cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
જ્વાળામુખી
સુપરવોલ્કેનોઝ
સુપર વોલ્કેનો જેવો લોકપ્રિય શબ્દો મોટા જ્વાળામુખી માટે વપરાય છે. તેનો વ્યાસ ઘણો વધારે હોય છે અને તે જબરજસ્ત વિનાશક પ્રભાવ ધરાવતા હોય છે અને કેટલીક વખત તો પૂરા ખંડ પર તે પ્રભાવ છોડી જાય છે. આ પ્રકારના જ્વાળામખીના વિસ્ફોટો ઘણા વર્ષો સુધી પૃથ્વીના તાપમાનને ઠારવાની ક્ષમતા ધરાવે છે, કારણ કે તેમાથી સલ્ફર અને રાખ મોટા પ્રમાણમાં નીકળે છે. આ પ્રકારના જ્વાળામુખી અત્યંત જોખમી હોય છે. તેના ઉદાહરણોમાં યલોસ્ટોન નેશનલ પાર્કમાં આવેલો યલોસ્ટોન કેલ્ડેરા, ન્યુ મેક્સિકોમાં આવેલો વેલ્સ કેલ્ડેરા (બંને પશ્ચિમી અમેરિકામાં), ન્યૂ ઝીલેન્ડના  લેક ટૌપો, ઇન્ડોનેશિયામાં [[સુમાત્રા  ખાતે આવેલા લેક ટોબાનો સમાવેશ થાય છે.]] સુપર વોલ્કેનોની ઓળખ કરવી અઘરી હોય છે અને તેમાં સદીઓ લાગી જતી હોય છે તથા તેના પથરાવામાં પણ ઘણો સમય લાગતો હોય છે. આમ મોટા વિસ્તારમાં પથરાવો ધરાવતા જ્વાળામુખીઓને સુપર વોલ્કેનોઝ કહેવાય છે, કારણ કે તેમાંથી મોટાપાયા પર બાસાલ્ટ, લાવા ફૂટી નીકળે છે, પરંતુ નોન એકસ્પ્લોઝિવ(બાસાલ્ટ લાવા ક્લિઉ જેવા નોન-એકસ્પ્લોઝિવ વિસ્ફોટકનું ઉત્પાદન કરે છે.)
thumb|left|[[પીલો લાવા (NOAA)]]
દરિયાના તળિયે આવેલા જ્વાળામુખી
સબમરીન વોલ્કેનો દરિયાઈ તળિયાના સામાન્ય પાસા છેકેટલાક સક્રિય હોય છે અને છીછરા પાણીમાં હોય છે તે વરાળ છોડીને પોતાના અસ્તિત્વનો અહેસાસ કરાવે છે તથા ખડકાળ પથ્થરો દરિયાઈ સપાટીમાં આવેલી ટોચ પરથી મળે છે. કેટલાક જ્વાળામુખીઓ તો અત્યંત ઊંડાઈએ હોય છે અને તેના પર પાણીના જોરદાર વજનના લીધે વરાળ અને વાયુઓ વિસ્ફોટક રીતે પ્રસારિત થતા નથી, છતાં તેને હાઇડ્રોફોન્સ અને વોલ્કેનિક ગેસીસ દ્વારા પાણીના થતા ડિસ્કલરેશનથી ચકાસી શકાય છે. પ્યુમિસ રાફ્ટનું પણ સર્જન થઈ શકે છે દરિયાની અંદર મોટાપાયા પર થતાં વિસ્ફોટથી દરિયાઈ સપાટી પર અસર પડતી નથી. હવાની સરખામણીએ પાણીની ઠારવાની ઝડપી પ્રક્રિયાના લીધે તેમાં જલદતા વધે છે, સબમરીન વોલ્કેનો તેમની વોલ્કેનિક ફાટની ઉપર મોટો પાયો રચે છે, જે દરિયાઈ સપાટીથી ઉપર છે. તેઓ એટલા મોટા હોય છે કે તે દરિયાઈ સપાટી તોડીને નવા ટાપુ પણ રચી શકે છે. પિલો લાવા સબમરીન વોલ્કેનોની સામાન્ય ઇરપ્ટિવ પ્રોડક્ટ છે.
thumb|[[Herðubreið આઇસલેન્ડમાં તુયામાંના એક ]]
સબગ્લેસિયલ વોલ્કેનોઝ
સબગ્લેસિયલ વોલ્કેનો આઇસકેપની અંદર વિકસે છે તેઓ ફ્લેટ લાવામાંથી બને છે, પેલેગોનાઇટ આઇસકેપ ઓગળતા ટોચ પરનો લાવા પણ પડી ભાંગે છે તથા પર્વતની ટોચ ફ્લેટ બની જાય છે. તેના પછી લાવા પડી ભાંગે છે તથા 37.5 ડિગ્રીનો એન્ગલ આપે છે. આ પ્રકારના જ્વાળામુખીને ટેબલ માઉન્ટેન કહેવાય છે, તુયા કે (અનકોમનલી) મોબર્ગ્સઆ પ્રકારના જ્વાળામુખીનું ઉત્તમ ઉદાહરણ આઇસલેન્ડમાં જોવા મળે છે આમ છતાં બ્રિટીશ કોલંબિયામાં તુયા આનું ઉદાહરણ છે. તેની મૂળ ટર્મ ટુયા બટમાંથી આવી છે, જે ટુયા નદી અને ઉત્તર બ્રિટીશ કોલંબિયામાં તુયા રેન્જના  વિસ્તારમાં કેટલાક ટુયામાં એક છે. ટુયા બટ વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું હોય તેવું પ્રથમ લેન્ડફોર્મ છે અને આથી આ નામ ભૌગોલિક સાહિત્યમાં વોલ્કેનિક ફોર્મેશનના સ્વરૂપમાં પ્રવેશી ગયું છે. ટુયા પર્વતમાળાના પ્રાંતીય પાર્કની સ્થાપના તાજેતરમાં આ સંરચનાનું રક્ષણ કરવા માટે કરવામાં આવી છે, જે ટુયા સરોવરના ઉત્તરેથી દક્ષિણમાં જેનિંગ્સ નદી નજીક સુધી છે, જે યુકોન પ્રાંતની સરહદને અડે છે.
એન્ટાર્ટિકામાં ફાટેલો જ્વાળામુખી
જાન્યુઆરી 2008માં બ્રિટીશ એન્ટાર્ટિક સરવે (બીએએસ)ના વૈજ્ઞાનિકો હ્યુ કોર અને ડેવિડ વોનના નેતૃત્વ હેઠળ(જર્નલ નેચર જિયોસાયન્સમાં એન્ટાર્ટિકની બરફની ચાદર હેઠળ 2,200 વર્ષ પહેલાં જ્વાળામુખી ફાટ્યાનો અહેવાલ આપ્યો હતો(રાડાર ઇમેજિસના એરબોર્ન સરવેના આધારે) એન્ટાર્ટિકામાં પાઇન આઇલેન્ડ ગ્લેસિયરની નજીક આવેલા હડસન પર્વતમાળાની બરફની ચાદરની નીચે દસ હજાર વર્ષ પહેલાં જબરજસ્ત વિસ્ફોટ થયો હતો, તેની નીચેથી મળી આવેલી રાખ તેનો પુરાવો હતો.
મડ વોલ્કેનોઝ
મડ વોલ્કેનો કે મડ ડોમ્સની સંરચના ભૂગર્ભમાંથી બહાર નીકળતા પ્રવાહી અને વાયુ દ્વારા થાય છે, છતાં તેમાં જુદી-જુદી પ્રક્રિયા થતી હોય છે, જેનું કારણ તેમાં ચાલતી હિલચાલ છે. તેનો વ્યાપ દસ કિલોમીટરના પરિઘમાં અને 700 મીટરની ઊંચાઈ સુધી હોય છે.
લાવાની સંરચના
thumb|Pāhoehoe [[હવાઈ (આઇલેન્ડ)|હવાઈ(ટાપુ)માં લાવાનો પ્રવાહચિત્ર લાવા ની મુખ્યમાંની કેટલીક ઓવરફ્લો થયેલી ચેનલ બતાવે છે]]
સિસિલીનો thumb|ધ [[સ્ટ્રોમ્બોલી વોલ્કેનો હજારો વર્ષો સુધી સતત ફાટતો રહ્યો હતો, તેના લીધે સ્ટ્રોમ્બોલિયન ઇરપ્શન જેવી ટર્મ્સ ઉદભવી છે, જે સતત લાવા બોમ્બ ફેંકી રહી છે.]]
જ્વાળામુખીને વર્ગીકૃત કરવાનો બીજો માર્ગ લાવાના સ્વરૂપમાં પ્રસારિત થતું કોમ્પોઝિશન મટીરિયલ છે, તેના લીધે જ્વાળામુખી પર અસર થાય છે. લાવાને ચાર કોમ્પોઝિશનોમાં વર્ગીકૃત કરી શકાય છે(કાસ અને રાઇટ, 1987)
બે પ્રકારના લાવાને તેની સપાટીના આધારે નામ આપવામાં આવે છે }Aa અને pāhoehoe બંને શબ્દો હવાઈના છે. Aaને નું વર્ગીકરણ લાવાના જથ્થાની સપાટી, રફ અને ચીકણાશ તથા ગરમ લાવાના પ્રવાહની લાક્ષણિકતાના આધારે કરાયું છે. આમ છતાં બાસાલ્ટિક કે મેફિક ફ્લોનું સર્જન aa ની હાજરીમાં થઈ શકે છે, તેમાં પણ ખાસ કરીને તેનો રેટ ઊંચો છે તથા તેનો ઢોળાવ ભારે હોય છે. Pāhoehoeની લાક્ષણિકતા હળવા અને ઘણી વખત તેની ખરબચડી સપાટીના આધારે નક્કી કરવામાં આવી છે, જેમાં વધુને વધુ પ્રમાણમાં લાવાનો પ્રવાહ વહે છે. સામાન્ય રીતે મેફિક ફ્લો pāhoehoe પ્રકારના લાવામાંથી વહે છે, તેઓ વારંવાર ઊંચા તાપમાને ફાટે છે અથવા યોગ્ય રાસાયણિક જોડાણ તેમને ઊંચી પ્રવાહિતા પૂરી પાડે છે.
જ્વાળામુખીની ક્રિયા
thumb|right|એક [[ઊંડી ફાટ|વોલ્કેનિક ઊંડી ફાટ અને લાવા ચેનલ]] thumb|right|[[માઉન્ટ સેન્ટ હેલેન્સ 1980માં ફાટ્યા પછીનો 18 મેના રોજ]] thumb|[[શિપરોક, જ્વાળામુખીના ઉપરના ભાગથી સમય પસાર થવા સાથે થતો ઘસારો]] thumb|right|જ્વાળામુખીઓના નકશા
સક્રિય
મેગ્મેટિક વોલ્કેનોને વર્ગીકૃત કરવાનો યોગ્ય માર્ગ તેનું સમયાંતરે થતું ઇરપ્શન છે અને તેને સક્રિય જ્વાળામુખી પણ કહેવાય છે, જ્યારે જેને ફાટે ઘણો સમય થઈ ગયો હોય તેવા જ્વાળામુખીને સુષુપ્ત જ્વાળામુખી કહેવાય છે. આ ઉપરાંત જે જ્વાળામુખીને ફાટે ઐતિહાસિક સમય વીતી ગયો હોય તેને નિષ્ક્રીય જ્વાળામુખી કહેવાય છે. આમ છતાં આ લોકપ્રિય વર્ગીકરણોમાં ખાસ કરીને નિષ્ક્રીય જ્વાળામુખી વૈજ્ઞાનિકો માટે અર્થવિહીન છે. તેઓ એવા વર્ગીકરણોનો ઉપયોગ કરે છે જે ખાસ કરીને વોલ્કેનોની સંરચનામાં ઉપયોગી છે અને તેની ફાટવાની પ્રક્રિયા અને તેને આકાર આપવાની પ્રક્રિયા ઉપર સમજાવવામાં આવી છે.
જો કે સક્રિય જ્વાળામુખીની વ્યાખ્યા કેવી રીતે આપવી તે અંગે જ્વાળામુખી નિષ્ણાતોમાં સર્વાનુમત જોવા મળતો નથી. જ્વાળામુખીનો જીવનકાળ મહિનાઓથી લાખો વર્ષો સુધીનો હોઈ શકે છે, તેના લીધે કેટલીક વખત તેની સરખામણી વ્યક્તિથી નાગરિક સંસ્કૃતિના જીવનકાળ સુધી કરી શકાય છે. ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો પૃથ્વી પરના ઘણા જ્વાળામુખીઓ હજારો વર્ષો દરમિયાન ઇરપ્ટેડ ઝોન્સ બનાવ્યા છે, પરંતુ હાલમાં તે ઇરપ્શનનો સંકેત પણ દર્શાવતા નથી. આ પ્રકારના જ્વાળામુખીના લાંબા જીવનકાળને ધ્યાનમાં રાખતા તે અત્યંત સક્રિય છે. માનવીના જીવનકાળમાં જોઈએ તો તેઓ છે જ નહીં.
વૈજ્ઞાનિકોને સામાન્ય રીતે જ્વાળામુખીને સક્રિય ત્યારે ગણે છે ત્યારે તે હાલમાં ફાટવાનો હોય કે તેવા સંકેતો પ્રસારિત કરતો હોય જેની ભૂકંપીય હિલચાલ અસામાન્ય હોય કે નવા ગેસ પ્રસારણમાં મહત્વની હોય. ઘણા વૈજ્ઞાનિકો તો જ્વાળામુખીને ફાટે ઐતિહાસિક સમય થઈ ગયો હોય તો પણ તેને સક્રિય ગણે છે. તે બાબત નોંધનીય છે કે નોંધાયેલો ઇતિહાસ પ્રાંતે-પ્રાંતે અલગ-અલગ હોય છે. ભૂમધ્ય સમુદ્રમાં ત્રણ હજારથી પણ વધારે વર્ષનો ઇતિહાસ છે. જ્યારે અમેરિકા અને કેનેડામાં પેસિફિક ઉત્તરપશ્ચિમનો ઇતિહાસ 300થી પણ ઓછા વર્ષનો છે અને હવાઈ તથા ન્યૂ ઝીલેન્ડમાં તો માંડ 200 વર્ષનો છે. ધ સ્મિથસોનિયન ગ્લોબલ વોલ્કેનિઝમ પ્રોગ્રામની સક્રિય જ્વાળામુખીની વ્યાખ્યા મુજબ તે દસ હજાર વર્ષની અંદર ફાટ્યો હોવો જોઈએ.
નિષ્ક્રીય
નિષ્ક્રીય જ્વાળામુખી એ પ્રકારના જ્વાળામુખી છે જેને વૈજ્ઞાનિકો તે ફરીથી ક્યારેય નહીં ફાટે તેમ માને છે, કારણ કે જ્વાળામુખીમાં લાવાનો પુરવઠો હોતો નથી. નિષ્ક્રીય જ્વાળામુખીના ઘણા ઉદાહરણોમાં અમેરિકાના હવાઈ ટાપુઓ છે( તેની પાછળનું કારણ એ છે કે હવાઈ ટાપુઓ મોટા આઇલેન્ડની નજીકના હોટસ્પોટ  છે) અને પેરિકુટિન છે, જે મોનોજેનિટિક છે.  આ ઉપરાંત બીજા જ્વાળામુખી ખરેખર નિષ્ક્રીય છે તે ઘણી વખત નક્કી કરવું મુશ્કેલ છે. સુપર વોલ્કેનો કેલ્ડેરાને ફાટે ઘણો વર્ષો વીતી ગયા હોય છે, જેનો જીવનકાળ લાખો વર્ષોમાં મનાય છે. કેલ્ડેરા હજારો વર્ષો સુધી ફાટતા નથી અને તેને નિષ્ક્રીયના બદલે સુષુપ્ત જ્વાળામુખી માનવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો યલોસ્ટોન નેશનલ પાર્કમાં આવેલો યલોસ્ટોન કેલ્ડેરા છે, જે કમસેકમ 20 લાખ વર્ષ જૂનો છે અને લગભગ 6,40,000 વર્ષ પહેલાં ફાટ્યા પછી તે હજી સુધી ફાટ્યો નથી. જો કે તેમાં તાજેતરમાં થોડી હિલચાર જોવા મળી તી. તેમાં હાઇડ્રોથર્મલ ઇરપ્શનને દસ હજાર વર્ષથી પણ ઓછો સમય થયો છે અને તેમાથી લાવા 70,000 વર્ષ પહેલાં નીકળ્યો હતો. આ કારણે વૈજ્ઞાનિકો યલોસ્ટોન કેલ્ડેરાને સુષુપ્ત ગણતા નથી. વાસ્તવમાં કેલ્ડેરામાં સમયાંતરે ભૂકંપ થતા રહે છે. તેની જિયોથર્મલ સિસ્ટમ એકદમ સક્રિય છે (યલોસ્ટોન નેશનલ પાર્કમાં જોવા મળેલી જિયોથર્મલ એક્ટિવટીની સમગ્રતા) અને ગ્રાઉન્ડ અપલિફ્ટનો ઝડપી દર, ઘણા વૈજ્ઞાનિકો તેને સક્રિય જ્વાળામુખી ગણે છે.
સુષુપ્ત અને નિષ્ક્રીય જ્વાળામુખી વચ્ચે તફાવત પાડવો અઘરો છે, કારણ કે લેખિત ઇતિહાસ ન ધરાવતા જ્વાળામુખીને નિષ્ક્રીય ગણી લેવામાં આવે છે. જ્વાળામુખી લાંબા સમય સુધી સુષુપ્ત રહી શકે છે અને તેથી આ પ્રકારના જ્વાળામુખીને સુષુપ્ત કહેવા અઘરા પડી શકે છે, કારણ કે તે ગમે ત્યારે સક્રિય થઈ શકે છે. વિસુવિયસ ને સુષુપ્ત મનાય છે, કારણ કે તે છેલ્લે એડી 79માં ફાટ્યો હતો, જેના લીધે હર્ક્યુલિયન અને પોમ્પેઇ શહેરનો વિનાશ થયો હતો. તાજેતરમાં જ લાંબા સમયથી સુષુપ્ત રહેલા મોન્ટસેરેટ ટાપુના સોફ્રી જ્વાળામુખીને નિષ્ક્રીય માનવામાં આવે છે, તેમાં છેલ્લે 1995માં હિલચાલ થઈ હતી. આનું તાજેતરનું ઉદાહરણ અલાસ્કામાં આવેલો ફોરપીક્ડ માઉન્ટેન છે, જે સપ્ટેમ્બર 2006 પહેલાં બીસીઇના આઠ હજાર વર્ષ પહેલાં ફાટ્યો હોવાનું મનાય છે તથા તેને લાંબા સમયથી નિષ્ક્રીય જ્વાળામુખી મનાતો હતો.
જાણીતા જ્વાળામુખીઓ
''
પ્રવર્તમાન દાયકાના 16 જ્વાળામુખી (Decade Volcanoes)
વોલ્કેનોની અસરો
thumb|left|વોલ્કેનિક "ઇન્જેકશન" thumb|જ્વાળામુખી ફાટતા સૂર્યનો પ્રકાશ ઝાંખો પડી જાય છે thumb|જ્વાળામુખી ફાટતા સલ્ફર ડાયોકસાઇડનો સ્ત્રાવ થાય છે. thumb|right|સિયેરા નેગ્રા વોલ્કેનમાં સલ્ફર ડાયોકસાઇડનું સરેરાશ કોન્સન્ટ્રેશન([[ગાલાપગોસ આઇલેન્ડઝ|ગાલાપાગોસ ટાપુઓ (Galapagos Islands)) 23 ઓક્ટોબરથી પહેલી નવેમ્બર 2005 સુધી ]]
જ્વાળામુખીના ફાટવાના જુદા-જુદા પ્રકારો છે અને તેને સંલગ્ન પ્રવૃત્તિઓ છે. ફ્રેટિક ઇરપ્શન્સ (સ્ટીમ જનરેટેડ ઇરપ્શન્સ)સિલિકાના વધુને વધુ પ્રમાણ સાથે લાવાનો વિસ્ફોટ(ઉદાહરણ રહ્યોલાઇટ, નીચી સિલિકાવાળા લાવાનું અસરકારક ઇરપ્શન(ઉદાહરણ બાસાલ્ટ, પાયરોક્લાસ્ટિક ફ્લો, લહર (ખડકોના કાટમાળનો પ્રવાહ) અને કાર્બન ડાયોકસાઇડનું પ્રસારણ આ બધી પ્રવૃત્તિઓ માનવીઓ માટે નુકસાનકારક છે. ભૂકંપ, ગરમ વસંત, ફયુમરોલ , મડ પોટ્સ અને ગીઝર વારંવાર જ્વાળામુખીની ક્રિયાની સાથે થાય છે.
જુદા-જુદા પ્રકારના વોલ્કેનિક ગેસનું પ્રમાણ દરેક જ્વાળામુખીએ જુદુ-જુદુ હોય છે. પાણીની વરાળ સામાન્ય રીતે સૌથી વિપુલ પ્રમાણમાં વોલ્કેનિક ગેસમાં જોવા મળતી હોય છે અને તેમાં પાછળ કાર્બન ડાયોકસાઇડ અને સલ્ફર ડાયોકસાઇડ હોય છે. બીજા પ્રિન્સિપાલ વોલ્કેનિક ગેસીસમાં હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ, હાઇડ્રોજન ક્લોરાઇડ અને હાઇડ્રોજન ફ્લોરાઇડનો સમાવેશ થાય છે. વોલ્કેનિક એમિશન્સમાં મોટા પ્રમાણમાં નાના અને ટ્રેસ ગેસીસ જોવા મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે હાઇડ્રોજન, કાર્બન મોનોકસાઇડ, હેલોકાર્બન્સ, ઓર્ગેનિક કમ્પાઉન્ડ્સ અને વોલેટાઇલ મેટલ ક્લોરાઇડ છે.
જ્વાળામુખીના મોટાપાયા પર વિસ્ફોટ પાણીની વરાળ (H2O), કાર્બન ડાયોકસાઇડ(CO2), સલ્ફર ડાયોકસાઇડ (SO2), હાઇડ્રોજન ક્લોરાઇડ(એચસીઆઇ), હાઇડ્રોજન ફ્લોરાઇડ(એચએફ) અને રાખ(પલ્વેરાઇઝ્ડ રોક અને પ્યુમિસ સ્ટ્રેટોસ્ફિયરમાં જાય છે, જેની ઊંચાઈ પૃથ્વીની સપાટીથી 16થી 32 કિલોમીટર(10થી 20 એમઆઇ) હોય છે. સલ્ફર ડાયોકસાઇડનું સલ્ફરિક એસિડ (H2SO4)માં રૂપાંતર થતાં આ પ્રકારના પ્રસરણની જોરદાર અસર અનુભવાય છે, જે ફાઇન સલ્ફેટ એરોસોલ્સના સ્ટ્રેટોસ્ફીયરમાં ઝડપથી પ્રસરે છે. પૃથ્વીના અલ્બેડોમાં એરોસોલ વધે છે- સૂર્યના કિરણો તેમાથી પરાવર્તિત થઈ પાછા પ્રકાશમાં જતાં પૃથ્વીનું વાતાવરણ ઠંડુ થઈ જાય છે. આમ છતાં તે પૃથ્વીની ગરમીને શોષી લે છે, તેના લીધે સ્ટ્રેટોસ્ફીયર ગરમ બને છે.  ભૂતકાળમાં આ રીતે જ્વાળામુખીમાં થયેલા વિસ્ફોટોના લીદે પૃથ્વીનું તાપમાન બેથી ત્રણ વર્ષ સુધી અડધા ટકા જેટલું ઘટી ગયું હતું. હુઆયનાપુટિનામાંથી નીકળેલો સલ્ફર ડાયોકસાઇડ રશિયામાં 1601થી 1603 દરમિયાન પડેલા દુષ્કાળનું મુખ્ય કારણ ગણાય છે.  સલ્ફેટ એરોસોલ્સ જટિલ રાસાયણિક પ્રત્યાઘાતોનું તેની સપાટી પર ઝીલે છે, તેના લીધે સ્ટ્રેટોસ્ફીયરમાં ક્લોરિન અને નાઇટ્રોજનનું  રાસાયણિક બંધારણ થાય છે. તેના લીધે સ્ટ્રેટોસ્ફેરિક ક્લોરિનની સપાટી ફ્લોરોકાર્બન, પ્રદૂષણથી વધે છે. તેમાથી ક્લોરિન મોનોકસાઇડનું સર્જન થતાં (ઓઝોન O3)નો નાશ થાય છે. એરોસોલ વધીને ગંઠાઈ જતા અપર ટ્રોપોસ્ફીયરમાં તે સ્થાયી તાય છે, જ્યાં તે સફેદ વાદળની (cirrus cloud) રચના કરે છે તથા પૃથ્વીના રેડિયેશન બેલેન્સમાં સુધારો કરે છે. મોટાભાગનો હાઇડ્રોજન ક્લોરાઇડ(એચસીઆઇ) અને હાઇડ્રોજન ફ્લોરાઇડ(એચએફ) પાણીના કણોને વાદળમાંથી છૂટા પાડે છે અને તે જમીન પર એસિડ રેઇન તરીકે નીચે આવે છે. તેમાંની રાખ પણ સ્ટ્રેટોસ્ફીયરમાંથી ઝડપથી નીચે પડે છે, તેમાની મોટાભાગનીને કેટલાક અઠવાડિયાઓની અંદર દૂર થઈ જાય છે. છેવટે વિસ્ફોટક વોલ્કેનિક ઇરપ્શન્સ ગ્રીનહાઉસ કાર્બન ડાયોકસાઇડ પ્રસારિત કરે છે અને તેના પરિણામે બાયોજેમિકલ સાઇકલ્સ માટે કાર્બનનો મોટો સ્ત્રોત પૂરો પાડે છે.
હાલેમાના ઉમાઉ ફાટમાં thumb|left|200px|[[ઇન્દ્રધનુષ અને જ્વાળામુખીની રાખ સાથે સલ્ફર ડાયોકસાઇડનું પ્રસરણ]]
જ્વાળામુખીમાંથી નીકળતો ગેસ એસિડના વરસાદમાં કુદરતી પ્રદાન કરે છે. જ્વાળામુખીની ક્રિયા 130થી 230 ટેરાગ્રામ્સ (145 મિલિયનથી 255 મિલિયન શોર્ટ ટન કાર્બન ડાયોકસાઇડ દર વર્ષે પ્રસારિત કરે છે. વોલ્કેનિક ઇરપ્શનના લીધે પૃથ્વીના વાતાવરણમાં [[પાર્ટિક્યુલેટ|એરોસોલ્સ ઠલવાય છે.]] મોટાપાયા પર ઇન્જેકશનના લીધે જોવા મળતી વિઝ્યુઅલ ઇફેક્ટમાં સૂર્યાસ્ત રંગીન જોવા મળે છે અને તેનાથી વૈશ્વિક વાતાવરણ પર અસર પડતા ઠંડીમાં વધારો થાય છે. વોલ્કેનિક ઇરપ્શનના લીધે જમીનને મળતા પોષકપદાર્થોમાં વધારો થાય છે, આ પોષક પદાર્થો વોલ્કેનિક રોક્સની પ્રક્રિયા દ્વારા મળે છે. તેના લીધી ફળદ્રુપ બનેલી જમીનમાં છોડો ઉગે છે અને જુદા-જુદા પાક લઈ શકાય છે. વોલ્કેનિક ઇરપ્શનના લીધે નવા ટાપુઓ રચાય છે અને મેગ્મા ઠંડો પડવાની સાથે પાણીના સંસર્ગમાં આવતા ઘન સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
બીજા ગ્રહોના ભૃપુષ્ઠ પરના જ્વાળામુખી
શુક્રના ગ્રહ પર સપાટી 90 ટકા બાસાલ્ટની બનેલી છે, જે નિર્દેશ કરે છે કે વોલ્કેનિઝમે તેની સપાટીને આકાર આપવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. શુક્ર પર મોટાપાયા પર વૈશ્વિક રિસરફેસિંગની ઘટના 50 કરોડ વર્ષ પહેલાં સર્જાઈ હતી. વૈજ્ઞાનિકોએ તેની સપાટી પરના મોઢાની અસરોની ઘનતાને ધ્યાનમાં રાખતા આ વાત કહી છે. લાવાનો પ્રવાહ મોટાપાયે ફેલાયેલો છે અને વોલ્કેનિઝમના પૃથ્વી પર જોવા ન મળતાં સ્વરૂપો ત્યાં જોવા મળ્યા છે. વાતાવરણાં થયેલા ફેરફારો અને વીજળીના નિરીક્ષણો દ્વારા હાલમાં ચાલી રહેલા વોલ્કેનિક ઇરપ્શન્સની નોંધ કરી શકાય છે, છતાં પણ શુક્ર પર જ્વાળામુખીની ક્રિયા હાલમાં ચાલતી હોવાનો કોઈ પુરાવા મળ્યા નથી. આમ છતાં મેગેલનના રાડાર સાઉન્ડિંગ જણાવે છે કે શુક્રમાં તાજેતરમાં પ્રમાણમાં જોવા મળેલી જ્વાળામુખીની ક્રિયા માત મોન્સના વોલ્કેનો જેટલા મોટા પ્રમાણમાં છે. ઉત્તરીય પડખામાં શિખરની નજીક રાખનો પ્રવાહ મોટાપાયા પર જમા થયો છે.
મંગળ પર કેટલાક નિષ્ક્રીય જવાળામુખી છે, તેમાના ચાર તો અત્યંત વિશાળ વ્યાપ ધરાવતા શીલ્ડ વોલ્કેનો છે જે પૃથ્વી કરતાં પણ મોટા છે. તેમાં અર્સિયા મોન્સ, એઝક્રેઇસ મોન્સ, હેકેટ્સ થોલસ, ઓલમ્પસ મોન્સ અને પેવોનિસ મોન્સનો સમાવેશ થાય છે. આ જ્વાળામુખી લાખો વર્ષો સુધી નિષ્ક્રીય રહ્યા છે, પરંતુ યુરોપીયન માર્સ એકસપ્રેસ સ્પેસક્રાફ્ટે તાજેતરના ભૂતકાળમાં મંગળ પર જ્વાળામુખીની ક્રિયા થઈ હોવાના પુરાવા શોધી કાઢ્યા છે.
left|thumb|ધ [[ત્વશ્તર પેટર|વશ્ટર વોલ્કેનો ગુરુના ચંદ્ર લોની લો સપાટીએ 330 કિલોમીટર ઊંચે ફાટ્યો હતો.]]
ગુરુનો ચંદ્ર  લો સૂર્યમાળામાં ઓબ્જેક્ટની રીતે એકદમ સક્રિય છે, કારણ કે તે ગુરુના ટાઇડલ ઇન્ટરએકશનમાં આવે છે. તે જ્વાળામુખીઓથી જ ભરેલો છે, તે સલ્ફર, સલ્ફર ડાયોકસાઇડ, સિલિકેટ, ખડકોની સાથે ફાટે છે. તેના પરિણામે ચંદ્રની સપાટી સતત રિસરફેસ થતી રહે છે. તેનો લાવા સમગ્ર સૂર્યમાળામાં સૌથી ગરમ છે અને તેનું તાપમાન 1,800 કે(1500 સેલ્સિયસ)થી પણ વધારે છે. ફેબ્રુઆરી 2001માં ચંદ્ર પર સૂર્યમાળાનો સૌથી મોટો જ્વાળામુખી વિસ્ફોટ જોવા મળ્યો હતો. ગુરુનો સૌથી નાનો ગેલીલિયન ચંદ્ર યુરોપા વોલ્કેનિક સિસ્ટમમાં અત્યંત સક્રિય મનાય છે, સિવાય કે જ્વાળામુખીની ક્રિયા સમગ્રપણે પાણીમાં હોય, જે મજબૂત સપાટીની નીચી બરફમાં સ્થગિત થઈ જાય છે. આ પ્રક્રિયાને ક્રાયોવોલ્કેનિઝમ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે અને તે સૂર્યમાળાના બહારના ગ્રહોના ચંદ્ર પર અત્યંત સામાન્ય છે.
વોયેજર ટુ સ્પેસક્રાફ્ટે નેપચ્યુનના ચંદ્ર ટ્રિટોન પર 1989માં ક્રાયોવોલ્કેનોનું નિરીક્ષણ કર્યું હતું(આઇસ વોલ્કેનો) અને 2005માં કાસિની હ્યુજીન્સે શનિના ચંદ્ર એન્સેલેડસ પર થીજી ગયેલા ફુવારાના પ્રોબ ફોટોગ્રાફ લીધા હતા. આ પ્રકારનું ઇજેક્ટા પાણીથી રચાય છે તથા તેમાં લિક્વીડ નાઇટ્રોજન ધૂળ કે મિથેનના કમ્પાઉન્ડ્ઝ હોય છે. કેસિની હ્યુજીન્સે શનિના ચંદ્ર ટાઇટન પરના ક્રાયોવોલ્કેનોમાં મિથેનના થતા સ્ત્રાવનો પુરાવો આપ્યો હતો, જે વાતાવરણમાં જોવા મળતા મિથેનનો મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોત છે. હાલમાં તેવી થિયરી છે કે ક્રાયોવોલ્કેનિઝમ કુપર બેલ્ટ ઓબ્જેક્ટ(ક્વોઅર)માં જોવા મળે છે.
વ્યુત્પતિ શાસ્ત્ર
વોલ્કેનો શબ્દનું સર્જન ઇટાલીના એયોલિયન આઇલેન્ડઝમાં આવેલા વોલ્કેનિક આઇલેન્ડ વુલ્કેનો પરથી થયું હોય તેમ લાગે છે, આમ તેનું મૂળ નામ વુલ્કન છે, જેનો અર્થ રોમન દંતકથાના [[અગ્નિ|અગ્નિના દેવતા થાય છે. ]] વોલ્કેનોના અભ્યાસને વોલ્કેનોલોજી કહેવાય છે. ઘણી વખત તેનો સ્પેલિંગ વુલ્કેનોલોજી કરવામાં આવે છે. વુલ્કેનો આઇલેન્ડના રોમન નામે આપેલો શબ્દો વોલ્કેનો આજે મોટાભાગની આધુનિક યુરોપીયન ભાષામાં સ્વીકાર્ય શબ્દ બની ગયો છે.
ભૂતકાળની માન્યતા
મુન્ડુસ સટરેનિયસ દ્વારા પૃથ્વીના આંતરિક દાહનું thumb|right|કિર્ચર મોડેલ મોટાભાગના પ્રાચીન લખાણોમાં જ્વાળામુખી ફાટવોને અલૌકિક ઘટના કારણોસર થતો ગણાવાયો છે, તેને ઇશ્વરના પગલાં કે શેતાનના કૃત્ય તરીકે પણ ગણાવાયા છે. જૂની ગ્રીક દંતકથાઓમાં વોલ્કેનોઝની જબરજસ્ત તાકાતને ઇશ્વરના કૃત્યો તરીકે સમજાવવામાં આવતી હતી જ્યારે 16થી 17મી સદીમાં જર્મન ભૂગોળશાસ્ત્રી જોન્સ કેપ્લરનું માનવું હતું કે આના દ્વારા પૃથ્વીના આંસુ વહેતા હતા. માઉન્ટ એટના અને સ્ટ્રોમ્બોલીના વિસ્ફોટો નીહાળનાર તથા વિસુવિયસના મુખની મુલાકાત લઈને પૃથ્વી પરના મંતવ્યો પ્રકાશિત કરનારા જેસુઇટ એથેન્સિયસ કિર્ચરે (1602થી 1680) તેની કેન્દ્રીય આગ માટે સલ્ફર, બિટુમેન અને કોલસો સળગવા જેવા જુદા-જુદા કારણો દર્શાવ્યા હતા. પૃથ્વીના માળખું સેમીસોલિડ સ્વરૂપમાં વિકસ્યુ હોવાની આધુનિક સમજ પૂર્વે જ્વાળામુખીની વર્તણૂક અંગે જુદી-જુદી સમજૂતીઓ આપવામાં આવી હતી. દાયકાઓ પછી આવેલી જાગૃતિના લીધે કોમ્પ્રેસન અને રેડિયોએક્ટિવ સામગ્રી ગરમીના સ્ત્રોત છે, તેની જાણકારી બાદ તેના ફાળાનું મહત્વ ઘટી ગયું હતું. વોલ્કેનિક એકશનનું કારણ રાસાયણિક પ્રત્યાઘાતો અને સપાટી નજીક ઓગળેલા ખડકોનું પાતળું પડ છે.
હેરલ્ડ્રી
હેરલ્ડ્રીમાં જ્વાળામુખી ફાટવાની તૈયારીમાં
પેનોરમા
thumb|590px|center|[[ઇરઝુ જ્વાળામુખી (Irazú Volcano), કોસ્ટારિકા (Costa Rica).]] નિષ્ક્રીય બ્લેકthumb|590px|center|[[બ્લેક રોક|રોક (Black Rock)વોલ્કેનો, ફિલ્મોર ઉટાહ  (Fillmore, Utah) નજીક સિન્ડર કોન (cinder cone)]] સિએરા નેગ્રા (Sierra Negra) |thumb|590px|center|જ્વાળામુખી પર્વત, ઇસાબેલા આઇલેન્ડ (Isabela island), ગાલાપાગોસ (Galapagos), ઇક્વાડોર (Ecuador)]]
આ ઉપરાંત જુઓ
ખાસ સ્થળો
લોકો
એક્સ્ટર્નલ લિંક્સ
શ્રેણી:Volcanic landforms શ્રેણી:Geological processes શ્રેણી:Geological hazards શ્રેણી:Plate tectonics શ્રેણી:Igneous rocks શ્રેણી:કુદરતી રચના
પસવાળા (તા.ભેંસાણ)
ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર પ્રાંતના  જૂનાગઢ જિલ્લાના ભેંસાણ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. આ ગામમાં આંગણવાડી, પ્રાથમિક શાળા, પંચાયત ઘર તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સગવડો છે. ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:ભેંસાણ તાલુકો
ચેલૈયાની જગ્યા-બીલખા
ચેલૈયાની જગ્યા અથવા સાગળશા શેઠની જગ્યા ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્રમાં આવેલા બિલખા ગામમાં આવેલી છે.
કથાઓ
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ કુરુક્ષેત્રમાં અંતિમ શ્વાસ લઇ રહેલા મહારથી દાનેશ્વરી કર્ણને જ્યારે તેની અંતિમ ઇચ્છા પુછે છે, ત્યારે કર્ણ પોતાનો અંતિમ સંસ્કાર કુંવારી જ્ગ્યાએ થાય તથા આજીવન સુવર્ણનું દાન કર્યુ છે, પરંતુ અન્નદાન કર્યુ નથી તો અન્નદાન કરવા માટે એક અવસર મળે એવુ વરદાન માંગે છે, ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ વરદાન આપે છે કે ગુર્જર ભુમીમાં ગિરનારની ગોદમાં બિલખા ગામે શેઠ સગાળશાહ તરીકે અવતાર ધારણ કરી અને અન્નદાન ની ઇચ્છા પુરી કરો. આ રીતે બિલખા ગામે અવતાર ધારણ કરી અને એક ભુખ્યાને જમાડ્યા પછી જમવાનુ વ્રત રાખે છે.
અન્ય કથા
સાગળશા એ એક પ્રમાણિક વાણિયો હતો. એક વખત શિવજીએ અઘોરી સાધુનો અવતાર લઈ તેના સદ્ગુણોની કસોટી કરવાનો નિર્ણય કર્યો. તેમણે વાણિયા પાસે તેના એક માત્ર પુત્ર ચેલૈયાનું માથું ખાંડી તેને ગારામાં બોળીને ખાવા માટે આપવાની માંગણી કરી. સાગળશાએ સાધુની માંગણીનો સ્વીકાર કર્યો અને તેમનો પુત્ર પણ આ માટે તૈયાર થઈ ગયો અને પોતાના પ્રાણનું બલિદાન આપ્યું. શેઠની આ સદગુણ જોઈને ચેલૈયાનું જીવન પાછું આપ્યું અને વરદાન માંગવા કહ્યું.
અહીં બાજુમાં જ આચાર્ય નથુરામ શર્માનો આનંદાશ્રમ આવેલો છે.
ગુંદરણી (તા.મહુવા)
ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા ભાવનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા મહુવા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે નાળીળેર, ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:મહુવા તાલુકો
કિલાચંદ દેવચંદ
રાવબહાદુર કિલાચંદ દેવચંદ (૧૮૫૫-૧૯૨૯) એક ભારતીય ઉદ્યોગપતિ અને દાનવીર હતા. ૧૮૫૫માં પાટણ ખાતે તેમનો જન્મ થયો હતો અને તેઓ ૧૫ વર્ષની ઉંમરથી મુંબઈ ધંધાર્થે ગયા હતા.
જીવન
કિલાચંદનો જન્મ પાટણમાં રહેતા દેવચંદ વલ્લભદાસ અને જ્ઞાનબાઈને ત્યાં ૧૦ જૂન ૧૮૫૫ના રોજ થયો. આઠ વર્ષની ઉંમરે તેઓએ પ્રાથમિક શિક્ષણ મેળવ્યું અને નાનપણમાં પાટણમાં "સુતરાઉ કાપડ વણતી હાથસાળની દુકાને એક રૂપિયાના પગારે નોકરી" કરી. તેમનું લગ્ન કરસનબાઇ સાથે બાર વર્ષની ઉંમરે થયું.
મુંબઈ આવ્યા પછી, પ્રારંભિક રીતે તેમણે જુદી જુદી વ્યાપારી પેઢીઓમાં અલગ અલગ પ્રકારની કામગીરી બજાવી. કિલાચંદ પોતાની "કુશાગ્ર બુદ્ધિ, વ્યાપારની સૂઝ અને કુનેહ તથા સચોટ કાર્યપ્રણાલીને લીધે થોડા જ સમયમાં તે કેટલીક વ્યાપારી પેઢીઓના ભાગીદાર બન્યા અને છેવટે પોતાની માલિકીના ઔદ્યોગિક એકમો ઊભા કર્યા." શરુઆતમાં તેલીબિયાં અને કપાસના નિકાસથી તેમણે ધંધો કર્યો અને ત્યારબાદ સોનું-ચાંદીનું ખરીદ-વેચાણ તથા આગ તેમજ દરિયાઈ વીમાના ક્ષેત્રમાં પગેપસારો કર્યો. તેમણે કિલાચંદ દેવચંદ એન્ડ કું. નામે પેઢીની સ્થાપના કરી.
૧૯૨૦માં મુંબઈની એક કાપડની મિલ ખરીદી તેનું સફળ સંચાલન કર્યું હતું. ઉપરાંત ભારતના જુદા જુદા ભાગોમાં જિનીંગ અને પ્રેસિંગના કારખાનાં નાખ્યાં હતાં. અંગ્રેજોએ તેમને રાવબહાદુરની પદવીથી નવાજ્યા હતા.
તેઓ એક દાનવીર હતા. કુદરતી આફતો સમયે તેમણે પુષ્કળ સહાય આપી હતી. "કૂવા ખોદાવવા, ગરીબોને અન્નદાન, આર્થિક સહાય વગેરે રાહતકાર્યોમાં" તેમણે ખુલ્લા હાથે દાન આપ્યું છે. તેમના વડે થયેલા દાનથી કેટલાય નગરોમાં નિશાળો, દવાખાનાંઓ, ગૌશાળાઓ, પાંજરાપોળો, બહેરાં-મૂગાંની શાળાઓ ખોલવામાં આવ્યાં હતાં.
વારસો
પાટણ શહેરમાં તેમના નામનો એક ક્લોક ટાવર છે તથા હેમચંદ્રાચાર્ય ઉત્તર ગુજરાત યુનિવર્સિટી માં તેમના નામનું કારકિર્દી વિકાસ કેન્દ્ર છે. તેમના નામ પરથી પોલિટેક્નીક કોલેજ અને તેમના પત્નીના નામ પરથી ગર્લ્સ હાઇસ્કૂલ પાટણમાં આવેલી છે. ૧૯૩૯માં તેમના વારસદારોએ મહિલા શિક્ષણ માટે પાટણની પહેલવહેલી ગર્લ્સ હાઇસ્કૂલ શરૂ કરી હતી. તેમની પત્નીની સ્મૃતિમાં બહેરા-મૂંગાની શાળા પણ મહેસાણામાં ચાલે છે.
તેમના પૌત્ર તનીલ કિલાચંદે તેમનું જીવન ચરિત્ર "જીવન અને સમય : રાવ બહાદુર કિલાચંદ દેવચંદ" નામના પુસ્તકમાં આલેખ્યું છે.
સંદર્ભો
શ્રેણી:૧૯૨૯માં મૃત્યુ શ્રેણી:ગુજરાતી ઉદ્યોગપતિઓ
ઝલીયાપાડા (તા. સીંગવડ)
ઝલીયાપાડા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા દાહોદ જિલ્લાના  સીંગવડ તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. ઝલીયાપાડા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, ઘઉં, ડાંગર, મગ, અડદ, અન્ય કઠોળ તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
કુંવર સિંહ
બાબુ વીર કુંવર સિંહ (૧૭૭૭ - ૨૬ એપ્રિલ ૧૮૫૮) અથવા બાબુ કુંવર સિંહ અથવા કુંવર સિંહ એ ૧૮૫૭ની ભારતીય ક્રાંતિના એક નેતા હતા. તેઓ જગદીશપુરના પરમાર રાજપૂતોના ઉજ્જૈનિયા કુળના એક રજપૂત જમીનદાર હતા, જે હાલમાં બિહારના ભોજપુર જિલ્લામાં આવે છે. ૮૦ વર્ષની ઉંમરે, તેમણે બ્રિટીશ ઇસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીની વિરુદ્ધ સશસ્ત્ર સૈનિકોના દળનું નેતૃત્વ કર્યું. તે બિહારમાં અંગ્રેજો સામેની લડતના મુખ્ય આયોજક હતા. તેઓ વીર કુંવર સિંહ તરીકે જાણીતા છે.
પ્રારંભિક જીવન
કુંવરસિંહનો જન્મ નવેમ્બર ૧૭૭૭ માં બિહાર રાજ્યના શાહબાદ (હાલ ભોજપુર) જિલ્લાના જગદીશપુરમાં મહારાજા શાહાબઝાદા સિંહ અને મહારાણી પંચરતન દેવીને ઘેર થયો હતો. તેઓ ઉજ્જૈનીયા રાજપૂત કુળના જમીનદાર હતા. એક બ્રિટીશ ન્યાયિક અધિકારીએ કુંવરસિંહનું વર્ણન રજૂ કરતા તેમને "એક ઉંચો માણસ, આશરે છ ફૂટ ઊંચાઈ" ધરાવતો ગણાવ્યો હતો. આગળ વર્ણન કરતા તેમણે કહ્યું હતું તેઓ ચાંચ જેવું નાક અને પહોળો ચહેરો ધરાવતા હતા. તેના શોખની દ્રષ્ટિએ, બ્રિટિશ અધિકારીઓએ તેમને શિકારના અને ઘોડે સવારીના શોખીન ગણાવ્યા હતા.
ઈ.સ. ૧૮૨૬ માં તેમના પિતાના અવસાન પછી કુંવરસિંહ જગદીશપુરના તાલુકોદાર બન્યા. તેમના ભાઈઓને પણ કેટલાક ગામ વારસાગત મળ્યા હતા, જોકે તેમની ચોક્કસ ફાળવણી અંગે વિવાદ ઉભો થયો હતો. આ વિવાદનું આખરે સમાધાન થયું અને ભાઇઓ વચ્ચે સંવાદિતાપૂર્ણ સંબંધો સ્થપાયા.
તેમણે સિસોદીયા કુળના ગયા જિલ્લાના દેવ-મુંગાના રાજા ફતેહ નારાયણ સિંહ નામના શ્રીમંત જમીનદારની પુત્રી સાથે લગ્ન કર્યા.
૧૮૫૭ની ક્રાંતિમાં ભૂમિકા
thumb| કુંવરસિંહનું લઘુચિત્ર પોટ્રેટ, હાથીદાંત પર વોટર કલર, ઈ.સ. ૧૮૫૭ thumb|કુંવર સિંહ અને તેના સેવકો સિંહે બિહારમાં ૧૮૫૭ની ભારતીય ક્રાંતિનું નેતૃત્વ કર્યું હતું. જ્યારે તેમને હથિયાર ઉપાડવા માટે કહેવામાં આવ્યું ત્યારે તેઓ લગભગ એંસી વર્ષના હતા અને તેમની તબિયત લથડતી હતી. તેમના ભાઇ બાબુ અમર સિંહ અને તેમના સેનાપતિ હરે કૃષ્ણ સિંહ બંને તેમને મદદ કરતા હતા. કેટલાક દલીલ કરે છે કે કુંવરસિંહની પ્રારંભિક લશ્કરી સફળતા પાછળનું કારણ પાછળ હરે કૃષ્ણ સિંહ હતા. તેમણે અંગ્રેજો સામે સારી લડત આપી અને લગભગ એક વર્ષ સુધી બ્રિટીશ સૈન્યને હંફાવ્યું અને અંત સુધી અજેય રહ્યા. તેઓ ગેરિલા યુદ્ધની કળામાં નિષ્ણાત હતા. તેમની રણનીતિથી અંગ્રેજો મૂંઝાઈ ગયા હતા.
સિંહે ૨૫ જુલાઈએ દાનાપુર ખાતે બળવો કરી રહેલા સૈનિકોની કમાન સંભાળી હતી. બે દિવસ પછી તેમણે જિલ્લા મથક આરા પર કબજો કર્યો. મેજર વિન્સેન્ટ આયરે ૩ ઑગસ્ટે આ શહેર પર હુમલો કરી સિંહની સેનાને હરાવી અને જગદીશપુરનો નાશ કર્યો. ક્રાંતિ દરમિયાન, તેની સેનાને ગંગા નદી પાર કરવી પડી હતી ત્યારે ડગ્લાસની સેનાએ તેમની હોડીઓ પર ગોળીબાર કરવાનું શરૂ કર્યું. તેમાંની એક ગોળીએ સિંહના ડાબી કાંડામાં વાગી હતી. સિંહને લાગ્યું કે તેમનો હાથ નકામો થઈ ગયો છે અને ગોળીના કારણે ચેપ લાગવાનું વધારાનું જોખમ છે આથી તેમણે તલવાર કાઢી અને કોણી પાસે તેમનો ડાબો હાથ કાપીને ગંગાને અર્પણ કર્યો.
સિંહે પોતાનું વતન છોડ્યું અને ડિસેમ્બર ઈ.સ. ૧૮૫૭માં લખનૌ પહોંચ્યા જ્યાં તેમણે અન્ય કાંતિકારી નેતાઓ સાથે મુલાકાત કરી. માર્ચ ૧૮૫૮ માં તેણે આઝમગઢ પર કબજો કર્યો અને આ વિસ્તારને ફરી હસ્તગત કરવાના પ્રારંભિક બ્રિટિશ પ્રયત્નોને કાબૂમાં રાખ્યો. જો કે, તેમને જલ્દી જ તે સ્થળ છોડવું પડ્યું હતું. બ્રિગેડિયર ડગ્લાસનો પીછો ખાળીને તે બિહારના આરામાં પોતાના ઘર તરફ પાછા ગયા. ૨૩ એપ્રિલના દિવસે, કેપ્ટન લે ગ્રાન્ડની આગેવાની હેઠળના સૈન્ય પર સિંહે જગદીશપુર નજીક વિજય મેળવ્યો હતો. ૨૬ એપ્રિલ ૧૮૫૮ ના દિવસે તેમના ગામમાં તેમનું અવસાન થયું. ત્યાર બાદ સંઘર્ષની જવાબદારી તેના ભાઈ અમરસિંહ બીજા પર પર પડી, જેણે ભારે તકલીફો છતાં સંઘર્ષ ચાલુ રાખ્યો અને ઘણા સમય સુધી શાહાબાદ જિલ્લામાં સમાંતર સરકાર ચલાવી. ઑક્ટોબર ૧૮૫૯માં, અમર સિંહ બીજાએ નેપાળ તેરાઇમાં ક્રાંતિકારી નેતાઓ સાથે હાથ મિલાવ્યા.
મૃત્યુ
તેમણે તેમની છેલ્લી લડાઇમાં, જગદીશપુર નજીક ૨૩ એપ્રિલ ૧૮૫૮ના દિવસે લડી અને તેમાં ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના નિયંત્રણ હેઠળના સૈન્યનો સંપૂર્ણ ધ્વંસ થઈ ગયો હતો. ૨૨ અને ૨૩ એપ્રિલના રોજ ઇજાગ્રસ્ત થવા છતાં તેઓ અંગ્રેજ સૈન્ય સામે બહાદુરીથી લડ્યા અને તેમની સેનાની મદદથી તેમણે અંગ્રેજ સેનાને હાંકી કાઢી, યુનિયન જેકને જગદીશપુર કિલ્લાથી નીચે લાવ્યો અને તેમનો પોતાનો ધ્વજ ફરકાવ્યો. તે ૨૩ એપ્રિલ ૧૮૫૮ ના દિવસે તેઓ પોતાના મહેલમાં પાછા ફર્યા અને ટૂંક સમયમાં જ, ૨૬ એપ્રિલ ૧૮૫૮ ના દિવસે તેમનું અવસાન થયું.
વારસો
તેમની યાદમાં અને ભારતની સ્વતંત્રતા ચળવળમાં તેમના યોગદાનનું સન્માન કરવા માટે, ભારત સરકારે ૨૩ એપ્રિલ ૧૯૬૬ના દિવસે યાદગીરી સ્ટેમ્પ પ્રકાશિત કરી. તેમના નામ પર, બિહાર સરકારે ૧૯૯૨માં વીર કુંવરસિંહ વિશ્વવિદ્યાલય, આરાની સ્થાપના કરી.
ઈ.સ. ૧૯૭૦માં નક્સલી બળવાખોરો સામે લડવા માટે બિહારમાં રાજપૂત યુવાનોએ કુંવર સેના (કુંવરની સેના) તરીકે ઓળખાતી જમીનદારોના એક ખાનગી લશ્કરી જૂથની રચના કરી હતી. તેનું નામ કુંવર સિંહના નામ ઉપરથી રાખવામાં આવ્યું હતું.
વિજય કી વેલા (વિજયની ક્ષણ) નામનું જગદીશચંદ્ર માથુરનું એક નાટક કુંવરસિંહના જીવનના ઉત્તરાર્ધ પર આધારિત છે. સુભદ્રા કુમારી ચૌહાણની "ઝાંસી કી રાણી " કવિતામાં પણ તેમનો ઉલ્લેખ છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:ભારતીય ક્રાંતિકારી
પરમાણુ ક્રમાંક
thumb|right|પરમાણુ ક્રમાંકની સમજણ. રસાયણ શાસ્ત્ર અને ભૌતિક શાસ્ત્રમાં, પરમાણુ ક્રમાંક (અથવા પ્રોટોન ક્રમાંક) એ કોઈપણ તત્વની પરમાણુ નાભિમાં રહેલા પ્રોટોનની સંખ્યા દર્શાવે છે. આને આ હિસાબે તેને નાભિના વિદ્યુત ભારનો ક્રમાંક પણ કહી શકાય છે. કોઇપણ આવેશરહિત પરમાણુ પર ઈલેક્ટ્રોનની સંખ્યા પણ પરમાણુક્રમાંકની બરાબર હોય છે. રાસાયણિક તત્વોને એના ચઢતા પરમાણુ ક્રમાંક પ્રમાણેના ક્રમમાં વિશેષ રીતથી ગોઠવવાથી આવર્ત સારણીનું નિર્માણ થતું હોય છે. જેનાથી આ તત્વોના અનેક રાસાયણિક તેમ જ ભૌતિક ગુણ સ્વયંસ્પષ્ટ થઇ જાય છે. આને પારંપારિક રીતે અંગ્રેજી અક્ષર Z વડે દર્શાવાય છે. આ ક્રમાંક કોઈ પણ રાસાયણિક તત્વને અનન્ય રીતે બતાવે છે. વિદ્યુતભારની દ્રષ્ટિએ કોઈ પણ ભાર ન ધરાવનાર અણુઓમાં પ્રોટેઓન અને ઈલેક્ટ્રોનની સંખ્યા સમાન હોય છે.
અણુ ક્રમાંક Z ને અણુ ભાર A સમજીને થાપ ન ખાવી જોઈએ તે અન્ય વસ્તુ છે. અણુભાર એ અણુના કેંદ્રમાંના પ્રોટોન અને ન્યૂટ્રોનની સંખ્યાનો સરવાળો હોય છે. પરમાણુની નાભિમાંના ન્યૂટ્રોનની સંખ્યાને ન્યૂટ્રોન ક્રમાંક કહે છે તેને N સંજ્ઞા વડે બતાવાય છે. આમ, A = Z + N. સામાન્ય રીતે પ્રોટોન અને ન્યૂટ્રોન નું દ્રવ્યમાન સમાન હોય છે. (અને ઈલેક્ટ્રોનનું પ્રોટોન ન્યૂટ્રોનની સરખામણીએ દ્રવ્યમાન નહીવત્ હોય છે ), અને તેની દ્રવ્યમાન ખોડ ઘણી સૂક્ષ્મ હોય છે.
કોઈપણ તત્વના અણુઓને માત્ર એક અને એક જ પરમાણુ ક્રમાંક હોય છે પણ એક તત્વના અણુઓમાં ન્યૂટ્રોનની સંખ્યા ભિન્ન ભિન્ન હોઈ શકે છે. આને પરિણામે તે તત્વના પરમાણુઓના પરમાણુભાર ભિન્ન હોય છે જેને સમસ્થાનિકો કહે છે. પ્રકૃતિમાં તત્વોના અણુઓ સમસ્થાનિકોના મિશ્રણ સ્વરૂપે મળે છે. આવા સમસ્થાનિકોના અણુભારની સરાસરી કાઢીને તત્વનો અણુભાર શોધવામાં આવે છે.
આ તત્વની સંજ્ઞા Z એ જર્મન શબ્દ Atomzahl (અર્થાત્ પરમાણુ ક્રમાંક) પરથી આવેલી હોવાનું મનાય છે.
સમસ્થાનિક
કેટલાક રાસાયણિક તત્વ એવાં પણ હોય છે, જેની નાભિમાં પ્રોટૉનની સંખ્યા (અર્થાત પરમાણુ ક્રમાંક) તો સમાન હોય છે પરંતુ એની નાભિમાં ન્યુટ્રૉનની સંખ્યા અલગ-અલગ હોય છે. આ પરમાણુઓ સમસ્થાનિક (isotope) કહેવાય છે. આ તત્વોના રાસાયણિક ગુણ તો પ્રાયઃ સમાન હોય છે, પરંતુ કેટલાક ભૌતિક ગુણ ભિન્ન હોય છે.
શ્રેણી:રસાયણવિજ્ઞાન
કાનદાસ બાપુ (ભજનિક, સંત)
કાનદાસ બાપુ ગુજરાતના બોટાદ જિલ્લાના ગઢડા તાલુકાના ભંડારીયા ગામના દેવીપુજક જ્ઞાતિના એક ભજનિક અને સંત હતા. તેઓ સત્ત દેવીદાસ અને અમરમાંની પરબની જગ્યામાં દિક્ષા લઈ સંવાદાસ બાપુના શિષ્ય બન્યા હતા. તેમના આશ્રમો મુંબઈ, અમદાવાદ અને દ્વારકામાં આવેલા છે.
કાનદાસબાપુનો જન્મ હાલના બોટાદ જિલ્લાના ગઢડા તાલુકાના ગામ ભંડારીયા ગામે થયો હતો. તેમના પિતાનુ નામ છગનભાઈ અને માતા જમકુબહેન હતું. તેઓ બાળપણથી જ સાધુ-સંતો અનેો ભજનમાં રસ ધરાવતા હતા.
શ્રેણી:ગુજરાતના સંતો
સુદર્શન
સુદર્શન એ ગુજરાતી લેખક મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદી દ્વારા સંપાદિત માસિક હતું. પોતાનું સામયિક 'પ્રિયંવદા' (સ્થાપના: ઓગસ્ટ ૧૮૮૫) સપ્ટેમ્બર ૧૮૯૦માં બંધ કર્યા બાદ મણિલાલે ઓક્ટોબર ૧૮૯૦માં 'સુદર્શન' શરૂ કર્યું હતું. મણિલાલના મૃત્યુ પછી આ સામયિકનું તંત્રીપદ થોડો સમય આનંદશંકર ધ્રુવે અને એમના પછી મણિલાલના નાના ભાઈ માધવલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદીએ સંભાળ્યું હતું, અને ત્યારબાદ તે બંધ પડ્યું હતું.
ઈતિહાસ
મણિલાલે પોતાની પત્રકાર તરીકેની કારકિર્દીનો પ્રારંભ સ્ત્રીઓ માટેના સામયિક 'પ્રિયંવદા'થી કર્યો હતો, જેમાં મોટાભાગે સ્ત્રી-કેળવણી વિષયક લખાણો પ્રગટ થતાં હતાં. પરંતુ પાંચ વર્ષ બાદ એમને લાગ્યું કે જે વર્ગ માટે આ સામયિક શરૂ કરવામાં આવ્યું છે એ વર્ગ તરફથી જોઈએ એવો પ્રતિભાવ મળતો નથી. આથી સપ્ટેમ્બર ૧૮૯૦માં 'પ્રિયંવદા'નો અંતિમ અંક પ્રગટ થયા બાદ મણિલાલે સપ્ટેમ્બર ૧૮૯૦માં એ જ સામયિકનું નવું નામ 'સુદર્શન' રાખીને એનો પહેલો અંક ઑક્ટોબર ૧૮૯૦માં પ્રગટ કર્યો હતો. આમ 'પ્રિયંવદા' કે જેમાં માત્ર સ્ત્રીવર્ગને ઉદ્દેશીને લખાયેલ લખાણો પ્રગટ થતાં હતાં, એમાંથી 'સુદર્શન' શરૂ કર્યા બાદ મણિલાલે પોતાની પ્રવૃત્તિનું ક્ષેત્ર વિસ્તાર્યું હતું. सत्यं परं धीमहि — એ આ સામયિકનો ધ્યેયમંત્ર હતો.
'સુદર્શન'ના પ્રથમ અંકમાં મણિલાલે લખ્યું હતું કે:
"'પ્રિયંવદા' એ નામથી ચાલતું માસિક હવે 'સુદર્શન' એ નામથી ચાલશે. 'પ્રિયંવદા'ને પાંચ વર્ષ થયાં છે, ને એ પત્ર જ્યારે સ્થાપવામાં આવ્યું ત્યારે તેને કોઈ પણ નામ આપી તે દ્વારા અમુક પ્રકારના વિચારો બહાર પાડવા, અને તે જે વર્ગને રુચે તેમને જ માટે, પછી આ પત્ર વધારે વધારે પ્રયત્ન કરે તેમ કરવું એવો ઉદ્દેશ હતો.... પણ એકાદ વર્ષના અનુભવે એમ શીખવ્યું કે જે વર્ગ માટે એ વિષયો ધારવામાં આવ્યા છે તે વર્ગ તરફથી તેમને જોઈએ તેવું ઉત્તેજન મળતું નથી. આવા સંયોગોથી મૂળનું 'પ્રિયંવદા' એ નામ પણ નિરર્થક થઈ ગયું. પાંચ વર્ષની વય થઈ, હવે લાડનું નામ મૂકીને રીતસર નામ પાડવાનો સમય પણ આવ્યો. જેનું લાડનામ પ્રિય વદનાર હતું, તેનું સિદ્ધનામ શુભદર્શનવાળું, શુદ્ધદર્શન એટલે શુદ્ધ તત્ત્વનિર્ણય કરાવનાર, શ્રીકૃષ્ણે જેનાથી અજિતમાં અજિત એવી વ્યક્તિઓ અને મહાકાલાદિ અનન્ત પદાર્થોનો પણ પરાજય કરેલો એવા સર્વમયબ્ર્હ્મરૂપી ચક્રનું સ્મરણ કરાવનાર 'સુદર્શન' એટલે જ પાડવું એમ લાગતાવળતાની પ્રેરણા થઈ."
- મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદી, ૧૮૯૦
પ્રકાશિત સામગ્રી
બીજા અનેક કવિઓની માફક કલાપીની પ્રથમ કાવ્યકૃતિ 'ફકીરી હાલ' આ સામયિકમાં પ્રગટ થઈ હતી. મણિશંકર રત્નજી ભટ્ટ 'કાન્ત'નું બળવંતરાય ઠાકોરને ઉદ્દેશીને લખાયેલું કાવ્ય 'સખા પ્રતિ ઉક્તિ' આ સામયિકમાં પ્રગટ થયું હતું. પાછળથી 'આત્મનિમજ્જન' નામના પુસ્તકમાં સંગ્રહિત થયેલા મણિલાલના બધાં જ કાવ્યો પ્રથમ 'પ્રિયંવદા' કે 'સુદર્શન'માં પ્રકાશિત થયાં હતાં. 'શ્રીમદ્ ભગવદગીતા'નો અનુવાદ અને 'ગુલાબસિંહ' નામની નવલકથા, જે 'પ્રિયંવદા'માં હપ્તાવાર પ્રગટ પ્રગટ થતાં હતાં, એ 'સુદર્શન'માં પૂર્ણાહૂતી પામ્યા હતા.
શામળાજી
શામળાજી ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર પૂર્વ ભાગમાં આવેલા અરવલ્લી જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  ભિલોડા તાલુકામાં આવેલું એક મોટું ગામ અને પ્રાચીન યાત્રાસ્થળ છે. અહીંથી રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ નં. ૮ પસાર થાય છે. આ ઉપરાંત શામળાજી રાજ્ય ધોરી માર્ગ દ્વારા પણ આસપાસનાં મહત્વનાં સ્થળો સાથે જોડાયેલું છે.
સુદર્શન
પ્રકાશિત સામગ્રી
મણિલાલના મૃત્યું બાદ 'પ્રિયંવદા' અને 'સુદર્શન'માં પ્રગટ થયેલાં મણિલાલના લગભગ બધા જ ગદ્યલખાણો 'સુદર્શન ગદ્યાવલિ' (૧૯૦૯) શિર્ષક હેઠળ આનંદશંકર ધ્રુવ દ્વારા સંપાદિત થઈને હિંમતલાલ છોટાલાલ પંડ્યા અને પ્રાણશંકર ગૌરિશંકર જોશી નામના મણિલાલના બે પ્રશંસકો દ્વાર પ્રગટ થયાં હતાં.
શામળાજી
શામળાજી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી, પશુપાલન અને વેપારધંધાનો છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, બાજરી, કપાસ, બટાકાં, દિવેલી તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી, આઇ.ટી.આઇ., બી.એડ. કોલેજ તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
સુદર્શન
પૂરક વાચન
શ્રેણી:મણિલાલ નભુભાઈ દ્વિવેદી શ્રેણી:ગુજરાતી સામયિકો
શામળાજી
શામળાજી નજીક શ્યામલ વન આવેલ છે, જેમાં વિવિધ જાતનાં વૃક્ષો જોવા મળે છે. શામળાજી મંદિર નજીક એક કુવો છે. જેને વાવ કહે છે. શ્યામલ વન નું કામ નરેન્દ્ર મોદીના હસ્તે કરવામાં આવ્યું હતું. શ્યામલ વન એ પ્રાચીન શામળાજીના કરમાં બાઈ તળાવમાં બાંધવામાં આવ્યું છે. શામળાજીમાં નાગધરા તરીકે પ્રખ્યાત વાંઘું છે. જ્યાં કાળી ચૌદસ ના દિવસે લોકો ત્યાં સ્નાન કરવા માટે આવે છે.
અમદાવાદ યુનિર્વસિટી
અમદાવાદ યુનિવર્સિટી એ એક ખાનગી, બિન-નફાકારક યુનિવર્સિટી છે, જેની સ્થાપના અમદાવાદ એજ્યુકેશન સોસાયટી દ્વારા ૨૦૦૯માં થઈ હતી. તેમાં ચાર શાળાઓ અને ચાર કેન્દ્રો શામેલ છે જેમાં આંતરશાખાકીય શિષ્યવૃત્તિ માટેની તકો છે. અમદાવાદ યુનિવર્સિટી વિદ્યાર્થીઓને સંશોધન અને આંતરશાખાકીય શિક્ષણ પર કેન્દ્રિત ઉદાર શિક્ષણ આપે છે.
શામળાજી
શામળાજી મંદિર
શામળાજી મેશ્વો નદીના કિનારા પર આવેલું છે. શામળાજી મુખ્યત્વે વૈષ્ણવ વણિકોનું ધાર્મિક સ્થળ છે અને તે પુરાણોમાં ગદાધાર ક્ષેત્ર તરીકે પ્રખ્યાત છે. જે શામળાજીનું મુખ્ય મંદિર છે, તે ભગવાન કૃષ્ણના નામ (શામળશા શેઠ) ઉપરથી પડયું છે. આ મંદિર હિન્દુ સ્થાપત્યનો નમુનો છે. આ મંદિર ૧૦ કે ૧૧ સૈકામાં બંધાયેલુ હોવાનુ માનવામાં આવે છે. મંદિરના બાંધકામમાં પ્રાચીન ચૌલુક્ય શૈલી જોવા મળે છે. મૂળ મંદિર પાંચસોથી આઠસો વર્ષ ટકેલું અને ત્યારબાદ પંદરમી-સોળમી સદીની ઓળખ આજના મંદિરને મળે છે. અલબત્ત, ઠાકોરજીની પ્રતિમા સાતમી આઠમી સદીની ગણાય છે. ઉત્તરાભિમુખ છે. તેની જગતીનો ભાગ વિશાળ છે. મંદિરના તોરણવાળા પ્રવેશદ્વારની સામે જ ગર્ભદ્વાર અને તેની સામે જ દેવમૂર્તિની રચના કરવામાં આવેલી છે. જે લગભગ ૧૩૦ સે.મી. જેટલી ઉંચી છે. આ ચતુર્ભૂજ વિષ્ણુપ્રતિમાની સામે ગરુડમૂર્તિ આવેલી છે. મંદિર મુખ્યત્વે ત્રણ ભાગમાં વહેચાયેલું છે. ૧. સભાખંડ, ૨. અંતરાલ અને ૩. ગર્ભદ્વાર. મંદિરની દિવાલો દેવીદેવતાઓની મૂર્તિઓ, માનવી-પ્રાણીઓ તથા ફૂલવેલની આકૃતિઓના શિલ્પોથી કોતરાયેલી છે. આ શિલ્પશ્રેણીઓમાં મહાભારત અને રામાયણના પ્રસંગો ઈન્દ્ર, અજ્ઞિ, વરુણ, શિવ, ગણેશ ઉપરાંત સરસ્વતી, ઈન્દ્રાણી વગેરેની મૂર્તિઓ જોવા મળે છે. મંદિરનું શિખર ઉપર તરફ જતાં નાનું થતું જાય છે. આ શિખરને ત્રણ ઉરુશૃંગો છે જેના અગ્નિ ખૂણે ધ્વજ મૂકવામાં આવ્યો છે. મંદિરમાંથી મળી આવેલાં તાંબાના પતરા પરના બે લેખો પરથી મંદિરનો જિર્ણોદ્ધાર ૧૭૬૨માં થયાનું જાણ થાય છે. જેમાં ૧૭૬રમાં ટિંટોઈના ઠાકોરે કરાવેલ જિર્ણોધ્ધારનો ઉલ્લેખ છે. આ બન્ને શિલાલેખોમાં મંદિર દેવનું નામ ગદાધર ' લખાયેલું છે જે વિષ્ણુ, કૃષ્ણ અને શામળાજીનું મિશ્ર નામ છે.
અમદાવાદ યુનિર્વસિટી
સંદર્ભ
શ્રેણી:ગુજરાતની યુનિવર્સિટીઓ
શામળાજી
અન્ય સ્થળો
શામળાજીથી ૨ કિ.મી.ના અંતરે આવેલા દેવની મોરી તરીકે ઓળખાતા સ્થળ પરથી ક્ષત્રપકાલીન સ્તૂપ અને વિહાર મળી આવેલાં છે. આ અવશેષો આ સ્થાનને બૌદ્ધયુગનું મહત્વનું કેન્દ્ર હોવાનું સૂચવે છે.
શામળાજીનો મેળો
શામળાજીના મેળા તરીકે જાણીતો વિશાળ મેળો કારતક સુદ-૧પ ને દિવસે ભરાય છે. મેળાની શરુઆત દેવઊઠી અગિયારસથી શરુ થાય છે. આ મેળો ત્રણ અઠવાડિયાં ચાલે છે. આ મેળામાં આદિવાસીઓ મોટી સંખ્યામાં આવે છે. મેળા દરમિયાન મેશ્વો નદીમાં સ્નાન કરવાનું પણ વિશેષ મહત્વ છે. મેળાના સંદર્ભે એક લોકગીત ખૂબ જ પ્રખ્યાત છે: 'શામળાજીના મેળે રે રણઝણિયું વાગે !'
ગ્રંથસૂચિ
શ્રેણી:ભિલોડા તાલુકો શ્રેણી:યાત્રાધામ
પાટલા (તા.ભેંસાણ)
ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર પ્રાંતના  જૂનાગઢ જિલ્લાના ભેંસાણ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. આ ગામમાં આંગણવાડી, પ્રાથમિક શાળા, પંચાયત ઘર તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સગવડો છે. ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે.
ભૂષણ રામકૃષ્ણ ગવઈ
ન્યાયમૂર્તિ ભૂષણ રામકૃષ્ણ ગવઈ ભારતીય ન્યાયાધીશ અને બોમ્બે હાઈકોર્ટના વર્તમાન ન્યાયાધીશ છે. ભારતના સુપ્રીમ કોર્ટમાં ન્યાયાધીશ તરીકે નિયુક્ત થવા માટે સુપ્રીમ કોર્ટ ઑફ કોલીજિયમ દ્વારા તેમના નામની ભલામણ કરવામાં આવી હતી.
સંદર્ભ
શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ
કાસરગોડ
કાસરગોડ ભારત દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા કેરળ રાજ્યના કાસરગોડ જિલ્લામાં આવેલું એક નગર છે. કાસરગોડમાં કાસરગોડ જિલ્લાનું મુખ્યાલય છે.
દિવ્ય ભાસ્કર
દિવ્ય ભાસ્કર (Divya Bhaskar) એક ગુજરાતી વર્તમાનપત્ર છે, જેની શરૂઆત ૨૦૦૩માં થઇ હતી. દિવ્ય ભાસ્કર એ હિન્દી દૈનિક ભાસ્કરની કંપની ડીબી કોર્પ લિ. નું પ્રકાશન છે. પોતાના આગવા માર્કેટિંગથી, દિવ્ય ભાસ્કર ગુજરાતમાં શરૂઆતથી જ અગ્રણી રહ્યું છે.
આ સમાચાર પત્રની આવૃત્તિઓ ગુજરાતનાં મુખ્ય શહેરો અમદાવાદ, વડોદરા, સુરત, રાજકોટ, ભાવનગર, જૂનાગઢ થી પ્રકાશિત કરવામાં આવે છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:દૈનિક શ્રેણી:ગુજરાતી સમાચારપત્ર
અહોમ
અહોમ ઉત્તરી બર્મામાં રહેવાવાળી એક જાતિ હતી. તેઓની ભાષા, લિપી અને સંસ્કૃતિ અલગ હતા. તેઓનો ધર્મ પણ અલગ હતો. પરંતુ પાછળથી તેઓએ હિંદુ સમાજમાં અને સંસ્કૃતિમાં ભળી ગયા. તેણે ઈસ. ૧૨૨૮માં જ્યારે મુસ્લિમ શાસકોનો આક્રમકનો સમય હતો ત્યારે આસામ પર આક્રમણ કરીને તે પ્રદેશ જીતી લીધો હતો. અને ભારતના પૂર્વોત્તર ભાગમાં પઠાણ અને મુઘલ આક્રમણકારોને ઘુસવા દીધા ન હતા. એ તેમની વિશેષતા રહી છે.
રાજધાની
આસામનું લખીમપુરા, શિવસાગર, કામરુપ, નવગાવ અને દારાગ એમના રાજ્યનો વિસ્તાર હતો. શિવસાગર જિલ્લાના જોરહટ નજીકના ગઢ ગામમાં મુખ્ય રાજધાની હતી. અને તેઓએ ૬૦૦ વર્ષ (૧૨૨૮ - ૧૮૩૫) સુધી રાજ્ય કરેલું.
શાસન અને શાસક
અહોમ લોકોનો ધર્મ અલગ હતો. પરંતુ પાછળથી તેઓએ હિંદુ સમાજમાં પોતાને એકરસ કરી લીધો હતો અને હિંદુ ધર્મ સ્વીકારી લીધો હતો. સાથો સાથ આસામી ભાષા પણ અપનાવી લીધી હતી. અહોમ લોકોનું શાસન સામંતવાદી હતું અને શાસન વ્યવસ્થા ખુબજ સરસ હતી. તેની માહિતી તેની બુરંજી નામની નોંધ પરથી મળે છે. અહોમ લોકો વિશેની ઐતિહાસિક માહિતી અહોમ તથા આસામી એમ બન્ને ભાષામાંથી મળી રહે છે. આજે એમની વસ્તી ખુબજ ઓછી થઈ ગઈ છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:આસામ
કણ્ણૂર
250px|thumb|right| કણ્ણૂર રેલ્વે મથક કણ્ણૂર ભારત દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા કેરળ રાજ્યના કણ્ણૂર જિલ્લામાં આવેલું એક નગર છે. કણ્ણૂરમાં કણ્ણૂર જિલ્લાનું મુખ્યાલય છે. આ કેરળ રાજ્યના ઉત્તરી ભાગમાં આવેલું નાનું પણ ખુબ જ સુંદર અને દરિયાકાંઠે આવેલું નગર છે. શહેરી ભાગદોડથી પરેશાન થઈ ગયેલા પર્યટકોને અહીં શાંતિ પૂર્ણ વાતાવરણ ખૂબ જ ગમી જાય છે.
અહીંયાની થય્યમ નૃત્ય શૈલી વિશ્વપ્રસિદ્ધ છે. અતીતની યાદ અપાવનારી અહીંની અનેક પુરાણી ઇમારતો જેવી કે મંદિર, મસ્જિદ અને ચર્ચ પોતાની ગાથાઓ સ્વયં કહેતી હોય એવું પ્રતીત થાય છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:કેરળ
વાલાગોટા (તા. સીંગવડ)
વાલાગોટા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા દાહોદ જિલ્લાના  સીંગવડ તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. વાલાગોટા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, ઘઉં, ડાંગર, મગ, અડદ, અન્ય કઠોળ તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:સીંગવડ તાલુકો
પાટવાડ (તા.ભેંસાણ)
ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર પ્રાંતના  જૂનાગઢ જિલ્લાના ભેંસાણ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. આ ગામમાં આંગણવાડી, પ્રાથમિક શાળા, પંચાયત ઘર તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સગવડો છે. ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:ભેંસાણ તાલુકો
પીપળીયા તડકા (તા.ભેંસાણ)
ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર પ્રાંતના  જૂનાગઢ જિલ્લાના ભેંસાણ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. આ ગામમાં આંગણવાડી, પ્રાથમિક શાળા, પંચાયત ઘર તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સગવડો છે. ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:ભેંસાણ તાલુકો
કોટ્ટયમ
કોટ્ટયમ ભારત દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા કેરળ રાજ્યના કોટ્ટયમ જિલ્લામાં આવેલું એક નગર છે. કોટ્ટયમમાં કોટ્ટયમ જિલ્લાનું મુખ્યાલય છે.
શ્રેણી:કેરળ
ગજાપુરા (કાંટુ)
ગજાપુરા (કાંટુ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્યપૂર્વ ભાગમાં આવેલા મુખ્યત્વે આદિવાસીઓની વસ્તી ધરાવતા પંચમહાલ જિલ્લામાં આવેલા ઘોઘંબા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. ગજાપુરા (કાંટુ) ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, બાજરી, તુવર, ચણા તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
આ ગામમાં મુખ્યત્વે આદિવાસી લોકો વસવાટ કરે છે.
શ્રેણી:ઘોઘંબા તાલુકો
કોલ્લમ
કોલ્લમ ભારત દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા કેરળ રાજ્યના કોલ્લમ જિલ્લામાં આવેલું એક નગર છે. કોલ્લમમાં કોલ્લમ જિલ્લાનું મુખ્યાલય છે.
શ્રેણી:કેરળ શ્રેણી:૧૦ લાખથી વધુ વસ્તીવાળા ભારતના શહેરો અને નગરો
બરવાળા (તા.ભેંસાણ)
ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર પ્રાંતના  જૂનાગઢ જિલ્લાના ભેંસાણ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. આ ગામમાં આંગણવાડી, પ્રાથમિક શાળા, પંચાયત ઘર તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સગવડો છે. ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:ભેંસાણ તાલુકો
હર્ષલ પુષ્કર્ણા
thumb|હર્ષલ પુષ્કર્ણા (ડાબે) તેમનાં પિતા નગેન્દ્ર વિજય સાથે સાર્થક પ્રકાશનના ઉદ્ઘાટન વખતે, ૨૦૧૩. હર્ષલ પુષ્કર્ણા સફારી સામાયિકમાં તંત્રી અને લેખક હતા અને હર્ષલ પ્રકાશનના માલિક છે. હર્ષલ પ્રકાશન ગુજરાતી ભાષામાં જ્ઞાન-વિજ્ઞાનનાં પુસ્તકો પ્રકાશિત કરે છે. તેઓ નગેન્દ્ર વિજયના પુત્ર અને વિજયગુપ્ત મોર્યના પૌત્ર છે. તે ગુજરાતી પ્રવાસ સામાયિક જીપ્સી ટ્રાવેલરના માલિક અને પ્રકાશક છે અને ગુજરાત સમાચારમાં કટાર લખે છે.
૨૦૧૭માં તેમણે તેમના પુસ્તક આ છે સિયાચેન ના વિમોચન સાથે વિવિધ શહેરોમાં સિયાચેન જનજાગૃતિ ઝુંબેશ શરૂ કરી હતી.
કારકિર્દી
સફારી સામાયિક તેમની સ્વપ્ન સમાન પરિયોજના હતી, જે ગુજરાતના બાળકોને જ્ઞાન અને રાષ્ટ્રવાદથી પાલન-પોષણ અને શિક્ષણ આપે. તેઓ 1989માં, 14 વર્ષની ઉંમરે સફારીમાં જોડાયા અને થોડા વર્ષ ઓફિસ મદદનીશ તરીકે કામ કર્યું. તેઓ ધીરે ધીરે તેમના પિતાની માલિકીના આ સામાયિકમાં તેમની કાર્યકુશળતાના આધારે ઊંચા પદો સુધી પહોંચ્યા.
આ દરમિયાન, તેમણે શારદા મંદિર વિનય મંદિર શાળા, અમદાવાદમાંથી 1992માં શાળા શિક્ષણ પૂરું કર્યું અને પછી શ્રી સહજાનંદ આર્ટ્સ અને કોમર્સ કૉલેજ, અમદાવાદમાં 1995ની સાલમાં બેચલર ઓફ કોમર્સનું શિક્ષણ મેળવ્યું.
તેમણે વિજ્ઞાનનગરી, ગાંધીનગરના માનદ વૈજ્ઞાનિક સલાહકાર તરીકે કામ કર્યું.
તેમણે ખગોળશાસ્ત્ર, સંરક્ષણ, માહિતી તંત્રજ્ઞાન (IT), પ્રાણી સૃષ્ટિ, ઇતિહાસ, ભૂગોળ, સૈન્ય તકનીકી પર તેમના માસિક સામાયિક સફારીમાં વિગતવાર લેખો લખ્યા છે.
સફારીમાં લખવા અને સંપાદન કરવા ઉપરાંત, તેમણે તેમના પિતા નગેન્દ્ર વિજય અને દાદા વિજયગુપ્ત મૌર્ય એ લખેલા ઘણા પુસ્તકો અને સામાયિકોનું સંપાદન, ડિઝાઇન અને પ્રકાશન કર્યું છે.
કાર્યો
હર્ષલ પુષ્કર્ણા એ ગુજરાતીમાં "આ છે સિઆચેન" નામનું પુસ્તક લખ્યું છે. આ પુસ્તક વિશ્વના સૌથી ઊંચા યુદ્ધક્ષેત્ર, સિઆચેન હિમશિખરોનો વ્યૂહાત્મક રીતે અભ્યાસ કરે છે. વધુમાં, એ પ્રવાસવર્ણન-કમ-સત્યઘટના છે, જેમાં ભારતીય સૈન્યના શેરદિલ સૈનિકો નાયક છે. તેઓ સાહસ, ગંભીરતા, બહાદુરી, વફાદારી, ફરજપરસ્તી અને દેશભક્તિના જીવંત ઉદાહરણ રૂપ છે. આ પુસ્તકની અંગ્રેજી આવૃત્તિનું નામ 'This is Siachen' રાખવામાં આવ્યું છે. આ જ પુસ્તકની મરાઠી આવૃત્તિ પણ બહાર પાડવામાં આવી છે, જેનું નામ "હે આહે સિઆચેન" (Marathi: हे आहे सिआचेन) રાખવામાં આવ્યું છે. મરાઠી પુસ્તકનું વિમોચન નાસિકના કુસુમાગ્રજ પ્રતિષ્ઠાન (कुसुमाग्रज प्रतिष्ठान) ખાતે 22 ઓક્ટોબર 2017ના રોજ કરવામાં આવ્યું હતું.
હર્ષલ પુષ્કર્ણા એ ભારતના લોકોમાં સિયાચેનના હિમશિખરોના આત્યંતિક હવામાન અને ભારતીય સૈન્યના વીર જવાનોની સિયાચેનમાં ભૂમિકા વિષે જાગૃતિ ફેલાવવા "સિઆચેન જનજાગૃતિ ઝુંબેશ" નામની બિન-વાણિજ્યક પહેલ શરુ કરી છે. સિઆચેન જનજાગૃતિ ઝુંબેશની પાછળ મૂળભૂત બે વિચાર છે: (1) ભારતના લોકોમાં રાષ્ટ્રભક્તિની ભાવના જગાવવી; અને (2) યુવાનોને સૈન્યમાં જોડાઈને રાષ્ટ્રસેવા કરવાનું પ્રોત્સાહન આપવું. વધુમાં, હર્ષલ પુષ્કર્ણા શ્રોતાઓને ભારતીય સૈન્યના જવાનોને પત્ર, ગ્રીટીંગ કાર્ડ વગેરે લખવા પ્રોત્સાહન આપે છે.
સિઆચેન જનજાગૃતિ ઝુંબેશના કાર્યક્રમો બધા માટે સંપૂર્ણપણે નિઃશુલ્ક હોય છે, અને અમદાવાદ, સુરત, રાજકોટ, વડોદરા, ભરૂચ, ભુજ, અંજાર, જામનગર, કાંદિવલી (પશ્ચિમ) અને ઘાટકોપર (પશ્ચિમ), મુંબઈ, પોરબંદર, કલોલ, આણંદ, કિલ્લા પારડી (વલસાડ), નવસારી, જૂનાગઢ, મોરબી, વલસાડ, નાગપુર વગેરે જેવા શહેરોમાં થઇ ચૂક્યા છે.
ઓક્ટોબર, 2018થી તેમણે ગુજરાતી પ્રવાસ સામાયિક જીપ્સી ટ્રાવેલર શરુ કર્યું. આ માસિક સામાયિક ફરવા અને નવા સ્થળો જોવા ઇચ્છુક ગુજરાતી લોકો માટે છે.
એપ્રિલ, 2020થી તે નિયમિત રીતે ગુજરાતી સમાચારપત્ર ગુજરાત સમાચારમાં લેખો લખે છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:જીવિત લોકો શ્રેણી:લેખક
ત્રિશ્શૂર
ત્રિશ્શૂર ભારત દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા કેરળ રાજ્યના ત્રિશ્શૂર જિલ્લામાં આવેલું એક નગર છે. ત્રિશ્શૂરમાં ત્રિશ્શૂર જિલ્લાનું મુખ્યાલય છે.
ત્રંબકેશ્વર
ત્રંબકેશ્વર એ મહારાષ્ટ્ર રાજ્યના નાસિક જિલ્લાના ત્રંબક શહેરમાં આવેલું પ્રાચીન હિંદુ મંદિર છે. ત્રંબક નાસિક શહેરથી ૨૮ કિમી દૂર આવેલું છે. ત્રંબકેશ્વર શિવના ૧૨ જ્યોતિર્લિંગમાંનું એક છે.
આ મંદિર પંદરેક ફૂટ ઊંચા કિલ્લાથી રચાયેલ છે. ઉત્તરમાં આવેલ સિંહદ્વારમાંથી દાખલ થતાં જ વિશાળ પટાંગણ આવે છે. અને તેની વચ્ચે ૯૦ ફૂટ પહોળું, ૧૧૫ ફૂટ લાંબુ અને ૯૫ ફૂટ ઊંચુ અદ્ભૂત કોતરણીવાળું કાળમીંઢ પથ્થરનું ભવ્ય મંદિર આવેલ છે. આ જયોર્તિલિંગ પરંપરાગત શિવલિંગ જેવું નથી. ગર્ભગૃહની અંદર વિશાળ થાળામાં અડધો ફૂટ પહોળો અને દોઢેક ફૂટ ઊંડો ખાડો છે. જે મોટેભાગે આ જયોર્તિલિંગના પેટાળમાં વહેતી ગૌતમી નદીના પાણીથી ભરાયેલો જ રહે છે. એથી જયાંથી જળનો સ્ત્રાવ થાય છે, તે મુખને હાથથી બંધ કરી દેવામાં આવે તો તેની અંદરની દિવાલ પર થોડા ઊંડે આવેલ મોટા લીંબુ જેવડા ત્રણ લિંગો અને ચોથો ખાડો સ્પષ્ટ દેખાય છે. અહીં સ્ત્રીઓને જયોર્તિલિંગની પૂજા કરવાની મનાઈ છે.
કથા
કથાસાર પ્રમાણે, હજારો વર્ષ પહેલાં મહાન ૠષિ ગૌતમ અને તેમની પત્ની અહલ્યા આશ્રમમાં બીજા ૠષિઓ સાથે રહેતા હતા. પરંતુ એક વખત ઝઘડો થતાં બીજા ૠષિઓએ ગૌતમ ૠષિને હેરાન કરવા શ્રી ગણેશજીને રીઝવવા તપ કર્યું. ગણપતિજી પ્રસન્ન થયા ત્યારે આ આશ્રમમાંથી ગૌતમ ૠષિને કાઢી મૂકવાનું વરદાન માંગ્યુ. ત્યારે ગણેશજીએ નિર્બળ ગાયનું રૂપ ધારી ગૌતમ ૠષિ પાસે પડેલું ધાન ખાવા ગયા. જેવા ગૌતમ ૠષિએ ઘાસના પૂળાથી ગાયને અટકાવી કે તરતજ ગાય જમીન પર પડીને મૃત્યુ પામી આ સમયે અન્ય ૠષિઓ દોડી આવ્યા અને કહ્યું કે તે ગૌહત્યા કરી છે, માટે સપરિવાર અહીંથી ચાલ્યો જા ત્યારે ગૌતમ ૠષિએ ગૌહત્યાના પાપ-નિવારણનો ઉપાય પૂછતાં ૠષિઓએ જવાબ આપ્યો કે ગંગા નદી કે અહીં બોલાવીને તેમાં સ્નાન કરવું તેમજ ૧૧ વખત બ્રહ્મગિરિ પર્વતની પ્રદક્ષિણા કરીને જો પાર્થિવ શિવલિંગને એ ગંગાજળથી સ્નાન કરાવશો તો પાપશુદ્ધિ થશે આ પ્રમાણે ગૌતમ તથા અહલ્યાએ કર્યું. આથી ભગવાન શંકર પ્રસન્ન થઈને પ્રકટ થયા અને વરદાન માંગવા કહ્યું. ત્યારે ૠષિએ તેમને પાપ મુકત કરવા કહ્યુ, આ પછી મહર્ષિ ગૌતમની ભકિતપૂર્ણ યાચનાથી બ્રહ્મગિરિના પર્વત ઉપરથી ગંગાજી નીચે ઊતર્યા અને ૠષિના આશ્રમ પાસે થઈને વહેવા લાગી, જયારે તેને કિનારે ભગવાન શંકર, બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને ઈન્દ્ભ એમ ચાર શિવલિંગોના બનેલા જયોર્તિલિંગ સ્વરૂપે શિવજી અહીં સ્થિત થયા. અહીં આ ગંગા નદી ગૌતમીના નામથી પૂજાવા લાગી, એક વખત ઈન્દ્ર એ અહલ્યાના રૂપથી મોહિત થઈને તેને છેતરીને તેનો ઉપયોગ કર્યો, તેની સજારૂપે ભગવાન શંકરે જયોર્તિલિંગના સ્થાનમાંથી ઈન્દ્ભને કાઢી મૂકયા. તેથી ત્યા ખાડો રહ્યો, આમ ત્રણ લિંગનું બનેલુ આ જયોર્તિલિંગ ત્ર્યંબકેશ્વર કહેવાય છે.
નાસિક-ત્ર્યંબક અવિભાજય બની ગયેલા અંગ છે. ગોદાવરી નદીના તટે વસેલું નાસિક દક્ષિણનું બનારસ પણ કહેવાય છે. કારણ કે અહીં સંખ્યાબંધ મંદિરો છે. જોવાલાયક મંદિરોમાં સુંદરનારાયણ મંદિર, કાલારામ મંદિર, ગોરારામ મંદિર, મુકિતધામ, પંચવટી અને તપોવન મુખ્ય છે. દર બાર વર્ષે અહીં કુંભમેળો ભરાય છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:જ્યોતિર્લિંગ શ્રેણી:મહારાષ્ટ્ર
મણિપુરના જિલ્લાઓની યાદી
મણિપુર રાજ્યને કુલ ૧૬ જિલ્લાઓમાં વિભાજીત કરવામાં આવેલું છે. શરૂઆતમાં કુલ નવ જ જિલ્લા હતા, પરંતુ ૯ ડિસેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ ૭ નવા જિલ્લાઓની રચના થતા જિલાઓની કુલ સંખ્યા ૧૬ થઈ.
જિલ્લાઓ
મણિપુર રાજ્યના ૧૬ જિલ્લાઓ નીચે મુજબ છે:
મલપ્પુરમ
મલપ્પુરમ ભારત દેશના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા કેરળ રાજ્યના મલપ્પુરમ જિલ્લામાં આવેલું એક નગર છે. મલપ્પુરમમાં મલપ્પુરમ જિલ્લાનું મુખ્યાલય છે.
રાજેન્દ્ર શુક્લ
રાજેન્દ્ર અનંતરાય શુકલ ગુજરાતી કવિ છે.
જીવન
તેમનો જન્મ ૧૨ ઓક્ટોબર ૧૯૪૨ના રોજ જૂનાગઢ જિલ્લાના બાંટવા ગામે વિદ્યાબહેન અને અનંતરાય શુક્લને ત્યાં થયો હતો. માધ્યમિક શિક્ષણ તેમણે ગામમાં પૂર્ણ કર્યું અને ત્યારબાદ તેમણે અમદાવાદની એલ. ડી. આર્ટસ્ કોલેજ ખાતે ૧૯૬૫માં સંસ્કૃત અને પ્રાકૃત વિષયોમાં બી.એ. અને ૧૯૬૭માં એમ.એ.ની પદવીઓ મેળવી. ૧૯૮૨ સુધી તેમણે વિવિધ સંસ્થાઓમાં શિક્ષણ આપ્યું. તેઓ આદ્યકવિ નરસિંહ મહેતાની કવિતાઓથી પ્રભાવતિ થયા હતા.
રાજેન્દ્ર શુક્લાના પત્નિ નયના જાની ગુજરાતી કવિયત્રી છે. દાહોદમાં સંસ્કૃતનું અધ્યાપન કર્યા બાદ તેમણે સ્વૈચ્છિક રીતે નિવૃત્તિ લઇને પોતાના સંતાનોને ઘરે જ શિક્ષણ આપવાનું એક પ્રયોગ તરીકે શરૂ કર્યું. હાલમાં તેઓ અમદાવાદમાં વસે છે.
સર્જન
એમના કાવ્યસંગ્રહો કોમલ રિષભ (૧૯૭૦) અને અંતર ગંધાર (૧૯૮૧)માં ગ્રામજીવન અને નગરજીવનના સ્વાનુભવથી, મનુષ્યને પૂરા રસથી ચાહવાની વૃત્તિથી અને સાહિત્ય ઉપરાંત સંગીત, જ્યોતિષ, ઇતિહાસ, તત્વજ્ઞાનાદિ વિષયોના અધ્યયનથી કેળવાયેલી એમની કવિ તરીકેની સજ્જતા જોઈ શકાય છે. એમની કવિતામાં અદ્યતન ભાવ-વિભાવનો તેમ જ કલાન્તિ, નૈરાશ્ય અને વિચ્છિન્નતાના અનુભવનો સ્પર્શ પમાય છે. કૃતિનિર્મિતિમાં ઝીણું નકશીકામ કરવાનો કલા-કસબ, કલા-આકૃતિ અંગેની સભાનતા અને પ્રયોગશીલ વલણને લીધે એમની કવિતા તાજગીસભર છે. એમના પ્રયોગોને આપણી બધી પરંપરાઓની સમૃદ્ધ ભૂમિકા સાંપડી છે. આધુનિક જગતનો પૂરો પરિવેશ આ કવિ પાસે છે; પણ એમનું માનસ, એમનું કવિસંવિત્ નર્યું ભારતીય છે. એ જેટલું પ્રશિષ્ટ છે તેટલું જ તળપદ છે. એમણે છાંદસ-અછાંદસ કાવ્યો અને ગીતો રચ્યાં છે, પરંતુ એમની વિશેષ સિદ્ધિ ગઝલમાં છે.