cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
નીલકંઠ (પક્ષી)
નિવસન અને વર્તન
નીલકંઠ મોટે ભાગે ઉઘાડા ઝાડ અથવા વાયર પર બેઠેલું જોવા મળે છે. તેઓ તેમના શિકારને પકડવા માટે જમીન પર ઉતરતા હોય છે જેમાં જંતુઓ, કરોળિયા, વીંછી, નાના સાપ અને ઉભયજીવીઓ શામેલ હોઈ શકે છે. દક્ષિણ ભારતમાં કૃષિ નિવાસોમાં આશરે ૫૦ પક્ષીઓ પ્રતિ કિ.મી.ની ઘનતા જોવા મળે છે.
રસ્તાની બાજુ બેસી ખાવાની તેની આદત ક્યારેક વાહન સાથે અથડામણમાં પરિણમે છે. હાલના સમયમાં નીલકંઠ પક્ષીની વસ્તી ચિંતાજનક રીતે ઘટી રહી છે.
પક્ષી ખુલ્લા પાણીમાં ડૂબકી મારી સ્નાન કરે છે, જે વર્તનને ઘણીવાર ભૂલમાં માછલી પકડવાની ક્રિયા સમજી લેવામાં આવે છે, પરંતુ તે ક્યારેક પાણીમાંથી માછીમારી કરવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે.
સંસ્કૃતિમાં
કેટલાક લોકો નીલકંઠ પક્ષીને ભગવાન શિવનું સ્વરૂપ માને છે. માટે જ તેને નીલકંઠ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. દશેરા અને દુર્ગા પૂજામાં આ પક્ષી દેખાઈ જાય તો શુભ માનવામાં આવે છે. નીલકંઠ પક્ષી કર્ણાટક, આંધ્ર પ્રદેશ, તેલંગાણા અને ઓરિસા જેવાં રાજ્યોનું રાજકીય પંખી જાહેર કરવામાં આવ્યું છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:પક્ષી
ખીજડીયા રવાની (તા. જામનગર)
ખીજડીયા રવાની (તા. જામનગર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા જામનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા જામનગર તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. ખીજડીયા રવાની ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:જામનગર તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
ચુડા
ચુડા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સુરેન્દ્રનગર જિલ્લાના મહત્વના ચુડા તાલુકામાં આવેલું નગર છે જે આ તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે.
ઇતિહાસ
રજવાડા સમયમાં ચુડા વઢવાણ રજવાડાંનો ભાગ હતું. ચુડાનું પૌરાણીક નામ કંકણપુર હતું.
ધાર્મિક સ્થળો
આ નગર સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના હરીકૃષ્‍ણ મહારાજનું જન્‍મ સ્‍થળ છે. આ કારણે સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયના મોટા વર્ગનું તે આસ્‍થાનું કેન્‍દ્ર છે.
ખેત-ઉત્પાદન
શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો શ્રેણી:ચુડા તાલુકો
થાવે મંદિર
આ ગામ જિલ્લા મુખ્યાલયથી દક્ષિણ-પશ્ચિમ દિશામાં ૬ કિમીના અંતરે આવેલું છે, જ્યાં મસરખ-થાવે વિભાગનું જંકશન સ્ટેશન "થાવે" અને સિવાન-ગોરખપુર લૂપ-લાઈનનું ઉત્તર પૂર્વીય રેલ્વે છે. મંદિરના પરિસરમાં એક વિચિત્ર વૃક્ષ છે, જેના વનસ્પતિ પરિવારની હજુ સુધી ઓળખ થઈ શકી નથી. આ વૃક્ષ ક્રોસની જેમ વિકસ્યું છે. મૂર્તિ અને વૃક્ષને લઈને વિવિધ દંતકથાઓ પ્રચલિત છે. દર વર્ષે ચૈત્ર મહિનામાં (માર્ચ-એપ્રિલ) મોટો મેળો ભરાય છે.
સવારે ૫:૦૦ થી ૭:૦૦ અને સાંજે ૭:૦૦ વાગ્યા સુધી (હવામાન પર આધાર છે.) ભક્તો "લાડુ", "પેંડા", "નારિયેળ" અને "ચુનરી" વડે માતાની પૂજા કરે છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:મંદિરો
ચિથોડા (તા. વિજયનગર)
ચિથોડા (તા. વિજયનગર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર પૂર્વ ભાગમાં આવેલા  સાબરકાંઠા જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૮ (આઠ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા વિજયનગર તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. ચિથોડા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, બાજરી, કપાસ, દિવેલી તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
ગામ વિજયનગરથી ૧૩ અને અને ભિલોડાથી ૨૨ કિ.મી.ના અંતરે આવેલું છે.
શ્રેણી:વિજયનગર તાલુકો
કુંઢડા (તા. તળાજા)
ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા ભાવનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા તળાજા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:તળાજા તાલુકો
રામ ઝુલા
આ સ્થળે ઘણા હિંદુ આશ્રમો અને ધાર્મિક કેન્દ્રો સ્થાપિત ગંગા નદીની બંને બાજુઓ પર સ્થિત છે. આ ઝુલા સેતુ મુનિ કી રેતી ખાતેના શિવાનંદ આશ્રમને ગીતા ભવન, પરમાર્થ નિકેતન અને સ્વર્ગાશ્રમ ખાતેનાં અન્ય મંદિરોને પણ સાથે જોડે છે. છતાં, આ પુલ લક્ષ્મણ ઝુલા સમાન ડિઝાઇન ધરાવે છે, છતાં તેના કરતાં મોટો છે અને તે 2 km આ નદીનો પ્રવાહના ઉપરવાસમાં છે. આ પુલ ૭૫૦ ફુટ (૨૩૦ મી) જેટલા ગાળામાં બાંધવામાં આવેલ છે.
સંદર્ભો
શ્રેણી:જોવાલાયક સ્થળો શ્રેણી:ઋષિકેશ
નાંદોદ તાલુકો
નાંદોદ તાલુકો ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના નર્મદા જિલ્લાનો મહત્વનો તાલુકો છે. રાજપીપલા નાંદોદ તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકાઓ
પંચાસરા દેરાસર
પંચાસરા પાર્શ્વનાથ મંદિર ગુજરાતના પાટણમાં આવેલું એક દેરાસર (જૈન મંદિર) છે.
ઈતિહાસ
વનરાજ ચાવડા (ઇ.સ. ૭૪૬થી ૭૮૦) ચાવડા વંશના સૌથી મહત્વના શાસક હતા તેમણે ઇ.સ. ૭૪૬માં પાટણમાં પ્રદેશની સ્થાપના કરી હતી. પંચાસર ગામથી પાર્શ્વનાથની તેઓ મુખ્ય પ્રતિમા લાવ્યા અને તેમણે પંચાસરા પાર્શ્વનાથની સ્થાપના કરી.
સોલંકી વંશ (અથવા ચાલુક્ય રાજવંશ)ના શાસન દરમિયાન પાટણ જૈન ધર્મનું એક મુખ્ય તીર્થસ્થાન હતું. આ ક્ષેત્રમાં ૧૦૦થી વધુ મંદિરો છે. મુસ્લિમ આક્રમણકારો દ્વારા વિનાશ બાદ ૧૬ કે ૧૭મી સદીમાં મંદિરનું પુનઃનિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું.
મંદિર
આ મંદિર પાટણના સૌથી મોટા મંદિરમાંનું એક છે. મંદિર જૈન ધર્મના શ્વેતાંબર સંપ્રદાયને સમર્પિત છે. આ મંદિર, સફેદ આરસપહાણની સૂક્ષ્મ કોતરણી ધરાવનારા સમૃદ્ધ પત્થરકામથી બનાવવામાં આવ્યું છે. આ મંદિરની પાર્શ્વનાથની કેન્દ્રીય મૂર્તિ ૧.૫ મીટર ઊંચી છે. આ મૂર્તિ આરસની બનેલી છે જે સંપૂર્ણ રીતે પરિકરમાં ઢંકાયેલી છે,. આ પરિકરમાં પદ્માવતીની છબી છે જેમના ઉપલા હાથમાં ૨ કમળ, જમણી બાજુના હાથમાં સરકણી ગાંઠ અને ડાબા હાથમાં પરોણી છે. શ્વેતામ્બર પરંપરામાં, મૂર્તિઓનું તેમના ભૌગોલિક ક્ષેત્રથી નામકરણ કરવાનું વલણ છે, "પંચાસરા પાર્શ્વનાથ" પાર્શ્વનાથની ૧૦૮ અગ્રણી મૂર્તિઓમાંની એક છે. મંદિરમાં લાંબી દાંડીવાળા મોટા કમળ પર પદ્માસનની સ્થિતિમાં બેઠેલા વાસુપુજ્ય સ્વામીની પ્રતિમા પણ છે. મૂર્તિમાં બંને બાજુ યક્ષ અને યક્ષિણીની છબીઓ છે અને વાસુપૂજ્યની તપશ્ચર્યાના સ્મરણાર્થે શિલ્પ ચૈત્યના ઝાડની પર્ણસમૂહથી ઢંકાયેલું છે. મંદિરમાં જૈન સાધુઓ ક્ક્કસુરી, દેવચંદ્રસૂરી અને યશોદેવસૂરિં) મૂર્તિઓ પણ છે.
ગ્રંથસૂચિ
શ્રેણી:પાટણ જિલ્લો શ્રેણી:જૈન તીર્થ
ચિત્રોડી (તા. વિજયનગર)
ચિત્રોડી (તા. વિજયનગર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર પૂર્વ ભાગમાં આવેલા  સાબરકાંઠા જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૮ (આઠ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા વિજયનગર તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. ચિત્રોડી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, બાજરી, કપાસ, દિવેલી તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:વિજયનગર તાલુકો
ખીલોસ (તા. જામનગર)
ખીલોસ (તા. જામનગર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા જામનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા જામનગર તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. ખીલોસ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:જામનગર તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
મિનલ રોહીત
મિનલ રોહિત એક ભારતીય વૈજ્ઞાનિક અને ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંગઠન (ઇસરો) સાથે સંકળાયેલ સિસ્ટમ એન્જિનિયર છે. તેણીએ મંગળ પર મંગળયાન મોકલવાની પરિયોજનામાં કાર્ય કર્યું હતું.
નિરમા ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઑફ ટેકનોલોજીમાંથી સ્નાતક થયા બાદ, મિનલ ઇસરોમાં જોડાયા. તેણે એમ.ઓ.એમ.ની ટીમના મિકેનિકલ એન્જિનિયરો સાથે કામ કર્યું. તેણીએ અવકાશયાન સાથે સંકળાયેલ સિસ્ટમો અને મિથેન સેન્સરનું નિરીક્ષણ કર્યું. એમ.ઓ.એમ. છોડનાર ટીમમાં તેમણે સિસ્ટમ ઇન્ટિગ્રેશન એન્જિનિયર તરીકે કાર્ય કર્યું હતું.
પ્રારંભિક જીવન અને શિક્ષણ
મિનલ સંપત નો જન્મ ભારતના રાજકોટમાં થયો હતો.
બાળપણમાં, મિનલે ડૉક્ટર બનવાનું સ્વપ્ન જોયું હતું, પરંતુ વર્ગ ૮ માં ભણતા ત્યારે ટીવી પરના એક સ્પેસ શો જોતાં તેમણે તેમનું ધ્યેય બદલી નાખ્યું હતું. તેણીના શિક્ષણ દરમિયાન, તેમણે જોયું કે તેની સ્ત્રી સાથીઓ સારા પગારના આધારે વૈજ્ઞાનિક કારકિર્દી બનાવવા માંગતા હતા ન કે જ્ઞાન માટે. તેણીએ કોલેજની સાથે સંપૂર્ણ શિક્ષણ મેળવ્યું, જોકે તેમની આસપાસની ઘણી છોકરીઓએ માત્ર આંશિક જ શિક્ષણ મેળવ્યું. તે ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાંથી ૧૯૯૯માં સંદેશાવ્યવહારમાં બી. ટેક. સાથે તેઓ સ્પેસ એપ્લીકેશન સેન્ટરમાંથી સ્નાતક થયા અને અમદાવાદની નિરમા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ટેકનોલોજી અને સાયન્સમાંથી ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને કમ્યુનિકેશન એન્જિનિયરિંગમાં ગોલ્ડ મેડલ જીત્યાં.
કારકિર્દી
મિનલે ઇસરોમાં સેટેલાઇટ કોમ્યુનિકેશન્સ એન્જિનિયર તરીકેની કારકિર્દી શરૂ કરી હતી અને સ્પેસ એપ્લિકેશન સેન્ટરમાં કામ કર્યું હતું. મંગળ ઓર્બિટર મિશન પર કામ કરનારા ૫૦૦ વૈજ્ઞાનિકોમાંના તે એક હતા. મિશનના સિસ્ટમ ઇજનેર તરીકે, તેમણે ઓર્બિટર દ્વારા લઈ જનારા સેન્સર્સને એકીકૃત કરવામાં અને પરીક્ષણ કરવામાં મદદ કરી. તેણીએ બે વર્ષ સુધી કોઈ રજા લીધી ન હતી.
મિનલ મુખ્ય ઇજનેર હતા અને ચંદ્રયાન-૨ પ્રોજેક્ટ્સના પ્રોજેક્ટ મેનેજર હતા. હાલમાં તેઓ ઇસરોમાં ડેપ્યુટી પ્રોજેક્ટ ડિરેક્ટર છે. તે રાષ્ટ્રીય અવકાશ એજન્સીના પ્રથમ મહિલા ડિરેક્ટર બનવાનું લક્ષ્ય ધરાવે છે.
સંશોધન યોગદાન
મિનલ ઇસરો દ્વારા હાથ ધરાયેલ મંગળયાન મિશન પર કામ કરનારા ૫૦૦ વૈજ્ઞાનિકોમાંના એક હતા અને આ પ્રોજેક્ટ જેમને સોંપાયો હતો એવી ૧૦ મહિલાઓમાંની તે એક હતી. તેણીએ પ્રોજેક્ટ મેનેજર તેમજ સિસ્ટમ એન્જિનિયર તરીકે સેવા આપી હતી અને તે મિથેન સેન્સર (એમ એસ એમ), લિમેન-આલ્ફા ફોટોમીટર (એલ એ પી), થર્મલ ઇન્ફ્રારેડ ઇમેજિંગ સ્પેક્ટ્રોમીટર (ટી આઈ એસ), અને મંગળ કલર કેમેરા (એમ સી સી) ના ભાગોના સમાયોજન કરવાના કાર્ય સાથે સંકળાયેલી હતી.
તેઓ ચંદ્રયાન-૨ સાથે પણ સંકળાયેલા હતા, જે ભારતની પ્રથમ સફળ ચંદ્ર અવકાશ યાન, ચંદ્રયાન-૧નું અનુવર્તી મિશન હતું. આ પ્રોજેક્ટ પરના પ્રાથમિક કાર્યમાં વાતાવરણીય ડેટા અને પ્રાપ્ત ગુણવત્તાને વધારવા માટે ઇન્સેટ -૩ ડીએસ ઉપગ્રહમાંની સુધારણા શામેલ છે.
વારસો
મિનલ રોહિત ભારતને મંગળ પર લાવવા ૫૦૦ વૈજ્ઞાનિકોમાંની દસ મહિલાઓમાંની એક હતી. તેમણે ભારતને પ્રથમ પ્રયત્નમાં સેટેલાઇટથી મંગળની કક્ષામાં ભ્રમણ કરનાર પ્રથમ દેશ બનાવામાં મદદ કરી.
મિનલને અફારના ટૂંકી ફિલ્મના સ્નેપશોટ્સમાં દર્શાવવામાં આવ્યા હતા જેમાં તેણે મંગળ ગ્રહ પર મંગળયાન અવકાશની તપાસમાં તેમના યોગદાનની ચર્ચા કરી હતી.
પુરસ્કારો અને સિદ્ધિઓ
મિનલે ૨૦૦૭ માં તેમના ટેલિમેડિસિન પ્રોગ્રામમાં ફાળો આપવા બદલ ઇસરો તરફથી યંગ સાયન્ટિસ્ટ મેરિટ એવોર્ડ અને ઈનસેટ ૩-ડી મીટિરીઓલોજિકલ પેલોડ્સ પરના તેમના કામ માટે ઇસરો ટીમ એક્સેલન્સ એવોર્ડ ૨૦૧૩ માં જીત્યો હતો. એમ.ઓ.એમ. પ્રોજેક્ટ અંગે, મિનલ અને તેમના સાથીઓએ ૧૫ મહિનાના ટૂંકા સમયમાં મિશન પર કરેલા કામ અંગે વડા પ્રધાન મનમોહનસિંઘે તેમના ભાષણમાં પ્રશંસા કરી હતી. તેમણે ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાંથી ઇલેક્ટ્રોનિક અને કમ્યુનિકેશન એન્જિનિયરિંગમાં ગોલ્ડ મેડલ મેળવ્યો હતો.
ટેલિમેડિસિન કાર્યક્રમમાં ફાળો આપવા બદલ તેમને ઇસરો યંગ સાયન્ટિસ્ટ મેરિટ એવોર્ડ ૨૦૧૩ મળ્યો. તેમને સી.એન.એન.ની ૨૦૧૪ની વુમન ઑફ યરમાં નામ આપવામાં આવ્યું હતું.
અંગત જીવન
મિનલને એક પુત્ર છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:વૈજ્ઞાનિક
ઉનાવા
ઉનાવા ભારત દેશના ગુજરાત રાજ્યના મહેસાણા જિલ્લાના ઉંઝા તાલુકામાં આવેલું ગામ છે, જે મુસલમાનોનું પવિત્ર યાત્રાધામ છે જે મીરા દાતાર તરીકે જાણીતુ છે. ઉનાવામાં મુખ્યત્વે ઉનાવા ગામ ઉપરાંત આનંદપુરા, લક્ષ્મીપુરા અને પ્રતાપગઢ જેવા નાનાં-નાનાં પરાંઓનો પણ સમાવેશ થાય છે.
અમદાવાદ-પાલનપુર ધોરીમાર્ગ પર મહેસાણાથી ઊંઝા તરફ ૧૯ કિ.મી. ના અંતરે મુખ્ય રસ્તા પર ઉનાવા આવેલું છે. ઉનાવાની સૌથી નજીકનું વેપારી મથક ઊંઝા છે જે ફક્ત ૫ કિ.મી.ના અંતરે જ આવેલુ છે. ઉનાવામાં ખેત ઉત્પાદન સમિતિ દ્વારા માર્કેટ યાર્ડ બનાવવામાં આવ્યું છે જે હાલમાં અગત્યના તમાકુ બજાર તરીકે ઉભરી આવ્યું છે.
વસ્તી
ઉનાવા એક વિશાળ ગામ છે, જેમાં કુલ ૨૭૪૯ પરિવારો રહે છે. ઉનાવા ગામની વસ્તી ૧૨૯૦૧ છે, જેમાંથી ૬૭૦૧ પુરુષો અને ૬૨૦૦ સ્ત્રીઓ છે. ઉનાવા ગ્રામ વસ્તીમાં ૦-૬ વર્ષની વયના બાળકોની વસ્તી ૧૩૮૪ છે, જે ગામની કુલ વસ્તીના ૧૦.૭૩% જેટલી છે. ઉનાવા ગામનું સરેરાશ લિંગનું પ્રમાણ ૯૨૫ છે, જે ગુજરાત રાજ્યની સરેરાશ ૯૧૯ કરતાં ઊંચું છે. વસ્તી ગણતરી મુજબ ઉનાવા માટે બાળ જાતિ ગુણોત્તર ૭૭૨ છે, જે ગુજરાત સરેરાશ ૮૯૦ થી નીચો છે.
સંચાલન
ભારત અને પંચાયતી રાજ કાયદા મુજબ, ઉનાવા ગામનું સંચાલન સરપંચ દ્વારા કરવામાં આવે છે, જે ગામના પ્રતિનિધિ તરીકે ચૂંટાયેલા છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:ઉંઝા તાલુકો
શ્રેણી:યાત્રાધામ
કંઢેલી (તા. તળાજા)
ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા ભાવનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા તળાજા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:તળાજા તાલુકો
સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘ શાંતિસ્થાપના
શાંતિસ્થાપના સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘ દ્વારા ચલાવવામાં આવતી એક વૈશ્વિક સૈન્ય કાર્યવાહી છે, જેના શાંતિ સ્થાપક દળ વિશ્વના મુખ્તલિફ અશાંત ક્ષેત્રોમાં શાંતિ જાળવવા માટે કાર્યરત છે. પાકિસ્તાન સેના, રાષ્ટ્રસંઘના આ કાર્યક્રમની સૌથી મોટી સહાયક સેના છે.
પાલીતાણા
પાલીતાણા ભારતના ગુજરાત રાજ્યના ભાવનગર જિલ્લાના પાલીતાણા તાલુકાનું નગર છે. પાલીતાણા ભાવનગર શહેરની નૈઋત્યમાં ૫૫ કિ.મી. દૂર આવેલું છે. જૈનોનું આ અગત્યનું તીર્થસ્થાન છે. પાલીતાણા ગોહિલ રાજ્પુતોનું એક રજવાડું હતું. પાલિતાણા જૈનોનું શાશ્વત તિર્થ છે. જ્યાં આદિનાથ ભગવાન બિરાજમાન છે. ભાવનગર જિલ્લામાંથી પસાર થતી શેત્રુંજી નદીના કિનારે આવેલું હોવાથી તેને શેત્રુંજય તીર્થ પણ કહેવાય છે.
ઇતિહાસ
પાલીતાણા અતિ પ્રાચીન નગર છે. જૈન આચાર્ય શ્રી પાદલિપ્તસૂરિના નામ પરથી વસેલું પાદલિપ્તપુર આજે પાલીતાણાના નામથી જગવિખ્યાત છે. પાલીતાણાનો ઉલ્લેખ ગોવિંદરાજ પ્રભુતવર્ષના ઈ.સ. ૮૧૮-૧૯ ના દેવલીમાંથી મળેલા દાન શાસનમાં ‘પાલિતાનક‘ તરીકે થયેલો જોવા મળે છે. જૈન પ્રબંધોમાં તેનો સવિશેષ ઉલ્લેખ છે. પ્રભાવત ચરિતમાં જૈનાચાર્ય શ્રી પાદલિપ્તસૂરિના શિષ્ય સિદ્ધ નાગાર્જુને વિમલા (શેત્રુંજય પર્વત)ની તળેટીમાં ગુરુના નામથી પાદલિપ્તપુરની સ્થાપના કરી ત્યાં મહાવીર સ્વામીનું ચૈત્ય કર્યું હોવાનું કહેવામાં આવ્યું છે. આ ઉપરાંત પ્રબંધ ચિંતામણી, પુરાતન પ્રબંધસંગૂહ, પ્રબંધકોષ વગેરે જૈન પ્રબંધોમાં પાદલિપ્તપુરનો ઉલ્લેખ આવે છે.
ભુતપૂર્વ રજવાડું
પાલીતાણા એક બીજા વર્ગનું રજવાડું હતું જેની સ્થાપના ઇ.સ. ૧૧૯૪માં થઈ હતી. સૌરાષ્ટ્રમાં ઘણાં નાનાં નાનાં રજવાડાં હતાં તેમાંનાં થોડા મુખ્યમાંનું પાલીતણા એક હતું. એનું ક્ષેત્રફળ ૭૭૭ કિ.મી.હતું. ઇ.સ. ૧૯૨૧ માં એની વસ્તી ૫૮,૦૦૦ હતી. એમાં ૯૧ ગામ આવરી લીધાં હતાં. તેની આવક રૂ. ૭,૪૪,૪૧૬ હતી. તેના સાશક, ૯ બંદૂક્ની સલામીના અધીકારી હિંદુ ગોહિલ કુળના રાજવી હતાં જેમને ઠાકોર સાહેબનાં નામે ઓળખવામાં આવતાં હતા. ૧૫ ફેબ્રુઆરી ૧૯૪૮નાં રોજ જ્યારે પાલીતાણા રજવાડાને સ્વતંત્ર ભારતમાં વિલિન કરવામાં આવ્યું ત્યારે તે સમયનાં રાજવીને રૂ. ૧,૮૦,૦૦૦ નું સાલીયાણુ આપવામાં આવ્યું હતું.
દેરાસરો
thumb|પાલીતાણાના દેરાસરો
આ શહેર પરદેશીઓ માટે દેરાસર સંકુલના બેજોડ સ્થાપત્ય માટે આકર્ષણ જમાવે છે. પાલીતાણા શહેરમાં પણ ઘણાં દેરાસરો અને હવે તો આધુનિક સુવિધાઓ વાળી ઘણી ધર્મશાળાઓ અને ભોજનશળાઓ છે.
જૈનો માટે પાલીતાણાના દેરાસરો સૌથી પવિત્ર તીર્થ મનાય છે. મોટેભાગના જૈનો સમેત શિખર, માઉન્ટ આબુ કે ગિરનાર કરતાં પણ પાલીતાણાને ખૂબ જ ધાર્મિક અને મહત્વનું તીર્થ માને છે. એવી માન્યતા છે કે દરેક જૈન વ્યક્તિએ એના જીવનકાળ દરમ્યાન એકવાર તો પાલીતાણાની યાત્રા કરવી જ જોઇએ. શત્રુંજય પર્વત ઉપર સુંદર કારીગરીથી સુશોભિત ૧૬૧૬ આરસના દેરાસરો છે. ડુંગરની ટોચ ઉપર રહેલું મુખ્ય દેરાસર પ્રથમ તીથઁકર આદિનાથ (ઋષભદેવ)નું છે. ભગવાનને માટે જ બનાવેલા આ દેરાસરસંકુલ નગરમાં જે પર્વતની ટોચ ઉપર છે તેમાં કોઇપણ વ્યક્તિએ રાત રહેવાની છુટ નથી, પૂજારીને પણ નહીં.
પાલીતાણામાં સમવસરણ મંદિર ૧૦૮ પ્રભુ પ્રતિમાઓનું સુંદર સ્થાપત્ય છે. જંબુદ્વિપ નામના સંસ્થાનમાં આજના વિજ્ઞાનનાં સિધ્ધાંતોને પડકારતી જૈન ગ્રંથોમાં લખેલી પૃથ્વીના આકાર માટેની માહિતી અપાય છે. બે સંગ્રહસ્થાનો આવેલાં છે. "શ્રી વિશાલ જૈન કલા સંસ્થાન" અને "સ્થાપત્ય કલા ગૃહ". જેમાં વસ્ત્રચિત્રો, કાગળની પ્રતો, કેળના પાનપર લેખો, પુસ્તકો, પુસ્તક મુખપૃષ્ટો, હાથીદાંતની કોતરણીઓ, હાથીદાંત ઉપરના ચિત્રો, કાષ્ટકોતરણીઓ વગરેનો સમાવેશ થાય છે.
પ્રથમ જૈન તીર્થકર ભગવાન ઋષભ દેવ અથવા આદિનાથ કે આદિશ્વરનાં પુનિત સંસ્મરણો આ તીર્થ સાથે સંકળાયેલા છે. તેમણે આ ભુમીને તીર્થભૂમી બનાવી ત્યારથી આ તીર્થસ્થાન પ્રત્યેક જૈન માટે આવશ્યક દર્શન કરવા જેવું પવિત્ર યાત્રાધામ બની ગયું છે.
ગુલાબ અહીં બહુ ઉગતા હોવાથી અહીંનું ગુલકંદ બહુ વખણાય છે. ડુંગર ઉપર દેરાસરની પાસે જ મુસ્લિમના અંગાર પીરનું પવિત્ર સ્થાનક છે.
શાકાહારી નગર
ઇ.સ. ૨૦૧૪માં પાલિતાણા વિશ્વનું સૌપ્રથમ કાયદાકીય રીતે શાકાહારી શહેર બન્યું હતું. અહીં માંસ, માછલી કે ઇંડા વેચવા અથવા ખરીદવા પર તેમજ માછીમારી અને ખાદ્ય પદાર્થ તરીકે પ્રાણીઓનો ઉછેર કરવાની મનાઇ ફરમાવવામાં આવી હતી.
ટ્રેન
પાલીતાણામાં રેલ્વે સ્ટેશન છે જે ભાવનગર સાથે જોડાયેલું છે અને ભાવનગર અમદાવાદ સાથે જોડાયેલું છે. નજીકમાં સિહોર જંકશન આવેલું છે, જે મુંબઈ ,અમદાવાદ, વડોદરા, સુરત, દિલ્હી, તિરુવંનતપુરમ સાથે જોડાયેલ છે. ૨૦૧૪ના રેલ્વે બજેટમાં મંજૂર થયેલ પાલિતાણા-બાંદ્રા એક્સપ્રેસ ટ્રેન શરૂ કરવામાં આવી છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:જૈન તીર્થ શ્રેણી:પાલીતાણા તાલુકો શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો
મોટા કાળીયા (તા. સંજેલી)
મોટા સંજેલી ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય પૂર્વ ભાગમાં આવેલા દાહોદ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૮ (આઠ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા સંજેલી તાલુકાનું ગામ છે. મોટા કાળીયા ગામમાં ખાસ કરીને આદિવાસી લોકો વસે છે. ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, આંગણવાડી, પંચાયતઘર, દૂધની ડેરી વગેરે સવલતો પ્રાપ્ય છે. ગામના લોકો વ્યવસાયમાં મુખ્યત્વે ખેતી, ખેતમજૂરી, પશુપાલન જેવાં કાર્યો કરે છે. મકાઈ, ઘઉં, ડાંગર, મગ, અડદ, અન્ય કઠોળ તેમ જ શાકભાજી આ ગામનાં મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો છે.
શ્રેણી:સંજેલી તાલુકો
છોડીયા (તા. તાલાલા)
એ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ગીર સોમનાથ જિલ્લાના એક તાલુકા તાલાળા તાલુકામાં આવેલ એક ગામ છે. આ ગીર વિસ્તારનું ગામ કહેવાય છે. દુનીયાભરમાં પ્રખ્યાત કેસર કેરી એ આ ગામની મુખ્ય પેદાશ છે.
મળેલા જીવ
મળેલા જીવ પન્નાલાલ પટેલ દ્વારા લિખિત ગુજરાતી નવલકથા છે. આ નવલકથા કાનજી અને જીવીની પ્રણયકથા અને બંનેના પાત્રોના સંઘર્ષની કથાનું આલેખન કરે છે. પન્નાલાલ પટેલની સીમાસ્તંભ ગણાતી આ નવલકથા અંગ્રેજીમાં તેમજ કેટલીક ભારતીય ભાષાઓમાં અનુવાદિત થઈ છે તેમજ તેનું ફિલ્મ અને નાટ્ય રૂપાંતરણ થયું છે.
કથાસાર
ગામડામાં રહેતા અને ભિન્ન જ્ઞાતિમાં જન્મેલા બે યુવાન પાત્રો પટેલ કાનજી અને વાળંદ જીવી જન્માષ્ટમી પ્રસંગે કાવડિયા ગામના ડૂંગરની નેળમાં ભરાયેલા મેળામાં આકસ્મિક રીતે ભેગા થાય છે અને પ્રથમ મુલાકાતે જ એકબીજાના પ્રેમમાં પડે છે, પરંતુ એ બંનેના લગ્નમાં જ્ઞાતિભેદ અવરોધરૂપ થાય છે. પોતાના મિત્ર હિરાની પ્રયુક્તિથી પ્રેરાઈને અને પોતાની પ્રેમીકા જીવી પોતાની નજર આગળ રહે એ હેતુથી, કાનજી જીવીને પોતાના ગામના કદરૂપા ધૂળા સાથે પરણાવે છે. કાનજીને આપેલા વચનથી બંધાઈને અને કાનજી પ્રત્યેની લાગણીથી દોરવાઈને જીવી આ સંબંધ કબૂલે છે, પણ એણે વહેમી પતિની મારઝૂડ વેઠવાનો વારો આવે છે. કાનજી નૈતિક સચ્ચાઈથી આત્મસંયમ જાળવે છે પણ જીવીનું દુઃખ જોઈ ન શકતાં ગામ છોડીને નોકરીની શોધમાં શહેર ચાલ્યો જાય છે. બીજી તરફ, વહેમી પતિ તરફનો શારીરિક અને માનસિક ત્રાસ સહન ન થતાં જીવી રોટલામાં ઝેર ભેળવીને આત્મહત્યાનો પ્રયાસ કરે છે, પરંતુ વિધિવશાત્ અજાણતાં એ રોટલો ધૂળો ખાઈ જાય છે અને જીવી વિધવા બને છે. આ બનાવથી જીવી લોકનિંદાનો ભોગ બને છે અને કાનજી પણ એના પર વહેમાય છે, આથી આઘાતથી શોકમગ્ન જીવી માનસિક સમતુલા ગુમાવી બેસે છે. છેવટે કાનજી શહેરથી આવે છે અને જીવીને પોતાની સાથે લઈ જાય છે.
આવકાર અને વિવેચન
મળેલા જીવની પ્રથમ આવૃત્તિ ૧૯૪૧માં પ્રકાશિત થઈ હતી, ત્યારબાદ તેની અન્ય આવૃત્તિઓ ૧૯૪૪, ૧૯૪૭, ૧૯૫૦, ૧૯૫૬, ૧૯૬૦, ૧૯૬૨, ૧૯૬૭, ૧૯૬૯, ૧૯૭૩, ૧૯૭૭, ૧૯૮૪, ૧૯૮૬, ૧૯૯૧, ૧૯૯૩, ૧૯૯૮, ૧૯૯૯, ૨૦૦૩, ૨૦૦૫, ૨૦૦૮, ૨૦૦૯, ૨૦૧૧, ૨૦૧૨, ૨૦૧૪ અને ૨૦૧૬માં પ્રકાશિત થઈ હતી.
સુન્દરમે આ નવલકથાની પ્રશંસા કરતા લખ્યું છે કે, 'અત્યારે આ કથા જેવી છે તેવી પણ હિન્દના કોઈ પણ સાહિત્યમાં અને થોડા સંકોચ સાથે દુનિયાના સાહિત્યમાં પણ ગુજરાતી કળાનું પ્રતિનિધિત્વ કરી શકે તેવી બની છે.'
અનુવાદ અને રૂપાંતરણ
મળેલા જીવનો જીવી શીર્ષક હેઠળ હિંદીમાં અનુવાદ થયેલો છે. ઉપરાંત, તેના પરથી ઉલઝન નામનું હિન્દી ચલચિત્ર પણ બન્યું છે. આ નવલકથા પરથી ગુજરાતી ચલચિત્ર પણ બન્યું છે અને તેનું નાટ્યરૂપાંતર પણ થયેલ છે. આ નવલકથાનો અંગ્રેજી અનુવાદ રાજેશ આઈ. પટેલે ધ યુનાઇટેડ સાઉલ્સ (૨૦૧૧) શીર્ષક હેઠળ કર્યો છે.
કપિલેશ્વર મહાદેવ, વાવ
ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલ ગુજરાત રાજ્યના બનાસકાંઠા જિલ્લામાં આવેલ વાવ નગર ખાતેથી ૬ કીલોમીટર જેટલા અંતરે સરદારપુરા ગામ નજીક વીડમાં કપિલેશ્વર મહાદેવનું ભવ્ય અને પુરાતન મંદિર આવેલું છે.
ઈતિહાસ
આ મંદિરનું નિર્માણ પાંચ હજાર વર્ષ પહેલાં મહાભારત કાળમાં ચાર વેદના જાણકાર એવા મહર્ષિ કપિલમુનિએ કરાવ્યું હતુ. તે સમયમાં આ વિસ્તાર ગાઢ જંગલથી છવાયેલ હતો. ગાઢ તપ કરવાના ઉદ્દેશ માટે મહર્ષિ કપિલમુનિને આ જગ્યા પસંદ પડતા તેમણે આ જગ્યાએ આસન જમાવી તેમણે અધોર તપ આદર્યુ. તપ દરમ્યાન મહાદેવની પ્રસન્ન થતાં તપની પુર્ણાહુતિ પછી તપની ફળશ્રુતિરુપ મુનિશ્રીએ અહીં મહાદેવના મંદિરનું નિર્માણ કરાવ્યું. આ મંદિરની ભવ્યતા નિહાળી વનમાં ભટકતા પાંડવોએ અહી મુકામ કર્યો હતો. યુધિષ્ઠિરને મહાદેવના દર્શન કર્યા પછી જ આહાર લેવાનો નિયમ જાળવવામાં સગવડ થવાને કારણે પાંડવો અહીં વધુ સમય રોકાયા હતા.
વિશેષ માહિતી
પુરાતન પાંચ કુવા તળાવ ખાતે કુવાઓના આકારના પ્રાચીન અવશેષો તથા પ્રાચીન કાળની દશ કિલો વજન ધરાવતી ઈંટો હાલ જોવા મળે છે. મુખ્ય મંદિરની બાજુમાં સુર્યનારાયણ તથા કાર્તિક સ્વામીનાં નાનાં મંદિર આવેલ છે. મંદિરની ચારે કોરે સુંદર પ્રાચીન સ્થાપત્ય જડેલ છે. મંદિરનો છેલ્લો જિર્ણોધ્ધાર સંવંત ૧૮૩૩ના સમયમાં થયો હતો. આ સ્થળે શ્રાવણ મહિનાના દર સોમવારે શ્રદ્ધાળુઓનો મેળો જામે છે. શ્રાવણની અમાસના દિવસે યજ્ઞ પણ કરવામાં આવે છે. અહીં ઘીનો અખંડ દીવો કરવામાં આવે છે. કબુતરો માટે ચણ નાખવામાં આવે છે.
માર્ગદર્શન
પાલનપુર થી વાવ જઈ શકાય છે, જેનું અંતર આશરે ૯૯ કિલોમીટર જેટલું છે.
સંદર્ભો
શ્રેણી:ગુજરાતનાં શિવાલયો શ્રેણી:વાવ તાલુકો શ્રેણી:રાજ્ય સંરક્ષિત સ્મારક
મહાબોધિ મંદિર
મહાબોધિ મંદિર
આ મંદિર મુખ્‍ય મંદિર ના નામે પણ ઓળખય છે. આ મંદિર ની બનાવટ સમ્રાટ અશોક દ્વારા સ્‍થાપિત સ્‍તૂપ ની સમાન છે. આ મંદિરમાં બુદ્ધ ની એક બહુ મોટી મૂર્તિ સ્‍થાપિત છે. આ મૂર્તિ પદ્માસન ની મુદ્રામાં છે. અહીં આ અનુશ્રુતિ પ્રચિલત છે કે આ મૂર્તિ તે જગ્યાએ સ્‍થાપિત છે જ્યાં બુદ્ધ ને જ્ઞાન નિર્વાણ (જ્ઞાન) પ્રાપ્‍ત થયું હતું. મંદિરની ચારે તરફ પત્‍થરની નક્‍કાશીદાર રેલિંગ બનેલી છે. આ રેલિંગ જ બોધગયામાં પ્રાપ્‍ત સૌથી પ્રાચીન અવશેષ છે. આ મંદિર પરિસરની દક્ષિણ-પૂર્વ દિશામાં પ્રા‍કૃતિક દૃશ્‍યોં થી સમૃદ્ધ એક પાર્ક છે જ્યાં બૌદ્ધ ભિક્ષુ ધ્‍યાન સાધના કરે છે. સામાન્ય લોકો આ પાર્કમાં મંદિર પ્રશાસન ની અનુમતિ લઈ ને જ પ્રવેશ કરી શકે છે.
આ મંદિર પરિસરમાં તે સાત સ્‍થાનો ને પણ ચિન્હિત  કરાયા  છે જ્યાં બુદ્ધ એ જ્ઞાન પ્રાપ્પ્તિ પછી સાત સપ્‍તાહ વ્‍યતીત કર્યાં હતાં. જાતક કથાઓમાં ઉલ્‍લેખિત બોધિ વૃક્ષ પણ અહીં છે. આ એક વિશાળ પીપળા નું વૃક્ષ છે જે મુખ્‍ય મંદિર ની પાછળ છે. કહે છે કે બુદ્ધને આ જ વૃક્ષ ની નીચે જ્ઞાન પ્રાપ્‍ત થયું હતું. વર્તમાનમાં જે બોધિ વૃક્ષ છે તે તે બોધિ વૃક્ષ ની પાંચમી પેઢી છે. મંદિર સમૂહમાં સવારના સમયે ઘંટો નો ધ્વનિ મન ને એક અનોખી શાંતિ પ્રદાન કરે છે.
મુખ્‍ય મંદિર પાછળ બુદ્ધ ની લાલ બલુઆ પત્‍થર ની ૭ ફીટ ઊંચી એક મૂર્તિ છે. આ મૂર્તિ વજ્રાસન મુદ્રામાં છે. આ મૂર્તિ ની ચારે તરફ વિભિન્‍ન રંગોની પતાકા લાગેલી છે જે ઇસ મૂર્તિ ને એક વિશિષ્‍ટ આકર્ષણ પ્રદાન કરે છે. કહે છે કે ત્રીજી શતાબ્‍દી ઈસા પૂર્વમાં આ જ સ્‍થાન પર સમ્રાટ અશોક એ હીરાથી બનેલું રાજસિહાંસન લગાવડાવ્યું હતું અને આને પૃથ્‍વી નું નાભિ કેંદ્ર કહ્યું હતું. આ મૂર્તિ ની આગળ ભૂરા બલુઆ પત્‍થર પર બુદ્ધ ના વિશાળ પદચિન્‍હ બનેલા છે. બુદ્ધ ના આ પદચિન્‍હોં ને ધર્મચક્ર પ્રર્વતન નું પ્રતીક મનાય છે.
લાલા હરદયાળ
લાલા હરદયાળ (Punjabi: ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ; ૧૪ ઓક્ટોબર ૧૮૮૪ – ૪ માર્ચ ૧૯૩૯) ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સેનાની અને ક્રાંતિકારી હતા. તેમણે ભારતીય સિવિલ સેવાની નોકરી ઠુકરાવી દીધી હતી. તેમની સરળ રહેણી–કરણી અને બૌદ્ધિક કૌશલ્યે અમેરિકા અને કેનેડામાં રહેનારા ઘણા પ્રવાસી ભારતીયોને પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન બ્રિટીશ સામ્રાજ્યવાદ સામે લડવા માટે પ્રેરીત કર્યા હતા.
મહાબોધિ મંદિર
મહાબોધિ મંદિર
બુદ્ધ એ જ્ઞાન પ્રાપ્તિ પછી બીજો સપ્‍તાહ આ જ બોધિ વૃક્ષ ની આગળ ઉભી અવસ્‍થામાં વિતાવ્યું હતું. અહીં બુદ્ધની આ અવસ્‍થામાં એક મૂર્તિ બનેલી છે. આ મૂર્તિને અનિમેશ લોચન કહે છે. મુખ્‍ય મંદિર ની ઉત્તર પૂર્વમાં અનિમેશ લોચન ચૈત્‍ય બનેલું છે.
લાલા હરદયાળ
પ્રારંભિક જીવન
તેમનો જન્મ ૧૪ ઓક્ટોબર ૧૮૮૪ના રોજ દિલ્હીના એક હિંદુ માથુર કાયસ્થ પરિવારમાં થયો હતો. હરદયાળ માથુર એ ભોલી રાની અને ગૌરી દયાળ માથુરના સાત સંતાનો પૈકી એક (છઠ્ઠા) હતા. તેમના પિતા જિલ્લા ન્યાયાલયમાં રીડર હતા. લાલા એ કાયસ્થ સમુદાયની ઉપજાતિ નહોતી પરંતુ સામાન્ય રીતે તે પંડિત શબ્દની જેમ જ લેખકો માટે વપરાતું એક સન્માનજનક મથાળું હતું. નાની ઉંમરે જ તેઓ આર્ય સમાજથી પ્રભાવિત થયા હતા. તેઓ શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા, વિનાયક દામોદર સાવરકર અને ભિખાઈજી કામા સાથે સંકળાયેલા હતા. તેઓ મેજીની, કાર્લ માર્ક્સ અને મિખાઇલ બાકુનીનથી પણ પ્રભાવિત હતા.
મહાબોધિ મંદિર
મહાબોધિ મંદિર
મુખ્‍ય મંદિરનો ઉત્તરી ભાગ ચંકામાના નામ થી ઓળખય છે. આ જ સ્‍થાન પર બુદ્ધ એ જ્ઞાન પ્રાપ્તિ પછી ત્રીજો સપ્‍તાહ વ્‍યતીત કર્યો હતો. હવે અહીં કાળા પત્‍થર નું કમળ નું ફૂલ બનેલ છે જે બુદ્ધનું પ્રતીક મનાય છે.
લાલા હરદયાળ
પ્રારંભિક જીવન
તેમણે કેમ્બ્રીજ મિશન સ્કૂલમાં અભ્યાસ કર્યો હતો. નવી દિલ્હી સ્થિત સેન્ટ સ્ટીફન કોલેજમાંથી સંસ્કૃત વિષયમાં સ્નાતકની અને પંજાબ વિશ્વવિદ્યાલયમાંથી અનુસ્નાતકની પદવી મેળવી હતી. સંસ્કૃતમાં ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે એમને ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટીની બે શિષ્યવૃત્તિઓ મળી હતી. બોડેન શિષ્યવૃત્તિ ૧૯૦૭ અને કેસ્બર્ડ એક્ઝીબીશનર. ૧૯૦૯માં તેઓ પેરીસ ચાલ્યા ગયા અને ત્યાં વંદે માતરમના સંપાદક બન્યા. પેરીસ અનુકૂળ ન આવતાં તેઓ અલ્જીરીયા ચાલ્યા ગયા. અહીં પણ તેઓ અસંતુષ્ટ હતા અને જાપાન કે ક્યુબા જવાનું વિચારી રહ્યા હતા. છેવટે તેઓ ફ્રાન્સના એક ટાપુ પ્રદેશ માર્ટિનિક ગયા જ્યાં તેમણે તપસ્વી જીવન વિતાવ્યું.
મહાબોધિ મંદિર
મહાબોધિ મંદિર
મહાબોધિ મંદિર ના ઉત્તર પશ્ચિમ ભાગમાં એક છતવિહીન ભગ્‍નાવશેષ છે જે રત્‍નાઘારા નામ થી ઓળખય છે. આ જ સ્‍થાન પર બુદ્ધ એ જ્ઞાન પ્રાપ્તિ પછી ચોથો સપ્‍તાહ વ્‍યતીત કર્યો હતો. દન્‍તકથાઓ અનુસાર બુદ્ધ અહીં ગહન ધ્‍યાનમાં લીન હતાં કે તેમના શરીર થી પ્રકાશ નું એક કિરણ નિકળ્યું. પ્રકાશ ના આ જ રંગો નો ઉપયોગ વિભિન્‍ન દેશોં દ્વારા અહીં લાગેલ પોતાના પતાકામાં કરાયો છે.
લાલા હરદયાળ
પ્રારંભિક જીવન
હરદયાળ સીધા કેલીફોર્નિયાથી બોસ્ટન ગયા જ્યાં તેમણે જીવનવૃતાંત લખ્યું. ત્યારબાદ તેઓ હોનોલુલુ ચાલ્યા ગયા. અહીં તેમણે કેટલોક સમય વાઇકીકી બીચ પર ધ્યાન કરવામાં ગાળ્યો. પ્રવાસ દરમિયાન તેમનો પરીચય કેટલાક જાપાની બૌદ્ધો સાથે થયો. તેમણે કાર્લ માર્ક્સના વિચારોનું અધ્યયન કર્યું. તેમણે ભારતમાં સમકાલીન વિચારોના કેટલાંક ચરણ લખ્યાં અને આધુનિક સમીક્ષામાં પ્રકાશિત કર્યા.
મહાબોધિ મંદિર
મહાબોધિ મંદિર
માનવામાં આવે છે કે બુદ્ધ એ મુખ્‍ય મંદિર ના ઉત્તરી દરવાજા થી થોડી દૂર સ્થિત અજપાલા-નિગ્રોધા વૃક્ષ ની નીચે જ્ઞાન પ્રાપ્તિ પછી પાંચમો સપ્‍તાહ વ્‍ય‍તીત કર્યો હતો. બુદ્ધ એ છઠ્ઠો સપ્‍તાહ મહાબોધિ મંદિર ની જમણી તરફ સ્થિત મૂચાલિંડા ક્ષીલ ની નજીક વ્‍યતીત કર્યો હતો. આ ક્ષીલ ચારે તરફ થી વૃક્ષો થી ઘેરાયેલો છે. આ ક્ષીલ ની મધ્‍યમાં બુદ્ધ ની મૂર્તિ સ્‍થાપિત છે. આ મૂર્તિમાં એક વિશાળ સાપ બુદ્ધ ની રક્ષા કરી રહ્યો છે. આ મૂર્તિ સંબંધે એક દંતકથા પ્રચલિત છે. આ કથા અનુસાર બુદ્ધ પ્રાર્થનામાં એટલા તલ્‍લીન હતા કે તેમને આંધી આવવાનું ધ્‍યાન ન રહ્યું. બુદ્ધ જ્યારે મૂસલાધાર વરસાદમાં ફસાઈ ગયા તો સાપો ના રાજા મૂચાલિંડા પોતાના નિવાસ થી બાહર આવ્યા અને બુદ્ધ ની રક્ષા કરી.
લાલા હરદયાળ
અમેરિકામાં અરાજકતાવાદી સક્રીયતા
તેઓ ૧૯૧૧માં અમેરિકા ચાલ્યા ગયા અને ઔદ્યોગિક સંઘવાદમાં જોડાયા. અહીં તેમણે ઈન્ડસ્ટ્રીયલ વર્કર્સ ઓફ ધ વર્લ્ડ (IWW)ની સાનફ્રાન્સિસ્કો શાખાના સચિવ તરીકે કાર્ય કર્યું. IWW છોડ્યા બાદ તેઓ જર્મનીના સામ્યવાદી પક્ષ સાથે જોડાયા. લાલ ઝંડાની બિરાદરીના સિદ્ધાંતોને રેખાંકિત કરતાં એક વક્તવ્યમાં તેમણે જણાવ્યું કે, "સામ્યવાદની સ્થાપના તથા ઔદ્યોગિક સંગઠન અને હળતાળના માધ્યમથી ભૂમિ અને પૂંજીમાં ખાનગી માલિકીની સંપતિને સમાપ્ત કરવી એ સરકારી સંગઠનોનું અંતિમ ઉન્મૂલન હશે." એક વર્ષ જેટલા સમય બાદ આ સંગઠનને ૬ એકર જમીન અને ઓકલૅન્ડમાં એક ઘર આપવામાં આવ્યું જ્યાં તેમણે બાકુનીન ઇન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ કેલીફોર્નિયાની સ્થાપના કરી જેને તેઓ અરાજકતાનો પ્રથમ મઠ તરીકે વર્ણવે છે.
મહાબોધિ મંદિર
મહાબોધિ મંદિર
આ મંદિર પરિસર ની દક્ષિણ-પૂર્વમાં રાજયાતના વૃ‍ક્ષ છે. બુદ્ધ એ જ્ઞાન પ્રાપ્તિ પછી પોતાનું સાતમું સપ્‍તાહ આ વૃક્ષ ની નીચે વ્‍યતીત કર્યું હતું. અહીં બુદ્ધ બે બર્મી (બર્મા કા નિવાસી) વ્‍યા‍પારિઓ ને મળ્યાં હતાં. આ વ્‍યાપારિયો એ બુદ્ધ પાસે આશ્રય ની પ્રાર્થના કરી. આ પ્રાર્થના ના રુપમાં બુદ્ધમં શરણમ ગચ્‍છામિ (હું પોતાને ભગવાન બુદ્ધ ને સોપું છું) નું ઉચ્‍ચારણ કર્યું. આ પછી થી આ પ્રાર્થના પ્રસિદ્ધ થઈ ગઈ.
તિબેટિયન મઠ
(મહાબોધિ મંદિર ના પશ્ચિમમાં પાંચ મિનટ ની પગપાળા અંતર પર સ્થિત) જે કે બોધગયા નું સૌથી મોટું અને પ્રાચીન મઠ છે ૧૯૩૪ ઈ.માં બનાવાયું હતું. બર્મી વિહાર (ગયા-બોધગયા રોડ પર નિરંજના નદી ના તટ પર સ્થિત) ૧૯૩૬ ઈ.માં બન્યું હતું. આ વિહારમાં બે પ્રાર્થના કક્ષ છે. આ સિવાય આમાં બુદ્ધ ની એક વિશાળ પ્રતિમા પણ છે. આને અડીને જ થાઈ મઠ છે (મહાબોધિ મંદિર પરિસર થી ૧ કિલોમીટર પશ્ચિમમાં સ્થિત). આ મઠ ની છતને સોના થી કલઈ કરાઈ છે. આ કારણે આને ગોલ્‍ડન મઠ કહે છે. આ મઠ ની સ્‍થાપના થાઈલૈંડ ના રાજપરિવાર એ બૌદ્ધ ની સ્‍થાપના ના ૨૫૦૦ વર્ષ પૂરા થવાના ઉપલક્ષ્‍યમાં કરી હતી. ઇંડોસન-નિપ્‍પન-જાપાની મંદિર (મહાબોધિ મંદિર પરિસર થી ૧૧.૫૦ કિલોમીટર દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં સ્થિત) નું નિર્માણ ૧૯૭૨-૭૩માં થયું હતું. આ મંદિર નું નિર્માણ લાકડી ના બનેલા પ્રાચીન જાપાની મંદિરોના આધાર પર કરાયેલ છે. આ મંદિરમાં બુદ્ધ ના જીવનમાં ઘટેલ મહત્‍વપૂર્ણ ઘટનાઓં ને ચિત્ર ના માધ્‍યમ થી દર્શાવાયા છે. ચીની મંદિર (મહાબોધિ મંદિર પરિસર ની પશ્ચિમમાં પાંચ મિનટ ની પગપાળા અંતર પર સ્થિત) નું નિર્માણ ૧૯૪૫ ઈ.માં થયું હતું. આ મંદિરમાં સોનાની બનેલ બુદ્ધની એક પ્રતિમા સ્‍થાપિત છે. આ મંદિર નું પુનર્નિર્માણ ૧૯૯૭ ઈ. કરાયું હતું. જાપાની મંદિર ની ઉત્તરમાં ભૂતાની મઠ સ્થિત છે. આ મઠ ની દીવાલો પર નક્શી નું બેહતરીન કામ કરાયું છે. અહીં સૌથી નવું બનેલ મંદિર વિયેટનામી મંદિર છે. આ મંદિર મહાબોધિ મંદિર ની ઉત્તરમાં ૫ મિનિટ ની પગપાળા અંતર પર સ્થિત છે. આ મંદિર નું નિર્માણ ૨૦૦૨ ઈ.માં કરાયું છે. આ મંદિરમાં બુદ્ધ ના શાંતિ ના અવતાર અવલોકિતેશ્‍વર ની મૂર્તિ સ્‍થાપિત છે.
આ મઠો અને મંદિરો સિવાય અમુક અન્ય સ્‍મારક પણ અહીં જોવા લાયક છે. આમાંથી એક છે ભારતની સૌથી ઊંચીં બુદ્ધ મૂર્તિ જે ૬ ફીટ ઊંચા કમળ ના ફૂલ પર સ્‍થાપિત છે. આ પૂરી પ્રતિમા એક ૧૦ ફીટ ઊંચા આધાર પર બનેલ છે. સ્‍થાનીય લોકો આ મૂર્તિ ને ૮૦ ફીટ ઊંચી માને છે.
લાલા હરદયાળ
અમેરિકામાં અરાજકતાવાદી સક્રીયતા
એપ્રિલ ૧૯૧૪માં અમેરિકન સરકારે અરાજકતાવાદી સાહિત્યના પ્રચાર–પ્રસાર કરવાના ગુના હેઠળ તેમની ધરપકડ કરી. જામીન પર છૂટકારો મળતાં જ અમેરિકા છોડી સ્વિત્ઝરલૅન્ડમાં જીનીવા ચાલ્યા ગયા. ત્યાં વંદે માતરમ નામનું સમાચારપત્ર ચાલુ કર્યું. ત્યારબાદ તેઓ જીનીવાથી બર્લિન (જર્મની) ચાલ્યા ગયા જ્યાં તેમણે ઇન્ડિપેન્ડેન્સ કમિટીની રચના કરી. કામા ગાટા મારું જહાજમાંના ભારતીયોને બળવામાં મદદરૂપ બન્યા. જર્મન સરકારે દોઢ વર્ષની કેદની સજા કરતાં બ્રિટીશ સામ્રાજ્ય વિરૂદ્ધની તેમની રાજકીય વિચારધારામાં પરિવર્તન આવ્યું. તેમને સમજાયું કે રાષ્ટ્રમાં રહીને જ બ્રિટીશ શાસન સામે સ્વરાજ મેળવવું જોઇએ. ત્યારબાદ તેમણે ક્રાંતિકારી પ્રવૃતિઓનો ત્યાગ કર્યો અને હોમરુલ આંદોલનના હિમાયતી બન્યા.
મહાબોધિ મંદિર
રાજગીર
બોધગયા આવવાવાળા ને રાજગીર પણ જરુર જવું જોઈએ. અહીં નું વિશ્‍વ શાંતિ સ્‍તૂપ જોવામાં ખૂબ આકર્ષક છે. આ સ્‍તૂપ ગ્રીધરકૂટ પહાડ઼ી પર બનેલ છે. આના પર જવા માટે રોપવે બનેલી છે. આનું શુલ્‍ક ૨૫ રુ. છે. આને આપ સવારે ૮ વાગ્યા થી બપોરે ૧૨.૫૦ વાગ્યા સુધી જોઈ શકો છો. આ પછી આને બપોરે ૨ વાગ્યા થી સાંજે ૫ વાગ્યા સુધી જોઈ શકાય છે.
લાલા હરદયાળ
અમેરિકામાં અરાજકતાવાદી સક્રીયતા
તેઓ સ્વીડનમાં દસ વર્ષ રહ્યાં. ૧૯૩૦માં લંડન વિશ્વવિદ્યાલય ખાતેની સ્કૂલ ઓફ ઓરિએન્ટલ ઍન્ડ આફ્રિકન સ્ટડીઝ દ્વારા ધ બોધિસત્ત્વ ડૉક્ટ્રીન ઇન બુદ્ધિસ્ટ સંસ્કૃત લીટરેચર વિષય પરના શોધ નિબંધ માટે પીએચ.ડી.ની પદવી એનાયત કરવામાં આવી. પોતાના દાર્શનિક અને બૌદ્ધિક વિચારોને હિન્ટ્સ ફોર સેલ્ફ કલ્ચરનામે પ્રકાશિત કર્યો.
અવસાન
૪ માર્ચ ૧૯૩૯ના રોજ ફિલાડેલ્ફિયામાં તેમનું અવસાન થયું. તેમનું મૃત્યુ થયું તે દિવસની સંધ્યાએ તેમને આપેલા વ્યાખ્યાનમાં તેમને જણાવ્યું કે, "હું દરેકની સાથે શાંતિમાં છું." લાલા હરદયાળના અંગત મિત્ર અને ભારત માતા સોસાયટીના સહસંસ્થાપક લાલા હનુમંત સહાય હરદયાળના મોતને કુદરતી ન લેખાવતાં ઝેર અપાયાની આશંકા વ્યક્ત કરે છે.
મહાબોધિ મંદિર
રાજગીર
રાજગૃહીમાં જ પ્રસદ્ધિ સપ્‍તપર્ણી ગુફા છે જ્યાં બુદ્ધ ના નિર્વાણ પછી પહેલાં બૌદ્ધ સમ્‍મેલન નું આયોજન કરાયું હતું. આ ગુફા રાજગૃહી બસ સ્થાનકથી દક્ષિણમાં ગર્મ જળ ના કુંડ થી ૧૦૦૦ દાદરની ચઢાઈ પર છે. બસ સ્થાનક થી અહીં સુધી જવા નું એક માત્ર સાધન ઘોડ઼ાગાડ઼ી છે જેને અહીં ટમટમ કહે છે. ટમટમ થી અડધા દિવસ ફરવાનું શુલ્‍ક ૧૦૦ રુ. થી લેકર ૩૦૦ રુ. સુધી છે. આ બધા સિવાય રાજગૃહીમાં જરાસંધ નો અખાડો, સ્‍વર્ણભંડાર ( બનેં સ્‍થળ મહાભારત કાળ થી સંબંધિત છે ) તથા વિરાયતન પણ ઘૂમવા લાયક જગ્યા છે.
લાલા હરદયાળ
પૂરક વાંચન
શ્રેણી:ભારતીય ક્રાંતિકારી શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ શ્રેણી:૧૯૩૯માં મૃત્યુ
મહાબોધિ મંદિર
રાજગીર
ફરવાનો સૌથી સારો સમય: શિયાળો
નાલંદા
આ સ્‍થાન રાજગૃહી થી ૧૩ કિલોમીટર દૂર સ્થિત છે. પ્રાચીન કાળમાં અહીં વિશ્‍વ પ્રસિદ્ધ નાલન્‍દા વિશ્‍વવિદ્યાલય સ્‍થાપિત હતું. હવે આ વિશ્‍વવિદ્યાલય ના અવશેષ જ દેખાય છે. પણ હાલમાં જ બિહાર સરકાર દ્વારા અહીં અંતરરાષ્‍ટ્રીય વિશ્‍વ વિદ્યાલય સ્‍થાપિત કરવાની ઘોષણા કરાઈ છે જેનું કામ પ્રગતિ પર છે. અહીં એક સંગ્રહાલય પણ છે. આ સંગ્રહાલયમાં અહીં ની ખોદકામમાં પ્રાપ્‍ત વસ્‍તુઓ ને રખાયા છે.
નાલન્‍દા થી ૫ કિલોમીટર અંતરે પ્રસિદ્ધ જૈન તીર્થસ્‍થલ પાવાપુરી સ્થિત છે. આ સ્‍થળ ભગવાન મહાવીર થી સંબંધિત છે. અહીં મહાવીર સ્વામીનું એક ભવ્‍ય મંદિર છે. નાલન્‍દા-રાજગીર આવીએ તો અહીં જરુર ફરવા આવવું જોઈએ.
નાલન્‍દા થી અડેલ શહેર બિહાર શરીફ છે. મધ્‍યકાળમાં આનું નામ ઓદન્‍તપુરી હતું. વર્તમાનમાં આ સ્‍થાન મુસ્લિમ તીર્થસ્‍થલ ના રુપમાં પ્રસિદ્ધ છે. અહીં મુસ્લિમોની એક ભવ્‍ય મસ્જિદ મોતી દરગાહ છે. મોતી દરગાહ નજીક લાગવાવળો રોશની મેળો મુસ્લિમ જગતમાં ઘણો પ્રસિદ્ધ છે. બિહાર શરીફ ફરવા આવવ વાળા ને મનીરામ નો અખાડો પણ અવશ્‍ય જોવો જોઈએ. સ્‍થાનીય લોકોનું માનવું છે જો અગર અહીં સાચા દિલ થી કોઈ માનતા માગવામાં આવે તો તે જરુર પૂરી થાય છે.
આવાગમન
ગયા, રાજગીર, નાલન્‍દા, પાવાપુરી તથા બિહાર શરીફ જવા માટે સૌથી સારું સાધન ટ્રેન છે. આ સ્‍થાનો ફરવા માટે ભારતીય રેલવે દ્વારા એક વિશેષ ટ્રેન બૌદ્ધ પરિક્રમા ચલાવાય છે. આ ટ્રેન સિવાય ઘણી અન્‍ય ટ્રેન જેમ કે શ્રમજીવી એક્‍સપ્રેસ, પટના રાજગીર ઇંટરસીટી એક્‍સપ્રેસ તથા પટના રાજગીર પસેંજર ટ્રેન પણ આ સ્‍થાનો પર જાય છે. આ સિવાય સડ઼ક માર્ગ દ્વારા પણ અહીં જઈ શકાય છે.
સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાન
દેહધર્મ વિદ્યામાં, સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાન એક અલ્પ સમયની ઘટના છે જેમાં કોશિકાનો વિદ્યુત કલા વીજસ્થિતિમાન ઝડથી વધે છે અને ઘટે છે અને સ્ટિરીઓટાઇપ (મુદ્રિત કલા) વૃદ્ધિપથને અનુસરે છે. સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાન ઉત્તેજક કોશિકાઓ (ઉત્તેજિત થઇ શકે તેવી કોશિકાઓ) તરીકે ઓળખાતી કેટલાક પ્રકારની પ્રાણી કોશિકાઓમાં થાય છે. જેમાં ચેતાકોષો, સ્નાયુ કોશિકાઓ અને અંતઃસ્ત્રાવી કોશિકાઓનો સમાવેશ થાય છે. ચેતાકોષોમાં તે કોશિકાથી કોશિકાના સંદેશાવ્યવહારમાં મધ્યસ્થ ભૂમિકા ભજવે છે. બીજા પ્રકારની કોશિકાઓમાં તેનું મુખ્ય કાર્ય અંતઃકોશિક પ્રકિયાઓને સક્રિય કરવાનું છે. દાખલા તરીકે, સ્નાયુ કોશિકાઓમાં સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાન એ સંકોચન તરફ દોરી જતી પ્રક્રિયાઓની શ્રૃંખલામાં પ્રથમ પગલું છે. તે સ્વાદુપિંડની બીટા કોશિકાઓમાં ઇન્સ્યુલિનના સ્ત્રાવને ઉત્તેજિત કરે છે. ચેતાકોષોમાં સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાનોને "ઊર્મિવેગ" અથવા "સ્પાઇક્સ" તરીકે પણ ઓળખાય છે અને ચેતાકોષ દ્વારા પેદા કરાયેલી સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાનોની ટેમ્પોરલ શ્રેણીને "સ્પાઇક ટ્રેઇન" કહેવાય છે. જે ચેતાકોષ સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાનને બહાર મોકલે છે તેને ઘણીવાર "ફાયર" થયેલો કહેવાય છે.
સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાનો કોશિકાના કોષરસપટલમાં આવેલા વિશિષ્ટ પ્રકારના વોલ્ટેજ-દ્વારવાળા આયનમાર્ગો દ્વારા પેદા થાય છે. કલા વીજસ્થિતિમાન જ્યારે કોશિકાના વિશ્રામી કલા વીજસ્થિતિમાનની નજીક હોય છે ત્યારે આ માર્ગો બંધ થાય છે પરંતુ જો કલા વીજસ્થિતિમાન ચોક્કસ નિર્ધારિત થ્રેશોલ્ડ (સીમા) મૂલ્યએ પહોંચે તો તેઓ ઝડપથી ખુલવા માંડે છે. જ્યારે માર્ગો ખુલે છે ત્યારે તેઓ સોડિયમ આયનના પ્રવાહને અંદરની તરફ આવવા દે છે જે વીજરાસાયણિક ઘટકને બદલે છે જેને કારણે કલા વીજસ્થિતિમાનમાં વધુ વધારો થાય છે. આને કારણે વધુ માર્ગો ખુલે છે અને વધુ વિદ્યુત પ્રવાહ પેદા થયા છે અને એમ ચાલ્યા કરે છે. તમામ ઉપલબ્ધ આયન માર્ગો ખુલ્લા હોય છે ત્યાં સુધી આ પ્રક્રિયા વિસ્ફોટક રીતે કામ કરે છે અને તેને કારણે કલા વીજસ્થિતિમાનમાં મોટો વધારો નોંધાય છે. સોડિયમ આયનના અંદર તરફના ઝડપી પ્રવાહને કારણે કોષરસપટલની ધ્રુવીતા વિપરિત બને છે અને ત્યારે આયનમાર્ગો ઝડપથી નિષ્ક્રિય બને છે. સોડિયમ માર્ગો બંધ થતા સોડિયમ આયનો ચેતાકોષમાં પ્રવેશી શકતા નથી અને તેમનું સક્રિય રીતે કોષરસપટલની બહાર પરિવહન થાય છે. બાદમાં પોટેશિયમ માર્ગો સક્રિય થાય છે અને પોટેશિયમ આયનોનો બહારની તરફનો પ્રવાહ સર્જાય છે જેને કારણે વિદ્યુતરાસાયણિક ઘટક વિશ્રામી સ્થિતિમાં પાછા ફરે છે. સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાન પેદા થયા બાદ વધારાના પોટેશિયમ પ્રવાહને કારણે આફ્ટરહાયપરપોલરાઇઝેશન અથવા પ્રત્યાવર્તન સમયગાળા તરીકે ઓળખાતો ક્ષણિક ઋણ ફેરફાર જોવા મળે છે. આ પ્રક્રિયાતંત્ર સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાનને તે જે દિશામાંથી આવ્યું છે તેમાં પાછુ જતું અટકાવે છે.
પ્રાણીની કોશિકાઓમાં સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાનોના મુખ્ય બે પ્રકારો છે. એક પ્રકાર વોલ્ટેજ-દ્વારવાળા સોડિયમ માર્ગો દ્વારા પેદા થાય છે અને બીજો પ્રકાર વોલ્ટેજ-દ્વારવાળા કેલ્શિયમ માર્ગો દ્વારા સર્જાય છે. સોડિયમ આધારિત સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાનો સામાન્ય રીતે એક મિલિસેકન્ડ કરતા પણ ઓછો સમય સુધી ટકી શકે છે જ્યારે કેલ્શિયમ આધારિત સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાનો 100 મિલિસેકન્ડ અથવા તેનાથી વધુ સમય સુધી ટકી શકે છે. કેટલાક પ્રકારના ચેતાકોષોમાં ધીમા કેલ્શિયમ સ્પાઇક્સ ઝડપથી પેદા થયેલા સોડિયમ સ્પાઇકના લાંબા વિસ્ફોટ માટે ચાલક બળ પુરું પાડે છે. બીજી બાજુ, હૃદ્સ્નાયુ કોશિકાઓમાં પ્રાથમિક ઝડપી સોડિયમ સ્પાઇક કેલ્શિયમ સ્પાઇકના ઝડપી હુમલાને ઉત્તેજિત કરવા પ્રાઇમર પુરું પાડે છે જે બાદમાં સ્નાયુ સંકોચન પેદા કરે છે.
લાક્ષણિક ચેતાકોષનું નિરીક્ષણ
thumb|300px|Figure 1. A. view of an idealized action potential shows its various phases as the action potential passes a point on a cell membrane. B. Recordings of action potentials are often distorted compared to the schematic view because of variations in electrophysiological techniques used to make the recording. કલા વીજસ્થિતિમાન (mVમાં માપવામાં આવે છે) વિરુદ્ધ સમય (ms)ના બે આલેખટોપ: આદર્શ આલેખ જ્યાં કલા વીજસ્થિતિમાન - 70 mVએ શૂન્ય સમયે શરૂ થાય છે.સમય પર ઉત્તેજના આપવામાં આવે છે= 1 ms જે કલા વીજસ્થિતિમાનને -55 mV (થ્રેશોલ્ડ સ્થિતિમાન)થી ઊંચે લઇ જાય છે. ઉત્તેજના આપ્યા બાદ, કલા વીજસ્થિતિમાન સમય = 2 msએ ઝડપથી વધીને + 40 mV થાય છે.બાદમાં સમય = 3 msએ સ્થિતિમાન ઘટને છે અને -90 mV તરફ ઓવરશૂટ થાય છે અને અંતે સમય = 5 msએ -70 mVનું વિશ્રામી કલા વીજસ્થિતિમાન ફરીથી સ્થાપિત થાય છે.બોટમ: પ્રાયોગિક રીતે નકકી કરાયેલા સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાનનો આલેખ, જે દેખાવમાં શ્રેષ્ઠ આલેખને ઘણો મળતો આવે છે, સિવાય કે તેની ટોચ ઘણી તીવ્ર છે અને પ્રાથિમક ઘટાડો -70 mVના વિશ્રામી કલા વીજસ્થિતિમાનમાં ઘટીને પાછો આવે તે પહેલા તે -50 mVથી વધીને -30 mV થાય છે. પ્રાણીના શરીરની પેશીઓમાં તમામ કોશિકાઓ વિદ્યુત ધ્રુવીકૃત હોય છે, અન્ય શબ્દોમાં કહીએ તો ધ્રુવીકરણ કોશિકાના સમગ્ર કોષરસપટલમાં વોલ્ટેજ તફાવત જાળવી રાખે છે જે કલા વીજસ્થિતિમાન તરીકે ઓળખાય છે. કલામાં આવેલા પ્રોટીન માળખા વચ્ચે જટીલ આંતરપ્રક્રિયાને કારણે આ વિદ્યુત ધ્રુવીકરણ થાય છે જેને આયનપંપ અથવા આયનમાર્ગો કહેવાય છે. ચેતાકોષોની કલામાં આયનમાર્ગોના પ્રકાર કોશિકાના વિવિધ ભાગમાં અલગ અલગ હોય છે. જેને કારણે શિખાતંતુઓ, ચેતાક્ષ, અને કોષકાય ભિન્ન વિદ્યુત ગુણધર્મો ધારણ કરે છે. જેને પરિણામે ચેતાકોષના કલાના કેટલાક ભાગ ઉત્તેજિત કરી શકાય તેવા (સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાનો પેદા કરવા સક્ષમ) હોય છે જ્યારે અન્ય ભાગ સક્ષમ નથી હોતા. ચેતાકોષનો સૌથી ઉત્તેજનશીલ ભાગ સામાન્ય રીતે ચેતાક્ષ હિલ્લોક છે (ચેતાક્ષ જ્યાં કોષકાયને છોડે છે તે બિંદુ), પરંતુ મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં ચેતાક્ષ અને કોષકાય પણ ઉત્તેજનશીલ હોય છે.
કલાનો પ્રત્યેક ઉત્તેજનશીલ ભાગ કલા વીજસ્થિતિમાનના બે મહત્ત્વના સ્તર ધરાવે છે. વિશ્રામી કલા વીજસ્થિતિમાન, જે કોશિકામાં જ્યાં સુધી કોઇ વિક્ષેપ ઉભો ના થાય ત્યાં સુધી કલા વીજસ્થિતિમાન દ્વારા જાળવવામાં આવતું મૂલ્ય છે અને તેનાથી ઊંચા મૂલ્યને થ્રેશોલ્ડ સ્થિતિમાન કહેવાય છે. લાક્ષણિક ચેતાકોષના ચેતાક્ષ હિલ્લોક પર વિશ્રામી કલા વીજસ્થિતિમાન લગભગ -70 મિલિવોલ્ટ (એમવી(mV) હોય છે અને થ્રેશોલ્ડ સ્થિતિમાન લગભગ -55 એમવી (mV) હોય છે. ચેતાકોષને ચેતોપાગમીય ઉત્તેજન મળતા કલાનું વિધ્રુવીકરણ અથવા અતિધ્રુવીકરણ થાય છે જેને કારણે તેઓ કલા વીજસ્થિતિમાનમાં વધારો કે ઘટાડો સર્જે છે. જ્યારે કલા વીજસ્થિતિમાન થ્રેશોલ્ડ સુધી લાવી શકાય તેટલા પુરતા પ્રમાણમાં વિધ્રુવીકરણ થાય છે ત્યારે સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાનો સર્જાય છે. જ્યારે સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાન પેદા થાય છે ત્યારે કલા વીજસ્થિતિમાન ઓચિંતુ વધી જાય છે ઘણીવાર +100 એમવી (mV) જેટલું ઊંચું થઇ જાય છે. બાદમાં તેટલી જ ઝડપથી તે નીચું ઉતરે છે અને ઘણીવાર વિશ્રામી સ્તર કરતા પણ નીચું ઉતરી જાય છે જે જ્યાં તે કેટલાક સમય સુધી રહે છે. સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાનનો આકાર સ્ટિરીઓટાપ્ડ છે માટે નિર્ધારિત કોશિકામાં સ્થિતિમાનમાં વધારો અને ઘટાડો તમામ સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાન માટે લગભગ સમાન કંપનવિસ્તાર અને સમય ધરાવે છે. (અપવાદો અંગે લેખમાં બાદમાં ચર્ચા કરવામાં આવી છે.) મોટા ભાગના ચેતાકોષોમાં સમગ્ર પ્રક્રિયા એક સેકન્ડના હજારમા ભાગ કરતા પણ ઓછા સમયમાં થાય છે. ચેતાકોષોના ઘણા પ્રકારો પ્રતિ સેકન્ડ 10-100ના દરે સતત સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાનો પેદા કરે છે. જો કે કેટલાક પ્રકારના ચેતાકોષો શાંત પણ હોય છે અને કોઇ પણ સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાનોનું ઉત્સર્જન કર્યા વગર મિનીટો અથવા તેથી વધુ સમય લે છે.
જૈવભૌતિક વિજ્ઞાન સ્તરે, સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાનો વિશિષ્ટ પ્રકારના વોલ્ટેજ-દ્વારવાળા આયનમાર્ગોમાંથી પેદા થાય છે. જેમ કલા વીજસ્થિતિમાન વધે છે તેમ સોડિયમ આયનમાર્ગો ખુલે છે અને સોડિયમ આયનોને કોશિકામાં પ્રવેશવા દે છે. ત્યાર બાદ પોટેશિયમ આયનમાર્ગો ખુલે છે જે પોટેશિયમ આયનોને કોશિકામાંથી બહાર જવા દે છે. સોડિયમ આયનોનો અંદરની તરફ આવતો પ્રવાહ કોશિકામાં ધન વીજભાર ધરાવતા ધન આયનોની સાંદ્રતા વધારે છે અને વિધ્રુવીકરણ સર્જે છે, જેમાં કોશિકાનું સ્થિતિમાન કોશિકાના વિશ્રામી કલા વીજસ્થિતિમાન કરતા ઊંચું હોય છે. સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાનની ટોચ પર સોડિયમ માર્ગો બંધ થાય છે જ્યારે પોટેશિયમ કોશિકામાંથી બહાર નિકળવાનું ચાલુ રાખે છે. પોટેશિયમ આયનોનું બાહ્યગમન કલા વીજસ્થિતિમાન ઘટાડે છે અથવા કોશિકાનું અતિધ્રુવીકરણ કરે છે. બાકીનામાંથી નાના વોલ્ટેજ વધારાથી પોટેશિયમ પ્રવાહ સોડિયમ પ્રવાહ કરતા વધી જાય છે અને વોલ્ટેજ ફરી તેના સામાન્ય વિશ્રામી મૂલ્ય −70 એમવી (mV)માં પાછો ફરે છે. જો કે, જો વોલ્ટેજ વધારો ક્રાંતિક થ્રેશોલ્ડ મર્યાદા પાર કરી જાય, વિશ્રામી મૂલ્ય કરતા 15 એમવી (mV) વધુ, તો સોડિયમ પ્રવાહનું પ્રભુત્વ વધી જાય છે. જેને કારણે રનઅવે સ્થિતિ પરિણમે છે, જેમાં સોડિયમ પ્રવાહમાંથી ધન પ્રતિભાવ વધુ સોડિયમ માર્ગોને સક્રિય કરે છે. આમ કોશિકા "સક્રિય" થાય છે અને સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાન સર્જે છે.
સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાન દરમિયાન વોલ્ટેજ દ્વારવાળા માર્ગો ખુલવાથી પેદા થતા પ્રવાહો લાક્ષણિક રીતે પ્રારંભિક ઉત્તેજક પ્રવાહ કરતા મોટા હોય છે. આમ સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાનના કંપનવિસ્તાર, સમયગાળો અને આકાર મોટે ભાગે કંપનવિસ્તાર અથવા ઉત્તેજનના સમયગાળા દ્વારા નહીં પરંતુ ઉત્તેજક કલાના ગુણધર્મો દ્વારા નક્કી થાય છે. સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાનનો આ ઓલ-ઓર-નથિંગ ગુણધર્મ તેને ગ્રાહક સ્થિતિમાન, ઇલેક્ટ્રોનિક સ્થિતિમાન અને ચેતોપાગમીય સ્થિતિમાન જેવા ક્રમિક સ્થિતિમાનથી અલગ પાડે છે જે ઉત્તેજનાની માત્રા સાથે વધે છે. ઘણી કોશિકાઓના કોશિકાખંડમાં સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાનના અનેક પ્રકાર ઉપસ્થિત છે અને તેના પ્રકાર વોલ્ટેજ દ્વારવાળા માર્ગોના પ્રકાર લીક માર્ગો, માર્ગ વિતરણ, આયનીય સાંદ્રતા, કલા કેપેસિટન્સ, તાપમાન અને અન્ય પરિબળો દ્વારા નક્કી થાય છે.
સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાનમાં સંકળાયેલા મુખ્ય આયનો સોડિયમ અને પોટેશિયમ ધન આયનો છે; સોડિયમ આયનો કોશિકામાં પ્રવેશે છે અને પોટેશિયમ આયનો બહાર નિકળે છે અને સંતુલન પેદા કરે છે. કલા વોલ્ટેજમાં ધરખમ ફેરફાર કરવા પ્રમાણમાં ઓછા આયનોએ કલા પાર કરવાની જરૂર પડે છે. સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાન દરમિયાન આપ-લે થયેલા આયનો આંતરિક અને બાહ્ય આયનીય સાંદ્રતામાં નજીવો ફેરફાર કરે છે. કેટલાક આયનો કે જે કલાને પાર કરી ગયા છે તેમને સોડિયમ-પોટેશિયમ પંપની સતત પ્રવૃત્તિ દ્વારા ફરી ખેંચીને બહાર કાઢવામાં આવે છે. જે સમગ્ર કલામાં અન્ય આયન પરિવાહકની સાથે આયન સાંદ્રતાનો સામાન્ય ગુણોત્તર જાળવી રાખે છે. કેલ્શિયમ ધન આયનો અને ક્લોરાઇડ ઋણાયનો કેટલાક પ્રકારના સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાનો સાથે સંકળાયેલા છે, જેમ કે હૃદય સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાન અને એક કોશિકાવાળા અલ્ગા એસિટાબ્યુલારિયા માં સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાન.
સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાનો ઉત્તેજનશીલ કલાના પટ્ટાઓ પર સ્થાનિક રીતે પેદા થાય છે છતાં પરિણામી પ્રવાહ કલાના નજીકના વિસ્તારોમાં સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાનો પ્રેરે છે અને ડોમિનો જેવું પ્રસરણ સર્જે છે. વિદ્યુત સ્થિતિમાનના પરોક્ષ વ્યાપથી વિપરિત (ઇલેક્ટ્રોનિક સ્થિતિમાન), સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાનો કલાના ઉત્તેજક ભાગોમાં નવેસરથી પેદા થાય છે અને ક્ષય વગર પ્રસરણ પામે છે. ચેતાક્ષના મજ્જિત વિભાગો ઉત્તેજનશીલ નથી અને સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાન પેદા કરતા નથી અને સિગ્નલ ઇલેક્ટ્રોનિક સ્થિતિમાન તરીકે પ્રસરણ પામે છે. નિયમિત અંતરે અમજ્જિત પટ્ટાને રેન્વિયરની ગાંઠ કહેવાય છે અને અને સિગ્નલને શક્તિશાળી બનાવવા સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાનો પેદા કરે છે. કૂદકામય વહન તરીકે ઓળખાતું આ પ્રકારનું સિગ્નલ પ્રસરણ સિગ્નલના વેગ અને ચેતાક્ષ વ્યાસને સાનુકૂળ ટ્રેડઓફ પુરું પાડે છે. ચેતાક્ષ અંતોનું વિધ્રુવીકરણ ચેતોપાગમીય ફાટમાં ચેતાપ્રેષકદ્રવ્ય મુક્ત કરે છે. તદ્ઉપરાંત પિરામિડલ ચેતાકોષોના શિખાતંતુઓમાં પૃષ્ઠપ્રસરણ પામી રહેલા સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાનો અંકિત થાય છે, જે નીઓકોર્ટેક્સમાં સર્વવ્યાપી હોય છે. આની સ્પાઇક-સમય-આધારિત લવચિકતામાં ભૂમિકા હોવાનું માનવામાં આવે છે.
ગતિ પ્રેરતા આયનો અને બળો
thumb|right|250px|બે બીકરની સાંકેતિક રેખાકૃતિ, પ્રત્યેક બીકર પાણી (આછો વાદણી)થી ભરેલો છે અને ત્રુટક ઉભી રેખા દ્વારા દર્શાવ્યા મુજબનો અર્ધઅભેદ્ય કલા બીકરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે જે બીકરના પ્રવાહીને બે સરખા ભાગમાં વહેંચે છે.ડાબી બાજુનું બીકર શૂન્ય સમયે પ્રારંભિક સ્થિતિ દર્શાવે છે, આ સમયે બીકરમાં આયનો (ગુલાબી બિંદુઓ)ની સંખ્યા એક બાજુએ બીજી બાજુ કરતા વધુ છે. જમણી બાજુનું બીકર બાદના સમયે સાંદ્રતાનો તબક્કો દર્શાવે છે, ત્યાર બાદ આયનો કલામાંથી પસાર થઇને ઊંચી સાંદ્રતાથી નીચી સાંદ્રતાવાળા ભાગ તરફ જાય છે માટે હવે કલાની બંને બાજુએ આયનોની સંખ્યા લગભગ સમાન થાય છે.
સજીવમાં ઇલેક્ટ્રિક સિગ્નલોનું ચાલન સામાન્ય રીતે આયનો દ્વારા થાય છે. સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાન માટે સૌથી મહત્ત્વના ધન આયનો સોડિયમ (Na+) અને પોટેશિયમ (K+) છે. આ બંને એક સંયોજક ધન આયનો છે જે એક ધન વીજભાર ધરાવે છે. સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાનો કેલ્શિયમ (Ca2+)ને પણ સાંકળી શકે છે, જે દ્વિસંયોજક ધન આયન છે જે બમણો ધન વીજભાર ધરાવે છે. કેટલીક શેવાળના સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાનોમાં ક્લોરાઇડ ઋણઆયન (Cl−) મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે, પરંતુ મોટા ભાગના પ્રાણીઓમાં સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાનો નજીવી ભૂમિકા ભજવે છે.
આયનો બે પરિબળો હેઠળ કોશિકા કલા પાર કરે છે: પ્રસરણ અને વિદ્યુતક્ષેત્ર બે દ્વાવણો—A and B—ને છિદ્રાણુ અંતરાય દ્વારા અલગ પાડવામાં આવેલું એક સરળ ઉદાહરણ સમજાવે છે કે પ્રસરણને કારણે બે અલગ દ્રાવણે મિશ્ર થઇને સમાન દ્વાવણ બનાવે છે. આ મિશ્રણ તેમની સાંદ્રતામાં તફાવતને કારણે થાય છે. ઊંચી સાંદ્રતા ધરાવતો વિસ્તાર ઓછી સાંદ્રતા ધરાવતા વિસ્તાર તરફ પ્રસરે છે. આ ઉદાહરણને વધુ સમજવા દ્વાવણ Aમાં 30 સોડિયમ આયનો 30 ક્લોરાઇડ આયનો લો. દ્વાવણ Bમાં માત્ર 20 સોડિયમ આયનો અને 20 ક્લોરાઇડ આયનો લો. અંતરાય બંને પ્રકારના આયનોને તેનામાંથી પસાર થવા દે છે તેમ ધારણા કરીએ તો દ્વાવણમાં એક સ્થિર સ્થિતિ પેદા થશે જેમાં બંને દ્વાવણોમાં 25 સોડિયમ આયનો અને 25 ક્લોરાઇડ આયનો હશે. પરંતુ જો છિદ્રાણુ અંતરાય તેનામાંથી પસાર થતા ચોક્કસ આયનો પ્રત્યે પસંદગી ધરાવતું હોય તો એકલું પ્રસરણ પરિણામી દ્વાવણ નક્કી નહીં કરે. અગાઉના ઉદાહણ પર પાછા ફરીએ, હવે આપણે એક અંતરાય રચીએ જે તેનામાંથી માત્ર સોડિયમ આયનોને પસાર થવા દે છે. દ્વાવણ B સોડિયમ અને ક્લોરાઇડની ઓછી સાંદ્રતા ધરાવતું હોવાથી અંતરાય દ્વાવણ Aમાંથી બંને આયનો આકર્ષશે. જો કે માત્ર સોડિયમ આયન જ અંતરાયમાંથી પસાર થઇ શકશે. આને કારણે દ્વાવણ Bમાં સોડિયમનો સંચય થશે. સોડિયમ ધન વીજભાર ધરાવતો હોવાથી આ સંચય દ્વાવણ Bને દ્વાવણ Aની તુલનાએ વધુ ધન ભારિત બનાવશે. હવે ધન સોડિયમ આયનો વધુ ધન ભાર ધરાવતા દ્વાવણ B તરફ જાય તેવી શક્યતાઓ ઓછી થશે. આ પ્રક્રિયા વિદ્યુતક્ષેત્ર નામનું એક બીજું પરિબળ રચે છે જે આયનના પ્રવાહને અંકુશિત કરે છે. જે બિંદુએ આ વિદ્યુતક્ષેત્ર પ્રસરણને કારણે પેદા થતા બળ સામે સંપૂર્ણ પ્રતિક્રિયા આપે છે તેને સંતુલન સ્થિતિમાન કહેવાય છે. આ બિંદુએ ચોક્કસ આયનનો (આ કિસ્સામાં સોડિયમ આયનનો) ચોખ્ખો પ્રવાહ શૂન્ય હોય છે.
thumb|upright=1.2|left|કોશિકા કલાનો આડછેદ દર્શાવતી રેખાકૃતિકોશિકા કલાએ પ્રોટીન સાથેનું ફોસ્ફોલિપિડ દ્વિસ્તર છે.દ્વિસ્તર ફોસ્ફોલિપિડના બે સ્તરનું બનેલું હોય છે જેમાં બે સ્તરના હાયડ્રોફોબિક લિપિડ ભાગ સામ સામે હોય છે જ્યારે હોયડ્રોફિલિક ફોસ્ફેટ ભાગ પાણી તરફ હોય છે.આમ દ્વિસ્તર ત્રણ વિસ્તારોમાં વહેંચાયેલું છેઃ પાણીના સંપર્કમાં રહેલી બે બાહ્ય ધ્રુવીય સપાટીઓ જે હાયડ્રોફિબિક આંતિરક ભાગથી વિભાજિત થયેલી છે.
કોશિકા કલા
પ્રત્યેક ચેતાકોષ ફોસ્ફોલિપિડ દ્વિસ્તરના બનેલા કોશિકા કલાની અંદર આવેલો હોય છે. આ કલા આયનો પ્રત્યે લગભગ અભેદ્ય હોય છે. આયનોનું ચેતાકોષની અંદર અને બહાર સ્થાળાંતર કરવા કલા બે માળખા પુરા પાડે છે. આયન પંપ, જે આયનોના સતત અંદર અને બહાર સ્થળાંતર માટે કોશિકાની ઊર્જાનો ઉપયોગ કરે છે. તેઓ તેમના સાંદ્રતા ઘટકો વિરુદ્ધ આયનોના પરિવહન દ્વારા (ચેતાકોષની અંદરની બાજુ અને બહારની બહારની બાજુ વચ્ચે) સાંદ્રતા તફાવત રચે છે. ((સાંદ્રતા ઘટકો ઓછી સાંદ્રતાવાળા વિસ્તારમાંથી વધુ સાંદ્રતાવાળા વિસ્તાર તરફ પરિવહન કરે છે) બાદમાં આયન માર્ગો આયનોને તેમના સાંદ્રતા ઘટકોમાં (ઊંચી સાંદ્રતાવાળા વિસ્તારોમાંથી નીચી સાંદ્રતાવાળા વિસ્તારો તરફ) પરિવહન કરવા માટે આ સાંદ્રતા તફાવતનો ઉપયોગ કરે છે. જો કે આયન પંપના સતત પરિવહનથી અલગ આયનમાર્ગો દ્વારા પરિવહન બિનસતત છે. તેઓ માત્ર તેમના પર્યાવરણમાંથી તેમને મળતા સિગ્નલના પ્રતિભાવમાં ખૂલે છે અને બંધ થાય છે. બાદમાં આયનમાર્ગો દ્વારા આયનોનું પરિવહન કોશિકા કલાના વોલ્ટેજ બદલે છે. આ ફેરફારને કારણે જ સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાન સર્જાય છે. એક એનલોજી તરીકે, આયન પંપ બેટરી તરીકેની ભૂમિકા ભજવે છે જે રેડીઓ પરિપથ (આયનમાર્ગો)ને સિગ્નલનું પ્રસરણ ((સક્રિય કલા વીજસ્થિતિમાન)) કરવા દે છે.
thumb|left|સાત ગોળાઓ જેમની ત્રિજ્યા એકસંયોજક લિથિયમ, સોડિયમ, પોટેશિયમ, રુબિડિયમ, કેસિયમ ધન આયનોની ત્રિજ્યા (જે અનુક્રમે 0.76, 1.02, 1.38, 1.52, અને 1.67 Å છે), દ્વિસંયોજક કેલ્શિયમ ધન આયન (1.00 Å) અને એકસંયોજક ક્લોરાઇડ (1.81 Å)ની ત્રિજ્યાને સમપ્રમાણ છે.
કલા વીજસ્થિતિમાન
કોશિકા કલા એક અંતરાય તરીકે કામ કરે છે જે અંદરના દ્વાવણ (અંતઃકોશિક પ્રવાહી)ને બહારના દ્વાવણ (બાહ્યકોષીય પ્રવાહી) સાથે મિશ્ર થતા અટકાવે છે. આ બે દ્વાવણો તેમના આયનોની ભિન્ન સાંદ્રતા ધરાવે છે. વધુમાં, સાંદ્રતામાં આ તફાવતને કારણે દ્વાવણોના વીજભારમાં તફાવત સર્જાય છે. આને કારણે એક એવી સ્થિતિ સર્જાય છે જેમાં એક દ્વાવણ બીજા દ્વાવણ કરતા વધુ ધનભારિત હોય છે. માટે ધન આયનો ઋણ દ્વાવણ તરફ જવાનું વલણ ધરાવતા હોય છે. તેવી જ રીતે, ઋણ આયનો ધન દ્વાવણ તરફ જવાનું વલણ ધરાવતા હશે. આ ગુણધર્મને માપવા તમારે કોઇ પણ રીતે આ સાપેક્ષ ધનભારિતા (અથવા ઋણભારિતા) ઝડપવી પડશે. આ માટે બહારના દ્વાવણને શૂન્ય વોલ્ટેજ પર રાખવામાં આવે છે. બાદમાં અંદરના વોલ્ટેજ અને શૂન્ય વોલ્ટેજ વચ્ચેનો તફાવત નક્કી કરવામાં આવે છે. દાખલા તરીકે, જો બહારના વોલ્ટેજ 100 એમવી (mV), અને અંદરના વોલ્ટેજ 30 એમવી (mV) હોય તો આ તફાવત –70 એમવી (mV) થશે. આ તફાવતને કલા વીજસ્થિતિમાન તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
આયનમાર્ગો
આયનમાર્ગો એ એક છિદ્ર ધરાવતા અભિન્ન કલા પ્રોટીન છે જેમાંથી આયનોનું બાહ્યકોષીય વિસ્તાર અને કોશિકાની અંદર વહન થઇ શકે છે. મોટા ભાગના માર્ગો એક આયન માટે ચોક્કસ (પસંદગી ધરાવે) છે. દાખલા તરીકે, મોટા ભાગના પોટેશિયમ માર્ગોને, પોટેશિયમ અને સોડિયમ સમાન વીજભાર ધરાવતા હોવા છતાં અને માત્ર તેમની ત્રિજ્યામાં સહેજ તફાવત હોવા છતાં તેને પોટેશિયમ અને સોડિયમના 1001:1ના પસંદગી ગુણોત્તર દ્વારા દર્શાવવામાં આવે છે. માર્ગનું છિદ્ર એટલું નાનું હોય છે કે આયનોને એક-એકના ક્રમમાં જ તેનામાંથી પસાર થવું પડે છે. માર્ગનું છિદ્ર આયન માર્ગ માટે ખુલ્લું કે બંધ હોઇ શકે છે. જો કે અનેક માર્ગો વિવિધ પેટા-વાહિતા સ્તર દર્શાવે છે. જ્યારે માર્ગ ખુલ્લો હોય છે ત્યારે આયનો તે ચોક્કસ આયન માટેના આંતરકલા સાંદ્રતા ઘટકને માર્ગના છિદ્રમાંથી પસાર કરે છે. માર્ગમાંથી આયનીય પ્રવાહનો દર, એટલે કે સિંગલ-માર્ગ પ્રવાહ કંપનવિસ્તાર મહત્તમ માર્ગ વાહિતા અને તે આયન માટેના વિદ્યુતરાસાયણિક ચાલક બળ દ્વારા નક્કી થાય છે જે કલા વીજસ્થિતિમાનના તત્કાળ મૂલ્ય અને રિવર્સલ સ્થિતિમાનના મૂલ્ય વચ્ચેનો તફાવત છે.