cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
જીભ
જીભ એ મુખમાં રહેલ,ચાવવા અને ગળવા માટે ઉપયોગી તેવું કંકાલિય સ્નાયુ(મજ્જા)નું બનેલ અંગ છે. માનવની સ્વાદેન્દ્રિ હોવા થી તેનું એક નામ રસના પણ છે. જીભની મોટાભાગની ઉપલી સપાટી સ્વાદાંકુરો (taste buds) થી છવાયેલ હોય છે.તે ઉપરાંત જીભ તેની બહોળા પ્રમાણમાં વિવિધરીતે હલચલ કરવાની ક્ષમતાને કારણે વાચા (અવાજ) ઉત્પન કરવાનાં કાર્યમાં પણ સહાયરૂપ છે. તે સંવેદનશીલ અને લાળ વડે ભિંજાયેલ હોય છે,તેમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં રક્તવાહિનીઓ અને તંત્રિકાઓ (ચેતાતંત્રિય કોષો) રહેલ હોય છે જે તેને હલનચલનમાં મદદરૂપ છે.
બંધારણ
જીભની ઉપલી સપાટી મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચાયેલ હોય છે:
આ બંને ભાગો V-આકારનાં ખાંચા વડે અલગ પડે છે, જે જીભને દર્શાવે છે.
જીભનાં વિસ્તારો પર આધારીત અન્ય ભાગો આ પ્રમાણે છે:
સંદર્ભ
શ્રેણી:માનવ શરીર
અજંતાની ગુફાઓ
અજંતા ગુફાઓ મહારાષ્ટ્ર, ભારત સ્થિત મોટા પથ્થરો વડે બનેલા ડુંગરોમાં કોતરકામ કરીને બનાવવામાં આવેલી સ્થાપત્ય ગુફાઓ છે. આ સ્થળ દ્વિતીય શતાબ્દી ઈ.પૂ.ના સમયમાં બની હોવાનું મનાય છે. અહીં બૌદ્ધ ધર્મથી સંબંધિત ચિત્રકામ તેમ જ શિલ્પકારીના ઉત્કૃષ્ટ નમૂનાઓ જોવા મળે છે. આની સાથે જ સજીવ ચિત્રણ પણ જોવા મળે છે. આ ગુફાઓ અજંતા નામક ગામની નજીક જ સ્થિત છે, જે મહારાષ્ટ્ર રાજ્યના ઔરંગાબાદ જિલ્લા માં આવેલી છે. અજંતા ગુફાઓ ઇ. સ. ૧૯૮૩ના વર્ષમાં યુનેસ્કો દ્વારા વિશ્વ ધરોહર સ્થળ ઘોષિત કરવામાં આવેલી છે.
નેશનલ જ્યૉગ્રાફિક અનુસાર: આસ્થાનો વહેણ એવો હતો, કે એવું પ્રતીત થાય છે, કે શતાબ્દીઓ સુધી અજંતા સમેત, લગભગ બધાં બૌદ્ધ મંદિર, હિંદુ રાજાઓના શાસન અને આશ્રયને આધીન બનાવડાવાયા હોય.
ક્ષેત્ર
ગુફાઓ એક ગાઢ જંગલથી ઘેરાયેલ, અશ્વ નાળ આકારની ખીણમાં અજંતા ગામથી ૩ ૧/૨ કિ.મી. દૂર બનાવવામાં આવેલી છે. આ ગામ મહારાષ્ટ્ર રાજ્યના ઔરંગાબાદ શહેરથી ૧૦૬ કિ.મી. દૂર વસેલું છે. આનો નિકટતમ કસ્બો છે જળગાંવ, જે ૬૦ કિ.મી. દૂર છે, ભુસાવળ ૭૦ કિ.મી. દૂર છે. આ ઘાટીની તળેટીમાં પહાડી ધારા વાઘૂર વહે છે. અહીં કુલ ૨૯ ગુફાઓ (ભારતીય પુરાતાત્વિક સર્વેક્ષણ વિભાગ દ્વારા આધિકારિક ગણનાનુસાર) છે, જે નદી દ્વારા નિર્મિત એક પ્રપાત ધોધની દક્ષિણમાં સ્થિત છે. આની નદીથી ઊંચાઈ ૩૫ થી ૧૧૦ ફીટ સુધીની છે.
અજંતા મઠ જેવોસા સમૂહ છે, જેમાં ઘણાં વિહાર (મઠ આવાસીય) તેમ જ ચૈત્ય ગૃહ છે (સ્તૂપ સ્મારક હૉલ), જે બે ચરણોમાં બનેલ છે. પ્રથમ ચરણને ભૂલથી હીનયાન ચરણ કહેવાયું છે, જે બૌદ્ધ ધર્મના હીનયાન મત સાથે સંબંધિત છે. વસ્તુતઃ હિનયાન સ્થવિરવાદ માટે એક શબ્દ છે, જેમાં બુદ્ધના મૂર્ત રૂપનો કોઈ નિષેધ નથી. અજંતાની ગુફા સંખ્યા ૯, ૧૦, ૧૨, ૧૩, ૧૫એ (અંતિમ ગુફા ને ૧૯૫૬ માં જ શોધાઈ (અને હજી સુધી સંખ્યિત નથી કરાઈ ) તેને આ ચરણમાં શોધી કઢાઈ હતી. આ ખોદકામમાં બુદ્ધ ને સ્તૂપ કે મઠ રૂપમાં દર્શિત કરાયા છે.
બીજા ચરણના ખોદકામમાં લગભગ ત્રણ શતાબ્દિઓની સ્થિરતા બાદ શોધાઈ. આ ચરણને પણ ભૂલથી મહાયાન ચરણ બૌદ્ધ ધર્મ નો બીજો મોટો સમૂહ, જે ઓછો કટ્ટર છે, તેમ જ બુદ્ધને સીધો ગાય આદિ રુપમાં ચિત્રોના શિલ્પોમાં દર્શિત કરવાની અનુમતિ દે છે.) ઘણાં લોકો આ ચરણને વાકાટક ચરણ કહે છે. આ વત્સગુલ્મ શાખાના શાસિત વંશ વાકાટકના નામ પર છે. આ દ્વિતીય ચરણની નિર્માણ તિથિ ઘણા શિક્ષાવિદોમાં વિવાદિત છે. હાલના વર્ષોંમાં, અમુક બહુમતના સંકેત આને પાંચમી શતાબ્દીમાં માનવા લાગ્યા છે. વૉલ્ટર એમ. સ્પિંક, એક અજંતા વિશેષજ્ઞના અનુસાર મહાયન ગુફાઓ ૪૬૨-૪૮૦ ઈ. સ.ના સમયગાળાની વચ્ચે નિર્મિત થઈ હતી. મહાયન ચરણની ગુફાઓ સંખ્યા છે ૧, ૨, ૩, ૪, ૫, ૬, ૭, ૮, ૧૧, ૧૪, ૧૫, ૧૬, ૧૭, ૧૮, ૧૯, ૨૦, ૨૧, ૨૨, ૨૩, ૨૪, ૨૫, ૨૬, ૨૭, ૨૮, તેમ જ ૨૯. ગુફા ક્રમાંક ૮ ને લાંબા સમય સુધી હિનાયન ચરણની ગુફા સમજ્વામાં આવી, કિન્તુ વર્તમાન સમયમાં તથ્યોના આધાર પર આને મહાયન ઘોષિત કરાઈ છે.
મહાયનહિનાયન ચરણમાં બે ચૈત્યગૃહ મળ્યાં હતાં, જે ગુફા સંખ્યા ૯ તેમ જ ૧૦માં હતાં. આ ચરણની ગુફા સંખ્યા ૧૨, ૧૩, ૧૫ વિહાર છે. મહાયન ચરણમાં ત્રણ ચૈત્ય ગૃહ હતાં, જે સંખ્યા ૧૯, ૨૬, ૨૯માં હતાં. અંતિમ ગુફા અનાવાસિત હતી, પોતાના આરંભથી જ અન્ય સૌ મળેલ ગુફાઓ ૧-૩, ૫-૮, ૧૧, ૧૪-૧૮, ૨૦-૨૫, તેમ જ ૨૭-૨૮ વિહાર છે.
ખોદકામમાં મળેલ વિહાર ઘણાં મોટા માપના છે, જેમાં સૌથી મોટો ૫૨ ફીટનો છે. પ્રાયઃ દરેક ચોરસ છે. આના રૂપમાં પણ ભિન્નતા છે. અમુક સાધારણ છે, તો અમુક અલંકૃત છે, અમુકના દ્વાર મંડપ બનેલા છે, તો અમુકને નથી. સૌ વિહારોમાં એક આવશ્યક ઘટક છે – એક વૃહત હૉલ કે ખંડ. વાકાટક ચરણ વાળામાં, ઘણીઓમાં પવિત્ર સ્થાન નથી બનેલા, કેમકે તે કેવળ ધાર્મિક સભાઓ તેમ જ આવાસ હેતુ માટે બનેલ હતા. પછી તેમાં પવિત્ર સ્થાન જોડાયા. પછી તો આ એક માનક બની ગયું. આ પવિત્ર સ્થાનમાં એક કેન્દ્રીય કક્ષમાં બુદ્ધની મૂર્તિ હતી, પ્રાયઃ ધર્મચક્રપ્રવર્તન મુદ્રામાં બેઠેલા. જે ગુફાઓમાં નવીનતમ ફીચર્સ છે, ત્યાં કિનારાને દીવાલો, દ્વાર મંડપો પર અને પ્રાંગણમાં ગૌણ પવિત્ર સ્થળ પણ બનેલ દેખાય છે. ઘણા વિહારોની દીવાલોના ફલક નક્શીથી અલંકૃત છે, દીવાલો અને છતો પર ભિત્તિ ચિત્રણ કરેલ છે.
પ્રથમ શતાબ્દીમાં થયેલ બૌદ્ધ વિચારોમાં અંતરથી, બુદ્ધને દેવતાનો દરજ્જો આપવા મંડાયો અને તેમની પૂજા થવા લાગી, અને પરિણામતઃ બુદ્ધને પૂજા-અર્ચનાનું કેન્દ્ર બનાવાયા, જેથી મહાયનની ઉત્પત્તિ થઈ.
પૂર્વમાં, શિક્ષાવિદોએ ગુફાઓને ત્રણ સમૂહોમાં વહેંચી હતી, કિન્તુ સાક્ષ્યોને જોતા, અને શોધોને લીધે તેને નકારી દેવાઈ છે. તે સિદ્ધાંત અનુસાર ૨૦૦ ઈ.પૂ થી ૨૦૦ ઈ. સુધીનો એક સમૂહ, દ્વિતીય સમૂહ છઠી શતાબ્દીનો, અને તૃતીય સમૂહ સાતમી શતાબ્દીનો મનાય છે.
એંગ્લો-ભારતીયો દ્વારા વિહારો હેતુ પ્રયુક્ત અભિવ્યંજન ગુફા-મંદિર અનુપયુક્ત મનાયા. અજંતા એક પ્રકારનું મહાવિદ્યાલય મઠ હતું. હ્યુ-એન-ત્સાંગ બતાવે છે, કે દિન્નાગ, એક પ્રસિદ્ધ બૌદ્ધ દાર્શનિક, તત્વજ્ઞ, જે કે તર્કશાસ્ત્ર પર ઘણા ગ્રંથોના લેખક હતાં, અહીં રહેતા હતાં. આ હજી અન્ય સાક્ષ્યોથી પ્રમાણિત થવું શેષ છે. પોતાની ચરમ પર, વિહાર સેંકડો લોકોને સમાવિષ્ટ કરવાનું સામર્થ્ય રાખતો હતો. અહીં શિક્ષક અને છાત્ર એક સાથે રહેતાં હતાં. આ અતિ દુઃખદ છે, કે કોઈ પણ વાકાટક ચરણની ગુફા પૂર્ણ નથી. એ કારણ થયું, કે શાસક વાકાટક વંશ એકાએક શક્તિ-વિહીન થઈ ગયો, જેથી તેની પ્રજા પણ સંકટમાં આવી ગઈ. આ કારણે બધી ગતિવિધિઓ બાધિત થઈને એકાએક થંભી ગઈ. આ સમય અજંતાનો અંતિમ કાળ રહ્યો.
ગુફા ક્રમ ૧
આ ગુફામાં, અત્યંત વિસ્તૃત નક્કાશી કાર્ય કરાયું છે, જેમાં ઘણાં અતિ ઉભરેલ શિલ્પ પણ છે. અહીં બુદ્ધના જીવનથી સંબંધિત ઘણી ઘટનાઓ અંકિત છે, સાથે જ અનેક અલંકરણ નમૂના પણ છે. આના દ્વિ સ્તંભી દ્વાર-મણ્ડપ, જે ઓગણીસમી શતાબ્દી સુધી દૃશ્ય હતાં(ત્યારના ચિત્રાનુસાર), તે હવે લુપ્ત થઈ ચુક્યાં છે. આ ગુફા ની આગળ એક ખુલ્લું સ્થાન હતું, જેની બનેં તરફ ખમ્ભેદાર ગલિયારા હતાં. આનું સ્તર અપેક્ષાકૃત ઊંચુ હતું. આના દ્વાર મણ્ડપ ની બનેં તરફ ખંડ છે. આની અન્તમાં ખમ્ભેદાર પ્રકોષ્ઠોં ની અનુપસ્થિતિ, બતાવે છે, કે આ મંડપ અજંતા ના અન્તિમ ચરણ ના સાથે નથી બનેલા, જ્યારે ખમ્ભેદાર પ્રકોષ્ઠ એક નિયમિત અંગ બની ચુકેલ હતાં. પોર્ચ નો અધિકાંશ ક્ષેત્ર ક્યારેક મુરાલ થી ભરેલ રહ્યો હશે,જેના ઘણાં અવશેષ હજી પણ શેષ છે. અહીં ત્રણ દ્વાર પથ છે, એક કેન્દ્રીય અને બે કિનારા ના. આ દ્વારપથોં ની વચ્ચે બે ચોરસ બારીઓ કોતરેલ છે, જેનાથી અંતસ ઉજ્જ્વલિત થતું હતું.
હૉલની પ્રત્યેક દીવાલ લગભગ ૪૦ લાંબી અને ૨૦ ફીટ ઊંચી છે. બાર સ્તંભ અંદર એક ચોરસ કૉલોનેડ બનાવે છે, જે છત ને આધાર દે છે, સાથે જ દીવાલ સાથે સાથે એક ગલિયારા જેવું બનાવે છે. પાછળની દીવાલ પર એક ગર્ભગૃહ જેવી છબી કોતરાઈ છે, જેમાં બુદ્ધ પોતાની ધર્મચક્રપ્રવર્તન મુદ્રામાં બેઠેલ દર્શિત છે. જે પાછળ છે, ડાબી અને જમણી દીવાલમાં ચાર ચાર ઓરડા બનેલ છે. આ દીવાલો ચિત્રકારીથી ભરેલ છે, જે સંરક્ષણની ઉત્તમ અવસ્થામાં છે. દર્શિત દૃશ્ય અધિકતર ઉપદેશોં, ધાર્મિક,એવં અલંકરણ ના છે. આના વિષય જાતક કથાઓ, ગૌતમ બુદ્ધ ના જીવન, આદિથી સમ્બંધિત છે.
ગુફા ક્રમ ૨
ગુફા સંખ્યા ૧ થી લાગેલી ગુફા સં-૨, દીવાલો, છતો એવં સ્તંભો પર સંરક્ષિત પોતાની ચિત્રકારી માટે પ્રસિદ્ધ છે. આ અત્યંત જ સુંદર દેખાય છે, એવં ગુફા સંખ્યા ને લગભગ સમાન જ દેખાય છે, કિન્તુ સંરક્ષણની ઘણી બેહતર સ્થિતિમાં છે.
ફલક
આ ગુફામાં બે દ્વાર-મણ્ડપ છે, જે સં ૧ થી બહુ અલગ છે. જોકે ફલકો ની નક્શી પણ તેથી અલગ દેખાય છે. આ ગુફાને સહારા દેતા બે જાડાં સ્તંભ છે, જે ભારી નક્શીથી અલંકૃત છે. હા, આકાર, માપ એવં ભૂમિ યોજનામાં અવશ્ય આ પહેલી ગુફાથી ઘણી મળતી આવે છે.
દ્વાર-મણ્ડપ
સામેના પોર્ચ બંને તરફ સ્તંભોથી યુક્ત પ્રકોષ્ઠોથી યુક્ત છે. પૂર્વમાં ખાલી છોડેલ સ્થાનોં પર બનેલ ઓરડા આવશ્યક હોવા પર પછી, સ્થાન ની આવશ્યકતા થતા બનાવાયા, કેમકે બાદમાં આવાસ ની અધિક આવશ્યકતા વધી. બધાં બાદના વાકાટક નિર્માણોમાં, પોર્ચની અંતમાં પ્રકોષ્ઠ આવશ્યક અંગ બની ગયા. આની છતો અને દીવાલો પર બનેલ ભિત્તિ ચિત્રોનું પર્યાપ્ત માત્રામાં પ્રકાશન થયું છે. આમાં બુદ્ધ ના જન્મથી પૂર્વ બોધિસત્વ રૂપ ના અન્ય જન્મોની કથાઓ છે. પોર્ચની પાછળની દીવાલ ની વચ્ચે એક દ્વાર-પથ છે, જેમાંથી હૉલમાં પ્રવેશ થાય છે. દ્વારની બનેં તરફ ચોરસ પહોળી બારીઓ છે, જે પ્રચુર પ્રકાશ ઉપલબ્ધ કરાવે છે. આની સાથે જ સુંદરતા એવં સમ્મિતિ લાવે છે.
હૉલ
હૉલમાં ચાર કૉલોનેડ છે, જે છતને આધાર દે છે, અને હૉલ ની વચ્ચે એક વર્ગ ને ઘેરે છે. વર્ગની પ્રત્યેક ભુજા કૉલોનેડ તેની દીવાલને સમાનાંતર છે. કૉલોનેડની ઊપર અને નીચે પાષાણ શિલા છે. આની પર કલશ કઢાયેલ છે, જે કિ સુંદરતાથી કોતરાયેલ છે, અને માનવ, પશુ, પાદપીય એવં દિવ્યાકૃતિઓથી અલંકૃત છે.
ચિત્રકારી
જમીનને છોડીને ગુફાઓમાં બધી જગ્યાએ ચિત્રો જોવા મળે છે. માનવીય હસ્તક્ષેપ અને સમયની અસર નીચે ક્ષીણ થતાં ઘણાં ચિત્રોને નુકશાન થયું છે. ઘણા દિવાલ અને છત પરના ચિત્રોના પોપડા નીકળવા માંડ્યાં છે. જાતક કથા સંબધી ચિત્રો જે પિપાસુઓની સમજણ માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે, તેને દીવાલ પર દોરવામાં આવ્યાં છે. તેઓ ઉપદેશાત્મક છેૢ જેઓને બુદ્ધનો ઉપદેશ અને તેમના જીવનની વાતો સમાજ સુધી પહોંચાડવા માટે દોરવામાં આવ્યા છે. તેમનું સ્થાન એવું છે કે ભક્તોએ ચાલીમાં ચાલવું પડે અને ચિત્ર જોઈ તે સાથેનું વર્ણન વાંચવુ પડે. જોકે આ ચિત્રોને ખાટસવાદીયાઓથી બચાવવા આ ચાલીઓમાં પ્રવેશ વર્જિત રખાયો છે. આ વર્ણનાત્મક ચિત્ર કથાના ખંડ એક પછી બીજી એમ આવે છે પણ તે ક્રમમાં આવતા નથી. ૧૮૧૯માં સી ઈ ડીટર શીંગલોફ દ્વારા તેમેની પુનઃ શોધ પછી તેમની ઓળખ એ સંશોધનનો મુખ્ય વિષય છે, જેણે આપણા જ્ઞાનને વધાર્યું છે.
અમુક સમય સુધી આ ચિત્રકારીને ભૂલથી ફ્રેસ્કો સમજવામાં આવતી હતી. હવે આપૅણે જાણીએ છીએ કે આ ચિત્રકારીનો કરો પ્રકાર મ્યુરલ છે. ફ્રેસ્કો તરીકે ઓળખાતી ચિત્રકારી પદ્ધતિ અહીં વપરાઈ નથી. અહીં જે ચિત્રકારી માટે પદ્ધતિ વપરાઈ છે તે અન્ય કોઈ સંસ્કૃતિમાં વપરાઈ નથી. આ મ્યુરલમાં દક્ષિણ ભારતના કલા ઇતિહાસમાં પણ અમુક અલૌકિક વાતો છે.
આ ચિત્રકારી ઘણાં ટપ્પામાં પસાર થઈ બનતી. પ્રથમ ટપ્પો છીણીથી ખડકની સપાટી સપાટ અને ખરબચડી બનવવાનો હતો જેથી તે તેની ઉપર ગારા (પ્લાસ્ટર) ને પકડી શકે. આ ગારો માટીૢ ઘાસૢ છાણ અને ચૂનાને મિશ્ર કરી બનાવાતો. આ પદાર્થોનું પ્રમાણ ગુફાએ ગુફાએ બદલાય છે. જ્યારે આ ગારો ભીનો હતો ત્યારે તેના પર ચિત્રકારી કરવામાં આવતી.
ભીના ગારામાં આ રંગોને શોષી લેવાની ક્ષમતા હતી જેથી આ રંગો પોપડા બની ને ખરી ન પડતા અને ગારાનો જ એક ભાગ બની જતાં આ રંગો યાતો માટીના કે વનસ્પતિ ના બનેલ હતાં. ઘણાં વિવિગ પ્રકારના પથ્થરોૢ ખનિજોૢ અને વનસ્પતિઓનો ઉપયોગ કિકિધ રંગો બનાવવા થયો હતો. આ ચિત્રો પર પછી સ્ટુકોનો થર લગાડાતો જેથી તેને ચળકાટૅ મળે. સ્ટુકોમાં ચૂના અને શંખ છીપના અવશેષ જોવા મળે છે. આને લીધે તે ચળકતી લીસી સપાટી બનતી. ઉપરની ગુફા નં ૬ માં આજે પણ તેને જોઈ શકાય છે. આ લીસી સપાટી કાંચ જેવી દેખાતી. ચિત્ર કામ માટે વપરાતા પીંછી પ્રાણીઓના વાળ અને કલગી થી બનેલ હતાં.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:સ્થાપત્ય શ્રેણી:ભારતની ગુફાઓ શ્રેણી:મહારાષ્ટ્ર શ્રેણી:બૌદ્ધ ધર્મ શ્રેણી:ભારતના વિશ્વધરોહર સ્થળો
પાટણા (તા.ગઢડા)
ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા બોટાદ જિલ્લાના ગઢડા (સ્વામીના) તાલુકામાં આવેલું ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તથા પશુપાલન છે. ગામમાં આંગણવાડી, પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શાળા આવેલી છે. ઉપરાંત પંચાયતઘર, આંગણવાડી અને દૂધની ડેરી જેવી સગવડો પણ ઉપલબ્ધ છે.
પાટણા ગામની બંને બાજુએ નદીઓ (કાળુભાર અને રસનાળીયો) આવેલી છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
ગીચડા ( તા. નખત્રાણા )
ભારતના ગુજરાત રાજ્યના કચ્છ જિલ્લાના નખત્રાણા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી, નોકરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મગ, તલ, બાજરી, જુવાર, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
ઇતિહાસ
ગીચડા ગામ ૧૯૭૧માં પાકિસ્તાનથી આવેલા સોઢા રાજપૂતોએ વસાવ્યું હતું. ત્યારબાદ તેમને સોઢા શરણાર્થીના વસાહત તરીકે તેને ગામનો દરજ્જો આપવામાં આવ્યો.
ભૂગોળ
આ ગામ મોટી અરલ ગામની ઉત્તર દિશામાં તેમજ તલ ગામની દક્ષિણે આવેલ છે. પશ્ચિમે જતાવીરા ગામ આવેલ છે.
અરાળા (તા. કાલાવડ)
અરાળા (તા. કાલાવડ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા જામનગર જિલ્લામાં આવેલા કાલાવડ તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. અરાળા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:કાલાવડ તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
સવડી (તા. ટંકારા)
સવડી (તા. ટંકારા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  મોરબી જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૫ (પાંચ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  ટંકારા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. સવડી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ટંકારા તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
રાજ્ય ધોરીમાર્ગ (ભારત)
ભારતમાં રાજ્ય ધોરીમાર્ગ એટલે રાજ્ય સરકાર દ્વારા બનાવાતા અને દેખરેખ કરાતા ધોરીમાર્ગો. તેને કોઈપણ રીતે રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ અને ભારતીય રાષ્ટ્રીય રાજમાર્ગ પ્રાધિકરણ કે ભારત સરકાર સાથે લાગતું વળગતું નથી. રાજ્ય ધોરીમાર્ગો મહદાંશે રાજ્યનાં જિલ્લાઓ કે મહત્વનાં શહેરો, નગરોને રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો કે પડોશી રાજ્યના ધોરીમાર્ગો સાથે જોડે છે. આ ધોરીમાર્ગો વ્યાપાર ઉદ્યોગ માટે મહત્વનાં નગરો સુધીની પહોંચ સુલભ બનાવે છે.
સંદર્ભો
શ્રેણી:રાજ્ય ધોરીમાર્ગો
સરૂપ ધ્રુવ
સરૂપ ધ્રુવ (જન્મ: ૧૯ જૂન ૧૯૪૮) એ ગુજરાત, ભારત ગુજરાતના શિક્ષણશાસ્ત્રી, કવિયત્રી અને કાર્યકર છે.
જીવન
તેમનો જન્મ ૧૯ જૂન ૧૯૪૮માં અમદાવાદમાં થયો હતો. તેમણે ૧૯૬૯માં અમદાવાદની સેન્ટ ઝેવિયર્સ કૉલેજમાંથી ગુજરાતી અને સંસ્કૃત વિષયમાં બી.એ. અને ૧૯૭૧માં ગુજરાત યુનિવર્સિટીના સ્કૂલ ઑફ લેંગ્વેજિઝમાંથી એમ.એ.નો અભ્યાસ કર્યો. તેમણે નિબંધ "મોટીફ નો અભ્યાસ અને કેટલીક પસંદ કરેલી ગુજરાતી લોકકથાઓમાં તેની તપાસ" વિષય પર મહાનિબંધ લખી ૧૯૭૬માં ગુજરાત વિદ્યાપીઠમાંથી પીએચ.ડી. ની પદવી મેળવી. ૧૯૭૪ થી સેન્ટ ઝેવિયર્સ એજ્યુકેશન સેન્ટરમાં તેઓ ગુજરાતી ભાષાનાં શિક્ષિકાના પદે રહ્યાં.
સરૂપ સાંસ્કૃતિક જૂથ "સંવેદન સંસ્કૃત મંચ" અને મીડિયા જૂથ "દર્શન"ના સ્થાપક સભ્ય હતા; બંને જૂથોનો એક ઉદ્દેશ સામાજિક પરિવર્તન લાવવાનો છે. તેઓ "કલમ"ના નામની સંસ્થાના સ્થાપક પણ છે, જે મહિલા લેખકોને તક પ્રદાન કરે છે. આ સાથે તેઓ નાટકો પણ લખે છે અને દિગ્દર્શન પણ કરે છે.
રચનાઓ
૧૯૮૨માં, તેમનો પ્રથમ કવિતાસંગ્રહ મારા હાથની વાત પ્રકાશિત થયો''. ૧૯૯૫માં, તેમનો સળગતી હવાઓ નામનો બીજો સંગ્રહ પ્રકાશિત થયો. હસ્તક્ષેપ (૨૦૦૩) અને સહિયારા સૂરજની ખોજમાં (૨૦૦૩) તેમના અન્ય કાવ્યસંગ્રહો છે. ''
તેમની કવિતાઓનો અંગ્રેજી અનુવાદ ઇન ધેઇર ઓન વોઇસ (૧૯૯૦) વુમન રાઇટીંગ ઇન ઇન્ડિયા (૧૯૯૫) શીર્ષક હેઠળ પ્રકાશિત થયો છે તે ઉપરાંત આધુનિક ગુજરાતી કાવ્યસંગ્રહ: એક પસંદગી (૧૯૯૮) માં નામનું તેમનું પુસ્તક ૧૯૯૮માં પ્રકાશિત થયું છે.
તેમણે સાબરમતી પુછે છે (૧૯૮૬), કાળમુખો અંધકાર ભેદવા ભાગ ૧ થી ૪ (૨૦૦૩), હીરનો હિંચકો: ભાલબારની દલિત મહિલાઓ દ્વારા ગવાતા ગીતો (૨૦૦૧) અને ઉમ્મીદ (૨૦૦૭) સહિત કેટલાક સંશોધન કાર્યોનું સંપાદન અને પ્રકાશન કર્યું છે.
પુરસ્કાર
તેમને તેમનો પહેલો કાવ્યસંગ્રહ, મારા હાથની વાત (૧૯૮૨) માટે તેમને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ તરફથી પારિતોષિક મળ્યું હતું. ૧૯૯૬માં, તેમને મહેન્દ્ર ભગત એવોર્ડ મળ્યો. હ્યુમન રાઇટ્સ વોચ દ્વારા ગુજરાતમાં રાજ્ય સેન્સરશીપ અને તેના સામાજિક કાર્યોનો પ્રતિકાર કરવા બદલ તેમને હ્યુમન રાઇટ્સ વોચ દ્વારા ૨૦૦૮નો હેલમેન / હેમેટ એવોર્ડ એનાયત કરાયો હતો. તેમને તેમની કૃતિ મારા હાથની વાત માટે તખ્તસિંહ પરમાર પુરસ્કાર (૧૯૮૨-૮૩) મળ્યો હતો.
સંદર્ભ
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર શ્રેણી:જીવિત લોકો શ્રેણી:૧૯૪૮માં જન્મ
વિશ્વ અદાલત
ઇન્ટરનેશનલ કોર્ટ ઓફ જસ્ટીસ સામાન્ય રીતે વિશ્વ અદાલત કે આઇસીજે તરીકે ઓળખાય છે એ સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘ (યુએન) ની પ્રાથમિક ન્યાયિક શાખા છે. તેનું કાર્યાલય શાંતિ મહેલ, ધ હેગ, નેધરલેન્ડ્સમાં આવેલું છે. આ કોર્ટ રાજ્યો દ્વારા રજૂ થયેલ દેશો વચ્ચેના કાનૂની વિવાદો સ્થિર કરવાની, યોગ્ય અધિકૃત આંતરરાષ્ટ્રીય શાખાઓ, એજન્સીઓ અને યુએન જનરલ એસેમ્બલી દ્વારા રજૂ થયેલા કાનૂની પ્રશ્નો પર સલાહ અને અભિપ્રાયો પૂરા પાડે છે.
સ્થાપના
સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘ દ્વારા ઇસ ૧૯૪૫ માં તેની સ્થાપના થઇ હતી અને ૧૯૪૬માં કાર્યરત થઇ.
રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 6 (ભારત)
રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 6 (NH 6), ભારતનો ઘણો જ વ્યસ્ત ધોરીમાર્ગ છે જે ભારતનાં ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, છત્તીસગઢ, ઓરિસ્સા, ઝારખંડ અને પશ્ચિમ બંગાળ રાજ્યોમાંથી પસાર થાય છે. આ ધોરીમાર્ગ પર સુરત, ધુળે, અમરાવતી, નાગપુર, દુર્ગ, રાઈપુર, સંબલપુર, કોલકાતા જેવા શહેરો આવેલાં છે. આ ધોરીમાર્ગ ભારતનાં રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગોનો ભાગ છે અને અધિકૃત રીતે તે હજીરાથી કોલકાતા સુધીનો, 1949 km લંબાઈ ધરાવતો, માર્ગ છે.
જોડાયેલા રાજ્યો, જિલ્લાઓ, શહેરો, નગરો અને ગામો
ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, છત્તીસગઢ, ઓરિસ્સા, ઝારખંડ અને પશ્ચિમ બંગાળ રાજ્યોનાં વિવિધ જિલ્લાઓનાં ઘણાં શહેરો રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ 6 દ્વારા જોડાયેલાં છે.
ઓરિસ્સા
Deogarh - Balam - Barkote
પીપળ (તા.ગઢડા)
ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા બોટાદ જિલ્લાના ગઢડા (સ્વામીના) તાલુકામાં આવેલું ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તથા પશુપાલન છે. ગામમાં પ્રાથમિક શાળા આવેલી છે. ઉપરાંત પંચાયતઘર, આંગણવાડી અને દૂધની ડેરી જેવી સગવડો પણ ઉપલબ્ધ છે.
પીપળ અને તતના ગામોની પંચાયત ભેગી છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
ધર્મેન્દ્રગઢ (તા. મુળી)
ધર્મેન્દ્રગઢ (તા. મુળી) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા મુળી તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. ધર્મેન્દ્રગઢ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, બાજરી, ચણા, ગુવાર,કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:મુળી તાલુકો
ભીમ બેટકાની ગુફાઓ
ભીમબેટકા (ભીમબૈઠકા) ભારત ના મધ્ય પ્રદેશ રાજ્યના રાયસેન જિલ્લામાં સ્થિત એક પુરાપાષાણિક આવાસીય પુરાસ્થલ છે. આ આદિ-માનવ દ્વારા બનાવાયેલ શૈલ ચિત્રો અને શૈલાશ્રયો માટે પ્રસિદ્ધ છે. આ શૈલચિત્ર લગભગ નવ હજાર વર્ષ પુરાણા છે. અન્ય પુરાવશેષોમાં પ્રાચીન કિલ્લાની દીવાલ, લઘુસ્તૂપ, પાષાણ નિર્મિત ભવન, શુંગ-ગુપ્ત કાલીન અભિલેખ, શંખ અભિલેખ અને પરમાર કાલીન મંદિરના અવશેષ અહીં મળ્યાં છે. ભીમ બેટકા ક્ષેત્રને ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ, ભોપાલ મંડળે ઓગસ્ટ ૧૯૯૦માં રાષ્ટ્રીય મહત્ત્વનું સ્થળ ઘોષિત કર્યું. આ બાદ જુલાઈ ૨૦૦૩ માં યૂનેસ્કો તરફથી આ સ્થળને વિશ્વ ધરોહર સ્થળ ઘોષિત કર્યું છે. આ સ્થળ ખાતે ભારતમાં માનવ જીવનનાં પ્રાચીનતમ ચિહ્ન છે. એવું માનવામાં આવે છે કે આ સ્થાન મહાભારતના ચરિત્ર ભીમ સાથે સંબધિત છે તેમ જ આ કારણથી આ સ્થળનું નામ ભીમબેટકા પડ્યું. આ ગુફાઓ મધ્ય ભારત ના પઠારના દક્ષિણી કિનારા પર સ્થિત વિંધ્યાચલ પહાડીઓના નીચલા છેડે છે. આની દક્ષિણમાં સાતપુડા ની પહાડીઓ આરંભ થઈ જાય છે. આની શોધ વર્ષ ૧૯૫૭-૧૯૫૮ માં ડોક્ટર વિષ્ણુ શ્રીધર વાકણકર દ્વારા કરાઈ હતી.
શૈલકલા અને શૈલચિત્ર
thumb|250px| ભીમબૈઠકા શૈલચિત્ર અહીં ૭૫૦ શૈલાશ્રય છે જેમાં ૫૦૦ શૈલાશ્રય- ચિત્રો દ્વારા સજ્જિત છે. પૂર્વ પાષાણ કાલથી મધ્ય ઐતિહાસિક કાલ સુધી આ સ્થાન માનવ ગતિવિધિઓનું કેંદ્ર રહ્યું. આ બહુમૂલ્ય ધરોહર હવે પુરાતત્વ વિભાગ ના સંરક્ષણમાં છે. ભીમ બૈઠકા ક્ષેત્રમાં પ્રવેશ કરતા શિલાઓ પર લખેલ ઘણી જાણકારીઓ મળે છે. અહીં ના શૈલ ચિત્રોના વિષય મુખ્યતઃ સામૂહિક નૃત્ય, રેખાંકિત માનવાકૃતિ, શિકાર, પશુ-પક્ષી, યુદ્ધ અને પ્રાચીન માનવ જીવનની દૈનિક ક્રિયાકલાપોથી જોડાયેલી છે. ચિત્રોમાં પ્રયોગ કરાયેલ ખનિજ રંગો માં મુખ્ય રૂપે ગેરુઆ, લાલ અને સફેદ છે અને ક્યાંક-ક્યાંક પીળો અને લીલો રંગ પણ પ્રયોગમાં લેવાયો છે.
શૈલાશ્રયોની અંદરૂની સપાટી પર ઉત્કીર્ણ પ્યાલેનુમા નિશાન એક લાખ વર્ષ પુરાણા છે. આ કૃતિઓમાં દૈનિક જીવનની ઘટનાઓ માંથી લેવાયેલ વિષય ચિત્રિત છે. આ હજારો વર્ષ પહેલાનું જીવન દર્શાવે છે. અહીં બનાવેલ ચિત્ર મુખ્યતઃ નૃત્ય, સંગીત, આખેટ, ઘોડા અને હાથીઓ ની સવારી, આભૂષણોને સજાવવનું તથા મધ જમા કરવા વિષે છે. આ સિવાય વાઘ, સિંહ, જંગલી સુવર, હાથીઓ, કુતરા અને ઘડિયાલો જેવા જાનવરોને પણ આ તસ્વીરોમાં ચિત્રિત કરાયા છે. અહીં ની દીવાલ ધાર્મિક સંકેતોથી સજેલી છે, જે પૂર્વ ઐતિહાસિક કલાકારો વચ્ચે લોકપ્રિય હતાં. આ પ્રકારે ભીમ બૈઠકાના પ્રાચીન માનવના સંજ્ઞાનાત્મક વિકાસનો કાલક્રમ વિશ્વ ના અન્ય પ્રાચીન સમાનાંતર સ્થળોથી હજારો વર્ષ પૂર્વે થયો હતો. આ પ્રકારે આ સ્થળ માનવ વિકાસનો આરંભિક સ્થાન પણ માની શકાય છે.
નજીકના પુરાતાત્વિક સ્થળો
thumb|right|250px|ભીમબેટકાના શૈલચિત્રો આ પ્રકારના પ્રાગૈતિહાસિક શૈલચિત્ર રાયગઢ જિલ્લાના સિંઘનપુરની નિકટ કબરા પહાડની ગુફાઓમાં, હોશંગાબાદની નજીકમાં આદમગઢમાં, છત્તરપુર જિલ્લાના બીજાવરની નિકટસ્થ પહાડીઓ પર તથા રાયસેન જિલ્લામાં બરેલી તહેસીલના પાટની ગામમાં મૃગેંદ્રનાથની ગુફાના શૈલચિત્ર અને ભોપાલ-રાયસેન માર્ગ પર ભોપાલની નિકટ પહાડીઓ પર (ચિડિયા ટોલ) માં પણ મળ્યાં છે. હાલમાં જ હોશંગાબાદની પાસે બુધની ની એક પત્થર ખાણમાં પણશૈલ ચિત્ર મળી આવ્યા છે. ભીમબેટકાથી ૫ કિલોમીટર ની દૂરી પર પેંગાવનમાં ૩૫ શૈલાશ્રય મળ્યાં છે. આ શૈલચિત્ર અતિ દુર્લભ મનાય છે. આ બધાં શૈલચિત્રો ની પ્રાચીનતા ૧૦,૦૦૦ થી ૩૫,૦૦૦ વર્ષની અંકાઇ છે.
અબડાસા તાલુકો
અબડાસા તાલુકો ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના કચ્છ જિલ્લાનો તાલુકો છે. નલિયા આ તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે.
ભીમ બેટકાની ગુફાઓ
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:મધ્ય પ્રદેશ શ્રેણી:જોવાલાયક સ્થળો‎ શ્રેણી:ભારતના વિશ્વધરોહર સ્થળો શ્રેણી:ભારતની ગુફાઓ
અબડાસા તાલુકો
નામ
અબડાસા નામ રાજપુત શુરવીર અબડા અડભંગનાં નામ પરથી પડ્યું છે. લોકવાયકા પ્રમાણે, અબડા અભડંગે માથું વઢાઈ જતાં, ૭૨ દિવસ સુધી ફક્ત ધડથી દુશ્મનો સામે યુદ્ધ કરી પોતાનું બલિદાન આપ્યું હતું. આ શુરવીરની ભૂમિ, અબડાની ભુમિને, અબડાસા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અન્ય એક વાયકા પ્રમાણે અબડાસા નામ ત્યાંના રાજા 'જામ અબડા' પરથી પડ્યું હોવાનું કહેવાય છે.
ભૂગોળ
તાલુકાનો વિસ્તાર 2398.26 sqkm છે.
અબડાસા તાલુકાની મુખ્ય નદીઓ ખારી, કંકાવટી અને બેરચિયા નદી છે.
યાત્રાધામો
અબડાસા તાલુકો જૈન ધર્મના મહત્વના યાત્રાધામોનો સમાવેશ કરે છે, જે પાંચ ગામો જખૌ, નલિયા, તેરા, કોઠારા અને સુથરીમાં આવેલા છે. - આ પાંચ ગામોનો સમૂહ અબડાસા ની પંચતિર્થી તરીકે ઓળખાય છે.
ગામો
અબડાસા તાલુકામાં ૮૫ ગ્રામ પંચાયતો, અને કુલ ૧૬૭ ગામોનો સમાવેશ થાય છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:કચ્છ જિલ્લો શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકાઓ
યજુર્વેદ
યજુર્વેદ (સંસ્કૃત: यजुर्वेद) હિંદુ ધર્મ ના મૂળ શાસ્ત્ર એવા વેદો પૈકીનો બીજો વેદ છે, જે ગદ્ય શૈલીમાં લખાયેલા મંત્રોનો બનેલો છે. ] યજુર્વેદમાં યજ્ઞ કરતી વખતે યજ્ઞવેદીની સામે બેસીને બ્રાહ્મણ જે મંત્રો બોલે છે તેવા મંત્રોનું અને વિવિધ યજ્ઞો કરવા માટેના વિધિ-વિધાનનું સંકલન છે. યજુર્વેદનો ચોક્કસ રચનાકાળ જાણી શકાયો નથી, પરંતુ આ વિષયમાં સંશોધન કરનારા મોટાભાગના સંશોધનકારો તેને ઈ.સ.પૂર્વે ૧૨૦૦થી ૧૦૦૦ની આસપાસમાં રચવામાં આવ્યો હોવાનું માને છે, જેનો અર્થ એ થાય છે કે યજુર્વેદ, સામવેદ અને અથર્વવેદ ના કાળનો જ વેદ છે.
યજુર્વેદને ખાસ કરીને બે ભાગમાં વિભાજીત કરવામાં આવે છે, કૃષ્ણ યજુર્વેદ અને શુક્લ યજુર્વેદ, જેને અંગ્રેજીમાં અનુક્રમે કાળો (બ્લેક યજુર્વેદ - "black" Yajurveda) અને સફેદ (વ્હાઇટ યજુર્વેદ - "white" Yajurveda) તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. કૃષ્ણ યજુર્વેદમાં કૃષ્ણ, કે જે કાળા રંગનો સૂચક છે, તેનો અર્થ એ થાય છે કે યજુર્વેદનો એવો ભાગ કે જેમાં મંત્રોની ગોઠવણી અનિયમિત, અસ્પષ્ટ અને પચરંગી છે; જ્યારે તેથી ઉલટું શુક્લ કે જે શ્વેત રંગનો સૂચક છે, એ શુક્લ યજુર્વેદમાં મંત્રો સ્પષ્ટ, નિયમિત અને ક્રમબદ્ધ ગોઠવાયેલા છે. કૃષ્ણ યજુર્વેદના ચાર સંસ્કરણો મળી આવે છે જ્યારે શુક્લ યજુર્વેદ બે સંસ્કરણોના રૂપમાં સચવાએલો જોવા મળે છે.
યજુર્વેદની સૌથી જૂની સંહિતામાં ૧૮૭૫ શ્લોકો છે, જે સર્વથા ભિન્ન હોવા છતાં ઋગ્વેદ ના શ્લોકો પરથી રચાએલા હોય તેવા છે. તેના બાદનું સ્તર શતપથ બ્રાહ્મણ છે, જે વૈદિક ધર્મના બ્રાહ્મણ શાસ્ત્રોમાં સૌથી મોટો ગ્રંથ છે. જ્યારે સૌથી તાજી કે નવી સંહિતામાં ઘણાબધા પ્રાથમિક ઉપનિષદોનો સમાવેશ થાય છે, એવા ઉપનિષદો જેમનો હિંદુ તત્ત્વજ્ઞાન/દર્શનશાસ્ત્ર પર ખાસો એવો પ્રભાવ છે. આ ઉપનિષદો છે: બૃહદારણ્યક ઉપનિષદ, ઈશ ઉપનિષદ, તૈત્તિરીય ઉપનિષદ, કઠ ઉપનિષદ, શ્વેતાશ્વતર ઉપનિષદ અને મૈત્રી ઉપનિષદ. તે હિન્દૂ ધર્મ નો એક મહત્વ નો ગ્રંથ છે
વ્યુત્પત્તિ
thumb|યજુર્વેદમાં રહેલા શ્લોકો યજ્ઞ દરમ્યાન વપરાતા મંત્રો અને વિધિઓનું વર્ણ કરે છે. યજ્ઞમાં હવિષ તરીકે ઘી, અનાજ, સુગંધી દ્રવ્ય અને ગાયના દૂધનો ઉપયોગ થાય છે. યજુર્વેદ શબ્દ બે સંસ્કૃત શબ્દો યજુર્ (यजुस्) અને વેદ (वेद)ની સંધિથી બનેલો શબ્દ છે. વેદનો અર્થ છે, જ્ઞાન. યજુસ્ કે યજુર્ શબ્દનો એક અર્થ થાય છે "ધાર્મિક આદર, પૂજાપાત્ર, આરાધના, બલિ, યજ્ઞ, યજ્ઞમંત્ર, વગેરે". જ્યારે બીજો અર્થ અમુક સંશોધનકર્તાઓ "ગદ્ય કે ગેય" એવો કરે છે.
સંહિતાઓ
વાજસ્નેયી સંહિતામાં ૪૦ અધ્યાય છે, જેમાં નીચેની વિધિઓમાં વપરાતા મંત્રોનો સમાવેશ છે: સંદર્ભવિ અધ્યાય ક્રમાંક વિધિનું નામ ૧
સંદર્ભો
શ્રેણી:વેદ શ્રેણી:સંસ્કૃત સાહિત્ય શ્રેણી:હિંદુ ધર્મ શ્રેણી:સંસ્કૃત ગ્રંથ
ધોળીયા (તા. મુળી)
ધોળીયા (તા. મુળી) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા મુળી તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. ધોળીયા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:મુળી તાલુકો
પીપળીયા (તા.ગઢડા)
ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા બોટાદ જિલ્લાના ગઢડા (સ્વામીના) તાલુકામાં આવેલું ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તથા પશુપાલન છે. ગામમાં પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શાળા આવેલી છે. ઉપરાંત પંચાયતઘર, આંગણવાડી અને દૂધની ડેરી જેવી સગવડો પણ ઉપલબ્ધ છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
ગાંધીનગર લોક સભા મતવિસ્તાર
ગાંધીનગર લોકસભા મતવિસ્તાર એ પશ્ચિમ ભારતમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ૨૬ લોક સભા મતવિસ્તારો પૈકીનો એક છે. ગાંધીનગર ગુજરાતની રાજધાની છે. તે ભારતના સૌથી પ્રતિષ્ઠિત સંસદીય મતવિસ્તારોમાંનું એક છે, જેનું પ્રતિનિધિત્વ ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયી, ભૂતપૂર્વ નાયબ વડા પ્રધાન લાલકૃષ્ણ અડવાણી અને વર્તમાન ગૃહ પ્રધાન અને ભાજપના ભૂતપૂર્વ પ્રમુખ અમિત શાહ દ્વારા થયું છે. આ મતવિસ્તારની રચના ૧૯૬૭માં કરવામાં આવી હતી અને તેના પ્રથમ સંસદ સભ્ય ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ (કોંગ્રેસ)ના સોમચંદભાઈ સોલંકી હતા.
સોમચંદભાઇ સોલંકીએ ૧૯૭૧માં ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ (ઓ) પક્ષ તરફથી ચૂંટણી લડી હતી અને જીત્યા હતા. ૧૯૭૭ની ચૂંટણીમાં, જનતા પાર્ટીના પુરુષોત્તમ માવલંકર (લોકસભાના પ્રથમ અધ્યક્ષ ગણેશ વાસુદેવ માવલંકરના પુત્ર) ચૂંટાયા હતા. ૧૯૮૦માં માવલંકરનો કોંગ્રેસના ઉમેદવાર અમૃત મોહનલ પટેલ સામે પરાજય થયો હતો. ૧૯૮૪માં કોંગ્રેસના આઇ.જી. પટેલ ચૂંટાયા હતા. ૧૯૮૯થી આ મતવિસ્તાર ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ)નો ગઢ રહ્યો છે. શંકરસિંહ વાઘેલા ૧૯૮૯ની ચૂંટણીમાં જીત્યા અને ૧૯૯૧માં પછીની ચૂંટણીમાં લાલકૃષ્ણ અડવાણી ચૂંટાયા. અટલ બિહારી વાજપેયીએ ૧૯૯૬માં આ બેઠક જીતી હતી પરંતુ ઉત્તર પ્રદેશમાં લખનૌનું પ્રતિનિધિત્વ કરવા માટે તેમણે રાજીનામું આપવાનું પસંદ કર્યું હતું. આનાથી પેટાચૂંટણીની ફરજ પડી હતી જે વિજય પટેલે જીતી હતી, જેમણે અન્ય ઉમેદવારોની સાથે ફિલ્મ અભિનેતા રાજેશ ખન્ના (કોંગ્રેસ) ને હરાવ્યા હતા. આ મતવિસ્તારનું પ્રતિનિધિત્વ એક વડા પ્રધાન (વાજપેયી), એક ભાવિ મુખ્ય પ્રધાન (વાઘેલા), અને અડવાણી અને અમિત શાહ - બંને ગૃહ પ્રધાનો દ્વારા કરવામાં આવ્યું છે.
વિધાનસભા વિભાગો
૨૦૧૯ સુધીમાં ગાંધીનગર લોકસભા મતવિસ્તારમાં સાત વિધાન સભા વિભાગોનો સમાવેશ થાય છે:
સંસદ સભ્યો
thumb|190x190px| ભૂતપૂર્વ [[નાયબ વડાપ્રધાન લાલકૃષ્ણ અડવાણીએ ૧૯૯૧-૧૯૯૬ અને ૧૯૯૮-૨૦૧૯ દરમિયાન આ મતવિસ્તારનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું છે. ]]
^ પેટા ચૂંટણી દ્વારા
સંદર્ભ
શ્રેણી:ગાંધીનગર જિલ્લો શ્રેણી:ગુજરાતના લોકસભા મતવિસ્તાર
હુમાયુનો મકબરો
હુમાયુનો મકબરો (ઉર્દૂ ભાષા: ) એક ઇમારતો નો સમૂહ છે, જે મોગલ સ્થાપત્ય કળા / મોગલ વાસ્તુકળા થી સમ્બંધિત છે. આ નિઝામુદ્દીન, નવી દિલ્હી માં સ્થિત છે. ગુલામ વંશ ના સમયમાં આ ભૂમિ કિલોકરી કિલ્લામાં સ્થિત હતી, જેને નસીરુદ્દીન (૧૨૬૮-૧૨૮૭) ના પુત્ર સુલ્તાન કેકૂબાદની રાજધાની હતી. અહીં મોગલ બાદશાહ હુમાયુ સમેત ઘણાં અન્યની પણ કબરો છે. આ સમૂહ વિશ્વ ધરોહર ઘોષિત છે, એવં ભારતમાં મોગલ વાસ્તુકળાનું પ્રથમ ઉદાહરણ છે. આ મકબરાની શૈલી એજ છે, જેણે તાજ મહેલ ને જન્મ દીધો.
આ મકબરો હુમાયુની વિધવા હમીદા બાનો બેગમ ના આદેશાનુસાર બનાવાયો જે ૧૫૬૨માં બન્યો. આ ભવનના વાસ્તુકાર સૈયદ મુબારક ઇબ્ન મિરાક ઘિયાથુદ્દીન એવં તેમના પિતા મિરાક ઘુઇયાથુદ્દીન હતાં જેમને હેરાતથી લવાયા હતાં. આ આઠ વર્ષમાં બનીને તૈયાર થયો, જે આ ક્ષેત્ર માં ચારબાગ શૈલીનું પ્રથમ ઉદાહરણ હતું.
આગા ખાન સાંસ્કૃતિક ટ્રસ્ટ દ્વારા આનો જીર્ણોદ્ધાર કાર્ય માર્ચ ૨૦૦૩માં સમ્પન્ન થયં, જેની બાદ બાગોં ની જલ નાલિયોં માં એક વાર ફરીથી જલ પ્રવાહ આરંભ થયો. . આ કાર્ય હેતુ પૂંજી આગા ખાન ચતુર્થ ની સંસ્થા દ્વારા એક ઉપહાર સ્વરૂપ હતું.
બસન્તી દેવી
બસંતી દેવી એક ભારતીય પર્યાવરણવાદી છે. તેઓ ઉત્તરાખંડમાં વૃક્ષોની જાળવણી ક્ષેત્રે કાર્ય કરે છે. તેમને ૨૦૧૬માં ભારતમાં મહિલાઓ માટેનો સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર નારી શક્તિ પુરસ્કાર એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.
જીવન
તેમણે પોતાની કિશોરાવસ્થા કૌસાની નજીક લક્ષ્મી આશ્રમમાં વિતાવી હતી જે સરલાબહેન દ્વારા સ્થાપિત યુવતીઓ માટેનો એક ગાંધી આશ્રમ છે. બાર વર્ષની ઉંમરે લગ્ન કર્યા પછી તેઓ ખૂબ જ નાની ઉંમરે વિધવા બન્યા હોવાથી તેઓ ૧૯૮૦માં લક્ષ્મી આશ્રમ પહોંચ્યા. તેઓ લગ્ન પહેલા શાળાએ ગયા હતા પરંતુ તેઓ માત્ર વાંચી જ શકતા હતા. આશ્રમમાં તેઓ અભ્યાસ ચાલુ રાખી ૧૨મા ધોરણ સુધી પહોંચ્યા. ત્યાર બાદ તેમને ભણાવવામાં રસ પડ્યો. તેમાં વેતન નબળું હતું પણ તેમના પિતાએ તેની પરવાનગી આપી.
તેઓ પર્યાવરણવાદી બન્યા. તેઓ ઉત્તરાખંડમાં વૃક્ષોની જાળવણી ક્ષેત્રે કાર્ય કરે છે.
માર્ચ ૨૦૧૬માં તેમને નવી દિલ્હીમાં ભારતમાં મહિલાઓ માટેના સર્વોચ્ચ પુરસ્કાર નારી શક્તિ પુરસ્કારથી નવાજવામાં આવ્યા હતા.
સંદર્ભ
શ્રેણી:જીવિત લોકો શ્રેણી:નારી શક્તિ પુરસ્કાર વિજેતા શ્રેણી:૧૯૬૦માં જન્મ
અભેપર (તા. લોધિકા)
અભેસર (તા. લોધિકા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા રાજકોટ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા લોધિકા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. અભેપર ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:લોધિકા તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
બામણગામ (તા. કાલાવડ)
બામણગામ (તા. કાલાવડ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  જામનગર જિલ્લામાં આવેલા  કાલાવડ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. બામણગામ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:કાલાવડ તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
બાલમભાડી (તા. કાલાવડ)
બાલમભાડી (તા. કાલાવડ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  જામનગર જિલ્લામાં આવેલા  કાલાવડ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. બાલમભાડી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:કાલાવડ તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
તારિણી દેસાઈ
તારિણી દેસાઈ એ ભારત ગુજરાતના ગુજરાતી લઘુકથા લેખિકા છે.
જીવન
તેમનો જન્મ ૨૨ ડિસેમ્બર ૧૯૩૫ ના દિવસે વડોદરામાં સુધાબેન અને રૂદ્રપ્રતાપ મુનશીને ઘેર થયો હતો. તેમનો પરિવાર પેટલાદનો વતની હતો. તેમણે પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શિક્ષણ વડોદરામાં પૂર્ણ કરી તેમણે ૧૯૫૭માં એમ. એસ. યુનિવર્સિટીમાંથી ફિલોસોફી અને મનોવિજ્ઞાન વિષયમાં બી.એ. અને વિલ્સન કૉલેજમાંથી સમગ્ર ફિલોસોફી વિષય સાથે એમ.એ. નો અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો. તેમણે ૧૯૫૬માં ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીતમાં ડિપ્લોમા પણ મેળવ્યો. તેમણે ક્યારેક નામનું સાહિત્યિક સામાયિક સંપાદિત કર્યું.
૧૯૫૫માં તેમણે ગુજરાતી કવિ અને વિવેચક સુધીર દેસાઈ સાથે લગ્ન કર્યા. તેઓને એક પુત્ર સંસ્કાર દેસાઈ અને બે પુત્રી સંસ્કૃતિરાણી દેસાઈ અને ધ્વની દેસાઇ છે.
રચનાઓ
તેમણે તેમના કૉલેજ જીવન દરમિયાન લખવાનું શરૂ કર્યું. તેમની પહેલી રેડિયો પ્રસ્તુતી નવરાત્રી ૧૯૫૧માં આકાશવાણીના વડોદરા કેન્દ્રથી પ્રસારિત કરવામાં આવી હતી. આકાશવાણીના મુંબઈ કેન્દ્રથી તેમની બીજી રેડિયો પ્રસ્તુતિ ૧૯૬૨માં રજૂ કરવામાં આવી હતી. તેમની પ્રથમ વાર્તા મિટીંગ ૧૯૬૬માં ચાંદની સામાયિકમાં પ્રકાશિત થઈ હતી. તેમની ટૂંકી વાર્તા કાબરો પણ ચાલી શકે છે ને ૧૯૭૫માં રાધેશ્યામ શર્માએ પોતાના વાર્તાસંગ્રહના સંપાદનમાં સમાવી હતી.
પગ બોલતા લાગે છે (૧૯૮૪) એ તેમનો પંદર લઘુકથાઓ ધરાવતો પ્રથમ વાર્તાસંગ્રહ હતો. રાજા મહારાજા જે (૧૯૯૨)માં "ભ્રાંતિ" વિષયની આસપાસ વણેલી ચૌદ ટૂંકી વાર્તાઓનો સંગ્રહ છે. મરૂન જાંબલી ગુલાબી (૨૦૦૩) એ તેમનો પ્રાયોગિક વાર્તાઓનો ત્રીજો સંગ્રહ હતો. કોમલ પંચમ જા (૨૦૦૮) એ તેમનો અન્ય એક વાર્તા સંગ્રહ છે. તેમણે બાળકોની વાર્તાઓ ચિમ્પુદાદા અને ગાંજી કાંજી અને વાંજી લખી છે. તારિણીબહેન દેસાઈની શ્રેષ્ઠ વાર્તાઓ એ તેમની પસંદ કરેલી વાર્તાઓનો સંગ્રહ છે. તારિણીબહેન દેસાઈની વાર્તાઓ: આસ્વાદ અને અવબોધ નામના પુસ્તકમાં અનેક વિદ્વાનોએ તેમની વાર્તાઓ પર વિશ્લેષણ કર્યું છે. સાત તાળી રમાડતી ક્ષણો પેન સ્કેચનો સંગ્રહ છે.
તેમણે ટીવી શ્રેણી પ્રેરણામાં નાનું પાત્ર ભજવ્યું હતું.
પુરસ્કાર
૨૦૦૪માં, તેમને ધૂમકેતુ પારિતોષિકથી નવાજવામાં આવ્યા. તેમના વાર્તા સંગ્રહો ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી અને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ દ્વારા પુરસ્કારિત કરાયા છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર શ્રેણી:જીવિત લોકો શ્રેણી:૧૯૩૫માં જન્મ
નવસારી લોક સભા મતવિસ્તાર
નવસારી લોક સભા મતવિસ્તાર પશ્ચિમ ભારતના ગુજરાતના ૨૬ લોક સભા મતવિસ્તારો પૈકીનો એક છે. આ મતવિસ્તાર ૨૦૦૮માં સંસદીય મતવિસ્તારના સીમાંકનના અમલીકરણના ભાગ રૂપે બનાવવામાં આવ્યો હતો અને ૨૦૦૯માં પ્રથમ વખત ચૂંટણી યોજાઈ હતી. તેના પ્રથમ સંસદ સભ્ય ભારતીય જનતા પાર્ટીના ચંદ્રકાંત રઘુનાથ પાટીલ હતા. ૨૦૧૯ની છેલ્લી ચૂંટણીમાં પણ સી.આર. પાટીલ વિજેતા થયા હતા.
વિધાનસભા વિભાગો
૨૦૧૪ મુજબ, નવસારી લોક સભા મતવિસ્તારમાં સાત વિધાનસભા વિભાગોનો સમાવેશ થાય છે:
સંદર્ભ
શ્રેણી:નવસારી જિલ્લો શ્રેણી:ગુજરાતના લોકસભા મતવિસ્તાર
અવકાશ સંશોધન
અવકાશીય સંશોધનનો ઉપયોગ ઘણીવાર શીત યુદ્ધ જેવી ભૂરાજકીય દુશ્મનાવટમાં આડકતરી હરીફાઇ તરીકે પણ કરવામાં આવે છે. અવકાશીય સંશોધનનો પ્રારંભિક યુગ સોવિયેત યુનિયન અને અમેરિકા વચ્ચેની અવકાશીય દોડ દ્વારા આલેખાયેલો છેઃ યુએસએસઆર દ્વારા ઓકટોબર 4, 1957ના રોજ પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં મૂકવામાં આવેલા પ્રથમ માનવ ર્સિજત પદાર્થ સ્પુટનિક-1 અને અમેરિકાના અપોલો-11 ક્રાફટ દ્વારા જુલાઈ 20, 1969ના રોજ ચંદ્ર પર કરવામાં આવેલા પ્રથમ ઉતરાણને આ પ્રારંભિક ગાળાની સીમારેખા માનવામાં આવે છે. સોવિયેટ અવકાશ કાર્યક્રમએ ઘણાં સીમાચિહ્નો પ્રથમ વખત સિદ્ધ કર્યા હતા, જેમ કે 1957માં ભ્રમણકક્ષામાં પ્રથમ જીવિત વસ્તુને મોકલવી, 1961માં પ્રથમ માનવસહિત અવકાશીવિમાન (યુરી ગાગારીને વોસ્ટોક-1માં સફર કરી), 1965માં પ્રથમ સ્પેસવોક (એલેકસેઈ લેનોવ દ્વારા), 1966માં અન્ય અવકાશી પદાર્થ પર પ્રથમ ઓટોમેટીક ઉતરાણ અને 1971માં પ્રથમ સ્પેસ સ્ટેશન (સાલયુટ-1).
આશરે 20 વર્ષના અવકાશીય સંશોધન બાદ, અવકાશીય સંશોધન માટેનું કેન્દ્રબદુ કાંઈક નવું જાણવા માટે મોકલવામાં આવતી ફલાઈટથી હટીને સ્પેસ શટલ પ્રોગ્રામ જેવા રીન્યુએબલ હાર્ડવેર પર અને સ્પર્ધાને બદલે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પેસ સ્ટેશન સહિતના સહકાર પર કેન્દ્રિત થયું.
1990થી ખાનગી લાભને કારણે અવકાશ પ્રવાસન અને ત્યારબાદ ચંદ્ર પરના ખાનગી અવકાશીય સંશોધનને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવ્યું. (જુઓ જીએલએકસપી).
ઈ.સ.2000માં ચીને માનવસહિત સ્પેસફલાઈટના સફળ કાર્યક્રમનો પ્રારંભ કર્યો, જયારે યુરોપીયન યુનિયન, જાપાન અને ભારતે પણ ભવિષ્યમાં માનવસહિતના યાનની અવકાશી યાત્રાના કાર્યક્રમો ઘડેલા છે. અમેરિકાએ 2018સુધીમાં ચંદ્ર પર ફરી પાછા જવાનું અને ત્યાર બાદ મંગળ પર જવાનો નિર્ધાર વ્યકત કરેલો છે. 21મી સદી દરમિયાન ચીન, રશિયા, જાપાન અને ભારતે ચંદ્ર પરના માનવ યાત્રાની તરફેણ કરી છે, જયારે યુરોપીયન યુનિયને 21મી સદીમાં ચંદ્ર અને મંગળ બંને પર માનવ યાત્રાની તરફેણ કરી છે.
20મી સદીમાં અવકાશીય સંશોધનનો ઇતિહાસ
thumb|left|upright|મોટા ભાગની ભ્રમણકક્ષા ઉડાન હકીકતમાં વાતાવરણના ઉપરના સ્તરમાં થતી હોય છે, ખાસ કરીને ઉષ્માઆવરણમાં thumb|right|200px|જુલાઈ 1950માં પ્રથમ બમ્પર રોકેટ કેપ કેનાવેરલ, ફ્લોરિડા ખાતેથી લોન્ચ કરાયું હતું, બમ્પર બે તબક્કાનું રોકેટ હતું.તે વી-2 મિસાઇલ બેઝ સાથે ડબલ્યુ કોર્પોરેટ રોકેટ સાથે ઉડ્યું હતું.તે તે સમયની વિક્રમી ઊંચાઇએ 400 કિલોમીટરે પહોંચી શક્યું હતું.જનરલ ઇલેક્ટ્રિક કંપની દ્વારા લોન્ચ થયેલું આ બમ્પરનો પ્રાથમિક રીતે રોકેટ સિસ્ટમના પરીક્ષણ અને ઉપરી વાતાવરણમાં સંશોધન માટે ઉપયોગ થયો હતો.બમ્પર રોકેટ કેટલાક પેલોડ્સ લઇને ઉડ્યું હતું જેને કારણે તેઓ હવાના તાપમાન અને પૃથ્વીની બહારથી આવતા કિરણોની અસર સહિતના પરિબળો માપી શક્યા હતા.
માનવર્સિજત પદાર્થને અવકાશમાં તરતો મૂકવાની દિશામાં પ્રથમ પગલું બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન વી-2 રોકેટના પરીક્ષણ દરમિયાન જર્મન વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા ભરવામાં આવ્યું, જે ઓકટોબર 3,1942ના દિવસે વી-4ના અવકાશમાં લોન્ચ થવાની સાથે અવકાશમાં પ્રથમ માનવર્સિજત પદાર્થ બની રહ્યો. યુદ્ધ પછી, મિત્રરાજયોએ જર્મન વૈજ્ઞાનિકો અને યુદ્ધ દરમિયાન જપ્ત કરવામાં આવેલા તેમના રોકેટનો ઉપયોગ લશ્કરી અને નાગરિક અમે બંને પ્રકારના સંશોધનો માટે કર્યો. વી-2 રોકેટ પર અમેરીકાએ મે 10,1946માં કરેલું કોસ્મિક રેડિયેશન લોન્ચ અવકાશમાંથી પ્રથમ અવકાશીય સંશોધન બની રહ્યું. આ જ વર્ષે અવકાશમાંથી પૃથ્વીની પ્રથમ તસવીર લેવામાં આવી અને ત્યારબાદ 1947માં ફ્રુટફલાઈસને અવકાશમાં લઇ જવા સાથે પ્રથમ એનિમલ એકસપરીમેન્ટ કરવામાં આવ્યો, આ બંને પ્રયોગો અમેરીકનોએ લોન્ચ કરેલા મોડીફાઈડ વી-2એસ પર કરવામાં આવ્યા. આ બંને પ્રયોગો અવકાશમાં માત્ર થોડા સમય સુધી જ થઇ શકયા હોવાથી તેમની ઉપયોગીતા મર્યાદિત બની ગઇ.
thumb|right|200px|સૌ પ્રથમ કૃત્રિમ ઉપગ્રહ સ્પુટનિક 1એ 1957માં 939 કિમી (583 માઇલ) થી 215 કિમી (134 માઇલ)માં પૃથ્વીનું પરીભ્રમણ કર્યું હતું અને તેના ટૂંક જ સમય બાદમાં સ્પુટનિક 2 લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું.દેશ દ્વારા પ્રથમ ઉપગ્રહ જુઓ (પ્રતિકૃત્રિ ચિત્રણ)
સોવિયેટ યુનિયને ઓકટોબર 4, 1957ના રોજ પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં માનવરહિત સ્પુટનિક (ઉપગ્રહ-1) લોન્ચ કર્યો, જે ભ્રમણકક્ષામાં સફળતાપૂર્વક લોન્ચ કરવામાં આવેલો પ્રથમ પદાર્થ બની રહ્યો. આ ઉપગ્રહનું વજન આશરે 83 કિલોગ્રામ (184 પાઉન્ડ) હતું અને પૃથ્વીની ભ્રમણકક્ષામાં તે પૃથ્વીથી આશરે 250 કિલોમીટર (150 માઈલ)ના અંતરે ભ્રમણ કરતો હોવાનું માનવામાં આવે છે. તેમાં બે રેડિયો ટ્રાન્સમીટર (20 અને 40 મેગાહર્ટઝ તરંગલંબાઈ ધરાવતા) લગાવેલા હતા, જેમાંથી પેદા થતો "બીપ" અવાજ દુનિયાભરના રેડિયોમાં સાંભળી શકાતો હતો. રેડિયો સિગ્નલોનું પૃથક્કરણ કરીને આયોનોસ્ફીયરની ઈલેકટ્રોનની ઘનતા અંગેની માહિતી એકત્ર કરવામાં આવતી હતી, જયારે દબાણ અને તાપમાનના આંકડાઓ રેડિયો બીપના સમયગાળા પરથી મેળવવામાં આવતા હતા. પરીણામોએ દર્શાવ્યું કે ઉલ્કા પરમાણુથી ઉપગ્રહને પંચર પડ્યું ન હતું. સ્પુટનિક-1 આર-7 રોકેટ દ્વારા લોન્ચ કરવામાં આવ્યો હતો. આ ઉપગ્રહ પૃથ્વી પર પાછા ફરતી વખતે જાન્યુઆરી 3, 1958ના રોજ બળી ગયો હતો.
આ સફળતાથી અમેરીકાના અવકાશીય કાર્યક્રમોને વેગ મળ્યો, જેણે બે મહિના બાદ વાનગાર્ડ-1ને ભ્રમણ કક્ષામાં તરતો મૂકવાનો નિષ્ફળ પ્રયાસ કર્યો. જાન્યુઆરી 31, 1958ના રોજ, અમેરીકાએ જૂનો રોકેટ પર એકસપ્લોરર-1 ભ્રમણકક્ષામાં સફળતાપૂર્વક તરતો મૂકયો. આ સમય દરમિયાન, સોવિયેટ યુનિયને અવકાશમાં મોકલેલી લાઈકા નામની કૂતરી નવેમ્બર 3, 1957ના રોજ ભ્રમણકક્ષામાં જનારું પ્રથમ પ્રાણી બની.
પ્રથમ માનવ અવકાશયાન વોસ્ટોક-1 ("ઈસ્ટ 1") હતું, જે 27 વર્ષીય રશિયન અવકાશયાત્રી યુરી ગેગારીનને એપ્રિલ 12, 1961ના રોજ અવકાશમાં લઇ ગયું. આ અવકાશયાને એક કલાક અને 48 મિનિટમાં પૃથ્વીની પરીક્રમા પૂરી કરી. ગેગેરીનના યાને વિશ્વભરમાં ડંકો વગાડી દીધો, જેણે ખૂબ જ પ્રગતીશીલ સોવિયેટ અવકાશી કાર્યક્રમની વિશ્વને ઝાંખી કરાવી અને અવકાશીય સંશોધનમાં માનવ સ્પેસફ્લાઇટના નવા યુગનો પ્રારંભ કર્યો.
thumb|right|150px|યુરી ગાગારિન, પૃથ્વીની સૌપ્રથમ પરીભ્રમણીય ઉડાન કરનાર વ્યક્તિ
વોસ્ટોક-1ના પૃથ્વીના ભ્રમણકક્ષામાં તરતા મૂકાવાની ઘટનાના એક મહિનામાં જ અમેરીકાએ અવકાશમાં મરકયુરી-રેડસ્ટોન-3માં એલન શેફર્ડની સબઓર્બિટલ ફલાઈટ સાથે પ્રથમ માનવ અવકાશમાં મોકલ્યો. જહોન ગ્લેનની મરકયુરી-એટલાસ-6એ ફેબ્રુઆરી 20, 1962ના રોજ પૃથ્વીની પરીક્રમા કરી તે સાથે અમેરીકાએ ઓર્બિટલ ફલાઈટની સિદ્ધિ મેળવી.
ચીને વોસ્ટોક-1ના અવકાશમાં જવાની ઘટનાના 42 વર્ષ બાદ ઓકટોબર 15, 2003ના રોજ યાંગ લીવેઈને શેન્ઝાઉ-5 (સ્પેસબોટ-5) અવકાશ યાનમાં અવકાશમાં મોકલીને અવકાશમાં માનવ મોકલવાની સિદ્ધિ મેળવી.
અન્ય અવકાશી પદાર્થ પર પહાચનારો પ્રથમ કૃત્રિમ ઉપગ્રહ લૂના-2 હતો, જે 1959માં અન્ય પદાર્થ પર પહાચ્યો. લૂના-9 એ 1966માં અન્ય અવકાશી પદાર્થ પર ઓટોમેટીક ઉતરાણ કર્યું. લ્યુના-10 અન્ય અવકાશી પદાર્થનો પ્રથમ કૃત્રિમ ઉપગ્રહ બન્યો.
અન્ય અવકાશી પદાર્થ પર પ્રથમ માનવ ઉતરાણ અપોલો-11એ તેના જુલાઈ 20, 1969ના ચંદ્ર ઉતરાણ દ્વારા કર્યું.
પ્રથમ સફળ આંતરગ્રહીય ઊડાન મરાઇનર-2એ 1962માં શુક્ર પર (અંતર 34773 કિલોમીટર) ભરી હતી. અન્ય ગ્રહો પરની ઊડાનની સિદ્ધિમાં મરાઇનર-4એ 1960માં મંગળ પરની ઊડાન, પાયોનિયર-10એ 1973માં ગુરૂની ઊડાન, મરાઇનર-10એ 1974માં બુધ પરની ઊડાન, પાયોનિયર-11એ 1979માં શનિની ઊડાન, વોયેજર-2એ 1986માં યુરેનસની ઊડાન અને વોયેજર-2એ 1989માં નેપ્ચ્યૂન પરની ઊડાન દ્વારા મેળવી હતી.
અન્ય ગ્રહ પરથી તેની સપાટી પરથી મર્યાદિત પ્રમાણમાં પણ માહિતી મેળવવા માટેની સૌ પ્રથમ આંતરગ્રહીય ઊડાન 1970માં વિનેરા-7એ શુક્ર પર ભરી હતી, જેણે 23 મિનિટ સુધી માહિતી મોકલી હતી. 1971માં માર્શ-3 મિશને મંગળ પર પ્રથમ સોફટ લેન્ડિંગ કરવાની સિદ્ધિ મેળવીને લગભગ 20 સેકન્ડની માહિતી મોકલી હતી. પછીથી ઘણાં લાંબા સમય સુધી અન્ય ગ્રહની સપાટી પર રહેવાની સિદ્ધિ પણ મેળવવામાં આવી હતી, જેમાં વાઇકિંગ-1ના 1975થી 1982 સુધી એમ લગભગ 6 વર્ષ કરતાં પણ વધારે સમય મંગળની સપાટી પર કાર્ય કરવાના અને 1982માં વિનેરા-13ના શુક્રની સપાટી પરના લગભગ બે કલાકના ટ્રાન્સમિશનનો સમાવેશ થાય છે (જે અત્યાર સુધીનું સૌથી લાંબુ સોવિયેટ પ્લાનેટરી સરફેસ મિશન હતું).
રોકેટ ટેકનોલોજીએ પૃથ્વીના બહારના વાતાવરણમાં પહોંચવાના સ્વપ્નને વેગ આપ્યો. બળ પૂરું પાડવાના અને મટીરીયલ નિષ્ફળ જવાની સમસ્યાથી ઊપર ઊઠીને અવકાશમાં યાત્ર કરનાનું પ્રથમ રોકેટ જર્મન વી-2 હતું. દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધના અંતિમ દિવસો દરમિયાન આ ટેકનોલોજી અમેરીકા અને રશિયા એમ બંનેએ તેના ડિઝાઈનરની જેમ જ હસ્તગત કરી લીધી. આ ટેકનોલોજીના વિકાસનું પ્રારંભિક બળ અણુશસ્ત્રોને ઝડપથી વહન કરવા માટે લાંબા અંતરની ઈન્ટરકોન્ટીનેન્ટલ બેલિસ્ટિક મિસાઈલ્સ (આઈસીબીએમ) માટેની શસ્ત્રો માટેની દોટે પૂરું પાડ્યું, પરંતુ 1961માં યુએસએસઆરએ અવકાશમાં પ્રથમ માનવ મોકલતાં અમેરીકાએ રશિયા સાથે અવકાશી દોડમાં પોતાને સામેલ કર્યું.
thumb|right|100px|રોબર્ટ ગિલરુથ અન્ય મહત્ત્વના લોકો નીચે મુજબ છેઃ
અવકાશીય સંશોધનનું ભવિષ્ય
thumb|250px|ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશન ખાતે યુરોપીયન સ્પેસ એજન્સીનું કોલમ્બસ મોડ્યુલ, જે 2008માં યુએસ સ્પેસ શટલ મિશન એસટીએસ-122 પર અવકાશમાં લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું.
સરકારી સંસ્થાઓ અને અવકાશીય સંશોધનનો હેતુ ધરાવતી ખાનગી ક્ષેત્રની સંસ્થાઓએ ઈ.સ. 2000માં અવકાશીય સંશોધન અંગેના અનેક આયોજનનો અંગે જાહેરાતો કરી હતી.
અવકાશજીવવિજ્ઞાન
અવકાશજીવવિજ્ઞાન એ ખગોળશાસ્ત્ર, જીવશાસ્ત્ર અને ભૂસ્તરશાસ્ત્ર સહિતના બ્રહ્માંડમાં રહેલા જીવનનો અભ્યાસ કરતી વિદ્યાશાખા છે. તે પ્રાથમિક રીતે જીવનના ઉદભવ, વહેંચણી અને ઊત્ક્રાંતિ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તેને એકસોબાયોલોજી (ગ્રીક ભાષામાં έξω પરથી "બહારનું") તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. શબ્દ ઝેનોબાયોલોજીનો પણ ઊપયોગ કરવામાં આવે છે, પરંતુ ટેકનિકલ રીતે આ શબ્દ પ્રયોગ ખોટો છે કારણ કે તેનો અર્થ અજાણી વસ્તુઓનું જીવશાસ્ત્ર થાય છે. અવકાશજીવવૈજ્ઞાનિકે પૃથ્વી પર જોવા મળતા જીવન કરતાં સ્રાસાયણિક રીતે સંપૂર્ણ અલગ હોય તેવા જીવનની શકયતાને પણ ધ્યાનમાં લેવી જ જોઈએ.
thumb|left|125px|7 જૂન 1992ના રોજ સૂર્યની લીધેલી તસવીરો જે સૂર્યકલંકો દર્શાવે છે
સૂર્ય
સૂર્ય પર ભૌતિક રીતે સંશોધન હાથ ધરવું નજીકના ભવિષ્યમાં શકય બને તેમ લાગતું ન હોવાં છતાં અવકાશમાં જવાના એક કારણમાં સૂર્ય વિશે વધારે જાણવાની તમન્નાનો પણ સમાવેશ થાય છે. એકવખત વાતાવરણથી અને પૃથ્વીના ચુંબકીય ક્ષેત્રથી ઊપર ગયા બાદ પૃથ્વી પર ન પહાચી શકતા સૌર પવન અને ઈન્ફ્રારેડ અને પારજાંબલી કિરણો સુધી પહાચી શકાય છે. સૂર્યમાંથી જ મોટો ભાગના અવકાશી હવામાનનું સર્જન થાય છે, જે પૃથ્વી પર વીજળીના ઊત્પાદન અને ટ્રાન્સમિશન સિસ્ટમને અસર કરે છે અને તેમાં અવરોધ કરીને ઊપગ્રહ કે અવકાશીની તપાસને બગાડી પણ શકે છે.
thumb|left|125px|મર્ક્યુરીની મેસેન્જર છબીthumb|right|125px|18,000 કિમીની ઊંચાઇએથી લીધેલી મેસેન્જર છબી, જે 500 કિમીનો વિસ્તાર દર્શાવે છે
બુધ
અંદરના ગ્રહોમાં બુધ પર સૌથી ઓછું સંશોધન થયું છે. જાન્યુઆરી 2008ની સ્થિતિએ, મરાઇનર-10 અને મેસેન્જર મિશન જ બુધનું સૌથી નજીકથી નિરીક્ષણ કરનારા મિશન બની રહ્યા છે. મરાઇનર-10એ 1975માં કરેલા (મુસેલ, 2006બી) નિરીક્ષણોની વધારે તપાસ માટે મેસેન્જરે જાન્યઆરી 14, 2008ના રોજ બુધ પર ઊડાન ભરી હતી. બુધ પરનું ત્રીજી અવકાશ યાત્રા ઈ.સ. 2020માં આયોજન કરવામાં આવેલું બેપિકોલોમ્બો છે, જેમાં બે સંશોધનનો સમાવેશ થાય છે. બેપિકોલોમ્બો જાપાન અને યુરોપીયન અવકાશી સંસ્થાનું સંયુકત સાહસ છે. મેસેન્જર અને બેપીકોલોમ્બોનો ઊદ્દેશ્ય મરાઇનર-10ની ઊડાન દ્વારા શોધી કાઢવામાં આવેલી ઘણી રહસ્યમયને સમજવામાં વૈજ્ઞાનિકોને મદદરૂપ થવા માટે ખૂટતી માહિતી એકત્ર કરવાનો છે.
સૂર્યમંડળની અંદર રહેલા અન્ય ગ્રહો પરની ઊડાન ઉર્જાના ખર્ચે સિદ્ધ કરવામાં આવે છે, જેને અવકાશયાનની ઝડપમાં આવેલા ચોખ્ખા તફાવત અથવા ડેલ્ટા-વી તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. બુધ પર પહોંચવામાં પ્રમાણમાં વધારે પ્રમણમાં ડેલ્ટા-વીની જરૂરીયાત હોવાથી અને બુધ સૂર્યથી તે ઘણો નજીક હોવાને કારણે તેનું સંશોધન કરવું મુશ્કેલ છે અને તેની આસપાસની ભ્રમણકક્ષા પણ અસ્થિર છે.
thumb|left|125px|શુક્રની મરાઇનર 10 છબી
શુક્ર
શુક્ર આંતરગ્રહીય ઊડાન અને યાનના ઊતરાણ માટેનું પ્રથમ લક્ષ્યાંક હતો અને સૂર્ય મંડળમાં સૌથી પડકારદાયક સપાટી પરનું વાતાવરણ ધરાવતો હોવા છતાં સૂર્ય મંડળના કોઇપણ ગ્રહ કરતાં તેના પર સૌથી વધારે યાન (લગભગ બધા જ યુએસએસઆર દ્વારા) ઊતરાણ માટે મોકલવામાં આવ્યા છે. તરફની સૌ પ્રથમ ઊડાન ભરનાર યાન અમેરીકન મેરિનર-2 હતું, જે 1962માં શુક્ર પાસેથી પસાર થયું હતું. મરાઇનર-2 પછી શુક્ર તરફની ઊડાનને અન્ય અવકાશી પદાર્થોને ગુરુત્વાકર્ષીય સહાય પૂરી પાડવાના મિશનના ભાગરૂપે અનેકવિધ અવકાશ સંસ્થાઓ તરફથી અનેક યાને શુક્ર તરફ ઊડાન ભરી છે. ઈ.સ.1967માં સૌ પ્રથમ વખત વિનેરા-4એ શુક્રના વાતાવરણમાં પ્રવેશીને તેની ચકાસણી કરી હતી. ઈ.સ. 1970માં વિનેરા-7 શુક્રની સપાટી સુધી પહાચીને ઊતરાણ કરનારું પ્રથમ અવકાશ યાન બન્યું અને 1985 સુધીમાં સોવિયેટ યુનિયનના આઠ યાને શુક્ર પર સફળતાપૂર્વક ઊતરાણ કર્યું જેણે તસવીરો અને અન્ય સપાટી સંબંધિત માહિતી સીધી રીતે પૂરી પાડી. સોવિયેટે ઈ.સ. 1975માં ભ્રમણકક્ષામાં મૂકેલા વિનેરા-9થી શરૂ કરીને લગભગ દસ જેટલા સફળ ઓર્બિટર મિશન શુક્ર પર મોકલવામાં આવ્યા છે, જેમાં શુક્રની સપાટીની માપણી કરવા માટે સમજવામાં મુશ્કેલી પડે તેવા વાતાવરણમાં ઘૂસવા માટે રડારનો ઊપયોગ કરનારા પછીના મિશનનો પણ સમાવેશ થાય છે.
thumb|left|125px|એપોલો 17 દ્વારા લેવાયેલું "માર્બલ" પૃથ્વી ચિત્રright|125px|thumb|અવકાશમાંથી લેવાયેલી પૃથ્વીની પ્રથમ ટેલિવિઝન તસવીર
પૃથ્વી
અવકાશી સંશોધનનો ઊપયોગ પૃથ્વીને સ્વતંત્ર અવકાશી પદાર્થ તરીકે સમજવા માટે પણ કરવામાં આવે છે. ભ્રમણકક્ષાની અવકાશ યાત્રા પૃથ્વી અંગેની એવી માહિતી પૂરી પાડી શકે છે જે માત્ર પૃથ્વીની સપાટી પર રહીને મેળવવામાં આવેલા સંદર્ભો દ્વારા મેળવવી મુશ્કેલ અથવા તો અશકય હોય છે.
દાખલા તરીકે, અમેરીકાના પ્રથમ કૃત્રિમ ઊપગ્રહ એકસપ્લોરર-1 એ શોધ કરી ત્યાં સુધી વાન એલન વલયના અસ્તિત્વ અંગે બધા અજાણ હતા. આ બેલ્ટ્સ પૃથ્વીના ચુંબકિય ક્ષેત્રો દ્વારા આંતરવામાં આવેલા રેડિયેશન ધરાવે છે, જે હાલમાં 1000 કિમી ઊપરથી ઊપર અવકાશમાં માનવજીવન ધરાવતા સ્પેસ સ્ટેશનના બાંધકામને બિનવ્યવહારુ બનાવે છે. આ આકસ્મિક શોધ બાદ, પૃથ્વીના અવકાશીય દૃષ્ટિકોણથી સંશોધન માટે અનેક ઊપગ્રહો પૃથ્વીના નિરીક્ષણ માટે તેની ભ્રમણકક્ષામાં તરતા મૂકવામાં આવ્યા છે. આ ઉપગ્રહોએ પૃથ્વી પર આકાર લેતી અનેકવિધ ઘટનાઓને સમજવામાં ખૂબ જ મોટો ફાળો આપ્યો છે. દાખલા તરીકે, ઓઝોનના સ્તરમાં પડેલા ગાબડું પૃથ્વીના વાતાવરણનું સંશોધન કરી રહેલા કૃત્રિમ ઉપગ્રહ દ્વારા શોધી કાઢવામાં આવ્યું હતું અને ઉપગ્રહોનો ઉપયોગ પુરાતત્ત્વીય સ્થળો અથવા તો ભૂસ્તરીય બંધારણની શોધ માટે પણ કરવામાં આવે છે જેની ઓળખ અન્ય રીતે મુશ્કેલ કે અશકય બની રહે છે.
thumb|left|125px|અર્થ લ્યુક વાયાટુર (બેલ્જિયમ) પરથી ચંદ્રનું દૃશ્યthumb|right|125px|એપોલો 16 અવકાશયાત્રી જોહન યંગ
પૃથ્વીનો ચંદ્ર
પૃથ્વીનો ચંદ્ર (પૃથ્વી સિવાય) પ્રથમ અવકાશી પદાર્થ હતો જેના અંગે અવકાશી સંશોધન શરૂ કરવામાં આવ્યું. ચંદ્ર પ્રથમ અવકાશી પદાર્થ તરીકે ઊડાન ભરવામાં આવી હોવાનું, તેનું ભ્રમણ કરવામાં આવ્યું હોવાનું અને તેના પર અવકાશયાન ઊતારવામાં આવ્યું હોવાનું આગવું મહત્ત્વ ધરાવે છે અને માનવ દ્વારા જેની મુલાકાત લેવામાં આવી હોય તેવો તે એકમાત્ર અવકાશી પદાર્થ છે.
ઈ.સ. 1959માં સોવિયેટે માનવજાતને કયારેય દૃશ્યમાન ન થઇ શકી હતી તેવી ચંદ્રની બીજી બાજુની પ્રથમ તસવીર મેળવી. અમેરિકાનું ચંદ્રનું સંશોધન ઈ.સ. 1962માં રેન્જર-4 સાથે શરૂ થયું. ઈ.સ. 1966થી શરૂ કરીને સોવિયેટે ચંદ્ર પર અનેક અવકાશયાન સફળ રીતે ઉતાર્યા જેણે ચંદ્રની સપાટી પરથી માહિતી મોકલી આપીઃ માત્ર ચાર જ મહિના બાદ, સર્વેયર-1એ ચંદ્ર પર અમેરિકાના સફળ યાન ઊતરાણની શ્રેણીના મંડાણ કર્યા. સોવિયેટની માનવવિહીન અવકાશયાત્રા 1970ના દાયકામાં લુનોખોડ પ્રોગ્રામમાં પૂરી થઇ જેમાં પ્રથમ માનવવિહીન રોવર્સ અને ચંદ્રની સપાટીની માટી પૃથ્વી પર અભ્યાસ માટે લાવવાની સફળતાનો સમાવેશ થાય છે. આ એવી પ્રથમ (અને અત્યારસુધીની એકમાત્ર) ઘટના બની રહી જેમાં અન્ય ગ્રહોની માટીના નમૂના પૃથ્વી પર ઓટોમેટીક રીતે લાવવામાં આવ્યા હોય. અનેક દેશો દ્વારા ચંદ્રના પરીભ્રમણ માટે છોડવામાં આવેલા માનવવિહીન અવકાશ યાન દ્વારા ચંદ્રનું સંશોધન ચાલુ રહ્યું અને ભારતે પણ 2008માં મૂન ઇમ્પેક્ટ પ્રોબ મિશન હાથ ધર્યું.
thumb|left|125px|એચએસટી પરથી મંગળનું દૃશ્યthumb|right|125px|2004માં સ્પિરિટ દ્વારા લેવાયેલી પેનોરમાનો એક ભાગ
મંગળ
મંગળનું સંશોધન ખૂબ જ ખર્ચાળ પણ પૂરવાર થયું છે કારણ કે લગભગ બે-તૃત્યાંશ જેટલા અવકાશયાનો મંગળ પરની તેમની યાત્રા પૂરી કરે તે પહેલાં જ તૂટી પડ્યા છે તો કેટલાક તો યાત્રા શ જ કરી શકયા ન હતા. આટલી મોટી નિષ્ફળતાનું કારણ આ આંતરગ્રહીય યાત્રામાં સમાવિષ્ટ ગૂંચવડો અને અનેકવિધ વિવિધતાઓને કારણે ગણી શકાય અને તેના કારણે સંશોધકો મજાકમાં તેને મહાન મોટામસ ભૂત તરીકે ઓળખાવે છે જે મંગળ પર જતા યાનને ખાઇને જીવન ગુજારે છે. આ પરિસ્થિતિને મંગળના શ્રાપ (મંગળ દોષ) તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
ફોબોસ
ઈ.સ. 2011માં લોન્ચ કરવાનું આયોજન કરવામાં આવેલી રશિયન અવકાશયાત્રા ફોબોસ-ગ્રન્ટ ફોબોસ અને મંગળની આજુબાજુની ભ્રમણકક્ષાના સંશોધનનો પ્રારંભ કરશે અને મંગળના ચંદ્રો અથવા ફોબોસ મંગળ પર યાત્રા કરતાં યાનને બદલવાનું સ્થળ બની શકે તેમ છે કે નહીં.
thumb|left|125px|ગુરુની વોયેજર 1 દ્વારા લેવાયેલી તસવીરthumb|right|125px|ગેલિલીયો અવકાશયાન દ્વારા લેવાયેલી તસવીર
ગુરુ
ગુરુના સંશોધનમાં આ ગ્રહ પર 1973થી શ કરીને નાસા દ્વારા મોકલવામાં આવેલા અનેક ઓટોમેટિક અવકાશયાનનો સમાવેશ થાય છે. મોટાભાગની અવકાશયાત્રાઓ માત્ર ફલાયબાય્સ હતી જેમાં ગ્રહ પર ઊતરાણ કર્યા વિના કે તેની ભ્રમણ કક્ષામાં પ્રવેશ કર્યા સિવાય ઉંડાણપૂર્વક નિરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું, માત્ર ગેલિલીયો અવકાશયાને જ ગુરુ પર ઊતરાણ કર્યું હતું. ગુરુ પર માત્ર થોડોક જ ખડકાળ પ્રદેશ હોવાનું અને કઠળ સપાટી ન હોવાનું માનવામાં આવતું હોવાથી તેના પર ઊતરાણ લગભગ શકય નથી.
પૃથ્વી પરથી ગુરુ પર જવા માટે 9.2 કિમી પ્રતિ સેકન્ડના ડેલ્ટા-વીની જરૂર પડે છે, જેની સરખામણી પૃથ્વીની નીચલી ભ્રમણકક્ષામાં પહાચવા માટે જરી 9.7 કિમી પ્રતિ સેકન્ડ ડેલ્ટા-વી સાથે કરી શકાય. સદનસીબે, ગ્રહની આસપાસની ઊડાનથી મળતી ગુરુત્વાકર્ષણની સહાયતાનો ઉપયોગ ગુરુ સુધી પહોંચવા માટે જર પડતી ઉર્જામાં ઘટાડો કરવામાં કરી શકાય, અલબત્ત તેના માટે અવકાશયાત્રાનો સમયગાળો ખૂબ જ વધી જાય.
thumb|left|125px|વોયેજર 2 દ્વારા લેવાયેલી શનિની તસવીરthumb|right|75px|ટિટાનની સપાટી પરથી હ્યુજેન્સની તસવીર