cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pütchipü'üi
miniaturadeimagen|250px|Pütchipü'üi wayuu Pütchipü'ü (alijunaiki: Mediador) Nia wane wayuu atüjashi aashajawaa je sütsüin nanüiki naa wayuukana. Nia chi e'ikajaakai nanüiki wane wayuu namüin wane sülatüle wane kasa namüin, niakai a'yataashi süpüla anaataa sukua'ipa wane kasachiki otta anouktaa wane pütchi eekai nnojolüin pansaain nanainjee wane wayuuinua namüin wane wayuuinua je achajaashi süchiki anajiraainjanain wane wayuu eekai mojujiraain, otta eere wane mojujirawaa natüma naa wayuukana sümaa tü alijunakalüirua. Wainma tü kasa naa'inrakalü wane pütchipü'ü süpüla anouktaa sukua'ipa wayuu soo'opünaa tü mmakalü.
Wane Pütchipü'ü anaatüi sukua'ipa wane pütchi
Chi pütchipü'ükai nia chi ei'kajaakai wane pütchi nanüiki wane wayuu namüin  wane wayuu süpüla akumajaa sukua'ipa wane kasa eekai sülatüin na'aka, makatka saa'in atkawaa, süpa'üna jieyuu, wane kasachiki miyo'u; chi pütchipü'ükai kojutüshi sütüma wayuu süpüshua'a süka niain anaatülin sukua'ipa wanee kasachiki, nüchajaain jamüinjatüin nakua'ipa naa wayuukana süpüla anajiraainjanain naya nachikua'a.
Nia chi kojutkai atüma pütchi, oonoona amaalü nünüiki, atüjaa müsia wayuu sünainjee, nia chi achiaakai süka wane pütchi anasü, wane pütchi lotüsü, wane pütchi jemiasü, tü pütchi anasükalü anasü ma'in saashajaaya, sünouktia jee sujutaaya atümaa, kojutkalaka shia amüinyüü sulu'u wane mma. Chi pütchipü'ükai cho'ujaashi sümüin wayuu, sükajee niain anaatüin wane akuaipaa, süpüla eeinjatüin wane anajirawaa, süpüla eeinjatüin wane asakirawaa je wane yootirawaa natüma naa wayuukana süka anakalü akuaipa.
Chi pütchipü'ükai nnojoishi nümüiwa'in sünain anouktaa wane pütchi, aashajaajiraashi namaa naa wane wayuukana, naapajüin je kojutsü nümüin nanüiki naa wane wayuukana.
Naa'inmajiraain tü nukuaippakalü, naashaje'erüin naa'in palajana süpüla nüsouktajachin, naashajaain namaa naa wane wayuukana sünain jamüinjatüin sukuaipa sujute'eria wane pütchi.
Paa'inwashi namaa naa wane wayuukana süpüla nachajaain tü akuaipaa anasükalü, süpülaa anajiraainjatüin wayuu süpüshua'a.
Eeshi chi pütchipü'ü akumajakai sukua'ipa wane kasa alatakat sulu'u wainma mma, eeshi chi eekai nukumajüin sulu'u pali'irü mma.
Sujutu nanüiki naa pütchipü'ükana
Tü kanüliakalü UNESCO saa'inmajüin maa'ulu yaa tü nakuaippakalü naa wayuukana jee kojutshii namüin naa pütchipü'ükana süpüla eeinjatüin tü natüjainkalü waneepia saa'u tü mmakalü. Maa'ulu yaa aashajaana amaana naa wayuukana süpüla ayatüinjatüin nakuaippa naa pütchipü'ükana, süpüla nanouktüinjatüin süka, sukuaippa wane kasa eekai sülatüin na'aka, eekai pounuwain. Wattasü nanülia naa pütchipü'ükana süma'ana tü kanüliakalü UNESCO no'u chi juyakai 2010, eere saashajaanüin jee süpansaajünüin sujutu nakuaippa naa pütchipü'ükakana saa'u tü mmakalü otta  müsia süpüla kojutüinjatüin nanüiki sulu'u Kolompia otta sulu'u Wenesueela.
Chi pütchipü'ükai nia aashajaaka waneepia süpüla anaataa sukua'ipa wane kasa eekai sülatüin sulu'u wane mma, süpüla eeinjatüin anaa aa'in je anajirawaa natüma naa tooloyuukana, natüma naa jieyuukana je naa tepichikana. Niakai nia anouktaka sukuaippa wane kasa eekai mojuin, süpüla nnojolüinjatüin eein atkawaa, pasalawaa je süpüla nnojolüinjatüin eein wane kasachiki sulu'u tü mmakat. Otta eesü süpüla nukumajüin sukuaippa wane kasa eekai sülatüin namüin naa wayuu eekai kepiain sa'aka alijuna, maa aka naa'in naa wayuu kepiakana Marakaaya je Süchiima.
Sukuaippa wane aashajawaa nütüma wane pütchipü'ü
Chi pütchipü'ükai nia chi wayuu laülaakai aa'in sa'akajee nüpüshi otta chi kekiikai ma'in, chi atüjakai aashajawaa, anakai nüsouktia. Nia chi wayuu tütükai anüiki süpüla aashajawaa jee nnojoishi kama'üralin. Wane pütchipü'ü nnojoishi achekajüin saa'u naashajaain süchiirua wane kasa, akatsa'a eein süpüla nüsülajünüin amüin wane mürüt jee wane korolo shiale, shia tü "nümülaina" sümakalü wayuu. Müleka nujute'erüle sünain anain sukuaippa tü kasa alatakalü, wattasü nünülia jee kojutüshii nia sümüin wayuu. Eeshi wayuu eekai naapüin naa'in süpüla aashajawaa motsoiwa'aya nia, naapajüin waneepia tü nanüikikalü naa nutuushinuukana jee nanüiki naa nüla'ülayuukana, je nanüiki naa wayuu laülaayuukana süpüla nütüjaain ma'in saa'u sukuaippa wayuu jee jamüinjatüin sukumajia nütüma wane kasa alatakalü.
Kanüliasü sutuma wayuu mayaa
Sho'upünaa Shia achekajünaka palajana süchiirua nümüliain chi wayuu ouktakai. Tü awalaajünaka saa'ujee tia aapaanüsü süpüla eitajaanüin sümüin nüpüshi chi ouktakai jee nii. Akatsa'a nnojotsü shiain tü shiimüinka walawaa.
Nujutkaa Süchikejee walaain tü sho'upünaka, achekajünüsü tü nujutkaa chi ouktakai sümüinjatü nii jee nüshi.
Shi'ipajee sukua'ipa
Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Ounuwaa
thumb|waraitushin
Sulaatule wanee kasachiki numuin wanee wayuu, awaraijashi supüla nuchajainjatu naaterüin tu sukuaipa kasaa ala'atuin numüin. Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Waikaipuura
A pesar de ser conocido hoy como Guaicaipuro, en los documentos del tiempo su nombre fue escrito como «Waikaipuura II».
Guaicaipuro formó una coalición de gran alcance en contra de la conquista española del territorio de la actual Venezuela, con diversos ataques que él condujo durante el siglo XVI en la región central del país, especialmente en el Valle de Caracas. Él dirigió, entre otros, a los Caciques Naiguatá, Guaicamacuto, Chacao, Aramaipuro, Paramaconi y a su propio hijo, Baruta. Guaicaipuro en la actualidad es uno de los líderes indígenas mas ilustres de la historia venezolana.
El área ocupada hoy por la ciudad de Los Teques, fue poblada por varios grupos indígenas, los cuales contaban cada uno con su propio cacique. La tribu de Guaicaipuro, que abarcaba un área desde Turgua al este, hasta donde hoy se encuentra San José de los Altos, al oeste, era una de las más grandes. Uno de sus hijos varones, Baruta, se convirtió también en Cacique y dominaba el área del actual municipio de igual nombre. Otras hijas de Guaicaipuro eran, al parecer, Tiora y Caycape.
Los españoles descubrieron oro en el área de Los Teques hacia 1560, y como comenzaron a poblar el sitio de las minas para extraerlo, Guaicaipuro, sintiendo su tierra invadida, les atacó, junto a otros caciques aliados, entre ellos Terepaima, forzando a los españoles a abandonar el lugar. Después del ataque, el gobernador de la provincia de Venezuela, Pablo del Collado, envió a Juan Rodríguez Suárez en 1561 para pacificar el área. Rodríguez Suárez, creyendo que había alcanzado su tarea al repeler a Guaicaipuro de la zona, deja el área al cuidado de algunos mineros y de tres de sus hijos, mientras exploraba los términos de Caracas. Una vez que los soldados españoles se marcharon del lugar, Guaicaipuro asaltó de nuevo las minas y mató a todos los trabajadores, así como a los hijos de Rodríguez Suárez.
Después de estos sucesos, Guaicaipuro se convirtió en la figura principal y central en la sublevación de todas las tribus nativas de la provincia de Caracas, y logra unirlas a todas bajo su mando. En 1562 Terepaima derrota a una fuerza expedicionaria conducida por el capitán Luis de Narváez, matándolo a él y a 150 de los expedicionarios. Debido a los ataques feroces por parte de los indígenas, los españoles se retiraron lejos del área durante varios años.
Ramón Paz Ipuana
Nachiki na kasayuukana nünain
Na Iipuanayuu kapüshikana Ramón Paz Iipuana, chaje'ewalii Jalaala, cha Wajiira. Josefina Gonzáles Iipuana sünülia tü niikat. Ni nüshikai, wayuu Sapuana, Francisco de Luque nünülia, Wapo münüshi niaya'a, Kali'iwalaima münüshi niaya'a, ennaajünüshi ma'in süka tia piamasükat nüsepejia, süchon alijuna, akaisa'a shipijanain nia wanee sapuanairua, sapuanaka nia nachiirua, chaje'ewalii Alanaipa'a, sü'ütpa'a Kaaraipia. Na nüpüshikana Francisco de Luque, wopuje'ewalii, sulu'u tü mmakat Waitapa'a.
Waikaipuura
En 1567, poco después de vencer en la Batalla de Maracapana, el capitán Diego de Losada entra al valle de San Francisco y ese año o el siguiente, puebla la ciudad de "Santiago de León de Caracas". Los españoles se preocuparon por la cercana presencia de Guaicaipuro y de sus hombres y, dada la fama de sus ataques hacia los conquistadores, decidieron no esperar un ataque de él, con lo que, como movimiento preventivo, Diego de Losada encomendó al alcalde de la ciudad, Francisco de Infante emprender la misión de capturar a Guaicaipuro y "pacificar" a los otros Caciques.
Ramón Paz Ipuana
Nachiki na kasayuukana nünain
Wana sümaa jima'alin Francisco de Luque, e'raajiraashii sümaa tü majayütchainkat Josefina Gonzales Iipuana, anasü aa'inrü ma'in, poloo jaralimüin juya suuyase, chajat ni'raajüin cha Majayütpana; amüraajiraashii joo naya je pa'wayuuseewaakalaka naya maalü ne'e, no'unakalaka süpüla kepia sulu'u tü mmakat Maliro'ulia, cha wopumuin, chawaishii juyapo'ulu, otta jouktaleolu'u chawaishi kepian sulu'u tü mmakat Yosuuipa'a.
Waikaipuura
A fines de 1567 o inicios de 1568, Francisco Infante y sus hombres, conducidos por guías nativos que habían sido chantajeados, dieron con el paradero de la choza de Guaicaipuro, en las cercanías de Paracotos. Según la leyenda, Guaicaipuro prendió fuego a su choza y se suicidó antes de permitir que los españoles lo encontraran con vida. Sin embargo, la otra versión sobre su muerte, que es la que ofrece el historiador José de Oviedo y Baños en su obra publicada en 1723, narra que tras una larga batalla por su vida, los españoles, imposibilitados de entrar a la choza, decidieron lanzarle una bomba de fuego sobre el techo de paja, obligando con ello a salir a Guaicaipuro que perece luchando con la espada que le había ganado a Rodríguez Suárez.
Ramón Paz Ipuana
Nachiki na kasayuukana nünain
Tü laülaakat Josefina Gonzales Iipuana, niikat Ramón Paz Iipuana, anaataasü so'u piama (2) nüka'iya kashikai Marzo no'u chi juyakai 1968, ja'rai shikii mekiisalümüin (58) suuyase, cha'aya sulu'u tü mmakat Yawaasiru'u.
Waikaipuura
Todos estos datos son tomados de la obra de Oviedo y Baños, Historia de la conquista y población de la Provincia de Venezuela, quien es el único que ofrece estos detalles de Guaicaipuro. De hecho, Oviedo es el que inicia narrativamente la existencia histórica de Guaicaipuro como líder de la resistencia indígena.
Ramón Paz Ipuana
Ramón Paz Iipuana wanaa sümaa jintülin nia
Anasü nakuaippa na nüpüshikana Ramón Paz Iipuana, ne'itaainjese na nachooinkana sünain ekirajawaa sünain karaloukta. Josefina Gonzales Iipuana, saapüin Ramón nümüin wane süla'üla tü shiikat, chi kanüliakai Ángel Paz, müshijese'e Ramón Paz nümünüin. Chajachi nia sulu'u wane mma kanüliasü Ciruelo, sü'ütpa'a tü mmakat Rosita otta Moján, cha'aya Mara. Ángel Paz je tü nu'waayuusekat, kanüliakat María del Carmen Rodriguez, oikaalii joonno je siki, o'unawaishiijese'e naya waneepia chamüin Moján je o'unushi Ramón waneepia namaa. Sülatapa wainma kashi, chi laülaakai Ángel Paz ni'raajüin cha Moján tü laülaakat Natividad Morillo, sümaa tü piamasükat süchooin; Anaís Villalobos Morillo otta Bernarda Villalobos Morillo. Otta Ramón Paz Iipuana ni'raajüin tia jieyuukat, kamaneeshi nia namüin je alu'wataanaiwashi natüma. Eesü wane süküjala tü ekirajütkat Aura Gonzales, nüchiki chi suwalakai, Ramón Paz Iipuana, wanaa sümaa chajachin nia cha'aya Ciruelo, müsü mayaa: “Müliawaishi niakai sütüma tü laülaakat María del Carmen, nnojoika müin anakai naa'in sümaa, nüküjain tamüin tia”.
Waikaipuura
Enlaces externos
Akotchajülee sünülia:Achikii Wenesueela
Kasipa
kasipa-Jasipa (alijunaiki ''ciempiés)
¿kasawayuu chi kasipakai?
Chii kasipakai supüshii  jeküle, tü waraitaka  süpa mmaka, eshii sulu jouchon jee mio`u nia. so`u nikii esü piamasü nuuwa, tu nütaka kalesü sulu yutunshia, kalüjulechensü, Chi kasipakai, waimashana nüsa, esu wana'awai shia, mma'aka nnojoluin shia wanaawan,   piama nai mi´oyuu nnojottakaaka,  nnojottapa tu nnulojoko ajutshii nu´üleeruje outasirou. Sümuin wayuu nnojoishi outasirou, shia´ajanee aliin tü naika, eishojo su motsomuin, alatamatsü Niipiapa chii kasipakai:
Chi kasipakai kepiashi saka mmujui, kamalaisu numuin ere sa'amaatuin mma,  mmayaka kepian nia sou ere ja´in mmapaka.
¿Nukalia sunain katuin o´u chi kasipakai ?
Ramón Paz Ipuana
Wane kasa alatüsü nümüin Ramón Paz Iipuana wanaa sümaa jintülin nia
Saajüin Aura Gonzales, jima'aipa Ramón cha Moján je wainmainpa kasa nütüjakat namaa na Villalobo Morillokana, ekirajaashi sulu'u tü ekirajaalee kanüliakat Escuela Normal Alejandro Fuenmayor cha'aya Maracaaya, bachillerkalaka nia je ekirajüishi tepichi, mayaainje'e mamalain nümüin ekirajaa. Akatsa'a müin nünüiki soo'opünaa tia: “Nnojotsü shiain kapülajachin taya, taapaaka shia, shia süka shiain ojutaain te'ipamüin; paala, ma'awashi taya soo'omüin taajüin, shiajasa'a tayaawatüin saa'u mapa sünain shiain kapülajachin taya, nnojotsü tatüjain aa'u sünain tantajachin sünain sünain tü ekirajaakat”, müshi saajüin tü nushunuukat.
Nu'wayuuse je nüchooin Ramón Paz Iipuana
Josefa Paz, sünülia nu'wayuuse Ramón, wayuu Juusayuu, wopuje'ewat shia, chaje'ewat Süchiima, Wajiira, Kolompia. Apünüinshii nüchooin sümaa, piamasü jieyuu, wane toolo, anüü nanülia: Neida Paz, Neima paz, otta Ma'ayüi Paz. Ramón Paz otta Josefa Paz Juusayuu, chajana kepiain Yawaasiru'u, eejanale jemein na nachooinkana, süchikijee tia akolojooshii chamüin Puerto Aléramo, eejanale kepiain motso'o, je yalejee o'unushii süpüla kepia cha Las Piedras, Perijaa, je chajee ale'ejüshii Palawaipo'umüin. Eejachire nia anaataain mapa, so'u tü ka'ikat piama shikii akaratshimüin (27) nüka'ika kashikai Octubre no'u juyakai. Ipootsü mapa Josefa Paz süchikua, akatsa'a ouktüin shia nümaa chi jo'uukai wana sümaa jemeyuluin shia. Mojusü ma'i naa'in Ramón Paz sütüma tia. Naajüin niakai, shia wane jiet anasü ma'i je eeinjatü nümaa süpüla ka'ikat süpüshua cha Jepira, mma anasü ma'i, noumain na wayuu ouktakana. Eeshi paala wane nüchon Ramón Paz sümaa wane jiet kanüliasü Matilde González Iipuana, tü niikat Abelardo González, ni'iruma Ramón.
Tü nikirajaakalü anain Ramón Paz Iipuana
Ekirajaashi “Primaria” sulu'u tü ekirajaaleekat Escuela Nacional Jesús Sistiaga cha'aya Moján. Süchikijee ekirajaashi sünain tü kanüliakat “Ciclo Básico Cómún”, sulu'u tü ekirajaaleekat Liceo Barált cha'aya Maracaaya.
Karalo'utaka
Tüirüa shiia Karalo'utakana nukumujüinka:
Nüchikimaajatü
Inaugurada primera biblioteca indígena pública en la alta extrema Guajira
Tü nüshajüinka Ramon Ipuana sulü'ü Ekare
Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
Peesü kolompiaje'ewolu
Peesü kolompiaje'ewolu (alijunaiki: peso colombiano) es la moneda actualmente usada en Colombia. Su abreviación formal es COP (ISO 4217), e informalmente es abreviada COL$. Localmente se usa el signo peso ($) (el cual es también usado por el dólar; Cabe aclarar que el símbolo del dólar se dibuja con una sola línea sobre la letra S y el peso colombiano se dibuja con dos líneas sobre la letra S). Su circulación es controlada por el Banco de la República de Colombia. En el 2012, la moneda en acuñación de menor valor es la de cincuenta pesos ($50) y el billete de mayor valor es el de cincuenta mil pesos ($50.000).
Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Walirü
thumb|Walirü
Walirü chi walitkai nia wane mürüt wunaa'inküinjachi, sa'akashi isashii, eküi asalaa. Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Santaka Chikinkiraa
thumb|Santaka Chikinkiraa.
Tü Chikinkiraa eesü sulü apünuin mma; shiia kajutka siia alüwatasuka soou mmakat Kolomwia, sulüsu mma'ipakat Suuria chaa Wenesueela siia sulü alijunapiapa'a Karaz souje mma'ipakat Ankash chaa mmakat Peruu.
Chaa Kolomwia tü shiakuaka jiimatusu sulü Wasilikat Kalüko Santaka Chikinkiraa (alijunaiki: Basílica de Nuestra Señora de Chiquinquirá), ein antüin maima alijuna supüla awajaa so'ü sukalia chaa kai 9 juulio kashii juyaawai siia rimiiku ainjunapa tü missa siia awaraijiraa. So'ü kai 3 juulio so'ü juyaa 1986 chii Paapaa Juan Papülo II (alijunaiki: Papa Juan Pablo II) nulapalüin epüle tü Santaka Chikinkiraa nuwajaaka shiia so'ü anaatera sukuwaitpaa Kolomwia.
Chaa kai 9 juulio so'ü juyaa 1999 tü shiakuaka ounusu chaamüin alijunapiapa'a Wokotaa (Ciudad de Bogota) supüla awajaa so'ü anaawaka soou Kolomwia. Tü mmakat ein shiia chaa Kolomwia erajunusu sumaa anuliaka alijunapiapa'a Chikinkiraa ein ainja kassa siia ein tü shimüinsuka kulülaa.
Siia chaa mmakat Wenesueela tü Santaka Chikinkiraa antunusu anain sulü Wasilikat Marakaaya soou alijunapiapa'a Marakaaya; tü sukaliaka chaayan shiia 18 nouyempüre sunain "Periia so'ü Chinitakaa" (alijunaiki Feria de la Chinita).
Santaka Chikinkiraa chaa Kolomwia
thumb|Santaka Chikinkiraa, Marakaaya. Tü suchuwaje antusu anainwa siküla XVI eiwa chii Looi Weseraa (Luis Becerra), kapüchinaa siia rominikat, waraitusu sumaa pütchi chaa pasanain sunain Kolomwia. Wanee toolo chejeewai Epaainya nulia shiia Antonio Santana, Chaa 1560 nantaa anain tü alüwatanaka amaa supüla nushawalai wanee pichii kamanakat waneeirü rependencia, anaaka amüin tü alijunaka antaka chejee Epaainya, tü wayuu kusina siia müliasuka ekülapoo (alijunaiki: Esclavos); anainje tü akumujunusu wanee awajaapüle kapiya, suchikeje chejee Epaainya antushi wanee kapüchina püraile ayatakai so'ü kassa, pürai Antüree Jatürake (Andrés Jadraque) niia alüwatanaka chejee Epaainya nuntapaa, ni'irüin kaa choujasu wanee liensa ee shiakua wanee santaa Rüsario sumüin kapiyaka. Yootusu so'ü makaa, suchikeje anaasu anüiki supüla eitanaa sa'atou chii San Antonioo Paruwa (San Antonio de Padua) siia San Antüree (San Andrés)
Supüla juyaaka 1563 tü shiakua ainjunusu sumaa mawui sutuma wayuu kusina, sumioüshe shiia 125 cm sulaktain siia 111 ipunamüin; eitanusu sulü tü kapiyaka, müiru anainmüin wanee rekara sunain tü juyaaka 1577. Yalejee oulanusu yalaa, sutuma tü amojujasu tü shiakuwaa. So'ü juyaa 1587 tü ayakuwaa eikajanusu chaa mma Chikinkiraa, yalejee ajutunusu sulü wanee pichiichon.
So'ü juyaa 1586 wanee jiett sunulia shiia Mariia Ramos, sutijaa'ou tü shiakuwaa Santaka chaa sulü pichiika, sulüwataka akumujuna müin sain wanee ikülesia einjatu awajaanuin suchukuwaya. Mariia wanepia suwajaain tü santaaka, achuntusu so'ü anatiraa sukuwaitpaa siia sainjain wanee milaküroo, sutuma suwajaain main so'ü kai 26 tisiempüreoulü so'ü juyaa 1586 shiaka ajuitusu; jalapüshe so'ü kai alaatusu wanee wayuu kusina sumaa suchon sunulia shiia Isabel, sulaatapa supünalü tü pichiika kalüko tü santaaka, eenajanusu müin: "Piiraka, Piiraka Jiett!" (alijunaiki: Mire, Mire Mujer!). Shirakapan sumüin ein tü anüiki, shirüin wanee lüsaa warattashatasu, siia tü shiakua santaka anaatajasu shimiwa tü achatajaka sunain ounusu. Sunainje müin shiia, awajunashatasu sutuma alijuna siia wayuu sukaa anuliaka "Walaamain Jiett Chikinkiraa". Apünusu sumüin tü kapüchina Rominiko (Dominicos), sukumujaiwa tü shipiaka santaka ein anajanüin tü shiakuwaa santaka Chikinkiraa sunainmüin joolü.
Sunain wanee akutkajasu mmakat (alijunaiki: Terremoto) alataka so'ü juyaa 1785, sutuma tü makaa akumujunusu waneeyan Wasilikat wattalü suliia palajatuka suchikeje eikajanusu tü ayakuwaa Chikinkiraa.
Sawajaaka'anain tü alijunakalirü sunainjesu maima kassa chaa sumaiwa, alaatusu sajapülü alijuna ee mioü müin nain chii Simon Woliwat ee maima nukuwa sunain so'ü achuntaa kassa sumüin santaka supüla akanajaa nütkale so'ü ajutala sukuwaitpaa Ameerika. Tü alüwataka soou Mmakat Kolomwia musuu so'ü juyaa 1916 tü Santaka Chikinkiraa shiianjatü Sülamain mmakat Kolomwia. Siia so'ü kai 9 juliio so'ü juyaa 1919 chii alüwatakai püresitente Markos Fidel Suaress (Marcos Fidel Suarez) ni'itain wanee korona soou tü santaka müinjatu tü sülamain Kolomwia, tü makaa ainjunusu sulü tü pülasa Woliwa chaa alijunapiapa'a Wokotaa, nuupala chii Nuncio Postolikat siia Patüre chejeewai Kolomwia.
Eesü shi'ikajanüin chaamüin Wokota supüla achuntaa anaawa soou Mmakat Kolomwia, tü makaa alaatusu chaa juyaa 1999.
Santaka Chikinkiraa chaa Wenesueela
thumb|Santaka Chikinkiraathumb|Wasilikat Marakaayajatü.thumb|Sulüpuna Wasilikat thumb|Katetüral Marakaaya Wanee kuentaa: Eesü wanee laa'ulaa ashijasu sotpaa Wuinka Marakaaya chaa wariolü Jeketu Samoraa Marakaaya joolü Saladillo, sunain yaalain ashijain antusu sajapülü wanee tapüla joüchon, sa'apain supüla shiroushien wanee amüchii (Tinaja). Sulaatapa kai tü laa'ulaaka shirüin wanee ayakuwaa soou tü tapülaka sutuma tü makaa shiiatain ipüna soou pichiika kalüko shiia.
So'ü kai matteolü 18 nouyempüre so'ü juyaa 1709, tü laa'ulaaka ayatasu sulü shipia sunain kassa, kaa müin shiia nnojotsu saapüin wanee kassa sulü shipiaka müin sain ashejanuin sulümashe ein jimatüin tü ayakuwaa. Keirajasu suchukuwaya, nnojotsu saapüin. Sunain tü apünuinwaka jipishana tü laa'ulaaka saapüin keiraka, awatasu sunain ein shiia, yaalapa shirüin tü tapülaka warattashatasu siia sulü jayasuu tü shiakuwaa tü Santaka Chikinkiraa, müin shirüin sukuwaitpaa, ajuitusu anüipaa sunain awanajaa ¨Milaküroo, Milaküroo¨ sunainje tü akumujasu tü awajaa sunain tü ni'ika Jesukürista.
Saashin atijusuka tü tapülaka ajutunusu sunainje anuwa mioü, sutuma kalüwarat pirataa chaa sumaiwa epüle tü Jeketü Küranada (alijunaiki: Nueva Granada) joolü Mmakat Kolomwia, nnojotsu atijanüin jeraa juyaa shirokojutu wuin, supüla anta sotpaa Wuinka Marakaara. Tü su'upüna Chikinkiraa eirakasu anainmüin chejeru sunain wopumüin; so'ü wanee kai tü Wirgen Chikinkiraa ounetnusu chaamüin ein tü Ikülesia Katetural Marakaaya (Catedral de Maracaibo), wopülü eikajanupa chaamüin tü shiakuwaa Santaka Chikinkiraa jawatajasuu sunainmüin ein supüla nnojolüin alikajanuin emüinjatu shiia atuma, tü kamanakat shiia mapüsasu sutuma jawatüin shiia; tü wayuukalirü musuu: ¨Nnojotsu ounein emüin tü washitsukalirü, makatesu sumaa müliasuka¨ sulü tü Wasilikat San Juan nou Ma'leiwa, kaa müin sukuwaitpaa eikajanusu chaamüin, tü tapülaka ajawajasu suchukuwaya müin shiia palajanaiwa. Joolü tü Santaka Chikinkiraa jimatusu soou Wasilikat Jooü supüla Santaka Chikinkiraa.
So'ü sukalia tü Santaka Chikinkiraa ainjunusu kassa piesta, missa siia eke ein supüla awajuna tü Chikinkiraa so'ü sukalia sunulia shiia Peria so'ü Chikinkiraa. Juyaawai 18 nouyempüre soou alijunapiapa'a Marakaaya siia supüshuwayale mma'ipakat Suuria ainjunusu tü Peria so'ü Santaka Chikinkiraa siia Chinitaa sutuma tuwaneirü soou Wenesueela, tü akalia tü makaa piestasu sutuma supüshuwayale alijunakalirü siia mma'ipakat sa'atou Suuria. Sukuwaitpaa palajana sukasu Achuwajaa lüssa soou Weyaa Wista (alijunaiki: Encendido de Luces en Bella Vista), eesü jayechii Kaitaa (Gaita), Kowete ipunamüin soou Wasilikat, sujuitapa sulüje Wasilikat awaraitajasu epunai alatüin milaküroka, mashatasu sukuwaitpaa chaa Kolomwia.
Meriida, Wenesueela
thumb|Mérirda, Wenesueela. Pueulo Méridapa'a, mma Woliwarianakat Wenesueela (alijunaiki:  Santiago de los Caballeros de Mérida) es la capital del municipio Libertador y del estado Mérida y la principal localidad de los Andes venezolanos. Fue fundada en 1558 por el capitán Juan Rodríguez Suárez.
Santaka Chikinkiraa
Santaka Chikinkiraa chaa Wenesueela
Tü awajaaka Santaka Chikinkiraa mioüsu soou alijunapiapa'a Marakaaya, maima suchukuwaje so'ü mmakat sumaa milaküroo, ashakatunusu suliia epüle shiia supüla ajuitüin supülapüna 18 nouyempüre Tü Wirjen Rüsario Chikinkiraa shiia sülamain alijunapiapa'a Marakaaya soou mma'ipakat Suuria siia sülamain Wariia so'ü mmakat Woliwariana Wenesueela, eitanusu korona soou sukaa tu'uma, ipaa siia kakuna asülunujana sumüin sutuma alijuna siia Wayuu, tü koronaka sajapülüsu pienchii angelesu pülatasu, sulü rekara sumaiwa eitanusu tuuma sotpalü. Tü ayakua eesü tu'uma ipüna sunain, siia sa'akaa koronaka eesü tu'uma (Piedras Preciosas) susulajanain Wayuu
Tü shiakuwaaka Santaka Chikinkiraa waraitusu sujuitapa sulüje Wasilikat yaa Suuria, so'ü wanee kai tü shiakuaka Chikinkiraa ounusu chaa Karakas, yaa Suuria waraitusu pejepüna kajamüin suliia alatüin sumüin wanee kassa mojüin, ounusu soou anuwa, kamion siia likoptera
Joolü tü piestaka so'ü Santaka Chikinkiraa su'upalüsu mmakat supüshuwale, sunain Marakaaya antusu alijuna wattaje supüla erajaa nee so'ü sukuwaitpaa, tü sunuliaka joolü shiia; Peria Mmakatpüle'puna so'ü Santaka Chikinkiraa alijunaiki Feria Internacional de la Chiquinquira.
So'ü sukalia eesü ayonnaja, awatale pa'a, apajaa Kaitaa, emijala pelotaa, achajaa Majayut so'ü Peria Chikinkiraa, eiyapala akuwaitpaa siia maima kassa 18 Nowiempüre shiia wanee kai anaashatasu supüla Wayuu siia Alijuna ee jemeyulüin soou alijunapiapa'a Marakaaya, anaajianusu kassa so'ü sunain, sujalajapa tü makaa eikajanusu suchukuwaya ejatule, palajana eesü jayechii so'ü aipalü siia anainmüin wattapia.
So'ü juyaa 2004 chaa Epaainya ainjunusu wanee piesta so'ü Santaka Chikinkiraa sutuma tü Marakaayerü kepiaka chaayan, kajamüin suchuntain sain tü makaa, chaa Epaainya 3 kai so'ü awajaa tü Chikinkiraa, ainjunusu peria 17, 18 siia 19 nouyempüreolü, eirajunusu so'ü sumaa jayechii sutuma tü kaitera madridcaibo siia wanuu siia talataa
Akotchajülee sünülia:A'inwaa
Meriida, Wenesueela
Es el mayor centro estudiantil y turístico del occidente venezolano, lo cual la hace una ciudad joven y con mucho movimiento nocturno, cultural, deportivo, comercial y tecnológico lo cual la convierte en una ciudad culta y vanguardista. Akotchajülee sünülia:Wenesueela Akotchajülee sünülia:Pueulokana
Edicto Barroso
Edicto Cipriano Castañeda Barroso (Wajiira, Kolompia; 26 de septiembre de 1941) eraajünüshi ma'aka Edicto Barroso. Toloo wayuu, jemeishi wareipa jo´uushi  cha'aya wuipumuin, sijona ni'iruku. Eeshi nia sa'aka mulousükalü ouutkajawaa natuma pütchipüi´uirua, alaü´layuu.
Anaa ekiichi otta kekiiwaa  sunain kasa nuchajaakat cha´aya wajiira sümüin wayuu otta jupüla eki'irajia na tepichikana, müsia akaalinjaa tü eiküleekat internado Madre Laura karasua, namaa tü wayuukana eiküshiikana
otta naa ekirajaakana, joulu´u karaloukta koleejia sutuma Ministerio de educación.
Edicto Barroso, nüma'anasü waneepia tü pitchi sukuaippakalü  wayuu laü´laayuu sumaiwa müsia tü jünuinkikat alijuna,   süpüla anainjatüin sükuaippa wayuu, ma'aka lotüle nünüiki waneepia shipomüin putchi. Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
Tayakai jumaa tapüshi
Niitainrujutu wayuu, ma'ima julu'u ni'itku, ma'aka tayakai, kepiashi jümaa tei, müshia tashi. Eesü tamaa toushu, tatuushi mushi'iya tawalayuu. Eeshii waneeirua tawalayuuya'a naa'u tashi.
Tü napüshikana washi, kanüliasü atumawaa, rula, oo'upayuu münüsü o'unúsü juchiirua namanee otta müsia nakuwa'ipapala. naa juchonnikana wayuu tooloyu jumuin wanee wayuu jierü "Wachon, tachon" münüsü natuma naa oo'upayuukana. Maima jüyaawatiaka tü apüshiikalü atumawaa ma'aka: chi toolokai "Temeshü" muinjachi jumuin jii nu'wayuuse otta numaajatü jialen, "Tashimia" numataanchika'aka numuin wayuu jüshi tü wayuu jierü. "Ta'ülü" jumataainjatka'aka tü wayuu jierü jümüin nii chi wayuu jüwayuuse otta müsia wayuu jütünalüjuchi. " Ta'ui" jümüshi nüshi chii wayuu jümaajachikai. "Tayein" jümünataaka nu'wayuuse wayuu ala'ulaa. "Talüinyuu" jümünataaka nuwala wayuu toolo, namüin naa tooloyuukana julu'u juwalain tü wayuu jierü "Taanee" münüshi. "Te'iruma" jümünataaka wayuu julu'u tooloin otta jierüle jia julu'u palachin otta palajatüin jutuma wayuu nei, otta mushiiya nala achonluu eeka jajalajaayain jutma wayuu nei "Shale o shalechon" múnüshii atumawaa. "Te'erü" jümünataaka juwala wayuu eekai a'wayuuseein. "Taleshi" nümünaka'aya wayuu tooloin. "Tasiipü" jümünaka jüchonnii nuwala toolo. "Tachoinrü" jümünataaka juchonnii juwala wayuu jierü. "Rula" jümünataakalü jüpüshi wayuu eeka eerülüin otta a'wayuusein. "Waa'irü" nümataaka wayuu toolo nümüin wayuu nutunajutu eepünaale wanaain nia nümaa jünain waraittaa, otta mataasia wanaale o nüntiraale wanee wayuu toolo jumaa wayuu jierü "Jamaya pia nii wa'ira nümüinjatü amüin juulia julataalüin jüütpünaa juulia me'era nümüin jütuma wayuu jierú. Akotchajülee sünülia:Ayaawatia wapüshi
Süi
thumb|Süi thumb|Süi kayülainsü
Palaajenaiki
Palaajenaiki, lengua hablada por los Palaajewai. Es una lengua en grave peligro de extinción, pero que gracias a un programa de la UNESCO y la ONG PROANDES, se está revitalizando y reintroduciendo su uso en las comunidades y escuelas añu.
Paarü
thumb|right|Paarü
Süi
Süi, Jama'a jee O'ulaa (alijunaiki: chinchorro, hamaca) Tü Süikat eesü ama'anawaa süpüla ojulerawaa otta eemerawaa. Alü'jünusü atumawaa jalapünalee o'unünüin yaa; ma'aka jünain alapajaa otta jünain awaraijawaa ne'e. Tü ainjaaka süi julu'u tü jukua'ipaka wayuu anasü ma'in, e'raajünüsü ja'nasia tü akua'ipaka otta süpülain tü jietka. Tü jierü etnaajünaka, kapülainka, jia tü atüjaka ainjaa süi.
Tü sünaka otta suno'uka tü süika e'iyatünüsü tü akua'ipaka otta tü anounalaaka, müsia jushatünüin tü kasa eeka süpa'apüna mmakat. Tü süika kajapüsü, kekiisü, kachirasü o'ulaka müsia kayülainsü.
So'u sainjia süi
Jümaiwa ma'in tü süika ainjünüsü süka sütaa aipia, süchijee süka maküi otta maawüi maaü'lu yaa ainjünüsü sükaa jitpai. Waimaa sukua'ipa saainjia tü süika, eesü süi ojutajüsüshi, süi ke'iyasü, süi kayülainsü, süi pito'uya, süi kolompiano'uya otta süi patu'wasü. Aainjünapa tü süika kayülainsüka otta tü pito'uyaka eesü süitaanülee piama jiyülain, eesü süitaanülee waneeshia jiyülain. Tü wanee süikaluirua nnojotsü kayulain atumawaa.
Süna süi
Waimaa süna tü süika, eesü eekai waneein süna, eesü eekai piamain sünaa otta eekai watta saalia süna, mapüleesalü süna tü wanee süikaluirua; shia ne'e kapüleeka süna tü patuwasüka. Aitanasü palajanaa tü sünaka sulu'u wanee karalo'uta, ashatüna münüsüja'a jia yalejee. Tü sünaka atumawaa eesü süitaanülee sünülia tü koulainjatuka, eesü süitaanülee sünülia otta shiakuwa wanee kasa ma'aka wanee mma, mürülü otta musia kasa eekai eein woumainpa'a.
Shi'ipajee sukua'ipa
Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Paarü
Paarü (alijunaiki: pala)  es una herramienta de mano utilizada para excavar o mover materiales como la tierra, arena o piedras pequeñas. Consta básicamente de una superficie plana con una ligera curvatura que sirve para cavar en la tierra y transportar el material y de un mango de metal o madera con el que se maneja. La parte lisa suele ser metálica y el mango remata en un asidero que puede ser recto o curvo para poder ejercer mayor fuerza con una de las manos. La pala fue empleada desde la más remota antigüedad en labores agrícolas y de construcción.
Pentüraii
thumb|Pentüraii.
Pepüreero
Pepüreero (alijunaiki: Febrero) Nia chii piama kashi, suülujetchikai juya. Shiyawajiaka juyaka suluu piama shiki mekiisatmüin musia kai sulu juya süma piama mekisat tu alatakat so'opuna juyaka.
Pentüraii
Estas memorias se han convertido en el sistema de almacenamiento y transporte personal de datos más utilizado, desplazando en este uso a los tradicionales disquetes y a los CD. Se pueden encontrar en el mercado fácilmente memorias de 1, 2, 4, 8, 16, 32, 64, 128 y hasta 256 GB (a partir de los 64 GB ya no resultan prácticas por su elevado costo). Esto supone, como mínimo, el equivalente a 180 CD de 700 MB o 91.000 disquetes de 1,44 MB aproximadamente.
Pepüreero
Pepüreero(alijunaiki: Febrero) es el segundo mes del año en el calendario gregoriano. Tiene 28 días los años normales y 29 los años bisiestos.
Pentüraii
Su gran éxito le ha supuesto infinidad de denominaciones populares relacionadas con su pequeño tamaño y las diversas formas de presentación, sin que ninguna haya podido destacar entre todas ellas.
Pepüreero
Akotchajülee sünülia:Kashiirua sünain juya
Outkajawa Mulo'usükalü Natuma Putchipü'üirua
thumb|Putchiithumb|Pala'aipo'u Chaa Nouyempüre so'u juyaa 2008 tü Putchipü'ürua chaa Wajiira ein Kolomwia sii Wenesueela, aket'tanusu tü Outkajawa Moloüsükalü Natuma Putchipü'üirua (alijunaiki: Junta Mayor Autónoma De Palabreros).
Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Rapa Nui
thumb|[[Panteera Rapa Nuijatü.]] thumb|Moaais Rapa Nuijatü. thumb|Eere moai'kalirü chaa Rapa Nui.
Rapa Nui (rapanuiinaiki: Rapa Nui, «Mioü Rapa»; alijunaiki: Isla de Pascua) shai wanee mma sulü'ü wuin chaa Chiire eepünaa Polinesia, pasanain sünain wuinka Pasifikat pejeewasü sümaa Kalteraa sauu 3700 km. Sümioushee mmakat shia 163,6 km², shia mülousüka'main mma shiro'oko wuin e'eka chaa Chiire sotpaaka palaa, o'ota keepiaka chaaya shia 5035, akotchiiraka sünain Hanga Roa, eree mmulousuka alijunapiapa pasanain sünain mmakat. Tü mma pejeeka sünain shia wanee su'umain alijuna inküleesu sulü'ü mma Pitcairn. Tü mmakat Rapa Nui keio'shaanasü kajamüin shia tü palajanaka supüla eraajawa sutuma anachon shia jee siia sütuma nakuwai'pa naa kusinaka rapanui eeka sumaiwa souu tü mma jirokoka wuin, atijaa'nüsü soou naa kusinaka sütuma nakümainka Moai, waneeirü ayakua miou akumajanaka sükaa ipaa eeka süpaalüsu mmakat. Süpüla aimaajünüin tü sukuwai'pa Rapa Nui, tü alaa'ulashikai soou Chiire alüwatashii aimaaja naakümainka naa kusinaka sükaa Conaf patkeesü joolü natuma, jee siia joolü tü UNESCO müshii sumüin Rapa Nui sükorolo Mma sünain 1995.
Wanuiki 93.9 FM
Wanuiki 93.9 FM es una radio comunitaria que transmite desde La Guajira, con sesde en el Sector de Nueva Lucha II, Paraguaipoa, Municipio Guajira. Fue fundada el 12 de noviembre de 2008.
Pichiincha
thumb|[[Panteera Pichiinchajatü.]] thumb|[[Maapa Pichiinchajatü.]]
Wanuiki 93.9 FM
Akotchajülee sünülia:A'walakajütkalüirua pütchi
Rapa Nui
Süchukuajee Sukuwai'pa Rapa Nui
Ja'ashin naa atijaaka sauu nakuwai'pa, tü pueuloka rapanui antüsu chejee wanee mma pülaasü Hiva münüsu, e'enajüshii nütumaa Hotu Matu'a, chii palajaikai ariki, tü makaa alatüsü sünain'püna piamaka mileenia a.c naashin naa achajaaka sukuwai'pa pueuloka rapanui chaa sumaiwa, tü su'uralaka nakuwait'pa chejeewai Polinesia, sünainje mma Markesas jirok wuin. Jee siia joolü münüipaa kaa jiia mmakat Rapa Iti tü pülaasuka Hiva naküjaka achikii kusinaka rapanuijewai, Hiva jiia neika naa pueuloka naashin nayainü. Sünain tü pueuloka rapanui, chii alaa'ulakai jee siia kojütüshii'main niia chii ariki, chii ariki pülaashi kajamüin jashiin nakuwai'pa, niiakai süpüshii pülaashuka, nayaa akatajüshii jee waneejatü nakuwai'pa. Tü pueuloka kakatshi jouchonwai jee siia aitajüshi soou mmakat sotpaalü tü palaaka (Kāinga sulü'ü rapanui'naiki). Pasanainpüna sünain mmakat Rapa Nui eesü kepian naa rapanuijewakalirü kajamüin ein mma süpüla apünajaa. Sotpaa tü wuinka eesü nakümainka eere nanoujain nümüin chii moai'kai, eere yo'otüin sou nakuwai'pa jee siia ee outkajain süpüla kasachikii (müinka Anakena jee siia Akahanga). Joolü nnojotsü atijanüin jamüin nakümain naa moai'kalirü jee siia jamüin nalüjain sotpa palaaka. Akotchajülee sünülia:Chiire
Pichiincha
Tü Mma'ipakat Pichiincha (alijunaiki: Provincia de Pichincha) jiia wanee mma'ipakat saakaje 24 (Piama shiiki sumaa pienchi) mma'ipakat yaa Ekuwatoorü.
Akotchajülee sünülia:Ekuwatoorü
Outsu
Outshi, Outsü (alijunaiki: mediadora espiritual) na wayuu outsü naya naa anouktaka nakua'ipaka naa wayuukana süka tü süseyuukalüirua. Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Institución Etnoeducativa Integral Rural Internado Indígena de Nazaret
thumb|250px|Ekirajiaapülee Nasaree Institución Etnoeducativa Integral Rural Internado Indígena de Nazaret jünülia wanee ipa natuma naa wayuu wuinpeje'ewoliikana, a'ikale'eruushi joo'u juyaka 1.911, nutuma chi kapüchiinakai Antonio de Valencia müshia pürai Crispin de la Palma.
Nantapaaka naa monjakana jo'u juya 1.914, antüsüirua jirokpünaa tü palaaka julu'u wanee anuwa, eere nasitüjain julu'umuin türa mmaka palaalü etnaajünüsü julu'u Paralieru'u jümünüin (Corregimiento de Puerto Estrella) münüsü natuma naa alijunakana, nala jieyuu antapaakana Paralieru'u pawalaawashi naya nanüliaruwa müsü yaa: Verónica jümaa Mercedes de San Juan, Angela de Barranquilla, jüchikejee nantüin Palaalü o'unüshii Amurulu'umuin ja'u puliiku atümawaa jüka jamüin nnojoluin tü ejetuukat jutuma alijuna juma'iwa ya'ya wuinpumuin.
Tü ipaka o ekirajüleekat eitka ma'alu yaa wuinpumuin ottusü juka wanee piichi eere nainmajünüin naa moo'utshiikana jüpüla nekirajüinjanain jünain atüjaa saa'u karalo'uta, jiasa'a joo'o mapa' ja'u tü juyaka 1.955 chi kapuchiinakai Livio Reginaldo Fischione chi kachisakai tü morokootaka jüpüla jüikaleeria tü ekirajüleeka müleuska eekalü mo'ulu yaa. Laülaashiraa nümaka atumawaa chi obispokai, jüpüla ma'ima, ma'ima jümuinjatüin ekirajúlee nüikaleerüin ya'aya wuinpumuin jüpula mule'ujatüin Tü ipakat etnajünakat julu'u Nazaree jümunin mo'ulu yaa, eejanale najattirúin nala palajanajana tepichi júnainmuin jarai juya jünain ekirajawaa (5° de primaria) jo'u juyaka 1.967.
Wateriia
thumb|Wateriia.
Wateriia (alijunaiki: batería)
Wamüsü müin wanteeraka
WASÜSÜ MÜIN WANTEERAKA
Tamaajatüirua:
Takküjain shiimüinka na'u ma'leiwakai aijeerüin
Jüpüla tü wanteeraka otta tü woumaika Kolompia, thumb Suka shian shiawasein wane mma mi'ou,
Süma pülasüin shia,
otta taashin wayuu supushuwa'aya sulu'u?
¡ Taküjain shiimaikat !
Ma'aka müinjutuma jia, ma'leiwakai, otta tü
woumaika aapeerü asa anasü jümüin, ma'aka
nnojolüin müin miojeerü jukua'ipa natura.
Kolompia
Mmakat Kolompia (alijunaiki: República de Colombia) shia wane mma saa'uje Ameerika eein sotpa'a palaaka kariwe, kot'tusu sulu'u supüshua'a Mmakat saainjuin Kolomwia, eein outkajain sütchin otta eere alu'uwataanüin sukuaippa mmakat jia alijunapiapa'a Wokotaa eein antirain wayuu siia alijuna; sumioüshe mmakat shia 2.070.408 Km2 sa'ata sakasü Mma shia 1.141.748 km2, otta müsia shi'ipaje 928.660 km2 sunainjesü wuinka. Sa'ato'üje sunainje mmakat antirasü sumaa Nikaraawa siia Wenesueela.
Wuimpeje antirasü sumaa Wenesueela siia Wurasiirü, chaa uucheje sumaa Peruu siia Ekuwatoorü otta wopujee antirasü sumaa Panamaa; antiraka sumaa sakaa wuinka shiia Panamaa, Koosüta Riika, Ontuura, Jamaika, Aitii, Mma Mulo'usu Tominikaana siia Wenesueela.
Kolompia káamanasü piama palaairúa wopumüin sumaa wuinka Oceano Pacifico siia chejerúu sumaa Palaa Caribe; Kolomwia shiia pienchipü mmakat kamanakat mioü maá yaa Ameerika Uuchimüin, kepiakaa sulü shiia 46 miyon (Pienchii Shiki sumaa aipirua miyon), shiia apünuinsuka suchikeje Wurasiirü siia Meejiko sunain mainma kepiaka sulü. Chaa Kolomwia ees 32 Apünuin Shiki sumaa piama mma'ipa (32 Departamentos), siia mmakat mioü Bogota ein outkajusu sutchen Kolomwia, tü mma'ipa ees alüwatakaa so'ü, achajanushi alatapaa pienchi juyaa. Tü miüska mma'ipa shiia Barranquilla, Cartagena, Santa Marta, Tunja, Cúcuta, Popayán, Buenaventura, Medellín, Turbo siia Tumaco. Suu'main Kusinaa chaa Kolomwia antusu sunain 30.845.231 hab, tuirúa shiia mioüska Amazonas, El Cauca, La Guajira, Guaviare, Vaupés siia waneirú. Kolomwia arajunashatasu kajamüin shiia atpajaka kepein, karwoon, kakuna, siika. thumb|[[Maapa Kolomwiajatü.]]
Suchukuwaje Mma'ipakat sulü Kolomwia
Sulü Mmakat Kolomwia ees 32 (Apünüin shiiki sumaa piama) mma'ipakat, wanee outkapüle mma jee tü shiia alijunapiapa'a Wokotaa. Tü mma'ipakat alüwatasu so'ü sukuwaitpaa shimiwa, ees Kontitusionka Mma'ipakatpüle sumana.
Walamüt
alt=walaüt chooloisiraje'ewai|miniaturadeimagen|[[Anaajaalaa:Imagen de walamüt.jpg|alt=wuchii kanulikai walamüt|miniaturadeimagen|walamütnuyaakuwa walamüt]] Walamüt,jünulia wane wüchii wüna'apüjatü, nia wane wüchii kasuutai jünain mütsiiyain nuluuwainpünaa, eere nia mojuuipa'ashi wanepia eküshii tú wuchii ja'akajatkalü mojuui maáka jain ku'lu wawachi,wosoolehi, iru'ui, wosokoroi; chi wuchii kanuliakai walamüt nnojoishi jouluin ja'apünaa tü mmpa'kalü wane'ewaishi eere simaaluunain mmapa'akalü, mushia nia matüjainsai piichipünawa ja'akashi mojuui wanepia.
Kolompia
Mma'ipakat
Suchikeje Kolomwia:
Walamüt
Muinka nu'uyalajaale chi walamütkai eere pejein piichi jüpülajatü aapitchii jüpülaa wanee akua'apa mojüsü, otta múinka einjatüle wanee kasachiki a'ayajaashi chi walamütkai
anuu wane pütchi nüchikuwamaajatü walamüt:
müinka niya'alajüle julu'upünaa wane wopü jupülajatu eipirawaa
müinka niya'alajüle na'apüna wanee wayuu asaküshi
müinka niya'alajüle ja'awaipunaa aapitchi
müinka niya'alajüle jo'utale'ulu jupülajaatü jamü walamüt eeshii ja'apüna namunashii kepiashi ja'u kayuushi ekai juluin. chi wuchiikai makai nunulia nia wane wuchii pülashi jaashin wayuu la'ulaayuu matüjainsai ata'ütnaa kasalajashi jütuma tü jaajütka tü mmapa'akat.
ekai wayuu ata'üluin chi walamütkai alatüsü wane kasa mülo'u nümüin.
nupüshi chi walamütkai nia wanee wuchii kanüliashi te'erüin jütuma wayuu meematchi nain jünain kasuin nutu'u. Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Outuuwüre
Outuuwüre (alijunaiki: Octubre) es el décimo mes del año en el calendario gregoriano y tiene 31 días. Su nombre deriva de haber sido el octavo mes del calendario romano.
Kolompia
Mma'ipakat
Akotchajülee sünülia:Mmakat Akotchajülee sünülia:Sukua'ipa mmapa'akalü
Outuuwüre
Akotchajülee sünülia:Kashiirua sünain juya
Khalid abaszade
Khalid Abaszde — Azerbaijani judge-musician, has taken very important steps on the social media scene in Azerbaijan.
Khalid abaszad has participated in many medical conferences and has received successful results in many of these conferences.
Currently studying at Medical University 5/6
Kasipa
¿kasawayuu chi kasipakai?
Waima nukuaipa chii Kasipakai sunain katuin nno'u, esu supula aipiruan juya mmaka poolo juya suinain waraita.
Mannulia
alt=Medicina tradicional wayuu|miniaturadeimagen|mannulia Mannulia- manna( Medicina tradicional wayuu): wunu'u asüüshi jüpüla ayuule mojuipa'asü ja'apüna namünashi otta joonna lüwopüshi esü tü mannakalü, jia wane wanu'u asúnüsü jünain asirajüüshi otta jünain alakajuushii, tü mannakalü katüisü jia asünaklü jütuma wayuu jünain asirujuushi júka ipa. asünüsü juka wane ita aliita natüma wayuu eekale ayuuliin nule'erupünaa naashin na wayuu asakana tú mannnakalü anasü jumüin wanülü ekai mepiirüin asüsü mannakalü. Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia Akotchajülee sünülia:Epinasee
Kasipa
¿kasawayuu chi kasipakai?
¿kasa nikaka chi kasipakai?
Chi kasipakai atüjashi alojoo niküin, niiawatapa chi nulojüinkai nütalain nupuchoujee suka tu nusakaruirua nojotta mushi, süpula nikinchin nia,. Alojussain jokochelü, jatua, walekeru, wui. Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Piloosopia
Tü Piloosopia (del latín philosophĭa, y éste del griego antiguo φιλοσοφία, 'amor por la sabiduría') es el estudio de una variedad de problemas fundamentales acerca de cuestiones como la existencia, el conocimiento, la verdad, la moral, la belleza, la mente y el lenguaje. Al abordar estos problemas, la filosofía se distingue del misticismo, la mitología y la religión por su énfasis en los argumentos racionales, y de la ciencia porque generalmente lleva adelante sus investigaciones de una manera no empírica, sea mediante el análisis conceptual, los experimentos mentales, especulación u otros métodos a priori, aunque sin desconocer la importancia de los datos empíricos.
Komputatoora
thumb|Komputatoora.
Wariina
thumb|[[Panteera Wariinajatü.]] thumb|[[Maapa Wariinajatü.]]
Luma akaalijiaapala
Tü aküjünaka achiki yaaya shia shii'iree ayaawatünüin tü sukuaippakat Wikipeetia otta müsia süpüla atüjaanüin saa'u natuma na wayuu anteenakana mapeena sünain ashajaa pütchi sünain. Müinma yaa ja'rai sukuaippainjatükat wanaa sümaa ashajünüin sulu'u:
Komputatoora
Komputatoora (alijunaiki: computadora) shia wanee kachuweera elekturonika ajuupajaka otta müsia aluwataaka achikimaajatü wattamüin. Wanee Komputatoora kalu'usu mainma sitkuwiitaa kottusu otta waneeirua kasa müinka saa'in tü akumalaa tü nümanakai chi ka'yatayaakalü. Mainma sukuwa'ipa nutuma chi püroküraamatolü, chi makai a'yataashi süka sünain aainjaa kasa müinka saa'in akatkülajaa, analaa sulu'u internet, ainjaa karalo'uta otta eeke eein süpüla ainjaa süka wanee Komputatoora.
Süttaa
thumb|Majayüt sünain süttaa
Komputatoora
Tü Komputatooraka sünainje yalaain wanee püroküraamatolü cho'ujaasü tü atijaaya (Datos), tü maka sutuma atüjaka shi'raajüin müinka saa'in Ekerolia (Entrada), otta sutuma alijuna wattajeepüna ("Input") sulu'u Inküleenaiki); tü atüjaayaa ashajunusu sulu'u, yalejee awanajaasu sünainmüin waneeyan je keraapa shia ajuitusu tü Aju'itia (Salida) sutuma alijuna wattapüna ("Output" sutuma anuiki Inkülesu), sunainje tü ajuitusu wanee atüjaaya aka nnojotsu ayatüin palajanaka.
Süttaa
SÜTTAA (alijunaiki:Encierro) Wainma tü kasa kapülainka natuma naa wayukana wanee shia tü Süttaakat
Komputatoora
Tü achikiimajaatü sulatapaa tü makaa kettaipa supüla apa'ana sutuma Wayuu eesü supüla alüwatanuin, akotchiraa, epe'ipalaa siia anataa; alüwatanusu sumüin wayuu, komputatoora, imeeirü'lumüin siia ee antuin tü internet.
Süttaa
Wanaa sümaa majayülüin wane jintut, asürünnüsü. Yaajee yaa, tü jietkat ottüsü sünain miyo'uwaa.
Kache'ewaa sünain pütchi
KACHE'EWAA SÜNAIN PÜTCHI".
Süttaa
SUTTAA
Kache'ewaa sünain pütchi
''tü sünüikaa wayuu aju'inajiraasü paala sümaiwa ayatüinjaatka    Shia waneepiain aashajaanüin. Tü pütchi anasükaa anashaanasü saashajaaya, süno'utia Jee sujuntia atumaa, kajutuka'laka Shia yaawa süpa'a mma. Wayuunaiki sünülia sünüiki wayuu. Eeshi Chira wayuu atüjain ma'in aashajawaa, anaatüin suküaipa wane'e kasachiki süpüla anaawain wayuu nutuma, nia chi wayuu pütchipü'ü münanakai. Wanee pütchi anale ma'in, kajutusu atumaa, oonoona amaalü, atüjasü wayuu sünainjee.'' Anaate'etsü suküaipa wayuu sulu'ujee pütchi, ayaawajaashi wayuu nüchiaanülee süka pütchi anasü. Tü pütchikaa choüjasümain süpüla asakaa, süpüla yootaa natuma wayuu, Wanee Wayuunaiki anasülee saashajaaya eesü kamaneewaa sutuma,anasü süpüla sünaatia akua'ipaa su'utpünaa kasachiki anasü yootaa natuma wayuu su'utpünaa alapajaa, eesü süpüla aanejirawa sünain ayaataajee o'onowaa.
MAIMA SUKÜAIPA TÜ PÜTCHIKAA:
Eesü pütchi süpülajatü ee'irajaa jayeechi, eesü tü süpülajatükaa amaünnajaa, süpülajatüin aküjalaa süchiki wayuu Jee kasakaa süpüshua'a alatüin, müinkaa achiawaa, makatka ekiraajaa tepichi Jee aküjaa suchükua wayuu sümaiwajatü. Tü aküjalaakaa natuma wayuu watta salii suküa'ipa, eesü tü pütchi kama'aitkaa nakumala laülaayuu, eesü tü asheeitajaayakaa Jee tü wattakaa atuma. sukua'ipa tü anoujalaakaa sütüma wayuu, achukuaa Jee akua'ipaa kama'airüin. Aküjünüsü eekai alatüin, eekai atijalaain, eekai aapapajalaain süpüla apaalaajainjatüin Shia weinshi namüin wayuu.tü pütchikaa aju'itakaa natuma naa Wayuu atijashiikana aashajawaa anasü ma'in suchuntìa, ano'utatsü ma'in tü sulu'ukoo aküjalaa, türaa pütchi aju'itakaa saashajapa pütchi süjütayaa wane'e kasa meraajuuin antüin miichipa'amüin.
Tü aküjalaakaa natuma wayuu, e'eree ma'in sunaatüin suchuntìa pütchi süpüla sütüjaanajatüin oo'u  kasakaa süpüshua'a  makatka suküa'ipa  sünüiki  lapü, suküaipaa suutajia wayuu ayuuisü sütüma ousutawaa, shi'irain  wayuu eekai kama'anain, suchükua pülou, suchükua wanülüú  Jee yoluujaa Otta nuchüküa  Maleiwa.