cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
A'yatawaa jüpüla anaatawaa
Tü Kamalainka namüin jía tü kaliina akaüsijukarü, kaliina ashukutka, müsia tü apünajaka jüpula ein a'ttia waneepia; juchikijee akatalaa neküin, noikkaain jüpushi jüpula kanneetsen,
Talatüshi napüshu'a jukajee akumajain nakuaippa.
Mauu'luu yaa akotchijirashii jüpula noikkaain yalejeeru'u makaa Parralietu'u, Sia'panaa, Neimalu'u, utalu'upü, müsia jachiituma.
A'ttaalee anooipa'ajee
Página principal de la Fundación
Achimpajawa
Achimpajawaa shia wane su'uluku nemi'ira naa wayuukana. Süshalira tooloyuu; tepichi otta miyo'uyuu. Eesü süpüla nashaittüin piamashii nanainmüin polooshii wayuu. Ashaittünüsü süka jatü je uraichi, eesü wane jatü kanüliasü meera, eittaanüsü wattalu'u. Wane shaittüi piamawai süchon najatü, nujutuinjatü sünainmüin tü jatü meerakat. Akanajüshi chi eekai nü'ittüin tü meerakat o'ulaka müleka suttule najatü sü'ütpa'a. O'ulaka chi shaittüikai nojoishi süchiiruajachin akanajaa neerü o'ulaka korolo eekai kojutüin ma'i, eeka ne'e natuma tü asuji'rawaa münakat, o'ulaka nakanajüin nemia eekat nama'ana.
Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu Akotchajülee sünülia:Sheitaa
Kasanaare
thumb|[[Panteera Kasanaarejatü.]] thumb|[[Maapa Kasanaarejatü.]]
Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Junaaya
Junaaya (alijunaiki: honda wayuu) junaaya sünülia wanee korolo olojie,ainjünüsü suka makui ouuttajüüshi,sulü'üjain wayuu tooloyu sunain waraittaa,sünain olojoo, sünain mekeeraa. tü sa'apüla'ükalü wane ipa o'ulaka pootchi; wanee korolo ka'atsüinsü olojiesü otta e'ipiria kasa ekai mojülain.
ale'eyatünüsü süpüla sujütúnüin tüú sa'apüla'ükalü otta müinka süitünajatülee wane kasa suka.
Honda wayuu (wayuunaiki: Junaaya) Es una honda utilizada como herramientas complementarias para las actividades de caza, elaboradas a base de una planta denominada maguey, lo utilizan para ahuyentar animales, y para las actividades de caza ,en otras ocasiones son utilizadas en los que haceres de la cotidianidad tiene una figura que asemeja a los chichorro wayuu; Es una herramienta masculino con la cual se puede lanzar una piedra/o un trozo de barro a una distancia de 70-100m² cuya fuerza e impactos puede generar perjuicios dañinas al objetivo indicado.
En el momento de realizar cualquier actividad con esta herramienta, se requiere tener practica para evitar accidentes; La persona que utiliza la honda wayuu debe contar con experiencias, y debe tener practica para maniobrar esta herramienta étnico y contar con buena disciplina; además según la mitología wayuu el origen de este articulo se remonta en los pasajes bíblico especialmente en el rey David. Akotchajülee sünülia:Sheitaa
Laapi
thumb|Laapi. Laapi (alijunaiki: lápiz) es un instrumento de escritura o dibujo generalmente para realizar tareas, consiste en una barrita de pigmento (generalmente de grafito y una grasa o arcilla especial, pero puede también ser pigmento coloreado de carbón de leña) y encapsulado generalmente en un cilindro de madera fino, aunque las envolturas de papel y plásticas también se utilizan.
Jinnuu
Jinnuu shia wane su'uluku tü e'irukuu eekat na'aka naa wayuukana. Chi mürülü natuushikai naa jinnuukana nia chi walitkai; "watuushi chi walitkai", müshii.
Akotchajülee sünülia:Linajes wayuu
Junu'use wayuu
Junu'use wayuu (Medicina wayuu) tü junu'useka wayuu anasü jüpüla ayuuli maima.
Aainjia otta apülajaa
Nnojotsu aaijünüin piichipa'a a'yataana anairü wuna'apü, eere yüütülin, nnojoluinjatüin jaralüin eerüin tü jaainjiaka, müleka jitnülee jutuma wayuu, mujeerü jukua'ipa, kapayalain, otta musia jiaya amulüijeerü jujutpala. Tü wayuu aainjasüjatka jaainjainjatü nnojolüiwa kasain jiküin, nnojotsü eküinjatüin asiijüshi ju'ulakaleeinjatü e'ejü wanee kettapa jaainjain tia otta musia jiaya ishoinjatü jushe'in juma jikialajaa.
Jimijiaa jukuaippa wayuu
Tüu jira'ainka Wayüü, jiaa wanee juküaipaa kojütakaa atümaa napushaa naa wayüükana; julüu neira'ain, ayawa'atunusüu tuu julüukat nekii, julüu nainru'u, otta tuu alatakaa menshii nümüin wanne Wayüü. Joü tüu jimijiaa juküaipa Wayüü, tüu jira'ainkaa Wayüü, jia tüu pütchikat ayatanüinjatkaa ama'a jüutpuna emiji'iakalüu, e'iyatunuinjatu tuu natalejakaa ama'a naa Wayüü atujashikanaa eirajaa, jain jiaa, kasapülainjatüu, otta jalejeru'ujüu junuliaa tüu eira'ajawakaa.
- AYOÜJIRAꞋAWAA MAJAYUTNÜU: Jiaa wanee emijiaa ere'e jiawatünïn jujutüu, ottaa naküaipaa naa jieyüukana. Jiaa jiakat ana'ajakaa juküaipaa Wayüü julüu jü'umain. Wanewai juya'a antushii makaa po'oloshii majayütnüu, julujee nata'a oümain makaa Coloompia (Colombia) otta Venezeelaa (Venezuela), anajakanaa juküaipaa Wayüü. Akanajusüu tüu atujasuka ma'in jau juküaipaa Wayüü.
- JUNASHAA WAYÜÜ: Eitanusüu wanee lüma'a napulamüin naa oüshikanaa, atujakanaa jaü junüusaja Wayüü, jupulaa naküjain tuu natujakaa apulerüaa, jamusüu juküaipaa jukümajiaa, o'ikawaa, jamusüu juküaipaa jumaiwa'a natuma'a. Achejanüsuu tüu junüushakaa Wayüü o'ojüitakaa julüuje, wunuiru'ua, muru'ut otta ipauli'a.
- JIAKÜU EINUSHII: Niaa wanee pütchii ere'e jukotchiranüin jupüshaa tuu juküapakat ainjaa enushii, kojutakaa atuma'a juküaipaa Wayüü. Po'olo Jikii nekii naa wayukanaa e'iyatakaa jiaküaa nainjüin, juutpunaa tuu jutkatakaa ainjunakaa napulaa naa atujakanaa ainjaa einushii yaa julu woümainpaka.
- JUSHALIRAꞋA WAYÜÜ: Tüu jushaitiakat Wayüü, e'iyatusüu tüu natujakaa apulerü'ua naa wayuukana. Musüukaja'in wane ekirajapiaa menshii, ere'e nikirajüin chii julaulashikai wane apüshii tuu pütchikalüu jaü jushalira'a Wayüü. Anukaa junuliaa shaitaa: Awateera'a yosuya'a, ainajirawaa jüka yosula'a, achinpajawa'a, atsüinjirawa'a, awateraa amaa, otta waneinüa.
- AYATAWAA JAU EKIRAꞋAJAWAA: Julüu wanee kaii ananajunusüu juküaipaa juyatain tüu jaüu jimijiakat Wayüü, waimashii na ayatashikanaa jaü akuaipakat tüu, eshii makaa pienchimüin po'olo jikii junain erilajapiaa, jupulaa nakumajüin juküaipaa tuu pütchikat nashajaijantka alüu.
Outta müsia eesia'a: Ayo'üjira'a jutalejiayaa jira'ain Wayüü, Jimijiaa waimaa anüikii, Juwatira'a ama'a…
Junia
thumb|Koulit.
Tü Junia (alijunaiki: (uvita playera )es un árbol de tamaño medio de la familia Polygonaceae, que  se encuentra en las playas tropicales de América y el Mar Caribe, incluyendo el sur de la península de la Florida, en Estados Unidos. Es uno de los árboles emblemáticos del Estado Vargas  (Venezuela).
Puede alcanzar una altura de más de 8 metros, pero muchos especímenes no suelen superar los 2 m. de altura. Esta planta posee grandes hojas redondas; las hojas enteras se vuelve de color rojo con la edad. La corteza es suave y de color amarillento. Esta especie no tolera el frío, se muere a 0 °C. Necesita exposición al sol y es sumamente tolerante con la sal, por lo que se utiliza a menudo para estabilizar las costas de playa y evitar la erosión.
Frutos
A finales de verano surgen grandes racimos de pequeños frutos que al madurarse se tornan rojos y luego morados. El nombre uva de playa que se le da en español proviene por esta forma de las frutas, muy pequeñas (alrededor de 2 cm de diámetro) y en racimo, que recuerdan a la uva, aunque son dos especies que no están relacionadas entre sí. La fruta es carnosa, jugosa y dulce, de fuerte aroma y buen sabor; posee una semilla grande. Se suele utilizar para preparar mermeladas, para jugos y postres en los caribeños.
Junia/Alijunaiki Uvita playera
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Ainawaa
Tü A'inawaakat shia wane su'uluku tü nashalirakat na wayuukana. Wane suwala'ata sünülia shia a'inawaa süka yoshushula. Piamawai wayuu shaitüsü sünain. Asha'walaashi wane ni'ipoujee chi wanee, o'ulakiraa müshi'iya süka tü yoshushulukat, apünüinwai nüüyo'u waneeshia, akanajüshi chi eekai kojuyatuain nü'ittüin.
Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Emi'iraa
thumb|right|Emi'iraaka / Emi'ijawaa thumb
Laaserü
thumb|Laaserü. Laaserü (alijunaiki: láser)
Emi'iraa
Emi'iraa (alijunaiki: juegos) Tü emi'iraaka müsüka ja'in tü ashaitaaka otta tü akua'ipaka. Mainma sukua'ipa tu emi'ijawaaka sutuma wayuu, aletüjülia sumaiwajee. Tü shimi'irakaa wayuu wanaa sümaa tepichin naya akumajaanüsü süka wunu'u, pootchi, ipa, yosu, wariiya, kuluulu jee eekat napüleerua sulu'u nepia.
Laara
thumb|[[Panteera Laarajatü.]] thumb|[[Maapa Laarajatü.]]
Emi'iraa
Shimi'ira wayuu paala
Tü shimi'iraka wayuu tepichiiwa'a naya aainjünapü'üsü süka tü kasa eekalü nama'ana sulu'u noumain. Süchikejee nakumajaain nemi'ira ashaitajaashi naya süka wanaa sümaa na'inraaka nepialu'u. Tia shimi'iraka wayuu piamasü sukua'ipa; eesü shimi'ira jieyuu otta müsia nimi'ira chi jintüi toolo.
Shimi'ira jieyuu
Shimi'iraka jieyuu o'ttusu süchiirua sukua'ipa nei jee noushi. Akumajaanüsü namüin sutuma nei jo noushi süpüla eeinjatüin nama'ana no'unapa sünain asukaa siki, ashijawaa sotpa'a laaka jee no'unapa sünain alapajaa. Tü shimi'iraka jieyuu süpülajatü nemi'ijain naa jimotnuukana süpüla nalaüle'erain naa'in eepünaalee naya. Majayutpa naya, asünaanüsü noulia sutuma nei jee noushi, süpüla na'wanajaain nakua'ipa sümainmüin wane wayuu jierü mülo'u. Tü shimi'iraka jieyuu shia tü wayuukeeraka jee müsia tü ajapkii.
Laara
Akotchajülee sünülia:Sukua'ipamaajatü Wenesueela
Emi'iraa
Nimi'ira chi wayuu toolo
Tü nimi'iraka chi jintüikai waneejatü sukua'ipa suulia shimi'ira naa jieyuukana. Nimi'ira toolo akumajuushi sünainjee kasa eekai wanaain nümaa ja'itairua wunu'uin, ipain, wariiyain otta waneeinua. Chi jintüikai kemi'irainshi tepichiiwa'a nia, otta jima'aipa nia, japüishi otta a'wanajaasü tü nimi'iraka. Mainma sukua'ipa nimi'ira chi toolokai, tü emi'ijawaaka nüshatüin süchiirua nüshi, nuwalayuu jee noulia naa waneeirua tepichi wanaawaka nümaa. Chi jintüikai emi'ijaashi sünain awate'eraa ama, achimpajaashi, olojushi, eesü junaaya nüma'ana, otta waneeirua.
Awate'eraa ama
thumb|left|Shaittaa Chi amakai jütüma wayuu wanee mürüt anamia ottsia cho'ujaashaanashi süpüla e'ejetü sünainje kawatirain ma'in nia. Shaitaaka tüü, jushaitüle ma'in tü wayuu eekai washirüin sünainje nnojolüin ama süma'ana supushua'aya wayuu, chi amaaujuchikai tepichiinjachi nnojoluinjachi süpüla nülatüinjatüin nuuyasee süchikije po'loo jara'i jottsia chi awatterüinjachikai nüsipuinjachi chi ka'amainkai. Tü mma suwateeriaka süpüla tü ashaittaaka weruluinjatü ma'aka ja'in piama shikii alatia, jottsia miyouinjatü maka ja'in pienchitua juwachirapala ama.
Achimpajawaa
thumb|left|Ajawajawa Tü achimpajawaaka piamasü jukua'aipa. Wattajeeinjatü otta pansaainjatü jukua'ipa. Jotsia eejeerü tü jujutiaka wattajeeinjatü, ma'aka ja'in ja'arai shikii sünaimüin a'ipirua shikii alatia maaka tepichiree naya, po'loo shiki sünaimüin piamatua po'looin shiki alatia ma'aka wayuu miyo'ule naya.
Ajaawajawaa
thumb
Wane'ewai sukua'ipa tü ashaitüsüka ojutusü wanee ipa jo'uchon wattajee ma'aka sa'in piama shikii alatia sünain ni'iyatüin tü jiyawaseeka otta ja'toule tü jiyawaseeka eeshi supüla nükanajü'in.
Junaaya
Tü junaayaka wanee susu jo'uchon müsüka ja'in wanee süi, sünain piama ji'ichi miyo'u. Juse'erü e'itaanusü wanee ipa, chi ojutuinjachikai nijittaain siichiru'u nejepira, nüleeyatüin wainmattu jünain nüjütüin tü ipakat. Eeka Watta'in sujutia nia akanajaaka. Tü emi'ijawaaka tüü aainjünüsü jüpüla ayaawata nütsüin wanee jintüi otta wane toolo wana sümaa wane ayoujirawaa.
Yosushula
Aakajünüsü jiipuse tü yosuuka otta süka tü yoshulaka achonoojünüsü jiipawai. Naa piamashi ashaitüinjanaka shawatushii eere wanee jiyaawase, tu jiyaawaseeka wattajeesü ma'aka ja'in po'loo piama alatia, yalajeechiika ojuniraashi na'u tü yoshulaka yosu jünain nnojolüin nnojüitüin juuli tü juyaawaseeka. Naa shaitüshikana eeshi süpüla nnojutin jara'itua jukua.
Soomüin tü pütchika
Emi'iraa: (alijunaiki: juguete) Sutuma wayuu mainma sukua'ipa emi'iraka, eesü shimi'iraa tooloyuu, eesü shimi'ijayaa jieyuu.
Naa tooloyuukana emi'ijaashi süka sushula yosu, jatü, sukuwayaa yosu (carritos de cardón), koucha sümaa ipa (honda), awate'eraa ama, sünain alojoyaa wuchii.
Naa jieyuukana emi'ijaashi süka wayuunkeera otta süka ajapkii. Naa jieyuukana waneejatü nakua'ipa noulia naa tooloyuukana, achiaanüshi weinshi sutuma nei jee noushi suulia yalain sünain emi'ijawaaka
Jukuwa'ipa pansaanüikiru'ulu juchikuwa wayunkeera
Jumaiwa eesü wanee shimi'ira tepichi jouchonyuu wayunkeera sünülia. Maima jukuw'aipa jaainjia otta müsia jütükia natuma naa tepichikikana. Aainjünüsü juka yotojolo, wunu'uchonni, patsuwa, si'ichi, mala'ira, mapase otta müsia pootchi. Wayunkeera shiimainsükaa juyuluin laulayuu aainjünüsu jüka taai, siruwa, otta musia shai pootchi ipajatüirü.
Tü wayunkeerakalü akumajünüsü julu'u juyaakuwain mürülü tü eekalü jupa'a mmapa'akat je müsia jütapa'apalü wayuu, kachirayaasü; ke'iyotkiisu jüpüla naa tepichikana watta ka'i nayaawatüinjatuin tü nakuwa'ipakalü julu'u wayuuin naya juulia jooyajüin naya.
Erü
thumb|Erü. Erü (alijunaiki: perro) sunulia sutuma tü atijaka shiia Canis lupus familiaris, shiia wanee ekut asalaa mürüt'püle sutuma Wayuu, antusu sunainje waliirü (Lobo) sutuma tü atijaka shiia (Canis Lupus). Sutuma su'umanain Wayuu eküsu wanee kassa suliia shikaka tü waliirü kajamüin shipiapasu alijuna eke ein soou mmakat; joolü tü erüka eküsu eke ein müin sain wayuu. Sumioüshe, Sütaa siia eke ein awanajawaisu sutuma jetsüin shejera.
Tü Shi'ichika siia saliia shejüu kassa anaashatasu kajamüin sa'alüin shejüu kassa chaa wattapüna sutuma tü shiia palajatuka achukuwaje. Sutuma tü anaaleka soou ees supüla nojolüin ouktüin sunainmüin 20 juyaa, antusu sunainwa tü suyashe siia aimajunashatain sutuma chii kamanakai, siia nojole sumanain wayuu tü suyaashe shiia 15 nee.
Münus chii walirü kurisa niia palajachikai supüleru tü erükai, tü achajaka sukuwaitpaa sumaiwa sumüin erükai musuu, saintamüin tü erüka antirasu sumaa tü wayuukaliru sunainmüin 9.000 miraa juyaa siia ees supüla 14.000 miraa shiale, tü anaakutna shipüshe erü sumaiwa musuu kaa chii erükai ees sumana alijuna chaa soou 100.000 juyaa.
Jirnuu
Jirnu es un linaje wayuu, representado por el zorro
Erü
Tü erü sumüin wayuu kapülashatasu kajamüin aimajusu pichii, erajusu so'ü mürüt, aimajusu kasaa ein.
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Maayo
Maayo (alijunaiki: Mayo) Nia chii jara'ikai kashi suluu shiyawashe juyaa natuma naa alijunakana. suluu apunuin shiki sumaiwajattüka natuma naa romanokanaa
Akotchajülee sünülia:Kashiirua sünain juya
Maawui
thumb|Maawui. Maawüi (alijunaiki: algodón) Süchiki maawüi, tü maawüika wane wunu'u wüitüsü süpana, kachonsü sünainje süsii, tü sisiikat kasutat, akotchajünüsü mainmapa shia süpüla asichajünaa palajana, joutsü sa'aka mojui müsia shia sainküinsü tu mmapaakat, eesü süpüla süpünajünuin miichipaa, tü maawuikat asichijünüsü su'ulia tü sü'ükalü sutuma laülayuu sumaiwa süpüla suwalerajuin süka atia sünain süse'ewain wayuu jietkat otta laülayuu.
Asichaja maawüi
Sutuma laülayuu awasajünüsü tü maawüikalü, akatatnüsü suulia sü'ü süpüla shisuttajünüin sutuma tü wayuu jietkalü, aikalaasü sünain eisuttaja noupala na sulüinkana, shiiküin sünainje jimootnuin sünainmüin majayütpa, suwalerajüin tü ma'awüikalü süpüla sukunjain jiitpai, suko'ojuin shiipa'aya, wattapa saali sukunjain süpüla sujunuin süi süka müsia shiinüin susu, muleeka kanasüinjatüle atinjünüsü moulu yaa sutuma wayuu. Na laülayuukana jülüjasu naa'in moulu sutuma tu muliaakat, napünajüin shiire nakotchajüin ma'awüi su'ulainjatüin tü nalüinkana. Ala'ajayasü sülio'u wayuu ekai e'ikain süpula eiyajünaa müsia ekai shi'ite'erüin wutia sünain sutuma ayuule.
Tü maawüika kojuyasü ya wajiirü, apünüjünüsü süpüla oikaanüin tü süsiika cha wattamüin sümüin alijuna eekai ke'ireein aa'in.
Isutta
Isutta münüsü tu awalerajünakalü aka tü ma'awüikalü, sünülia joutsü sümaiwa sulu'u tü mma walerü münakalü, saashin wane laülaa walerüje'ewat sümaiwa akunjaasü sünülia tü mmakat sunainjee tu awaleerajakat ma'awüi süpüla akunja jiitpai.
Shi'ipajee Sukua'ipa
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Yonna
thumb|right|Majayut otta wane jima'ai sünain ayonnajaa thumb|Pütchi süchiki yonna
Tü yonnakat wanee suku'aipa wayuu sulu'u tü woumainka wajiira. Jüchiirua tü wachajaaka jia achechera tü akua'ipaka, painwajirainjana naa wayuukana otta jia tü we'rakaja'a sulu'u tü mmapakat.
Sukua'ipa saainjie wane yonna
left|thumb|Ayonnajawaa sutuma tepichi Sünain tü yonnakat, chi toolokai "waseei" müshi sümüin tü jietkat. Awataa müsia tü jietkat nüchiirua chi toolokai wanaa sümaa shi'yalajüin kasha. Shiakat sujutalüin tü sushe'inkat (Sümantain) süka piamale'eyaa sajapü, otta chi toolokai süüsüntüshi, eejüsü'ü naa'in suulia nujutuuin. Mapusapa nia, otta müleka nujutuule chi toolokai, ekerotüshi wanee ni'iraka, jee ekerotüsü wanee jiet. Müleka nuju'itüle chi toolokai sutuma mapüsaa sünain nnojolin nujutuuin, a'waajünüshi sutuma tü wayuukalüirua. Otta tü jietkat a'waajünüsü müleka anachonlee ma'in shiyonnojia.
Shiyonnojüin wayuu wainma; eesü su'wanajaale tü shi'irakat kaasha: sukua kaarai, kaaraikuwayaa (los pasos del alcaraván), süchira'ira Majayülü (movimiento de los senos de la señorita), sukua waluuseechi (pasos de cataneja) otta janyulerüyaa (hacer como las moscas, única parte donde varias mujeres danzan rodeando a un solo hombre).
Yonna süpüla e'iyatünaa
thumb|left|Tepichi sünain ayonnajaa Tü yonnakat e'iyatia sulu'u wanee akua'ipa, wanee mi'iraa, wanee shaitaa wanee talataa. Wanee akua'ipa kakaliairua no'ulaküin naa wayuukana, jee ayatayülia maa'ulu yaa. Tü yonnakat aainjünüsü saa'u kasa wainma; paalainka eesü yonna saa'u jeket ka'wayuusee, eesü yonna süshakatiria jee sujuitia wanee majayüt, jee nüntia wanee wayuu eekai washirüin. Eesü yonna lapüjee jee suchuunajala wayuu ouutsü, suchuunajala süseyuu süpüla süle'ejia naa'in wanee wayuu eekai nuutajünüin, süpüla anainjachin chia wayuukai suulia tü ayuulii antakat nünain.
Tü yonnakat anasü süpüla nantiraaya naa wayuukana, antüshii naa eekai kepiain wattapünaa, süpüla outkajawaa wane ka'i, piama ka'i shiale. Eesü ekawaa je asawaa sünain natüma naa aainjüshiikana tü yonnakat. Tü yonnakat sü'ütpa'asü nipia chi wayuu aainjüshikai, süpa'a wane anashii, uleinjatü, nnojotsü eenjatüin wane kasa süpa'a, suulia sheewaain no'uui naa ayonnojüshiikana. Ayonnojüshii su'upünaa shi'ira wane kaasha. Chi toolokai süüsüntüshi süpüleerua tü jietkat, otta tü jietkat nüchiirua shi'ire sujutireein nia, su'ulaküin kojuya sukua tü yonnakat, jutatsü sütüna tü jietkat sümaa wane kuluut ayonnajia saa'u, sajapulu'ujuin sot tü kuluulkat sünain jutatüin tü sütünakat. Joseei, joseei, püsajaa pimiirua, müshi chi toolokai sümüin tü jietkat, “müleka isale püchiki pujuttirüin taya”, malu'ut. Tü jieyuukat pachikuatüsü, je chi toolokai ke'iraküshi nujuttapa o'ulaka mapüsale nia, ekerota müshia wane ni'iraka. A'waatüna aa'uchi chi eekai nujutuuin. Wanee toolo eesü apünüinre tü jieyuu niyonnojokat amaa, sünain pachukuatüin.
Sukua Yonaa: sukua Woushi, pa'ataasü, pachukuatüsü, sukua samut, sukua wawaachi, sukua peerü, sukua jeyuu, sukua kaarai, ta'itaichira, sukua jiet pülaa'inrü.
Tü yonnakat eesü müleka saainjünüle shi'ichijee wanee lapü
Tü yonnakat aainjünüsü shi'ichijee lapü suchuunajala süseyuu wayuu ouutsü, süpüla alaatiria wane kasa, makatka saa'in ouktaa, pasiruwawaa, kasachiki, otta wane kasa eekai sülatüin namüin naa wayuukana. Aainjunüsü yonna müleka suchuntüle süseyuu ouutsü, aainjünüsü aipa'a, eeiwa'aya aikat, kaleo'u, eesü müleka saainjünüle suju'itia wayuu majayüt ma'aka suka'ipa soushi.
Sünain tü yonnakat tü jietkat kekiaalajasü wane kuluulu miyo'u, kashe'insü wane sumantain tü sumaiwajatkat, kachepasü paipai jee wüin ajuruttuushi sükaa paipai ishosü. Chi toolokai si'iralu'ushi jee wainrenyalu'ushi.
Shi'ipajee sukua'ipa
Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Yusmeiro Petit
thumb|upright|Yusmeiro Petit. Yusmeiro Alberto Petit Castillo es un jugador de béisbol profesional venezolano, nacido en Maracaibo, de linaje Epinayuu. Juega para los Giantes de San Francisco de las Grandes Ligas. Petit es un pitcher diestro que además ha jugado para los Marlins de la Florida y los Diamondbacks de Arizona en la MLB; además de los Bravos de Margarita en el béisbol profesional de Venezuela.
Su madre, Rubia Castillo Epinayuu, es originaria de Media Luna, cerca de Puerto Bolívar, en la Media Guajira.
Akotchajülee sünülia:Sheitaa Akotchajülee sünülia:Süchikimaajatü wayuuirua
Junu'use wayuu jüpüla wanülü jeketü covid-19
Chii Jukuwa'ipa aluwatawaa kolompia, n'ia ayaawataaka jukuaipa na'a wayuukana ju'luu noumain, jaalii tüü, oonoshi jumma tü ji'piika wayuu jüpüla eiyajaa tü ayuulee e'ka joolu'u. jüsala tüü ojuitusü wanee a'yatawaa cha'a wuinpumuin jüpüla aa'inmajirawa jüliia tü ayuuleeka covid 19 münnaka. a'nnas wayüü mu'inka jüü'lakunülee tü junu'se laülaayu maa aka tü: -o'lojooka pejeewa tü ajapüka jumma wüin -kei'chera waneepia -asakaa wayüü wattalujelü -asuinjana ji'pii laülaayu maa aka aa'in Alouka.- jüpüla aiwa alee, shunuii o'tta achiijawaa. Samuttapai.- Júpüla a'ttetelü a'iin Maluwa.- jupüla shunuii Wannee putchii natumma n'aa laülakana jutkatchi wuinpumunshana jülüü tü Wayüü Araurayu münnaka, e'lee oonowanuin amaa o'tta kojütüin atüma naa wayukanainnua napushuwayaa.
Laa
thumb|Laa.
Laa (alijunaiki: jagüey) shia wane süpütaala süchi süsha'walapüleru wüin süchikejee wane juya, antususu anain sulu'u mma eere nnojolüin juyaka otta müsia eere ain miyaasüü chaa uucheje saa'u Ameerika Uuchimüin, sulu'u wane laa eesü sükotchajünüin wüin süpüla aapa sünain wane kasa sulu'u pinchika. Sünain miyaasüüka nnojotpa juya, eesü mekietsalüin kashi eere yüütüin juyaka, sulu'u tü laakaliru apütaasü wüin aapanaka süpüla nasüin na mürülüka, eesü jagüey münüin sutuma na alijunaka.
Weiinshi, tü laaka eesü sükumalain sünain wane luopü eere suwatain wüinka sutuma juyaka. Eesü süpüla sü'wiirain wane uuchi ee yaletüin. Sa'ato'upüna wane laa eesü wüittüin sutuma ein wüin wanepia otta müsia antusu na wuchiikaliru süpüla asaa wüin. Tü laaka ja'yaasü wattaje kajamüin wüittüsü sutuma wüinka. thumb|Sulu toumain|left Na laakaliru kojutusu ma'in sutuma ein mürülü sa'at'u otta müsia wüittüin wanepia süpüla shiküin na wuchiikana.
= Laa = Sulu woumain chi laa`kei sutaat`jia wüin, süpulajana wüin. Sulu Colompia sumaa wenezuela, aisü miyaasu kaa isaashin sumaa jutatuin tu woumaika.
kakaalia`ru numana wayuu tu laaka supula miyaasa, Chi laakai, noojut wayuu, susuin murulut, kaaja nia kojutshantasu sumuin wayuu, kaa nian katou atuma wayuu sumaa tu murut`ka.
Antusu sulu'u mma eere nnojolüin juyaka, otta müsia eere ain miyaasüü chaa uucheje saa'u sulu'u wane laa eesü sükotchajünüin wüin süpüla aapa sünain wane kasa sulu'u Sünain miyaasüüka nnojotpa juya, eesü mekietsalüin kashi eere yüütüin juyaka, sulu'u tü laakaliru apütaasü wüin aapanaka süpüla nasüin na mürülüka, eesü jagüey münüin sutuma na alijunaka.
Tü laaka eesü sükumalain sünainje wane luopu eere suwatain wüinka sutuma juyaka. Eesü süpüla sü'wiirain wane uuchi ee yaletüin. Sa'ato'upüna wane laa eesü wüittüin sutuma ein wüin wanepia otta müsia antusu na wuchiikaliru süpüla asaa wüin. Tü laaka ja'yaasü wattaje kajamüin wüittüsü sutuma wüinka.
Jülirü
alt=Mariposa-libando|thumbalt=Mariposa_ojos_verdes|thumb
Jülirü (alijünaiki: mariposa) Tü Julirü shia wane uchii ayü'laasü sünainje jokoma, wüchi kantülesü süpüla juya, saashin wayuu laülaayu. Antüsü sünain ana'alawaa süpülee juya; eesü sünain miyo'uin, sünain ja'apüin, müsia sünain jo'uuchein.
Mainma natapa'a naa jülitkana eeshi sünain ishoin, sünain wuitüin, sünain mütsia, sünain kasuutalüin, sünain malo'ukatalin naya.
Tü lespodopteros (sünülia sutuma alijuna) jia tü ennaajünaka süka julirü jee wanee shupeirua mülo'uirua pachiiruasuirua, mmayaasü wataa ka'i, ayuuirasü müsü, achajaanüsü süka tü juliitka shia tü jülirü sümaka alijuna ennaajunushii naya maka sa'in miyo'uin naya, shiasa'a watta'a ka'i ayuuishi amujaashii malaa mushii, mainma nakua'ipa kashujushii, sulu'u niuleeset. Tü juulitka, jülirü münaka mainma tü nakua'ipaka ennaajuunushii süka tü naanairuaka.
Tü naanaka sünainsü natünaka ala sümaka alijuna, jiasa'a nawatapa sirumaka, mainma ayawatüin eetaasü. Piama shikii pienchimüin tü nakua'ipaka, mainma aipiruashii nasa'airua sünai nakatajiraain sünain piama nusa'airua kale'eshi nayairua tü shimataka, müsü sa'in wanee Ekiipüka ataatchii wanee shirasü sule'erü jusiika wunu'uirua mainma kasa nayuluin shile'erüt tü wunu'uliaka süka tü nayeeka sünain koyooin shia, ekushii suinyaa tü wunu'uliaka ennajünaka süka espiritropaaka.
Shi'ipajee sukua'ipa
Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Hugo Chávez Frías
Nuchukuwajee
Hugoo Chawee Püriia joüshi chaa alijunapiapa'a Sawanetaa, sunain mma'ipakat Wariinas ein Wenesueela, chaa akalia 28 juulio sunain juyaa 1954. Niia piamakai, anainje aipirua achoinñu kanainjeka apüshika Hugo de los Reyes Chávez jee Elena Püriia; piamaleyan eiküshii tepichii sulü koleejia. Amüloüjashi sunain müliaka sulü wanee pueulo pejee sunain wünaapü wenesueelajetü, sutuma müin nukuwaitpaa sunain joüin niia, eikajanashi sumüin noüshiika Rosa Inés Chávez supüla sumainjachi mioüiwa sumaa. Jimaaipaa niia ekirajashi sunain emiijawa peloota (Béisbol), ashajüshi jee achepajüshui pintuura, jayeechikana jiia ashatia ayakuwaa (Teatro).
Kawayuusheshi piantua. Palajanaka shiia Nancy Colmenares, jiierü müliasü, chejeesü Sawanetaa kamanakaa apünüin suchon: Rosa Virginia, María Gabriela jee Hugo Rapaeelü. Suchikejee nümürajüin wanee jiierü wanaawaka numaa nunain nukuwaitpaa Herma Marksman, po'loosü juyaa sumaa. Suchikejee nuwayuusheshi tü jiierü Marisabel Rodríguez ayataka sunain alüwakajat pütchii, eesü wanee nuchon sumaa, sunulia shiia Rosinés. Anainjee juyaa 2003, ajoolosü suliia, sutuma müin shiia nukuwaitpaa joolü nnojotsu ein Palajana Jiierü (Primera dama) jünain Wenesueela.
Nukumajaka Chawees sumüin Müliasukaa
thumb|Wayuu aprendiendo a leer y escribir en la Mision Robinson. Chawees nukumujüin waneeirü pürokurama politikat supüla ashawala müliaka sumüin ekee ein; tü makaa ainjünusu soou juyaa 2003, erajunusu sukaa anulia "Misiones", tü yootashanaka achukuwaje shiia tü ekijaapüle Misionko Rowinson supülaka ekirajaa sunain ashajaa jee eishejeraa alüpuna tü mma ein müliaka siia nnojolein koleejia alü; tü makaa jiia jünainjee sukuwaitpaa kuwano-wenesueelajetü. Suchikeje alatiraa Misionko Rowinson, antusu tü Misionko Riwas jee tü misionko Suküree sumüin ekirajasükaa sunain Ekirajia müloüsuka. Eesü tü misionko Wariio Alümüin (Barrio Adentro), kapülainka erejeera Wayuu/Alijuna ee ayuulein jiia nnojotka ama'ana nneerü supüla erejeera jee eesü tü misionko Alejaana Oüpünaa (Vuelvan Caras), supülaka ayuuraja sumaa nneerü sumüin ee nnojolüin ama'ana, tü makaa eitajünusu sumüin tü "Consejos Comunales". Supüshuwale misionko nainjaka Chawees antusu anainmüin 21 misionkalirü.
Akotchajülee sünülia:Wenesueela
Ira'eerü
Mma'ipakat Ira'eerü (alijunaiki: Estado de Israel; epüreenaiki: מְדִינַת יִשְרָאֵל, Medinat Yisra'el; araweenaiki: دَوْلَةْ إِسْرَائِيل, Dawlat Isrā'īl) jia wane mmakat chejee Orientee Meriia, eein outkajaain alijunapiapa'a otta müsia Jerusalee. Tü palajatüka outkajaapülee sünain A'yatawaapüle Ekonomiia otta müsia Acheekajala'a neerü pinansiera antünüsü anain chaa Tel Aviv otta müsia tü mioüsuka outkajawaapülee sünain ainaaka intustrialaa chaa Haipaa. Su'uyashe alijuna sulu'u münusu kaa shiiain 7,6 miyon'je alijunaka'alu'u, maima'kaa anainje shiiairüa tü Juriio, Ira'eerü shiia wane'shiikana Mma'ipakat Juriio saa'uje mmakat. thumb|Oo'uttülee Japaa.
A'yatawapüle sünain aikkawaa
Kajaatü nnojolüin eein mainma ain'nakaa anainje koro'olo, tü anaaka ma'in sünain sukuwaitpaa apünajaa jee siia tü ayatawaa intustrialaa sükalia'püna tü juyaairüa achirüa rekaraa ajat'taka sain'jüin Ira'eerü müinka ainjakaa shimiwa sukuwaitpaa shi'kakala'oü ekülü. Ira'eerü münusu kaa shiiain wanee mma'ipakat ee palaaja'nashanain mmakat chejee wuinpumüin-uuchimüin sünainje Asiia kajamüin awatasu ma'in anaaka sümüin münaka jo'olü, sutuma sunüiki tü Wankoo Mmakat.
Tü mmakat eesü sumana tü piantuwaka mioü kümpañia Startup, sünain supüshuwale mmakat (Süchikejee Mma Mulo'usu Ameerikajatü), jee siia maimaka aamana empüreesa ee katneet'shein sulu'u anaajapüle NASDAQ.
Anaaka apüla eraja'a
Ira'eerü jiia antunusu anain wuinpumüin sunain Palaaka Metiteraaneaa, lo cual se ha influenciado en la creciente importancia del turismo de sol y playa, así como en la ribera del Mar Muerto y el Mar Rojo. Además, estar ubicado en Tierra Santa ofrece una gran variedad de lugares religiosos, históricos y de importantes yacimientos arqueológicos, así como de ecoturismo.
Ira'eerü
Asüwaai
thumb|[[Panteera Asüwaaijatü.]] thumb|[[Maapa Asüwaaijatü.]]
Tü Mma'ipakat Asüwaai (alijunaiki: Provincia de Azuay) jiia wanee mma'ipakat saakaje 24 (Piama shiiki sumaa pienchi) mma'ipakat yaa Ekuwatoorü.
Akotchajülee sünülia:Ekuwatoorü
Ka'iirua sünain semaana
Ka'iirua sünain semaana
Jupütala tü wanülüüka
thumb Jünainjee wanee wanülüü kakaliaa anuu jüpütanajün.
Jülü'ü tü Wounmainka antüsu jülü'ü anua wattaje'ewalü wuin jemetsü jüpüla amüliaja, e'iijaka wayuu jütüma wattaa aalin ouktaa. koolera jünüliia jütüma Alijüna
akatsa'a eein wunu'u jipi, otta wayuu kekiin jümaa yalayalain jüpüla e'ikaka jünain.
Jokoma
'''Jokoma. ( Aliijunaiki/Gusano)'''
Jupütala tü wanülüüka
tü Wanülüü jeketka nnojotsü e'raajünün jipi, jia momotka na wayuukana jutuma, che'ejaasü müna jüchiki jülu'u wanüiki
Jokoma
¿KASAWAI CHI JOKOMAKAI?
Jüyaawase mmakat kolompia
thumb Tü jüyaawasekat mma, o'uliwo'u jüpüla a'awaajúnaa watta ka'i.
Jokoma
Chi Jokomakai wane uchii,  jouchenchon  meipüshe`esai,  masapüsai,  masa`asai,  maat''ünasai, jaratüshii süpapüna mmaka. Eeshi sa`akaa wuin, jee saaka mma. Suküwaipa tü nütaka shiishtusü, esü koireshia sulia jamajuin nia, müsia  tü niirukuka jawawasü. Nule`erü  waima nükorolo. Asanatshii nain sülüpuna nüta. Tü naja`apuinka esü süpula süntuin sunain akaratshii sentimetura,  musia tu neeruülainka pienchitua sentimetüra. waima nukuwaipa chii jokomakai. Eshii chii uliiyuna Sümakai   wayuu, jayashii su`utpuna  juya, Sakashi pootshii. Eemushii chii jokoma she`ekai mma, jouchechon, mariayatalü. Eeshi chii wuitakai she`kai wunu. waima nukuwaipa, kajuyashatamain.''
Jüyaawase mmakat kolompia
Wanteerakat, jüyaawase mmakkat, e'iranii yümüin mmakat, e'iyatsü jüchiki tü alatakat jümaiwa, otta tü waneerüa a'¨waajüshii juwashirüin mmapa'akat.
Jokoma
¿KASA NUKUMAJAKA ANAIN JEE CHII JOKOMAKAI?
Jüyaawase mmakat kolompia
Ee'irajaa Sümüin Kolompia
coro:
Jokoma
Chii Jokomakai akumajashii  s''ünainje tü  sushuka jañule`erü,  shiitain ere waima ekulü. kakaliapa shia jemei musia. Eetalaa Musia wanee putchii nutuma chii aliijuna, Aristoteles münakai, Naashin; chii Jokomakai akumarashi niimiwa, sünaijee tü chutsüka, kuluu kakaliarü, musia ere kasa outuin.''
Jüyaawase mmakat kolompia
Ee'irajaa Sümüin Kolompia
Tü talataa pülaskat main
Tü talataa matujainkat ajatta
sulu'u tü asipala aiskat
Ai
thumb|Ai. Tü Ai (alijunaiki: Yuca, Mandioca, Manihot esculenta) es un arbusto perenne de la especie Manihot esculenta, originario y extensamente cultivado en Sudamérica y el Pacífico por su raíz almidonosa de alto valor alimentario. La mandioca es endémica de la región subtropical de Argentina y Paraguay, y de la región tropical de Bolivia, Brasil, Colombia, Ecuador, México, Panamá, Perú y Venezuela, aunque se estima que las variedades hoy conocidas son efecto de la selección artificial. La yuca es un arbusto perenne que crece hasta unos dos o tres metros de altura. Está adaptada al clima tropical cálido y necesita humedad y mucho sol para crecer.
Jüyaawase mmakat kolompia
Ee'irajaa Sümüin Kolompia
ojuitusu tü anaska akuwa'ipa (piantüa)
Ai
Su crecimiento es lento en los primeros meses, por lo que el control de hierbas es esencial para un correcto desarrollo. En su uso normal, la planta entera se arranca al año de edad para extraer las raíces comestibles; si alcanza mayor edad, la raíz se endurece hasta que se vuelve incomible. De las plantas sin raíces se extraen los recortes para la replantación.
Jüyaawase mmakat kolompia
Ee'irajaa Sümüin Kolompia
Ajalajasü akait majuskat ma'in
Ai
La raíz de la mandioca es cilíndrica y alcanza el metro de largo y los 10 cm de diámetro. La cáscara es dura y leñosa y no se puede comer. La pulpa es firme e incluso dura antes de la cocción, surcada por fibras longitudinales más rígidas; muy rica en hidratos de carbono y azúcares, se oxida rápidamente una vez desprovista de la corteza. Según la variedad, puede ser blanca o amarillenta.
Jüyaawase mmakat kolompia
Ee'irajaa Sümüin Kolompia
Antüsu tü tashi pülaskatmain
Ai
Achikii
thumb|Raices de Yuca. La evidencia más antigua del cultivo de la mandioca proviene de los datos arqueológicos de que se cultivó en el Perú hace 4.000 años y fue uno de los primeros cultivos domesticados en América. Las siguientes referencias al cultivo de yuca (Manihot utilissima) provienen de la cultura maya, hace 1.400 años en Joya de Cerén (El Salvador). En efecto, recientes investigaciones tienden a demostrar que el complemento alimentario de los mayas, el que les permitió sostener poblaciones muy numerosas, sobre todo durante el periodo clásico, y muy particularmente en la región sur de América Central (Tikal, Copán, Calakmul) fue la Yuca. Aun hoy es parte integrante de la dieta de las diversas poblaciones que viven en la región maya y también en la cuenca del Mar Caribe.
Jüyaawase mmakat kolompia
Ee'irajaa Sümüin Kolompia
I Kenasü tü jayuikat
Ai
Achikii
Otra variedad, la Manihot esculenta, se originó posiblemente más al sur, en Brasil y Paraguay. Con su mayor potencial alimenticio, se había convertido en un alimento básico de las poblaciones nativas del norte de Sur América, sur de América central, y las islas del Caribe en la época de la llegada de los españoles, y su cultivo fue continuado con los portugueses y españoles.
Jüyaawase mmakat kolompia
Ee'irajaa Sümüin Kolompia
mayokujainsat süwarala
Ai
Achikii
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Jüyaawase mmakat kolompia
Ee'irajaa Sümüin Kolompia
kottushi na wayakana waneepia
tuntü ma'in saakapüna kalena
Ee'iyalaaya a'laülaasü
{| style="width:100%; background:white"
Jüyaawase mmakat kolompia
Ee'irajaa Sümüin Kolompia
natujaulu tü nunuikü
chi outakai sa'u kurus
Karaaka
Karaaka (alijunaiki: Santiago de León de Caracas, conocida tradicionalmente como Caracas) es la ciudad capital de Venezuela, así como el principal centro administrativo, financiero, político, comercial y cultural de la nación. Se encuentra ubicada en la zona centro-norte costera del país, a unos 15 km de la costa del mar Caribe y se sitúa dentro de un valle montañoso a una altitud promedio de 900 msnm. El Parque Nacional Waraira Repano es su mayor pulmón vegetal y es el accidente geográfico que separa la ciudad del litoral central, con el cual se conecta a través de la autopista Caracas-La Guaira, que conduce al estado Vargas y al principal aeropuerto internacional y al mayor puerto del país a orillas del mar Caribe. Según el Instituto Nacional de Estadística, se estima que para el 2011, la población que agrupa los cinco municipios que conforman la ciudad de Caracas es de 5.905.463 habitantes en su área urbana, y en su área metropolitana supera los seis millones de habitantes, convirtiéndose en la 6ª ciudad más grande de América Latina.
Jupütala tü wanülüüka
akatsa'a eein wanee karalouta ashajunüsü watta aalin natüma naa jikiipü'üka tu mma mülo'uka jüpüla anaatiia jukua'ipa wayuu
Karaaka
thumb|upright=1.5|center|Vista de Caracas desde el Waraira Repano. La primera autoridad civil, política y administrativa es el Alcalde Mayor de Caracas, titular del Distrito Metropolitano de Caracas, una entidad de coordinación político-administrativa que agrupa al municipio Libertador del Distrito Capital y los Municipios Baruta, Chacao, El Hatillo y Sucre, del estado Miranda. El Museo de Arte Contemporáneo de Caracas es uno de los más importantes de Sudamérica y en el se aprecian muchas obras de gran calidad. También tiene el Museo de Bellas Artes. Caracas alberga a uno de los rascacielos más altos de América del Sur: las Torres de Parque Central. Akotchajülee sünülia:Sukua'ipamaajatü Wenesueela
Jüyaawase mmakat kolompia
Wasüsü sümüin Wanteeraka
thumb Tamaajatüirua:
¡ Taküjain shiimaikat ! Ma'aka müinjutuma jia, ma'leiwakai, otta tü woumaika aapeerü asa anasü jümüin, ma'aka nnojolüin müin miojeerü jukua'ipa natura.
ANÜKII JÜMÜIN MMAKAT
Wapushuwa'aya ¡Kolompia toumain pia! Talu'ujain pia julu'u ta'in, tanoujain aneerüin pukua'ipa, ta'ata pajüin Sunaina te'erüin pia waneepia: mulo'uin, otra kapülain pia suma taashin.
Aisü tapula pünainje supushua tü kanainkat ta'in: talatüin pia pa'anasian, tapushi, namaaka na laülayuukana, tü tanoujaitka, tü talataakat, otra alain ta'alapüin, tü tachekaka mai: surulaalüin taya suma talu'ujüin pünülia Kolompia julu'u ta'in, otra outüin taya pünainjee suka ta'inmajüin pia.
Jupütala tü wanülüüka
mulo'uinjatü wuinsan
kojuyainjatü koolejia jüpüla akirajaa
otta kojuyainjatü piichi jüpüla anain wayuusan.
Ee'iyalaaya a'laülaasü
{| style="width:100%; background:#FFF; border:2px #FFF; font-size:90%" !style=text-align:left| Anaajaalaa:Grey-bg rounded cropped.svg 35px Wikipeetia naatajatü süka sünüiki wayuu wattaje'ewalü
Ajapü
Ajapü Mano
Shia wanee shi'ipa shi'iruku wayuu, sümainjee sütüna Kerain sünaimüin suchon süjapü. Ajapü (derecha) ekia, epe'e ( izquierda).
Tü wajapükat kachonsü, ja'rai suchonyuu, kapato'usesü, anas süpüla apawaa wane kasa, ajaraitaa, achüijawa, apüttaa.
Shia tü weirukukalü wepetkalaka wane kasa, samatüle shia, eke jain,
Kashiirua sünain juya
Kashiirua sünain juya
Akotchajülee sünülia:Kashiirua sünain juya
Amasoona (Wenesueela)
thumb|[[Maapa Amasoonajatü.]]
Tü Mma'ipakat Amasoona (Alijunaiki: Estado Amazonas) jiia wanee mma'ipakat saakaje 23 (Piama Shiiki sumaa Apünüin) mma'ipakat yaa Wenesueela.
Akotchajülee sünülia:Wenesueela
Amasoona (Kolomwia)
thumb|[[Panteera Amasoonajatü.]] thumb|[[Maapa Amasoonajatü.]]
Tü Mma'ipakat Amasoona (Alijunaiki: Departamento Amazonas) jiia wanee mma'ipakat saakaje 32 (Apünüin shiiki sumaa piama) mma'ipakat yaa Kolomwia.
Akotchajülee sünülia:Kolomwia Amasoona
Irama
thumb|Irama. Irama jo uyala (alijunaiki: venado) es un animal de la familia Cervidae. Se los puede encontrar en Europa, Asia, América, norte de África y algunas zonas árticas. Los cuernos los desarrollan los machos a partir del primer año de edad, aumentando de tamaño y complejidad a medida que el individuo va madurando; los machos las utilizan durante la época de apareamiento cuando compiten por las hembras, mientras que las hembras que sí son astadas al parecer las usan como elemento de defensa para sus crías, ya que el periodo de muda no coincide con el de los machos.
En la cultura wayuu
Irama: (ciervo suka alijunaiki) muru'ulü mojuipa'ajaachi sa'u isashii oulaka musia sa'u uuchi, chi iramakai nia wanee murulü kainshi, ekunusü shi'iruku muinka sulojünule chi iramakai sunain tooloin mainma nu'uwaa sunain mi'iyouin; chi iramakai nia wanee muru'ulü ishotoi sumaa kauun nütu'u kainshatashi sünain mojuupa'ashi nia waneepia; sutuma wayuu ekai chi olojüliin o'utajünusü nutakalü akumajünusü süpula ejerüü musia kapüüleetain tü nütakalü otta süpula jiikü. Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Ka'iyaawatia
thumb|Ka'iyaawatia. Ka'iyaawatia (alijunaiki: reloj) es un instrumento capaz de medir el tiempo natural (días, años, fases lunares, etc.) en unidades convencionales (horas, minutos o segundos). Fundamentalmente permite conocer la hora actual, aunque puede poseer otras funciones, como medir la duración de un suceso o activar una señal en cierta hora específica.
Los relojes se utilizan desde la antigüedad y a medida que ha ido evolucionando la tecnología de su fabricación han ido apareciendo nuevos modelos con mayor precisión, mejores prestaciones y presentación y menor coste de fabricación. Es uno de los instrumentos más populares, ya que prácticamente muchas personas disponen de uno o varios relojes, principalmente de pulsera, de manera que en muchos hogares puede haber varios relojes, muchos electrodomésticos los incorporan en forma de relojes digitales y en cada computadora hay un reloj.
El reloj, además de su función práctica, se ha convertido en un objeto de joyería, símbolo de distinción.
Atalejaa
thumb|Aküjala süchikuwa atalejaa kaasha Atalejaa (alijunaiki: toque de kaasha) tü atalejaaka shia tü ataletaaka kasha.Tü kashaka akumajushi Süka süsa seiwa ootojushi je'e piamasü uraichi shiatia etna'ajünüsü Süka shiera kasha.
Chii atalejaaka kasha wane wayuu toolo tü atalejaka ataletaasü Süka wane lapú.
suluu tü suumain wayuu. Eeshi wane atijüshi ma'in süpüla tü atalejaaka. Eesü nüma'ana supüshua'a shipijanaka atalejaa, e'raajünüshii sutuma wayuuirua. Tü shipijanaka akoyotirushi sümaa sukua'ipa suichikana tü mürütkalüirua ma'aka: Suichikana ama, nüwatira samulu, sukua wawaachi otta taitachira.
Tü atalejaaka aapitsü süntia juya, ma'aka sujuitia majayüt süchikü süttaa otta müsia sülatiria wane kasachikü.
Atülaantika (Kolomwia)
thumb|[[Panteera Atülaantikajatü.]] thumb|[[Maapa Atülaantikajatü.]]
Tü Mma'ipakat Atülaantika (Alijunaiki: Departamento Atlántico) jiia wanee mma'ipakat saakaje 32 (Apünüin shiiki sumaa piama) mma'ipakat yaa Kolomwia.
Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Departamento Wajiira
thumb|[[Panteera Wajiirajatü.]] thumb|Escudo de La Guajira
Mma'ipakat Wajiira, Departamento de La Guajira tu alijunaiki es uno de los 32 Departamentos en que se constituye Colombia. Está situado al norte del país y pertenece al grupo de departamentos de la Región Caribe colombiana. Limita al norte y al oeste con el mar Caribe, al este con Venezuela; al sur con el departamento del Cesar y al suroeste con el departamento del Magdalena. Su capital es Riohacha. Kowennatoot: Juan Francisco Gómez Cerchar Kolomwia
Amulo'ujalü
thumb|Amulo'ujalü. Amulo'ujalü (alijunaiki: lupa) es un instrumento óptico que consta de una lente que desvía la luz de modo que se forma una imagen virtual ampliada del objeto por detrás de una. La imagen se llama virtual porque los rayos que parecen venir de una base parecieran pasar realmente por la lupa. Una imagen virtual no se puede proyectar en una pantalla al igual que se observa, por ejemplo, en una superficie plana pulida.
Yuwan
Yuwan (alijunaiki: yuan) es la moneda de la República Popular de China. Su nombre oficial en chino simplificado: 人民币, chino tradicional: 人民幣 significa la "moneda del pueblo" y es emitida por el Banco Popular de China. El yuan se divide en diez jiao y cada jiao se divide en diez fen. Para que el valor de la "moneda del pueblo" no fluctúe dependiendo del mercado financiero, el yuan está fijado a una grupo de varias monedas internacionales. Drakorindo Su símbolo, como el del yen japonés, es una i griega con dos trazos (¥).
Maiki
thumb|Maiki. thumb|Aküjala süchikuwaa maiki
waima jo'u tü maikikalü
eesü maiki mariyo'ulu
eesü maiki kasuwo'ulü
eesu maiki kutano'ulü
eesu maiki pejetchi
Jünainje tü maikikalü ayu'ulaasü ujoolü, wa'a, poi, utojolü, la'üjalü, jupushuaya tü ekunakalü jutuma wayuu ma'ulujre kai, tü miyo'uyuukalü achukumuin wayuu jumaiwajenka, naashin na wayuu la'ülayukana tü maikikalü aapajüshi nutuma juya otta müsia püloui jumaiwainka jupula muijatuinya ekunuin watta kai.
Maiki sümüin wayuu
thumb|Shiyaakuwa maiki Tü Maiki münaka wanee eküülü apünajushi sütuma wayuu ekai kama'anain wanee apain ekai chiraa apünajuliin. Wattairü salii juya sunainje süitanuin sou Maaka nutuma Male'iwa.
Tü maikika wuitoui, yotopa Shia, otta tü süsaka lautachonsü, eesü maka sa'in apünüin meturaa saja'apüin ipünamüin, mülo'uyu süpana sünain yuttajüin Shia, mariiatat süsi mayasü shiulapaa tü süchonka katkaratsü sünainje süsaka.
Je'rasü sükua'ipa
Waima so'u tü mai'ikikalü eesü Mai'iki mariyo'ula eesü Mai'iki kasuwo'ulü jee tü mai'iki pejetshi.
Tu mai'ikika ayüjanüsü süpülaa oujana, eesü süpülaa wa'a, laüjat, sawaa, yajaa.
Jamüsü sükumajia
Oujanüsü suluu Wushu Shia oujaka turaa wayuu jierü ekünüsü suluu okotüshi, ayajawushi süma süchiraa ka'ula, ousinapasü süpülaa apüsha anajanüsü suluu julaa.
Tü mai'ikika süpülaa su'ujanüin asetünüsü sulii koutalajuin Shia.
Apünajünüsü süma i'wa jee akostoulu (Agosto)süma juyaka ashatnüsü sünain ja'rai kashi maka sa'in joutale'u (enero)
*
Einasee
right|thumb|E'inasee
Yosuu
alt=Yosuu, cardón guajiro|thumb|Yosuu, cardón guajiro miniaturadeimagen|Yosuu maawee Yosu (alijunaiki: Cardón) E'raajünüsü süka tü pütchikaa (Pachycereus pringlei), shia wanee wunu'ulia kojuyaka soo'opünaa tü mmakat eere josoin je eere yüütüin tü juyakat; müinka chapünaa Baja California, cha México, Ariisonaa chaa EEUU, Kosta riika jee Wenesueela otta Kolompia.
Tü wunu'uliaka tia katsüinsü ma'in nuurala, kei'püsesü, kasuutot süsii. Sumioushe antusu sunainmüin 19.2 meetüra, yaletüsü sünainmüin 1 m. jee eesü maimajain sütünaka. Sünülia sutuma atüjaaka ma'in shia Cyrus Pringle.
Yosu sümüin Wayuu
alt=Yosuusin, sii yosuu|thumb|Yosuusin, sii yosuuTü yosukoo kapülainshaatasü sümüin Wayuu ¿aka jamüin? ekünüsü süsiikaa jee tü suwünu'she aapaanüsü süpüla aainjaa tü'liki, piichi jee kasa anakaa apüla; Yotojolo sünülia sutuma wayuu, cha'ya Wajiira aapaanüsü süpüla akumajaa luma.
Yosusii, süsii Yosu
thumbSünülia tü süsiikalü yosu shia yosusii. Eirulaasü ma'aka saa'in wanee kampaana jo'uuchon. Kasuusu sulu'upünaa jee ishootoleemasü sutouta. Kasiisü shia wanaa sümaa aliin tü jemiyaikalü
Süchon Yosu
Tü suchonkalü yosu ko'oyoochonsu sümaa koliin sutouta. Ishotolu sutouta jee tü sushula. Ekünaajünüsü, püsiasü ma'in shia. Yuuitat sü'ükaa yosu jee sulu'usu shia tu süchonkalü yosu.
Sulu'u Epiyasein Tü Yosukalü
Wainma kasa anaaka apula tü yosuukalu. Tü sushulakalu anaasu supula e'ikawaa, ashulennusu supula masiipalain je ittule wayuu. Shiasa'a tü siikalu anaasu supula e'ikawaa aanuku, süpüla tia a'ajünüsü süchikijee asirujanusu je ashulennusu naanukulu.
Eepaja'a waneirua sukua'ipa amuusujaa sümaiwa sulojiasü walashi. Tü süshulakalu amoinjunawainsu süpüla shiküin shia tu mürütkalüirua joutaleeu otta tu suyotojoloinkalu sajunasu je sutujunasu miichi.
Shi'ipajee sukua'ipa
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Jolotsü
Wanee shüliwala, nia shiiyaawase nachijiraainjanapa wayuu. Shia shiyawasee wayuu sünain aju'itaa sümaa ayaataa jee waraittaa.
Ma'aka anainjee sünüiki wayuu sümaiwajatü, wanee jierü eere aainjaain ja'iiwaya ka'i, miyou so`u juchon. thumb|Jolotsü/ Estrella Mayor
Iiwa (Alijunaiki: Primavera - Constelación de Pléyades)
Nia shiiyawase palajachi juya, süpüla apünajaa.
Patünainjanaa (Trio de estrellas)
Nia shiyaawase jüpüla ayaleraapa (yotopa) waüya.
Aipia
thumb|right|Aipia pasanain sünain wane wopu Aippia (alijunaiki: Trupillo) jia/Shia wanee wunu'u süpüshi tü kanüliakalü sutuma alijuna Acacia Farnesiana, wainma shiipüse sünain sütüna, sutuma tia cha'aya Epaainya kanüliasu Espinillo blanco. Tü wunu'ukat cheje'ewalü kojuyasü icha Meejiko otta müsia Ameerika Pasanainjatkat, eesü shia sonnaa tü palaakat cha'aya Australia otta müsia uuchejeeru'u sulu'u Aasia.
Kashi
right|thumb|Kashi Kashi (alijunaiki: luna; ayaawase: ) Nia chii kashikai e'ewaikai aipa'awai, chii kashikai süleeyatüin tü mmakat juya'awai. Aipa'awai, süle'ejirüin süwaralaka ka'i, sütuma tia kawaralasü. Maima sukuwaippa natüma wayuukanairua je siia na kusinakanairua so'u mmakat, kojütsü natümairua.