cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ગ્રીસની પૌરાણિક માન્યતાઓ
ગ્રીકવાદ અને રોમન તર્કવાદ
ગ્રીકવાદના સમય દરમિયાન અમુક ખાસ વર્ગના લોકોએ શ્રેષ્ઠ જ્ઞાનના આધારે પૌરાણિક કથા પર પ્રભુત્વ મેળવ્યું હતુ. એ જ વખતે દરમિયાન ગ્રીક પ્રાચીન કાળ નાસ્તિકતામાં ફેરવાઈ ગયો અને એ વધારે સ્પષ્ટ પણે દેખાતું હતુ. ગ્રીક પૌરાણિક કથાકાર યુહિમરસે સાચી ઐતિહાસિક ઘટનાની શોધ માટે પૌરાણિક કથા આધારિત ઘટનાઓ અને બનાવો દ્વારા પ્રણાલી સ્થાપી. જો કે, મૂળ પવિત્ર લખાણ ખોવાઈ ગયું હતુ. ત્યાર બાદ જે કોઈ દસ્તાવેજ છે તે ડિયોડરસ અને લેક્ટનસિયસ દ્વારા નોંઘાયેલું હતુ. રોમન સામ્રાજ્યવાદના સમયમાં ધર્મના પ્રમાણ્યવાદની ભાષ્ય ટીકાઓ વધારે લોકપ્રિય બની, જે મહાકાવ્યના તત્વજ્ઞાન અને તપસ્વીઓના એપિક્યુરીયન સિદ્ધાંતોને આભારી છે. સંયમી માણસોએ ભગવાનના અને વીરપુરુષના વિલક્ષણ સ્વરૂપનું વર્ણન કર્યું છે, જ્યારે યુહિમરસના અનુયાયીઓએ તેને ફક્ત ઐતિહાસિક જ ગણાવ્યા છે. એ જ સમયે સંતો અને નીયોપ્લેટોવાદમાં માનનારે પૌરાણિક કથાની પરંપરાને ચોક્કસ અર્થે પ્રોત્સાહન આપ્યું. જે ક્યારેક ગ્રીક વ્યુત્પતિ આધારિત હતી, મહાકાવ્યના સંદેશ દ્વારા લ્યૂક્રેટિયસે નાગરિકોના મનમાં રહેલા અંધશ્રદ્ધા અને વહેમના ડરને દૂર કર્યા. લિવીએ પણ પૌરાણિક કથાની પ્રણાલી દ્વારા એવો દાવો કર્યો કે માન્યતા દ્વારા કોઈ નિર્ણય પસાર કરવાનો તેનો ઈરાદો નથી. જડ ધાર્મિક માન્યતાને કારણે રોમનો માટે એક સખત પડકાર હતો એ કે એક તરફ તેમણે તે ધાર્મિક પરંપરાને ટકાવી રાખવાની હતી, તો બીજી તરફ એ જ પરંપરા અંધશ્રદ્ધાને પોષનારી હતી. પ્રાચીન વસ્તુના સંગ્રાહક એવા વેરો, કે જે ધર્મને એવી માનવીય સંસ્થા ગણતો હતો કે જેના દ્વારા સમાજમાં સારપ ટકી રહે. તે ધાર્મિક પ્રણાલીઓના આકરા અભ્યાસ માટે સમર્પિત હતો. વેરોએ તેની એન્ટીક્વિટેટ્સ રિરમ ડિવિનરમ (જે બચ્યુ નથી પરંતુ ઓગસ્ટાઇનનું ઇશ્વરનું શહેર તેનો સામાન્ય અભિગમ સૂચવે છે )માં દલીલ કરી છે કે અંધશ્રદ્ધાળુ માણસ ભગવાનથી ડરે છે જ્યારે સાચો ધાર્મિક માણસ તેના પ્રત્યે માતાપિતા જેવો આદર ભાવ ધરાવે છે.તેણે ભગવાન પ્રત્યેની ત્રણ લાક્ષણિકતાઓ દર્શાવી હતીઃ
રોમનના તાત્વિક લોકોએ શાબ્દિક અને રૂપકાત્મક એમ બંને રીતે પૌરાણિક કથાના થતાં સ્વીકારની હાંસી ઉડાવી અને એવી જાહેરાત કરી કે, પૌરાણિક કથાને તત્વજ્ઞાનમાં કોઈ સ્થાન નથી. સિસરો પણ પૌરાણિક કથાનો તિરસ્કાર કર્યો પણ વેરોએ રાજ્યધર્મ અને ધર્મ સંસ્થાનોને આદરપૂર્વક ટેકો આપ્યો. એ જાણવું અઘરુ છે કે, સામાજિક સ્તરે ધર્મવૃતિ કેટલે ઉંડે સુધી ઉતરી છે. સીસરો દ્રઢપણે જાહેર કર્યુ કે કોઈ પણ વ્યક્તિ એટલી મૂર્ખ નથી કે (નાના બાળકો, વૃદ્ધ અને સ્ત્રીઓ સહિત) જે દબાણ હેઠળ આવીને દાનવ, નરાશ્વ કે જુદા જુદા પ્રાણીઓના અસ્તિત્વને માની લે પણ, બીજી બાજુ વક્તાઓને અંધશ્રદ્ધાળુઓ અને કાચા કાનની વ્યક્તિઓ સામે વાંધો છે. દી નેચ્યુરા ડીયોરમ સીસરોની વિચારધારા અનુસાર માનવસ્વભાવનો આ જટિલ સારાંશ છે.
ભિન્ન વિચારસરણીનો સમન્વય કરવાનું વલણ
thumb|upright|રોમન ધર્મમાં ગ્રી દેવ એપોલોની પૂજ સોલ ઇનવિક્ટસ સાથે જોડવામાં આવી હતી. (ચોથી સદીના ગ્રીક મૂળની ઇમ્પિરીયલ રોમ નકલ, લૂવર મ્યૂઝિયમ)સમ્રાટ અને સામ્રાજ્યના વિશેષ રક્ષક તરીકે સોલની પૂજા ખ્રિસ્તી ધર્મના ઉદય સુધી મુખ્ય સામ્રાજ્યીક ધર્મ રહ્યો હતો. પ્રાચીન રોમનકાળમાં ઘણી ગ્રીક ભિન્ન વિચારસરણી અને કેટલાંક વિદેશી ભગવાન દ્વારા એક નવી રોમન પૌરાણિક પૌરાણિક કથાનો ઉદભવ થયો, આ ઉદભવ થવાનું કારણ એ હતુ કે રોમનોને પોતાની જ બહુ થોડી પ્રાચીન પૌરાણિક કથા વારસામાં મળેલી હતી અને બીજુ એક મોટુ કારણ એ હતુ કે, ગ્રીકની પૌરાણિક પૌરાણિક કથા પરંપરામાં રોમન ભગવાનોએ તેમના ગ્રીક સનકાલિનોની લાક્ષણિકતાઓને ગ્રહણ કરી હતી. ઝૂસ અને જ્યુપીટર એ પૌરાણિક પૌરાણિક કથાઓના અતિવ્યાપના ઉદાહરણ છે. સાથો સાથ રોમનના સહયોગથી પૂર્વના ધર્મો બે ભિન્ન વિચારસરણીના સમન્વય માટે દોરતા હતા. ઉદાહરણ તરીકે સીરીયામાં ઔર્લિયન્સની સફળ ઝુંબેશ બાદ રોમની અંદર સૂર્ય સંપ્રદાયની નવી પ્રણાલી પ્રકાશમાં આવી. એકત્રિત ધાર્મિક વિધિઓ અને સંયુક્ત કારણો સાથે એશિયાના દૈવીય મિથ્રસ ( સૂર્યનું એક નામ) અને બાલ એ બંને સૂર્ય દેવતા સાથે જોડાયેલા છે અને હેલિયોસ એક સોલ ઇનવિક્ટસમાં જોડાયેલા છે. ધર્મની અંદર હેલિયસ કે ડાયનોસિયસ રૂપે સૂર્ય દેવનો વારંવાર ઉલ્લેખ કરાતો હતો, ગ્રંથોના મૂળ શબ્દોના વિકાસ માટે પૌરાણિક પૌરાણિક કથા પર ભાગ્યે જ પ્રકાશ પાડવામાં આવતો હતો પણ તેના નામ તેની પૌરાણિક કથાઓ આપોઆપ કહેતા હતા. પૌરાણિક પૌરાણિક કથા સાહિત્યને વાસ્તવિક ધાર્મિક પ્રયાસોને વાસ્તવમાં છુટુ પાડવાના પ્રયાસ વધી ગયા હતા.
તુલનાત્મક અને મનોવિશ્લેષણાત્મક અભિગમ
19મી સદીમાં તત્વજ્ઞાનનો તુલનાત્મક વિકાસ અને 20મી સદીનું આધ્યાત્મિક લખાણનું સંશોધન એક સાથે થયું અને પૌરાણિક કથાનું વિજ્ઞાન પ્રસ્થાપિત થયું. રોમન સમયકાળથી પૌરાણિક કથાનો સમગ્ર અભ્યાસ તુલનાત્મક રહ્યો. પૌરાણિક કથા એકત્ર કર્યા બાદ તેનું વિષય વસ્તુ પ્રમાણે વર્ગીકરણ કરવાની કામગીરી વિલ્હમ મનહર્ડ, સર જેમ્સ ફ્રેઝર અને સ્ટીથ થોમ્સને નિભાવી. 1871માં એડવર્ડ બર્નટ ટેલરે પ્રિમિટીવ કલ્ચર નામે તેને પ્રકાશિત કરી, જેમાં તેણે તુલનાત્મક પદ્ધતિ ઉપયોગમાં લીધી અને ધર્મના મૂળ તથા ધર્મના વિકાસનું વર્ણન કર્યું. ટેલરે રજૂ કરેલી સંસ્કૃતિ, રિત રિવાજો અને બહોળા પ્રમાણમાં વિસ્તરેલી પૌરાણિક કથાઓએ કાર્લ જંગ અને જોસેફ કેમ્પબેલને પ્રભાવિત કર્યા. પૌરાણિક કથાના અભ્યાસ માટે મેક્સ મુલરે પૌરાણિક કથાના નવા તુલનાત્મક વિજ્ઞાનનો ઉપયોગ કર્યો હતો કે જેમાં તેણે આર્યોની કુદરત ભક્તિના પ્રાચીનકાળના અવશેષો શોધી કાઢ્યા. બ્રોનીશ્લો મલિનોવસ્કીએ પૌરાણિક કથા મુજબ સામાજિક કાર્યોને પૂર્ણ કરવા પર ભાર મુક્યો. ક્લાઉડ લેવી સ્ટ્રૌસ અને અન્ય માળખાવાદી નિષ્ણાંતોએ સામાન્ય સંબંધો અને દુનિયાની વિવિધ પૌરાણિક કથાઓની પદ્ધતિની તુલના કરી.
thumb|કાર્લ કેરની મુજબ પ્રાચીન પૌરાણિક કથાઓ "ઇશ્વર અને ઇશ્વર જેવી બાબતો, નાયકીય યુદ્ધ અને અન્ડરવર્લ્ડની મુસાફરી અંગેની વાર્તામાં આવતા તત્ત્વનું શરીર છે —માયથોલોજેમ તેમના માટે શ્રેષ્ટ ગ્રીક શબ્દ છે. વાર્તા જાણીતો શબ્દ છે પરંતુ તેનો વધુ ઉપયોગ કરાયો ન હતો.
સીગ્મન ફ્રોઈડે પ્રાગૈતિહાસિક અને મનુષ્યના તર્કવાદી વિચારોની સાથોસાથ ધરબાયેલા વિચારોને પૌરાણિક કથા રૂપે રજૂ કર્યા. સ્વપ્નવત અર્થઘટન એ ફ્રોઈડની પૌરાણિક કથાના અર્થઘટનનો પાયો હતો અને ફ્રોઈડના મુખ્ય કાર્યનો વિચાર જાણીતો બન્યો સંબોધોને અપાતા મહત્વથી. જેમાં સ્વપનમાંના જુદા તત્વનું અર્થઘટન કરવામાં આવ્યું. આ સલાહ દ્વારા એક મહત્વનો મુદ્દો શોધી શકાયો કે રચનાકારો અને મનોવિશ્લેષકો વચ્ચે ફરી સુલેહ દ્વારા ફ્રોઈડના પૌરાણિક કથાના વિચારની નજીક પહોંચી શકાય. કાર્લ જંગ દ્વારા પ્રાગઐતિહાસિક, મનોવિશ્લેષણાત્મક અભિગમને તેની ‘બેભાનપણે સંગ્રહ’ના સિદ્ધાંત દ્વારા વિસ્તાર્યો હતો અને પૌરાણિક બાબતો વારંવાર પૌરાણિક કથામાં સાંકેતિકભાષામાં સામે આવી હતી. જંગના મત મુજબ, પૌરાણિક કથાનું માળખું અને તેના તત્વો હંમેશા અભિજ્ઞ મનમાં હાજર રહેતા હતા જંગની પદ્ધતિને જોસેફ કેમ્પેબલની પદ્ધતિ સાથે સરખામણી કરીને રોબર્ટ એ. સેગલ એ નિર્ણય પર આવે છે કે, કેમ્પેબલ પૌરાણિક કથા અને પ્રાચીન બાબતોને સરળ રીતે સમજાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જો ઓડિસી ને સમજીએ તો, ઓડિસીનું જીવન શૂરવીરતા વાળુ કઈ રીતે ઉદભવ્યુ તે બતાવશે. જંગનું આનાથી વિપરિત રીતે, પ્રાચીન બાબતોને પૌરાણિક કથામાં માત્ર પહેલું પગથિયું માને છે". ગ્રીક પૌરાણિક કથાના આધુનિક અભ્યાસના પ્રણેતાઓ પૈકીના એક એવા કાર્લ કેરેનીએ પૌરાણિક કથા બાબતે, તા, ગ્રીક પૌરાણિક કથાને સમજવા જંગની પ્રાચીન બાબતો વાળી પદ્ધતિના અનુસંધાનમાં મત વ્યક્ત કર્યો છે.
મૂળ સિદ્ધાંતો
left|thumb|જ્યુપીટર એટ થેટીસ, જીન ઓગસ્ટી ડોમોનિક ઇન્ગ્રેસ દ્વારા, 1811.
ગ્રીક પૌરાણિક કથાના જુદાં જુદાં વિવિધ આધુનિક સિદ્ધાંતો છે. લેખિત સિદ્ધાંતો અનુસાર મોટાભાગની પૌરાણિક કથાઓનો ઉદભવ ધાર્મિક ગ્રંથના પઠનમાંથી થયો છે પણ આમ છતાં જે સત્ય હકીકત છે તેમાં હંમેશા જુદા પણુ થતું આવ્યું છે. ઐતિહાસિક સિદ્ધાંત પ્રમાણે પૌરાણિક કથાના દરેક પાત્ર જે તે સમયે ખરેખર જીવંત હતા અને સમય જતાં સિમાચિહનરૂપી માન્યતાઓ તેમની સાથે જોડાતી ગઈ. જેમ કે, એલીયસની કહાણી મુજબ સત્ય વાત એ હોઈ શકે કે એલીયસ એ થાઈરેનીયન સમુદ્રના કોઈ ટાપુનો શાસક હતો. રૂપકશાસ્ત્ર અનુસાર દરેક પૌરાણિક પૌરાણિક કથા રૂપાત્મક અને સંકેતાતમ્ક હતી, તો દૈહિક શાસ્ત્રમાં એ વિચારને આગળ ધપાવે છે જેમાં હવા, અગ્નિ અને પાણી જેવા ધાર્મિકતાના મૂળભૂત તત્વો રહેલા હતા, તેના કારણે જ કુદરતની અસીમ શકિત તરીકે મુખ્યરીતે ભગવાન ઓળખ કરાવવામાં આવતી. મેક્સ મુલરે આ તમામને આર્યો પાસે સમજીને ઈન્ડો યુરોપિયન ધર્મોના પ્રકારોમાંથી ‘મૂળભૂત’ ને સમજવાનો સંકલ્પ કર્યો. 1891માં તેણે દાવો કર્યો કે, ‘નેવું સદીમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ જો કોઇ શોધ થઇ હોય તો તે આપણી સન્માનીય પ્રાચીન માનવસભ્યતા હતી, જેમાં એકાત્મવાદ મુખ્ય હતો. સંસ્કૃત ડાય્સ-પીટાર= ગ્રીક ઝૂસ = લેટીન જ્યુપીટર = ઓલ્ડ નોર્સ ટીર’ બીજી તરફ, પાત્રોની સમાનતા અને કાર્યો સમાન્ય રીતે વારસાગત હતા, જોકે ખાસ કરીને યુરેનસ અને સંસ્કૃત વરુણ કે મોઈરી અને નોર્નસ વચ્ચેની તુલનામાં, ભાષાકીય તથ્યોની ખામીને કારણે તેને સાબીત કરવુ અઘરુ હતુ.
thumb|એફ્રોડાઇટ અને એડોનિસ, ઐઇસન દ્વારાઇ. સ. પૂર્વે 410, લૂવર, પેરિસ).
બીજી બાજુ જોઈએ તો પુરાતત્વવિદ્યા અને પૌરાણિક બાબતોએ એ રહસ્ય છતું કર્યુ કે, ગ્રીકના લોકો થોડા એશિયા અને પૂર્વીય દેશોના નાગરિકોથી પ્રેરાયા હતા. ઓડોનીસ ગ્રીક સમકક્ષ ઇશ્વર જણાય છે જે નજીકના પૂર્વના "મૃત્યુ પામી રહેલા દેવતા"ની પૌરાણિક કથા કરતા વધુ સ્પષ્ટ જણાય છે. અફ્રોડાઈટની આકૃતિઓ યહુદીઓની દેવીઓને મળતી દેખાઈ ત્યારે સાયબિલિ એ અન્ટોલિયન સંસ્કૃતિમાં ઉંડાણથી ઉતર્યા. અગાઉથી પવિત્ર પેઢી (કેઓસ અને તેના પુત્રો)અને એનૂમા એલિસ માંના તિમત વચ્ચે સમાનતાની શક્યતા પણ હતી. મેયર રેઈનહોલ્ડના મતે, “પૂર્વની ઈશ્વરીય કલ્પનાઓની જેમ જ, ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓમાં પણ ઉલ્લેખ છે કે, તેઓ હિંસા અને સંઘર્ષના રસ્તે તેઓ વારસાગત સત્તા મેળવતા.". ઉપરાંત, ઈન્ડો-યુરોપીયન અને પૂર્વીય મૂળની નજીક, કેટલાક નિષ્ણાતો ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓ અને ક્રીટ, માયસીન, પાયલોસ, થીબ્સ અને ઓર્કોમેનસ જેવા ગ્રીક સમાજ પરની ચર્ચાઓ પર અનુમાન લગાવતા. ક્રિટ સાથે સંકળાયેલી પૌરાણિક કથાની ઢગલાબંધ પ્રાચીન રૂપરેખાને આધારે ધર્મને લગતા ઇતિહાસકારો દેખીતી રીતે જ મંત્રમુગ્ધ કરતા (ભગવાન તરીકે આખલો, ઝીઅસ અને યુરોપા, પસેફાઈ બળદ સાથે સંકળાયેલા છે મિનોટૌર વગેરેને જન્મ આપે છે.) પ્રો. માર્ટિન પી નિલ્સન એ તારણ પર આવ્યા કે, બધી જ મહાન ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓ માઈસીન કેન્દ્રની ફરતે વીંટળાયેલી હતી અને પૂર્વાઐતિહાસિક સમયગાળાની ગાથા કહે છે. તેમ છતાં, બર્કટના મતે, ચોક્કસ સ્થળ અને સમયગાળાના ચિત્રો આ પદ્ધતિઓમાં મોટેભાગે પુષ્ટી કરી શક્યા નથી.
પાશ્ચાત્ય કલા અને સાહિત્યમાં કલા તત્વ
ખ્રિસ્તી ધર્મનો વ્યાપક સ્વીકાર પણ પૌરાણિક કથાઓની લોકપ્રિયતાને અંકુશમાં ન રાખી શક્યો. મધ્યયુગમાંથી આધુનિક યુગ તરફ થયેલી સંક્રાંતિના ગાળામાં મધ્યયુગ પૂર્વેના પ્રાચીનકાળના શ્રેષ્ઠ ગ્રીક સાહિત્યની શોધ સાથે, ઓવિડની કવિતાએ કવિઓ, નાટ્યકારો, સંગીતકારો અને કલાકારોની કલ્પના પર ભારે અસર કરનારી નીવડી. મધ્યયુગ પૂર્વેના પ્રાચીનકાળની શરૂઆતના વર્ષોમાં લિયોનાર્ડો દા વિન્ચી, મિકેલેન્ગીલો અને રાફેલ જેવા કલાકારોએ પરંપરાગત ખ્રિસ્તી થીમની સાથે સાથે ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓના નાસ્તિક વિષયો પણ વર્ણવ્યા હતા. લેટિન માધ્યમ દ્વારા અને ઓવિડના કામ દ્વારા, ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓએ મધ્યયુગ અને અને મધ્યયુગ પૂર્વેના પ્રાચીન કાળના ઈટાલીના કવિઓ જેવા કે પેટ્રાર્ક, બોકાસિઓ અને દાંતેને પ્રભાવિત કર્યા.
ઉત્તરી યુરોપમાં ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓ દ્રશ્ય રજૂઆત જેવો જબરદસ્ત પ્રભાવ ક્યારેય ન પાડી શકી, પણ સાહિત્ય પર તેની અસર સ્પષ્ટ દેખાતી હતી. ચોસર અને જોહન મિલ્ટનથી માંડી શેક્સપિયર અને રોબર્ટ બ્રિજ સુધીના વીસમી સદીના અંગ્રેજી સાહિત્યકારોની કલ્પનામાં પણ ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓએ ઉત્સાહ પૂરો પાડ્યો. ફ્રાંસના રેસિન અને જર્મનીના ગોએથે ગ્રીક નાટકોને જીવંત કર્યા, અને પ્રાચીન કથાઓ પર પુન: કામગીરી શરૂ કરી. 18મી સદીના ઉદભવ દરમિયાન સમગ્ર યુરોપમાં ગ્રીક પ્રાચીન પૌરાણિક કથાના વિરોધમાં પ્રતિભાવ ફેલાયો હતો તેમ છતાં હેન્ડેલ અને મોઝાર્ટની ઓપેરા માટે ઘણી લિબ્રેટી લખનાર નાટ્યકારો માટે મહત્ત્વની પ્રેરણા આપવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. 18મી સદીના અંત સુધીમાં ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓ સહિતની તમામ ગ્રીક વસ્તુઓમાં રોમાન્સવાદનો જુવાળ શરૂ થયો હતો. બ્રિટનમાં ગ્રીક કરુણાંતિકાઓના નવા ભાષાંતરે અને હોમરે સમકાલિન કવિઓ ( જેવા કે, આલ્ફર્ડ લોર્ડ ટેનીસન, કિટસ, બાયરન અને શેલી ) અને ચિત્રકારો ( જેવા કે, લોર્ડ લિંગ્ટન અને લોરેન્સ અલ્મા-ટેડેમા)ને પ્રેરણા પુરી પાડી. ક્રિસ્ટોફર ગલ્ક, રીચાર્ડ સ્ટ્રોસ, જેકસ ઓફનબેચ અને ઘણા અન્ય સંગીતકારોએ ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓને સંગીતમાં પણ ઢાળી. 19મી સદીના અમેરિકન લેખકો, જેવા કે, થોમસ બલ્ફિન્ચ અને નથોનિયલ હોર્થ્રને અંગ્રેજી અને અમેરિકન સાહિત્યના પાયાની સમજ માટે પ્રાચીન પૌરાણિક કથાઓને આવશ્યક ગણાવી. તાજેતરના સમયમાં ફ્રાન્સના નાટ્યકાર જેન એનોઈલ, જેન કોટિવ અને જેન ગિરોડોક્સ, અમેરિકાના યુજીન ઓનેલ અને બ્રિટનના ટી.એસ. ઈલિયોટ અને નવલકથાકાર જેમ્સ જોસ અને એન્ડ્રુ ગિડ એ પ્રાચીન રચનાઓને આધુનિક રૂપ આપી રહ્યા છે.
બાહ્ય લિંક્સ
શ્રેણી:ગ્રીક પૌરાણિક કથાઓ
અખડોલ (તા. નડીઆદ)
અખડોલ (તા. નડીઆદ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા ખેડા જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા નડીઆદ તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. અખડોલ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, બાજરી, કપાસ, દિવેલી, તમાકુ, બટાટા, શક્કરીયાં તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:નડીઆદ તાલુકો
લીલાપુર (તા. લખતર)
લીલાપુર (તા. લખતર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા લખતર તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. લીલાપુર ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
અહી અજા ધના સુરધન દેવ ના માથા અને ધડ જયા પડેલ તે પાળીયા વરવાડીયા દવે કુટુંબ પૂજે છે. જ્યાં લીલાપુર ગામના સહુ કોઈ જય સુરધન દાદા કહીને નમન કરે છે.
નાની તંબાડી (તા. વાપી)
નાની તંબાડી ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા વલસાડ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા વાપી તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. નાની તંબાડી ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, આંગણવાડી, દૂધની ડેરી, પંચાયતઘર જેવી સગવડો ઉપલબ્ધ થયેલ છે. આ ગામમાં ખેતી, ખેતમજૂરી અને પશુપાલન મુખ્ય વ્યવસાય છે. શેરડી, ડાંગર, કેરી, ચીકુ અને શાકભાજી આ ગામનાં ખેત-ઉત્પાદનો છે.
આ ગામથી નજીકનું હવાઇમથક દક્ષિણ દિશામાં મુંબઇ તેમ જ ઉત્તર દિશામાં સુરત ખાતે આવેલું છે.
શ્રેણી:વાપી તાલુકો
જેતલપુર (તા. દસ્ક્રોઇ)
જેતલપુર ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા અમદાવાદ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા દસ્ક્રોઇ તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. જેતલપુર ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, બાજરી, કપાસ, દિવેલી, ડાંગર તેમજ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
નામ
જેતલપુરમાં હાલમાં સ્વામિનારાયણ મંદિર છે, ત્યાંથી અડીને દક્ષિણ દિશામાં રબારીઓનો નેસ છે. ત્યાંની સૈકા પહેલા જેતા નામની રબારણના ઉપરથી જેતલપુર ગામનું નામ પડેલું છે.
ધાર્મિક સ્થળો
અહીં સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયનું મંદિર, ગુરુકુળ તેમજ સંસ્કૃત વિદ્યાલય આવેલા છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:દસ્ક્રોઇ તાલુકો
સરદારપુરા (તા. સાવલી)
સરદારપુરા (તા. સાવલી) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા વડોદરા જિલ્લામાં આવેલા સાવલી તાલુકામાં આવેલું એક મહ્ત્વનું ગામ છે. સરદારપુરા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, બાજરી, તુવર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત કેટલાક લોકો પિયતની સગવડ મેળવી શેરડી, કેળાં, ડાંગર વગેરેની ખેતી પણ કરે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શીયાવાડા (તા. ધોળકા)
શિયાવાડા (તા. ધોળકા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા  અમદાવાદ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  ધોળકા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. શિયાવાડા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, બાજરી, કપાસ, દિવેલી તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:ધોળકા તાલુકો
મલીકા (તા. લખતર)
મલીકા (તા. લખતર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા લખતર તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. મલીકા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
આ ગામની પૂર્વ દિશામાં નળ સરોવરની જેમ થોડું પાણી ભરાઇ રહે છે અને ત્યાં વિવિધ પક્ષીઓ જોવા મળે છે. આ સ્થળને સ્થાનિક લોકો તોરણિયા કહે છે.
શ્રેણી:લખતર તાલુકો
વાલૈયા (તા. મોરવા)
વાલૈયા (તા. મોરવા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્યપૂર્વ ભાગમાં આવેલા મુખ્યત્વે  આદિવાસીઓની વસ્તી ધરાવતા પંચમહાલ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૭ (સાત) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  મોરવા (હડફ) તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. વાલૈયા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, તુવર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
આ ગામમાં મુખ્યત્વે આદિવાસી લોકો વસવાટ કરે છે.
શ્રેણી:મોરવા (હડફ) તાલુકો
અણદુ (તા.ડેડીયાપાડા)
અણદુ (તા.ડેડીયાપાડા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ પૂર્વ ભાગમાં આવેલા નર્મદા જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૫ (પાંચ) તાલુકાઓ પૈકીના એક અને મહારાષ્ટ્ર રાજ્યને અડીને આવેલા એવા ડેડીયાપાડા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે આદિવાસી લોકોની વસ્તી રહે છે. અણદુ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, આંગણવાડી અને દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય છે. આ ગામ ડુંગરાળ તેમ જ જંગલ વિસ્તારમાં આવેલું છે. ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ઉપરાંત અહીંના લોકો જંગલમાંથી મહુડાનાં ફુલ તેમ જ બી, ખાખરાનાં પાન, ટીમરુનાં પાન, સાગનાં બી, કરંજના બી જેવી ગૌણ વનપેદાશો (જંગલમાંથી પ્રાપ્ત થતી ઈમારતી લાકડા સિવાયની ખોરાક તરીકે વાપરી શકાય તેવી તેમ જ વેચાણ કરી પૈસા મેળવી શકાય તેવી વસ્તુઓ) એકઠી કરી તેને વેચીને પણ પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે.
શ્રેણી:ડેડીયાપાડા તાલુકો
ખાંભલાવ
ખાંભલાવ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા નવસારી જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા જલાલપોર તાલુકાનું ગામ છે. ખાંભલાવ ગામમાં ખાસ કરીને કોળી પટેલો વસે છે. ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, આંગણવાડી, પંચાયતઘર, દૂધની ડેરી વગેરે સવલતો પ્રાપ્ય છે. ગામના લોકો વ્યવસાયમાં મુખ્યત્વે ખેતી, માછીમારી, ખેતમજૂરી, પશુપાલન જેવાં કાર્યો કરે છે.
શ્રેણી:જલાલપોર તાલુકો
ગરડી (તા.શિનોર)
ગરડી (તા.શિનોર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા વડોદરા જિલ્લામાં આવેલા શિનોર તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. ગરડી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે કપાસ, તુવર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત કેટલાક લોકો પિયતની સગવડ મેળવી શેરડી, કેળાં, ડાંગર વગેરેની ખેતી પણ કરે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:શિનોર તાલુકો
નીમખલ (તા. પારડી)
આ ગામથી નજીકનું હવાઇમથક દક્ષિણ દિશામાં મુંબઇ તેમ જ ઉત્તર દિશામાં સુરત ખાતે આવેલું છે.
શ્રેણી:વલસાડ જિલ્લો શ્રેણી:પારડી તાલુકો
ગટરવ્યવસ્થા
ગટરનો ઉદ્દભવ
રહેણાક, સંસ્થાગત, અને વ્યાપારી તેમજ ઔદ્યોગિક સંસ્થાઓ દ્વારા ગટરની રચના કરવામાં આવે છે અને તેમાં ટોઇલેટ, સ્થાનઘર, ફુવારાઓ, રસોઇઘર, સિંક અને મળમૂત્ર દ્વારા નીકળતા ઘરેલૂ ગંદા પાણીને સમાવવામાં આવે છે. કેટલાક ક્ષેત્રોમાં ગટરમાં ઉદ્યોગ અને વેપારથી નીકળતો ગંદો તરળ પદાર્થ પણ સમાવિષ્ટ હોય છે. રાખોડીપાણી અને કાળાપાણીને સ્વરૂપે ઘરેલૂ કચરાને અલગ કરી નિકાસ કરવો તે આજના વિકસિત વિશ્વ માટે સામાન્ય થઇ રહ્યું છે, અને રાખોડી પાણીનો છોડને પાણી પાવા કે ટોયલેટમાં ફ્લશ કરવા માટે ફરીથી ઉપયોગ કરવા માટે પણ પરવાનગી આપવામાં આવી છે. મોટાભાગની ગટરમાં કેટલાક સપાટીના પાણી જે છત કે હાર્ડ સ્ટેન્ડીંગ વિસ્તારો તેમજ સ્ટ્રોમવોટરથી ઉભરાઇને આવેલા પાણીનો પણ સમાવેશ કરે છે.
તેવી ગટર પ્રણાલીઓ જે તોફાની પાણીના પાણીને સમાવવા માટે પણ સક્ષમ હોય છે તેને સંયુક્ત પ્રણાલી કે સંયુક્ત ગટરો કહેવાય છે. મોસમ પર આધારીત આવા વ્યવસ્થાઓને ભાગ્યેજ અપનાવવામાં આવે છે કારણકે તેની જટિલતા આવા પ્લાન્ટની કાર્યક્ષમતાને ઓછી કરી દે છે. પ્રવાહની વિવિધતા પણ ધણીવાર જરૂરીયાત કરતા વધારે હોવાથી, અને બીજી રીતો કરતા આ વધુ ખર્ચાળ વ્યવસ્થા હોવાને કારણે તેને ઓછી પસંદ કરવામાં આવે છે. વધુમાં જ્યારે ભારે તોફાન આવે છે ત્યારે આ વ્યવસ્થા પાણીનો પ્રવાહ વધી જવાથી ઉભરાઇ જાય છે. આધુનિક મળમૂત્ર લઇ જતી ગટરોને તે રીતે વિકસાવવામાં આવી છે કે તેમાં વરસાદી પાણી માટે અલગથી તોફાન ગટર વ્યવસ્થા હોય.
પ્રક્રિયાનું નિરીક્ષણ
ગટરવ્યવસ્થાની જ્યાં રચના થાય છે તેની આસપાસમાં જ તેના પર પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે (સેપ્ટિક ટાંકી, જૈવ ફિલ્ટરો, કે એરોબિક પ્રક્રિયા પદ્ધતિઓ), કે આ નળીઓના એક નેટવર્ક અને પમ્પ સ્ટેશનોના દ્વારા સંગ્રહ કરીને નગરપાલિકાના પ્રક્રિયા પ્લાન્ટમાં લાવવામાં આવે છે (ગટરવ્યવસ્થા અને પાઇપો અને માળખું જુઓ). ગટરવ્યવસ્થાનો સંગ્રહ અને પ્રક્રિયાએ ખાસ કરીને સ્થાનીક, રાજકીય અને સમવયી કાયદાઓ અને માનકો પર આધાર રાખે છે. મોટેભાગે ગંદાપાણીના ઔદ્યોગિક સ્ત્રોત માટે ખાસ પ્રક્રિયા પદ્ધતિઓની જરૂર હોય છે (જુઓ ઔદ્યોગિક ગંદાપાણીની પ્રક્રિયા)
પ્રણાલીગત ગટરવ્યવસ્થા પ્રક્રિયામાં ત્રણ તબક્કાઓ હોઇ શકે, જેને પ્રાથમિક, દ્વિતીય અને તૃતીય પ્રક્રિયા કહેવાય છે.
<br style="clear:both">
પૂર્વ-પ્રક્રિયા
પૂર્વ પ્રક્રિયામાં પ્રાથમિક પ્રક્રિયાના પમ્પ કે સ્કીમર્સને નુક્શાન પહોંચાડતી સામગ્રી (જેમ કે કચરો, ઝાડના ડાળખાં, પત્તાઓ વગેરે)ને નીકાળવામાં આવી છે, જેને ગંદાપાણીમાંથી સહેલાઇથી એકત્રિત કરી શકાય છે.
સ્ક્રિનિંગ
ગટર પ્રવાહમાં વહેતા તમામ મોટા પદાર્થોને નીકાળવા માટે આ પાણીને ગાળવામાં આવે છે. સામાન્યરીતે, મોટી જનસંખ્યા માટે સેવા આપતા આધુનિક પ્લાન્ટમાં એક સ્વયંચાલિત યંત્રિક અવરોધક ચાળણીની મદદથી કરવામાં આવે છે, જ્યારે અપેક્ષાકૃત નાના કે ઓછા આધુનિક પ્લાન્ટમાં એક હાથથી ચાલતી ચાળણીના ઉપયોગ કરી શકાય છે. એક યાંત્રિક અવરોધક ચાળણીની એકત્રણ ક્રિયા મોટેભાગે અવરોધક ચાળણી પર જમાવ અનેકે પ્રવાહ દરને મુજબ લાક્ષણિક ગતિના આધાર પર થાય છે. નક્કર પદાર્થોને એકત્રિત કરીને અને પાછળથી તેને જમીનમાં જગ્યા ભરવા કે બાળી નાખવા માટે કરવામાં આવે છે. નક્કર પદાર્થોના નિકાલની પ્રક્રિયામાં અલગ અલગ આકારની અવરોધક ચાળણી કે જાળીનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. જો કુલ ઘન કચરાને પૂર્ણ રીતે નીકાળવામાં ન આવે તો તે નળીઓમાં ભરાઇ જાય છે અને પ્રક્રિયા પ્લાન્ટના ભાગોમાં ફરવા લાગે છે જેથી આ પ્રક્રિયાને નુકશાન પહોંચે છે અને તે બિનકાર્યક્ષમ થઇ જાય છે.
કાંકરા નીકાળવા
પૂર્વ-પ્રક્રિયામાં રેતી કે કાંકરાની નહેર કે ચેમ્બર પણ હોઇ શકે છે, જ્યાં રેતી, કાંકરા અને પથ્થરોને જમા થવા માટે અંદર આવતા ગંદાપાણીની ઝડપનો મેળ બેસાડવામાં આવે છે. આ કણોને એટલા માટે નીકાળવામાં આવે છે કારણ કે તે નળીઓ અને અન્ય સાધનોને નુકશાન પહોંચાડે છે નાની સ્વચ્છ ગટર વ્યવસ્થાઓ માટે, કાંકરાની ચેમ્બર જરૂરી ના પણ હોઇ શકે, પણ મોટા પ્લાન્ટોમાં કાંકરાને નીકાળવા ઇચ્છનીય છે.
ચરબી અને ગ્રીસનો નિકાલ
કેટલાક મોટા પ્લાન્ટોમાં એક નાની ટાંકીમાં આવેલા સ્ક્રીમર દ્વારા સપાટી પર તરતી ચરબી અને ગ્રીસને નીકાળવામાં આવે છે. ટાંકીની નીચે આવેલા હવાના ધમણો ફીણ તરીકે ભેગી થયેલી ચરબીના નિકાલમાં ઉપયોગી થઇ શકે છે. જોકે મોટાભાગના પ્લાન્ટમાં, પ્રાથમિક જમાવ ટાંકીમાં યાંત્રિક સપાટીના સ્ક્રીમરોનો ઉપયોગ કરી ચરબી અને ગ્રીસને નીકાળવામાં આવે છે.
પ્રાથમિક પ્રક્રિયા
પ્રાથમિક ગાળના તબક્કામાં, મોટી ટાંકીઓમાં થઇને ગટરનો પ્રવાહ વહે છે, જેને સામાન્ય રીતે પ્રાથમિક સ્વચ્છ કરવું કે પ્રાથમિક ગાળ ટાંકીઓ કહેવાય છે. આ ટાંકીઓનો ઉપયોગ કાદવને નીચે જમા કરવા માટે થાય છે જ્યાં ગ્રીસ અને અન્ય તેલો સપાટી રહે છે અને સ્ક્રીમ દ્વારા તે બહાર નીકળી જાય છે. પ્રાથમિક જમા કરતી ટાંકીઓમાં મોટેભાગે યાંત્રિક રીતે ચાલતા સ્વયંસંચાલિત સ્ક્રેપર હોય છે જે એકત્રિત થયેલા કાદવને અવિરતપણે ટાંકીના નીચે આવેલા એક હોપરની તરફ લઇ જાય છે જ્યાંથી આ કાદવ અન્ય પ્રક્રિયાઓ માટે જાય છે. સોપોનીફીકેશન માટે કેટલીકવાર વહેતા પદાર્થોમાંથી ગ્રીસ અને તેલને નિકાળી લેવામાં આવે છે. આ ટાંકીઓનો વિસ્તારની રચના તે રીતે કરવી જોઇએ કે તે વહેતા પદાર્થો અને કાદવને વધુને વધુ માત્રામાં દૂર કરવામાં મદદરૂપ થાય. એક લાક્ષણિક ગાળની ટાંકી, ગટરના પાણીમાંથી 60 થી 65 ટકા સ્થગિત ઘન પદાર્થો અને બાયોકેમિકલ ઓક્સિજન ડિમાન્ડ (બીઓડી(BOD))માંથી 30 થી 35 ટકા કાદવનો નિકાલ કરી શકે છે.
દ્વિતીય પ્રક્રિયા
દ્વિતીય પ્રક્રિયા ની રચના, માનવ કચરો, ખોરાક કચરો, સાબુ અને ડિટજન્ટથી ઉત્પન્ન થતા ગંદાપાણીની અંદર રહેલી જૈવિક માત્રાને મોટા પાયે ઓછું કરવા માટે કરાઇ છે. મોટાભાગના નગરપાલિકાના પ્લાન્ટ એરોબિક બાયોલોજીક પ્રક્રિયાઓનો ઉપયોગ જમા થયેલા કચરાના પ્રવાહી પર પ્રક્રિયા કરવા માટે કરે છે. બાયોટાને જીવવા માટે ઓક્સિજન અને ખોરાકની જરૂર પડે છે. જીવાણુ અને પ્રોટોઝોઆ સ્વાભાવિકરૂપથી વિઘટનશીલ, ઓગળી જતી સંગઠિત અશુદ્ધિઓ (જેમ કે ખાંડ, ચરબી, કાર્બનિક લધુ-શ્રૃંખલાબદ્ધ કાર્બન પરમાણુઓ, વગેરે.)નો ઉપયોગ કરે છે અને ઓછા ઓગળતા પદાર્થોમાંથી અધિકાંશ પદાર્થોને ફ્લોકમાં પરાવર્તિત કરી દે છે. દ્વિતીય પ્રક્રિયા પ્રણાલીને નિયત-ફિલ્મ કે સ્થગિત વૃદ્ધિ  પ્રણાલીઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.
રફીંગ ફિલ્ટરોનો ઉદ્દભવ ખાસ કરીને ઔદ્યોગિક, સખત કે પરિવર્તનશીલ કાર્બનિક ભાર પર પ્રક્રિયા કરવા માટે થયો છે, ત્યારબાદ પારંપરિક દ્વિતીય પદ્ઘતિની પ્રક્રિયાઓ દ્વારા તેની પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે. આ લક્ષણોમાં ગંદાપાણી પર લાગુ પડતા માધ્યમવાળા ફિલ્ટર પણ સમાવિષ્ટ છે. તેની આવી રચના તેને હાઇડ્રોલિક ભાર અને એક ઊંચા સ્તરના વાયુમિશ્રણ કરવાની છૂટ આપે છે. મોટી સ્થાપનાઓમાં, ધમણનો ઉપયોગ કરીને હવા દ્વારા માધ્યમને ફૂલાવવામાં આવે છે. પરીણામી ગંદાપાણીની ગણતરી સામાન્ય રીતે પારંપરિક પદ્ધતિ પ્રક્રિયાની સામાન્ય શ્રેણીની અંદર કરવામાં આવે છે.
એક ફિલ્ટર ખૂબ જ ઓછી માત્રામાં સ્થગિત કાર્બનિક દ્રવ્યોને દૂર કરે છે, જ્યારે ફિલ્ટરમાં મોટી ભાગના કાર્બનિક દ્રવ્યો જૈવિક ઓક્સીડેશન અને નાઇટ્રીફ્રીકેશનના કારણે તેના લાક્ષણિક રૂપમાં બદલાવ લાવે છે. આ એરોબિક ઓક્સિડેશન અને નાઇટ્રીફીકેશનની સાથે, આ કાર્બનિક ઘનો સ્થગિત જથ્થાને જમાવી દે છે, આ ભારે જથ્થો ટાંકીના તળિયે જમા થાય છે. આથી ફિલ્ટરનું ગંદુપાણી એક ગાળ ટાંકીથી વહીને બહાર જાય છે, જેને દ્વિતીય નિર્મલક કે સ્થિર ટાંકી કે ખાતર ટાંકી કહેવાય છે.
સક્રિય કાદવ
સામાન્યરીતે, સક્રિય કાદવ પ્લાન્ટમાં વિવિધ પ્રકારની ક્રિયાવિધિઓ અને પ્રક્રિયાઓના માધ્યમથી જૈવિક ફ્લોકની વૃદ્ધિને વધારવા માટે ઓગળેલા ઓક્સિજનનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે જે મોટા પ્રમાણે કાર્બનિક પદાર્થોને દૂર કરવામાં કામમાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા કણીય પદાર્થોને પકડીને આદર્શ પરિસ્થિતિઓ હેઠળ અમોનિયાને નાઇટ્રાઇટ અને નાઇટ્રેટમાં અને છેલ્લે નાઇટ્રોજન ગેસમાં બદલી શકે છે. (આ પણ જુઓ ડિનાઇટ્રીફિકેશન).
સપાટી-વાયુયુક્ત બેસિન (લગૂનો)
સંયુક્ત રાજ્યો (1 મિલિયન ગલ. / દિવસ કે ઓછું)ની અનેક નાની નગરપાલિકાની ગટરવ્યવસ્થામાં વાયુયુક્ત લગૂનોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ઔદ્યોગિક ગંદાપાણીને સાફ કરવાના મોટાભાગ જૈવિક ઓક્સીડેશન પ્રક્રિયાઓમાં મોટે ભાગે ઓક્સીજન (કે હવા) અને સૂક્ષ્મજીવીય ક્રિયાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. સપાટી-વાયુયુક્ત બેસિનો 1 થી 10 દિવસોના અટકાયત સમયમાં બીડીઓને 80 થી 90 ટકા સુધી પહોંચાડે છે. આ બેસિનો 1.5 થી 5.0 મીટર જેટલા ઊંડા હોય છે અને આ ગંદુપાણી સપાટી પર તરતી મોટરથી ચાલતા વાયુમિશ્રણ યંત્રોનો ઉપયોગ કરે છે. આ વાયુયુક્ત બેસિન પદ્ધતિમાં, વાયુમિશ્રણ યંત્રો બે રીતે કામ કરે છે: બેસિનોમાં જૈવિક ઓક્સિડેશન પ્રતિક્રિયાઓ માટે આવશ્યક હવાને એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ ફેલાવે છે અને હવાને છૂટી પાડવાની સાથે રિએક્ટરો (એટલે કે ઓક્સિજન, ગંદાપાણી અને સૂક્ષ્મ જીવો)થી સંપર્ક સ્થાપિત કરવા માટે જરૂરી મિશ્રણ પર કામ કરે છે. ખાસ કરીને, વહેતી સપાટીના વાયુમિશ્રણ યંત્રો 1.8 થી 2.7 કિલોગ્રામ O2/kW•h ઓક્સિજન પ્રતિ કિલોવાટ કલાકની માત્રા મુજબ હવા આપવાનું કાર્ય કરે છે. જોકે, તે એટલું સારું મિશ્રણ પૂરું નથી પાડતું, જેટલું સારું મિશ્રણ સામાન્ય રીતે સક્રિય કાદવ પદ્ધતિઓમાં પ્રાપ્ત થાય છે, માટે જ વાયુયુક્ત બેસિનો, સક્રિય કાદવ એકમોના સ્તર સાથે સમાનતા નથી ધરાવતા. જૈવિક ઓક્સિડેશન પ્રક્રિયાઓ તાપમાનથી સંવેદનશીલ હોય છે, અને 0 °C (સેલ્સિયસ) થી 40 °C (સેલ્સિયસ)ની વચ્ચે, તાપમાનની સાથે જૈવિક પ્રતિક્રિયાઓના દરમાં વૃદ્ઘિ કરે છે. મોટાભાગના સપાટી વાયુયુક્ત પાત્રો 4 °C (સેલ્સિયસ) અને 32 °C (સેલ્સિયસ) ની વચ્ચે ચાલે છે.
ફિલ્ટર પટો (ઓક્સિકરણ પટો)
જૂના પ્લાન્ટો અને પરિવર્તનીય ભારણ પદાર્થોને પ્રાપ્ત કરવાના પ્લાન્ટોમાં ટપકતા ફિલ્ટર પટોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જ્યાં પટોમાં જમા થયેલા ગંદાપાણીને કોક (કાર્બનયુક્ત કોલસો), ચૂનાના પથ્થરોના ટુકડા, કે ખાસ રીતે બનાવેલા પ્લાસ્ટિક મીડિયાથી બનેલા પટની સપાટી પર ફેલાવવામાં આવે છે. આ રીતના માધ્યમમાં વિશાળ સપાટી ક્ષેત્રો હોવા જરૂરી છે જે જૈવફિલ્મોના નિર્માણમાં સહાયક થઇ શકે. આ પ્રવાહી ખાસ કરીને છંટકાવ હાથોથી વિતરીત કરવામાં આવે છે. વિતરીત પાણી ટપકીને પટના માધ્યમથી થઇને આધાર પટની નળીયોમાં એકત્રિત થાય છે. નળીઓ પણ હવાનું એક સ્ત્રોત ઉપલ્બધ કરવે છે, જે એરોબીક પટના માધ્યમથી થઇને તેને હવાદાર બનાવી રાખે છે. જીવાણુ, પ્રોટોઝોઆ અને ફૂગની જૈવિક ફિલ્મ મીડિયાની સપાટી પર આકાર લઇને આ કાર્બનિક ઘટકોને ખાઇ કે ઓછું કરી દે છે. મોટાભાગે આ બાયોફિલ્મ જીવાણુના લારવા, ઇયળો અને કીડાઓને મદદથી શોધીને ખાઇ જવામાં આવે છે, જે એક દેખીતી જાડાઇ બનાવી રાખે છે. વધારેને વધારે પટોને વધતા આ ફિલ્મની જાડાઇ વધે છે અને તે ફિલ્ટર મીડિયા અને સપાટીના તળાવ અને ચીકણી બનાવે છે, ટપકતી ફિલ્ટરની રચનાના સાથે સૂક્ષ્મ-જૈવિક પ્રક્રિયા અને મીડિયાનો અનેક પ્રશ્નોનો ઉકેલ લાવી શકાયો છે.
જમીન જૈવ-પદ્ધતિ
ભારતીય સંદર્ભમાં, પારંપરિક ગંદાપાણીની પદ્ધતિ પ્લાન્ટોમાં માળખાગત અયોગ્યતાના કારણો આ મુજબ છે 1) ભારે સંચાલન કિંમત, 2) મિથેનોજેનેસિસ અને હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડના કારણે સાઘનોમાં થતો કાટ, 3) ઊંચા સીઓડી (COD) (30 મિલીગ્રામ પ્રતિ લીટરથી વધુ) અને ઊંચા ફેકલ કોલિફોર્મ (3000 એનએફયુ (NFU)થી વધુ) સંખ્યાના કારણે પ્રક્રિયા કરેલા પાણીનો ફરીથી ઉપયોગ ન કરી શકવો, 4) યોગ્ય સંચાલન કામદારોનો અભાવ અને 5) સાઘનની બદલીના મુદ્દાઓનો સમાવિષ્ટ છે. ભારત સરકાર દ્વારા વર્ષ 1986માં મોટા પાયે ગંગા બેસિનની સફાઇ કરવાનો પ્રયાસની માળખાગત અસફળતાના ઉદાહરણોને સંકટ મોચન ફાઉન્ડેશન દ્વારા નોંધવામાં આવ્યા હતા, જેને માટે ભારત સરકારને ગંગા એક્શન પ્લાન હેઠળ પદ્ધતિ પ્લાન્ટોની સ્થાપના કરી હતી પણ નદીના પાણીની ગુણવત્તામાં સુધારો લાવવાનો આ પ્રયાસ અસફળ રહ્યો હતો.
જૈવ વાયુયુક્ત ફિલ્ટરો
જૈવ વાયુયુક્ત (કે અનોક્સિક) ફિલ્ટર (બીએએફ (BAF)) કે જૈવ ફિલ્ટરો જીવિક કાર્બન કટૈતી, નાઇટ્રીકરણ કે અનાઇટ્રીકરણની સાથે જોડાઇને ગાળણક્રિયા કરે છે. સામાન્યરીતે બીએએફ (BAF)માં એક મીડિયા ફિલ્ટરની ભરેલ એક પ્રતિક્રિયાકારક હોય છે. મીડિયા કાં તો આલંબનમાં હોય છે કે ફિલ્ટરના નીચેના હિસ્સાના પથરોવાળા પડના સહારે હોય છે. આ મીડિયાનો બેવડો ઉદ્દેશ તેનાથી જોડાયેલા અત્યાધિક સક્રિય બાયોમાસને ટેકો પૂરો પાડવો અને સ્થગિત ઘન પદાર્થોને ગાળવાનો છે. એરોબિક મોડમાં કાર્બન ઘટે છે અને અમોનિયાનું રૂપાંતરણ થાય છે અને કેટલીકવાર નાઇટ્રેડનું રૂપાંતરણ એનોક્સિ મોડમાં થાય છે ત્યારે ખાલી એક જ રિએક્ટર મળે છે. બીએએફ ઉત્પાદક દ્વારા જે રીતે ગોઠવણી કરવામાં આવી હોય તે મુજબ ઉપરના પ્રવાહ કે નીચેના પ્રવાહ પર કાર્યરત થાય છે.
રોટેટીંગ બાયોલોજીકલ કોન્ટેક્ટર્સ
રોટેટીંગ બાયોલોજીકલ કોન્ટેક્ટર્સ (આરબીસી (RBC)) યાંત્રિક દ્વિતીય પદ્ધતિ પ્રણાલીઓ છે, જે કાર્બન ભારના ઘસારાની વિરુદ્ધમાં ખડતલ અને સક્ષમ કાર્ય કરે છે. 1960માં આરબીસી (RBC)ને પહેલીવાર જર્મનીમાં સ્થાપવામાં આવ્યું હતું અને ત્યારબાદથી તેને ભરોસાપાત્ર કાર્યરત એકમ તરીકે વિકસાવવામાં અને સુધારવામાં આવ્યું. આ ફરતી તકતી કચરાના તૂટી પડેલા અને સ્થિર થયેલા કાર્બનિક પ્રદૂષકોના જીવાણુ અને સૂક્ષ્મ-જીવતંત્રોની વૃદ્ધિને સહાય કરે છે. સૂક્ષ્મ જીવતંજત્રને સફળતાપૂર્વક વૃદ્ધિ પામવા માટે ખોરાક અને ઓક્સિજનની જરૂર હોય છે. તકતીના ફરવાથી જે વાતાવરણ બને છે તેમાંથી આ ઓક્સિજનને મેળવવામાં આવે છે. કાદવમાં આ સૂક્ષ્મજંતુઓ ત્યાં સુધી માધ્યમ પર વધીને ઊભા કરવામાં આવે છે જ્યાં સુધી તે ફરતી તકતી દ્વારા કપાઇને ખરી ન પડે. આરબીસી (RBC)માંથી આવતો પ્રવાહ ત્યારબાદ છેલ્લા શુદ્ધીકરણમાં જાય છે જ્યાં આ સૂક્ષ્મજંતુઓ કાદવ તરીકે સ્થગિત થઇને સ્થિર થઇ જાય છે. આ કાદવને શુદ્ધીકરણમાંથી ત્યારબાદની પ્રક્રિયા માટે નિકાળવામાં આવે છે.
આવી સમાન રીતની જૈવિક ગાળણની પ્રક્રિયા ઘરના માછલીઘરને ગાળવા અને શુદ્ધ કરવા માટે જાણીતી બની ગઇ છે. માછલીઘરનું પાણી મીડિયા ફિલ્ટર અને માછલીઘરમાં પાછું જવાની પહેલા ટાંકીની ઉપરની તરફ આવે છે અને ત્યારબાદ ઘોધની જેમ એક ફાઇબરના ચકરડા પર પડે છે. સૂક્ષ્મજંતુઓની એક બાયોફિલ્મનું આવરણ આ ફરતી ચાળણીના પેડા દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવે છે જે માછલીઘરના સ્થગિત કરચાને ભરાય છે અને પેડાના ફરવાથી તે વાતાવરણથી પણ સંપર્કમાં રહે છે. આ માછલીઘરમાં માછલી અને અન્ય પ્રાણીઓ દ્વારા પાણીમાં જે યુરીયા અને અમોનીયા ભેળવવામાં આવે છે, તે કચરાને દૂર કરવા માટે આ પ્રક્રિયા અતિશય સારી રહે છે.
અન્તરછાલ જૈવપ્રતિક્રિયાકારક
અન્તરછાલ જૈવપ્રતિક્રિયાકારકો (એમબીઆર (MBR)) સક્રિય ગાળ પદ્ધતિની સાથે એક આન્તરછાલ પ્રવાહી-ઘનોને અલગ કરવાની પ્રક્રિયાને જોડે છે. અન્તછાલના ઘટકો નીચા દબાણવાળા માઇક્રોફિલ્ટરેશન કે અલ્ટ્રા ફિલ્ટરેશન અન્તછાલોનો ઉપયોગ કરે છે અને શુદ્ધિકરણ અને વિસ્તારીત ગાળણક્રિયા માટેની જરૂરિયાતને બાકાત કરે છે. આ અન્તરછાલ ખાસ કરીને વાયુમિશ્રણ ટાંકીમાં ડૂબેલી હોય છે, કેટલીકવાર એક અલગ અન્તરછાલ ટાંકીનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. એમબીઆર (MBR) પ્રણાલીનો એક મહત્વપૂર્ણ ફાયદો તે છે કે પારંપરિક સક્રિય કાદવ (સીએએસ (CAS)) પ્રક્રિયાના નબળા કાદવને સ્થિર કરવાની મર્યાદા પર તે અસરકારક છે. આ પદ્ધતિ મોટા પાયે સીએસએસ (CAS) પ્રણાલીની તુલના કરતા વધુ મિશ્ર પાણીના સ્થગિત ઘન પદાર્થો (એમએલએસએસ (MLSS) સાથે જૈવપ્રતિક્રિયાને એકાગ્ર કરી શકે છે, જે કાદવના જમા થવાની મર્યાદિત થાય છે. જ્યારે સીઆઇએસ (CAS)નું સંચાલન 2,000 થી 3,000 મિલિગ્રામ પ્રતિ લીટરની સીમામાં થાય છે. એમબીઆર (MBR) પ્રક્રિયામાં ઉન્નત બાયોમાસ અતિશય ભારે દરે ઓગળી શકતા અને સડનશીલ તેવા બંન્ને પદાર્થોને અસરકારક રીતે દૂર કરે છે. વધતા કાદવને સામાન્યરીતે વધુમાં વધુ 15 દિવસ સુધી અટકાવીને રાખવામાં આવે છે, અને અતિશય ઠંડા સમયમાં પણ તેમાંથી સંપૂર્ણપણે નાઇટ્રીફિકેશન થયું છે કે કેમ તેની સાવધાની રાખવામાં આવે છે.
દ્વિતીય ગાળ
એક દ્વિતીય શુદ્ઘિકરનાર દ્વારા દ્વિતીય પદ્ધતિના અંતિમ ચરણમાં જૈવિક ફ્લોક કે ફિલ્ટર પદાર્થોને નીચે જમા કરવામાં આવે છે અને અને નીચા સ્તરના કાર્બનિક પદાર્થો અને સ્થગિત પદાર્થોનું ઉત્પાદન કરવામાં આવે છે
તૃતીય પદ્ધતિ
તૃતીય પદ્ધતિનો ઉદ્દેશ માન્ય વાતાવરણ (સમુદ્ર, નદી, તળાવ, જમીન વગેરે)માં પ્રવાહનો નિકાલ કરવાની પહેલા તેની ગુણવત્તાને વધારવાનો છે, જેના માટે આ અંતિમ પદ્ધતિ કરવામાં આવે છે. કોઇ પણ પદ્ધતિ પ્લાન્ટમાં એક કે તેથી વધુ તૃતીય પદ્ધતિ પ્રક્રિયાઓનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. જો શુદ્ઘીકરણનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હોય, તો તે એક અંતિમ પ્રક્રિયા છે. તેને બહાર વહી જતા પાણીને ચમકાવનાર તેવું પણ કહેવાય છે.
લગૂનીંગ
માણસો દ્વારા બનાવેલ વિશાળ તળાવ કે લગૂન દ્વારા ગંદા પાણીને સંગ્રહ કરવાની આ લગૂનીંગની પ્રક્રિયા સ્થિરતા અને વધુ જૈવ સુધારણા ઉપલબ્ધ કરાવે છે આવા લગૂનો ભારે એરોબિક અને સ્થાનિક મેક્રોફાઇટ દ્વારા વસાવવામાં આવે છે, ખાસ કરીને પોલી નળીથી વધારવામાં આવે છે ડેફ્નિયા અને રોટિફેરા ની પ્રજાતિઓ જેવા ઇનવર્ટિબ્ટના ભોજનની તૈયારી કરતા નાના ફિલ્ટરો ઉમદા પાર્ટીક્યુલેટ્સને નીકાળીને પદ્ધતિની ક્રિયામાં ખુબ જ સહાય કરે છે.
ભીની જમીનોની યોજના
ભીની જમીનોની યોજનામાં ઇજનેરી રેડબોડો અને તેવી રીતની અનેક પદ્ધતિઓનો સમાવેશ થાય છે, જેમાંથી એક ઊંચી માત્રાની એરોબિક જૈવિક સુધાર ઉપલબ્ધ કરાવે છે અને નાના સમૂહો માટે દ્રિતીય પદ્ધતિની બદલે તેનો ઉપયોગ કરી શકાય છે આ પણ જુઓ ફાઇટોરિમેડિએશન. જેનું એક ઉદાહરણ છે ઇંગ્લેન્ડના ચેસ્ટર પ્રાણીસંગ્રહાલયમાં હાથીઓના પ્રાંગણની નાળીઓની સફાઇ કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી એક નાની રેડબેડ.
ન્યૂટ્રીયન્ટને દૂર કરવા
ગંદાપાણીમાં ભારે માત્રામાં નિટ્રોજન અને ફાસ્ફોરસના પોષક પદાર્થો હોઇ શકે છે. પર્યાવરણમાં તેની વધુ નિકાસના કારણે પોષક પદાર્થોના નિર્માણ થઇ શકે છે જેને યૂટોફિકેશન કહેવાય છે જેનાથી ઘાસ, શૈવાળ, અને સાયનોબેક્ટેરિયાની અતિવૃદ્ધિમાં વધારો થાય છે. જેના કારણે શેવાળ ફલન થઇ શકે છે, એટલે કે શેવાળની સંખ્યામાં ઝડપથી વૃદ્ધિ થવા લાગે છે. શેવાળોની સંખ્યા વધુ સમય માટે કાયમ નથી રહેતી અને અંતમાં તેમાંથી મોટાભાગની મરી જાય છે. જીવાણુઓ દ્વારા શેવાળના વિઘટન કરવામાં પાણીમાંથી એટલી માત્રામાં જલીય ઓક્સિજનો ઉપયોગ થાય છે કે તે પાણીમાં રહેતા મોટાભાગના તમામ પ્રાણીઓ મરી જાય છે, જેનાથી જીવાણુ દ્વારા વિધટન થવા માટે અને વધુ કાર્બનિક પદાર્થોનું નિર્માણ થાય છે. ડીઓક્સીજેનેશનના સિવાય, શેવાળની કેટલીક પ્રજાતિઓ ઝેરી તત્વો ઉત્પન્ન કરે છે જે પીવાના પાણીના પુરવઠાને પણ દૂષિત કરે છે. વિવિધ પદ્ધતિની પ્રક્રિયા માટે નાઇટ્રોજન અને ફોસ્ફરસનો નિકાલ જરૂરી છે.
નાઇટ્રોજનને નીકાળવો
નાઇટ્રોજનને નીકાળવાની ક્રિયામાં અમોનિયા (નાઇટ્રીકરણ)માંથી નાઇટ્રેટમાં નાઇટ્રોજનના જૈવિક ઓક્સીકરણ દ્વારા અસર કરવામાં આવે છે, ત્યારબાદ અનાઇટ્રીકરણ એટલે કે નાઇટ્રેટથી નાઇટ્રોજન ગેસને ઘટાડવામાં આવે છે. નાઇટ્રોજન ગેસને વાતાવરણમાં મુક્ત કરી દેવામાં આવે છે અને આ રીતે તેને પાણીમાંથી નીકાળી દેવામાં આવે છે. નાઇટ્રીકરણ પોતાની રીતે બે તબક્કાવાળી એક એરોબિક પ્રક્રિયા છે. જેમાંથી પ્રત્યેક તબક્કામાં વિભન્ન પ્રકારના જીવાણુઓ દ્વારા તેને સરળ કરવામાં આવે છે. અમોનિયા (NH3)થી નાઇટ્રાઇટ (NO2−)ના ઓક્સીકરણને મોટે ભાગે નાઇટ્રોસોમોનસ એસપીપી. (Spp.) દ્વારા સરળ કરવામાં આવે છે (નાઇટ્રોસો એક નાઇટ્રોસો કાર્યાત્મક સમૂહની રચના ના સંદર્ભમાં છે). નાઇટ્રોબેક્ટર એસપીપી. (spp.) (નાઇટ્રો એક નાઇટ્રો કાર્યાત્મક સમૂહની રચના ના સંદર્ભમાં છે) દ્વારા સરળ બનાવવાની પારંપરિક માન્યતાના બાદ પણ નાઇટ્રેટમાં નાઇટ્રાઇટ (NO3−)ના ઓક્સીકરણને હવે પ્રાય વિશેષ રૂપથી નાઇટ્રોસ્પિરા એસપીપી.( spp.) દ્વારા પર્યાવરણમાં સરળ બનાવવામાં આવે છે
યોગ્ય જૈવિક સમુદાયોના નિર્માણને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે અનાઇટ્રીકરણને એનોક્સિક પરિસ્થિતિની જરૂર પડે છે. તેને જીવાણુની એક વ્યાપક વિવિધતા દ્વારા સરળ કરવામાં આવે છે. રેત ફિલ્ટર, લગૂનીંગ અને રેડ બેડોના નાઇટ્રોજનને ઓછું કરવા માટે તેનો ઉપયોગ કરી શકાય છે, પણ સક્રીય કાદવની પ્રક્રિયા (જો તેની ગોઠવણ સારી રીતે કરવામાં આવે તો) આ કામને વધુ સરળતાથી કરી શકે છે. જ્યારથી અનાઇટ્રીકરણ ડિનાઇટ્રોજન ગેસમાં નાઇટ્રેટને ઘટાડે છે, તેમાં એક ઇલેક્ટ્રોન દાતાની જરૂરિયાત પડે છે. તે ગંદાપાણી, કાર્બનિક પદાર્થ (મળ માંથી), સલ્ફાઇડ, કે મિથેલોન તરીકેના એક ઉમેરેલા દાતા પર આધારીત હોઇ શકે છે. એકલા નાઇટ્રેટના ઝેરીલા અમોનિયાના પરિવર્તનને ક્યારેક તૃતીય પદ્ધતિના રીતે સંદર્ભવામાં આવે છે. કેટલાક ગંદાપાણીની પદ્ધતિના પ્લાન્ટોમાં અનાઇટ્રીકરણના માટે વાયુ ક્ષેત્રથી એનોક્સિક ક્ષેત્રમાં નાઇટ્રીકૃત મિશ્રિત પ્રવાહીને સ્થળાંતર કરવા માટે અક્ષીય પ્રવાહ પમ્પોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ પમ્પોને મોટેભાગે આંતરિક મિશ્રિત પ્રવાહી રીસાયકલ (આઇએમએલઆર (IMLR))પમ્પો નો રૂપે સંદર્ભવામાં આવે છે.
ફાસ્ફોરસનો નિકાલ કરવો
ફોસ્ફરસનો નિકાલ એક મહત્વપૂ્ર્ણ ક્રિયા છે કારણકે તે અનેક તાજા પાણીની પ્રણાલીમાંથી શેવાળની વૃદ્ધિને મર્યાદિત કરતો એક પોષક તત્વ છે. ખાસ કરીને પાણીના પુનઉપયોગની પ્રણાલીઓ માટે તે ખુબ મહત્વપૂર્ણ હોય છે, જ્યાં વધુ ફોસ્ફરસ કેન્દ્રીકરણના કારણે નીચેના પ્રવાહના ઉપકરણ ખરાબ થઇ શકે છે, જેમ કે પ્રતિકૂળ ઝરણ. ફોસ્ફરસને જૈવિક રીતે વર્ધિત જૈવિક ફોસ્ફરસ નિકાલ નામની પ્રક્રિયાથી નિકાળી શકાય છે. આ પ્રક્રિયામાં, પોલિફોસ્ફેટ સંગ્રાહક જીવ (પીઇઓ(PAO)) નામના ખાસ જીવાણુ મોટે પાયે વિકસે છે અને પોતાની કોશિકાઓની અંદર મોટી માત્રામાં (પોતાના દ્રવ્યના 20 ટકા જેટલું) ફોસ્ફરસનો સંગ્રહ કરી શકે છે. જ્યારે બાયોમાસથી ભરેયેલા આ જીવાણુને પદ્ધતિ કરાયેલા પાણીથી અલગ કરવામાં આવે છે, ત્યારે આ જૈવઘનોનું ખાતર મૂલ્ય અતિશય વધારે હોય છે. ફોસ્ફરસ નિકાળવાની ક્રિયાને રસાયણિક પ્રેસિપીટેશનથી કરવામાં આવે છે, આ ઉપરાંત મીઠાના લોખંડની સાથે (જેમ કે ફેરિક ક્લોરાઇડ), એલ્યુમિનિયમ (જેવા કે –એલ્યુમ), કે ચૂનાની સાથે, આ ક્રિયા કરી શકાય છે. આ કારણે હાઇડ્રોક્સાઇડ તલછટની રીતે ખુબ જ વધુ કાદવ ઉત્પન્ન કરી શકે છે અને મળેલા રસાયણ મોંધા પણ હોઇ શકે છે. રાસાયણિક ફોસ્ફરસને નિકાલમાં જૈવિક નિકાલની કરતા ખૂબ જ નાના ઉપકરણની જરૂરિયાત પડે છે, જૈવિક ફોસ્ફરસના નિકાલની તુલનામાં તેને સંચાલિત કરવું વધુ સરળ અને મોટેભાગે વધુ ભરોસાપાત્ર હોય છે. ફોસ્ફરસને નિકાળવાની એક અન્ય પદ્ધતિમાં બારીક લેટરાઇટનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ફોસ્ફેટવાળા કાદવના સ્વરૂપમાં નિકળ્યા બાદ આ ફોસ્ફરસને કોઇ ભૂમિમાં ભરીને તેનો સંગ્રહ કરી શકાય છે કે ખાતરમાં ઉપયોગ કરવા માટે તેને ફરીથી વેચી શકાય છે.
જંતુરહિત
ગંદાપાણીની પદ્ધતિમાં જંતુરહિત કરવાનો ઉદ્દેશ પર્યાવરણમાં ફરીથી મુક્ત કરવામાં આવતા પાણીમાં સૂક્ષ્મજીવોની સંખ્યાને મોટા પાયે ઓછી કરવાનો છે. અસરકારક રીતે જંતુરહિત કરવાની પદ્ધતિમાં પાણીની ગુણવત્તા (જેમ કે – ડહોળું, પીએચ (pH), વગેરે), ઉપયોગ કરતા જંતુરહિતનો પ્રકાર, જંતુરહિતની માત્રા (એકાગ્રતા અને સમય), અને અન્ય વાતાવરણની વિવિધતા પર નિર્ભર કરે છે. ડહોળા પાણીને સાફ કરવાની પદ્ધતિને ઓછી સફળતા મળી છે, કારણકે નક્કર પદાર્થ જીવોને ઢાંકી દે છે, ને ખાસ કરીને અલ્ટ્રાવાયોલેટ પ્રકાશ, કે પછી ઓછી સંપર્ક અવધિના લીધે આમ થાય છે. સામાન્ય રીતે, ઓછી સંપર્ક અવધિ, ઓછી માત્રા અને ઉચ્ચ પ્રવાહની પ્રતિકૂળતા પ્રભાવી જંતુરહિત પ્રક્રિયાને રોકે છે. જંતુરહિતની સામાન્ય પદ્ધતિઓમાં ઓઝોન ક્લોરીન, અલ્ટ્રાવાયોલેટ પ્રકાશ, કે સોડિયમ હાઇપોક્લોરાઇટનો સમાવેશ થાય છે. પીવાના પાણીમાં ઉપયોગમાં લેવાતા ક્લોરમીનનો ઉપયોગ ગંદાપાણીની પદ્ધતિમાં નથી કરાતો.
ક્લોરીન, આયોડીન, કે અન્ય રસાયણોની જગ્યાએ અલ્ટ્રાવાયોલેટ (યૂવી (UV)) પ્રકાશનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. રસાયણોનો ઉપયોગ ન થવાને કારણે પ્રક્રિયા કરેલ પાણીને પાછળથી ઉપયોગ કરવાથી જીવો પર તેની કોઇ વિપરીત અસર નથી થતી, જો કે અન્ય રીતોમાં અન્ય પ્રશ્નો સામે આવી શકે છે. યૂવી (UV) વિકિરણના કારણે જનનિક, વિષાણુ અને અન્ય રોગજન્ય જીવાણુઓની આનુવંશિક સંરચના ક્ષતિગ્રસ્ત થાય છે, જેમાં તેમની પ્રજનન શક્તિ સમાપ્ત થઇ જાય છે. યુવી (UV) દ્વારા જંતુરહીત કરવાનું મુખ્ય નુક્શાન તે છે કે વારંવાર લેમ્પની સારસંભાળ અને બદલી કરવી પડે છે અને તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે ઉચ્ચ રીતે પ્રક્રિયા કરેલ પ્રવાહીની જરૂર પડે છે જેથી તે વાતની ખાતરી થઇ શકે કે યુવી (UV) વિકરણથી સૂક્ષ્મજીવો ઢંકાઇ તો નથી જતાને(ઉદાહરણ માટે, પ્રક્રિયા કરેલા પ્રવાહમાં કોઇ પણ ઘનોની હાજરીથી અનેક સૂક્ષ્મજીવે યુવી (UV)પ્રકાશથી બચી જાય છે). બ્રિટનમાં ગંદાપાણીમાં ક્લોરીનીકરણ કરવાથી બાકી રહેલા કાર્બનિક પર ક્લોરીનની અસરથી ચિંતા અને ક્લોરીનીકરણ કાર્બનિકોની પ્રાપ્ત પાણીમાં થતી અસરને ગંભીરતાથી લઇને જંતુરહિત કરવા માટે યુવી (UV) લાઇટોનો વધુ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. કેનેડા અને યુએસ (US)ની કેટલીક ગટર વ્યવસ્થા પણ વહી જતા પાણીને જંતુરહિત કરવા માટે યુવી (UV) પ્રકાશનો ઉપયોગ કરે છે.
એક ઊંચા વોલ્ટેઝ શક્યતા દ્વારા ઓક્સિજન (2)ના પસાર થવાથી ઓઝોન (3)નું નિર્માણ થાય છે જેનો પરિણામે ત્રીજા ઓક્સિજનનો પરમાણુ જોડાઇને સ્વરૂપ લે છે3. ઓઝોન બહુજ અસ્થિર અને પ્રતિક્રિયાશીલ હોય છે અને તેના સંપર્કમાં આવનાર અધિકાંશ કાર્બનિક પદાર્થોનું તે ઓક્સીકરણ કરે છે, જેમાં અનેક રોગજનક સૂ્ક્ષ્મજીવ નષ્ટ થાય છે. ઓઝોનની અવશ્યકતા મુજબ સાઇટ પર જ ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે. ક્લોરીનીકરણની તુલનામાં ઓજોનીકરણ વધુ સલામત છે(જોકે અકસ્માતમાં બહાર પડી જતા અતિશય ઝેરી ઘટના બની શકે છે). ઓઝોન પણ ક્લોરીનેશન કરતા ઓછા જંતુનાશક ઉપપેદાશોનું ઉત્પાદન કરે છે. ઓઝોન જંતુરહિત પ્રક્રિયાનું એક નુકશાન તે છે કે ઓઝોન ઉત્પન્ન કરવાવાળા ઉપકરણની કિંમત વધારે હોય છે અને તેને વિશેષ પરિચાલકોની જરૂર પડે છે.
ગંધ દૂર કરવી
ગંદાપાણીની પદ્ઘતિમાં પેદા થતી દુગંધ સામાન્ય રીતે એક અવાયુક્ત કે સેપ્ટિક સ્થિતનો સંકેત કરે છે. પ્રક્રિયાના પ્રારંભિક સમયમાં દુગંધવાળો ગેસ, સામાન્ય રીતે હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડથી ઉત્પન્ન થાય છે. શહેરી વિસ્તારોમાં મોટા મોટા પ્રક્રિયા પ્લાન્ટોમાં આ દુગંધને મોટેભાગે કાર્બન રિએક્ટરોઓ, જૈવ ચીકણી માટીવાળા એક સંપર્ક મીડિયા, ક્લોરીનની ઓછી માત્રાથી, કે અપ્રિય ગેસોના જૈવ વિજ્ઞાનના મુજબ નિયંત્રિત અને ચયાપચન દ્વારા ઉત્પન્ન કરવા માટે તરલ પદાર્થોની પદ્ધતિ કરવામાં આવે છે. દુગંધ નિયંત્રણની અન્ય રીતો મુજબ હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડના સ્તરને રોકવા માટે તેવા લોખંડ મીઠા, હાઇડ્રોજન પરોક્સાઇડ, કેલ્શિયમ નાઇટ્રેટ વગેરે મેળવવામાં આવે છે.
પેકેઝ પ્લાન્ટો અને જૂથ પ્રતિક્રિયાકારકો
ઓછી જગ્યાનો ઉપયોગ કરવામાં માટે અને દુષ્કર કચરા પર પ્રક્રિયા કરવાથી સાથે સતત વહેતા પ્રવાહ માટે, મિશ્ર પદ્ધતિ પ્લાન્ટોની અનેક ડિઝાઇન બનાવવામાં આવી છે. આવા પ્લાન્ટોમાં મોટેભાગે ત્રણ મુખ્ય પદ્ધતિની ઓછામાં ઓછા બે તબક્કાઓના એક સંયુક્ત જગ્યા બનાવવામાં આવે છે. યુકે (UK)માં જ્યાં મોટાપાયે ગંદાપાણીના પદ્ધતિ પ્લાન્ટો ખૂબ નાની વસ્તી માટે કામ કરે છે, ત્યાં પ્રત્યેક પ્રક્રિયાના અંતર માટે મોટી ઇમારતનું નિર્માણ કરવા પેકેઝ પ્લાન્ટ એક વાસ્તવિક વિકલ્પ છે. યુએસ (US)માં, ખાસ કરીને પેકેઝ પ્લાન્ટોનો ઉપયોગ ગ્રામીણ વિસ્તારો, હાઇ વે આરામ સ્થળો અને ટ્રેલર ઉદ્યાનોમાં થાય છે.
દ્વિતીય પદ્ધતિ સાથે જોડાય તેવી એક પ્રકારની પ્રણાલી અને ગોઠવણને શ્રેણીબદ્ધ જૂથ પ્રતિક્રિયાકારકો (એલબીઆર (SBR)) કહેવાય છે. ખાસ કરીને, સક્રિય કાદવને કાચા અંદર આવતા ગટર સાથે મેળવી દેવામાં આવે છે અને ત્યારબાદ તે મિશ્ર અને વાયુયુક્ત હોય છે. સ્થિર ગાળના વહી જતા અને ફરીથી વાયુયુક્ત કરવાની પગેલા એક જથ્થાને હેડવર્કમાં પાછો મોકલવામાં આવે છે. એસબીઆર (SBR) પ્લાન્ટોને દુનિયાના કેટલાક હિસ્સામાં હવે સ્થાપિત કરવામાં આવી રહ્યા છે.
એસબીઆર (SBR) પ્રક્રિયાનું એક નુકશાન તે છે કે તેના માટે સમય, મિશ્રણ તેમજ વાયુમિશ્રણ પર ચોક્કસ નિયંત્રણ જરૂર છે. આ ચોક્કસાઇને સામાન્ય રીતે સેન્સરોથી જોડાયેલા કમ્પ્યૂટર નિયંત્રણોથી મેળવવામાં આવે છે. આ રીતની એક જટિલ અને નાજુક પ્રણાલી તેવી જગ્યાઓ માટે બિન ઉપયોગી હોય છે જ્યાં અવિશ્વાસુ રીતે વ્યવસ્થાને ચલાવવામાં આવે, નબળી દેખરેખ, કે પછી વીજપુરવઠો અસ્થિર રીતે આવતો હોય.
પેકેઝ પ્લાન્ટોને હાઇ ચાર્જ કે લો ચાર્જ  તરીકે પણ સંદર્ભી શકાય. આ તે રીતે સંદર્ભ કરવામાં આવે છે કે જે રીતે જૈવિક ભારને પ્રસંસ્કૃત કરવામાં આવે. હાઇ ચાર્જ પ્રણાલીઓમાં, જૈવિક તબક્કામાં એક ઊંચા કાર્બનિક ભાર અને સંયુક્ત ફ્લોકને રજૂ કરે છે અને ત્યારબાદ કાર્બનિક પદાર્થને એક નવા ભાર સાથે ફરીથી ચાર્જ કરવાની પહેલા થોડાક કલાકો માટે ઓક્સીજનકૃત કરવામાં આવે છે. લો ચાર્જ પ્રણાલીમાં જૈવિક તબક્કામાં એક ઓછો કાર્બનિક ભાર ઉમેરવામાં આવે છે અને તે લાંબા સમય સુધી ફ્લોક્યુલેટથી જોડાયેલું રહે છે.
કાદવ પર પ્રક્રિયા અને તેનો નિકાલ
ગંદાપાણીની પદ્ધતિની પ્રક્રિયામાં એકત્રિત કરાયેલા કાદવ પર પ્રક્રિયા કરી અને તેનો સુરક્ષિત અને પ્રભાવી રીતે નિકાલ કરવો ખૂબ જ જરૂરી છે. વિઘટનનો ઉદ્દેશ કાર્બનિક પદાર્થની માત્રામાં નક્કર પદાર્થોમાં હયાત રોગ પેદા કરનાર સૂક્ષ્મ જીવોની સંખ્યાને ઓછી કરવાનો છે. આ પદ્ધતિની સર્વસામાન્ય વિકલ્પોમાં એનારોબિક વિઘટન, એરોબિક વિઘટન, અને ખાતરનો સમાવેશ થાય છે. જો કે ખૂબ જ ઓછા પાયે ભસ્મીકરણનો ઉપયોગ પણ કરવામાં આવે છે. કાદવ પદ્ધતિ તેના ઉત્પાદના નક્કર પદાર્થોની માત્રામાં અને અન્ય સ્થાનની વિશેષ પરિસ્થિતિઓ પર નિર્ભર કરે છે. નાના પાયે ચાલતા કાર્યો માટે ખાતર કરવાનો, મધ્યમ પાયે ચાલતા કાર્યો માટે એરોબિક વિઘટન અને અતિશય મોટા-પાયે ચાલતા કાર્યો માટે એનારોબિક વિઘટનનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
એનારોબિક વિઘટન
એનારોબિક વિઘટન એક જૈવિક પ્રક્રિયા છે જે ઓક્સીજનની અનુપસ્થિતિમાં કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં થર્મોફિલિક વિઘટન થઇ શકે છે, જેમાં કાદવને 55 ડિગ્રી સેલ્શિયસ તાપમાન પર ટાંકીમાં આથો લાવવામાં આવે છે, કે પછી મેસોફિલિક  કે જેમાં કાદવને લગભગ 36 ડિગ્રી સેલ્સિયસ તાપમાન પર રાખવામાં આવે છે. જોકે તેને થોડા ઓછા સમય માટે રાખવાથી (અને વળી નાની નાની ટાંકીઓ), થર્મોફિલિક વિઘટન, કાદવને ગરમ કરવા માટે ઉર્જાની ખપતની દ્રષ્ટિથી વધુ મોંધુ હોય શકે છે.
એનારોબિક વિઘટન, સેપ્ટિક ટાંકીઓમાં ઘરેલૂ ગંદાપાણીની સૌથી સામાન્ય (મેસોફિલિક) પદ્ધતિ છે, જે સામાન્ય રીતે એક કે બે દિવસ સુધી ગંદાપાણીનો સંગ્રહ કરે છે, અને બીઓડી (BOD)ને લગભગ 35 થી 40 ટકા સુધી ઓછું કરે છે. સેપ્ટિક ટાંકીમાં એનારોબિક અને એરોબિક પદ્ધતિને એરોબિક ટ્રીટમેન્ટ યુનિટ (એટીયુ (ATUs)) દ્વારા સંયુક્ત રીતે સ્થાપીને તેને વધારી શકાય છે.
એરોબિક વિઘટન
એરોબિક વિઘટન એક જીવાણુ પ્રક્રિયા છે, જેનું ઓક્સિજનની હાજરીમાં થાય છે. એરોબિક પરિસ્થિતિ હેઠળ, જીવાણુ ઝડપથી કાર્બનિક પદાર્થોનો ઉપયોગ કરે છે અને તેનું કાર્બન ડાયોક્સાઇડમાં રૂપાંતર કરે છે. એરોબિક વિઘટનમાં બ્લોવર્સ, પમ્પો અને મોટરોમાં પ્રક્રિયામાં ઓક્સિજન ઉમેરવા માટે ભારે ઊર્જાનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હોવાથી તેની કિેમત વધારે છે. ડીફ્યુઝર પ્રણાલીઓ કે જેટ વાયુમિશ્રણો દ્વારા કાદવમાં ઓક્સિડાઇઝ ભરીને પણ એરોબિક વિઘટન મેળવી શકાય છે.
ખાતર બનાવવું
ખાતર બનાવવું તે પણ એક એરોબિક પ્રક્રિયા છે જેમાં કાદવમાં કાર્બનના સ્ત્રોત જેવા કે સોડસ્ટ, ઘાસ કે લાકડાના ટુકડાને ઉમેરવામાં આવે છે. ઓક્સિજનની હાજરીમાં જીવાણુ બંને ગંદાવાળીવા નક્કર પદાર્થો અને કાર્બનના સ્ત્રોતોનું પાચન કરે છે, અને આમ કરવાથી મોટે પાયે ગરમી ઉત્પન્ન થાય છે.
ભસ્મીકરણ
ઓછા ઉષ્માના ગુણવાળા કાદવને બાળવા અને બાકી રહેલા પાણીનું બાષ્પીકરણ કરવા માટે પૂરતા બળતણ (સામાન્ય રીતે પ્રાકૃતિક ગેસ કે બળતણ તેલ) અને વાયુના ઉત્સર્જનની ચિંતાના કારણે કાદવના ભસ્મીકરણની પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ ખુબ જ ઓછા પાયે કરવામાં આવે છે. બાકી રહેલા પાણીને કાદવમાં બાળવા માટે સૌથી વધુ ઊંચી ટીકાઉ અવધિવાળા તબક્કાયુક્ત વધુ ચૂલ્હાવાળી ભઠ્ઠીઓ અને દ્વવીકૃત પટવાળી ભઠ્ઠીઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. નગરપાલિકાના બાકી રહેલી ઉર્જાના પ્લાન્ટોમાં ક્યારેક સહ-અગ્નિકરણ કરવામાં આવે છે. ઓછા કિંમતે થવાના કારણે આ વિકલ્પને નક્કર બાકી રહેલા પદાર્થોને માટે પહેલાથી હયાત સુવિધાઓની રીતે અપનાવવામાં આવી છે અને એટલા માટે તેને કોઇ સહાયક બળતણની જરૂર નથી પડતી.
કાદવનો નિકાલ કરવો
જ્યારે તરલ કાદવ ઉત્પન્ન થાય છે, તો અંતિમ નિકાલને માટે તેને યોગ્ય બનાવવા માટે ઉપરની પદ્ધતિઓની જરૂર પડી શકે છે. સામાન્યરીતે, નિકાલની જગ્યાથી દૂર લઇ જવા માટે કાદવની માત્રા ઓછી કરવા માટે તેને જમાવવામાં (પાણીરહિત) કરવામાં આવે છે. આવી કોઇ પ્રક્રિયા નથી જે જૈવ નક્કર પદાર્થોનો નિકાલની જરૂરિયાતને પૂર્ણ રીતે પુરું કરે. જોકે, કાદવને વધારે ગરમ કરવા અને તેને નાના નાના ડબ્બામાં પરિવર્તિત કરવા માટે કેટલાક શહેરોમાં એક વઘુના પગલા લેવામાં આવે છે જેમાં મોટી માત્રામાં નાઇટ્રોજન અને અન્ય કાર્બનિક પદાર્થ હોય છે. ન્યૂયોર્ક શહેરમાં, ઉદાહરણ માટે, અનેક ગંદાપાણીની પદ્ધતિ પ્લાન્ટોમાં પાણીરહિત સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ છે. જ્યાં કાદવમાં વધુ દ્રવ્ય નિકાળવા માટે મોટો જૈવા રસાયણોને યોગની સાથે સાથ મોટા મોટા અપકેન્દ્રિત્રોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.સેન્ટ્રેટ નામની આ નિકાલ તરલ પદાર્થને સામાન્ય રીતે પદ્ધતિ કરાયેલા પાણી પદ્ધતિ પ્રક્રિયામાં ફરીથી પદ્ધતિ કરવામાં આવે છે. બાકી રહેલા પદાર્થોને કેક કહેવાય છે. જેને કોઇ કંપની ઓછા કિંમતે ખરીદી લે છે. અને તેને અર્વરક ગુટિકાને રીતે રૂપાંતરિક કરી દે છે. ત્યારબાદ આ ઉત્પાદને એક માટી સંશોધન કે ઉર્વરકના રીતે સ્થાનીક ખેડૂતો અને ઓછા કસાવવાળા ખેતરોમાં વેચવામાં આવે છે, જેનાથી ભૂમિભરવાના ક્ષેત્રોમાં કાદવને નિકાલ કરવા માટે ઓછી જગ્યાની જરૂર પડે છે.
પ્રાપ્ત કરતા વાતાવરણમાં પ્રક્રિયા કરવી
એક ગંદાપાણીના પ્રક્રિયા પ્લાન્ટમાં અનેક પ્રક્રિયાઓમાં પર્યાવરણમાં થતી પ્રાકૃતિક પદ્ધતિની પ્રક્રિયાઓની નકલ કરવા માટે બનાવવામાં આવે છે, પછી તે એક પર્યાવરણનો એક પ્રાકૃતિક પાણીનો ભાગ હોય કે જમીન
જો ખુબ ભારે ન હોય તો પર્યાવરણમાં હાજર જીવાણુ કાર્બનિક અશુદ્ધિઓનો ઉપયોગ કરવા લાગે છે, જોકે આનાથી પાણીમાં ઓક્સિજનનું સ્તર ઓછી થઇ શકે છે અને પ્રાપ્ત પાણીથી સમગ્ર પરિસ્થિતિ વિજ્ઞાનમાં મોટે ભાગે બદલાવ આવી શકે છે.
જોકે હાલમાં પ્રાપ્ત થયેલા પુરાવાઓથી તે વાતની ખબર પડી કે જો આવા પાણીને પીવાના પાણી સ્વરૂપે ફરીથી ઉપયોગમાં લેવામાં આવે તો ગંદા પાણીમાં ખુબ જ ઓછી માત્રામાં મળતા હાર્મોન (પશુપાલનથી અને માનવ હાર્માન આધારીત ગર્ભ નિરોધની પદ્ઘતિઓમાંથી) અને પોતાના કાર્યોમાં હાર્મોનની નકલ કરવા વાળા ફ્થાલેટ જેવા સિન્થેટિક સામગ્રીઓ સહિત વિશિષ્ટ અશુદ્ધિઓ પ્રાકૃતિક જીવજગત અને સંભવત માનવ જાતિ પર પ્રતિકૂળ પ્રભાવ પાડી શકે છે.
યુએસ (US) અને યુઇ (EU)માં, વાતાવરણમાં અનિયંત્રિત ગંદાપાણીના નિકાલની પરવાનગી નથી આપવામાં આવી, અને પાણીની ગુણવત્તાની જરૂરીયાતોને પૂરી પાડે માટે કડક કાનૂન બનાવવામાં આવ્યા છે. (યુએસ (US)ની જરૂરિયાતો માટે જુઓ ચોખ્ખા પાણીનો કાયદો ) આવનારા સમયમાં ઝડપથી વધતા વિકાસશીલ દેશોમાં ગંદા પાણીની વધતી જતી અનિયંત્રિતતા બહુ મોટો ભય બની જશે.
વિકાસશીલ રાષ્ટ્રોની ગટર વ્યવસ્થા
ઇઝરાયેલમાં, ખેતીમાં ઉપયોગ કરવામાં આવતું 50 ટકા જેટલું પાણી (2008માં કુલ વપરાશ 1 બિલિયન ક્યુબ હતો) ગટર વ્યવસ્થા દ્વારા ફરીથી મેળવેલું પાણી હોય છે. ભવિષ્યની યોજનાઓમાં ગટરના પ્રક્રિયા કરેલા પાણીના ઉપયોગને વધારવાનો અને વધુ ડિસેલીનેશન પ્લાન્ટની રચના કરવાનો છે. મોટાભાગના સબ-સહારન આફ્રિકામાં ગંદાપાણી પર પ્રક્રિયા નથી કરવામાં આવતી.
મોઢવાના (તા. લખતર)
મોઢવાના (તા. લખતર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા લખતર તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. મોઢવાના ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.