cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
શ્રીશચંદ્ર મિત્ર
અવસાન
અનુશીલન સમિતિની સૂચના મુજબ તેઓ ભૂગર્ભમાં ચાલ્યા ગયા હતા અને ધરપકડથી બચવા માટે પૂર્વોત્તર ભારત તરફ ભાગી ગયા હતા. સંભવતઃ ૧૯૧૫માં મિત્રએ જંગલોમાંથી પસાર થતી સડક માર્ગે ચીન જવાનું નક્કી કર્યું, પરંતુ સરહદ પાર કરવામાં તેઓ સફળ થઈ શક્યા નહીં અને સરહદી રક્ષકોએ તેમને ઠાર માર્યા હતા.
સંદર્ભ
શ્રેણી:૧૯૧૫માં મૃત્યુ શ્રેણી:ભારતીય ક્રાંતિકારી
જકાર ઝોંગ
જકાર ઝોંગ અથવા જકાર યુગ્યાલ ઝોંગ એ મધ્ય ભૂતાનના બુમથાંગ જિલ્લામાં આવેલો ઝોંગ છે. તે જકાર શહેરની ઉપરની પર્વતમાળામાં બુમથાંગની ચામખર ખીણમાં આવેલો છે. તે રાલુન્ગ વંશજ યોંગઝિન નગાગી વાંગચુક (૧૫૧૭-૧૫૫૪) જ્યારે ભૂતાન આવ્યા ત્યારે તેમના દ્વારા બનાવવામાં આવેલ મંદિરની જગ્યાએ બનાવવામાં આવ્યો છે. જકાર ઝોંગ ભૂતાનનો સૌથી મોટો ઝોંગ છે, જે ૧,૫૦૦ મીટર (૪,૯૦૦ ફીટ)નો પરિઘ વિસ્તાર ધરાવે છે.
જકાર નામ શબ્દ બજાખાબમાંથી ઉતરી આવ્યો છે, જેનો અર્થ સફેદ પક્ષી થાય છે. દંતકથા મુજબ ૧૫૪૯માં જકાર ઝોંગની સ્થાપના વખતે સફેદ પક્ષીએ બાંધકામની જગ્યાનું યોગ્ય માર્ગદર્શન આપ્યું હતું.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:ભૂતાન
વરાડિયા (તા. અબડાસા)
ભારતના ગુજરાત રાજ્યના કચ્છ જિલ્લાના અબડાસા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી, નોકરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મગ, તલ, બાજરી, જુવાર, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:અબડાસા તાલુકો
સાસાની સામ્રાજ્ય
સાસાની સામ્રાજ્ય યા નવ-પાર્થિયન, વ્યાપૃત નામે ઇરાનશહર એ ઇસ્લામના અધિક્રમણ પહેલાંનું અંતિમ પારસી સામ્રાજ્ય હતું. આ સામ્રાજ્ય સાસાન રાજકુળ શાસિત હોઈ, વિશ્વમાં સાસાન સામ્રાજ્યના નામે પ્રસિદ્ધ હતું. પાર્થિયનોના સામ્રાજ્યાંત બાદ તેમના રાજક્ષેત્ર પર સાસાનોએ ઉત્તરાધિકાર પ્રસ્થાપિત કર્યો હતો. પાડોશી રોમન સામ્રાજ્યની સાથોસાથ ઇરાનશહર પણ ૪૦૦ વર્ષ સુધી વિશ્વના સૌથી શક્તિશાળી અધિરાજ્યોમાંનુ એક રહ્યુ હતું.
સન્ ૨૨૪ના ઉત્તરાર્ધમાં પાર્થિયન રાજા આર્તાબનુસ પંચમને હરાવીને સાસાન સમ્રાટ અર્દાશીર પ્રથમે આ સામ્રાજ્યની સ્થાપના કરી હતી.
સેરા (તા. ધાનેરા)
સેરા (તા. ધાનેરા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા બનાસકાંઠા જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૪ (ચૌદ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  ધાનેરા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. સેરા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, વરિયાળી, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ધાનેરા તાલુકો
રમણિક અરાલવાળા
રમણિક બલદેવદાસ અરાલવાળા, ‘સાંદીપનિ’ (૬-૯-૧૯૧૦, ૨૪-૪-૧૯૮૧) : કવિ. જન્મ ખેડા જિલ્લાના ખેડાલમાં. વતન અરાલ. સાતમા ધોરણ સુધીનું શિક્ષણ વતન પાસેના છીપડી ગામે. નબળી આર્થિક સ્થિતિને કારણે પિતાના ધીરધાર ને ખેતીના ધંધામાં જોડાયા. ૧૯૩૧માં અમદાવાદ આવી જ્યુપિટર મિલ્સ ઇત્યાદિ મિલોમાં ફેન્સી જોબર તરીકે કામ કર્યું. અહીં ‘કુમાર’માં ચાલતી બુધસભાના સંસર્ગે કાવ્ય-લેખન આરંભાયું.
૧૯૪૦થી ફરી અંગ્રેજી શિક્ષણ આરંભી ૧૯૪૪માં મૅટ્રિક ને ૧૯૪૮માં ગુજરાતી-સંસ્કૃત વિષયો સાથે સ્નાતક થયા. દરમિયાન ‘ગુજરાત સમાચાર’ અને ‘પ્રજાબંધુ’ સમાચારપત્રોમાં પત્રકાર. છેક ૧૯૫૧માં ભો. જે. વિદ્યાસભામાંથી અનુસ્નાતક થઈ ૧૯૫૨માં શિક્ષકના વ્યવસાયનો આરંભ. ૧૯૫૪માં બી.એડ. થઈ માધ્યમિક શાળાના શિક્ષક તરીકે છ વર્ષ કામ કર્યું. ૧૯૬૦માં મોડાસાની આર્ટ્સ અને સાયન્સ કૉલેજમાં તેમ જ ૧૯૬૨થી થોડોક સમય અમદાવાદની પી.ડી. ઠક્કર કૉલેજમાં અધ્યાપક. સાત વર્ષ ‘પ્રભાત’માં ભાષાંતરકાર તરીકેની કામગીરી. અમદાવાદમાં અવસાન.
ચાલીસીના દસકામાં અત્રતત્ર પ્રકાશિત થતાં રહેલાં એમનાં કાવ્યો ‘પ્રતીક્ષા’ રૂપે ૧૯૪૧માં ગ્રંથસ્થ થયાં. એમનાં કાવ્યોમાં દીનજનસમભાવ, દેશપ્રેમ અને પ્રકૃતિપ્રેમ જેવા વિષયો છે; ને છંદોવિધાન પર કાબૂ જોવા મળે છે. ‘નગીનાવાડી’ (૧૯૪૧)માં સુગેય અને બાળકોને સ્પર્શે એવાં બાળકાવ્યો છે. ઋતુ, નદી, ગામ, પશુ જેવાં પ્રકૃતિતત્ત્વો અને દીવાળી-જન્માષ્ટમી જેવાં પર્વોના સંદર્ભમાં બાળમાનસની અસર ઝીલતાં બાળકાવ્યો ‘રસપોળી’ (૧૯૪૫)માં સંગ્રહાયાં છે. ભિન્ન વર્ગ અને પ્રકૃતિ ધરાવતા માનવોનાં ચરિત્રો તેમ જ પ્રસંગાલેખનોનો સંગ્રહ ‘સાંદીપનિનાં રેખાચિત્રો’ (૧૯૪૫) વાર્તારસ પોષે એવી શૈલી ધરાવે છે. દેશ-વિદેશની વૈવિધ્યપૂર્ણ સાહસકથાઓના અનુવાદ ‘સાહસકથાઓ’ (૧૯૪૬) અને ટોલ્સ્ટૉયની બોધક ટૂંકીવાર્તાઓનો અનુવાદ ‘સાચી જાત્રા’ એમનો ભાષાંતરકાર તરીકેનો પરિચય આપે છે.
સ્ત્રોત
શ્રેણી: ગુજરાતી સાહિત્યકાર શ્રેણી:સાહિત્યકાર શ્રેણી:૧૯૧૦માં જન્મ
જયંત મેઘાણી
જીવનચરિત્ર
જયંત મેઘાણીનો જન્મ ૧૦ ઓગસ્ટ ૧૯૩૮ ના રોજ ગુજરાતના બોટાદમાં ગુજરાતી લેખક ઝવેરચંદ મેઘાણીના દ્વિતીય પુત્ર તરીકે થયો હતો. બોટાદમાં શિક્ષણ મેળવ્યા બાદ, તેમણે ૧૯૬૦માં ગુજરાત યુનિવર્સિટી, અમદાવાદથી સ્નાતકની પદવી પૂર્ણ કરી, અને ૧૯૬૨માં વડોદરાની મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટીમાંથી લાઇબ્રેરી સાયન્સમાં ડિપ્લોમાની પદવી મેળવી.
તેમણે ભાવનગરના ગાંધી સ્મૃતિ પુસ્તકાલયમાં ગ્રંથપાલ તરીકે છ વર્ષ અને ત્યારબાદ લોકમિલાપ ટ્રસ્ટ, ભાવનગરમાં આઠ વર્ષ સંચાલક તરીકે કામ કર્યું. ૧૯૭૨માં, તેમણે ભાવનગરમાં પ્રસાર નામની એક પુસ્તક વિક્રયની દુકાનની સ્થાપના કરી.
ભાવનગર ખાતે ૪ ડિસેમ્બર ૨૦૨૦માં તેમનું અવસાન થયું.
સર્જન
મેઘાણીએ ‘સોના-નાવડી’ સહિતના અનેક પુસ્તકોનું સંપાદન કર્યું હતું : ‘સમગ્ર કવિતા’, ‘સૌરાષ્ટ્રની રાસધાર’ : સંકલિત આવૃત્તિ, ‘સોરઠી બહારાવટિયા’ : સંકલિત આવૃત્તિ, ‘રઢિયાળી રાત’ : બૃહદ આવૃતિ , ‘લોકસાહિત્ય અને ચારણી સાહિત્ય : વ્યાખ્યાનો અને લેખો’, ‘મેઘાણીના નાટકો’ (૧૯૯૭), ‘મેઘાણીની સમગ્ર નવલિકા’ (૧૯૯૮), અને ‘પરિભ્રમણ’ : નવસંસ્કરણ (૨૦૦૯, અશોક મેઘાણી સાથે). આ સંપાદિત ભાગો બાદમાં ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી દ્વારા પ્રકાશિત ઝવેરચંદ મેઘાણીની પૂર્ણ કૃતિઓમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા. તેમણે ૧૯ ખંડની શ્રેણી પૈકીના ૧૨ ભાગોનું સંપાદન પૂર્ણ કર્યું હતું.
તેમણે ‘સપ્તપર્ણી’, ‘અનુકૃતિ’, ‘રવિન્દ્ર-પુત્રવધૂ’ તેમજ ‘ધ સ્ટોરી ઑફ ગાંધી’ નામના પુસ્તકો પણ લખ્યા છે.
તેમણે ઓક્સફર્ડ તથા ઇલ્યુસ્ટ્રેટેડ સ્ટોરીઝ ફોર એડલ્ટ શ્રેણી માટે ‘અલાદ્દીન અને અલીબાબા’ (૧૯૮૪), ‘કોલમ્બસ’ (૧૯૮૪), ‘અપહરણ’ (૧૯૮૬), અને ‘હર્ક્યુલસ’ (૧૯૮૬) નામના ચાર પુસ્તકોનો અનુવાદ કર્યો હતો. આ ઉપરાંત નેશનલ બુક ટ્રસ્ટની નહેરુ ચિલ્ડ્રન લાઇબ્રેરી શ્રેણી માટે ‘હ્યુ-એન-ત્સાંગ નો ભારત-પ્રવાસ’ (૧૯૯૫) નો અનુવાદ કર્યો. તેમણે રવિન્દ્રનાથ ટાગોરની અનેક કવિતાઓનો ‘તણખલાં’ શિર્ષક હેઠળ અનુવાદ કર્યો હતો જે તેની ડિઝાઈન માટે નોંધપાત્ર છે. તેમણે મિત્તલ પટેલના પુસ્તક ‘સરનામા વિનાના માનવીઓ’ નું ગુજરાતીમાંથી ‘પીપલ વિધાઉટ એડ્રેસ’ નામે અંગ્રેજીમાં ભાષાંતર કર્યું હતું.
વિજયાલક્ષ્મી પંડિત
વિજયાલક્ષ્મી પંડિત ( ૧૮ ઓગસ્ટ, ૧૯૦૦ – ૧ ડિસેમ્બર, ૧૯૯૦) એક ભારતીય રાજદ્વારી અને રાજકારણી હતા, જેઓ મહારાષ્ટ્રના છઠ્ઠા ગવર્નર અને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર મહાસભાના આઠમા પ્રમુખ હતા, તેઓ આ બંને હોદ્દા પર નિયુક્ત થનાર પ્રથમ મહિલા હતા.
જીવન પરિચય
વિજયાલક્ષ્મીના પિતા મોતીલાલ નહેરૂ (૧૮૬૧–૧૯૩૧), એક ધનવાન બેરિસ્ટર હતા, જેઓ કાશ્મીરી પંડિત સમુદાયના હતા. સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ દરમિયાન તેમણે ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના પ્રમુખ તરીકે બે વખત સેવા આપી હતી. તેમની માતા, સ્વરૂપરાણી થુસુ (૧૮૬૮-૧૯૩૮) કે જેઓ લાહોરમાં સ્થાયી થયેલા એક જાણીતા કાશ્મીરી પંડિત પરિવારમાંથી આવતા હતા, તેઓ મોતીલાલના દ્વિતીય પત્ની હતાં. મોતીલાલના પ્રથમ પત્નીનું બાળકના જન્મ સમયે અવસાન થયું હતું. તેણીની નહેરૂ દંપતિના ત્રણ બાળકો પૈકીના દ્વિતીય સંતાન હતા. જવાહરલાલ તેમનાથી અગિયાર વર્ષ મોટા હતા (જ. ૧૮૮૯). તેમના નાના બહેન કૃષ્ણા હઠીસિંગ (૧૯૦૭-૧૯૬૭) જાણીતા લેખક હતાં.
૧૯૨૧માં, તેમના લગ્ન રણજિત સીતારામ પંડિત (૧૯૨૧-૧૯૪૪) સાથે થયાં હતાં, જેઓ કાઠિયાવાડ, ગુજરાતના એક સફળ બેરિસ્ટર અને શાસ્ત્રીય વિદ્વાન હતા, જેમણે કલ્હણના ઐતિહાસિક મહાકાવ્ય રાજતરંગિણીને સંસ્કૃતમાંથી અંગ્રેજીમાં અનુવાદિત કર્યો હતો. તેમના પતિ મહારાષ્ટ્રીયન સારસ્વત બ્રાહ્મણ હતા, જેમનો પરિવાર મહારાષ્ટ્રના રત્નાગિરીના તટ પર આવેલા બામ્બુલી ગામનો વતની હતો. ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય ચળવળમાં ભાગ લેવા બદલ તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી અને ૧૯૪૪માં લખનૌ જેલમાં તેમનું અવસાન થયું હતું. પંડિત દંપતીને સંતાનોમાં ત્રણ પુત્રીઓ ચંદ્રલેખા મહેતા, નયનતારા સહગલ અને રીટા ડાર હતા.
૧૯૯૦ના વર્ષમાં વિજયાલક્ષ્મી પંડિતનું અવસાન થયું હતું.
રાજકીય કારકિર્દી
શ્રીમતી પંડિત પ્રથમ ભારતીય મહિલા હતા જેમણે સ્વતંત્રતા પહેલાંના ભારતમાં કેબિનેટ પદ સંભાળ્યું હતું. ૧૯૩૭માં, તેઓ સંયુક્ત પ્રાંતની પ્રાંતીય ધારાસભામાં ચૂંટાયા હતા અને તેમને સ્થાનિક સ્વરાજ્ય અને જાહેર આરોગ્ય મંત્રી તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા. તેઓ ૧૯૩૮ સુધી આ પદ પર રહ્યા હતા અને ફરીથી ૧૯૪૬ થી ૧૯૪૭ આ પદ સંભાળ્યું હતું. ૧૯૪૬માં તેઓ સંયુક્ત પ્રાન્તમાંથી બંધારણ સભામાં ચૂંટાયાં હતાં.
૧૯૪૭માં બ્રિટીશ કબજામાંથી ભારતની મુક્તિ બાદ તેઓ રાજદ્વારી સેવામાં પ્રવેશ્યા હતા અને ૧૯૪૭ થી ૧૯૪૯ સુધી સોવિયેત યુનિયનમાં ભારતના રાજદૂત બન્યા હતા. ૧૯૪૯ થી ૧૯૫૧ દરમિયાન તેઓ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને મેક્સિકો, ૧૯૫૫ થી ૧૯૬૧ સુધી આયર્લેન્ડ (જે દરમિયાન તેઓ યુનાઇટેડ કિંગડમમાં ભારતીય હાઈ કમિશનર પણ હતા) અને ૧૯૫૮ થી ૧૯૬૧ સુધી સ્પેન ખાતે ભારતીય રાજદૂત તરીકે સેવાઓ આપી હતી. ૧૯૪૬થી ૧૯૬૮ દરમિયાન, તેમણે સંયુક્ત રાષ્ટ્રમાં ભારતીય પ્રતિનિધિમંડળનું નેતૃત્વ કર્યું. ૧૯૫૩માં, તેઓ સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘની સામાન્ય સભાના ના પ્રથમ મહિલા પ્રમુખ બન્યા હતા. (આ સિદ્ધિ માટે તેમને ૧૯૭૮માં આલ્ફા કપ્પા આલ્ફા સોરોરિટીના માનદ સભ્ય તરીકે સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા. )
ભારતમાં, તેમણે ૧૯૬૨ થી ૧૯૬૪ સુધી મહારાષ્ટ્રના રાજ્યપાલ તરીકે સેવા આપી હતી, ત્યારબાદ તેઓ ભારતીય સંસદના નીચલા ગૃહ, લોકસભામાં, ફૂલપુરથી ચૂંટાયા હતા. શ્રીમતી પંડિત વડા પ્રધાન ઈન્દિરા ગાંધીના ટીકાકાર હતા, ખાસ કરીને કટોકટીનો તેમણે ખુલીને વિરોધ કર્યો હતો.
ઈન્દિરા ગાંધી સાથેના તેમના સંબંધોમાં ખટાશ આવ્યા પછી શ્રીમતી પંડિત સક્રિય રાજકારણમાંથી નિવૃત્ત થયા. નિવૃત્ત થયા પછી, તેઓ હિમાલયની તળેટીમાં દૂન ખીણમાં દહેરાદૂન ચાલ્યા ગયા. તેઓ ૧૯૭૭માં ઇન્દિરા ગાંધી વિરુદ્ધ પ્રચાર કરવા માટે નિવૃત્તિમાંથી બહાર આવ્યા હતા અને જનતા પાર્ટીને ૧૯૭૭ની ચૂંટણી જીતવામાં મદદ કરી હતી. તેમણે પ્રમુખપદ માટે ચૂંટણી લડવાનું વિચાર્યું હોવાના અહેવાલ હતા, પરંતુ નીલમ સંજીવ રેડ્ડી આખરે ચૂંટણી લડ્યા હતા અને બિનહરીફ ચૂંટણી જીતી ગયા હતા.
૧૯૭૯માં તેમને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર માનવ અધિકાર કમિશનમાં ભારતીય પ્રતિનિધિ તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા, ત્યારબાદ તેઓ જાહેર જીવનમાંથી નિવૃત્ત થયા હતા. તેમના લખાણોમાં ધ ઇવોલ્યુશન ઓફ ઇન્ડિયા (૧૯૫૮) અને ધ સ્કોપ ઓફ હેપ્પીનેસ: અ પર્સનલ મેમોઇર (૧૯૭૯)નો સમાવેશ થાય છે.
સાવિત્રી ખાનોલકર
સાવિત્રી ખાનોલકર (૨૦ જુલાઈ ૧૯૧૩ – ૨૬ નવેમ્બર ૧૯૯૦) એક ડિઝાઇનર હતા. તેઓ ભારતના સર્વોચ્ચ લશ્કરી સન્માન પરમવીર ચક્રની ડિઝાઇન માટે જાણીતા છે, જે યુદ્ધ દરમિયાન પરાક્રમના વિશિષ્ટ કૃત્યો પ્રદર્શિત કરવા માટે એનાયત કરવામાં આવે છે. ખાનોલકરે અશોક ચક્ર (એસી), મહાવીર ચક્ર (એમવીસી), કીર્તિ ચક્ર (કેસી), વીર ચક્ર (વીઆરસી) અને શૌર્ય ચક્ર (એસસી) સહિત અન્ય કેટલાક મોટા વીરતા ચંદ્રકો પણ ડિઝાઇન કર્યા હતા. તેમણે જનરલ સર્વિસ મેડલ ૧૯૪૭ની ડિઝાઇન પણ તૈયાર કરી હતી, જેનો ઉપયોગ ૧૯૬૫ સુધી કરવામાં આવ્યો હતો. ખાનોલકર ચિત્રકાર અને કલાકાર પણ હતા.
પ્રારંભિક જીવન
સ્વિત્ઝરલૅન્ડના ન્યૂશાતેલ ખાતે જન્મેલા સાવિત્રી ખાનોલકરનું મૂળ નામ ઇવા વૉન લિન્ડા મેડે-ડી-મેરોસ હતું. તેમના પિતા હંગેરિયન હતા અને માતા રશિયન હતા. તેમના જન્મ પછી તરત જ માતાનું અવસાન થયું હતું. તે સમયે તેમના પિતા જીનીવામાં લીગ ઓફ નેશન્સમાં લાઇબ્રેરિયન હતા. પિતાએ તેમનો ઉછેર કર્યો અને તેમને રિવેરાની એક શાળામાં અભ્યાસ માટે મોકલ્યા. તેમના પિતાની લાઇબ્રેરીમાં નોકરીને કારણે તેમને રજાઓમાં પુસ્તકો વાંચવાની સુવિધા મળી રહેતી. પુસ્તકો વાંચીને તેમને ભારત પ્રત્યે પ્રેમ અને આકર્ષણ ઉત્પન્ન થયા હતા. ૧૯૨૯માં જ્યારે તેઓ કિશોર વયના હતા ત્યારે તેમની મુલાકાત વિક્રમ રામજી ખાનોલકર સાથે થઈ હતી. મરાઠી પરિવારમાંથી ખાનોલકર યુનાઇટેડ કિંગડમની રોયલ મિલિટરી એકેડેમી, સેન્ડહર્સ્ટમાં તાલીમ લઈ રહેલા ભારતીય આર્મીના એક યુવાન કેડેટ હતા અને ટર્મ બ્રેક દરમિયાન સ્વિત્ઝર્લેન્ડની મુલાકાતે હતા. પોતાનાથી વયમાં મોટા હોવા છતાં તેઓ વિક્રમના પ્રેમમાં પડ્યા. તેમના પિતા તેમને ભારત જેવા દૂરના દેશમાં જવા દેવા સંમત થયા ન હતા પરંતુ થોડાં વર્ષો બાદ તેઓ વિક્રમની પાછળ ભારત આવ્યા અને ૧૯૩૨માં તેણે લખનઉમાં તેમની સાથે લગ્ન કર્યા. ત્યારબાદ તેમણે પોતાનું નામ બદલીને સાવિત્રીબાઈ ખાનોલકર કરી દીધું. તેમણે હિન્દુ ધર્મ અપનાવી ભારતીય નાગરિકતા મેળવી હતી.
પરમ વીર ચક્રની ડિઝાઇન
ભારતની સ્વતંત્રતા બાદ જનરલ મેજર જનરલ હીરા લાલ અટલેને સ્વતંત્ર ભારતના નવા સૈન્ય સન્માન તૈયાર કરવાની અને નામ આપવાની જવાબદારી સોંપવામાં આવી હતી. ખાનોલકરના ભારતીય સંસ્કૃતિ, સંસ્કૃત અને વેદોના ઊંડા અને ગહન જ્ઞાનને કારણે જનરલ હીરાલાલને આશા હતી કે તેઓ ડિઝાઇનને ખરેખર ભારતીય લોકાચાર આપશે. પરિણામે, યુદ્ધમાં બહાદુરી માટેના ભારતના સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર પરમવીર ચક્ર ડિઝાઇન કરવા સાવિત્રી ખાનોલકરની પસંદગી કરવામાં આવી હતી.
સાવિત્રીબાઈએ તૈયાર કરેલી પદકની ડિઝાઇન માટે તેમણે દધીચી ઋષિને પ્રેરણાસ્રોત માન્યા હતા. વૈદિક ઋષિ દધિચી, જેમણે દેવતાઓને અંતિમ બલિદાન આપ્યું. તેમણે પોતાનું શરીર ત્યજી દીધું જેથી દેવતાઓ તેમની કરોડરજ્જુમાંથી એક ઘાતક શસ્ત્ર, વજ્રનું નિર્માણ કરી શકે. આ ઉપરથી પ્રેરિત થઈને સાવિત્રીબાઈએ વજ્રની ડિઝાઇન મેજર જનરલ હીરા લાલ અટલને આપી. કહેવાય છે કે સાવિત્રી બાઈએ ભારતના ઇતિહાસનો અભ્યાસ કર્યા બાદ શિવાજીને શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે શિવાજીની તલવાર ભવાનીને ભારતના સર્વોચ્ચ યુદ્ધકાળના ચંદ્રકમાં મૂકવામાં આવી છે, તેમણે એવી ડિઝાઇન બનાવી હતી જેમાં ઇન્દ્રના વજ્રને શિવાજીની તલવાર ભવાનીએ બે બાજુથી ઘેરી લીધી હતી.
પરમ વીર ચક્ર ચંદ્રક કાંસાની ધાતુમાંથી ૩.૫ સેમી વ્યાસનો બનેલો છે અને ચારે બાજુ ચાર વજ્ર પ્રતીકો ધરાવે છે. મેડલનો મધ્ય ભાગ ઉપસેલો રાખવમાં આવ્યો છે અને તેના પર રાષ્ટ્રનું પ્રતીક કોતરવામાં આવ્યું છે. મેડલની બીજી બાજુ કમળનું નિશાન છે અને પરમ વીર ચક્ર હિન્દી અને અંગ્રેજીમાં લખવામાં આવ્યું છે.
અવસાન
સાવિત્રી ખાનોલકરનું અવસાન ૨૬ નવેમ્બર ૧૯૯૦ના રોજ થયું હતું.
સંદર્ભ
શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ શ્રેણી:૧૯૧૩માં જન્મ શ્રેણી:૧૯૯૦માં મૃત્યુ
કામિની કૌશલ
કામિની કૌશલ (જન્મ ૨૪ જાન્યુઆરી ૧૯૨૭) હિંદી ચલચિત્ર અને ટેલિવિઝન અભિનેત્રી છે. તેમણે નીચા નગર (૧૯૪૬) ચલચિત્ર માટે ૧૯૪૬માં કેન્સ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં ગોલ્ડન પામ પુરસ્કાર અને બિરજ બહુ (૧૯૫૫) માટે ઉત્તમ અભિનેત્રી માટે ફિલ્મફેર પુરસ્કાર જીત્યો હતો.
સંદર્ભ
શ્રેણી:ભારતીય અભિનેત્રી શ્રેણી:૧૯૨૭માં જન્મ
વઝીરુદ્દીન અલવી
વઝીરુદ્દીન સઆદુદ્દીન અલવી, ‘વજૂ માતરી’ (૧-૧-૧૯૩૧) કવિ અને વાર્તાકાર હતા. જન્મ વતન માતરમાં. વ્યવસાયે પત્રકાર.
‘અહેવાલના’ (૧૯૭૯)માંની આધુનિક અછાંદસ કવિતાની સગોત્ર આઝાદ નઝમો કવિનું ગઝલક્ષેત્રે પોતીકું અર્પણ છે. ‘સરગમ’ (૧૯૭૩)માં પોતાના જીવનમાં આવેલા મનુષ્યોનાં જીવનની વિષમતાને આલેખતાં પ્રસંગચિત્રો છે.
‘ઊંડા કૂવા ને ટૂંકા દોરડા’ (૧૯૭૯) તથા ‘કાંટે કાંટે ગુલાબ’ (૧૯૮૧) મુસ્લિમ ગ્રામસમાજના વાતાવરણ વચ્ચે આકાર લેતા માણસની નવલકથાઓ છે.
સંદર્ભ
ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ
શ્રેણી: ગુજરાતી સાહિત્યકાર શ્રેણી:સાહિત્યકાર શ્રેણી:૧૯૩૧માં જન્મ
પીપાવાવ બંદર
પીપાવાવ બંદર ગુજરાતના દક્ષિણ-પશ્ચિમ કિનારે રાજુલાથી ૨૦ કિલોમીટર, મહુવા થી ૪૨ કિલોમીટર અને ભાવનગરથી દક્ષિણ પશ્ચિમે ૧૪૦ કિલોમીટર જેટલા અંતરે અમરેલી જિલ્લામાં આવેલું ખાનગી ક્ષેત્રનું ભારતનું સૌપ્રથમ બંદર છે. કન્ટેઈનર, જથ્થાબંધ માલ અને પ્રવાહી પદાર્થોની આયાત અને નિકાસ અહીંથી થાય છે. વિશ્વના મોટા કન્ટેઈનર ટર્મિનલમાંના એક એવા એ.પી.એમ ટર્મિનલ્સ તેના મુખ્ય પ્રયોજક છે. વાહનોની અાયાત-નિકાસ માટે અા બંદર દેશભરમાં પ્રખ્યાત છે. સામૂહિક રીતે ચતુર્થચક્રી વાહનો મૂકવા માટે રૉ-રૉ યાર્ડની પણ સુવિધા છે. યાતાયાત માટે ધોરીમાર્ગ અને રેલ્વે વ્યવહારથી દેશ સાથે સંકળાયેલું છે.
ઈતિહાસ
રાજસ્થાનના રાજા પીપાજી, જે પછીથી સન્યાસ લઈને પીપાજી ભગત બન્યા હતા, તેમણે ખોદેલ કૂવા અથવા વાવના નામ પરથી આ ગામનું નામ પીપાવાવ પડ્યું હતું. અહીં આવેલી પીપા ભગતની જગ્યા, રાધાકૃષ્ણનું મંદિર અને વાવ વગેરે પીપાવાવ ધામ તરીકે ઓળખાય છે. પીપાવાવ બંદર આ પીપાવાવ ગામના નામ પર આધારિત છે. આઝાદી પહેલાના ઈજનેર રિચાર્ડ પ્રોકટરે આ વિસ્તારનું મહત્વ પારખીને ૧૭ માર્ચ ૧૮૯૦ ના રોજ ઈંગ્લેંન્ડના પાટવીકુંવર પ્રિન્સ આલ્બર્ટ વિકટરના હાથે વિક્ટર બંદરને ખૂલ્લુ મૂકાવી વિકટર બંદર નામ આપ્યું હતું. પીપાવાવ ગામથી વિક્ટર પોર્ટ ૭.૪ કિલોમીટર દૂર છે. નિખિલ ગાંધીએ જ્યારે અહીં પોર્ટ વિકસાવવાનું આયોજન કર્યું ત્યારે તેમાં 'પીપાવાવ' શબ્દનો સમાવેશ કરી ગુજરાત પીપાવાવ પોર્ટ લિમિટેડ નામ આપ્યું, આમ પોર્ટ પીપાવાવ નામ પ્રચલિત થયું.
થોડે દૂર દરીયામાં શિયાળ બેટ પાસે આવેલી સવાઈ પીર અને ભેંસલાપીરની જગ્યાઓ પ્રચલિત છે.
આ પણ જુઓ
શ્રેણી:જોવાલાયક સ્થળો શ્રેણી:ગુજરાતનાં બંદરો
ઉત્તર સિક્કિમ જિલ્લો
250px|thumb|right| સિક્કિમ રાજ્યના જિલ્લાઓ અને તેના મુખ્ય મથકોનો નકશો ઉત્તર સિક્કિમ જિલ્લો ભારત દેશના ઉત્તરપૂર્વ ભાગમાં આવેલા સિક્કિમ રાજ્યમાં આવેલા કુલ ૪ જિલ્લાઓ પૈકીનો સૌથી મોટો વિસ્તાર ધરાવતો જિલ્લો છે. ઉત્તર સિક્કિમ જિલ્લાનું મુખ્ય મથક મન્ગન નગર ખાતે આવેલું છે.
શ્રેણી:સિક્કિમ
હરિદાસ દત્ત
હરિદાસ દત્ત (૧૬ નવેમ્બર ૧૮૯૦ – ૨૯ ફેબ્રુઆરી ૧૯૭૬) એક બંગાળી ક્રાંતિકારી હતા, જેઓ રોડ્ડા કંપનીના શસ્ત્રોના લૂંટના કેસ સાથે સંકળાયેલા હતા.
રોડ્ડા શસ્ત્ર લૂંટ
શ્રીશચંદ્ર મિત્ર ઉર્ફે હબુએ રોડ્ડા કંપનીના શસ્ત્રો અને દારૂગોળાના જથ્થા અંગે માહિતી આપી હતી તો ક્રાંતિકારી બિપિન બિહારી ગાંગુલી, બાઘા જતીન, અનુકુલ મુખર્જી વગેરેએ આ લૂંટની યોજના બનાવી હતી. લૂંટની તારીખ ૨૬ ઓગસ્ટ, ૧૯૧૪ના રોજ નક્કી કરવામાં આવી હતી. હરિદાસ કોલકાતાના મિત્રા લેન ખાતે વકીલ પી.ડી. હિંમતસિંકાને મળ્યા હતા. હિંમતસિકાએ સ્થાનિક હજામની મદદથી દત્તને બળદગાડાના ચાલકના છૂપા વેશમાં તૈયાર કર્યા. ૨૬મી ઑગસ્ટના રોજ શ્રીશચંદ્ર મિત્ર, દત્ત દ્વારા ચલાવવામાં આવતા ગાડામાં ૧૦ પેટી દારૂગોળો ૫૦ મૌસર પિસ્તોલ અને મોટી સંખ્યામાં કારતૂસ ભરીને લાવ્યા હતા. તેઓ શ્રીશ પાલ અને ખગેન્દ્ર નાથ દાસની મદદથી મિશન રો દ્વારા કોલકાતા બંદરથી મોલંગા લેન સુધી ગાડું દોરી ગયા હતા. દત્તાની ૧૧ ઓક્ટોબર ૧૯૧૪ના રોજ ધરપકડ કરવામાં આવી હતી અને પ્રેસિડેન્સી જેલના એકાંત સેલમાં કેદ કરવામાં આવ્યા હતા, બાદમાં તેમને હઝારીબાગ સેન્ટ્રલ જેલમાં તબદીલ કરવામાં આવ્યા હતા અને ૪ વર્ષ માટે જેલમાં રાખવામાં આવ્યા હતા. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ પૂરું થયા પછી તેમને મુક્ત કરવામાં આવ્યા અને ફરીથી ૧૯૩૦ અને ૧૯૩૪ ની વચ્ચે ઢાકા, કોમિલા, મેદિનીપુર અને કોલકાતામાં બંગાળ સ્વયંસેવકોના જૂથની ક્રાંતિકારી પ્રવૃત્તિઓમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમણે પોલીસ મહાનિરીક્ષક લોમેનની હત્યા બાદ બેનોય બાસુએ આશ્રય આપ્યો હતો.
મા. જે. પુસ્તકાલય
'''મા. જે. પુસ્તકાલય, એમ.જે. લાઇબ્રેરી અથવા શેઠ માણેકલાલ જેઠાભાઇ પુસ્તકાલય''' એલિસ બ્રિજ, અમદાવાદ, ભારત ખાતે સ્થિત એક જાહેર પુસ્તકાલય છે.
ઇતિહાસ
મહાત્મા ગાંધીએ સાબરમતી આશ્રમમાં તેમની પાસેનાં પુસ્તકોના સંગ્રહ દ્વારા જાહેર પુસ્તકાલય બનાવવાની દરખાસ્ત કરી. આ પુસ્તકાલય શરૂ કરવા માટે બાપુએ આશરે ૭,૦૦૦ -૧૫,૦૦૦ પુસ્તકો દાન કર્યાં.
પુસ્તકાલયનું નામ માણેકલાલ જેઠાભાઇના નામ પર રાખવામાં આવ્યું; તેઓ રસિકલાલ માણેકલાલ (જેમણે આ પુસ્તકાલય બનાવવા માટે દાન આપ્યું હતું) ના પિતા હતા. તેનું ઉદ્ઘાટન સરદાર વલ્લભભાઇ પટેલે ૧૫ એપ્રિલ ૧૯૩૮ના રોજ કર્યું હતું.
સ્થાપત્ય
પુસ્તકાલયની સ્થાપત્ય સંરચના (આર્કિટેક્ચરલ ડિઝાઇન) ક્લાઉડ બૅટલીએ કરી હતી.
ગંગટોક
ગંગટોક ભારત દેશના ઉત્તરપૂર્વ ભાગમાં આવેલા સિક્કિમ રાજ્યમાં આવેલું મહત્વનું નગર છે. ગંગટોક સિક્કિમ રાજ્યની રાજધાને અને સૌથી મોટું શહેર છે.
ગંગટોક્લ હિમાપય પર્વતની શિવાલિક પર્વતમાળામાં સમુદ્ર સપાટી થી ૧૪૩૭મી કે ૪૭૦૦ફૂટ  જેટલી ઊંચાઇ પર વસેલું છે. તેની આસપાસ ચારે ય બાજુ પર્વતમાળાઓ આવેલી છે, જેનાં શિખરો મોટેભાગે બરફથી છવાયેલ તેમ જ વાદળોથી આચ્છાદિત હોય છે. અહીં બરફવર્ષા પણ થાય છે. અહિયાં ફરવાની બહુ મઝા આવે છે. આ કારણે અહીં પ્રવાસીઓની અવરજવર મોટા પાયે થતી હોય છે. અહીં ચારે બાજુ લિલોતરી છવાયેલી છે. અહીં તિબેટીયન સંસ્કૃતિના અભ્યાસ માટેની સંસ્થા કાર્યરત છે. આ ઉપરાંત અહીં બૌદ્ધ ધર્મના અનેક મઠો જોવા મળે છે.
આ શહેરની વસતિ ૩૦,૦૦૦ની છે અહીં ઘણી નેપાળી જનજાતિ, લેપ્ચા, ભુટિયા આદિ જાતિ ના લોકો રહે છે અને અહીંનો કારભાર સિક્કિમ સરકારના વિવિધ વિભાગો દ્વારા ચલાવવમાં આવે છે.
Gangtok rose to prominence as a popular Buddhist pilgrimage site after the construction of the Enchey Monastery in 1840. In 1894, the ruling Sikkimese Chogyal, Thutob Namgyal, transferred the capital to Gangtok. In the early 20th century, Gangtok became a major stopover on the trade route between Lhasa in Tibet and cities such as Kolkata (then Calcutta) in British India. After India won its independence from Britain in 1947, Sikkim chose to remain an independent monarchy, with Gangtok as its capital. In 1975, after the integration with the union of India, Gangtok was made India's twenty-second state capital.
The precise meaning of the name Gangtok is unclear, though the most popular meaning is "hill top". Today, Gangtok is a centre of Tibetan Buddhist culture and learning, with the presence of several monasteries, religious educational institutions, and centres for Tibetology.
History
સીક્કીમ ની જેમ ગંગટોક નો પ્રાચીન ઇતિહાસ પણ અજ્ઞાત છે. આનો સૌથી પ્રાચીન ઉલ્લેખ ૧૭૧૬માં મળે છે જેમાં એવું જણાય છે કે અહીં ગ્રામ્ય સ્તરીય ગંગટોક મઠ બંધાવાયો હતો.. ૧૮૪૦માં એંચી મઠના બ^ધકામ પહેલાં ગંગટોક એક ગામડું જ રહ્યું. આ મઠના બનતા તે એક તીર્થ ધામમાં રૂપાંતરણ પામ્યું. ૧૯મી સદીના અરાજકતાને પરિણામે અંગ્રેજો દ્વારા તાબે અક્રાયેલ ક્ષેત્ર બાદ કરતાં બછેલ ક્ષેત્રની ગંગટોક રાજધાની બની. ૧૯મી સદીના અંતમાં બ્રિટિશરો દ્વારા તિબેટિયનોનો પરાજય થતાં ગંગટોક તે સમયના બ્રિટિશ ઈંડિયા અને ચીન વચ્ચેના વેપારનું મુખ્ય મધ્યવર્તી કેંદ્ર બન્યું. . આ ક્ષેત્રના મોટા ભાગના રસ્તાઓ અને ટેલિગ્રાફ આ સમય દરમ્યાન બંધાવાયા.
In 1894, Thutob Namgyal, the Sikkimese monarch under British rule, shifted the capital from Tumlong to Gangtok, increasing the city's importance. A new grand palace along with other state buildings was built in the new capital. Following India's independence in 1947, Sikkim became a nation-state with Gangtok as its capital. Sikkim became a suzerain of India, with the condition that it would retain its independence, by the treaty signed between the Chogyal and the then Indian Prime Minister Jawaharlal Nehru. This pact gave the Indians control of external affairs on behalf of Sikkimese. Trade between India and Tibet continued to flourish through the Nathula and Jelepla passes, offshoots of the ancient Silk Road near Gangtok. These border passes were sealed after the Sino-Indian War in 1962, which deprived Gangtok of its trading business. The Nathula pass was finally opened for limited trade in 2006, fuelling hopes of economic boom.
In 1975, after years of political uncertainty and struggle, including riots, the monarchy was abrogated and Sikkim became India's twenty-second state, with Gangtok as its capital after a referendum. Gangtok has witnessed annual landslides, resulting in loss of life and damage to property. The largest disaster occurred in June 1997, when 38 were killed and hundreds of buildings were destroyed.
Geography
Gangtok is located at 27.33°N, 88.62°W. It is situated in the lower Himalayas at an altitude of 5500 ft. In addition to being the state capital, it is the headquarters of the East Sikkim district. The town lies on one side of a hill, with "The Ridge", a promenade housing the governor's residence, at one end and the palace, situated at an altitude of about 6000 ft, at the other. The city is flanked on east and west by two streams, namely Roro Chu and Ranikhola, respectively. These two rivers divide the natural drainage into two parts, the eastern and western parts. Both the streams meet the Ranipul and flow south as the main Ranikhola before it joins the Teesta at Singtam. Most of the roads are steep, with the buildings built on compacted ground alongside them.
There are densely forested regions around Gangtok, consisting of temperate, deciduous forests of poplar, birch, oak, and elm, as well as evergreen, coniferous trees of the wet alpine zone. Orchids are common, and rare varieties of orchids are featured in flower shows in the city. Bamboos are also abundant. In the lower reaches of the town, the vegetation gradually changes from alpine to temperate deciduous and subtropical. Flowers such as sunflower, marigold, poinsettia, and others bloom, especially in November and December.
Climate
Gangtok features a monsoon-influenced subtropical highland climate. Because of its elevation and sheltered environment, Gangtok enjoys a mild, temperate climate all year round. Like most Himalayan towns, Gangtok has five seasons: summer, monsoons, autumn, winter and spring. Temperatures range from an average maximum of 22 C in summer to an average minimum of 4 C in winter. Summers (lasting from late April to June) are mild, with maximum temperatures rarely crossing 25 C. The monsoon season from June to September is characterised by intense torrential rains often causing landslides that block Gangtok's land access to the rest of the country. Rainfall starts to rise from pre-monsoon in May, and peaks during the monsoon, with July recording the highest monthly average of 649.6 mm. In winter temperature averages between 4 C and 7 C. Snowfall is rare, and in recent times Gangtok has received snow only in 1990, 2004, 2005 and January 2011. Temperatures below freezing are also rare. During this season the weather can be unstable, and change abruptly from bright sunshine and clear skies to heavy rain within a couple of hours. During spring and autumn the weather is generally sunny and mild. Owing to its elevation, Gangtok is often enveloped in fog during the monsoon and winter months.
Economy
The hospitality industry is the largest industry in Gangtok as the city is the main base for Sikkim tourism. Summer and spring seasons are the most popular tourist seasons. Many of Gangtok's residents are employed directly and indirectly in the tourism industry, with many residents owning and working in hotels and restaurants.
Ecotourism has emerged as an important economic activity in the region which includes trekking, mountaineering, river rafting and other nature oriented activities. An estimated 351,000 tourists visited Sikkim in 2007, generating revenue of about Rs 50 crores (Rs 500 millions).
The Nathula Pass, located about 50 km from Gangtok, used to be the primary route of the wool, fur and spice trade with Tibet and spurred economic growth for Gangtok till the mid-20th century. In 1962, after the border was closed during the Sino-Indian War, Gangtok fell into recession. The pass was reopened in 2006 and trade through the pass is expected to boost the economy of Gangtok. The Sikkim government is keen to open a Lhasa–Gangtok bus service via Nathula pass. Sikkim's mountainous terrain results in the lack of train or air links, limiting the area's potential for rapid industrial development. The government is the largest employer in the city, both directly and as contractors.
Civic administration
Gangtok is not administered by a municipality but directly by the various departments of Government of Sikkim, particularly the Urban Development and Housing Department (UDHD) and Public Health Engineering Department (PHED). These departments look after the civic functions such as garbage disposal, water supply, tax collection, license allotments, and civic infrastructure. An administrator appointed by the state government heads the UDHD. The Sikkim Municipal Act, 2007 has approved the formation of Gangtok Municipal Corporation to be made up of 12 wards and which shall take over the administration from the UDHD.
As the headquarters of East Sikkim district, Gangtok houses the offices of the district collector, an administrator appointed by the Union Government of India. Gangtok is also the seat of the Sikkim High Court, which is India's smallest High Court in terms of area and population of jurisdiction. Gangtok does not have its own police commissionerate like other major cities in India. Instead, it comes under the jurisdiction of the state police, which is headed by a Director General of Police, although an Inspector General of Police oversees the town. Rongyek jail in Gangtok is Sikkim's only central jail.
Utility services
Electricity is supplied by the power department of the Government of Sikkim. Gangtok has a nearly uninterrupted electricity supply due to Sikkim's numerous hydroelectric power stations. The rural roads around Gangtok are maintained by the Border Roads Organisation, a division of the Indian army. Several roads in Gangtok are reported to be in a poor condition, whereas building construction activities continue almost unrestrained in this city lacking proper land infrastructure. Most households are supplied by the central water system maintained and operated by the PHED. The main source of PHED water supply is the Rateychu River, located about 16 km from the city, at an altitude of 2621 m. Its water treatment plant is located at Selep. The river Rateychu is snow-fed and has perennial streams. Since there is no habitation in the catchment area except for a small army settlement, there is little environmental degradation and the water is of very good quality. 40 seasonal local springs are used by the Rural Management and Development Department of Sikkim Government to supply water to outlying rural areas.
Around 40% of the population has access to sewers. However, only the toilet waste is connected to the sewer while sullage is discharged into the drains. Without a proper sanitation system, the practice of disposing sewage through septic tanks and directly discharging into Jhoras and open drains is prevalent. The entire city drains into the two rivers, Ranikhola and Roro Chu, through numerous small streams and Jhoras. Ranikhola and Roro Chu rivers confluence with River Teesta, the major source of drinking water to the population downstream. The densely populated urban area of Gangtok does not have a combined drainage system to drain out the storm water and waste water from the buildings. The estimated solid waste generated in Gangtok city is approximately 45 tonnes. Only around 40% of this is collected by UDHD, while the remainder is indiscriminately thrown into Jhora, streets and valleys. The collected waste is disposed in a dump located about 20 km from the city. There is no waste collection from inaccessible areas where vehicles cannot reach, nor does any system of collection of waste exist in the adjoining rural areas. The city is under a statewide ban on the use of polythene bags.
Transport
Taxis are the most widely available public transport within Gangtok. Most of the residents stay within a few kilometres of the town centre and many have their own vehicles such as two-wheelers and cars. The share of personal vehicles and taxis combined is 98% of Gangtok's total vehicles, a high percentage when compared to other Indian cities. City buses comprise less than one percent of vehicles. Those travelling longer distances generally make use of share-jeeps, a kind of public taxis. Four wheel drives are used to easily navigate the steep slopes of the roads. The 1 km long cable car with three stops connects lower Gangtok suburbs with Sikkim Legislative assembly in central Gangtok and the upper suburbs.
Gangtok is connected to the rest of India by an all-weather metalled highway, National Highway 31A, which links Gangtok to Siliguri, located 114 km away in the neighbouring state of West Bengal. The highway also provides a link to the neighbouring hill station towns of Darjeeling and Kalimpong, which are the nearest urban areas. Regular jeep, van, and bus services link these towns to Gangtok. Gangtok is a linear city that has developed along the arterial roads, especially National Highway 31A. Most of the road length in Gangtok, is of two lane undivided carriageway with footpath on one side of the road and drain on the other. The steep gradient of the different road stretches coupled with a spiral road configuration constrain the smooth flow of vehicular as well as pedestrian traffic. The nearest railhead connected to the rest of India is the station of New Jalpaiguri, a suburb of Siliguri, situated 124 km away from Gangtok. The closest airport is Bagdogra Airport, 16 km from Siliguri. Although Gangtok does not have an airport, it is linked to Bagdogra airport via a daily helicopter service.
Demographics
Ethnic Nepalis, who settled in the region during British rule, comprise the majority of Gangtok's residents. Lepchas, native to the land, and Bhutias also constitute a sizeable portion of the populace. Additionally, a large number of Tibetans have immigrated to the town. Immigrant resident communities not native to the region include the Marwaris, who own most of the shops; the Biharis, who are employed in mostly blue collar jobs and the Bengalis.
Hinduism and Buddhism are the most popular religions in Gangtok. Gangtok also has a sizeable Christian population and a small Muslim minority. The North East Presbyterian Church, Roman Catholic Church and Anjuman Mosque in Gangtok are places of worship for the religious minorities. The town has remained secular, having never witnessed any sort of inter-religious strife in its history. Nepali is the most widely spoken language in Sikkim as well as Gangtok. English and Hindi being the official language of Sikkim and India respectively, are also widely spoken and understood in most of Sikkim, particularly in Gangtok. Other languages spoken in Gangtok include Bhutia (Sikkimese), Tibetan and Lepcha.
Culture
Residents of Sikkim are music lovers and it is common to hear Western rock music being played in homes and restaurants. Hindi pop songs are also common. Indigenous Nepali rock, music suffused with a western rock beat and Nepali lyrics, is particularly popular. Football (soccer), cricket and archery are the most popular sports in Gangtok. The Paljor Stadium, which hosts football matches, is the sole sporting ground in the city. Thangka—a notable handicraft—is an elaborately hand painted religious scroll in brilliant colours drawn on fabric hung in a monastery or a family altar and occasionally carried by monks in ceremonial processions. Chhaams are vividly costumed monastic dances performed on ceremonial and festive occasions, especially in the monasteries during the Tibetan new year.
City institutions
A centre of Buddhist learning and culture, Gangtok's most notable Buddhist institutions are the Enchey monastery, the Do-drul Chorten stupa complex and the Rumtek Monastery. The Enchey monastery is the city's oldest monastery and is the seat of the Nyingma order. The two-hundred year old baroque monastery houses images of gods, goddesses, and other religious artifacts. In the month of January, the Chaam, or masked dance, is performed with great fanfare. The Dro-dul Chorten is a stupa which was constructed in 1945 by Trulshi Rimpoché, head of the Nyingma order of Tibetan Buddhism. Inside this stupa are complete set of relics, holy books, and mantras. Surrounding the edifice are 108 Mani Lhakor, or prayer wheels. The complex also houses a religious school.
The Rumtek Monastery on the outskirts of the town is one of Buddhism's most sacred monasteries. The monastery is the seat of the Kagyu order, one of the major Tibetan sects, and houses some of the world's most sacred and rare Tibetan Buddhist scriptures and religious objects in its reliquary. Constructed in the 1960s, the building is modeled after a similar monastery in Lhasa, Tibet. Rumtek was the focus of international media attention in 2000 after the seventeenth Karmapa, one of the four holiest lamas, fled Lhasa and sought refuge in the monastery.
The Namgyal Institute of Tibetology, better known as the Tibetology Museum, houses a huge collection of masks, Buddhist scriptures, statues, and tapestries. It has over two hundred Buddhist icons, and is a centre of study of Buddhist philosophy. The Ganesh Tok and the Hanuman Tok, dedicated to the Hindu gods Ganpati and Hanuman and housing important Hindu temples, are located in the upper reaches of the town.
The Himalayan Zoological Park exhibits the fauna of the Himalayas in their natural habitats. The zoo features the Himalayan Black Bear, the barking deer, the snow leopard, the leopard cat, Tibetan wolf, Masked Palm Civet, red pandas and the spotted deer amongst the others. Jawaharlal Nehru Botanical Gardens, near Rumtek, houses many species of orchid and as many as fifty different species of tree, including many oaks.
Education
Gangtok's schools are either run by the state government or by private and religious organizations. Schools mainly use English and Nepali as their medium of instruction. The schools are either affiliated with the Indian Certificate of Secondary Education, Central Board of Secondary Education or the National Institute of Open Schooling. Notable schools include the Tashi Namgyal Academy, Paljor Namgyal Girls School and Kendriya Vidyalaya. Colleges conferring graduate degrees include Sikkim Government College, Sikkim Government Law College and Damber Singh College. Gangtok does not have a university within the city limits. However, 8 km from here is the headquarters of the Sikkim Manipal University, which houses Sikkim Manipal Institute of Medical Sciences and Manipal Institute of Technology. There are other institutions offering diplomas in Buddhist literature, catering and other non-mainstream fields. District Institute of Education and Training and State Institute of Education conduct teacher training programs. Students usually go to large cities in the vicinity such as Siliguri or Kolkata in pursuit of higher education.
Media
More than 50 newspapers are published in Sikkim, most of them in Gangtok. Multiple local Nepali and English newspapers are published, whereas regional and national Hindi and English newspapers, printed elsewhere in India, are also circulated. The English newspapers include The Statesman and The Telegraph, which are printed in Siliguri; The Hindu and The Times of India, which are printed in Kolkata. Sikkim Herald, the newsweekly of the Government of Sikkim is published in thirteen languages of the state.
Gangtok has two cinema halls featuring Nepali, Hindi and English language films. The town also has a public library. There are Internet cafés in and around the city, but broadband connectivity is limited. Satellite dishes exist in most homes in the region and the channels available throughout India are also available here, along with a few Nepali language channels. The main service providers are Sikkim Cable, Nayuma, Dish TV and Doordarshan. The national All India Radio along with two fm stations Nine fm and Radio Misty are the three radio stations in the city. BSNL, Reliance and Airtel have the three largest cellular networks in the town. There is a Doordarshan TV tower in Gangtok.
ઈસ્માઈલી નશીરૂદ્દીન
સવિશેષ પરિચય
ઈસ્માઈલી નશીરૂદ્દીન પીરમહંમદ ‘નસીર ઈસ્માઈલી’, ‘ઝુબિન’ (૧૨-૮-૧૯૪૬) : જન્મસ્થળ : હિંમતનગર, જિ. સા. કાં. વતન ધોળકા એમ.કૉમ.; એલએલ.બી.; સી.એ. ; આઈ.આઈ.બી. નિવૃત્ત અધિકારી, સેન્ટ્રલ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા, અમદાવાદ પ્રવૃત્તિ : આમા ક્યાંક તમે છો, વાર્તાસંગ્રહ, ૧૯૭૬ ગુ. સા. અકાદમી દ્વારા પ્રકાશનો : નવલકથા : ગઝલકાર, ૧૯૭૪; તૂટેલો એક દિવસ, ૧૯૭૬; ઝાકળ ઘૂઘવે રણમાં, ૧૯૮૭; પાનખનાં ફૂલ, ૨૦૦૫; આગિયાની આરપાર, ૨૦૦૭; વાર્તાસંગ્રહ : નવસંપાન, ૧૯૮૦ (સંયુ.); શાયદ આકાશ ચૂપ છે, ૧૯૮૨; સંવેદનાના સૂર, ૧૯૮૬; સંવેદનાની ક્ષણ, ૧૯૯૨; રોશની ક્યાં છે ? ૧૯૯૪; સુક્કી પાંદડીઓ ભીના શ્વાસ, ૨૦૦૫; હાસ્ય : સ્મિતમાં વરસે સોનું, ૧૯૯૮; હીરા જડે હસતાં હસતાં, ૨૦૦૭; સોનું સાંપડે સ્મિતમાં, ૨૦૦૮
ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ પર પરિચય
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર શ્રેણી:૧૯૪૬માં જન્મ
મેસોપોટેમીયા
સભ્યતાના પારણાતરીકે વ્યાપકપણે ઓળખાતા, કાંસ્ય યુગ મેસોપોટેમીયામાં સુમેર અને અક્કાડ, બેબીલોન અને એસીરીયાના સામ્રાજ્યોનો સમાવેશ થતો હતો. લોહ યુગમાં તેના ઉપર નવ-એશીરીયાઇ અને નવ-બેબીલોનીયાઇ સામ્રાજ્યોનું શાસન હતું. ઇ.સ.પૂર્વે 3100માં લેખિત ઇતિહાસના પ્રારંભથી માંડીને ઇ.સ. પૂર્વે 539માં બેબીલોનના પતન સુધી મેસોપોટેમીયા પર એસીરીયાઇ અને બેબીલોનીયન સહિતના મૂળ-નિવાસી સુમેર અને અક્કાડીયનોનું પ્રભુત્વ રહ્યું હતું. ત્યારબાદ એચીમેનિડ સામ્રાજ્યએ તેને જીતી લીધું હતું. ઇ.સ. પૂર્વે 332માં મહાન એલેક્ઝાન્ડરે તેને જીતી લીધું હતું અને તેના મૃત્યુ પછી તે ગ્રીક સેલ્યુસિડ સામ્રાજ્યનો હિસ્સો બન્યું હતું. ઇ.સ. પૂર્વે 150ની આસપાસ તે પાર્થીયનોના અંકુશ હેઠળ હતું. મેસોપોટેમીયા રોમનો અને પાર્થીયનો વચ્ચેના યુદ્ધની ભૂમિ બન્યું હતું અને મેસોપોટેમીયાનો કેટલોક હિસ્સો ખાસ કરીને એશીરીયા રોમન અંકુશ હેઠળ આવ્યો હતો. ઇ.સ. 226માં સસ્સાનિડ પર્શીયનોએ તેને જીતી લીધું હતું અને સાતમી સદીમાં સસ્સાનિડ સામ્રાજ્ય ઉપર આરબોના ઇસ્લામી આક્રમણ સુધી તે પર્શીયન શાસન હેઠળ રહ્યું હતું. ઇ.સ. પૂર્વે પ્રથમ સદી અને ઇ.સ. પૂર્વે ત્રીજી સદીની વચ્ચે એડીયાબેન, ઓશ્રોએન અને હાટ્રા જેવા પ્રાથમિકપણે ખ્રિસ્તી દેશી મેસોપોટેમીયન રાજ્યો અસ્તિત્વમાં આવ્યા હતા.
વ્યુત્પત્તિ શાસ્ત્ર (એટિમૉલોજી)
મેસોપોટેમીયાનું પ્રાદેશિક નામ ( < મેસો (μέσος) = મધ્ય અને પોટેમીયા < ποταμός = નદી, જેનો અર્થ થાય છે "બે નદીની વચ્ચે") કોઈપણ જાતની નિશ્ચિત સરહદો વિના હેલિનિસ્ટિક સમયગાળામાં પ્રચલિત થયું હતું, જેને એક વ્યાપક ભૌગોલિક વિસ્તારના સંદર્ભમાં અને સંભવિતપણે સેલ્યુસિડો પ્રયોજતા હતા. શબ્દ બ્રિટમ/બ્રિટ નરિમ આવા જ ભૌગોલિક વિચાર સાથે સંબંધિત છે અને ઇ.સ. પૂર્વે દસમી સદીમાં પ્રદેશના આર્માઇક કરણના સમયે પ્રચલિત થયો હતો. એવું જોકે વ્યાપકપણે સ્વીકૃત છે કે પ્રારંભિક મેસોપોટેમીયાઈ સમાજો સુમેરીયાઈ ભાષામાં સમગ્ર એલુવીયમ(જમીન)ને માત્ર કલામ તરીકે ઉલ્લેખતા હતા. એનાથી નજીકના સમયગાળામાં સમીપ પૂર્વ કે મધ્ય પૂર્વ સંબંધિત વ્યાપક ભૌગોલિક પ્રદેશોના સંદર્ભમાં "બૃહદ મેસોપોટેમીયા" અથવા "સાઇરો-મેસોપોટેમીયા" પ્રચલિત થયા છે. આ પ્રદેશ માટે પછીથી વપરાયેલા મધુર શબ્દો ખરેખર તો 19મી સદીના વિવિધ પશ્ચિમી આક્રમણોની વચ્ચે પ્રયોજાયેલી યુરોપ-કેન્દ્રી સંજ્ઞાઓ છે.
ઇતિહાસ
thumb|right|પ્રાચીન મેસોપોટેમીયાનો રૂપરેખાત્મક નક્શો
પ્રાચીન મેસોપોટેમીયાનો ઇતિહાસ ઇ.સ. પૂર્વે 5300થી ઉબેઇડ યુગ દરમિયાન શહેરી સમાજોના પ્રારંભથી શરૂ થાય છે. પ્રાચીન સમીપ પૂર્વનો ઇતિહાસ ઇ.સ. પૂર્વે છઠ્ઠી સદીમાં એચીમેનિડ સામ્રાજ્યના આગમન સાથે અથવા મેસોપોટેમીયા ઉપરના ઇસ્લામી આક્રમણના આરંભ તેમજ ખિલાફતની સ્થાપના સાથે સમાપ્ત થાય છે અને ત્યારથી આ વિસ્તાર ઇરાકના નામે ઓળખાવા માંડ્યો હતો.
મેસોપોટેમીયામાં અત્યંત વિકસિત સામાજિક સંકુલતા ધરાવતા દુનિયાના કેટલાક સૌથી પ્રાચીન રાજ્યો આવેલા હતા. ઇજિપ્તમાં નાઇલ નદીની ખીણ, ભારતીય ઉપખંડમાં સિંધુ ખીણ અને ચીનમાં પીળી નદીની ખીણ સહિતની નદી તટની ચાર સભ્યતાઓ પૈકીની એક સભ્યતા તરીકે આ પ્રદેશ વિખ્યાત હતો, જ્યાં લેખનકળા વિકસી હતી. (અલબત્ત, લેખનકળા સ્વતંત્રપણે મેસોઅમેરિકામાં પણ વિકસી હોવાનું મનાય છે).
‘‘પ્રાચીન મેસોપોટેમીયા’’ ઇ.સ. પૂર્વે છઠ્ઠી સહસ્ત્રાબ્દિના ઉત્તરાર્ધમાં શરૂ થાય છે અને ઇ.સ. પૂર્વે છઠ્ઠી સદીમાં એચીમેનિડ પર્શીયનોના ઉત્થાન સાથે અથવા તો ઇ.સ. પૂર્વે સાતમી સદીમાં મેસોપોટેમીયા ઉપરના મુસ્લિમ આક્રમણ સાથે સમાપ્ત થાય છે. આ લાંબો સમયગાળો નીચે પ્રમાણે વિભાજિત કરી શકાય:
thumb|500px|મેસોપોટેમીયાના ઇતિહાસની તરાહો્
ઇ.સ. પૂર્વે બીજી અને ત્રીજી સહસ્ત્રાબ્દિ માટેની તારીખો અંદાજે છે, સરખાવો પ્રાચીન સમીપ પૂર્વની તવારીખ.
ભૂગોળ
આધુનિક તૂર્કીમાં આવેલી આર્મેનીયાની પર્વતમાળામાંથી નીકળતી યુફ્રેટીસ અને તિગ્રીસ નદીઓની વચ્ચે આવેલી ભૂમિ એટલે મેસોપોટેમીયા. બંને નદીઓમાં અસંખ્ય શાખાઓનું પાણી એકઠું થાય છે અને સમગ્ર નદી વ્યવસ્થા વિશાળ પર્વતમાળાના પ્રદેશમાંથી વહે છે. મેસોપોટેમીયાના જમીન માર્ગો સામાન્યપણે યુફ્રેટીસના પ્રવાહને અનુસરે છે, કારણ કે તિગ્રિસના કાંઠા અસંખ્ય ઠેકાણે અત્યંત ઢાળવાળા અને કપરાં છે. પ્રદેશની આબોહવા અર્ધ-સૂકી છે અને ઉત્તરમાં વિશાળ રણ પથરાયેલું છે, જેને દક્ષિણમાં પોચી, ભેજવાળી કળણભૂમિ, ખારા પાણીના સરોવરો, કાદવ અને ઘાસના મેદાની કાંઠા ધરાવતો ૧૫૦૦૦ વર્ગ કી.મી.નો પ્રદેશ થંભાવી રહ્યો છે. છેક દક્ષિણમાં યુફ્રેટીસ અને તિગ્રિસ ભેગી થાય છે અને ઇરાનના અખાતમાં ઠલવાય છે.
સૂકી આબોહવા વરસાદ પર નભતી ખેતીના ઉત્તરીય પ્રદેશોથી માંડીને દક્ષિણ સુધી ફેલાયેલી છે, જ્યાં વધારાની રોકાણ કરેલી ઊર્જા પર વળતર રૂપે મળતી ઊર્જા (ઇઆરઓઈઆઈ) પ્રાપ્ત કરવી હોય, તો ખેતીની સિંચાઈ આવશ્યક છે. ઊંચા ભૂગર્ભજળ તેમજ તિગ્રિસ અને યુફ્રેટીસ નદીઓના સ્રોત સમાન તથા જેના પરથી પ્રદેશનું નામ પડ્યું છે તેવા આર્મેનીયન કોર્ડીલેરા અને ઝેગ્રોસ પર્વતમાળાની ઊંચી ટોચોથી પીગળતા બરફથી સિંચાઈ સારી થાય છે. સિંચાઈની ઉપયોગિતા કેનાલોના બાંધકામ અને જાળવણી માટે પર્યાપ્ત શ્રમને એકત્ર કરવાની ક્ષમતા પર નિર્ભર છે અને તેને કારણે પ્રાચીન સમયથી રાજકીય સત્તાની કેન્દ્રીકૃત વ્યવસ્થાઓ અને શહેરી વસાહતોના વિકાસ થયો છે. સમગ્ર પ્રદેશમાં ખેતીની સાથે સાથે યાયાવર પશુપાલન વિકસ્યું છે, જેમાં તંબુઓમાં વસતા પશુપાલકો ઉનાળાના સૂકા મહિનાઓમાં નદીકાંઠાના ચરિયાણો છોડીને ઘેટાંબકરાં (અને પછીથી ઊંટો)ના ધણ લઇને આર્દ્ર શિયાળાની મોસમમાં રણની ધારે મોસમી ચરિયાણ ભૂમિ તરફ જાય છે. આ પ્રદેશમાં સામાન્યપણે નિર્માણના પથ્થરો, કિંમતી ધાતુઓ અને લાકડાનો અભાવ હોવાથી દૂરદરાજના વિસ્તારોમાંથી આ ચીજોની પ્રાપ્તિ કૃષિ પેદાશોના લાંબા અંતરના વેપાર પર નિર્ભર રહી છે. પ્રદેશની દક્ષિણમાં ભેજવાળી કળણભૂમિમાં છેક પ્રાગ-ઐતિહાસિક કાળથી એક સંકુલ મત્સ્યોદ્યોગ સંસ્કૃતિ વિકસી છે, જેણે સાંસ્કૃતિક મિશ્રણમાં ઉમેરો કર્યો છે.
સંખ્યાબંધ કારણોસર સાંસ્કૃતિક વ્યવસ્થામાં સમયે સમયે ભંગાણ પડ્યા છે. શ્રમની માંગે સમયે સમયે વસતીમાં વધારો કર્યો છે, જેણે પર્યાવરણીય વહન ક્ષમતાની મર્યાદાઓ પર દબાણ સર્જ્યુ છે અને હવામાનની અસ્થિરતાનો ગાળો આવે તો કેન્દ્રીય સરકારનું પતન થવાની અને વસતી ઘટવાની શક્યતાઓ વધી જાય છે. વિકલ્પરૂપે, હાંસિયા પર ધકેલાયેલા પહાડી આદિવાસી જૂથો કે યાયાવર પશુપાલકોના આક્રમણ સામે લશ્કરી નિર્બળતાને કારણે વેપાર પડી ભાંગ્યો છે અને સિંચાઈ વ્યવસ્થાઓ તરફ ઉપેક્ષા સેવાઈ છે. એ જ રીતે, શહેર રાજ્યો વચ્ચે કેન્દ્રગામી વલણોનો અર્થ એવો થાય છે કે સમગ્ર પ્રદેશ પર કેન્દ્રીય સત્તા ક્ષણજીવી રહી છે અને સ્થાનિકવાદે સત્તાને છિન્નભિન્ન કરીને આદિવાસી કે નાના પ્રાદેશિક એકમોમાં વહેંચી દીધી છે. આ વલણો હાલના ઇરાકમાં પણ ચાલુ રહ્યા છે.
ભાષા અને લખાણો
મેસોપોટેમીયામાં સૌથી પ્રારંભની લખાતી ભાષા સુમેરીયાઈ, એક સંયોગાત્મક ભાષા વિયોજક હતી. પ્રારંભિક મેસોપોટેમીયામાં સેમિટિક લોકબોલીઓની સાથે સુમેરીયાઈ પણ બોલાતી હતી. પાછળથી સેમિટિક ભાષા અક્કાડીયને પ્રભુત્વ ધરાવતી ભાષાનું સ્થાન લીધું, તેમ છતાં સુમેરીયાઈ ભાષા વહીવટી, ધાર્મિક, સાહિત્યિક અને વૈજ્ઞાનિક હેતુઓ માટે જાળવી રાખવામાં આવી. નીઓ-બેબીલોનીયન કાળના અંત સુધી અક્કાડીયનના વિવિધ સ્વરૂપો વપરાતા રહ્યા હતા. ત્યારબાદ મેસોપોટેમીયામાં સામાન્ય બની ચૂકેલી આર્મેઇકે એચીમેનિડ પર્શીયન સામ્રાજ્યની પ્રાંતિક સત્તાવાર વહીવટી ભાષ।નું સ્થાન લીધું હતું. અક્કાડીયનનો ઉપયોગ ઘટી ગયો હતો, પરંતુ તે અને સુમેરીયાઈ બંને ભાષાઓ હજુ પણ કેટલીક સદીઓ સુધી મંદિરો પ્રયોજાતી રહી.
પ્રારંભિક મેસોપોટેમીયામાં (અંદાજે ચોથી સહસ્ત્રાબ્દિની મધ્યમાં) કીલાકાર લિપિ શોધાઈ હતી. કીલાકાર એટલે ફાચર જેવા આકારનું. ભીની માટી પર ચિન્હો અંકિત કરવા માટે વપરાતી કલમની ત્રિકોણાકાર ટોચ પરથી આ શબ્દ અસ્તિત્વમાં આવ્યો હતો. દરેક કીલાકાર ચિન્હનું પ્રમાણિત સ્વરૂપ ચિત્રપ્રતીકોમાંથી વિકસાવાયું હોય તેવું જણાય છે. શરૂઆતનું લખાણ (7 પ્રાચીન તકતીઓ) ઉત્ખનનકારોએ જેને ટેમ્પલ Cનું લેબલ આપ્યું છે તેવી ઉરુક, લેવલ થ્રીની ઇમારત ખાતે દેવી ઇનેન્નાને અર્પણ કરવામાં આવેલા ઇ-એન્નાનાં અતિ પવિત્ર પરિસરમાંથી આવ્યું છે.
કીલાકાર લિપિની પ્રારંભિક લોગોગ્રાફિક વ્યવસ્થા હસ્તગત કરતા ઘણા વર્ષો લાગ્યા હતા. તેથી, તેના વાંચન અને લેખનની તાલીમ મેળવનારા લહિયા તરીકે મર્યાદિત લોકોને કામે રાખવામાં આવતા હતા. સારગોનના શાસનમાં અક્ષરધ્વનિયુક્ત લિપિ વ્યાપકપણે અપનાવવામાં આવી  ત્યાર પછી મેસોપોટેમીયાની બહુમત વસતી સાક્ષર બની હતી. જેના મારફતે આ સાક્ષરતાનો ફેલાવો થયો હતો તેવી પ્રાચીન બેબીલોનીયન લહિયા શાળાઓના ઉત્ખનનીય સંદર્ભોમાંથી મોટાપાયે લખાણોનો દફતરસંગ્રહ પ્રાપ્ત થયો હતો.
ઇશુ પૂર્વેની ત્રીજી સહસ્ત્રાબ્દિ, દરમિયાન સુમેરવાસી અને અક્કાડીયનો વચ્ચે વ્યાપક દ્વિભાષાવાદસહિતનું અત્યંત ગાઢ સાંસ્કૃતિક સહજીવન વિકસ્યું હતું. સુમેરિયાઇ અને અક્કાડીયન સંસ્કૃતિઓની પારસ્પરિક અસરો મોટાપાયે ભાષાકીય વિનિમયથી માંડીને વાક્યવિન્યાસ સંબંધિત, રૂપાત્મક અને શબ્દવિજ્ઞાન સંબંધિત સંગમના તમામ ક્ષેત્રોમાં સ્પષ્ટપણે જણાય છે. આને કારણે વિદ્વાનો ત્રીજી સહસ્ત્રાબ્દિના સુમેરીયાઈ અને અક્કાડીયનોને સ્પ્રેચબંડ કહેવા પ્રેરાયા હતા.
ઇસુ પૂર્વેની ત્રીજી અને બીજી સહસ્ત્રાબ્દિના પ્રારંભની આસપાસ (ચોક્કસ તારીખ વિવાદનો વિષય હોવાથી) ક્યારેક અક્કાડીયને]સુમેરીયાઈની જગ્યાએ મેસોપોટેમીયાની બોલાતી ભાષા તરીકેનું સ્થાન લીધું, પરંતુ સુમેર ભાષાએ છેક પ્રથમ સદી સુધી મેસોપોટેમીયામાં પવિત્ર, કર્મકાંડો માટેની, સાહિત્યિક અને વૈજ્ઞાનિક ભાષા તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતી રહી.
સાહિત્ય અને પુરાણકથા
બેબીલોનીયન સાહિત્ય નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં સુમેરના મૂળ સ્રોતોમાંથી અનુવાદિત થયું અને ધર્મ તથા કાયદાની ભાષા લાંબા સમય સુધી સુમેરની જૂની સંયોગાત્મક ભાષા રહી. વિદ્યાર્થીઓના ઉપયોગ માટે તેમ જ જૂના લખાણોના ભાષ્યો અને અપ્રચલિત શબ્દો અને શબ્દસમૂહોની સમજૂતીઓ માટે શબ્દકોષો, વ્યાકરણો અને આંતરભાષીય અનુવાદોના સંપાદન થયા હતા. વર્ણમાળાના અક્ષરો ગોઠવવામાં આવ્યા, તેમનું નામકરણ થયું અને તેમની વિસ્તૃત યાદીઓ તૈયાર કરવામાં આવી હતી.
ઘણા બેબીલોનીયન સાહિત્ય સર્જનો એવા છે જેમના નામથી આજે આપણે પરિચિત છીએ. એમાંનું સૌથી વિખ્યાત હતું ગિલ્ગામેશનું મહાકાવ્ય. 12 ગ્રંથોનાં આ સર્જનનો કોઈ ચોક્કસ સીન-લીક-ઉન્નીન્નીએ મૂળ સુમેરમાંથી અનુવાદ કર્યો અને એક વિશાળ નિયમના આધારે તેની ગોઠવણી કરી. દરેક વિભાગ ગિલ્ગામેશની કારકીર્દિના એક સાહસની કથા છે. સમગ્ર વાર્તા એક ભાતીગળ સર્જન છે. સંભવ છે કે કેટલીક કથાઓ મુખ્ય પાત્ર સાથે કૃત્રિમ રીતે જોડવામાં આવી હોય.
તત્વજ્ઞાન
તત્વજ્ઞાનના મૂળનું પગેરું પ્રારંભિક મેસોપોટેમીયન ડહાપણ સુધી જઈ શકે છે, જેમાં બોલીઓ, સંવાદો, મહાકાવ્યો, લોકસાહિત્ય, છંદો, ગીતો, ગદ્ય અને કહેવતોના સ્વરૂપોમાં જીવનના ચોક્કસ તત્વચિંતનો, ખાસ કરીને નીતિશાસ્ત્ર વણાયેલું છે. બેબીલોનીયન વિચારશક્તિ અને તર્કશક્તિ અનુભવજન્ય નિરીક્ષણ થી આગળ વિકસ્યાં હતાં.
બેબીલોનના લોકોએ ખાસ કરીને તેમની સામાજિક વ્યવસ્થાઓના નોનઅર્ગોડિક ચરિત્રમાં તર્કનું પ્રારંભિક સ્વરૂપ વિકસાવ્યું હતું. બેબીલોનીયન વિચાર સ્વયંસિદ્ધ હતો અને તે જહોન મેનાર્ડ કેન્સે વર્ણવેલા "સામાન્ય તર્ક" જેવો હતો. બેબીલોનીયન વિચારધારા ખુલ્લી-વ્યવસ્થાઓની તત્વમિમાંશા ઉપર પણ આધારિત હતી, જે અર્ગોડિક સ્વયંસિદ્ધ સૂત્રો સાથે સુસંગત છે. બેબીલોનીયન ખગોળશાસ્ત્ર અને ઔષધમાં પણ અમુક હદ સુધી તર્કનો વિનિયોગ કરવામાં આવ્યો હતો.
પ્રારંભિક ગ્રીક તત્વજ્ઞાન અને હેલેનિસ્ટિક તત્વજ્ઞાન પર બેબીલોનીયન વિચારધારાએ નોંધપાત્ર અસર પાડી હતી. ખાસ કરીને, બેબીલોનીયન લખાણ નિરાશાવાદનો સંવાદ સોફિસ્ટોની નિરીશ્વરવાદી વિચારધારા, હીરેક્લીટસના વિરોધાભાસ સિદ્ધાંત તથા પ્લેટોના દ્વંદ્વાત્મકતા અને સંવાદો સાથે સમાનતા ધરાવે છે, તેમ જ સોક્રેટીસની પ્રશ્નો પૂછવાની સોક્રેટીક પદ્ધતિનું પુરોગામી છે.
આયોનિયન તત્વચિંતક થેલ્સ ઉપર બેબીલોન સભ્યતાના ખગોળીય વિચારોની અસર પડી હતી.