cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ગાયખસ
આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ઉપરાંત અહીંના લોકો જંગલમાંથી મહુડાનાં ફુલ તેમ જ બી, ખાખરાનાં પાન, ટીમરુનાં પાન, સાગનાં બી, કરંજના બી જેવી ગૌણ વનપેદાશો એકઠી કરી તેને વેચીને પણ પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે.
શ્રેણી:આહવા તાલુકો
કરી (મસાલેદાર રસાવાળી વાની)
thumb|ભારતીય શાકભાજીયુક્ત કરીઓની વિવિધતાઓ right|thumb|ભારતીય રેસ્ટોરન્ટમાં પીરસાયેલી બટર ચિકન વાની. thumb|થાઇલૅન્ડની રેડ રોસ્ટ ડક કરી (ગરમ અને મસાલેદાર). thumb|ભાત અને ડુંગળી તથા બટાકા સહિતની ચેનોપોડિયમ આલ્બમ લીફ કરી; એક શાકાહારી કરી વાની. કરી એ સમસ્ત પશ્ચમી સંસ્કૃતિમાં મસાલેદાર વાનીની એક વિવિધતા માટે વપરાતું સર્વસામાન્ય નામ છે, ખાસ કરીને બાંગ્લાદેશી, (દક્ષિણ) ભારતીય, પાકિસ્તાની, શ્રીલંકન, થાઈ અથવા અન્ય દક્ષિણી તથા દક્ષિણ-પૂર્વીય એશયાઈ રાંધણકળામાં આ વાની બને છે. કરી પાઉડરમાં જે ત્રણ પ્રકારના મસાલા મોટા ભાગે જોવા મળે છે તે છે હળદર, ધાણા અને જીરું. તે સિવાય વધારાના મસાલાની વિશાળ શ્રેણી તેમાં ઉમેરાઈ શકે છે, જેનો આધાર ભૌગોલિક પ્રદેશ અને તેમાં પડતા બીજા ખોરાકો પર છે (જેમ કે માંસ, માછલી, મસૂર, ચોખા વગેરે). "કરી" શબ્દ "સૂપ" અથવા "સ્ટયૂ" સાથે એ અર્થમાં સમાનાર્થી છે કે તેમાં કોઈ વિશિષ્ટ ઘટક એવો નથી જે "કરી" બનાવવા માટે અનિવાર્ય હોય.
કરીની લોકપ્રિયતા તાજેતરના દસકાઓમાં ભારતીય ઉપખંડમાંથી બહાર આંતરરાષ્ટ્રીય રાંધણકળામાં મહત્ત્વપૂર્ણ રીતે વિસ્તરી છે. પરિણામે, પ્રત્યેક સંસ્કૃતિએ કરીને પોતાના અનોખા સ્વાદ અને સાંસ્કૃતિક ભાવુકતાને અનુકૂળ થાય તે રીતે પોતાની તળપદી રીતે રાંધવા માટે મસાલા પસંદ કર્યા છે. તેથી થાઈ, બ્રિટિશ, જાપાનીઝ અને જમૈકા રાંધણકળામાં અત્યંત લોકપ્રિયતા સાથે હવે કરીને સમસ્ત એશિયાની અથવા વૈશ્વિક વાની કહી શકાય છે.
વ્યુત્પત્તિ
"કરી" શબ્દ એ તમિલ શબ્દ  (கறி)ની અંગ્રેજી આવૃત્તિ છે, જેનો અર્થ થાય છે "સૉસ" એટલે કે મસાલેદાર પ્રવાહી, જે સામાન્ય રીતે રસા વગર અથવા રસા સહિત મસાલાઓ સાથે શાકભાજીઓ/માંસ સાથેની વાની સમજવામાં આવે છે.
આંધ્ર રસોઈપ્રથા
આંધ્ર રાંધણકળા મસાલેદાર હોય છે અને તેનો સ્વાદ અનોખો હોય છે. જો કે આંધ્ર પ્રદેશની રસોઈકળામાં પ્રાદેશિક વિવિધતા રહેલી છે. આંધ્ર પ્રદેશના પશ્ચિમે તેલંગણામાં અંબાલી, જોન્ના રોટી/જવારની રોટલી, સજજા રોટી/સજજા અનાજની રોટલી તથા હૈદરાબાદી બિરયાની જેવી વાનીઓ હોય છે. આ પ્રદેશમાં કરીમાં લવિંગ, તજ, જાયફળ, વરિયાળી, અને કડી પત્તા જેવા મસાલાનો સ્વાદ અને સુગંધ ઉમેરવામાં આવે છે. આંધ્ર પ્રદેશના સમુદ્ર કિનારાના વિસ્તારોની રસોઈકળામાં શાકભાજીઓમાંથી અનેક પ્રકારની કરી અને થોડા પ્રકારની કરી માંસમાંથી બનાવવાની વિધિઓ પ્રચલિત છે. આ પ્રદેશમાં, કરીમાં ધાણા પાઉડર, આખું જીરું અથવા તેનો પાઉડર, કાળા મરી પાઉડર, લાલ તીખાં મરચાં, હિંગ, ઘી, મેથી, કડી પત્તા અને હળદર વગેરેના સ્વાદ-સુગંધ ઉમેરવામાં આવે છે. જો કે અહીંની કરીમાં એ જ શાકભાજીઓનો વપરાશ થાય છે, તેમ છતાં આંધ્ર પ્રદેશના સમુદ્ર કિનારાના પ્રદેશની કરીનો સ્વાદ તેલંગણા કરી કરતાં સદંતર ભિન્ન હોય છે. આ વાતે જ કરીને ચુસ્ત વાનીને બદલે એક સંકલ્પના બનાવી દીધી છે. તેમાં સ્થાનિક મસાલાના વપરાશ સાથે તેના સ્વાદ બદલાય છે. કરીને મુખ્યત્વે ભાત(ચોખા) સાથે ખાવામાં આવે છે.
બંગાળી, બાંગ્લાદેશી અને ઓરિયા રસોઈપ્રથા
right|thumb|ઢાકા, બાંગ્લાદેશમાં શેકેલી ડુંગળી સાથે પીરસાયેલી બીફ કરી બંગાળી રાંધણપ્રથામાં કરીની અતિરેકતાનો સમાવેશ થાય છે. જળફળ અને તાજી માછલી બંગાળીઓનો ખૂબ જ પ્રિય આહાર છે, અને તેની સાથે જમવા માટે અનેક પ્રકારની કરી બનાવવાની વિધિઓ શોધી કાઢવામાં આવી છે. ખસખસના બીજની જેમ રાઈ અને રાઈનું (સરસિયું) તેલ ઘણી વાનીઓમાં ઉમેરવામાં આવે છે.
ઓરિસ્સાના લોકોની પણ આહારની એવી જ આદતો છે અને તેઓ આ રીતે અનેક પ્રકારની કરી બનાવવામાં પણ નિપુણ છે. આ વાતની સાબિતી એ છે કે પશ્ચિમ બંગાળમાં ઓરિસ્સાના અસંખ્ય લોકો મુખ્ય રસોઈયા તરીકે કામે લાગ્યા છે.
ગુજરાતી અને રાજસ્થાની રસોઈપ્રથા
વિશિષ્ટ ગુજરાતી અને રાજસ્થાની રાંધણકળાને થાળી કહેવામાં આવે છે, જેમાં રોટલી (ઘઉંના લોટના ફુલકાં), દાળ, ચાવલ (ભાત) અને શાક(સબ્જી)(શાકભાજીઓ અને મસાલાનાં વિવિધ મિશ્રણો, જેને હલાવીને રાંધવા અથવા તળવામાં આવે છે અને તે તીખું કે મીઠું હોય છે)-નો સમાવેશ થાય છે. આ વાનીઓ સ્વાદ પ્રમાણે સુગંધ અને ગરમીમાં ભિન્ન ભિન્ન હોય છે.
કર્ણાટક રસોઈપ્રથા
thumb|કર્ણાટક, ભારતની વિવિધ કરી-આધારિત વાનીઓ. કર્ણાટકના મોટા ભાગના સમુદ્ર કિનારાના પ્રદેશોમાં કરીના પ્રકાર વિશિષ્ટરૂપે શાકાહારી અથવા માંસ તથા માછલીવાળા હોય છે. તેમના સામાન્ય સ્વાદમાં તેઓ વિવિધ શાકભાજીઓ, મસાલા, નારિયેળ તથા ગોળનો વપરાશ કરે છે. તેમની કરી સૂકી અને રસાવાળી હોય છે. કેટલીક વિશિષ્ટ સૉસ આધારિત વાનીઓમાં સારુ, ગોજ્જુ, થૉવ્વે, હુલી, મૅજ્જિગ હુલીનો સમાવેશ થાય છે; જે દક્ષિણમાં બનતી "કડી" જેવી જ હોય છે, સાગુ અથવા કૂટુ, જે ગરમ ભાત સાથે ભેળવીને ખાવામાં આવે છે.
મલયાલી રસોઈપ્રથા
કેરળની વિશિષ્ટ મલયાલી કરીઓમાં છીણેલું કોપરું અથવા કોપરાનું દૂધ, કરી પત્તા અને વિવિધ મસાલાઓનો સમાવેશ થાય છે. લગભગ દરેક વાનીમાં રાઈનો ઉપયોગ થાય છે. તે સાથે ડુંગળી, કરી પત્તા, ગરમ તેલમાં તળેલા લાલ મરચાંના ટુકડા પણ નાખવામાં આવે છે. મોટા ભાગની માંસાહારી વાનીઓમાં ખૂબ વધારે મસાલા નાખવામાં આવે છે. કેરળ તેના પરંપરાગત સાદ્યા માટે પ્રખ્યાત છે, જે શાકાહારી ભોજન સાથે પીરસવામાં આવે છે અને તેની સાથે પરિપ્પુ (લીલા ચણા), પાપડમ, થોડું ઘી, સંભાર, રસમ, અવિયાલ, કાલન, ખીચડી, પાચડી, ઇંજીપુલી, કૂટ્ટુકારી, અથાણું (કેરી, લીંબુનું), થોરન, એકથી ચાર પ્રકારના પાયસમ, બોલી, ઓલન, પુલિસેરી, મોરુ (છાશ), ઉપ્પેરી, કેળા વેફર વગેરે વધારાની વાનીઓ પણ પીરસવામાં આવે છે. આ સાદ્યા પરંપરાગત રીતે કેળાના પાન પર પીરસવામાં આવે છે.
ઉત્તર ભારતીય રસોઈપ્રથા
thumb|રોટલી સાથે પીરસાતી ભારતીય શાકભાજીયુક્ત કરીઓ. ઉત્તર ભારતીય રસોઈપ્રથામાં મુગલાઈ રસોઈકળા, કાશ્મરની રસોઈકળા, અવધી પાક-પ્રણાલી, ઉત્તર પ્રદેશની રસોઈકળા અને ભોજપુરી રાંધણકળાનો સમાવેશ થાય છે. કઢી એક વિશિષ્ટ વાની છે, જે હલાવીને એકરસ કરેલા દહીં અથવા છાશને ઘીના વઘાર તથા બેસન સાથે ઉકાળીને બનાવવામાં આવે છે. તેમાં ઉમેરાતા મસાલા વિભિન્ન પ્રકારના હોય છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે તેમાં હળદર અને કાળી રાઈના દાણા ઉમેરાય છે. તે મોટા ભાગે ભાત સાથે ખાવામાં આવે છે. ઉત્તર ભારત, જયાં વાનીઓને સૂકી અને તરી (રસાદાર) એમ બે વિભાગમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે. ‘કરી ’ શબ્દ હિન્દી-ઉર્દૂ શબ્દ ‘તરી ’ સાથે ધ્વનિ-સામ્યતા ધરાવે છે. (તરી શબ્દ ફારસી ભાષાના તર શબ્દ પરથી બન્યો છે, જેનો અર્થ ‘ભીનું ’ જેવો થાય છે,) અને તેને મસાલાની હાજરી યા ગેરહાજરી સાથે અથવા વાની ભારતીય છે કે નથી તેની સાથે કોઈ લેવાદેવા પણ નથી (દાખલા તરીકે, કોઈ પણ સ્ટયૂ, મસાલેદાર હોય યા ન હોય તો પણ એને કરી વાની તરીકે લેખવામાં આવે છે અને તેનું સાદું કારણ એ છે કે તે ભીનું છે). ઉર્દૂમાં કરીને સામાન્ય રીતે સાલન (سالن) તરીકે સૂચવવામાં આવે છે. મસાલા સહિતની વાની માટે હિન્દી-ઉર્દૂમાં સમાનાર્થી શબ્દ છે મસાલેદાર.
પાકિસ્તાની
thumb|ભાત સાથે કરીવાળા રાજમા. પાકિસ્તાની લોકપ્રિય કરી છે કરાહી (કડાહી), જે સૂકા વાટેલા મસાલામાં મટન અથવા ચિકન સાથે રાંધવામાં આવે છે. લાહોરી કરાહીમાં લસણ, મસાલા અને સરકો પડે છે. પેશાવરી કરાહી સાદી વાની છે, જે ફકત માંસ, નમક, ટમેટાં અને કોથમીર કે ધાણા સહિત બનાવવામાં આવે છે.
પંજાબી રસોઈપ્રથા
પંજાબી કરી મોટા ભાગે મસાલા (મસાલાના મિશ્રણ), દેશી ઘી સાથે છૂટથી નાખેલા માખણ અને મલાઈ પર આધારિત હોય છે. કેટલીક વાનીઓ ફકત પંજાબની જ વિશેષતા છે, જેવી કે માહા દી દાલ અને સારોં દા સાગ (સરસોં કા સાગ).
સિંધી રસોઈપ્રથા
સિંધી રસોઈકળા, સિંધી લોકોની રસોઈકળા સૂચવે છે. મોટા ભાગના સિંધી ઘરોમાં રોજિંદા આહારમાં ઘઉંની રોટલી (ફુલ્કાં) અને ભાત સાથે બીજી બે વાની એક રસાદાર અને એક સૂકીનો સમાવેશ થાય છે.
તમિલ અને સિંહાલી રસોઈપ્રથા
તમિલ રસોઈકળામાં મસાલાના મિશ્રણ તથા તેની મેળવણી દ્વારા વિશિષ્ટ સ્વાદ અને સુગંધ પ્રાપ્ત કરવામાં આવે છે, જેમાં કરી પત્તા, આમલી, ધાણા, આદુ, લસણ, મરચું, મરી, ખસખસ, રાઈના દાણા, તજ, લવિંગ, ઇલાયચી, જીરું, વરિયાળી કે સૂવા દાણા, મેથી, જાયફળ, કોપરું, હળદર મૂળ અથવા પાઉડર, ગુલાબજળ નાખવામાં આવે છે. તેમાં મસૂર, શાકભાજીઓ તથા દૂધની બનાવટોનું મિશ્રણ અનિવાર્ય હોય છે, અને તે મોટા ભાગે ભાત સાથે પીરસવામાં આવે છે. પરંપરાગત શાકાહારી આહારો માંસાહારી વાનીઓની વિશાળ શ્રેણી પર રાજય કરે છે જેમાં પરંપરાગત તમિલ મસાલા અને પકાવવાની રીત પ્રમાણે તૈયાર કરવામાં આવતી મીઠા પાણીની માછલી અને સમુદ્રી ખાદ્ય સામેલ છે. આ પદ્ધતિ ચારેય દક્ષિણ ભારતીય રાજ્યો માટે સુખદ છે.
શ્રીલંકન રસોઈપ્રથામાં સામાન્ય રીતે દરરોજના ભોજનમાં લેવામાં આવતા ભાત (ચાવલ) કોઈ વિશિષ્ટ પ્રસંગે, મસાલેદાર કરી સાથે બપોરના ભોજન તથા રાતના ભોજનમાં જોવા મળી શકે છે. ‘ભાત અને કરી’ શ્રીલંકન વાનીઓની શ્રેણી સૂચવે છે.
અફઘાન અને પશ્તુન રસોઈપ્રથા
ઉત્તર-પશ્ચમી પાકિસ્તાનમાં પશ્તુન લોકોની રસોઈપ્રથા લગભગ તેના પાડોશી અફઘાનિસ્તાનની રસોઈપ્રથા જેવી જ છે, જે મોટા ભાગે ઘઉં, મકાઈ, જવ અને ચોખા જેવા અનાજ પર આધારિત હોય છે. તે સિવાય તેમાં દક્ષિણ એશિયાઈ પ્રભાવનો મોટો ઉમેરો થાય છે. આ વાનીઓ સાથે દૂધની બનાવટો (દહીં, છાશ), વિવિધ અખરોટ, સ્થાનિક શાકભાજી અને તાજા સૂકાં ફળોનો સથવારો તો હોય જ છે.
ઉત્તરપૂર્વી ભારતીય અને નેપાળી રસોઈપ્રથા
ઉત્તર-પૂર્વી ભારતની કરી ભારતના અન્ય ભાગો કરતાં સદંતર જુદી છે. આ વિસ્તારની રસોઈપ્રથા તેના બર્મા અને તિબેટ જેવા પાડોશીઓથી પ્રભાવિત છે. ત્યાં જાણીતા ભારતીય મસાલાનો ઉપયોગ ઓછો થાય છે. ભારતના આ પ્રદેશમાં યાક(ચમરી ગાય)નું માંસ લોકપ્રિય છે.
દાળભાત, ચોખા અને મસૂરનો સૂપ એ નેપાળની સ્થાયી વાની છે. નેપાળના નેવારો દ્વારા સદીઓથી જે રસોઈપ્રથા વિકસિત થઈ છે તે નેવા રસોઈપદ્ધતિનો પ્રકાર છે.
ચાઇનીઝ રસોઈપ્રથા
ચાઇનીઝ કરીઓ(咖哩, gā lǐ)માં વિશિષ્ટરૂપે ચિકન, બીફ, માછલી, ઘેટાના બચ્ચાનું માંસ અથવા અન્ય માંસ, લીલા મરી, ડુંગળી, બટેટાંના મોટા ટુકડા અને વિવિધ અન્ય ઘટકો તથા મસાલાવાળી મંદ મસાલેદાર પીળી કરી સૉસ, જેને વરાળમાં બાફેલા ભાત ઉપર રેડીને પીરસવામાં આવે છે. સફેદ મરી, સૉયા સૉસ, તીખો સૉસ અને/અથવા તીખાં મરચાંના તેલને કરીના સ્વાદમાં વધારો કરવા માટે ઉમેરી શકાય છે.
કરી સૉસની સર્વસામાન્ય ચાઇનીઝ વિવિધતા સામાન્ય રીતે પાઉડર રૂપે વેચાય છે. એવું લાગે છે કે એ સિંગાપોરિયન અને મલેશિયન વિવિધતામાંથી ઊતરી આવી છે, જે દેશોએ ચીનમાં સતય સૉસ પણ પ્રચલિત કર્યો. વંશીય કૅન્ટોનીઝ (કુઆલા લમ્પુરમાં પ્રભાવી), આ પીળો, ચાઇનીઝ-મલેશિયન પ્રકાર કુદરતી રીતે કૅન્ટોનીઝ દ્વારા ચીનમાં પ્રચલિત કરવામાં આવ્યો, અને તે વિશિષ્ટરૂપે હોંગકોંગ રસોઈપ્રથામાં સાકાર થયો. (દિલચસ્પ રીતે, મલય સતયને વંશીય તેઓચ્યૂ દ્વારા વિપુલ સફળતા સહિત ચીનમાં પ્રચલિત કરવામાં આવ્યો હોય એવું દેખાય છે, જેણે સિંગાપુરના બીજા સૌથી મોટા ચાઇનીઝ જૂથનું નિર્માણ કર્યું અને તે થાઇલૅન્ડમાં પ્રભાવ ધરાવનાર જૂથ છે.)
ચાઇનીઝ કરીના ઘણા વિવિધ પ્રકારો છે, જે દરેક રેસ્ટૉરન્ટ પર આધાર રાખે છે. બીજી એશિયન કરી જેવી નહીં, જે સામાન્ય રીતે ઘટ્ટ સ્વરૂપ ધરાવતી હોય છે, પરંતુ ચાઇનીઝ કરી મોટા ભાગે પાણી જેવી પાતળી હોય છે. "ગૅલિમિયન" (મલેશિયન "કરી મી" અથવા કરી નૂડલ્સમાંથી) એ લોકપ્રિય ચાઇનીઝ કરી વાનગી છે.
જાપાનીઝ રસોઈપ્રથા
thumb|જાપાની શૈલીની કારે-રાઈસુ (કરીભાત) thumb|કારે-પાન (કરી બ્રેડ)
જાપાને પોતાની રાષ્ટ્રીય સ્વ-અલગતાવાદી (સાકોઉ) નીતિનો અંત આણ્યો ત્યાર પછીના મેઇજી યુગ(1868–1912)માં બ્રિટિશ દ્વારા જાપાનમાં કરીનું પ્રચલન થયું, અને જાપાનમાં કરીનું પાશ્ચાત્ય વાની રૂપે વર્ગીકરણ થયું. તેનું સમગ્ર દેશમાં વિસ્તરણ થયું તેનો યશ જાપાનના લશ્કર અને નૌકાદળે તેને સામાન્ય રૂપે અપનાવી તેને જાય છે. આ બન્ને દળોએ કરીને પ્રગાઢ રૂપે અપનાવીને સુવિધાજનક ક્ષેત્ર અને નૌકાદળના કૅન્ટીનની રસોઈમાં અનિવાર્ય બનાવી દીધી, તે ત્યાં સુધી કે અનિવાર્ય લશ્કરી ભરતીથી લઈને આ વાનીનો અનુભવ લેવા માટે દેશના દૂર સુદૂરનાં સ્થળોએ તેને અપનાવી લીધી. જાપાન સમુદ્રી સ્વરક્ષણ દળમાં દર શુક્રવારે બપોરના ભોજનમાં કરી પરંપરાગત વાની બની ગઈ છે અને ઘણાં વહાણોમાં તેમની અનોખી આગવી પદ્ધતિએ કરી બને છે.
જાપાનની પ્રમાણભૂત કરીમાં ડુંગળી, ગાજર, બટેટાં, કયારેક અજમો અને માંસનો સમાવેશ થાય છે અને તેને મોટી દેગમાં રાંધવામાં આવે છે. કયારેક તેમાં મીઠાશ વધારવા માટે છીણેલાં સફરજન અને મધ નાખવામાં આવે છે અને કયારેક તેને બદલે બીજી શાકભાજીઓનો પણ વપરાશ થાય છે. કરીમાં માંસ, પૉર્ક, બીફ અને ચિકન ખૂબ જ લોકપ્રિય છે, કરીની લોકપ્રિયતા ઘટવા સાથે આ ઘટકો ઉમેરવાં પડ્યાં છે. ઉત્તરી અને પૂર્વી જાપાનમાં, તેમાં ટૉકયોનો પણ સમાવેશ થાય છે, કરી માટે માંસ અત્યંત લોક પસંદગી પામે છે. પશ્ચિમ જાપાનમાં બીફ વધારે સામાન્ય છે, તેમાં ઓસાકાનો સમાવેશ થાય છે અને ઓકિનાવામાં ચિકન વધુ પસંદ કરવામાં આવે છે. કરીને પકવીને સામાન્ય રીતે ઘટ્ટ ઇંટના રૂપમાં વેચવામાં આવે છે, જેને માંસ અને શાકભાજીના મિશ્રણમાં ઓગાળવામાં આવે છે.
કોરિયામાં જાપાને પોતાના આધિપત્ય દરમ્યાન 20મી સદીના પૂર્વાર્ધમાં કરી પ્રચલિત કરી અને તેથી તે લગભગ જાપાનીઝ આવૃત્તિ જેવી જ છે.તેના સામાન્ય ઘટકોમાં ભાત, કરી સૉસ, શાકભાજીઓ, કિમ્ચી, ભૂંજેલું પૉર્ક અને વસાબી હોય છે.
ઇંડોનેશિયન રસોઈપ્રથા
thumb|ભાત સાથે રેન્ડાન્ગ.
ઇંડોનેશિયામાં, ગુલાઇ અને કરી અથવા કરે નામની વાનીઓ કરી પર આધારિત હોય છે. તે ઘણી વખત ખૂબ જ સ્થાનિક વિવિધ રીતે બને છે અને ઉપલબ્ધ માંસ તથા શાકભાજીઓનો તેમાં ઉપયોગ થાય છે. તેઓ તેમાં વિવિધ પ્રકારનાં માંસ (ચિકન, બીફ, ભેંસ અને બકરાનાં માંસ સ્વાદિષ્ટ "ગુલાઇ કામ્બંગ"માં નાખે છે), સમુદ્રી ખાદ્યમાં (ઝીગાં માછલી, કરચલા, નાની છીપવાળી માછલી, સમુદ્રફીણ વગેરે), મસાલેદાર સૉસમાં માછલી અથવા શાકભાજી વગેરે ઉમેરી શકે છે. તેઓ સ્થાનિક ઘટકો, જેવાં કે તીખાં મરી, કફીર લીંબુ પત્તાં, લેમન ગ્રાસ, ગાલાંગલ, ઇંડોનેશિયન બે વૃક્ષનાં પાન અથવા સલામ પાન, કેન્ડલનટ્સ, હળદર, હળદરનાં પાન, અસમ જેલુગુર, અસમ કાંડીસ, ઝીંગીની લૂગદી (તેરાસી), જીરું, ધાણા તથા નારિયેળનું દૂધ વાપરે છે. એક લોકપ્રિય રેનડૅન્ગ કરી પશ્ચિમ સુમાત્રાન રસોઈકળામાંથી આવીને છવાઈ ગઈ છે. અધિકૃત રેનડૅન્ગ કરી બનાવનારા વૉટર બફેલોના માંસને ઘટ્ટ નારિયેળ દૂધમાં ધીમી આંચે કલાકો સુધી પકાવે છે, જેથી માંસ મૃદુ અને સ્વાદિષ્ટ બને છે. અસીહમાં, કરી દૌન સલામ કોજા અથવા દૌન કરી (કરી પત્તા) વપરાય છે. ઓપોર અયામ એ કરીનો બીજો પ્રકાર છે, જેનો સ્વાદ બિલકુલ ગુલાઈ જેવો જ હોય છે. કેટલાક કહે છે કે જાવામાં ઓપોર નામ ચારે તરફ વપરાય છે તે ગુલાઇ નામને જ સૂચવે છે (ગુલાઇ શબ્દ સુમાત્રામાં વપરાય છે), તેમ છતાં ઓપોરમાં (સામાન્ય રીતે) તજ નથી વપરાતા, જયારે ગુલાઇમાં તજ વપરાય છે. ઓપોર ઈદની આસપાસના દિવસોમાં પારિવારિક ભોજનના એક ભાગ રૂપે જાણીતું છે, જયારે ગુલાઇ પશ્ચિમ સુમાત્રાનાં રેસ્ટૉરન્ટોમાં સામાન્ય રીતે જોવા મળે છે.
મલેશિયન રસોઈપ્રથા
પ્રાચીન વ્યાપાર માર્ગો જે રીતે અનેક દેશોને જોડતા હતા તેમણે મલેશિયન રસોઈ પ્રથા પર ઘેરી છાપ છોડી છે. જયારે કરીએ શરૂઆતમાં પોતાનો માર્ગ મલેશિયન સમુદ્ર કિનારા સુધી શોધ્યો હશે તે ભારતીય જનસંખ્યા દ્વારા શોધ્યો હશે, તે ત્યારથી મલય અને ચીનીને પણ જોડનારો બની ગયો છે. મલેશિયન કરી રાજયે રાજયે જુદી પડે છે, ત્યાં સુધી કે સમાન વંશીય જૂથોમાં પણ તે ઘણાં કારણોથી પ્રભાવિત છે, પછી તે સાંસ્કૃતિક, ધાર્મિક, કૃષિ વિષયક કે આર્થિક હોઈ શકે.
મલેશિયન કરીમાં વિશિષ્ટ રૂપે કરી પાઉડરો વપરાય છે, જે હળદર, નારિયેળનું દૂધ, શૅલૉટ (ડુંગળી જેવો છોડ), આદુ, બેલાકન (ઝીંગીની લૂગદી), મરચાં અને લસણ વડે સમૃદ્ધ હોય છે. ઘણી વખત તેમાં આમલી પણ વપરાય છે. રેનડૅન્ગ એ એક બીજા પ્રકારની કરી છે, જે મલેશિયા, સિંગાપુર અને ઇન્ડોનેશિયામાં આહારમાં લેવાય છે. જો કે તે પરંપરાગત મલેશિયન કરી કરતાં વધુ સૂકી હોય છે અને તેમાં મોટા ભાગે માંસ અને નારિયેળના દૂધનું પ્રમાણ વધુ હોય છે. રેનડૅન્ગનો ઉલ્લેખ મલય સાહિત્યમાં હિકાયત અમીર હમઝાહ (1550-an) દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો, જે ઇન્ડોનેશિયા, સિંગાપુર અને મલેશિયાના લોકોમાં ખૂબ જ લોકપ્રિય છે. મલેશિયામાં કરીમાં તમામ પ્રકારની વસ્તુઓ પડે છે, જેમાં માંસ, ચિકન, ઝીંગી, સમુદ્ર ફેણી, માછલી, ઓબરયીન (જાંબુડિયો રંગ), ઈંડાં તથા શાકભાજીઓનો સમાવેશ થાય છે.
થાઈ રસોઈપ્રથા
થાઈ કરીઓઃ
વિયતનામી રસોઈપ્રથા
વિયેતનામમાં, કરીને કા રી (cà ri) કહેવામાં આવે છે. વિયેતનામી કરીમાં નારિયેળનું દૂધ, બટેટાં, મીઠાં બટેટાં, અળવી મૂળ, ચિકન વગેરે પડે છે અને તેને ઉપરથી શણગારવા માટે સિલાન્ટ્રો તથા લીલી ડુંગળી વપરાય છે અને તે ભારતીય કરી કરતાં સૂપ જેવી વધારે હોય છે. બકરા કરી પણ અસ્તિત્વમાં છે, પરંતુ તે કેટલાક વિશિષ્ટ રેસ્ટૉરન્ટ્સમાં જ ઉપલબ્ધ હોય છે. કરી સામાન્ય રીતે બૅગેટી, ચોખાની સેવ અથવા ઉકાળેલા ચોખા સાથે ખાવામાં આવે છે. લોકો પોતાને ઘેર ફકત કુટુંબના સભ્યની દરેક મરણતિથિ પર સામાન્ય રીતે ચિકન કરી બનાવે છે. વિયેતનામી કરીને દક્ષિણી આહાર લેખવામાં આવે છે.
અન્ય રસોઈપ્રથાઓ
બીજા દેશોની કરીમાં જે-તે દેશની પોતાની વિશેષતા અને વિવિધતા હોય છે, તેમાં બહુ જાણીતાં ઉદાહરણોમાં સમાવિષ્ટ છેઃ
કરી પાઉડરને બીજી રસોઈમાં પ્રાસંગિક ઘટક તરીકે વાપરવામાં આવે છે. દાખલા તરીકે, "કરી સૉસ" (સૉસ આઉ કરી, કયારેક તો ફકત આઉ કરી ) કલાસિક ફ્રેન્ચ બેચામેલની વિવિધતા.
બ્રિટિશ રસોઈપ્રથા
બ્રિટિશ રાંધણકળાની પરંપરામાં "કરી" શબ્દ પ્રાથમિક રૂપે એ સૂચવવા વપરાયો કે આ વાની સૉસ-આધારિત સુગંધિત અને સ્વાદિષ્ટ વાની છે, જે કરી પાઉડર અથવા પાઉડર અને તેલની લૂગદીમાંથી બનાવવામાં આવે છે. જો કે, આદુ અને લસણ જેવા તાજા મસાલા અને પ્રાથમિક મસાલા તરીકે તાજા દળેલા સૂકા મસાલા પણ કયારેક ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે.
બ્રિટનમાં સર્વ પ્રથમ કરી બનાવવાની રીત 1747માં હન્નાહ ગ્લાસે દ્વારા લખાયેલા પુસ્તક ‘ધ આર્ટ ઑફ કૂકરી મેડ પ્લેન ઍન્ડ ઇઝી ’માં જોવા મળી. તેમના પુસ્તકની પ્રથમ આવૃત્તિમાં "કરી" પકાવવા માટે ફકત મરી અને ધાણાનો જ વપરાશ દાખવવામાં આવ્યો હતો. પુસ્તકની ચોથી આવૃત્તિમાં હળદર અને આદુ જેવા સુસંગત સામાન્ય ઘટકોનો ઉમેરો કરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં ગરમ મસાલાનો ઉલ્લેખ નથી, જે દર્શાવે છે કે ત્યારે મરચાંનો ઉપયોગ ભારત પૂરતો મર્યાદિત હતો- મરચાંના છોડનો ઉછેર 15મી શતાબ્દીની આસપાસ ભારતમાં થયો અને તે વખતે તે ફકત દક્ષિણ ભારતમાં જ લોકપ્રિય હતો. 19મી શતાબ્દીમાં લખાયેલાં રસોઈ અંગેનાં અનેક પુસ્તકોમાં લેખકોએ કરી વાની બનાવવાની વિધિનો ઉલ્લેખ કર્યો છે, જેવાં કે ચાર્લ્સ એલ્મી ફ્રૅન્કૅટેલી અને શ્રીમતી બીટૉન. મિસિસ બીટૉન્સ બુક ઑફ હાઉસહૉલ્ડ મૅનેજમેન્ટ માં આપેલી કરી પાઉડર બનાવવાની વિધિમાં કોથમીર, હળદર, તજ, લાલ મરચું, રાઇ, આદુ, બધા મસાલા અને મેથીના ઉપયોગની વાત કરી છે; તેમ છતાં તેમણે નોંધ લખી છે કે "કોઈ પ્રતિષ્ઠિત દુકાન" પરથી પાઉડર ખરીદવો વધુ કિફાયતી રહેશે. સન 1810માં બ્રિટિશ બંગાળી ઉદ્યોગસાહસિક સેક દીન મહમદે ઇંગ્લૅન્ડમાં પ્રથમ કરી હાઉસ ખોલ્યું: લંડનમાં ‘ધ હિંદુસ્તાની કૉફી હાઉસ’. દંતકથાનુસાર, 19મી સદીમાં કરી બનાવવાનો એક પ્રયત્ન વર્સેસ્ટરશાયર સૉસની શોધમાં પરિણમ્યો.
1950 પછીના દાયકાઓમાં બ્રિટિશ રાજમાંથી થતી આયાત અને દક્ષિણ એશિયામાંથી કાયમી વસવાટ માટે આવતા લોકોના પરિણામે બ્રિટનમાં કરીની લોકપ્રિયતા વધતી ચાલી.
1970ના દાયકાના પ્રારંભ સુધીમાં બ્રિટનમાં પોણા ભાગના ભારતીય રેસ્ટોરન્ટ્સના માલિકો બંગાળી મૂળના હતા. તેમાંથી મોટા ભાગના પૂર્વ પાકિસ્તાનથી આવેલા હતા, જે પાછળથી 1971માં બાંગ્લાદેશ બન્યો. બાંગ્લાદેશી રેસ્ટોરન્ટ્સ માલિકો સિલ્હટના ઉત્તરપૂર્વી પ્રાંતમાંથી મોટી સંખ્યામાં આવ્યા. 1998 સુધી, યુકેમાં લગભગ 85% કરી રેસ્ટોરન્ટ્સ બ્રિટિશ-બાંગ્લાદેશી રેસ્ટોરન્ટ્સ હતા, પરંતુ 2003માં આ આંકડો ઘટીને 65% થઈ ગયો. વર્તમાનમાં લંડનના કેટલાક ભાગોમાં અને આગળ જતા ઉત્તરમાં પણ બાંગ્લાદેશી રેસ્ટોરન્ટ્સનું પ્રભુત્વ સામાન્ય રીતે ઘટી રહ્યું છે. ગ્લાસગોમાં બીજા કોઈ કરતાં પંજાબી મૂળના લોકોના રેસ્ટોરન્ટ્સ વધારે છે.
રેસ્ટોરન્ટની માલિકી મૂળ કયાંના વંશજોની છે તેની હકીકતને બાજુએ મૂકીએ તો મેનુ (વાની-યાદી) મોટા ભાગે ભારતીય ઉપખંડ દ્વારા ઘણીવાર પ્રભાવિત હોય છે (કયારેક તેમાં નેપાળી વાનીઓનો પણ સમાવેશ થઈ જાય છે), અને ક્યારેક વધુ આગળના ક્ષેત્ર તરફ જતાં વિવિધ વાનીઓ (જેવી કે ઇરાની વાનીઓ) પણ મળી આવે છે. ભારતીય આહાર ઉપર થોડા બ્રિટિશ પરિવર્તનો હવે યુકેમાંથી ભારત તરફ નિકાસ થવા પામ્યાં છે. બ્રિટિશ શૈલીનાં કરી રેસ્ટોરન્ટ્સ હવે કૅનેડા, ઑસ્ટ્રેલિયા અને ન્યૂઝીલૅન્ડમાં પણ લોકપ્રિય બન્યાં છે.
બ્રિટિશ રસોઈપ્રથામાં કરી એક અભિન્ન ભાગ બની ગઈ છે, તે ત્યાં સુધી કે 1990ના દશકના ઉત્તરાર્ધ સુધીમાં ચિકન ટિક્કા મસાલાનો "એક સાચી બ્રિટિશ રાષ્ટ્રીય વાની" તરીકે ઉલ્લેખ થાય છે. હવે તે ઇન્ટરસિટી રેલ ટ્રેનો પર પણ કરકરા સ્વાદ તરીકે અને પિઝા ઉપરની અંતિમ સજાવટ રૂપે ઉપલબ્ધ છે.
અન્ય બ્રિટિશ કરી સાધિતમાં સામેલ છે "કૉરોનેશન ચિકન", એક ઠંડી વાની, જેની શોધ 1953માં રાણી એલિઝાબેથ બીજાના રાજયારોહણની સ્મૃતિ જાળવી રાખવાના માનમાં થઈ અને તે સાથે કરી સૉસ (અથવા કરીનો રસો ), જેને ચિપ્સ જેવા પરંપરાગત બ્રિટિશ ફાસ્ટ ફૂડ સાથે સામાન્ય રીતે ગરમ પીરસવામાં આવે છે. કરી સૉસમાં પ્રસંગવશાત સુલ્તાના પણ સામેલ હોય છે.
બ્રિટિશ કરી હાઉસ
બંગાળીઓ યુકે(UK)નાં મોટાં શહેરોમાં ઔદ્યોગિક કર્મચારી રૂપે સ્થાયી થયા હતા. લંડનમાં બંગાળીઓ પૂર્વ છેડા પર સ્થિર થયા. પૂર્વ બંગાળમાંથી સદીઓથી આવતા અનેક વસાહતીઓ જે બંદરના ધક્કાઓ પર અને વહાણવટામાં કામ કરતા હતા તેઓને બોલાવવા માટેનું ઇસ્ટ એન્ડ પ્રથમ બંદર બન્યું હતું. તેઓના નિયમિત રોકાણે ફૂડ/કરી દુકાનો ખોલવાનો માર્ગ તૈયાર કરી દીધો. એ હાટડીઓ તમામ પુરુષ કામદારોને આહાર પૂરો પાડતી હતી અને કેટલાક દસકાઓ પછી તેમનાં કુટુંબો પણ પોતાના દેશમાંથી આવીને ત્યાં જ સ્થિર થયાં.
આ વાની તમામ પ્રકારના સૉસ માટે સમાન આધારના ઉપયોગ દ્વારા વિલક્ષણ બની છે. જયારે વ્યકતગત વાની તૈયાર કરવામાં આવે છે ત્યારે તેમાં તે પ્રકારના મસાલા ઉમેરવામાં આવે છે. આદર્શ "ફીડસ્ટૉક" હોય છે સામાન્ય રીતે ડુંગળી, લસણ અને તાજા આદુનું તળેલું મિશ્રણ, જેમાં વિશિષ્ટ વાનીના આધારે વિવિધ મસાલા ઉમેરવામાં આવે છે, પરંતુ તેમાં લવિંગ, તજ, એલાયચી, મરચાં, સૂકાં મરી, જીરું અને રાઈના દાણાનો પણ સમાવેશ થઈ શકે છે. ધાણાનો પાઉડર રસાને ઘટ્ટ બનાવવા માટે ઉમેરવામાં આવે છે, તથા હળદરનો પાઉડર વાનીને રંગ આપવા તથા તેની પાચન ગુણવત્તા માટે ઉમેરવામાં આવે છે. તાજા અથવા ડબાબંધ ટમેટાં અને બેલ પેપર્સ તો ઉમેરણમાં સર્વસામાન્ય હોય છે.
તેમ છતાં પરંપરાગત વાનીઓનાં નામ એકસરખાં હોઈ શકે છે, પરંતુ તેને બનાવવાની રીત સામાન્ય રીતે એકસરખી નથી હોતી.
બીજી વાનીઓને તેની વિવિધ ગુણો સાથે જુદી પાડી શકાય. તેમાં જે ઉત્તર ભારતીય મૂળની છે, જેવી કે બટર ચિકન, જે મંદ હોવાનો ઝુકાવ ધરાવે છે, અને દક્ષિણ ભારતની પકાવવાની રીત તીખું વલણ ધરાવે છે.
બાલ્તી કરી
thumb|right|પાકિસ્તાની શૈલીની બાલ્તી કરી બાલ્તી એ કરીની શૈલી છે, જે ઇંગ્લૅન્ડ ના બર્મિંગહામમાં વિકસિત થઈ હોય એવું મનાય છે, પછી તે બીજા પશ્ચિમી દેશોમાં ફેલાઈ. તેને પકાવવાની અને પીરસવાની પરંપરાગત રીત એવી જ છે, ખાસ કરીને તે ઢાળેલા લોખંડના વાસણમાં બનાવવામાં આવે છે. એમ માનવામાં આવે છે કે તેનું મૂળ સ્થાન પાકિસ્તાનના બાલ્તિસ્તાન પ્રદેશમાં છે, ત્યાંથી તેને લાવીને યુકે(UK)માં પ્રચલિત કરનારા આદ્ય સ્થાપકો દક્ષિણ એશિયાઈ વસાહતીઓ છે.
ઘેર કરી હાઉસ રસોઈપ્રથા
બ્રિટનમાં કરી હાઉસની વધતી જતી ખ્યાતિએ અનેક પ્રકાશનોને પ્રોત્સાહિત કયાર્ં, જેનો ઉદ્દેશ હતો કરી હાઉસ વાની બનાવવાની વિધિ બતાવવાનો, અધિકૃત ભારતીય રસોઈપ્રથાના વિરોધ છતાં તેને ઘેર બનાવી શકાય છે. તેમાં ઉલ્લેખનીય પ્રકાશન છે ક્રિસ ધિલ્લોંનું પુસ્તક - ધ કરી સિક્રેટ, જે પ્રથમ 1989માં પ્રકાશિત થયું, પરંતુ તેને તાજેતરમાં 2008માં પુનઃમુદ્રિત કરવામાં આવ્યું. પુસ્તકના પ્રકાશન પહેલાં પોતાના ભારતીય શૈલીના રેસ્ટોરન્ટમાંના પોતાના જાતઅનુભવનો અહેવાલ તેમણે રજૂ કર્યો છે. તેનાથી વિરુદ્ધ, 1990માં બ્રુસ એડવડર્ઝ દ્વારા લેખોની ટૂંકી માલિકાઓ પ્રકાશિત કરવામાં આવી. તેનો આધાર હતો રેસ્ટોરન્ટના ગ્રાહક તેના અનુભવોનું અનુકરણ કરવાના પ્રયત્નોમાં મોટા ભાગે કઈ ચીજોને અવગણીને પ્રયોગો કરી શકાય. આ માલિકામાં ત્રણ લેખો કરી કલબ મૅગેઝિનમાં પ્રકાશિત થયા. ત્રણ વર્ષ પછી એ જ સામયિકમાં એડવડર્ઝે પ્રતિપુષ્ટિ માલિકા પ્રકાશિત કરી. તેમાં તેણે એ માહિતીનો ઉપયોગ કર્યો જે તેણે ભારતીય રેસ્ટોરન્ટની પાછળનું દશ્ય જોયું અને તેમાંથી તેને શીખવા મળ્યું. એડવડર્ઝના લેખોનો સંદર્ભ આજે પણ સભ્યો દ્વારા ઑનલાઈન ફોરમ "કરી રેસિપીઝ ઑનલાઈન" પરથી લેવામાં આવે છે, જયાં તેણે આગળની પ્રતિપુષ્ટિ રૂપે થોડી ટૂંકી નોંધો અનૌપચારિક ઢબે પ્રકાશિત કરી છે.
વેસ્ટ ઇન્ડીઝ
વેસ્ટ ઇન્ડીઝમાં કરી ખૂબ જ લોકપ્રિય વાની છે. વિભિન્ન યુરોપિયન સત્તાઓ દ્વારા ભારતમાંથી ભારતીય કરારબદ્ધ નોકરોને લાવવામાં આવ્યા, તેઓ વેસ્ટ ઇન્ડીઝમાં પોતાની સંસ્કૃતિ સાથે આ વાની બનાવવાની વિધિ પણ લેતા આવ્યા. જમૈકા અને ત્રિનિદાદમાં કરી ગોટને ખૂબ જ પ્રાધાન્ય મળ્યું. કરી બન્ને રીતે પ્રાપ્ત થઈ શકે છે, બિન ખર્ચાળ રીતે અને કૅરેબિયન રેસ્ટોરન્ટોમાં ઊંચી કિંમતે પણ. તેમાં ઉમેરવાના ઘટકોની શ્રેણી પણ ચિકન અથવા શાકભાજીઓથી લઈને ઝીંગી અને શંખ જેવી ઢાલમાં રહેતા દરિયાઈ જીવો સુધી લાંબી છે. વેસ્ટ ઇન્ડીઝની કરીનાં ઉદાહરણોમાં સામેલ છેઃ
કરી પાઉડર
ભારતીય રસોઈનો ઘેર બેઠાં લગભગ એવો જ સ્વાદ લેવા માટે બ્રિટિશરોએ પોતાના રાજ દરમ્યાન વિવિધ મસાલાના જુદાં જુદાં સંયોજનોના સંમિશ્રણો કરીને કરી પાઉડર વિકસિત કર્યો. મસાલા એટલે સ્પાઇસિસ, અને એક ઘટ્ટ, લૂગદીદાર સૉસને આ નામ આપવામાં આવ્યું, જેનું સંયોજન મસાલા સાથે ઘી, માખણ, પામ તેલ અથવા નારિયેળ દૂધ સાથે કરવામાં આવે છે. મોટા ભાગના વ્યાપારી કરી પાઉડર બ્રિટન, યુ.એસ.(U.S.) અને કૅનેડામાં ઉપલબ્ધ છે તે વધુ પડતી દળેલી હળદરવાળા હોય છે, જેનાથી ખૂબ પીળો સૉસ બને છે. આ પાશ્ચાત્ય પીળી કરીના પાઉડરમાં થોડી માત્રામાં જે ઘટકો હોય છે તેમાં હંમેશાં ધાણા, જીરું, મેથી, રાઈ, મરચું, કાળા મરી અને મીઠું હોય છે. એ વાત વારંવાર ભારપૂર્વક કહેવી જોઈએ કે ભારતમાં જે કરી પાઉડરો અને લૂગદીઓ ઉત્પાદિત કરવામાં અને વપરાશમાં લેવામાં આવે છે તે ખૂબ જ વૈવિધ્યપૂર્ણ હોય છે; કેટલીક લાલ, કેટલીક પીળી, થોડીક ભૂખરી, કેટલીક પાંચ પ્રકારના મસાલાવાળી અને કેટલીક વીસથીયે વધારે મસાલાયુક્ત હોય છે. આ પહેલાં જે મસાલાનો ઉલ્લેખ કર્યો છે તે સિવાય ભારતમાં વિભિન્ન કરી પાઉડરોમાં બીજા મસાલા સર્વ સામાન્ય જોવા મળે છે તેમાં ‘ઑલસ્પાઇસ’ રૂપે સફેદ મરી, દળેલી રાઈ, દળેલી સૂંઠ, તજ, શેકેલું જીરું, લવિંગ, જાયફળ, જાવંત્રી, લીલી ઈલાયચીના દાણા અથવા કાળી ઈલાયચીની શીંગો, વે પત્તા અને કોથમીરનો સમાવેશ થાય છે.
સ્વાસ્થ્ય લાભો
કેટલાક અભ્યાસો દર્શાવે છે કે કરીમાં રહેલા ઘટકો કેટલાક રોગોથી બચવામાં મદદ કરી શકે છે, તેમાં કૉલન (મોટા આંતરડાનું) કેન્સર અને અલઝેઇમર(સ્મૃતિધ્વંસ)નો રોગ સમાવિષ્ટ છે. ઘણા અભ્યાસોએ દાવો કર્યો છે કે કરીમાં રહેલા ગરમ અને વધુ તીખા ઘટકો પ્રત્યે દુઃખાવા અભિગ્રહકની પ્રતિક્રિયાને લીધે એન્ડોર્ફિન નામનો અંતરસ્રાવી ગ્રંથિનો સ્રાવ થાય છે. ખરેખર, કરી એ અત્યંત શકિતશાળી કામોત્તેજક વાજીકર છે. મસાલાની વિવિધતા અઅને સ્વાદ તથા સુગંધને લીધે જટિલ ઇંદ્રિયજન્ય પ્રતિક્રિયા સાથે કુદરતી ઊંચાઈ પ્રાપ્ત થાય છે, જેથી પછી તેવો સ્વાદ માણવાની પ્રબળ ઇચ્છા જાગે છે અને વધુ ગરમ, તીખી કરી ખાવાનું મન થાય છે. કેટલાક લોકો આને વ્યસન માને છે, પરંતુ બીજા સંશોધકો આ કિસ્સામાં ‘વ્યસન’ શબ્દનો ઉપયોગ કરવાનો વિરોધ કરે છે.
વધુ વાંચન
ઇન્ડિયન ફૂડઃ અ હિસ્ટોરિકલ કમ્પેનિયન]''. (દિલ્હી: ઑકસફર્ડ યુનિવર્સિટી પ્રેસ) 1994
શ્રેણી:કરી શ્રેણી:પાકિસ્તાની રસોઈપ્રથા શ્રેણી:પંજાબી રસોઈપ્રથા શ્રેણી:ભારતીય રસોઈપ્રથા શ્રેણી:ઇંડોનેશિયન રસોઈપ્રથા શ્રેણી:જાપાનીઝ રસોઈપ્રથા શ્રેણી:વિયેતનામી રસોઈપ્રથા શ્રેણી:બંગાળી રસોઈપ્રથા શ્રેણી:થાઈ રસોઈપ્રથા શ્રેણી:મલેશિયન રસોઈપ્રથા શ્રેણી:મલય રસોઈપ્રથા શ્રેણી:કર્ણાટક રસોઈપ્રથા શ્રેણી:તમિલ રસોઈપ્રથા શ્રેણી:શ્રીલંકન રસોઈપ્રથા શ્રેણી:અંગ્રેજીરસોઈપ્રથા શ્રેણી:તમિલ શબ્દો અને વાક્ય ખંડો
અભિનંદન વર્ધમાન
શ્રેણી:જીવિત લોકો
વાવડી (તા. હાલોલ)
વાવડી (તા.હાલોલ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્યપૂર્વ ભાગમાં આવેલા પંચમહાલ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૭ (સાત) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા હાલોલ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. વાવડી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, તુવર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:હાલોલ તાલુકો
લોદી વંશ
લોદી વંશ દિલ્હી સલ્તનતનો એક અફઘાન વંશ હતો, જેણે ઇ.સ. ૧૪૫૧થી ઇ.સ. ૧૫૨૬ સુધી શાસન કર્યું હતું. દિલ્હી સલ્તનતનો આ છેલ્લો વંશ હતો. તેનો સ્થાપક બહબલ ખાન લોદી હતો, જેણે સૈયદ વંશની જગ્યાએ પોતાનો વંશ સ્થાપ્યો હતો.
અંત
thumb|ઇબ્રાહિમ લોદી, લોદી વંશનો છેલ્લો શાસક આ વંશનો અને દિલ્હી સલ્તનતનો અંતિમ શાસક ઇબ્રાહિમ લોદી હતો. ઇ.સ. ૧૫૨૬માં અફઘાનિસ્તાનના ફરગાનામાથી આવેલ બાબર સાથેના પાણીપતના પ્રથમ યુદ્ધમાં ઇબ્રાહિમ લોદીની હાર થતાં દિલ્હી સલ્તનતનો અંત આવ્યો હતો અને મુઘલ સામ્રાજ્યની સ્થાપના થઇ હતી.
મોરણ
મોરણ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્યદક્ષિણ ભાગમાં આવેલા ભરૂચ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા ઝઘડીયા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. મોરણ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે કપાસ, ડાંગર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત કેટલાક લોકો પિયતની સગવડ મેળવી શેરડી, કેળાં, ડાંગર વગેરેની ખેતી પણ કરે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ઝઘડીયા તાલુકો
સુરગપુર (તા. અમરેલી)
શ્રેણી:અમરેલી તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
દમણ તાલુકો
દમણ તાલુકો ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ દાદરા અને નગર હવેલી અને દમણ અને દીવમાં આવેલા દમણ જિલ્લાનો એકમાત્ર તાલુકો છે. દમણ તાલુકાનું તેમ જ જિલ્લાનું મુખ્ય મથક દમણ શહેર છે.
દમણ તાલુકામાં આવેલ ગામો
શ્રેણી:દમણ જિલ્લો શ્રેણી:દાદરા અને નગર હવેલી અને દમણ અને દીવ
પાંચ મહુડા (તા. ખેડબ્રહ્મા)
પાંચ મહુડા (તા. ખેડબ્રહ્મા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર પૂર્વ ભાગમાં આવેલા  સાબરકાંઠા જિલ્લામાં આવેલા અને અરવલ્લી પર્વતમાળાના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા  ખેડબ્રહ્મા તાલુકામાં આવેલું  એક ગામ છે. પાંચ મહુડા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, બાજરી, કપાસ, દિવેલી તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ખેડબ્રહ્મા તાલુકો
ભીલોડ
ભીલોડ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગ અને દક્ષિણ ભાગને જોડતા ભરુચ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા વાલિયા તાલુકાનું એક  ગામ છે. ભીલોડ ગામમાં ખાસ કરીને આદિવાસી લોકો વસે છે. આ ગામમાં આંગણવાડી, પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, દૂધની ડેરી વગેરે સવલતો પ્રાપ્ય છે.
આ ગામના લોકો વ્યવસાયમાં મુખ્યત્વે ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન જેવાં કાર્યો કરે છે. આ ઉપરાંત કેટલાક લોકો સરકારી કે ખાનગી નોકરી પણ કરે છે. જુવાર, તુવર, મકાઈ, કપાસ તથા અન્ય શાકભાજી અહીંના મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો છે. આ ઉપરાંત કેટલાક લોકો પિયતની સગવડ મેળવી શેરડી, કેળાં, ડાંગર વગેરેની ખેતી પણ કરે છે.
શ્રેણી:વાલિયા તાલુકો
આસો સુદ ૫
આસો સુદ ૫ ને ગુજરાતી માં આસો સુદ પાંચમ કહેવાય છે. આ દિવસ હિંદુ વૈદિક પંચાગના વિક્રમ સંવત મુજબ વર્ષના બારમા અને છેલ્લા મહિનાનો પાંચમો દિવસ છે, જ્યારે શક સંવત મુજબ વર્ષના સાતમાં મહિનાનો પાંચમો દિવસ છે.
ગલુદણ (તા. ગાંધીનગર)
ગલુદણ (તા. ગાંધીનગર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા ગાંધીનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૪ (ચાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા ગાંધીનગર તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. ગલુદણ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, બાજરી, કપાસ, દિવેલી, રાઇ, તમાકુ તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, માધ્યમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ગાંધીનગર તાલુકો
ભમતી, દમણ
ભમતી, દમણ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ દમણ અને દીવમાં આવેલા કુલ ૨ (બે) જિલ્લાઓ પૈકીના એક એવા દમણ જિલ્લામાં આવેલા એકમાત્ર તાલુકાનું મહત્વનું ગામ છે. ડિસેમ્બર ૧૯, ૧૯૬૧ના દિવસે ભારત સરકાર દ્વારા લશ્કરી કાર્યવાહી કરી આ ગામને તેના આખા વિસ્તાર સહિત આઝાદ કરવામાં આવ્યા હતા, તે પહેલાં અહીં ફિરંગીઓનું (પોર્ટુગીઝ) શાસન ચાલતું હતું.
શ્રેણી:દમણ અને દીવ શ્રેણી:દમણ જિલ્લો
અણીયાદરી (તા. પાવીજેતપુર)
અણીયાદરી (તા. પાવી જેતપુર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા છોટાઉદેપુર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા પાવી જેતપુર તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. અણીયાદરી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, બાજરી, તુવર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
આ ગામમાં મુખ્ય વસ્તી આદિવાસીઓની છે.
શ્રેણી:પાવી જેતપુર તાલુકો
વડતલાવ (તા. હાલોલ)
વડતલાવ (તા.હાલોલ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્યપૂર્વ ભાગમાં આવેલા પંચમહાલ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૭ (સાત) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા હાલોલ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. વડતલાવ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, તુવર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:હાલોલ તાલુકો
રશ્મિ બંસલ
સંદર્ભ
શ્રેણી:જીવિત લોકો
મોટા માલપોર
મોટા મલપોર ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્યદક્ષિણ ભાગમાં આવેલા ભરૂચ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા નેત્રંગ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. મોટા માલપોર ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે કપાસ, ડાંગર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત કેટલાક લોકો પિયતની સગવડ મેળવી શેરડી, કેળાં, ડાંગર વગેરેની ખેતી પણ કરે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:નેત્રંગ તાલુકો
બલોધર (તા. લાખણી)
શ્રેણી:લાખણી તાલુકો
લાલપુરા (તા. સુઈગામ)
લાલપુરા (તા. સુઈગામ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા બનાસકાંઠા જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૪ (ચૌદ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  સુઈગામ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. લાલપુરા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, વરિયાળી, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
આસો સુદ ૬
આસો સુદ ૬ ને ગુજરાતી માં આસો સુદ છઠ કહેવાય છે. આ દિવસ હિંદુ વૈદિક પંચાગના વિક્રમ સંવત મુજબ વર્ષના બારમા અને છેલ્લા મહિનાનો છઠ્ઠો દિવસ છે, જ્યારે શક સંવત મુજબ વર્ષના સાતમાં મહિનાનો છઠ્ઠો દિવસ છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:પંચાંગ શ્રેણી:સમય
પાંથાલ (તા. ખેડબ્રહ્મા)
શ્રેણી:ખેડબ્રહ્મા તાલુકો
મહાકાળી ગુફાઓ
right|thumb|મહાકાળી ગુફાઓ right|thumb|મહાકાળી ગુફાઓમાં બૌદ્ધ સ્તુપ મહાકાળી ગુફાઓ (महाकाली गुंफा) (કોડિવિટે ગુફાઓ તરીકે પણ જાણીતી) એ ખડકમાંથી બનાવેલી ઈસ પૂર્વે ૧લી થી ઈસ ૬થી સદીની ૧૯ ગુફાઓ છે.
આ ગુફાઓ કાળા બેસાલ્ટ ખડકોને કોતરીને બનાવવામાં આવી છે. સૌથી મોટી ગુફા (ક્રમાંક ૯) બુદ્ધના સાત રૂપો અને બૌદ્ધ કથાઓના પાત્રો ધરાવે છે, પણ આ બધાં ખરાબ સ્થિતિમાં છે.
આ ગુફાઓ જોગેશ્વરી-વિક્રોલી લિંક રોડ અને સીપ્ઝ (SEEPZ)ના જોડાણ પર રહેલી છે. આ સ્થળથી અંધેરી-કુર્લા રોડને મહાકાળી ગુફા રોડ નામ આપવામાં આવ્યું છે. અંધેરી સ્ટેશનથી અહીં આવવા માટે BESTની સીધી બસ મળી રહે છે. આ ગુફાઓ તેની આજુ-બાજુ થઈ રહેલ દબાણને કારણે ભયજનક સ્થિતિમાં છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:મુંબઈ શ્રેણી:ભારતની ગુફાઓ
ભીમપોર, દમણ
ભીમપોર, દમણ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ દમણ અને દીવમાં આવેલા કુલ ૨ (બે) જિલ્લાઓ પૈકીના એક એવા દમણ જિલ્લામાં આવેલા એકમાત્ર તાલુકાનું મહત્વનું ગામ છે. ડિસેમ્બર ૧૯, ૧૯૬૧ના દિવસે ભારત સરકાર દ્વારા લશ્કરી કાર્યવાહી કરી આ ગામને તેના આખા વિસ્તાર સહિત આઝાદ કરવામાં આવ્યા હતા, તે પહેલાં અહીં ફિરંગીઓનું (પોર્ટુગીઝ) શાસન ચાલતું હતું.
માદલબારી
માદલબારી ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા ડુંગરાળ તેમજ જંગલ વિસ્તાર ધરાવતા ડાંગ જિલ્લાના આહવા તાલુકામાં આવેલું  ગામ છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળાની સગવડ પ્રાપ્ય છે. માદલબારી ગામમાં ૧૦૦ ટકા આદિવાસી લોકો વસે છે. તેઓ પરસ્પર સામાન્ય વહેવારમાં ડાંગી ભાષા એટલે કે કુકણા બોલીનો ઉપયોગ કરે છે. આ ગામ જંગલોથી ભરપૂર ડુંગરાળ પ્રદેશમાં આવેલું છે.
ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ઉપરાંત અહીંના લોકો જંગલમાંથી મહુડાનાં ફુલ તેમ જ બી,  ખાખરાનાં પાન, ટીમરુનાં પાન, સાગનાં બી, કરંજના બી જેવી ગૌણ વનપેદાશો એકઠી કરી તેને વેચીને પણ પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે.
નામ
માદલબારી ગામનું ઐતિહાસિક નામ ગળદ હતું. ત્યાં રહેલા ઢોલક આકારના બે મોટા પથ્થરો, માંડલ, પરથી માદલપુર પડ્યું હોવાનું મનાય છે.
શ્રેણી:આહવા તાલુકો
વચનામૃત
વચનામૃત એ સ્વામિનારાયણ ભગવાનની ઉપદેશવાણીનો પ્રશ્નોત્તરી શૈલીનો ગ્રંથ છે. જેમાં તેમણે આપેલા ઉપદેશોમાંથી કુલ ૨૭૩ ઉપદેશોવચનોનો સમાવેશ છે. સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયનો અતિપ્રસિદ્ધ અધ્યાત્મ ગ્રંથ છે. આ ગ્રંથમાં સ્વામિનારાયણ ભગવાન અને તેમના આશ્રિત સંતો અને સદ્ ગૃહસ્થો વચ્ચે થયેલી આધ્યાત્મિક જ્ઞાન ગોષ્ઠીને સંગ્રહિત કરવામાં આવી છે. મુક્તાનંદ સ્વામી, ગોપાળાનંદ સ્વામી, નિત્યાનંદ સ્વામી અને શુકાનંદ સ્વામી આ ચાર સંતોએ મળીને આ ગ્રંથનું સંપાદન કર્યું છે અને તે સંપાદન પણ સ્વયં સ્વામિનારાયણ ભગવાને માન્ય કરેલું છે.
આમાં અનાદિના મૂળભૂત પાંચ તત્ત્વો (જીવ, ઈશ્વર, માયા, બ્રહ્મ અને પરબ્રહ્મ), ભગવાનનું સ્વરૂપ, બ્રહ્માંડોની રચના, આત્મા-પરમાત્માનું જ્ઞાન, ભગવાનને પામવા માટેના સાધનોનો, ભગવાનને પામવા માટે સત્પુરુષની અનિવાર્યતા વગેરે મુદ્દાઓનો સુપેરે ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.
વિશેષતા
વચનામૃત ગ્રંથ તેની પ્રમાણભૂતતા અંગે કેટલીક એવી વિશિષ્ટતા ધરાવે છે કે વિશ્વમાં ભાગ્યે જ કોઈ આધ્યાત્મિક ગ્રંથમાં જોઈ શકાય. આ વિશેષતાઓ નીચે મુજબ છે.
ગ્રંથના ઉદ્ગાતા શ્રી સ્વામિનારાયણ ભગવાન
વધુ માહિતી માટે જુઓ મૂળ લેખ - સ્વામિનારાયણ ભગવાન
ભગવાન સ્વામિનારાયણ ઉત્તરપ્રદેશમાં અયોધ્યા નજીક છપૈયા ગામે પ્રગટ્યા હતા. ૧૧ વર્ષની ઊંમરે તેમણે ગૃહત્યાગ કરી ભારતભરનું પગપાળા વિચરણ કર્યું. ગુજરાતમાં લોજ ગામે શ્રી રામાનંદ સ્વામીના આશ્રમમાં તેમણે પોતાનું વનવિચરણ પૂર્ણ કર્યું. પીપલાણામાં ગુરુ રામાનંદ સ્વામી પાસેથી દીક્ષા લઈ સહજાનંદ સ્વામી અને નારાયણમુનિ નામ ધારણ કર્યું. ફક્ત ૨૧ વર્ષની વયમાં જેતપુરમાં સ્વામી રામાનંદે તેમને સંપ્રદાયની ધર્મધુરા સોંપીને પોતાના સ્થાને નિયુક્ત કર્યા.
તેમના જન્મથી લઈ તેમના સ્વધામગમન સુધી તેઓ ક્યાં કેટલો સમય રહ્યા તેની નોંધ નીચે મુજબ છે.
પરિચય
વચનામૃત એ ભગવાન સ્વામિનારાયણની સ્વમુખની વાણીનો ગ્રંથ છે. વચનામૃત એટલે વચનરૂપી અમૃત - જેમ અમૃતથી અમર થવાય છે, તેમ ભગવાનની વાણી જન્મમરણથી રહિત કરનારી અને શાશ્વત સુખ આપનારી હોવાથી તે વાણી વચનામૃત કહેવામાં આવી છે. આ ગ્રંથ મહદ્અંશે પ્રશ્નોત્તરી શૈલીનો ગ્રંથ છે. ભગવાન સ્વામિનારાયણના સંતો-ભક્તોએ અધ્યાત્મ માર્ગની આંટીઘૂંટીમાં માર્ગદર્શક નીવડે તેવા કુલ ૪૦૪ જેટલા પ્રશ્નો પૂછ્યા છે. જેમ કે, વાસના કોને કહેવાય? તેને ટાળવાનો ઉપાય શો છે? આત્મા અને પરમાત્માનું દર્શન કઈ રીતે થઈ શકે? દુઃખનું કારણ શું છે? અખંડ આનંદમાં કઈ રીતે રહેવાય? શાશ્વત સુખ પામવા માટેના સાધનો શું છે? ભગવાનનું ધામ કેવું છે? ભગવાનનું સ્વરૂપ કેવું છે? અનાદિના તત્ત્વો કેટલા છે? તેમની વચ્ચે શો તફાવત છે? સત્પુરુષના લક્ષણ શું છે? કલ્યાણ માટે સત્પુરુષની અનિવાર્યતા શી છે? આવા અનેક પ્રશ્નો તે સમયના સંતો-ભક્તોએ ભગવાનને પૂછ્યા અને ભાવિ મુમુક્ષુઓને કાયમી માર્ગદર્શન મળતું રહે તેવી વ્યવસ્થા આ ગ્રંથના નિર્માણ દ્વારા તેઓ કરતા ગયા.
ભગવાન ગુજરાતમાં વિક્રમ સંવત્ ૧૮૫૬ માં પધાર્યા. ત્યારથી તેમણે ઉપદેશવચનો ઘણા કહ્યા હતા. પણ તેની વ્યવસ્થિત સત્તાવાર નોંધની શરૂઆત વિક્રમ સંવત્ ૧૮૭૬ થી કરવામાં આવી. આમ, સંવત્ ૧૮૭૬ થી લઈ તેઓ સ્વધામ પધાર્યા ત્યાં સુધીના સંવત ૧૮૮૬ સુધીના ગાળાના ઉપદેશવચનોમાંથી ચૂંટેલા કુલ ૨૬૨ ઉપદેશવચનોનો આ ગ્રંથમાં સમાવેશ કરવામાં આવેલ છે. જોકે અમદાવાદ દેશના વચનામૃતમાં ઉપદેશવચનોની સંખ્યા ૨૭૩ જેટલી છે. વળી, આ ગ્રંથમાં ભગવાન સ્વામિનારાયણ જે સ્થળે બિરાજમાન હોય તે સ્થળ પ્રમાણે વિભાગીકરણ જોવા મળે છે. દા.ત. ભગવાન ગઢ઼઼ડા ગામમાં બિરાજમાન હોય તે વચનામૃતોને ગઢ઼ડા પ્રકરણના વચનામૃતો કહેવાય છે, ભગવાન સારંગપુર માં બિરાજમાન હોય તેને સારંગપુર પ્રકરણના વચનામૃતો કહેવાય છે. આ રીતે ગઢડા, સાળંગપુર, કારિયાણી, લોયા, પંચાળા, અમદાવાદ, વડતાલ, જેતલપુર, અશ્લાલી આટલા સ્થળોના ચૂંટેલા વચનામૃતો ગ્રંથમાં સ્થાન પામ્યા છે. કયા સ્થાનોમાં કેટલી સંખ્યામાં ઉપદેશવચનો આ ગ્રંથમાં સંંપાદિત છે તેની યાદી નીચે મુજબ છે.
વચનામૃતના આધારે લખાયેલા અન્ય ગ્રંથો
સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાયમાં આ ગ્રંથ અતિ મહત્વનો ગણાય છે, તેનું કારણ શ્રદ્ધા કરતા વધુ તેની મૌલિકતા છે. આ ગ્રંથના આધારે ભગવાન શ્રી સ્વામિનારાયણના સમયથી સાહિત્યની રચના થતી રહી છે. વચનામૃતના આધારે ઘણા ગ્રંથો રચાયા છે પણ સૌ પ્રથમ રચના શતાનંદ સ્વામીએ કરી હતી.
શ્રેણી:સ્વામિનારાયણ સંપ્રદાય શ્રેણી:ધાર્મિક સાહિત્ય
પારોયા (તા. ખેડબ્રહ્મા)
પારોયા (તા. ખેડબ્રહ્મા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર પૂર્વ ભાગમાં આવેલા સાબરકાંઠા જિલ્લામાં આવેલા અને અરવલ્લી પર્વતમાળાના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા ખેડબ્રહ્મા તાલુકામાં આવેલું  એક ગામ છે. પારોયા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, બાજરી, કપાસ, દિવેલી તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
પરસ્પરોપગ્રહો જીવાનામ્
પરસ્પરોપગ્રહો જીવાનામ્ (સંસ્કૃત: परस्परोपग्रहो जीवानाम्) જૈન ગ્રંથ તત્ત્વાર્થસૂત્રનાં અધ્યાય ૫, શ્લોક ૨૧માંનું સૂત્ર કે મયકથન છે. જેનો અર્થ થાય છે: જીવો પરસ્પર (એકબીજાની) સેવા કરે. એનો અન્ય એક અર્થ એમ પણ થાય છે કે: દરેક જીવ અન્યોન્ય સહકાર અને સ્વાતંત્ર્ય વડે પરસ્પર બંધાયેલો છે. આ સૂત્ર પરસ્પરોપગ્રહો જીવાનામ્ મૂળ રૂપે સંસ્કૃતનાં ત્રણ શબ્દોનું બનેલું છે: परस्पर (અન્યોન્ય), उपग्रह (સહાય) અને जीव (જીવ, जीवानाम् શબ્દ જીવનું બહુવચન છે અને વિભક્તિતત્પુરુષનું રૂપ છે). આ સૂત્રને જૈન ધર્મના મુદ્રાલેખ તરિકે પણ સ્વિકારવામાં આવ્યું છે.
જૈનત્વનો મુદ્રાલેખ
પરસ્પરોપગ્રહો જીવાનમ્ ને જૈનત્વના સૂત્ર તરીકે અપનાવાયું છે. આ સૂત્ર જૈનત્વના પાયાના સિદ્ધાંતો, અહિંસા અને અનેકાંતવાદ પર આધારિત છે. મહાવીર નિર્વાણની ૨૫૦૦મી જયંતિના અવસરે સમગ્ર જૈન પંથો દ્વારા એક ચિન્હને માન્યતા મળી તેની નીચે દેવનાગરીમાં આ સૂત્ર લખવામાં આવ્યું છે.
જૈન ધર્મ પ્રમાણે પ્રકૃતિનું નિવેદન
જાણીતા ભારતીય ન્યાયવેત્તા અને જૈન નેતા એલ એમ સીંઘવી એ તેમના પ્રખ્યાત "પ્રકૃતિ નો જૈન ઉદઘોષણા"માં નોંધ્યું છે": "મહાવીરે આવનાર અનંત સમયના સત્ય એવી એક વાત જગતને જાહેર કરી જ્યારે તેમણે કહ્યું: 'જે વ્યક્તિ પૃથ્વી, હવા, અગ્નિ, પાણી અને વનસ્પતિ સૃષ્ટિનો અનાદર કે અવહેલના કરે છે તે સ્વયંની અવહેલના કરે છે કેમકે તેનું અસ્તિત્વ આજ વસ્તુથી ગૂંથાયેલ છે.'  જૈન જ્યોતિષ જણાવે મૂળભૂત ગુણધર્મ સહજીવન કે પરસ્પરાવલંબનને માને છે, જે આજના પારિસ્થિતિકી વિ઼જ્ઞાનનો પાયો છે. અહીં તે વાત યાદ કરવા જેવી છે કે ઈકોલોજી આ શબ્દ ઓગણીસમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં માં વપ્રાવો શરુ થયો જે ગ્રીક શબ્દ ઈકોસ 'iokos' અર્થાત્ ઘર, જ્યાં માણસ પાછો ફરે, પરથી લેવામાં આવ્યો છે. ઈકોલોજી કે પારિસ્થિતિકી એ જીવ વિજ્ઞાનની શાખા છે કે જેમાં સજીવ સૃષ્ટિ અને પર્યાવરણ વચ્ચેના પરસ્પર સંબંધનો અભ્યાસ કરવામાં આવે છે. પ્રાચીન જૈન મયકથન પરસ્પરોપગ્રહો જીવાનામ્ (સમગ્ર જીવન પ્રસ્પર સહકાર અને અન્યોન્યાશ્રય પર આધારિત છે) એ આ પાર્શ્વાભૂમિમાં અને અભિગમ માં પણ એકદમ યથાર્થ બેસે છે. એટલું જ નહીં આ મયકથન આધુનિક ઈકોલોજી કે પારિસ્થિતિકીના દાયરાને હજીપણ વિસ્તૃત રીતે વિચારે છે. તેનો અર્થ થાય છે કે પ્રકૃતિના દરેક અંગો નમાત્ર ભૌતિક રીતે જે નહી પણ આધ્યાત્મીક રીતે એકબીજા સાથે જોડાયેલ છે. જીવનને પ્રાકૃતિક તત્વો વચ્ચેના સાથ, સહકર, સહાય ની ભેંટ તરીકે જોવામાં આવે છે."
મોટા સાંજા
મોટા સાંજા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્યદક્ષિણ ભાગમાં આવેલા ભરૂચ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા ઝઘડીયા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. મોટા સાંજા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે કપાસ, ડાંગર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત કેટલાક લોકો પિયતની સગવડ મેળવી શેરડી, કેળાં, ડાંગર વગેરેની ખેતી પણ કરે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
ભરાડીયા
ભરાડીયા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગ અને દક્ષિણ ભાગને જોડતા ભરુચ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા વાલિયા તાલુકાનું એક  ગામ છે. ભરાડીયા ગામમાં ખાસ કરીને આદિવાસી લોકો વસે છે. આ ગામમાં આંગણવાડી, પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર જેવી સવલતો પ્રાપ્ય છે.
આ ગામના લોકો વ્યવસાયમાં મુખ્યત્વે ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન જેવાં કાર્યો કરે છે. આ ઉપરાંત કેટલાક લોકો સરકારી કે ખાનગી નોકરી પણ કરે છે. જુવાર, તુવર, મકાઈ, કપાસ તથાડાંગર અહીંના મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો છે. આ ઉપરાંત કેટલાક લોકો પિયતની સગવડ મેળવી શેરડી અને શાકભાજી વગેરેની ખેતી પણ કરે છે.
શ્રેણી:વાલિયા તાલુકો
ભાચળવા (તા. ડીસા)
ભાચળવા (તા. ડીસા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા બનાસકાંઠા જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૪ (ચૌદ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  ડીસા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. ભાચળવા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે બટાટા, બાજરી, રાયડો, એરંડા તેમ જ અન્યશાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
ગામમાં મહાકાળી માતા અને શંકર ભગવાનનું મંદિર આવેલાં છે.
શ્રેણી:ડીસા તાલુકો
સંસ્કૃતિ
સંસ્કૃતિ કે સભ્યતા(Civilization) કેટલાક સંજોગોમાં વિવાદિત શબ્દ છે જેને એકબીજા સાથે સંકળાયેલા કેટલાક સંદર્ભોમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. શરૂઆતમાં, માનવ સંસ્કૃતિઓના ઉલ્લેખના સંદર્ભમાં આ શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો જે ટેકનોલોજી, રાજનીતિ અને સમાજમાં લોકોની કામગીરીના વિભાગો સાથે વધુ સંબંધ ધરાવે છે. આવી સંસ્કૃતિઓ સામાન્યપણે શહેરીકૃત થઈ ગઈ છે. પ્રાચીન સંદર્ભોમાં સુસંસ્કૃત લોકોને "જંગલી" લોકોથી વિપરિત ગણવામાં આવતા હતા જ્યારે શરૂઆતના આધુનિક સંદર્ભોમાં સુસંસ્કૃત લોકોને "જૂનવાણી" લોકોથી વિપરિત ગણવામાં આવે છે.
જોકે, આજની આધુનિક ચર્ચાઓમાં સામાન્યપણે કોઈપણ માનવ સમુદાય (ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો “પ્રાચીન ગ્રીક સંસ્કૃતિ”) કે જે ઐતિહાસિક કે હાલના ચોક્કસ ભૌગોલિક સ્થળ કે ચોક્કસ સમયગાળા સાથે સંકળાયેલા હોય તેને રજૂ કરવા માટે લગભગ "સંસ્કૃતિ"ના સંદર્ભમાં જ તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. છતા, જ્યારે પણ બીજા સંદર્ભમાં આ શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવે ત્યારે માત્ર એવા ચોક્કસ સમાજ ખાસ કરીને શહેરની સ્થાપના કે જ્યાં "શહેર" શબ્દ વિવિધ અર્થોમાં પરિપૂર્ણ થતો હોય તેવા અમુક સ્તર સુધીનો વિકાસ થયો હોય તેમના પુરતો જ ઉપયોગ સિમિત રાખવામાં આવે છે.
સામાન્ય રીતે સંસ્કૃતિકરણના સ્તરને ખેતીવાડી, લાંબા અંતરના વેપાર-ધંધા, વ્યવસાયિક વિશિષ્ટતાઓ અને શહેરી કરણમાં થયેલી પ્રગતિના સંદર્ભમાં નક્કી કરવામાં આવે છે. આ બધા પાયાના પાસાઓ ઉપરાંત, સંસ્કૃતિકરણને સંખ્યાબંધ બીજા દરજ્જાના પાસાઓને ધ્યાનમાં રાખીને પણ નક્કી કરવામાં આવે છે જેમાં, વિકસિત પરિવહનતંત્ર, લેખન, માપણીના ધોરણો (ચલણ વગેરે), કોન્ટ્રાક્ટ અને ટોર્ટ(કોન્ટ્રાક્ટની હેઠળ આવે તે) આધારિત કાયદાકીય તંત્ર, વિશેષ કલા શૈલીઓ (જે સભવતઃ ચોક્કસ સંસ્કૃતિની રૂપરેખા હોઈ શકે છે), સ્મારકિય સ્થાપત્ય, ગણિત, કૃત્રિમ ધાતુવિજ્ઞાન અને ખગોળશાસ્ત્ર વગેરેનો પણ સમાવેશ થાય છે.
વ્યાખ્યા
સિવિલાઈઝેશન (સંસ્કૃતિકરણ ) શબ્દ મૂળ લેટિન સિવિલિઝ એટલે કે સિવિલ  (નાગરિક) શબ્દ પરથી આવેલો છે અને તે લેટિન સિવિસ  શબ્દ સાથે સંબંધ ધરાવે છે જેનો મતલબ નાગરિક  થાય છે. તેમજ સિવિટાસ સાથે સંબંધ ધરાવે છે જેનો મતલબ શહેર  અથવા શહેર-રાજ્ય  થાય છે.
છઠ્ઠી સદીમાં બાઈઝેન્ટાઈન(પૂર્વ રોમનના) રાજા જસ્ટીનિઅને રોમન નાગરિક કાયદાનું નિરિક્ષણ કર્યું હતું. જેના પરિણામ સ્વરૂપે કોર્પસ જ્યુરિસ સિવિલિસ (નાગરિક કાયદાઓનું સંગઠન)ની રચના થઈ હતી. 11મી સદીમાં યુનિવર્સિટી ઓફ બોલોગ્ના કે જે પશ્ચિમ યુરોપની પ્રથમ યુનિવર્સિટી (વિદ્યાપીઠ) હતી તેના પ્રાધ્યાપકોએ કોર્પસ જ્યુરિસ સિવિલિસની ફરી શોધ કરી અને ત્યારબાદ સમગ્ર પશ્ચિમ યુરોપમાં તેની અસરો જોવા મળી હતી. 1388માં અંગ્રેજીમાં "નાગરિક તે તેને સંબંધિત" ના અર્થમાં સિવિલ(નાગરિક ) શબ્દ આવ્યો. 1704માં સિવિલાઈઝેશન શબ્દ "એવો કાયદો કે જેમાં નાગરિકો સંબંધિત કેસોમાં થતી ફોજદારી કાર્યવાહી"ના અર્થમાં ઉપયોગમાં લેવાતો હતો. 18મી સદીના ઉત્તરાર્ધ સુધી સિવિલાઈઝેશન (સંસ્કૃતિકરણ ) શબ્દ આધુનિક સમજણ પ્રમાણે "અસંસ્કારિતાના વિરોધી શબ્દ”ના સંદર્ભમાં ઉપયોગમાં નહોતો લેવાતો. - તેને સિવિલિટી (વિનમ્રતા )ના અર્થમાં ઉપયોગમાં લેવાતો હતો જેનો મતલબ છે વિનય અથવા જો નાગરિક આદરભાવ.
બેન્વેનિસ્ટે તપાસ કરી તે પહેલા નવા અંગ્રેજી શબ્દકોષમાં જેમ્સ બોસવેલ્સે સેમ્યુઅલ જ્હોન્સન સાથે કરેલી વાતચીતનો સંદર્ભ આપીને સિવિલાઈઝેશન શબ્દને જ્હોન્સનના શબ્દકોષમાં સમાવવા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી: "On Monday, March 23 (1772), I found him busy, preparing a fourth edition of his folio Dictionary... He would not admit civilization, but only civility. With great deference to him I thought civilization, from to civilize, better in the sense opposed to barbarity than civility, as it is better to have a distinct word for each sense, than one word with two senses, which civility is, in his way of using it."
બેન્વેનિસ્ટે રજૂઆત કરી હતી કે જ્હોન્સનની વ્યાખ્યાની ઝડપથી સ્વીકારવા અંગે વિવરણ કરતી અગાઉની ઘટનાઓ મળી શકે છે. 1775માં એસ્ટના શબ્દકોષમાં સિવિલાઈઝેશન શબ્દને “સુસંસ્કૃત કરતા રાજ્ય, સુસંસ્કૃત થવાની પ્રવૃત્તિ” તરીકે રજૂ કરવામાં આવ્યો છે અને આ પરિભાષાનો એડમ સ્મિથ દ્વારા એન ઈન્કવાઈરી ઈન ટુ ધ નેચર એન્ડ કોઝિસ ઓફ ધ વેલ્થ ઓફ નેશન્સ માં ઘણી વખત ઉપયોગ કરાયો છે(1776) સ્મિથ અને ફેર્ગુસન ઉપરાંત જ્હોન મિલરે પણ 1771માં તેના પુસ્તક ઓબ્ઝવેર્શન્સ કન્સર્નિંગ ધ ડિસ્ટીન્કશન ઓફ રેન્ક્સ ઈન સોસાયટી માં ઉપયોગ કર્યો છે.
સિવિલાઈઝેશન શબ્દ સૌપ્રથમ બેન્વેનિસ્ટે મર્કીઝ ડે મિરાબ્યૂના લામી ડેસ હોમ્મસ ઓ ટ્રેઈટ ડે લા પોપ્યુલેશન  (1756માં લખાયું પરંતુ 1757માં પ્રકાશિત થયું) નામના ફ્રેન્ચ પુસ્તકમાં શોધ્યો હતો. બેન્વેનિસ્ટનો પ્રશ્ન એ હતો કે અંગ્રેજીમાં લખાયેલો શબ્દ મૂળ ફ્રેન્ચ ભાષા પરથી આવ્યો છે કે પછી બંને પોતાની રીતે સ્વતંત્રપણે લખાયેલા છે – એક એવો પ્રશ્ન કે જેમાં વધુ સંશોધનની જરૂર છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર ખરેખર તો સિવિલાઈઝેશન શબ્દ સંભવતઃ 1759માં ફેર્ગુસન દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાયેલો છે.
વધુમાં, બેન્વેનિસ્ટે નોંધ્યું હતું કે, સિવિલિટી (સુસંસ્કૃતતા )થી વિપરિત, એક સીધી પરિભાષામાં સિવિલાઈઝેશન શબ્દ ગતિશિલતાનો એક ભાવાર્થ પણ આપે છે. આથી તેમણે આ પ્રમાણે લખ્યું હતું. [10] "[i]t was not only a historical view of society; it was also an optimist and resolutely non theological interpretation of its evolution which asserted itself, sometimes at the insu of those who proclaimed it, and even if some of them, and first of all Mirabeau, still counted religion as the first factor of 'civilization''."
“સિવિલાઈઝેશન”(સંસ્કૃતિકરણ) શબ્દ લોકોમાં અને વિદ્વાનોના વર્તુળોમાં “સંસ્કૃતિ” શબ્દને વ્પાયાક અર્થમાં રજૂ કરવા માટે તેના સમાનાર્થ તરીકે વારંવાર ઉપયોગમાં લેવાય છે. આ વાત સમજી શકાય એવી છે, કારણ કે તમામ ચોક્કસ સંસ્કૃતિમાં ચોક્કસ સંસ્કૃતિ સમાયેલી જ હોય છે અને એવા તમામ લોકો કે જે સંસ્કૃતિનો હિસ્સો હોય તેઓ સંસ્કૃતિની સંસ્કૃતિનો પણ હિસ્સો છે. જોકે, આ શબ્દો હંમેશા એકબીજામાં પરિવર્તિત થતા હોય તેમ જરૂરી નથી. ઉદાહરણ તરીકે જોઈએ તો, ભટકતી જાતિના નાના સમૂહનું સંસ્કૃતિકરણ ન થયુ હોય તે રીતે કદાચ સ્વીકારી શકાય છે પરંતુ તેમની પોતાની સંસ્કૃતિ હોય તે વાત ચોક્કસપણે સ્વીકારી શકાય.(જેમકે કલા વસ્ત્રો, માન્યતાઓ, મુલ્યો, વર્તન અને ભૌતિક આદતો વગેરે લોકોની જીવનશૈલી છે જેને સંસ્કૃતિ તરીકે ગણવામાં આવે છે . એવું કહી શકાય કે સંસ્કૃતિ(સંસ્કૃતિકરણ) વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી સાથે વધુ સંબંધ ધરાવે છે અને સંસ્કૃતિ મુક્ત કળા સાથે વધુ સંબંધ ધરાવે છે પરંતુ બેશકપણે બંને એકબીજાની ખૂબ નીકટ છે અને સામાન્યપણે સમાંતર રીતે જ આગળ વધે છે. સંસ્કૃતિને સામાન્ય રીતે ખેતીવાડી અને શહેરી સંસ્કૃતિના જટીલ જોડાણ તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે.
પ્રાચીન પરંતુ સમયાંતરે ઉપયોગ થતો આવ્યો છે તે કલ્પના અનુસાર “સિવિલાઈઝેશન” શબ્દ માનક તરીકે પણ ઉપયોગમાં લેવાય છે. સામાજિક સંદર્ભમાં જોઈએ તો જ્યાં શહેરી સંસ્કૃતિ અને જટીલતા અન્ય “અણધડતા” અથવા “અસંસ્કારિતા”ની સંસ્કૃતિ પર વધુ પ્રભાવિત હોય ત્યાં “સિવિલાઈઝેશન”ની કલ્પના કોઈ ચોક્કસ જૂથની સાંસ્કૃતિક(ઘણી વખત નૈતિક) શ્રેષ્ઠતા દર્શાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે. તેના જેવી જ કલ્પનામાં, સિવિલાઈઝેશનનો અર્થ એવો પણ થાય કે “વિચારો, વર્તન કે પસંદગીમાં સંસ્કારિતા.” સિવિસાઈઝેશનનું આ માનક એવી વિચારધારામાં ખૂબ જ ઉંડાણપૂર્વક જોડાયેલું છે કે શહેરીકૃત વાતાવરણ ભૌતિક અને માનસિક દ્રઢતાની બાબતે વધુ સારી જીંદગી પુરી પાડે છે. સંસ્કૃતિ માટે વિજ્ઞાન, વેપાર, કલા, સરકાર અને ખેતીવાડીના આધુનિક જ્ઞાન ની જરૂર છે.
ગુણધર્મો
વી.ગોર્ડન ચિલ્ડ જેવા સમાજવિજ્ઞાનિકોએ સંખ્યાબંધ એવા લક્ષણો દર્શાવ્યા છે જે સંસ્કૃતિને અન્ય સમાજથી અલગ દર્શાવે છે. સંસ્કૃતિ ત્યાં વસતા લોકોની ગુજરાન ચલાવવની રીતભાત, તેમની જીવનશૈલીઓના પ્રકાર, વસાહતોના માળખાઓ, સરકારના પ્રકાર, સામાજિક સ્તર, અર્થતંત્ર, સાક્ષરતા અને અન્ય સાંસ્કૃતિક ગુણોના આધારે દર્શાવવામાં આવે છે.