cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
અરુણ મણિલાલ ગાંધી
કારકિર્દી
૧૯૮૨ માં, જ્યારે કોલંબિયા પિક્ચર્સે તેમના દાદાના જીવન પર આધારિત ફિલ્મને રિલીઝ કરી, ગાંધીએ એક લેખ લખ્યો હતો જેમા એમણે ૨૫ મિલિયન ડોલર સાથે ફિલ્મ સબસિડી આપવા માટે ભારત સરકારની ટીકા કરી હતી, અને એવી દલીલ કરી હતી કે આ પૈસા બીજી મહત્તવ ની વસ્તુઓ પર ખર્ચવા જોઇતા હતા. ફિલ્મના વિશિષ્ટ સ્ક્રિનિંગમાં હાજરી આપ્યા પછી, ગાંધી એ નિરાકરણ પર આવ્યા કે ફિલ્મે તેમના દાદાના તત્વજ્ઞાન અને વારસા ને (તેની ઐતિહાસિક અયોગ્યતા હોવા છતાં) આબેહુબ સમજાવ્યું હતું. તેમના દલીલ લેખને વ્યાપકપણે પુનઃમુદ્રિત અને ઉજવવામાં આવ્યા હોવા છતાં, ફિલ્મના વિશિષ્ટ સ્ક્રિનિંગ પછી તેમણે પ્રથમ લેખ પાછો ખેંચી લીધો હતો.
૨૦૦૩ માં, ગાંધી હ્યુમનિઝમ અને તેણી મહત્વાકાંક્ષાઓ (હ્યુમનિસ્ટ મેનિફેસ્ટો III) ના હસ્તાક્ષરોમાંનો એક હતો.
૨૦૦૭ ના અંતમાં, ગાંધી સેલ્સબરી, મેરીલેન્ડમાં સેલીસ્બરી યુનિવર્સિટીમાં "ગાંધી ઓન પર્સનલ લીડરશીપ એન્ડ નોનવાયોલન્સ" કોર્સ ના સહ-અધ્યાપક હતા. ૧૨ નવેમ્બર, ૨૦૦૭ ના રોજ, ગાંધીએ "એક વ્યક્તિ પણ ફેર લાવી શકે છે" લેક્ચર સિરીઝ માટે સેલીસ્બરી યુનિવર્સિટી સેન્ટર ફોર કોન્ફ્લિક્ટ રિસોલ્યુશન માટે "ટેરરિઝમના યુગમાં અહિંસા" નામનુ એક પ્રવચન આપ્યું હતું. ૨૦૦૮ ના અંત ભાગમાં, ગાંધીજીએ "ગાંધીજીનો વૈશ્વિક પ્રભાવ" નો અભ્યાસક્રમ સહ-શીખવવા માટે સેલીસ્બરી યુનિવર્સિટી પાછા ફર્યા.
ગાંધીએ અહિંસા પર ઘણા દેશોમાં ઘણા ભાષણો આપ્યા છે. ઇઝરાયલના તેમના પ્રવાસ દરમિયાન, સ્વતંત્રતા ની ખાતરી આપતા તેમણે પેલેસ્ટાઈન ના લોકો ને ઇઝરાયેલી તાબા સામે શાન્તિપુર્વક પ્રતિકાર કરવા માટે વિનંતી કરી. ઓગસ્ટ ૨૦૦૪ માં, ગાંધીએ પેલેસ્ટિનિયન સંસદને દરખાસ્ત કરી કે ૫૦,૦૦૦ શરણાર્થીઓ એ જોર્દન નદી ને એક શાંતિપૂર્ણ કૂચ કરી ને પાર કરવી અને પોતાના વતન પાછા ફરવુ અને કહ્યું કે સંસદસભ્યો એ કુચ ની આગેવાની લેવી. ગાંધીએ એવો પણ દાવો કર્યો હતો કે દક્ષિણ આફ્રિકાના રંગભેદના કિસ્સામાં સબડતા લોકો કરતા પેલેસ્ટિનિયન લોકો નુ ભવિષ્ય દસ ગણુ વધુ ખરાબ છે. તેમણે પૂછ્યું: "શું થશે? કદાચ ઈઝરાયેલી સૈન્ય ઘણાને મારશે અને મારી નાખશે. તેઓ ૧૦૦ લોકો ને મારી શકશે. તેઓ ૨૦૦ પુરૂષો, સ્ત્રીઓ અને બાળકોને મારી શકશે. અને તે વિશ્વને આંચકો આપશે. વિશ્વ જાગ્શે અને કેહશે 'શું ચાલી રહ્યું છે?'.
૧૨ ઓકટોબર, ૨૦૦૯ ના રોજ ગાંધીજીએ સ્કોટલેન્ડ ના ઇસ્ટ લોથિયન પ્રાન્ત ના ૭મા ધોરણ ના વિધ્યાર્થીઓ સાથે મુસેલબર્ગ ના બ્રુન્ટન થિયેટર માં વાત કરી. ૧૧ નવેમ્બર, ૨૦૦૯ ના રોજ ગાંધીએ ચટ્ટાનૂગા, ટેનેસ્સી ની ચટ્ટાનૂગા રાજ્ય ટેકનિકલ કોમ્યુનિટી કોલેજની મુલાકાત લીધી અને તેમના શાન્તિ ના સંદેશનો ફેલાવો કર્યો. ૧૩ નવેમ્બર, ૨૦૦૯ ના રોજ ગાંધીએ તેમના શાંતિનો સંદેશ ફેલાવવા માટે ક્લેવલેન્ડ, ટેનેસીના ક્લેવલેન્ડ સ્ટેટ કોમ્યુનિટી કોલેજની મુલાકાત લીધી. ૧૬ નવેમ્બર, ૨૦૧૦ ના રોજ ગાંધીએ લામોમી, વ્યોમિંગમાં વ્યોમિંગની યુનિવર્સિટી ની મુલાકાત લીધી અને શાંતિના સંદેશનો ફેલાવો કર્યો.
2 માર્ચ, 2011 ના રોજ, અરુણ ગાંધીએ પૂર્વ પશ્ચિમ સેન્ટર ખાતે હવાઈ યુનિવર્સિટીના કેમ્પસમાં મનોઆ ખાતે, હોનોલુલુ, હવાઈમાં પ્રવચન આપ્યુ હતુ. તેમણે અહિંસકતા વિશે વાત કરી હતીઃ એ મીન્સ ફોર સોસિયલ ચેન્જ. તે જ દિવસે તેમણે હોનોલુલુના ઇઓલાની સ્કૂલમાં "વિઝ્ડમ ઑફ ચુસીગ પીસ" ના વિષય પર બીજુ પ્રવાચન આપ્યુ હતુ. 3 માર્ચ, 2011 ના રોજ, હવાઈમાં હોનોલુલુમાં સ્પાર્ક મત્સુનાગા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર પીસ એન્ડ કોન્ફ્લિક્ટ રિઝોલ્યુશન દ્વારા પ્રાયોજિત એક ઇવેન્ટમાં, ગાંધીએ હવાઈ આર્કિટેક્ચર બિલ્ડીંગ યુનિવર્સિટીમાં વાત કરી હતી. માર્ચ 4, 2011 ના રોજ હોનોલુલુ, હવાઈમાં પેસિફિક બૌદ્ધ એકેડેમી ખાતે વાત કરી. તેમણે "હવાઈ અને વિશ્વમાં માનવ અધિકારોની સંસ્કૃતિ બનાવવા માટે શાંતિની શક્તિ" વિષય પર હવાઈ રાજ્ય કેપિટોલ (જાહેર સભાગૃહ) સાથે વાત કરી હતી. આ હ્યુમન રાઇટ્સ વીકનો એક ભાગ હતો, જે હવાઈ રાજ્ય દ્વારા પ્રાયોજિત કરવામાં આવ્યો હતો. તેમણે "ગાંધીવાદી શાંતિ (અહિંસકતા) આધુનિક દિવસ સંઘર્ષના ઉકેલ માટે પાથવે" વિષય પર ડાઉનટાઉન હોનોલુલુના પાયોનિયર પ્લાઝા ક્લબમાં પણ વાત કરી હતી. માર્ચ 5, 2011 ના રોજ ગાંધીએ હૉનોલુલુ, હવાઈમાં કૃષ્ણ ભાવનામૃત મંદિર માટે ઇન્ટરનેશનલ સોસાયટીની મુલાકાત લીધી અને શાંતિનો સંદેશો ફેલાવ્યો. તેમણે "ઓલ લિવિંગ બીઇંગ્સ તરફ અહિંસકતાના માર્ગ", અને PAAAC યુવા પરિષદના ભાગરૂપે હવાઈ કન્વેન્શન સેન્ટરના વિષય પર ડૉ. ટેરી શિંટાની દ્વારા પ્રાયોજિત ઇવેન્ટમાં, હોનોલુલુના હો નો હિકારી ચર્ચમાં પણ વાત કરી હતી. ૬ માર્ચ, ૨૦૧૧ ના રોજ ગાંધીએ "મારા પડોશી સાથે શીખ્યા પાઠો" વિષય પર ડાયરી હેડ, હોનોલુલુ યુનિટી ચર્ચમાં બોલ્યા. thumb|ડાબેથી જમણે: ગાંધી, "ગાંધી દાદા" ના તેમના સહ લેખક બેથની હેગેડસ, અને ઇલ્યાસહ શેબઝ, માલ્કમ એક્સની પુત્રી, એક રાજકીય આકૃતિ ના બાળ ઉછેર ના વિષય પર ૨૦૧૪ બ્રુકલિન બૂક ફેસ્ટિવલ ખાતે "પીસ: ધ નેક્સ્ટ જનરેશન" પેનલ પર. વી આર વન ફાઉન્ડેશન ના બાર્બરા અલ્ટીમસ અને ગાંધીવાદી ઇન્ટરનેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર પીસે ભેગા મડી ને ગાંધીના ૨૦૧૧ ના હોનોલુલુના પ્રવાસ ને પ્રાયોજિત કર્યો હતો. ઓસ્કર-નામાંકિત વિલિયમ ગઝેકી દ્વારા દિગ્દર્શિત અને બાર્બરા ઓલ્ટેમસ દ્વારા નિર્માણ પામેલ દસ્તાવેજી ફિલ્મ "ધ કોલિંગ: હીલ અવરવેસ હીલ અવર પ્લેનેટ" માં ગાંધી દર્શાવવામાં આવ્યા છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:જીવિત લોકો શ્રેણી:૧૯૩૪માં જન્મ શ્રેણી:૨૦૨૩માં મૃત્યુ
સંદેશર
સંદેશર ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ચરોતર પ્રદેશમાં આવેલા આણંદ જિલ્લામાં આવેલા આણંદ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. સંદેશર ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ડાંગર, બાજરી, તમાકુ, બટાટા, શક્કરીયાં તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
ચીખલી (તા. સાવરકુંડલા)
ચીખલી (તા. સાવરકુંડલા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  અમરેલી જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા સાવરકુંડલા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. ચીખલી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:સાવરકુંડલા તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
સમની (તા.આમોદ)
શ્રેણી:આમોદ તાલુકો
નાડી નિદાન
ચીની પરંપરાગત તબીબશાસ્ત્રમાં દર્દીનું સામાન્ય નિરીક્ષણ, હૃદયના ઘબકારા કે ફેફસાનું હલનચલન સાંભળવું, આંખ અને નાકની ક્ષમતા તપાસવી અને દર્દીને પ્રત્યક્ષ તેના હાલ સુધીના સ્વાસ્થ્ય વિશે પ્રશ્નો પૂછીને ઈતિહાસ અને ચિહ્નો જાણવાનું જેટલું મહત્ત્વ છે એટલું જ મહત્ત્વ નાડી નિદાનનું છે. આ પ્રકારની નિદાન પદ્ઘતિ ચીન અને જાપાન માં સદીઓથી ઉપયોગમાં લેવાઈ રહી છે. આ પદ્ઘતિમાં પારંગતતા હાંસલ કરવી ખૂબ અઘરી માનવામાં આવે છે અને પશ્ચિમના તબીબોમાં આ વિષય બહુ જ ચર્ચાસ્પદ છે. જો કે આ નિદાન દર્દી અને પરંપરાગત ચીની તબીબશાસ્ત્ર(ટ્રેડિશનલ ચીની મેડિસીન-ટીસીએમ) એમ બન્ને માટે બહુ જ મહત્ત્વનું પાસું માનવામાં આવે છે. નાડી નિદાન બહુ ઝડપી, સોંઘુ અને બિનહાનિકારક છે.
મૂળ
ચીની તબીબશાસ્ત્રમાં સૌ પ્રથમ વખત નાડી નિદાનનો ઉપયોગ ક્યારે થયો હતો તે હજુ પણ અજાણ્યું છે. નાડી નિદાનનો સૌ પ્રથમ ઉલ્લેખ ધ યેલો એમ્પેરોર્સ ઈન્ટરનલ ક્લાસિક અથવા ધ યેલો એમ્પરર્સ ક્લાસિક ઈન્ટરનલ મેડિસીન તરીકે જાણીતા હાદી નેઈજિંગ તબીબશાસ્ત્રમાં જોવા મળ્યો હતો. તે પુસ્તકના એક ફકરામાં નોંધનીય છે કે, પ્રાચીન સમ્રાટો અને પ્રતિષ્ઠિત શિક્ષકો નિદાન પદ્ઘતિમાં, માનસિક કે નૈતિક ગુણો અને ચહેરાના રંગનું નિરીક્ષણ તથા હાથને સ્પર્શ કરીને નાડીના ધબકારા જાણવા એ બન્ને પર ખાસ ભાર મૂકતા હતા. જે એ પુરાવાને મજબૂત બનાવે છે કે નાડી નિદાન હાદી નેઈજિંગ લખાયું તે પહેલાના સમયથી અસ્તિત્ત્વમાં છે. તે જ પુસ્તકનો અન્ય એક ફકરો વિવિધ પ્રકારની નાડીના ધબકારા અને તેના લગતા રોગો વિશેની માહીતી પૂરી પાડે છે.
નાડી નિદાનના ઉપયોગના અન્ય મહત્ત્વની નોંધો ધ માઈ જીંગ અથવા પલ્સ ક્લાસિકમાં જાણવા મળ્યા છે, જે ત્રીજી સદીના ચીની તબીબ વાંગ શૂ દ્વારા લખવામાં આવી હોવાનું માનવામાં આવે છે. ધ માઈ જીંગ હાદી નેજીંગની માહિતીને વિસ્તારે છે અને પૂર્વસૂચનો સાથે વિવિધ પ્રકારની નાડી ચકાસવાની નિદાન પદ્ધતિઓ અને દર્દીના નાડીના ધબકારા મુજબ રોગોનું અર્થઘટન કરવાની માહિતી આપે છે.
શા માટે તબીબ દર્દીના નાડી ધબકારા તપાસે છે
ચીની પરંપરાગત તબીબશાસ્ત્રમાં, નાડીના ધબકારા શરીર ના વિવિધ કાર્યો ચકાસવા માટે તપાસવામાં આવે છે. પ્રાથમિક ધોરણે દર્દીનું લોહી અને કી એટલે કે એક અદૃશ્ય પ્રકારનું જીવનબળ કે ઊર્જા આખા શરીરમાં એક્યુપંક્ચર મેરિડિયનમાં પસાર થાય છે તેને તપાસવામાં આવે છે. નાડી નિદાનના ઉપયોગ કરીને એક્યુપંકચરિસ્ટ શરીરના કયા ભાગમાં જીનો અવરોધ કે રૂકાવટ છે તે નક્કી કરે છે. તે સિવાય શરીરના અમુક આંતરિક અવયવોની પરિસ્થિતિ પણ નક્કી કરી શકવા સક્ષમ બની શકે છે.ડૉ પંકજ નરમ અનુસાર, શરીર તત્વો નુ અસંતુલન રોગ માટેનું કારણ બને છે જેને "દોષા" કહેવાય છે. દોષો સમાવે "વાત" (પવન કે હવા), "પિત્ત" (અગ્નિ, પિત્ત, ગરમી ઊર્જા હવા દ્વારા પ્રભાવિત), "કફ", "કાફ" (અંદરની અને ઉંજણ) અને "આમ" (પૃથ્વી અને પાણી મિશ્રણ) ( ઝેરી અંદરની).
નાડીના ધબકારા જાણવા
સમય સાથે શરીરના ધણા ભાગોને આ નાડી નિદાન પદ્ધતિ માટે ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યા. મૂળ રીતે નાડીના ઘબકારા માટે શરીરની નવ જગ્યાને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે. જેમાં ત્રણ માથાની, ત્રણ હાથની અને ત્રણ પગની જગ્યાનો સમાવેશ થાય છે. અમુક તબીબો આજે પણ આ જગ્યાઓ તથા શરીરના અમુક પ્રેશર પોઈન્ટ્સ પરથી નાડી પરીક્ષણ કરે છે.
તેમ છતા, આધુનિક સમયમાં મોટા ભાગના તબીબો નાડી નિદાનની સરળ પદ્ધતિ અનુસરે છે. આ સરળ પદ્ઘતિમાં તબીબો કાંડાંની ઉપર હાથની મુખ્ય ગણાતી રેડિયલ ધમનીને ત્રણ આંગળીઓથી કાંડાની તે જ ધમની પર કન, ગુઆન અને ચી નામની ત્રણ પોઝિશન પર હાથ મૂકીને સુપરફિશ્યલ, ઈન્ટરમીડિયેટ અને ડીપ એમ ત્રણ રીતે અહેસાસ કરીને નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે. બન્ને કાંડા વારાફરતી ધબકતા હોય છે. દર્દીના આ પરિણામને ધબકારાની અમુક શ્રેણીમાં મૂકી વિશ્લેષણ કરવામાં ઉપયોગ થતો હોય છે.
સાવચેતી અને વિરોધાભાસ
નાડી નિદાનની ચોક્સાઈ માટે દર્દીની સામાન્ય પરિસ્થિતિમાં આચરવું જોઈએ. નાડી નિદાન કસરત બાદ, ખાધા બાદ, સંભોગ બાદ અથવા પીણા બાદ અથવા એવી રૂમ જેનું તાપમાન અતિ ગરમ કે ઠંડું છે તેમાં ન કરવું જોઈએ. આ બધા પરિબળો નાડી નિદાનની અચોક્સાઈ માટે જવાબદાર બની શકે. આદર્શ પરિસ્થિતિમાં તબીબ અને દર્દી બન્ને આરામદાયક અને સામાન્ય શ્વાસોચ્છવાસ કરતા હોવા જોઈએ. વધુમાં, નાડી નિદાન લગભગ દરેક રોગોના નિદાન માટે ઉપયોગમાં લઈ શકાય પરંતુ તેનો શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ અન્ય કોઈ નિદાનની પદ્ઘતિ સાથે જોડવામાં આવે ત્યારે થઈ શકે છે. ખાસ કરીને જ્યારે દર્દીને ગંભીર અથવા લાંબા સમયની પરિસ્થિતિમાં અથવા અજાણ્યા મૂળના ડિસઓર્ડર કે એક્યુપંકચરિસ્ટ દ્વારા સારવાર આપવામાં આવે છે ત્યારે તપાસના અનેક સાધનો સાથે જ્યારે આ પદ્ઘતિને જોડવામાં આવે ત્યારે ઉત્તમ નિદાન સાબિત થઈ શકે છે.
References
અમેરિકન હાર્ટ એસોસિયેશન
29 પલ્સ rate assessment
Subhuti Dharmananda, પીએચ.ડી., પોર્ટલેન્ડ, ઑરેગોન - આધુનિક પ્રથા ચિની દવા
Walsh S, King E. Pulse Diagnosis: A Clinical Guide. 2008. Edinburugh; Churchill Livingstone
Shu, Jian-Jun; Sun, Y.G. (2007). "Developing classification indices for Chinese pulse diagnosis". Complementary Therapies in Medicine. 15 (3): 190–198
શ્રેણી:આયુર્વેદ શ્રેણી:આયુર્વેદ શિક્ષણ શ્રેણી:વિજ્ઞાન
ખાપરિયા (તા.નસવાડી)
આ ગામમાં મુખ્યત્વે આદિવાસી લોકો વસવાટ કરે છે.
શ્રેણી:નસવાડી તાલુકો
નાની દાઉ
નાની દાઉ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા મહેસાણા જિલ્લાના મહેસાણા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે કપાસ, બાજરી, જુવાર, એરંડા, ઝાલર તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં બે પ્રાથમિક શાળાઓ, પંચાયતઘર, ત્રણ આંગણવાડીઓ તેમ જ બે સરકારી દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
ભૂગોળ
આ ગામ રૂપેણ નદી ના તટ પર આવેલ છે અને નદીના બે વહેણ છે. જુનું વહેણ, રેલ્વેપુરાની દક્ષિણ દિશામાં આવેલું છે અને નવું વહેણ અત્યારે ગામની ઉત્તર દિશાએ થી વહે છે.
ધાર્મિક સ્થળો
ગામમાં આદ્યશક્તિ ચોસઠ જોગણી માતાનું મંદિર આવેલું છે, જ્યાં દર ચૈત્ર માસની પુનમે ભવ્‍ય મેળો ભરાય છે. આ મંદિરની સામે બહુચરાજીનું મંદિર આવેલું છે અને ચોકની બાજુમાં વહાણવટી સિકોતર માતાજીનું મંદિર આવેલ છે.
શ્રેણી:મહેસાણા તાલુકો
સાદડી (તા. માંડવી, સુરત)
સાદડી (માંડવી,સુરત) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા  સુરત જિલ્લાના કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા માંડવી  તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. સાદડી ગામમાં ખાસ કરીને આદિવાસીઓ વસે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, આંગણવાડી, પંચાયતઘર, દુધની ડેરી વગેરે સવલતો પ્રાપ્ય છે. ગામના લોકો વ્યવસાયમાં મુખ્યત્વે ખેતી, ખેતમજૂરી, પશુપાલન જેવાં કાર્યો કરે છે. જુવાર, મગફળી, ડાંગર, ચણા, વાલ, તુવર અને અન્ય શાકભાજી અહીંનાં ખેત- ઉત્પાદનો છે. આ ઉપરાંત કેટલાક ખેડૂતો પિયતની સગવડ મેળવી શેરડી, કેળાં, ડાંગર વગેરેની ખેતી પણ કરે છે.
શ્રેણી:માંડવી તાલુકો(સુરત) શ્રેણી:સુરત જિલ્લો
પડધરી તાલુકો
પડધરી તાલુકો ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર પ્રદેશમાં આવેલા રાજકોટ જિલ્લાનો મહત્વનો તાલુકો છે. પડધરી આ તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે.
પડધરી તાલુકામા આવેલા ગામો
પડધરી તાલુકામા ૬૨ ગામોનો સમાવેશ થાય છે.
ન્યાયશાસ્ત્ર
thumb|right|250px|કાનૂનના ફિલસૂફ પૂછે છે કે "કાનૂન શું છે?" અને "તે કેવો હોવો જોઇએ?"
ન્યાયશાસ્ત્ર કાયદાના સિદ્ધાંત અને તત્વજ્ઞાન છે. ન્યાયશાસ્ત્રના વિદ્વાનો, કે કાયદાના સિદ્ધાંત બનાવનારા (જેમાં કાયદાકીય તત્વજ્ઞાનીઓ અને સામાજિક સિદ્ધાંતકારોનો પણ સમાવેશ થાય છે), કાયદાના લક્ષણો, કાયદાના ઉદ્દેશ્યો, કાયદાની વ્યવસ્થા અને ન્યાયિક સંસ્થાન વિશે ગહન સમજ સંપાદિત કરવાની આશા સેવે છે. આધુનિક ન્યાયશાસ્ત્રની શરુઆત 18મી સદીમાં થઈ હતી અને તે કુદરતી કાયદા, દીવાની કાયદા અને રાષ્ટ્રીય કાયદાઓના પહેલાં સિદ્ધાંતો પર કેંદ્રિત હતું. સામાન્ય ન્યાયશાસ્ત્રને વિદ્વાનો જે પ્રકારના પ્રશ્નોનું નિરાકરણ લાવવા માગતા હોય તે અને તે પ્રશ્નોના સુયોગ્ય જવાબ ન્યાયશાસ્ત્રના સિદ્ધાંતો કે વૈચારિક શાળાઓ વડે કેવી રીતે આપી શકાય એમ બે રીતે શ્રેણીમાં વિભાજિત કરી શકાય છે. કાયદાનું સમકાલીન તત્વ દર્શન, જે સામાન્ય ન્યાયશાસ્ત્રની સાથે સંબંધ ધરાવે છે, પ્રશ્નોને બે અનપેક્ષિત જૂથમાં ઉદ્દેશે છે:
આ સવાલોના જવાબો સામાન્ય ન્યાયશાસ્ત્રની ચાર પ્રાથમિક વિચાર શાળામાંથી મળી રહે છે:
સમકાલીન કાયદાના ફિલસૂફ રૉનાલ્ડ ડ્વૉર્કિનના કાર્યની પણ નોંધ લેવી જોઇએ જેમણે ન્યાયશાસ્ત્રના રચનાત્મક સિદ્ધાંતની જે હિમાયત કરી છે તેને કુદરતી કાયદાના સિદ્ધાંત અને સામાન્ય ન્યાયશાસ્ત્રના હકારાત્મક સિદ્ધાંતની વચ્ચેના મધ્યમ માર્ગ તરીકે વર્ણવી શકાય છે.
અંગ્રેજી શબ્દ જ્યુરિસપ્રુડેન્સ (ન્યાયશાસ્ત્ર) લેટિન શબ્દ જ્યુરિસપ્રુડેંશિઆ પર આધારિત છે: જ્યુરીસ શબ્દ જૂસ નો સંબંધવાચક શબ્દ છે જેનો અર્થ “કાયદો” થાય છે અને પ્રુડેંશિઆ એટલે “જ્ઞાન” થાય છે. આ શબ્દને અંગ્રેજીમાં સૌ પ્રથમ માન્યતા 1628માં મળી, એ સમય કે જ્યારે પ્રુડેંસ શબ્દનો કાલગ્રસ્ત અર્થ “નું જ્ઞાન કે ની બાબતમાં કૌશલ્ય” થતો હતો. આ શબ્દ કદાચ ફ્રેંચ શબ્દ જ્યુરિસપ્રુડેન્સ થકી આવ્યો હોય તેમ પણ બને, જે આ પૂર્વે માન્યતા પ્રાપ્ત હતો.
ન્યાયશાસ્ત્રનો ઇતિહાસ
તેમનાં વાક્યો પરંપરાગત રિવાજોની સરળ સમજૂતી આપી શકે તેમ હોવા જરૂરી હતું, પરંતુ પ્રત્યક્ષ રીતે તે એક એવી પ્રવૃત્તિ હતી કે જે, વિધિસર રીતે દરેક કેસ માટે ફેર-વિચાર કરીને ચોક્કસપણે તેમજ પરંપરાગત રીતે કાયદાકીય મહાવરામાં રહીને, ઝડપથી વધુ ન્યાય પૂર્ણ રીતે અર્થઘટન કરીને, સુસંગત રીતે કાયદાને અનુકૂળ રહીને નવા સામાજીક ઉદાહરણ સુધી લઇ જતી હતી. ત્યારબાદ કાયદાને નવી સરખામણીની સંસ્થાઓ (કાયદાકિય વિભાવના) સાથે અમલ કરવામાં આવ્યો, જ્યારે બાકીની સંસ્થાઓ પરંપરાગત યોજના હેઠળ હતી. ઈ.પૂ.ની ત્રીજી સદીમાં પ્રાએટર્સ ને ડાહ્યા માણસોની બનેલી સભા દ્વારા બદલી કાઢવામાં આવતાં હતાં. આ સમુદાયમાં પ્રવેશ યોગ્યતાના પ્રમાણ દ્વારા અથવા અનુભવના આધારે શરતી મેળવી શકાતો હતો.
પ્રાચીન ભારતીય વૈદિક સમાજમાં, કાયદા કે ધર્મનું, જે રીતે “મનુ સ્મૃતિ” – એક કાવ્યસંગ્રહ કે જેમાં પાપની વ્યાખ્યા અને તેના ઉપાય દર્શાવવામાં આવ્યાં હતાં – નો ઉપયોગ કરીને હિન્દુઓ દ્વારા અર્થઘટન કરવામાં આવ્યું અને તેને અનુકરણ કરવામાં આવ્યું.એવું કહેવાય છે કે તે ગ્રંથ 200 BC – 200 AD દરમ્યાન લખવામાં આવ્યાં હતાં. હકીકતમાં, આ બધાં કાયદાની વીધી-સંહિતા નહોતી પણ તે યુગની સમાજિક જવાબદારીઓ તેમજ આચારપધ્ધતિની જરૂરિયાતો માટેના નિયમો હતાં.
રોમન સમ્રાજ્ય અંતર્ગત, કાયદાની શાળાઓ બનાવવામાં આવી હતી, તેમજ પ્રવૃત્તિઓ સતત વધુ વિદ્વત્તાવાળી રહેવા લાગી. રોમન સામ્રાજ્યની શરૂઆતથી લઈને 3જી સદી સુધી, નોંધપાત્ર જૂથો જેવાં કે પોર્ક્યુલિઅંસ તથા સેબિનીયન્સ દ્વારા સુસંગત સાહિત્ય તૈયાર કરવામાં આવતું. તે વિદ્યામાં વૈજ્ઞાનિક ઉંડાણની માત્રા તે પ્રાચીન કાળમાં અપૂર્વ હતી અને તે કુશળતાના શિખર પર ત્યાં સુધી પહોંચી જ્યાં સુધી તેના કૌશલ્યનું કોઈ પ્રતિસ્પર્ધી ન હોય.
એરિસ્ટોટલ
thumb|left|એરિસ્ટોટલ, તસવીર ફ્રાન્સિસ્કો હેઝ દ્વારા
એરિસ્ટોટલને અનેક વાર કુદરતી કાયદાના પિતા કહેવામાં આવે છે. તેમના તત્વદર્શી પૂર્વજો, સોક્રેટીસ અને પ્લેટોની જેમ,એરિસ્ટોટલે પણ કુદરતી ન્યાય કે કુદરતી અધિકારના અસ્તિત્વને સ્થાન આપ્યું (ડિકાઇઓન, ફિઝીકોન, δικαίον φυσικόν , લેટિન ઈયસ નેચુરાલ ). કુદરતી કાયદા સાથે તેમનું જોડાણ મોટે ભાગે તો થોમસ એક્વિનસ દ્વારા તેમને આપવામાં આવેલા અર્થઘટનના કારણે છે. આ એક્વિનસનાં કુદરતી કાયદા અને કુદરતી અધિકારના સંકલિત પાઠ પર આધારિત હતું, જે અંગેના પત્રને એરિસ્ટોટલે નિકોમેશિઅન એથિક્સ નામની બુક V (= યુડેમિઅન એથિક્સ ની બુક IV )માં સ્થાન આપ્યું છે. એક્વિનસનો પ્રભાવ એટલો હતો કે આ અવતરણના સંખ્યાબંધ જુના ભાષાંતરોને અસર થઈ હતી. જો કે હાલના ઘણાં ભાષાંતરો તેનું શબ્દશઃ: વર્ણન કરે છે.
એરિસ્ટોટલનો ન્યાયનો સિદ્ધાંત તેનાં સ્વર્ણિમ ઈરાદાના વિચારોની મર્યાદામાં બંધાયેલો હતો. અલબત્ત તે જેને “રાજકીય ન્યાય” તરીકે ઓળખાવતો હતો તે તેની “ન્યાયી” ની ચર્ચાઓમાંથી નૈતિક સદગુણ તરીકે ઉત્પન્ન થતું હતું જે બે અતિરેક વચ્ચેના સાધન તરીકે વ્યુત્પાદિત થયું હતું, જે રીતે તે દરેક બીજા સદગુણોના લક્ષણો વર્ણવતો હતો. તેના ન્યાયના સિદ્ધાંતની સૌથી લાંબી ચર્ચા નિકોમેશિઅન એથિક્સ માં જોવા મળે છે અને તેની શરૂઆત એ સવાલથી કરવામાં આવી છે કે ન્યાયી કર્મ એ ક્યા પ્રકારનો માર્ગ છે. તે એવી દલીલ કરે છે કે “ન્યાય” શબ્દ ખરેખર તો બે ભિન્ન પરંતુ સંબંધિત વિચારોનો સંદર્ભ આપે છે: સામાન્ય ન્યાય અને ચોકસાઈવાળો ન્યાય. જ્યારે એક વ્યક્તિની ક્રિયાઓ અન્ય લોકોની સાથે સંબંધ ધરાવતી વખતે બધી જ બાબતોમાં સંપૂર્ણત: સદાચારી હોય, એરિસ્ટોટલ તેને “સામાન્ય ન્યાય” ના અર્થમાં “ન્યાય” કહે છે, એ રીતે ન્યાયનો આ વિચાર ઓછાં વત્તા અંશે સદાચારની સાથે વિસ્તીર્ણ રૂપે સમાન અર્થ ધરાવે છે. “ચોક્સાઈવાળો” કે “આંશિક ન્યાય”, તુલનાત્મક રીતે ભેદ કરીએ તો, “સામાન્ય ન્યાય” નો એક ભાગ છે કે એક વ્યક્તિગત ગુણ છે જે અન્ય લોકોની સાથે પણ સમાનતાથી વર્તન કરવા પર ભાર આપે છે. એરિસ્ટોટલ ન્યાયની આ અયોગ્યતાપૂર્ણ ચર્ચાથી રાજકીય ન્યાયના યોગ્ય અવલોકન તરફ લઈ જાય છે, જેનાથી તે એવું કઈંક સમજાવવાની કોશિશ કરે છે જે આધુનિક ન્યાયશાસ્ત્રના વિષયની નજીક છે. રાજકીય ન્યાય માટે, એરિસ્ટોટલ દલીલ કરે છે કે તે અંશત: કુદરતી રીતે ઉત્પન્ન થયું છે અને અંશત: સર્વ સામાન્ય સંમતિની બાબત છે. આ કથન આધુનિક કુદરતી ન્યાયના સિદ્ધાંતકારો દ્વારા રજૂ કરવામાં વિચારોની લગોલગ હોઈને જાહેર નિવેદન તરીકે સ્વીકારી શકાય. પરંતુ તેને એટલે પણ યાદ રાખવું જોઇએ કેમ કે એરિસ્ટોટલે તેમાં નૈતિકતાના વિચારોનું વર્ણન કર્યું છે, ન્યાયની વ્યવસ્થાની ચર્ચા નથી કરી, અને એટલે અહીં કુદરત વિશેની તેમની નોંધને નૈતિકતાના મૂળભૂત તત્વોના સ્વીકાર તરીકે લેવી જોઈએ જેને કાયદા તરીકે ઠેરવવામાં આવ્યું છે નહીં કે કાયદાઓને. અહીં જે માર્ગ બતાવવામાં આવ્યો છે તે પ્રશ્ન જેટલો જ નિસ્તબ્ધ છે.
ઇસ્લામમાં શરિયા અને ફિકહ
right|thumb|કુરાનિક હસ્તપ્રતમાં સૌ પ્રથમ સુરા તસવીર હતાત એઝિઝ એફેન્ડી દ્વારા. શરિયા (شَرِيعَةٌ ) એટલે ઇસ્લામી કાયદાનું સ્વરૂપ. આ શબ્દનો અર્થ “માર્ગ” અથવા “રીત” થાય છે; ન્યાયશાસ્ત્રના ઇસ્લામી સિદ્ધાંતો પર આધારિત કાયદેસર વ્યવસ્થામાં જીવતા લોકોના જાહેર તેમજ મોટાં ભાગના ખાનગી જીવનના પાસાંને નિયંત્રિત કરતું કાયદાને લગતું એક માળખું છે. ફિકહ ઇસ્લામી ન્યાયશાસ્ત્ર માટે વાપરવામાં આવતો શબ્દ છે, જે ઇસ્લામી કાયદાશાસ્ત્રીઓના અધિકૃત ઠરાવથી બનાવવામાં આવ્યો છે. ઇસ્લામી અભ્યાસના એક ઘટક તરીકે, ફિકહ એવી કાર્યપદ્ધતિની સવિસ્તર રજૂઆત કરે છે જેના દ્વારા ઇસ્લામી કાયદાઓ પ્રાથમિક તેમજ સહાયક સ્ત્રોતમાંથી વ્યુત્પન્ન થાય છે.
ઇસ્લામની મુખ્યધારા ફિકહ ના લક્ષણો કહે છે, અર્થાત વિદ્વાનો દ્વારા શરીયા માંથી નક્કી કરવામાં આવેલા હસ્તક્ષેપો અને વિગતોની સમજૂતી, જે ફિકહની અંદર રહેલા સિદ્ધાંતોનો સંદર્ભ આપે છે. વિદ્વાનો એવી આશા વ્યક્ત કરે છે કે ફિકહ અને શરિયા  કોઈ પણ સંજોગોમાં સુમેળતાથી રહેશે, પણ ખાતરીપૂર્વક આમ કહી શકાય નહીં.
ઇસ્લામી ફિલસૂફમાં તર્કના પ્રાથમિક સ્વરૂપોને કિયાસ પ્રક્રિયાની સાથે 7મી સદીથી ઇસ્લામિક ન્યાયશાસ્ત્રમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા હતા. ઇસ્લામના સ્વર્ણિમ કાળ દરમ્યાન, ઇસ્લામી ફિલસૂફો અને ન્યાયશાસ્ત્રીઓ વચ્ચે તાર્કિક વાદ-વિવાદ થતાં કે કિયાસ શબ્દનો સંદર્ભ તુલનાત્મક વિચારશક્તિ, પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ પર આધારિત વિચારશક્તિ, કે નિરપવાદ સાધ્ય પ્રમાણની સાથે કરવામાં આવે છે કેમ. કેટલાંક ઇસ્લામી વિદ્વાનોની દલીલ છે કે કિયાસ વિચારશક્તિ સાથે સંદર્ભ ધરાવે છે, જેના માટે ઈબ્ન હઝ્મ (994-1064) અસંમતિ દર્શાવે છે, અને દલીલ આપતાં જણાવે છે કે કિયાસ પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ પર આધારિત વિચારશક્તિ સાથે સંદર્ભ ધરાવતો નથી, પરંતુ સાચાં અર્થમાં નિરપવાદ સાધ્ય પ્રમાણની સાથે અને તુલનાત્મક વિચારશક્તિ પર રૂપક સહજવૃત્તિ પ્રમાણે સંદર્ભ ધરાવે છે. બીજી તરફ, અલ-ગઝાલી (1058-1111) (અને આધુનિક સમયમાં અબુ મોહમ્મદ આસેમ અલ-મકદિસી) દલીલ કરે છે કે કિયાસ નો સંદર્ભ સાચા અર્થમાં તુલનાત્મક વિચારશક્તિ સાથે અને રૂપક સહજવૃત્તિ અંતર્ગત નિરપવાદ સાધ્ય પ્રમાણની સાથે છે. અન્ય ઇસ્લામી વિદ્વાનો સમયાંતરે, દલીલ કરતાં જણાવે છે કે કિયાસ બન્ને રીતે સાચા અર્થમાં તુલનાત્મક વિચારશક્તિ અને નિરપવાદ સાધ્ય પ્રમાણની સાથે સંદર્ભ ધરાવે છે.
થોમસ એક્વિનસ
left|thumb|થોમસ એક્વિનસ સૌથી મહત્ત્વના પશ્ચિમી મધ્યયુગીન કાનૂની વિદ્વાન હતા. સંત થોમસ એક્વિનસ [થોમસ ઑફ એક્વિન, કે એક્વિનો] ( આશરે 1225 – 7 માર્ચ 1274) પાંડિત્યપૂર્ણ પરંપરાના એક ફિલસૂફ અને શાળા કે શિક્ષણ – સંબંધી જાણકારીમાં શ્રદ્ધા અને આસ્થાનું તંત્રમાં માનનારા હતાં, જે “ડૉક્ટર એંજેલિકસ, ડૉક્ટર યુનિવર્સલિસ” ના નામથી જાણીતા હતાં. તેઓ કુદરતી ધર્મશાસ્ત્રની પરંપરાના સૌપ્રથમ પ્રસ્તાવકર્તા હતાં અને “થોમિસ્ટીક સ્કૂલ ઑફ ફિલોસોફી”ના જનક હતાં, જે ઘણાં લાંબા વખત સુધી રોમન કેથૉલિક ચર્ચના પ્રાથમિક ફિલ્સૂફીભર્યા અભિગમની દ્યોતક હતી. જે કાર્ય માટે તેઓ સૌથી વધુ જાણીતા બન્યાં તે સુમ્મા થિયોલોજિકા છે. તેંત્રીસ ડૉક્ટર્સ ઓફ ચર્ચ એક, તેઓને ઘણાં કેથૉલિક્સ દ્વારા ગંભીરતાપૂર્વક ચર્ચના મહાનતમ ધર્મશાસ્ત્રી ગણવામાં આવતા હતા. તેથી અભ્યાસની ઘણી શિક્ષણ સંસ્થાઓને તેમનું નામ આપવામાં આવ્યું.
એક્વિનસ કાયદાના ચાર ભિન્ન પ્રકારો વર્ણવ્યા છે. તેમાં સનાતન, સ્વાભાવિક, માનવીય, અને ધર્મશાસ્ત્રજ્ઞ કાયદાઓનો સમાવેશ થાય છે. સનાતન કાયદા ભગવાનનું હુકમનામું છે જે અખિલ સૃષ્ટિ પર સત્તા ચલાવે છે. સ્વાભાવિક કાયદો સનાતન કાયદામાં માનવીય “સહભાગિતા” છે અને તે પ્રયોજન દ્વારા શોધવામાં આવ્યા છે. સ્વાભાવિક કાયદા, નિશ્ચિંતપણે જ “પ્રથમ સિદ્ધાંત” પર આધારિત હોય છે.: જીવવાની ઈચ્છા અને પ્રજોત્પાદન કરવાની બાબતોને એક્વિનસએ એવાં પાયાના(કુદરતી) માનવીય મૂલ્યો ગણાવ્યાં હતા જેના પર બધાં જ માનવીય મૂલ્યો આધારિત છે. માનવીય કાયદો હકારાત્મક કાયદો છે: સ્વાભાવિક કાયદાને સરકારો દ્વારા સમાજો પર લાગુ કરવામાં આવે છે. ધર્મશાસ્ત્રજ્ઞ કાયદો એ કાયદો છે જે વિશેષત: પવિત્ર ધર્મ ગ્રંથો અને ધર્મ પ્રચારકો દ્વારા આપવામાં આવતાં શિક્ષણમાં પ્રગટ થાય છે.
થોમસ હોબ્સ
right|thumb|હોબ્સ ઇંગ્લિશન એનલાઇટનમેન્ટના વિદ્વાન હતા તેમના વિષય નિરૂપણ ગ્રંથ લેવિએથન, (1651) માં હોબ્સએ સ્વાભાવિક કાયદા અંગેના પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરતાં તેને ગ્રાહ્ય, કે સામાન્ય નિયમ ગણાવ્યા છે, જેની શોધ કારણ લઈને થઈ છે, જેના દ્વારા માણસ એ બધું કરવાં માટે વર્જિત છે જે એના જીવનને તહસ-નહસ કરી શકે છે, કે પછી તેની રક્ષા માટેના રસ્તાઓ લઈ શકે છે; અને જ્યાં તે એમ વિચારે કે તેનું જતન કરવું વધારે યોગ્ય છે તેને છોડી દઈ શકે છે. હોબ્સ એક સામાજીક કરારકર્તા હતાં અને એવી માન્યતા ધરાવતા હતા કે કાયદો લોકોની ગર્ભિત અનુમતિ મેળવી લે છે. તેઓ એમ પણ માનતા હતા કે સમાજની રચના સ્વાભાવિક સંજોગોમાં માણસજાત વચ્ચે યુદ્ધની પરિસ્થિતિથી રક્ષા કરવા માટે કરવામાં આવી હતી નહિંતર તે ભિન્ન પરિસ્થિતિમાં જીવન નભાવતાં હોત. ક્રમબદ્ધ સમાજ વિના, જીવન, ”એકલવાયું, દયાપાત્ર, અપ્રિય, વિચારશક્તિ વિનાનું અને ટુંકુ બની ગયું હોત.” સામાન્ય રીતે એવું કહેવામાં આવે છે કે માનવીય સ્વભાવ અંગે હોબ્સના હાર્દ વિચારો પર તેના સમયનો પ્રભાવ હતો. ઈંગ્લેંડના ગૃહ યુદ્ધ અને ક્રોમવિલિયન સરમુખત્યારશાહીએ સ્થાન લઈ લીધું હતું, અને તેને એમ લાગતું હતું કે સંપૂર્ણ સત્તા તાજમાં પ્રસ્થાપિત થઈ જશે, જેના લોકો કાયદાનું પાલન કરતા હતાં, અને એ સંસ્કારી સમાજનો આધાર હતો.
લૉન ફ્યુલર
બીજા વિશ્વ યુદ્ધ પછી લખનાર, લૉન એલ. ફ્યુલર નોંધપાત્ર રીતે ભાર મૂકીને કહે છે કે કાયદાએ કેટલીક પાયાની જરૂરિયાતો પૂરી પાડવી જોઇએ (જેમ કે નિસ્પક્ષપાતી અને લોકો જાણી શકે તેમ હોવું જોઇએ). તેઓ એટલી મક્કમ રીતે આ વાતને માનતા હતાં કે જ્યારે સામાજિક નિયંત્રણ ધરાવતી સંસ્થાગત વ્યવસ્થા જ્યારે જરૂરિયાતો પૂરી પાડવામાં નિષ્ફળ નિવડી ત્યારે, ફ્યુલરે દલીલ કરી હતી કે, આપણે તેને કાયદાની વ્યવસ્થા તરીકે સ્વીકારવામાં ઉણા ઉતર્યાં છીએ, કે તેની તરફ આપણે સમ્માન આપવાનું ચુક્યા છીએ. એટલે, કાયદામાં આંતરિક નૈતિકતા રહેલી છે જે સામાજિક નિયમોથી પર જાય છે અને તેનાં આધારે પ્રમાણભૂત કાયદા બનાવવામાં આવે છે. ફ્યુલર અને વિદ્વાન એચ.એલ.એ.હાર્ટ ઑક્સફર્ડ વિશ્વવિદ્યાલય ખાતે સહકાર્યકર હતાં. ફ્યુલર, એક સ્વાભાવિક કાયદાશાસ્ત્રી, અને હાર્ટ, એક પ્રત્યક્ષવાદી, વચ્ચેની અસહમતીઓમાંની એક એ હતી કે શું નાઝી કાયદાઓ એટલા બધાં ખરાબ છે કે તેને કાયદા તરીકે ગણતરીમાં લેવાતાં નથી.
જહોન ફિન્નીસ
વ્યવહારદક્ષ પ્રત્યક્ષવાદી અને સ્વાભાવિક કાયદાના સિદ્ધાંત ક્યારેક એકબીજાની સાથે ઉપરનું વિવરણ જે સૂચવે છે તેનાં કરતાં વધારે સામ્ય ધરાવે છે, અને તેઓ “સામા પક્ષ” ના કેટલાંક મુદ્દાને માન્ય કરાર કરી શકે છે. કોઈ ખાસ સિદ્ધાંતવાદીને પ્રત્યક્ષવાદી તરીકે કે સ્વાભાવિક કાયદાના સિદ્ધાંતવાદી તરીકે ઓળખવા માટે ક્યારેક વસ્તુઓને પ્રાધાન્ય આપવાની અને ઉપાધિની, અને સિદ્ધાંતવાદીના કાર્ય પર વિશેષ પ્રભાવ પાડવાની જરૂર પડે છે. ખાસ કરીને, જુનાં સ્વાભાવિક ન્યાયશાસ્ત્રીઓ, જેમ કે એક્વિનસ અને જહોન લૉકે જેવાએ વિશ્લેષણાત્મક અને આદર્શમૂલક ન્યાયશાસ્ત્રની વચ્ચે કોઈ તફાવત કર્યો નથી. પરંતુ આધુનિક ન્યાયશાસ્ત્રીઓ, જેમ કે જહોન ફિન્નિસ, જેને પ્રત્યક્ષવાદી માનવામાં આવે છે, હજી પણ એવી દલીલ કરે છે કે કાયદો મૂળભૂત રીતે નૈતિક બાબત છે.
વિશ્લેષણાત્મક ન્યાયશાસ્ત્ર
thumb|left|હ્યુમે પ્રખ્યાત ઇઝ-ઓટ ભેદ કર્યો હતો વિશ્લેષણાત્મક, અથવા 'ખુલાસાત્મક' ન્યાયશાસ્ત્ર કાયદા પ્રણાલીના પાસાઓનો ઉલ્લેખ કરે છે ત્યારે તટસ્થ દ્રષ્ટિકોણનો ઉપયોગ કરે છે. તે ફિલસૂફી પ્રગતી હતી જેણે સ્વાભાવિક કાનૂનના કાનૂન શું છે અને તે શું હોવો જોઇએના મિશ્રણને નકારતી હતી. ડેવિડ હ્યુમએ એ ટ્રીટાઇઝ ઓફ હ્યુમન નેચર માં દલીલ કરી હતી કે લોકો તે વર્ણન કરવામાં દ્વીધા અનુભવે છે કે વિશ્વએ કહેવાનો ચોક્કસ રસ્તો છે માટે આપણે ચોક્કસ પ્રવૃત્તિ પર નિર્ણય લેવો જોઇએ. પરંતુ શુદ્ધ તર્કની બાબત તરીકે, આપણે એમ ના ઠેરવવું જોઇએ કે આપણે માત્ર એટલા માટે કઇંક કરવું જોઇએ કારણકે કશુંક કિસ્સો છે. માટે જે વિશ્વ છે તેના વિશ્લેષણ અને ખુલાસાને નોર્મેટિવ અને મૂલ્યાત્મક ઓટ  પ્રશ્નોથી એકદમ અલગ પ્રશ્ન ગણવા જોઇએ.
વિશ્લેષણાત્મક ન્યાયશાસ્ત્રના મુખ્ય પ્રશ્નો છેe: "કાયદા શું છે?"; "નિશ્ચિત કાયદો શું છે?"; "કાયદો અને સત્તા/સમાજશાસ્ત્ર વચ્ચે શું સંબંધ છે?"; અને, "કાયદો અને નૈતિકતા વચ્ચે શું સંબંધ છે?" કાનૂની પ્રત્યક્ષવાદ એક અગ્રણી સિદ્ધાંત છે, તેની ટીકા થઇ રહી છે, ટીકાકારો તેમના પોતાના અર્થઘટન આપી રહ્યાં છે.
બેન્થમ અને ઓસ્ટિન
thumb|right|વીસમી સદી સુધી બેન્થમના યુટિલિટેરિયન સિદ્ધાંતો કાનૂનમાં અગ્રેસર રહ્યાં હતા. જેરેમી બેન્થમ પ્રારંભિક કાનૂની હકારાત્મકવાદીઓ પૈકીના એક છે. બેન્થમ (હ્યુમની જોડે) ઉપયોગીતાના વિચારના પ્રારંભિક અને પ્રખર સમર્થક હતા. તે ઉત્સુક જેલસુધારક હતા અને લોકશાહીના સમર્થક હતા. તેઓ નાસ્તિક હતા. બેન્થમના કાયદા અને ન્યાયશાસ્ત્ર અંગેના મંતવ્યો તેમના વિદ્યાર્થી જોહન ઓસ્ટિન દ્વારા લોકપ્રિય બનાવાયા હતા. ઓસ્ટિન 1829થી નવી યુનિવર્સિટી ઓફ લંડનના સૌ પ્રથમ ચેર ઓફ લો હતા. ઓસ્ટિનના "કાયદો શું છે?" પ્રશ્નને ઉપયોગીતાવાદી જવાબ તે હતો કે "કાયદો સાર્વભૌમત્વ તરફથી પ્રતિબંધોના જોખમનું પ્રભુત્ત્વ અને સમર્થન ધરાવે છે. જેનું પાલન કરવાની લોકો આદત ધરાવે છે.". સમકાલીન કાનૂની હકારાત્મકવાદીઓએ આ મંતવ્યને બહુ પહેલા જ છોડી દીધું છે અને તેની વધુ પડતી સાદગીની ટીકા કરી છે તેમાં પણ ખાસ કરીને એચ. એલ. એ હાર્ટે
એચ. એલ. એ હાર્ટ
અંગ્રેજી બોલાતી દુનિયામાં લેખક એચ. એલ. એ. હાર્ટએ દલીલ કરી હતી કે કાયદાને સામાજિક નિયમની પ્રણાલી તરીકે ગણવા જોઇએ. હાર્ટે કેલ્સનના તે મંતવ્યને નકાર્યો હતો કે કાયદા પર પ્રતિબંધો આવશ્યક છે અને આદર્શમૂલક સામાજિક ઘટનાને, બિન-આદર્શમૂલક સામાજિક હકીકતોમાં મર્યાદિત કરી શકાય નહીં. હાર્ટે તેના પુસ્તક ધ કન્સેપ્ટ ઓફ લો મારફતે વીસમી સદીમાં વિશ્લાષણાત્મક ન્યાયશાસ્ત્રને એખ મહત્ત્વની સૈદ્ધાંતિક ચર્ચા તરીકે પુનઃજીવિત કરી હતી. ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીમાં ચેર ઓફ જ્યુરિસપ્રુડેન્સ તરીકે હાર્ટે દલીલ કરી હતી કે કાયદો એ 'નિયમોની પ્રણાલી' છે.
હાર્ટે જણાવ્યું હતું કે, નિયમો મુખ્ય નિયમો (આચરણના નિયમો) અને ગૌણ નિયમો (પ્રાથમિક નિયમો લાગુ કરવવા માટેના નિયમો)માં વહેંચાયેલા છે. ગૌણ નિયમો ન્યાયિક ચૂકાદાના નિયમો (કાનૂની વિવાદ ઉકેલવા), પરિવર્તનના નિયમો (કાયદામાં ફેરફાર લાવવા) અને માન્યતાના નિયમો (માન્ય તરીકે ઓળખાવવા કાયદાને છૂટ આપવા)માં વહેંચાયેલા છે. "માન્યતાનો નિયમ" એ અધિકારીઓ (ખાસ કરીને ન્યાયાધીશો)ની પ્રચલિત રીત છે જે ચોક્કસ કાયદા અને નિર્ણયોને કાયદાના સ્ત્રોત તરીકે અલગ તારવે છે. હાર્ટ અંગે 1981માં નીલ મેકકોર્મિકે પુસ્તક લખ્યું હતું. જેણે વધુ છણાવટ કરી હતી અને કેટલાક મહત્ત્વના વિવેચન કર્યા હતા. જેણે મેકકોર્મિકને તેનો પોતાનો સિદ્ધાંત (જેનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ તેની તાજેતરમાં પ્રકાશિત થયેલી પુસ્તક ઇન્સ્ટિટ્યૂશન ઓફ લો, 2007 છે) વિકસાવવા પ્રેર્યો હતો. અન્ય મહત્ત્વના વિવેચકોમાં રોનાલ્ડ ડ્વોર્કિન, જોહન ફિન્નિસ, અને જોસેફ રાઝનો સમાવેશ થાય છે.
તાજેતરના વર્ષોમાં કાયદાના પ્રકાર અંગેની ચર્ચા વધુ ઝીટવણભરી બની છે. એક મહત્ત્વની ચર્ચા કાનૂની હકારાત્મકવાદની અંદર છે. એક મંતવ્ય તેને ઘણીવારએક્સક્લુઝિવ કાનૂની હકારાત્મકવાદ કહે છે અને માને છે કે નિયમની કાનૂની માન્યતા તેની નૈતિક સચ્ચાઇ પર ક્યારેય આધાર રાખતી નથી. બીજું એક મંતવ્ય તેને સર્વાંગી કાનૂની હકારાત્મકવાદ કહે છે. વિલ વેલુચો તેના સમર્થક છે. તે એવું મંતવ્ય ધરાવે છે કે નૈતિક સ્વીકૃતિ નિયમની કાનૂની માન્યતા નક્કી કરી શકે છે પરંતુ એમ જ થવું જરૂરી નથી.
જોસેફ રાઝ
કેટલાક ફિલસૂફોની દલીલ છે કે હકારાત્મકવાદ એક એવો સિદ્ધાંત છે જેમાં કાયદો અને નૈતિકતા વચ્ચે કોઇ જરૂરી સંબંધ નથી પરંતુ જોસેફ રાઝ, જોહન ગાર્ડનર અને લેસ્લી ગ્રીન સહિતના સમકાલીન હકારાત્મકવાદીઓ તે મંતવ્યને નકાર્યું હતું. જેમ રાઝ સુચવે છે તેમ તે આવશ્યક સત્ય છે કે કાયદા પ્રણાલી કદાચ શાખાઓ ના ધરાવી શકે (દા.ત. તે બળાત્કાર અને ખૂન ના કરી શકે)
જોસેફ રાઝે હકારાત્મકવાદનો બચાવ કર્યો હતો પરંતુ ધ ઓથોરિટી ઓફ લો માં હાર્ટના "હળવા સામાજિક સિદ્ધાંત"ની ટીકા કરી હતી. રાઝની દલીલ છે કે કાયદો એક સત્તા છે, તે નૈતિક તર્કના સંદર્ભ વગર સામાજિક સ્ત્રોત દ્વારા અલગ તારવી શકાય તેમ છે. નિયમનું અધિકૃત તરીકે તેની ભૂમિકાથી વધુનું કોઇ પણ વર્ગીકરણ ન્યાયશાસ્ત્રના સ્થાને સમાજશાસ્ત્ર માટે છોડી દેવું જોઇએ.
રોનાલ્ડ ડ્વોર્કિન
thumb|left|રોનાલ્ડ ક્વોર્કિને કાનૂનના એવા સિદ્ધાંતની માંગ કરી જે જે લોકશાહી ઢબે નક્કી કરાયેલો કાયદો ફગાવી દેવામાં ન્યાયાધીશની ક્ષમતાને યોગ્ય ઠેરવે. તેમના પુસ્તક લોસ એમ્પાયર Empire માં ડ્વોર્કિને કાયદાને નૈતિક મુદ્દો નહીં ગણવાના બદલ હાર્ટ અને હકારાત્મકવાદીઓની ટીકા કરી હતી. ડ્વોર્કિને દલીલ કરી હતી કે કાયદો એક અર્થઘટનાત્મક વિચાર છે, જેમાં ન્યાયાધિશે તેમની બંધારણીય પરંપરાને ધ્યાનામં રાખીને કાનૂની વિવાદમાં શ્રેષ્ઠ સાનુકૂળ અને સૌથી ન્યાયી ઉકેલ શોધવાનો હોય છે. તેમના જણાવ્યા મુજબ, કાયદો સંપૂર્ણપણે સામાજિક હકિકતોને આધારિત નથી પરંતુ તેમાં સંસ્થાકીય હકીકતો અને રીતભાતમાં શ્રેષ્ઠ નૈતિક યોગ્યતાનો સમાવેશ થાય છે જેને આપણે કાયદો તરીકે ગણીએ છીએ. ડ્વોર્કિનનું મંતવ્ય હતું કે સમાજમાં કાનૂન પ્રણાલી કએ અન્ય કોઇ કાયદા અમલી છે કે કેમ તે ત્યાં સુધી કોઇ જાણી શકતું નથી કે જ્યાં સુધી તેને તે સમાજમાં અમલી રીતભાત માટેના નૈતિક સત્યો ખબર ના હોય. તે ડ્વોર્કિનના મંતવ્ય સાથે મેળ ખાય છે અને કાનૂની હકારાત્મકવાદીઓ અથા કાનૂની વાસ્તવિકવાદીઓના મંતવ્ય કરતા વિપરિત છે જેમનું મંતવ્ય છે કે- સમાજની કોઇ પણ વ્યક્તિને તેના કાયદા શું છે તેની ખબર ના હોય (કારણકે કોઇને પણ તેમની રીતભાતનું શ્રેષ્ઠ વાજબીપણું ખબર ના હોઇ શકે).
ડ્વોર્કિનના કાયદો એકતા તરીકેના સિદ્ધાંત મુજબ તેનું અર્થઘટન બે પરિમાણ ધરાવે છે. અર્થઘટન તરીકે ગણાવવા માટે લખાણનું વાંચન ફિટ ના માપદંડને સંતોષતું હોવું જોઇએ. પરંતુ ડ્વોર્કિન કહે છે કે એવા અર્થઘટનો જે ફિટ છે તેમાંથી સાચું અર્થઘટન તે છે જે સમાજની રાજકીય રીતભાતને તેના શ્રેષ્ઠ સ્વરૂપમાં મૂકે છે અથવા તેમને શ્રેષ્ઠતમ બનાવે છે. પરંતુ ઘણા લેખતો શંકા ધરાવે છે કે કોઇ ચોક્કસ સમુદાય માટે જટીલ રીતભાત માટે કોઇ એક શ્રેષ્ઠ વાજબીપણુ છે કે કેમ. અન્ય કેટલાક લોકો શંકા ધરાવે છે કે જો એમ હોય તો પણ, તેમને તે સમુદાયના કાયદાનો એક ભાગ ગણવો જોઇએ.
કાનૂની વાસ્તવિકવાદ
right|thumb|ઓલિવર વેન્ડેલ હોલ્મ્સ એક કાનૂની વાસ્તવિકવાદી હતા કાનૂની વાસ્તવિકવાદનો દ્રષ્ટિકોણ કેટલાક સ્કેન્ડિવીયન અને અમેરિકન લેખકોમાં પ્રચલિત હતો. ભાવની બાબતે શંકાસ્પદ તેણે ઠેરવ્યું હતું કે કાયદાને વૈધાનિક અથવા વિદ્વાન લખાણમાં એક લખાણ અને સિદ્ધાંત તરીકે રજૂ કરવાના સ્થાને તેને કોર્ટ, કાયદાની કચેરીઓ અને પોલીસ સ્ટેશનોની વાસ્તવિક રીતભાત દ્વારા સમજવો અને નક્કી થવો જોઇએ. તેનો કાયદાના સમાજશાસ્ત્ર સાથે થોડો સંબંધ છે. કાનૂની વાસ્તવિકવાદનો આવશ્યક સિદ્ધાંત તે છે કે તમામ કાયદા માનવજાત દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે અને આમ તે માનવ નબળાઇ, દોષ અને અચોકસાઇને આધિન છે.
જસ્ટિસ ઓલિવર વેન્ડેલ હોલ્મસ જુનિયરને અમેરિકન કાનૂની વાસ્તવિકવાદના ઉદઘોષક તરીકે ઓળખવા માટે તે સિદ્ધાંત આજે ઘણો સામાન્ય બની ગયો છે. (અન્ય પ્રભાવમાં રોસ્કો પાઉન્ડ, કાર્લ લેવેલિન અને જસ્ટિસ બેન્જામિન કાર્ડોઝો)નો સમાવેશ થાય છે. અમેરિકન કાનૂની વાસ્તવિકવાદ ચળવળના અન્ય એક સ્થાપક કાર્લ લેવેલિન પણ તેવી જ રીતે માનતા હતા કે કાયદોએ ન્યાયાધિશના હાથમાં માટી કરતા કઇંક વધુ છે જે વ્યક્તિગત પક્ષપાતને આધારે કેસના પરિણામને આકાર આપી શકે છે. ઘણાના મત મુજબ સ્કેન્ડિનેવિયન કાનૂની વાસ્તવિકવાદની મુખ્ય પ્રેરણા એક્સેલ હેગરસ્ટોર્મનું કામ છે. તેની લોકપ્રિયતામાં ઘટાડો થયો હોવા છતાં વાસ્તવિકવાદીઓનો ન્યાયશાસ્ત્રના મંતવ્યોની વિશાળ શ્રેણી પર પ્રભાવ ચાલુ રહ્યો છે જેમાં ગંભીર કાનૂની અભ્યાસો (ડન્કન કેનેડી અને રોબેર્ટો ઉન્ગેર જેવા વિદ્વાનો), મહિલાવાદી કાનૂની સિદ્ધાંત, ગંભીર વંશ સિદ્ધાંત, કાયદાનું સમાજશાસ્ત્ર અને કાયદો અને અર્થતંત્રનો સમાવેશ થાય છે.
ઐતિહાસિક વિચાર
જર્મન કાયદાની સૂચિત સંહિતા અંગે જર્મનીમાં ચર્ચા ઉભી થઇ તે સમયે ઐતિહાસિક ન્યાયશાસ્ત્ર વધુ પ્રચલિત બન્યું હતું. ફ્રીડરીક કાર્લ વોન સેવિનીએ તેમના પુસ્તક ઓન ધ વોકેશન ઓફ અવર એજ ફોર લિગલેશન એન્ડ જ્યુરિસપ્રુડેન્સ માં દલીલ કરી હતી કે જર્મની પાસે એવી કોઇ કાનૂની ભાષા નથી જે સંહિતાને સમર્થન આપતી હોય કારણકે જર્મનીના લોકોની પરંપરા, રિવાજો અને માન્યતા સંહિતામાં આસ્થા ધરાવતા નથી. ઇતિહાસકારો માને છે કે કાયદાનું મૂળ સમાજ સાથે છે.
આદર્શમૂલક ન્યાયશાસ્ત્ર
કાનૂની ફિલસૂફીમાં "કાયદો શું છે?" એ પ્રશ્ન ઉપરાંત કાયદાના આદર્શમૂલક અથવા મૂલ્યાંકનકારી સિદ્ધાંતોનો પણ સમાવેશ થાય છે. કાયદાને હેતુ કે ઉદેશ શું છે? નૈતિક અથવા રાજકીય સિદ્ધાંતો કાયદાના પાયા માટે શું યોગદાન આપે છે? કાયદાનું યોગ્ય કાર્ય શું છે? સજા માટે કેવા પ્રકારના કૃત્યો હોવા જોઇએ અને કેવા પ્રકારની સજાને મંજૂરી આપવી જોઇએ? ન્યાય શું છે? આપણે પાસે ક્યા હક્કો છે? કાયદાનું પાલન કરવાની કોઇ ફરજ છે? કાયદાના નિયમનું શું મૂલ્ય છે? વિવિધ વિચાર અને અગ્રણી વિચારકો પૈકીના કેટલાક નીચે મુજબ છે.
પાવિત્ર્ય ન્યાયશાસ્ત્ર
thumb|200px|right|પ્લેટો (ડાબે) અને એરિસ્ટોટલ (જમણે), સ્કૂલ ઓફ એથેન્સ પાવિત્ર્ય નીતિ જેવા સંપ્રાત એરેટૈક નૈતિક સિદ્ધાંતો નૈતિકતામાં ચારિત્ર્યની ભૂમિકા પર ભાર મૂકે છે. પાવિત્ર્ય ન્યાયશાસ્ત્ર એવો મત ધરાવે છે કે કાયદાએ નાગરિક દ્વારા પવિત્ર પાત્રોને પ્રોત્સાહન આપવું જોઇએ. ઐતિહાસિક રીતે, આ અભિગમ મુખ્યત્વે એરિસ્ટોટલ અથવા બાદમાં થોમસ એક્વિનસની વિચારધારા સાથે સંકળાયેલો છે. સાંપ્રત પાવિત્ર્ય ન્યાયશાસ્ત્રએ પાવિત્ર્ય નીતિ પર ફિલોસોફિકલ કામથી પ્રેરાયેલું છે.
ડીયોન્ટોલોજી
thumb|200px|left|કાન્ટ એનલાઇટનમેન્ટનો વિચારક હતો. ડીયોન્ટોલોજીએ "ફરજ અથવા નૈતિક જવાબદારીનો સિદ્ધાંત" છે. ફિલસૂફ ઇમેન્યુઅલ કેન્ટ એ એક પ્રભાવક ડીયોન્ટોલોજીકલ કાનૂની સિદ્ધાંત ઘડ્યો હતો. તેમણે દલીલ કરી હતી કે આપણે જે પણ નિયમનું પાલન કરી તે નિયમ સર્વવ્યાપી બનાવી શકાય તેવો હોવો જોઇએ. પ્રત્યેક વ્યક્તિ તે નિયમનું પાલન કરશે તેવી આપણી તૈયારી હોવી જોઇએ. કાનૂની ફિલસૂફ રોનાલ્ડ ડ્વોર્કિનના કામમાં સાંપ્રત ડીઓન્ટોલોજીકલ અભિગમ જોવા મળે છે.
ઉપયોગીતાવાદ
thumb|200px|right|મિલ માનતા હતા કે કાનૂને ખુશી સર્જવી જોઇએ ઉપયોગીતાવાદ એવો મત ધરાવે છે કે કાયદો એવી રીતે ઘડાવો જોઇએ જેથી શક્ય તેટલા મહત્તમ લોકો માટે શ્રેષ્ઠ પરિણામો આપી શકે. ઐતિહાસિક રીતે, કાયદા અંગે ઉપયોગીતાવાદી વિચાર મહાન ફિલસૂફ જેરેમી બેન્થમ સાથે સંકળાયેલો છે. જોહન સ્યુઅર્ટ મિલ બેન્થમના વિદ્યાર્થી હતા અને ઓગણીસમી સદીના અંતમાં ઉપયોગીતાવાદી ફિલસૂફીના પ્રચારક હતા. સાંપ્રત કાનૂની સિદ્ધાંતમાં ઉપયોગીતાવાદી અભિગમની કાયદો અને અર્થતંત્ર પરંપરામાં કામ કરતા વિદ્વાનો દ્વારા અવારનવાર તરફેણ કરવામાં આવી છે. લિસેન્ડર સ્પૂનર પણ જુઓ
જોહન રોલ્સ
જોહન રોલ્સ અમેરિકન ફિલસૂફ હતા. તે હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટી ખાતે રાજકીય ફિલસૂફીના પ્રોફેરસ હતા અને એ થીયરી ઓફ જસ્ટિસ (1971), પોલિટિકલ લિબરલિઝમ, Justice as Fairness: A Restatement , અને ધ લો ઓપ પીપલ્સ ના લેખક છે. તેમને 20મી સદીના સૌથી મહત્ત્વના અંગેજી ભાષાના રાજકીય ફિલસૂફો પૈકીના એક ગણવામાં આવે છે. તેનો ન્યાયનો સિદ્ધાંત જો આપણે 'અજ્ઞાનતાના આવરણ' પાછળ હોઇએ તો આપણા સમાજના મૂળ સંગઠનનું નિયમન કરવા ન્યાયના ક્યા સિદ્ધાંતનો ઉપયોગ કરવો જોઇએ તે પૂછવા મૂળ સ્થિતિ નામની પ્રણાલીનો ઉપયોગ કરે છે. કલ્પના કરો કે આપણે કોણ છીએ, આપણા વંશ, જાતિ, સમૃદ્ધિ દરજ્જો, વર્ગ અથવા કોઇ પણ વિભાજનકારી સુવિધા જાણતા નથી, તો આપણે પોતાની તરફેણમાં પક્ષપાતભર્યું વલણ નહીં અપનાવીએ. રોલ્સ આ 'મૂળ સ્થિતિ'માંથી દલીલ કરે છે જેને આપણે વાણીની સ્વતંત્રતા, મત આપવાનો અધિકાર વગેરે જેવી તમામ માટે સમાન રાજકીય સ્વતંત્રતા પસંદ કરીશું. આપણે એવી પ્રણાલી પણ પસંદ કરીશું જ્યાં માત્ર અસમાનતા છે કારણકે તે તમામ સમાજ માટે તેમાં પણ ખાસ કરીને સૌથી ગરીબ લોકો માટે આર્થિક કલ્યાણ માટે પુરતું પ્રોત્સાહન પેદા કરે છે. આ રોલ્સનો પ્રખ્યાત 'તફાવત સિદ્ધાંત' છે. ન્યાય એવા અર્થમાં ઔચિત્યપૂર્ણ છે કે પસંદગીની મૂળ સ્થિતિની ખાતરીનું ઔચિત્ય તે સ્થિતિમાં પસંદ કરાયેલા સિદ્ધાંતના ઔચિત્યની ખાતરી આપે છે.
કાયદાની ફિલસૂફીમાં અન્ય ઘણા આદર્શમૂલક અભિગમ છે જેમાં ગંભીર કાનૂની અભ્યાસો અનેકાયદાના ઉદારવાદી સિદ્ધાંતોનો સમાવેશ થાય છે.
બાહ્ય લિંક્સ
શ્રેણી:રોમન કાનૂન
સનાદરા (તા. ગળતેશ્વર)
સનાદરા (તા. ગળતેશ્વર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા  ખેડા જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  ગળતેશ્વર તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. સનાદરા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, બાજરી, કપાસ, દિવેલી, તમાકુ, બટાટા, શક્કરીયાં તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ગળતેશ્વર તાલુકો
મીરાંબાઈ
જીવન
મીરાંબાઈનો જન્મ સંવત ૧૪૯૮માં જોધપુરમાં મેડતા નજીક આવેલા કુડકી (કે કુરકી)ગામમાં (હાલના રાજસ્થાનના પાલી જિલ્લામાં) થયો હતો. તેમના પિતા રતન સિંહ ઉદય પુરના સ્થાપક રાવ રાઠોડના વંશજ હતાં. જ્યારે મીરાં માત્ર ત્રણ વર્ષના હતાં ત્યારે તેમના ઘેર એક સાધુ આવ્યા અને તેમણે કૃષ્ણની એક રમકડાંની મૂર્તિ તેમના પિતાને આપી હતી. તેમના પિતાએ આ મૂર્તિ આશિર્વાદ સમજીને સ્વીકારી લીધી. શરૂઆતમાં તેમણે તે મીરાંને ન આપી કેમકે તેમને લાગ્યું કે કદાચ નાની બાલિકાને તે નહીં ગમે. પરંતુ પ્રથમ દ્રષ્ટિ પડતાં જ આ મૂર્તિ મીરાંના મનમાં વસી ગઈ. જ્યાં સુધી તેને તે મૂર્તિ ન મળે ત્યાં સુધી તેણે કાંઈ પણ ખવાપીવાની મનાઈ કરી દીધી. મીરાં માટે આ મૂર્તિ જાણે કૃષ્ણનું જીવંત અસ્તિત્વ બની ગઈ. તેણે કૃષ્ણને આજીવન સખા, પ્રેમી અને પતિ બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો. પોતાના બાળપણના આ અભિગ્રહને તેણે પોતાના સમગ્ર ઝંઝાવાતી જીવન દરમ્યાન પાળ્યો.
બાળપણમાં એક સમયે મીરાંએ ગલીમાંથી એક લગ્નનો વરઘોડો પસાર થતો જોયો. માતા તરફ ફરી તેણે નિર્દોષતાથી પૂછ્યું, "મારા પતિ કોણ હશે?" તેની માતાએ અડધી ઉતાવળ અને અડધી મજાકમાં ઉત્તર આપ્યો, "તારે તો પહેલેથી શ્રી કૃષ્ણ તારા પતિ છે ને" મીરાંની માતા તેના મનમાં વધતાં જતાં ભક્તિ માર્ગને સહાયક હતી, પણ તેના બાળપણમાં જ તે મૃત્યુ પામી.
નાની ઉંમરમાં જ તેમનો વિવાહ (ઉદયપુરના?) ચિત્તોડના રાણા સંગાના પુત્ર મહારાણા કુમાર ભોજરાજજી સાથે થયો હતો. તેઓ બાળપણથી જ કૃષ્ણભક્તિમાં રુચિ લેવા લાગ્યાં હતાં. લગ્નના થોડા જ દિવસ પછી મીરાંના પતિ ભોજરાજજીનો સ્વર્ગવાસ થઈ ગયો. પતિના મૃત્યુ પછી તેમની ભક્તિ દિન પ્રતિદિન વધતી ગઈ. તેઓ મંદિરોમાં જઈ ત્યાં મોજૂદ કૃષ્ણભક્તોની સામે કૃષ્ણની મૂર્તિ આગળ નાચતા રહેતા હતાં.
મીરાંના કહેવાથી રાજા મહેલમાં જ કૃષ્ણ મંદિર બનાવડાવી દે છે. મહેલમાં ભક્તિનું એવું વાતાવરણ બન્યું કે ત્યાં સાધુ-સંતોની આવન-જાવન શરૂ થઈ ગઈ. મીરાંના દિયર રાણાજીને આ પસંદ ન હતું. ઊધાજીએ પણ તેમને સમજાવ્યાં, પણ મીરાં દુનિયા ભૂલી કૃષ્ણમાં રમતી જાય છે અને વૈરાગ્ય ધારણ કરી જોગણ બનતી જાય છે.
પ્રચલિત કથા અનુસાર મીરાં વૃંદાવનમાં ભક્ત શિરોમણી જીવ ગોસ્વામીના દર્શન માટે ગયાં. ગોસ્વામીજી સાચા સાધુ હોવાથી સ્ત્રીને જોવી પણ અનુચિત સમજતા હતા. તેમણે અંદરથી જ કહેવડાવ્યું કે અમે સ્ત્રીઓને નથી મળતા. આ પર મીરાંબાઈનો ઉત્તર ખૂબ માર્મિક હતો. તેમણે કહ્યું કે વૃંદાવનમાં શ્રીકૃષ્ણ જ એક પુરુષ છે, અહીં આવી જાણ્યુ કે તેમનો એક વધુ પ્રતિદ્વંધી પેદા થઈ ગયો છે. મીરાંનો આવો મધુર અને માર્મિક ઉત્તર સાંભળી જીવ ગોસ્વામી ખુલા પગે બહાર નીકળી આવ્યા અને ખૂબ પ્રેમથી તેમને મળયા.
મીરાંબાઈના ગુરુ
ઘણા લોકોનું માનવું છે કે મીરાંબાઈના કોઈ ગુરુ નહોતા. પરંતુ મીરાંબાઈએ ગુરુની શોધ આદરી હતી અને તેઓ અનેક સંતો-ભક્તોને મળ્યાં. આખરે સંત રૈદાસજી (ઉત્તર ભારતમાં જેઓ સંત રવિદાસજીના નામે સુખ્યાત છે) ઉપર તેમનું મન વિરમ્યું. મીરાંબાઈએ પોતાની ઘણી વાણીઓમાં પોતાના ગુરુ સંત રોહિદાસ ઉલ્લેખ કરેલો છે.
સર્જન
મીરાંબાઈએ ચાર ગ્રંથોની રચના કરી હતી:
આ સિવાય મીરાબાઈના ગીતોનું સંકલન 'મીરાબાઈ કી પદાવલી' નામના ગ્રંથમાં કરવામાં આવ્યું છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:ભારતનાં સંતો
શ્રેણી:ગુજરાતના સંતો
મેચી પ્રાંત (નેપાળ)
thumb|300px|મેચી પ્રાંત
મેચી પ્રાંત નેપાળના પૂર્વાંચલ વિકાસક્ષેત્ર અંતર્ગત સૌથી પૂર્વ ભાગમાં આવેલો એક પ્રાંત છે. આ પ્રાંતનું કુલ ૪ (ચાર) જિલ્લાઓમાં વિભાજન કરવામાં આવેલું છે. સ્થાનિક મેચી નદીના નામ પરથી આ પ્રાંતનું નામાંકન કરવામાં આવેલું છે.
આયુર્વેદ
200px|thumb|આયુર્વેદના પ્રણેતા [[બ્રહ્મા જેમણે બ્રહ્મસંહિતાની રચના કરી]] આયુર્વેદ અથવા આયુર્વેદશાસ્ત્ર એ ભારતીય ચિકિત્સા પદ્ધતિ છે. આયુર્વેદ એટલે કે જે શાસ્ત્રમા આયુષ્ય અને રોગનું જ્ઞાન આપવામાં આવે એ આયુર્વેદ છે. શરીર, ઇન્દ્રિય અને સત્વ(મન) અને આત્મા ના સંયોગનું નામ આયુ છે. આધુનિક શબ્દોમાં એ જ જીવન છે. પ્રાણ યુક્ત શરીરને જીવિત કહેવાય છે. આયુ અને શરીરનો સંબંધ શાશ્વત છે. આયુર્વેદમાં આ વિષયમાં વિચાર કરાયો છે. ફળસ્વરુપ એ પણ શાશ્વત છે. જે વિદ્યા દ્વારા આયુષ્યને લગતાં સર્વપ્રકારના જ્ઞાતવ્ય તથ્યોંનું જ્ઞાન મળી શકે અથવા જેને અનુસરવાથી દીર્ઘ આયુષ્યની પ્રાપ્તિ થાય એ તંત્રને આયુર્વેદ કહેવાય. આયુર્વેદ એ અથર્વવેદનો ઉપવેદ માનવામા આવે છે.
આ મનુષ્યના જીવિત રહેવાની વિધિ તેમ જ તેના પૂર્ણ વિકાસના ઉપાયો બતાવે છે. તેથી આયુર્વેદ અન્ય ચિકિત્સા પદ્ધતિની જેમ એક ચિકિત્સા પદ્ધતિ માત્ર નહી, પરંતુ સમ્પૂર્ણ આયુષ્યનું જ્ઞાન છે. આયુર્વેદમાં આયુષ્ય હિત (પથ્ય આહારવિહાર), અહિત (અપથ્ય આહારવિહાર), રોગના નિદાન અને વ્યાધિની ચિકિત્સા કહેવાય છે. પથ્ય આહારનું સેવન તેમ જ અપથ્ય આહારનો ત્યાગ કરવાથી મનુષ્ય પૂર્ણ રુપથી સ્વસ્થ રહી શકે છે. આયુર્વેદ અનુસાર સ્વસ્થ વ્યક્તિ જ જીવનના પરમ લક્ષ્ય ધર્મ, અર્થ, કામ, મોક્ષની પ્રાપ્તિ કરી શકે છે. પુરુષાર્થ ચતુષ્ટયંની પ્રાપ્તિનું મુખ્ય સાધન શરીર છે. એટલે શરીરની સુરક્ષા પર વિશેષ ધ્યાન આપતાં આયુર્વેદ કહે છે કે ધર્મ અર્થ, કામ, મોક્ષની પ્રાપ્તિનું મુખ્ય સાધન શરીર છે. બધી જ રીતે વિશેષ રુપથી શરીરની રક્ષા કરવી જોઇએ.
આયુર્વેદનો પ્રારંભ અને વિકાસ
200px|thumb|આયુર્વેદનાં દેવતા [[ધન્‍વન્‍તરિ]]
200px|thumb|નાગાર્જુન આયુર્વેદના ભિષજ્ આયુર્વેદના ઇતિહાસ પર જો નજર નાખીએ તો એની ઉત્‍પત્તિ મહર્ષિ દેવતા બ્રહ્માજી દ્વારા થઇ. જેમણે બ્રહ્મસંહિતાની રચના કરી. કહેવાય છે કે બ્રહ્મસંહિતામાં દસ લાખ શ્‍લોક તથા એક હજાર અઘ્‍યાય હતા, પરંતુ આધુનિક કાળમાં આ ગ્રંથ ઉપલબ્‍ધ  નથી.
આ કડીમાં ઋગ્વેદ માં આયુર્વેદને ઉપવેદ સંજ્ઞા આપવામાં આવી છે. મહાભારતમાં પણ આયુર્વેદને ઉપવેદ કહેવામાં આવ્યો છે. પુરાણોંમાં પણ વર્ણન પ્રાપ્‍ત થાય છે. બ્રહ્મવૈવર્તપુરાણમાં આયુર્વેદને પાંચમો વેદ કહેવામાં આવ્યો છે. વાસ્‍તવમાં કોઇપણ વૈદિક સાહિત્‍યમાં આયુર્વેદ શબ્‍દનું વર્ણન મળતું નથી, છતાં મહર્ષિ પાણિનિ દ્વારા રચિત ગ્રંથ અષ્‍ટાધ્‍યાયીમાં આયુર્વેદ શબ્‍દ પ્રાપ્‍ત થાય છે.
આયુર્વેદનું સમ્‍પૂર્ણ વર્ણન પ્રમુખ રૂપે ચરક સંહિતા અને સુશ્રુત સંહિતામાં કરવામાં આવ્યું છે. અન્‍ય સંહિતાઓં જેમ કે કાશ્‍યપ સંહિતા, હરીત સંહિતામાં વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે, પણ તે સમ્‍પૂર્ણ નથી. અષ્ટાઙ્ગ સંગ્રહ, અષ્ટાઙ્ગ હૃદય, ભાવ પ્રકાશ, માધવ નિદાન ઇત્‍યાદિ ગ્રંથોંનું સૃજન ચરક અને સુશ્રુતને આધાર બનાવી રચના કરવામાં આવી છે. સમય પરિવર્તનની સાથે સાથે નિદાનાત્‍મક અને ચિકિત્‍સકીય અનુભવોને લેખકોએ પોતપોતાના દૃષ્ટિકોણ અને વિચારને અનુકૂળ સમજીને સંસ્‍કૃત ભાષામાં લિપિબદ્ધ કર્યા.
આયુર્વેદનો ઉદ્દેશ
સંસારમાં એવી કોઈ વ્યક્તિ નથી જે દુઃખી થવા ચાહતી હોય, સુખની ચાહ પ્રત્યેક વ્યક્તિની હોય છે, પરન્તુ સુખી જીવન ઉત્તમ સ્વાસ્થ્ય પર નિર્ભર કરે છે. સ્વસ્થ અને સુખી રહેવા માટે આવશ્યક છે કે શરીરમાં કોઈ વિકાર ન હોય અને જો વિકાર થઇ જાય તો એને તરત જ દૂર કરવામાં આવે. આયુર્વેદનું મુખ્ય લક્ષ્ય વ્યક્તિ કે સ્વાસ્થ્યનું રક્ષણ તેમ જ રોગીઓના વિકારનું શમન કરવાનું છે. ઋષિ જાણતા હતા કે ધર્મ, અર્થ, કામ, મોક્ષની પ્રાપ્તિ સ્વસ્થ જીવન વડે જ મળે તેથી એમણે આત્માના શુદ્ધિકરણ ની સાથે શરીરના શુદ્ધિકરણ તેમ જ સ્વાસ્થ્ય પર પણ વિશેષ ધ્યાન આપ્યું છે.
આયુર્વેદના વિકાસ ક્રમ અને વિકાસના ઇતિહાસ પર દૃષ્ટિપાત કરવાથી સમજાય છે કે આદિ કાળના પૂર્વજો રોંગોથી મુક્તિ મેળવવા માટે જે જંગલી જડ઼ીબૂટ્ટીઓનો, રહેણીકરણી અને અન્‍ય પદાર્થોને રોગાનુસાર આરોગ્‍યાર્થ સ્‍વરૂપમાં સ્‍વીકાર કર્યો. આ બધું જ્ઞાન એમણે પેઢી દરપેઢી વારસામાં આપતા ગયા. આ બધું જ જ્ઞાન શ્રુતિ અને સ્‍મૃતિ પર આધારિત રહ્યું. કાળક્રમે આ જ્ઞાન એક સ્‍થાન પર એકત્ર થયું. જ્યારે ગુરૂકુળોની સ્‍થાપના થઇ તો ધર્મ, કર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ ઇત્‍યાદિની પ્રાપ્તિ માટે એમ કહેવામાં આવ્યું કે જ્યાં સુધી તન અને મન સ્‍વસ્‍થ નહી હોય, ત્યાં સુધી આ ઉદ્દેશ પ્રાપ્‍ત કરવો કઠિન છે, તેથી પહેલી આવશ્‍યકતા શરીરને સ્‍વસ્‍થ રાખવાની છે.
જ્યાં સુધી લિપિની રચના થઇ ત્યાં સુધી આ જ્ઞાન સ્‍મૃતિ અને શ્રુતિને સહારે જીવિત રહ્યું. જ્યારે લિપિની રચના થઇ ત્યારે આ જ્ઞાન પત્‍થરો તેમ જ ભોજપત્રો પર લખીને સાચવવામાં આવ્યું.
આયુર્વેદ અવતરણ
આયુર્વેદના અવતરણ ની ઘણી દંતકથાઓ છે:
ચરક સંહિતા અનુસાર બ્રહ્મા જીએ આયુર્વેદનું જ્ઞાન દક્ષ પ્રજાપતિને આપ્યું, દક્ષ પ્રજાપતિએ  આ જ્ઞાન અશ્વિની કુમારો(બન્ને ભાઈ)ને આપ્યું, અશ્‍વનીકુમારોએ આ જ્ઞાન ઇન્‍દ્રને આપ્યું, ઇન્‍દ્રએ આ જ્ઞાન ભારદ્વાજને આપ્યું, ભારદ્વાજે આ જ્ઞાન આત્રેય પુનર્વસુને આપ્યું, આત્રેય પુનર્વસુએ આ જ્ઞાન અગ્નિવેશ, જતૂકર્ણ, ભેલ, પરાશર, હરીત, ક્ષારપાણિને આપ્યું.
સુશ્રુત સંહિતા અનુસાર બ્રહ્માજી આયુર્વેદનું જ્ઞાન દક્ષપ્રજાપતિને, દક્ષ પ્રજાપતિએ આ જ્ઞાન અશ્‍વનીકુમારને આપ્યું, અશ્‍વનીકુમારે આ જ્ઞાન ધન્‍વન્‍તરિ ને આપ્યું, ધન્‍વન્‍તરિએ આ જ્ઞાન ઔપધેનવ, વૈતરણ, ઔરભ, પૌષ્‍કલાવત, કરવીર્ય, ગોપુર રક્ષિત અને સુશ્રુતને આપ્યું. કાશ્‍યપ સંહિતા અનુસાર બ્રહ્માજીએ આયુર્વેદનું જ્ઞાન અશ્‍વની કુમારને આપ્યું અને અશ્‍વનીં કુમારે આ જ્ઞાન ઇન્‍દ્રને આપ્યું અને ઇન્‍દ્રએ આ જ્ઞાન કશ્‍યપ અને વશિષ્‍ઠ અને અત્રિ અને ભૃગુ વગેરેને આપ્યું. આ બધામાંથી એક શિષ્‍ય અત્રિએ આ જ્ઞાન પોતાના પુત્ર અને અન્‍ય શિષ્‍યોંને આપ્યું.
સૃષ્ટિના પ્રણેતા બ્રહ્મા દ્વારા એક લાખ સૂત્રોમાં આયુર્વેદનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું અને આ જ્ઞાનને દક્ષ પ્રજાપતિએ ગ્રહણ કર્યું. એ પછી દક્ષ પ્રજાપતિએ આ જ્ઞાન સૂર્યપુત્ર અશ્વિન કુમારોને અને અશ્વિન કુમારો પાસેથી સ્વર્ગાધિપતિ ઇન્દ્રને પ્રાપ્ત થયું. આયુર્વેદનો ઇતિહાસ જોતાં ઇન્દ્ર  દ્વારા આ જ્ઞાન પુનર્વસુ આત્રેયને પ્રાપ્ત થયું. શલ્ય શાસ્ત્ર રુપે મેં આ જ્ઞાન આદિ ધન્વન્તરિને પ્રાપ્ત થયું અને સ્ત્રી તેમ જ બાલ ચિકિત્સા  રુપે આ જ્ઞાન ઇન્દ્ર પાસે મહર્ષિ કશ્યપને મળ્યું. ઉપરોક્ત બાબત જોતાં જણાય છે કે ભારતમાં પ્રારંભથી જ ચિકિત્સા જ્ઞાન, કાય ચિકિત્સા, શલ્યચિકિત્સા, સ્ત્રી તથા બાલરોગ ચિકિત્સા રુપે વિખ્યાત થયું હતું. ઉપરોક્ત વિશેષ કથન પરથી પ્રમાણિત થાય છે કે ચિકિત્સા કાર્ય કરવા માટે આજની રાજ આજ્ઞાને અનુરુપ ચિકિત્સા કાર્ય કરવા માટે સ્વર્ગાધિપતિ ઇન્દ્ર પાસે અનુમતિ પ્રાપ્ત કરવી આવશ્યક હતી.
મહાત્‍મા બુદ્ધના સમયમાં આયુર્વેદ વિજ્ઞાને સૌથી અધિક પ્રગતિ રસ ચિકિત્‍સા વિજ્ઞાન તેમ જ રસ વિદ્યામાં કર્યો છે. આ કારણે બૌદ્ધ યુગને રસ શાસ્‍ત્રનો સુવર્ણ યુગ કહેવાય છે.
રસ વિદ્યાનું ત્રણ ભાગોં ૧- ધાતુ વિદ્યા ૨- રસ ચિકિત્‍સા ૩- ક્ષેમ વિદ્યામાં વિભાજન થયું.
શલ્‍ય ચિકિત્‍સા પર પ્રતિબન્‍ધ
કલિંગ વિજય પશ્‍ચાત સમ્રાટ અશોક ભગવાન બુદ્ધના ઉપદેશોથી પ્રભાવિત થયા અને પોતાનાં રાજ્‍યમાં રક્‍તપાત તેમ જ રક્‍તપાત સંબંધિત સમસ્‍ત કાર્યકલાપો પર પૂર્ણત: પ્રતિબન્‍ધ લાગૂ કર્યો. આ કારણે કાલાન્‍તરે શનૈ: શનૈ: આયુર્વેદમાં પ્રચલિત શલ્‍ય ચિકિત્‍સાનો અભ્‍યાસ પ્રભાવિત થયો અને અન્‍તત: એક પ્રકારે શલ્‍યચિકિત્‍સાનો લોપ થતો ચાલ્યો. પરંતુ બીજી બાજુ રસ ચિકિત્‍સામાં અદભુત રૂપથી પ્રગતિ થતી રહી. કેવળ રસૌષધિયોના બળે સાધ્‍ય, કષ્‍ટ સાધ્‍ય ઔર અસાધ્‍ય રોગોની ચિકિત્‍સા વિધિઓની શોધ કરવામાં આવી.
બૌદ્ધ યુગના સિદ્ધ આયુર્વેદજ્ઞોમાં ભગવાન બુદ્ધના શિષ્‍ય નાગાર્જુન તૃતીયે રસ વિદ્યાના ઉત્‍થાન માટે ઘણું યોગદાન આપ્યું. ભગવાન બુદ્ધના શિષ્‍યોમાં લગભગ આઠ નાગાર્જુન થયા હતા. એવું જાણવા મળે છે કે આયુર્વેદ રસ-ચિકિત્‍સા વિજ્ઞાનના ઉત્‍થાન તેમ જ શોધમાં બધા જ નાગાર્જુનોનો અમૂલ્‍ય યોગદાન રહ્યું છે.
આયુર્વેદના મૂળ સિદ્ધાન્તો
આયુર્વેદના વિદ્વાનોએ ચિકિત્‍સા-વિધિના જ્ઞાનને તર્કયુક્‍ત બનાવવા માટે ઘણા મૂળ સિદ્ધાન્તોની વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિકોણથી સંરચના કરી છે. આમ આ સિધ્ધાંતોની રચના કરવામાં આવી છે.
ત્રિદોષ
મુખ્યતઃ ત્રિદોષ ત્રણ હોય છે, જેને વાત, પિત્ત અને કફ કહેવાય છે. (આને એકલ દોષ કહેવાય છે.)
જ્યારે વાત અને પિત્ત અથવા પિત્ત અને કફ અથવા વાત અને કફ આ બંને દોષ મળી જાય છે, ત્યારે આ મિશ્રણને દ્વિદોષજ કહેવાય છે.
જ્યારે વાત, પિત્ત અને કફ એમ ત્રણેય દોષો એક સાથે મળી જાય છે, ત્યારે આ મિશ્રણને ત્રિદોષજ અથવા સન્નિપાતજ કહેવાય છે.
ત્રિદોષના પાંચ ભેદ
દરેક દોષના પાંચ ભેદ આયુર્વેદના મહાનુભાવોએ નિર્ધારિત કર્યા છે. વાત દોષના પાંચ ભેદ (૧) સમાન વાત (૨) વ્‍યાન વાત  (૩) ઉદાન વાત  (૪) પ્રાણ વાત  (૫) અપાન વાત છે. વાત દોષને ‘’ વાયુ દોષ ‘’ પણ કહેવાય છે.
પિત્ત દોષના પાંચ ભેદ હોય છે: ૧- પાચક પિત્ત ૨- રંજક પિત્ત ૩- ભ્રાજક પિત્ત ૪- આલોચક પિત્ત ૫- સાધક પિત્ત આ જ રીતે કફ દોષના પાંચ ભેદ હોય છે: ૧- શ્‍લેષ્‍મક કફ ૨- સ્‍નેહન(તર્પક) કફ ૩- રસન(બોધક) કફ ૪- અવલમ્‍બક કફ ૫- ક્‍લેદક કફ
આધુનિક આયુર્વેદજ્ઞો વાતાદિ દોષોના ભેદોને ફિજિયોલોજિકલ બેસિસ ઓફ ડિસીઝને સમકક્ષ માને છે. થોડા અન્‍ય વિદ્વાનો આને અસામાન્‍ય એનાબોલિઝમ ની જેમ સમઝે છે.
સપ્‍ત ધાતુ
આયુર્વેદના મૌલિક સિધ્ધાન્‍તોમાં સપ્‍ત ધાતુઓનું ખૂબ જ મહત્‍વ છે. આ ધાતુઓને લીધે શરીરનું બંધારણ થાય છે, એ કારણે ધાતુ કહેવાય છે. એની સંખ્‍યા સાત હોય છે -
સપ્‍ત ધાતુઓ વાતાદિ દોષો વડે કોપિત થાય છે. જે દોષની ખામી અથવા અધિકતા હોય છે, સપ્‍ત ધાતુઓ તદાનુસાર રોગ અથવા શારીરિક વિકૃતિ ઉત્‍પન્‍ન કરે છે.
આધુનિક આયુર્વેદજ્ઞો સપ્‍ત ધાતુઓને પેથોલોજિકલ બેસિઝ‍ ઓફ ડિસીસીઝને સમતુલ્‍ય માને છે.
મલ-આયુર્વેદ
મલ ત્રણ પ્રકારના હોય છે.
આયુર્વેદના આઠ અઙ્ગ : અષ્ટાઙ્ગ આયુર્વેદ
ચિકિત્‍સાના દૃષ્ટિકોણથી આયુર્વેદને આઠ અંગોમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યું છે. એને "અષ્ટાઙ્ગ આયુર્વેદ" કહેવાય છે.
આયુર્વેદમાં નવી શોધ
આયુર્વેદ લગભગ ૫૦૦૦ વર્ષ પુરાણું ચિકિત્‍સા વિજ્ઞાન છે. એને ભારતવર્ષના વિદ્વાનોએ ભારતની જળવાયુ, ભૌગોલિક પરિસ્થિતિઓ,ભારતીય દર્શન, ભારતીય જ્ઞાન-વિજ્ઞાનના દ્રષ્ટિકોણને ઘ્‍યાનમાં રાખી વિકસિત કર્યો.
વતર્માનમાં સ્‍વતંત્રતા મળ્યા પછી આયુર્વેદ ચિકિત્‍સા વિજ્ઞાને ઘણી પ્રગતિ કરી છે. ભારત સરકાર દ્વારા સ્‍થાપિત સંસ્‍થા ‘’કેન્દ્રીય આયુર્વેદ એવં સિદ્ધ અનુસં‍ધાન પરિષદ’’,[Central council for research in Ayurveda and Siddha, CCRAS]નવી દિલ્હી, ભારત, આયુર્વેદમાં કરાયેલાં અનુસન્‍ધાન કાર્યોને સમસ્‍ત દેશમાં ફેલાયેલા શોધ સન્‍સ્‍થાનોમાં સમ્‍પન્‍ન કરાવે છે. ઘણા એન.જી.ઓ. અને પ્રાઇવેટ સન્‍સ્‍‍થાનો તથા હોસ્‍પિટલો અને વ્‍યતિગત આયુર્વેદિક ચિકિત્‍સકો શોધ કાર્યોમાં સતત કાર્ય કરી રહ્યા છે.
ત્રિફલા પર શોધ
આયુર્વેદની આ પ્રસિદ્ધ ઔષધિ પર વિશ્‍વની ઘણી વૈજ્ઞાનિક સંસ્‍થાઓમાં શોધ કાર્યો થયાં છે. ભાભા એટોમિક રિસર્ચ સેંટર, ટ્રોમ્‍બે,ગુરૂ નાનક દેવ વિશ્‍વવિદ્યાલય, અમૃતસર અને જવાહરલાલ નહેરૂ વિશ્‍વવિદ્યાલયમાં ત્રિફલા પર રિસર્ચ કર્યા પછી આ સંશોધકો નિષ્‍કર્ષ પર આવ્યા કે ત્રિફલા કેન્સરના કોષોને વધતા રોકે છે.
અશ્‍વગંધા પર શોધ
બ્રિટનના ચિકિત્‍સા વૈજ્ઞાનિકોએ જાનવરો પર ભારતીય જડ઼ી-બૂટી અશ્‍વગંધાનો અધ્‍યયન કર્યા પછી એવો નિષ્‍કર્ષ કાઢ્યો કે એના વડે અલ્‍ઝાઇમર રોગ પર નિયંત્રણ કરી શકાય છે.