cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Arüleeja
Sukuai'pa arüleeja
Mayaasejee a'yatawain jia, aapüsü anaa otta kojutaa atumaa, sulu'u woumain, shiasa'a kapülain waa'in sünain tü arüleejaa mürülü saa'ujee kojutüin wamüin tü süliapala. Watüjaa aau'lü tü süliapalakat wanee asiruu otta wayuwaainkalü. Watüjaa aau'lu tü süliapalakat wanee asiruu otta müin ayalajaakalü kasa süka mürülü. Eesü ama'ana tü mürütkalü saa'u sulu'ujanain alijunayuu sümaiwa sulu'umüin tü woumainkalü.
Chi aruleejüikai, e'raajunüshi sulu'u wayuuin, ma'akaa jamülee nukua'ipa cho'ujaale nneerü ouikushii koojuyasu mürülü süpüla najapaitüin nneerü.
Anasüle'e ma'in tü arüleejakat, aikaanajatü süpüla kasa che'injaain nümüin.
Wayuukana süma tü mürülükalü
Na wayuukana sulu'u noumain, Wajiira, arüleejülii naya, eesü nama'na mürülü maka sa'in: pa'aa, shiyain tü kajutuinma'in natuma, nnojotpeje'e jouluin shia süka kapüleein ma'in so'u tü mmapa'akat. Tü mürütkat joutka ma'in shia tü ka'ulakat sümaa anneerü, shiyain tü neka'olu, na'liichajüin tü ka'ulakat nasa müsia shia. Neküin tü asalaakat nnojotpa kasa nekünjatüin. Müsia shia che'ijaasü namüin süpüla nawalaajüinjatüin wanee kasa alatüsü namüin, kasa naainjala, eere ouktaa, eere kasachiki, müsia kawayuusepa wanee achon.
Yajeewat tü annerükalüirua
Tü annerü waraitapüsü waneepia sü'ütpünaa tü palakat, nachajain neküin, nümaa chi arülejüikai, shiasa'a so'u wane ka'i ale'ejashi nachukua'aya, süka eitüin juyaka, nnojotpeje'a nale'ejaain sotpa'a palakat süka mülo'ushaanain juyakat, nounaka sulu'u wanee wopü naatajatü.
Süchikejee tü wanee aika, tü annerükalü alatüshii sotpünaa palaakat nachikua'a süka josoipain shia, nu'unaka chi arülejüika nachiirua jülüjüsü na'in süchikanain suwuii tü annerükat.
Shi'ipajee sukua'ipa
Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Juyo'u
JUYO'U:
aletüjüitya natuma naa  watushinuukana sumaleiwa'aya nouni'rüin sukuaippa tü
juyakalü suka, jülüjain na'in shia
chaya aitu'upüna sukaje tia natijaa oulü joujainjatüin  nujutuuin juya.
je sümaa anainjatülein otta majuinjatüle shia.
Alijunaiki Tutko
thumb|Texto en Alijunaiki tutkoAlijunaiki Tutko, el idioma hablado por los árabes o tutkos. Es el octavo idioma más hablado en el mundo (por número de hablantes nativos) y es la única lengua oficial en veinte países y cooficial en al menos otros seis, y una de las seis lenguas oficiales de la ONU y es también la lengua religiosa del Islam.
Juyo'u
JUYO'U:
anainjatüle juya ajutuusü wanapunaa süma nupu'ulaain juyo'u
Alijunaiki Tutko
Akotchajülee sünülia:Pütchi *
Juyo'u
JUYO'U:
kashikalü mojuinjatü juya ainjatü jamü  ayou'jaasü na'in wayuu  jülüjasü na'in  o'onowaa  ere anain juya
Shi'ipajee sukua'ipa
Akotchajülee sünülia:Jolotsükalüirua
Ju'uluku jukuwa'ipa kamaneewa
Nemecio_Montiel_Fernández|thumb| Ju'uluku jukuwa'ipa kamaneewa: Kojutusu tü kamanewaakalü jutuma wayuu, anasü pütchi nümüin wayuu kamaneekai, kamaneeshi ain münüshi. Ekirajünüshii wayuu jünaijee tepichiiwaáya jünain asakaa wayuu jünain pansaawaa asouttia namüin wayuu laülayuu  nnojoliire nasaküin, wayuu malasü münüsü eekai mamanein, kachuntiawaisü asakiaa natuma wayuu namüin laülaayuu:
Jukuwa'ipa asakia
kojutusu natuma wayuu tü pütchikalüiruwa süpüla kamalain namüin na aapaajüshiikana.
Achiawaa
thumb|upright=1.25|Pütchipü'üi sünain achiawaa wayuu. Achiawaa (alijunaiki: Aconsejar, exhortar) tü achiawaaka sukua'ipa wayuu laülaayuu süpüla anaatiraa pütchi eere kasa alatüin sümüin tü apüshiikat sulu'u suumain; süpüla tia eesu tü achiawaaka müinka mojulaale wane apüshii eekai achonluin ma'aka sa'in alünyuu müsia asiipü achiaanüshii suulia tü mojujirawaaka sünainje wane kasachiki, eesü achiawaa natuma naa wayuu laülaayukana.
Naa laülaayuukana antüshii sünain a'ikale'era akua'ipa süka yootirawaa su'upala tü apüshiikalü, eere nashajanüin namaa süpüla nu'ulain suulia wanee akua'ipa eekai mojuin, achiaanüshii suulia tü kasa mojusukalü maka sa'in wane a'luwajaa, atkawaa, kaainjalaa müsia eere wane pasiruawaa sünainje tia; eesü tü aikalawaakalü süpüla tü achiawaa münakat sutuma wayuu. Eere wane kasachiki mülo'u achajaanüshi wane pütchipü'üi süpüla nünaatüin tü sukua'ipaka, eesü yootirawaa süma tü apüshiikat süpüla eeinjatüin wane anaata pütchi süpüla nnojoluinjatüin eein tü o'uktirawaakalü sünainje tü kasachikat. Eesü tü mannaaka süpüla eein walawaa süpüla anaatiraa sukua'ipa saainjala tü apüshiikat. Achuntunusu watta saali kakuuna müsia mürülü süpüla eein tü anajirawaakalü.
Ekuwatoorü
Ekuwatoorü sunainje ipunamüin chaamüin suriiamüin alatusu tü Uuchikaliru Wotkanikaa chaa Andekaa chaayan ees 80 Wotkane siia shiia mioüka tü Chimporaasu (Chimborazo) anainmüin 6310 msnm. Chaa wopumüin ees tü Sugolfoin Wayakil (Golfo de Guayaquil) siia Uuchii'mujule siia wuimpeje tü Amasoniaa. Ekuwatoorü shiia mmakat ein maima suwatale wuin siia ees tü mma shirroko wuinka Kalapako (Islas Galapagos) tü mmakat Ekuwatoorü shiia Mekietsaka mma ikonamia soou Ameerika Uuchimüin, siia shiia tü apunuinjatuka ikonamia amioüja'main.
Achiawaa
Tü wayuu jietkat sünain tü achiawaaka
thumb|left|Naa jieyuu yootushi saa'u nachonyuu Tü wayuu jietkalü aikalaasü namaa süchoinyuu müsia namaa süikeeyuu, achijiraasü maalia süpüla yooto, shi'itaain pütchi analu'ulu namuin süpüla naikale'erüin nekii süpüla jülüjain naa'in tü anaaka waneepia, tü jietkalü kojutusu namüin naa apüshiikana aaka shian aikalaain namaa sütooloinyuu süpüla achiawaa suulia atkawaa sünainje naainjala naa achonyuukana namaa naa aikeyuukana. Shia anaa süpütüinjatüka namüin süpüla watta ka'i, aikalainjana naya namaa nachoin süpüla natüjainjatüin nakua'ipa sülatapa wane kasa namüin sünainje saainjala nachoin.
Ekuwatoorü
Joolü so'ü Kai
Ein Nowiempüre chaa juyaa 2006, chii Rafael Correa apaanushi supüla aüwata so'ü mmakat Ekuwatoorü sunainmüin (2007-2011), chaa kai 15 apurile so'ü juyaa 2007 apaanusu tü Asampulea Kontituyente suchikeje akujunusu so'ü wanee jeketü kontitusion soou Ekuwatoorü chejeka juyaa 2008. Sutuma tü makaa enajanusu supüla apaawa tü aluwatakai soou kuwierno anainje 10 akostoulü so'ü juyaaka 2008 sunainmüinje 24 mayoüle chaa juyaa 2013. Chii aluwatakai soou mma Ekuwatoorü nuwanajawein sukuwaitpaa aluwatawa so'ü mmakat tü siia soou Ameerika Uuchimüin kajamüin suchirawajesu tuwaneiru mma. Ees wanee Akuwaitpaa alataka chaa kai 30 nowiempüre so'ü juyaa 2010, wattachompaa ashawalasu tü shiiatain Aimajutkaa Mmakat Ekuwatoorü (Policía Nacional de Ecuador) siia tü Atchen Ipunajee Ekuwatoolüjee (Fuerza Aerea Ecuatoriana). Sukuwaitpaa aluwataka soou Ekuwatoorü musuu: Chii Puresitente, tü lejiwatiwa, tü judisialaka, tü elektoral siia tü turaparensia siia arajakaa kassa.
Achiawaa
Tü wayuu jietkat sünain tü achiawaaka
Wane wayuu jierü achiaasü weinshi naa süchonyuukana jee müsia süikeyuu, aka jamüin, süchonyuu shi'rukuu, achiaasü süpüla nnojoluin kasain alatüin namüin otta shi'ire kekiin naya watta ka'i yüütapa shiakalü. Wane wayuu jierü shia a'yalajaka saa'u süchonyuu, shia achujetka süchonyuu tepichiiwa naya, shia alinjatüka amüin maka sülatülee wane kasachiki namüin.
Ekuwatoorü
Suchukuwaje Mma'ipakat sulü Ekuwatoorü
Sulü Mmakat Kolomwia ees 24 (Piama shiiki sumaa pienchi) mma'ipakat, wanee outkapüle mma jee tü shiia alijunapiapa'a Kiito. Tü mma'ipakat alüwatasu so'ü sukuwaitpaa shimiwa, ees Kontitusionka Mma'ipakatpüle sumana.
Maa'ala
Maa'ala (alijunaiki: Cascabel: Crotalus durissus)
A'laüle'era aa'in
thumb|laülaa süma sülüin Alaü'le'era aa'in (alijunaiki: ser prudente) tü ala'üle'eraaka aa'in shia tü sukuaipaka sujutu wayuu sümaiwa süpüla nounajitnüinjatüin sulu'u tü wopu analuutka otta laülainjatüin nain watta kai süpüla jülüjainjatüin nain nakuaipapü,ükat na laülayuukanat, atama'asü tü oushu'ukalü maalia süpüla yootuinjatüin nama na süikeyuukana süchiki tü sukuaipaka wayuu süpüla kojutuinjatüin amüin waneepia.
Maa'ala
¿Kasawayuu  Maa'ala?
A'laüle'era aa'in
Sujutu wayuu süpüla tü ala'üle'eraaka aa'n.
Maa'ala
Tü maa'ala sümaka wayuu wanee wüi, mio'uu , laütasü , keirasü süsi , outasirou , wattajeejatü antüin palaleemain sulumüin woumain Wajirü.
Ekuwatoorü
Suchukuwaje Mma'ipakat sulü Ekuwatoorü
Mma'ipakat
Achiawaa
Sukua'ipa tü achiawaaka
thumb|Achiawaa sutuma wayuu Tü achiawaaka wainmapü'üsü, eesü tü sünainjeejatüka süshaitala tepiichi, achiajaanüshi suulia atkawaa namaa nawalayuu, eesü tü sünainjejatükalü sutkaala wayuu sulu'u woumain sünainje alirajaa sünain kasa eekai a'luwajuushin, süpüla tia aikalaashi naa laülayuukana süpüla nanaatüin sukua'ipa suulia wattain saali sukua'ipa atumaa. Eesü tü achiawaaka sünainje ei'rukuu sutuma saainjala tü apüshiika müleka eere wane ouktirawaa ei'taanushi chi pütchipü'ükai süpüla nünaatüin sukua'ipa suulia eein ouktaa sünainje. Süka tü achiajirawaaka eesü walawaa so'u watta saali juya süpüla eein wane anajiirawaa süchiküjee saapünüin kakuuna, mürülü müsia nneerü mo'ulu yaa aka shi'raajünüin sainküin mmakat wajiira.
Maa'ala
¿''' Kasatalü wüi Maa'ala? '''
A'laüle'era aa'in
Süpüla tü ala'üle'eraaka aa'in choujaasü tü nakuaipaka na apüshiikana süpüla nashatüinjatuin na naikeyuukana otta na nachoinkana süpüla neitainjatüin shiki tü anaakalü akuaipa waneepia sulu'u woumain musia napüla na apüshiikana.
Achiawaa
Sujutu sünüiki laülaayuu
Wane laülaa süpüla nüikalaain sünain wanee anaatawa pütchi, yootushii palajana süchiki sujutu wane kasa otta aashajaashi süchiki sukua'ipa wayuu, shi'ire naapajüin naa jütkatüshiikana na'ato'u. Sünain wane yootirawaa nnojotsü oo'ulaanüin tepichi sünain aapajawaa, naa atkaashikana nnojoishi pejeewain suulia o'ttuin sünain aülüjirawaa süchukua'a. Naa laülaayuukana naya aashajaaka shi'ire nanaatüin sukua'ipaka. Mapan, keraapa tü yootirawaaka, naya o'unushi nepialu'umüin otta aikalaashi namaa naa kanainjeekalü tü yootirawaa, sünain tia, chi laülaakai achiaashi saa'u.
Ekuwatoorü
Achiiki Ekuwatoorü
Akotchajülee sünülia:Sukua'ipa mmapa'akalü
Maa'ala
''' Jamüsü tü wüi Maa'ala münaka? '''
A'laüle'era aa'in
Sukuaipaka wayuu eekai laülain naain.
Maa'ala
Wanee wüi outasirou, Wayuu eekalü sojottün süka sa'ii mama'asüü , ouuttamatüsü , tü Maa'alaka eesü wanee shishira sünain süsi , müsü alaülaayuu shia suyawasee suyaase , jee eesü Wayuu eekalümüin süchikua anain tü shishirainka süsi , sapüin washiraa sümüin Wayuu eekalü ooyootoin shia jee sünajain watta saali  juya aapüsü washiraa sümüinrüa.
A'laüle'era aa'in
Na wayuu laülaayuukanna aa'in naya na asakakana wayuu eekai suunajain no'u, aamaajaakana süi no'ula, na asiraakana kepein, na alakaajana, na asukakana, ajaitakana wuin , Akotchajülee sünülia:Ayorolojawaa julu'u wakua'ipat Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Maa'ala
wüi Maa'ala shia shiyaawase shii'iruku Wayuu Uraliyuu.
A'anaa
alt=Armando el chinchorro|thumb|upright=1.25|Wayuu jierü sünain a'anaa süi A'anaa (alijunaiki: armar chinchorro, proviene de la palabra süi, jama'a = chinchorro, hamaca) tü a'anaaka shia tü aainjaaka süi müsia a'anaa jama'a sutuma wayuu. Süpünala woushinuu sümaiwa süpüla nalatirüinjatüin sümüin nachounyuu süma naikeyuu süpüla watta ka'i. Shia na'anasianjatüka naa majayutnuukana süpüla aainjainjatülüin sulu'u suumain tü süikat o'ulaa sutuma wayuu süpüla atunkaa müsia eemerawaa, aainjünüsü suupuna luma eere jülüjain na'in tü nakuaippaka watta ka'i. Wainmapü'üsü tü sa'aniapalaka müsia tü saainjiapalaka sünain wattain saalin so'u müsia tü sünakat. Tü süikat kekiisü, kayülainsü jee kapanasü. Tü jama'akalü ichesü tü saainjiakalü. Tü wayuukat müsüka sa'in tü walekerü sünain aainjaa süi.
Maa'ala
Kasawayuu shikajaka tü wüi Maa'ala münaka?
Eneero
Eneero Nia chi palajachikai kashi sulu'u juyakat sulu'u tü kanüliakat "calendario gregoriano", apünüin shikii waneemuin ka'i nulu'u. Tü nünüliakat aapaaushi nünainje chi Maleiwa cheje'ewaikai Roma kanüliakai "Janus", piamakai nu'upunaa, chi saa'inkai tü so'ukat miichi je chi su'ttiakai je chi sajaalapshimüinkai. Akotchajülee sünülia:Kashiirua sünain juya
Maa'ala
Wüi Maa'ala eekülü asalaa shiiruku wüchii, kookosheerü , atpana , kuluu jee mainma mürülü eekalü wanain sümaa.
A'anaa
Sukua'ipa saainjia süi
thumb|Müsü tü süsa'aka eere a'anaanüin Ashawaletnüsü tü anütpalaaka süpüla sujutnuin tü süikat müsia shiale tü jama'akalü aka waneejatüin tü sujuniakat, süchikijee tia o'ttüshii sünain ojunaa tü süikalü:
Maa'ala
Jouja mainma Maa'ala?
A'anaa
Sukua'ipa saainjia süi
Palajana oko'ojunusü tü jiitpaikalü sünain piantuain. Ashawaletnüsü tü anütpalaaka süpüla sujutnuin tü süikalü süka tü jiittapai oko'ojuushikalü. Ojutnüsü sünain waimain sukua'ipa tü sünakalü müsia so'ujana. Kettaapa sünain sha'watuin, atu'utnüsü tü shikiipalaka süpüla sa'atnuin tü süikalü.
Maa'ala
Tü Maa'alaka joulü joutaleou jee saakasü mojui, süchekala ee're mainmain aipia , wanee Maa'ala ayawatünüsü ee"in shia pejein sutuma shi'ira shishira eekalü sünain süsi , nnojotle shikejünüin aa'in nnojotsü jashichin , nnojotsü oojottuin wayuu ,eekalü shikejünüin aa'in jashichimain wüika tü.
Jamüsü sukua'ipa tü Maa'ala süpüla kachoin shia?
A'anaa
Sukuaippa tü a'anaaka
alt=TIPO DE CHINCHORRO|thumb|Waneejatüwaisü tü sünaaka süi Waimaputsü sukuaippa saainjia tü süikalu. Eesü tü kayülainsüka, shia tü palajatka sukua'ipa saainjia süi. Tü piito'uyaa münaka shia tü wattaawakaa asa'a, waima so'u sutuma tü süsa'akat. Tü kolompianaayaakat shia tü wane'ewaikalü saapaaya süsa'a, kaalapüsü ma'in saainjia. Eesü süpüla waneeshian müsia piamalee tü shiyülainka tü süikalu. Tü patu'uwasükat shia tü piantuaka ajunia süpüla sukumajünuin sukuaippa süpüla sututnüin, ayutnusu sünaa shi'ipa'aya tü atuliaka. Waima sukuaippa sünaa tü a'anuushika nayu'uluin sünainjee sukua'ipa tü kasa sukorolaka wayuu.
Maa'ala
Maa'ala eeitasü sushuku süpüla kachoin shia jee mainmawaisü tü sushukukalü, mainma juya katüin Sain tü wüi Maa'ala münaka  , alatsü sulia po'loo juya mainma sukua'ipa jee sünairüa , ee'sü sünain to'oloin jee jiet.
A'anaa
Sükalia saainjia wanee süi
Sükalia wane süi sünain saaijünüin eesü ma'aka piama sünainmuin aipirua kashi, müleka shi'yataanün sünain waneepia sutuma tü aainjütka süi süma tü a'anütka jama'a. Tü süi patua'sükat eesü alatüin sükalia ma'aka akaratshi kashi sünainmuin wanee juya süka atuluushin shia.
Shi'ipajee sukua'ipa
Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Maa'ala
Maa'ala shia shiiyawase Wayuu Uraliyuu, wanee e'iruku anamia, aatüjasü achiyanaa , sulia kasachiki, nnojotle süchejanüin nnojotsü katkaraliin , jaluusa süchejanüin wayuu jashichirüa. Akotchajülee sünülia:Wuchiirua otta mürülü
Achiawaa
Shi'ipajee sukua'ipa
Akotchajülee sünülia:Ayorolojawaa julu'u wakua'ipat
Achikiimaajatü
Achikiimaajatü (alijunaiki: curriculum vitae) Shiia wanee pütchii latiinjewalü kalüko tü alataka sunain ka'atouwa, shiia wanee karalo'utakana ein akotchajunüin siia ashajunüin tü sainraka alijuna/wayuu müin (Ekirajaaka'anain, ayatawaka'anain siia nünainjeka).
Tü makaa akumujunusu supüla achajaa waneeyan ayatawa, achuntunusu nutuma chii alaamainkai sunain tü ayatawa jeketü, kajamüin ein sulü nukuwaitpaa chii achuntaakai ayatawa.
Jamüin Akumaja Achikiimaajatü
Ees apünuin sukuwaitpaa supüla akumaja wanee achikiimaajatü:
Akumajana wanee achikiimaajatü
Anaainjatü kajamüin tü achikiimaajatü shirajüintü chii alaamainkai, sutuma müin, chii akumujeshikai wanee achikiimaajatü na'apainjatü wanee akuwaitpaa anaaka apüla ashajaa anain, anaaka supüla eishejera, ket'taka sunain waneshi karalo'uta siia nojolüinjatü aküjüin sa'alain
Anaainjatü sukumajie, anaainjatü supüla erajaa siia eishejera siia uleeinjatü; ees supüla ein wanee ashajanaka sumaa sunüiki pütchii. Tü sushajie anaainjatü, nojolüinjatü ein pütchii ee mojüin.
Juya jeketü
thumb
Juya jeketü (alijunaiki: Año Nuevo) tü juya jeketü münaka shia wane mi'ira mülo'u aainjünaka süpa'apünaa tü mmapa'akat. Tü juya jeketü sünainjeejatü tü süyaawaseka kashikalüirua jee müsia chi ka'i, sükajee ayaawajünüin süka tü ayaawajütka ka'i, tü süyaawaseka waneepia sutuma alijuna otta wayuuirua shia tü 1 eneeroulu'u wanaa sümaa waawatachon tü jouktaika.
Otta müsia tü süyaawaseka ka'i müinma yaa sünainjeejatü tü ayaawajütka ka'i gregoriano münüsü, ni'itaala chi papa Gragorio XIII no'u chi juyakai 1582, otta sünainjee tia shia süyaawaseka ka'i soo'opünaa tü mmapa'akat.
Juya jeketü natuma naa Chiinaje'ewaliikana
Tü juya jekechikai natuma naa chiinaje'ewaliikana (süka nanüiki: 春節, 春节, Chūnjíe; 農曆新年, 农历新年, Nónglì Xīnnián) o'ttusu sünainjee tü süyaawaseka kashikai sükajee shiain nayaawaseka sümaiwale'eyan icha China.
Juya jeketü namüin naa Etíope
Enkutatash nia chi juya jekechikai namüin naa Etíope münaka. Chi juyakai a'wanajaashi namüin no'u chi palajachikai ka'i eweetakai nünain chi kashikai Meskerem, sulu'u tü nayaawaseka sümaiwale'eyan, jee müsia namüin naa waneeirua nia chi ka'i 11 no'u kashikai settienpüre süka tü ayaawajütka ka'i gregoriano. Tü pütchika, Enkutatash süka tü nanüikika müsüka saa'in kakuuna asülajuushin. No'u chi juya jekechikai namüin shia eere nayaawatüin tü mmapa'akat jee wanaa sümaa süja'lajaain tü juyakat jee namüin shia wanaa sümaa antüin na'akamüin wane jiet mülo'usu Saba sünülia antaka chejee Jerusalen süchikejee su'unüin sünain alapalaa no'u chi Shikiipü'ükai mma Salomón.
Juya jeketü namüin naa Mapuche münaka
"We tripantu" jo "wüñoy Tripantu" shia wanaa sümaa süwa'najaain tü juyaka namüin naa mapuche jee müsia kayaawasesü wanaa sümaa wattain chi ka'ikai jee wanaa sümaa o'ttuin tü jemiaikai icha uuchejeepünaa (wanaa sümaa tia chi ka'ikai kaalapüshaatashi) tia maka alatüsü no'u chi ka'i 21 nünainmüin chi ka'i 24 no'u kashikai juunio.
Alapajaa
thumb|Alapajaa amuuyuupa'a thumb|Asakaa wayuu
Juya jeketü
Juya jeketü namüin naa Aymara
Nnojoyülia atüjaanüin saa'u maka nialen chi ka'i 21 no'u kashikai juunio wanaa sümaa su'wanajaain tü jayakat jo niale chi ka'i anakai süpüla ayaawata sukua'ipa tü juyakat (müinka tüü, nünain chi juyakai 2011 tü nayaawaseka antüsü sünain chi juya 5519 sulu'u tü nakua'ipaka naa aimara amünaka; tia ka'i (21 no'u kashikai juunio) wanaasü sümaa tü solsticio de invierno icha uuchejee, atüjaanüsü saa'u sükajee oo'ulakünüin mi'ira natuma naa quechua noo'opünaa chi mi'irakai "Inti Raymi".
Alapajaa
Alapajaa (alijunaiki: visita solidaria) shia nuwaraijaapa wane wayuu shi'iree ounajawaa no'u wayuu eekai kasa alatüin namüin, tia maka shi'iree yalain naya namaa jee sünain aapajawaa kasa aashajaanaka saa'ujee.
Juya jeketü
Juya jeketü namüin naa Judío münaka
Rosh Hashaná (süka hebreo anüiki: ראש השנה‎, rosh ha-shanah, "shikii chi juyakai") shia sünülia chi Juya Jeketü namüin naa judío amünakalü otta müsia oo'ulakünüsü mi'ira saa'u no'u chi palajachikai jee müsia chi piamashikai ka'i sü'ütpünaa Tishrei, no'u chi palajachikai kashi sulu'u nayaawaseka naa hebreo münaka. Chi juya jekechikai alatitnüsü sümaa anoujaa, ajuujaa turonpeeta, jee kekiirasü eküülü aainjuushikai süpüla tia, eesü pan püsiasü jee ko'oyoosü kanüliaka jalá jee sümaale'e süchon wunu'u.
Alapajaa
Sünain ouktaa
Eesü alapajaaka sünain kaamakaa münaka sütüma wayuu eere a'yalajüno'ulu wayuu sünaajaapa natuma süpüshi, natuma su'rulainrua, natuma shi'raajüin napüshua'a, paala sümaleiwa e'eyalaajunoü naa müliishi sutumaa napüshii ma'aliipünaa.
Juya jeketü
Shi'ipajee sukua'ipa
Akotchajülee sünülia:Süyaawatia juyakalü
Alapajaa
Süküjala wayuu laülaayuu
Ouktaiwa wane wayuu tü naa'in o'unusu icha'a jepiramüin, sünain tia o'unaaka kemiashii wopulu'u, o'unusu nümaa tü saa'inka kaa'ulaa, pa'a, anneerü, eekai ekiirain sü'ütpünaa alapajaa, tia maka sükajee cho'ujaain nümüin süpüla anainjachin nia icha'a jepira eere shia nürüleejattaain.
Süsalijaanapa wanee wayuu, palajana aashajaasü süpüshi nümaa sulu'u lapü, kakalia süchikajee ouktaa, ale'eyaa sukua'ipa tia, sünainjeejatüin kajutüin sutuma wayuu saamakaa, chira wayuu müliashii.
Jüküjala Wayuu
Chii waliru akulajaashikai
Alapajaa
Ekiira sünain alapajaa
Sünain wane jutkataa süchiirua wane alapajaa, eeweesü shikiira, sükajee saashin wayuu laülaayuu cho'ujaasü eeinjatüin süpüla shiküin yolujaa jee müsia naa wayuukana jutkatushiikana. Akatsa'a nnojolu'uin wanaawain shikiira wane kasa, sükajee eein jutkataa eekai achuntuushin sutuma lapüt jee müsia eesü jutkataa o'ttusu sünainjee wane kasachiki jee sünainjee ouktaa.
Jüküjala Wayuu
Eetashi wanee waliru akulajashanashi na'in sünain jimataa nipialu'u shiasa wanee nuchuntaka ajuittairee sumuin tu niikat supüla nujuitajachin sünain ashaittajawaa shiasa suchikejee kakalishaana ma'i nuchajaain wane na'aleewain sa'akapuna mojuuitkat mojuka ma'i na'in chi walitchonkai nüle'ejaka nüchikkua nipialu'umüin sünain aishantain ma'i wanee nüsawa'ata sünain nojoluin nüntüin sünain wanee na'aleewain tü nüshaitajatkalü amaa shiasa nüle'ejüin nuchukua mojushantasü na'in shiasa sünain nu'unuin warai nümun nüntiraaka nümaa chi nüshikai aika ma'i nia nüpüla. Ayatshia ne'e nia akulajaain niasa chi nüshikai nüshaittajaaka nümaa süpüla süsütnaainjatüin tü mojuukalü a'in nashaittajaka piamale'e süsütnaaka tü akulajawaakat a'in nulia talataka ma'i nia numa chi nüshikai. Akotchajülee sünülia:Kuwentamaajatü
Alapajaa
Ekiira sünain alapajaa
Eesü alapajaa eekai akumajünüin paala, yootunüsü palajana süpülapünaa aa'injünüin, e'itaanüsü wane ka'i süpüla, süntapa'a chi ka'ka'i outkajaashi wayuu sünain, jee müsia eeshi wayuu eekai kakoloin shi'ipajee. Otta müsia, naa shipiajanaka ounuwaashi palajana, süpülapünaa jutkataaka shi'iree eeshaatain eküülü jee emiraa sünain.
Naa wayuukana natüjaa aa'u tü nakua'ipaka, sükajee shiain tü nakua'ipain sümaiwajee, natüjaa aa'u jamüinjatüin sukua'ipa wane alapajaa jee müsia wane jutkataa, sutuma tia, eeshi wayuu eekai kamülüin otta eesü mürülü nama'ana suulia müliakuu müin naya sünain wanee jutkataa eekai mekiirain.
Alapajaa saa'u wayuu ayuuisu
Naa wayuukana alapatshi weinshi wayuu maka eere wane kasa alataka namüin natünajutu otta sümüin nüpüshi. Tü alapajaaka wayuu müsüka saa'in wane o'unajawaa shi'iree e'rajawaa jee müsia asakiraa süchiirua jamüirü naa'in naa wayuu eekai ayuulin. Jee müsia maka eere wane kasachiki eekai alatüin namüin naa alapatnüshiikana.
Maka eere wane müjaa otta cho'ujaale kasa sümüin wane wayuu, eesü süpüla süntüin nüpüshi otta nutünajutu shi'iree asakitnüin jamüirü naa'in. Ale'eyan sukua'ipa wayuu, eesü akaalijirawaa waneepia. Akotchajülee sünülia:Sukuwa'itpa wayuu
Maatso
Maatso (alijunaiki: Marzo) Nia chii apunuin kashii suluu tu juyakat, sullu shiyawajiyaa sükashia alijuna, esuu apünuin shiki waneshiaümuin ka'i. sulu'ujetu tü laatinka Martivs, shiaa palaa tü palaajanajatkat kashii shiyawajiyaa sükashia Romanokat.
Maatso (alijunaiki: Marzo) es el tercer mes del año en el calendario gregoriano y tiene 31 días. Su nombre deriva del latín Martivs, que era el primer mes del calendario romano. Martivs a su vez se deriva de Mars, el nombre en latín de Marte, dios romano de la guerra.
Akotchajülee sünülia:Kashiirua sünain juya
Jüchikuwa mma'ala jumaa wanee wayuu jier
Jüchikkua mma'ala jüma wanee wayuu jierü (alijunaiki: Relato sobre maa'ala y una mujer wayuu) jümaiwale'eya ma'i, e'iwa'aya tü pülaakat, mma'ala wanee wayuu jierü anasüche'echonshaata ma'i, eejanale nala jima'aliikana muliashaanain naya ji'ire jüka jamüin anasüche'echon shia. Jiasa'a jia mma'ala jumaiwa wanee wayuu jiet pülashaana a'inru nnojotsü kamaneein namüin naa jima'aliikana müliakana shii're. Jiakali'aya wanee wayuu majayülü jutpuna julu'u mülo'ushaana tü ju'walakat. Tü jiirakayaakat anache'echonsü ma'i, tü ju'upunaakat ishochontaasü jutuma achepajawaa juka pali'ise, pasanuwachonsu jia julu'u ke'inapunachonnin jia jutuma ja'atüin sirapü tepichijeeiwa'aya jia ma'aka jaa'in wanee ware'eyu atumawaa, tü ju'upunachonka anache'echonshaatasü mataasü jaa'in jain wanee amüchi asirajuushi jüka alepu siratataain jia jüka jüchepajaain waneepia jüka tü pali'isekat jumaa juseepüin anneerü jimo'tchon kasuutolu.
Mma'ala jumaleeiwa'aya ma'i jüpülapunaa juwanajaaintüin julu'u wüi jia ma'ulu ya, o'unusu jumuiwa'aya cha anoipünaa jünain arüleejaa annerü, jünain tüü awaralijawaaka jüchiirua mekeerü kamalainshaanasü tüü ipaliraka jorottakalü  jumuin jüpüla jukumajuinjatuin jia jüülijanain, jajapunain otta mataasia ju'uliijanain jiaka ka'aka tüü eeka junain jüsi tüü wui mmalakalu ma'ulu ya kepijanachonnin jia. Jiasa jo'u wanee ka'i cha anoipunaa jaapaka nikiisa wanee wayuu Jima'ai muliashaatashi ji'ire, nusaküjaka jümüin, -" muliashaatashii taya pi'ire nii waira" numaka Jümüin " aitchonjeerü pia tapula "numaka jumuin jiasa'a jiakat nnojotsu jaa muin nümüin mo'uyaasalü jüche'e juulia tüü kasa nümakalü eetasüja ma'aka jaain polootua nusakutiya jumuin ji'ire juchekuin nia, nime'ejachon a'inru, jiasa'a jiakalia eme'erajalaasü nuka me'ejala jaaín poushu musu numuin pu'ula taya piiraka'ala tamüin ne'e müsü nümuin nnojotsu taya müliain ni'ire wayuu toolo müsü nümuin jima'aikai. jintuikai mainma nünüiki jumuin watta jaali tüü kasa nukujakalü jumuin ji'ire juchekuin nia jakatsa jiakalia nnojotsu joonoin amaa tüya numaka, jashichisü ne'e nümüin püke'ejalüi ta'in piirakala taka ne'e müsü numuin. Mapa'aya ma'i ürüttaka na'in junain Mma'ala jaali nnojolüin juchekuin nia, pülatalee a'inrüja jia juyouttayaka taya jetseechikasa'a chi wayuu anashi juchekeechikai toulia. anasüja'aya juka juyo'uttuin taya numaka jumaa nuwaanajaain jumüin, "kasataalejasa pulashin taya puanajaaiwa wuira muin joolu'ukana'aya" numaka jumaa nuwaatüin jünain metutshaanain nikiise, jiasa'a yala yala'aya ne'e awanaja, awanaja müsü tü ji'irukukot jinainmüin ju'ui, jüse'eru junainmuin jiki jipula mma'alala jumuinjatuin maulu ya.
Junainje'ereya tüü ju'wanajain ji'iruku makataleesia julu jümüiwa'ain jia jumaa nnojoluin toolomain jia jümaa juyanaashaanain jia jaali tüü kasa alatakat jümuin jaali nnojoluin juchekuin chii jima'ikai jalu'utaalesüja'aya mai taya mayaaka yaa müsü ja'in anasüje toonoole jümaa nünüiki chi jima'ikai paala nojotsujee muin taya ya. jiasa mautpuna ya makataleesia tüü mma'alaka kamalanin jumuin jali'iru'in jia ipa eere jia jüpülajain julu'u mürüluin jia ma'ulu ya junainjee tüü pulaaka aain.
Juan Francisco Gómez Cerchar
Juan Francisco "El Kico" Gómez, es de origen wayuu de linaje Jusayuu. Resultó electo como nuevo Gobernador para el Departamento de La Guajira, por el Partido Cambio Radical en 2011.
Akotchajülee sünülia:Departamento Wajiira Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Yootirawaa
Yootirawaa (alijunaiki: dialogar) Shia eere wanee jutkataa natuma wanee wayuuirua eetale naya nawanajajirain tü nanüiki, tü alüjakat na'in, tü nachekekat, tü na'inruitkat, sulu'upa wanawainjatuin tü nekirujatüka. Süpula pansajatuin wanee Yootirawaa ichesu e'injatuin wanee kajutajirawaa natuma naa yootushiikana, kajutajirainjatu süpishiwa tü nnamakat.
Tü yootirawaaka shia tü sunatiaka sukua'ipa tü wayuukalairua, tü mmapakat jee tü kasakat. Muleka ere wanee kasachiki (atkawaa, a'ulijirawaa, a'yajirawaa, o'utaa) shia sunatiaka tü yootirawaaka. Süpula e'injatuin shia ichesu piamainjatuin neipapa'a nna yootuinjanakanu. Na asirukana jee na kasitkana, ayajanuinjatu tü sukua'ipa, tü anekat alu'u, eere anawajirain januin na atkashikana. Shia tü sa'anasianka yootokot.
Watta saali sukua'ipa tü Yootirawaaka, Akotchajülee sünülia:Ayorolojawaa julu'u wakua'ipat
Kuwainiia
thumb|[[Panteera Kuwainiiajatü.]] thumb|[[Maapa Kuwainiiajatü.]]
Tü Mma'ipakat Kuwainiia (alijunaiki: Departamento Guainía) jiia wanee mma'ipakat saakaje 32 (Apünüin shiiki sumaa piama) mma'ipakat yaa Kolomwia.
Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Kantaawa
thumb|right|Kantaawa. Kantaawa (alijunaiki: candado) es un dispositivo de seguridad que se utiliza como cerradura portátil cuando las puertas donde se ubica no permiten colocar una cerradura normal. El candado resulta más barato que una cerradura y es muy fácil de utilizar. Especialmente adecuado resulta cuando algunos cierres de puertas grandes metálicas se cierran con cadenas de acero. Para bloquear ese cierre, se pone el candado y, entrando su gancho por los eslabones de la cadena y cerrando el candado, queda bloqueada la puerta. Para desbloquear o abrir un candado se utiliza una llave normal de acero, aunque hay algunos que se abren mediante el juego de claves que se introducen en el sistema de cierre que permiten una alineación del cierre y por tanto su apertura. A veces estos candados permiten reprogramar la clave cada vez que se utilizan.
Los candados tienen una amplia variedad de aplicaciones cotidianas, principalmente en cierres que no se utilicen a menudo, para impedir el acceso de ladrones o intrusos a dependencias privadas que puedan realizar robos, sabotajes o actos vandálicos. Los más grandes y sofisticados se utilizan para el bloqueo de puertas metálicas que se cierran con cadenas.
Juan Manuel Santos
thumb|Juan Manuel Santos.Juan Manuel Santos, palajachikai sünain ashajaa tu Kolomwia. Es un político, periodista y economista colombiano, presidente de Colombia desde el 7 de agosto de 2010. Tras desempeñarse como periodista, incursionó a la política haciéndose miembro del Partido Liberal Colombiano, fue ministro de Comercio Exterior durante el gobierno de César Gaviria, más tarde hizo parte del gobierno del conservador Andrés Pastrana Arango en el que se desempeñó como ministro de Hacienda. Pertenece a la familia Santos, anterior propietaria del periódico El Tiempo. También es primo de Francisco Santos, vicepresidente de Colombia durante el gobierno de Álvaro Uribe. Fue electo presidente de Colombia el 30 de mayo de 2010.
Akotchajülee sünülia:Kolomwia
Ichii
thumb|Ichii Ichii (Alijunaiki:dividivi) shia wane wunu'u chejewatka Antillas, palaaje sünain Ameerika Uuchimüin, Ameerika pasanainkat otta müsia uuchipünaa sünain mmakat Meejiko. Tü sünüliaka sientipikat shia Caesalpinia coriaria. Tü süjü waüiyeeka ichii aapanüsü süpüla alaajaa atairü. Otta müsia aapanüsü süpüla ajüjia otta müsia süpüla aainraa shupuuna. Tü wunu'ukat tüü eesü müin saa'in kulala sa'ato'upüna wane pinchi. Tü süpanaka aapanüsü süpüla shiküin mürüt müin saa'in pa'a, ka'uula otta müsia anneerü.
Kuuna Yaala
thumb|[[Panteera Kuuna Yaalajatü.]] thumb|[[Maapa Kuuna Yaalajatü.]] Kuuna Yaala (alijunaiki: Guna Yala) es una comarca indígena en Panamá, habitada por la etnia Guna. Antiguamente la comarca se llamaba San Blas hasta 19982 y como Kuna Yala hasta 2010. Su capital es El Porvenir. Limita al norte con el Mar Caribe, al sur con la provincia de Darién y la comarca Emberá Wounnan, al este con Colombia y al oeste con la provincia de Colón.
Su nombre en lengua Guna significa "Tierra Guna" o "Montaña Guna". El área fue formalmente conocida como San Blas, más adelante como Kuna Yala, pero se cambió en octubre de 2011 cuando el Gobierno de Panamá reconoció la afirmación del pueblo Guna que en su lengua materna no era equivalente a la letra "K" y que el nombre oficial debería ser "Guna Yala".
Ichii
Akotchajülee sünülia:Wunu'ulia
Kuuna Yaala
Economía
La Economía de la Comarca de Kuna Yala se dedica principalmente a la agricultura, pesca, producción de artesanías, y al turismo.
El tipo de agricultura que se practica en la Comarca de Kuna Yala es con fines de subsistencia. Los productos tradicionales son el guineo (ahora el guineo chino), maíz y caña de azúcar. También se producen cocos como fuentes de ingresos. La pesca es de tipo artesanal, utilizando generalmente hilo (sedal) o con redes. La mayor parte de la pesca es para la venta. El marisco se destina especialmente a la venta, para lo cual llegan diariamente avionetas a las islas. Especialmente se vende langosta, cangrejo (centollo) y últimamente el calamar y pulpo.
La confección de molas es la principal actividad de la mujer guna y constituye para muchas familias la única fuente de ingreso o al menos la principal. En la Comarca de Kuna Yala existen instalaciones turísticas. La mayoría son pequeños hoteles para ecoturismo. La mayor parte de ellas están en el sector de Cartí, pero también se encuentran varias en el Corregimiento de Ailigandi. Otras fuentes de ingreso son las remesas que envían los familiares que trabajan en las ciudades de Panamá y Colón.
Epitsü
thumb|Uuchikat cha woumain
Epitsü anü nuchukua uchikai epitsü nünülia shii ananajakai pasanain sunain woumain Wajiirü, shii yalakai wopumuin soo'ujee uuchikai Ouuipana, müsüjaa yalapunaa peje'etpunaa nain wososopo Jee küsinajaain, ejeere nirüin süpa'apunaa woumain süpula ka'kaa süpüshuaa apanapajiraain weinshi nümaa jepirachi wayuu wüinpeje'eewai wanaajachi nümaa. Eremain joulu'un tü aipiaouli, sumaa yosu'oulia, kayuusi'oulia, juwo'oulia, paruluaa, müsüjaa jamüchee.
Uno de los hermanos en las narraciones antiguas wayuu que se distribuyeron en la Guajira.
Nia wanee nüwala sulu'u pütchi sümaiwajatü sütüma wayuu so'upünaa waoumain wajiira
Sünülia mmakat;
miniaturadeimagen|Epitsü Nukua'ipa uuchikai Epitsü müna'kaai sü'ütpünaama'a wanee Kai kama'airü ma'in, eejatüpa wayuu máimain kepiain yala wüipumüinpünaa, yala jasale'upünaa, yala palaapünaa, yala anouipünaa, yala Jalaala.
Naküjala wayuu laülayuu namaiwa na wayuukanairua kepiaaya müshii süpa'a mmakaa, Koumainshii wayuu Uliana, koumanshii wayuu Ja'ayaliyuu, Koumainshii Iipuana, Wayuu Epieyü.
Numaiwa ma'in chii Uuchi Epitsü wayuu pa'la Shiasa'a sülataka wane'e kasa mülo'u apülajaasü mmaka, e'eree jo'  nüpülajaian Epitsü  uuchijaain ni'a  joyotoleein yala pasanain sünain mmakaa wajiira'a.  Sükujala wayuu cha'ya wajiira chii uuchii Epitsü okoyottawaishii jiiattawai wüipümüin. Püloui münüsü sutuma wayuu, wane'e MMA kama'airü pülasü, matüjaajo'ulu eekai wanaain sümaa, maka wayuu, maka mürüülü. Na wayuukana eesü nain süpüla naalatüin satto'tpünaa suuliajatü jamajüin nakuaipaa sutuma.
Iita
thumb|Iita. Iita (alijunaiki: Totuma, taza) shia sükorolo wayuu süpüla asaa wuin, kepein, uujolu, wunu'u, otta waneeirua. Ainjünüsü süka aliita, otta müsia pootchi a'lakajuushi. Eesia wanee süka kachueera sütüma alijuna, jaarü sünülia.
Tü iitakat cho'ujaashü ma'in sulu'u külikiru'u jo kusinapialu'u süpüla eekawaa otta müsia wasirüinjatüin wei'yo'u süntapa'a miichipa'amüin. Eesü miyo'ule shia, je ja'apütchon otta motsochon. Eesü süpüla asatia jo asesajia youla süpüla uujolu. Eesü wanee iita miyo'u süpüla shira otta süpüla eküülü. O'yotünalu'u jawaapia ma'aka eere ayuulee, otta müsia süpüla sunu'use majayüt. Eesüja'a süma'ana jieyuu süpüla anaajawa korolo jee shipi su'upunaa je paipai; wushu'u sünülia natuma.
Sulu'uku wane iita
thumb|Usadas para diferentes actividades. IIta süpüla asaa kepein: Shia wanee iita jo'uuchon. Katatawaisü müsü nei'tain waneeshiwai wayuu süpüla asaa kepein.
Iita süpüla asaa uujolu: Tüü shia wanee iita mülo'u süpüla asünaa uujolu, müsüka sa'in shiitain wayuu süpüla kepein katatawaisü waneeshiwai wayuu.
Iita süpüla asaa wuin: Tüü shia wanee iita ja'apüchon süpüla asaa wuin, eesü e'itaanüin sa'ato'u japüin otta jo sulu'ujatü piyutchonka.
Iita süpüla asaa jawaapia: Shia wanee iita jo'uuchon, o'yotunalu'ulu jawaapia, anaajünüsü sulu'u katto'ui.
Iita süpüla shira: Tüü shia wanee iita ja'apütchon eere o'yotünüin shira annerü, otta müsia shira shi'iruku pa'a, kepeshuuna, shaapülaana, po'oi.
Shiitain majayülü: Shia wanee iita aneekünüsü süpüla tü majayütchonkalü sünain süttüin shia. Akümajünüsü sümüin. Shiitainjatü süpüla sunu'use otta süpüla süsüin wuin, ookotuushi, otta uujolu ma'akasat.
Iita süpüla o'oojia: Tüü shia wanee iita ja'apütchon süpüla o'oojia, nnojotsü asünüin süka, yalasü waneepia sulu'u tü o'oojiapülee, otta müsia miirukumüin, alü'üjünüsü laairukümüin süpüla o'oojitnaa tepichi, jieyuu otta laülayuu.
Iita shiirapüle: Shia wanee iita mülo'u süpüla shiira, e'itaanüsü pa'ülü'ü, shiirapüleesü wayuu laülayuu otta wayuu ayuuisü, majayüt sünain sütta, shiitapanalu'u, ayutnusu anoo'ipa'amüin, maalii sütijiraapa wayuu.
Suwaapala: Shia wanee iita mootsopüt, kalu'usü mma, süpüla suwaa wayuu ayuuisu, laü'layuu, jiet ipootnüsü. E'itaanüsü paülü'ü napüla.
Iita sukurolo wayuu
thumb|left|upright=1.25|Formas y tamaños de iita Shia tü shiitainkalü wayuu eetüjütkalia sulu'u nakua'ipa, nnojolüinwa'aya tü shiitaikalü alijuna. Tü iitaka eesü süpüla kasakalü süpüshüa'aya jee sulu'u saja'apuinkalü süpüshua'aya. Na'aya iita ja'uchenkana süpüla tü kasa ee yootchon jee palitchon, Müsüja'a tü mülo'uyuukalü süpüla kasa ee türa mülo'uin jee mainman.
Müsüja'aya süka tü sukua'ipapakalü, akumajünüsü süpülajana kasairua makalaka tü wuin, jee tü soukalüinrua pünaja, otta waüyee, eekaja'a sukua'ipa sukumajia tü iitakaluirua süpüla tü eeinjatüin shia, palajana awajünüsü süka shi'ipa chajaruuta jee türa anain awalia, müsüja'a tü ootojünakalu sükasü o'jie, o'lojünaa münüsia shia, eesü tü a'lakajünakalü jee tü a'ajünakalü sa'aka pali'i. Mayasüja'a wulein shia awayajünüsü so'u wanee wuleshi.
Saja'apüin tü iitakalü
thumb|upright=1.5|Variedades de iita Eekaja'a tü iitakalü mainma sukua'ipapalü jee sulu'u saja'apuin, eesü sulu'u lakayaain süma jo'uuchon aja'apüin, jee miyo'uin shia. Eesü sulu'u wayalaain shia.
Eesü sulu'u yuttüin otta püchiratüin shia, ma'ayaka tüyaasa eesü sulu'u jo'uuchon aja'apüin jee miyo'uin shia.
Otta shiyoolojia yootshi jee asajie koje'e.
Aniitaka'a tü iita ja'apüyuukalü, shia süpülajana tü eküülü jee asuushi anama'amüin makalaka wuin, ookotuushi, a'yajaawushi, o'oojia otta suttapala.
Eekaja'a tü iita miyo'uyuukalü eesü lakayaain shia, eesü sulu'u wayalaain shia, shia joolu'u tü kanüliakalü kawatshüsüin, shia tü apayeekalü jee anaajaleekalü kasairua miyo'uyuujain jee mainmain, shia tü sükotchajiakalü süchon a'attiyee jee tü wuinchi a'alaajuushikalü, müsüja'a türa ekayaakalü türa, irot, makalakalü po'oi, shaapülaana, atulujuushi jee manainsü shiayaasa.
Ani'isa joolu'u tü iita püchiramukalü süma jo'uuchen, ja'apüyuin jee miyo'u'yuin shia tü akumajünakalü aka alepü, japüin, sho'olo, tü alepükalü eesü sulu'u jo'uuchon, ja'apüin jee miyo'uin.
Sulu'u ja'apüin eesü süma wuinpalain, kojosüpalain, ouujotpalain jee waüyeepalain.
Sho'olo shia tü aja'itieekalü wuin, oyonoyeesü shiaayaasa. Tü süpülajana kasairua miyo'u'yuin jee mainmain.
Shi'ipajee sukua'ipa
Akotchajülee sünülia:Sukumajaala wayuu
Achikii Wajiira
Achikii Wajiira
Pütchi kama'airu süchiki tü Mmakat thumb|Antüshi jayaa WajiiramüinSukumajaiwa Mmakat chaa Wajiira
Palajana nnojotsu kassa ein so'ü mmakat shiia nee ejaatü Ma'leiwa (Mioüshikai Tataa) Siruma (Chaa ein Shuliwala'kei) Píushi siia Meeshi. Nainjaká Ma'leiwa, chií Kaikai (Sol), tü Kashikai (Luna), siia Shuliwalakei (Estrellas), supüla warat'tuinjatu mmakat Suchikeje nainjuin Mmakat (Tierra), Wuinka (Agua), siia Jouktaika (Aire), supüla einjatú katoüwa.
Ma'leiwa nulüatain Wuinka nuwatain so'ü Mmaka sumürajaiwa piamaleyaa. Nía'atain nutchen sumaa apiushejaa sirúma'ka, numüralü juyaaka siia napülairúa. Palajanaa ememajusú, eitta musíia mioushatasu shiré nii'puolüin mmaka.
Ma'leiwa nirúin mioüin juyaaka nukumajaka supülajana wuinka, tü Paala'ka, nulüwatain jouktai palaamüin (Viento del Norte) so'ü wuinka, kawachirái shiia so'ü mmakat.
Süchikeje nainjuin Murútka (Animales), siia wuitushikaa (Plantas), napüin sumüin katouwa supüla waráitainjatu shimiwaa, atamasu sainrúin munakaa sumüin. Tuú wuitushikaa napüin maima sukuwaitpaa supüla kachoinjatu akünukaa, níitajuin so'ü súpaá mmaka.
Tü Palajutuú'ka Wajiira
thumb|Serrania de la Guajira Chaa ípunaa soujeé Sirúma'ka, kepiashi Ma'leiwa chií kainjalakai tü Wuinka, Mmakat, Kaikai siia supüshuwale kassa'ka ein.
Chaa nimiwaa mujüshi nain Ma'leiwa. Nainjaka niakai nuchoinñu jieyuu, náapaka sumüin piamaleyaa mioü máa, supüla nekirái niia suchoinñu, sainjai Úuchi ein nuintüin supüla atunka niakai nushakaiwa ipunajee. Talatashatashi Ma'leiwa sukaa nainjala, kee motusú nain ein wanneya nuchon. Susoutaká nuchonka:
Alijunapiapa'a
thumb|[[Maapa Pireeajatü.]] Alijunapiapa'a (alijunaiki: ciudad) suele utilizarse para designar una determinada entidad político-administrativa urbanizada. En muchos casos, sin embargo, la palabra también se usa para describir un área de urbanización contigua (que puede abarcar diversas entidades administrativas). Por ejemplo, la ciudad de Londres propiamente dicha tiene apenas unos 860 mil habitantes. No obstante, cuando alguien se refiere a la ciudad de Londres, suele referirse a su área metropolitana, es decir, al conjunto de su área urbanizada, la cual tiene aproximadamente 7,5 millones de habitantes.
Achikii Wajiira
Tü Palajutuú'ka Wajiira
-Tashii (Padre); ¿Jetsü Mma paa'puinjatuu Tamüin? Nnojotsu ein kassa pusülajüin tamüin
Ma'leiwa nülikajaká so'ü wanne Uuchi mioü, náapaka nüu Kouchen (Honda-Resortera), nujutaka sumüin wuinka ein sushawalajie wuinka. Jutusu ipaaka so'ü Ipaa Kasutolü (Piedra Blanca), ounusu wuinka yalejeé sutuma sutchenka ipaaka, ajuita musiia Wajiira'ka müin sain wanne ipaa shikotó. Yaläa ee jeketka mma, nayulian wuin súupunaje mmakat, nnojotsu Wayuu, eesü iichi sutuma ein paalä sumaiwa.
Tü Palajatukaa Wayuu
thumb|Shiyakua Wajiira Makaá eipaa Wajiira'ka, nnojorulesu kassa ein sulü shiia nee Meensh y Jepirach. Jepirachi (Jouktai) emijashi nee sumaa wuinka paaläiruaka, awatashi so'ü shiré nukutulai. Meensh chií wanepiajachikai, joyotüshi so'ü wanne ipaa erajushi no'u suwatirá wuinka nutuma nawalakai Jepirachi. Mmaka taa'sain ayatuin waneepia, kaa nnojotsu müin kajamüin tü palaaka eesü shikajain shi'ipa mmakat.
Wanne kai, Suchonka Ma'leiwa tü kainjaka mmaka waráitusu sá'atou jaweii mioü, shiráká shiakua sulü wuinka sunain yalain shawatuin, sáapaka nuiki wanne toolö niia Paalä chií alüwatashikai so'ü wuinka, kaa nojotsu shiruin. Jat'tapa waráitaka nnojotsu kassa shirúin, majasu suchonka Ma'leiwa:
-Niechí Meensh, kachonka taya atuma! supüla ein Wayuu so'ü mmakat tü. Musuu sutuma. Ekerotusu numaa, kachonka shiia nutuma Meensh 3 (Apunuinsu) súchoon Jieyuu. Wanee ekerotusu numaa Paalä kachonka shiia 3 (Apunuinsu):
Sulatapaa akalia, chií Jepirachi (Viento del Norte) nuwayuushe amüin Iwa, náapaka shiia. Kachonka shiia Iwa nutuma Jepirach, tü palajatka Wayuu. Tü Wayuukalirúa suchoon Iwa (Primavera) numaa Jepirachi (Viento del Norte), sunainje turáa maimajasu Wayuu so'ü máaka Wajira.
Alijunakai tutkos
Alijunakai Tutkos (alijunaiki: Personas del Medio Oriente) shiia wanee mmakat müin sain sumioüshe Mmakatpa Asia. Sutuma alijunaka chejeeka sunulia musuu Orientee Pürooksima.
Maachon
thumb|upright|Abuela sabia de la cultura wayuu alt=wayuu Ipuana|thumb|upright|Mujer conocedora de la cultura wayuuMaachon (aliijunaiki: Abuela) Tü maachon münaka shia tü wayuu jiet laü'laakat süntapa'a jalejee yaa, asakünüsü, antüsü pia maachon münüsü, shia tü oushiika natuma na tepichi süikeyuukana kasakana sünain müshia naa wayuu kojutuka amuin shia. Maachon müshii nachoin naa suchoinkana, müshia naa wayuu kasakana sünain sünainjee shi'iruku. Shia wane laü'laa kalüinjeeshaanasü, aipürat süikeyuu, sunaajain wane kasa napula, kousinapüshi sutuma. Shiaka seemeraapa aikalaasü sünain asichajaa maawüi süpüla shiisuttajüin aainja müsia süi süka, awasajüsü süi eekai so'otojooin sutuma laü'lawaa süpüla sujunain suchukua.
Alijunakai tutkos
Tü Orientaa Meriia shiia anuliaka shi'itanaka sutuma tü Atijaaka Ekirajuui Alijuna (Real Academia Española) kajamüin shiian anaaska supüla münaa tü supüshuwayale Mmakat sulüko tü Orientaa Meriia müin yaa: Arawia Sautita, Wairein, Chiipüre, Ejipta, Emirata Arawe Unitat, Irak, Iran, Ira'eerü, Sisjurtania, Jortania, Kuwai, Liwana, Liwia, Oman, Katar, Siriia, Tutkia siia Yemen siia tü mmakat sumanakat Alüwatka Mmakat Palestinaa müin tü (Püraanja Kaasa siia sa'ata Sisjurtania), tairu sumüin apunuin mmakat pejaka sunain müin sain tü (Chipüre, Ejiptaa siia Iran).
Maachon
Sujutu tü maachonkalü
Kojutusu ma'in natuma süpüshi, shia tü wayuu laü'laa yootokat namaa süikeeyu shi'rajirün tü e'irukuukat müsia tü nejeetseka numa chi wuchii shiawaseekai shi'rajiirüin süchiki noumainpa'a eere tü amuyuupa'a kalu'ujeenakalü namaiwa. Tü oushiika wane laülaa cho'ujaasu sümüin süpüshi süpüla sunaatuin sukua'ipa tü wayuuwaaka sümaa tü yootooka sulu'u wayuunaiki süpüla süpütaain napüla naa tepichikana watta'a ka'i müsia nekirajüin shi'ipa'aya naa joukana waneepia.
Alijunakai tutkos
Tü Shiia Su'uyashe Alijuna sulü tü Mmakat Orientaa Meriia
Akotchajülee sünülia:Alijunakana
Maachon
Maachon sünain ekirajaa sulu'u akua'ipa
Tü oushiikat aikalaasü süchoin namaa süikeeyuu süpüla süküjaain sukua'ipa tü anaakat, kojutuinjanain namüin naa laü'laayuukana müshia naa nalaü'layuukana, jülüjainjatü na'in tü kamaneewaakat waneepia, alaüle'erüinjatü na'in süpüla no'unuin sulu'u tü wopu anakat namüin aka alein sukua'ipa wayuu, e'raajünüsü sünainje sujutu shi'iruku tü apüshiikat.
Atamaasü maalia süpüla yootuin namaa süikeyuu, aikalaasü sünain süküjaain süchiki tü sukua'ipaka wayuu sümaiwa, ma'aka sukua'ipa she'in, yonna, tü shimi'iraka wayuu, anaajawaa jiipü, müsia tü alapajaaka; süküjaain süchiki sülapüin, saashin kojutuinjatü tü lapükat süpüla koujenjatüin shia.
Maachon namaa süchoin mushia naa süikeyuukana
Tü maachonkat shi'itaain naya sünain tü naainrainjatüka nepialu'u sünainjee jimo'olu'uin, jima'alin müsia majayütpa naya, yalaiwaa süttuin tü majayütka eiitaanüsü sünain tü sukua'ipainjatüka kasa sainrüinjatuka ma'aka sa'in tü aainjaaka süi suma ei'naa, müsia tü jimo'otkat sünain apoolojookat kepein, o'uujaa, asukaa süma aleinchajaa siki. Tu oushiika sümashii naa sulu'uinkana waneepia eepünale shia.
Shi'itaain naa alaülaakana sünain namain naa tooloyuukana sünain arüleeja mürülü wuna'apümúin. Saashin shia nawashirüinjatuka tia watta'a ka'i. Süsajiruin tü wuinka miirukujee so'u püliikü. Watta'a saali tü pütchi süikaleeraka napüla naa süpüshikana, sülatirüin namüin süchiki tü sukua'ipaka wayuu müsia tü anüikikat sulu'u wayuunaiki süpüla nalatirüinjatüin namüin nachoin sümaa naikeyuu shia apütainjatüka tia napüla.
Shia arütkaka nanainmuin naa sütooloinyuukana su'utna kasachiki eekai alatüin namuin naa apüshiikana.
Maachon sünain outaja süike'eyuu
Tü maachonkalü shia tü wayuu outajaaka sülüin ma'aka ayuulire naya müsia süpülainree süma sousirulee wayuu eekai anaajasün jiipu, tia maachokalü shiyajüin süka wunu'ulia eekai a'lakajuushin, aünüshin müsia tü alu'ujuushikat suulia ayuule müsia wanülüü. o'oojitnushii müleeka süpülainree sutuma oushii. Akotchajülee sünülia:Ayaawatia wapüshi
Deltaa Amakuura
thumb|[[Panteera Deltaa Amakuurajatü.]] thumb|[[Maapa Deltaa Amakuurajatü.]]
Tü Mma'ipakat Deltaa Amakuura (Alijunaiki: Estado Delta Amacuro) jiia wanee mma'ipakat saakaje 23 (Piama Shiiki sumaa Apünüin) mma'ipakat yaa Wenesueela.
Akotchajülee sünülia:Wenesueela
Kuwawiaare
thumb|[[Panteera Kuwawiaarejatü.]] thumb|[[Maapa Kuwawiaarejatü.]]
Akotchajülee sünülia:Kolomwia
A'yatawaa jüpüla anaatawaa
thumb
A'yatawaa jüpüla anaatawaa na akumalaakat Alpina, USAID, OIM müsia Kansiyeriakaa julu'u mmakat Ichipkii (Uribia), yala Amuruluu, Waletpaa müsia Siiapala. Jukumaja akua'ipalü müsia ju'yataain müima'a jia jüpüla anaataa jukua'ipa wayuu, apünüin ji'ipapa'a tü jüikakaa anain:
- Waneepianjatüin eküülü
- Pa'injirawaa; thumb|Comunidades participantes jüpüla tü apünajaakat müsia epijaa.
Tü Akumalaakat Alpina jümaa USAID, OIM müüsia tu jikiikaa tü aluwatasüka jünain jukua'ipa wanasükawama julu'u wounmain, atijashii jüchiki tü anaataa akua'ipa jünain tü aikünaka jüpüla einjatüin eküülü waneepia, müsia oika'awa jüpüshi, ji'ree anattainjatüin jukua'ipa nachounni, napushi müsia nounmain.
Jünain tü ekirajaka apütasü kasa anas, maa ka tü e'raajirawakaa, tü alewakaa, müsia tu kamarainka namüin jüpüla a'yatawaa.