cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
તુલસી તળાવ
વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ
right|thumb|200x200px|મગર અહીં ટેકરીઓના વિસ્તારોમાં ગાઢ અને લીલી વનસ્પતિઓ આવેલી છે. તળાવનો વિસ્તાર સંજય ગાંધી રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન વડે સુરક્ષિત છે. ઉદ્યાનનાં પ્રાણી-પક્ષીઓની સાથે સાથે તળાવમાં મગર જોવા મળે છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:મુંબઈ શ્રેણી:તળાવ
દેવકી-કૃષ્ણ મંદિર, ગોઆ
350px|thumb|દેવકી-કૃષ્ણ મંદિર, મારસેલ, ગોઆ દેવકી-કૃષ્ણ મંદિર ભારત દેશના ગોઆ રાજ્યના ઉત્તર ગોઆ જિલ્લાના પોન્ડા તાલુકામાં આવેલ મારસેલ નામના નાના શહેરમાં આવેલ છે. મારસેલ ખાતે હિંદુ ધર્મના ૧૫ જેટલાં દેવીદેવતાઓના મંદિરો આવેલ છે. મારસેલ પોન્ડા તાલુકામાં પણજીથી ૧૭ કિલોમીટર જેટલા અંતરે પણજી થી પોન્ડા જતા માર્ગ પર બાણસ્તારી પુલથી ૩ કિલોમીટર દૂર આવેલ છે.
આ મંદિરનું વિશિષ્ટ લક્ષણ એ છે કે આ ભારત દેશમાં એકમાત્ર એવું મંદિર છે, જ્યાં માતા દેવકીની સાથે ભગવાન કૃષ્ણની પૂજા કરવામાં આવે છે. અહીં મુખ્ય પ્રતિમા દેવકીકૃષ્ણ સાથે ભૂમિકાદેવી, લક્ષ્મી રાવલનાથ, મલ્લિનાથ, કાત્યાયાની, ચોડણેશ્વર અને ધડા શંકરની પ્રતિમાઓ પણ છે, જે મૂળ ચુડામણી ટાપુ (હાલનો શોરાવ ટાપુ) પર સ્થિત હતી.
પોર્ટુગીઝ તપાસ દરમિયાનની સતામણી ટાળવા માટે આ પ્રતિમાઓ બિકોલિમના માયેમ ખાતે લઈ જવામાં આવી હતી અને ત્યાંથી મારસેલ ખાતે હાલના મંદિરના સ્થળે ખસેડવામાં આવી હતી.
મંદિરના ગર્ભગૃહ ખાતે કાળા પથ્થરમાંથી કોતરકામ કરી બનાવવામાં આવેલ માતા દેવકી અને ભગવાન કૃષ્ણના બાળસ્વરૂપની સુંદર મૂર્તિ છે.
ઉજવણી
ચાતુર્માસ સિવાયના શુક્લ પક્ષની તેરસના દિવસે પાલખીયાત્રા યોજવામાં આવે છે. રામનવમી અને ગોકુળ અષ્ટમીના તહેવાર પણ મોટા પાયે ઉજવવામાં આવે છે. અહીંનો મુખ્ય તહેવાર માન્ની પૂર્ણિમા (પોષ મહિનાની પૂનમ) છે, જે અહીં ખૂબ ઉત્સાહ અને ઉત્તેજના સાથે ઉજવવામાં આવે છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:ધાર્મિક સ્થળો શ્રેણી:ગોઆ
દણસોલી
દણસોલી ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગ અને દક્ષિણ ભાગને જોડતા ભરુચ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા વાલિયા તાલુકાનું એક  ગામ છે. આ ગામમાં આંગણવાડી, પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, દૂધની ડેરી વગેરે સવલતો પ્રાપ્ય છે. આ દણસોલી ગામ કીમ નદીના કિનારે વસેલું છે. ગામમાં રણછોડજી અને હનુમાનજીનું મંદિર આવેલું છે.
આ ગામના લોકો વ્યવસાયમાં મુખ્યત્વે ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન જેવાં કાર્યો કરે છે. આ ઉપરાંત કેટલાક લોકો સરકારી કે ખાનગી નોકરી પણ કરે છે. જુવાર, તુવર, મકાઈ, કપાસ તથા અન્ય શાકભાજી અહીંના મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો છે. આ ઉપરાંત કેટલાક લોકો પિયતની સગવડ મેળવી શેરડી, કેળાં, ડાંગર વગેરેની ખેતી પણ કરે છે.
શ્રેણી:વાલિયા તાલુકો
અમૃતા (નવલકથા)
અમૃતા એ રઘુવીર ચૌધરીની ૧૯૬૫માં પ્રકાશિત થયેલ ગુજરાતી નવલકથા છે. આ નવલકથાની સંસ્કૃત પ્રચુર ભાષા અને લાંબી તત્ત્વિક ચર્ચા માટે ટીકા થઈ હતી તેમ છતાં તે આધુનિક ગુજરાતી સાહિત્યની પ્રાયોગિક નવલકથાના વિકાસમાં એક સીમાચિહ્ન રૂપ માનવામાં આવે છે. તેની ચિંતનાત્મક અસ્તિત્વવાદી નવલકથા તરીકે ગણના થાય છે.
આ વાર્તા ત્રણ પાત્રો અમૃતા, ઉદયન અને અનિકેત વચ્ચેના પ્રણયત્રિકોણ પર આધારિત છે.
વિષયવસ્તુ
૧૮ પ્રકરણોમાં લખાયેલી નવલકથા ત્રણ વિભાગોમાં વિભાજીત કરવામાં આવેલ છે: ૧) પ્રશ્નાર્થ, ૨) પ્રતિભાવ અને ૩) નિરુત્તર. દરેક વિભાગની શરૂઆત અનુક્રમે નિત્શે, મૈત્રેયી અને ગાંધીજીના અવતરણથી થાય છે. મુંબઈ, ભિલોડા, રાજસ્થાનના જોધપુર-જેસલમેર અને પાલનપુર શહેરોમાં નવલકથા આલેખન પામે છે.
અમૃતાને પ્રતિબિંબિત અસ્તિત્વવાદી નવલકથા તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે.
નવલકથામાં ત્રણ અસ્તિત્વવાદી પાત્રોના આંતરિક અને બાહ્ય જીવનને દર્શાવવામાં આવ્યું છે: બે માણસો, અનિકેત અને ઉદયન; અને એક મહિલા, અમૃતા. આ નાયકો વચ્ચેનો પ્રણયત્રિકોણ એ એક સાધન તરીકે કામ કરે છે જેની સાથે આંતરિક અને બાહ્ય અનુભવના કથાત્મક વર્ણન દ્વારા તેમના જીવનના અર્થ સાથે જોડાયેલ ત્રણ સંઘર્ષ છે.
કથાવસ્તુ
અમૃતાને ડોક્ટરની પદવી એનાયત કરવામાં આવી છે, અને તેની સિદ્ધિ બદલ તેના બે મિત્રો ઉદયન અને અનિકેત તેને અભિનંદન આપે છે. તેમની યુવાની પછીથી, ઉદયનનો એક મહત્વપૂર્ણ રચનાત્મક પ્રભાવ રહ્યો છે, અમૃતાને તેના બૌદ્ધિક લક્ષ્યો સુધી પહોંચવા માર્ગદર્શન આપે છે. અમૃતાએ તેના પ્રત્યેનો પ્રેમ જાહેર કરી દીધો હતો. અનિકેત મુંબઈની કોલેજમાં વનસ્પતિશાસ્ત્રનો અધ્યાપક છે. અનિકેતને અમૃતા સાથે રજૂ કરવામાં ઉદયનની ભૂમિકા હતી. તે પ્રસંગે, ઉદયનએ અમૃતાના સ્નેહની અભિવ્યક્તિને દૂર કરી દીધી હતી, એમ કહ્યું હતું કે તેણીએ તેની પાસેથી જે જોઈએ છે તે તેણીની સમજણ જેટલો પ્રેમ નથી. ઉદયન માટે, પ્રેમ પ્રાસંગિક અને આકસ્મિક બાબત છે.
સફર દરમિયાન ત્રણેય જુહુ બીચ પર એકસાથે જતા હતા, ત્યારે ઉદયન તેમની નૌકામાંથી એક વાવાઝોડા દરમિયાન પડી ગયો હતો અને ઈજાગ્રસ્ત થયો હતો. અમૃતા તેના ભાભીના ઓશીકા નીચેથી એક ચિઠ્ઠી મળી છે, અને તેમાં માહિતી આપતા કહ્યું છે કે, પરિવારે આ બંને યુવકો સાથેની તેની મિત્રતાને સામાજિક રીતે શરમજનક ગણાવી છે. અમૃતાએ ઉદયનને કબૂલ્યું કે તેણીને લાગે છે કે બંને વચ્ચે પસંદગી કરવાનું દબાણ તેની સ્વતંત્રતાની શોધમાં જોખમ છે. પરંતુ તે જ સમયે, જ્યારે તે અનિકેતને મુસાફરી દરમિયાન સ્ટેશનથી ઉતરતી જોઈ, અમૃતા અનિકેતને કહે છે કે તે તેની રાહ જોશે. ઉદયને ગુજરાતીમાં લેક્ચરર તરીકેના પદ પરથી રાજીનામું આપવાનું અને ભિલોડા ખાતે તેમની સંપત્તિ વેચવાનો નિર્ણય કર્યો છે. અમૃતા અનિકેતનાં ઘરે રહે છે, તેની ગેરહાજરીમાં કાળજી રાખનાર તરીકે કામ કરે છે. અનિકેત દૂર પાલનપુરમાં ભાડાના મકાનમાં રહેતો હોય છે અને આશા રાખતો હોય છે, કે તે ગયો છે એટલે અમૃતા અને ઉદયન ફરી એક બીજાની નજીક આવશે.
ઉદયન પહેલાંની અંતિમ મીટિંગમાં અમૃતા અનિકેત માટે પોતાની પસંદગી જાહેર કરે છે. હિરોશિમાના બોમ્બ ધડાકાથી બચી ગયેલા લોકો પર રેડિયેશનની અસરો પર પત્રકારત્વના કાર્ય માટે ઉદયન જાપાન જવા રવાના થાય છે. ત્યાં તે બિમાર પડે છે, કિડનીની બિમારીથી પીડાય છે. ભારત પરત ફરતાં, તેની અમૃતા અને અનિકેત બંને સંભાળ રાખે છે, પરંતુ એક સમયે તેની નસો કાપી તેમની સંભાળને નામંજૂર કરે છે. અમૃતા અને અનિકેતે તેને બચાવવા માટે રક્તદાન કર્યું. અમૃતા અને અનિકેત જાપાન પ્રવાસનું આમંત્રણ સ્વીકારે તે પહેલાં તેઓ અમદાવાદ ખાતે પથારીવશ ઉદયનની મુલાકાત લે છે. ત્યાં તે તેની અંતિમ વસિયતનામું સૂચવે છે, તેના જીવનનો સરવાળો જેમાં તે જણાવે છે કે તે આસ્તિક નથી, પ્રેમ પોતે એક ભ્રાંતિ છે, પરંતુ તે તેના બે મિત્રો પ્રત્યે કૃતજ્ઞતા અનુભવે છે જેમણે, વિવિધ રીતે, તેને સમજવામાં મદદ કરી છે.
પાત્રોની વિચારધારા
અનિકેત: અનિકેત ભૂતકાળ અને ભવિષ્યમાં શ્રદ્ધા ધરાવે છે.
અમૃતા: અમૃતા સમયને શાશ્વત ગણાવે છે અને તે શાશ્વતમાં મને છે. .
આવકાર અને ટીકા
અમૃતા સૌપ્રથમ શ્રી હરિહર પુસ્તકાલય, સુરત દ્વારા પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી અને ઘણી વખત ફરીથી છાપવામાં આવી છે. આધુનિક ગુજરાતી સાહિત્યમાં પ્રાયોગિક નવલકથાના વિકાસમાં તે એક સીમાચિહ્ન રૂપ માનવામાં આવે છે. આ નવલકથાએ વર્ષ ૧૯૬૫ના સૌથી ઉત્કૃષ્ટ કાર્ય તરીકે ગુજરાત રાજ્યનો એવોર્ડ મેળવ્યો.
કિરણ માથુર દ્વારા આ પુસ્તકનું હિંદીમાં ભાષાંતર કરવામાં આવ્યું હતું, અને ભારતીય જ્ઞાનપીઠ દ્વારા ૧૯૮૦ માં પ્રકાશિત કરાયું હતું.
સંદર્ભ
શ્રેણી:નવલકથા
ભીમાશંકર
ભીમાશંકર મંદિર ભારતના મહારાષ્ટ્રના પુણે નજીક ખેડ તાલુકામાં આવેલું એક જ્યોતિર્લિંગ છે. આ મંદિર પુણેના શિવાજી નગરથી ૧૨૭ કિમી દૂર સહ્યાદ્રીની પર્વતમાળામાં આવેલું છે. આ સ્થળ ભીમા નામની નદીનું ઉદ્ગમ સ્થાન પણ છે, આ નદી આગળ જઈ રાયચુર પાસે કૃષ્ણા નદી ને મળે છે.
જ્યોતિર્લિંગ
શિવ પુરાણ અનુસાર એક વખત બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ વચ્ચે સૃષ્ટિની રચનાના આધિપત્યને લઈને વિવાદ થયો. તેમની પરીક્ષા કરવા, શિવજી એ ત્રણે લોકને ભેદતું એક અંતહીન જ્યોતિર્લિંગ બનાવ્યું. તેનો અંત કે સ્ત્રોત શોધાવા બ્રહ્મા નીચે તરફ અને વિષ્ણુ ઉપર તરફ ગયા. તેમને આનો છેડો મળી ગયો એમ બ્રહ્માજી અસત્ય બોલ્યાં જ્યારે વિષ્ણુએ પોતાની હાર સ્વીકારી. શિવજી એક અન્ય સ્તંભ તરીકે પ્રગટ થયાં અને તેમણે બ્રહ્માને શાપ આપ્યો કે કોઈ પણ પૂજા-અર્ચના આદિમાં તેમનું કોઈ સ્થાન નહીં રહે જ્યારે અનંતકાળ સુધી લોકો વિષ્ણુની પૂજા કરશે.
'જ્યોતિર્લિંગ' એ સર્વોચ્ચ ભિન્ન ન કરી શકાય એવું સત્ય માનવામાં આવે છે, જેમાં શિવનો અંશ રહેલો હોય છે. આ જ્યોતિર્લિંગ એવા સ્થળો છે જ્યાં ભગવાન શંકર દિવ્ય જ્યોતી સ્વરૂપે પ્રગટ થયા હતાં. એમ માનવામાં આવે છે કે શરૂઆતમાં ૬૪ જ્યોતિર્લિંગ હતાં. તેમાંના ૧૨ને અત્યંત પવિત્ર અને શુકનવંતા માનવામાં આવે છે. દરેક જ્યોતિર્લિંગનું તેના અધિપતી દેવ પ્રમાણે નામકરણ કરાયું છે - તે દરેક શિવના જ વિવિધ સ્વરૂપો છે. આ દરેક દેવસ્થાનની મૂળ મૂર્તિ એ એક લિંગ છે જે એક અનંત સ્તંભનું ચિન્હ છે, જે અનંત અને વિશાળ એવા શિવજીને દર્શાવે છે. આ બાર જ્યોતિર્લિંગ છે: ગુજરાતમાં સોમનાથ, આંધ્ર પ્રદેશમાં મલ્લિકાર્જુન, ઉજ્જૈન, મધ્ય પ્રદેશમાં મહાકાલેશ્વર અને ઓમકારેશ્વર, હિમાલયમાં કેદારેશ્વર, મહારાષ્ટ્રમાં ભીમાશંકર, વારાણસી, ઉત્તર પ્રદેશમાં વિશ્વેશ્વર, મહારાષ્ટ્રમાં ત્ર્યંબકેશ્વર, ઝારખંડના દેવગઢમાં વૈદ્યનાથ, ગુજરાતનાં દ્વારકામાં નાગેશ્વર, તમિલનાડુમાં રામેશ્વર અને મહારાષ્ટ્રના ઔરંગાબાદમાં ઘૃષ્ણેશ્વર..
સ્થાપત્ય
આ મંદિરનું બાંધકામ પ્રાચીન અને અર્વાચીન નાગર શૈલીમાં કરવામાં આવ્યું છે. પ્રાચીન વિશ્વકર્મા સ્થપતિઓએ હાંસલ કરેલું પ્રાવીણ્ય અને ચોકસાઈ આ મંદિરમાં જોવા મળે છે. આ એક સર્વ સામાન્ય પણ જાજરમાન મંદિર છે. આનું નિર્માણ ૧૩મી સદીમાં થયું હતું અને સભામંડપ ૧૮મી સદીમાં નાના ફડનવીસે બંધાવડાવ્યો હતો. મંદિરનું શિખર પણ નાના ફડનવીસે બનાવડાવ્યું હતું. મહાન મરાઠા શાસક શિવાજી આ મંદિરની પૂજા અર્ચના માટે ફાળો મોકલતા. અન્ય શિવ મંદિરની જેમજ આનું ગર્ભગૃહ નીચાણમાં આવેલું છે.
અહીંનું સ્થાપત્ય એકંદરે નવું છે પણ ૧૩મી સદીના સાહિત્યમાં અહીંના ભીમાશંકરમ મંદિર અને (ભીમારથી નદી)નો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. સંત જ્ઞાનેશ્વરે ત્ર્યંબકેશ્વર અને ભીમાશંકરની મુલાકાત લીધી હોવાનું મનાય છે. અહીંના પટાંગણમાં (રોમન શૈલીનો) એક વિશિષ્ટ ઘંટ જોવા મળે છે, આ ઘંટ ચીમાજી અપ્પા (બાજીરાવ પેશ્વા પ્રથમના ભાઈ અને નાનાસાહેબ પેશ્વાના કાકા) દ્વારા ભેટ અપાયો હોવાનું મનાય છે. પોર્ટુગીઝ સામેના યુદ્ધના વિજય પછી ચીમાજી અપ્પાએ વસઈના કિલ્લાના બે વિશાળ ઘંટ લઈ લીધાં. તેમાંનો એક તેમણે અહીં ભીમાશંકરમાં અર્પણ કર્યો અને બીજો વાઈ નજીકના કૃષ્ણા નદી કિનારે આવેલા મેનોવાલી શિવ મંદિરને અર્પણ કર્યો.
આસપાસ
મનમાડની ટેકરીઓમાં ભીમાશંકર પાસે ૧૦૩૪ મીટરની ઈંચાઈ પર અંબા અને અંબાલિકા, ભૂતલિંગ અને ભીમાશંકરની બુદ્ધ શૈલિમાં કાંડરેલી મૂર્તિઓ આવેલી છે. નાના ફડનવીસ દ્વારા બંધાવાયેલ હેમદપંથી માળખામાં આવેલ વિશાળ ઘંટ જોવા લાયક છે. આ સાથે અહીંની આસપાસના હનુમાન તળાવ, ગુપ્ત ભીમાશંકર, ભીમા નદીનું મૂળ, નાગ ફણી, મુંબઈ પોઈન્ટ, સાક્ષી વિનાયક અને અન્ય ઘણાં સ્થળો જોવાલાયક છે. આ સાથે ભીમાશંકર એક સંવર્ધીત લાલ જંગલ ક્ષેત્ર છે જેમાં વિવિધ પ્રજાતિના પક્ષીઓ, પ્રાણીઓ, ફૂલો અને વનસ્પતિ જોઈ શકાય છે. જંગલના અંતરિયાળ ક્ષેત્રોમાં "શેકરુ" નામનું વિરલ પ્રાણી જોઈ શકાય છે. જંગલ પ્રેમીઓ માટે અને પર્વતારોહકો માટે અને જાત્રા કરવા નીકળેલા લોકો માટે ભીમાશંકર સારું સ્થળ છે. આ મંદિર પુનાના લોકોમાં ઘણું પ્રચલિત છે અને વિશ્વભરમાંથી લોકો અહીં દર્શન માટે આવે છે.
અન્ય મંદિરો અને સ્મારકો
ભીમાશંકર મંદિરની બાજુમાં કમલાજાનું સ્મારક છે. કમલાજા એ પાર્વતીનો એક અવતાર છે, જેમણે ત્રિપુરાસુર સામેના યુદ્ધમાં ભગવાન શંકરને મદદ કરી હતી. બ્રહ્માએ કમળના ફૂલ દ્વારા કમલાજાને પૂજ્યા હતા. દાનવો સામેનાં યુદ્ધમાં શાકીની અને ડાકીની નામના શિવગણોએ શિવજીને મદદ કરી હતી, તેમને પણ અહીં પુજવામાં આવે છે.
ભીમાશંકર મંદિરની પાછળ મોક્ષકુંડ તીર્થ આવેલું છે, આનો સંબંધ ઋષિ કૌશિક સાથે છે. આ સાથે અહીં સર્વતીર્થ, કુશારણ્ય તીર્થ અને જય કુંડ આવેલા છે. કુશારણ્ય તીર્થ આગળ ભીમા નદી પૂર્વ તરફનું વહેણ ચાલુ કરે છે.
સ્થળ
ભીમાશંકર એ પ્રાચીન દેવસ્થાન છે. તે શિવના ૧૨ જ્યોતીર્લિંગમાંનું એક છે. શહેરી જીવનથી દૂર સફેદ વાદળોની વચમાંથી ડોકીયું કરતા આ સ્થળને જાત્રાળુઓનું સ્વર્ગ કહી શકાય છે. આ સ્થળની આસપાસની ટેકરીઓ પર આવેલા ગીચ જંગલો ઘણી લુપ્તપ્રાયઃ પ્રાણી અને વનસ્પતિ પ્રજાતિનું આશ્રય સ્થાન છે. પશ્ચિમ ઘાટના છેડે આવેલું આ સ્થળ આસપાસના ક્ષેત્ર, નદીઓ અને ટેકરીઓનું મનોરમ્ય દ્રશ્ય પુરું પાડે છે.
ભીમાશંકરમાં એ ભીમા નદીનું મૂળ છે. આ નદી અગ્નિ દિશામાં વહીને કૃષ્ણા નદીને મળે છે. જંગલોની અવિરત હારમાળા, પર્વતના શિખરો, ભીમા નદીના પાણીનો ગણગણાટ આ સૌને કારણે આ સ્થળ ખરેખર સ્વર્ગ સમાન લાગે છે.
આવાગમન
ભીમાશંકર મુંબઈથી ૨૦૦ કિમી અને પુનાથી ૧૨૭ કિમી દૂર આવેલું છે. મંચર થઈને ભીમાશંકર પહોંચી શકાય છે. એક અન્ય રસ્તો વાડા થઈને રાજગુરુનગર મારફતે જાય છે. આ સ્થળે જઈ તેની પ્રાકૃતિક સુંદરતા માણી એક દિવસમાં પુના પાછું ફરી શકાય છે. પ્રકૃતિ પ્રેમીઓ, પર્વતારોહકો, જંગલ પ્રેમી અને પક્ષી નિરીક્ષકો માટે ભીમાશંકર સારું સ્થળ છે. અહીં આવવાની સૌથી સારી ઋતુ ચોમાસું અને શિયાળો છે.
પુનાથી ભીમાશંકર જવા રાજ્ય પરિવહનની બસો મળી રહે છે. પુનાથી ભીમશંકરનો પ્રવાસ પાંચ કલાકનો છે. મહાશિવરાત્રિના દિવસે જ્યારે અહીં યાત્રાળુઓની વધુ ભીડ હોય છે ત્યારે વધુ બસો છોડવામાં આવે છે. આ સ્થળે મુંબઈ-પુના માર્ગના સેન્ટ્રલ રેલ્વેના કર્જત સ્ટેશનેથી પણ જઈ શકાય છે. જોકે કર્જતથી ભીમાશંકર જવા કોઈ પાકો માર્ગ નથી તહેવાર દરમ્યાન માત્ર પગપાળા યાત્રાળુઓ આ માર્ગ લે છે.
અન્ય રસ્તો નાશિક-પુના રોડ પર આવેલા સંગમનેરથી પસાર થાય છે. સંગમનેરથી મંચર પહોંચી ફરી તે જ માર્ગ લેવો પડે છે.
પુનાના શિવાજીનગર એસટી ડેપોથી સવારના ૫.૩૦થી બપોરે ૨.૦૦ વાગ્યા સુધી રાજ્ય પરિવહનની બસો ઉપલબ્ધ હોય છે. રાજ્ય પરિવહનની બસો પુનાથી -> રાજગુરુ નગર -> ચાસ કામન ડેમ -> વાડા -> ભીમાશંકર; કે પુનાથી -> રાજગુરુ નગર -> મંચર -> ઘોડેગાંવ -> ભીમાશંકર; મુંબઈ થી -> ચાકણ [પુનાનો બહારનો ભાગ] -> રાજગુરુ નગર(ખેડ) -> મંચર -> ઘોડેગાંવ -> ભીમાશંકર આ માર્ગે ચાલે છે.
મુંબઈથી
મુંબઈથી આવતાં દેવનાર ટ્રાફીક જંક્શનથી ૩૧ કિમી દૂર નવી મુંબઈ અને પનવેલ પાર કરી મુંબઈ-પુના દ્રુતગતિ માર્ગ (NH-4) પર જાવ. ત્યાંથી ૫૨ કિમી પર લોનાવલા; ત્યાંથી ૫૦ કિમી દૂર વડગાંવ સુધી પહોંચો. વડગાંવથી ડાબે ફંટાઈ ૧૨ કિમી પહોંચો ત્યાંથી રાષ્ટ્રીય ઘોરી માર્ગ-૫૦ લો અને મંચર પહોંચો. મુંબઈ સેંટ્રલથી ભીમાશંકર જવા સીધી રાજ્યપરિવહન સેવા ઉપલબ્ધ છે. આ બસ સવારે લગભગ ૬.૦૦ વાગ્યે ઉપડે છે અને છેવટની બસ રાત્રે ૧૦.૩૦ની છે. મુંબઈથી ભીમાશંકર જતાં ગાડી દ્વારા લગભગ ૬.૦૦ કલાક અને બસ દ્વારા ૭.૦૦ કલાક લાગે છે.
પુનાથી
પુનાથી જતા પુના નાશિક માર્ગ લઈ ભીમાશંકર જતા માર્ગ પર વળી જાવ. આ રસ્તો ઘણા ચઢાણ વાળો છે. પુનાથી આ અંતર ૧૬૦ કિમી જેટલું થાય. રાજ્ય પરિવહન દ્વારા પુનાથી ભીમશંકર જવા દર અડધા કલાકે સવારના ૫.૩૦થી સાંજના ૪.૦૦ વાગ્યા સુધી બસો ઉપલબ્ધ છે.
પ્રવાસનો સમય
અહીં આવવાનો સૌથી આદર્શ સમય છે ઑગસ્ટથી ફેબ્રુઆરી. આમ તો અહીં આવવા વર્ષનો કોઈ પણ સમય સારો જ છે, પણ ઉનાળામાં અહીંની મુલાકત ટાળી શકાય તો સારું. જો તમને ટ્રેકીંગમાં રસ ન હોય તો ચોમાસું પણ ટાળવું હિતાવહ છે. આમ આ સિવાયનો સમય એટલેકે ઑગસ્ટથી ફેબ્રુઆરી અહીંની મુલાકાત લેવા આદર્શ સમય છે.
કથા
ભગવાન વિષ્ણુએ તેમના રામ અવતારમાં કુંભકરણનો સંહાર કર્યો હતો. કર્કટીએ ભીમાને કહ્યું કે એક મહા યુદ્ધમાં તેના પિતા રામના હાથે હણાયા હતાં. આને કારણે ભીમા અત્યંત ક્રોધે ભરાયો અને તેણે વિષ્ણુ સાથે વેર વાળવાનું નક્કી કર્યું. આ માટે તેણે બ્રહ્માજીને પ્રસન્ન કરવા કઠોર તપશ્ચર્યા કરી.
કરુણામય, સૃષ્ટિના રચયિતા બ્રહ્માજી તેમના ભક્તની આ તપસ્યા જોઈ પ્રસન્ન થયા અને તેને શક્તિ વરદાન સ્વરૂપે આપી. આ એક અત્યંત મોટી ભૂલ હતી. આવી શક્તિ પામતા ભીમાએ ત્રણે લોકમાં તરખાટ મચાવી દીધો. તેણે ઈંદ્રને હરાવીને સ્વર્ગ પર કબ્જો જમાવ્યો. તેણે શિવભક્ત કામરૂપેશ્વરને પણ હરાવ્યો અને તેને કેદમાં પૂર્યો.
તેણે ઋષિઓ અને સાધુઓને રંજાડવાના શરૂ કર્યાં. આને કારાણે સૌ દેવો ક્રોધે ભરાયા. આ ત્રાસદિમાંથી બચાવવા દેવોએ સાથે મળી ભગવાન શીવને મદદ માંગી. ભગવાન શિવજીએ દેવોના વિનંતીનો સ્વીકાર કર્યો. બીજી તરફ ભીમાએ તેના બંદી કામરૂપેશ્વરને શિવની આરધના છોડી પોતાની પૂજા કરવાનો આદેશ આપ્યો.
ત્યાર પછી તેમની વચ્ચે ભયંકર યુદ્ધ થયું. ત્યાં નારદમુનિ પ્રગટ થયા અને તેમણે શિવજીને આ યુદ્ધનો અંત લવવા વિનંતી કરી. તે સમયે ભગવાન શિવે ભીમાને હણ્યો. તે સમયે હાજર સૌ દેવોએ શિવજીને તે સ્થળને પોતાનું નોવાસ કરવા વિનંતી કરી. તે વિનંતીને માન આપી ભગવાન શિવ ત્યાં ભીમાશંકર જ્યોતિર્લિંગ સ્વરૂપે પ્રગટ થયા.
એમ પણ માનવામાં આવે છે યુદ્ધ પછી ભગવાન શિવને જે પરસેવો વળ્યો તેમાંથી ભીમારથી નદી બની.
ઇતિહાસ
આજે જે મંદિરનું માળખું દેખાય છે તે નજીકના ઇતિહાસને શૈલિનું જણાય છે પરંતુ ભીમાશંકરમ્ અને ભીમારથી નદીનો ઉલ્લેખ ૧૩મી સદીના સાહિત્યમાં મળી આવે છે. આ મંદિરનું બાંધકામ નાગર શૈલિમાં થયેલું છે. આ મંદિરનું સ્થાપત્ય અત્યંત સામાન્ય પણ સુંદર છે, આનું બાંધકામ ૧૮મી સદીમાં થયું હતું. આ સાથે મંદિરના સ્થાપાત્યમાં ઈન્ડો-આર્ય શૈલિની છાપ પણ જોવા મળે છે.
એમ કહેવાય છે કે પ્રાચીન માળખું સ્વયંભૂ પ્રગટ થયેલા લિંગ પર કરવામાં આવ્યું હતું. મંદિરમાં જતાં ખ્યાલ આવે છે કે શિવલિંગ ગર્ભ ગૃહના એકદમ કેંદ્રમાં આવેલું છે. મંદિરના દરવાજાની કોર અને સ્તંભો પર દેવ દેવી અને મનુષ્ય આકૃતિની સુંદર કોતરણી જોવા મળે છે. આ કોતરણીમાં પૌરાણીક કથાઓના દ્રશ્યો જોવા મળે છે.
મંદિરના પ્રાંગણમાં શનિ દેવનું નાનકડી દેરી આવેલી છે. દરેક શિવ મંદિરની જેમ દરવાજાની પાસે શિવના વાહન નંદીની સ્થાપના કરાયેલી છે.
એક અન્ય વાયાકા અનુઅસાર આ મંદિરને શિવજી અને દૈત્ય ત્રિપુરાસુરની પૌરાણીક કથા સાથે સંબંધિત છે. ત્રિપુરાસુર તેના ઉડતા અને અજેય એવા દુર્ગમાં અરહેતો હતો. એમ કહેવાય છેકે દેવો એ સહ્યાદ્રી પર્વતના શિખરો ની ટોચ પર ચડી ને શિવજી ની મદદ માંગી હતી અને ભીમાશંકર અવતાર લઈને શિવજી એ તે દુર્ગને ધ્વસ્ત કર્યો હતો. આ યુદ્ધ દરમ્યાન પડેલા શિવજીના પરસેવામાંથી ભીમારથી નદી બની છે.
આ મણ્દિરનું શિખર અને ગોપુર નાના ફડનવીસ દ્વારા બંધાવવામાં આવ્યું હતું. મહાન મરાઠી રાજા શિવાજીએ પણ આ મંદિરના પૂજા આદિ કાર્યમાં દાન આપ્યું હોવાનું કહેવાય છે. આ ક્ષેત્રના અન્ય મંદિરોની માફક ગર્ભગૃહની સપાટી મંદિર કરતાં ઘણી નીચે છે.
શનિ મંદિરના બે થાંભલાની વચમાં એક મોટો પોર્ટુગીઝ ઘંટ આવેલો છે. મંદિરની પાછળ એક નાનકડી પગદંડી આવેલી છે જે નદી સુધી લઈ જાય છે.
મંદિરની બહાર નીકળતાં અછૂતી હરિયાળી ટેકરીના દર્શન થાય છે. તે સિવાય કિલ્લાઓ પણ જોઈ શકાય છે.
મુખ્ય મંદિરની આસપાસ ઘણા નાના મંદિરો અને દેરીઓ આવેલી છે. ભીમાશંકર નજીકમાં કમલાજા નું મંદિર આવેલું છે. કમલાજા પાર્વતીનો એક અવતાર છે. આ સ્વરૂપે તેમણે શિવજીને ત્રિપુરાસૂરને મદદ કરી હતી. કમલાજા દેવીને કમળના ફૂલ ધરાવવામાં આવે છે.
આ સિવાય શાકિની અને ડાકિની નામના બે ગણો કે જેમણે શિવને દૈત્ય વિરૂદ્ધના યુદ્ધમાં મદદ કરી હતી તેમના મંદિરો પણ અહીં આવેલાં છે. કૌષિકનામના મહા મુનિએ અહીં તાપસ કર્યું હોવાનું મનાય છે. તેઓ જે સ્થળે સ્નાન કરતાં તેને મોક્ષકુંડમ્ કહે છે અને તે ભીમાશંકર ન મંદિર પાછળ આવેલું છે. આ સિવાય સર્વ તીર્થ, કુશારણ્ય તીર્થ છે ત્યાંથી ભીમા નદી પૂર્વ તરફ વહેવાનું ચાલુ કરે છે. તે સિવાય જ્ઞાનકુંડ નામનું પણ સ્થળ છે.
પૂજા
અહીં દરરોજ ત્રણ પૂજા કરવામાં આવે છે:
સમયસારિણી:
મહાશિવરાત્રી અહીંનો મુખ્ય તહેવાર છે.
રુદ્રસંહિતાના એક શ્લોકમાં ભીમાશંકરનો ડાકિને ભીમાશંકરમ્ તરીકે ઉલ્લેખ છે. શિવ પુરાણ અને કોટી રુદ્ર સંહિતામાં ભીમાશંકર મંદિરનું સ્થાન કામરૂપ દેશમાં હોવાનો ઉલ્લેખ છે. જો કે તે સાથે સહ્યા નામના પર્વતનો પણ ઉલ્લેખ છે, જ્યાં એવો ઉલ્લેક્ખ છે કે શિવ-ભીમાશંકર સહ્યાદ્રીમાં પ્રગટ થયા.
આસામના ગુવાહટી નજીક આવેલી ભીમાપુર ટેકરી પર પણ એક બીમાશંકર નામે મંદિર આવેલું છે. ત્યાં પણ એક એવી કથા છે કે ભીમા નામના પ્રજાને ત્રાસ આપતો હતો. એક વખત શિવની પૂજા કરવા બેઠેલા રાજાને તે મારવા અાવતો હતો ત્યારે શિવજીએ તેને હણ્યો હતો.
આ સિવાય ઉત્તરાખંડમાં નૈનીતાલ નજીક આવેલા કાશીપુરમાં પણ એક ભીમાશંકર મંદિર આવેલું છે. પ્રાચીન સમયમાં આ ક્ષેત્ર ડાકીની દેશ કહેવાતો હતો. એમ કહેવાય છે કે પાંડવ ભાઈ ભીમે હિડમ્બા સાથે લગ્ન કર્યાં હતાં જે અહીંની એક ડાકીની કન્યા હતી. આ ક્ષેત્રમાં પણ મહા શિવરાત્રિ ઉલ્લાસથી ઉજવાય છે. આ મંદિરમાં ભૈરવનાથ અને દેવીની પણ દેરીઓ છે. અને મંદિરરમાં આવેલો કુંડ શિવગંગના નામે ઓળખાય છે.
નોંધ
શ્રેણી:યાત્રાધામ શ્રેણી:મહારાષ્ટ્ર શ્રેણી:જ્યોતિર્લિંગ
અનિદ્રા
અનિદ્રા એ કોઈપણ જાતની ઊંઘની સમસ્યાઓમાંથી એક છે અને ઊંઘ આવવામાં અથવા અકારણ ઊંઘમાંથી જાગી જવાની સમસ્યા તેની મુખ્ય લાક્ષણિકતા છે. અનિદ્રા એ એક લક્ષણ છે અને તે એકલુ કોઈ નિદાન કે રોગ નથી. અનિદ્રાની વ્યાખ્યા જોઈએ તો તે "ઊંઘ આવવામાં અથવા/અને સારી રીતે ઊંઘવામાં પડતી મુશ્કેલી છે" અને અપૂરતી અથવા ખામીયુક્ત ઊંઘ તેનું કારણ હોઈ શકે છે. જાગ્યા પછી તેના કારણે કાર્યોમાં અસમતુલા જોવા મળે છે. અન્ય કારણ વગરની જૈવિક અને અ-જૈવિક અનિદ્રા ઊંઘની સમસ્યા લાવે છે, પ્રાથમિક અનિદ્રા.
યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સના આરોગ્ય અને માનવ સેવા વિભાગના જણાવ્યા અનુસાર 2007માં આશરે 64 મિલિયન અમેરિકાનો નિયમિતપણે દર વર્ષે અનિદ્રાથી પીડાય છે. પુરુષો કરતાં મહિલાઓમાં અનિદ્રા 1.4 ગણી વધારે જોવા મળે છે.
અનિદ્રાના પ્રકાર
અનિદ્રાના ઘણા અલગ-અલગ પ્રકાર હોવા છતાં ત્રણ મુખ્ય પ્રકાર નીચે મુજબ છે: ટૂંકી ઊંઘ, કાચી ઊંઘ અને સતત ઊંઘનો અભાવ.
કારણો
પોલીસોમ્નોગ્રાફીનો ઉપયોગ કરતા ઊંઘ અંગેના અભ્યાસોએ સૂચવ્યું છે કે ઊંઘમાંથી વારંવાર જાગી જતા લોકોમાં રાત્રિના સમયે કોર્ટિસોલ અને એડ્રેનોકોર્ટિકોટ્રોપિક હોર્મોનનું પ્રમાણ વધી જાય છે. તેમનામાં ચયાપચયનો દર પણ વધી જાય છે, જો કે અભ્યાસ દરમિયાન ઈરાદાપૂર્વક ઊંઘમાંથી ઉઠાવામાં આવ્યા હોય પરંતુ અનિદ્રાનો ભોગ ના હોય તેવા લોકોમાં આ લક્ષણો જોવા મળ્યા નહોતા. પોઈસ્ટોર્ન એમિશન ટોમોગ્રાફી(પીઈટી-PET) સ્કેનના ઉપયોગથી મગજ ચયાપચયના અભ્યાસે સૂચવ્યુ છે કે દિવસ અને રાત્રિ સુધી અનિદ્રા ધરાવતા લોકોમાં ચયાપચય દર ઊંચો હોય છે. જો કે આ ફેરફારો લાંબા ગાળાની અનિદ્રા માટેના કારણ છે કે પરિણામ છે તે અંગેનો પ્રશ્ન હજુ અનુત્તરિત રહ્યો છે.
કોઈ પ્રિય વ્યક્તિને ગુમાવ્યા પછી અનિદ્રા સામાન્ય હોઈ શકે છે, એટલે સુધી કે જો આવા લોકો શોકની પ્રક્રિયામાંથી પસાર ના થયા હોય તો ઘટનાના વર્ષો કે દસકાઓ બાદ પણ આમ બની શકે છે. એકંદરે, લક્ષણો અને માત્રાનું પ્રમાણ વ્યક્તિએ વ્યક્તિએ અલગ હોય છે, જેનો આધાર તેઓના માનસિક સ્વાસ્થ્ય, શારીરિક સ્થિતિ અને અભિગમ કે વ્યક્તિત્વ પર રહેલો છે.
એક સામાન્ય ગેરસમજ એવી છે કે વ્યક્તિની ઉંમર વધવાની સાથે ઊંઘનું પ્રમાણ ઘટતું જાય છે. ઊંઘની જરૂરિયાતના બદલે લાંબા સમય સુધી ઊંઘવાની ક્ષમતા લોકોના ઘરડા થવાની સાથે ઓસરતી જાય છે. કેટલાક વૃદ્ધ અનિદ્રાવાળા વ્યક્તિઓ પથારીમાં પડખા બદલતા રહે છે અને ક્યારેક રાત્રિના સમયે પથારીમાંથી પડી જાય છે, એટલે કે આવી ઘટનાઓ તેમણે મેળવેલ ઊંઘના પ્રમાણનું મહત્વ ઘટાડી નાખે છે.
રોગચાળા
નેશનલ સ્લીપ ફાઉન્ડેશન(National Sleep Foundation)નું 2002નો અમેરિકામાં ઊંઘ  સર્વે દર્શાવતો હતો કે અમેરિકાના પુખ્ત વ્યક્તિઓમાંથી 58% લોકોએ અઠવાડિયામાં કેટલીક રાતો માટે અથવા વધુ સમય માટે અનિદ્રાના લક્ષણો અનુભવ્યા હતા. 2003માં 55થી 84 વર્ષની વચ્ચેના પુખ્ત વયના લોકો પર કરાયેલા સર્વેક્ષણમાં લગભગ અડધા જેટલા પુખ્ત વ્યક્તિઓમાં (48%) ઊંઘની સમસ્યામાં અનિદ્રા સૌથી વધારે સામાન્ય હતી, પરંતુ તેમની સરખામણીએ તેમના કરતાં ઓછી ઉંમરના લોકોમાં અનિદ્રાની ઘટનાઓનું પ્રમાણ વધારે જોવા મળતુ હતુ (45% અને 62% અનુક્રમે ), અને તેમના લક્ષણો મહદઅંશે તબીબી સંજોગો સાથે સંકળાયેલા હતા.
નિદાન
ઊંધની દવાના વિશેષજ્ઞો વિવિધ પ્રકારની ઊંઘની ગેરવ્યવસ્થાના નિદાન માટે સક્ષમ અને પ્રમાણિત છે. સામાન્ય રીતે વિલંબિત ઊંઘના તબક્કાનું લક્ષણ અને અન્ય વિવિધ ગેરવ્યવસ્થાઓ ધરાવતા દર્દીઓને અનિદ્રા હોવાનું ખોટુ નિદાન થાય છે. thumb|300px|અનિદ્રાની સંભવિત સમસ્યાઓ.[32]
જો દર્દીને ઊંઘવામાં તકલીફ પડતી હોય પરંતુ, એક વાર ઊંઘી ગયા પછી તેની ઊંઘની તરાહ સામાન્ય હોય તો દૈનિક કાર્યમાં અવરોધ સર્જાવાની શક્યતા રહેલી છે.
ઊંઘનો સમયગાળો અને મૃત્યુદર
અમેરિકન કેન્સર સોસાયટી(American Cancer Society) દ્વારા અમેરિકામાં રહેતા 1.1 મિલિયન લોકો પર કરવામાં આવેલા સર્વેક્ષણમાં જાણવા મળ્યુ હતું કે રોજની સરેરાશ 7 કલાકની ઊંઘ મેળવતા હોય તેવા લોકોમાં મૃત્યુ દર સૌથી નીચો હતો, જ્યારે કે 6 કલાકથી ઓછુ અથવા 8 કલાકથી વધારે સમય માટે ઊંઘતા હોય તેવા લોકોમાં મૃત્યુદર ઊંચો હતો. રોજ રાત્રે 8.5 કલાક અથવા વધુ ઊંઘ લેવાથી મૃત્યુદર 15% સુધીનો વધારે હતો. અતિ અનિદ્રા - મહિલાઓમાં 3.5 કલાકથી ઓછી અને પુરુષોમાં 4.5 કલાકથી ઓછી ઊંઘ- પણ મૃત્યુ દર 15% સુધી વધારતી હતી. જોકે આમ છતાં કોમોરબિડ ગેરવ્યવસ્થાને નિયંત્રિત કર્યા પછી અતિ અનિદ્રાના કારણે થતા મૃત્યુદરમાં ઘટાડો આવ્યો હતો. અનિદ્રા અને ઊંઘના સમયગાળાને નિયંત્રિત કર્યા પછી, ઊંઘવાની ગોળીઓનો ઉપયોગ વધેલા મૃત્યુ દર સાથે સંકળાયેલો જોવા મળ્યો હતો.
દરરોજ રાત્રે સાડા છ કલાકથી વધારે અને સાડા સાત કલાકથી ઓછી ઊંઘ લેતા હોય તેવા વ્યક્તિઓમાં મૃત્યુ દરનું પ્રમાણ સૌથી ઓછુ જોવા મળ્યુ હતુ. એટલે સુધી કે દર રાત્રે માત્ર 4.5 કલાકની ઊંઘ પણ મૃત્યુદર સાથે થોડા પ્રમાણમાં સંકળાયેલી છે. આમ મોટાભાગના લોકો માટે સૌમ્યથી મધ્યમ અનિદ્રાના કારણે મોટાભાગના લોકોમાં આયુષ્ય વધી શકે છે અને અતિ-અનિદ્રાના કારણે મૃત્યુદર પર ખૂબ જ ઓછી અસર પડે છે.
દર્દીઓ ઊંઘની ગોળીઓના ઉપયોગથી દૂર રહે ત્યાં સુધી અનિદ્રા સંબંધિત મૃત્યુદરમાં નહિવત અથવા ઓછો વધારો જોવા મળે છે, પરંતુ આયુષ્ય પર અસર ચોક્કસપણે પડે છે. અનિદ્રાના દર્દીઓઓને આ બાબત રાહત આપે એવી છે કે અનિદ્રાના કારણે કેટલીક અપ્રિય ઘટનાઓ બનતી હોવા છતાં આના કારણે જ આયુષ્ય વધતુ હોવાનું જોવા મળ્યું છે.
અહીં એક વાત અસ્પષ્ટ છે કે 7.5 કલાકથી વધારેની ઊંઘ શા માટે વધારે મૃત્યુ દર સાથે સંકળાયેલી છે.
અનિદ્રાની વિરુદ્ધ નબળી ઊંઘની ગુણવત્તા
ઊંઘ દરમિયાન શ્વાસનપ્રક્રિયામાં ગેરવ્યવસ્થા અથવા તબીબી હતાશાના કારણે ઊંઘની ગુણવત્તા નબળી થઈ શકે છે. વ્યક્તિને રાહત આપનારી ચોથા તબક્કાની ઊંઘ અથવા ડેલ્ટા ઊંઘ ના મળી હોય ત્યારે ઊંઘની ગુણવત્તા નબળી બની શકે છે. આમ છતાં કેટલાક લોકો એવા પણ છે કે મગજને નુકસાન થયું હોય તેવા લોકો ચોથા તબક્કાની ઊંઘ મેળવી શકતા નથી, કે જે સંપૂર્ણપણે સ્વસ્થ જીવન તરફ દોરી જાય છે.
ઊંઘમાં શ્વસનમાં ગેરવ્યવસ્થાની સ્થિતિનું નિર્માણ થવા માટે ઊંઘ દરમિયાન વ્યક્તિની શ્વાસોચ્છવાસની પ્રક્રિયામાં દખલ જવાબદાર હોય છે અને આ રીતે તેની સામાન્ય ઊંઘમાં ખલેલ પહોંચે છે. આવા સંજોગોની વિઘાતક અસરના ભાગરૂપે ઊંઘનાર વ્યક્તિના શ્વસનતંત્રના કેટલાક ભાગ પોતાની સક્રિયતા ગુમાવી દે છે અથવા અંશતઃ પતન પામે છે. શ્વસનપ્રક્રિયામાં ગેરવ્યવસ્થાના કારણે ખલેલયુક્ત ઊંઘ ધરાવતા લોકો ઘણી વાર જાગવાનું ભૂલી જાય છે અથવા શ્વાસોચ્છવાસમાં મુશ્કેલી અનુભવે છે, પરંતુ તેઓ દિવસ દરમિયાન વધારે પડતી ઊંઘની ફરિયાદ કરતા હોય છે. કેન્દ્રીય ઊંઘ શ્વસન ગેરવ્યવસ્થાના કારણે કેન્દ્રીય ચેતાતંત્રની સામાન્ય શ્વસન સંવેદનામાં વિક્ષેપ પડે છે અને શ્વાસોચ્છવાસને ફરીથી સામાન્ય બનાવવા માટે વ્યક્તિએ ફરજિયાતપણે ઊંઘમાંથી ઊઠવુ પડે છે. ઊંઘમાં અવ્યવસ્થાનું આ સ્વરૂપ ઘણીવાર મસ્તિષ્ક નાડી સ્થિતિ, હ્રદયની નિષ્ફળતા અને અકાળે વૃદ્ધત્વ સાથે સંકળાયેલુ હોય છે.
નોક્ટરનલ પોલીયુરિયા, રાતના સમયે વધારે પડતી શૌચાલય જવાની સ્થિતિ, ઊંઘમાં ખૂબ જ ખલેલ ઉભી થઈ શકે છે.
અનિદ્રા માટે સારવાર
ઘણા કિસ્સાઓમાં અન્ય રોગો, દવાઓની આડઅસર અથવા મનોવિજ્ઞાની સમસ્યાઓના કારણે અનિદ્રા ઉદભવે છે. અનિદ્રા માટેની સારવાર નક્કી કરતા પહેલા પરિબળ ઓળખવુ અથવા તબીબી અડચણ દૂર કરવુ જરૂરી છે. ઊંઘ સ્વાસ્થ્યની કાળજી રાખવી એ સૌથી પ્રાથમિક સારવાર છે અને કોઈપણ પ્રકારની દવા શરૂ કરતા પહેલા ઊંઘની કાળજી રાખવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.
બિન-ઔષધીય વ્યૂહ-માર્ગ
અનિદ્રાના ઉપચાર માટે કૃત્રિમ ઊંઘની સરખામણીએ બિન-ઔષધીય પદ્ધતિઓ વધારે બહેતર છે કારણકે સહનશીલતા વિકસીને વશીકરણ અસર બની શકે છે અને તે જ રીતે વિરતતા પર અવલંબન વિકસીને પુનઃ શરૂઆતની અસરો બની શકે છે. R`આથી કૃત્રિમ ઊંઘ ઉપચાર માત્ર ટૂંકા ગાળાના ઉપયોગ માટે જ સલાહપ્રદ છે. આમ છતાં, અનિદ્રામાં બિન-ઔષધીય માર્ગો લાંબા સમય સુધી રાહત આપે છે અને પ્રથમ ઉપચાર માટે અને અનિદ્રાની સંભાળમાં લાંબા ગાળાના વ્યૂહ તરીકે તેની ભલામણ કરવામાં આવે છે. આ વ્યૂહોમાં ઊંઘ આરોગ્ય, ઉત્તેજના નિયંત્રણ, વર્તનમાં હસ્તક્ષેપ, ઊંઘ-મર્યાદિત સારવાર, દર્દી શિક્ષણ અને હળવા થવાની થેરેપીનો સમાવેશ થાય છે.
પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન વર્તન થેરેપી
તાજેતરના એક અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યુ હતું કે અનિદ્રા અંકુશમાં લાવવામાં કૃત્રિમ ઊંઘ ઉપચાર કરતાં પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન વર્તન થેરેપી વધારે અસરકારક છે. આ થેરેપીમાં દર્દીઓને ઊંઘ આદતો સુધારવાનું અને ઊંઘ વિશેની પ્રતિ-ઉત્પાદક ધારણાઓમાંથી મુક્તિની રાહત માટે શિક્ષણ આપવામાં આવે છે. અનિદ્રાની સારવારમાં કૃત્રિમ ઊંઘ ઉપચારો ટૂંકાગાળા માટે એટલા જ અસરકારક છે, પરંતુ સહનશીલતાના કારણે લાંબા ગાળે તેની અસરો નાબૂદ થઈ જાય છે. પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન વર્તન થેરેપીની અસરો ટકી રહી છે અને આ સારવાર બંધ કર્યા પછી પણ લાંબા ગાળા માટે તની અસરો જોવા મળી હતી. પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન વર્તન થેરેપીની સાથે વશીકરણ ઉપચારો ઉમેરવાથી અનિદ્રામાં કોઈ લાભ થતો નથી. ઔષધીય વશીકરણ દવાઓની સરખામણીએ પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન વર્તન થેરેપીના ફાયદા વધારે બહેતર જણાયા છે. એટલે સુધી કે ટૂંકાગાળામાં ઝોલ્પિડેમ (એમ્બિએન) જેવી કૃત્રિમ ઊંઘની દવાઓની સાથે સરખામણી કરવામાં આવે તો પણ પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન વર્તન થેરેપી વધારે ચડિયાતી છે. આમ, અનિદ્રા માટે પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન વર્તન થેરેપીની પ્રથમ હરોળની સારવાર તરીકે ભલામણ કરવામાં આવે છે.
દવાઓ
અનિદ્રાના ઘણા દર્દીઓ આરામ મેળવવા માટે ઊંઘવાની ગોળીઓ અને અન્ય શામકો પર નિર્ભર હોય છે. તમામ શામક દવાઓ માનસિક અવલંબન માટે જવાબદાર બની શકે છે, કે જેનાથી દર્દીઓ એવું માનવા લાગે છે કે દવા લીધા વગર તેઓ ઊંઘી શકશે નહિ. બેન્ઝોડિએઝેપિન અને વધારે નવી નોન-બેન્ઝોડિએઝેપિન જેવી કેટલાક ચોક્કસ પ્રકારની શામ દવાઓ પણ શારીરિક અવલંબન લાવી શકે છે અને જો કાળજીપૂર્વક દવા છોડવામાં ના આવે તો તેની અસર દવા છોડવાના લક્ષણોમાં દેખાય છે. બેન્ઝોડિએઝેપિન અને નોન-બેન્ઝોડિએઝેપિન જેવી કૃત્રિમ ઊંઘની દવાઓની આડઅસરો પણ અનેક હોય છે, જેમ કે દિવસે આળસ-કંટાળાનો અનુભવ, વાહન અકસ્માત, શીખવામાં અસામનતા અને પડવુ કે હાડકા તૂટવા વગેરે. વૃદ્ધ લોકો આ આડઅસરો પ્રત્યે વધારે સંવેદનશીલ હોય છે.
વિકલ્પોની સરખામણીમાં એક પદ્ધતિસરની સમીક્ષાએ તારવ્યુ હતું કે બેન્ઝોડિએઝેપિનો અને નોન-બેન્ઝોડિએઝેપિનોની ક્ષમતા એકસમાન છે અને તે હતાશા વિરોધીઓ કરતા વધારે વિશેષ નથી. દવાની વિપરિત પ્રતિક્રિયાઓ માટે બેન્ઝોડિએઝેપિન્સની વધારે નોંધપાત્ર પ્રવૃત્તિઓ જોવા મળી નહોતી. અનિદ્રા માટે કૃત્રિમ ઊંઘની દવાઓ લેતા સતત સમસ્યા ધરાવતા વપરાશકારોની દવા ના લેતા હોય તેવા અનિદ્રાના દર્દીઓની સરખામણી કરીએ તો તેઓ બહેતર ઊંઘ મેળવી શકતા નહોતા. હકીકતમાં, કૃત્રિમ ઊંઘની દવાઓ નહિ લેતા વપરાશકારોની સરખામણીએ કૃત્રિમ ઊંઘની દવાઓનો અવિરત ઉપયોગ કરતા વપરાશકારોમાં વધારે નિયમિતપણે રાત્રે ઊંઘમાંથી ઉઠી જતા હતા. બેન્ઝોડિએઝેપિન અને નોન-બેન્ઝોડિએઝેપિન જેવી કૃત્રિમ ઊંઘની દવાઓની વધુ સમીક્ષાનું તારણ એવું આવ્યુ હતું કે આ દવાઓથી વ્યક્તિને અને જાહેર સ્વાસ્થ્યને કારણ વગર જોખમમાં મૂકે છે અને લાંબા ગાળાની અસરકારકતા માટેના પુરાવા ધરાવતી નથી. આ જોખમોમાં અવલંબન, અકસ્માતો અને અને અન્ય વિપરિત અસરોનો સમાવેશ થાય છે. લાંબા ગાળાના વપરાશકારો તબક્કાવાર રીતે કૃત્રિમ ઊંઘની દવાઓ ઓછી કરતા જાય તો તેનાથી ઊંઘને નુકસાન પહોંચાડ્યા વગર તેમનું સ્વાસ્થ્ય સુધરે છે. કૃત્રિમ ઊંઘની દવાઓ થોડા સમય માટે અને અત્યંત ઓછી માત્રામાં આપવામાં આવે તે સલાહભર્યું છે અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી વૃદ્ધ વ્યક્તિઓને આવી દવાઓ ના અપાય તે જરૂરી છે.
બેન્ઝોડિએઝેપિન્સ
અનિદ્રાના દર્દીઓમાં સૌથી વધારે સામાન્ય રીતે ઉપયોગમાં લેવાતી દવાઓ બેન્ઝોડિએઝેપિન્સ પ્રકારની છે. બેન્ઝોડિએઝેપિન્સ પસંદગી વગર GABAA રીસેપ્ટર સાથે બંધાયેલું છે. આમાં ટેમેઝેપામ, ફ્લુઈટ્રાઝેપેમ, ટ્રાયાઝોલમ, ફ્લુરેઝાપેમ, મિડાઝોલમ, નિટ્રાઝેપેમ અને ક્વેઝેપામ જેવી દવાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ દવાઓ સહનશીલતા, શારીરિક અવલંબન અને ખાસ કરીને લાંબા સમયગાળા સુધી સતત આ દવા લીધા પછી તેને બંધ કરવામાં આવે તો બેન્ઝોડિએઝેપિન છોડવાના વિપરિત લક્ષણો સુધી લઈ જઈ શકે છે. બેન્ઝોડિએઝેપિનથી બેભાન અવસ્થા જેવી સ્થિતિનું અનુમાન લગાવી શકાય છે, પરંતુ હકીકતમાં આનાથી ઊંઘ કથળે છે કારણ કે તે ગાઢ ઊંઘમાં ફાળવવામાં આવતો REM સ્લીપ જેવો સમય ઘટાડે છે અને હળવી ઊંઘને પ્રોત્સાહિત કરે છે. ટૂંકી ઊંઘમાં મદદ કરતી દવાઓના કારણે આગળ જતાં દિવસના સમય દરમિયાન વ્યગ્રતાના ઉદભવ જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.
દબાણવિરોધીઓ
એમિટ્રિપ્ટિલાઈન, ડોક્સેપિન, મિર્ટઝેપિન, અને ટ્રેઝોડોન જેવી કેટલીક દબાણ-ઉદાસી વિરોધીઓ ઘણી વાર ગાઢ કંટાળા અસરો ધરાવતી હોય છે અને અનિદ્રાની સારવારમાં ડોક્ટરો તેને ઓફ લેબલ રીતે આપે છે. આ દવાઓનું સૌથી મોટું ઉધાર પાસુ તેમના એન્ટિહિસ્ટામિનેર્જિક, એન્ટિકોલિનેર્જિક અને એન્ટિએડ્રેનેર્જિક ઘટકો છે, કે જે ઘણી આડઅસરો લાવી શકે છે. કેટલાક ઊંઘની પદ્ધતિ પણ બદલે છે. અનિદ્રાના ઉપચારમાં ઘણી બેન્ઝોડિએઝેપિનની જેમ જ દબાણવિરોધીઓ પણ શારીરિક અવલંબન તરફ દોરી શકે છે; તેને છોડવામાં આવતા પુનઃ અનિદ્રા અને ત્યાર બાદ લાંબા ગાળાની જટિલ સમસ્યાઓનો ઉદભવ થઈ શકે છે.
હતાશા અને અનિદ્રાના દર્દીઓમાં ઊંઘ મોડી આવવાની સમસ્યા હળવી કરવા માટે, ઊંઘની ક્ષમતા સુધારવા માટે અને ઊંઘનો કુલ સમય વધારવા માટે મિર્ટાઝેપાઈન જાણીતી છે
મેલાટોનિન અને મેલાટોનિન એગોનિસ્ટ
રેમેલ્ટેઓન (રોઝેરેમ) અને ટેસિમેલ્ટીઓન સહિતના મેલાટોનિન એગોનિસ્ટમાં દુરૂપયોગ તથા અવલંબનનો અભાવ જણાય છે. આ પ્રકારની દવાઓ પ્રમાણમાં હળવી આડઅસરો અને સવારમાં આળસ-કંટાળાની ઓછી સંભાવના ધરાવે છે. જેટ લેગના કારણે ઉદભવતી અનિદ્રાની સારવારમાં આ દવાઓએ હકારાત્મક અસરો મેળવી છે, જ્યારે કે અનિદ્રાના અન્ય સ્વરૂપોમાં તેના પરિણામો ઓછા હકારાત્મક છે.
5-HTP અને L-ટ્રીપ્ટોથેન જેવા કુદરતી તત્વો સેરોટોનિન-મેલાટોનિન માર્ગને મજબૂત બનાવતા હોવાનું અને અનિદ્રા સહિતની ઊંઘની વિવિધ ગેરવ્યવસ્થાઓ ધરાવતા લોકોને મદદ કરતા હોવાનું કહેવાય છે.
એન્ટિહિસ્ટેમાઈન્સ
ઊંઘમાં મદદ માટે ટીલેનોલ પીએમ જેવી તબીબી સલાહ વગર મળતી દવાઓમાં એન્ટિહિસ્ટેમાઈન ડિફેનહીડ્રેમિનનો એફડીએ દ્વારા સૂચવવામાં આવેલ 50 મિલિગ્રામ સાથે બહોળો ઉપયોગ થાય છે. યુનાઈટેડ કિંગ્ડમ, ઓસ્ટ્રેલિયા, ન્યૂઝીલેન્ડ, દક્ષિણ આફ્રિકા અને અન્ય દેશોમાં 25 મિલિગ્રામથી 50 મિલિગ્રામ ડોઝની ભલામણ મંજૂર કરેલ છે. આ દવા વધારે વખત લેવામાં આવે તો સમય જતાં તેના તત્વોની અસરકારકતા ઘટી શકે છે અને મોટાભાગની નવી પ્રિસ્ક્રિપ્શન દવાઓની સરખામણીએ આગલા દિવસે ઉદાસીના ચિહ્નો વધારે જોવા મળી શકે છે. આ વર્ગની દવાઓમાં અવલંબનની સમસ્યા જોવા મળતી નથી.
અનિદ્રાની સારવારમાં સિપ્રોહેપ્ટેડાઈન એ બેન્ઝોડિઆઝેપિન કૃત્રિમ ઊંઘની દવાનો ઉપયોગી વિકલ્પ છે. અનિદ્રાની સારવારમાં બેન્ઝોડિઆઝેપિનની સરખામણીએ સીપ્રોહેપ્ટેડિન વધારે ચડિયાતુ હોઈ શકે છે કારણ કે સીપ્રોહેપ્ટેડિન ઊંઘની ગુણવત્તા અને માત્રાને વધારે છે, જ્યારે કે બેન્ઝોડિઆઝેપિન્સથી ઊંઘની ગુણવત્તામાં ઘટાડો જોવા મળી શકે છે.
બિનપરંપરાગત એન્ટિસાયકોટિક્સ
ક્વેટિએપિન, ઓલાન્ઝેપિન અને રિસ્પેરિડન જેવી કેટલીક બિનપરંપરાગત એન્ટિસાયકોટિક્સ દવાઓનો ઓછો ડોઝ પણ તેઓની આળસ-ઉદાસીની અસર માટે ડોક્ટર દ્વારા આપવામાં આવે છે, પરંતુ ચેતાતંત્ર અને પ્રત્યક્ષ જ્ઞાનની આડઅસરોના કારણે આ દવા અનિદ્રાની સારવારમાં નબળી પસંદગી છે. સમય જતાં ક્વેટિએપાઈન શામક તરીકેની તેની અસરકારકતા ગુમાવી શકે છે. શામકતાનું સર્જન કરવાની ક્વેટિએપાઈનની ક્ષમતાનો આધાર તેના ડોઝના પ્રમાણ પર રહેલો છે. ઊંચા ડોઝ (300 મિલિગ્રામ - 900 મિલિગ્રામ)નો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે એન્ટિસાયકોટિક તરીકે થાય છે, જ્યારે કે નીચા ડોઝ (25 મિલિગ્રામ - 200 મિલિગ્રામ) શામક અસર માટે વપરાય છે, દા.ત. જો દર્દી 300 મિલિગ્રામ લે તો તેને દવાની એન્ટિસાયકોટિક અસરનો લાભ મળવાની શક્યતા વધારે છે, પરંતુ જો ડોઝનું પ્રમાણ ઘટાડીને 100 મિલિગ્રામ કરવામાં આવે તો તે દર્દીની લાગણીઓને 300 મિલિગ્રામ કરતાં વધારે શામક બનાવશે, કારણ કે ઓછા ડોઝમાં તે મુખ્યત્વે શામક તરીકે કામ કરે છે.
એપ્લિવેન્સેરિન એ એન્ટિસાકોટિક્સ જેવી વ્યવસ્થા ધરાવતી પરિક્ષણ દવા છે, પરંતુ સંભવતઃ તેની આડઅસરો ઓછી છે.
અન્ય પદાર્થો
અનિદ્રાના કેટલાક દર્દીઓ વેલેરિઅન, કેમોમાઈલ, લવંડર, હોપ્સ, અને પેશન-ફ્લાવર જેવી જડીબુટીઓનો ઉપયોગ કરે છે. વેલેરીઅન પર અનેક અભ્યાસો થયા છે અને તે સંયમી અસર ધરાવતી જણાઈ છે. અનિદ્રામાં ગાંજો પણ અસરકારક ઉપચાર સાબિત થયો છે.
પોલીયુરિયાના કારણે અડધી રાત્રે જાગી જવાનું અથવા દારુના સેવનથી થતી હેંગઓવર જેવી અસરો સામાન્ય છે અને તેના કારણે સવારમાં વ્યક્તિ નશાયુક્ત સ્થિતિ અનુભવી શકે છે.
અનિદ્રા એ મેગ્નેશિયમની ઉણપ, અથવા ઓછા મેગ્નેશિયમ સ્તરનું લક્ષણ હોઈ શકે છે, પરંતુ આ હજુ સુધી સાબિત થયું નથી. મેગ્નેશિયમના પર્યાપ્ત પ્રવેશ વગર મેગ્નેશિયમ ધરાવતો પૌષ્ટિક ખોરાક વ્યક્તિને ઊંઘ સુધારવામાં મદદ કરી શકે છે.
સંદર્ભો
શ્રેણી:ઊંઘની ગેરવ્યવસ્થા શ્રેણી:રોગ
દિલ્હી કેપિટલ્સ
દિલ્હી કેપિટલ્સ એ એક ફ્રેન્ચાઇઝ ક્રિકેટ ટીમ છે જે દિલ્હી શહેરનું ઇન્ડિયન પ્રિમીયર લીગ (આઇપીએલ) માં પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. ૨૦૦૮માં દિલ્હી ડેરડેવિલ્સ (ડીડી) તરીકે સ્થપાયેલ, ફ્રેન્ચાઇઝની માલિકી જીએમઆર ગ્રૂપ અને જેએસડબલ્યુ ગ્રુપ પાસે છે. ટીમનું હોમ ગ્રાઉન્ડ ફીરોઝ શાહ કોટલા મેદાન છે જે નવી દિલ્હીમાં આવેલું છે.
સાર્ક
દક્ષિણ એશિયાઈ ક્ષેત્રીય સહયોગ સંગઠન (દક્ષેસ) અથવા સાઉથ એશિયન એસોસિએશન ફોર રિજીયોનલ કો‌ઓપરેશન (સાર્ક) (અંગ્રેજી: The South Asian Association for Regional Cooperation (SAARC)) એ દક્ષિણ એશિયા સ્થિત ૮ સભ્ય રાષ્ટ્રોનું બનેલું એક સંગઠન છે જે આર્થિક અને ભૂરાજકિય સહકારના ઉદ્દેશથી રચવામાં આવ્યું છે. તેનુ વડુમથક નેપાળનાં કાઠમંડુમાં આવેલું છે.
દક્ષિણ એશિયા ક્ષેત્રમાં રાજકીય અને આર્થિક સહયોગનો વિચાર સૌપ્રથમ ૧૯૮૦ની સાલમાં ઉદ્ભવ્યો હતો અને તેની સૌથી પહેલી શિખર પરિષદ ઢાકામાં ૮ ડિસેમ્બર ૧૯૮૫ના દિવસે મળી હતી જેમાં ભારત, બાંગ્લાદેશ, ભૂતાન, માલ્દીવ્સ, નેપાળ, પાકિસ્તાન અને શ્રીલંકાની સરકારોએ તેની અધિકૃત સ્થાપના કરી. તે પછીના વર્ષોમાં નવા સભ્ય રાષ્ટ્રો ઉમેરાતાં તેનું કદ વધ્યું. ૨૦૦૭માં અફઘાનિસ્તાનના જોડાવાથી સાર્કનો વિસ્તાર થયો.
સાર્કની નીતિઓનું ધ્યેય છે કે દક્ષિણ એશિયાઈ દેશોમાં કલ્યાણકારી અર્થતંત્રને અને તેમની વચ્ચે સ્વાશ્રયબઢાવો આપવો, તથા ક્ષેત્રમાં સામાજીક અને સાંસ્કૃતિક વિકાસને ઝડપી બનાવવો. સાર્કે સમગ્ર વિશ્વના દેશો સાથે બાહ્ય સંબંધો બાંધવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ ભાગ ભજવ્યો છે. યુરોપિય સંઘ (યુરોપિયન યુનિયન), સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘ અને અન્ય બહુકોણીય એકમો સાથે સાર્કે સ્થાયી રાજદ્વારી સંબંધો સ્થાપ્યા છે. સભ્ય રાષ્ટ્રોના વડાઓની એક બેઠક દર વર્ષે નિયમિત રીતે મળે છે અને દરેક દેશના વિદેશ મંત્રીઓની બેઠક વર્ષમાં બે વાર. નવેમ્બર ૨૦૧૪માં સાર્કની ૧૮મી શિખર પરિષદ નેપાળનાં કાઠમંડુમાં યોજાશે.
એપ્રિલ ૨૮
૨૮ એપ્રિલનો દિવસ ગ્રેગોરીયન પંચાંગ મુજબ વર્ષનો ૧૧૮મો (લિપ વર્ષ દરમ્યાન ૧૧૯મો) દિવસ છે. આ દિવસ પછી વર્ષ પુરું થવામાં ૨૪૭ દિવસ બાકી રહે છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:એપ્રિલ
રતનપુર (તા. બાયડ)
રતનપુર (તા. બાયડ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર પૂર્વ ભાગમાં આવેલા અરવલ્લી જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  બાયડ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. રતનપુર ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, બાજરી, કપાસ, દિવેલી તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:બાયડ તાલુકો
રસીકપુરા (તા. ખેડા)
રસીકપુરા (તા. ખેડા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા  ખેડા જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક તથા વાત્રક તેમજ સાબરમતી નદીની વચ્ચે આવેલા એવા  ખેડા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. રસીકપુરા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, બાજરી, કપાસ, દિવેલી, તમાકુ, બટાટા, શક્કરીયાં તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
મેત્રાલ (તા. ખેડબ્રહ્મા)
મેત્રાલ (તા. ખેડબ્રહ્મા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર પૂર્વ ભાગમાં આવેલા  સાબરકાંઠા જિલ્લામાં આવેલા અને અરવલ્લી પર્વતમાળાના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા  ખેડબ્રહ્મા તાલુકામાં આવેલું  એક ગામ છે. મેત્રાલ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, બાજરી, કપાસ, દિવેલી તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ખેડબ્રહ્મા તાલુકો
મોરપા (તા. સરસ્વતી)
મોરપા (તા. સરસ્વતી) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા પાટણ જિલ્લામાં આવેલા સરસ્વતી તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. મોરપા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
ગામમાં મોરપિયા વીર દાદાનું મંદિર આવેલું છે.
માલસણ (તા. વાવ)
માલસણ (તા. વાવ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા બનાસકાંઠા જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૪ (ચૌદ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા વાવ તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. માલસણ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, વરિયાળી, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
મોરપા (તા. સરસ્વતી)
શ્રેણી:સરસ્વતી તાલુકો
માલસણ (તા. વાવ)
સંદર્ભ
શ્રેણી:વાવ તાલુકો
કાંટીદરા
કાંટીદરા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્યદક્ષિણ ભાગમાં આવેલા ભરૂચ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા ઝઘડીયા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. કાંટીદરા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે કપાસ, ડાંગર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત કેટલાક લોકો પિયતની સગવડ મેળવી શેરડી, કેળાં, ડાંગર વગેરેની ખેતી પણ કરે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ઝઘડીયા તાલુકો
કાંકરીયા ‍(તા. મહુવા‌)
કાંકરીયા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સુરત જિલ્લાના મહુવા તાલુકાનું ગામ છે. કાંકરીયા ગામમાં ખાસ કરીને મુસ્લિમો તેમ જ આદિવાસી લોકો વસે છે.
thumb|ગામમાં આવેલી પ્રાથમિક શાળા
શ્રેણી:મહુવા તાલુકો(જિ.સુરત)
દાબદર (કુડકસ)
દાબદર (કુડકસ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા ડુંગરાળ તેમજ જંગલ વિસ્તાર ધરાવતા ડાંગ જિલ્લાના આહવા તાલુકામાં આવેલું  ગામ છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળાની સગવડ પ્રાપ્ય છે. દાબદર ગામમાં ૧૦૦ ટકા આદિવાસી લોકો વસે છે. તેઓ પરસ્પર સામાન્ય વહેવારમાં ડાંગી ભાષા એટલે કે કુકણા બોલીનો ઉપયોગ કરે છે. આ ગામ જંગલોથી ભરપૂર ડુંગરાળ પ્રદેશમાં આવેલું છે.
આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ઉપરાંત અહીંના લોકો જંગલમાંથી મહુડાનાં ફુલ તેમ જ બી,  ખાખરાનાં પાન, ટીમરુનાં પાન, સાગનાં બી, કરંજના બી જેવી ગૌણ વનપેદાશો એકઠી કરી તેને વેચીને પણ પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે.
શ્રેણી:આહવા તાલુકો
વૈશાખ સુદ ૪
વૈશાખ સુદ ૪ને ગુજરાતીમાં વૈશાખ સુદ ચોથ કહેવાય છે. આ દિવસ હિંદુ વૈદિક પંચાગના વિક્રમ સંવત મુજબ વર્ષના સાતમા મહિનાનો ચોથો દિવસ છે, જ્યારે શક સંવત મુજબ વર્ષના બીજા મહિનાનો ચોથો દિવસ છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:પંચાંગ શ્રેણી:સમય
ચારણની મુવાડી
ચારણની મુવાડી ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય પૂર્વ ભાગમાં આવેલા મહીસાગર જિલ્લામાં આવેલા  કડાણા તાલુકાનું આવેલું એક  ગામ છે. ચારણની મુવાડી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, બાજરી, તુવર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:કડાણા તાલુકો
સોનારીયા (તા. અમરેલી)
સોનારીયા (તા. અમરેલી) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  અમરેલી જિલ્લામાં આવેલા અમરેલી તાલુકાનું એક  ગામ છે. સોનારીયા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:અમરેલી તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
બાર (તા. પાવીજેતપુર)
બાર (તા. પાવી જેતપુર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા છોટાઉદેપુર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  પાવી જેતપુર તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. બાર ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, બાજરી, તુવર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
આ ગામમાં મુખ્ય વસ્તી આદિવાસીઓની છે.
શ્રેણી:પાવી જેતપુર તાલુકો
મુણા (તા. સરસ્વતી)
શ્રેણી:સરસ્વતી તાલુકો
કપલસાડી
કપલસાડી ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્યદક્ષિણ ભાગમાં આવેલા ભરૂચ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા ઝઘડીયા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. કપલસાડી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે કપાસ, ડાંગર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત કેટલાક લોકો પિયતની સગવડ મેળવી શેરડી, કેળાં, ડાંગર વગેરેની ખેતી પણ કરે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ઝઘડીયા તાલુકો
તાડીયા (તા. હાલોલ)
તાડીયા (તા.હાલોલ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્યપૂર્વ ભાગમાં આવેલા પંચમહાલ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૭ (સાત) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા હાલોલ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. તાડીયા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, તુવર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
રાણેચી (તા. બાયડ)
રાણેચી (તા. બાયડ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર પૂર્વ ભાગમાં આવેલા અરવલ્લી જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  બાયડ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. રાણેચી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, બાજરી, કપાસ, દિવેલી તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:બાયડ તાલુકો
ઉબુન્ટુ (ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ)
ઉબુન્ટુ (અંગ્રેજી: Ubuntu) એ કોમ્પ્યુટરની એક મફ્ત ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ છે. ઉબુન્ટુ ડેબિયન આધારીત લિનક્ષ જેવી ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ છે. તેનું નામ દક્ષિણી આફ્રિકી ભાષાના શબ્દ ઊબુન્ટુ (અન્ય તરફની માનવતા) પરથી રાખવામાં આવ્યું છે. ઉબુન્ટુ મુખ્યત્વે વ્યક્તિગત કોમ્પ્યુટરો પર વાપરવા માટે રચાયેલ છે, જોકે તેની સર્વર આવૃત્તિ પણ અસ્તિત્વમાં છે.
૨૦૧૨ માં થયેલ સર્વે અનુસાર ઉબુન્ટુ એ સૌથી લોકપ્રિય ડેસ્કટોપ/લેપટોપમાં વપરાતી લીનક્સ ઓપરેટીંગ સીસ્ટમ છે. જે સર્વર અને કલાઉડ કોમ્પ્યુટિંગમાં પણ લોકપ્રિય છે. ઉબુન્ટુ એ દક્ષિણ આફ્રિકન ઉદ્યોગસાહસિક માર્ક શટ્ટલવર્થની યુ.કે. સ્થિત કંપની કેનોનિકલ લિ. દ્વારા પ્રાયોજિત કરવામાં આવે છે. કેનોનિકલ ઉબુન્ટુ સંબંધિત ટેક્નીકલ સેવાઓના વેચાણ દ્વારા આવક પેદા કરે છે, જ્યારે ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ પોતે જ સંપૂર્ણપણે મફ્ત છે. ઉબુન્ટુ પ્રોજેક્ટ મુક્ત સોફ્ટવેર વિકાસ સિદ્ધાંતો માટે પ્રતિબદ્ધ છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ
ક્ષત્રિય
પ્રાચિન વેદિક કાળનાં પ્રારંભમાં, આ પદ વ્યક્તિના ગુણ, કર્મ અને સ્વભાવને અનુલક્ષીને પ્રાપ્ત થતું હતું. શરૂઆતનાં વેદિક સાહિત્યમાં નોંધ મળે છે કે ત્યારે ક્ષત્રિય, બ્રાહ્મણ, વૈશ્ય અને શૂદ્ર એ રીતે વર્ણાનુક્રમ ગોઠવાયેલો હતો. ત્યારે વ્યક્તિગત કે પુરેપુરા સમાજોનું એક વર્ણમાંથી બીજા વર્ણમાં પ્રવિષ્ટ થવું તે સામાન્ય ઘટના ગણાતી, ત્યારનાં શાસકોની સેવાનાં ફળરૂપે ક્ષત્રિયવર્ણમાં પ્રવેશ મળવો તે મોટું ઇનામ ગણાતું. સમય જતાં આ પદ વંશાનુગત બની ગયું. આધુનિક સમયમાં, ક્ષત્રિયવર્ણ વિશાળ, ભિન્ન ભિન્ન સ્થિતીનાં જાતિ સમુહો દ્વારા બનેલ પરંતુ શાસનાધિકાર, જમીનદારી અને લડાયક સ્વભાવમાં લગભગ એકરૂપ એવો છે.
એવી કથા છે કે ઇક્ષવાકુ કુળ સિવાયનાં ક્ષત્રિયોનો, તેમનાં દ્વારા કરાતા અત્યાચારોની સજા રૂપે પરશુરામ દ્વારા નાશ થયેલો, કેટલાક વિદ્વાનોનું માનવું છે કે રૂષિઓ અને શાસકો વચ્ચે વર્ચસ્વ માટેનાં લાંબા સંઘર્ષ બાદ શાસકોની હાર થયેલ જેના ભાગરૂપ તેમનો સંહાર થયો. વેદિકકાળનાં અંત સમયે બ્રાહ્મણ વર્ણ વર્ચસ્વ ધરાવતો થયો અને ક્ષત્રિયો દ્વિતિય સ્થાને આવ્યા. ત્યારનાં મોટાભાગનાં ગ્રંથો જેવાકે મનુસ્મૃતિ અને અન્ય ધર્મશાસ્ત્રો બ્રાહ્મણોનો વિજય દર્શાવે છે, પરંતુ મહાકાવ્ય ગ્રંથો થોડી જુદીજ બાબત વર્ણવે છે અને તે એ માટે કે સામાજીક વાસ્તવિકતામાં શાસકવર્ગ સામાન્ય રીતે પ્રથમ સ્થાન પર રહેતો હશે. દેવતાઓનું લગાતાર રાજવી તરીકે (જેમકે વિષ્ણુ, કૃષ્ણ, રામ) દર્શાવવું આ બાબતને ઉજાગર કરે છે. મોટાભાગનાં હિંદુ ઇતિહાસમાં રાજ્યકર્તાઓના વિશેષાધિકાર અને પુજનિયતા સંબંધી વિસ્તૃત શૃંખલા જોવા મળે છે. .
વ્યુત્પતિ
સંસ્કૃતમાં, આ શબ્દ "ક્ષત્ર" પરથી આવેલ છે જેનો અર્થ સત્તા, આધિપત્ય, સરકાર તેવો થાય છે, તેનું મુળ "ક્ષી" શબ્દ છે જેનો અર્થ શાસન કરવું કે રાજ્ય કરવું તેવો થાય છે. જુની ફારસી ભાષામાં ક્ષાયૈયા(xšāyaθiya, રાજવી) અને ક્ષારા (xšaθra, ક્ષેત્ર, રાજ્ય) પણ આની સાથે સંબંધીત છે, એજ રીતે નવી ફારસીન ભાષાનાં શાહ (šāh, રાજવી) અને શહર (šahr, શહેર) પણ આ રીતે સંબંધીત છે. થાઇ ભાષામાં રાજા માટેનો શબ્દ કસાત (kasat) અને મલય ભાષામાં યોદ્ધા કે લડવૈયા માટે વપરાતો શબ્દ કેસ્ત્રિય કે સત્રિય(kesatria કે satria) પણ ક્ષત્રિય શબ્દમાંથી ઉત્પન થયેલ છે. આ શબ્દ ભવ્ય શ્થિતિનો દર્શક છે.
આદિ વેદિક સંસ્કૃતિમાં, લડાયક કોમોને રાજન્ય કે ક્ષત્રિય કહેવામાં આવતી હતી. રાજન્ય એ રાજન "રાજા, રાજ્યકર્તા" નું વિશેષણરૂપ છે જેનું મુળ રાજ "શાસન કરવું" માં પડેલું છે. જેનાં અન્ય સજાતિય સ્વરૂપો લેટિનભાષામાં રેક્ષ (rex, રાજા), જર્મન ભાષામાં રિશ (Reich, રાજવી, શાસનકર્તા) અને થાઇ ભાષામાં રાચા (racha, રાજા) છે. પર્શિયામાં, સત્રપ કે ક્ષત્રપ, પર્શિયન સામ્રાજ્યનાં પ્રાંતોના શાસકો કે રક્ષકોને કહેવામાં આવતા હતા.
પવિત્ર યોદ્ધા
એક હિંદુ રાજા, પોતાનું રાજ્ય, પ્રજાજનો અને ગાયો (પશુધન,વિશાળ અર્થમાં સંપતિ)નું રક્ષણ કરવાની ફરજ સાથે, પવિત્ર શાસ્ત્રો દ્વારા સુચિત ધર્મરાજ્ય એટલે કે ધર્મ યુક્ત શાસન માટે બંધાયેલ છે.
આર્યો દ્વારા શાસિત પ્રજા દિવ્ય પ્રકાશથી અગ્રેસર છે.
અયોધ્યાનાં રાજા રામ એ મહાનતમ "ધર્મ રાજ્ય"નાં વિચારક હતા (રામ રાજ્ય): જે આર્ય સર્વની સમાનતા માટે કાર્ય કરે છે,તે સર્વનો લાડકો બને છે.
ક્ષત્રિયોનાં ચિહ્ન
ક્ષત્રિયોને દિક્ષા સંસ્કાર દરમ્યાન વડની વડવાઇ કે તેનાં લાકડામાંથી બનેલો દંડ આપવામાં આવતો.
મનુસ્મૃતિ અનુસાર,ક્ષત્રિય વર્ણને લાલ રંગ (વર્ણ) પ્રદાન કરવામાં આવેલ છે.
વૈદિક મૂળ
હિન્દુ પૌરાણિક કથાઓનું જગત 'આદિ-પૂરુષ'ની ઉત્પતિથી શરૂ થાય છે,જે અનન્ત છે. તેઓ આ સંસારની દેખરેખ માટે વિષ્ણુ અને શિવને ઉત્પન કરે છે, અને તેમને સંરક્ષણ અને પુનઃનિર્માણની કામગીરી સોંપે છે.આ બંન્ને એકજ સિક્કાની બે બાજુઓની જેમ,એકબિજાનાં પ્રતિરૂપ છે. હવે પ્રાથમિક કાર્ય ઉત્પતિનું છે. શ્રી વિષ્ણુ પોતાનાં નાભિકમળ માંથી બ્રહ્માની ઉત્પતિ કરે છે,જે શિવનોજ અવતાર છે.
બ્રહ્મા, સર્જનહાર, ત્યાર પછી બ્રહ્માંડની રચના કરે છે.તેઓએ ખગોળિય પીંડો, પૃથ્વી, પર્વતો, જળ, વાયુ અને આકાશની રચના કરી -કે જે હિંદુ ધર્મમાં પંચ મહાભૂત તરીકે ઓળખાય છે. (નોંધ). ત્યાર પછી તેમણે સપ્તઋષિઓને ઉત્પન્ન કર્યા, આઠમાં ઋષિ નારદનો પણ જન્મ થયો, જેમણે જાહેર કર્યું કે તેઓ સૃજનમાં રસ ધરાવતા નથી અને પોતાનું સમગ્ર જીવન ભક્તિ અને જ્ઞાનપ્રાપ્તીમાં લગાવવા ઇચ્છે છે. સપ્તઋષિઓએ પોતાના પરમપિતા તરફથી થયેલ આદેશ અનુસાર શરૂઆત કરી. તેઓ પ્રજાપતિ તરીકે ઓળખાયા. ઋષિ કશ્યપ તમામમાં વધુ સમજદાર હતા અને બ્રહ્માએ તેમનાં દક્ષ પ્રજાપતિનીં બે કન્યાઓ-દિતિ અને અદિતિ સાથે વિવાહ કરાવ્યા. દિતિ એક ઇર્ષાળુ અને ષડયંત્રકારી સ્ત્રી હતી જે સતત અદિતિને નિચા દેખાડવાનીં અને પોતે તેનાથી શ્રેષ્ટ છે તેવું પ્રતિપાદિત કરવાની કોશિશમાં લાગી રહેતી. તેની આ પ્રકારની પ્રકૃતિને લીધે તેમનાં સંતાનોમાં પણ એવાજ ગુણો ઉદભવ્યા.જેઓ દિતિના પુત્રો હોવાને કારણે દૈત્ય|દૈત્યો]] કહેવાયા. ગુણી અને ધાર્મિક સ્વભાવની અદિતિનાં સંતાનો પણ તેવાજ સદગુણી થયા જેઓ અદિતિના પુત્રો હોવાને કારણે આદિત્યો કહેવાયા. સૂર્ય અને ઇન્દ્ર અદિતિથી જનમ્યા,તેથીજ સૂર્યને પણ આદિત્ય કહે છે.
જ્યારે બ્રહ્માજી સંરચનાનાં કાર્યમાં લાગેલા હતા ત્યારે, સખત મહેનત અને પ્રશ્વેદને કારણે, તેમનામાંથી એક નકારાત્મક શક્તિ ઉત્પન્ન થઇ. આ નકારાત્મક શક્તિએ "મધુ" અને "કૈટભ" નામનાં બે રાક્ષસો ઉત્પન્ન કર્યા. તેઓ બ્રહ્માને પીડવા લાગ્યા. આથી બ્રહ્માજીએ વિષ્ણુને પ્રાથના કરી કે તેઓ આ રાક્ષસોનો નાશ કરે. વિષ્ણુજીએ બ્રહ્માજીને સમજાવ્યું કે જ્યારે હકારાત્મક શક્તિઓ કાર્યરત થાય છે ત્યારે નકારાત્મક શક્તિઓ પણ આપોઆપ ઉત્પન્ન થાય છે, અને તેથી સમગ્ર માનવજાતનું રક્ષણ કરવા માટે એક ખાસ જાતિની ઉત્પત્તિ જરૂરી છે. બ્રહ્માજીએ આ સુચનનું પાલન કર્યું અને ધ્યાનસ્થ થઇ બેસી ગયા. દિવસને અંતે માનવજાત માટે, બ્રહ્માજીનાં શરીરમાંથી, ચાર અલગ અલગ શક્તિઓનું નિર્માણ થયું. બ્રાહ્મણ પ્રાતઃમાં, "ક્ષત્રિયો" મધ્યાહ્ને, વૈશ્ય સંધ્યાકાળે અને શૂદ્ર રાત્રે પ્રગટ્યા. ધ્યાને લો કે આ ચારે વર્ણો છે જે આજ સુધી પણ વંશ કે જાતિ તરીકે ચાલુ છે. બ્રહ્માજીનાં મસ્તકમાંથી બ્રાહ્મણથી લઇ અને ચરણમાંથી શૂદ્રની ઉત્પત્તિની કથા પણ કહેવાય છે. ઋગવેદ પ્રમાણે વર્ણો સ્થાઇ ન હતા તે મનુષ્યનાં કર્મ સાથે જોડાયેલ હતાં. બ્રાહ્મણ વર્ણ ઉષાકાળનાં આકાશ જેવો રતુમડો છે, ક્ષત્રિય વર્ણ મધ્યાહ્નનાં સુર્ય સમાન,વૈશ્ય વર્ણ સંધ્યાકાળનાં આકાશ સમાન અને શૂદ્ર વર્ણ રાત્રીનાં આકાશ સમાન. ત્યારે વર્ણપ્રથા ભારતીય ઉપખંડમાં,સમાજ પર પ્રભુત્વ ધરાવતી હતી અને દરેક વર્ણનાં લોકો બ્રહ્માજીનાં આદેશાનુસાર પોતાનો કામધંધો કરતા હતા. બ્રાહ્મણ,ક્ષત્રિય અને વૈશ્ય ઉચ્ચ જાતિમાં તથા શૂદ્ર નિમ્ન જાતિમાં ગણાતા. બ્રાહ્મણ અને ક્ષત્રિયોને વેદાભ્યાસ કરવાની છુટ હતી. ક્ષત્રિયો પ્રાચિન યુદ્ધકલાનો પણ અભ્યાસ કરતા જે બાદમાં બોધિધર્મ જેવા બૌદ્ધ ભિક્ષુઓ દ્વારા ચીન અને જાપાનમાં લઇ જવામાં આવેલ. બ્રાહ્મણ,ક્ષત્રિય અને પછીથી વૈશ્યોમાં પણ ઉપનયન સંસ્કારની પ્રથા હતી,જે તેઓનાં આર્ય સામાજીક ઢાંચામાં પ્રવેશ સમાન ગણાતા. ત્યાર બાદ તેઓ "દ્વિજ",એટલે કે પુનઃજન્મ પામેલા ગણાતા. અને દ્વિજ હોવાનો અર્થ એ હતો કે તમે વેદનો સ્વિકાર કરો છો અને બ્રાહ્મણ પુરોહિતનાં સુચવ્યા મુજબનાં આચાર વિચાર અને ફરજોનું પાલન કરવા રાજી છો.