cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ઇન્ડિયા આફ્ટર ગાંધી
પૃષ્ઠભૂમિ
પુસ્તક લખતી વખતે, ગુહાએ નહેરુ મેમોરિયલ મ્યુઝિયમ અને લાઇબ્રેરી ખાતે રાખેલા અનેક મહત્વપૂર્ણ ભારતીય હસ્તીઓનાં ખાનગી કાગળો, તેમ જ અખબારના રેકોર્ડને વાંચ્યા. ભારતીય સ્વતંત્રતા કાર્યકર અને રાજકારણી સી. રાજગોપાલાચારી અને પી.એન. હકસર (ઈન્દિરા ગાંધીના મુખ્ય સચિવ ૧૯૬૭ અને ૧૯૭૩)નાં ખાનગી કાગળો ગુહાના સંશોધન માટે ખાસ ઉપયોગી હતા. ગુહાએ તેના અંતિમ ડ્રાફ્ટને ૨૦૦૬ની આજુબાજુમાં સ્ટ્રોસને મોકલ્યો હતો અને છેવટે આ પુસ્તક ૨૦૦૭માં પ્રકાશિત થયું હતું.
સંદર્ભ
શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી શ્રેણી:પુસ્તક
માનસ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન
માનસ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અથવા માનસ વન્ય અભયારણય એક અભયારણ્ય, યુનેસ્કો પ્રાકૃતિક વિશ્વ ધરોહર સ્થળ, એક પ્રોજેક્ટ ટાઈગર આરક્ષિત ક્ષેત્ર, એક ગજ આરક્ષિત ક્ષેત્ર અને એક જૈવિકાવરણ આરક્ષિત ક્ષેત્ર છે જે આસામ, ભારતમાં આવેલું છે. હિમાલયની તળેટીમાં આવેલ આ ઉદ્યાનનો અમુક ભાગ ભુતાનમાં પણ આવેલ છે. આસામના છત્રધારી કાચબા, હીસ્પીડ સસલાં, સોનેરી લંગુર અને પીગ્મી હોગ જેવી લુપ્ત થતી પ્રજાતિઓ આ ઉદ્યાનમાં જોવા મળે છે.
નામનો ઉદ્-ભવ
સર્પ રાજા માનસના નામ પરથી વહેતી માનસ નદી ના નામ પર આ ઉદ્યાનનું નામ માનસ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન પડ્યું છે. માનસ નદી બ્રહ્મપુત્રાની મુખ્ય ઉપનદીઓમાં ની એક છે જે આ ઉદ્યાનની મધ્યમાંથી પસાર થાય છે.
ઉદ્યાન નો ઇતિહાસ
માનસ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનને ૧૯૨૮ ની પહેલી ઓક્ટોબર ૧૯૨૮ના દિવસે ૩૬૦ ચો કિમીના ક્ષેત્ર સાથે અભયારણ્ય ઘોષિત કરાયું. ૧૯૭૩માં માનસ વાઘ આરક્ષિત ક્ષેત્ર તરીકે જાહેર કરાયું. અભયારણ્ય ઘોષિત થયાં પહેલાં આ એક આરક્ષિત જંગલ હતું જે માનસ આરક્ષિત જંગલ અમે કામરૂપ આરક્ષિત જંગલ તરીકે ઓળખાતું હતું. જેને કૂંચ બિહાર રાજ પરિવાર અને ગૌરીપુરના રાજા દ્વારા શિકાર ક્ષેત્ર તરીકે વાપ્રવામાં આવતું હતું. ૧૯૫૧ માં અને ૧૯૫૫માં આ ઉદ્યાનનું ક્ષેત્ર વધારીને ૩૯૧ ચો કિમી કરવામાં આવ્યું. ડીસેમ્બર ૧૯૮૫માં યુનેસ્કો દ્વારા આ ઉદ્યાનને વિશ્વ ધરોહર સ્થળ જાહેર કરાયું. ૧૯૯૦માં કાહીતામા આરક્ષિત જંગલ, કોકિલાબારી આરક્ષિત જંગલ અને પાનબારી આરક્ષિત જંગલ ને આમાં ઉમેરીને માનસ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનની રચના કરવામાં આવી. વધારે પ્રમાણમાં થતાં ગેરકાયદે શિકાર અને આતંકવાદી પ્રવૃતિ ને કારણે ૧૯૯૨માં યુનેસ્કોએ આ ક્ષેત્રને ભયગ્રસ્ત વિશ્વ ધરોહર સ્થળ જાહેર કર્યું. ૨૫ ફેબ્રુઆરી ૨૦૦૮ના દિવસે આ ઉદ્યાનનું ક્ષેત્ર વધારીને ૯૫૦ ચો કિમી કરી દેવાયું.
માનવ ઇતિહાસ
આ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં અગ્રંગ નામનું માત્ર એક જ ગામ છે આ સિવાય અન્ય ૫૬ ગામડા આ ઉદ્યાનને ઘેરે છે. આ સિવાય અનેક ગામડાઓ ઉદ્યાન પર આધાર રાખે છે
ઉદ્યાનની ભૂગોળ
રાજકીય ભૂગોળ: આ ઉદ્યાન આસામના ૬ જિલ્લાઓમાં વિસ્તરેલ છે: કોકરાઝાર, બોંગાઈગાંવ, બાર્પેટા, નલબારી, કામરુપ અને દાર્રંગ. પ્રાકૃતિક ભૂગોળ: માનસ પૂર્વી હિમાલયની તળેટીમાં આવેલું છે. આ ઉદ્યાન ખૂબ ગીચ છે. માનસ નદી ઉદ્યાનની મુખ્ય નદી છે જે બ્રહ્મપુત્રાની મુખ્ય ઉપનદીઓમાં ની એક છે. આ અન્દી ઉદ્યાનની પશ્ચિમમાંથી વહે છે ને આગળ જઈ બેકી અને ભોલ્કાડુબા નામની બે નદીમાં વિભાજિત થઈ જાય છે. આ સિવાય માનસ અને અન્ય પાંચ નદીઓ આ ઉદ્યાન માંથી વહે છે જે બાહ્ય હિમાલયની તળેટીની નીચાણ વાળી પહોળી કાંપવાળી ભૂમિ પરથી વહે છે. આ નદી ભારત અને ભૂતાન વચ્ચે આંતરરાષ્ટીય સીમા તરીકે પણ કામ કરે છે. ઉદ્યાનની ઉત્તરમાં આવેલ સવાના પ્રદેશનો પટ ચૂનાના ખડક અને રેતિયા પથ્થરનો બનેલ છે જ્યારે ઉદ્યાનની દક્ષિણમાં આવેલ ઘાસ ભૂમિનો પટ ઝીણાં કાંપથી બનેલ છે. ઉપ હિમાલયન ભાબર ટેરાઈ અને નદીનાં સતત કાંપની આવક આ સંયોગ આ જંગલને વિશ્વનું સૌથી વૈભવી જૈવિક વિવિધતા ધરાવતું ક્ષેત્ર બનાવે છે. આ ઉદ્યાન સમુદ્ર સપાટી થી ૬૧ થી ૧૧૦ મી ઉંચાઈ પર આવેલ છે
આબોહવા: અહીંનું લઘુત્તમ તાપમાન લગભગ ૧૫ ડીગ્રી સે. હોય છે અને મહત્તમ તાપમાન ૩૭ ડીગ્રી સે હોય છે. મે અને સપ્ટેંબર મહિનાની વચ્ચે લગભગ ૩૩૩ સેમી જેટલો ભારે વરસાદ વરસે છે.
જીવસૃષ્ટી
આ ઉદ્યાનમાં મુખ્ય બે પ્રકારની જીવસૃષ્ટીઓ જોવા મળે છે:
વનસ્પતિસૃષ્ટી
વનસ્પતિઓ:
માનસના બર્માઈ મોસમી જંગલો ભારત-ગાંગેય અને ભારત-મલય જીવભૌગોલિક ક્ષેત્રની સીમા પર આવેલ છે અને તે બ્રહ્મપુત્રા જીવભૌગોલિક ક્ષેત્રનો ભાગ છે. ઉપ હિમાલયન ભાબર ટેરાઈ અને નદીનાં સતત કાંપની આવક આ સંયોગ આ જંગલને વિશ્વનું સૌથી વૈભવી જૈવિક વિવિધતા ધરાવતું ક્ષેત્ર બનાવે છે.
મુખ્ય વનસ્પતિ ઓ ના પ્રકાર: મોટાભાગાના નદીય શુષ્ક પાનખર જંગલો પ્રાથમિક અનુગમન સ્તરે છે. જળ સ્ત્રોતથી દૂર આ જંગલોનું સ્થાન આર્દ્ર પાંખરના જંગલો લે છે અને ઉદ્યાનની ઉત્તર તરફ જતા તે ઉપ- નીત્યલીલા આરોહી જંગલોમાં બદલાય છે. આ ઉદ્યાનના ગર્ભ ક્ષેત્રમાં ૫૪૩ પ્રકારની વનસ્પતિ પ્રજાતિ હોવાનું નોંધાયું છે. આમાંની, ૩૭૪ પ્રજાતિ દ્વીપત્રી અંકુરી (૮૯ વૃક્ષ સહિત), ૧૩૯ પ્રજાતિ એકપત્રી અંકુરી અને ૩૦ અપુષ્પી-અબીજી (Pteridophytes) અને અનાવૃત્તબીજધારી. આ ઉદ્યાનના સામાન્ય વૃક્ષમાં એફાનામીક્સીસ પોલીસ્ટેચ્યા, એંથોસેફાલસ ચાઈનેંસીસ, સીઝીગીયમ ક્યુમીની, એસ. ફોર્મોસમ, એસ. ઓબ્લાટમ, બૌહીનીયા પરપ્યુરા, મેલોટસ ફીલીપેંસીસ, સીનામોનમ ટમાલા, એક્ટીનોડાફ્ન ઓબ્વાટા, બોમ્બેક્સ સીઈબા, સ્ટેર્ક્યુલીયા વીલોસા, ડીલેનીયા ઇંડિકા, ડી. પેંટાગાયના, કેરેયા આર્બોરીયા, લેગેર્સ્ટોઈમીઆ પાર્વીફ્લોરા, એલ.સ્પેશીઓસા, ટર્મીનાલીઆ બેલીરીકા, ટી. ચેબ્યુલા, ટ્રેવીઆ પોલીકાર્પા, ગ્મેલીના અર્બોરીયા, ઓરોક્ઝીલમ ઇંડીકમ અને બ્રેડેલીયા એસપીપી. ઘાસભૂમિમાં ઇમ્પેરાટા સીલીંડ્રીકા, સેક્કરમ નારંગા, ફ્રેગ્માઈટસ કાર્કા, અરુન્દો દોનેક્સ, ડીલેનીયા પેંટાગિયાના, ફીલેંથસ એમ્બ્લીકા, બોમ્બેક્સ સીઈબા, અને ક્લેરોડેંડ્રમ, લીઆ, ગ્રેવીઆ, પ્રેમ્ના અને મુસેંડાની પ્રજાતિઓનું પ્રભુત્વ છે.
પ્રાણીસૃષ્ટી
આ અભયારણ્યમાં ૫૫ સસ્તન પ્રાણીઓ, ૩૮૦ પક્ષીઓ, ૫૦ સરીસૃપ અને ૩ દ્વીચર પ્રાણેઓના અસ્તિત્વ હોવાનું નોંધાયું છે. આજીવસૃષ્ટિના ૨૧ સસ્તન પ્રાણીઓ ભારતના શેડ્યુલ ૧ માં આવે છે અને ૩૧ લુપ્ત પ્રાયઃ છે.
આ ઉદ્યાનની પ્રાણી સંપદામાં એશિયન હાથી, ભારતીય ગેંડા, ગોર કે જંગલી બળદ, એશિયન જળ ભેંસ, બારસિંઘા, વાઘ, દીપડા, ક્લાઉડેડ દીપડા, એશિયન સોનેરી બિલાડી, ટોપી લંગુર, સોનેરી લંગુર, આસામી મેકાક, આળસુ લોરીસ, હુલોક ગીબ્બોન, લીસી-સપાટીવાળી જળબિલાડી(ઓટર), આળસુ રીંછ, ભસતાં હરણ, હોગ હરણ(ડુક્કરી હરણ), સાબર અને ચિતળ.
આ ઉદ્યાન તેની અમુક વિરલ પ્રજાતિ જે વિશ્વમાં ક્યાંય દેખાતી નથી તેની માટે પણ મશહૂર છે જેમકે આસાઅમી છત્રધારી કાચબા, કાબરચીતરા સસલા(હીસ્પીડ હેર), સોનેરી લંગુર અને પીગ્મી હોગ(લઘુ ડુક્કર).
માનસમાં પક્ષીઓની ૩૮૦ પ્રજાતિ રહે છે. માનસમાં લુપ્રપ્રાયઃ બંગાળી ફ્લોરીકનની સૌથી વધુ વસતિ છે. અન્ય મુખ્ય પક્ષીઓમાં મહાકાય દૂધરાજ, જંગલી કુકડો, બુલબુલ, બ્રાહમીની બતકs, કાલીજ તિલોર, ઇગ્રેટ(કલગી વાળું સફેદ બગલું), પેલીકન (ચાંચનીચે કોથળી વાળા બગલાં), મીન ભક્ષી ગરુડ, સર્પ ભક્ષી ગરુડ, બાજ, રાતી મીનીવેટ, માખી-ખાઉ, મેગપાઈ રોબીન, પાઈડ દૂધરાજ, રાખોડી દૂધરાજ, મેર્ગાંસર(ચપટી છેડા પર આંકોડા જેવી ચાંચ ધરાવતાં બતક), હેરિયર, ઓસ્પ્રે અને હેરોનનો સમાવેશ થાય છે.
પ્રવૃત્તિ
આ ઉદ્યાનમાં વન્ય પ્રાણીઓને નીહાળવાનો સૌથી ઉત્તમ રસ્તો શક્તિશાળી દૂરબીન (જેમાં રાત્રિ અવલોકનની વ્યવસ્થા હોય) વાપરવાનો છે. આ ઉદ્યાનમાં મોટા ભાગના ક્ષેત્રો માં ફરવા માટે ૪ પૈડાં વાળી પેટ્રોલ જીપ ઉત્તમ છે. માથંગુડીથી શરૂ થતી ૩૫ કિમી લાંબી નાવ યાત્રા એક અન્ય વિકલ્પ છે. ત્રીજું અને લોકપ્રિય સાધન છે માથંગુડીથી ઉદ્યાન સંચાલકો દ્વારાકરાવાતી હાથી પરની સવારી. આ સવારી તમને ગાઢ જંગલમાં ગેંડા, હાથી કે જંગલી ભેંસોની વચમાં લઈ જઈ શકે છે. ચોમાસામાં ઉદ્યાન બંધ રહે છે.
રહેઠણ
જંગલની લોજ મોથનગુડીમાં ઉદ્યાનની અંદર આવેલ છે
માનસ જંગલ કેમ્પ એ માનસ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ના પૂર્વી ગર્ભ ક્ષેત્ર માં કોકિલાબારીમાં ચાલતી  એક સામાજીક સંવર્ધન પ્રવાસી યોજના છે. તેને હેલ્પ ટુરીઝમ અને સ્થાનીય સંવર્ધન બિન સરકારી સેવા સંસ્થા એમ એમ ઈ એસ (માનસ માઓઝીગેંદ્રી પર્યાવરણ પ્રવાસ સંસ્થા) દ્વારા સહીયારી રીતે ચલાવાય છે અને તે માનસના ઉત્થાન અને તેને યુનેસ્કોની રેડ લીસ્ટ માંથી બહાર કાઢવાના ઉદ્દેશ્યને સમર્પિત છે. આ કેમ્પના સોમ બગીચામાં (જ્યાં આસામના મુગા સીલ્ક માટે ઉછેર કરાય છે અને જે આ ઉદ્યાનની સીમા પર છે) ચાર પરંપરગત કોટેજ છે આ યોજના અંતર્ગત ઘણાં સંવર્ધન કાર્યક્ર્મ ચલાવવામાં આવે છે, સાંસ્કૃતિક સ્વયં-મદદ જૂથ, હસ્તકલા સ્વયં-મદદ જૂથ, અને ગેરકાયદે શિકાર અને ઢોર ચારણ રોકવા ઉદ્યાનની અંદર જંગલ વિભાગની સાથે નિયમિત ચોકી પહેરા ભરવા ઈત્યાદિ. આ ઉપક્રમની યુનેસ્કો- વિશ્વ ધરોહર કમિશન,આખા વિશ્વના લોકો, દ્વારા સરાહના  કરવામાં આવી. માનસના નવીનીકરણમા6 આ એક મહત્ત્વની ઘટના મનાય છે. Website:www.manas100.com, www.helptourism.com
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:ભારતના રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો શ્રેણી:વન્ય
વેલી ઓફ ફ્લાવર્સ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન
ઇતિહાસ
thumb|right|Picturesque landscape near Legge's memorial grave
આ સ્થાનનો પરિચય જગતને કરાવાવનું શ્રેય ફ્રેંક સ્માઈથ નામના વનસ્પતિ શાસ્ત્રીૢ પર્વતારોહીૢ અને સંશોધકને જાય છે. તેઓ ૧૯૩૭ના ચોમાસામાં અહીં કેમ્પ બનાવી ર્હ્યાં હતાં અને ઘણાં ઉપયોગિ સંશોધનો કર્યાં હતાં. તેમણે ૘ધ વેલી ઓફ ફ્લાવર્સ૘ નામનું પુસ્તક લખ્યું. જેમાં તેમણે આ સ્થળના અપ્રતીમ સૌંદર્યનું વર્ણન કર્યું અને પ્રકૃતિના આ સુંદર રત્નને વિશ્વના વન્ય જિજ્ઞાસુઓ સાથે મિલન કરાવ્યું.
આ સ્થળનો વધુ અભ્યાસ કરવા ૧૯૩૯માં રોયલ બોટેનિક ગાર્ડન્સૢ એડીનબર્ગ દ્વારા માર્ગારેટ લેગી નામની વનસ્પતિ શાસ્ત્રીને મોકલવામાં આવી. અમુક ફૂલોના નમૂના લેતાં પર્વતના ઢોળાવ પરથી તેમનો પગ સરકતાં તેમણે જાન ગુમાવ્યાં.તેમની બહેને પછી તે સ્થળની મુલાકાત લીધી અને તે સ્થળે તેમનું સ્મૃતિચિન્હ બંધાવ્યું. હજી પણ તે મેમોરિયલ ત્યાં જોઈ શકાય છે.
વ્યવસ્થાપન
આ રાષ્ટ્રીય ઉધ્યાનમાં કોઈ વસાહત નથી અને તેમાં ઢોર ચરાવવાની પરવાનગી નથી. આ પાર્ક માત્ર ઉનાળામાં જૂન અને ઓક્ટોબર વચ્ચે જ ખુલ્લુ રહે છે. તે સિવાયના સમયમાં તે હિમાચ્છાદિત રહે છે.
સ્થાન
રાજ્ય: ઉત્તરાંચલ
નંદાદેવી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન
નંદાદેવી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ભારતના ઉત્તરાખંડ રાજ્યમાં નંદાદેવી શિખર (૭૮૧૭ મી)ની આસપાસ આવેલ છે. ૧૯૮૨માં તેને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન તરીકે જાહેર કરાયું અને ૧૯૮૮માં તેને યુનેસ્કો દ્વારા વિશ્વ ધરોહર સ્થળ જાહેર કરવામાં આવ્યું. તે ૬૩૦.૩૩ ચો.કિમી. વિસ્તારમાં પથરાયેલું છે. .
વેલી ઓફ ફ્લાવર્સ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન
સ્થાન
ચોક્કસ સ્થાન: તે ગઢવાલ જિલ્લાના જોષી મઠ નજીક ભ્યુંદર ગંગાના  ઉચ્ચ વિસ્તારોમાં આવેલ છે.
નંદાદેવી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન
આ ઉદ્યાનમાં નંદાદેવી સેંક્ચ્યુરી નામની એક હિમ નદી છે જે ૬૦૦૦મી થી ૭૫૦૦મી ઉંચા શિખરોથી ઘેરાયેલી છે. તે ઋષી ગંગા નામની કરાડમાંથી નીકળે છે. આ કરાડ એકદમ સીધી અને પાર ન કરી શકાય તેવી છે. વાયવ્ય ખૂણે આવેલી વેલી ઓફ ફ્લાવર્સ સાથે મળી તે વિશ્વ ધરોહર સ્થળ બનાવે છે. આ બંને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો નંદાદેવી જીવાવરણ આરક્ષીત ક્ષેત્ર(૨,૨૩,૬૭૪ હેક્ટર) માં પથરાયેલા છે જે ૫૧૪૮.૫૭ ચો.કિમીના અનામત ક્ષેત્રથી ઘેરાયેલું છે.
વેલી ઓફ ફ્લાવર્સ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન
સ્થાન
જિલ્લો: ચમોલી
નંદાદેવી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન
આ સમગ્ર ઉદ્યાન સમુદ્ર સપાટીથી ૩૫૦૦મી કે તેથી વધારે ઉંચાઇએ આવેલો છે.
વેલી ઓફ ફ્લાવર્સ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન
સ્થાન
નજીકનું નગર: જોષી મઠ
નંદાદેવી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન
અભયારણ્યનો નક્શો
left|thumb|250px|અભયારણ્યનો કોન્ટૂર નક્શો આ અભયારણ્યને બે ભાગમાં વહેંચી શકાય છે, આંતરીક અને બાહ્ય. સજોડે, તેઓ અભયારણ્યની મુખ્ય દિવાલની અંદર આવેલાં છે જે મહદ અંશે ચોરસ ક્ષેત્ર છે અને જેની ઉત્તરમાં, પૂર્વમાં અને દક્ષીણમાં સળંગ ગિરિમાળા છે. પશ્ચિમમાં પણ ઓછી ઉંચાઈ વાળી ગિરિમાળા છે જે ઉત્તર અને દક્ષિણ માં આવેલ ઋષિગંગા કરાડ તરફ નીચે ઉતરે છે અને અભયારણ્યને પશ્ચિમ તરફ નીતારે છે.
આંતરીક અભયારણ્ય લગભગ ઉદ્યાનનો પૂર્વીય ૨/૩ ભાગ છે જેમાં નંદાદેવી શિખર અને તેની પડખે બે મુખ્ય હિમનદી ઉત્તરી ઋષિગંગા અને દખ્ખણી ઋષિગંગાનો સમાવેશ થાય છે જેમાં અનુક્રમે નાની ઉત્તરી નંદાદેવી અને નાની દક્ષિણી નંદાદેવી અવીને ભળે છે. આંતરીક અભયારણ્યમાં નોંધાયેલો પ્રથમ માનવીય પ્રવેશ ૧૯૩૪માં એરીક સીમ્પ્ટન અને એચ.ડબલ્યુ. ટીલમેન દ્વારા ઋષી કરાડમાંથી થયો.
બાહ્ય અભયારણ્ય કુલ અભયારણ્યનો પશ્ચિમી ૧/૩ ભાગ રોકે છે, જે આંતરીક અભયારણ્યથી ઉંચી ગિરિમાળાઓ દ્વારા વિભાજીત થાય છે, અને તેમાં થઈને જ ઋષીગંગા વહે છે. ઋષીગંગા બાહ્ય અભયારણ્યને બે ભાગમાં વહેંચી નાંખે છે, ઉત્તર તરફ દુનાગિરિ અને ચંગબંગ પર્વતોના ઢાળ પરથી ઉતરી આવતી રમણી હિમનદી અને દક્ષિણમાં ત્રિશુલ પર્વતના ઢોળાવ પરથી વહેતી ત્રિશુલ હિમનદી. અભયારણ્યનાં આ ભાગમાં બહારથી પહોંચી શકાય છે (જો કે તે માટે પણ ૪૦૦૦મી ઉંચો ઘાટ પસાર કરવો પડે). આ બાહ્ય અભયારણ્યને પસાર કરવાનો પ્રથમ ગંભીર પ્રયત્ન ૧૯૦૭માં થોમસ જ્યોર્જ લોંગસ્ટાફે કર્યો જે નામ્સ્ત્રોત હિમનદી વાટે ત્રિશુલ પર ચડ્યાં.
વેલી ઓફ ફ્લાવર્સ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન
આરોહણ
આમ તો વેલી ઓફ ફ્લાવર્સ ઘાંઘરીયાથી ચાલુ થઈ જાય છે પણ ખરેખરી વેલીઓફ ફ્લાવર્સ જેને કહી શકાય તે સ્થળ તો કરાડ અને ઝરાણાની પેલે પાર છે. રતબાણ પર્વત વેલીની સામે આવે છે અને છેવટે કુંત ખાલ આવે છે. વેલી ઓફ ફ્લાકર્સમાં જાજરમાન શિખરો સમાયેલા છે. પુષ્પાવતી નદી વહેતા વહેતાં બે ખંડમાં વહેંચાઈ જાય છે. ઘણાં નાના ઝરણાં પણ અહીંથી વહે છે, જે આ ક્ષેત્રને પાણી સીંચતા રહે છે. આ ઝરણાં આ ક્ષેત્રની સુંદરતા વધારતાં આગળ વધી પુષ્પાવતી નદીને મળે છે. આ ખીણમાં ફૂલોને જોવાનું એક જ આરોહણ છે તમને અહીં ઘણાં પતંગિયા પણ જોવા મળે છે. તમને રસ્તે ચાલતાં કસ્તુરી મૃગ ભારલ (ભુરું ઘેટું)ૢ હિમાલયન રીંછૢ હિમાલયન મુષક સસલુંૢ હિમ દીપડો પણ જોવા મળી શકે. પક્ષીવિદો માટે પણ આક્ષેત્ર સ્વર્ગ સમાન છે. ઘાસના મેદાનોને ફુલોૢ ધોધૢ ઝરણાંૢ મોટા ખડકોૢ આદિ દ્વારા શણગારેલી લાગે છે. પરવતા રોહીમાટે કેમ્પ ઘાંઘરીયામાં હોય છે જ્યાંથી વેલીઓફ ફ્લાવર્સ ૩ કિમી આરોહણ પર છે. આ એક હળવા સ્તરની ચઢાઈ છે અને રસ્તો સાફ દેખાય છે.
નંદાદેવી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન
ઋષી કરાડ
ઋષી ગંગાની શરુઆત આંતરીક અભયારણ્યમાં બનેં ઋષી હિમનદીઓના સંગમથી થાય છે. આગળ વધી તે ઋષી કરાડમાંથી વહે છે. જેના બે વિભાગ છે. ઉપરી કરાડ જે ૩ કિમી લાંબી છે અને બાહ્ય અને આંતરીક અભયારણ્યને જોડે છે. આ ક્ષેત્ર સીમ્પટન અને ટીલમેનના રસ્તાનો સૌથી કઠીન માર્ગ હતો. ઋષી કોટના શિખરેથી, ઉપરી કરાડની ઉત્તરમાં નદી તરફ એક ૨,૫૦૦મી ઉંડો ઉભો ઢાળ છે જે આ ક્ષેત્રની ઉંડાઈ અને ઢોળાવનો ખયાલ આપે છે. આ ક્ષેત્રમાંથી પસાર થતાં લાંબા સમય સુધી પથરાયેલાં ઢળતા, સીધા, અને ખૂબ ઓછી વનસ્પતિવાળા ખડકો જોવા મળે છે.
વેલી ઓફ ફ્લાવર્સ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન
આરોહણ
ફરવાનો આદર્શ સમય: મદ્ય જુલાઈ થી મધ્ય ઓગસ્ટ.
નંદાદેવી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન
ઋષી કરાડ
ઉપરી કરાડ પસાર કરી આગળ ૪ કિમી સુધી જતાં ખીણ પહોળી બને છે અને બંને તરફ ઢોળાવની તીવ્રતા ઘટે છે. શીપ્ટન-ટીલમેનનો માર્ગ અહીં થી એક મોટા પથ્થર દ્વારા બનેલા પ્રકૃતિક પુલ દ્વારા નદી પાર કરે છે અને કરાડની ઉત્તર તરફથી નિમ્ન કરાડમાં ઉતરે છે જ્યાં હવે ઉપરી ઋષી કરાડનો પુરી થાય છે. નિમ્ન કરાડ ૪ કિમી લાંબી છે. તે ઉપરી કરાડ કરતાં પણ વધુ તીવ્ર ઢોળાવ ધરાવે છે. ૧૯૩૪માં ગોવાળો તેની ફરતે જતા પણ તેને સીધી રીતે કોઈએ સર કરી ન હતી.
વેલી ઓફ ફ્લાવર્સ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન
પ્રાણીસંપદા
આ ઉધ્યાન થાર હિમ ચિત્તો કસ્તુરીમૃગ લાલ શિયાળૢ સામાન્ય લંગુર ભારલ સેરો હિમાલયન કાળા રીંછ પીકા (મુષક) અને ઘણી વિવિધ જાતિના પતંગિયાનું ઘર છે. પક્ષેઓમાં અહીં હિમાલયન સોનેરી સમડીૢ ગ્રીફોન ગીધૢ હિમ પેટ્રીજૢ હિમાલયન હિમ કુકટૢ હિમાલયન મોનલૢ હિમ કબુતર ચકલી બાજ આદિ છે.
વનસંપદા
આ ક્ષેત્રની જમીન ખાસ કરીને ઓર્કીડ્સૢ પોપ્પીસ્-ૢ પ્રિમ્યુલાૢ મેરીગોલ્ડૢ ડેઈઝીૢ અને એનીમોનીસથી ઢંકાયેલ છે. બીર્ચ અને રોડો- ડેન ડ્રોન જેવા આલ્પાઈન જંગલો આ પાર્કને અમુક ટકા બુમિ પર આવેલા છે.
નંદાદેવી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન
ઉદ્યાનની અંદર
right|250px|thumb|[[નેંદાદેવી શિખર]] નંદાદેવી શિખર સિવાય, નીચે આપેલા અન્ય શિખરો આંતરીક અને બાહ્ય ઉદ્યાનની વચ્ચે આવેલી ગિરિમાળામાં આવેલા છે
વેલી ઓફ ફ્લાવર્સ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન
અન્ય આકર્ષણો
હેમકુંડ સાહેબ: આ એક ખૂબ લોકપ્રિય પર્વતારોહી સ્થળ છે, તે ગોવેંદઘાટૅથી ૧૫ કિમીના અંતરે આવેલ છે. સમુદ્ર સપાટીથી ૪૩૨૯મી ઊંચાઈ પર આવેલ આ તળાવ હેમકુંડનામે ઓળખાય છે. આ તળાવ અને તેની આસપાસ આવેલ સૌંદર્યમય સ્થાન હિંદુ અને સીખો માટે એક મહત્ત્વપૂર્ણ જાત્રા સ્થળ છે. આ તળાવની નજીકમાં પવિત્ર સીખ ગુરુદ્વારા અને લક્ષમણ મંદિર આવેલ છે.
નંદાદેવી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન
ઉદ્યાનની ફરતે
આ શિખરોને ઘડીયાળની દિશામાં ઋષી કરાડથી શરુ કરી અનુક્રમે બતાવ્યાં છે. આમાંના અમુક તો ખૂબ નાના શિખરો છે અને ભૌગોલિક રીતે ઓછું મહત્ત્વ ધરાવે છે અને અમુક સ્વતંત્ર શિખરો પણ છે.
વેલી ઓફ ફ્લાવર્સ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન
અન્ય આકર્ષણો
જોષીમઠ: ઉત્તરાખંડ માં આવેલું એક મહત્ત્વપૂર્ણ યાત્રાધામ છે,આની સ્થાપના આદિ શંકરાચાર્યએ ૮મી શતાબ્દીમાં કરેલ હતી. અહીં નવદુર્ગા અને નરસિંહના મંદિર આવેલ છે. આ સૌંદર્ય પૂર્ણ શહેર વેલી ઓફ ફ્લાવર્સમા આરોહણનું પ્રાથમિક મુકામ (બેસ કેમ્પ) પણ છે.
નંદાદેવી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન
ઉદ્યાન બહાર
ઉદ્યાનના બહારના ભાગમાં આવેલ આ શિખરો નોંધનીય છે, તે ઉદ્યાનની ગિરિ સીમા સાથે ઘાટ દ્વારા જોડાયેલા છે.
વેલી ઓફ ફ્લાવર્સ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન
કેમ પહોંચવું
હવાઈ માર્ગ ૳ દેહરાદૂન (૨૯૫ કિમી) રેલ્વે માર્ગ ૳ ઋષીકેષ (૨૭૬ કિમી)
નંદાદેવી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:ઉત્તરાખંડ શ્રેણી:ભારતના રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો શ્રેણી:ભારતના વિશ્વધરોહર સ્થળો શ્રેણી:વન્ય
વેલી ઓફ ફ્લાવર્સ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન
કેમ પહોંચવું
નજદીકી સ્થળ - ગોવિંદ ઘાટ
ગોવિંદઘાટથી ૧૩ કિમી નું આરોહણ સાંકડા સીધા ચડાણ પર. ઘંઘરીયા સુધી
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:હિમાલય શ્રેણી:ભારતના વિશ્વધરોહર સ્થળો
મેટોડા (તા. લોધિકા)
મેટોડા (તા. લોધિકા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  રાજકોટ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા લોધિકા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. મેટોડા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:લોધિકા તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
કાદમ્બિની ગાંગુલી
કાદમ્બિની ગાંગુલી (কাদম্বিনী গাঙ্গুলি; ૧૮ જુલાઈ ૧૮૬૧ – ૩ ઓક્ટોબર ૧૯૨૩) ભારત સહિત સમગ્ર બ્રિટીશ સામ્રાજ્યના દ્વિતીય મહિલા ચિકિત્સક હતા.
પ્રારંભિક જીવન
કાદમ્બિની ગાંગુલીનો જન્મ ૧૮ જુલાઈ ૧૮૬૧ના રોજ બિહારના ભાગલપુર ખાતે બ્રહ્મ સમાજ સુધારક વ્રજકિશોર બાસુને ત્યાં થયો હતો. તેમનો પરિવાર મૂળ બરિસાલ જિલ્લાના ચાંદસીનો હતો, જે વર્તમાનમાં બાંગ્લાદેશમાં આવેલ છે. તેમના પિતા ભાગલપુર શાળાના મુખ્યશિક્ષક હતા. તેમણે અભય ચરણ મલ્લિક સાથે મળીને ૧૮૬૩માં ભાગલપુર મહિલા સમિતિ નામના મહિલા સંગઠનની સ્થાપના કરી દેશમાં મહિલાઓની મુક્તિ માટે આંદોલન શરૂ કર્યું.
કાદમ્બિનીએ તેમના પ્રારંભિક શિક્ષણની શરૂઆત બંગ મહિલા વિદ્યાલયથી કરી. ૧૮૭૮માં બેથુન કોલેજીએટ સ્કૂલમાંથી કલકત્તા વિશ્વવિદ્યાલયની પ્રવેશ પરીક્ષા પાસ કરનારા પ્રથમ મહિલા બન્યાં. તેઓ ચંદ્રમુખી બાસુ સાથે બેથુન કોલેજીએટ સ્કૂલમાંથી સ્નાતકની પરીક્ષા પાસ કરી દેશના પ્રથમ મહિલા સ્નાતક બન્યા.
તબીબી શિક્ષણ અને કારકિર્દી
ગાંગુલીએ કલકત્તા વિશ્વવિદ્યાલયમાંથી ચિકિત્સાશાસ્ત્રનો અભ્યાસ કર્યો. ૧૮૮૬માં તેમને બંગાળ મેડિકલ કોલેજ તરફથી સ્નાતકની પદવી એનાયત કરવામાં આવી. તેઓ આનંદી ગોપાલ જોષી સાથે પશ્ચિમી તબીબી શિક્ષણ લઇ સ્નાતક થનાર દ્વિતીય ભારતીય મહિલા બન્યા. કાદમ્બિનીને શિક્ષણ કર્મચારીઓ અને રુઢિવાદી વર્ગના વિરોધનો સામનો કરવો પડ્યો. ૧૮૯૨માં તેમણે યુનાઈટેડ કિંગડમનો પ્રવાસ કર્યો અને LRCP (એડિનબર્ગ), LRCS (ગ્લાસગો), અને GFPS (ડબલીન)ની યોગ્યતા પ્રાપ્ત કર્યા બાદ ભારત પરત ફર્યા. લેડી ડફરીન હોસ્પિટલમાં સેવારત રહ્યા બાદ તેઓએ અંગત પ્રેક્ટીસની શરૂઆત કરી.
અવસાન
૩ ઓક્ટોબર ૧૯૨૩ના રોજ કલકતા ખાતે તેમનું અવસાન થયું હતું.
સંદર્ભ
શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ શ્રેણી:૧૯૨૩માં મૃત્યુ
પાનીપત જિલ્લો
પાનીપત જિલ્લો ભારતના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા હરિયાણા રાજ્યના ૨૨ જિલ્લામાંનો એક જિલ્લો છે. ઐતહાસિક નગર પાનીપત તેનું વહીવટી મુખ્ય મથક અને મુખ્ય શહેર છે.
નામ
પાનીપત નગર પાંડવોએ સ્થાપેલા પાંચ નગરોમાંનું એક ગણાય છે. તેનું નામ સંસ્કૃત નામ पाण्डवप्रस्थ એટલે કે પાંડવોની નગરી પરથી અપભ્રંશ થઇને પાનીપત પડ્યું હોવાનું મનાય છે. પાંડવોએ સ્થાપેલા અન્ય પાંચ નગરો સોનપ્રસ્થ (હવે સોનીપત), ઇન્દ્રપ્રસ્થ (હવે દિલ્હી), વ્યાગ્રપ્રસ્થ (હવે બાગપત) અને તિલપ્રસ્થ (હવે તિલપત) હતા.
પાનીપતના યુદ્ધો
૧ નવેમ્બર ૧૯૮૯ના રોજ કરનાલ જિલ્લામાંથી પાનીપત જિલ્લાની રચના કરવામાં આવી હતી. ૨૪ જુલાઇ ૧૯૯૧ના રોજ તે ફરી પાછો કરનાલ જિલ્લામાં ભેળવી દેવાયો હતો. ૧ જાન્યુઆરી ૧૯૯૨ના રોજ ફરીથી તેને સ્વતંત્ર જિલ્લો બનાવાયો હતો. ૨૦૧૭માં આ જિલ્લાનો સમાવેશ પ્રાંતોની પુન:રચના થવાથી રોહતક પ્રાંતમાંથી કરનાલ પ્રાંતમાં કરવામાં આવ્યો હતો.
ભૂગોળ
પાનીપત જિલ્લાનો વિસ્તાર ૧,૨૬૮ ચો.કિમી છે. વિસ્તારની દ્રષ્ટિએ તે રાજ્યમાં ૧૯મો ક્રમ ધરાવે છે. રાજ્યમાં માત્ર ગુડગાંવ અને પંચકુલા જિલ્લાઓ જ વિસ્તારમાં તેનાથી નાના છે.
વહીવટ
વહીવટ માટે જિલ્લાને બે ઉપ-વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે:
આ ઉપવિભાગોને ત્રણ તાલુકાઓમાં વહેંચવામાં આવ્યા છે:
જિલ્લામાં ચાર વિધાન સભા બેઠકોનો સમાવેશ થાય છે:
પાનીપત જિલ્લો કરનાલ લોક સભા બેઠક હેઠળ આવે છે.
ઉદ્યોગો
જિલ્લામાં મુખ્ય ઉદ્યોગ હાથવણાટનો છે. અહીંનું વણાટકામ પ્રખ્યાત છે અને દેશ-વિદેશમાં પ્રખ્યાત છે. સમલખા તાલુકો ખેતીકામના સાધનોના ઉત્પાદન માટે જાણીતો છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:હરિયાણા
કરંજ
કરંજ એક સંદિગ્ધ શબ્દ છે. આ શબ્દ પરથી લેખ શોધનાર વ્યક્તિ નીચેનામાંથી કોઈ પણ વિષય પર આ શિર્ષક હેઠળ લેખ શોધવાનો પ્રયત્ન કરતી હોય. કરંજ શબ્દ સાથે નીચેના પાનાઓ સંકળાયેલા છે:
નાયર
નાયર (મલયાલમ: നായര്‍,, જે નૈયર કે મલયાલા ક્ષત્રિય  તરીકે જાણીતા છે), તે ભારતના રાજ્ય કેરળની હિંદુની એક અગ્ર જાતિનું નામ છે. 1792માં બ્રિટિશ દ્વારા જીત્યા પહેલા, કેરળ રાજ્યમાં તે નાનું, સામંતી રાજ્ય તરીકે જોડાયેલું હતું, જેમાંથી પ્રત્યેક શાહી અને કુલીન વંશમાં, નાગરિક સેના, અને સૌથી વધુ ભૂમિ સંચાલકો માટે નાયર અને સંબંધિત જાતિઓથી જોડાયેલા લોકોને પસંદ કરવામાં આવતા હતા. રાજકારણ, સરકારી સેવા, ચિકિત્સા, શિક્ષણ, અને કાયદામાં નાયરો આગળ પડતા હતા. નાયરો કેરળના શાસકો, યોદ્ધાઓ, અને મધ્ય વર્ગના જમીનદારો તરીકે સંસ્થાપિત હતા (ભારતની આઝાદીના પહેલા).
નાયરો પરંપરાગતરીતે માતૃવંશીય હતા, એટલે કે તેઓના પરિવારના મૂળને પરિવારની મહિલાઓના માધ્યમથી શોધી શકાતા હતા. બાળકોને તેમની માતાની સંપત્તિ વારસામાં મળતી. તેમના કૌટુંબિક એકમમાં, જે સભ્યો સંયુક્ત રૂપે સંપત્તિ મેળવી હોય, જેમાં ભાઈઓ અને બહેનો, તેમના બાળકો, અને તેમની દીકરીઓના બાળકોનો સમાવેશ થતો હતો. સૌથી વુદ્ધ માણસ સમૂહનો કાનૂની વડા હતો અને તેના પરિવારજનો તેને કર્નવાર કે તરવાડુના રૂપમાં સન્માન આપતા હતા. દરેક રાજ્યો વચ્ચે લગ્ન અને નિવાસસ્થાનોના નિયમો અલગ અલગ હતા.
નાયરો પોતાના લડાયક ઇતિહાસ માટે જાણીતા છે, જેમાં કલરીપયટ્ટુમાં તેમની ભાગીદારી અને મામનકમ કર્મકાંડમાં નાયર યોદ્ધાઓની ભૂમિકા સમાવિષ્ટ છે. નાયરોને બ્રિટિશ સરકાર દ્વારા લડાયક જાતિ   તરીતે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા હતા, અને બ્રિટિશ લશ્કરમાં મોટા ભાગના લોકો નાયરો હતા, બ્રિટિશ સત્તા તરફથી તેમને ધણા પુરસ્કારો પણ મળ્યા હતા, પણ વેલુ થમ્પી દલવાના નેતૃત્વ હેઠળ બ્રિટિશરો વિરુદ્ધ બળવો પોકાર્યા બાદ તેમને બ્રિટિશ ભારતીય લશ્કરમાં ઓછી સંખ્યામાં મૂકવામાં આવ્યા. 1935 સુધી, તિરુવિતમકૂર નાયર પટ્ટાલમ (ત્રાવણકોર રાજ્ય નાયર લશ્કર)માં ખાલી નાયરોને જ ભરતી કરવામાં આવતા હતા, જેમાં પછીથી નાયર ના હોય તેવા લોકને પણ તેમાં જોડાવામાં આવ્યા. આ રાજ્ય બળને (જેને નાયર બ્રિગેડ તરીકે પણ ઓળખાતું હતું), આઝાદી પછી ભારતીય સેનામાં સમાવવામાં આવ્યું અને તે ભારતીય સેનાની સૌથી જૂની બટાલિયન, 9મી બટાલિયન મદ્રાસ રેજિમેન્ટ બની ગઇ.
સામંત ક્ષત્રિય કોલતીરી અને ત્રાવણકોર રાજ્યોમાં નાયર વારસો છે. ઝમોરિન રાજા એક સામન્તન નાયર હતા અને કન્નૂરના અરક્કાલ રાજ્યમાં પણ, જે કેરળ ક્ષેત્રનું એકમાત્ર મુસ્લિમ રાજ્ય હતું, તેના પણ રાજાના મૂળ નાયર હતા. ત્રાવણકોરના એટ્ટુવેટિલ પિલ્લમાર અને કોચીનના પલિયાત અચન જેવા નાયર સામંતી પરિવાર ભૂતકાળમાં અત્યંત પ્રભાવશાળી અને સત્તારૂઢ દળો પર ખુબ જ અસર કરનારા હતા.
વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર
નાયર શબ્દની વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્રમાં બે વ્યાખ્યાઓ છે. પહેલી વ્યાખ્યા મુજબ નાયર શબ્દ સંસ્કૃત શબ્દ નાયક ની વ્યુત્પન્ન છે, જેનો અર્થ નેતા થાય છે. સંસ્કૃત શબ્દ નાયક દક્ષિણ ભારતમાં અલગ અલગ રીતે દેખવામાં આવે છે (તમિલનાડુમાં નાયકન/નાઇકર, કર્ણાટક અને મહારાષ્ટ્રમાં નાયક  , આંધ્ર પ્રદેશમાં નાયુડૂ ) અને મલયાલમમાં નાયર  શબ્દ નાયક શબ્દનો ભ્રષ્ટ સ્વરૂપ હોઇ શકે તેવું પણ સૂચન છે. બીજી વ્યાખ્યા એ છે કે નાયર શબ્દ નાગર (નાગ લોકો)નું ભ્રષ્ટ સ્વરૂપ હોય.
ઉત્પત્તિના સિદ્ધાંતો
નાયરોના વિષયમાં પ્રારંભિક વર્ણનોના ઉલ્લેખ મુજબ નાયર (નાગર) નાગા રાજ્ય દ્વારા મહાભારતના સમયમાં કુરુક્ષેત્ર યુદ્ઘમાં ભાગ લેવા માટે મોકલવામાં આવેલ સર્પ જાતિના યોદ્ધાઓના વંશજ છે (સ્ત્રોતોની સૂચિમાં કુલ આઠ નાગોને ગણવામાં આવે છે - વાસુકી, અનંત, તક્ષક, સંગપાલ, ગુલિકા, મહાપદ્મ, સરકોટા, અને કર્કોટકા. નાયરો માટે શ્રી પદ્મનાભસ્વામી મંદિરનું વિશેષ મહત્વ છે. કારણકે તેને અનંત નો નિવાસસ્થાન માનવામાં આવે છે અને નાયરોનો દાવો છે કે આ મંદિરમાં વિશેષ શક્તિઓ છે  ). યુદ્ધ પછી, તેમનો સામનો પરશુરામથી થયો હતો, જેને નાગોનો વિનાશ કરવાની શપથ લીધી હતી, કારણ કે તે ક્ષત્રિય હતા. નાગોએ તેમની જાતને માનવ સ્વરૂપમાં બદલી લીધી, તેમના પવિત્ર દોરાઓને કાપી નાખ્યા, અને યુદ્ધના મેદાનમાંથી ભાગી ગયા. ઈ.સ.પૂ બીજી સદીમાં જ્યારે શક કે ઇન્ડો-સીદીયા લોકોએ ભારત પર હુમલો કર્યો, ત્યારે ઉત્તરી ભારતમાં કેટલાક નાગા સીદીયામાં મળી ગયા. તેમણે માતૃપ્રધાન સમાજવ્યવસ્થા, બહુપતિત્વ અને અન્ય સીદીયા પરંપરાઓને અપનાવી લીધી. ઉત્તર પ્રદેશના નૈનીતાલની નજીક અહિછત્રમાં નાગા-સીદીયા જનજાતિને 345 એડી (AD)માં કદંબ રાજવંશના રાજા મયૂરવર્માએ તેમના અન્ય બ્રાહ્મણ પૂજારીઓની સાથે ઉત્તરી કર્ણાટકના શિમોગમાં વસવા માટે આમંત્રિત કર્યા.
તેઓએ દક્ષિણ તરફ સ્થળાંતર કર્યું અને મલબાર પહોંચ્યા, જ્યાં તેઓએ વિલ્લવરોની સાથે યુદ્ધ કરીને તેમને હરાવ્યા. ત્યારબાદ તેમણે મલબાર અને તુલુ નાડુ માં પોતાનું રાજ્ય સ્થાપ્યું છેલ્લે નાગા ત્રાવણકોર આવ્યા, જે ભારતનો દક્ષિણનો મોટો ભાગ છે. અત્યારે પણ મન્નારસાલા (ત્રાવણકોર)માં પવિત્ર સર્પકાવુ (સાપનું ઉપવન) આવેલું છે, જે એક નાયર પરિવારની માલિકીનું છે, જેમના પૂર્વજોની વિષે તેવી માન્યતા છે કે તે એજ નાગા સાપ છે જેને ભગવાન કૃષ્ણ અને અર્જુન દ્વારા ખાંડવ વન (હાલ પંજાબમાં)ના દહનના સમયે છોડવામાં આવ્યો હતો.
પૌરાણિક કથાઓ સિવાય, નાયરોને નાગવંશી ક્ષત્રિયોના વંશજ માનવામાં આવે છે, જેમણે આગળ ઉત્તરથી કેરળની બાજુએ સ્થનાંતર કર્યું હતું. ડૉ. કે. કે. પિલ્લઇના મત મુજબ, નાયરોના વિષયમાં પહેલો સંદર્ભ, 9મી સદી ના એક શિલાલેખમાં મળી આવે છે.
નાયરોને આ રીતે વર્ણવામાં આવ્યા હતા:
A race caste who do not owe their origin to function, although, by force of example, their organization is almost equally rigid, and they are generally identified with particular trades or occupations. These race caste communities were originally tribes, but on entering the fold of Hinduism, they imitated the Hindu social organization, and have thus gradually hardened to castes.
અનેક સમાજશાસ્ત્રીઓના મતે નાયર કેરળના મૂળ વતની નથી, કારણ કે તેઓના અનેક રિવાજો અને પરંપરાઓ અન્ય કેરળવાસીઓ કરતા અલગ છે. પૌરાણિક કથાઓના આધાર પ્રમાણેની એક પરિકલ્પના છે કે નાયર લોકો નાગ છે, જે નાગ રાજવંશ (નાગવંશ)થી જોડાયેલા ક્ષત્રિય  છે, જેમણે પોતાના પવિત્ર દોરાઓને નીકાળી દઇ અને પ્રતિશોધી પરશુરામના ક્રોધથી બચવા માટે દક્ષિણની બાજુએ પલાયન કર્યું હતું. રોહિલખંડમાં નાગાના મૂળ એક વિચાર તરફ સૂચન કરે છે. નાગની પૂજાના સંબંધમાં નાયર સમુદાયનો લગાવ, યૌદ્ધા હોવાનો તેમનો ભૂતકાળ, અને પવિત્ર દારોઓની અનઉપસ્થિતિ આ સિદ્ધાંતને સમર્થન પૂરું પાડે છે. તે સિવાય, ત્રાવણકોર રાજ્યની પરિચય પુસ્તિકામાં ઉલ્લેખ છે કે કેરળમાં નાગની પૂજા કરવાવાળા નાગા જરૂરથી હયાત હતા જેમણે સહમતિ થવા સુધી નમ્બૂથીરીસની સાથે લડાઇ કરી. નાયરોની ઇન્ડો-સીદીયા (શક) મૂળના રૂપમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે અને સાથે જ નાગોની સાથે પણ તેમને જોડવામાં આવે છે.
તમિલ ગ્રંથોની વ્યાખ્યા કરનાર ચટ્ટામ્પી સ્વામીકલના મત મુજબ, નાયરો નાકા (નાગ કે સાપ)સ્વામી હતા, જેમણે ચેરા (ચેરા= સાપ) રાજ્યના સામંતી શાસકોના રૂપે શાસન કર્યું. માટે આ સિદ્ધાંત રજૂ કરે છે કે નાયરો કેરળના બ્રાહ્મણ-પૂર્વો શાસકો અને લશ્કરી કુલીનોના વંશજ છે. પણ સૌથી વ્યાપક રીતે સ્વીકૃત સિદ્ધાંત તે છે કે તે જાતીય સમૂહ કેરળના મૂળ નિવાસી નથી અને કેરળના નાયરો અને તેવી રીતના માતૃવંશીય તુલુ નાડુ કે બંટ ક્ષત્રિયોના વંશજ છે, જે બ્રાહ્મણોની સાથે દક્ષિણ પાંચલના અહિછત્ર/અહિક્ષેત્રથી ક્રમશ: કેરળ અને તુલુ નાડુ આવ્યા હતા. દ્વિતીય ચેરા રાજવંશના રાજા વર્મા કુલશેખરના (1020–1102) શાસનકાળમાં નાયરોની વિષે ઉલ્લેખ મળે છે. જ્યારે ચોલા દ્વારા ચેરા રાજ્ય પર હુમલો કરવામાં આવ્યો હતો. નાયર ચડાઇ કરનાર લશ્કરની સામે આત્મધાતી ટુકડી (ચાવેર)ની રચના કરીને લડાઇ લડી હતી. જો કે તે સ્પષ્ટ નથી કે ચેરો પણ નાયર હતા કે નહીં, કે પછી ચેરોએ નાયરોને યૌદ્ધા વર્ગની રીતે નિયુક્ત કર્યા હતા.
તુલુ નાડુના બંટો સાથીનું જોડાણ
17મી સદીના બ્રાહ્મણ - મલયાલી બ્રાહ્મણોથી પ્રેરાઇને કેરલોલપતિ અને તુલુ બ્રાહ્મણોએ ગ્રામ પધતીમાં, કેરળના નાયરો અને એવી જ રીતે તુલુ નાડુના માતૃવંશીય બંટોના ક્ષત્રિયોના વંશજોની રીતે વર્ણન કર્યું. જે ક્રમશ ઉત્તરી પાંચાલ કે અહીછત્ર/અહીક્ષેત્રના બ્રાહ્મણોની સાથે કેરળ અને તુલુ નાડુ પહોચ્યાં હતા. .આ શહેરના અવશેષ વર્તમાન ભારતીય રાજ્ય ઉત્તર પ્રદેશના બરેલી જિલ્લામાં અઓનલા તહસિલમાં વસેલા રામનગર ગામમાંથી મળી આવ્યા હતા.
ધ મૅન્યુઅલ ઓફ મદ્રાસ એડ્મિનિસ્ટ્રેશન ખંડ II (1885માં મુદ્રિત કરેલ)ની નોંધ મુજબ કુંદગન્નદા (કન્નડ ભાષા) બોલવા વાળા નડવા કે નાડા બંટ અને મલયાલમ બોલવા વાળા મલબારના નાયર તથા દક્ષિણ તુલુ બોલનાર બંટ લોકો એક જ છે: They appear to have entered Malabar from the North rather than the South and to have peopled first the Tulu, and then the Malayalam country. They were probably the off-shoot of some colony in the Konkan or the Deccan. In Malabar and south of Kanara as far as Kasargod, they are called Nayars and their language is Malayalam. From Kasargod to Brahmavar, they are termed as Bunts and speak Tulu. To the north of Brahmavar, they are called Nadavars, and they speak Kanarese. તુલુ નાડુના નાયરોનું અસ્તિત્વ ખોવાઇ ગયું છે પણ મધ્યયુગીન બરકુરમાંથી મળેલા શિલાલેખો અને ગ્રામ પદથીમાં, તુલુ નાડુના બ્રાહ્મણ પરિવારોનો ઇતિહાસ દેખવામાં મળે છે, જેમાં નાયરોની વિષયમાં કેટલાય સંદર્ભો છે. તેવું લાગે છે બ્રાહ્મણોની સાથે તેમનો ધનિષ્ઠ સંબંધ હતો અને તે તેમના સંરક્ષકોના રીતે કાર્ય કરતા હતા, આથી જ 8મી સદીમાં કદંબ રાજાઓ દ્વારા તેમને તુલુ નાડુ લાવવામાં આવ્યા હતા. કદંબ રાજા મયૂરવર્માને, અહિછત્ર (ઉત્તરમાંથી)માંથી બ્રાહ્મણોને લાવવાનો શ્રેય આપવામાં આવે છે, નાયરોના તુલુ નાડુમાં વસવાટ અને શિલાલેખોમાં તુલુ નાડુમાં નાયરોની ઉપસ્થિતિનો ઉલ્લેખ અલુપા કાળ (14મી સદીના પ્રારંભિક ભાગ)ના પછી આવે છે. કેરળના રાજાઓની રીતે તુલુ નાડુના બંટ રાજાઓના વડવાઓ પણ નાયર વંશના હતા. ઉદાહરણ તરીકે, ઉડુપી જિલ્લાના કનજરના અંતિમ બંટ શાસકને નાયર હેગ્ગડે કહેવામાં આવતું હતું. તેમનો મહેલ કનજર દોડ્ડમને જે હાલ જીર્ણ અવસ્થામાં છે, જેનો હાલમાં પુનરુદ્ધાર કરવામાં આવી રહ્યો છે. કોવડોર (કનજરની નજીક)માં બંટોના શાહી ઘરને નાયર બેટ્ટુ કહેવામાં આવે છે. આ સિવાય બંટોમાં "નાયર" અટક પણ હોય છે. તેવું માનવામાં આવે છે કે તુલુ નાડુના નાયરો પછીથી બંટ સમુદાયમાં સામાજીક સ્તરમાં સમાવિષ્ટ કરવામાં આવ્યા હતા. તે પણ જાણીતું છે કે મલબારના નયારો મૂળ તુલુ નાડુથી સ્થાનાંતરિત થઇને અહીં વસ્યા હતાundefined ઉલ્લેખનીય છે કે નાયરો અને બંટોની પરંપરાઓ અને સંસ્કૃતિઓમાં ધણી સમાનતા છે. હાલ જો નાયર પોતાના વંશને તુલુ નાડુમાં શોધી શકે છે તે મલબાર ક્ષેત્રમાં કેદ્રિત છે.
ઉપજાતિઓ
થોડાક દાયકા પહેલા, નાયર કેટલીય ઉપજાતિઓમાં વિભાજીત હતા અને તેમની વચ્ચે આંતર ભોજન અને આંતર વિવાહ નહતો કરતો. અંગ્રેજો દ્વારા કરાયેલ 1891 ભારતની જનગણનામાં માલાબાર ક્ષેત્રમાં કુલ 138, ત્રાવણકોર ક્ષેત્રમાં 44 અને કોચીન ક્ષેત્રમાં કુલ 55 નાયર ઉપજાતિઓ સૂચિબદ્ધ હતી.
ઇતિહાસ
મધ્યયુગીન દક્ષિણ ભારતીય ઇતિહાસ, ઇતિહાસકારો, અને વિદેશી યાત્રીઓએ નાયરોનો ઉલ્લેખ પ્રતિષ્ઠિત ખાનદાની લડાયક તરીકે કર્યો હતો. નાયરોની વિષયમાં પ્રારંભિક સંદર્ભ ગ્રીક રાજદૂત મેગસ્થનીસ પાસેથી મળે છે. પ્રાચીન ભારતમાં તેમના વૃતાન્તોમાં, તેમણે "મલબારના નાયકો" અને "ચેરા રાજ્ય"નો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. .
નાયરોની ઉત્પત્તિની વ્યાખ્યા કરવા વાળા વિભિન્ન સિદ્ધાંતોને ધ્યાનમાં રાખ્યા વિના, એ સ્પષ્ટ છે કે પ્રારંભિક 20મી સદી સુધી, નાયરોએ મધ્યયુગીન કેરળ સમાજમાં સામંતી જમીનદારો તરીકે પોતાનો પ્રભાવ જમાવ્યો હતો અને તેમની પાસે પોતાની અનેક વિશાળ સંપત્તિઓ હતી. મધ્યયુગીન કેરળમાં ખાનદાની લડાયક તરીકે નાયરોની સ્થિતિની તુલના, મધ્યયુગીન જાપાની સમાજના સમુરાઇની સાથે કરવામાં આવી છે. જાપાન. કેરળમાં બ્રિટિશ યુગની પહેલા નાયરોનો દીવાની, શાસન અને લશ્કરી શ્રેષ્ઠ વર્ગ પર પ્રભાવ હતો.
નાયરોના પ્રભાવનું પતન
નાયરોના પ્રભાવનું પતન કેટલાક ભાગોમાં થયું. ઉપનિવેશક સમયમાં, બ્રિટિશોએ માન્યું કે નાયર ક્ષેત્રમાં તેમના નેતૃત્વ માટે સ્વાભાવિક ખતરો છે અને તેથી તેમના દ્વારા હથિયારોને રાખવાનો હકને ગેર કાનૂની જાહેર કરવામાં આવ્યો અને કેરળની સામાજિક કળા કલરીપયટ્ટુ પર પણ પ્રતિબંધ લગાવવામાં આવ્યો. હથિયાર નાયર માનસિકતા અને સત્તાના અભિન્ન અંગ હતા, અને દમનકારી કાનૂનની સાથે સંયુક્ત થવા પર નાયરોની સામાજીક પ્રતિષ્ઠાને નુકશાન પહોચ્યું, જોકે કેટલાક 	સામાજિક કાયદાઓ નાયરો દ્વારા સૂચવવામાં આવ્યા હતા, જેમ કે કર્નવનના તારવાડએ પોતાના કારભારના કેટલાક (અને પાછળથી તમામ) ફળો પોતાના બાળકોને વારસામાં આપવાની અનુમતી. ઉપનિવેશવાદી વર્ષો પછી, 1950માં ભૂમિ સુધાર હુકમના કારણે નાયર સામંત સ્વામીઓને મોટે પાયે તેમની જમીનો પરની માલિકીને છોડવી પડી અને કેટલાક કુલીન નાયરો રાતો રાત ગરીબ બની ગયા.
નાયર બ્રિગ્રેડ
નાયર બ્રિગ્રેડ ભારતના અગાઉના રાજ્ય ત્રાવણકોરની સેના હતી. આ પ્રદેશમાં નાયર યૌદ્ધા સમુદાયના હતા, જે ત્રાવણકોર અને અન્ય સ્થાનીય રાજ્યોની સુરક્ષા માટે જવાબદાર હતા. રાજા માર્તાન્ડ વર્મા (1706-1758)ના અંગત અંગરક્ષકને 'તિરુવિથમકૂર નાયર પટ્ટલમ' (ત્રાવણકોર નાયર સેના) કહેવામાં આવતું હતું. 1818માં ત્રાવણકોર સેનાને અધિકૃત રીતે ત્રાવણકોર નાયર બ્રિગ્રેડ તરીકે સ્વીકારવામાં આવી.
ધર્મ
નમ્બૂતિરીઓ અને અમ્બલવાસીઓની સાથે નાયરો કેરળમાં હિન્દુવાદ માટે મુખ્ય આધાર છે. આર્યન પરંપરાઓના સંપૂર્ણ પ્રભાવ બાદ પણ, નાગ રિવાજોના થોડાક અંશો હજી પણ નાયરોમાં જોવા મળે છે, ઉદાહરણ તરીકે સાપની પૂજા. પવિત્ર જંગલો, જ્યાં નાગ દેવતાઓ (સાપ દેવો)ની પૂજા ધણા નાયર તરવાડોમાં જોવા મળે છે. આ પવિત્ર જંગલો સર્પ કવુ નામે જાણીતા છે (એટલે સાપ દેવતાઓનું ઘર). પહેલાના સમયમાં કોઇ પણ સમરુદ્ઘ નાયર તરવાડુની વિશેષતા હતી કવુ અને કુલમ (પાણીના તળાવની સાથે પથ્થરોના પગથિયા અને સરહદ). નાયર વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા પર ભાર મૂકતા હતા અને તેથીજ તળાવ તેમના માટે જરૂરી હતા. તેઓ રોજ કાવુની અંદર નાગતારા પર દીવો પેટાવીને પૂજા કરતા હતા. નિલા વિલક્કુ (પવિત્ર દીવા)ની સામે પ્રત્યેક ધાર્મિક નાયર તરવાડુ દર રોજ સાંજે દેવતાઓના સ્ત્રોત-પાઠ કરે છે. નાયરો આદરણીય કારા (ક્ષેત્ર)માં મંદિરોના સંરક્ષકો હતા અને તે દરરોજ મંદિરોમાં પણ પૂજા કરતા હતા. મોટે ભાગે મલબાર  ક્ષેત્રમાં થયેલા, અસંખ્ય નાયર – મુસ્લિમ સંધર્ષોના કારણે નાયરો દ્વારા હિંદુ ધર્મનું કટ્ટરતાથી પાલન કરવામાં આવી રહ્યું છે. આ બધામાં ઉલ્લેખનીય છે સેરીન્ગપટ્મની નાયરોની કેદ, જ્યાં હજારો નાયરોને ટીપુ સુલતાનના આધીન મુસલમાનો દ્વારા બલિ ચઢાવવામાં આવ્યા હતા. સેરીન્ગપટ્મમાં નાયરોની પરાજયના પરિણામ સ્વરૂપે દક્ષિણી મૈસૂર ક્ષેત્રમાં હિન્દુ ધર્મનો વિનાશ થયો. જોકે, ત્રાવણકોરના નાયરો, બ્રિટિશની મદદથી 1972માં ત્રીજા એંગ્લો-મૈસૂર યુદ્ધના સમયે મુસ્લિમ બળો પર વિજળ મેળવવામાં સફળ રહ્યા. 1920ની સાલ દરમિયાન મોપ્લા તોફાનો તરીકે વિખ્યાત તોફાનોમાં, જે બીજો સંધર્ષ થયો, તેમાં મુસલમાનો દ્વારા લગભગ 30,000 નાયરોની સામૂહિક હત્યા કરાઇ હતી અને મલબારમાં લગભગ પૂરી રીતે હિંદુઓએ હિજરત કરવી પડી હતી.
જોકે, પોતાની સંખ્યાત્મક શ્રેષ્ઠતાને કારણે, ત્રાવણકોરમાં નાયરો હિન્દુ પ્રભુત્વ જમાવી રાખવામાં સક્ષમ રહ્યું. ત્રાવણકોર સમગ્ર ભારતમાં બહુ જૂજ પ્રદેશોમાંથી એક છે જ્યાં મુસ્લિમ શાસન ક્યારેય સ્થાપિત નહતું થયું. નાયરો દ્વારા ખ્રિસ્તી ધર્માન્તર ગતિવિધિઓ પર પણ વિરોધના રૂપે ત્રાવણકોર વિસ્તારમાં ઇવાએન્જેલિકલ ખ્રિસ્તી સાથે થોડાક ઝધડા થયા હતા. ચટ્ટમ્પી સ્વામીકલ જેવા નાયર કાર્યકર્તાઓએ ખ્રિસ્તી મિશનરીની ગતિવિધિઓ પર જોરદાર વિરોધ દર્શાવીને ખ્રિસ્તી ધર્મની આલોચના કરી હતી.
પોશાક
નાયર સમુદાયનો પોશાક કેરળના અન્ય અગ્ર જાતિઓથી મળતો આવે છે.
રાંધણકળા
સામાન્ય મલયાલિયોની જેમ, નાયરોનું મુખ્ય ભોજન સમાન રીતે ઉકળેલા ભાત છે. ભાતને ચોરૂ (પાણીમાં ઉબાળેલા કે છાણેલા) કે ભાતની ઘેંસ કે કાંજી ની રીતે પીરસવામાં આવે છે. નાળિયેર, જેકફ્રૂટ, કેળ, કેરી અને અન્ય ફળ અને શાકોનો વ્યાપક ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. નાળિયેરના તેલનો પણ વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે. ઉત્સવોમાં ઘી નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. પહેલાના સમયમાં, કંજી કે ચોરૂના સ્વરૂપમાં ભાત, શાક અને અન્ય વધારાના વ્યંજનોની સાથે ભોજન દિવસમાં બે કે ત્રણવાર પીરસવામાં આવતું હતું. આજકાલ, સવારના નાસ્તામાં દક્ષિણ ભારતીય ભાગના વ્યંજન જેવા કે ઇડલી કે ડોસા, કે પછી ઉત્તર ભારતની રોટલી કે શાક કે યૂરોપીય બ્રેડ ટોસ્ટ પણ નાસ્તા તરીકે લેવાય છે.
પરંપરાગત રીતે, મોટા ભાગના નાયરો, ખાસ કરીને સૌથી મોટા બે પેટા વિભાગો (કિરયતી નાયર અને ઇલ્લતુ નાયર) શાકાહારી નથી, કારણકે તેમનામાં માછલીને ખાવાની છૂટ છે. પણ સ્વરૂપતિલ નાયર, મારર, અકતુ ચર્ના નાયર, પૂરતુ ચર્ન નાયર અને પદમંગલમ નાયર જેવી ઉપજાતિઓ ચુસ્તપણે શાકાહારી છે. જોકે આજકાલ ઘરમાં ચિકન અને મટન વ્યંજન પણ તૈયાર કરવામાં આવે છે, પણ પહેલા આની પર નિષેધ હતો. ગાયના માંસ અને દારૂના સેવન પર સખ્ત પ્રતિબંધ હતો અને સ્વતંત્રતાની પહેલાના સમયમાં આમ કરનારને મોટાભાગે હિંસા કે બહિષ્કારનો ભોગ બનવું પડતું હતું. શાકાહારી વ્યંજનોમાં, અવિયલ, તોરન, અને તેયલ ખાસ નાયર વ્યંજનો છે. ધાર્મિક વિધિઓના મહાભોજન વખતે ચુસ્ત પણે શાકાહારી ભોજન લેવામાં આવે છે. ધાર્મિક વિધિ અને ઉત્સવના સમયે પલપાયસમ અને અડા પ્રથમન જેવા મીઠા વ્યંજનો તૈયાર કરવામાં આવે છે. અન્ય વિશેષ વ્યંજનોમાં કોઝુક્કાટ્ટા, ચિવડા, ઇલયપ્પમ (મીઠું), ઓટ્ટાડા, કલિયોડક્કા, વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. .
જાતિ વ્યવસ્થા
કેરળમાં જાતિ પદાનુક્રમમાં નાયરોની નમ્બૂથીરીઓથી ઠીક નીચેની શ્રેણી પ્રાપ્ત છે અને ત્રણ કે ચાર પ્રમુખ નાયર ઉપજાતિઓ (જેવી કે કિરયતિલ, ઇલક્કાર અને સ્વરૂપતિલ) કેરળમાં લડાયક વંશ તરીકે અધિકૃત છે. કેરળમાં, જેને સ્વામી વિવેકાનંદે "જાતિઓનું પાગલખાના" નો સંદર્ભ આપ્યો હતો, ત્યાં અસ્પૃશ્યતા અને જાતિગત ભેદભાવની પ્રણાલી 20મી સદીના મધ્ય સુધી પ્રચલિત હતી. ભારતમાં 19મી અને 20મી સદી દરમિયાન, સ્વામી વિવેકાનંદ, નારાયણ ગુરુ, ચટ્ટમ્બી સ્વામીકલ જેવા સમાજ સુધારકો અને આધ્યાતમિક નેતાઓ દ્વારા સમર્થિત સખત જાતિગત બાધાઓનો પાડી નાખવામાં આવી હતી.
કેરળની પરંપરા મુજબ દલિતોને બળજબરી પૂર્વક નમ્બૂથીરીઓથી 96 ફીટનું અંતર, નાયરોથી 64 ફીટનું અંતર અને અન્ય ઊંચી જાતિયોથી (જેમ કે મારન અને આર્ય વૈશ્ય)થી 48 ફીટનું અંતર રાખવું પડતું, કારણ કે તેવી માન્યતા હતી કે દલિતો તેમને દૂષિત કરે છે. અન્ય જાતિઓ જેવી કે નાયડી, કનિસન અને મુક્કુવનના નાયરોથી ક્રમશ: 72 ફીટ, 32 ફીટ અને 24 ફીટનું અંતર રાખવું પડતું હતું.
સામાજિક – રાજનૈતિક ચળવળો
1800ના અંતમાં અસંખ્ય સામાજીક-ધાર્મિક સુધાર ચળવળોની શરૂઆત થઇ, જેમાં કેરળના પ્રારંભિક લોકતાંત્રિક જન આંદોલનો પણ હતા. નાયરોને પણ આ પ્રકારના પરિવર્તનો અંગે પ્રતિક્રિયા કરવાની જરૂર જણાઇ. સંપૂર્ણ મધ્યયુગીન સમયમાં અને 19મી સદી સુધી, નાયરોની માત્ર કેરળમાં જ પૂર્વ-શ્રેષ્ઠ ભૂમિકા રહી હતી. 19મી સદીના મધ્ય ભાગ સુધીમાં, તેમનું પ્રભુત્વ ફીકું પડવા લાગ્યું હતું. સંબંધમ જેવી સંસ્થાઓ અને માતૃવંશીય સંયુક્ત પરિવારની પ્રણાલી, જે પહેલા નાયર સમુદાયની શક્તિને સુનિશ્ચિત કરતી હતી, તે હવે કેરળના બદલાતા સામાજીક-રાજનૈતિક પુષ્ઠભૂમિના કેટલાક ખરાબ ઉત્પાદક બની ગયા હતા. બજાર અર્થવ્યવસ્થાનો પ્રભાવ, પારંપરિક લશ્કરી તાલીમની ગેરહાજરી, શિક્ષાની નવી પ્રણાલીના માધ્યમના નવા મૂલ્યોનું અવશોષણ, નીચી જાતિયોમાં સ્વ-ચેતનાની જાગૃતિ અને સમાનતા જેવા વિશેષઅધિકારોનો તેમની પર પ્રભાવ - આ તમામ કારણોના લીધે નાયર પ્રભુત્વનું પતન થયું. પતનની અનુભૂતિએ સુધારની ચેતનાને પ્રોત્સાહિત કરી જેની અભિવ્યક્તિ ચટ્ટમ્બી સ્વામીકલ જેવા ધાર્મિક વ્યક્તિના કાર્યમાં, સાહિત્ય, પ્રેસ, અને મંચો પર થવા લાગી અને પછીના વિવાહ, વારસા, સંપત્તિના અધિકાર જેવા ઠરાવો કાનૂની બન્યા. છેલ્લે, 1914માં આ આંદોલને નાયર સેવા સોસાયટીનો પાયો નાખીને તેને નિશ્ચિતરૂપ આવ્યું. વિદ્યાધિરાજ ચટ્ટમ્પી સ્વામીકલે કોલ્લમ જિલ્લામાં પનમન આશ્રમમાં સમાધિ ગ્રહણ કરી.
નાયર સેવા સોસાયટી (એનએસએસ(NSS)), નાયર સમૂહોના હિતમાં પ્રતિનિધિત્વ કરવા માટે નિર્માણ પામેલું સંગઠન છે. તેનું મુખ્યાલય ભારતના કેરળ રાજ્યના કોટ્ટાયમ જિલ્લાના ચંગનશેરી નગરના પેરુન્નામાં આવેલું છે. તેની સ્થાપના મન્નતુ પદ્મનાભમ ના નેતૃત્વમાં કરવામાં આવી હતી. એનએસએસ (NSS)ના ત્રણ સ્તરીય સંગઠન છે જેનો આધાર સ્તર કરયોગમો સાથે છે, મધ્યવર્તી સ્તર પર તાલુક મંડળો અને અગ્ર સ્તરમાં મુખ્યાલય છે.
સમાજની પોતાની અનેક શિક્ષણ સંસ્થાઓ અને દવાખાનાઓ છે જેનું આયોજન તેના દ્વારા કરવામાં આવે છે. એનએસએસ (NSS)માં હિન્દુ કોલેજ, પંડાલમમાં એનએસએસ (NSS) કોલેજ, તિરુવનંતપુરમમાં મહાત્મા ગાંધી કોલેજ, વઝૂરમાં એસવીઆરવીએનએસએસ (SVRVNSS) કોલેજ, કન્નૂર,મટ્ટનૂરમાં પઝહસી રાજા એનએસએસ (NSS) કોલેજ, અને નિર્માણકાર, તિરુવનન્તપુરમમાં મહિલા કોલેજ. એન.એસ.એસ. (N.S.S) 150થી વધુ શાળાઓ, 18 આર્ટસ્ અને સાયન્સ કોલેજો, 3 ટ્રેનિંગ કોલેજ, 1 એન્જિનિઅરીંગ કોલેજ, 1 હોમિયો મેડિયકલ કોલેજ, કેટલીય નર્સિંગ કોલેજ, પોલિટેકનિક કોલેજ, ટી.ટી.સી. (T.T.C) શાળાઓ, કામકાજી મહિલાઓની હોસ્ટેલ અને તકનીકી સંસ્થાઓ ચાલે છે.
મન્નતુ પદ્મનાભના નેતૃત્વમાં, ભારતના અન્ય રાજ્યો અને વિદેશોમાં વસેલા પ્રવાસી નાયરોને પોતાના રાજ્ય અને દેશોમાં નાયર સેવા સોસાયટીઓનું ગઠન કર્યું છે. ઉદાહરણ તરીકે બેંગલોરમાં 21 કરયોગમોની સાથે કર્ણાટક નાયર સેવા સમાજ, અને કોલકત્તામાં કોલકત્તા નાયર સેવા સમાજ. "નાયર સમાજોનું આંતરાષ્ટ્રીય મહાસંધ"ની છત્ર-છાયામાં વિશ્વભરના તમામ નાયર સમૂહોને લેવાનો પ્રયાસ ચાલુ છે.
નોંધ અને સંદર્ભો
શ્રેણી:સમાજશાસ્ત્ર
કંટાળા (તા.કોડીનાર)
ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારના ગીર સોમનાથ જિલ્લામાં આવેલા કોડીનાર તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે નારિયેળ, ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
બાજ
શ્રેણી:સંદિગ્ધ શીર્ષકવાળાં પાનાં
પારેવા (તા. દ્વારકા)
ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૪ (ચાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા તેમજ ત્રણ બાજુએથી દરિયા વડે ઘેરાયેલા ઓખામંડળ તરીકે ઓળખાતા દ્વારકા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, માછીમારી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
કરંજડા
કરંજડા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા ડુંગરાળ તેમજ જંગલ વિસ્તાર ધરાવતા ડાંગ જિલ્લાના સુબિર તાલુકામાં આવેલું ગામ છે. આ ગામ જંગલોથી ભરપૂર ડુંગરાળ પ્રદેશમાં આવેલું છે. કરંજડા ગામમાં ૧૦૦ ટકા આદિવાસી લોકો વસે છે. તેઓ પરસ્પર સામાન્ય વહેવારમાં ડાંગી ભાષા એટલે કે કુકણા બોલીનો ઉપયોગ કરે છે.
શ્રેણી:સુબિર તાલુકો
લીમલી (તા. મુળી)
લીમલી (તા. મુળી) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા મુળી તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. લીમલી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
જાણીતા વ્યક્તિઓ
શ્રેણી:મુળી તાલુકો
અમૃતધારા ધોધ
આ સ્થળ નજીક એક શિવ મંદિર પણ આવેલ છે. કોરિયા રજવાડાના મહારાજા રામાનુજ પ્રતાપ સિંઘ જુદેવ દ્વારા ૧૯૩૬ના વર્ષમાં આ મંદિર ખાતે મેળો યોજવામાં આવ્યો હતો, જે પરંપરા વર્તમાન સમયમાં પણ ચાલુ છે.
સંદર્ભો
શ્રેણી:છત્તીસગઢ શ્રેણી:જોવાલાયક સ્થળો
અંગ્રેજી ભાષા
અંગ્રેજી એ પશ્ચિમ જર્મેનીક ભાષા છે, જેનો વિકાસ એન્ગ્લો સાક્સોન કાળમાં ઇંગ્લેન્ડ અને દક્ષિણ પૂર્વીય સ્કોટલેન્ડમાં થયો હતો. 18મી, 19મી અને 20મી સદીની શરૂઆત સુધી બ્રિટિશ રાજના લશ્કરી, આર્થિક, વૈજ્ઞાનિક, રાજકીય અને સાંસ્કૃતિક પ્રભાવને કારણે તેમજ 20મી સદીના મધ્ય ભાગ સુધી   યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને કારણે અંગ્રેજી ભાષા દુનિયાના ઘણા ખૂણાઓમાં લિન્ગ્વા ફ્રાન્કા બની ગઇ અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર તેમજ વિજ્ઞાનની આગળ પડતી ભાષા બની ગઇ. રાષ્ટ્ર સમૂહ દેશો (કોમન વેલ્થ દેશો) તેમજ ઘણાં આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનોમાં બીજી કે ગૌણ ભાષા અને અધિકૃત ભાષા તરીકે અંગ્રેજોનો ઉપયોગ બહોળા પ્રમાણમાં કરવામાં આવે છે.
ઐતિહાસિક રીતે અંગ્રેજી ભાષા કેટલીક તળપદી ભાષાઓથી બનેલી છે જેને સંયુક્તપણે જૂની અંગ્રેજી ભાષા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ ભાષા ગ્રેટ બ્રિટનના પૂર્વીય ટાપુઓ ઉપરથી લાવવામાં આવી હતી. આ ભાષાને એન્ગ્લો સેક્સોન લોકો લાવ્યા હતા કે જેઓ 5મી સદીની શરૂઆતમાં સ્થાયી થયા હતા. ત્યારબાદ અંગ્રેજી ઉપર જૂની નોર્વેની ભાષાનો પ્રભાવ પડ્યો. આ ભાષા આઠમાથી દસમા સૈકાના કાળ દરમિયાનના યુરોપીય આક્રમણકારોની ભાષા હતી.
આધુનિક અંગ્રેજી ભાષામાં સ્વરોમાં ધરખમ બદલાવ આવ્યો. આ બદલાવ 15મી સદીમાં ઇંગ્લેન્ડ ખાતે થયો. આ દરમિયાન અંગ્રેજી ભાષાએ વિવિધ વિદેશી ભાષાઓમાંથી નવાનવા શબ્દો લીધા અને નવા શબ્દો બનાવ્યા. અંગ્રેજી ભાષાનાં શબ્દો પૈકી નોંધપાત્ર માત્રાના શબ્દો ખાસ કરીને તકનિકી શબ્દો મૂળતઃલેટિન અને ગ્રીક ભાષા ઉપરથી બનાવવામાં આવ્યા છે.
મહત્વ
આધુનિક અંગ્રેજી ભાષાને કેટલીક વખત વિશ્વની પ્રથમ લિન્ગ્વા ફ્રાન્કા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ ભાષાનું વર્ચસ્વ પુષ્કળ પ્રમાણમાં છે. કેટલીક વખત તે સંચાર, વિજ્ઞાન, વેપાર, ઉડ્ડયન, મનોરંજન, રેડિયો અને મુત્સદ્દીગીરી માટેની આવશ્યક આંતરરાષ્ટ્રીય ભાષા ગણવામાં આવે છે. જેમજેમ બ્રિટિશ રાજનો વિકાસ થતો ગયો તેમતેમ આ ભાષા બ્રિટિશ ટાપુઓ ઉપર ફેલાવા લાગી અને 19મી સદીના અંત સુધીમાં તો તે સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રસરી ગઇ. ઉત્તર અમેરિકામાં બ્રિટિશ વસાહત સ્થપાઇ ગયા બાદ તે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને કેનેડામાં વર્ચસ્વ ધરાવતી ભાષા બની. યુએસના વિકસતા જતા આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક પ્રભાવને કારણે તેને વિશ્વની મહાસત્તાનો દરજ્જો મળ્યો. અને બીજાં વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન આ ભાષા સમગ્ર વિશ્વમાં નોંધપાત્ર રીતે ફેલાઇ ગઇ.
ઘણાં બધાં ક્ષેત્રો, વ્યવસાય અને વેપારમાં જેવા કે તબીબી અને કોમ્પ્યૂટર વગેરેમાં અંગ્રેજી ભાષાનાં જ્ઞાનને પ્રાથમિક જરૂરીયાત ગણવામાં આવી છે. જેનાં પરિણામે અંદાજે 1 અબજ લોકો અંગ્રેજીનું પ્રાથમિક જ્ઞાન મળે તેટલો અભ્યાસ તો કરે જ છે. (જુઓ અંગ્રેજી ભાષાનો અભ્યાસ અને શિક્ષણ). યુનાઇટેડ નેશન્સ (યુએન)ની છ અધિકૃત ભાષાઓ પૈકીની અંગ્રેજી એક છે.
ડેવિડ ક્રિસ્ટલ જેવા ભાષાશાસ્ત્રીએ નોંધ્યું હતું કે વૈશ્વિક ભાષાઓ કરતાં અંગ્રેજી ભાષાના ધરખમ વિકાસને કારણે વિશ્વના કેટલાક ભાગોમાં જન્મની ભાષાશાસ્ત્રની વિવિધતા ઘટવા માંડી હતી. ખાસ કરીને ઓસ્ટ્રેલેશિયા અને ઉત્તર અમેરિકામાં આનું પ્રમાણ વધારે માત્રામાં જોવા મળ્યું હતું. ભાષાઓનાં પતનમાં અંગ્રેજી ભાષાનાં વિશાળ પ્રભુત્વએ અગત્યની ભૂમિકા ભજવી છે. તેવી જ રીતે ઐતિહાસિક ભાષાશાસ્ત્રીઓ કે જેઓ ભાષાના બદલાવ અંગેની જટિલતા અને પ્રવાહિત ગતિશીલતા અંગે સાવચેત હતા. તેઓ અંગ્રેજીના પ્રભાવ અંગે પણ સાવચેત હતા તેથી તેમણે અંગ્રેજી ભાષાને તેમની સ્થાનિક ભાષા સાથે સુવ્યવસ્થિત અને કુદરતી રીતે સંમિશ્રિત કરી જેમ કે ક્રિઓલ્સ અને પિડગિન્સ સમયાંતરે અંગ્રેજી સમકક્ષ આ ભાષાઓનાં નવાં કુટુંબો બન્યાં.[26]
ઇતિહાસ
એન્ગ્લો સાક્સોન લોકોએ ઇ.સ.449ની સાલથી ડેનમાર્ક અને જુટલેન્ડના પ્રદેશોથી આક્રમણ કરવાની શરૂઆત કરી. એન્ગ્લો સાક્સોન લોકોનું બ્રિટનમાં આગમન થયું તે પૂર્વે ત્યાંના સ્થાનિક લોકો બ્રિથોનિક ભાષા બોલતા હતા. આ ઇંગ્લેન્ડના કેટલાક ભાગોમાં બોલાતી કેલ્ટ લોકોની કેલ્ટિક ભાષા હતી. જોકે તળપદી ભાષામાં નોંધપાત્ર ફેરફારો વર્ષ 1066ના નોર્માન લોકોનાં આક્રમણ બાદ થયા. ભાષાએ તેનું નામ જાળવી રાખ્યું અને નોર્માન લોકોના આક્રમણ પહેલાંની ભાષા જૂની અંગ્રેજીના નામે ઓળખાવા લાગી.
શરૂઆતમાં જૂની અંગ્રેજી વિવિધ પ્રકારની તળપદી ભાષાઓનો સમૂહ હતી. આ ભાષાઓનાં મૂળિયાં ગ્રેટ બ્રિટનના એન્ગ્લો સાક્સોન રાજની વિવિધતાને પ્રતિબિંબિત કરતાં હતાં. આ તમામ વિવિધ તળપદી ભાષાઓ પૈકી લેટ વેસ્ટ સાક્સોન ભાષાનું પ્રભુત્વ ધીરેધીરે વધવા લાગ્યું. અંગ્રેજી ભાષાના ક્રમિક અને ઝડપી વિકાસના મહત્વની ભૂમિકા કેથલિક દેવળોએ પણ ભજવી હતી. વર્ષ 530માં સંત બેનેડિટનું શાસન શરૂ થયું અને તે 1536 સુધી મઠોનાં વિસર્જન સુધી યથાવત રહ્યું.આ દરમિયાન રોમન કેથલિક દેવળોએ મઠોને અને કેટનબરીના ઓગસ્ટિન જેવા કેથલિક અધકૃતોને સૂચના આપી કે તેમની શાળાઓમાં સ્ક્રિપ્ટોરિયા અને પુસ્તકાલય જેવા બુદ્ધિગમ્ય સાંસ્કૃતિક વારસાનું જતન કરવું.
મધ્યકાલિન યુગ દરમિયાન કેથલિક દેવળોએ બુદ્ધિગમ્ય જીવન અને લેખિત ભાષાનાં પ્રભુત્વને ક્રિયાશિલ બનાવ્યું. કેથલિક સંતોએ મુખ્યત્વે લેટિન ભાષાનું લખાણ લખ્યું અથવા તો તેની નકલો કરી. જે મધ્યકાલિન યુરોપની લિન્ગ્વા ફ્રાન્કામાં વધારે પડતું જોવા મળતું હતું. જ્યારે સંતો પ્રસંગોપાત સ્થાનિક ભાષામાં લખતા ત્યારે લેટિન ભાષામાંથી અંગ્રેજી ભાષામાં બનાવેલા શબ્દો અવેજી તરીકે મૂકતાં. કોઇ વસ્તુની સમજણ આપવા માટે લેટિન ભાષાનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો અંગ્રેજી શબ્દોનો ઉપયોગ કરવામાં નહોતો આવતો. અંગ્રેજી ભાષામાં મોટા ભાગના શબ્દો લેટિન ભાષામાંથી લેવામાં આવ્યા છે. અંગ્રેજી ભાષાના વોકેબ્યુલેરિયમ માં મોટા ભાગના શબ્દોનું સર્જન લેટિન ભાષામાંથી થયું હોવાનું માનવામાં આવે છે. એમ માનવામાં આવે છે કે બ્રિટિશ સમાજનો શ્રેષ્ઠ વર્ગે કેથલિક સંતો દ્વારા બનાવવામાં આવેલા શબ્દભંડોળને કાયમી બનાવ્યો. વધુમાં તેમણે લેટિન ભાષામાંથી નવા શબ્દોની શોધોની પરંપરા પણ ચાલુ રાખી. જે કેથલિક ચર્ચના અસ્ત સુધી ચાલુ રહી.
જૂની અંગ્રેજી સ્થાનિક ભાષા પણ આક્રમણોનાં બે મોજાંથી પ્રભાવિત હતી. સૌપ્રથમ ભાષા બોલનારા ઉત્તર જર્મનીના લોકો કે જેઓ જર્મની કુટુંબના હતાં તેમણે 8મી અને 9મી સદીમાં બ્રિટિશ ટાપુઓ અને વસાહતો ઉપર ચડાઇ કરી હતી (જુઓ ડેનલો). બીજું આક્રમણ નોર્માનો દ્વારા 11મી સદીમાં કરવામાં આવ્યું હતું. તેઓ જૂની નોર્માન ભાષા બોલતા હતા. તેમણે વિશિષ્ટ અંગ્રેજી ભાષા તૈયાર કરી જેને એન્ગ્લો નોર્માન તરીકે ઓળખવામાં આવતી. (સમય જતાં તેમાંથી નોર્માન નામનું તત્વ લુપ્ત થવા લાગ્યું. તેના ઉપર પેરિસિયન ફ્રેન્ચનું પ્રભુત્વ વધવા લાગ્યું. પાછળથી અંગ્રેજી ભાષા એન્ગ્લો ફ્રેન્ચ ભાષા તરીકે ઓળખાવા લાગી.) બે આક્રમણોને કારણે અંગ્રેજી કેટલાક અંશે મિશ્રિત ભાષા બની. (જોકે ભાષાશાસ્ત્રના શબ્દોની દૃષ્ટિએ અંગ્રેજી ક્યારેય મિશ્રિત ભાષા નહોતી. વિવિધ ભાષા બોલનારા લોકોનો સહનિવાસને કારણે અંગ્રેજી મિશ્રિત ભાષા બની આ લોકોએ પાયાનાં સંચાર માધ્યમ તરીકે એક નવી ભાષાનો વિકાસ કર્યો).
સ્કેન્ડેનેવિયન લોકોના સહનિવાસને કારણે એન્ગ્લો ફ્રિસિયન અંગ્રેજીમાં શબ્દોની પૂરવણી વધી. પાછળથી નોર્મન વ્યવસાયને કારણે લેટિન ભાષામાંથી ઉતરી આવેલા જર્મની શબ્દોનું પ્રમાણ વધવા પામ્યું. અંગ્રેજી ભાષા ઉપર નોર્માનનું પ્રભુત્વ કોર્ટ અને સરકાર મારફતે થયું. આવી રીતે અંગ્રેજીનો વિકાસ સ્થિતિસ્થાપક અને વિશાળ શબ્દભંડોળ ધરાવતી "ઉછીની" ભાષા તરીકે થયો.
બ્રિટિશ રાજના ઉદ્ભવ અને ફેલાવાની સાથે અંગ્રેજી ભાષાનો સ્વીકાર ઉત્તર અમેરિકા, ભારત, આફ્રિકા, ઓસ્ટ્રેલિયા અને અન્ય પ્રાંતમાં થયો. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સનો મહાસત્તા તરીકે ઉદ્ભવ થતા અંગ્રેજી ભાષાના ફેલાવાને મદદ મળી.
વર્ગીકરણ અને તેને સંબંધિત અન્ય ભાષાઓ
અંગ્રેજી ભાષા જર્મની કુટુંબની પેટાશાખા પશ્ચિમી જર્મનીના એન્ગ્લો ફ્રિસિયન ભાષા બોલતા પેટાજૂથ ઉપરથી ઉતરી આવી છે. આ જૂથ ઇન્ડો-યુરોપીયન ભાષાઓ બોલતાં જૂથના સભ્યો હતા. અંગ્રેજીની એકદમ નજીકની પડોશી ભાષા સ્કોટ્સ ભાષા છે. આ ભાષા મુખ્યત્વે સ્કોટલેન્ડ, ઉત્તર આયર્લેન્ડના કેટલાક ભાગો, અને ફ્રિસિયનમાં બોલાય છે. ઘણા ભાષાશાસ્ત્રીઓ સ્કોટ્સ ભાષાને અલગ ભાષા નહીં ગણતા તેને અંગ્રેજી તળપદી ભાષાનાં જૂથ તરીકે ગણે છે. ફ્રિસિયન ભાષાને પણ ઘણા લોકો દ્વારા અંગ્રેજીની નજીકની પડોશી ભાષા ગણવામાં આવી છે.
સ્કોટ્સ અને ફ્રિસિયન બાદ એવી જર્મની ભાષાઓ આવે છે કે જે અંગ્રેજી સાથે થોડે દૂરથી સંકળાયેલી છે જેમા નોન એન્ગ્લો ફ્રિસિયન પશ્ચિમી જર્મની ભાષાઓ, લો જર્મન, ડચ, આફ્રિકન્સ, હાઇ જર્મન, તેમજ ઉત્તર જર્મની ભાષાઓ સ્વિડિશ, ડેનિશ, નોર્વેયન, આઇલેન્ડિક અને ફારોઇસના નામો ગણાવી શકાય. સ્કોટ્સ ભાષાના અપવાદને બાદ કરતાં અને પાયાના સ્તરે ફ્રિસિયન ભાષાને બાદ કરતાં અન્ય કોઇ પણ ભાષા અંગ્રેજી સાથે પરસ્પર બુદ્ધિગ્રાહ્ય રીતે સંકળાયેલી નથી. જેની પાછળ તે ભાષાના નિયમો, વાક્યરચના, ભાષાશાસ્ત્રની શાખા અને ધ્વનિશાસ્ત્રમાં વિવિધતાને જવાબદાર ગણાવી શકાય.બ્રિટિશ ટાપુઓ ઉપરની અંગ્રેજી ભાષા અલગ તરી આવે છે. જોકે કેટલેક અંશે ડચ ભાષા અંગ્રેજી સાથે ઘણી જ સામ્યતા ધરાવતી ભાષા છે. પોતાની આ અલગતાને કારણે અંગ્રેજી અને સ્કોટ્સ ભાષાઓ ખંડીય જર્મની ભાષાઓ તરીકે વિકાસ પામી છે. તેમજ પોતાનું પ્રભુત્વ બતાવતી આવી છે.
અન્ય જર્મની ભાષાઓના નિયમોમાં તફાવત કેટલાક કારણોસર આવ્યો હોવો જોઇએ જેમ કે અલગતાથી ભાષાશાસ્ત્રની શાખા જુદી તરી આવવી તેમજ અંગ્રેજી ભાષામાં લેટિન શબ્દોનો કરવામાં આવતો બહોળા પ્રમાણમાં ઉપયોગ દા.ત. "એક્ઝટ" વિરુદ્ધ ડચ યુટગેન્ગ (શરૂઆતમાં "આઉટ-ગેન્ગ" સાથે "ગેન્ગ" "ગેન્ગવે" તરીકે) અને ફ્રેન્ચ "ચેન્જ" વિરુદ્ધ જર્મન એન્ડેરન્ગ, "મુવમેન્ટ" વિરુદ્ધ જર્મન બેવેગન્ગ (શાબ્દિક રીતે "અધરિંગ" અને "બિ-વે-ઇન્ગ" ("એકલાં આગળ વધવું")). બંને શબ્દો જર્મનીના હોવા છતાં પણ કોઇ એક સમાનાર્થીને બદલે બીજાની પસંદગીના કારણે પણ નિયમમાં બદાલ કે તફાવત જોવા મળે છે. (દા. ત. અંગ્રેજીમાં કેર અને જર્મનીમાં સોર્જ બંને શબ્દો પ્રોટો જર્મનિક શબ્દો અનુક્રમે * કારો અને * સર્ગો ઉપરથી ઉતરી આવ્યા છે. પરંતુ અંગ્રેજી શબ્દ કેરમાં * કારો નું પ્રભુત્વ વિશેષ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. જ્યારે જર્મન, ડચ સ્કેન્ડેનેવિયન ભાષાઓમાં * સર્ગો શબ્દનાં મૂળિયાં જોવા મળે છે. * સર્ગો શબ્દ હજી પણ અંગ્રેજી ભાષામાં સોરો શબ્દ તરીકે અસ્તિત્વ ધરાવે છે.