cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
પ્રબન્ધચિન્તામણિ
ટૂંકસાર
આ ગ્રંથમાં 'પ્રકાશ' નામે પાંચ વિભાગ છે. પ્રથમ પ્રકાશમાં વિક્રમાદિત્ય સાતવાહન, ભૃગુરાજ અને વનરાજ ચાવડાના વંશનો આનુશ્રુતિક તથા સોલંકી વંશના રાજા મૂલરાજ પહેલાથી દુર્લભરાજ સુધીનો ઐતિહાસિક વૃત્તાંત આપવામાં આવ્યો છે. બીજા પ્રકાશમાં ભીમદેવ પહેલા તથા માલવેશ ભોજનો વૃત્તાંત આપવામાં આવ્યો છે. ત્રીજા પ્રકાશમાં સિદ્ધરાજ જયસિંહનું ચરિત્રનું વિસ્તારપૂર્વક આલેખન છે, અને ચોથા પ્રકાશમાં રાજા કુમારપાળ, હેમચંદ્રાચાર્ય અને રાજા અજયપાળનો તેમજ રાણા વિરધવલનો તથા મંત્રી વસ્તુપાળ-તેજપાળનો વૃત્તાંત આપવામાં આવ્યો છે. વાઘેલા-સોલંકી વંશના એ પછીના કોઈ રાજાઓના વૃત્તાંત આ ગ્રંથમાં આપવામાં આવ્યા નથી. પાંચમા પ્રકાશમાં પ્રકીર્ણ પ્રબન્ધો આપવામાં આવ્યા છે. એમાં રાજા શિલાદિત્ય અને મલ્લવાદી તથા વલભી-ભંગને લગતા પ્રબન્ધ ગુજરાતના ઇતિહાસ માટે ખાસ નોંધપાત્ર ગણવામાં આવ્યા છે.
બહુ પ્રાચિન સમયના ધર્માચાર્યો કે સત્પુરુષોનાં વૃત્તાંતો ન આલેખતાં, લેખકે આ ગ્રંથમાં નજીકના સમયમાં થઈ ગયેલ વ્યક્તિઓનાં ચરિત્રો આલેખીને જનમનોરંજન કરવાનો પ્રયત્ન કરેલો છે. આથી આ ગ્રંથમાં ગુજરાતના રાજપૂત ઇતિહાસમાંથી ઘણા ચરિત્રો પસંદ કરવામાં આવ્યાં છે. લેખકે આ ગ્રંથ લખ્યો ત્યારે ગુજરાતમાં રાજપૂતોનું શાસન નાશ પામ્યું હોઈ અથવા નાશ પામવાની તૈયારીમાં હોઈ કોઈ રજવીનો ભય આ લખાણ ઉપર દેખાતો નથી અને તેથી આ ગ્રંથમાં પ્રમાણિત ઐતિહાસિક વિગતો મળે છે. એમ છતાં, લેખકે આ ગ્રંથમાં ગુજરાતનું ગૌરવ હણાય એવી વિગતો ન આપવાની ખાસ કાળજી રાખેલી છે. કેટલીક જગ્યાએ જૈન ધર્મ અને ગુજરાતનું ગૌરવ વધારવાનો લેખકે પ્રયાસ કરેલો છે.
આ ગ્રંથમાં બધી વિગતો કાળાનુક્રમ અનુસાર આપવામાં આવી છે. ગ્રંથમાં તત્કાલીન સમાજના લોકમાનસનું પ્રતિબિંબ ઝિલાયું છે.
અન્ય આવૃત્તિઓ
'પ્રબન્ધચિન્તામણિ' ગ્રંથની અનેક આવૃત્તિઓ તથા એના અનુવાદો પ્રકાશિત થયા છે. 'પ્રબન્ધચિન્તામણિ'નું અંગ્રેજી ભાષાંતર એલેકઝાન્ડર ફાર્બસે ૧૮૪૯માં કરી રાસમાળામાં પ્રકાશિત કર્યું છે. ગુજરાતનો ઇતિહાસ લખવામાં ભગવાનલાલ ઇન્દ્રજીએ એનો ઉપયોગ કર્યો છે. પિટર્સન, કિલહૉર્ન અને બુલ્હરના કરેલા 'પ્રબન્ધચિન્તામણિ'નાં સંપાદનોને આધારે રામચંદ્ર દિનાનાથ શાસ્ત્રીએ એનું ગુજરાતી અને સી. એચ. ટૉનીએ ટિપ્પણીઓ સાથે અંગ્રેજીમાં ભાષાંતર કર્યું છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:પુસ્તક
હુમાયુ
ભારતમાં હુમાયુએ તેના પિતાનો વારસો 1530માં સંભાળ્યો. જ્યારે તેના સાવકા ભાઈ કામરાન મિર્ઝાએ કાબુલ અને લાહોર પર કબ્જો જમાવી લીધો. કામરાન મિર્ઝા હુમાયુનો પ્રતિસ્પર્ધી હતો અને તેણે પોતાના પિતાના રાજના સૌથી ઉત્તરના પ્રદેશો પર પોતાનો અલગ અધિકાર સ્થાપિત કરી દીધો હતો. હુમાયુએ 22 વર્ષની ઉંમરે જ ગાદી સંભાળી લીધી હતી. સત્તાના સુત્રો સંભાળ્યા ત્યારે તેનો અનુભવ ઓછો હતો.
હુમાયુ પોતાની ભારતીય સત્તા પુશ્તુન ઉમરાવ શેર શાહ સુરી સામે હારી ગયો હતો. 15 વર્ષ પછી પર્શિયન મદદથી તેણે પોતાનો ગુમાવી દીધેલો ભારતીય પ્રદેશ પાછો મેળવ્યો. હુમાયુ પર્શિયાથી પાછો ફર્યો ત્યારે તેની સાથે પર્શિયાના કેટલાક સજ્જનો અને અગ્રણી લોકો પણ આવ્યા. મુગલ દરબાર સંસ્કૃતિમાં બદલાવનો એ સંકેત હતો. કેમ કે, મધ્ય એશિયામાં મૂળ ધરાવતા આ રાજવંશ પર પર્શિયાની કળા, સ્થાપત્ય, ભાષા અને સાહિત્યના પ્રભાવની ઊંડી અસર હતી.
તેની સાથે સાથે, હુમાયુએ બહુ થોડા જ સમયમાં પોતાની સત્તાનો વિસ્તાર કર્યો અને પોતાના દિકરા અકબર માટે તે સારો એવો વારસો મૂકીને ગયો.
પશ્ચાદ્ ભૂમિકા
બાબરે તેના બે દિકરાઓ માટે પોતાના રાજ્યના ભાગ પાડીને તેમને એક એક હિસ્સો રાજ કરવા આપવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. ભારતમાં આવો નિર્ણય નવો હતો. પણ ચંગીઝ ખાનના સમયથી મધ્ય એશિયામાં આ પ્રકારનો રિવાજ સામાન્ય બની ગયો હતો. યુરોપિયન રાજાશાહીમાં તો મોટા પુત્રને જ ગાદી પર બેસવાનો વારસાઇ હક મળતો. પણ ચંગીઝખાનના ઉદાહરણ બાદ મુગલો પોતાનું આખું રાજ્ય મોટા પુત્રને સોંપી નહિ. અલબત્ત, આ પદ્ધતિ હેઠળ માત્ર ચિંગીઝીદ જ સાર્વભૌમત્વ અને ખનલ સત્તાની માગણી કરી શકતો, જે તે પેટા શાખાઓમાંથી કોઇપણ પુરુષ ચંગીઝીદ (જેમ કે, તૈમુરિયન) ગાદી માટે એકસરખો હકદાર રહેતો. . ચંગીઝખાનના મૃત્યુ સમયે તેનું રાજ્ય તેના બે પુત્રો વચ્ચે એકસરખું વહેંચી દેવામાં આવ્યું, લગભગ દરેક ચંગીઝીદે પોતાના રાજ્યના આ રીતે જ ટૂકડા કરીને વહેંચણી કરી.
તૈમુરે પોતે જ પોતાનું રાજ્ય પીર મહોમ્મદ, મિરાન શાહ, ખલિલ સુલ્તાન અને શાહરૂખ વચ્ચે વહેંચી દીધું હતું. અને તેને પરિણામે કુંટુંબમાં આંતરિક દુશ્મનાવટ ઉભી થઇ હતી. બાબરના મૃત્યુ પછી હુમાયુના રાજ્યની સરહદો જરાય સલામત નહોતી. બાબરે માત્ર ચાર વર્ષ રાજ કર્યું અને બધા ઉમરાવ હુમાયુને રાજા માટેની એક યોગ્ય પસંદગી માનતા નહોતા. હકીકતમાં, અગાઉ જ્યારે બાબર માંદો પડ્યો ત્યારે કેટલાક ઉમરાવોએ તો હુમાયુના કાકા મહેંદી ખ્વાજાને રાજગાદી પર બેસાડી દેવાનો પ્રયત્ન પણ કર્યો હતો. અલબત્ત, તેઓ સફળ થઇ શક્યા નહોતા, તે સમયથી જ હુમાયુ માટે કપરી પરિસ્થિતિના સંકેતો મળી ગયા હતા.
વ્યક્તિગત ચરિત્ર
હુમાયુની બહેન ગુલબદન બેગમે લખેલી હુમાયુની આત્મકથા હુમાયુ-નામામાં, હુમાયુને એક અત્યંત નરમ સ્વભાવના અને પોતાને ઉશ્કેરવાના ઇરાદા સાથે કરવામાં આવેલા કારનામાઓને સતત માફ કરી દેનારા રાજા તરીકે ચિતરવામાં આવ્યો હતો. આ જીવનચરિત્રમાં એક ઉદાહરણ આપવામાં આવ્યું છે, જેમાં હુમાયુના નાના ભાઈ હિંદલે હુમાયુના સૌથી વધુ વિશ્વાસુ સલાહકાર એવા એક ઘરડા શેખને મારી નાંખ્યો. અને ત્યારબાદ આગ્રા સુધી લશ્કર લઇને ગયો. હુમાયુ તેનો બદલો લેવાને કે તેને સબક શિખવાડવાને બદલે સીધો જ તેના માતાને ઘરે ગયો, જ્યાં ગુલબદન બેગમ પણ હતી, અને પોતાના નાના ભાઈ માટે કોઇ આક્રોશ ન રાખતા તેને ઘરે પાછો આવવા આગ્રહ કર્યો. દસ્તાવેજોમાંથી મળતી નોંધોમાં જણાવાયેલી તેની ઘણી બધી દયા જાણે તેની નબળાઇઓ અને કંઇ ન કરી શકવાની અક્ષમતામાંથી આવેલી હોય તેવું લાગે છે, પણ તે કોઇ ઉમદા કે ખુબ જ સજ્જન માણસ હોય તેવું તે વખતના માપદંડો પ્રમાણે તો નથી જ લાગતું. તેનામાં તેના પિતાની યુદ્ધ આવડત અને કળા ન હતી. હુમાયુ એક ખુબ જ ખરાબ યોદ્ધા હતો અને સાથે જ તે પાછળ રહેનારો અને આળસુ હતો.
તે સખત અંધશ્રદ્ધાળુ હતો, જ્યોતિષ શાસ્ત્રમાં ખુબ માનતો તથા શુકન-અપશુકન પણ જોતો. તેને જ્યારે પાદશાહ બનાવવામાં આવ્યો ત્યારે તેણે આખા વહિવટીતંત્રને ગુઢ નિયમોને આધારે ફરીથી ગોઠવવાનું શરૂ કર્યું. ચાર તત્વો માટે જાહેર ઓફિસોને ચાર જુદા જુદા જૂથોમાં વહેંચવામાં આવી. જમીનનો વિભાગ કૃષિ અને કૃષિવિજ્ઞાનને હસ્તક આવ્યો, ફાયર વિભાગ મિલિટરી હેઠળ આવ્યો, પાણીને કેનલ અને ગટરોના વિભાગમાં આપવામાં આવ્યો, જ્યારે હવામાન વિભાગ બાકી બધી જ જવાબદારીઓ સંભાળતો. તેની રોજની દિનચર્યા ગ્રહોના હલનચલનના આધારે નક્કી થતી. તેના કપડા પણ ગ્રહો પ્રમાણે જ રહેતા. તે પોતાનો ડાબો પગ પહેલા મૂકીને ઘરમાં ક્યારેય ન પ્રવેશતો. અને જો કોઇ બીજું તેની હાજરીમાં ઘરની અંદર ડાબો પગ પહેલા મૂકે તો તેને બહાર જઇને ફરી અંદર પ્રવેશવાનું કહેવામાં આવતું.
તધકિરાત-અલ-વકિઆતમાં નોંધાયા પ્રમાણે, હુમાયુનો નોકર જોહર આકાશ સામે તીર છોડતો. આ તીર પર હુમાયુનું નામ કે પછી પર્શિયાના શાહનું નામ લખેલું રહેતું. તીર જ્યાં જઇને પડે તે પ્રમાણે બંનેમાંથી કોણ વધારે જોરાવર છે તેનું અર્થઘટન કરાતું. હુમાયુ નશામાં ધૂત રહેતો અને તે અફીણની ગોળીઓ પણ પીતો. ત્યારબાદ તે કવિતાઓ ગણગણવા માટે જાણીતો હતો. હુમાયુને જોકે યુદ્ધનો શોખ ન હતો. તે કોઇ એક યુદ્ધ જીત્યા બાદ તે મહિનાઓ સુધી બહાર કેટલું પણ મોટું યુદ્ધ ચાલતું હોય તો પણ જીતાયેલાં શહેરની બહાર નીકળતો નહીં.
શરૂઆતનું રાજ્ય
બાબરના મૃત્યુ પછી રાજગાદી મળી ત્યારે હુમાયુના મુખ્ય બે દુશ્મનો એવા હતા કે જેઓ તેની સંપત્તિ અને સરહદો હડપ કરી જવા માંગતા હતા. તેમાં દક્ષિણપશ્ચિમે ગુજરાતના સુલતાન બહાદુર અને પૂર્વમાં તે સમયે બિહારમાં ગંગા નદીના તટે સ્થાયી થયેલા શેર શાહ સુરી (શેરખાન) મુખ્ય હતા. હુમાયુનો પહેલો દાવ શેહ ખાન સુરીનો સામનો કરવાનો હતો. શેરશાહ સુરી સામેના પ્રતિ આક્રમણને હુમાયુએ અધવચ્ચે જ ત્યજી દેવું પડ્યું હતું અને પોતાની જાતને બચાવવા માટે ગુજરાત પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું પડ્યું. કેમ કે, તેના રાજ્યને ત્યારે એહમદ શાહ તરફથી વધારે ખતરો હતો. તેમાં તે સફળ થયો અને ગુજરાત, માલવા, ચાંપાનેર અને ત્યારબાદ માંડુનો કિલ્લો પોતાના કબ્જામાં લઇ લીધો.
હુમાયુના શાસનના પહેલા પાંચ વર્ષ દરમ્યાન, આ બંને સત્તાધીશોએ પોતાના શાસનનો સારો એવો વિસ્તાર કર્યો હતો. અલબત્ત, સુલતાન બહાદુરને પોર્ટુગીઝો સાથેના છૂટાછવાયાં યુદ્ધને કારણે પુર્વમાંથી ખાસ્સાં દબાણનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. મુગલોએ ઓટમેન સામ્રાજ્ય દ્વારા રક્ષણ મેળવી લીધું હતું, તેવા સમયે બહાદુરના ગુજરાતે પોર્ટુગીઝો સાથે શ્રેણીબદ્ધ કરારો ઘડી કાઢીને રક્ષણ મેળવ્યું હતું અને પોર્ટુગીઝોને ઉત્તર-પશ્ચિમી ભારતમાં કેટલાક વ્યૂહાત્મક ઉપસ્થિતિ સ્થાપવાની મંજુરી આપી હતી.
હુમાયુને એ વાતથી વાકેફ કરાયા હતા કે ગુજરાતના સુલતાન પોર્ટુગીઝોની મદદથી મુગલ સરહદો પર હુમલો કરવાની તૈયારી કરી રહ્યા છે. હુમાયુએ અસામાન્ય નિર્ણયશક્તિ દેખાડવા સાથે લશ્કર ભેગુ કર્યું અને બહાદુર શાહ પર હુમલો કર્યો. તેનો આ હુમલો ખરેખર સુઝ-બુઝ સાથેનો હતો. તેણે એક જ મહિનામાં માંડુનો કિલ્લો અને ચાંપાનેર કબ્જે કરી લીધા. જો કે, બહાદુર શાહની પાછળ પડીને તેને જેર કરવાને બદલે હુમાયુએ આખું યુદ્ધ ત્યાં અટકાવી દીધું અને પોતાના નવા કિલ્લામાં મોજથી રહેવા લાગ્યો. તેનો લાભ લઇને બહાદુર નાસી છૂટ્યો અને પોર્ટુગીઝોના રક્ષણ હેઠળ રહ્યો.
શેરશાહ સુરી
હુમાયુએ ગુજરાત પર હુમલો કર્યો તેના થોડા જ સમયમાં શેર શાહ સુરીને મુગલોના હાથમાંથી આગ્રાનું આધિપત્ય આંચકી લેવાની એક તક દેખાઇ. મુગલોની રાજધાની આગ્રાને પોતાના જબ્બે કરવા અને બને તેટલી ઝડપથી તેના પર પોતાનો ધ્વજ ફરકાવવા માટે તેણે લશ્કર ભેગુ કરવાની શરૂઆત કરી. આ વાતના સમાચાર જેવા હુમાયુને મળ્યા કે તરત જ તે હુમાયુ પોતાના લાવ-લશ્કર સમેત આગ્રા પાછો ફરી ગયો. અને બહાદુર પોતાની ગુમાવેલી સરહદો અને વિસ્તારો પર ચૂપચાપ પોતાનો કબ્જો પાછો જમાવી શકે તેવી સરળતા હુમાયુએ જ આગ્રા જતા રહીને તેને કરી આપી. જો કે, તેના થોડાક જ સમયમાં બહાદુર મરી ગયો. એક પોર્તુગીઝ વાઇસરોયનું અપહરણ કરવાની યોજનામાં ગોટાળો થતા લડાઇ થઈ જેમાં સુલ્તાન હાર પામ્યો અને માર્યો ગયો.
હુમાયુએ આગ્રાને તો શેર શાહનો હાથ પહોંચે તે પહેલા બચાવી લીધું પણ પોતાના સામ્રાજ્યના બીજા શહેર, બંગાળના વિલાયત ની રાજધાની ગોરને તે બચાવી શક્યો નહીં. પોતાના દળોને આગળથી રક્ષણ આપી શકાય તે માટે ચુનારના કિલ્લો, કે જેને શેર શાહના પુત્રએ પચાવી પાડ્યો હતો, તેને કબ્જામાં લેવામાં હુમાયુના દળોએ વિલંબ કર્યો. હુમાયુના આખા રાજ્યમાં સૌથી મોટો હિસ્સો ગણાતા ગોરમાં જ્યારે તે પહોંચ્યો ત્યારે ત્યાંના ધાનના ભંડારો ખાલી હતા અને રસ્તા પર લાશો અને ખૂન વહેતું હતું. બંગાળની સંપત્તિ વિશાળ પ્રમાણમાં લૂંટાઇ ગઇ હતી. અને શેર શાહ સુરી પાસે યુદ્ધ લડવા માટે નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં પૈસો આવી ગયો હતો.[9]
શેર શાહ સુરી તો લૂંટ ચલાવીને પુર્વમાં જતો રહ્યો પણ હુમાયુએ તેનો પીછો ન કર્યો. તેણે કેટલાય દિવસો પોતાના હરમમાં જ વિતાવ્યા અને ત્યાં દરેક પ્રકારની સુખ-સુવિધાઓ ભોગવી. હુમાયુના 19 વર્ષના ભાઈ હિંદલે તેને યુદ્ધમાં મદદ કરવાની અને હુમલાથી રક્ષણ આપવાની તૈયારી પણ દર્શાવી. પણ પાછળથી તેણે પોતાની રક્ષક તરીકેની સ્થિતિ બદલી નાંખી અને આગ્રા જઇને પોતાને કાર્યકારી શહેનશાહ જાહેર કરી દીધો. હુમાયુએ તેની સાથે વાત કરવા અને તેને સમજાવવા માટે ઉચ્ચ કોટિના, મુફ્તી શેખ બહલુલને મોકલ્યા પણ તેણે શેખની હત્યા કરી. એટલું ઓછું ન હોય તેમ હિંદલે બળવો પોકારતા કહ્યું કે આગ્રાની મુખ્ય મસ્જિદમાં તેના નામ પર જ ખુત્બા (ઉપદેશ) વાંચવામાં આવે, આ પગલું તેણે સ્વતંત્રતા ધારણ કરવાનો સંકેત હતો. જ્યારે હિંદલે પોતાના લશ્કરથી હુમાયુને આપેલું રક્ષણ પાછું ખેંચી લીધું કે તરત જ શેર શાહના લશ્કરે પોતાની જગ્યા લઇ લીધી અને હુમાયુને ઘેરી લીધો.
હુમાયુનો અન્ય એક ભાઈ કામરાન પણ પંજાબની સરહદો પરથી તેની મદદ કરવાનો દેખાડો કરીને આવ્યો. જો કે, તેનું આગમન કપટથી ભરેલું હતું, કેમકે તેનો ઇરાદો હુમાયુના ભાંગી રહેલા સામ્રાજ્યમાં પોતાનો હિસ્સો લેવાનો હતો. તેણે હિંદલ સાથે સોદો કર્યો હતો જેમાં એવી શરત રાખવામાં આવી કે એકવાર હુમાયુનું શાસન ખંડિત થઇ જાય ત્યારબાદ કામરાન જે નવું રાજ ઉભું કરશે તેમાં તે હિંદલને હિસ્સેદાર બનાવશે.
શેર શાહ અને હુમાયુ વચ્ચે ચૌસામાં બનારસ નજીકના ગંગા નદીના કિનારે યુદ્ધ છેડાયું. આ યુદ્ધમાં પોતપોતાની જગ્યા લેવા માટે બંને શાસકોના લશ્કરોને સારો એવો સમય લાગ્યો. મુગલ લશ્કરના મોટાભાગના સૈનિકો, તોપોના મહત્વના હિસ્સાને હવે ક્યાંય ખસેડી શકાય તેમ ન હતો. આથી હુમાયુએ મહમ્મદ અઝીઝને રાજદુત તરીકે આમાં સામેલ કરીને મુત્સદ્દીગીરીનો ઉપયોગ કરવાનું નક્કી કર્યું. હુમાયુ શેર શાહને બંગાળ અને બિહાર પર રાજ કરવા દેવા તૈયાર હતો. પણ હુમાયુ નક્કી કરે તેટલા જ પ્રાંતમાં. પોતાને ઉંચા દેખાડવા, બંને શાસકોએ એક બીજો સોદો પણ કર્યો. હુમાયુએ શેર શાહના લશ્કરને સુવિધા પુરી પાડી. તે રીતે બંનેએ પોતપોતાનું માન જાળવ્યું.
એકવાર હુમાયુના લશ્કરે તે વિસ્તારમાં પોતાનો કબ્જો જમાવી લીધો અને શેર શાહના લશ્કરે પીછે હઠ કરી કે તરત જ મુગલ લશ્કર પાછું પોત પોતાના સ્થળે જતું રહ્યું. અને યુદ્ધના પ્રદેશ પર તેણે પોતાના પુરાં સૈનિકો પણ તહેનાત ન રાખ્યા. મુગલ લશ્કરની આવી સ્થિતિ જોઇને શેર શાહ પોતાના કરાર પરથી ફરી ગયો. તે જ રાત્રે તેના લશ્કરે મુગલ કેમ્પમાં હલ્લો કર્યો અને જોયું કે મુગલ લશ્કર લડવાની સ્થિતિમાં નથી અને મોટાભાગના લોકો સુતા છે, તેણે તરત જ હમલો કર્યો અને તેમાંથી મોટા ભાગનાને મોતને ઘાટ ઉતાર્યા. હુમાયુ ગંગા નદીમાં હવા ભરેલા બલૂનનો ઉપયોગ કરી, તરીને બચી નિકળ્યો અને પાછો આગ્રા આવી ગયો.
આગ્રામાં
હુમાયુ જ્યારે આગ્રા પાછો આવ્યો ત્યારે તેણે જોયું કે તેના ત્રણેય ભાઈઓ ત્યાં હાજર છે. હુમાયુએ તેની સામે કાવતરા ઘડવા બદલ તેમને માફ તો કર્યા જ, સાથે જ, હિંદલને પણ દગાખોરી બદલ જતો કર્યો. હુમાયુનું લશ્કર અત્યારે થાક ખાઇ રહ્યું હતું ત્યારે શેરશાહ તેના લાવ-લશ્કર સાથે આગ્રા તરફ વધી રહ્યો હતો. આખા કુટુંબ માટે આ એક ગંભીર બાબત હતી. પણ હુમાયુ અને કામરાન કઇ રીતે આગળ વધવું તે અંગે એકમત ન થઇ શક્યા. હુમાયુએ આગળ વધતા દુશ્મન પર અચાનક તરત જ હુમલો કરવાની વાતને નકારી કાઢી. તે ઇચ્છતો હતો કે હુમાયુના નામે ઘણાં બધા લોકોને ભેગા કરીને એક મોટું લશ્કર બનાવી ત્યારબાદ લડાઇ કરાય. આ અંગે મતભેદ થતાં કામરાને યુદ્ધમાં સાથ આપવાનો ઇન્કાર કરી દીધો. તે પોતાના લશ્કર સાથે લાહોર પાછો ફરી ગયો. કામરાન લાહોરપાછો ફર્યો, ત્યારે તેના સૈનિકો પણ તેની સાથે ગયા, ત્યારબાદ હુમાયુ તેના બે ભાઈઓ અસ્કરી અને હિંદલ સાથે શેર શાહને કનોજના યુદ્ધમાં મળવા ગયો, તે સમયે શેર શાહ અગ્રાથી 240 કિલોમીટર (150 માઈલ)ના અંતરે હતો. 17 મે 1540ના રોજ યુદ્ધની શરૂઆત થઇ. આ યુદ્ધમાં પણ હુમાયુએ કેટલીક ભૂલો કરી અને તેના લશ્કરની હાર થઇ. તે અને તેના ભાઈઓ તરત જ આગ્રા પાછા ફર્યા. ગ્રામજનો અને લોકોએ તેની મજાક ઉડાવી અને તેમનું અપમાન કર્યું. તેમણે આગ્રામાં રહેવાનું યોગ્ય ન સમજતાં લાહોર ભણી નજર દોડાવી. શેર શાહે તેમનો પીછો કર્યો. તેણે અલ્પજીવી સુર વંશને ઉત્તર ભારતની નવી રાજધાની તરીકે દિલ્હી આપ્યું.
લાહોરમાં
ચારે ભાઈઓ લાહોરમાં એક સાથે હતા. દર્રોજ તેમને સમાચાર મળતાં કે શેર શાહ લાહોરની નજીક આવી રહ્યો છે. જ્યારે શેર શાહ સરહિંદ પહોંચ્યા ત્યારે હુમાયુએ એક રાજદૂત મોકલીને તેને સંદેશો પાઠવ્યો કે "મેં તારા માટે આખું હિન્દુસ્તાન (ઉદાહરણ તરીકે ઉત્તર પંજાબની જમીન, ગંગાની ખીણો) જતું કર્યું છે.  હવે લાહોરને અમારી પાસે રહેવા દો. અને સરહિંદને તમારા અને મારા વચ્ચેની સરહદ બનાવી દો." જો કે, શેર શાહે તેનો જવાબ વાળ્યો કે "મેં તમારા માટે કાબુલ રાખ્યું છે. તમારે ત્યાં જવું જોઇએ." કાબુલ હુમાયુના ભાઈ કામરાન મિર્ઝાના રાજ્યની રાજધાની હતી. તે હુમાયુને પોતાના શાસનનો કોઇપણ પ્રદેશ આપવા તૈયાર ન હતો. ઉલટું, કામરાને શેર શાહનો સંપર્ક કર્યો અને તેને કહ્યું કે તે પોતાના ભાઈ પાસેથી બદલો લેવા માગે છે અને તે શેર શાહને મદદ કરશે. જો શેર શાહ તેને સાથ આપશે તો તે શેરશાહને મોટાભાગનું પંજાબ આપી દેશે. શેર શાહે જોકે, કામરાનની આ અરજને જરૂરી ન સમજીને નકારી દીધી, પણ ધીમે ધીમે લાહોરમાં વાત ફેલાઇ ગઇ અને હુમાયુ તેને મારીને એક ઉદાહરણ બેસાડે તેવી માગ થઇ. હુમાયુએ તે વાત નકારી દીધી અને પોતાના પિતા બાબરના છેલ્લા શબ્દો કહ્યા કે "તારા ભાઈઓ ગમે તેટલું ખોટું અને સજાપાત્ર કરે તો પણ તેમની સામે ન પડતો."
વધુ પીછેહઠ
હુમાયુએ નક્કી કર્યું કે હજુ વધારે પીછેહઠ કરવી યોગ્ય છે. તેણે સિંધમાં જવાનો નિર્ણય કર્યો અને તેના ભાઈઓને પણ સાથે જોડાવા કહ્યું. અગાઉ બળવા પર ઉતરી આવેલા હિંદલે તેને સાથ આપ્યો, જ્યારે કામરાન અને અસ્કરીએ કાબુલમાં જ રહેવાનું નક્કી કર્યું. આ કુટુંબમાં પડેલા તે નિર્ણાયક ભાગલા બનવાના હતા.
હુમાયુને સિંધના આમિર પાસેથી મદદની અપેક્ષા હતી, જેની તેણે જ નિમણૂંક કરી હતી અને જે તેના પ્રત્યે નિષ્ઠા ધરાવતો હતો. આમિર હુસૈને હુમાયુની ઉપસ્થિતિ ચલાવી લીધી, પણ તેને ખબર પડી કે હુમાયુને લશ્કર ઉભું કરીને શેર શાહ સામે લડવું આખરે ઘાતક સાબિત થશે, તેથી તેણે ખુબ જ સભ્યતા અને માન સાથે હુમાયુની લશ્કર ઉભું કરીને મદદ કરવાની વિનંતીને ફગાવી દીધી. હુમાયુ સિંધમાં હમિદા નામની સ્ત્રીને મળ્યો અને પરણી ગયો. તે 21 ઓગસ્ટ, 1541ના રોજ અકબરની માતા બની. હુમાયુએ ગ્રહોની સ્થિતિ જાણવા માટે નક્ષત્રશાસ્ત્રીઓ સાથે પરામર્શ કર્યા પછી આ તારીખ નક્કી કરી હતી.
1542ના મે મહિનામાં જોધપુરના રાજા રાવ માલદેવ રાઠોડે હુમાયુને શેર શાહ સામે ગઠબંધન રચીને લશ્કર તૈયાર કરવાની તૈયારી બતાવી. તેથી તેને મળવા માટે હુમાયુ રણ વટાવીને આવી રહ્યો હતો. રણની સફર દરમ્યાન રાજાએ હુમાયુના નબળા લશ્કરને જોયું અને શેર શાહ સામે તે ટકી નહીં શકે તે માપી લીધું. તેની સામે શેર શાહ તેને વધારે યોગ્ય શરતો મૂકતો હતો. તેથી તેણે હુમાયુને કહેવડાવી દીધું કે હવે તેમને લશ્કરની જરૂર નથી. ત્યારે હુમાયુ તેમના શહેરથી માત્ર 80 કિલોમીટર (50 માઇલ)ના અંતરે હતો. આ સમાચાર સાંભળીને હુમાયુ અને તેના લશ્કર તથા હુમાયુની ગર્ભવતી પત્નીએ ત્યાંથી જ પાછા ફરવાનો વારો આવ્યો. તે સમય વર્ષનો સૌથી ગરમ સમય હતો. હુમાયુના માણસોએ સંખ્યાબંધ ગાયોને (હિંદુઓનું પવિત્ર પ્રાણી) મારી નાખતા, ત્યાંના આસપાસના રહેવાસીઓએ બધા કુવા રેતીથી ભરી દીધા હતા. તેમની પાસે ખાવા માટે ફળો સિવાય કંઇ ન હતું. હુમાયુની પત્નીનો ઘોડો રસ્તામાં મરી ગયો ત્યારે કોઇએ રાણીને પોતાનો ઘોડો આપવાની તૈયારી ન દર્શાવી. તેથી હુમાયુએ પોતાનો ઘોડો આપ્યો અને તેણે 6 કિલોમીટર (ચાર માઇલ) સુધી ઉંટની સવારી કરી. જો કે, ખાલિદ બેગે ત્યારબાદ ઉંટ પર મૂકવાની ગોદડી આપી. હુમાયુએ વર્ષો પછી આ પ્રસંગને પોતાના જીવનના સૌથી ખરાબ તબક્કામાં ગણાવ્યો હતો. તેણે પોતાના ભાઈ હિંદલને સૂચના આપી કે તે તેના બીજા ભાઈઓ સાથે કંદહાર જતો રહે.
કાબુલ પાછા ફર્યો?
સિંધ સામેની લડાઈને લીધે મડાગાંઠની પરિસ્થિતિ ઉભી થઈ હતી, અને તેથી હુસેને આ વિસ્તાર છોડીને જતો રહેવા માટે હુમાયુને લાલચ આપવાનો નિર્ણય કર્યો. 300 ઊંટ (મોટેભાગે જંગલી) અને ઘઉંના 2000 ગુણ સાથે તેણે 11 જુલાઈ, 1543ના રોજ ઈન્દુસ ઓળંગીને પોતાના ભાઈઓ પાસે કંદહાર જવાનું નક્કી કર્યું.
કામરાનના રાજ્યમાં હિંદલને કાબુલમાં નજરકેદ હેઠળ રાખવામાં આવ્યો હતો. કેમકે તેણે કામરાનના નામે ખુત્બા પઢવાનો ઇન્કાર કર્યો. તેના બીજા ભાઈ અસ્કરીને તેણે લશ્કર ઉભું કરીને હુમાયુ પર ચઢાઇ કરવાનું કહ્યું હતું. જ્યારે હુમાયુને આ સમાચાર મળ્યા ત્યારે તેણે લશ્કર સામે લડવાને બદલે અન્ય કોઇ જગ્યાએ જઇને પનાહ લેવાનું નક્કી કર્યું. અકબરને કંદહાર નજીકની એક શિબિરમાં જ રાખવામાં આવ્યો હતો કેમ કે ડિસેમ્બર મહિનામાં સખત ઠંડી હતી અને માત્ર 14 મહિનાના બાળકને હિંદકુશના બરફના પહાડો પરથી લઇ જવો ઘાતક સાબિત થઇ શકે. અસ્કરી જ્યારે શિબિર પહોંચ્યો ત્યારે તેણે અકબરને જોયો અને તેને વ્હાલથી ઉચકી લઇને પોતાની પત્નીને જ તેની સંભાળ રાખવા કહ્યું. તેણે અકબરને પોતાના દિકરાની જેમ રાખ્યો.
પર્શિયામાં શરણ
હુમાયુ ત્યાંથી નીકળીને ઇરાનના સફાવીદ સામ્રાજ્યમાં શરણ લેવા ગયો. ખીણો અને પર્વતો વટાવતો તે પોતાની પત્ની અને 40 માણસોના કાફલા સાથે ત્યાં પહોંચ્યો. ઘણી હેરાનગતિઓની સાથે સાથે ત્યાંના શાસક પક્ષે તેમને ઘોડાનું ઉકાળેલું માસ સૈનિકોના માથે પહેરવાના ટોપામાં મૂકીને ખાવાની પણ ફરજ પાડી. આખો મહિનો આ પ્રકારના અપમાન ચાલુ જ રહ્યા. તેઓ હેરત પહોંચ્યા અને ત્યારબાદ રાહતનો શ્વાસ લીધો. શહેરમાં પહોંચ્યા ત્યારે તેમના લશ્કરનું સ્વાગત એક સશસ્ત્ર ટુકડીએ કર્યું. તેમને એકદમ વૈભવી ખોરાક અને કપડા અપાયા. તેમને સારામાં સારી જગ્યાએ રહેવાની જગ્યા કરી આપવામાં આવી અને તેમના આવતા પહેલા રસ્તા સાફ કરાવી નંખાયા. હુમાયુના પોતાના કુટુંબે ન કર્યું પણ શાહ તાહમાસપે આ મુગલનું સ્વાગત કર્યું અને તેને એક રાજવી મુલાકાતી તરીકેનું સન્માન આપ્યું. હુમાયુએ અહીં ફરવાનું શરૂ કર્યું અને પર્શિયન કળા અને સ્થાપત્ય જોઇને દંગ રહી ગચો. તેમાંથી મોટાભાગનું કામ તૈમુર સુલતાન હુસૈન બાયગરાહ અને તેના વારસદારો રાજકુમારી ગૌહર શાદએ તૈયાર કર્યા હતા. ત્યારબાદ હુમાયુએ પર્શિયન ચિત્રો પણ જોયા. કમલેદ્દીન બેહઝાબાદે તેને પોતાના બનાવેલા નમુનાઓ બતાવ્યા. કમલેદ્દીનના બે વિદ્યાર્થીઓ હુમાયુના દરબારમાં જોડાયા હતા. હુમાયુ તેમના કામથી દંગ રહી ગયો અને તેમને પૂછ્યું કે જો તે હિંદુસ્તાન પર સ્વતંત્રતા પ્રાપ્ત કરે તો શું તેઓ તેના માટે કામ કરશે. તેઓ તૈયાર થયા. આ બધા વચ્ચે હુમાયુ જુલાઇ મહિના સુધી શાહને મળી જ ન શક્યો. પર્સિયામાં આવ્યા પછી છ મહિને તે શાહને મળ્યો. હેરતથી આવ્યા બાદ બંને કાઝવીનમાં મળ્યા અને તેમના આ મેળાવડા માટે મહેફિલ તથા સાજ-શણગાર કરાયા હતા. આ બંને રાજાઓ મળ્યા તે ઘટનાને ચેહેલ સુતોન (40 કોલમ)ના ભિંતચિત્રમાં વણી લેવાઇ. તેને એસ્ફાહાનના રાજમહેલમાં સ્થાન અપાયું.
શાહે વિનંતી કરી કે હુમાયુ સુન્નીમાંથી શિયા ઇસ્લામ ધારણ કરે અને હુમાયુએ ના-ના કરતાં છેવટે સ્વીકાર્યું. જેથી તે અને તેના ઘણા બધા સાથીઓ જીવતા રહી શકે. જો કે, તેની આત્મકથા લખનાર જોહર આ વાતનો ઇન્કાર કરે છે. હુમાયુએ તેની વાત સ્વીકારી તે સાથે જ શાહ પણ હુમાયુને વધારે મદદ કરવા તૈયાર થયો. હુમાયુના ભાઈ કામરાને શાહને કહ્યું કે હુમાયુને જીવતો કે મરેલો પાછો સોંપે તો તે કંદહાર પર્શિયાને આપી દેવા તૈયાર છે. પણ શાહે આ વાતનો અસ્વીકાર કર્યો. તેના બદલે તેણે હુમાયુ માટે એક મિજબાનીનું આયોજન કર્યું. જેમાં 300 ટેન્ટ હતા, રાજવી પર્શિયન ગાલીચો હતો, 12 સંગીત મંડળી હતી અને દરેક પ્રકારનું માંસ હતું. અહીં શાહે જાહેરાત કરી કે હુમાયુ તેની પસંદગીની 12,000 ટુકડીઓ લઇને કામરાન પર ચઢાઇ કરી શકે છે. શાહ તેને મદદ કરશે. શાહે બદલામાં એટલું માંગ્યું કે જો હુમાયુ જીતશે તો કંદહાર શાહ રાખશે.
કંદહાર અને આગળ
પર્શિયનની આટલી મદદથી હુમાયુએ બે સપ્તાહના હુમલા બાદ અસ્કરી પાસેથી કંદહાર લઇ લીધું. તેણે નોંધ્યું છે કે અસ્કરીની સેવા કરતાં ઉમરાવો કેટલી ઝડપથી તેને પોતાના રાજા તરીકે સ્વીકારી લેતા હતા. "એક સત્ય એ છે કે દુનિયાના મોટાભાગના લોકો ઘેટા જેવા હોય છે, એક ઘેટું જ્યાં જાય ત્યાં જ બધા તેની પાછળ પાછળ જાય છે." કરાર પ્રમાણે જ કંદહાર શાહને આપી દેવાયું. શાહે તેના પુત્ર મુરાદને વાઇસરોય બનાવીને ત્યાં મોકલી આપ્યો. જો કે, મુરાદ થોડા સમયમાં જ મરી ગયો અને હુમાયુએ જાતે જ ત્યાં શાસન સ્થાપ્યું.
હુમાયુ હવે તેના ભાઈનું શાસન ધરાવતા કાબુલ પર કબ્જો કરવા તૈયાર હતો. જો કે, તેના માટે કોઇ યુદ્ધ ખેલવાની જરૂર ન પડી. કામરાનના રાજથી બધા કંટાળેલા. તેથી જેવું હુમાયુંનું પર્સિયન લશ્કર શહેરમાં પ્રવેશ્યું કે હજારો સૈનિકો પક્ષ બદલીને હુમાયુની તરફ થઇ ગયા. કામરાન બહાર જતો રહ્યો અને શહેરની બહાર પોતાની સેના તૈયાર કરવા લાગ્યો. 1545ની નવેમ્બર મહિનામાં હુમાયુ અને હમિદા તેમના દિકરા અકબરને મળ્યા. અને તેના માનમાં મોટી મિજબાની રાખી. પોતાના બાળકની સુન્નતની વિધિના માનમાં પણ તેણે બીજી એક વધુ મોટી મિજબાની રાખી.
હુમાયુ પાસે તેના ભાઈ કરતાં વધારે મોટું લશ્કર અને સત્તા હતી તેમ છતાં તેનો નબળો લશ્કરી નિર્ણય એક કે બે વાર કામરાનને કાબુલ અને કંદહાર ફરીથી જબ્બે કરવા માટેનો દોર આપી બેઠો.તેણે ફરીથી કામરાન પાસેથી સામ્રાજ્ય પાછું લેવું પડ્યું. જો કે, તેમાં તેની મદદે તેના સ્થાનિક લોકો આવ્યા. કેમ કે, ટૂંક સમયમાં જ પ્રજામાં તેના માટે માન જોવા મળ્યું. જ્યારે કામરાનની સત્તા દરમ્યાન પ્રજા પરના અત્યાચારોને કારણે પ્રજા કંટાળી હતી. તેથી તેમણે હુમાયુને ટેકો આપ્યો.
હુમાયુનો નાનો ભાઈ હિંદલ જે તેના બધા ભાઈઓમાં સૌથી વધુ બિનવફાદાર હતો તે તેના માટે લડતાં લડતાં મરી ગયો. તેનો નાનો ભાઈ અસ્કરી હજ દરમ્યાન દમાસ્કસના રણમાં જ મૃત્યુ પામ્યો.
હુમાયુના અન્ય ભાઈ કામરાને વારંવાર હુમાયુને મારવાનો પ્રયત્ન કર્યો. 1552માં તેણે શેર શાહના વારસદાર ઇસ્લામ શાહ સાથે કરાર કરવાનો પ્રયત્ન કર્યો ત્યારે તેને એક ગખારે પકડી પાડ્યો. ગખાર એક એવું જૂથ હતું જે મુગલો પ્રત્યે વફાદાર રહેનારા જૂથમાંનું એક હતું. ગખારના સુલતાન આદમે કામરાનને હુમાયુને સોંપી દીધો. હુમાયુ આમ તો તેના ભાઈને માફ કરવા માગતો હતો પણ તે જાણતો હતો કે તેના ભાઈની આવી ભુલોને વારંવાર માફ કરવામાં આવશે તો તેના શાસનમાં જ તેના પ્રત્યે લોકોનો રોષ ઉભો થશે. તેથી તેણે પોતાના ભાઈને મોતની સજા આપવાના બદલે તેના ભાઈને અંધ કરી દીધો. તેણે કામરાનને હજ પર મોકલી દીધો જેથી તેના પાપ ધોવાઇ જાય. પણ તે 1557માં મક્કાના રણમાં જ મૃત્યુ પામ્યો.
ફરી ભારતમાં
શેર શાહ સુરી 1545માં મૃત્યુ પામ્યો. તેનો દિકરો ઇસ્લામ શાહ પણ 1554માં મોતને ભેટ્યો. આ બંનેના મોતને કારણે આખું શાસન અને રાજ્ય નિરાધાર થઇ ગયું. રાજગાદીના ત્રણ હરિફો દિલ્હી પર ચઢાઇ કરવા આવી ગયા. જ્યારે કેટલાક શહેરોમાં નેતાઓએ સ્વતંત્રતા અંગેની માગણીઓ અને દાવાઓ શરૂ કરી દીધા. મુગલો માટે ભારત પાછા ફરવાનો આ શ્રેષ્ઠ સમય અને તક હતી. હુમાયુએ બૈરમ ખાનના કુશળ નેતૃત્વ નીચે લશ્કરને તૈયાર કર્યું અને ભારત ભણી રવાના કર્યું. હુમાયુનું આ એક ખુબ જ યોગ્ય અને વખાણવાલાયક પગલું હતું. બૈરમ પોતે કાવાદાવામાં નિપૂણ સાબિત થવાનો હતો.
ઉલ્વુર રાજ્યનું ગેઝેટીયર
"Soon after Babar's death, his successor, Humaiyun, was in A.D. 1540 supplanted by the Pathan Sher Shah, who, in A.D. 1545, was followed by Islam Shah. During the reign of the latter a battle was fought and lost by the Emperor's troops at Firozpur Jhirka, in Mewat, on which, however, Islam Shah did not loose his hold. Adil Shah, the third of the Pathan interlopers, who succeeded in A.D. 1552, had to contend for the Empire with the returned Humaiyun. In these struggles for the restoration of Babar's dynasty Khanzadas apparently do not figure at all. Humaiyun seems to have conciliated them by marrying the elder daughter of Jamal Khan, nephew of Babar's opponent, Hasan Khan, and by causing his great minister, Bairam Khan, to marry a younger daughter of the same Mewatti."
બૈરમ ખાને પંજાબમાંથી લશ્કરનો કાફલો પસાર કર્યો પણ ત્યાં કોઇ વિરોધ ન થયો. હુમાયુ પ્રત્યે વફાદાર એવા ગખરોનો ખુરદો બોલાવવા માટે શેર શાહ સુરીએ 1541થી 1543 દરમ્યાન જે રોહતાસનો કિલ્લો બંધાવ્યો હતો તે બૈરમ ખાને ઘેરી લીધો. અને તેના પર કબ્જો કરી લીધો. રોહતાસના કિલ્લાની દિવાલો 12.5 મીટર જાડી અને 18.28 મીટર ઉંચાઇની હતી. તેમણે તેમાં 4 કિલોમીટરનો વધારો કર્યો અને 68 અર્ધગોળાકાર શૈલીના બુરજ બંધાવ્યા. તેના રેતીના પત્થરમાંથી બનેલા જંગી દરવાજાઓ પર મુગલ યુદ્ધ સ્થાપત્યકળાની છાંટ સ્પષ્ટ દેખાતી હતી.
હુમાયુના લશ્કરને મોટું યુદ્ધ જો કોઇ ખેલવું પડ્યું હોય તો તે સરહિંદમાં સિકન્દર સુરી સામે. ત્યાં બૈરમ ખાને એક યુક્તિ અપનાવી. તેણે દુશ્મનોને ખુલ્લા યુદ્ધમાં રચ્યા-પચ્યા રાખ્યા. ત્યારબાદ તરત જ ભયથી પોતાના લશ્કરને પીછેહઠ કરાવી. જ્યારે દુશ્મનનું લશ્કર તેમની પાછળ દોડ્યું ત્યારે અચાનક તેમને ખબર પડી કે સામેના લશ્કરે તો સંરક્ષણાત્મક જગ્યાઓ લઇ લીધી છે અને તેમનું લશ્કર ખુલ્લા મેદાનમાં સરળતાથી નાશ થઈ શકે તેવી રીતે ઉભું છે જ્યાંથી બચવાની કોઇ શક્યતા નથી.
અહીંથી મોટાભાગના દરેક ગામ અને શહેરોએ દિલ્હી ભણી જઇ રહેલા આ લશ્કરનું સ્વાગત કર્યું. 23 જુલાઇ 1555ના રોજ હુમાયુએ ફરીથી દિલ્હીમાં બાબરનું સામ્રાજ્ય સ્થાપ્યું.
ઉત્તર ભારતમાં ફરીથી શાસન
હુમાયુના બાકીના બધા ભાઈઓ મરી પરવાર્યા હોવાથી હવે ફરીથી ગાદી માટે કોઇ લશ્કર લઇને ચડાઇ કરશે એવો ડર ન હતો. હુમાયુ હવે એક જાણીતો રાજા પણ હતો અને તે પોતાના આસપાસના માણસો પર વિશ્વાસ કરી શકે તેમ હતો. હવે પોતાની આ નવી તાકાત સાથે હુમાયુએ લશ્કરો લઇને વિવિધ વિસ્તારો પર ચઢાઇ કરીને તેણે પૂર્વ અને પશ્ચિમ ભારતમાં પોતાનું સામ્રાજ્ય વિસ્તારવાનું શરૂ કર્યું.
તેણે પુર્વ અને પશ્ચિમમાં ઘણાં વિસ્તારો પોતાના રાજ્યમાં ભેળવ્યા. એકાંતવાસમાં રહેવાનો હુમાયુનો સમયગાળો હવે ઘટી ગયો હતો. હવે હુમાયુ કોઇની નકલ કર્યા વગર પર્સિયામાં તેણે જે કંઇ નિરીક્ષણ કર્યું હતું તેના આધારે નિર્ણય લેતો હોવાથી અસરકારક અને ઝડપથી જીતતો જતો હતો.
રાજ્યના વહિવટમાં પણ આ વાત દેખાતી હતી. શાસનની પર્શિયન પદ્ધતિ હુમાયુના શાસનમાં ઉત્તર ભારતમાં દાખલ કરવામાં આવી હતી. કર ઉઘરાવવાની પદ્ધતિથી પર્સિયન અને દિલ્હીની સલ્તનત બંનેને ફાયદો થયો હતો. પર્શિયન કળા પણ ઘણી પ્રભાવિત કરનારી હતી. પર્સિયન પ્રકારના લઘુ ચિત્રો ત્યારબાદ મુગલ અને રાજપુત દરબારોમાં પણ બનાવવામાં આવ્યા. ચગહતાઇ ભાષા કે જેમાં બાબરે પોતાની યાદો જેમાં લખી હતી તે દરબારમાંથી લગભગ નામશેષ થઇ ગઇ. અકબર તે ભાષા બોલી શકતો નહોતો. હુમાયુ પોતાના પાછળના વર્ષોમાં વધારે પડતું પર્શિયન જ બોલતો હતો તેવું કહેવાય છે.
વિશ્વાસુ સેનાપતિઓ
ગુજરાતમાં બહાદુર શાહને જેર કર્યા પછી હુમાયુએ ગુજરાતમાં નીચેના સેનાપતિઓની નિયુક્તિ કરી હતીઃ
જો કે, આ બધા જનરલ્સ ગુજરાતમાં રહીને બળવો ડામી શક્યા નહોતા. તેઓ ગુજરાત છોડીને જતા રહ્યા અને તેને ફરીથી બાહદુર શાહના હાથમાં જવા દીધું.
મૃત્યુ અને વારસો
27 જાન્યુઆરી 1556ના રોજ હુમાયુ તેમના હાથમાં ઘણા પુસ્તકો લઇને પુસ્તકાલયમાંથી સીડી દ્વારા નીચે ઉતરી રહ્યા હતા ત્યારે જ મસ્જિદમાંથી મુઅઝ્ઝીને અઝાન (પ્રાથર્ના માટેનો અવાજ) પોકારી. હુમાયુની એવી આદત હતી કે તે જ્યારે પણ અઝાન સાંભળે ત્યારે તે ગમે ત્યાં હોય, ધાર્મિક આદરભાવ સાથે ઘુંટણથી નીચા નમે. ઘૂંટણિયે પડતી વખતે, તેમનો પગ તેમના કપડામાં ભરાઇ ગયો અને તેઓ ગડથોલું ખાઇને ઘણા પગથિયા નીચે પડ્યાં અને નીચે રહેલા પત્થરની ધાર સાથે તેમનું લમણું અથડાયું. ત્રણ દિવસ પછી તેઓ મૃત્યુ પામ્યા. ત્યારે અકબરની ઉંમર 13 વર્ષ હતી.
બાહ્ય લિંક્સ
શ્રેણી:મુઘલ બાદશાહ
પૂર્વ સિક્કિમ જિલ્લો
250px|thumb|right| સિક્કિમ રાજ્યના જિલ્લાઓ અને તેના મુખ્ય મથકોનો નકશો પૂર્વ સિક્કિમ જિલ્લો ભારત દેશના ઉત્તરપૂર્વ ભાગમાં આવેલા સિક્કિમ રાજ્યમાં આવેલા કુલ ૪ જિલ્લાઓ પૈકીનો એક જિલ્લો છે. પૂર્વ સિક્કિમ જિલ્લાનું મુખ્યાલય ગંગટોકનગર ખાતે આવેલું છે, જે સિક્કિમ રાજ્યનું પણ પાટનગર છે.
આ જિલ્લામાં ભારતથી તિબેટ જવાનો સિલ્ક રુટના નામથી પ્રખ્યાત રસ્તો (ઘણાં વર્ષો પહેલાંનો) આવેલો છે, જેના પર નેહુલા ઘાટ આવેલો છે. આ ઘાટની તેમ જ અહીં લશ્કરી જવાનની સ્મૃતિમાં બનાવવામાં આવેલા બાબા મંદિરની મુલાકાતે ફક્ત ભારતીય નાગરિકોને જ પ્રવેશ મળે છે.
સીતામઢી જિલ્લો
સીતામઢી જિલ્લો ભારત દેશના બિહાર રાજ્યના ૩૮ જિલ્લાઓ પૈકીનો એક મહત્વનો જિલ્લો છે. સીતામઢી જિલ્લાનું મુખ્યાલય સીતામઢી ખાતે આવેલું છે. સીતામઢી જિલ્લો તિરહુત વિભાગ (પ્રમંડલ)ના પ્રશાસન હેઠળનો એક જિલ્લો છે.
સાસાન રાજકુળ
સાસાન રાજકુળ એ સાસાની સામ્રાજ્યનું સ્થાપક કુળ હતું, આ વંશે સામ્રાજ્ય પર સન્ ૨૨૪ થી ૬૫૧ સુધી શાસન કર્યું હતું. આ વંશની શરૂઆત અર્દાશીર પ્રથમે કરી હતી, જેમણે પોતાના દાદા સસાનના સન્માનમાં વંશ અને અધિરાજ્યને સાસાન નામ આપ્યું હતું.
સીવાન જિલ્લો
સીવાન જિલ્લો ભારતના બિહાર રાજ્યનો એક જિલ્લો છે. સીવાન નગર આ જિલ્લાનું મુખ્ય મથક છે. ૧૯૭૨થી સિવાન જિલ્લો સારન પ્રમંડલનો ભાગ છે. આ જિલ્લો પહેલા અલીગંજ તરીકે ઓળખાતો હતો, જે નામ અહીંના રાજા અલી બક્ષ ખાન પરથી પડ્યું હતું.
ઇતિહાસ
સીવાન જિલ્લો મૂળ સારન જિલ્લાનો ભાગ હતો, જે પ્રાચીન કૌશલ રાજ્ય આવેલું હતું. ૧૯૭૬માં સીવાન જિલ્લો સારનમાંથી અલગ થઇને સ્વતંત્ર જિલ્લો બન્યો.
લોકવાયકા મુજબ મહાભારતના દ્રોણાચાર્ય અહીંના દારૌલીના દોન ગામના હતા. કેટલાકના મુજબ ગૌતમ બુદ્ધે અહીં દેહોત્સર્ગ કરેલો.
સીવાનનું નામ "શિવમન" નામના રાજા પરથી પડ્યું છે, જેના વંશજો બાબરના આગમન સુધી અહીં શાસન કરતા હતા. સીવાનનો અર્થ સરહદ થાય છે, જે એક સમયમાં બિહારની સરહદ પરનો પ્રદેશ હતો. સીવાનનો એક પ્રદેશ મહારાજગંજ છે, જે મહારાજાની બેઠક પરથી પડેલું નામ સૂચવે છે. ભેરબનિયા ગામમાંથી મળેલી વિષ્ણુની મૂર્તિ અહીં મોટી સંખ્યામાં વિષ્ણુપૂજકો હોવાનું સૂચન કરે છે.
૮મી સદીમાં સીવાન વારાણસી રાજ્યનો ભાગ હતો. ૧૩મી સદીમાં અહીં મુસ્લિમોનું આગમન થયું. ૧૫મી સદીમાં સિકંદર લોદીએ આ પ્રદેશને પોતાના શાસન હેઠળ આણ્યો. બાબરે પોતાની વળતી મુસાફરીમાં સીવાન પાસે ઘાઘરા નદીને ઓળંગી હતી. ૧૭મી સદીના અંત ભાગમાં ડચ લોકો અહીં આવ્યા અને ત્યારબાદ અંગ્રેજો આવ્યા. ૧૭૬૫માં બક્સરના યુદ્ધ પછી, તે બંગાળનો ભાગ બન્યો. ૧૮૫૭ના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં સીવાને અગત્યનો ભાગ ભજવ્યો હતો. બાબુ કુંવર સિંહની આગેવાની હેઠળ અહીંથી મોટી સંખ્યામાં ભોજપુરી તરીકે ઓળખાતા લોકોએ વિપ્લવમાં ભાગ લીધો હતો. સીવાનના છેલ્લા શાસક રાજા ઇસ્માઇલ અલી ખાન હતા. ૧૯૨૦માં અસહકારની ચળવળની સાથે બિહારમાં પડદા પ્રથાનો વિરોધ બ્રિજ કિશોર પ્રસાદે શરૂ કર્યો હતો, જે સીવાનના રહેવાસી હતા. ૧૯૭૨માં સીવાન બિહારનો એક જિલ્લો બન્યો.
ભૂગોળ
સીવાન જિલ્લો બિહારના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલો છે. જિલ્લાનો કુલ વિસ્તાર ૨,૨૧૯ ચોરસ કિમી છે.
ગંડક, ગોગ્રા, દહા અને ઝડી અહીંની મુખ્ય નદીઓ છે.
તાલુકાઓ
જિલ્લામાં ૧૯ તાલુકાઓનો સમાવેશ થાય છે.
વસ્તી
૨૦૧૧ની વસ્તી પ્રમાણે સીવાન જિલ્લાની વસ્તી ૩૩,૧૮,૧૭૬ હતી. જે મુજબ ભારતના ૬૪૦ જિલ્લાઓમાંથી તેનો ૧૦૧મો ક્રમ આવે છે. જિલ્લાની વસ્તી ગીચતા ૧૪૯૫ વ્યક્તિ પ્રતિ ચો.કિમી. છે. ૨૦૦૧-૨૦૧૧ના દાયકા દરમિયાન અહીંનો વસ્તી વધારો ૨૨.૨૫% રહ્યો હતો. સીવાનમાં જાતિ પ્રમાણ ૯૮૪ છે, અને સાક્ષરતા દર ૭૧.૫૯% છે.
ભંડારીયા (તા. ભાવનગર)
ભંડારીયા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા ભાવનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા ભાવનગર તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, ઉચચતર માધયમિક શાળા, પંચાયતઘર, દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
ઇતિહાસ
ભંડારીયા મૂળ કામળીયા આહીરોનું રજવાડું હતું.
જાણીતા વ્યક્તિઓ
ગુજરાતી ભાષાના સાહિત્યકાર દિનકર જોષીનો જન્મ આ ગામમાં થયો હતો.
મહત્વના સ્થળો
ભંડારીયા તેના પથ્થરો માટે જાણીતું છે. ભંડારીયામાં આ પથ્થરોથી માલેશ્રી નદી પર એક પુલ બાંધવામાં આવેલો છે જે ભાવનગર થી મહુવા વચ્ચેના માર્ગ પર આવેલો છે.
નજીકની ટેકરીઓ જે ખોખરા પર્વતમાળાનો ભાગ છે, તેને માળનાથની ટેકરીઓ કહે છે. તેના પર માળનાથ મહાદેવનું મંદિર આવેલું છે. આ મંદિરમાં પાણીનો કુંડ આવેલો છે. ભંડારીયાની નજીકની ટેકરીઓના નામ કલવીરા, રોજમાળ, ભીનમાળ, કાન ફાટા અને કુર્મા છે.
સંદર્ભ
આ લેખ પબ્લિક ડોમેઇનમાં રહેલા પુસ્તક માંથી લખાણના અંશો ધરાવે છે.
શ્રેણી:ભાવનગર તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
ભોજપુરા (તા. ભાવનગર)
ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા ભાવનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા ભાવનગર તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:ભાવનગર તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
શ્રીધર વ્યાસ
શ્રીધર વ્યાસ ૧૪ મી-૧૫ મી સદીના પશ્ચિમ ભારતના એક ગુજરાતી કવિ હતા. તેઓ તેમણે રચેલી રણમલ્લ છંદ નામની વીરરસ ધરાવતી ઐતિહાસિક કવિતા માટે જાણીતા છે.
જીવન
તેમના નિજી જીવન વિષે વધુ માહિતી ઉપલબ્ધ નથી. રાજદરબાર કે સમાજમાં ધાર્મિક અનુષ્ઠાન કરાવનાર બ્રાહ્મણોને વ્યાસની ઉપાધિ અપાતી. કનૈયાલાલ મુનશી તેમણે રાજકવિ તરીકે વર્ણવે છે. તેઓ ઈડરના રાઠોડ રાજપૂત સાશક, રણમલ્લ સાથે સંબંધ ધરાવે છે.
સર્જન
૧૪૦૦ની સાલમાં તેમના દ્વારા લખાયેલી રચના રણમલ્લ છંદ માટે તેઓ વિશેષ જાણીતા છે. આ રચના દીલ્હી સલતનત દ્વારા નિમાયેલા અણહિલવાડ (પાટણ)ના સૂબેદાર મુઝફ્ફર શાહ પ્રથમ (ઝફર ખાન)ના ઇ. સ. ૧૩૯૮માં અમદાવાદ ખાતે થયેલા પરાજયની વાર્તા વર્ણવે છે.. પ્રાચીન ગુજરાતીમાં લખાયેલી કૃતિઓમાં આ એક ઉત્તમ કૃતિ માનવામાં આવે છે. આમાં અવહતથા નામની રાજ કવિઓ દ્વારા વાપરવામાં આવતી કૃત્રિમ વાણીનું મિશ્રણ છે. તેઓ આ યુદ્ધના પ્રત્યક્ષ સાક્ષી હોઈ શકે છે. આની સત્યતા સમકાલીન મુસ્લીમ લેખાણોથી પ્રસ્થાપિત થાય છે આથી આને એક ઐતિહાસિક કૃતિ પણ ગણી શકાય છે. આ કવિતા સંસ્કૃતના ૧૦ શ્લોકથી શરૂ થાય છે અને ત્યાર બાદ ૬૦ ગુજરાતી શ્લોક ધરાવે છે. આ કવિતાની કડીઓ ઘણા પર્શિયન અને અરબી શબ્દો ધરાવે છે. વીરરસ ઉપજાવવા વ્યંજનો તેમાં વપરાયા છે. તેમાં દર્શાવેલ લડાઈનું વર્ણન, નાયકનું ચિત્રણ અને પ્રાસ વગેરે ને કારણે આ કૃતિ ગુજરાતી સાહિત્યમાં અનન્ય છે. તેમની રચના દશમ સ્કંધ એ ભાગવદ્ પુરાણના દસમા સ્કંધનું ગુજરાતી સંસ્કરણ છે. તેમાં ફક્ત ૧૨૭ કડીઓ છે અને તે હસ્ત પ્રત પણ ક્ષીણ થઈ ગઈ છે. તેમણે શપ્તશતી છંદ અથવા ઈશ્વરી છંદની પણ રચના કરી છેજે દુર્ગા શપ્તશી (દેવી માહાત્મ્ય) પર આધારિત છે, તે માર્કંડેય પુરાણનો ભાગ છે. તેમાં ૧૨૦ કડીઓ છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર
વાયોર (તા. અબડાસા)
ભારતના ગુજરાત રાજ્યના કચ્છ જિલ્લાના અબડાસા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી, નોકરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મગ, તલ, બાજરી, જુવાર, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:અબડાસા તાલુકો
ગાગરોનનો કિલ્લો
દરજ્જો
આમેરનો કિલ્લો, ચિત્તોડગઢનો કિલ્લો, ગાગરોનનો કિલ્લો, જેસલમેરનો કિલ્લો, કુંભલગઢ અને રણથંભોરનો કિલ્લો રાજસ્થાનના આ છ કિલ્લાઓને વિધ્વ ધરોહર સ્થળ સમિતિની જૂન ૨૦૧૩માં ફ્નોમ પેન્હ ખાતે મળેલી ૩૭મી બેઠકમાં યુનેસ્કો વિશ્વ ધરોહર સ્થળોની યાદીમાં સમાવવામાં આવ્યા હતા. આ કિલ્લાઓને રાજપુત પહાડી કિલ્લાઓ અને શ્રેણીગત સાંસ્કૃતિક મિલકતના બેનમુન ઉદાહરણ ગણાવવામાં આવ્યા છે.
સીલાસણા (તા. ધાનેરા)
સીલાસણા (તા. ધાનેરા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા બનાસકાંઠા જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૪ (ચૌદ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  ધાનેરા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. સીલાસણા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, વરિયાળી, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ધાનેરા તાલુકો
પશ્ચિમ સિક્કિમ જિલ્લો
250px|thumb|right|સિક્કિમ રાજ્યના જિલ્લાઓ અને તેના મુખ્ય મથકોનો નકશો
પશ્ચિમ સિક્કિમ જિલ્લો ભારત દેશના ઉત્તરપૂર્વ ભાગમાં આવેલા સિક્કિમ રાજ્યમાં આવેલા કુલ ૪ જિલ્લાઓ પૈકીનો એક જિલ્લો છે.
પશ્ચિમ સિક્કિમ જિલ્લાનું મુખ્ય મથક ગેયઝીન્ગનગર ખાતે આવેલું છે. આ જિલ્લાના વિસ્તાર પહાડી હોવાને કારણે અહીંના માર્ગોની પરિસ્થિતિ સારી નથી. વારંવાર જમીન ધસી પડવાના કારણે આ પરિસ્થિતિ ઉદભવે છે. જો કે આ જિલ્લામાં રાજ્યના સૌથી વધુ જળવિદ્યુત મથકો આવેલાં હોવાને કારણે વિજળીની સગવડ ખુબ જ સારી રીતે મળે છે.
વાલ્પારાઇસો
વાલ્પારાઇસો ચીલીનું મુખ્ય શહેર, બંદર અને શૈક્ષણિક કેન્દ્ર છે. બૃહદ વાલ્પારાઇસો ચીલીનું બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું શહેર છે. વાલ્પારાઇસો સાન્તિઆગો થી ઉત્તર પશ્ચિમમા ૧૧૮ કિમી દૂર આવેલું છે. તે દક્ષિણ ચીલીનું સૌથી મહત્વનું બંદર છે. વાલ્પારાઇસો ચીલીનું સૌથી વધુ વસતી ધરાવતું ત્રીજા ક્રમનો વિસ્તાર અને ૧૯૯૦થી નેશનલ કોંગ્રેસ ઓફ ચીલીનું વડુંમથક રહ્યું છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:ચીલી
ઇન્સ્ટાગ્રામ
ઇન્સ્ટાગ્રામ એક મોબાઈલ, ડેસ્કટૉપ અને ઈંટરનેટ-આધારિત ફોટો-શેરિંગ એપ્લિકેશન છે જે ઉપયોગકર્તાઓ ને ફોટો કે વિડિઓ ને સાર્વજનિક રૂપ થી કે નિજી તૌર પર શેર કરવાની અનુમતિ આપે છે. તેની સ્થાપના ૨૦૧૦ માં કેવિન સિસ્ટરૉમ અને માઇક કેગરે કરી હતી, અને ઓક્ટોબર ૨૦૧૦ માં આઈઓએસ(આઈઓએસ ઑપરેટિંગ સિસ્ટમ) ના માટે વિશેષ રૂપ થી મફત મોબાઈલ એપ ના રૂપ માં લૉન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું. એન્ડ્રોઇડ (પ્રચાલન તંત્ર) ઉપકરણ ના માટે એક સંસ્કરણ બે વર્ષ પછી, એપ્રિલ ૨૦૧૨ માં રજૂ કરાઈ હતી, આ પછી, નવેમ્બર ૨૦૧૨ માં ફીચર-સીમિત વેબસાઈટ ઇન્ટરફેસ, અને વિન્ડોઝ ૧૦ મોબાઈલ અને વિન્ડોઝ ૧૦ માટે ઓક્ટોબર ૨૦૧૬ માં એપ્લિકેશન તૈયાર કરાઈ હતી.
ઇન્સ્ટાગ્રામ પર આજે રજિસ્ટર્ડ સભ્યો અસંખ્ય ચિત્રો અને વિડિઓઝ શેર કરી શકે છે જેમાં તેઓ ફિલ્ટર્સ પણ બદલી શકે છે. સાથે જ આ ચિત્રો ભેગું પોતાનું લોકેશન અર્થાત સ્થિતિ પણ જોડી શકાય છે. આ ઉપરાંત જેમ ટ્વિટર અને ફેસબુક માં હૈશટૈગ જોડાય છે એમજ આમાં પણ હૈશટૈગ લાગવાનું વિકલ્પ મળે છે. સાથે જ ફોટો અને વિડિઓ ના ઉપરાંત લખીને પણ પોસ્ટ કરી શકાય છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:મોબાઇલ સોફ્ટવેર
ઊએતેર્સેન્
ઊએતેર્સેન્ (Uetersen), યુરોપ
યુરોપનું ક્ષેત્રફળ ૧૧,૪૩ વર્ગ કી.મી. છે. ૨૦૦૬ મા તેની વસ્તી આશરે ૧૭.૮૬૫ હતી.
શ્રેણી:યુરોપ
ગેયઝીન્ગ
ગેયઝીન્ગ ભારત દેશના ઉત્તરપૂર્વ ભાગમાં આવેલા સિક્કિમ રાજ્યના પશ્ચિમ સિક્કિમ જિલ્લાનું એક નગર છે. ગેયઝીન્ગમાં પશ્ચિમ સિક્કિમ જિલ્લાનું મુખ્યાલય છે.
શ્રેણી:સિક્કિમ
પર્ટો પ્રીન્સેસા ભૂમિગત નદી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન
પર્ટો પ્રીન્સેસા ભૂમિગત નદી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન એ ફીલીપીન્સના પલાવાનમાં આવેલા પર્ટો પ્રીન્સેસા શહેરથી 80 km ઉત્તરે આવેલું એક સંરક્ષિત નદી ક્ષેત્ર છે. આ નદીને 'પર્ટો પ્રેન્સેસા પાતાળ નદી તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન પલાવાન ટાપુના પશ્ચિમ કિનારે આવેલા સેન્ટપૉલ પર્વતમાલામાં આવેલું છે. આની ઉત્તરે સેન્ટ પૉલનો ઉપસાગર અને પૂર્વે બાબુયાન નદી આવેલી છે. આ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનની જાળવણી ૧૯૯૨થી શહેર સુધરાઈ દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ ઉદ્યાનમાં સાબંગ નગરથી થોડી ચડાઈ કરીને કે હોડી દ્વારા પ્રવાસ કરીને પ્રવેશ કરી શકાય છે.
ઈ.સ. ૨૦૧૦માં પર્યાવરણશાસ્ત્રી અને ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓના એક જૂથે શોધી કાઢ્યું કે આ ગુફામાં બીજા માળે પણ નદીનું વહેણ છે. આનો અર્થ એ થયો કે ગુફાની અંદર નાના ધોધ આવેલા છે. આ સાથે તેમણે ગુફામાં ૩૦મી જેટલો ઘૂમટ, ખડકો સ્થાપત્યો, મોટા ચામાચિડિયા, નદીમાં એક ઉંડો ખાડો, નદીની અન્ય શાખાઓ, એક બીજી ઊંડી ગુફા, જળચરો આદિ પણ શોધી કાઢ્યા છે. ભૂમિગત નદીની ઉંડી ગુફાઓમાં ઑક્સિજનના ખૂબજ નીચા સ્તરને કારણે વધુ શોધ શક્ય બની નથી.
૧૧ નવેમ્બર ૨૦૧૧ના દિવસે પર્ટો પ્રીન્સેસા ભૂમિગત નદીને હંગામી રીતે આધુનિક વિશ્વની પ્રાકૃતિક અજાયબી તરીકે પસંદ કરવામાં આવી. આની પુષ્ટિ ૨૮ જાન્યુઆરી ૨૦૧૨માં કરવામાં આવી.
ભૂગોળ
આ ઉદ્યાનનું ભૂભાગ ચૂનાના ખવાઈ ગયેલા ખડકો ધરાવે છે. સેંટ પૉલ ભૂમિગત નદી 24 km કરતાં વધુ લાંબી છે અને તેમાં 8.2 km લાંબી કબાયુગન નદીનો પણ સમાવેશ થયેલો છે. ગુફામાં વાકાંચુંકા માર્ગે વહી આ નદી સીધી પશ્ચિમ ફીલીપીન  સમુદ્રમાં મળે છે. સમુદ્રથી 4.3 km સુધી આ નદીમાં નૌકા વહન કરી શકાય છે. આ ગુફાઓમાં ચૂનાના અધોગામી અને ઉર્ધ્વગામી સ્તંભો, ૩૬૦ મીટર લાંબા "ઈટાલીયન ખંડ" જેવા મોટા પોલાણો ધરાવે છે. આપોલાણનું કદ ૨૫ લાખ ઘન મીટર જેટલું છે. આ વિશ્વના સૌથી મોટા પ્રાકૃતિક ગુફા પોલાણમાંનું એક છે.
લગભગ ૬ કિમી સુધીનો નદીનો નીચાણવાળો ભાગ ભરતી અને ઓટાની અસર હેઠળ રહે છે. ઈ.સ. ૨૦૦૭માં મેક્સિકોમાં યુકાટાન પેનીન્સ્યુલામાં નભૂમિગત નદીની શોધ થઈ ત પહેલાં પર્ટો પ્રીન્સેસાની નદી વિશ્વની સૌથી લાંબી ભૂમિગત નદી હતી.
આ વિશ્વધરોહર સ્થળમાં નદી સિવાય જૈવિક સૃષ્ટિના સંવર્ધન ક્ષેત્રનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ ધરોહરસ્થળમાં પર્વતથી કરી સમુદ્ર સુધીના સમગ્ર નિવસન તંત્રનો સમાવેશ થાય છે. આમા એશિયાના અમુક સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ જંગલોનો સમાવેશ થયેલો છે. ૪ ડિસેમ્બર ૧૯૯૯ના દિવસે આસ્થળને વિશ્વ ધરોહર સ્થળ અંકિત કરવામાં આવ્યું હતું.
વનસ્પતિ સૃષ્ટિ
વિષુવવૃત્તિય એશિયામાં થતા ૧૩ પ્રકારન જંગલોમાં ૮ પ્રકરના જંગલ અહીં મળી આવે છે જેમકે અલ્ટ્રામેફિક મૃદા પરના જંગલો, ચૂનાના ખડકની મૃદા પરના જંગલો, પર્વતીય જંગલો, મીઠા પાણીના કળણના જંગલો, નીચાણવાળી જમીનના નિત્યલીલા વિષુવવૃત્તિય જંગલો, નદીકિનારાના જંગલો, સમુદ્ર કિનારાના જંગલો અને સુંદરવન જંગલો. સંશોધકોએ આ જંગલોમાં ૩૦૦ વર્ગ અને ૧૦૦ કુળની વનસ્પતિઓ આહીં હોવાનું નોંધ્યું છે. તેમાં સૌથી વધારે બીપાંખાળા ફળો ધરાવતી વનસ્પતિ (ડીપ્ટેરોપકારપેસી) ૨૯૫ વૃક્ષો જોવા મળે છે. નીચાણ વાળી ભૂમિમાં ડાઓ, ઈપ્લી,ડીટા, એમુગીસ, અને એપીટોંગ જેવા વૃક્ષો સામાન્ય છે. કિનારાના જંગલોમાં વૃક્ષોમાં બીટોગ, પોઙામીયા પીનાટા, એરિન્થીયા ઓરિએન્ટેઈલ્સ સામાવિષ્ટ છે. આ સિવાય આલ્માશિગા, કામાગોન્ગ, પન્ડાન, અનીબોન્ગ અને રેટ્ટાન પ્રમુખ વૃક્ષો છે.
પ્રાણીસૃષ્ટી
પ્રાણી સૃષ્ટીમાં સૌથી વધારે સંખ્યા પક્ષીએ પ્રજાતિઓની છે. પલાવનમામ્ જોવા મળતા ૨૫૨ પક્ષીઓમાંથી ૧૬૫ પ્રજાતિઓ આ ઉદ્યાનમાં જોવા મળે છે. પલાવનના કુલ પક્ષી પ્રજાતિના આ ૬૭% છે. તેમાંથી ૧૫ પ્રજાતિઓ તો માત્ર પલાવનમાં જ જોવા મળે છે. આ ઉદ્યાનમાં મળતી મુખ્ય પ્રજતિઓ છે, ભૂરી ડોકવાળો પોપટ, ટૅબોન સ્ક્રબ મરઘી, પર્વતી મેના, પલવાન બોર્નબિલ, સફેદ છાતી વાળી સમુદ્રી ગરુડ.
અહીં સ્સ્તન પ્રાણીઓની ૩૦ પ્રજાતિઓ ઓંધવામાં આવી છે. લાંબી પુંછડી ધરાવતા મેકાક અહીંન જંગલોના વૃક્ષોની છત્રીઓ અને ઓટના સમયે ભોજનાર્થે કિનારાના ક્ષેત્રોમાં જોવા મળે છે. આ પ્રજાતિ માત્ર અહીં જ જોવા મળે છે. આ સિવાય આ ઉદ્યાનમાં દાઢીવાળો ડુક્કર, રીંછ બિલાડી, પલાવન ગંધાતો બેજર, અને પલાવન શાહુડી જોવા મળે છે.
અહીં સરીસૃપોની ૧૯ પ્રજાતિઓ મળે છે, જેમાંની ૮ માત્ર આ જ ક્ષેત્રમાં જોવા મળે છે. અહીં મુખ્ય રૂપે જોવા મળતાં સરીસૃપોમાં જાળીદાર અજગર, મોનીટર ગરોળી લીલા કપાળ વાળી ગરોળીનો સમાવેશ થાય છે. અહીં દ્વીચરોની ૧૦ પ્રજાતિઓ જોવા મળે છે. તેમાં સૌથી મુખ્ય ફીલીપીની વુડલેન્ડ દેડકો છે. એક પ્રજાતિ બાર્બુરુલા બસૌનેસીસ આ જ ક્ષેત્રમાં જોવા મળે છે.
ગુફામાં રહેતા જીવોમાં ચામાચિડિયાની નવ પ્રજાતિઓ, સ્વીફ્ટેલની બે પ્રજાતિઓ અને વ્હીપ કરોળિયાનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉદ્યાનના કિનારાના પ્રદેશમાં સમુદ્રી ગાય અને બાજચાંચી સમુદ્રી કાચબો મળી આવે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય નોંધ
પર્ટો પ્રીન્સેસા ભૂમિગત નદીને આધુનિક વિશ્વની ૭ પ્રાકૃતિક અજાયબીઓ પ્રતિયોગિતામાં ફીલીપીન્સના ઉમેદાવાર તરીકે દાખલ કરવામાં આવી હતી. ૨૯ જુલાઈ ૨૦૧૧ના દિવસે મતદાનના બીજા ચરણ પછી ૨૮ દાવેદાર સાથે અંતિમ ચુંટણીમાં સ્થાન મળ્યું. ૧૧ નવેમ્બર ૨૦૧૧ના દિવસે તેને એમેઝોનીયાનો ખીણ પ્રદેશ, હાલોન્ગનો ઉપસાગર, ઉઝૌગુ ધોધ, જેજુ ટાપુઓ, કોમોડો ટાપુઓ અને ટેબલ પર્વત સાથે પર્ટો પ્રીન્સેસા ભૂમિગત નદીને વિશ્વની ૭ પ્રાકૃતિક અજાયબીમાંની એક જાહેર કરાઈ.
આ ચુંટણીમાં ફીલીપીન વોટિંગની ટીકાઓ કરવામાં આવી હતી. આ વોટીંગમાં ફરી ફરી મત આપવા પર રોક નો કોઈ પ્રતિબંધ ન હતો આને પરિણામે સરકાર અને પર્યટન વ્યવસાયે હાથે ધરેલી ચુંટણીમાં મત આપવાના પ્રસાર અને પ્રચારને કારણે ફરી ફરીને ઘણી વખત મતદાન થયું. આ માટે પર્યટન વ્યવસાયીઓએ નાણાકીય વળતર આપ્યું હતું. ફીલીપીની પ્રમુખ બીનીગ્નો સાઈમન એક્વિનો -૩ એ ફીલીપીન્સના ૮ કરોડ લોકોને તેમના મોબાઈલ ફોન વાપરી મત આપવાની ભલામણ કરી હતી.
સંદર્ભો
શ્રેણી:વિશ્વ ધરોહર સ્થળ શ્રેણી:ફીલીપીન્સ
વિંગાબેર (તા. અબડાસા)
ભારતના ગુજરાત રાજ્યના કચ્છ જિલ્લાના અબડાસા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી, નોકરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મગ, તલ, બાજરી, જુવાર, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:અબડાસા તાલુકો
જામનગર
જામનગર એ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યમાં આવેલા સૌરાષ્ટ્ર પ્રદેશમાં આવેલું એક મહત્વનું શહેર છે. આ શહેર સૌરાષ્ટ્રના ઉત્તર સીમાડે દરિયાકિનારે આવેલું છે. જામનગર ગુજરાતનાં મુખ્ય ચાર શહેરો પછીનાં મોટાં શહેરો પૈકીનું એક છે. જામનગર ખાતે જામનગર જિલ્લા તેમજ જામનગર તાલુકાનું વહીવટી મુખ્યમથક આવેલું છે. આ શહેરનું વહીવટી સંચાલન જામનગર મહાનગરપાલિકા કોર્પોરેશન કરે છે.
સાહિત્ય ગૌરવ પુરસ્કાર
સાહિત્ય ગૌરવ પુરસ્કાર એ ગુજરાત, ભારતમાં અપાતું એક સાહિત્યિક સન્માન છે. ગુજરાતી સાહિત્યમાં ઉલ્લેખનીય પ્રદાન બદલ ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી તથા ગુજરાત સરકારના સંયુક્ત ઉપક્રમે આ પુરસ્કાર એનાયત કરવામાં આવે છે. ૧૯૮૩માં શરૂ કરવામાં આવેલ આ પુરસ્કારમાં એક શાલ, સન્માનપત્ર અને એક લાખ રૂપિયા રોકડા પુરસ્કાર સ્વરૂપે આપવામાં આવે છે. ૧૯૮૫માં ઉમાશંકર જોશીએ આ પુરસ્કારનો અસ્વીકાર કર્યો હતો.
જામનગર
ઇતિહાસ
જામનગર આઝાદી પહેલા નવાનગર તરીકે ઓળખાતું સૌરાષ્ટ્રનું એક રજવાડું હતું. જામનગરની સ્થાપના જામ રાવળના હસ્તે ઇ.સ. ૧૫૪૦માં રંગમતિ અને નાગમતિ નદીઓના કિનારે થયાનું ઇતિહાસકારો માને છે. કચ્છમાંથી આવેલા જાડેજા વંશના ક્ષત્રિયોએ કચ્છના કિનારેથી નાનું રણ ઓળંગીને સેના સાથે આવી અહીંના જેઠવા, દેદા, ચાવડા અને વાઢેર શાખાના રાજપુતોને હરાવીને નવાનગર રાજ્ય ની સ્થાપના કરી હતી. સૌરાષ્ટ્ર પ્રદેશમાં જાડેજાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને સૌથી મોટા રજવાડું રાજ્યો પૈકીનું એક હતું.
સાહિત્ય ગૌરવ પુરસ્કાર
સંદર્ભ
શ્રેણી:ગુજરાતના પુરસ્કારો શ્રેણી:સાહિત્ય
જામનગર
ઇતિહાસ
ઐતિહાસિક અહેવાલો અનુસાર, બહાદુરશાહ, ગુજરાતના સમ્રાટ, પાવાગઢની ઘેરાબંધીમાં તેમની ભૂમિકાને માન્યતા આપવા માટે જામ લામાજીને બાર ગામોને આપવામાં આવ્યા હતા. તેમ છતાં, ગામોનો કબજો લઈ લીધા પછી તેના પિતરાઈ ભાઈઓ તમાચી દેડા અને જામ હમીરજી જાડેજા દ્વારા હત્યા કરવામાં આવી હતી. તેના પુત્ર જામ રાવલે તેના પિતાના હત્યારાઓની હત્યા કરી અને કચ્છના શાસક બન્યા હતા. હમીરજીના બે પુત્રો કેનગરજી અને સાહિબજી મુઘલ સમ્રાટ હુમાયુ ના શરણમાં દિલ્હી ભાગી ગયા. સિંહના શિકાર દરમિયાન, બે ભાઈઓએ સિંહ દ્વારા ઘવાયેલા સમ્રાટને બચાવી લીધા હતા અને  તેમના બહાદુરી માટે પુરસ્કાર તરીકે, તેમના સામ્રાજ્ય ફરીથી મેળવવા માટે સૈન્ય મોકલવામાં આવ્યું હતું. જ્યારે જામ શ્રી રાવલજીએ બે રાજકુમારોને કચ્છમાં શાહી લશ્કર સાથે પાછા આવતા સાંભળ્યા ત્યારે તેમણે યુદ્ધ માટે તૈયાર કર્યા હતા.
એક રાત્રે, રાજપૂતોના જાડેજા કુળના સર્વોચ્ચ દેવી આશાપુરા, સ્વપ્નમાં જામ રાવલજીને આવ્યા હતા અને તેમને શપથ લેતા કહ્યું હતું કે  હમીરજીને મારવા નહીં, ભલે તે તેના મૃત્યુ માટે જવાબદાર વ્યક્તિ હતા, પણ તેણીએ તેને સજા કરતા અટકાવ્યો કારણ કે તેમણે અન્ય તમામ સમયે તેને સન્માનિત કર્યા હતા, પરંતુ તેમને હવે કચ્છમાં રહેવું ન હતું. જામ રાવલજી અને તેમના મંડળએ કૂચ કરી, તેમના પિતાની હત્યામાં મુખ્ય કાવતરાખોર તમિખી દેડા પર હુમલો કર્યો અને હત્યા કરી, પિતાના અમરાન અને તેના મૂળ નગર પર વિજય મેળવ્યો. જામ રાવલજીએ તેમના નાના ભાઈ હૃધ્રોલજીને ધ્રોલ પ્રાંતનું શાસન આપ્યું, જે પાછળથી ખંભાળયા નજીક મિઠોઈના યુદ્ધમાં મૃત્યુ પામ્યા હતા, તેની ગાદી તેમના મોટા પુત્ર જાસોજીને સોંપવામાં આવી હતી. જામ હરી રાવલજીએ સૌરાષ્ટ્રના ભાગો જીતી લીધાં હતા અને ૯૯૯ ગામોને આ પ્રદેશનું નામ જાડેજા શાખાના મૂળપુરુષ ગાજનના પુત્ર હાલાજીના નામ પરથી હાલાર તરીકે નામ આપ્યું, ત્યાર થી આ પંથક હાલાર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તે સમયના હાલાર રજવાડાની હદમાં ઉત્તરે કચ્છનો અખાત અને કચ્છનું નાનું રણ, પશ્ચિમે ઓખામઢીનું રણ અને અરબી સમુદ્ર, પૂર્વમાં મોરબી, રાજકોટ, ઘ્રોળ તથા દક્ષિણે ગોંડલ સોરઠ પ્રદેશ અને અન્ય વિસ્તાર આવતો હતો.
સંસ્કૃતિ
જામનગરના મોટાભાગના રહેવાસીઓ ગુજરાતી છે અને ગુજરાતી ભાષા બોલે છે. વસ્તીનો એક નાનો ભાગ કચ્છી ભાષા બોલે છે, જે ગુજરાતી લિપિમાં લખાય છે. કાઠિયાવાડી બોલી દૈનિક સંદેશાવ્યવહાર માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે.
ભારતનું એકમાત્ર દરિયાઇ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને અભયારણ્ય, જામનગર નજીક, પીરોટન બેટ પર આવેલું છે. જામનગર તેના ચાર આરસના જૈન મંદિરો માટે જાણીતું છે: વર્ધમાન શાહનું મંદિર, રૈસી શાહનું મંદિર, શેઠનું મંદિર અને વાસુપૂજ્ય સ્વામીનું મંદિર; જે ૧૫૭૪ થી ૧૬૨૨ વચ્ચે બાંધવામાં આવ્યા હતાં.
જામનગરના બાલા હનુમાન મંદિરને "રામ ધૂન" (૧ ઓગસ્ટ ૧૯૬૪થી) ના લાંબા સમય સુધી સતત જાપ કરવા માટે ગિનીસ બુક વર્લ્ડ રેકોર્ડમાં સૂચિબદ્ધ કરાયું છે. ગિનીસ બુક રેકોર્ડ્સમાં જામનગરના શ્રી જલારામ મંદિર જીર્ણોદ્ધાર સમિતિ સંસ્થા દ્વારા બનાવવામાં આવેલા વિશ્વના સૌથી મોટો રોટલા, જેનું વજન ૬૩.૯૯૯૯ કિગ્રા છે, નો સમાવેશ થાય છે. જે ૧૫ જાન્યુઆરી ૨૦૦૫ના રોજ બનાવવામાં આવ્યો હતો. જામનગર શહેરના ઘણાં મંદિરોને કારણે અને લોકો આધ્યાત્મિકતા અને વૈવિધ્યસભર ધર્મો તરફ વળેલા હોવાને કારણે "છોટી કાશી" તરીકે પ્રખ્યાત છે.
આચાર્ય શ્રી મનહરલાલજી મહારાજશ્રી દ્વારા સ્થાપિત ગીતા વિદ્યાલયની 5 શાખાઓ અહીં આવેલી છે. જે શ્રીમદ્ ભાગવત ગીતા, રામાયણ વગેરેના ઉપદેશો વડે ૮ થી ૧૮ વર્ષના બાળકોના સંતુલિત શારીરિક અને માનસિક વિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
દરબારગઢ
દરબારગઢ (મહારાજાનો મહેલ), જામ સાહેબનું જૂનું રાજનિવાસ અને જામનગરનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક સંકુલ છે. તેનું સ્થાપત્ય રાજપૂત અને યુરોપિયન શૈલીઓનું મિશ્રણ છે. અર્ધ-પરિપત્ર મહેલ સંકુલમાં ખૂબ જ સુંદર સ્થાપત્ય સુવિધાઓ અને વિગતો સાથે સંખ્યાબંધ ઇમારતોનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં પથ્થરની કોતરણી, ભીંતચિત્રો, ફરેટવર્ક કોતરણી કરેલી જાળીઓ, સુશોભન અરીસો, કોતરેલા થાંભલાઓ અને શિલ્પના કેટલાક સુંદર ઉદાહરણો છે. બહારની તરફ ભારતીય પરંપરામાં ઝરુખાઓ કોતરવામાં આવેલા છે અને વેનેશ્યન-ગોથિક કમાનો છે. ૨૦૦૧માં આવેલા ધરતીકંપને કારણે દરબારગઢને નોંધપાત્ર નુકસાન થયું હતું.
લાખોટા તળાવ અને સંગ્રહાલય
નવાનગરના મહારાજાનો આ નાનો મહેલ લાખોટા તળાવની મધ્યમાં એક ટાપુ પર આવેલો છે જેને હાલમાં સંગ્રહાલયમાં ફેરવવામાં આવેલો છે. આ કિલ્લા જેવા મહેલમાં અર્ધ ગોળાકાર ગઢ છે, ગઢના કાંગરા અને બુરંજો ધરાવતા આ કિલ્લામાં પ્રવેશતા જ તલવારો, બંદુકો અને બારુદ ભરવાના કૂંજાઓનું પ્રદર્શન જોવા મળે છે. તળાવની વચ્ચે આવેલા આ ટાપુ પરથી તળાવની પેલે પાર જવા માટે સુંદર કાળીગરીવાળા કઠેડાથી શોભતો કમાનાકર પથ્થરનો પુલ આવેલો છે. કિલ્લાના સંગ્રહાલયમાં શિલ્પોનો સારો સંગ્રહ છે જે ૯મીથી ૧૮મી સદીના સમય દરમ્યાનના છે. આ ઉપરાંત આસપાસના ગામોમાંથી મળી આવેલા મધ્યકાલિન માટીકામના વાસણો પણ અહિં પ્રદર્શિત કરવામાં આવેલા છે. આ સંગ્રહાલય રણમલ તળાવની ઉત્તરીય બાજુના ટૂંકા પુલ પરથી પહોંચી શકાય છે અને બુધવાર સિવાય દરરોજ ખુલ્લું હોય છે.
પ્રતાપ વિલાસ મહેલ
પ્રતાપ વિલાસ મહેલ મહારાજા રણજીતસિંહજીના શાસન દરમિયાન બાંધવામાં આવેલો. તેમાં ભારતીય કોતરણી સાથે યુરોપિયન સ્થાપત્ય છે જે તેને સંપૂર્ણપણે અલગ બનાવે છે. તે કલકત્તાની વિક્ટોરિયા મેમોરિયલ ઇમારતના અનુગામી તરીકે બાંધવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ તેમાં બાંધવામાં આવેલા ગુંબજો ભારતીય સ્થાપત્ય શૈલિ મુજબના છે, જેમાંના ત્રણ કાચના બનેલા છે. સ્તંભો પર વેલો, ફૂલો, પાંદડા, પક્ષીઓ અને પ્રાણીઓની કોતરણી કરવામાં આવી છે જે મહેલને જીવંત બનાવે છે. ૨૦૦૧ના ધરતીકંપથી કેટલાક ભાગને ઘણું નુકશાન થયું હતું અને કેટલાક ખૂણાઓમાં છત અને દિવાલો વચ્ચે મોટી તિરાડો પડી હતી. આ મહેલ મુલાકાતીઓ ફક્ત બહારથી જ જોઈ શકે છે, અંદર પ્રવેશ આપવામાં આવતો નથી.
ઉદ્યોગો
જામનગર તેની બાંધણી તેમજ પિત્તળના વાસણોના ઉદ્યોગો માટે જાણીતું છે. તે ખાંડ તેમજ ઊનની નિકાસ કરે છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર શ્રેણી:જામનગર તાલુકો શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો
લીંબોદરા (રામગઢી)
લીંબોદરા (રામગઢી) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર પૂર્વ ભાગમાં આવેલા અરવલ્લી જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  મેઘરજ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. લીંબોદરા (રામગઢી) ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, બાજરી, કપાસ, દિવેલી તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:મેઘરજ તાલુકો