cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
જાપાનનો ઇતિહાસ
કેમ્મુ પુનઃસ્થાપન
આશિકાગા શોગુનો ક્યારેય પણ સરકારને આખા દેશમાં નિયંત્રિત તથા કેન્દ્રિત ન કરી શકયાં. ખરેખર તો તેઓ માત્ર પોતાનું સમર્થન કરનારી એક નાની અને નિરંતર બદલાતી લડાકુ સરદારોની બહુમતીના કારણે જ સત્તામાં રહ્યાં. હંમેશા થોડાંક એવા સરદારો હતા જે બંને ઉત્તરીય તથા દક્ષિણી સભાથી સ્વતંત્ર રહીને નિર્ણયો લેતા. બાદમાં, ઉત્તરાધિકાર માટેના યુદ્ધ દરમ્યાન, આ સ્વતંત્ર લડાકુ સરદારોએ એક ત્રીજા સમ્રાટને ગાદી ઉપર બેસાડ્યાં - સમ્રાટ શોકુ. આનાથી ઉત્તરાધિકાર માટેનું યુદ્ધ ત્રણ પક્ષ વચ્ચેનું થઈ ગયું. યુદ્ધ આગળ વધતા ગાદીની પ્રતિષ્ઠા ઓછી થતી ગઈ, જે "શાહી પરિવાર ને રાજનીતિથી હટાવવા જોઈએ" ના વિચાર માટેનું આધાર બન્યું, અને જેથી રોજ-દરરોજ સરકારને ચલાવવા માટે શોગુન્ ને નિમણુક કરવાની જરૂર દેખાઈ આવી.
મુરોમાચી કાળ
મુરોમાચી કાળ દરમ્યાન, આશિકાગા શોગુનોએ ઈ.સ. ૧૩૩૬થી ઈ.સ. ૧૫૭૩ સુધી, ૨૩૭ વર્ષ માટે શાસન કર્યું. આ શાસન આશિકાગા તાકાઉજી દ્વારા સમ્રાટ ગો-દાઇગો પાસેથી રાજકીય સત્તા જપ્ત કરીને સ્થાપિત કરવામાં આવ્યું હતું. યોદ્ધા વર્ગનાં મોટા ભાગના યોદ્ધાઓએ આશિકાગા કુળને ઉત્તરાધિકાર માટેનાં યુદ્ધ દરમ્યાન ટેકો આપ્યો. સમ્રાટ ગો-દાઇગો પાસેથી ક્યોતો લઈ લીધા પછી આશિકાગા કુળે ઈ.સ. ૧૩૩૬ના પછીના ભાગમાં ક્યોતોને આશિકાગા શોગુનોનું પાટનગર બનાવ્યું. ક્યોતો ઉત્તરીય સભાનું નવું પાટનગર બન્યું. ગો-દાઇગો, તે પછી, યોશિનો નગર ગયાં, અને ત્યાં તેઓએ દક્ષિણી સભાના નવા પાટનગરની સ્થાપના કરી. આ રીતે, રાજગાદીની સત્તાના પુનઃસ્થાપનના પ્રયત્ન - કેમ્મુ પુનઃસ્થાપન - નો અંત આવ્યો. મુરોમાચી કાળના પ્રારંભિક વર્ષો ( સન્ ૧૩૩૬ થી સન્ ૧૩૯૨) નામ્બોકુ-ચો (ઉત્તરીય અને દક્ષિણી સભા) કાળ તરીકે ઓળખાય છે કેમ કે શાહી સભા બે ભાગમાં વિભાજિત થઈ ગઈ હતી. સન્ ૧૩૯૨માં, ઉત્તરીય અને દક્ષિણી સભાઓ છેવટે એક થઈ અને સમ્રાટ કોગોન્ ને ગાદી ઉપર બેસાડવામાં આવ્યાં. એક કરાર થયો, જે પ્રમાણે, ત્યારપછી, ઉત્તરીય અને દક્ષિણી સભાનાં ઉમેદવારોને વારાફરતી ગાદીનો ઉત્તરાધિકાર સોંપવામાં આવવાનો હતો. પણ, તે કરાર ક્યારેય અમલમાં મુકવામાં ન આવ્યો.
આશિકાગા બાકુફુનું શાસન કામાકુરા બાકુફુના શાસન જેવું ઘણું લાગ્યું, કેમ કે આશિકાગા કુળ એ પહેલાની સરકારની કચેરીઓ તેમજ પરિષદોમાં ઘણા ફેરફારો કર્યાં. જોકે, આશિકાગા શોગુનોએ શાહી ગાદી પર કામાકુરા કાળના કોઈ પણ સમય કરતા વધારે પ્રભુત્વ જમાવ્યું. તેમ છતાં, આશિકાગા શોગુનો ક્યારેય પણ પ્રાદેશિક લડાકુ સરદારો ને પોતાના કેન્દ્રની સત્તા હેઠળ પહેલાંની કામાકુરા સરકાર જેટલાં ન લાવી શક્યાં. આશિકાગા શોગુનો દેશમાં આવેલા વિવિધ પ્રાદેશિક લડાકુ સરદારોની છુટક બહુમતીના ગઠબંધન ઉપર ટેકાયેલા હતાં. પરિણામ સ્વરૂપે, તેઓ પોતાના દરિયાકાંઠાની નજીક લુંટફાટ કરતા ચાંચિયાઓની સમસ્યાનું, કોરિયા અને મિંગ રાજવંશના સમયના ચીન દ્વારા વારંવાર વિનંતી કરેલી હોવા છતાં, કાંઈ પણ ન કરી શક્યાં. આંતરિક સમુદ્ર ના કિનારા પર રહેવાવાળા કોત્સુના કુળ અને તાઇરા કુળની કિયોમોરી શાખા જેવા લડાકુ સરદારોના કુળો, ચાંચિયાઓથી પૈસા બનાવતાં અને તેઓને ટેકો આપતાં.
સન્ ૧૩૬૮માં, ચીનમાં મોન્ગોલોના યુઆન્ રાજવંશની જગ્યા મિંગ રાજવંશે લીધી. સન્ ૧૨૮૧ના જાપાન પરના આક્રમણના મોન્ગોલ ચીન દ્વારા કરાયેલા બીજા અને છેલ્લા પ્રયત્ન પછી જાપાને ચીન સાથેનો વેપાર રદ્દ કરી દીધો હતો. હવે ચીનના મિંગ શાસકો સાથે એક નવા વેપારના સંબંધની શરૂઆત થઈ. નવા વેપાર માટે ઝેન બૌદ્ધ સંતોનું જાપાનમાં આવવું કાંઈક અંશે કારણભૂત હતું. આશિકાગા શોગુનોના સમય દરમ્યાન, જાપાનના શાસક વર્ગ ઉપર ઝેન બૌદ્ધ ધર્મનો ઘણો પ્રભાવ પડ્યો.
મુરોમાચી કાળનો સન્ ૧૫૭૩માં અંત આવ્યો જયારે ૧૫માં અને છેલ્લા શોગુન, આશિકાગા યોશિઆકીને ક્યોતોના પાટનગરમાંથી ઓદા નોબુનાગા દ્વારા બહાર તગેડી મુકવામાં આવ્યાં.
સાંસ્કૃતિક ઈતિહાસની દ્રષ્ટિએ, કિતાયામા કાળ (૧૪મી સદીનો અંત – ૧૫મી સદીના પહેલા ૫૦૦ વર્ષ ) અને હિગાશિયામા કાળ (૧૫મી સદીનો દ્વીતીયાર્ધ - ૧૬મી સદીનાં પહેલા ૫૦૦ વર્ષ ) મુરોમાચી કાળમાં આવે છે.
સેન્ગોકુ કાળ
મુરોમાચી કાળનાં પછીનાં વર્ષો, સન્ ૧૪૬૭ થી ૧૫૭૩, સેન્ગોકુ કાળ (લડતા રાજ્યોનો કાળ) તરીકે ઓળખાય છે. આ તીવ્ર આંતરિક યુદ્ધના સમય દરમ્યાન, પોર્ટુગલના "નામ્બાન્" વેપારીઓના આગમન સાથે, જાપાનનો પશ્ચિમ સાથેનો પહેલો સંપર્ક થયો.
શેડા ભાડથર (તા. ખંભાળિયા)
શેડા ભાડથર (તા. ખંભાળિયા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લામાં આવેલા  ખંભાળિયા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. શેડા ભાડથર ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, તેમ જ  જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ખંભાળિયા તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
જાપાનનો ઇતિહાસ
આઝુચિ-મોમોયામા કાળ
સન્ ૧૫૬૮થી ૧૬૦૩ની વચ્ચેના સમયગાળાને આઝુચિ-મોમોયામા કાળ કહેવાય છે. પછીના લડતા રાજ્યોના કાળ તરીકે પણ ઓળખાતા આ કાળ દરમ્યાન, જાપાનને લગભગ પૂરી રીતે સંગઠિત કરનારા ઓદા નોબુનાગા (સન્ ૧૫૩૪-૧૫૮૨) ના લશ્કરી અભિયાનોથી એક જ શાસક નીચે દેશનું લશ્કરી એકીકરણ અને સ્થિરીકરણ થયું. નોબુનાગાએ બૌદ્ધ સંતોની સત્તાને ઘટાડવાનો પ્રયાસ કર્યો, અને ખ્રિસ્તી ધર્મને રક્ષણ આપ્યું. તેણે ઘણા બૌદ્ધ સંતોને મારી નાખ્યા અને તેઓના કિલ્લેબંધ મંદિરોને કબજે કરી લીધા. તે સન્ ૧૫૮૨ના એક બળવામાં માર્યો ગયો. છેવટે, નોબુનાગાના સેનાપતિ, તોયોતોમી હિદેયોશીએ એકીકરણ કરવામાં સફળતા પ્રાપ્ત કરી.
જાપાનનું એકીકરણ કર્યા બાદ, હિદેયોશીએ કોરિયાથી થઈને ચીનના મિંગ રાજવંશ પર વિજય મેળવવા માટેના અભિયાનની શરૂઆત કરી. જોકે, કોરિયા અને ચીનની એકત્રિત થયેલી સેનાઓ સામેના બે નિષ્ફળ પ્રયત્નો અને હિદેયોશીની મૃત્યુ પછી, તેની સેનાઓ પાછી જાપાન આવી ગઈ (બુન્રોકુ-કેઈચો યુદ્ધ). હિદેયોશીની મૃત્યુ પછી, જાપાન એ થોડીક વાર ઉત્તરાધિકાર માટેના યુદ્ધનો સમય જોયો. હિદેયોશીના જુવાન ઉત્તરાધિકારીના કારભારીઓમાંનાં એક, તોકુગાવા ઇએયાસુ, સેકિગાહારા ના યુદ્ધમાં વિજયી થયાં અને તેઓએ રાજકીય સત્તા ઝડપી લીધી.
ખ્રિસ્તી મિશનો
સન્ ૧૫૪૯માં ફ્રાન્સિસ ઝેવિઅરની આગેવાની હેઠળ, રોમન કેથોલિક યેસુઈત્ ધર્મપ્રચારકો આવ્યાં અને તેઓનું ક્યોતોમાં સ્વાગત થયું. તેઓના ધર્માંતરણ કરવાના પ્રયાસો ક્યૂશૂમાં સૌથી સફળ રહ્યા, જ્યાં ઘણા દાઈમ્યો સહિત, લગભગ ૧૦૦,૦૦૦ થી ૨૦૦,૦૦૦ ધર્માંતરણો થયાં. સન્ ૧૫૮૭માં, હિદેયોશીએ માર્ગ ઉલટાવીને નક્કી કર્યું કે ખ્રિસ્તીઓની હાજરી વિભાજનવાદી હતી અને યુરોપિયનોને જાપાનમાં ભંગાણ પાડવાની તક આપી શકેત. ખ્રિસ્તી ધર્મપ્રચારકો જોખમ તરીકે જોવાતા ગયાં; પોર્ટુગલના વેપારીઓને પોતાની કામગીરી આગળ વધારવાની અનુમતિ અપાતી ગઈ. ફરમાન તરત અમલમાં મુકવામાં ન આવ્યો પણ તે પછીના ત્રણ દાયકા દરમ્યાન પ્રતિબંધો વધારે અને વધારે સખત થતા ગયા જેના પછી સરકાર દ્વારા સંપૂર્ણ પાયે ઉપાડાયેલા દમન અભિયાને ૧૬૨૦ના દાયકા સુધીમાં ખ્રિસ્તી સમુદાયનો નાશ કરી નાખ્યો. યેસુઇતોને તગેડી મુકવામાં આવ્યાં, સ્કૂલો અને ચર્ચો તોડી પાડવામાં આવી, અને દાઈમ્યોના ખ્રિસ્તી બનવા પર પ્રતિબંધ મુકવામાં આવ્યો. ધર્માંતરણ થયેલ ખ્રિસ્તી ધર્મનો અસ્વીકાર ન કરવાવાળા માણસોને મારી નાખવામાં આવ્યાં. ઘણા ખ્રિસ્તીઓ ગુપ્તવાસમાં રહેવા માંડ્યાં, અને છુપાયેલા ખ્રિસ્તીઓ (隠れキリシタン) બન્યાં, પણ તેઓના સમુદાયો નાશ પામ્યાં. જાપાનમાં ખ્રિસ્તી ધર્મની પુનઃસ્થાપના ફરીથી સન્ ૧૮૭૦ના દાયકા સુધી ન થઈ.
એદો કાળ (ઈ.સ. ૧૬૦૩-૧૮૬૮)
એદો, અથવા તોકુગાવા કાળે સત્તાને એક વંશપરંપરાગત શોગુનતના હાથમાં જોઈ, જેણે ધર્મ પર અંકુશ મેળવ્યો, અર્થવ્યવસ્થાને નિયંત્રિત કરી, અમીર વર્ગને પોતાના અધીન કરી, તથા કરવેરા, સરકારી ખર્ચા અને અમલદારશાહીની એકરૂપ સિસ્ટમની સ્થાપના કરી. શોગુનત અંતરરાષ્ટ્રીય સંડોવણી અને યુદ્ધથી દૂર રહી, અને રાષ્ટ્રીય ન્યાયતંત્ર સ્થાપિત કરવા તેમજ વિરોધ અને ટીકાઓને દબાવવામાં સફળ રહી. તોકુગાવા કાળ શાંતિ લઈ આવ્યો, જેથી ૩૧ મિલિયનની પ્રજાના રાષ્ટ્રને સમૃદ્ધિ પ્રાપ્ત થઈ.
અર્થતંત્ર
લગભગ ૮૦% લોકો ડાંગરના ખેડૂત હતાં. ચોખાનું ઉત્પાદન સતત વધતું ગયું, પણ વસ્તી સ્થિર રહી, જેથી સમૃદ્ધિ વધી. ડાંગરની ખેતીનો વિસ્તાર ૧૬ લાખ ચો થી વધીને, સન્ ૧૭૨૦માં, ૩૦ લાખ ચો જેટલો થઈ ગયો. ટેકનોલોજીમાં સુધારાઓને લીધે ખેડૂતો પોતાનાં ડાંગરના ખેતરોની સિંચાઈ માટેના પાણીના પ્રવાહને નિયંત્રિત કરવામાં સક્ષમ બન્યાં. દાઈમ્યો ઘણા બધા કિલ્લેબંધ નગરો ચલાવતાં, જે સ્થાનિક વેપારનાં કેન્દ્રો બન્યાં. એદો અને ઓસાકાને કેન્દ્ર બનાવતાં ચોખાના મોટા પાયાના બજારો વિકસિત થયાં. નગરો અને શહેરોમાં, વેપારીઓ અને કારીગરોના સંઘો વસ્તુઓ અને સેવાઓની વધતી જરૂરને પૂરી પાડતા. વેપારીઓનો દરજ્જો નીચો હોવા છતાં, સમૃદ્ધ થયાં, ખાસ કરીને જેઓને પ્રોત્સાહન મળતું. તેઓએ પૈસાના લેણ-દેણ માટે ઉધારના સિદ્ધાંતો બનાવ્યા, ચલણ સામાન્યપણે વપરાવવા માંડ્યું, અને મજબૂત થતા ઉધારના બજારે ઉદ્યોગસાહસિકતાને પ્રોત્સાહન આપ્યું.
ખેતી અને ધંધો કરવાથી પ્રતિબંધિત કરાયેલા, પણ પૈસા ઉધાર ઉપર લેવાની અનુમતિ અપાયેલા સમુરાઈ વર્ગે, બહુ વધારે ઉધાર લઈ લીધું. એક વિદ્વાને નોંધ કરી છે કે, સંપૂર્ણ લશ્કરી વર્ગ "હોટેલમાં રહેતા હોય તે રીતે રહેતો હતો, એટલે કે, અત્યારે વાપરવું અને પૈસા પછી આપવા". બાફુકુ અને દાઈમ્યો ખેડૂતો પર ટેક્સ લાદતા, પણ ધંધા પર નહી, એટલે તેઓ પણ કરજમાં પડી ગયા. સન્ ૧૭૫૦ સુધીમાં વધતા ટેક્સના લીધે ખેડૂતોમાં અશાંતિ વધી અને તેઓ બળવા કરવા પર પણ ઉતરી આવતાં. રાષ્ટ્રને સમુરાઈઓની દરિદ્રતા અને તિજોરીમાં મોટી ખોટ જેવી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો. સમુરાઈઓની આર્થિક સમસ્યાઓને કારણે તેઓની તંત્ર પ્રત્યે વફાદારી ઓછી થઈ, અને ખાલી પડેલી તિજોરીના લીધે તંત્ર ભાંગી પડવાની બીક પણ હતી. એક પ્રત્યાઘાતી ઉપાય હતો—ભોગ-વિલાસ પર પ્રતિબંધ લાદવો. બીજા ઉપાયો આધુનિકીકરણ તરફી હતાં, જેમનો ધ્યેય ખેતીની ઉત્પાદકતા વધારવાનો હતો. આઠમાં તોકુગાવા શોગુન, તોકુગાવા યોશિમુને (ઈ.સ. ૧૭૧૬-૧૭૪૫ સુધી સત્તામાં) ને નોંધપાત્ર સફળતા મળી, જોકે તેઓના કાર્યના મોટા ભાગને શોગુનના મુખ્ય સભાસદ, માત્સુદાઇરા સાદાનોબુ (ઈ.સ. ૧૭૫૯-૧૮૨૯) એ ફરીથી કરવું પડ્યું. બીજા શોગુનોએ કરજ ચુકવવા માટે સિક્કાઓનું મૂલ્ય ઘટાડ્યું, જેના લીધે ફુગાવો થયો..
ઈ.સ. ૧૮૦૦થી અર્થતંત્રમાં વેપારીકરણનો ઝડપથી વધારો થવા લાગ્યો, જેથી વધારે ને વધારે ગામો રાષ્ટ્રીય અર્થતંત્રમાં જોડાઈ ગયાં. પૈસાદાર ખેડૂતો ડાંગર કરતા વધારે નફો કરાવવાવાળા રોકડિયા પાકો તરફ જવા માંડ્યાં, અને સ્થાનિક નાણાં ધિરાણ, વેપાર તથા નાના પાયે ઉત્પાદનમાં વ્યસ્ત થયાં. થોડાંક ધનવાન વેપારીઓએ સામુરાઈ વર્ગમાં લગ્ન કરીને સમાજમાં પોતાનો દરજ્જો વધારવાનો પ્રયત્ન કર્યો.
ચોશૂ અને સાત્સુમા જેવા થોડાંક રાજ્યોએ નવીન પદ્ધતિઓ વાપરીને પોતાની આર્થિક સ્થિતિને ફરીથી વ્યવસ્થિત કરી લીધી, પણ મોટાભાગનાં રાજ્યો વધારે કરજમાં પડી ગયાં. આ નાણાકીય કટોકટીએ મુખ્ય સલાહકાર મીઝુનો તાદાકુની દ્વારા જાહેર કરાયેલ "તેમ્પો સુધારણાઓ" (ઈ.સ. ૧૮૩૦-૧૮૪૩) ના અંત તરફ એક પ્રત્યાઘાતી ઉકેલના રૂપમાં ઉશ્કેર્યો. તાદાકુનીએ કર વધાર્યા, ભોગ-વિલાસ યુક્ત જીવનશૈલીની ટીકા કરી અને વ્યવસાયના વિકાસને અવરોધવાનો પ્રયાસ કર્યો; તેઓ નિષ્ફળ થયાં, અને ઘણા લોકોને લાગ્યું કે તોકુગાવા તંત્રનું અસ્તિત્વ જ જોખમમાં મુકાઈ ગયું હતું.
સામાજિક સંરચના
જાપાની સમાજની સંરચના વિસ્તૃત હતી, જેમાં દરેક જણ પોતાના હોદ્દા તથા પ્રતિષ્ઠાના સ્તરથી વાકેફ હતો. સૌથી ઉપર હતાં સમ્રાટ અને સભાસદ, જે પ્રતિષ્ઠામાં અજેય હતાં પણ સત્તામાં નબળા હતાં. એમની પછી શોગુન્ ના "બુશિ", દાઈમ્યો અને સામન્ત સ્વામીઓનાં સ્તરો આવતાં જેમનાં દરજ્જાઓ તેઓની તોકુગાવાથીની સમીપતાથી સૂચિત થતા. તેઓની પાસે સત્તા હતી. "દાઈમ્યો" માં લગભગ ૨૫૦ જેમનાં "હાન્" પ્રાદેશિક હતાં અને જેઓનું વાર્ષિક ઉત્પાદન ૫૦,૦૦૦ કે વધારે ચોખાનાં બશેલ (અનાજનું માપ) નું હતું. સમાજનું આ ઉચ્ચ સ્તર વિસ્તૃત અને ખર્ચાળ વિધિઓમાં લાગ્યું રહેતું, જેમાં ભવ્ય વાસ્તુશિલ્પ, લૅન્ડસ્કેપ બગીચાઓ, નાટક અને કલાને પ્રોત્સાહન, તથા જાપાનની જગપ્રસિદ્ધ ચાની વિધિનો સમાવેશ થાય છે.
સામુરાઈ
આના પછી જાપાની સામાજિક સંરચનામાં આવતા "સામુરાઈ" કહેવાતા ૪,૦૦,૦૦૦ સૈનિક, જેમનાં હોદ્દાઓમાં અનેક કક્ષાઓ તેમજ પદવીઓનો સમાવેશ થતો. કોઈક ઉપરના વર્ગના સમુરાઈ ઉચ્ચ સત્તા માટે યોગ્ય ગણાતા; પણ મોટાભાગના સામુરાઈ નાની-અમથી ફરજ બજાવતા હરતા-ફરતા સૈનિક (આશિગારૂ) હતા. સામુરાઈ વરિષ્ઠ સરદારો સાથે નિયંત્રણની સુસ્થાપિત વ્યવસ્થા પ્રમાણે સંબંધ રાખતા. શોગુન્ પાસે પોતાનાં ૧૭,૦૦૦ અનુયાયી હતાં; દરેક દાઈમ્યો પાસે પોતાનાં સેંકડો હતાં. મોટાભાગના સામુરાઈ પોતાના સ્વામીના મુખ્યાલયની નજીક સામાન્ય ઘરોમાં રહેતા, અને વારસાગત હક્કથી ભાડા અને વૃત્તિકાઓ મેળવીને જીવન-નિર્વાહ કરતા. આમ ભેગા કરીને આ ઉચ્ચ વર્ગના જૂથોનો જાપાની શાસક વર્ગમાં સમાવેશ થતો, જે તે સમયની વસ્તીનો ૬ ટકાનો ભાગ હતો.
નીચલા વર્ગો
નીચલા વર્ગો મુખ્યત્વે બે ભાગોમાં વહેંચાયેલા હતાં—ખેડૂતો—વસ્તીનો ૮૦% ભાગ—જેમની ઉત્પાદકો તરીકેની ઉચ્ચ પ્રતિષ્ઠા તેઓના કરના સૌથી મોટા સ્રોત હોવાના બોજના લીધે અભડાઈ જતી. તેઓ અભણ હતાં અને શાંતિ બનાવી રાખવાવાળા તેમજ કર વસૂલતાં નિમણુંક કરાયેલા અધિકારીઓ દ્વારા નિયંત્રિત કરાયેલા ગામડાઓમાં રહેતાં. ખેડૂતો અને ગ્રામજનોએ વારંવાર ગેરકાનૂની તથા વિચ્છેદક વિરોધ પ્રદર્શનો કર્યાં, ખાસ કરીને ૧૭૮૦ પછી.
સાક્ષરતા
સાક્ષર હોવું મોટા ગર્વની વાત હતી, ખાસ કરીને લખાણની અઘરી પદ્ધતિને કારણે. ૧૫૦૦ જાપાની મુદ્રકોએ ખસેડી શકાય તેવી ટાઈપ પર પ્રયોગ કર્યા પછી; અક્ષરોનું છાપકામ ફરી લાકડાંનાં ચોસલાઓ પર થવા માંડ્યું, અને આ ઘણા વખત સુધી ચાલ્યું. ૧૮૫૦ નો દાયકો આવતા આવતા પશ્ચિમની વિજ્ઞાન અને ભૂગોળની ચોપડીઓનું ભાષાંતર કરવું એક નવું મુખ્ય વલણ બની ગયું હતું, જે માણસોની મોટી સંખ્યાને પહોંચ્યું. ૧૮૬૦ સુધીમાં ગ્રામ્ય વિસ્તારનાં ૪૦% ભાઈઓ તેમજ ૧૦% બહેનો સાક્ષર હતાં. અને ૧૮૭૦ના દાયકા સુધીમાં (રશિયાની ૪૦૦ની સરખામણીએ) જાપાન દર વર્ષે ૩૦૦૦ ચોપડીઓ પ્રકાશિત કરી રહ્યું હતું. સાર્વત્રિક ફરજીયાત શિક્ષણ ૧૮૭૧માં જ શરૂ થયું.
સંદર્ભો
શ્રેણી:જાપાન
જાલોદરા (તા. વડાલી)
જાલોદરા (તા. વડાલી) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર પૂર્વ ભાગમાં આવેલા  સાબરકાંઠા જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૮ (આઠ) તાલુકાઓ પૈકીના એક અને અરવલ્લી પર્વતમાળાના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા વડાલી તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. જાલોદરા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, બાજરી, કપાસ, દિવેલી તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
પૅરિટી
પૅરિટી (Parity) અથવા સમતા એ તરંગવિધેયનો ગુણધર્મ છે. પૅરિટીનું મૂલ્ય કોઈપણ તરંગ સમ છે કે વિષમ તે દર્શાવે છે. જો તરંગવિધેય દર્શાવતા નિર્દેશાંક x, y, z ને અનુક્રમે -x, -y, -z લેવાથી, તરંગવિધેયમાં કંઈ ફેરફાર ન થાય તો તરંગવિધેયની પૅરિટી સમ અથવા ધન ગણાય છે, અને જો તરંગવિધેયનું ચિહ્ન બદલાય તો તેની પૅરિટી વિષમ અથવા ઋણ ગણાય છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:ભૌતિકવિજ્ઞાન શ્રેણી:પરમાણુ ભૌતિકવિજ્ઞાન
હાઇડ્રોકાર્બન
thumb|240px|right|કુદરતી વાયુમાં વધુ પ્રમાણમાં મળી આવતા મિથેન (CH4) અણુનું ત્રિપરિમાણિય ભૌમિતિક બંધારણ
હાઈડ્રોકાર્બન એવા રાસાયણિક સંયોજનો છે કે જે માત્ર કાર્બન અને હાઈડ્રોજન તત્ત્વો ધરાવે છે. હાઇડ્રોકાર્બનનું વર્ગીકરણ તેમનાં સંયોજનોમાં રહેલા કાર્બન - કાર્બન પરમાણુ વચ્ચેની સહસંયોજક બંધની સંખ્યાને આધારે - સંતૃપ્ત હાઇડ્રોકાર્બન અને અસંતૃપ્ત હાઇડ્રોકાર્બન - એમ બે ભાગમાં કરવામાં આવે છે.
પ્રકારો
સમાન્ય રીતે કાર્બન - કાર્બન વચ્ચે એકબંધ (single bond) ધરાવતાં સંયોજનોને સંતૃપ્ત અને કાર્બન - કાર્બન વચ્ચે દ્રિબંધ કે ત્રિબંધ ધરાવતાં સંયોજનોને અસંતૃપ્ત હાઈડ્રોકાર્બન કહેવામાં આવે છે. કેટલીક વાર હાઈડ્રોકાર્બનને એલિફેટિક હાઈડ્રોકાર્બન અને ઍરોમૅટિક હાઈડ્રોકાર્બન અથવા એરીન્સ - એમ બે વિભાગોમાં પણ વહેંચવામાં આવે છે. જે હાઈડ્રોકાર્બનમાં એક વિશિષ્ટ વલય હોય તેમને ઍરોમૅટિક હાઈડ્રોકાર્બન કહેવામાં આવે છે. દા. ત. બેન્ઝિન.
જ્યારે એલિફેટિક હાઈડ્રોકાર્બનના ચાર પેટાવિભાગ છે: (૧) આલ્કેન્સ (૨)આલ્કીન્સ (૩) આલ્કાઈન્સ અને (૪)ઍલિસાઈક્લિક સંયોજનો.
સંદર્ભો
શ્રેણી:રસાયણવિજ્ઞાન
સમઘટકતા
કાર્બનના આ કૅટેનેશન ગુણધર્મને કારણે સમાન આણ્વિય સૂત્ર ધરાવતા પરંતુ જુદા જુદા બંધારણીય સૂત્ર અને જુદા જુદા ભૌતિક ગુણધર્મો ધરાવતા જોવા મળે છે. આવા કાર્બનિક સંયોજનોના આણ્વીયસૂત્ર સમાન હોય પરંતુ તેમના બંધારણ સૂત્રો જુદા હોય તેમને સમઘટકો કહેવાય છે. આ પ્રકારની ઘટનાને સમઘટકતા કહે છે.
મિકાઊ ઉસુઊ
અધ્યયન
એવુ માનવામાં આવે છે કે ઉસુઈના ઉપદેશોનો ઉદેશ્ય વિદ્યાર્થીઓને યુનિવર્સલ જીવન બળ ઊર્જા સાથે જોડવાનું સ્ત્તર પૂરુ પાડવાનો હતો જે તેમને સ્વ-વિકાસમાં મદદરૂપ થાય. ઉસુઈના હેન્ડસ-ઓન હિલિંગ પદ્ધતિ સિવાય તેમનો રેજ્યુ અને એટ્યુનમેન્ટ(તબીબી ઊર્જા)નો ઉપયોગ વિદ્યાર્થીઓને તેમના આધ્યાત્મ સાથે જોડવાનો હતો. ઉસુઈના બધા જ વિદ્યાર્થીઓનું જીવન તેણે આપેલા મુખ્ય પાંચ સિદ્ધાંતો પર ચાલે છે અને જેઓને અધ્યયનમાં વધારે રસ હોય તેઓ સમર્પિત વિદ્યાર્થીઓ બન્યા હતા. શરૂઆતમાં વિદ્યાર્થીઓ અને ઘરાકો વચ્ચે કોઈ ભેદ દેખાતો જ નહોતો અને તે એક ચોક્કસ સમયે બદલાતું હતું. લોકો ઉસુઈ મિકાવ પાસે જુદા જુદા હેતુસર આવવાના શરૂ થયા તેમાં કેટલાક હિલિંગ અને કેટલાક આધ્યાત્મક અધ્યયન માટે આવી રહ્યા હતા.
આ પણ જુઓ
વૈકલ્પિક સારવારોની યાદી
ચરક સંહિતા
સંદર્ભ
શ્રેણી:૧૯૨૬માં મૃત્યુ શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ
અણુ અપ્રસાર સંધિ
right|300px|thumb|અણુ અપ્રસાર સંધિમાં ભાગીદારી (તાઇવાન) (ભારત, ઇઝરાયેલ, પાકિસ્તાન)
અણુશસ્રોના અપ્રસાર પરની સંધિ અણુ અપ્રસાર સંધિ  કે (એનપીટી  કે એનએનપીટી ) તરીકે પણ ઓળખાય છે. આ સંધિનો હેતુ વિશ્વમાં વિનાશક અણુશસ્રનો પ્રસારને મર્યાદિત કરવાનો છે. આ સંધિ પાંચ માર્ચ, 1970ના રોજ અમલમાં આવી હતી અને અત્યારે જગતના 189 રાષ્ટ્ર તેના સભ્યો છે. તેમાંથી પાંચ રાષ્ટ્રને અણુશસ્ત્ર રાષ્ટ્રની માન્યતા આપવામાં આવી છેઃ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ, રશિયા, યુનાઇટેડ કિંગડમ, ફ્રાન્સ અને ચીન, જેઓ સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદના પાંચ કાયમી સભ્યો પણ છે.
આ સંધિની દરખાસ્ત આયર્લેન્ડ અને ફિનલેન્ડએ મૂકી હતી અને તેમણે જ તેના પર સૌપ્રથમ હસ્તાક્ષર કર્યા હતા.
એનપીટી પ્રસ્તાવના અને 11 ધારા ધરાવે છે. એનપીટીમાં કોઈ પણ જગ્યાએ તેના "આધારસ્તંભ"ની વિભાવના વ્યક્ત કરવામાં નથી તેમ છતાં કેટલીક વખત આ સંધિનું અર્થઘટન ત્રણ આધારસ્તંભ ધરાવતી વ્યવસ્થા તરીકે કરવામાં આવે છે, જેમની વચ્ચે સંતુલન છેઃ
અણુશસ્રોના અપ્રસારની સંધિના સભ્યો રાષ્ટ્રોની સમીક્ષા પરિષદની બેઠકોમાં દર પાંચ વર્ષે આ સંધિની સમીક્ષા હાથ ધરવામાં આવે છે. ઉપરાંત વચગાળના વર્ષોમાં સમીક્ષા પરિષદ માટેની પ્રાથમિક તૈયારી કરનાર સમિતિના સત્રો યોજાય છે. તેની સાથેસાથે દુનિયામાં અનેક જગ્યાએ સ્વતંત્ર સંસ્થાઓ, નિષ્ણાતોના જૂથો, માર્ગદર્શકો અને બિનસરકારી સંગઠનો દ્વારા વિવિધ કાર્યક્રમો યોજાય છે, જે પ્રાથમિક તૈયારી કરનાર સમિતિને અહેવાલો સુપ્રત કરે છે અને ભલામણ કરે છે.
શરૂઆતમાં આ સંધિનો સમયગાળો 25 વર્ષ મર્યાદિત રાખવામાં આવ્યો હોવા છતાં સભ્ય રાષ્ટ્રોએ કોઈ પણ પ્રકારની શરતો વિના 11 મે, 1995ના રોજ ન્યુયોર્ક સિટીમાં યોજાયેલી સમીક્ષા પરિષદ દરમિયાન તેને સર્વનામુતે અનિશ્ચિત સમયગાળા સુધી લંબાવવાનો નિર્ણય કર્યો હતો.
તાજેતરમાં મે, 2010માં સમીક્ષા પરિષદ યોજાઈ હતી.
સંધિના "આધારસ્તંભો"
સામાન્ય રીતે એનપીટીના ત્રણ "આધારસ્તંભ" છેઃ અપ્રસાર, નિઃશસ્રીકરણ અને શાંતિપૂર્ણ ઉપયોગ. આ "આધારસ્તંભો"ની વિભાવના પર કેટલાંક લોકો પ્રશ્ન ઉઠાવે છે, જેઓ માને છે કે આ સંધિનો આશય તેના નામ પ્રમાણે મુખ્યત્વે અપ્રસારનો છે. તેમની મુખ્ય ચિંતા એ છે કે "ત્રણ આધારસ્તંભ"ની ભાષા ગેરમાર્ગે દોરે છે, જે ત્રણે પરિબળો એકસમાન મહત્વ ધરાવતું હોવાનું સૂચવે છે.
પહેલો આધારસ્તંભઃ અપ્રસાર
એનપીટી દ્વારા પાંચ રાષ્ટ્રને અણુશસ્ર સંપન્ન રાષ્ટ્ર(એનડબલ્યુએસ)નો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છેઃ ચીન (1992માં જોડયું), ફ્રાન્સ (1992), સોવિયત યુનિયન (1968, કરારનામું અને અત્યારે રશિયન સંઘ દ્વારા તેનું પાલન), યુનાઇટેડ કિંગડમ (1968) અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ (1968) (સંધિના સ્થાપક સભ્યોમાં અમેરિકા, બ્રિટન અને સોવિયત મહાસંઘ જ એવા રાષ્ટ્ર છે જેઓ ખુલ્લેઆમ આ પ્રકારના શસ્રો ધરાવે છે, જે 1970માં અમલમાં આવી હતી.) આ પાંચ રાષ્ટ્રો સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સુરક્ષા પરિષદના પાંચ કાયમી સભ્યો પણ છે. આ પાંચ એનડબલ્યુએસ કોઈ પણ બિનઆણ્વિક શસ્ર રાષ્ટ્ર (એનએનડબલ્યુએસ)ને "અણુશસ્રો કે અન્ય અણુ વિસ્ફોટક સાધનસામગ્રીઓ" ટ્રાન્સફર ન કરવા અને તેઓ અણુશસ્રો હસ્તગત કરી શકે તે માટે "કોઈ પણ પ્રકારની સહાય, પ્રોત્સાહન" ન આપવા સંમત થયા છે. (ધારા એક) એનપીટીના એનએનડબલ્યુએસ પક્ષો પણ "અણુશસ્રોના ઉત્પાદનમાં કોઈ પણ પ્રકારની સહાય ન મેળવવા કે ન માંગવા" અથવા અણુશસ્રો "પ્રાપ્ત કરવા", "ઉત્પાદન" કે "હસ્તગત" ન કરવા સંમત થયા છે. (ધારા બે) એનએનડબલ્યુએસ પક્ષો પણ આંતરરાષ્ટ્રીય અણુ ઊર્જા એજન્સી (આઇએઇએ)ની સુરક્ષા વ્યવસ્થાનો સ્વીકાર કરવા સંમત થયા છે, જેમાં તેમણે ખાતરી આપી છે કે તેઓ અણુશસ્રો કે અણુ વિસ્ફોટક સાધનસામગ્રીના શાંતિપૂર્ણ ઉપયોગમાંથી પ્રાપ્ત અણુ ઊર્જાનો દૂરપયોગ નહીં કરે (ધારા ત્રણ).
પાંચ એનડબલ્યુએસ પક્ષોએ બાંહેધરી આપી છે કે તેઓ અણુશસ્ર સંપન્ન રાષ્ટ્રો સાથે જોડાણમાં પરંપરાગત હુમલામાં કે પરમાણુ આક્રમણના જવાબમાં એનએનડબલ્યુએસ પક્ષો સામે અણુશસ્રોનો ઉપયોગ નહીં કરે. જોકે આ પ્રકારની બાહેંધરીને સંધિમાં ઔપાચારિક રીતે સામેલ કરવામાં આવી નથી અને તેની ચોક્કસ માહિતી સમયે-સમયે બદલાય છે. અમેરિકાએ વર્ષ 1959થી 1991 સુધી એનએનડબલ્યુએસ ઉત્તર કોરિયાને લક્ષ્યાંક કરતાં અણુશસ્ત્રો ગોઠવી પણ દીધા હતા. બ્રિટનના ભૂતપૂર્વ સંરક્ષણ પ્રધાન જ્યોફ હૂને "બદમાશ રાષ્ટ્રો" દ્વારા અપરંપરાગત હુમલાના જવાબમાં દેશના અણુશસ્રોનો ઉપયોગ કરવાની શક્યતા દર્શાવી છે. જાન્યુઆરી, 2006માં ફ્રાંસના રાષ્ટ્રપતિ જેકસ શિરાકએ સૂચવ્યું હતું કે ફ્રાંસ પર રાષ્ટ્ર-પ્રાયોજક હુમલો થશે તેઓ "બદમાશ રાષ્ટ્રોના" શક્તિ કેન્દ્રોનો નાશ કરવાના આશય સાથે નાના પાયે અણુ હુમલો કરી શકે છે.
બીજો આધારસ્તંભઃ નિઃશસ્રીકરણ
એનપીટીના છઠ્ઠી કલમમાં અણુશસ્રોની નાબૂદી અને સંપૂર્ણ નિઃશસ્રીકરણની દિશામાં પગલાં લેવાનું કહેવાયું છે, પણ તેમાં જે શબ્દોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે અને જે દલીલ કરવામાં આવી છે તે અસ્પષ્ટ છે અને સભ્ય રાષ્ટ્રોની ગૂંચવણમાં વધારો થાય છે. તેમાં કહેવાયું છે કે "સામાન્ય અને સંપૂર્ણ નિઃશસ્રીકરણની સમજૂતી પર અને અણુશસ્રો મેળવવાની સ્પર્ધાનો અંત ઝડપથી આવે તે માટે જરૂરી પગલાં લેવા સંધિમાં જોડાયેલા તમામ સભ્ય રાષ્ટ્રો શક્ય તેટલી વહેલી તકે વિશ્વાસયુક્ત વાતાવરણમાં વાટાઘાટ હાથ ધરશે." આ અર્થઘટન હેઠળ, છઠ્ઠી કલમ તમામ સભ્ય રાષ્ટ્રોને ફરજિયાત નિઃશસ્રીકરણ કરવા કે આ પ્રકારની સંધિ કરવા ફરજ પાડતી નથી. તેના બદલે તેમાં ફક્ત વિશ્વાસયુક્ત વાતાવરણમાં વાટાઘાટ કરવાનું સૂચન કરે છે.
બીજી તરફ કેટલાંક રાષ્ટ્રોની સરકારો, ખાસ કરીને બિનજોડાણવાદી અભિયાન (નામ) સાથે જોડાયેલા બિનઆણ્વિક રાષ્ટ્રો છઠ્ઠી કલમને અસ્પષ્ટ હોવાનું અર્થઘટન કરે છે. તેમના મત મુજબ, આ કલમ એનપીટીએ માન્યતા આપેલા આણ્વિક રાષ્ટ્રોને તેમની રીતે અણુશસ્રોનો નાશ કરવાની ઔપચારિક જવાબદારી સૂચવે છે. તેમની દલીલ છે કે આ રાષ્ટ્રો તેમની જવાબદારી નિભાવવામાં નિષ્ફળ નિવડ્યાં છે. નિઃશસ્રીકરણ પરની પરિષદમાં હાજરી આપનાર કેટલાંક રાષ્ટ્રોના પ્રતિનિધિમંડળોએ સંપૂર્ણ અને વૈશ્વિક નિઃશસ્રીકરણની દરખાસ્ત રજૂ કરી છે, પણ આ દરખાસ્તોમાંથી કોઈ પણ પ્રકારની નિઃશસ્રીકરણ સંધિ થઈ શકી નથી. એનપીટીની માન્યતા ધરાવતા અણુશસ્ર સંપન્ન રાષ્ટ્રોના ટીકાકારોની દલીલ એવી છે કે એનપીટીની માન્યતા ધરાવતા અણુશસ્ર સંપન્ન રાષ્ટ્રો નિઃશસ્ત્રીકરણ કરવામાં નિષ્ફળ ગયા હોવાથી આ સંધિનો ઉદ્દેશ માર્યો ગયો છે અને તેના પગલે, ખાસ કરીને શીત યુદ્ધ પછીના સમયગાળામાં એનપીટી સાથે જોડાયેલાં કેટલાંક બિનઆણ્વિક રાષ્ટ્રોમાં નારાજગી વધી છે. આ ટીકાકારો ઉમેરે છે કે, આ પ્રકારની નિષ્ફળતા બિનઆણ્વિક રાષ્ટ્રોને એનપીટીમાંથી ખસી જવા માટેનું અને પોતાની રીતે અણુ શસ્રો વિકસાવવાનું વાજબી કારણ પૂરું પાડે છે.
ત્રીજો આધારસ્તંભઃ અણુ ઊર્જાનો શાંતિપૂર્ણ ઉપયોગ
અણુ ઊર્જા કાર્યક્રમો ધરાવતા બહુ ઓછાં રાષ્ટ્રોએ અણુ ઊર્જાનો ઉપયોગ ન કરવાની તૈયારી દાખવી છે ત્યારે એનપીટીની છઠ્ઠી કલમ હેઠળ ત્રીજો આધારસ્તંભ અન્ય રાષ્ટ્રોને અણુ ઊર્જાનો ઉપયોગ ચાલુ રાખવાની લીલી ઝંડી પણ આપે છે, પણ તેની શરતો હેઠળ અણુશસ્ત્રો વિકસાવવામાં મુશ્કેલી પડે છે.
આ સંધિ સાર્વભૌમિક રાષ્ટ્રોને શાંતિપૂર્ણ હેતુ માટે અણુ ઊર્જાના ઉપયોગના અબાધિત અધિકારની માન્યતા આપે છે, પણ એનપીટી રાષ્ટ્રો માટે પહેલી અને બીજી કલમ સાથે તેનો ઉપયોગ કરવામાં કેટલીક મર્યાદા નિશ્ચિત કરે છે (સંધિના પહેલા આધારસ્તંભની રચના કરતી અણુ અપ્રસારની મૂળભૂત જવાબદારી). વ્યાવસાયિક રીતે લોકપ્રિય લાઇટ વોટર રીએક્ટર ન્યુક્લીઅર પાવર સ્ટેશનમાં ઇંધણ તરીકે ગુણવત્તાયુક્ત યુરેનિયમ ફ્યુઅલનો ઉપયોગ થતો હોવાથી અણુ ઊર્જાનું ઉત્પાદન કરવા માગતા રાષ્ટ્રોને સ્થાનિક સ્તરે યુરેનિયમના સ્રોતનો ઉપયોગ વધારવો પડે અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાંથી તેની ખરીદી કરવી પડે. આંતરરાષ્ટ્રીય અણુ ઊર્જા એજન્સીના ડિરેક્ટર જનરલ મોહમ્મદ અલબરદાઈએ યુરેનિયમના સંવર્ધનના વ્યાપ અને પુનઃપ્રક્રિયાની ક્ષમતાને અણુ અપ્રસાર સંધિની સૌથી મોટી નબળાઈ ગણાવી છે. વર્ષ 2007 સુધી 13 રાષ્ટ્રો પાસે યુરેનિયમનું સંવર્ધન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. દેશના અણુશસ્ત્રો વિકસાવવાના પ્રયાસ માટે લાંબા સમયથી અણુકેન્દ્રીય વિભાજનક્ષમતાની ઉપલબ્ધતા મોટા અવરોધ સમાન ગણાય છે એટલે વર્ષ 2004માં અમેરિકાની નીતિમાં તેના પર ભાર મૂકવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી જેથી યુરેનિયમનના સંવર્ધનનો વધારે વ્યાપ અટકાવી શકાય અને પ્લુટોનિયમની પુનઃપ્રક્રિયા અટકાવી (એટલે કે "ઇએનઆર" ટેકનોલોજી)શકાય. એવો ડર પ્રવર્તે છે કે ઇએનઆર ક્ષમતા ધરાવતા દેશો હકીકતમાં આ ક્ષમતાનો ઉપયોગ માંગને આધારે શસ્ત્રો માટે અણુકેન્દ્રીય વિભાજનક્ષમતા ધરાવતી સામગ્રીનું ઉત્પાદન કરવા માટે કરશે એટલે તેમને "વાસ્તવિક" અણુ શસ્ત્રોના કાર્યક્રમ મળશે. એનપીટીના સભ્ય રાષ્ટ્રો અમુક મર્યાદામાં ઇએનઆર ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવાનો અધિકાર ધરાવે છે તેમ છતાં તેમાં અણુશસ્ત્રોના પ્રસારની ચિંતા રહેલી છે, એટલે આ બાબત નીતિમાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે અને સંધિની છઠ્ઠી કલમ અને તેનો પહેલી, બીજી અને ત્રીજી કલમ સાથેનો સંબંધના અર્થઘટનની કાયદાકીય ચર્ચા જન્માવે છે.
જે રાષ્ટ્રોએ બિનઆણ્વિક રાષ્ટ્રો તરીકે અને સંધિ પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે તેમણે અણુશાસ્ત્રોનું નિર્માણ નહીં કરવાનો રેકર્ડ જાળવી રાખવો પડે છે. જોકે ઇરાકએ એનપીટીના સુરક્ષાના ધારાધોરણો અને સંધિના નીતિનિયમોનું ઉલ્લંઘન કર્યું હોવાનું આઇએઇએએ દર્શાવ્યું હતું અને સંયુક્ત રાષ્ટ્રની સુરક્ષા પરિષદે તેની પુષ્ટિ કરી હતી. ઉત્તર કોરિયાએ એનપીટીના માન્ય માપદંડોનું ક્યારેય પાલન કર્યું નહોતું અને અવારનવાર ઉલ્લંઘન કર્યું હોવાના ખુલાસા થયા છે. પાછળથી તે એનપીટીમાંથી ખસી ગયું હતું અને અણુ શસ્ત્રોનું પરિક્ષણ અનેક વખત કર્યું હતું. ઇરાનએ એનપીટી સંધિનું પાલન કર્યું નહોતું અને તેના માન્ય માપદંડોનું અવારનવાર ઉલ્લંઘન કર્યું હોવાની વાતો બહાર આવી હતી. તેને અવારનવાર યુરેનિયમના ઉપયોગની સ્પષ્ટતા કરવાનું અને તેના પરમાણુ પ્લાન્ટનું પરિક્ષણ કરવા દેવાનું કહેવાયું હતું છતાં તેણે એક પણ વખત હકારાત્મક પ્રતિસાદ આપ્યો નહોતો અને યુરેનિયમના સંવર્ધનની સ્પષ્ટતા કરી નહોતી. આ કારણે એનપીટીના સભ્ય રાષ્ટ્રોને અસાધારણ રીતે સર્વાનુમતિના અભાવે પણ એવો નિર્ણય લેવાની ફરજ પડી હતી કે ઇરાનને અનેક વખત સમય આપવા છતાં તે તેના પરમાણુ કાર્યક્રમની સ્પષ્ટતા કરવામાં નિષ્ફળ નિવડ્યું છે. લિબયા ડીસેમ્બર, 2003માં એનપીટીમાંથી ખસી ગયું હતું પણ તે અગાઉ તેણે રહસ્યમય હેતુઓ સાથે અણુશસ્ત્રો મેળવ્યાં હતાં. વર્ષ 1991માં રોમાનિયાએ અગાઉના શાસન દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલી અણુ પ્રવૃત્તિઓ જાહેર કરી હતી અને આઇએઇએએ તેને સંધિનું ઉલ્લંઘન ગણાવી સુરક્ષા પરિષદને માહિતગાર કરી હતી. કેટલાંક વિસ્તારોમાં હકીકત એ છે કે તમામ પડોશી રાષ્ટ્રો જુદી જુદી માત્રામાં પોતપોતાની રીતે અણુશસ્ત્રો ઘટાડવા સ્વતંત્ર છે હકીકત એ છે કે કેટલાંક વિસ્તારોમાં તમામ પડોશી રાષ્ટ્રો અણુશસ્ત્રો ઘટાડવાની ખરાઈ કરવા સ્વતંત્ર છે અને જો કોઈ રાષ્ટ્રો દબાણની લાગણી અનુભવતા હોય તો આ પ્રકારના શસ્ત્રો તેમની રીતે વિકસાવી રહ્યાં છે. એટલું જ નહીં પડોશી રાષ્ટ્રો શાંતિપૂર્ણ અને નાગરિક ઊર્જાના ઉદ્દેશ સાથે અણુ ઊર્જા કાર્યક્રમો ચલાવતાં હોવાની જાણકારી હોવા છતાં અન્ય શંકાને કારણે તેઓ આવું કરે છે. તેમાં સંધિ ડીઝાઇન તરીકે કામ કરે છે.
વર્ષ 2004માં આંતરરાષ્ટ્રીય અણુ ઊર્જા એજન્સી (આઇએઇએ)ના તત્કાલિન ડિરેક્ટર જનરલ મોહમ્મદ અલબરદાઈએ કહ્યું હતું કે કેટલાંક અંદાજ મુજબ 35થી 40 રાષ્ટ્રો અણુશસ્રો વિકસાવવાની માહિતીથી પરિચિત છે.
મહત્વપૂર્ણ કલમો
કલમ એકઃ દરેક અણુશસ્ત્ર સંપન્ન રાષ્ટ્ર (એનડબલ્યુએસ) કોઈ પણ અન્ય રાષ્ટ્રને અણુશસ્ત્રો કે અણુવિસ્ફોટ ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર નહીં કરે અને એક પણ બિનઆણ્વિક રાષ્ટ્રને આ પ્રકારના શસ્ત્રો કે સાધનો મેળવવામાં કે વિકસાવવામાં સહાય નહીં કરે.
કલમ ત્રણઃ દરેક બિનઆણ્વિક રાષ્ટ્રોએ અણુસામગ્રીનો ઉપયોગ તમામ પ્રકારની શાંતિપૂર્ણ આણ્વિક પ્રવૃત્તિઓ માટે થશે તેવી ખાતરી આઇએઇએ સાથેના કરારમાં આપી છે. એટલું જ નહીં તેઓ આ પ્રકારની સામગ્રીનો ઉપયોગ અણુશસ્ત્રોનું કે અન્ય અણુવિસ્ફોટક સામગ્રીનું ઉત્પાદન કરવા માટે નહીં કરે.
કલમ ચારઃ 1. આ સંધિ કોઈ પણ રાષ્ટ્રના અણુઊર્જાનો શાંતિપૂર્ણ હેતુ માટે ઉપયોગ કરવાના સાર્વભૌમિક અધિકાર પર અસર કરતો નથી તેવું અર્થઘટન ન થઈ શકે. આ સંધિની પહેલી અને બીજી કલમ તેમને અણુઊર્જાનો રચનાત્મક ઉપયોગ કરવા માટે કોઈ પણ પ્રકારની મર્યાદા મૂકતી નથી. કોઈ પણ રાષ્ટ્ર શાંતિપૂર્ણ હેતુ માટે અણુઊર્જાનો ઉપયોગ, સંશોધન અને ઉત્પાદન કરી શકે છે.
2. સંધિમાં જોડાયેલા તમામ રાષ્ટ્રો અણુઊર્જાના શાંતિપૂર્ણ ઉપયોગ માટે વૈજ્ઞાનિક અને ટેકનોલોજિકલ માહિતી, સામગ્રીઓ અને સાધનોની શક્ય તેટલી આદાનપ્રદાન કરી શકે છે. એટલું જ નહીં શાંતિપૂર્ણ હેતુઓ માટે અણુઊર્જાના વધુ વિકાસ માટે સભ્ય રાષ્ટ્રો સંયુક્તપણે કે એકલા હાથે આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનો કે અન્ય રાષ્ટ્રોને, ખાસ કરીને બિનઆણ્વિક રાષ્ટ્રોને મદદ કરી શકશે. તેમાં દુનિયાના વિકાસશીલ વિસ્તારોની જરૂરિયાતો ધ્યાન પર લેવાશે.
કલમ છઃ રાષ્ટ્રો શક્ય તેટલી વહેલી તકે અણુશસ્ત્રોની સ્પર્ધાનો અંત લાવવા અને અણુ નિઃશસ્ત્રીકરણ સંબંધિત અસરકારક પગલાં લેવા તેમજ કડક અને અસરકારક આંતરરાષ્ટ્રીય નિયંત્રણ હેઠળ "સામાન્ય અને સંપૂર્ણ નિઃશસ્ત્રીકરણ પરની સંધિ તરફ વિશ્વાસયુક્ત વાતાવરણમાં વાટાઘાટ હાથ ધરશે."
કલમ દસઃ કોઈ પણ રાષ્ટ્ર ત્રણ મહિનાની નોટિસ આપીને સંધિમાંથી ખસી જવાનો અધિકાર ધરાવે છે. તે સંધિનો સમયગાળો પણ પ્રસ્થાપિત કરે છે (1995માં વિસ્તરણની પહેલ કરવા અગાઉ 25 વર્ષ).
ઇતિહાસ
અત્યારે અનેક રાષ્ટ્રો અણુશસ્ત્રો ધરાવે છે એટલે એનપીટીનો આશય કે હાર્દ આ વિનાશક શસ્ત્રોથી દુનિયાની સુરક્ષા કરવાનો છે. શીત યુદ્ધના કારણે અમેરિકા અને સોવિયત યુનિયન વચ્ચે ફેલાયેલી કડવાશનો અંત આવી ગયો છે તેને તે માન્યતા આપે છે. અણુશસ્ત્ર સંપન્ન રાષ્ટ્રોની સંખ્યા વધવાથી તમામ લોકોની સુરક્ષામાં ઘટાડો થશે, ખોટી ગણતરીના કારણે અનેકગણું જોખમ વધશે, અકસ્માતોમાં વધશે, અણુશસ્ત્રોનો ગેરકાયદેસર ઉપયોગ વધશે, આંતરરાષ્ટ્રીય ઘર્ષણ વધવાથી અણુસંઘર્ષ થશે
અમેરિકા-નાટો (NATO) અણુશસ્ત્રોની વહેંચણી
thumb|250px|[37][38][39][40]
જે સમયે સંધિ પર વાટાઘાટ ચાલતી હતી ત્યારે નાટોના સભ્ય રાષ્ટ્રો અણુશસ્ત્રો વહેંચણીની ગુપ્ત સમજૂતીઓ કરતાં હતાં, જેમાં અમેરિકા નાટોના અન્ય સભ્ય રાષ્ટ્રોને અણુશસ્ત્રો પૂરાં પાડવાનું હતું અને તેમના વતી તેનો સંગ્રહ કરવાનું હતું. કેટલાંક લોકોની દલીલ છે કે આ સમજૂતીઓ એનપીટી સંધિઓની પહેલી અને બીજી કલમનું ઉલ્લંઘન છે અને અણુશસ્ત્રોનો પ્રસાર છે. તેની સામે વળતી દલીલ એવી છે કે નાટોના સભ્ય રાષ્ટ્રોની અંદર સંગ્રહિત શસ્ત્રો પર અમેરિકાનું નિયંત્રણ હતું અને જ્યાં સુધી યુદ્ધમાં જવાનો નિર્ણય લેવાય નહીં ત્યાં સુધી શસ્ત્રોના હસ્તાંતરણ કે તેના પર નિયંત્રણનો આશય નહોતો અને તેના પર એનપીટી સંધિનું નિયંત્રણ હતું નહીં એટલે તેના ઉલ્લંઘનનો સવાલ જ નહોતો. આ સમજૂતીઓ સોવિયત યુનિયન સહિત કેટલાંક રાષ્ટ્રો સમક્ષ જાહેર કરવામાં આવી હતી, પણ 1968માં આ સંધિમાં જોડાયેલા મોટા ભાગના રાષ્ટ્રો આ સમજૂતી અને તેના અર્થઘટનથી તે સમયે અપરિચિત હતાં.
2005 સુધી એક અંદાજ મુજબ નાટો સમજૂતી હેઠળ બેલ્જિયમ, જર્મની, ઇટાલી, નેધરલેન્ડ્સ અને તુર્કીને ઉપયોગ માટે અમેરિકા પાસે હજુ પણ 180 જેટલાં વ્યૂહાત્મક બી61 અણુબોંબ પૂરાં પાડે છે. અનેક રાષ્ટ્રો અને બિનજોડાણવાદી અભિયાન હવે સંધિની પહેલી અને બીજી કલમના ઉલ્લંઘનની દલીલ કરે છે અને આ સમજૂતીઓ તોડી નાંખવા રાજદ્વારી દબાણ કરે છે. તેઓ એ મુદ્દા પર ધ્યાન દોરે છે કે બિનઆણ્વિક નાટો રાષ્ટ્રોના પાઇલોટ્સ અને અન્ય કર્મચારી અમેરિકાના અણુબોંબનું સંચાલન કરવાની અને ડિલીવરી કરવાની પ્રેક્ટિસ કરે છે અને બિનઅમેરિકી યુદ્ધ હવાઈજહાજો અમેરિકાના અણુબોંબ પહોંચાડવાનું સ્વીકારે છે, જેમાં અણુશસ્ત્રોની કેટલીક ટેકનિકલ માહિતી ટ્રાન્સફર ચોક્કસ થાય. નાટોનું માનવું છે કે "યુદ્ધ અટકાવવામાં અણુ સત્તાઓ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવાનું ચાલુ રાખશે, પણ તેમની ભૂમિકા હવે રાજકીય રીતે વધારે પડતી આધારભૂત છે." નાટોના અધિકારીઓ એવું પણ જણાવે છે કે અમેરિકાએ એક પણ અણુશસ્ત્ર અમેરિકાનું નિયંત્રણ ન હોય તેવા રાષ્ટ્રને આપ્યું નથી, એટલે સંધિની પહેલી અને બીજી કલમનું ઉલ્લંઘન થતું નથી.
અમેરિકાની અણુ વહેંચણી નીતિઓ મૂળે અણુશસ્ત્રોના પ્રસારને અટકાવવામાં મદદરૂપ થાય તે રીતે બનાવવામાં આવી હતી. તે સમયે તત્કાલિન પશ્ચિમ જર્મનીને સ્વતંત્રપણે અણુશસ્ત્રો ન વિકસાવવા સમજાવવામાં આવ્યું હતું અને વોરસો સંધિમાં જોડાયેલા રાષ્ટ્રો સાથે યુદ્ધની સ્થિતિનું નિર્માણ થાય તો તેવા સંજોગોમાં તે સ્વબચાવમાં અમેરિકાના અણુશસ્ત્રોનો ઉપયોગ કરી શકવા સમક્ષ હશે તેવી ખાતરી તેને આપવામાં આવી હતી. (જોકે સંપૂર્ણ યુદ્ધની સ્થિતિનું નિર્માણ ન થાય ત્યાં સુધી શસ્ત્રો અમેરિકાના હાથમાં "સુરક્ષિત" રહેશે.) તેની પાછળનો મુદ્દો વિવિધ રાષ્ટ્રોને તેમની રીતે અણુશસ્ત્રો વિકસાવવાના કાર્યક્રમો હાથ ધરતાં અટકાવવાનો હતો. આ આશય પાર પાડવા માટે એવી ખાતરી આપવામાં આવી હતી કે નાટોના સભ્ય રાષ્ટ્રો પ્રસારનો માર્ગ નહીં પસંદ કરે. (સોવિયન યુનિયન અને તેના સાથીદાર રાષ્ટ્રો સામે સંરક્ષણ થઈ શકશે તેવી ખાતરી પશ્ચિમ જર્મન (રાજધાની બોન)ના અધિકારીઓને નહીં થાય તો પશ્ચિમ જર્મનીએ અણુશસ્ત્રો વિકસાવવાની ક્ષમતા ધરાવવાની સંભવિતતા ધરાવતા રાષ્ટ્ર તરીકે કેટલાંક વર્ષ રહેશે તેના અંદાજ વિશે અમેરિકાના જાસૂસી ખાતમાં ચર્ચા થતી હતી. )
ભારત, ઇઝરાયેલ અને પાકિસ્તાન
ભારત, ઇઝરાયેલ અને પાકિસ્તાન-આ ત્રણ રાષ્ટ્રોએ સંધિ પર હસ્તાક્ષર કરવાનો ઇનકાર કર્યો છે. ભારત અને પાકિસ્તાન અણુસત્તા છે જ્યારે ઇઝરાયેલએ લાંબા સમયથી જાણીજોઈને આ મુદ્દે ઇરાદાપૂર્વક અસ્પષ્ટ નીતિ જાળવી રાખી છે (અણુશસ્ત્રો ધરાવતા રાષ્ટ્રોની યાદી જુઓ). આ રાષ્ટ્રોની દલીલ છે કે એનપીટીના કારણે અણુશક્તિ ધરાવતા બહુ ઓછા રાષ્ટ્રોના એક જૂથની અને તેની સાથેસાથે 1967 અગાઉ અણુ પરિક્ષણ ન કર્યા હોય તેવા બિનઆણ્વિક રાષ્ટ્રોના એક જૂથની રચના કરી છે. એટલું જ નહીં બિનઆણ્વિક રાષ્ટ્રોને કાયદેસર રીતે અણુશસ્ત્રો ન વિકસાવવાની શરત લાદે છે. આ પ્રકારના ભેદભાવને વાજબી ઠેરવી શકે તેવા સૈદ્ધાંતિક આધારની સમજણ સંધિમાં ક્યારેય આપવામાં આવી નથી.
ભારત અને પાકિસ્તાને અણુશસ્ત્રો ધરાવવાની જાહેરાત કરી છે અને અણુવિસ્ફોટોનું પરિક્ષણ કર્યું હતું. ભારતે આ પ્રકારનો અણુધડાકો 1974માં અને 1998માં અણુ પરિક્ષણ કર્યું હતું, જેના જવાબમાં પાકિસ્તાને 1998માં અન્ય પરમાણુ પરિક્ષણ કર્યું હતું. ભારત પાસે 150 કરતાં વધારે અણુશસ્ત્રો માટે પૂરતી વિસ્ફોટક સામગ્રી છે. જ્યારે પાકિસ્તાન પાસે 80થી 120 અણુશસ્ત્રો માટેનો સ્ફોટક જથ્થો છે તેવું તેના વ્યૂહાત્મક લશ્કરી વિભાગના ભૂતપૂર્વ વડાએ જણાવ્યું હતું. અણુ શસ્ત્રોને પહેલો ઉપયોગ નહીં કરવાની નીતિ (નો ફર્સ્ટ યુઝ) ધરાવતા કેટલાંક રાષ્ટ્રોમાંનું એક રાષ્ટ્ર ભારત છે. તેણે વચન આપ્યું છે કે વિરોધી રાષ્ટ્ર અણુશસ્ત્રનો ઉપયોગ નહીં કરે ત્યાં સુધી તે આ પ્રકારના શસ્ત્રોનો ઉપયોગ કરવાની પહેલ નહીં કરે. એનપીટી પર હસ્તાક્ષર નહીં કરવાનું અને અણુશસ્ત્રો ધરાવવાનું કારણ જણાવતાં ભારતે કહ્યું હતું કે પડોશી રાષ્ટ્ર ચીન અણુશસ્ત્રો ધરાવે છે. ભારતના વિદેશ મંત્રી પ્રણવ મુખર્જીએ વર્ષ 2007માં ટોક્યોની મુલાકાત દરમિયાન કહ્યું હતું કેઃ "ભારત એનપીટી પર હસ્તાક્ષર કરતું નથી તો તેનો અર્થ એ નથી કે તે અણુ અપ્રસાર માટે પ્રતિબદ્ધ નથી, પણ તેનું કારણ એ છે કે અમે એનપીટીને ખામીયુક્ત સંધિ ગણીએ છીએ અને તે સાર્વત્રિક, ભેદભાવ વિનાની અને માવજતની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકતી નથી." ચીન અને ભારત વચ્ચે સરહદને લઈને લાંબા સમયથી વિવાદ ચાલે છે. આ મામલે બંને વચ્ચે વર્ષ 1962માં યુદ્ધ પણ થયું હતું.
લીક થયેલી જાસૂસી માહિતી મુજબ, ઇઝરાયેલ વર્ષ 1958થી નેગેવમાં સ્થિત તેની ડિમોના સાઇટ ખાતે અણુશસ્ત્રો વિકસાવી રહ્યું છે અને ડેવિડ અલબ્રાઇટ જેવા અનેક અપ્રસાર વિશ્લેષકોનો અંદાજ છે કે ઇઝરાયેલે ડિમોનાથી પુનઃપ્રક્રિયા પામેલા પ્લુટોનિયમનો ઉપયોગ કરીને 100થી 200 અણુશસ્ત્રોનો જથ્થો ઊભો કર્યો હશે. ઇઝરાયેલ સરકારે ક્યારયે અણુશસ્ત્રો હોવાનો ક્યારેય સ્વીકાર કર્યો નથી કે ક્યારેય ઇનકાર કર્યો નથી. જોકે ઇઝરાયેલના નીચલી કક્ષાના અણુ ટેકનિશ્યન મોર્ડેચાઈ વાનુનુએ વર્ષ 1986માં બ્રિટિશ સન્ડે ટાઇમ્સ માં અણુ કાર્યક્રમ વિશે ઘટસ્ફોટ કર્યા પછી ઇઝરાયેલ પાસે અણુશસ્ત્રો છે કે નહીં તે ઓપન સીક્રેટ જેવી વાત છે. આ ઘટસ્ફોટ પછી વાનુનુને ઝડપી લેવામાં આવ્યો હતો અને દેશદ્રોહના આરોપસર સજા કરવામાં આવી હતી.
માર્ચ, 2006ની શરૂઆતમાં ભારત અને અમેરિકાએ બંને દેશોમાં ટીકાનો સામનો કરવાની સાથે એક સમજૂતીને અંતિમ ઓપ આપ્યો હતો, જે ભારતને અમેરિકાની નાગરિક પરમાણુ ટેકનોલોજી પૂરી પાડે છે. આ સમજૂતી હેઠળ ભારતે તેના 22માંથી 14 અણુ ઊર્જામથકો નાગરિક ઉપયોગ માટે વર્ગીકૃત કરવાની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી છે અને તેને આઇએઇએના નિરીક્ષણ હેઠળ મૂકવાની પણ તૈયારી દાખવી છે. આઇએઇએના તત્કાલિન ડિરક્ટર જનરલ મોહમ્મદ અલબરદાઈએ આ સમજૂતીની આવકારી હતી અને "અપ્રસાર સંધિમાં ભારતને મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર રાષ્ટ્ર" ગણાવ્યું હતું.
ડીસેમ્બર, 2006માં અમેરિકન કોંગ્રેસએ અમેરિકા-ભારત શાંતિયુક્ત અણુ ઊર્જા સહકાર ધારાને મંજૂરી આપી હતી જેને તે વર્ષની શરૂઆતમાં રાષ્ટ્રપ્રમુખ બુશના ભારતપ્રવાસ દરમિયાન ઓપ અપાયો હતો. આ ખરડો કાયદો ભારતને નાગરિક પરમાણુ સાધનસામગ્રી ટ્રાન્સફર કરવાની લીલી ઝંડી આપે છે. ભારત અણુ અપ્રસાર સંધિમાં સામેલ ન હોવા છતાં અમેરિકાએ તેના સ્વચ્છ અપ્રસાર રેકર્ડના આધારે અને ભારતમાં ઝડપથી વધતાં ઔદ્યોગિકરણ અને અબજ કરતાં વધારે વસતીની ઊર્જાની જરૂરિયાતને ધ્યાનમાં રાખીને આ સમજૂતીને મંજૂરી આપી હતી.
પહેલી ઓગસ્ટ, 2008ના રોજ આઇએઇએએ ભારતીય સેફગાર્ડસ સમજૂતીને મંજૂરી આપી હતી અને છઠ્ઠી સપ્ટેમ્બર, 2008ના રોજ ઓસ્ટ્રિયાના વિયેનામાં ન્યુક્લીઅર સપ્લાયર્સ ગ્રૂપ (એનએસજી)ની બેઠકમાં ભારતે મંજૂરી આપી હતી. ઓસ્ટ્રિયા, આયર્લેન્ડ અને ન્યુઝીલેન્ડ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી ચિંતા દૂર થયા પછી આ સંધિને સર્વાનુમતે મંજૂર કરવામાં આવી હતી અને એક અસામાન્ય કદમ ઉઠાવીને એનપીટી અને કોમ્પ્રીહેન્સિવ ટેસ્ટ બાન ટ્રેટી (સીટીબીટી) પર હસ્તાક્ષર ન કરનાર રાષ્ટ્રને છૂટછાટ આપવામાં આવી હતી. ભારત અન્ય ઇચ્છિત રાષ્ટ્રો સાથે અણુ વેપાર હાથ ધરી શકશે. અમેરિકાની કોંગ્રેસે આ સમજૂતીને મંજૂરી આપી દીધી છે અને આઠ ઓક્ટોબર, 2008ના રોજ તેના રાષ્ટ્રપ્રમુખે હસ્તાક્ષર પણ કરી નાંખ્યા છે.
એનએસજીની વર્તમાન માર્ગદર્શિકા તમામ મુખ્ય સપ્લાયર્સ દ્વારા પાકિસ્તાન અને ઇઝરાયેલને અણુ નિકાસની સંભાવનાને નકારી કાઢે છે, કારણ કે બંનેમાંથી એક પણ રાષ્ટ્રએ આઇએઇએના સુરક્ષા માપદંડોનું સંપૂર્ણ પાલન કરવાની જવાબદારી સ્વીકારી નથી (એટલે કે તેમની તમામ અમુ પ્રવૃત્તિઓના સુરક્ષા ધારાધોરણો). પાકિસ્તાન દ્વારા આ જ પ્રકારની સમજૂતી કરવાના પ્રયાસને અમેરિકા અને એનએસજીના અન્ય સભ્યોએ નિષ્ફળ બનાવી દીધો છે. આ માટેનું કારણ સમજાવતા જણાવવામાં આવ્યું છે કે ભારત જેટલી ઊર્જાની પાકિસ્તાનને જરૂર નથી તેમજ ગેરકાયેદસર રીતે અણુશસ્ત્રોનો પ્રસાર કરવામાં પાકિસ્તાનના ટ્રેક રેકર્ડને લીધે પણ નજીકના ભવિષ્યમાં આ પ્રકારના કોઈ પણ અણુ સોદાને અવકાશ નથી.
18 સપ્ટેમ્બર, 2009ના રોજ આંતરરાષ્ટ્રીય અણુ ઊર્જા એજન્સીની સામાન્ય પરિષદમાં ઇઝરાયેલને તેના અણુ ઊર્જા મથકો અને પરમાણુ પ્લાન્ટ આઇએઇએના નિરીક્ષણ માટે ખુલ્લા મૂકવાની અને "ઇઝરાયેલની અણુ ક્ષમતા" પર ઠરાવના ભાગરૂપે અપ્રસાર સંધિનો સ્વીકાર કરવાની અપીલ કરવામાં આવી હતી. આ ઠરાવ 49વિરૂદ્ધ 45ની પાતળી બહુમતી સાથે પસાર થયો હતો, જેમાં 16 રાષ્ટ્રના પ્રતિનિધિ ગેરહાજર રહ્યાં હતાં. ઇઝરાયેલના મુખ્ય પ્રતિનિધિએ જણાવ્યું હતું કે "ઇઝરાયેલ આ ઠરાવને કોઈ પણ રીતે સાથસહકાર નહીં આપે."
ઉત્તર કોરિયા
10 ફેબ્રુઆરી, 2005ના રોજ ઉત્તર કોરિયાએ જાહેરાત કરી હતી કે તે અણુશસ્ત્રો ધરાવે છે અને આ મુદ્દે રાજકીય ઉકેલ લાવવા ચીન દ્વારા આયોજિત છ પક્ષીય વાટાઘાટમાંથી ખસી જાય છે. આ મુદ્દે ઉત્તર કોરિયાના વિદેશ મંત્રીએ એક નિવેદનમાં જણાવ્યું હતું કે "અમે અણુ અપ્રસાર સંધિમાંથી ખસી જવાનું મક્કમ કદમ ઉઠાવ્યું છે અને ડીપીઆરકે (ડેમોક્રેટિક પીપલ્સ રીપબ્લિક ઓફ કોરિયા)ને એકલા પાડી દેવાની અને દબાવવાની બુશ વહીવટીતંત્રની ભવિષ્યની નીતિઓ સામે સ્વરક્ષણ માટે અણુશસ્ત્રોનું ઉત્પાદન કરીએ છીએ." છ પક્ષીય વાટાઘાટા જુલાઈ, 2005માં ફરી શરૂ થઈ હતી.
19 સપ્ટેમ્બર, 2005ના રોજ ઉત્તર કોરિયાએ જાહેરાત કરી હતી કે તે અગાઉના સમજૂતી પર સહમત થશે. આ સમજૂતી હેઠળ, ઉત્તર કોરિયા તેના તમામ અણુશસ્ત્રો અને અણુ ઉત્પાદન સુવિધાઓનો નાશ કરશે, એનપીટીમાં ફરી જોડાશે અને આઇએઇએના નિરક્ષકો માટે દરવાજા ખોલી નાંખશે. પણ મુશ્કેલ મુદ્દો 1994ની સમજૂતીના ધારાધોરણો મુજબ, ઉત્તર કોરિયાના સ્વદેશી અણુ ઊર્જા પ્લાન્ટ કાર્યક્રમને સ્થાને વિવિધ લાઇટ વોટર રીએક્ટરનો પુરવઠો પૂરો પાડવાનો હતો, જે ભવિષ્યમાં ચર્ચાવિચારણ દરમિયાન ઉકેલવામાં આવશે તેવું નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું. જોકે તે પછીના દિવસે જ ઉત્તર કોરિયાએ તેનું અગાઉનું વલણ જાળવી રાખ્યું હતું અને લાઇટ વોટર રીએક્ટરનો પુરવઠો પૂરો પાડવામાં નહીં આવે ત્યાં સુધી તે તેના અણુશસ્ત્રોના નાશ નહીં કરે કે એનપીટીમાં જોડાશે પણ નહીં તેવી જાહેરાત કરી હતી.
બીજી ઓક્ટોબર, 2006ના રોજ ઉત્તર કોરિયાના વિદેશ મંત્રીએ જાહેરાત કરી હતી કે તેમનો દેશ ભવિષ્યમાં અણુશસ્ત્રોનું પરિક્ષણ કરવાની યોજના ધરાવે છે. જોકે તેઓ ક્યારે આ પરિક્ષણ હાથ ધરશે તે વિશે સ્પષ્ટતા કરી નહોતી. નવમી ઓક્ટોબર, 2006ને સોમવારે યુટીસી સમય પ્રમાણે એક કલાક 35 મિનિટ અને 27 સેકન્ડે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ જીઓલોજિકલ સરવેએ કિમચાએકની ઉત્તરે 45 માઇલ કે 70 કિમીના અંતરે 4.2ની તીવ્રતા ધરાવતી ભૂગર્ભીય હિલચાલ નોંધી હતી, જે ઉત્તર કોરિયાએ અણુ પરિક્ષણ હાથ ધર્યાનો સંકેત હતો. તે પછી ટૂંક સમયમાં ઉત્તર કોરિયાની સરકારે જાહેરાત કરી હતી કે તેમણે સફળતાપૂર્વક ભૂગર્ભીય અણુ પરિક્ષણ પૂર્ણ કર્યું છે.
વર્ષ 2007માં વોશિંગ્ટનમાંથી પ્રસિદ્ધ થયેલા અહેવાલોએ સૂચવ્યું હતું કે ઉત્તર કોરિયા યુરેનિયમ સંવર્ધન શસ્ત્રોનો કાર્યક્રમ વિકસાવી રહ્યું છે તેવું વર્ષ 2002ના સીઆઇએના અહેવાલોએ જણાવ્યું હતું, જેના પગલે ઉત્તર કોરિયાને એનપીટી છોડી દેવાની ફરજ પડી છે. પણ આ અહેવાલોને અતિશયોક્તિ તરીકે લેવાયા હતા અથવા જાસૂસી સૂચનાઓનું ખોટું અર્થઘટન કરવામાં આવ્યું હતું. આ અખબારી આક્ષેપોમાંથી કેટલીક માહિતી જાહેર કરાઈ છે જે યુરેનિયમ પ્રયાસનું અસ્તત્વિ હોવાનું સૂચવે છે. હકીકત એ છે કે ઉત્તર કોરિયાના પહેલા વાઇસ મિનિસ્ટર કોંગ સોક જુએ એક તબક્કે યુરેનિયમ સંવર્ધન કાર્યક્રમ ચાલુ હોવાનો સ્વીકાર કર્યો હતો. પાકિસ્તાનના તત્કાલિન પ્રમુખ મુશરફે ખુલાસો કર્યો હતો કે એ ક્યુ ખાનના પ્રસાર નેટવર્કે ઉત્તર કોરિયાને યુરેનિયમ સંવર્ધન માટે ડીઝાઇન કરવામાં આવેલા અનેક ગેસ સેન્ટ્રિફ્યુજ પૂરાં પાડ્યાં હતા. ઉપરાંત અખબારી અહેવાલોએ અમેરિકાના અધિકારીઓના હવાલેથી જણાવ્યું હતું કે લિબિયાના ડબલ્યુએમડી (સામૂહિક વિનાશના શસ્ત્રો) કાર્યક્રમોને નાશ કરવાના પુરાવા ઉત્તર કોરિયા તરફ લિબિયાના યુરેનિયમ હેક્ઝાફ્લોરાઇડ (UF6)ના સ્ત્રોત તરફ આંગળી ચીંધે છે. જો આ બાબત સાચી હોય તો તેનો અર્થ એ થશે કે ઉત્તર કોરિયા પાસે સેન્ટ્રિફ્યુજ સંવર્ધન માટે કાચા માલના ઉત્પાદન માટે યુરેનિયમનું પરિવર્તન કરવાની સુવિધા હશે.
ઇરાન
ઇરાન એનપીટીનું સભ્ય રાષ્ટ્ર હતું, પણ તેના સુરક્ષાના ધારાધોરણોની સમજૂતીનું ઉલ્લંઘન કર્યું હોવાની જાણકારી પ્રાપ્ત થઈ હતી અને તેના અણુ કાર્યક્રમોનો દરજ્જો વિવાદાસ્પદ છે. નવેમ્બર, 2003માં આઇએઇએએ તત્કાલિન ડિરેક્ટર જનરલ મોહમ્મદ અલબરદાઈએ જણાવ્યું હતું કે ઇરાન તેની સુરક્ષા ધોરધોરણોની જવાબદારીઓ નિભાવવામાં નિષ્ફળ રહ્યું છે.તેને વધારે સમય આપવા છતાં તે તેના યુરેનિયમ સંવર્ધન કાર્યક્મ જાહેર કરી શક્યું નથી. યુરોપિયન યુનિયમ ત્રણના નેતૃત્વમાં રાજદ્વારી પ્રયાસો થતાં અને ઇરાને કામચલાઉ રીતે તેના યુરેનિયમના સંવર્ધનનો કાર્યક્રમ રદ કર્યાના બે વર્ષ પછી આઇએઇએના બોર્ડ ઓફ ગવર્નર્સે આઇએઇએના બંધારણની કલમ બાર સી હેઠળ કાર્યવાહી હાથ ધરી હતી અને 12 સભ્ય રાષ્ટ્રોની ગેરહાજરીમાં સર્વાનુમતિ વિના એક અપવાદરૂપ નિર્ણય લીધો કે આઇએઇએા સુરક્ષાની ધારાધોરણનો લગતી સમજૂતીનું પાલન કરવામાં આ નિષ્ફળતા છે. આ બાબતની જાણકારી વર્ષ 2006માં સંયુક્ત રાષ્ટ્રની સુરક્ષા પરિષદને આપવામાં આવી હતી, જે પછી સુરક્ષા પરિષદે એક ઠરાવ પસાર કરીને ઇરાનને તેના સંવર્ધન કાર્યક્રમ રદ કરવાની માગણી કરી હતી. તેના બદલે ઇરાને તેના સંવર્ધન કાર્યક્રમ ફરી શરૂ કરી દીધા હતા.
આઇએઇએ ઇરાનમાં જાહેર અણુ સામગ્રીના બીજા હેતુ માટે ઉપયોગની ખાતરી કરી શકે છે અને તેની જાહેર ન થયેલી ગુપ્ત આણ્વિક પ્રવૃત્તિઓ તપાસવાની કામગીરી ચાલુ છે. ફેબ્રુઆરી, 2008માં આઇએઇએએ એવું પણ જણાવ્યું હતું કે કેટલાંક સભ્ય રાષ્ટ્રો દ્વારા પૂરાં પાડવામાં આવેલા દસ્તાવેજોને આધારે તે શસ્ત્રીકરણના કથિત અભ્યાસને લગતી કામગીરી કરી રહ્યું છે. આ દસ્તાવેજો ઇરાનમાંથી પ્રાપ્ત થયા હોવાનો દાવો તે રાષ્ટ્રોએ કર્યો હતો. ઇરાને આ આરોપોને પાયાવિહાણા ગણાવી ફગાવી દીધા હતા અને દસ્તાવેજોને બનાવટી ગણાવ્યાં હતાં. જૂન, 2009માં આઇએઇએએ જણાવ્યું હતું કે “ઇરાન બાકીના મુદ્દાઓ સાથે એજન્સીને સહકાર આપતું નથી...જે ઇરાનના અણુ કાર્યક્રમને લશ્કરી પાસાંની શક્યતા દૂર કરવા સ્પષ્ટતાની જરૂર છે.”
અમેરિકાએ તારણ કાઢ્યું હતું કે ઇરાને એનપીટીની સુરક્ષાના ધારાધોરણોની જવાબદારીઓ જણાવતી કલમ ત્રીજીનું ઉલ્લંઘન કર્યું હતું અને પારિસ્થિતિક દસ્તાવેજ પર આધારિત દલીલ કરતાં કહ્યું હતું કે ઇરાનના સંવર્ધન કાર્યક્રમનો હેતુ શસ્ત્રોનું નિર્માણ કરવાનો હતો અને આ કારણે ઇરાને અપ્રસારની જવાબદારીઓ જણાવતી બીજી કલમનું ઉલ્લંઘન કર્યું હતું. નવેમ્બર, 2007માં અમેરિકાની નેશનલ ઇન્ટલિજન્સી એસ્ટિમેટ (એનઆઇઈ)એ તારણ કાઢ્યું હતું કે ઇરાને વર્ષ 2003ની પાનખર ઋતુમાં તેના અણુશસ્ત્ર વિકસાવવાના કાર્યક્રમ સ્થગિત કરી દીધા હતા, જે વર્ષ 2007ની મધ્ય સુધી સક્રિય થયા નહોતા. જોકે એનઆઇઈના "મહત્વપૂર્ણ ચુકાદા"એ સ્પષ્ટતા પણ કરી હતી કે ઇરાને વર્ષ 2003માં ફક્ત અણુશસ્ત્રની ડીઝાઇન અને શસ્ત્રીકરણની કામગીરી અટકાવી હતી અને ગુપ્ત રીતે યુરેનિયમ કન્વર્ઝન સંબંધિત અને યુરેનિયમ સંવર્ધન સંબંધિત કામગીરી ચાલુ હતી.ઇરાનના અણુશસ્ત્રોના પ્રયાસોના એ પાસાં અખબારોમાં લીક થઈ ગયા હતા અને આઇએઇએની તપાસના વિષય બન્યાં છે. એનઆઇઈ ચર્ચા કરેલા શસ્ત્રીકરણની કામગીરી અને અણુશસ્ત્રો વિકસાવવાની માટેના લક્ષ્યાંકો માટેનું કાર્ય એકસાથે શરૂ થયું તે અગાઉ ઇરાનના નાતાન્ઝ ખાતે યુરેનિયમ સંવર્ધન કાર્યક્રમ- અને અરાક ખાતે હેવી વોટર રીએક્ટર પર ચાલુ કામગીરી જે પ્લુટોનિયમના ઉત્પાદન માટે આદર્શ હશે-વર્ષો અગાઉ ગુપ્તપણે શરૂ થયો હતા. અનેક વિશ્લેષકોને જાણવા મળ્યું હતું કે ઇરાનની ફિસાઇલ ચીજવસ્તુઓનું ઉત્પાદન કરવાની ક્ષમતા સતત વિકસાવવાની બાબત ચિંતાજનક છે. ખાસ કરીને લાંબા સમયથી ફિસાઇલ સામગ્રીની ઉપલબ્ધતાને અણુશસ્ત્રોના વિકાસ અને અણુશસ્ત્રોના કાર્યક્રમના મુખ્ય ચાલક બળ આડેનો મુખ્ય અવરોધ મનાતું હોવાથી ઇરાને શસ્ત્રીકરણનો કાર્યક્રમ સસ્પેન્ડ કર્યો હોવાનું બહુ મનાય તેવી વાત નથી. અમેરિકાના નેશનલ ઇન્ટેલિજન્સ ડિરેક્ટર માઇક મેકકોન્નેલે આ બાબત રજૂ કરી છે, તેમના કામનો દ્રષ્ટિકોણ છે કે ઇરાને શસ્ત્રીકરણના કાર્યક્રમ સસ્પેન્ડ કર્યા છે તે વાત બહુ મનાય તેવી નથી અને કાર્યક્રમનો ઓછો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.
ઇરાને જણાવ્યું છે કે એનપીટી હેઠળ શાંતિપૂર્ણ હેતુઓ માટે યુરેનિયમનું સંવર્ધન કરવા તે કાયદેસર અધિકાર ધરાવતું રાષ્ટ્ર છે અને તેણે વધુમાં કહ્યું છે કે તેણે એનપીટી હેઠળ તેની જવાબદારીઓ સતત અદા કરી છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય ઊર્જા એજન્સીના ઠરાવનું પાલન કર્યું છે. ઇરાને તેવું પણ જણાવ્યું છે કે તેનો સંવર્ધન કાર્યક્રમ તેના નાગિરક અણુ ઊર્જા કાર્યક્રમનો એક ભાગ છે, જેને એનપીટીની છઠ્ઠી કલમ હેઠળ લીલી ઝંડી મળી છે. આઇએઇએ સાથે ઇરાનના સતત સહકારની વાતને બિનજોડાણવાદી અભિયાને આવકારી હતી અને ઇરાનના અણુ ટેકનોલોજીના શાંતિપૂર્ણ ઉપયોગના અધિકારની પુષ્ટિ કરી હતી. સંયુક્ત રાષ્ટ્રના મહાસચિવ બાન કિ-મૂનએ ઇરાન અને આઇએઇએ વચ્ચેના સતત સંવાદને આવકાર્યો છે અને આ મુદ્દે શાંતિપૂર્ણ ઉકેલ લાવવા હાકલ કરી છે.
એપ્રિલ, 2010માં અમેરિકાએ ઇરાનના અણુ કાર્યક્રમો પર પ્રતિબંધો મૂકવાનો નવા તબક્કો શરૂ કરવાનો પ્રયાસ કરવા પગલાં લીધા હતા. પણ ભારત અને ચીન જેવા મહત્વપૂર્ણ એશિયાની સત્તાઓએ ઇરાન વિરૂદ્ધ નવા તબક્કાના પ્રતિબંધો મૂકવાનો વિરોધ કર્યો છે. સીસીઈ કાઉન્સિલ જેવી કેટલાંક બૌદ્ધિક સંગઠનોએ એવી દલીલ કરી છે કે ઇરાનની અણુ કટોકટી એશિયામાં નવેસરથી શસ્ત્રોની સ્પર્ધા શરૂ કરશે.
દક્ષિણ આફ્રિકા
દક્ષિણ આફ્રિકા એકમાત્ર એવું રાષ્ટ્ર છે જેણે પોતાની રીતે અણુશસ્ત્રો વિકસાવ્યાં છે અને પાછળથી તેનો નાશ કર્યો છે જ્યારે ભૂતપૂર્વ સોવિયંત રાજ્યો યુક્રેન, બેલારુસ અને કઝાખિસ્તાનએ ભૂતપૂર્વ યુએસએસઆરમાંથી અણુશસ્ત્રો મેળવ્યાં હતાં અને બિનઆણ્વિક અણુ રાષ્ટ્રો તરીકે એનપીટીનો સ્વીકાર પણ કર્યો હતો.
રંગભેદના દિવસો દરમિયાન દક્ષિણ આફ્રિકાની ગોરી સરકારને અશ્વેત બળવા અને સામ્યવાદ એમ બંનેનો ડર સતાવતો હતો. તેના કારણે કટોકટીના ધોરણે ધાક બેસાડવા ગુપ્તપણે અણુશસ્ત્રો વિકસાવવાનો ગુપ્ત કાર્યક્રમ શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. દક્ષિણ આફ્રિકા પાસે યુરેનિયમનો મોટા જથ્થો છે, જે દેશની સોનાની ખાણોમાં દટાયેલો છે. સરકારે પ્રીટોરિયા નજીક પેલિન્બાદામાં અણુ સંશોધન સુવિધા ઊભી કરી હતી જ્યાં કોઇબર્ગ ખાતે અણુ વીજ પ્લાન્ટ માટે ઇંધણ ગ્રેડ અને બોંબના ઉત્પાદન માટે વેપન ગ્રેડ તરીકે યુરેનિયમનું સંવર્ધન થતું હતું.
1991માં આંતરરાષ્ટ્રીય દબાણ પછી અને સરકારમાં પરિવર્તન થવાની તૈયારી હતી ત્યારે અમેરિકામાં દક્ષિણ આફ્રિકાના રાજદૂત હેરી શ્વાર્ઝએ અણુ અપ્રસાર સંધિ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. 1993માં તત્કાલિન પ્રમુખ ફ્રેડરિક વિલિયમ ડી ક્લર્કએ જાહેરમાં સ્વીકાર્યું હતું કે રાષ્ટ્રએ મર્યાદિત અણુશસ્ત્ર ક્ષમતા વિકસાવી હતી. એનપીટીમાં જોડાણ અગાઉ આ શસ્ત્રો નાબૂદ કરવામાં આવ્યાં હતાં. તે પછી દક્ષિણ આફ્રિકાએ આઇએઇએના નિરીક્ષણ માટે દરવાજા ખુલ્લાં મૂકી દીધાં હતાં. 1994માં આઇએઇએએ તેનું કાર્ય પૂર્ણ કર્યું હતું અને જાહેરાત કરી હતી કે દક્ષિણ આફ્રિકાએ તેના અણુશસ્ત્રો વિકસાવવાના કાર્યક્રમ સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરી દીધા છે.
લિબીયા
લિબિયાએ અણુ અપ્રસાર સંધિ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા અને તેને લીલી ઝંડી પણ આપી હતી. તેણે આઇએઇએના નિરીક્ષકોને અણુ સુરક્ષાના ધારાધોરણો ચકાસણી કરવાની તૈયારી પણ દાખવી હતી, પણ તેણે ગુપ્ત રીત અણુશસ્ત્રો વિકસાવીને એનપીટીની જોગવાઈઓનું ઉલ્લંઘન કર્યું હતું. લિબિયાએ એ ક્યુ ખાનના પ્રસાર નેટવર્ક દ્વારા પૂરા પાડવામાં આવેલી સામગ્રી અને ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કર્યો હતો, જેમાં ચીનમાં બનાવવામાં આવેલી વાસ્તવિક અણુશસ્ત્રોની ડીઝાઇન સામેલ હતી. લિબિયાએ તેના ડબલ્યુએમડી કાર્યક્રમોને રદ કરવા અમેરિકા અને બ્રિટન સાથે માર્ચ, 2003માં ગુપ્ત વાટાઘાટ શરૂ કરી હતી. ઓક્ટોબર, 2003માં મલેશિયામાંથી પાકિસ્તાનને ડીઝાઇન કરેલા સેન્ટ્રિફ્યુજ પાર્ટ્સનું જહાજ રોકાવામાં આવતાં લિબિયા શરમજનક સ્થિતિમાં મૂકાઈ ગયું હતું. આ જહાજ એ ક્યુ ખાનના અણુ પ્રસાર જહાજનો એક ભાગ પણ હતું. ડીસેમ્બર, 2003માં લિબિયાએ જાહેરાત કરી હતી કે તે તેના તમામ ડબલ્યુએમડી કાર્યક્રમ રદબાતલ કરવા તૈયાર છે અને તેણે આ પ્રક્રિયામાં સહાય કરવા અને તે પૂર્ણ થઈ છે કે નહીં તેની ખાતરી કરવા દેશમાં આઇએઇએના નિરીક્ષકો સાથે અમેરિકા અને બ્રિટનની ટુકડીઓને આવવાની મંજૂરી આપી હતી. અમેરિકાએ લિબિયામાંથી અણુશસ્ત્રોની વિવિધ ડીઝાઇન, યુરેનિયમ સંવર્ધન માટે ગેસ સેન્ટ્રિફ્યુજીસ અને સુધારેલી એસસીયુડી બેલિસ્ટિક મિસાઇલ્સ માટે પ્રોટોટાઇપ્સ સહિત અન્ય સાધનસામગ્રી દૂર કરી હતી. (લિબિયા કેમિકલ વેપન્સ કન્વેન્શનમાં જોડાતાં તેના રાસાયણિક શસ્ત્રોનો જથ્થો અને રાસાયણિક બોમ્બનો પણ આંતરરાષ્ટ્રીય ખાતરી સાથે સાઇટ પર જ નાશ કરવામાં આવ્યો હતો.) લિબિયાએ આઇએઇએઆ સુરક્ષાના ધારાધોરણોનું ઉલ્લંઘન કર્યું હોવાની વાત સંયુક્ત રાષ્ટ્રની સુરક્ષા પરિષદને જણાવવામાં આવી હતી, પણ કોઈ પગલાં લેવામાં આવ્યાં નહોતા, કારણ કે લિબિયાએ સુરક્ષાના માપદંડોનું પાલન કરવા તૈયાર થઈ ગયું હતું અને એનપીટીની બીજી કલમને આવકારી હતી.
સંધિવિચ્છેદ
સંધિની દસમી કલમ કોઈ પણ રાષ્ટ્રને સંધિમાંથી બહાર નીકળ જવાનો અધિકાર આપે છે, પણ આ સંધિની કોઈ જોગવાઈ અને સંબંધિત રાષ્ટ્રના સર્વોચ્ચ હિત વચ્ચે ઘર્ષણ થાય તેવી અસાધારણ ઘટના ઊભી થાય તો તે ત્રણ મહિનાની (૯૦ દિવસ) નોટિસ આપીને સંધિમાંથી બહાર નીકળી શકે છે. આ નોટિસમાં જે તે રાષ્ટ્રએ એનપીટીમાંથી ખસી જવાના કારણો દર્શાવવા જરૂરી છે.
નાટોના રાષ્ટ્રોએ દલીલ કરી છે કે સાધારણ યુદ્ધની પરિસ્થિતિ ઊભી થાય ત્યારે સંધિ લાંબો સમય સુધી અમલમાં રહેતી નથી અને આ કારણે રાષ્ટ્રોને નોટિસ આપ્યાં વિના સંધિમાંથી ખસી જવાની મંજૂરી આપવી જોઈએ. નાટો અણુશસ્ત્રોની વહેંચણીની નીતિને સમર્થન માટે આ દલીલ જરૂરી છે, પણ સંધિના તર્ક માટે મુશ્કેલરૂપ છે. નાટોની દલીલ સંધિની પ્રસ્તાવાના એ વાક્ય પર આધારિત છે કે "આ પ્રકારના યુદ્ધ જેવી સ્થિતિ ઊભી થાય તેનું જોખમ ટાળવા દરેક પ્રયાસની જરૂરિયાત છે." આ શબ્દો અને વાક્ય અમેરિકાના રાજદ્વારીઓના આદેશને પગલે ઉમેરવામાં આવ્યાં છે. તેમની દલીલ છે કે તે મુદ્દે સંધિ યુદ્ધ અટકાવવાનું તેનું કામ પાર પાડવામાં નિષ્ફળ નિવડશે અને આ કારણે લાંબા ગાળા સુધી બંધનકર્તા રહેશે નહીં. અનેક રાષ્ટ્રોએ આ દલીલ સ્વીકારી નથી. જુઓ ઉપરોક્ત અમેરિકા-નાટો અણુશસ્ત્રો વહેંચણી.
ઉત્તર કોરિયાએ પણ સંધિની આ જોગવાઈના ઉપયોગ દ્વારા ઘોંઘાટ મચાવ્યો છે. કલમ 10.1 મુજબ રાષ્ટ્રને ફક્ત ત્રણ મહિનાની નોટિસ આપવાની જરૂર છે અને અન્ય રાષ્ટ્રોને સંબંધિત રાષ્ટ્રના "દેશના સર્વોચ્ચ હિતો"ના અર્થઘટન પર પ્રશ્ન ઉઠાવવા માટેની જોગવાઈ પૂરી પાડતી નથી. 1993માં ઉત્તર કોરિયાએ એનપીટીમાંથી નીકળી જવાની નોટિસ આપી હતી. જોકે 89 દિવસ પછી ઉત્તર કોરિયાએ માન્યતાપ્રાપ્ત માળખા હેઠળ તેના અણુ કાર્યક્રમ સ્થગિત કરવા અમેરિકા સાથે સમજૂતી કરી હતી અને તેની એનપીટીમાંથી નીકળી જવાની નોટિસ રદ કરી હતી. ઓક્ટોબર, 2002માં અમેરિકાએ ઉત્તર કોરિયા પર ગુપ્તરીતે યુરેનિયમ સંવર્ધન કાર્યક્રમ હાથ ધરી માન્યતાપ્રાપ્ત માળખાનું ઉલ્લંઘન કર્યુ હોવાનો આરોપ મૂક્યો હતો અને સમજૂતી હેઠળ ભારે ઇંધણ ઓઇલના જહાજો અટકાવી દીધા હતા. તેના જવાબમાં ઉત્તર કોરિયાએ આઇએઇએઆ નિરીક્ષકોને તગડી મૂક્યાં હતાં, આઇએઇએઆ સાધનોને અક્ષમ કરી દીધા હતાં અને 10 જાન્યુઆરી, 2003ના રોજ જાહેરાત કરી હતી કે એનપીટીની ખસી જવાના અગાઉના જાહેરનામાની સસ્પેન્શનનો તે અંત લાવે છે. ઉત્તર કોરિયાએ કહ્યું હતું કે એનપીટીમાંથી ખસી જવા માટે એક વધુ નોટિસ પૂરતી છે,કારણ કે તેણે અગાઉ 89 દિવસ આપ્યાં હતાં. આ અર્થઘટનને આઇએઇએા બોર્ડ ઓફ ગવર્નર્સે ફગાવી દીધું હતું. . મોટા ભાગના દેશોએ જાળવી રાખ્યું હતું કે નવી ત્રણ મહિનાની નોટિસ જરૂર હતી અને ઉત્તર કોરિયાનું જાહેરનામું "અસાધારણ ઘટનાઓ" અને "સર્વોચ્ચ હિતો"ને ઉચિત ઠેરવે તો પણ કેટલાંક પ્રશ્નો ઊઠે છે. છ-પક્ષીય વાટાઘાટના ચોથા રાઉન્ડના અંતે 19 સપ્ટેમ્બર, 2005ના રોજ સંયુક્ત નિવેદનમાં ઉત્તર કોરિયાને એનપીટીમાં પાછાં ફરવાની અપીલ કરવામાં આવી હતી, બધા જાણતા છે કે તે એનપીટીમાંથી ખસી ગયું હતું.