cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
હાથીના પગ તળે દેહાંતદંડ
સાંસ્કૃતિક પાસાંઓ
હાથીઓની બુદ્ધિમત્તા, પાલતૂ થવાની અનુકૂલન ક્ષમતા, અને સર્વતોમુખીતાના કારણે રોમનો કેદીઓને દેહાંતદંડ આપવા માટે, સિંહ અને રીંછ જેવાં અન્ય જંગલી પ્રાણીઓ કરતાં તેમને વધુ પસંદગી આપતા હતા. હાથી, ઘોડા કરતાં વધુ કહ્યાગરાં હોય છેઃ એક ઘોડાને યુદ્ધમાં ધસી જવા માટે તાલીમ આપી શકાય છે, પણ તે સ્વેચ્છાએ શત્રુ સૈનિકને કચડી નાખશે નહીં, ઊલટાનું તેના બદલે તે એને કૂદી જશે. હાથીઓ તેમના શત્રુઓને કચડી નાખશે, આથી તે લશ્કરના અધિકારીઓ સાથેના હાથીઓના યુદ્ધની લોકપ્રિયતા છે, જેમ કે હાન્નીબલ. કેદીઓને મારી નાખવા માટે હાથીઓ એક કરતાં વધારે રીતે તાલીમ આપી શકાય છે, અને રીબામણી દ્વારા ધીમી ધીમે મૃત્યુ તરફ ધતેલી લાંબા સમય સુધી પીડા આપવી કે તેના માથા પર પગ મૂકી ઝડપી મૃત્યુ આપવાનું શીખવી શકાય છે.
ઐતિહાસિક રીતે, હાથીઓ એક ડ્રાઈવર અથવા મહાવતના સતત નિયંત્રણ હેઠળ હતાં, તેથી શાસક છેલ્લી ઘડીએ મોતની સજા માફી કરવા અને દયાના ગુણો દર્શાવવા સમર્થ હોય છે. વિવિધ એશિયાના રાજાની હુકુમતમાં આવા દયાની કિસ્સાઓ નોંધાયા છે. સૈમના રાજાઓ તેમના હાથીઓને ગુનેગારોની ઉપર "લગભગ જમીનની ઉપર ચોક્કસપણે ધીમેથી ગબડવા તાલીમબદ્ધ કરવામાં આવ્યાં હતાં કે જેથી તેમને ખરાબ રીતે ઈજા ન થાય". મુઘલના સમ્રાટ મહાન અકબર કહ્યું છે, "આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ બળવાખોરોને સજા આપવા માટે કરવો અને પછી કેદીઓના અંતમાં, કદાચ વધુ શિસ્તમાં લાવી તેઓને તેમનો જીવ આપી દેવો." એક પ્રસંગમાં એક વ્યક્તિને સજામાંથી મુક્તિ મળતાં પહેલાં આવી પદ્ધિત દ્વારા હાથીની પાસે ફેંકી દેતાં તે પાંચ દિવસ સુધી પીડાતો રહ્યો હતો, એવું અકબરે નોંધ્યું હતું. હાથીઓનો ઘણી વખત અગ્નિપરીક્ષા દ્વારા પરિક્ષણ જેવા પ્રકારમાં ઉપયોગ કરવામાં આવે છે, જેમાં દોષિત કેદી જો હાથીને રોકી શકે તો તેને મુક્ત કરવામાં આવતો હતો.
આ પ્રચલિત રૂઢિમાં હાથીઓનો ઉપયોગ સામાન્ય શાહી સત્તાની જીવન અને મરણની વહેચણીથી આગળ વધી ગયો હતો. હાથીઓનો ઘણાં લાંબા સમય સુધી શાહી સત્તાના પ્રતિક તરીકે ઉપયોગ થતો હતો (અને હજી પણ કેટલીક જગ્યાએ, જેમ કે થાઈલેન્ડ, જ્યાં સફેદ હાથીઓને અત્યંત આદરપૂર્વક રાખવામાં આવે છે). રાજ્ય સત્તાના ઉપકરણોના રૂપમાં તેમનો ઉપયોગ એવો સંદેશો મોકલવા થતો કે શાસક અત્યંત શક્તિશાળી પ્રાણીઓ જે તેમના સંપૂર્ણ અંકુશમાં રહેલાં હતાં તેમની પર સર્વોપરી સત્તા કરવા સક્ષમ છે. આમ શાસકને જંગલી પ્રાણીઓ પર તેમની સત્તા અને વિષયોની મર્યાદામાં રહસ્ય અને આકર્ષકતા ઉમેરતાં તેઓ એક નૈતિક અને આધ્યાત્મિક વર્ચસ્વ બનાવી રાખનાર તરીકે જોવામાં આવ્યાં હતાં.
ભૌગોલિક અવકાશ
પશ્ચિમી અને એશિયાઈ એમ બંને સામ્રાજ્યો દ્વારા દુનિયાના ઘણાં ભાગોમાં હાથી દ્વારા કચરવામાં આવ્યાં છે. આવી ફાંસીની પૂર્વકાલીન નોંધો શિષ્ટ યુગના સમયમાં લઈ જાય છે. તેમ છતાં, તે સમયમાં આ પદ્ધતિ પહેલેથી ખૂબ જ સારી રીતે સ્થાપિત થઈ હતી અને 19મી સદીમાં તેની પ્રથા ચાલી એવી જ રીતે ચાલુ રહી હતી.
જો કે આફ્રીકાના હાથીઓ એશિયાના હાથીઓ કરતાં ઘણાં મોટા છે, યુદ્ધ અથવા ઔપચારિક બાબતોમાં પ્રાણીઓના ઉપયોગ જેટલું નજીકનું પણ આફ્રિકન શક્તિ બનાવી શક્તી ન હતી, જેનાથી આફ્રિકાના હાથીઓના પ્રતિરૂપ એશિયાના હાથીઓની સરખામણીમાં તે સરળતાપૂર્વક કાબુમાં આવી જતાં હતાં. આફ્રિકામાં કેટલીક પ્રાચીન શક્તિઓ હાથીઓનો ઉપયોગ કરતાં, પણ તેઓ હવે દક્ષિણ આફ્રિકાની પેટાજાતિ લોક્સોડોન્ટા (અફ્રિકાના) ફારાઓઈન્સીસ  (નીરિક્ષણ માટે યુદ્ધના હાથીઓ પરનો લેખ જુઓ) તરીકે નિયુક્ત કરવામાં આવ્યાં છે. તેથી દુનિયાના કેટલાંક હિસ્સાઓમાં વસેલા (અથવા પહેલાં વસવાટ કરતાં) એશિયાના હાથીઓ દ્વારા પાળતુ હાથીઓનો મોટાપાયે ઉપયોગ કરવો સીમિત હતો.
પશ્ચિમ એશિયા
મધ્યયુગના સમય દરમિયાન, પશ્ચિમ એશિયાના સામ્રાજ્ય શક્તિઓ દ્વારા હાથીઓ દ્વારા ફાંસીનો ઉપયોગ થતો હતો, જેમાં બાયઝાન્ટીન, સાસ્સાનીડ, સેલીક્યુ અને ટીમઉરીડ સામ્રાજ્યોનો સમાવેશ થતો હતો. જ્યારે સાસ્સાનીડના રાજા ખોસ્રાઉ બીજો, જેને 3000 પત્નીઓ અને 12000 મહિલા ગુલામો હતી, તેણે હાદીક્યાહ, ક્રિશ્ચન આરબ નાઅમાનની દીકરીની પત્ની તરીકેની માંગણી કરી. નાઅમાનએ તેની ક્રિશ્ચન દીકરીને પારસીના અંતઃપુરમાં પ્રવેશવાનો ઈન્કાર કરી દીધો, આ ઈન્કાર માટે તેને એક હાથીએ વડે કચડાવીને મોતને ઘાટ ઉતારી દીધો.
મુસ્લિમ મધ્ય પૂર્વના કેટલાંક હિસ્સાઓમાં આ પદ્ધતિનો સ્વીકાર કરવામાં આવ્યો હતો એવું દેખાય છે. રબ્બી રાટીસ્બોના પેટાચૈહ, બારમી સદીના જેવીશ મુસાફરે, સેલ્જુક શાસનમાં ઉત્તર મેસોપોટામિયા (આધુનિક ઈરાક)માં તેમના વસવાટ દરમિયાના આ પ્રકારના દેહાંતદંડને નોંધવામાં આવ્યો હતો.
At Nineveh there was an elephant. Its head is not protruding. It is big, eats about two wagon loads of straw at once; its mouth is in its breast, and when it wants to eat it protrudes its lip about two cubits, takes up the straw with it, and puts it in its mouth. When the sultan condemns anyone to death, they say to the elephant, "this person is guilty." It then seizes him with its lip, casts him aloft and slays him.
શ્રીલંકા
thumb|left|380px|હાથી દ્વારા દેહાંતદંડનો ભૌગોલિક અવકાશ ભારતીય ઉપખંડ અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયામાં હાથીઓનો ઉપયોગ દેહાંતદંડની પદ્ધતિ તરીકે વિસ્તૃત રીતે થતો હતો. અંગ્રેજી નાવિક રોબર્ટ ક્નોક્સએ 1681માં લખ્યું હતું તે પ્રમાણે શ્રીલંકામાં કેદમાં પૂરી રાખવામાં આવેલાં કેદી પર હાથી દ્વારા દેહાંતદંડની સજાનું વિવરણ કરવામાં આવ્યું હતો. ક્નોક્ક્ષ કહે છે, હાથીના દાંત પર "ત્રણ બાજુઓ સાથેનો તીક્ષ્ણ લોખંડ વાળું ખામણું બેસાડેલું હોય છે". શૂળીની શિક્ષાના અમલી બાદ તેના દંત શૂળ સાથે ભરાયેલા ઈજાગ્રસ્ત વ્યક્તિને "હાથી પછી ટુકડામાં તોડે છે અને પછી એક પછી એક અંગો ફેંકે છે".
19મી સદીના મુસાફર જેમ્સ ઈમર્સન ટેન્નેન્ટ ટીકા કરે છે કે કાન્ડ્યાન (શ્રીલંકા)ના વડા, જેઓ આ પ્રકારના દશ્યોના સાક્ષી હતાં, તેઓએ એમને ખાતરીપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે "હાથી ક્યારેય તેના દંતશૂળોનો એક વખત ઉપયોગ કરતો નથી, પરાજિત શિકાર પર પોતાના પગ રાખવાથી, તેના સૂંઢના અચાનક હલનચલનથી બાકીના અંગોને ખેંચી નાખે છે. " ક્નોક્સનું પુસ્તક તેના પ્રખ્યાત ચિત્ર "એન એક્યુશન બાય એન એલીફન્ટ" (ઉપર જુઓ)માં આ દેહાંતદંડની પદ્ધતિનું આબેહૂબ ચિત્રણ રજૂ કર્યું છે.
બ્રિટિશ રાજદૂત સર હેન્રી ચાર્લ્સ સર્રે હાથીઓમાંના એક સાથેની મુલાકાતના વિવરણ અંગે 1850માં લખ્યુ કે હાથીનો ઉપયોગ શ્રી વિક્રમ રાજસિન્હા, કાન્ડીના છેલ્લાં રાજા દ્વારા, ગુનેગારોને દેહાંતદંડ કરવા માટે કરતાં હતાં. 1815માં કાન્ડીઅનની સત્તા બ્રિટિશ દ્વારા ઉઠલાવ્યા બાદ હાથી દ્વારા કચડવાની પ્રથા નાબૂદ કરવામાં આવી હતી, પણ દેહાંતદંડની સજા આપતો રાજાનો હાથી હજી પણ જીવતો હતો અને પુરાવાઓને આધારે તેને તેની પહેલાંની ફરજો યાદ આવી હતી. સર્રે ટીપ્પણી કરી છેઃ
During the native dynasty it was the practice to train elephants to put criminals to death by trampling upon them, the creatures being taught to prolong the agony of the wretched sufferers by crushing the limbs, avoiding the vital parts. With the last tyrant king of Candy, this was a favourite mode of execution and as one of the elephant executioners was at the former capital during our sojourn there we were particularly anxious to test the creature's sagacity and memory. The animal was mottled and of enormous size, and was quietly standing there with his keeper seated upon his neck; the noble who accompanied us desired the man to dismount and stand on one side.
The chief then gave the word of command, ordering the creature to 'slay the wretch!' The elephant raised his trunk, and twined it, as if around a human being; the creature then made motions as if he were depositing the man on the earth before him, then slowly raised his back-foot, placing it alternately upon the spots where the limbs of the sufferer would have been. This he continued to do for some minutes; then, as if satisfied that the bones must be crushed, the elephant raised his trunk high upon his head and stood motionless; the chief then ordered him to 'complete his work,' and the creature immediately placed one foot, as if upon the man's abdomen, and the other upon his head, apparently using his entire strength to crush and terminate the wretch's misery.
ભારત
ભારતમાં ઘણી સદીઓ સુધી હાથીઓનો ઉપયોગ પસંદગીના જલ્લાદ તરીકે થતો હતો. હિન્દુ અને મુસ્લીમ શાસકો કરચોરો, વિદ્રોહીઓ અને શત્રુ સૈનિકોને "હાથીઓના પગ નીચે" ફાંસી આપવામાં આવતી. મનુસ્મૃતિ અથવા મનુના કાયદાઓમાં સન 200ની આસપાસ ઘણાં ગુનેગારોને હાથીઓ દ્વારા દેહાંતદંડની સજા વિશે લખવામાં આવ્યું છે. ઉદા તરીકે જો સંપત્તિ ચોરી કરવામાં આવી હતી, ત્યારે "રાજાએ તેની સાથેના જોડાણ ધરાવતાં કોઈ પણ ચોરોને પકડ્યા બાદ જો તે અદૃશ્ય થઈ જાય તો તેને હાથી દ્વારા કચડી નાખવામાં આવતો." ઉદા તરીકે, 1305માં દિલ્હીના સુલતાને મોંગલ કેદીઓને સાવર્જનિક મંનોરંજનમાં હાથીઓ દ્વારા કચડીને મોતને ધાટ ઉતારી દીધા.
right|thumbnail|200px|લુઈસ રોયુઝલેટએ આ દેહાંતદંડનું "લે ટુર ડુ મોન્ડ"માં 1868માં વર્ણન કર્યું મુઘલ સામ્રાજ્ય દરમિયાન, "તે દિવસોમાં ફાંસીના પ્રકારમાં ગુનેગારને હાથીઓ દ્વારા પગ તળે કચડી નાખવો એ સામાન્ય પ્રકાર હતો. " કેપ્ટન એલેક્ઝાન્ડર હામીલ્ટોનએ મુઘલ સમ્રાટ શાહરજહાઁએ કેવી રીતે ગુનેગાર મિલેટરી કમાન્ડરને "હાથીના બગીચામાં લઈ જવામાં આવ્યો અને ત્યાં જે એક હાથી જે શરમજનક અને ભયાનક મૃત્યુ માટે જાણીતો છે, તેના દ્વારા તેને દેહાંતદંડની સજા આપવામાં આવી" તે વિવરણ 1727માં લખ્યું હતું. મુઘલ સમ્રાટ હુમાયુએ એક ઈમામને હાથી નીચે કચડી નાખવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો, તેના શાસનકાળમાં તે ભૂલથી ટીકાત્મક માનવામાં આવે છે. કેટલાંક સમ્રાટોએ તેઓના પોતાના મંનોરંજન માટે દેહાંતદંડના આ પ્રકારને પણ સ્વીકાર્યો હતો. અન્ય મુઘલ શાસક, સમ્રાટ જહાંગીરે તેના મનોરંજન માટે મોટી સંખ્યામાં ગુનેગારોને કચડી નાખવાનો આદેશ આપ્યો હોવાનું કહેવામાં આવે છે. ફ્રાંસનો મુસાફર ફ્રાંન્કોસ બર્નિયર, જે આવા દેહાંતદંડનો સાક્ષી હતો, તેણે સમ્રાટો દ્વારા આવી ક્રૂર સજામાંથી વ્યત્પન્ન થતાં આનંદની હતાશાપૂર્વક નોંધ કરી હતી. દિલ્હીની મુઘલ સલ્તનતમાં મુઘલોના હાથીઓ દ્વારા દેહાંતદંડની સજા એક માત્ર પદ્ધતિ ન હતી પરંતુ, હાથીઓને તેમના દંતશૂળમાં ધારદાર છરી ગોઠવી કેદીઓના કટકા કરવા માટે હાથીઓને તાલીમબદ્ધ બનાવવામાં આવ્યાં હતાં.
અન્ય ભારતીય રાજ્યવ્યવસ્થામાં પણ હાથીઓ દ્વારા દેહાંતદંડ આપવામાં આવતો હતો. મરાઠા છત્રપતિ સામ્ભાજીએ ઘણાં કાવતરાખોરોને આ પ્રકારના મૃત્યુનો આદેશ આપ્યો હતો, જેમાં 17મી સદીના છેલ્લા વર્ષોમાં મરાઠા અધિકારી એનાજી ડાટ્ટોનો સમાવેશ થતો હતો. અન્ય મરાઠા નેતા, જનરલ સન્તાજી પર મિલેટરી શિસ્તનું ઉલંઘ્ઘન કરવા બદલ આ સજા લાદવામાં આવી હતી. સમકાલીન ઇતિહાસકાર ખાફી ખાને નોંધ્યું હતું કે "સન્તાજીને નજીવા ગુના બદલ હાથીના પગ નીચે ફેંકી દેવામાં આવ્યો હતો."
19મી સદીના શરૂઆતમાં લેખક રોબર્ટ કેર્રએ "ગોવાના રાજાએ અપરાધીના દેહાંતદંડ માટે કેટલાંક હાથીઓ રાખ્યાં હતાં તેની સાથે જોડાણ કરે છે. જ્યારે તેમાંના એકની આગળ એક અપરાધીને મોકલી દેવામાં આવતો, જો તેનો રખેવાળ એવું ઈચ્છો કે ગુનેગારનો ખૂબ ઝડપી નાશ થાય, ત્યારે આ કદાવર પ્રાણી તેના પગ તળે તેને તાત્કાલિક કચડી નાખતો, પણ જો તેનો રખેવાળ તેને યાતના આપવા ઈચ્છતો તો તે જેમ માણસ પૈડાને તોડતો હોય એમ તે ગુનેગારને અંગો સફળતાપૂર્વક તોડશે. " " પ્રકૃતિવાદી જ્યોર્જ લુઈસ લેક્લેર્સ, કોમ્ટે ડે બુફ્ફોન પુરાવા સાથે આ લવચીકતાપૂર્વક હેતુને સમર્થન આપતાં દર્શાવે છે કે "હાથીઓ માનવીય તર્ક, (બલ્કિ) એક સરળ, સ્વાભાવિક વૃત્તિ માટે સક્ષમ હતાં".
કોઈ પણ કાયદાઓનોનું ઉલ્લંઘન કરનારને ચેતવણી આપવામાં આવતી હોય તેમ કેટલાંક દેહાંતદંડ ઘણી વખત જાહેરમાં થતાં હતાં. અંત આણવા માટે ઘણાં હાથીઓ ખાસ કરીને મોટા હતાં, તેમાંના મોટાભાગનાનું વજન 9 ટનથી પણ વધુ હતું. દેહાંતદંડને ભયાનક બનાવવાનો ઈરાદો હતો અને, તમામ જવાબદારીઓ તેથી તેઓ મોટાભાગે તેમ કરતાં. તેઓ ઘણી વખત જાહેરમાં યાતનાઓ આપવા માટે દેહાંતદંડ તે જ હાથી દ્વારા લાદવામાં આવતો. 1814માં બરોડા ખાતે થયેલી આવી જ એક યાતના અને દેહાંતદંડનો ખુલાસો પર્સી ટુચકાઓમાં સંરક્ષિત કરવામાં આવ્યો છે. :
The man was a slave, and two days before had murdered his master, brother to a native chieftain, called Ameer Sahib. About eleven o'clock the elephant was brought out, with only the driver on his back, surrounded by natives with bamboos in their hands. The criminal was placed three yards behind on the ground, his legs tied by three ropes, which were fastened to a ring on the right hind leg of the animal. At every step the elephant took, it jerked him forward, and every eight or ten steps must have dislocated another limb, for they were loose and broken when the elephant had proceeded five hundred yards. The man, though covered in mud, showed every sign of life, and seemed to be in the most excruciating torments. After having been tortured in this manner for about an hour, he was taken to the outside of the town, when the elephant, which is instructed for such purposes, was backed, and put his foot on the head of the criminal.
હાથીઓનો જલ્લાદના રૂપમાં થતો ઉપયોગ 19મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં પણ સારી રીતે ચાલુ હતો. 1868માં મધ્ય ભારતમાટે એક અભિયાન વખતે, લુઈસ રોઉસ્સેલેટએ એક હાથીએ એક અપરાધીના દેહાંતદંડની સજાનું વર્ણન કર્યું હતું. દેહાંતદંડ દર્શાવતું એક ચિત્ર રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં પેડેસ્ટલની ઉપર બળજબરીપૂર્વક અપરાધીને તેનું માથું મૂકવા માટે દબાણ થઈ રહ્યું હતું અને પછી હાથી દ્વારા તેનું માથું પગતળે કચડી નાખવાનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. ચિત્ર લાકડાના ટુકડામાં બનાવવામાં આવ્યું હતું અને તેનું પ્રકાશન લે ટુર ડુ મોન્ડે, એક મુસાફરી અને સાહસિક પ્રવાસની ફ્રેન્ચ ભાષાની મોટી સંખ્યામાં વેચાણ ધરવતું સાપ્તાહિક, ઉપરાંત હાર્પસ્ સાપ્તાહિક જેવી વિદેશી અખબારોમાં પણ કરવામાં આવ્યું હતું.
ભારતમાં બ્રિટીશ સામ્રાજ્યની વધતી તાકાત સાથે હાથીઓ દ્વારા દેહાંતદંડની સજાની પડતી થઈ અને અંતે તે પ્રથા નાબૂદ કરવામાં આવી. ઈલેયનોર માડ્ડોકે 1914માં લખીને નોંધ કરી હતી કે કાશ્મીરમાં યુરોપીયનો આવ્યાં ત્યારથી, ઘણી જૂની પ્રથાઓ અદ્રશ્ય બની અને તેમાની એક તાલીમ બદ્ધ હાથીઓ દ્વારા દોષિતોને દેહાંતદંડ આપવાની મોતની પ્રથા છે અને વંશપરંપરાગત નામ "ગુન્ગા રાવ"થી જાણીતી હતી.
દક્ષિણ પુર્વ એશિયા
દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં દેહાંતદંડો કરવા માટે હાથીઓનો વ્યાપક રીતે ઉપયોગ કરવાનું નોંધાયેલું છે અને બર્મામાં પ્રારંભિક ઐતિહાસિક સમય થી સાથો સાથે ચામ્પાના રાજ્યામાં અને બીજી બાજુ ઈન્ડો ચાઈનીઝ પેન્નીશુલામાં હાથીઓનો ઉપયોગ થતો હતો. સૈમમાં હાથીઓ આરોપીને પગતળે કચડી નાખે તે પહેલાં હવામાં ફેંકવાની તાલીમ આપવામાં આવતી. કોચીનચીના (આધુનિક દક્ષિણ વિયેતનામ)ના રાજ્યમાં હાથીઓ દ્વારા દેહાંતદંડની અન્ય પદ્ધતિ જોહ્ન ક્રાવફર્ડની પત્રિકામાં નોંધાયેલી છે, જ્યાં તેઓ 1821માં બ્રિટિશ એટલી તરીકે સેવા બજાવતાં હતાં. ક્રાઉફર્ડ તે ઘટનાને પુનયાદ કરતાં જ્યારે આરોપી થાંભલા સાથે બાંધી દેવામાં આવે છે અને (રાજ્યપાલના પસંદગીનનો) હાથી તેની ઉપર દોડીને ધસી જાયે છે અને તેને કચડી મોત આપે છે.
પશ્ચિમી સામ્રાજ્યો
રોમનો, કાર્થાગીનીયનો અને મેકદોનીયન ગ્રીકો પ્રસંગોપાત દેહાંતદંડ માટે હાથીઓનો ઉપયોગ કરતાં હતાં, જ્યારે યુદ્ધના હાથીઓનો મિલેટરીના ઉદ્દેશ્યમાં પણ ઉપયોગ થતો હતો, ખાસ કરીને અત્યંત પ્રચલિત હૈનિબલના કિસ્સામાં ઉપયોગ થતો હતો. ઇતિહાસકાર દ્વારા નોંધાયેલું છે કે લશ્કરી નોકરી છોડીને ભાગી જનાર સૈનિક, યુદ્ધના કેદીઓ અને મિલેટરીના આરોપીઓનું મૃત્યુ હાથીના પગ તળે આવી જવાથી થયું હતું. પેર્ડીક્કાસ, જે ઈ.પૂ. 323માં મહાન એલેક્ઝાન્ડરના મૃત્યુ પર મેકેડનના કારભારી બન્યા હતાં, જેઓ સ્વાર્થી મેલીગેર પક્ષ વિરુદ્ધ બંડ પોકારતાં બેબીલોન શહેરમાં તેમને હાથીના પગ નીચે ફેંકી કચડી દેવામાં આવ્યાં હતાં. રોમન લેખક ક્વીનટસ કુર્ટીયસ રીફુસે તેના ઇતિહાસકાર એલેક્ઝાન્ડર મોગ્નીમાં વાર્તા સાંકળતાં લખે છે, પેર્ડીક્કાસે જોયું હતું કે તેઓ (સ્વાર્થી પક્ષ) નિષ્ક્રિય બની ગયા હતાં અને તેઓ તેની દયાની યાચના કરતાં હતાં. તેમણે મુખ્ય સંગઠનમાંથી લગભગ 300 માણસોને કાઢી મૂક્યા, જ્યારે એલેક્ઝાન્ડરનું મૃત્યુ થયું ત્યાર પછી યોજાયેલી પહેલી મિટીંગ બાદ તેમના જાણવામાં આવ્યું કે તેઓ મેલીગેરને અનુસરતાં હતાં, અને સમગ્ર આર્મી આગળ આવે તે પહેલાં તેઓને હાથીઓ નીચે નાખી દેવામાં આવ્યાં હતાં. ચોપગા પ્રાણીના પગ તળે તમામ આરોપીને મૃત્યુ ભણી કચડી નાખવામાં આવ્યાં હતાં...."
એવી જ રીતે, રોમન લેખક વાલેરીયસ મેક્સીમસે નોંધ્યું છે કે કેવી રીતે જનરલ લુસીયસ અઈમીલીયલ પૌલય માસેડોનીક્સે પેરસેયસ રાજાને (ઈ.પૂ. 167માં) હરાવ્યાં પછી, એક સરખા ભૂલ બદલ (લશ્કર છોડીને ભાગી જનારા સૈનિક) તેને દેહાંતદંડ માટે હાથીઓ નીચે ફેંકી દેવામાં આવ્યાં હતાં... અને અલબત્ત મિલેટરી શિસ્ત માટે આ પ્રકારની સખત અને ઓચિંતી સજા જરૂરી છે, કારણ કે હાથોમાં નકકર મજબૂતાઈ હોય છે, જે જ્યારે સાચી દિશામાંથી દૂર ફેંકાય છે, ત્યારે વિધ્વંશ કરશે."
સભ્ય સમાજ માટે સીધો જ હાથીઓને જલ્લાદ તરીકેનો ઉપયોગ થયો હોય એવાં ખૂબ ઓછા કિસ્સાઓ નોંધાયેલાં છે. એવું એક ઉદાહરણ જોસેફઅસ દ્વારા ઉલ્લેખાયેલું છે અને ઈજિપ્તના યહુદીઓ સાથે જોડાયેલી 3 મક્કાબીઓનું ડેઉટેરોકાનોનીકલ પુસ્તક હતું, જો કે વાર્તા કદાચ શંકાસ્પદ છે. 3 મક્કાબીઓ પ્લોલેમી ચોથો ફિલોપાટર (ઈ.પૂ. 221-204શાસન કાળ) દ્વારા કરવામાં આવેલાં પ્રયત્નનું અને ડીયનોસસના ચિન્હ સાથે ઈજિપ્તના યહુદીઓની બ્રાન્ડનું વિવરણ કરવામાં આવ્યું છે. જ્યારે મોટાભાગના યહૂદીઓએ તેનો વિરોધ કર્યો, કહેવાય છે કે રાજાએ તેમની ધરપકડ કરી અને તેઓને હાથીઓ દ્વારા કચડી નાખવાનો આદેશ આપ્યો. આખરે સ્વર્ગદૂતોના હસ્તક્ષેપથી સામૂહિક દેહાંતદંડ નિષ્ફળ બનાવવામાં આવ્યાં, ત્યાર બાદ, પ્ટોલેમીએ તેમના યહૂદીઓના વિષયો સંબંધિત ક્ષમાનું વલણ રાખી દરેકને પોતાની સાથે અનુસરણ કરવા રાખ્યાં.
હાથી દ્વારા આધુનિક મૃત્યુઓ
વર્તમાન સમયમાં કોઈ પણ દેશ સજા તરીકે હાથી દ્વારા દેહાંતદંડનો ઉપયોગ કરતો નથી. તેમ છતાં, આકસ્મિક રીતે હાથી દ્વારા મૃત્યુ હજી પણ થાય છે. જેને નીચેના મુખ્ય ત્રણ પ્રકારોમાં વહેંચી શકાય છેઃ
સ્રોતો
શ્રેણી:હાથીઓ શ્રેણી:દેહાંતદંડની પદ્ધતિઓ શ્રેણી:ભારતનો સામાજિક ઇતિહાસ શ્રેણી:દક્ષિણ એશિયાનો ઇતિહાસ શ્રેણી:દક્ષિણપૂર્વ એશિયાનો ઇતિહાસ શ્રેણી:કાયદાકીય ઇતિહાસ શ્રેણી:પ્રાણીઓની ક્રૂરતા શ્રેણી:યાતના
ઢેંકવા (તા. મેઘરજ)
ઢેંકવા (તા. મેઘરજ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર પૂર્વ ભાગમાં આવેલા અરવલ્લી જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  મેઘરજ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. ઢેંકવા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, બાજરી, કપાસ, દિવેલી તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:મેઘરજ તાલુકો
જેસડા (તા.રાપર)
જેસડા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના  કચ્છ જિલ્લામાં આવેલા  રાપર તાલુકામા આવેલુ  ગામ છે. જેસડા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમજ પશુપાલન છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમજ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:રાપર તાલુકો શ્રેણી:વાગડ
જાટાવાડા (જીલાર વાંઢ) (તા.રાપર)
જાટાવાડા (જીલાર વાંઢ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના કચ્છ જિલ્લામાં આવેલા રાપર તાલુકામા આવેલું ગામ છે. જાટાવાડા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમજ પશુપાલન છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમજ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:રાપર તાલુકો શ્રેણી:વાગડ
નાગોર (તા. અબડાસા)
ભારતના ગુજરાત રાજ્યના કચ્છ જિલ્લાના અબડાસા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી, નોકરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મગ, તલ, બાજરી, જુવાર, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:અબડાસા તાલુકો
નલિયા (તા. અબડાસા)
નલિયા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના કચ્છ જિલ્લાના અબડાસા તાલુકામાં આવેલું નગર છે, જે આ તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી, નોકરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મગ, તલ, બાજરી, જુવાર, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
ઇતિહાસ
નલિયા ભૂતકાળમાં સમૃદ્ધ વ્યાપારી નગર હતું જે ઝાંઝીબાર અને મુંબઈ સાથે વ્યાપારી સંબંધો ધરાવતું હતું. ૧૮૮૦માં તેની વસતી ૫૨૩૮ હતી.
નલિયા જૈન દેરાસર
નલિયામાં સદીઓ પહેલાં બંધાયેલું જૈન દેરાસર આવેલું છે. તે પ્રખ્યાત જૈન તીર્થ છે અને અબડાસાની પંચતીર્થી તરીકે ઓળખાતા પાંચ જૈન દેરાસરોમાંનું એક છે. આ મંદિરના સ્થાપત્યકારો કચ્છના મિસ્ત્રીઓ હતા. અહીં મુખ્ય મૂર્તિ ચંદ્રપ્રભુની છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:અબડાસા તાલુકો શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો
ઢુંઢસર (તા. સિહોર)
ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર પ્રાંતના  ભાવનગર જિલ્લાના સિહોર તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામમાં આંગણવાડી, પ્રાથમિક શાળા, પંચાયત ઘર તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સગવડો છે. ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન અને હીરા ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલા છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:સિહોર તાલુકો
માધવા (તા. ફતેપુરા)
માધવા (તા. ફતેપુરા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્યપૂર્વ ભાગમાં આવેલા દાહોદ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૮ (આઠ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  ફતેપુરા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. માધવા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, ઘઉં, ડાંગર, મગ, અડદ, અન્ય કઠોળ તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ફતેપુરા તાલુકો
ઢુંઢેરા (તા. મેઘરજ)
ઢુંઢેરા (તા. મેઘરજ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર પૂર્વ ભાગમાં આવેલા અરવલ્લી જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  મેઘરજ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. ઢુંઢેરા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, બાજરી, કપાસ, દિવેલી તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
મરગાળા (તા. ફતેપુરા)
મરગાળા (તા. ફતેપુરા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા  ગુજરાત રાજ્યના મધ્યપૂર્વ ભાગમાં આવેલા દાહોદ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૮ (આઠ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  ફતેપુરા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. મરગાળા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, ઘઉં, ડાંગર, મગ, અડદ, અન્ય કઠોળ તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ફતેપુરા તાલુકો
મોથારા (તા. અબડાસા)
ભારતના ગુજરાત રાજ્યના કચ્છ જિલ્લાના અબડાસા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી, નોકરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મગ, તલ, બાજરી, જુવાર, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:અબડાસા તાલુકો
લખધીરનગર (તા. મોરબી)
લખધીરનગર (તા. મોરબી) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  મોરબી જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૫ (પાંચ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા મોરબી તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. લખધીરનગર ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:મોરબી તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
સુદાણા વાંઢ (તા.રાપર)
સુદાણા વાંઢ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના  કચ્છ જિલ્લામાં આવેલા  રાપર તાલુકામા આવેલુ  ગામ છે. સુદાણા વાંઢ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમજ પશુપાલન છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમજ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:રાપર તાલુકો શ્રેણી:વાગડ
બનાસકાંઠા લોક સભા મતવિસ્તાર
બનાસકાંઠા લોકસભા મતવિસ્તાર ગુજરાત રાજ્યના ૨૬ લોક સભા મતવિસ્તારોમાંનો એક છે.
વિધાનસભા વિસ્તારો
== લોકસભાના સભ્યો                                                                                                                                                                                                 ==
કાલિ
મહાકાળી, કાલિ (સંસ્કૃતઃ काली; બંગાળી: কালী), એ કાલિકા (બંગાળી: কালিকা) તરીકે પણ જાણીતી એક હિન્દુ દેવી છે જેને શાશ્વત ઊર્જા/શક્તિ સાથે સાંકળવામાં આવે છે. કાલિ નામ કાળ પરથી, જેનો અર્થ થાય છે કાળું, કાળ, મૃત્યુ, મૃત્યુના દેવ, શિવ પરથી આવ્યું છે. કાલિ એટલે "જે કાળું છે". કારણ કે શિવને કાળ – શાશ્વત સમય કહેવામાં આવે છે, એટલે કાલિ, તેમની પત્નીનો અર્થ પણ "કાળ" અથવા "મૃત્યુ" (જેમ કે કાળ આવી ગયો છે) થાય છે. તેથી, કાલિને કાળ અને પરિવર્તનની દેવી માનવામાં આવે છે. અલબત્ત, સર્વનાશી દેવી તરીકેના તેમના સૌથી પૂર્વકાલીન અવતારનો હજી પણ થોડોક પ્રભાવ રહ્યો હોવાથી ક્યારેક તેમને કાળા અને હિંસાત્મક રૂપમાં રજૂ કરવામાં આવે છે. વિવિધ શાક્ત હિન્દુ બ્રહ્માંડમીમાંસાઓ, તેમ જ શાક્ત તાંત્રિક માન્યતાઓ, તેમને અંતિમ સત્ય અથવા બ્રહ્મ તરીકે પૂજે છે. તેમને ભવતારિણી (શબ્દશઃ "અખિલ સૃષ્ટિમાંથી તારનાર") તરીકે પણ પૂજવામાં આવે છે. તુલનાત્મક રીતે તાજેતરની ભક્તિમય ચળવળો કાલિને મહદ્ અંશે એક દયાળુ માતૃવત્ દેવી તરીકે જુએ છે.
જેના શરીરની ઉપર તેમને ઘણે ભાગે ઊભેલા દર્શાવવામાં આવે છે, તે ભગવાન શિવનાં પત્ની તરીકે કાલિને રજૂ કરવામાં આવે છે. તેમને અનેક હિંદુ દેવીઓ જેવી કે દુર્ગા, ભદ્રકાલિ, સતી, રુદ્રાણી, પાર્વતી અને ચામુંડા સાથે સાંકળવામાં આવે છે. દસ મહાવિદ્યાઓ, દસ ક્રૂર તાંત્રિક દેવાઓમાં તે સૌથી અગ્રસર છે.
વ્યુત્પત્તિ
ઉપર વર્ણવ્યું છે તેમ, અન્ય નામોમાં સામેલ છે કાલરાત્રિ ("કાળી રાત્રિ"), અને કાલિકા'' ("કાળ/સમય સાથે સંબંધિત"). કોબર્ન નોંધે છે કે કાલિ નામને એક નામ તરીકે, અથવા રંગને વર્ણવવા માટે વાપરી શકાય છે. કાલિનો કાળાશ સાથેનો સંબંધ એ તેના પતિ, શિવ કરતાં વિપરીત છે, કે જેમનું આખું શરીર સ્મશાનભૂમિની રાખથી આવરાયેલું છે જેમાં એ ધ્યાન ધરે છે, અને જેની સાથે કાલિ પણ, સ્મશાન કાલિ તરીકે, સંકળાયેલાં છે. કલિ ને વારંવાર કાલિ શબ્દ સાથે, કલિયુગમાં છે તેમ અથવા ચંડાલ કાલિ સાથે ભેળવી દેવામાં આવે છે. અલબત્ત, કાલિ ("કાળું, કાળ/સમય") અને કલિ ("નબળું, અસંસ્કારી, અસ્પષ્ટ") વ્યુત્પત્તિની રીતે એકબીજા સાથે જોડાયેલા નથી, અને હિંદુ ધર્મમાં  દેવી કલિયુગ સાથે સંકળાયેલી નથી.
ઉત્પત્તિઓ
હ્યુગ અર્બન નોંધે છે કે ભલે કાલિ શબ્દ છેક અથર્વ વેદમાં જોવા મળ્યો હોય, પણ ચોક્કસ નામ તરીકે તેનો પહેલો ઉપયોગ કાઠક્ગૃહ્યસૂત્ર (19.7)માં થયો છે. મુંદકા ઉપનિષદ (2:4)માં, ઋગ્વેદીય અગ્નિદેવના અગ્નિની સાત જીભોમાંથી એકનું નામ કાલિ છે, પણ આ પ્રયોગ દેવીનો સંદર્ભ આપતો હોય તેવું લાગતું નથી. તેમના વર્તમાન રૂપમાં કાલિનો પ્રથમ ઉલ્લેખ મહાભારત ના સૌપ્તિકપર્વ(10.8.64)માં થયો છે. તેમને "કાળ રાત્રિ" કહેવામાં આવ્યા છે અને તે પાંડવોના સૈનિકોના સ્વપ્નાંમાં દેખાતાં રહે છે, અને છેવટે દ્રોણના પુત્ર અશ્વત્થામા દ્વારા થયેલા હુમલાની લડાઈ મધ્યે તેઓ દેખાય છે. છઠ્ઠી સદીમાં, મહાદેવીની શક્તિઓમાંથી એક તરીકે દેવી મહાત્મ્યમ ના રૂપમાં સૌથી જાણીતા થયાં છે, જે દૈત્ય રક્તબીજને હરાવે છે. દસમી સદીમાં કાલિકા પુરાણ કાલિને અંતિમ સત્ય અથવા બ્રહ્મ તરીકે પૂજે છે.
ડૅવિડ કિન્સ્લી અનુસાર, 600 સી.ઈ.(CE)ની આસપાસ હિન્દુ ધર્મમાં કાલિનો એક અલગ દેવી તરીકે પહેલોવહેલો ઉલ્લેખ થયો છે, અને આ લખાણો "તેમને સામાન્ય રીતે હિંદુ સમાજના બહારની સીમા પર અથવા યુદ્ધભૂમિ પર સ્થાન આપે છે." તેમને ઘણી વખત શિવની શક્તિ તરીકે જોવામાં આવે છે, અને વિવિધ પુરાણોમાં શિવ સાથે ઘનિષ્ટ રીતે સંકળાયેલાં દર્શાવવામાં આવે છે. કાલિકા પુરાણ તેમને "આદિ શક્તિ" (મૂળભૂત શક્તિ) અને "પ્રકૃતિ પર" અથવા કુદરતથી પર તરીકે નિરૂપે છે.
તંત્રમાં
તંત્ર યોગના અભ્યાસ અને વ્યવહારમાં દેવીઓ અગત્યની ભૂમિકા ભજવે છે, અને તેમને નર દેવોની જેમ, સત્ય/વાસ્તવિકતાના તત્ત્વદર્શક સ્વભાવના કેન્દ્રીય રૂપ તરીકે દૃઢ કરવામાં આવ્યાં છે. તંત્રો ના રૂપમાં શિવનું શાણપણ મેળવનાર અને તેમની વિદ્યાર્થિની પાર્વતી છે એમ ભલે ઘણી વાર કહેવામાં આવતું હોય, પણ એ કાલિ છે જે તાંત્રિક મીમાંસા, ગ્રંથો, અને કર્મકાંડોમાં ઘણે ભાગે વર્ચસ્ ધરાવતાં લાગે છે. અનેક સ્રોતોમાં કાલિને સર્વોચ્ચ સત્ય અથવા તમામ દેવ-દેવીઓમાં મહાનતમ તરીકે બિરદાવવામાં આવ્યાં છે. નિર્વાણ-તંત્ર કહે છે કે ભગવાન બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને શિવ એ તમામ તેમનામાંથી જેમ સમુદ્રમાંથી પરપોટા ઊઠે તેમ પેદા થયા છે, અવિરતપણે ઊઠતાં અને ચાલ્યાં જતાં પરપોટાઓ છતાં મૂળ સ્રોત એવો જ અપરિવર્તનશીલ રહે છે. નિરૂત્તરા-તંત્ર અને પિકચિલા-તંત્ર કાલિના તમામ મંત્રોને સૌથી મોટા જાહેર કરે છે, અને યોગિની-તંત્ર, કામાખ્યા-તંત્ર અને નિરૂત્તરા-તંત્ર એ તમામ કાલિને વિદ્યા (મહાદેવી નું રૂપ, અથવા "મૂર્તિમંત દિવ્યસ્વરૂપ") ઘોષિત કરે છે. તેઓ તેમને મહાદેવી ના પોતાના રૂપ(સ્વરૂપા )ના સત્ત્વ હોવાનું જણાવે છે.
કાલિની આકૃતિ મૃત્યુ, વિનાશ, અને વાસ્તવિકતાના વિનાશક પાસાંઓને રજૂ કરે છે. આમ જુઓ તો, તે એક "નિષિદ્ધ વસ્તુ" પણ છે, અથવા પોતે મૃત્યુ સુદ્ધાં છે. પંચતત્ત્વ કર્મકાંડમાં, સાધક હિંમતપૂર્વક કાલિને પડકારવા માગે છે, અને તેમ કરીને તેમને મુક્તિ માટેના સાધન તરીકે રૂપાંતરિત કરે છે. કાર્પુરાદી-સ્તોત્ર માં આ સ્પષ્ટ છે, સ્મશાનભૂમિ પર થતા તેમના પરના પંચત્ત્ત્વ કર્મકાંડનું વર્ણન આપતી એક ટૂંકી સ્તુતિ. (સામાહાના-સાધના )
કર્પુરાદી-સ્તોત્ર સ્પષ્ટપણે સૂચવે છે કે કાલિ એ એક ભયંકર, દ્વેષી, દૈત્યોને હણનારી કરતાં કંઈક વધુ છે જે દુર્ગા અથવા શિવની સેવા કરે છે. અહીં, પાંચ મૂળભૂત તત્ત્વો સાથે સંકળાયેલી કાલિને બ્રહ્માંડની સર્વોચ્ચ સ્વામિની તરીકે ઓળખવામાં આવી છે. ભગવાન શિવ, કે જેમને તેમના પતિ કહેવામાં આવે છે, તેમની સાથે મળીને તેઓ વિશ્વોને રચે અને નાશ કરે છે. તેમનું રૂપ પણ, વિશ્વના શાસક તરીકેની તેમની ભૂમિકા અને ધ્યાનના પાત્ર અનુસાર અલગ રીતે પ્રદર્શિત થાય છે. તેમના ભયંકર પાસાંઓથી વિપરીત, તેમનું રૂપ આડકતરી રીતે વધુ સૌમ્ય પાસાંને સૂચવે છે. તેમને યુવાન અને સુંદર દર્શાવવામાં આવે છે, તેમના મુખ પર સૌમ્ય સ્મિત હોય છે, અને તેમના બે જમણા હાથ કોઈ પણ ડરને દૂર કરવાની ભંગિમા અને આશીર્વાદની મુદ્રા દર્શાવે છે. તેમના વધુ હકારાત્મક પાસાંઓ મુક્તિની દેવીમાં શુદ્ધિકરણ માટેના દૈવી ક્રોધને બહાર દર્શાવે છે, જે સાધક ને ભયમાંથી મુક્ત કરે છે. અહીં, કાલિ મૃત્યુ પર વિજયના પ્રતીક તરીકે પ્રદર્શિત થાય છે.
બંગાળી પરંપરામાં કાલિ
રામપ્રસાદ સેન (1718-75) જેવા ભક્ત સાથે, અંત ભાગના મધ્યયુગીન બંગાળના ભક્તિ સાહિત્યમાં પણ કાલિ એક કેન્દ્રીય પ્રતિમા છે. અઢારમી સદીના પ્રારંભમાં બંગાળી ઉપાસનાઓ શરૂ થઈ ત્યાં સુધી, શિવની અર્ધાંગિની તરીકે પાર્વતી સાથે અપવાદરૂપે સંકળાવા સિવાય, હિન્દુ પુરાણો અને મીમાંસાઓમાં કાલિને ભાગ્યે જ માતાસમાન દેવી તરીકે નિરૂપવામાં આવ્યાં હતાં. બંગાળી પરંપરામાં સુદ્ધાં તેમનો દેખાવ અને આદતો જો બદલાતાં હોય તો પણ, સહેજ જ બદલાય છે.
કાલિ પ્રત્યેનો તાંત્રિક અભિગમ તે તેમના ભયંકર દેખાવ છતાં, સ્મશાનભૂમિમાં રાત્રિના અંધકારમાં તેમનો સામનો કરીને હિંમત પ્રદર્શિત કરવાનો છે. તેનાથી વિપરીત, બંગાળી ભક્ત એક બાળકનું વલણ ધરીને, કાલિના બોધને ગ્રહણ કરે છે. બંને કિસ્સામાં, ભક્તનું ધ્યેય મૃત્યુ અંગે સમાધાન મેળવવાનું અને બાબતો જેવી છે તેને સ્વીકારતાં શીખવાનું છે. આ વિષયોને રામપ્રસાદનાં લખાણોમાં સારી રીતે સમાવવામાં આવ્યા છે.
પોતાના અન્ય કેટલાંય ગીતોમાં રામપ્રસાદ ટીકા કરે છે કે કાલિને તેના ક્ષેમકુશળતા સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી, તે એને પીડા આપે છે, તેની દુન્વયી ઇચ્છાઓને શૂન્ય પર લાવી મૂકે છે અને તેની દુન્વયી સમૃદ્ધિનો નાશ નોતરે છે. તે એવું પણ લખે છે કે તેઓ એક માતાની જેમ વર્તણૂક કરતાં નથી અને તેમની આજીજીઓની ઉપેક્ષા કરે છેઃ
રામપ્રસાદ ભારપૂર્વક કહે છે, કાલિના સંતાન હોવું એટલે તમામ દુન્યવી આનંદ અને મોજશોખ માટે નકાર પામવો. જેની અપેક્ષા હોય તે ન આપવું એ કાલિની લાક્ષણિકતા કહેવામાં આવે છે. એક ભક્ત માટે, કદાચ કાલિનો એમ કરવાનો ઈનકાર જ તેમને તેમનાં પોતાનાં દૃષ્ટિકોણો અને ઐહિક વિશ્વ કરતાં પર રહેલાં સત્ય વિશે વિચારવા સાર્મ્થ્યવાન બનાવે છે.
બંગાળી ભક્તિ સંગીતનો નોંધપાત્ર ભાગ કાલિને તેની કેન્દ્રીય રચના તરીકે દર્શાવે છે અને તે શ્યામા સંગીત તરીકે જાણીતું છે. મુખ્યત્વે પુરુષ ગાયકો દ્વારા ગવાતાં આ સંગીતના સ્વરૂપને, આજે મહિલાઓએ સુદ્ધાં શરૂ કર્યું છે. શ્યામા સંગીતના સૌથી સારા ગાયકોમાંના એક એ પન્નાલાલ ભટ્ટાચાર્ય છે. બંગાળમાં, કાલિ પૂજા ઉત્સવમાં કાલિની ઉપાસના કરવામાં આવે છે – આ ઉત્સવ અશ્વિન માસની પૂર્ણિમાના ઉજવાય છે, જે દિવાળીના ઉત્સવ સાથે આવે છે.
રક્તબીજનો વધ કરનાર
કાલિની ખૂબ જ પ્રખ્યાત પૌરાણિક કથામાં, દુર્ગા અને તેમના સહાયકો, માતૃકાઓ રક્તબીજ રાક્ષસને નષ્ટ કરવાના પ્રયત્નમાં વિવિધ શસ્ત્રો વડે, વિભિન્ન રીતે તેને ઘાયલ કરીને રક્ત વહાવે છે. એમ કરવા જતાં તેમને તુરત જ ખબર પડે છે કે તેમણે પરિસ્થિતિને બગાડી નાખી છે, કારણ કે રક્તબીજના શરીરમાંથી જે રક્ત વહે છે તેના દરેક ટીપે તે પોતાનામાંથી પોતાના જેવો જ બીજો રાક્ષસ પેદા કરે છે. આ રીતે યુદ્ધક્ષેત્ર રક્તબીજ જેવા વધતા જતા અનેક પ્રતિરૂપ રાક્ષસોથી ઊભરાઈ જાય છે. દુર્ગા, મદદની ભયાનક જરૂરિયાતમાં રાક્ષસો સાથે લડવા માટે કાલિને બોલાવે છે. એમ પણ કહેવાય છે કે આવે વખતે દુર્ગા પોતે દેવી કાલિનું સ્વરૂપ ધારણ કરે છે.
દેવી માહાત્મ્ય માં વિવરણ છેઃ
તેણી(દુર્ગા)ના કપાળની બાહ્ય સપાટી પરથી ભૃકુટી વાંકી કરવા સાથે અત્યંત તીવ્ર ક્રોધ સહિત અચાનક કાલિ સ્વરૂપ પ્રગટ થાય છે, જેનું મુખમંડલ ભયંકર હોય છે અને હાથમાં તલવાર તથા જાળનો ફંદો હોય છે. વિચિત્ર ખત્વંગ (ખોપરીઓ), મુંડમાળના હારથી સુસજ્જ એ સ્વરૂપ વ્યાઘ્રચર્મથી ઢંકાયેલું, ખૂબ જ ભયભીત કરનારું સ્વરૂપ, ક્ષીણ માંસ, ખુલ્લું મુખ, બહાર નીકળેલી તેમની વિકરાળ જીભ, ઊંડી લાલ આંખો, આકાશ પ્રદેશને ભરી દેનારી ગર્જનાઓ, ધડાધડ ઉતાવળું આક્રમણ અને અસુરોના સૈન્યની ભયાનક કતલ સાથે તેમણે દેવોના દુશ્મનોનો સંહાર કરી નાખ્યો.
કાલિએ રક્તબીજના શરીરમાંથી લોહી ચૂસીને તેનો નાશ કર્યો અને બીજા અનેક પ્રતિરૂપ રક્તબીજોને પોતાના વિરાટ મોઢામાં ભરી દીધા. પોતાના વિજયથી પ્રસન્ન થઈને કાલિ પછી યુદ્ધ ભૂમિ પર નૃત્ય કરે છે, જેમાં યુદ્ધમાં હણાયેલા રાક્ષસોના શબો ઉપર પગ મૂકીને તે નાચે છે. તેમના ગુલતાન નૃત્યમાં શિવજી પણ મરેલા રાક્ષસો વચ્ચો કાલિના પગ નીચે આવી જાય છે, કાલિનું આ પ્રસ્તુતિકરણ સામાન્યરૂપે તેમની દક્ષિણાકાલિ તરીકેની પ્રતિમામાં જોવા મળે છે.
દક્ષિણાકાલિ
તેણીનાં મોટા ભાગનાં સ્વરૂપો અને ચિત્રો દક્ષિણાકાલિ તરીકેના જોવા મળે છે, એમ કહેવાય છે કે યુદ્ધભૂમિ પર રાક્ષસોનું રક્ત પીધા પછી તે અતિ આવેશમાં સંહારક નૃત્ય કરે છે. પોતાની તીવ્ર ઉત્તેજનામાં તે યુદ્ધભૂમિ પર પડેલા અસુરોનાં શબો વચ્ચે પોતાના પતિનું શરીર જોવામાં પણ નિષ્ફળ જાય છે. છેવટે શિવની ચીસ સાંભળીને તેનું ધ્યાન જાય છે, તેનો ક્રોધ શાંત થાય છે. આ રીતે પોતાના પતિનું અપમાન કરવાની શરમની નિશાનીરૂપે કાલિની જીભ બહાર જ અટકી જાય છે. જો કે કેટલાક સ્રોતો એમ પણ કહે છે કે તાંત્રિક સંદર્ભમાં, જીભના પ્રતીકવાદની પછીની આવૃત્તિના અર્થઘટનમાં જીભ એ રજસ (ઊર્જા અને ક્રિયા)ના ગુણ ને ઘોષિત કરતી જોવા મળે છે, જે સત્ત્વ, આધ્યાત્મિક અને ઈશ્વરીય જીવો દ્વારા નિયંત્રિત છે, જે હત્યા કરનારા તરીકે કામ આપે છે.
મહાકાલિ
મહાકાલિ (સંસ્કૃત: મહાકાલિ, દેવનાગરી: महाकाली), અક્ષરશઃ અનુવાદ કરવામાં આવે તો મહાન, ભવ્ય કાલિ, જેને ક્યારેક કાલિના વધુ મોટા સ્વરૂપ રૂપે લેખવામાં આવે છે, બ્રહ્મની અંતિમ વાસ્તવિકતા સાથે ઓળખવામાં આવે છે. તેને સાદી ભાષામાં ફક્ત દેવી કાલિના સન્માન અર્થે પણ વાપરી શકાય, કાલિ શબ્દની આગળ "મહા" શબ્દ લગાડીને તેની મહાનતા સ્પષ્ટ કરવામાં આવે છે. સંસ્કૃતમાં શબ્દ વ્યુત્પત્તિની દૃષ્ટિએ, તે મહાકાલ અથવા ભવ્ય સમયનું સ્ત્રીલિંગ રૂપ છે (જેનું અર્થઘટન મૃત્યુ તરીકે પણ થાય છે), હિંદુમતમાં ભગવાન શિવનું એક વિશેષ નામ, વિશેષણ. મહાકાલિ દેવી માહાત્મ્ય ના પ્રથમ ઉપાખ્યાનની અધિષ્ઠાતા દેવી છે. અહીં તેને શક્તિ તરીકે તેની અંદર રહેલા બ્રહ્માંડીય સ્વરૂપને દેવી રૂપે ચિત્રિત કરવામાં આવ્યું છે. અહીં દેવી એક ઍજન્ટ તરીકે સેવા આપે છે, જે બ્રહ્માંડીય આદેશને પુનઃસ્થાપિત કરવા તૈયાર હોય છે.
મૂર્તિશાસ્ત્ર/ચિત્ર નિરૂપણ
કાલિને મોટા ભાગે બે સ્વરૂપમાં ચિત્રિત કરવામાં આવે છેઃ લોકપ્રિય ચાર-હાથવાળું અને દસ-હાથવાળું મહાકાલિનું સ્વરૂપ. દેવીનું વર્ણન કાળા રંગમાં કરવામાં આવે છે, પરંતુ પ્રખ્યાત ભારતીય કલામાં તેને ઘણીવાર ભૂરા રંગમાં પણ ચિત્રિત કરવામાં આવે છે. તેની આંખોનું વર્ણન લાલ રંગનું અને તે પણ ઉન્માદ તથા ઉત્તેજનાપૂર્ણ તથા સંપૂર્ણપણે ક્રોધ તથા રોષપૂર્ણ કરવામાં આવે છે. તેના વાળ અસ્ત-વ્યસ્ત બતાવવામાં આવે છે, સર્પના જેવા નાનકડા દાંત ક્યારેક મોઢાથી બહાર નીકળેલા અને તેની જીભ બહાર લટકતી દેખાય છે. ઘણીવાર તેને નગ્ન અથવા મનુષ્યના બાહુઓનું બનેલું સ્કર્ટ તથા મનુષ્યના મસ્તકની માળા પહેરેલી દેખાડવામાં આવે છે. તેની સાથે સર્પો અને શિયાળ પણ હોય છે જ્યારે તે આભાસરૂપ મૃત શિવની ઉપર ઊભી હોય છે, સામાન્ય રીતે જમણો પગ આગળ હોય છે, વધુ પ્રખ્યાત દક્ષિણમાર્ગના માર્ગ અથવા જમણેરી પથના પ્રતીકરૂપે, કારણ કે એ વિરોધ દર્શાવે છે વધુ કુખ્યાત અતિચારી વામમાર્ગ અથવા ડાબેરી પથનો.
મહાકાલિના દસ-હાથવાળા સ્વરૂપમાં તેને ચિત્રિત કરી છે ચમકતા ભૂરા પથ્થર તરીકે. તેને દસ ચહેરા અને દસ પગ તથા ત્રણ આંખો છે. તેના બધા હાથ-પગ પર અલંકારો સજાવેલા છે. તેમાં શિવ સાથે કંઈ જ સમ્બધ્ધ નથી.
કાલિકા પુરાણ શાંત, સંતુષ્ટ ઘેરા રંગમાં, પૂર્ણ રૂપે સુંદર, વાઘની સવારી, ચાર હાથ, હાથમાં તલવાર અને ભૂરા રંગનાં કમળ, તેના વાળ વિખરાયેલા, શરીર સુદૃઢ અને યુવા સ્વરૂપમાં કાલિનું વર્ણન કરે છે.
તેમના વિકરાળ, બિહામણા સ્વરૂપને બદલે કાલિ માને તમામ હિન્દુ દેવીઓમાં સૌથી વધુ પ્રેમાળ લેખવામાં આવે છે, કારણ કે તેમના ભક્તો દ્વારા તેને સમગ્ર બ્રહ્માંડની માતા રૂપે પૂજવામાં આવે છે. અને તેના ભયંકર વિકરાળ સ્વરૂપને કારણે તેને મોટા ભાગે મહાન સંરક્ષક તરીકે પણ જોવામાં આવે છે. જ્યારે બંગાળી સંત રામકૃષ્ણે એક વખત કાલિ ભક્તને પૂછ્યું કે શા માટે કોઈ માની ભક્તિ કરવાનું પસંદ કરે છે, ત્યારે ભક્તે આલંકારિક શબ્દોમાં ઉત્તર આપ્યો, "મહારાજ, જ્યારે તમારા ભક્તો મુશ્કેલીમાં હોય ત્યારે તેઓ તમારી પાસે દોડતા આવે છે. પરંતુ, તમે જ્યારે તકલીફમાં હો ત્યારે તમે ક્યાં દોડી જાઓ છો?"
રામકૃષ્ણ પરમહંસના કહેવા પ્રમાણે, કાળાપણું એ મૂળભૂત મા અથવા કાલિ છેઃ
-શ્રી રામકૃષ્ણ તેના સમગ્ર ઇતિહાસમાં દુનિયાભરના ચિત્રકારોએ કાલિને અસંખ્ય ભાવભંગિમામાં અને પરિવેશોમાં ચિત્રિત કરી છે, તેમાંના કેટલાંક સ્વરૂપો પ્રખ્યાત વિવરણથી ક્યાંય દૂર પડતાં, અને ક્યારેક તો ચિત્રાત્મક દૃષ્ટિએ કામુક પ્રકારનાં પણ જોવા મળે છે. આ દેવીને મળેલી ખ્યાતિને લીધે ચિત્રકારો ગમે ત્યાં કાલિની મૂર્તિની સુંદરતા ઉજાગર કરતાં જ રહેશે. આ તથ્ય સ્પષ્ટરૂપે ચાર્લ્સ વિશ અને તૈયબ મહેતા જેવા સમકાલીન કલાકારોનાં ચિત્રોમાં સ્પષ્ટ જોવા મળે છે, જેઓ ક્યારેક પરંપરાગત, સ્વીકૃત પ્રતીકાત્મક્તા સાથે વિશેષ છૂટ લે છે, પરંતુ તેમ છતાં શાક્ત સંપ્રદાય માટે સાચો આદર પ્રદર્શિત કરે છે.
લોકપ્રિય સ્વરૂપ
કાલિનું ઉત્કૃષ્ટ સાહિત્ય કેટલાંક લક્ષણો વર્ણવે છે, જે નીચે પ્રમાણે છેઃ
કાલિની ખૂબ જ સામાન્ય રૂપે જોવા મળતી ચાર-હાથવાળી ચિત્રાત્મક પ્રતિમા દર્શાવે છે કે પ્રત્યેક હાથમાં વિવિધ પ્રકારની તલવાર, ત્રિશૂલ, દુશ્મનનું પ્રચંડ મસ્તક અને એક હાથમાં કટોરો અથવા ખોપરી (કપાલ) હોય છે, જે કપાયેલા ભયંકર મસ્તકમાંથી નીકળતા રક્તથી ભરાતું હોય છે. આ ચાર માંહેના બે હાથ(સામાન્ય રૂપે ડાબા)માં તલવાર અને દુશ્મનનું કપાયેલું માથું હોય છે. તલવાર દૈવી જ્ઞાન સૂચવે છે અને મનુષ્યનું મસ્તક મનુષ્યના અહંકારનું સૂચક છે, જે મોક્ષ પ્રાપ્તિ માટે દૈવી જ્ઞાન દ્વારા ઉતારી લેવામાં આવ્યું છે. બીજા બે હાથ (સામાન્ય રીતે જમણા) અભય (નિર્ભયતા) અને વરદ (વરદાન) મુદ્રામાં છે, જેનો અર્થ થાય છે તેણીના દીક્ષિત ભક્તો(અથવા જે કોઈ તેને સાચા હૃદયથી ભજતા હોય)ને બચાવી લેવામાં આવશે, કારણ કે અહીં માર્ગદર્શન આપશે અને આગળ ઉપર પણ સન્માર્ગ દાખવશે.
તેણે ગળામાં માળા પહેરી છે તેમાં મનુષ્યોનાં મસ્તકો છે, વિવિધરૂપે તેની ગણના 108 (હિન્દુ મત પ્રમાણે પવિત્ર સંખ્યા તથા મંત્રજાપ માટેની માળાના મણકાની ગણતરી કરી શકાય તેવી સંખ્યા) અથવા 51 જે વર્ણમાળાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે તે અથવા દેવનાગરી લિપિના સંસ્કૃત મૂળાક્ષરનો હાર છે. હિન્દુઓ માને છે કે સંસ્કૃત એ ગતિવાદની ભાષા છે, અને તેના પ્રત્યેક અક્ષરો ઊર્જાના સ્વરૂપનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અથવા તો એ કાલિનું સ્વરૂપ છે. તેથી તે સામાન્ય રીતે ભાષા અને મંત્રોની માતા રૂપે દેખાય છે.
તેને ઘણી વાર નગ્નાવસ્થામાં ચિત્રિત કરવામાં આવે છે, જે પ્રતીકાત્મક રીતે સૂચવે છે કે તે માયાના આવરણથી પર એટલે કે મુક્ત છે કારણ કે તે શુદ્ધ (નિર્ગુણ) હોવાથી ચૈતન્યનું વરદાન છે અને પ્રકૃતિથી ખૂબ જ ઉપર એટલે કે ભિન્ન છે. તેને ઘેરા કાળા રંગમાં દર્શાવવામાં આવે છે કારણ કે તે પાતાની સર્વોચ્ચ અવ્યક્ત દશામાં બહ્મ છે. તેનામાં કોઈ ગુણો સ્થાયી નથી – તે બ્રહ્માંડનો લય થઈ જાય તો પણ પોતાનું અસ્તિત્વ જાળવી રાખશે. તેને લીધે એમ માનવામાં આવે છે કે રંગ, પ્રકાશ, સારું, ખરાબ વગેરેની કોઈ ધારણા તેના લાગુ પડતી નથી – તે શુદ્ધ છે, અપ્રગટ ઊર્જા છે, આદિ-શક્તિ છે.
કાલિ મૂર્તિ-મીમાંસામાં શિવ
આ બંને પ્રતિમાઓમાં તે શિવના નિષ્ક્રિય અથવા મૃત શરીર ઉપર ઝૂકીને ઊભેલી દેખાય છે. શિવના શબ ઉપર ઊભેલી દેખાતી કાલિ પાછળના કારણ માટે એક પૌરાણિક કથા છે, જેનો અર્થ નીચે પ્રમાણે છેઃ
એક વખત કાલિએ યુદ્ધમાં રાક્ષસોનો નાશ કર્યો, અને તેણે વિજયના તીવ્ર આનંદમાં ભયંકર નૃત્ય કરવાનું શરૂ કર્યું. તમામ વિશ્વો અથવા લોકો કાંપવા લાગ્યા અને કાલિના નૃત્યના પ્રભાવમાં ડોલવા લાગ્યા. તેથી, બધા ભગવાનોએ મળીને શિવજીને વિનંતી કરી, તેથી શિવજીએ સ્વયં કાલિને આ આચરણ રોકવા કહ્યું. તેમ છતાં તે એટલી બધી ઉન્મત્ત અવસ્થામાં હતી કે તેણે શિવની વિનંતી સાંભળી નહીં. તેથી શિવ મરેલા રાક્ષસોના મૃતદેહો વચ્ચે સૂઈ ગયા, જેથી કાલિના નૃત્યનો આઘાત પોતે સહન કરી લઈ શકે. જેવો કાલિએ પોતાનો પગ પતિના દેહ પર મૂક્યો તે સાથે જ તેને પોતાની ભૂલનું ભાન થયું અને શરમાઈને પોતાની જીભનો ટુકડો કાપી નાખ્યો.
કાલિ પોતાના પતિના શરીર પર ઊભી છે તેનું તાંત્રિક નીચે પ્રમાણે છેઃ
શિવ તત્ત્વ (શિવ તરીકેની દૈવી ચેતના) નિષ્ક્રિય છે, જ્યારે શક્તિ તત્ત્વ (કાલિ તરીકેની દૈવી ઊર્જા) સક્રિય છે. શિવ, અથવા મહાદેવ બ્રહ્માનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જે અંતિમ શુદ્ધ ચેતના છે અને તે તમામ નામો, સ્વરૂપો તથા પ્રવૃત્તિઓથી પર છે. જ્યારે બીજી તરફ કાલિ સંભાવિત (અને પ્રગટ) ઊર્જાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને તે તમામ નામો, સ્વરૂપો તથા પ્રવૃત્તિઓ માટે જવાબદાર છે. તે શક્તિ છે અથવા ઊર્જા ઉત્પન્ન કરનારી છે, અને તમામ ચૈતન્યની સમગ્ર અંતર્વસ્તુ પાછળના મૂળભૂત તત્ત્વરૂપે દેખાય છે. તે ક્યારેય શિવથી પોતાનું અસ્તિત્વ અલગ ન કરી શકે અથવા સ્વતંત્રરૂપે કંઈ ન કરી શકે. તાત્પર્ય એ કે બ્રહ્માંડની શક્તિ, સમગ્ર પદાર્થ/ઊર્જા શિવ અથવા બ્રહ્માથી ભિન્ન નથી, પરંતુ એ ઠીક ઠીક બ્રહ્માની ગતિશીલ ઊર્જા અથવા શક્તિ છે.
જ્યારે અદ્વૈતાત્મક શક્તિમતમાં આ એક આગળ પડતો વિચાર છે, તે કાશ્મિરની અદ્વૈત ત્રિકા ફિલસૂફી સાથે પણ સહમત છે, જે દર્શન કાશ્મિરી શૈવમત તરીકે પ્રખ્યાત છે અને બહુ પ્રખ્યાત અભિનવગુપ્ત સાથે સંકાળાયેલું છે. એક એવી લોકવાયકા છે કે "શક્તિ વગરના શિવ એ શબ જેવા છે," એટલે કે કાર્યની ઊર્જા(શક્તિ) જે મહાકાલિ(દેવનાગરીમાં હ્રસ્વ "ઇ" રૂપે રજૂ થાય છે) શિવ (અથવા સ્વયં ચૈતન્ય) જે નિષ્ક્રિય છે. શવ એટલે સંસ્કૃતમાં લાશ અથવા મૃત શરીર તથા શબ્દના ખેલમાં સંસ્કૃતના તમામ વ્યંજનો પાછળ ટૂંકો "અ"નો ઉચ્ચાર થાય જ, અન્યથા એ અક્ષર અધૂરો રહે. હ્રસ્વ "ઇ" સૂચક છે સ્ત્રી શક્તિ ઊર્જા અથવા શક્તિ જે રચનાને સક્રિય બનાવે છે. આ સ્પષ્ટતા ઘણી વાર આપવામાં આવે છે કે શા માટે કાલિ શિવ ઉપર ઊભી છે, જે બીજી રીતે તેનો પતિ છે અને શક્તિમત અથવા શૈવમતમાં સર્વોચ્ચ ઈશ્વરીય તત્ત્વનું પૂરક છે.
આ ગૂંચવાડાને યોગ્ય રીતે સમજવા માટે તાંત્રિક પ્રતીકવાદ એ યાદ રાખવા માટે મહત્ત્વનો છે કે શિવ અને કાલિ પાછળનો અર્થ શંકર અથવા ઉપનિષદ, બન્ને અનુસાર અદ્વૈતવાદની જે શબ્દાવલી છે તેનાથી દૂર ભટકતો નથી. મહાનિર્વાણ અને કુલાર્ણવ તંત્રો, આ બે ભિન્ન માર્ગ છે એ જ અંતિમ વાસ્તવિકતાને સમજવા માટેના બે અલગ રસ્તા છે. પ્રથમ એ લોકોત્તર અથવા અન્તર્જ્ઞાત સમક્ષેત્ર છે, જેનું વર્ણન મોટા ભાગે સ્થિર, નિશ્ચલ એવું થાય છે, છતાં તે અનંત છે. આ સમયે કોઈ પદાર્થ નથી, કોઈ બ્રહ્માંડ નથી અને ફક્ત ચેતનાનું અસ્તિત્વ છે. નિશ્ચયાત્મકતા અથવા વાસ્તવિકતાનું આ સ્વરૂપ શિવ તરીકે જાણીતું છે, અંતિમ કેવળ સત્-ચિત્ત-આનંદ - અસ્તિત્વ, જ્ઞાન અને ચરમ આનંદ જ. બીજું છે એ સક્રિય સમક્ષેત્ર છે, એક સર્વવ્યાપી સમક્ષેત્ર, પદાર્થનું સમક્ષેત્ર, માયાનું સમક્ષેત્ર, એટલે કે જ્યાં સ્થળ-સમય અને દેખાવની માયાજાળના ખરેખર બ્રહ્માંડનું અસ્તિત્વ છે. વાસ્તવિકતાનું આ સ્વરૂપ કાલિ અથવા શક્તિ તરીકે જાણીતું છે, અને (તેની સમગ્રતામાં) તે હજુ પણ એ જ અંતિમ સત્-ચિત્ત-આનંદ તરીકે ચોક્કસ વિવરણ આપે છે. તે અહીં આ બીજા સમક્ષેત્રમાં છે કે બ્રહ્માંડ(જેને આપણે સામાન્યરૂપે જાણીએ છીએ તેમ)નો અનુભવ તાંત્રિકોને દ્રષ્ટા રૂપે થયો છે અને તેનું વર્ણન તેમણે કર્યું છે શક્તિ અથવા ભગવાનને મા કાલિ સ્વરૂપે.
તાંત્રિક સાપેક્ષ મહત્ત્વમાંથી, જ્યારે કોઈ આરામથી વાસ્તવિકતા અથવા યથાર્થ સત્તા પર ધ્યાન ધરે છે, સંપૂર્ણ ચેતના તરીકે (રચના, પાલન અથવા લયની કોઈ પ્રવૃત્તિ વગર) ત્યારે તેને તે શિવ અથવા બ્રહ્મા તરીકે માને છે. જ્યારે કોઈ એ જ યથાર્થ સત્તાનું ધ્યાન ગતિશીલ અને રચનાત્મક રૂપે કરે છે ત્યારે શુદ્ધ ચેતનાનું નિરપેક્ષ અબાધ અંતર્વસ્તુ (રચના, પાલન અથવા લયની તમામ પ્રવૃત્તિઓ સહિત) સાધક તેને કાલિ અથવા શક્તિ સ્વરૂપે માને છે. તેમ છતાં, ઉપરના બન્નેમાંથી કોઈ પણ કિસ્સામાં યોગિની અથવા યોગી એક અને સમાન વાસ્તવિક સત્તાને પામવામાં રુચિ ધરાવતાં હોય છે- તેમાં એક માત્ર ફરક હોય છે નામનો અને દેખાવના ઓછા-વધતા સ્વરૂપોનો. બસ, આ જ કાલિ શિવની છાતી પર ઊભી છે તેનો સામાન્ય રીતે સ્વીકૃત અર્થ છે.
તેમ છતાં દૈવી સંયોજનની પ્રતિમાઓની આસપાસ ઘણીવાર વિરોધાભાસ રહે છે, સામાન્ય સર્વસંમતિ તેના પદાર્થમાં કોઈ પણ શારીરિક અશુદ્ધિઓમાંથી સૌમ્ય, સુસાધ્ય અને મુક્ત છે. તંત્રમાં માનવ શરીર બ્રહ્માંડના સૂક્ષ્મ અંશનું પ્રતીક છે; તેથી વિશ્વની રચના માટે જાતીય પ્રક્રિયા જવાબદાર છે. જો કે સૈદ્ધાન્તિક રીતે શિવ અને કાલિ (અથવા શક્તિ) અભિન્ન છે, જેમ કે અગ્નિ અને તેની બાળવાની શક્તિ, રચના કરવાની બાબતમાં તેઓ ઘણી વખત અલગ ભૂમિકાઓમાં જોવા મળે છે. શિવ પુરુષ તરીકે અને કાલિ સ્ત્રી તરીકે ફક્ત તેમના જોડાણથી જ રચના ઘટિત થઈ શકે. આ તથ્ય આપણને યાદ અપાવે છે સાંખ્યના પ્રકૃતિ અને પુરુષના સિદ્ધાન્તની, જેમાં પ્રકાશ-વિમર્શની વ્યવહારમાં કોઈ કિંમત નથી, બસ જેમ પ્રકૃતિ સિવાય પુરુષ સદંતર નિષ્ક્રિય છે. આ (ફરી એક વખત) ભાર મૂકે છે શિવ અને શક્તિના પરસ્પરાવલંબન પર અને તેમના જોડાણની ઓજસ્વિતા પર. ગોપી કૃષ્ણે પ્રસ્તાવિત કર્યું કે કાલિ મૃત શિવ અથવા શવ (મૃત દેહ માટેનો સંસ્કૃત શબ્દ) ઉપર ઊભી છે તે પ્રતીકાત્મક રૂપે વ્યક્તિની નિરાધાર સ્થિતિ સ્પષ્ટ કરે છે કે પરિવર્તનની પ્રક્રિયા (મનોવૈજ્ઞાનિક અને શારીરિક રીતે) જે કુંડલિની શક્તિએ શરીરમાં શરૂ કરી છે.
વિકાસ
પ્રાચીન ગ્રંથ કાલિ કૌતુકમ વર્ણવે છે કે નૃત્યમાં તેની શિવ સાથેની સ્પર્ધા, જેમાંથી પવિત્ર 108 કરણ દેખાયા. શિવ એક પ્રકારના કરણ, ઊર્ધ્વ તાંડવનો અભિનય કરીને એ સ્પર્ધા જીત્યા, પોતાનો પગ માથા સુધી ઊંચો કરીને. બીજા ગ્રંથમાં વિવરણ છે કે શિવ રડતાં બાળકે જેવા દેખાય છે અને તેની માતૃવૃત્તિને અનુરોધ કરે છે. જ્યારે કહેવાય છે કે શિવ તેણીને શાંત કરવા સક્ષમ છે, મૂર્તિ મીમાંસા અનેકવાર કાલિને શિવના નીચે પડી ગયેલા શરીર નૃત્ય કરતી રજૂ કરે છે. કેટલાંક તાંત્રિક લખાણોમાં કાલિને ખૂબ જ ભવ્ય તાત્વિક અને તાર્કિક મહત્ત્વ અપાયું છે. નિર્વાણ-તંત્ર સ્પષ્ટ રૂપે તેની અનિયંત્રિત પ્રકૃતિને અંતિમ યથાર્થ સત્તા રૂપે રજૂ કરે છે, દાવો કરે છે કે બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને રુદ્રની ત્રિમૂર્તિ કાલિમાંથી જ સમુદ્રમાં જેમ પરપોટા થાય અને વિલીન થઈ જાય એ રીતે ઉદ્ભવી અને અદૃશ્ય થઈ ગઈ છે. જો કે આ એક અત્યાધિક કિસ્સો છે, યોગિની-તંત્ર, કામાખ્યા-તંત્ર, અને નિરુત્તર-તંત્ર કાલિને મહાદેવીનું સ્વ-રૂપ (સ્વયં હોવું) જાહેર કરે છે (એટલે કે એવી દેવી જેમાં તમામ દેવીઓનું સંયોજન જોઈ શકાય છે).
કાલિ-ભક્તિના વિકાસનું અંતિમ ચરણ છે એક મહાન માતા તરીકેનું, જેમાંથી તેની સામાન્ય હિંસાની બાદબાકી કરવામાં આવી છે. આ ચરણ વધુ પરંપરાગત ચિત્રો અને વિવરણોને થંભાવે છે. આ પરંપરાના આદ્ય સ્થાપક છે 18મી શતાબ્દીના શાક્ત કવિ જેવા કે રામપ્રસાદ સેન, જે કાલિની ઉભયભાવી પ્રકૃતિની જાગરૂકતા દર્શાવે છે. 19મી સદીના બંગાળી સંત રામકૃષ્ણ કાલિના મહાન ભક્ત હતા. તેમની પાશ્ચાત્ય ખ્યાતિએ આ દેવીના વધુ આધુનિક, સંદિગ્ધાર્થક અર્થઘટનમાં વધુ યોગદાન આપ્યું હોઈ શકે છે. રેચેલ મૅકડેર્મોટની કૃતિઓમાં, જો કે, એવું સૂચન સામાન્ય, આધુનિક ભક્તો માટે થયું કે કાલિ ભયાનક અથવા ભયજનક સ્વરૂપે દેખાતી નથી, અને જેઓ જૂની પરંપરામાં શિક્ષિત થયા છે તેઓને માટે કાલિને ક્રોધિત ઘટકરૂપે જોવાનું રહ્યું. દેવીના વિકાસનું થોડું શ્રેય સાંખ્યને પણ આપવું જોઈએ. તેમાં દેવીને ભ્રાન્તિ અથવા મિથ્યા વિશ્વાસ, મહામાયા, પ્રકૃતિના ત્રણ ગુણોને સ્પષ્ટ કરવા માટે અભિનય કરતી (પરંતુ તેનાથી બાધ્ય નહીં) એવી ત્રિગુણાત્મક શક્તિ રૂપે સૂચવવામાં આવી છે તેથી તેનાં ત્રણ સ્વરૂપો છેઃ મહા-કાલિ, મહા-લક્ષ્મી અને મહા-સરસ્વતી, ક્રમશઃ તામસિકા, રાજસિકા અને સાત્ત્વિકા સ્વરૂપોમાં. આ દૃષ્ટિએ કાલિ ફક્ત વિરાટ સમગ્રનો એક ભાગ જ છે.
સર જૉન વૂડ્રોફ અને જ્યોર્જ ફ્યૂર્સ્ટેઈનની જેમ અનેક તાંત્રિક વિદ્વાનો (તેમ જ નિષ્ઠાવાન સાધકો) એ વાતે સંમત થાય છે કે તમે તેમનું ગમે તેટલું શુભ અને માંગલિક અથવા ભયાવહ વર્ણન કરો, શિવ અને દેવી સર્વસામાન્ય રીતે પ્રતિદિન માટેનાં માન્ય પ્રતીકો છે, તેઓ ગૂઢ (છતાં સાકાર) વિચારધારાઓ છે જેવી કે પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન, બોધ જ્ઞાન, સ્થળ-સમય, કાર્ય-કારણ-સંબંધ તથા આવી વાતોને પરિસીમિત કરીને તેમાંથી વ્યક્તિની મુક્તિની પ્રક્રિયા. શિવ વિશુદ્ધ નિરપેક્ષ ચેતનાનું પ્રતીક છે, અને દેવી એ ચેતનાની સમગ્ર અંતર્વસ્તુનું પ્રતીક છે, છેવટે તેઓ બંને એક જ અને સમાન છે – સંપૂર્ણતામાં દેહધારી અવતારી, એ તમામ વિષયોનું તમામ પદાર્થોનું વિરાટ-સૂક્ષ્મ-બ્રહ્માંડીય તત્ત્વોનું અને "બે" વચ્ચેના અસાધારણ સંબંધોનું પણ સંયોજન છે. જેમ કે પુરુષ અને સ્ત્રી બન્ને આપસમાં ઘણી સામાન્ય, માનવીય વિશિષ્ટતાઓ ધરાવે છે તેમ છતાં તેઓ એ જ વખતે પરસ્પરથી ભિન્ન છે, અને તેથી જ બન્ને એકબીજાનાં પૂરક તરીકે જોઈ શકાય છે.
કાલિને ભજનારા વ્યાવહારિકતાની બહાર દેવીના વિભિન્ન સૌમ્ય, શાંત અને ભયભીત કરનારા ગુણોનું વર્ણન કરે છે. તેઓ આવું કરે છે તેથી તેઓ પોતે દેવીને જે રીતે જાણે, સમજે છે અને દેવી સાથે પોતાને સાંકળી શકે છે તેવાં વિવિધ પ્રતીકોમાંથી યોગ્ય પ્રતીક પસંદ કરે છે, અને સમય, સ્થળ અને પ્રગટ કરવાના વ્યક્તિગત સ્તરને ક્યારેય બદલતા નથી. જેમ કે આધુનિક દવા-વિક્રેતા અથવા ભૌતિક વિજ્ઞાની ઘણા બધા આણ્વિક તથા પરમાણ્વિક નમૂનાઓનો ઉપયોગ કરે છે એ સમજાવવા માટે કે પ્રાથમિક અથવા અલ્પ વિકસિત સંવેદી સાધનો દ્વારા શું નથી સમજી શકાતું, સત્તામીમાંસા અથવા વ્યષ્ટિવિજ્ઞાન તથા જ્ઞાનમીમાંસાના વૈજ્ઞાનિકોએ પણ એમ જ કરવું પડે છે. બીજા ધર્મોની તુલનામાં તંત્ર વિશિષ્ટ રૂપે એ વાતે જુદું પડે છે કે તે ભક્તો અને સાધકોને તેમની જરૂરિયાત અને રુચિ અનુસાર જે પ્રતીક તથા અલંકૃત ભાષા અનુકૂળ જણાય તે પ્રતીકોની વિશાળ ઉપલબ્ધ શ્રેણીમાંથી પસંદ કરી શકે છે. સૌંદર્યબોધની દૃષ્ટિએ તેમાં કંઈ પણ નિષેધ નથી તેમ જ કંઈ પણ રૂઢિગ્રસ્ત નથી. આ દૃષ્ટિએ, કાલિ ઉપર વધુ સૌમ્ય ગુણોનું આરોપણ એ અપવિત્રીકરણ અથવા દેવીદ્રોહ નથી અને કાલિનો વિકાસ ખરેખર તેના સાધકોમાં રહેલો છે, મૂર્તિમાં નહીં.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:હિંદુ દેવતા શ્રેણી:હિંદુ ધર્મ
ડુંગરાગોડ (તા. મેઘરજ)
ડુંગરાગોડ (તા. મેઘરજ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર પૂર્વ ભાગમાં આવેલા અરવલ્લી જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  મેઘરજ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. ડુંગરાગોડ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, બાજરી, કપાસ, દિવેલી તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:મેઘરજ તાલુકો
ગ્રામગીતા
ગ્રામગીતા તુકડોજી મહારાજ દ્વારા મરાઠી ભાષા માં રચવામાં આવેલ એક મહાકાવ્ય છે, જેમાં ભારતીય ગ્રામ્ય જીવન ના વિવિધ પાસાંઓનું ચિત્રણ છે. આ કાવ્ય ગ્રામીણ સમુદાયના વિકાસ માટે એક આદર્શ સંદર્ભ ગ્રંથ છે.
તુકડોજી મહારાજ જાણતા હતા કે ભારત દેશ મોટેભાગે ગામડાંઓમાં વસે છે, તેથી તેને તેઓ સ્વર્ગ બનાવવા માગતા હતા. ઋગવેદ ના 'વિશ્વપુષ્ટે ગ્રામે અસ્મિન્નનાતુરામ' ઉક્તિને તેમણે પોતાની પ્રેરણા માની લીધી હતી.
ગ્રામગીતા
ગ્રામગીતાના કેટલાક અંશ
संत देहाने भिन्न असती। परि ध्येय धोरणाने अभिन्न स्थिती। साधने जरी नाना दिसती। तरी सिद्धान्तमति सारखी।।
બાહ્ય લિંક્સ
શ્રેણી:સાહિત્ય
સુવઈ (તા.રાપર)
સુવઈ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના  કચ્છ જિલ્લામાં આવેલા  રાપર તાલુકામા આવેલુ  ગામ છે. સુવઇ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમજ પશુપાલન છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમજ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:રાપર તાલુકો શ્રેણી:વાગડ
તરકપાલડી (તા. સિહોર)
ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર પ્રાંતના  ભાવનગર જિલ્લાના સિહોર તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. આ ગામમાં આંગણવાડી, પ્રાથમિક શાળા, પંચાયત ઘર તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સગવડો છે. ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:સિહોર તાલુકો
મોખરા (તા. અબડાસા)
ભારતના ગુજરાત રાજ્યના કચ્છ જિલ્લાના અબડાસા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી, નોકરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મગ, તલ, બાજરી, જુવાર, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:અબડાસા તાલુકો
ફુતા (તા. મેઘરજ)
ફુતા (તા. મેઘરજ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર પૂર્વ ભાગમાં આવેલા અરવલ્લી જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  મેઘરજ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. ફુતા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, બાજરી, કપાસ, દિવેલી તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:મેઘરજ તાલુકો
નવાતળાવ (તા. ફતેપુરા)
શ્રેણી:ફતેપુરા તાલુકો
થાનપર (તા.રાપર)
શ્રેણી:રાપર તાલુકો શ્રેણી:વાગડ