cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
રવિશંકર રાવળ
જીવન
૧૯૧૧માં ભાવનગરની શામળદાસ કોલેજમાં વિનયન શાખામાં પ્રવેશ મેળવ્યો. પરંતુ વિનયનનો અભ્યાસ પડતો મૂકી, મુંબઈની સર જે. જે. સ્કૂલ ઓફ આર્ટ્સમાં પ્રવેશ મેળવ્યો. ૧૯૧૬માં સર્વશ્રેષ્ઠ વિદ્યાર્થી તરીકે અભ્યાસમાં ઉત્તીર્ણ થતાં ચોવીસ વર્ષની વયે તેમને જે. જે. સ્કૂલ ઑફ આર્ટ્સનો મેયો ચંદ્રક પ્રદાન થયો હતો. ૧૯૧૫માં સાહિત્ય પરિષદ દ્વારા સુરતમાં યોજાયેલ કલાપ્રદર્શનમાં તેમના ત્રણ ચિત્રો પ્રદર્શિત થયા અને રૌપ્ય ચંદ્રક મેળવ્યો. ૧૯૧૭માં તેમના ચિત્ર 'બિલ્વમંગળ'ને બોમ્બે આર્ટ્સ સોસાયટીનો સુવર્ણચંદ્રક પ્રાપ્ય થયો. ૧૯૧૭થી જ્ 'કલાની કદર' નામના પહેલા લેખથી કલા વિષયક પત્રકારત્વ શરૂ કર્યું. આ લેખ વડોદરાથી પ્રકટ થતાં 'સાહિત્ય' માસિકના સપ્ટેમ્બર માસના અંકમાં પ્રકાશિત થયો હતો. ૧૯૨૪માં અમદાવાદમાં કુમાર સામયિકના સ્થાપક અને પ્રથમ તંત્રી બન્યા. સરદાર પટેલ વિશ્વવિદ્યાલય, વડોદરામાં માનાર્હ કલા-અધ્યાપક. ૧૯૩૦માં સાહિત્યકારોએ તેમને રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક અર્પ્યો, ઇ. સ. ૧૯૩૩માં બ.ક.ઠાકોરે ચિત્રકલાને કવિતાની માજણી બેનડી કહી, ૧૯૩૫માં 'ગુજરાત ચિત્રકલા સંઘ'ની સ્થાપના કરી. ઇ. સ. ૧૯૩૬માં ગાંધીજીએ કહ્યું, "મારી છાતી તેમના ચિત્રો જોઈ ઊછળી", આગળ જતાં કાકા કાલેલકરે તેમને 'ગુજરાતના કલાગુરુ'ના સ્થાને બિરદાવ્યા. ૧૯૩૬માં જાપાનનો ત્રણ માસનો પ્રવાસ ખેડ્યો. ૧૯૩૮માં કરાછી ખાતે આયોજીત 'ગુજરાત સાહિત્ય પરિષદ'ના અધિવેશનના અધ્યક્ષ બન્યાં. ૧૯૪૧માં આર્ટ્સ સોસાયટી ઓફ ઈન્ડિયાના પ્રમુખ બન્યા. ૧૯૫૦માં મ.સ.યુનિવર્સિટી ખાતે લલિત કોલેજ શરૂ કરવા માટે રચાયેલ બોર્ડમાં તેઓ શામિલ થયા. ૧૯૫૨-૫૩માં વિયેના વિશ્વશાંતિ પરિષદમાં હાજરી આપી. ભારત સરકારે ઇ.સ. ૧૯૬૫માં તેમનું પદ્મશ્રીથી બહુમાન કર્યું. આ જ વર્ષે તેમને સોવિયેત લૅન્ડ નહેરુ ઍવોર્ડ પણ મળ્યો.તેઓએ અમદાવાદમાં 'ગુજરાત કલાસંઘ'ની સ્થાપના કરી હતી. તેઓએ 'ગુજરાત રાજ્ય લલિતકલા અકાદમી'ના વાઇસ ચેરમેનના પદને શોભાવ્યું હતું. ૧૯૭૦માં તેઓ લલિતકલા અકાદમીએ ફેલોશીપ ઍવોર્ડ તથા તામ્રપત્ર દ્વારા તેમનું બહુમાન કર્યું. વીસમી સદીના મધ્યાંતે જ્યારે ગુજરાતમાં ચિત્રકારની જાણ માત્ર દુકાનોના પાટિયા લખતા ચિતારા તરીકે હતી ત્યારે કલાનુ પુન:પ્રતિષ્ઠાન કરવાનું માન રવિશંકર રાવળને ફાળે જાય છે.
તેમણે એક સિદ્ધહસ્ત ચિત્રકાર, કલામિમાંસક, કલાશિક્ષક, પત્રકાર અને વિચારક તરીકે ગુજરાતને નીચેનો વારસો આપ્યો.
બીગલ
સ્વાસ્થ્ય
બીગલ્સને વાઇ થવાનો ભય હોઇ શકે છે, પરંતુ આને સારવારથી કાબૂમાં કરી શકાય છે. હાયપોથાઇરોડીઝમ અને વામનતાના સંખ્યાબંધ પ્રકાર બીગલ્સમાં બને છે. આ નસ્લમાં બે સ્થિતિઓ ખાસ કરીને વિશિષ્ટ હોય છે: ફની પપી, જેમાં કુરકુરીયું વિકાસમાં ધીમું હોય છે અને અંતે નબળા પગ, કુટિલ પીઠ હોય છે, અને જો કે સામાન્ય સ્વાસ્થ્યનો વિકાસ થાય છે, જે બિમારીઓની શ્રેણીને લઈને ભયમાં હોય છે; હેરિયર્સમાં અને ઘણી મોટી જાતિઓમાં હીપ ડાયસ્પ્લેસિયા સામાન્ય છે, એ બીગલ્સમાં કદાચ જ સમસ્યા મનાય છે. બીગલ્સને કોનડ્રોડાયસ્ટ્રોફિક જાતિ મનાય છે અર્થે તેઓ ડીસ્ક બિમારીઓના પ્રકારોમાં પ્રબળ છે.
રવિશંકર રાવળ
જીવન
૧. "કુમાર" માસિક
બીગલ
સ્વાસ્થ્ય
દૂલર્ભ કિસ્સાઓમાં, બીગલ્સમાં પ્રતિરક્ષા મધ્યસ્થતા પોલિજેનીક આર્થ્રાઇટિસ (જેમાં રોગપ્રતિકારક શકિત સાંધાઓને અસર કરે છે) જુવાન ઉંમરમાં વિકસી શકે છે. લક્ષણોને કોઈવાર સ્ટીરોઈડ સારવાર દ્વારા રાહત મેળવી શકાય છે.
રવિશંકર રાવળ
જીવન
૨. કનુ દેસાઈ, રવિશંકર પંડિત, ગજાનન ખરે, રસિકલાલ પરીખ, જગન મહેતા, સોમાલાલ શાહ, છગનલાલ જાદવ, સી નરેન વગેરે તેમના હાથ નીચે કલાનું શિક્ષણ પામેલા, મશહૂર બનેલા ચિત્રકારો છે.
બીગલ
સ્વાસ્થ્ય
તેમના લાંબા લચેલા કાનનો અર્થ થઈ શકે કે તેઓના આંતરિક કાન પર્યાપ્ત હવા પ્રવાહ ના મેળવી શકે અથવા તો તેમાં ભેજવાળી હવા ફસાઈ જાય અને તે કાનના ચેપમાં પરિણમી શકે. બીગલ્સને આંખની તકલીફોની શ્રેણી દ્વારા પણ પ્રભાવિત થઈ શકે છે; બીગલ્સમાં બે સૌથી સામાન્ય નેત્રિય સ્થિતિઓ ગ્લુકોમા અને કોર્નનિયલ ડીસ્ટ્રોફી છે. 'ચેરી આંખ', ત્રીજા પોપચાંની ગ્રંથિ જે આગળ ખસી ગઇ છે અને ડીસ્ટીચીયાસિસ, એક સ્થિતિ છે જેમાં આંખની પલકો વધીને આંખોમાં બળતરા પેદા કરે છે, કોઈવાર હોય છે; પરંતુ આ બંને સ્થિતિઓ સર્જરીથી સુધારી શકાય છે. તેઓ વિવિધ પ્રકારની રેટિના એટ્રોફીથી પીડાય છે. નેસોલાક્રિમલ ડ્રેઇનેજ સિસ્ટમની નિષ્ફળતા સૂકી આંખ અને ચહેરા પર આંસુઓના પ્રવાહને અસર કરી શકે છે.
રવિશંકર રાવળ
જીવન
૩. તેમના કલાચિત્રોનો સંગ્રહ
બીગલ
સ્વાસ્થ્ય
ક્ષેત્રીય શ્વાન હોવાને કારણે તેઓ નાની ઈજાઓ જેમ કે કાપકૂપ અને મચકોડથી પ્રબળ હોય છે, અને જો અસક્રિય, મોટાપણું એ સામાન્ય સમસ્યા છે કારણ કે તેઓ જ્યારે પણ ખોરાક મળે છે ત્યારે ખાય છે, અને તેમના વજનને નિયમિત રાખવા તેમના માલિક પર નિર્ભર રહે છે. જ્યારે કામ કરે અથવા મુક્તપણે દોડતા હોય ત્યારે તેઓ જીવડા જેમ કે ચાંચડ, જીવાત, કાપણીના કળ અને ઈયળો ચૂંટી લેવાની શક્યતા રહે છે અને અડચણો જેમ કે ઘાસ બી તે તેમની આંખોમાં, નરમ કાનોમાં અને પંજામાં ફસાય જઇ શકે  છે.
રવિશંકર રાવળ
જીવન
૪. ફોટોગ્રાફી અને છાપકામ કલાની શરૂઆત
બીગલ
સ્વાસ્થ્ય
બીગલ્સ એક હાવભાવને બતાવી શકે છે જેને ઊંઘી છીંક કહેવાય છે, જેમાં તેઓ અવાજ દર્શાવે છે જાણે કે શ્વાસ રુંધાય છે અથવા તો શ્વાસ માટે હાંફતો હોય, પરંતુ હકીકતમાં મોઢા અને નાકમાંથી હવા બહાર ફેંકતા હોય છે. આ વર્તનના સાચા કારણની જાણકારી નથી પરંતુ આ શ્વાનો માટે હાનિકારક નથી હોતું.
રવિશંકર રાવળ
સર્જન
રવિશંકર રાવળે કુમાર ઉપરાંત અન્ય સામાયિકોમાં કલા વિશેના અનેક લેખો લખ્યા હતા. આ ઉપરાંત કલા વિશે સ્વતંત્ર પુસ્તકો પણ લખ્યાં છે.
બીગલ
શિકાર
બીગલ્સનો વિકાસ પ્રાથમિકરૂપથી સસલાનો શિકાર કરવા માટે થયો હતો, એક ક્રિયાશીલતા જે બીગલીંગ તરીકે જાણીતી હતી. જુવાન શિકારીઓ માટે જે પોતાને ટટ્ટુ પર મૂકી શકતા અને ગરીબ શિકારીઓ જેઓ સારા શિકારી ઘોડાઓના તબેલા રાખવાનું પોશાતું ન હતું તેઓ માટે તેઓને આદર્શ શિકારી સાથીઓના રૂપે જોવાતા, જેઓ પોતાને થકાવ્યા વગર ઘોડા પાછળ પીછો કરી શકતા. 19મી શતાબ્દીમાં, શિયાળના શિકારની શૈલીની આગમન પહેલાં, શિકાર એ આખા દિવસનું કાર્ય હતું જેમાં આનંદ મારવાથી મેળવી શકાતો હતો તેના કરતાં પીછો કરવાથી મળતો હતો. આ ગોઠવણીમાં નાનું બીગલ સસલાની સાથે સારો મેળ ખાતું, હેરીયર્સની જેમ તેઓ શિકાર જલ્દી ખતમ નથી કરતા, પરંતુ તેમની જબરજસ્ત સૂંઘવા દ્વારા પીછો કરવાનું કૌશલ્ય અને સહનશકિતના કારણે તેઓ આખરે સસલાને પકડવાની બાંયધરી આઅતાં હતાં. બીગલ સમૂહ ભેગા એકદમ નજદીક દોડે છે ('એટલું નજીક કે તે કવર સાથે ઢંકાય જાય છે' ), જે લાંબા શિકારમાં ઉપયોગી હોય છે, કારણ કે તે ભટકેલા શ્વાનોને છૂપાવામાંથી પાછા લાવે છે. ગીચ ઝાડીઓમાં તેઓને તીતરના શિકાર કરવો હોય ત્યારે સ્પેનિયલ્સની જગ્યાએ પસંદ કરાય છે.
રવિશંકર રાવળ
સર્જન
જાપાન અને ઉત્તરભારત તથા કુલુમનાલીની કલાયાત્રાનું વર્ણન કરતું ‘કલાકારની સંસારયાત્રા’ (૧૯૪૭) તથા વિયેના અને મોસ્કોની વિશ્વશાંતિ પરિષદ નિમિત્તે કરેલી વિદેશયાત્રાના અનુભવો નિરૂપતું ‘મેં દીઠાં નવાં માનવી’ (૧૯૫૬) એમનાં પ્રવાસપુસ્તકો છે. ગુજરાતી કલા અને સંસ્કૃતિની વિકાસરેખા નિરૂપતી એમની આત્મકથા ‘જીવનપટનાં સ્મૃતિચિહ્નો ’ (૧૯૬૭) પણ નોંધપાત્ર છે. આત્મકથાના ૧૯૦૯ પછીના અગ્રંથસ્થ પ્રકરણો સાથેની બૃહદ આત્મકથા 'ગુજરાતમાં કલાનાં પગરણ' (૧૯૯૮) શીર્ષક હેઠળ અમિતાભ મડિયા દ્વારા સંપાદિત કરવામાં આવેલ છે.
બીગલ
શિકાર
ઝડપી શિકારની શૈલીની સાથે, બીગલ્સ સસલાનો પીછો કરવાની પસંદગીમાંથી બહાર નીકળી ગયા, પરંતુ હજી પણ સસલાના શિકાર માટે નિયુકત કરવામાં આવે છે. એનેકડોટસ ઓફ ડોગ્સ માં જીસ્સેએ કહ્યું : યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં તેઓ પ્રારંભિક આયાતમાંથી મુખ્યપણે સસલાના શિકાર માટે નિયુકત કરવામાં આવ્યા હોવાનું જણાય છે. મધ્ય 19મી શતાબ્દીમાં ફરીથી બ્રિટનમાં સસલાના શિકાર માટે બીગલ્સ લોકપ્રિય બન્યા અને સ્કોટલેન્ડમાં વાઇલ્ડ મેમલ્સ (સ્કોટલેન્ડ) એક્ટ 2002 અને ઈંગ્લેન્ડ અને વેલ્સમાં હન્ટિંગ એક્ટ 2004 દ્વારા તેણે ગેરકાયદેસર બનાવવામાં આવ્યા ત્યાં સુધી તેઓ લોકપ્રિય રહેવામાં ચાલુ રહ્યા. આ કાયદા હેઠળ બીગલ્સ હજી પણ જમીન માલિકની પરવાનગીથી સસલાઓનો પીછો કરી શકતા. જ્યાં શિકારની પરવાનગી નથી હોતી ત્યાં અવરોધી શિકાર લોકપ્રિય હતો અથવા એવા માલિકો માટે જેઓ લોહીના ખેલમાં ભાગ લેવા નથી માંગતા, પરંતુ છતાં તેમના શ્વાનની પ્રાકૃતિક કૌશલ્યોને કસરત કરાવવા હજુ માંગ છે.
રવિશંકર રાવળ
સર્જન
એમણે અવનીન્દ્રનાથ, જમનબાબુ, બુરાકામી અને કાર્ટૂનિસ્ટ શંકર જેવા કલાવિદો વિશેના ચરિત્રલેખોનો સંગ્રહ ‘કલાકારની કલમે’ (૧૯૫૬) અને ‘ભારતની સંસ્કૃતિના પૂજક જેમ્સ કઝીન્સ’ (૧૯૫૯) જેવાં પુસ્તકો આપ્યાં છે. ઉપરાંત એમણે અજંતાની શિલ્પચિત્રસમૃદ્ધિનું નિરૂપણ કરતું, રંગીન ચિત્રોથી યુક્ત પુસ્તક ‘અજંતાના કલામંડપો’ (૧૯૩૬) ઉપરાંત કલાનું સ્વરૂપ, તેનું મહત્વ અને મૂલ્ય સમજાવતાં કલાવિષયક લખાણો અને ભાષણોનો સંગ્રહ ‘કલાચિંતન’ (૧૯૪૭) તેમ જ ‘સોળ સુંદર ચિત્રો’ (૧૯૨૫) જેવાં કલાવિવેચનો પણ આપ્યાં છે.
બીગલ
શિકાર
પારંપારિક કદમોનો સમૂહમાં 70 બીગલ્સનો સમાવેશ થાય છે, એક શિકારી મનુષ્ય દ્વારા ક્રમબંધ કરાયેલ, જે સમૂહને નિર્દેશ આપે છે અને જે પરિવર્તનીય સંખ્યાના ચાબુક મારનાર દ્વારા સહયોગ મેળવે છે જેમના કામમાં ભટકેલા શિકારી શ્વાનોને સમૂહમાં પાછા લાવવાનું હોય છે. શિકારનો માલિક સંપૂર્ણરીતે સમૂહનો આખા દિવસનો પ્રભારી હોય છે અને શિકારના દિવસે શિકારી મનુષ્યની ભૂમિકા લઇ શકે અથવા ના લઇ શકે. બીગલ્સને વ્યકિતગત અથવા તો જોડમાં પણ નિયુકત કરી શકાય છે.
રવિશંકર રાવળ
સર્જન
ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના કરાંચીમાં મળેલા અધિવેશનમાં કલા વિભાગના પ્રમુખ તરીકે આપેલું વ્યાખ્યાન ‘ચિત્રસૃષ્ટિ’ (૧૯૩૭), મુનશી ષષ્ઠિપૂર્તિ નિમિત્તે દોરેલાં તેમની કથાસૃષ્ટિનાં પાત્રોનાં કાલ્પનિક રંગીન ચિત્રો ‘ક. મા. મુનશીની પાત્રસૃષ્ટિ’ (૧૯૫૩), ચરોતર ચિત્રશિક્ષક સંઘ અયોજિત વિદ્યાર્થી ચિત્રપ્રદર્શનના ઉદઘાટન નિમિત્તે કરેલ પ્રવચન ‘ચિત્રશિક્ષા’ (૧૯૩૯) વગેરે એમનું તદ્વિષયક પ્રકીર્ણ પ્રદાન છે.
બીગલ
શિકાર
જુવાન લોકો માટે બીગલ્સ સાથેનો શિકાર આદર્શ રૂપે જોવાય છે, ઘણી બ્રિટીશ જાહેર શાળાઓ પારંપારિક રૂપથી બીગલ સમૂહોને રાખે છે. 1902ના પ્રારંભમાં ઈટોનના શિકાર માટે બીગલ્સના ઉપયોગને લઈને વિરોધ થયો હતો, પરંતુ એ સમૂહ હાલ આજે પણ અસ્તિત્વમાં છે, અને સમૂહનો વ્યેમાં ઈમ્પિરિયલ કોલેજ દ્વારા ઉપયોગ થતો હતો, 2001માં એનિમલ લીબરેશન ફ્રન્ટ દ્વારા કેન્ટને ચોર્યું હતું. શાળા અને યુનિવર્સિટી સમૂહો આજે પણ ઈટોન, માર્લબરો, વ્યે, રેડલે, રોયલ એગ્રીકલ્ચર કોલેજ અને ક્રાઈસ્ટ ચર્ચ, ઓકસફોર્ડ દ્વારા રખાય છે.
રવિશંકર રાવળ
નોંધપાત્ર ચિત્રો
'ઋષિભરત અને મૃગ', 'પરશુરામ', 'મીનાક્ષી મંદિરમાં આદિવાસી યુગલના લગ્ન', 'ચાંદાપોળી', 'રાજકુમારી રુપાંદે', 'ચંદ્ર અને કુમુદ', 'લક્ષ્મીબાઈ', ,શ્રીમતિ', 'મુંજાલ', 'ખુદાના બાગમાં આદમ અને ઈવ', કૈલાસમાં રાત્રી', 'હેમચંદ્રસૂરિ', 'યમ-નચિકેતા', 'વાડામાં લીલા - સરસ્વતીચંદ્ર', 'બિલ્વમંગળ', 'દક્ષિણામૂર્તિ', 'યમ-સાવિત્રી', 'પહાડી સાધુ', 'વીણા અને મૃગ', 'એક ઘા', 'મહાત્મા મૂળદાસ', 'દક્ષ યજ્ઞભંગ', 'રૂપ અને રૂપરેખા' વૃદ્ધ ટેલિયો' વગેરે મુખ્ય છે.
બીગલ
શિકાર
બીગલ્સનો ઉપયોગ શિકારની રમતોની વ્યાપક શ્રેણી માટે થાય છે, જેમાં શ્નોશૂ સસલા, કોટનટેલ સસલા, રમત પક્ષીઓ, રો હરણ, લાલ હરણ, બોબકેટ, કોયોટ, જંગલી બોર, અને શિયાળોનો સમાવેશ થાય છે, સ્ટોટના શિકાર માટે ઉપયોગ માટે થયાની નોંધણી થઈ છે. મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં, બીગલને, શિકારીઓની બંદૂકો માટે પ્રફુલ્લ્તિ રમત માટે બંદૂક શ્વાન તરીકે નિયુકિત કરાયેલ.
રવિશંકર રાવળ
નોંધપાત્ર ચિત્રો
તેમનું અવસાન ૯ ડિસેમ્બર ૧૯૭૭ના રોજ અમદાવાદમાં થયું હતું. ૨૦૦૦માં અમદાવાદ ખાતેના સંસ્કાર કેન્દ્રમાં તથા વલ્લભવિદ્યાનગરની ફાઈન આર્ટ્સ કોલેજના મ્યુઝિયમમાં તેમના ચિત્રોનો કાયમી સંગ્રહ કરેલ છે. ૧૯૯૨માં તેમની ૧૦૦મી જન્મજયંતિના ઉપલક્ષમાં ગુજરાત સરકારે લલિત કલા અકાદમીની આર્ટ ગેલેરીને 'રવિશંકર રાવળ કલાભવન' નામ આપ્યું છે.
બીગલ
કવોરેન્ટાઈન (સંસર્ગનિષેધ)
યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના ખેતીવાડી વિભાગ દ્વારા બીગલ્સનો બીગલ બ્રીગેડમાં શોધખોળ શ્વાન તરીકે ઉપયોગ થાય છે. આ શ્વાનોનો ઉપયોગ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં લવાતા સામાનમાં ખાદ્ય ખોરાક શોધવાના ઉપયોગમાં થાય છે. વિવિધ જાતિઓના અજમાયશ પછી, બીગલ્સને પસંદ કરવામાં આવ્યા હતાં કારણ કે તેઓ અપેક્ષાકૃત નાના અને લોકો જે શ્વાનોની આસપાસ અસ્વસ્થતા ધરાવે છે તેવા લોકો માટે ડરાવે તેવા નથી, જેઓ ઊંચકવામાં સહેલા છે, હોશિયાર અને પુરસ્કાર માટે સારું કામ કરે તેવા છે. આ હેતુ માટે તેઓનો સંખ્યાબંધ દેશોમાં ઉપયોગ પણ થાય છે જેમાં ન્યૂઝીલેન્ડમાં ખેતીવાડી અને વનનીયતા મંત્રાલય, ઓસ્ટ્રેલિયન ક્વોરનટાઇન અને નિરીક્ષણ સેવાઓ, અને કેનેડા, જાપાન અને પીપલ્સ રિપબ્લિક ઓફ ચાઇનામાં ઉપયોગ થાય છે. મોટી જાતિઓનો વિસ્ફોટની શોધખોળ માટે સામાન્યરૂપે ઉપયોગ થાય છે, કારણ કે આ મોટાભાગે સામાન પર મોટા વાહક પટ્ટા પર ચઢવાનું શામિલ કરે છે, આવા કામ માટે નાના બીગલ્સ યોગ્ય નથી રહેતા.
રવિશંકર રાવળ
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:ગુજરાતી ચિત્રકાર શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ શ્રેણી:રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક વિજેતા શ્રેણી:૧૯૭૭માં મૃત્યુ શ્રેણી:૧૮૯૨માં જન્મ
બીગલ
પરીક્ષણ
બીગલો એ શ્વાન જાતિ છે જે તેમના કદ અને નિષ્ક્રિય સ્વભાવના કારણે મોટાભાગે પ્રાણી પરીક્ષણમાં ઉપયોગ કરાય છે. 2004 માં યુકેમાં પરિક્ષણમાં ઉપયોગ કરાયેલ 8018 શ્વાનોમાંથી 7799 (93.7 %) બીગલ્સ હતા. યુકેમાં, એનિમલ્સ (વૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયાઓ) એક્ટ 1986 એ નરવાનર, ઈકવીડસ, બિલાડીઓ અને શ્વાનોને વિશિષ્ટ પ્રતિષ્ઠા આપી અને 2005 માં પ્રાણી પ્રક્રિયા કમિટીએ (કાયદા દ્વારા સેટ અપ કરેલ) લાગુ પાડયું કે ઊંદર પરનું પરીક્ષણ વધુ યોગ્ય છે, તેમ છતાં મોટી સંખ્યામાં વ્યકિતગત પ્રાણીઓનો સમાવેશ થાય છે. 2005 માં યુકે પ્રાણી પરના કુલ પ્રયોગોમાંથી 0.3 % કરતાં ઓછા પ્રયોગોમાં બીગલ્સનો સમાવેશ થયો હતો, પરંતુ શ્વાનો પર કરાયેલ 7670 પ્રયોગોમાં 7406 બીગલ્સનો (96.6 %) સમાવેશ થયેલો છે. મોટાભાગના શ્વાનોને, કંપનીઓ જેમ કે હર્લેન દ્વારા આ હેતુ માટે પેદા કર્યા છે. યુકેમાં સંશોધન માટે પ્રાણીઓ પેદા કરતી કંપનીઓને એનિમલ્સ (વૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયાઓ) એકટ હેઠળ લાયસન્સ હોવું જરૂરી છે.
યુરોપિયન સમુદાયના સભ્ય રાજ્યોમાં પ્રાણીઓ ઉપર પ્રસાધન સામગ્રીઓના પરિક્ષણ પર પ્રતિબંધ છે, જો કે ફ્રાન્સે પ્રતિબંધનો વિરોધ કર્યો અને તેને તે પ્રતિબંધને હટાવી લેવા પ્રયત્ન કર્યા. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં તેને પરવાનગી છે પરંતુ તે જો બીજી પદ્ધતિઓ દ્વારા જો સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરી શકાતી હોય તો તે અનિવાર્ય નથી, અને પરિક્ષણ જાતિઓને ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન (એફડીએ) દ્વારા નિર્દિષ્ટ નથી કરાવાયા. જ્યારે ખાદ્ય સંકલની, ખાદ્ય સંદુષિત પદાર્થ અને કેટલાક ઔષધ અને રસાયણોના ઝેરીપણાના પરીક્ષણ માટે એફડીએ બીગલ્સનો ઉપયોગ કરે છે અને સીધા માનવ પરીક્ષણ માટે નાના ડુક્કરોનો પ્રતિનિધિ તરીકે ઉપયોગ કરે છે.
જીવછેદન વિરોધી સમૂહોએ પરીક્ષણ સગવડો હેઠળ પ્રાણીઓ પરના દુર્વ્યવહારના અહેવાલ આપ્યા છે. 1997માં યુકેમાં હટીંગડન લાઈફ સાયન્સીસમાં એક ફિલ્મને ગુપ્ત રીતે લેવાયેલા હિસ્સામાં જે એક સ્વતંત્ર પત્રકાર દ્વારા બનાવાયેલી હતી, તેની અંદર કર્મચારીઓ બીગલ્સને મારતા અને ચીસ પાડતાં બતાવેલ હતા. કોન્સર્ટ કેનલ્સ, યુકે આધારિત પરીક્ષણ માટે બીગલ્સને પ્રજનકે, પ્રાણી હક સમૂહના દબાવ પછી 1997માં બંધ કરી દીધું.
તબીબી સંશોધન
બીગલ્સનો સંશોધન પ્રક્રિયાની શ્રેણીમાં ઉપયોગ થાય છે : મૂળતત્વ જીવવિજ્ઞાની સંશોધન, લાગુ કરેલ માનવ ઔષધિઓ, લાગુ કરેલ જાનવરની ઔષધિઓ, અને માનવ, પ્રાણી અથવા વાતાવરણની સુરક્ષા.
લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં
મીડિયાની વ્યાપક શ્રેણીઓમાં બીગલ્સને પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યા છે. 19મી શતાબ્દી પહેલાના શ્વાનના દેખાવના સંદર્ભમાં એવા લેખકો જેમ કે વિલ્યિમ શેકસપીયર, જોન વેબસ્ટર, જોન ડ્રાયડેન, થોમસ ટીકેલ, હેનરી ફિલ્ડીંગ અને વિલ્યિમ કાઉપરના લેખમાં અને એલેક્ષાન્ડર પોપેના અનુવાદની હોમરના ઈલિયાદ માં.
1950 ના દાયકાની બીગલ્સ એ રમુજી વાર્તાઓ અને એનિમેટેડ કાર્ટુનોમાં દેખાય છે, જેમ કે પીનટસ નુ પાત્ર સ્નૂપી (“ વિશ્વના સૌથી પ્રસિદ્ધ બીગલ ” તરીકે બનાવેલ ), રમુજી વાર્તા ગારફીલ્ડ માંથી ઓડી, વોલ્ટ ડીઝનીના બીગલ બોયસ અને બીગલ બીગલ હતા, હન્ના-બારબરાના ગ્રેપ એપનો કાયમી સાથી.
તેઓ સંખ્યાબંધ ફિલ્મોમાં દેખાયા છે, કેટસ અને ડોગ્સ માંનો કેન્દ્રિય ભૂમિકા, અને ફિલિસ રેનોલ્ડસ નેયલરનું પુસ્તક શીલોહ ના રૂપાંતરમાં શીર્ષક ભૂમિકા અને અંડરડોગ ના જીવંત એકશન સંસ્કરણમાં દેખાયા છે. તેઓએ ફિલ્મોમાં સહાયક ભૂમિકા ભજવી છે જેમાં ઓડિશન, ધ મોન્સ્ટર સ્ક્વોડ અને ધ રોયલ ટેનનબાઉમ્સ નો સમાવેશ થાય છે, અને Star Trek: Enterprise , ઈસ્ટએન્ડર્સ , ધ વન્ડર ઈયર્સ  અને ટૂ ધ મેનર બોર્ન  અને  બીજા ઘણામાંથી માં ટીવી પર.
બેરી મેનીલોસના બે બીગલોમાંથી એક બેગલ, તેના ઘણા આલ્બમ આવરણ પર પ્રદર્શિત થયો છે. પૂર્વ યુએસ પ્રેસિડન્ટ લેયડન બેઈન્સ જહોન્સન પાસે ઘણા બીગલ્સ હતા, અને જ્યારે તે તેમાંના એક વ્હાઈટ હાઉસ લોન પર અધિકારિક મેળાપ દરમિયાન કાનથી ઊંચકે છે તો તે ત્યારે બૂમો પાડે છે.
તેના જાહાજ જેના પર ચાર્લ્સ ડારવીને તેની જળમુસાફરી કરી હતી જેણે તેનું પુસ્તક ધ વોયેજ ઓફ ધ બીગલ માટે સામગ્રી પૂરી પાડેલી અને ઘણી બધી પ્રેરણા ઓન ધ ઓરિજીન ઓફ સ્પિસીસ  માટે તેનું નામ તેના જન્મ પછી એચએમએસ બીગલ  હતું, અને તેના બદલામાં પછી તેણે તે બદકિસ્મત બ્રિટીશ માર્ટિન લેન્ડરે બીગલ 2  આપ્યું.
નોંધ
બી ,  યુટ્ટે જણાવ્યું કે, દક્ષિણી શિકારી શ્વાનો બ્રિટીશ આઇસ્લેસના મૂળ હોય શકે અને પ્રાચીન બ્રિટનો દ્વારા તે શિકારમાં ઉપયોગ કરાતો હતો.
સી  ધ હાર્ટસે નીચેનો સવાલ 96 નિષ્ણાતની પેનલને કર્યો હતો, જેમાંના અર્ધા ઢોરોના નિષ્ણાત હતા અને બીજા અર્ધ શ્વાન આજ્ઞાકારી અજમાયશ નિર્ણાયકો હતા.
ડી.  દરેક લેખકના કાર્યના વિશિષ્ટ સંદર્ભો નીચે મુજબ છે : શેકસપીયર : ‘ સર ટોબી બેલ્ક : તેણી એક બીગલ છે, અસલી જાતિ અને એક જે મને વખાણો છો : શું એ છે? ટવેલ્ફથ નાઈટ (સી. 1600) એકટ II સીન III વેબસ્ટર : “ મીસ્ટ્રેસ ટેન્ટરહુક : તમે એક સુંદર બીગલ છે  ” વેસ્ટવર્ડ હો (1607) એકટ III સીન IV : 2   ' ''' ડ્રાયડેન : “ આકારમાં બીજું આખામાં એક બીગલનું માથું હતું મોટા કપાળ સાથે અને તે જ થુથન સાથે ” ધ કોક એન્ડ ધ ફોક્ષ, અને ફરી : ફેબલ્સ, એન્સિયન્ટ એન્ડ મોર્ડન (1700) માંથી પેલેમોન એન્ડ એરસાઈટ માં “ તેના પગ વિષે નાના બીગલ દેખાયા હતાં ”. ટિકેલ : ‘ અહીં નીચે મને પર્પલ સપાટ, મોટા મોઢાવાળા બીગલ અને પ્રફુલ્લિત શિંગડાને મને ટ્રેસ કરવા દો’. ટુ એ લેડી બિફોર મેરેજ (1749 માં કારણોપરાંત પ્રકાશિત) ફિલ્ડીંગ : ” શું શેતાનિયત તું મારી પાસે કરાવશે? ’ બીલફીલ તરફ વળીને સ્ક્યુઅર રડે છે, ‘ એક બીગલ જૂના સસલાને વાળી શકે તેના કરતા વધારે હું હવે તેને વધારે ના વળી શકું. ’’ ધ હિસ્ટરી ઓફ ટોમ જોન્સ, એ ફાઉન્ડલીંગ (1749) પાઠ 7. કાઉપર : “ પીછા અને માથા વડે આવવા માટે સાચવે છે, ખરા બીગલો કટ્ટર શિકારી શ્વાનને રાખે છે ” ધ પ્રોગ્રેસ ઓફ એરર (1782) પોપ: "ધ ઓન ધ રો ધ વેલ-બ્રેથ’ડ બિગલ ફ્લાઇસ્મ એન્ડ રેન્ડ્સ હિસ હાઇડ ફ્રેશ-બ્લિડિંગ વીથ ધ ડાર્ટ" ધ ઇલિયાડ ઓફ હોમર (1715–20) બૂક XV:697–8
વણોટ (તા. સાવરકુંડલા)
વણોટ (તા. સાવરકુંડલા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  અમરેલી જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા સાવરકુંડલા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. વણોટ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:સાવરકુંડલા તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
માહે જિલ્લો
માહે જિલ્લો ભારતનાં કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ પોંડિચેરીના ચાર માંનો એક જિલ્લો છે. જે ૯ વર્ગ કિ.મી.નો વિસ્તાર ધરાવે છે. અને સંપૂર્ણ માહે વિસ્તારનો તેમાં સમાવેશ થાય છે.
નવાગામ (તા. ગારીયાધાર)
ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારના ભાવનગર જિલ્લામાં આવેલા ગારીયાધાર તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
બ્રિટનની ફૂટબોલ ક્લબો અને સ્ટેડિયમોની યાદી
બ્રિટન અથવા યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં પ્રિમિયર લિગ નામે ફૂટબોલ સ્પર્ધા યોજાય છે. આ સ્પર્ધાઓમાં રમતી ફૂટબોલ ટીમો તેમની ફૂટબોલ ક્લબના નામથી ઓળખાય છે અને દરેક ફૂટબોલ ક્લબને પોતાનું એક હોમગ્રાઉન્ડ, એટલે કે પોતિકું મેદાન હોય છે. આ પૃષ્ઠ પર એવી બધી જ ક્લબો અને તેમના સ્ટેડિયમોની યાદિ રજૂ કરવામાં આવી છે.
શ્રેણી:રમત શ્રેણી:યુનાઇટેડ કિંગડમ
ગીલોસણ
ગીલોસણ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા મહેસાણા જિલ્લાના મહેસાણા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ડાંગર, બાજરી, તમાકુ, બટાટા, શક્કરીયાં તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:મહેસાણા તાલુકો
આમોદરા (તા. ધનસુરા)
આમોદરા (તા. ધનસુરા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર પૂર્વ ભાગમાં આવેલા અરવલ્લી જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા ધનસુરા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આમોદરા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, બાજરી, કપાસ, દિવેલી તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ધનસુરા તાલુકો
લીમડી (તા. ગરૂડેશ્વર)
લીમડી (તા. ગરૂડેશ્વર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના પૂર્વપટ્ટીમાં આવેલા નર્મદા જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૫ (પાંચ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા ગરૂડેશ્વર તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે આદિવાસી લોકોની વસ્તી રહે છે. લીમડી ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી અને દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય છે. ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે.
શ્રેણી:ગરૂડેશ્વર તાલુકો
શ્રીહરિકોટા
250px|thumb|પુલીકટ સરોવર, શ્રીહરિકોટા શ્રીહરિકોટા (శ్రీహరికోట) ભારત દેશના આંધ્ર પ્રદેશ રાજ્યમાં પુલીકટ નજીક આવેલું એક ગામ છે, જે ટાપુ પર વસેલ છે. અહીં સતિષ ધવન અવકાશ કેન્દ્ર (SHAR) આવેલું છે, જ્યાંથી ભારતે પોતાનાં ઘણાં ઉપગ્રહો અવકાશમાં મોકલ્યાં છે.
શ્રીહરિકોટા પુલીકટ સરોવર અને બંગાળની ખાડી વચ્ચે આવેલ છે. અહીંથી નજીકનું શહેર અને રેલ્વે સ્ટેશન સુલ્લુર્પેતા છે. ચેન્નાઈ અહીંથી ૮૦ કિલોમીટર જેટલા અંતરે આવેલ છે તેમ જ એક્સપ્રેસ માર્ગ વડે જોડાયેલ છે.
વસ્તીવિષયક અને ઇતિહાસ
શ્રીહાર્કોટા ટાપુ બંગાળની ખાડી પર પુલીકાટ તળાવ પર સ્થિત એક સ્પેસ સિટી છે. તેલુગુ સત્તાવાર ભાષા છે પરંતુ મોટાભાગના તમિલ-બોલતા મત્સ્ય સમુદાય આ ટાપુ પર પ્રાચીન કાળથી રહેતા હતા. ઇસરો સ્પેસ સેન્ટર અને તેમના પરિવારોના મોટા પ્રમાણમાં વૈજ્ઞાનિકો, એન્જિનિયરો અને અન્ય કર્મચારીઓ ભારતના અન્ય ભાગોમાંથી છે અને સામાન્ય રીતે હિન્દી અને અંગ્રેજી ભાષામાં તેમની વચ્ચે વાતચીત કરે છે.
જ્યારે 1971 માં સ્પેસ સેન્ટરની સ્થાપના થઈ ત્યારે, ટાપુના પૂર્વના રહેવાસીઓને ટાડા નજીક થોંડુર ગામ ખાતે એનએચ -16 નજીક શ્રી જિંદરના માર્ગ પર સ્થિત નવા રહેઠાણોમાં ખસેડાયા હતા. હવે ટાપુ સંપૂર્ણપણે ઇસરો અવકાશ કેન્દ્રથી સંબંધિત છે અને ઉચ્ચ સ્તરની સલામતી અને ઍક્સેસ નિયંત્રણથી અલગ છે.
રાષ્ટ્રકૂટ વંશ
રાષ્ટ્રકૂટ (સંસ્કૃત:राष्ट्रकूट) એ એક ક્ષત્રિય રાજવંશ હતો જેને છઠ્ઠી થી દસમી સદીઓ દરમિયાન ભારતીય ઉપખંડના મોટા ભાગ પર શાસન કર્યું હતું. સૌથી પહેલો જાણીતો રાષ્ટ્રકૂટ અભિલેખ ૭મી સદીનો તામ્રલેખ છે જે મધ્યપૂર્વીય અથવા પશ્ચિમ ભારતના શહેર મણપુરાથી મળ્યો હતો, તે તેમના શાસનનો ઉલ્લેખ કરે છે. અભિલેખમાં ઉલ્લેખિત આ જ સમયગાળાના અન્ય શાસક રાષ્ટ્રકૂટ કુળો અચલપુર અને કન્નૌજના શાસકો હતા. પ્રારંભિક રાષ્ટ્રકૂટોની માતૃભુમી અને તેમની ભાષાના ઉદ્ભવ અંગે ઘણા વિવાદો અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
શ્રેણી:ભારતના રાજવંશ
શ્રીહરિકોટા
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:ભારતીય અવકાશ કાર્યક્રમ
મહા વદ ૮
મહા વદ ૮ ને ગુજરાતી માં મહા વદ અષ્ટમી કે મહા વદ આઠમ કહેવાય છે. આ દિવસ હિંદુ વૈદિક પંચાગના વિક્રમ સંવત મુજબ વર્ષના ચોથા મહિનાનો ત્રેવીસમો દિવસ છે, જ્યારે શક સંવત મુજબ વર્ષના અગિયારમાં મહિનાનો ત્રેવીસમો દિવસ છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:પંચાંગ શ્રેણી:સમય
હંસાપુરા (તા. વાઘોડિયા)
હંસાપુરા (તા. વાઘોડિયા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા વડોદરા જિલ્લામાં આવેલા  તથા વડોદરાથી પૂર્વ દિશામાં આવેલા  વાઘોડિયા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. હંસપુરા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, બાજરી, તુવર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:વાઘોડિયા તાલુકો
ધીરૂભાઈ અંબાણી
ધીરજલાલ હિરાચંદ અંબાણી કે જેમને ધીરૂભાઈ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તેઓ ૨૮ ડિસેમ્બર, ૧૯૩૨, – ૬ જુલાઈ ૨૦૦૨, સંઘર્ષ કરીને આપબળે ધનવાન બનેલા ભારતીય હતા કે જેમણે મુંબઈમાં પોતાના પિતરાઈ સાથે રીલાયંસ ઈન્ડસ્ટ્રીઝની સ્થાપના કરી હતી. ૧૯૭૭માં ધીરૂભાઈ અંબાણી તેમની કંપની રિલાયંસ જાહેરમાં લઈ ગયા અને ૨૦૦૭ સુધીમાં તેમના પરિવાર (દીકરાઓ અનિલ અને મુકેશની સંયુક્ત સંપત્તિ ૬૦ અબજ ડોલર હતી, જેને પગલે અંબાણીઓ વિશ્વના સૌથી વધુ ધનવાન પરિવારોમાં સ્થાન પામ્યા હતા.
રીલાયન્સ કમર્શિયલ કોર્પોરેશન (Reliance Commercial Corporation)
૧૯૬૨માં ધીરૂભાઈ ભારત પાછા આવ્યા અને રીલાયન્સ(Reliance)ની શરૂઆત કરી.રીલાયન્સ(Reliance) પોલિયસ્ટર યાર્નની આયાત અને મસાલાની નિકાસ કરતી હતી.
ચંપકલાલ દામાણી, તેમના બીજા પિતરાઈ કે જેઓ એડન, યમનમાં તેમની સાથે હતા, ની સાથે ભાગીદારીમાં કારોબાર શરૂ કર્યો. રીલાયન્સ કમર્શિયલ કોર્પોરેશન(Reliance Commercial Corporation)ની પ્રથમ ઓફિસ મસ્જિદ બંદરની નરસિનાથ ગલી ખાતે શરૂ કરવામાં આવી. જેમાં 350 sqft. એક ટેલિફોન, એક ટેબલ અને ત્રણ ખુરશી સાથેનો ઓરડો હતો. શરૂઆતમાં કારોબારમાં મદદ કરવા તેમના પાસે બે સહાયક હતા. ૧૯૬૫માં, ચંપકલાલ દામાણી અને ધીરૂભાઈ અંબાણી વચ્ચેની ભાગીદારીનો અંત આવ્યો અને ધીરૂભાઈએ પોતાની રીતે શરૂઆત કરી. બંનેની પ્રકૃતિ અને કારોબારની કામગીરીમાં અલગ પદ્ધતિ હોવાનું માનવામાં આવે છે.શ્રી દામાણી સાવધ વેપારી હતા અને યાર્નના માલ-સામાનના નિર્માણમાં રોકાણ માટે અસંમત હતા, જ્યારે કે ધીરૂભાઈ સાહસવૃત્તિ માટે જાણીતા હતા અને તેઓ માનતા હતા કે ભવિષ્યમાં કિંમતો વધશે અને તેથી નફો મેળવવા માટે માલ-સામાનનું નિર્માણ જરૂરી હતું. ૧૯૬૮માં તેઓ દક્ષિણ મુંબઈના અલ્ટમાઉન્ટ રોડ ખાતેના વૈભવી એપાર્ટમેન્ટમાં રહેવા ગયા. ૧૯૭૦ના દસકાના અંત સુધીમાં અંબાણીની અંદાજિત સંપત્તિ રૂપિયા ૧૦ લાખ હતી.
એશિયા ટાઈમ્સ(Asia Times) અવતરણો : "તેમની લોકો સાથે કામ કરવાની આવડત દંતકથા સમાન હતી. એક પૂર્વ સચિવે જણાવ્યું હતું : "તેઓ અત્યંત સહાયકારી હતા. તેઓ 'મોકળા બારણાં'ની નીતિને અનુસરતા. કર્મચારીઓ સરળતાથી તેમની કેબિનમાં જઈને પોતાની સમસ્યાઓની ચર્ચા કરી શકતા હતા." કર્મચારીઓ, શેરધારકો, પત્રકારો કે પછી સરકારી અધિકારીઓ જેવા વિવિધ વર્ગો સાથે કામ કરવાની ચેરમેનની પોતાની આગવી પદ્ધતિ હતી. અંબાણીએ અધિકારીઓને ખરીદીને પોતાને અનુકૂળ કાયદા બનાવડાવ્યા હોવાનો આરોપ તેમના પ્રતિસ્પર્ધીઓએ મૂક્યો છે.
ટેક્સટાઈલના વ્યવસાયમાં ઉજળી તકો હોવાનું લાગતાં ધીરૂભાઈએ પોતાની પ્રથમ ટેક્સટાઈલ મિલ ૧૯૭૭ના વર્ષમાં અમદાવાદના નરોડા વિસ્તારમાં શરૂ કરી.પોલિયસ્ટર ફાઈબર યાર્નના ઉપયોગથી ટેક્સટાઈલનું ઉત્પાદન થતુ હતું. Indian Legends, Dhirubhai Ambani. ૨૦૦૬).ધીરુભાઈએ "વિમલ" (Vimal) બ્રાન્ડ શરૂ કરી. પોતાના મોટાભાઈ રમણિકભાઈ અંબાણીના દીકરા વિમલ અંબાણીના નામ પરથી તેમણે આ નામ રાખ્યુ હતું. ભારતના અંતરિયાળ ગામડાઓમાં સઘન માર્કેટિંગના કારણે "વિમલ"(Vimal) નામ ઘરે-ઘરે જાણીતુ નામ બન્યું. ફ્રેન્ચાઈઝી રીટેઈલ આઉટલેટ્સ શરૂ કરવામાં આવ્યા અને તેઓ "ઓન્લી વિમલ" ("only Vimal") બ્રાન્ડના કાપડ વેચતા. ૧૯૭૫ના વર્ષમાં વિશ્વ બેન્કની (World Bank) ટેકનિકલ ટીમે વિમલના ઉત્પાદન એકમની મુલાકાત લીધી હતી. તે સમયે આ એકમને "વિકસિત દેશના ધોરણો મુજબ પણ શ્રેષ્ઠ" ' હોવાનું પ્રમાણપત્ર અપાયુ હતું. ( '
પ્રારંભિક જાહેર ભરણું (આઈપીઓ)
ભારતમાં ઈક્વિટિ કલ્ટ(શેરમાં રોકાણના પ્રવાહ)ની શરૂઆતનું શ્રેય ધીરુભાઈ અંબાણીને આપવામાં આવે છે. 1977માં દેશના વિવિધ ભાગોમાંથી 58,000થી વધુ રોકાણકારોએ રીલાયન્સનો(Reliance) આઈપીઓ ભર્યો હતો. ગ્રામીણ ગુજરાતના નાના રોકાણકારોને એવું સમજાવવામાં ધીરુભાઈ સફળ રહ્યા હતા કે કંપનીના શેરધારક બનવાથી તેમને લાભ થશે.
રીલાયન્સ ઈન્ડસ્ટ્રીઝ(Reliance Industries) ખાનગીક્ષેત્રની પ્રથમ એવી કંપની હતી કે જેની વાર્ષિક સાધારણ સભાઓ સ્ટેડિયમોમાં યોજાતી હોય. 1986માં, રીલાયન્સ ઈન્ડસ્ટ્રીઝ(Reliance Industries)ની વાર્ષિક સાધારણ સભા મુંબઈના ક્રોસ મેદાનમાં યોજાઈ હતી અને રીલાયન્સ પરિવારના 35,000 શેરધારકો અને રીલાયન્સ કુટુંબે તેમાં ભાગ લીધો હતો.
પ્રથમ વખત રોકાણ કરી રહેલા રીટેલ રોકાણકારોને રીલાયન્સમાં રોકાણ કરવા માટે સંમત કરવામાં ધીરુભાઈ સફળ રહ્યા હતા.
1980ના દસકાની શરૂઆતમાં અંબાણી પરિવારની અંદાજિત ચોખ્ખી સંપત્તિ એક અબજ રૂપિયા જેટલી હતી.
શેરબજારો પર ધીરુભાઈનું વર્ચસ્વ
અંશતઃ કન્વર્ટિબલ ડિબેન્ચરની સામે 1999માં રીલાયન્સ ઈન્ડસ્ટ્રીઝ (Reliance Industries) રાઈટ્સ ઈશ્યૂ લઈને આવી. શેરની કિંમતમાં સહેજ પણ ઘટાડો ના થાય તે માટે કંપનીએ શક્ય તમામ પ્રયાસ હાથ ધર્યા હોવાની અટકળો ચાલી હતી. આ તકનો લાભ લેવાની ગણતરીએ કલકત્તાના શેરદલાલોની બેર કાર્ટેલે રીલાયન્સના શેરના શોર્ટ સેલની શરૂઆત કરી. જેના જવાબમાં "રીલાયન્સના મિત્રો" તરીકે ઓળખાતા શેરદલાલોએ બોમ્બે સ્ટોક એક્સચેન્જ(Bombay Stock Exchange) ખાતે રીલાયન્સ ઈન્ડસ્ટ્રીઝના (Reliance Industries) શોર્ટ સેલના શેર ખરીદવા માંડ્યા.
બેર કાર્ટેલવાળાઓ માનતા હતા કે સોદા પૂરા કરવા માટે બુલ્સ પાસે ઓછી રોકડ હશે અને તેઓ બોમ્બે સ્ટોક એક્સચેન્જની(Bombay Stock Exchange) બદલા વેપાર પદ્ધતિ હેઠળ સેટલમેન્ટ કરશે. બુલ્સે ખરીદી ચાલુ રાખી અને સેટલમેન્ટના દિવસ સુધી પ્રતિશેર 152 રૂપિયાની સપાટી જાળવી રાખી. સેટલમેન્ટના દિવસે બુલ્સે શેરની ફિઝિકલ ડીલિવરી માગી ત્યારે બેર કાર્ટેલ ભીંસમાં મૂકાઈ. રીલાયન્સના શેર ખરીદનાર શેરદલાલોને સોદો પૂરો કરવા માટે જરૂરી રોકડમાંથી મોટાભાગની રકમ બીજા કોઈએ નહિ પરંતુ ધીરુભાઈ અંબાણીએ આપી હતી. સેટલમેન્ટ નહિ થવાના કિસ્સામાં બુલ્સે "અનબદલા" (દંડની રકમ) તરીકે શેરદીઠ રૂપિયા 35ની માગણી કરી. જેના લીધે માગ વધી અને ગણતરીની મિનિટોમાં જ રીલાયન્સના શેર 180 રૂપિયા ઉપર પહોંચી ગયા. સેટલમેન્ટના કારણે બજારમાં જબરજસ્ત ઉછાળો આપવ્યો અને ધીરુભાઈ અંબાણી શેરબજારના બેતાજ બાદશાહ તરીકે સ્થાપિત થયા. રીલાયન્સ સાથેની રમત કેટલી ભારે પડી શકે છે તે અંગે તેમણે વિરોધીઓને સમજાવી દીધું.
આ ઘટના પછી વિરોધીઓ અને પ્રેસ દ્વારા ઘણા સવાલ ઉઠાવવામાં આવ્યા. ઘણા લોકોને એ નહોતું સમજાતું કે થોડા વર્ષો પહેલા યાર્નના વેપારી તરીકે ઓળખાતી વ્યક્તિ પાસે કટોકટીના સમયે આટલી મોટી રકમનું ભંડોળ મેળવવામાં સફળ કઈ રીતે રહી. તે સમયના નાણાપ્રધાન પ્રણવ મુખરજીએ સંસદમાં આ પ્રશ્નનો જવાબ આપ્યો હતો. તેમણે ગૃહને માહિતી આપી હતી કે એક બિન-નિવાસી ભારતીયએ રૂ. 22 કરોડ જેટલું રોકાણ રિલાયન્સમાં 1982-83 દરમિયાન કર્યું હતું. ક્રોકોડાઈલ, લોટા અને ફિઆસ્કો જેવી ઘણી કંપનીઓના માધ્યમથી આ રોકાણ કરવામાં આવ્યું હતું. આ કંપનીઓ મુખ્યત્વે ઈસ્લે ઓફ મેનમાં નોંધાયેલી હતી. રસપ્રદ વાત એ હતી કે આ કંપનીઓના પ્રમોટર અથવા માલિકની અટક એકસરખી શાહ હતી. આ ઘટનામાં રીઝર્વ બેન્ક ઓફ ઈન્ડિયા(Reserve Bank of India) દ્વારા થયેલી તપાસમાં રીલાયન્સ અથવા તેના પ્રમોટરની કોઈ ગેરરીતિ કે અનૈતિક વ્યવહારો બહાર આવ્યા નહિ. પર
વૈવિધ્યકરણ
સમય વીતતા ધીરુભાઈ પોતાના કારોબારમાં વૈવિધ્યકરણ લાવ્યા અને પેટ્રોકેમિકલ્સમાં નિપુણતા હાસલ કરવાની સાથે ટેલિકમ્યુનિકેશન્સ, ઈન્ફર્મેશન ટેકનોલોજી, એનર્જી, પાવર, રીટેલ, ટેક્સટાઈલ, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સેવાઓમાં, મૂડી બજારો, અને લોજિસ્ટિક્સ ક્ષેત્રે પણ કારોબરનો વિસ્તાર કર્યો.બીબીસી(BBC) માં કંપનીનું સમગ્રતયા વર્ણન આ મુજબનું હતું- "12 અબજ ડોલરના અંદાજિત ટર્નઓવર સાથે 85,000નું મજબૂત શ્રમબળ ધરાવનાર ઉદ્યોગ સામ્રાજ્ય".
ટીકા
અનૈતિક રીતે કામ કરવાના અને પોતાની જરૂરિયાત મુજબ સરકારી નીતિઓને મરોડવાના આરોપ તેમના પર લાગતા રહ્યા છે અને ચૂંટણીમાં સરકારની રચના માટે તેઓ કિંગ-મેકર તરીકે ઓળખાતા હતા. (Remembering the Prince of Polyester). મોટા ભાગના સમૂહ માધ્યમો ઉદ્યોગ-રાજકારણની સાંઠગાઠ વિશે બોલતા હોવા છતાં, સમગ્ર દેશમાં છવાયેલી સમૂહ માધ્યમોની આંધી વચ્ચે અંબાણી પરિવારે વધારે સલામતી અનુભવી હતી.
નુસ્લી વાડિયા સાથે ઘર્ષણ
1977 - 1979 દરમિયાન જનતા પાર્ટીના શાસનમાં નુસ્લી વાડિયાએ 60,000 ટનની વાર્ષિક ક્ષમતા ધરાવતા ડાઈ-મિથાઈલ ટેરિફ્થેલેટ(ડીએમટી) પ્લાન્ટની મંજૂરી મેળવી હતી. ઈરાદાપત્રને લાઈસન્સની મંજૂરી મળે તે પહેલા તેમના માર્ગમાં અનેક અડચણો આવી હતી. આખરે 1981માં નુસ્લી વાડિયાને પ્લાન્ટ માટે લાઈસન્સ આપવામાં આવ્યું.આ ઘટનાએ બે પક્ષો વચ્ચે ઉત્પ્રેરકનું કામ કર્યું અને સ્પર્ધાએ વરવા વળાંકો લીધા.
ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસના લેખ
એક તબક્કે રામનાથ ગોએન્કા ધીરુભાઈ અંબાણીના મિત્ર હતા. રામનાથ ગોએન્કા નુસ્લી વાડિયાની નજીક હોવાનું પણ કહેવાતુ હતું. બંને પક્ષોનો ઝઘડો દૂર કરવા અને સમાધાન માટે રામનાથ ગોએન્કાએ અનેક વખત પ્રયાસો કર્યા હતા.ગોએન્કા અને અંબાણી વચ્ચેની શત્રુતાનું મુખ્ય કારણ કારોબારમાં ભ્રષ્ટાચારની અંબાણીની પદ્ધતિ અને ગેરકાયેદસર પગલા હતા, જેના લીધે ગોએન્કા કંપનીમાં પોતાનો ઉચિત હિસ્સો મેળવી શક્યા નહોતા. બાદમાં રામનાથ ગોએન્કાએ નુસ્લી વાડિયાને ટેકો આપવાનું પસંદ કર્યું. રામનાથ ગોએન્કાએ એક તબક્કે એવું કહ્યું હોવાનું મનાય છે કે "નુસ્લી વાડિયા ઈંગ્લિશમેન છે . તેઓ અંબાણીનો સામનો નહિ કરી શકે.  હું એક વાણિયો છું.  તેને કઈ રીતે પૂરો કરવો તે હું જાણું છું" ....
દિવસો વીતવાની સાથે તેમના દ્વારા પ્રકાશિત થતા બ્રોડશિટ દૈનિક ધ ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસે (The Indian Express) રીલાયન્સ ઈન્ડસ્ટ્રીઝ (Reliance Industries)ની વિરુદ્ધમાં શ્રેણીબદ્ધ લેખો છાપ્યા અને તેમાં દાવો કરવામાં આવ્યો કે નફો વધારવા માટે ધીરુભાઈ અન્યાયી પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરે છે. આ કેસની તપાસ માટે રામનાથ ગોએન્કાએ ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસ (Indian Express) ખાતેના પોતાના કર્મચારીઓનો ઉપયોગ કરવાના બદલે વિશ્વાસુ મિત્ર અને સલાહકાર, ચાર્ટડ એકાઉન્ટન્ટ એસ. ગુરુમૂર્તિને આ કામગીરી સોંપી. એસ. ગુરુમૂર્તિ ઉપરાંત ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસ (Indian Express)ના કર્મચારી નહિ એવા પત્રકાર માણેક દાવરે લેખો આપવાનું શરૂ કર્યું.અંબાણીના વિરોધી એવા ઉદ્યોગપતિ જમનાદાસ મૂરાનજી પણ આ અભિયાનમાં સામેલ હતા.
સમાજના વિવધ વર્ગો દ્વારા અંબાણી અને ગોએન્કા બંનેની પુષ્કળ ટીકાઓ થઈ અને ઢગલો વખાણ પણ થયા.પોતાની અંગત દુશ્મનાવટ માટે રાષ્ટ્રીય દૈનિકનો ઉપયોગ કરતા હોવાથી ગોએન્કાની ટીકા થઈ. ટીકાકારો માનતા હતા કે દેશમાં એવા ઘણા ઉદ્યોગપતિઓ હતા કે જેઓ ખોટી અને અનૈતિક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરતા હોય, પરંતુ ગોએન્કા બીજા કોઈને નિશાન બનાવવાના બદલે માત્ર અંબાણીની જ ટીકા કરતા હતા. પોતાના નિયમિત કર્મચારીઓની કોઈ મદદ વગર આ લેખો ચલાવવાની ક્ષમતા બદલ ટીકાકારો ગોએન્કાની પ્રશંસા પણ કરતા હતા. દરમિયાનમાં ધીરુભાઈ અંબાણીનું નામ વધારે જાણીતું બન્યું અને તેમના પ્રશંસકો પણ વધ્યા હતા. જનતાનો એક વર્ગ વ્યાપારી સૂઝ અને વહીવટી માળખાને પોતાની ઈચ્છા મુજબ વળાંક આપવાની ક્ષમતા માટે ધીરુભાઈ અંબાણીની પ્રશંસા કરવા માંડ્યો.
ધીરુભાઈ અંબાણીને હદય રોગના હુમલા બાદ જ આ સંઘર્ષનો અંત આવ્યો. ધીરુભાઈ અંબાણી સાન ડિએગોમાં સારવાર લઈ રહ્યા હતા ત્યારે તેમના દીકરાઓ મુકેશ અંબાણી અને અનિલ અંબાણીએ કારોબાર સંભાળ્યો હતો.ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસે (The Indian Express) રીલાયન્સ સામે આક્ષેપો કરવાનું બંધ કરી રીલાયન્સ ઈન્ડસ્ટ્રીઝ(Reliance Industries)ને યોગ્ય દંડ નહિ કરવા માટે સરકાર પ્રત્યક્ષ રીતે જવાબદાર હોવાનો આરોપ મુક્યો હતો.વાડિયા-ગોએન્કા અને અંબાણી વચ્ચેની લડાઈએ નવી દિશા લીધી અને તે રાષ્ટ્રીય સમસ્યા બની.ગુરુમૂર્તિ અને અન્ય પત્રકાર મુલગાંવકરે રાષ્ટ્રપતિ ગ્યાની ઝૈલ સિંઘ સાથે મળીને ટુકડી બનાવી અને તેમના તરફથી વડાપ્રધાનને ધમકી આપતો પત્ર લખ્યો. રાજીવ ગાંધીને પત્ર મોકલતા પહેલા ઝૈલ સિંઘે તેમાં ફેરફાર કર્યા હોવાની માહિતીથી અજાણ ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસે (The Indian Express) ચટપટી ખબર તરીકે રાષ્ટ્રપતિના પત્રનો ડ્રાફ્ટ પ્રસારિત કર્યો.આ તબક્કે અંબાણી યુદ્ધ જીતી ગયા.હવે પછીની લડાઈ વડાપ્રધાન રાજીવ ગાંધી અને રામનાથ ગોએન્કા વચ્ચેનો સીધો જંગ હોવાના કારણે અંબાણી ચૂપચાપ આ વિવાદમાંથી ખસી ગયા.ત્યાર બાદ સરકારે દિલ્હીના સુંદર નગર ખાતેના એક્સપ્રેસના અતિથિ ગૃહમાં દરોડો પાડ્યો અને મુલગાંવકરના હસ્તાક્ષરોમાં સુધારા સાથેનો મૂળ ડ્રાફ્ટ શોધ્યો. પ્રતિક્રિયાના ભાગરૂપે 1988-89 સુધીમાં રાજીવની સરકારે ઈન્ડિયન એક્સ્પ્રેસ (Indian Express) સામે સંખ્યાબંધ આરોપો મૂક્યા.આમ છતાં ગોએન્કા મહાપુરુષ તરીકેને પોતાની છબિ જાળવી શક્યા, કારણ કે ઘણા લોકો એવું સમજતા હતા કે ગોએન્કા કટોકટીના સમયના હીરો જેવી ભૂમિકા ભજવતા હતા.
ધીરુભાઈ અને વી.પી. સિંઘ
રાજીવ ગાંધી બાદ ભારતના વડાપ્રધાનપદે આવેલ વિશ્વનાથ પ્રતાપ સિંઘ સાથે ધીરુભાઈને સૌહાર્દભર્યા સંબંધો નહિ હોવાની વાત વિશાળ ફલક પર જાણીતી હતી. મે 1985માં વી.પી. સિંઘે અચાનક જ ઓપન જનરલ લાઈસન્સ શ્રેણીમાંથી શુદ્ધ કરાયેલ ટેરેફથેલિક એસિડની આયાતને દૂર કરી.પોલિઅસ્ટર ફિલામેન્ટ યાર્નના ઉત્પાદન માટે કાચા માલ તરીકે તે અત્યંત મહત્વનું હતું. જેના લીધે રીલાયન્સ માટે પોતાની કામગીરી ચાલુ રાખવાનું અત્યંત મુશ્કેલ બન્યું. સરકાર દ્વારા જાહેરનામુ બહાર પાડીને પીટીએની આયાતની શ્રેણી બદલવામાં આવી તો વિવિધ નાણાકીય સંસ્થાઓ પાસેથી ક્રેડિટના પત્રો મેળવીને સમગ્ર વર્ષની જરૂરિયાત જેટલું પીટીએ મેળવવા માટે રીલાયન્સ સફળ રહ્યું હતું. 1990માં લાઈફ ઈન્શ્યોરન્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા (Life Insurance Corporation of India) અને જનરલ ઈન્શ્યોરન્સ કોર્પોરેશન(General Insurance Corporation) જેવી સરકાર હસ્તકની નાણાસંસ્થાઓએ લાર્સન એન્ડ ટુબ્રો(Larsen & Toubro) પર વહીવટી અંકુશ મેળવવાના રીલાયન્સના પ્રયત્નોને અવરોધ્યા હતા. પરાજયની આશંકાએ અંબાણીઓએ કંપનીના બોર્ડમાંથી રાજીનામુ આપ્યું. ધીરુભાઈ કે જેઓ એપ્રિલ 1989માં એલએન્ડટીના ચેરમેન બન્યા હતા, તેમણે સ્ટેટ બેન્ક ઓફ ઈન્ડિયા(State Bank of India)ના પૂર્વ ચેરમેન ડી. એન. ઘોષ માટે માર્ગ કરવા હોદ્દા પરથી વિદાય લીધી. એવું પણ માનવામાં આવે છે કે ધીરુભાઈ અંબાણીની કરચોરી પકડવાના કારણે વી. પી. સિંઘને સંરક્ષણ મંત્રી તરીકે ખસેડવામાં આવ્યા હતા.
અવસાન
મોટા હદય રોગના હુમલાના કારણે 24 જૂન 2002ના રોજ ધીરુભાઈ અંબાણીને મુંબઈ ખાતેની બ્રીચ કેન્ડી હોસ્પિટલમાં ખસેડવામાં આવ્યા. આ તેમનો બીજો હુમલો હતો, પ્રથમ હુમલો ફેબ્રુઆરી 1986માં આવ્યો હતો અને તેમના જમણા હાથે લકવો થયો હતો.એક અઠવાડિયા કરતાં વધારે સમય સુધી તેઓ બેભાન અવસ્થામાં રહ્યા. તબીબોની ટૂકડી તેમનું જીવન બચાવવામાં નિષ્ફળ રહી.તેઓ 6 જુલાઈ, 2002,ના રોજ રાત્રે 11:50 ની આસપાસ મૃત્યુ પામ્યા. (ભારતીય પ્રમાણ સમય).
તેમની અંતિમ સંસ્કાર વિધિમાં માત્ર ઉદ્યોગપતિઓ, નેતાઓ અને સુપ્રસિદ્ધ માણસો જ નહિ, પરંતુ હજારોની સંખ્યામાં સામાન્ય લોકો પણ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. હિન્દુ પરંપરા અનુસાર તેમના મોટા દીકરા મુકેશ અંબાણીએ અંતિમ સંસ્કાર કર્યા હતા. મુંબઈ ખાતેના ચંદનવાડી સ્મશાનગૃહ ખાતે 7 જુલાઈ, 2002ના રોજ સાંજે 4:30 કલાકે (ભારતીય પ્રમાણ સમય) તેમને અગ્નિદાહ અપાયો હતો.
તેઓ પત્ની કોકિલાબેન અંબાણી, બે દીકરાઓ મુકેશ અંબાણી અને અનિલ અંબાણી અને બે દીકરીઓ નીના કોઠારી તથા દીપ્તિ સલગાંવકરને વિલાપ કરતા મૂકી ગયા.
ધીરુભાઈ અંબાણીએ બોમ્બેના મૂળજી-જેઠા ટેક્સટાઈલ માર્કેટમાંથી નાના વેપારી તરીકે પોતાની લાંબી યાત્રા શરૂ કરી હતી. મહાન ઉદ્યોગપતિ તરીકે તેમને માન આપવા માટે મુંબઈ ટેક્સટાઈલ મર્ચન્ટ્સે 8 જુલાઈ, 2002ના રોજ બજાર બંધ રાખવાનો નિર્ણય લીધો. ધીરુભાઈના અવસાન સમયે રીલાયન્સ જૂથનું કુલ ટર્ન ઓવર રૂ. 75,000 કરોડ અથવા 15 અબજ અમેરિકી ડોલર હતું. 1976-77માં રીલાયન્સ જૂથ પાસે રૂ. ૭૦ કરોડનું વાર્ષિક ટર્નઓવર હતું અને અત્રે ઉલ્લેખનીય છે કે ધીરુભાઈએ માત્ર રૂપિયા ૧૫,૦૦૦ (૩૫૦ અમેરિકી ડોલર)થી પોતાનો કારોબાર શરૂ કર્યો હતો.
ધીરુભાઈ પછી રીલાયન્સ
નવેમ્બર 2004માં, મુકેશ અંબાણીએ એક મુલાકાતમાં સ્વીકાર્યું હતું કે ’માલિકીના મુદ્દે‘ તેમને ભાઈ અનિલ અંબાણી સાથે મતભેદો હતા. તેમણે એવું પણ જણાવ્યું હતું કે આ મતભેદો ’’અંગત ક્ષેત્રમાં છે.‘‘આના કારણે કંપનીની કામગીરી પર કોઈ વિપરિત અસર નહિ પડે તેવું તેઓ માનતા હતા અને તેમણે જણાવ્યું હતું કે રીલાયન્સ એ સૌથી વધારે કુશળતાપૂર્વક સંચાલિત કંપની છે. ભારતીય અર્થતંત્ર માટે રીલાયન્સ ઈન્ડસ્ટ્રીઝનું મહત્વ જોતાં આ મુદ્દો ભારતના સમૂહમાધ્યમોમાં છવાઈ ગયો હતો.
આઈસીઆઈસીઆઈ બેન્ક(ICICI Bank)ના મેનેજિંગ ડિરેક્ટર કુંદાપુર વામન કામથ, અંબાણી પરિવારના નજીકના મિત્ર હતા અને આ તરીકે સમૂહમાધ્યમોમાં જોવા મળ્યા. આ મુદ્દો ઉકેલવા માટે ભાઈઓએ માતા કોકિલાબેન અંબાણીને તમામ સત્તાઓ આપી હતી. 18 જૂન, 2005ના રોજ કોકિલાબેન અંબાણીએ એક અખબારી યાદી દ્વારા સમાધાનની જાહેરાત કરી.
રીલાયન્સ સામ્રાજ્યને ભાઈઓ વચ્ચે વહેંચવામાં આવ્યું અને મુકેશ અંબાણીને આરઆઈલ(RIL) અને આઈપીસીએલ (IPCL) મળી, જ્યારે કે નાના ભાઈ અનિલ અંબાણી રીલાયન્સ કેપિટલ(Reliance Capital), રીલાયન્સ એનર્જી(Reliance Energy) અને રીલાયન્સ ઈનફોકોમ(Reliance Infocomm)ના વડા બન્યા. મુકેશ અંબાણીના વડપણ હેઠળનું જૂથ રીલાયન્સ ઈન્ડસ્ટ્રીઝ લિમિટેડ(Reliance Industries Limited) તરીકે તથા અનિલ અંબાણીના જૂથને અનિલ ધીરુભાઈ અંબાણી ગ્રૂપ(એડીએજી)(Anil Dhirubhai Ambani Group (ADAG)) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
ફિલ્મ-ચલચિત્ર
ધીરુભાઈ અંબાણીના જીવન પરથી પ્રેરણા લઈને બનાવવામાં આવી હોવાનું મનાતી ફિલ્મ 12 જાન્યુઆરી, 2007ના રોજ પ્રદર્શિત થઈ હતી. ભારતના ઉદ્યોગજગતમાં પોતાનું સ્થાન જમાવવા માટે સંઘર્ષ કરતાં વ્યક્તિની અને તેના શક્તિ ગ્રૂપ નામના કાલ્પનિક ઔદ્યોગિક જૂથની કથા વર્ણવતી હિન્દી ફિલ્મ ગુરુ (2007 ફિલ્મ)નું દિગ્દર્શનમણિ રત્નમે કર્યું હતું અને સિનેમાટોગ્રાફી રાજીવ મેનનની હતી તથા સંગીત એ.આર. રહેમાનનું હતું. ફિલ્મના મુખ્ય કલાકારોં અભિષેક બચ્ચન, મિથુન ચક્રવર્તી, ઐશ્વર્યા રાય, માધવન અને વિદ્યા બાલન છે. ફિલ્મમાં ધીરુભાઈ અંબાણી પર આધારિત હોવાનું મનાતું ગુરુ કાંત દેસાઈનું પાત્ર અભિષેક બચ્ચન ભજવે છે મિથુન ચક્રવર્તી માણિકદાની ભૂમિકા ભજવે છે, જે વાસ્તવિક જીવનમાં રામનાથ ગોએન્કા સાથે અત્યંત સામ્યતા ધરાવે છે અને ભારતના સૌથી ખરાબ કોર્પોરેટ યુદ્ધમાં રીલાયન્સ જૂથ પર પ્રહારો કરીને 20 વર્ષ પહેલા રાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ મેળવનાર એસ. ગુરુમૂર્થીનું પાત્ર માધવન ભજવે છે. ગુરુ કાંત દેસાઈના પાત્રની મદદથી ફિલ્મમાં ધીરુભાઈ અંબાણીની શક્તિઓનું પણ નિરુપણ કરવામાં આવ્યું છે. અભિષેકને અપાયેલું નામ "ગુરુભાઈ" પણ "ધીરુભાઈ"ના મૂળ નામ સાથે સમાનતા ધરાવે છે.
જાણીતા અવતરણો
ધીરૂભાઈને શરૂઆતથી ભારે આદરપૂર્વક જોવામાં આવે છે.પેટ્રો-કેમિકલના વ્યવસાય ક્ષેત્રે તેમની સફળતા અને સંઘર્ષ કરીને સામાન્ય માણસમાંથી ધનવાન બનવાની સિદ્ધિએ ભારતના લોકોના મનમાં તેમને અનુસરણીય વ્યક્તિનું સ્થાન અપાવ્યું.વ્યાપારી નેતા હોવાના કારણે તેઓ એક પ્રેરક પણ હતા. તેમણે બહુ ઓછા જાહેર વક્તવ્યો આપ્યા છે, પરંતુ તેમાં રહેલા મૂલ્યોના કારણે તે વક્તવ્યો આજે પણ યાદ કરાય છે." 30 લાખ રોકાણકારોની શક્તિ સાથે આરઆઈએલ (RIL) "વિશ્વની સૌથી મોટી કંપની"નો ખિતાબ મેળવશે""મને "ના" શબ્દ સંભળાતો નથી"."" ''રીલાયન્સ માટે વિકાસના કોઈ સીમાડા નથી. હું મારા સપના બદલતો રહું છું. તમે સપના જોશો, ત્યારે જ તેને સાકાર કરી શકશો."" મોટું વિચારો, ઝડપી વિચારો અને આગળનું વિચારો. વિચારો કોઈની જાગીર નથી"''
બિનસત્તાવાર જીવનચરિત્ર
ઘણાં વર્ષો સુધી ફાર ઈસ્ટર્ન ઈકોનોમિક રીવ્યુના દિલ્હી બ્યુરોના વડા રહેલા હેમિશ મેકડોનાલ્ડે 1998માં અંબાણીનું બિનસત્તાવાર જીવનચરિત્ર પ્રકાશિત કર્યું હતું, જેમાં તેમની સિદ્ધિઓ અને ત્રુટિઓ બંનેની નોંધ કરવામાં આવી હતી, પરંતુ આ પુસ્તક ભારતમાં પ્રકાશિત કરવામાં આવે તો કાયદેસરની કાર્યવાહીની અંબાણીઓએ ધમકી આપી હતી.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:ઉદ્યોગપતિ શ્રેણી:પદ્મવિભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતાઓ શ્રેણી:૧૯૩૨માં જન્મ શ્રેણી:૨૦૦૨માં મૃત્યુ શ્રેણી:ગુજરાતી ઉદ્યોગપતિઓ
વાસુર્ણા
વાસુર્ણા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ડાંગ જિલ્લાના આહવા તાલુકાનું ગામ છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળાની સગવડ પ્રાપ્ય છે. વાસુર્ણા ગામમાં ૧૦૦ ટકા આદિવાસી લોકો વસે છે. તેઓ પરસ્પર સામાન્ય વહેવારમાં ડાંગી ભાષા એટલે કે કુકણા બોલીનો ઉપયોગ કરે છે.
શ્રેણી:આહવા તાલુકો
ગોરસા (તા. કુકરમુંડા)
ગોરસા (કુકરમુંડા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા તાપી જિલ્લાના કુલ ૭ (સાત) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા કુકરમુંડા તાલુકાનું ગામ છે. ગોરસા ગામમાં ખાસ કરીને આદિવાસીઓ વસે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, આંગણવાડી, પંચાયતઘર, દુધની ડેરી વગેરે સવલતો પ્રાપ્ય છે. ગામના લોકો વ્યવસાયમાં મુખ્યત્વે ખેતી, ખેતમજૂરી, પશુપાલન જેવાં કાર્યો કરે છે. ગામના લોકો ખાસ કરીને જુવાર, તુવર, મગફળી તેમ જ અન્ય શાકભાજીની ખેતી કરે છે.
શ્રેણી:કુકરમુંડા તાલુકો
વાંટાવચ્છ (તા. સાયલા)
વાટાવાંછ (તા. સાયલા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા સાયલા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. વાટાવાંછ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, વરિયાળી, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:સાયલા તાલુકો
ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય
ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય, (શાસન: ઇ.સ. પૂર્વે ૩૨૧-૨૯૭ ) મૌર્ય સામ્રાજ્યનો સ્થાપક અને પ્રથમ સમ્રાટ હતો. નંદ વંશના રાજા ધનાનંદના શાસનનો અંત કરી તેણે સમગ્ર ભારતને એક શાસન હેઠળ લાવી ભારતીય ઉપખંડના વિશાળતમ સામ્રાજ્યની રચના કરી હતી. ઉત્તરમાં ગાંધાર, કાબુલ, બલૂચિસ્તાનથી લઈને પશ્ચિમ (સૌરાષ્ટ્ર, કોંકણ) અને દક્ષિણ ભારતના રાજ્યો (હાલના તમિલનાડુ, કેરળ) સુધી સત્તાનો વ્યાપ વધાર્યો હતો. ચંદ્રગુપ્ત એક કુશળ યોદ્ધો, સેનાનાયક તથા મહાન વિજેતા હોવાની સાથોસાથ યોગ્ય શાસક પણ હતો. તેણે મંત્રી કૌટિલ્ય (ચાણક્ય)ની સહાયથી સુદૃઢ આર્થિક અને સામાજિક વ્યવસ્થા ઉભી કરી. જૈન સંદર્ભ અનુસાર તેણે જીવનના અંતિમ વર્ષોમાં રાજપાટનો ત્યાગ કરીને આચાર્ય ભદ્રબાહુની સાથે નિરાહાર સમાધિસ્થ થઈને પ્રાણ ત્યાગ કર્યો હતો. ગ્રીક રાજદૂત મેગસ્થનીજ ચંદ્રગુપ્તના દરબારમાં ચાર વર્ષ સુધી રહ્યો હતો.
વંશ
ચંદ્રગુપ્તના વંશ તેમજ પ્રારંભિક જીવન વિશે અલગ અલગ કિંવદંતિઓ અને પુરાણકથાઓ જોવા મળે છે. બૌદ્ધ સ્રોત મહાવંશમાં ચંદ્રગુપ્તનું વર્ણન પિપ્પલીવનના ક્ષત્રિય વંશજ તરીકે જોવા મળે છે. તે અનુસાર ચંદ્રગુપ્ત 'મોરિયા' કબીલાનો વંશજ હતો. કોશલ રાજ્યના રાજાના આક્રમણથી પ્રતાડિત થયેલા કબીલાના લોકોને તેમનું પૈતૃક નિવાસસ્થળ છોડી અન્ય સ્થળે વસવાની ફરજ પડી હતી. નવા વસવાટનું ક્ષેત્ર ત્યાંના મોર (પાલી ભાષામાં “મોરા”) પક્ષી માટે ખ્યાત હતું. જેના પરથી તેઓ 'મોરિયા' કહેવાયા.
હેમચંદ્રના પરિશિષ્ઠપર્વણમાં ચંદ્રગુપ્તને 'મોર પાલકોના પ્રમુખની પુત્રીનો પુત્ર' દર્શાવ્યો છે. કેટલાંક પૌરાણિક સ્રોત મૌર્યવંશને શુદ્ર અને અકુલિન દર્શાવે છે. વિશાખાદત્તના મુદ્રારાક્ષસમાં ચંદ્રગુપ્ત માટે વૃષલ અને કુળહીન તરીકેનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. વૃષલ શબ્દનો અર્થ શુદ્રપુત્ર એવો થાય છે. જેથી ઘણા ઈતિહાસકારો ચંદ્રગુપ્તને શુદ્ર વંશ સંબંધિત હોવાનું સ્વીકારે છે. જોકે, ઇતિહાસકાર આર. કે. મુખર્જી આ સિદ્ધાંતથી અલગ મત દર્શાવે છે. તેમના તર્ક અનુસાર નાટકમાં વૃષલ શબ્દનો ઉપયોગ કેવળ ચંદ્રગુપ્તના શત્રુઓ દ્વારા જ કરવામાં આવ્યો છે. તેનો બીજો અર્થ 'રાજાઓમાં સર્વશ્રેષ્ઠ' થાય છે. ઉપરાંત નાટકોમાં ઘણી જગ્યાએ આ શબ્દ ચાણક્ય દ્વારા પ્રેમવશ ઉલ્લેખ કરાયો છે. ઇતિહાસકાર જસ્ટીનને ટાંકીને મુખર્જી એ મત દોહરાવે છે કે, ચંદ્રગુપ્ત “વિનમ્ર પરિવારમાં જન્મ્યો પરંતુ નિયતિ દ્વારા રાજપરિવાર મેળવવાની આકાંક્ષા માટે પ્રેરિત કરાયો.”
માર્કંડેય પુરાણમાં મૌર્ય વંશનો અસુર તરીકે ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. આ પ્રકારના નકારાત્મક વિવરણનું કારણ મૌર્ય શાસકોનો જૈન અને બૌદ્ધ ધર્મ પ્રત્યેનો ઝુકાવ જવાબદાર હોઈ શકે છે.
સમય અને વિવાદ
ગ્રીક અને રોમન સંદર્ભગ્રંથો અનુસાર ચંદ્રગુપ્ત ભારત પર સિકંદરના આક્રમણ પશ્ચાત સત્તા પર આવ્યો હતો તથા સિકંદરના મૃત્યુ બાદ તેના પ્રાંતો પર હુમલો કરી કબજો જમાવ્યો હતો. આ ગ્રંથોમાં એ પણ ઉલ્લેખ છે કે સિકંદરના નિધન બાદ તેનો સેનાપતિ સેલ્યુકસ નિકેટર બેબિલોનની ગાદી પર બેઠો હતો જેની સાથેના ભીષણ યુદ્ધ (ઇ.સ.પૂ.૩૦૧) પહેલાં ચંદ્રગુપ્તે તેની સાથે સંધિ કરી હતી. આ ગ્રંથોમાં ચંદ્રગુપ્તના શાસનકાળ વિશે કોઇ ઉલ્લેખ જોવા મળતો નથી પરંતુ ભારતીય શાસ્ત્રો તેની શાસનાવધિ ૨૪ વર્ષની જણાવે છે.
બૌદ્ધ પરંપરા અનુસાર ગૌતમ બુદ્ધના મૃત્યુના ૧૬૨ વર્ષ પશ્ચાત ચંદ્રગુપ્તનું રાજ્યારોહણ થયું હતું. સિંહાલી (શ્રીલંકન) બૌદ્ધ પરંપરા અનુસાર બુદ્ધનું મૃત્યુ ઇ.સ.પૂર્વે ૫૪૪માં થયું હતું. જ્યારે કેન્ટોનીઝ પરંપરા અનુસાર ઇ.સ.પૂર્વે ૪૮૬માં થયું હતું. આ રીતે બૌદ્ધ પરંપરા અનુસાર ચંદ્રગુપ્તના રાજ્યારોહણનો સમયગાળો ઇ.સ.પૂર્વે ૩૮૨ અથવા ઇ.સ.પૂર્વે ૩૨૪ હોઇ શકે. ઐતિહાસિક પુરાવા ઇ.સ.પૂર્વે ૩૮૨નું સમર્થન નથી કરતા. પરંતુ ગ્રીક અને રોમન ગ્રંથ-દસ્તાવેજોમાં આપેલી તારીખો ઇ.સ.પૂર્વે ૩૨૪ની સમકાલીન માલૂમ પડે છે.
હેમચંદ્રાચાર્યના પરિશિષ્ટપર્વણ અને ૧૨મી સદીના અન્ય જૈન ગ્રંથોના મત અનુસાર ચંદ્રગુપ્તે મહાવીરના મૃત્યુના ૧૫૫ વર્ષ પશ્ચાત રાજ્યસત્તા ગ્રહણ કરી હતી. ૧૪મી સદીના જૈન લેખક મેરુતુંગાએ તેમના ગ્રંથ વિચારશ્રેણીમાં અન્ય સ્રોતોનો ઉલ્લેખ કર્યો છે જે દર્શાવે છે કે મહાવીરના મૃત્યુના ૨૧૫ વર્ષ બાદ ચંદ્રગુપ્ત સત્તામાં આવ્યો. મેરુતુંગાના કાળક્રમ અનુસાર આ તિથિ ઇ.સ.પૂર્વે ૩૧૩ની આસપાસની જણાય છે. જોકે, મહાવીરની નિર્વાણતિથિ પણ ચર્ચાનો વિષય છે. મેરુતુંગાના નિષ્કર્ષ પર જૈન લેખકોમાં જ મતમતાંતર છે. તથા આ તિથિને બૌદ્ધ મતનું સમર્થન પણ પ્રાપ્ત થતું નથી.
ભારતીય ઇતિહાસનો ઘટનાક્રમ (Chronology) નક્કી કરવામાં ચંદ્રગુપ્તનો સમય મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. ભારતીય ઇતિહાસનો ઘટનાક્રમ (chronology) રચવાનો પ્રથમ પ્રયાસ ૧૮મી સદીમાં વીલીયમ જોન (William Nones) અને બીજા અંગેજ અધિકારી દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો. અંગ્રજોએ પ્રાચીન પુરાણ અને સાહિત્યમાં આપેલ રાજાઓની વંશાવલી અને સમય નકારી બીજા સંદર્ભ તપાસ્યા. ભારતીય ઇતિહાસની કોઇ પણ ઘટનાનો સમય નક્કી થઈ શકે તેમ ન હતો. એટલા માટે સમયઘટના નક્કી કરવા અંગ્રેજોએ પ્રાચીન ગ્રીકના સંદર્ભ તપાસ્યા. કારણ કે એલેક્ષજેંડરએ (સીકંદર) જ્યારે ભારતીય સીમાડા ઉપર હુમલો કર્યો હતો ત્યારે ગ્રીકના ઇતિહાસકાર તેની સાથે હતા. જેમણે તે સમયના ભારતીય રાજાઓના ઉલ્લેખ કર્યા છે. સીકંદરનો સમય ઈ.સ.પૂ. ૩૫૬–૩૨૩ નક્કી હોવાથી તે સમયના ભારતીય રાજાઓના સમય નક્કી કરવામાં આવ્યા. આ રાજાઓના સમય ઉપરથી પ્રાચીનકાળથી મધ્યકાળ સુધીના ઘટનાક્રમનો સમય નક્કી કરવામાં આવ્યો જેને એન્કર સીટ(Anchor sheet) કહેવામાં આવે છે. ગ્રીક સંદર્ભ પ્રમાણે સીકંદરના મૃત્યુના સમયે ભારતમાં સેન્ડ્રોકોટ્ટસે (sandrakottus) ભારતના રાજા ક્ષેનડ્રામેશને (Xandrames) મારી પોતાનું રાજ્ય સ્થાપ્યું હતું. સેન્ડ્રોકોટ્ટસ પછી તેના પુત્ર સંડ્રાકાપ્ટસે (sandracyptus) ભારત ઉપર રાજ કર્યું હતું. અંગેજ ઇતિહાસકારોએ સેન્ડ્રોકોટ્ટસના શબ્દમાં સમાનતા હોવાથી તેને ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યની ઓળખ આપી. તે ઉપરથી તેનો સમય ઈ.સ.પૂ. ત્રીજી સદી નક્કી કરવામાં આવ્યો. સેન્ડ્રોકોટ્ટસ અને ચંદ્રગુપ્તને એકજ માની લેવામાં આવ્યા. ગ્રીક સંદર્ભ સેન્ડ્રોકોટ્ટસના (જેને ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય તરીકે ઓળખવામા આવે છે) પૂર્વાધિકારી તરીકે ક્ષેન્ડ્રામેશનુ નામ આપે છે જેને મહાપડ્મનંદા તરીકે ઓળખાવામાં આવે છે. અને ઉત્તરાધિકારી તરીકે સંડ્રાકાપ્ટસનુ નામ આપે છે જેને બિંદુસાર તરીકે ઓળખાવામાં આવે છે. .
ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યનો સમય ત્રીજી સદી નક્કી થવાથી અશોકરાજા (ચંદ્રગુપ્તની ત્રીજી પેઢી)‌ અને ભગવાન બુદ્ધનો સમય નક્કી કરવામાં આવ્યો આવી રીતે પ્રાચીન કાળથી મધ્યકાળ સુધીના ઇતિહાસનો સમય નક્કી કરવામાં ચંદ્રગુપ્તનો સમય મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. પણ અન્ય ઇતિહાસકારોએ અંગ્રેજ ઇતિહાસકારોને પડકાર કર્યા છે કે ગ્રીક સંદર્ભમાં સેન્ડ્રોકોટ્ટસ એટલે મૌર્ય સામ્રાજ્યના ચંદ્રગુપ્ત નહી પણ ગુપ્ત સામ્રાજ્યના ચંદ્રગુપ્ત. જે સમયથી સેન્ડ્રોકોટ્ટસને ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય તરીકે ઓળખાવામાં આવે છે તે દિવસથી વિખ્યાત ઇતિહાસકાર એમ. ટ્રોયર,  ટી.એસ, નારાયણ શાસ્ત્રી , એન. જગન્નનાથરાવ, એમ. ક્રીષ્નામચાર્યાર, કોટા વેંકટચલમ , પંડીત ભગવાદત્તા, ડી. એસ. ત્રિવેદી અને બીજા ઇતિહાસકારોએ વિરોધ દર્શાવ્યો છે કે સિકંદરના સમકાલીન રાજા ચંદ્રગુપ્ત ગુપ્ત સામ્રાજ્યના હતા, મૌર્ય સામ્રજ્યના નહી. તેની પાછળ ઘણા પ્રામાણિક કારણ આપતા કહેવામાં આવે છે કે સેન્ડ્રોકોટ્ટસનો પૂર્વાધિકારી ક્ષેન્ડ્રામીશ હતો ક્ષન્ડ્રામેસનુ નામ રાજા ચંદ્રમાસ સાથે મળે છે જેને મારી ગુપ્ત સામ્રાજ્યના ચંદ્રગુપ્તએ રાજ્ય સ્થાપ્યું હતુ. અને સેન્ડ્રોકોટ્ટસનો ઉત્તરાધિકારી સંડ્રાકાપ્ટસ હતો જેનું નામ ગુપ્ત સામ્રાજ્યના ચંદ્રગુપ્તના ઉત્તરાધિકારી સમુદ્રગુપ્તના નામ સાથે મળે છે અને ગુપ્ત સામ્રાજ્યના ચંદ્રગુપ્ત ઈ.સ.પૂ. ત્રીજી સદીમાં હોવા જોઇએ નહી કે ઈ.સ. સદીમાં. આ ઉપરથી અંગ્રેજ ઇતિહાસકાર ઉપર ભારતીયના પ્રાચીન ઇતિહાસને ટૂંકો કરવાનો આક્ષેપ છે. પુરાણ અને બીજા પ્રમાણ અનુસાર ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યનો રાજ્યાભિષેક ઈ.સ.પૂ. ૧૫૩૪માં થયો હતો અને ગુપ્ત સામ્રાજ્યના ચંદ્રગુપ્તનો સમય ઈ.પૂ. ૩૬૮ હતો.
સામ્રાજ્ય
ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય સામ્રાજ્યનો સ્થાપક અને પ્રથમ સમ્રાટ હતો. ચાણક્ય દ્વારા તક્ષશિલામાં શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યા બાદ સૌ પ્રથમ તેણે સેના નિર્માણનું કાર્ય આરંભ્યુ. પ્લૂટાર્કના મત અનુસાર ચંદ્રગુપ્ત પાસે ૬ લાખ સૈનિકોની વિશાળ સેના હતી.તેણે સશસ્ત્ર સૈન્યબળ ઉભું કર્યું હતું, જસ્ટીન અને અન્ય ઇતિહાસકારો નોંધે છે કે સેનામાંના સૈનિકો ભાડૂતી, શિકારી અને ડાકુ હતા.
સેનાગઠન બાદ ઇ.સ.પૂર્વે ૩૨૩માં સિકંદરનું મૃત્યુ થવાથી તેના અધીન ભારતીય ભૂભાગ પંજાબને મુક્ત કરાવ્યો. ઇ.સ.પૂર્વે ૩૨૨ની આસપાસ ચંદ્રગુપ્તની સેનાએ પાટલીપુત્ર પર પોતાનો કબજો જમાવ્યો. જૈન કૃતિ પરિશિષ્ઠપર્વણના વર્ણન અનુસાર ચાણક્યએ મગધના પડોશી રાજ્યના શાસક રાજા પર્વતક સાથે ચંદ્રગુપ્તની સંધિ કરાવી તથા બન્નેની સંયુક્ત સેનાઓ દ્વારા પાટલીપુત્રને ઘેરી લઈ નંદને આત્મસમર્પણ માટે વિવશ કરવામાં આવ્યો.
સિકંદરના મૃત્યુ બાદ તેના સેનાપતિ સેલ્યુકસ સાથે ઇ.સ.પૂર્વે ૩૦૫માં થયેલા યુદ્ધમાં વિજય સંધિ અનુસાર સેલ્યુકસે અર્કોસિયા (કન્ધાર) અને પરોપનિસડે (કાબુલ) પ્રાંત સહિત ગેડ્રોસિયાનો (બલૂચિસ્તાન) વિસ્તાર ચંદ્રગુપ્તને સોપ્યો. આ ઉપરાંત ૫૦૦ હાથી ભેટ આપ્યાનો ઉલ્લેખ છે. બન્ને રાજ્યો વચ્ચે વૈવાહિક સંધિ અનુસાર સેલ્યુકસની પુત્રી હેલેનાનો ચંદ્રગુપ્ત સાથે વૈવાહિક સંબંધ સ્થાપિત કરવામાં આવ્યો હતો. સેલ્યુકસે મેગસ્થનીજને તેના રાજદૂત તરીકે ચંદ્રગુપ્તના રાજદરબારમાં નિયુક્ત કરી પારસ્પરિક સંબંધોને ગાઢ કર્યા હતા.
ઉત્તર-પશ્ચિમી ક્ષેત્રો પર ચંદ્રગુપ્તના વિજય અભિયાનની પુષ્ટી કેટલાક પરોક્ષ સાક્ષ્ય પરથી પ્રાપ્ત થાય છે. મૈસૂરમાંથી મળી આવેલા શિલાલેખો અનુસાર ઉત્તરી મૈસૂરમાં ચંદ્રગુપ્તનું શાસન હતું. ઈ.સ. ૧૫૦ના રુદ્રાદામન પ્રથમના ગિરનાર શિલાલેખોમાં આનર્ત અને સૌરાષ્ટ્ર (ગુજરાત) પ્રદેશના ચંદ્રગુપ્તના પ્રાંતીય રાજ્યપાલ પુષ્યગુપ્ત દ્વારા સંચાઇ માટે બંધ બાંધવામાં આવ્યાનો ઉલ્લેખ છે. પાલી ગ્રંથ સુર્પારક અનુસાર મહારષ્ટ્રના અત્યારના ઠાણે જીલ્લા ઉપરાંત સોપારા (કોંકણ) સુધી ચંદ્રગુપ્તનું સામ્રાજ્ય વિસ્તરાયેલું હતું. અશોકના બીજા તથા તેરમા શિલાલેખમાં સામ્રાજ્યની સીમાઓ તથા ચોલ, પાંડ્ય, તથા કેરળના સમીપવર્તી રાજ્યોનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે.