojooin tü laaka, ke'irajaasü tü mmapa'akalü, tia ke'irakaa shia shipijana namüliain na añú emerojooka sümaiwa, sümaa tü mma o'unaka shiinalu'u tü wuinka. Sünainjee tia mmakat emerojooka, jemeishin na añú jekennuu. (Medina Josefina)
Süchikuu nakua'ipa
Tü pütchika parouja, ne'itaala na wayuukana nanain na añú, süpüla nayaawatüinjanain. Akatsa'a joolu'u natuma na atüjaka süpüleerua kasa a'wanajaanüsü tü pütchika süpüla shiainjatüin tü Añú nayaawasekalü, tia maka sutuma na'yataain na Movimiento Cultural Paraujano (MOCUPA).
Nepia
Na atüjashaataka süpüleerua miichi kamalainshaatasü namüin tü sukua'ipaka nepia na paroujakana, sükajee anachoin shia otta naashin sutuma akumajuushi süka kasa eekalü sulu'u noumain otta nnojotsü su'wanajaain tü mmapa'akat. ...jouuchon tü miichikalüirua otta eesü wane luma pejeewasü sünain otta wane luma yalasü sa'ato'u akatsa'a jutatuin wane sa'ata o'unaka sünainmüin wane küliki. Tü wunu'uko süsa'aka achituushi mmolu'u shiinalu'u tü wuinka, süsawatüin wane meetro shiinalu'u tü wuinka.
Na'yataaka anain
Tü wasuuraka otta tü kasa o'yotuusuka shiroku tü wuinka su'wanajaain tü mmapa'akat, süka jamüin kashüülajaasü tü mmakat otta tü wuchiikalüirua o'unushin watta'amüin sünain ekajawaa otta atpajaa tü neküinka.
Jalasü noumain na paroujakana
thumb|250px|right|Sukua'ipa nepia Tü noumainka na paroujakana sotpünaasü tü palaaka, pasanain sünain Wajiira otta Mara, naya kepiashii soo'opünaa tü wuinka paalale'eyan. Akatsa'a, na paroujakana sainküinpünaasü tü wuinka, eeshi parouja kepiaka cha'aya Catatumbo, Cabimas, Almirante Padilla, Rosario de Perijá, Marakaaya otta eepünaale anain süpüla nakumajaain nepia soo'ujee tü wuinka.
Tü kasa mojusu süpüleerua nakua'ipa
Eesü wane kasa amojujaaka tü nakua'ipaka, shia tü wasuuraka, süka jamüin antüsü tü wasuuraka chejee Marakaayaje shirokumüin tü laaka eere naya kepiain, sünainjee tia ayuuijaa müshi naya sutuma tü yarüttüsüka sa'akaka tü wuinka, süka jamüin tü wuinka aapaanüsü natuma süpüla o'ojoo, ashijawaa, a'lakajawaa, otta süpüla nalojüinjatüin tü jimeka nekaka. Sutuma tia, mainma parouja ayuuika sünainjee otta na waneeirua o'unushin suulia tü noumainka sutuma ne'rüin namüliain sünain, sükajee nnojoluin kojuteekai nakua'ipa namüin na laülaashikana saa'u mmakat.
Sukua'ipa wane ouktaa natuma na paroujakana
thumb|250px|Parouja sünain olojoo Namüin na paroujakana, tü ouktaaka eweetüsü süchikejee wane wopu eere mainmain kasachiki, kasa pülasü, ainkuuwa aa'in, supunalu'u tü wopuko tia eweetüshi mainma wuchiirua yootushi na'akajee otta naya e'iyataka jalainjatüin tü saa'inka na ouktusukalüirua. (Ali Fernández 1999)
Patricia Velásquez
Süchikimaajatü
thumb
Parouja
Sukua'ipa wane ouktaa natuma na paroujakana
Sünainjee tü pütchikaa waashaje'eraka yaaulerü ja'yasü tü nanüiki saa'ujee tü nakua'ipaka sünain wane ouktaa, süchikuu wane mma akumajuushi nutuma Ayuyei, nia chi o'tterakai naya paalainka.
''...tüsa iseeka yaamüin shia tü teika - aa'inmajünüshii waya waneepia natuma na angel amünaka, anale'e ma'in takua'ipa sükajee eein akaratshi tapüleerua weinshi, ouktushin akaratshi tachonyuu. Cha'aya eere naya joolu'u na'atapajüin taya. ¡türa iseeka wopulu shia maama! O'uneerü taya otta e'ikajaaneerü taya eere chi señootkai. Wane mma waneejatü tia, wopulu chamüin eesü sarulu, paa'a, erü, toomasü otta müleka kataiwa to'uu ta'yaajüle naya, nnojoleerü nalatirüin taya süka anakaralu'u, otta müsia maka anamiale taya namüin kataiwa to'uu nnojoleerü kasajatüin taya namüin. Mmapa'akalü tia wane mma jeketü eere pansaain otta jimatüin waa'inka. Nnojotsü alawaain watuma waya paroujakana, shiimüin tia, je'ralee wane ayaa eekai weinshin otta makutulaain shia, eesü süpüla yalain wane añú ouktuin, müsüka saa'in wane kanasü sükajee mainmain sünaa sünain shi'iree talatuin waa'in, eere tü ayaaka kepiashi nuchukua'a wane añú, wayakana nnojoishi ouktuin.'' (Medina Josefina)
Süchikuu nakua'ipa
Na paroujakana kayaawaseshii nemüiwa noulia na waneeirua wayuu kouralaka sulu'u mmakat Suuria (Yukpa, Bari, Wayuu otta Japreria). Akatsa'a nayain na paroujakana na kojuyashiikana na'akajee, pajeshii nachiirua na wayuukana. Tü nanüiki na paroujakana meematüsü tü wayuunaikika, süka jamüin pawalaawashi tü nanüiki, sükajee shi'ipain tü anüiki mülo'usuka Arawak.
Patricia Velásquez
Patricia Carola Velásquez Semprún (Marakaaya, Suuria, Wenesueela, 31 Eneero sünain juyaka 1971) shiakat a'yataasu sünain ashataa ayaakuwa otta müsia sünain akumalaa peliikula, shiakat süchon wayuu akaisa'a o'unüsü wattamüin jo'uuchoinwa shia, chajatü kepian cha Püransia otta müsia cha Meejiko.
Parouja
Shi'ipajee sukua'ipa
Akotchajülee sünülia:Wayuu naatajatü akua'ipa
Na'yataaka anain
thumb|250px|Anuwa sünain olojoo Tü na'yataaka anain na paroujakana shia tü olojooka jime otta olojoo wuchiichenyuu, shia tü nekaka anainjee tü napüshikana. Tü olojooka kasa neküin na'yataain na tooloyuukana, otta sünainjee müin nakua'ipa, eenajaanüshi na tepichikana shi'ire nashatüin nakua'ipa otta shi'ire nekirajaain sünain olojoo kasa nemia. Na paroujakana nalojuin tü wuchii yaguaza, cáñamo, cuervo, tijereta, otta waneeirua.
Tü kasa mojusu süpüleerua nakua'ipa
Shiroku tü wuinka Marakaaya eeshi alijuna a'yataaka sünain ayu'laa petroleo sulu'ujee tü mmapa'akat, sünainjee tia eesü o'yotuuin tü petroleo shiroku tü wuinka, yarütta müsia sutuma, mapan tü wuinka yarüttüsü antüsü nanainmüin. Otta wane, eesü alijuna otta wayuu eekai e'ikajaain kosoliina otta kaasü kolompiamüin, süpüla ne'ikajaain tia o'unushin naya shirokupünaa tü wuinka sa'u anuwa akumajuushi süpüla, sünainjee tia makaa, o'yotuusu kosoliina otta kaasü shiroku tü wuinka, maleesüja'a tü nakua'ipaka sutuma yalain naya pasanain sünain wane kasa makatka tia.
Sukua'ipa wane ouktaa natuma na paroujakana
Akatsa'a, eere naamaka na paroujakana, wane mma jimatsü otta eesü talataa aa'in. Eere naamaka antiraashi naya sümaa napüshikalüirua. Sünain tü suumainka ouktusukalüirua ayatusu naya kepiain, nnojotsü waneejatüin noulia sükajee shiain ne'e tü ne'raajaka paala.
Jalasü noumain na paroujakana
Nulu'u chi mmakai Wajiira, kepiashii naya sulu'u Karouya, otta mainma sünülia nepiapa'a müinka saa'in el barro, la boquita, boca de caño, ponchera, Nuevo mundo, las parcelas, otta waneeirua. Naashin na ayaawajütka wayuu, eeshi 17.437 no'u chi juyakai 2021, otta müsia nulu'u chi laakai Karouya eeshi maka 5.942. Eeshi parouja kepiaka cha'aya San Rafael del Mojan, eere kanüliain naya, eere naya kepiain müsü sünülia: Nazareth, El Guacuco, Indio Mara otta Las Lomas.
Tü nanüikika
Müsü tü pütchika süka nanüiki:
Na'yataaka anain
Na jieyuukana kakatüsü tü na'yataainka, tü jieyuukalüirua a'yataashi sünain aainjaa tü natüjaka apüleerua makatka tü riuut süka süpana wane wunu'u enea münüsü. Akatsa'a palitchon ne'e nakanain sünainjee, süka jamüin kayarülajaain tü nepiapa'aka sutuma tü yarüttüsüka antaka wattaje'e makatka tü wasuuraka, sutuma tia, yüütüshi na alijunaka antapu'uko na'akamüin sünain ayalajaa tü nakumainka napüla.
Tü nanüikika
Tü nanüikika na paroujakana pawalaawasü sümaa nanüiki na wayuukana sükajee kayaawasein sünainjee tü anüiki mülo'usuka Arawak.
Nepia
Jahn, 1927:207
Patricia Velásquez
Süchikimaajatü
Tü shi'ika shia Lidella Sempürun wayuu wenesueelajatü, a'yataapüsü sünain ekirajawaa oo'ulaka müsia süshikai nia chi Dr. Aquiles Velásquez, niakai süchon alijuna antaka wenesueelamüin cha sümaiwa, cheje Eipaainya, niakai waraittui ma'in sutuma tü ni'yataainka, aka jamüin sümaajachi UNESCO. Waraittusu shiakat waneepia sutuma shi'yataainka, sutuma tia shi'raajüin mmakat eepünai su'unüin süpüla ee'iyataa küülüla ashe'ein otta müsia sünain ja'yaa sulu'u peliikula müinka saa'in ¨La Momia¨ eere shiiyaakuwajain sukuwa'ipa Anck-Su-Namun tü ma'aka sünain juyaka 1999, süchukua'a sünain juyaka 2001 sümaa El Regreso de la Momia, otta müsia süchikeje sümaa ayaakuwaka "Fidel" cha sünain juyaka 2002. Ja'yapüsü shiakat sulu'u tü pürokurama "The Celebrity Apprentice" nümaa chi alijunakai Donald Trump. Alatapünaasu sulu'u Ugly Betty cha sünain juyaka 2010.
Ouktaa namüin na wayuukana
Asiruu
Müleka asiruule sütüma wayuu, nnojoishi ni'rüinjachin wane jintüi, ojoitünüshi mmaapü, tü mmakat süpotüin jieyuu. Eesü shi'itaanüle rouya, ejittaanüsü nusa'a, süpaataain je sojoitüin jieyuu; shia sukuaippainjatka tia saajüin laülayuu. Na jieyuu ojoitüshiikana ishoinjatü nashe'in.
Patricia Velásquez
Wayuu Taya süpüla akaaliija
"Tepichi Talatshi", Niño Feliz shia sünülia tü palajatka ekirajaapüle tepichi sutuma Wayuu Taya, sulu'u tü ekirajaapülekalirua eikünüshii wayuu sulu'u wayuunaiki otta müsia alijunaiki.
Süchikimaajatü
Majayüiwa shia kamalainsü sümüin ashataa sukuwa'ipa wayuu süpüla ee'iyatüna sulu'upüna telewision, o'ttasü palajana sünain ayonnaja süchikeje ekerotusu sünain Majayüt Wenesueela eere saapain sünülia ¨Peninsula de la Guajira¨, akaisa'a nnojotsü akanajüin, sutuma tia ajutajaasü tü sukuwa'ipaka süpüla wattain tü süchiküka süma'ana alijuna; mapan chajatü Milan, New York otta müsia Paris, sünain waraittaaka etnnajünashaanasü, mapan a'yataasü namaa alijunaka müinka naa'in Lagerfeld, Chanel otta müsia Dior.
Sünain juyaka 2002 sükumalaain wane outkajaapülee eere akaaliijünüin wayuu, sünülia shia Fundación Wayuu Taya süpüla a'yatawaa sünain achotchajiraa kasa süpüla eitajaa namüin na wayuukana kepiaka cha Wajiira. Sünain juyaka 2009 süpüla ka'i 20 maayoulu cha alijunapiapa'a Nueva York aapünüsü sümüin wane karalo'uta eere anain sünülia sutuma tü saa'inraaka namaa na wayuukana, sünülia na aapaka karalo'uta sümüin shia Women Together otta ONU.
Wayuu Taya süpüla akaaliija
Tü Pürokurama "Atijalaa saa'u Ekirajawaa namüin Wayuukana", sulu'u alijunaiki Tecnología Para La Educación del Wayuu süpülajatü ekirajawaa sünain atijalaa namüin na tepichikana süpüla natüjaainjatü süchiki wane komputatoora otta süpüla naapainjatü sukuwa'ipa sulu'u wayuunaiki. Tü E.U. Jesús Redentor shia palajanaka eere ekirajaanüin tepichi süka pürokuramaka sümaa atijalaa.
Attaale eemüinre
Süchiki Patricia Velazquez
Ee'iyatia waleketpülee
Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
Wayuu
thumb|Regiones habitadas por los Wayuu
Wayuu (alijunaiki: "Guajiro", hombre poderoso, persona) naya naa wayuukana koumainka mmakalü Wajiira, palaamüin shi'ipoujee palaaka Kariwe iipünaa sünain mmakalü Kolompia jee müsia mmakalü Wenesueela; akatajaanüsü noumain natuma naa alijunaka cha sümaiwa, akatsa'a namüin naa wayuukana nnojotsü kasa eekai akatajaain nakua'ipa suulia noumain. Naa wayuukana naya müinma yaa naa kojuyaka akua'ipa sainküinpünaa tü mmakalü, sükajee mainmain naya soo'opünaa tü mmakalü. Kawachirasü nanülia naa wayuukana cha'ya wattapünaa eere antüin süchikuwa nakua'ipa chamüin Marakaaya jee Süchimma.
Süchiki nouyasee naa wayuukana soo'opünaa tü noumainka
thumb|left|Laülaa wayuu alatitka tü e'irukuuko