હરિશ્ચંદ્ર
<!--- ભ.ગો.મં. --- ( પુરાણ ) સૂર્યવંશીય નિબંધન રાજાનો પૌત્ર અને સત્યવ્રત અથવા ત્રિશંકુ રાજાનો મોટો પુત્ર; પ્રસિદ્ધ સત્યવાદી રાજા. એની માતાનું નામ સત્યવ્રતા, ભાર્યાનું નામ ચંદ્રવતી અને પુત્રનું નામ રોહિત હતું. ત્રિશંકુ રાજાની હયાતીમાં જ એને અયોધ્યાનું રાજ્ય કરવાનો પ્રસંગ પ્રાપ્ત થયો હતો. એને સો સ્ત્રીઓ હતી, તેમાં શિબિ દેશની તારા એ જ્યેષ્ઠા હતી. હરિશ્ચંદ્ર વસિષ્ઠનો મોટો ગુરુભક્ત શિષ્ય હતો. આથી એના ઉપર વસિષ્ઠનો ઘણો પ્રેમ હતો. એક વખત ઇંદ્રસભામાં વસિષ્ઠે હરિશ્ચંદ્રના વખણ કર્યા. તે વિશ્વામિત્રથી સંખાયું નહિ. તેમણે વસિષ્ઠ સાથે શરત કરી હરિશ્ચંદ્રની પરીક્ષા કરવાનો નિશ્ચય કર્યો. એક વખત હરિશ્ચંદ્ર શિકાર કરવા ગયો. ત્યાં પશુઓમાં ત્રાસ વર્તાવતા ડુક્કરને જોઇ તેને મારવા તેની પાછળ પડ્યો. તેમાં તે ઘણો દૂર નીકળી ગયો, પણ ડુક્કર પકડાયું નહિ. તે વિશ્રાંતિ લેતો હતો ત્યાં તેણે એક બ્રાહ્મણને એક પુત્ર અને છોકરી સાથે આવતો દીઠો. તેને માર્ગ પૂછ્યો. બ્રાહ્મણે તે કોણ છે તે જાણવાથી પાસેના તીર્થ લઇ જઇ સ્નાન વગેરે કરાવ્યાં અને દક્ષિણામાં પોતાના પુત્રને એ છોકરી સાથે પરણાવી આપવાનું કહ્યું રાજાએ તે પ્રમાણે ખર્ચ કરી તે બંનેને પરણાવ્યાં અને વધુ માગવાનું કહેતાં તેણે પોતાના પુત્રને માટે હરિશ્ચંદ્રનું બધું રાજ્ય માગી લીધું. પણ બ્રાહ્મણને આપવા કાંઈ રહ્યું નહિ એટલે પછી આપીશ એમ કહ્યું બ્રાહ્મણે રાજા પાસે અઢી ભાર સોનું આપવાનો સંકલ્પ કરાવ્યો. રાજ્યમાં પાછો ગયા પછી કેટલેક દિવસે તે બ્રાહ્મણ રાજા પાસે આવ્યો અને રાજ છોડી જવા કહ્યું. રાજા સ્ત્રી પુત્ર સાથે રાજ્ય છોડી કાશી ગયો અને બ્રાહ્મણનું દેવું ચૂકવવા સ્ત્રી પુત્રને એક બ્રાહ્મણને ત્યાં વેચ્યાં અને પોતે ચાંડાલને ત્યાં વેચાયો. એ પ્રમાણે રાજા મડદાં ઉપરનાં કપડાં અને દ્રવ્ય લેવાના કામમાં રહ્યો. એક દિવસ રોહિત સમિધ લેવા ગયો હતો ત્યાં તેને સર્પ કરડ્યો તેથી તે મરણ પામ્યો. તારામતી આ જાણી ઘણી જ શોકાતુર થઈ પણ બ્રાહ્મણે તેને છેક મધ્યરાત્રિએ જવાની રજા આપી. એના ગયા પછી એ બ્રાહ્મણે એની પાછળ જઇ આ મડદાં ખાનારી રાક્ષસી છે એમ લોકોને કહી તેમની મદદથી તેને પકડી તેનાં છોકરાંનું શબ માથે મુકાવી તે ચાંડાલને ત્યાં મારી નખાવવા આવ્યો. ચંડાલે હરિશ્ચંદ્રને તેણીને મારી નાખવાનો હુકમ કર્યો. ત્યાં તેણીએ હરિશ્ચંદ્ર જેવો પતિ વસિષ્ઠ જેવા ગુરુ, રોહિત જેવો પુત્ર અને વિશ્વામિત્ર જેવા યાચક જન્મોજન્મ મળજો કહી ઘા ઝીલવા માટે ગરદન નીચી નમાવી. હરિશ્ચંદ્રે તેને ઓળખી, પણ કર્તવ્યવિમુખ ન થવા તેણે તલવાર ઉગામી. તારામતીના શબ્દો સાંભળી વિશ્વામિત્રનું હૃદય તદ્દન પીગળી ગયું ને તેમણે પ્રત્યક્ષ થઈ હરિશ્ચંદ્ર ઉગામેલી તલવારને ઘા કરે તે પહેલાં જ તેના હાથમાંથી લઇને ભોંય ઉપર નાખી દીધી. પછી રોહિતને જીવતો કરી, તારામતી, રોહિત ને હરિશ્ચંદ્રને એકઠાં કર્યાં બધાને અયોધ્યા લઇ જઇ રાજાને ફરીથી ગાદી ઉપર બેસાડ્યો, પોતે હાર્યો એમ કબૂલીને પોતાના તપનું ફળ પ્રતિજ્ઞા પ્રમાણે વસિષ્ઠને આપી, હરિશ્ચંદ્રની ક્ષમા માગી પોતાના આશ્રમે ગયા. હરિશ્ચંદ્રે ત્યાર પછી ઘણાં વર્ષ સુધી ન્યાયપૂર્વક રાજ્ય કરી રોહિતને યુવરાજ કરી, પોતે અયોધ્યામાંથી કેટલાક મનુષ્યો સાથે લઈ સ્વર્ગે ગયો. નારદની પ્રેરણાથી હરિશ્ચંદ્રે પોતાનાં સુકૃત્યોનાં વખાણ કર્યાં. આથી એને સ્વર્ગમાંથી કાઢી મૂક્યો, પણ એ નીચે પડતો હતો ત્યારે પોતાના કૃત્યનો પસ્તાવો થવાથી છેક નીચે ન પડતાં અંતરિક્ષમાં આવેલા એક નગરમાં અટકી ગયો. એ હજી પણ ત્યાં છે. એ શહેર ગાંધર્વ નગર, આકાશમાં કદી કદી દેખાય છે. પોતાની આત્મકથામાં ગાંધીજી લખે છે કે, આ જ અરસામાં કોઇ નાટક કંપની આવેલ. તેનું નાટક જોવાની મને રજા મળી. હરિશ્ચંદ્રનું આખ્યાન હતું એ નાટક જોતો હું થાકુ જ નહિ. એ ફરી ફરી જોવાનું મન થાય એમ વારંવાર જોવાનું તો કોણ જ છે ? પણ મારા મનમાં મેં એ નાટક સેંકડો વખત ભજવ્યું હશે. હરિશ્ચંદ્રના સ્વપ્નાં આવે હરિશ્ચંદ્ર જેવા સત્યવાદી બધા કાં ન થાય, એ ધૂન ચાલી. હરિશ્ચંદ્ર ઉપર પડેલી તેવી વિપત્તિઓ ભોગવવી અને સત્યનું પાલન કરવું એ જ ખરું સત્ય. નાટકમાં લખેલી તેવી જ વિપદો હરિશ્ચંદ્રને પડી હશે એમ મેં તો માની લીધેલું હરિશ્ચંદ્રનાં દુ:ખ જોઇ તેનું સ્મરણ કરી હું ખૂબ રોયો છું આજે મારી બુદ્ધિ સમજે છે કે, હરિશ્ચંદ્ર કોઇ ઐતિહાસિક વ્યક્તિ નહિ હોય છતાં મારે મન હરિશ્ચંદ્ર અને શ્રવણ આજે પણ જીવતા છે. હું આજે એ નાટકો વાંચું તો આજે પણ મને આંસુ આવે એમ માનું છું. -->