cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ
દિલ્હી-લાહોર કાંડનો ખટલો
right|thumb|345x345px| ૧૯૧૨માં લોર્ડ હાર્ડિંગની હત્યાનો પ્રયાસ. ૧૯૧૨ માં બ્રિટીશ ભારતની રાજધાની કલકત્તાથી નવી દિલ્હી સ્થાનાંતરણ થઈ તે પ્રસંગે ક્રાંતિકારીઓ દ્વારા ભારતના તત્કાલિન વાઇસરોય લોર્ડ હાર્ડિંગની હત્યા કરવાની યોજના ઘડવામાં આવી હતી. આ યોજનાને દિલ્હી-લાહોર કાવતરા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સચિન સન્યાલની સાથે રાસ બિહારી બોઝની અધ્યક્ષતામાં બંગાળના ભૂગર્ભ ક્રાંતિકારીઓ આ યોજનામાં શામેલ હતા. આ યોજના હેઠળ ૨૩ ડિસેમ્બર ૧૯૧૨ ના દિવસે દીલ્હીન ચાંદની ચોકમાંથી નીકળેલા એક સરાઘસમાં વાઈસરોયની અંબાડી પર એક હાથબોમ્બ ફેંકી તેમની હત્યાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો. તેમાં વાઈસરોય તથા તેમના પત્ની મામૂલી ઈજાઓ સાથે બચી ગયા હતા જ્યારે મહાવત માર્યો ગયો હતો.
આ ઘટના પછી, બંગાળી અને પંજાબી ક્રાંતિકારીઓની ભૂગર્ભ પ્રવૃત્તિઓને નાશ કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો, આથી ક્રાંતિકારીઓની પ્રવૃત્તિઓ થોડા સમય માટે તીવ્ર દબાણ હેઠળ આવી. રાશ બિહારીએ લગભગ ત્રણ વર્ષ સુધી સફળતાપૂર્વક ધરપકડથી બચતા રહ્યા અને ગદર ષડયંત્રનો પર્દાફાશ થતાં પહેલાં તેઓ તેમાં સક્રિયપણે શામેલ હતા છેવટે ૧૯૧૬માં તેઓ છટકીને જાપાન ચાલ્યા ગયા.
વાઈસરોયની હત્યાના પ્રયાસ પછીની તપાસ બાદ દિલ્હી કાવતરાના ખટલાની સુનાવણી થઈ. જોકે બોમ્બ ફેંકવાના ગુન બદ્દલ બસંત કુમાર બિશ્વાસને અને આ કાર્યમાં સહાય કર્યા બદ્દલ અમીર ચાંદ અને અવધ બિહારીને ફાંસીની સજા થઈ, પણ બોમ્બ ફેંકનાર વ્યક્તિની સાચી ઓળખ આજ દિવસ સુધી કોઈ જાણી શક્યું નથી.
હાવડા ગેંગ કેસ
શમસુલ આલમની હત્યાના મામલે બાગા જતીન ઉર્ફે જાતિન્દ્રનાથ મુખર્જી સહિત મોટાભાગના જાણીતા જુગંતર સંગઠનના નેતાઓની ૧૯૧૦માં ધરપકડ કરવામાં આવી. બાઘા જતીને સંઘની કાર્યવાહીની વિકેન્દ્રિત  કરી દેધી હોવાથી ૧૯૧૧માં અન્ય સૌ નેતાને છોડી દેવામાં આવ્યા હતા.
ઓલ ઈન્ડિયા મુસ્લિમ લીગ
ઓલ-ઈન્ડિયા મુસ્લિમ લીગની સ્થાપના ૧૯૦૬માં, ઢાકા (હાલ બાંગ્લાદેશ) ખાતે અખિલ ભારતીય મુહમ્મદન શૈક્ષણિક પરિષદ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. બ્રિટિશ ભારતમાં મુસલમાનોના હિતોને સુરક્ષિત રાખવા એક રાજકીય પક્ષ તરીકે તેની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.તેણે પાકિસ્તાનની રચના પાછળ નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવી હતી.
૧૯૧૬ માં, મહમ્મદ અલી ઝીણા ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસમાં જોડાયા, જે ભારતની સૌથી મોટી રાજકીય સંસ્થા હતી. તે સમયેના શિક્ષણ, કાયદો, સંસ્કૃતિ અને ઉદ્યોગ પરના બ્રિટીશ પ્રભાવોને જોતા મોટાભાગના કોંગ્રેસીઓની જેમ જિન્નાએ સંપૂર્ણ સ્વરાજ્યનું સમર્થન કર્યું ન હતું. જીન્ના સાઠ સભ્યોની શાહી વિધાન પરિષદના (ઈમ્પીરીય લેજીસ્લેટીવ કાઉન્સીલ) સભ્ય બન્યા. કાઉન્સિલ પાસે કોઈ વાસ્તવિક શક્તિ અથવા અધિકાર નહોતો, અને તેમાં મોટી સંખ્યામાં અંગ્રેજો-તરફી વફાદારો અને યુરોપિયનોનો સમાવેશ થતો હતો. તેમ છતાં, કાયદેસર રીતે મુસ્લિમ વક્ફ (ધાર્મિક સમર્થન)ને લાગુ કરવાવાના અને બાળ લગ્ન સંયમ અધિનિયમ પસાર કરવામાં તેઓ નિમિત્ત હતા. તેઓ સેન્ડહર્સ્ટ સમિતિમાં સ્થાન પામ્યા હતા, જેણે દેહરાદૂનમાં ભારતીય સૈન્ય એકેડેમીની સ્થાપના કરવામાં મદદ કરી હતી. પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન, ઝીણા પણ અન્ય કોંગ્રેસીઓની જેમ અંગ્રેજોને યુદ્ધમાં સમર્થ આપવાના પક્ષધારી હતા
પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ
પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધની શરૂઆતમાં મુખ્ય રાજકીય પ્રવાહના નેતૃત્વએ બ્રિટનને અભૂતપૂર્વ સમર્થન આપ્યું. ભારતીમાં ક્રાંતિના પ્રારંભિક બ્રિટીશ ભયથી વિપરીત, ભારતીયોએ બ્રિટીશ યુદ્ધના પ્રયત્નોમાં માનવબળ અને અન્ય સંસાધનો પૂરા પાડવામાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યું. લગભગ ૧૩ લાખ ભારતીય સૈનિકો અને મજૂરોએ યુરોપ, આફ્રિકા અને મધ્ય પૂર્વમાં સેવાઓ આપી હતી. ભારત સરકાર અને રજવાડાંઓ એમ બંનેએ મોટા પ્રમાણમાં ખોરાક, પૈસા અને દારૂગોળો મોકલ્યો હતો. તેમ છતાં, બંગાળ અને પંજાબમાં વસાહતી વિરોધી પ્રવૃત્તિઓ સક્રીય રહી. બંગાળમાં રાષ્ટ્રવાદ, પંજાબના અસંતોષ સાથે સંકળાવાથી સ્થાનીય વહીવટ લગભગ ઠપ્પ થઈ ગયો. તે દરમિયાન, રાષ્ટ્રવાદી બળવો ગોઠવવાની તૈયારીના અભાવને કારણે ક્રાંતિકારીઓ દ્વારા છૂટક પણ નિષ્ફળ પ્રયત્નો કરવામાં આવ્યા હતા.
કોઈપણ ક્રાંતિકારી પ્રયત્ન ભારતની અંદર નોંધપાત્ર અસર કરી ન શક્યો. આંતરીક હિંસાની યુદ્ધના પ્રયત્નો પર વિપરીત અસર પડે તેવી સંભાવનાને કારણે ડિફેન્સ ઑફ ઇન્ડિયા એક્ટ 1915 હેઠળ અંગ્રેજો વિરોધી પ્રવૃત્તિઓ સામેના વિશેષ પગલાં લેનારા કાયદાને ભારતીય વસ્તીનો ટેકો મળ્યો. યુદ્ધકાળ દરમિયાન કોઈ મોટો વિદ્રોહ થયો ન હતો, છતાં છોટા છવાયા ક્રાંતિકારી છમકલાંથી અંગ્રેજ અધિકારીઓમાં બળવો થવાનો ભય વધતો ગયો, જેથી તેઓ ભારતીયોને પોતાને આધીન રાખવામાટે માટે ભારે બળનો ઉપયોગ કરવા લાગ્યા.
હિન્દુ–જર્મન કાવતરું
right|thumb|250x250px| વિક્ટોરિયા મેમોરિયલ હૉલ, [[સિંગાપુર ના પ્રવેશ પર મુકેલી ૧૯૧૫ સિંગાપુર મ્યુટિનીની સ્મારક તક્તિ.]] પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન બ્રિટીશ રાજ વિરુદ્ધ સમગ્ર ભારતમાં ક્રાંતિ લાવવાની યોજનાઓની શ્રેણી હતી જેને હિંદુ -જર્મન કાવતરા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ યોજનાઓ ભારતીય રાષ્ટ્રવાદી જૂથો, ભૂગર્ભમાં રહેલા ભારતીય ક્રાંતિકારીઓ અને નિર્વાસિત અથવા સ્વ-નિર્વાસિત રાષ્ટ્રવાદીઓ વચ્ચે રચાયેલી હતી. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ પહેલાના દાયકામાં નિર્વાસિત અથવા સ્વ-નિર્વાસિત રાષ્ટ્રવાદીઓએ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં, ગદર પાર્ટી અને જર્મનીમાં, ભારતીય સ્વતંત્રતા સમિતિ જેવી સંસ્થાઓ સ્થાપી હતી. પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધની શરૂઆતમાં આ કાવતરું ઘડવામાં આવ્યું હતું, જેમાં સાન ફ્રાન્સિસ્કોના જર્મન વિદેશ સેવા, સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં જર્મન દૂતાલય, તેમજ ઑટોમન તુર્કી અને આઇરિશ રિપબ્લિકન ચળવળના ટેકેદારોએ સમર્થન આપ્યું હતું. આ કાવતરામાં આયોજિત સૌથી પ્રમુખ યોજના બ્રિટિશ ભારતીય સૈન્યમાં પંજાબથી સિંગાપોર સુધીના વિદ્રોહને વેગ આપવાનો પ્રયાસ હતો. ભારતીય ઉપખંડ પર બ્રિટીશ શાસનને ઉથલાવવાના ઉદ્દેશથી ફેબ્રુઆરી ૧૯૧૫ માં આ કાવતરું ચલાવવામાં આવ્યું. ફેબ્રુઆરીનો બળવો આખરે નિષ્ફળ ગયો હતો જ્યારે બ્રિટિશ ગુપ્તચારોએ ગદર પાર્ટીના સભ્યને ફોડી મુખ્ય વ્યક્તિઓની ધરપકડ કરી હતી. ત્યાર બાદ ભારતની અંદર નાના એકમો અને તેમની ચોકીઓ દ્વારા સંચાલોત વિદ્રોહને પણ કચડી નાખવામાં આવ્યા હતા.
આ સાથે અન્ય સંબંધિત ઘટનાઓ: ૧૯૧૫ ના સિંગાપોર વિદ્રોહ, ઍની લાર્સન હથિયાર કાવતરું, જુગંતર-જર્મન કાવતરું, કાબુલમાં જર્મન મિશન, ભારતમાં કનૉટ રેન્જર્સનો બળવો, તથા ૧૯૧૬ની બ્લેક ટોમ વિસ્ફોટ શામેલ છે. આ કાવતરામાં પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધના મધ્ય પૂર્વીય ક્ષેત્રમાં બ્રિટીશ ભારતીય સૈન્યને પલટાવવાના પ્રયત્નોનો પણ સમાવેશ હતો.
ગદર વિદ્રોહ
right|thumb|250x250px| સિંગાપોરના આઉટરામ રોડ પર ૧૯૧૫ ના સિંગાપોર વિદ્રોહના સજા પામેલા સિપાહીઓને અપાતી જાહેર ફાંસી. ગદર વિદ્રોહ એ ફેબ્રુઆરી ૧૯૧૫માં ભારતમાં બ્રિટીશ રાજને ખતમ કરવા માટે અંગ્રેજોના ભારતીય સૈન્યમાં વિદ્રોહ કરવાની યોજના હતી. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ગદર પાર્ટી, જર્મનીમાં બર્લિન કમિટી, બ્રિટિશ ભારતમાં ભૂગર્ભમાંની ભારતીય ક્રાંતિકારી અને જર્મન વિદેશ કચેરીએ સાન ફ્રાન્સિસ્કોમાં આવેલા જર્મન દૂતાવાસ દ્વારા પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધની શરૂઆત થતાં આ યોજના ઘડી હતી. આ વિદ્રોહનું નામ ઉત્તર અમેરિકાની ગદર પાર્ટી ના નામ પરથી પડ્યું. કેનેડા અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં પંજાબી શીખ સમુદાયના સભ્યો આ યોજનામાં સૌથી વધુ ભાગ લેનારા હતા. પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ દરમિયાન બ્રિટીશ રાજ વિરુદ્ધ સંપૂર્ણ-ભારતમાં વિદ્રોહ શરૂ કરવા માટે ૧૯૧૪ અને ૧૯૧૭ ની વચ્ચે ઘડવામાં આવેલા વિશાળ પાયે આયોજિત હિંદુ-જર્મન વિદ્રોહનું આ એક મુખ્ય આયોજન હતું. આ વિદ્રોહ પંજાબમાં શરૂ કરવાની યોજના હતી, ત્યારબાદ બંગાળ અને બાકીના ભારતમાં બળવો થવાની યોજના હતી. સિંગાપોર સુધીના ભારતીય એકમોની આ વિદ્રોહમાં ભાગ લેવાની યોજના હતી. સમન્વયિત ગુપ્તચર માહિતી અને પોલીસ દ્વારા લેવાયેલા તાત્કાલિત પગલા દ્વારા આ યોજનાઓને નિષ્ફળ કરવામાં આવી હતી. અંગ્રેજ ગુપ્તચરો કેનેડા અને ભારતમાં ગદરની ચળવળમાં ઘુસણખોરી કરી હતી, અને જાસૂસોએ આપેલી માહિતી, પંજાબમાં નિયોજિત વિદ્રોહને શરૂ થવા પહેલાં કચડી નાખવામાં મદદ કરતી હતી. ત્યારબાદ વિદ્રોહના મુખ્ય નેતાઓની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી અને ભારતની અંદરના વિદ્રોહના નાના કેન્દ્રોને પણ કચડી નાખવામાં આવ્યા હતા.
બળવો થવાની વિશેની ગુપ્ત માહિતીના પગલે ભારતમાં ઘણા યુદ્ધ કાલીન અધ્યાદેશ લાગુ પાડવામાં આવ્યા જેમકે ભારતમાં પ્રવેશ સંબંધી અધ્યાદેશ ૧૯૧૪ (ઇન્ગ્રેસ ઇન ટુ ઇંડિયા ઓર્ડિનેન્સ,૧૯૧૪), વિદેશીઓનો કાયદો ૧૯૧૪ (ફોરેનર્સ એક્ટ), અને ભારતીય સંરક્ષણ અધિનિયમ (ડિફેન્સ ઍક્ટ ઑફ ઇન્ડિયા, ૧૯૧૫) વગેરે. આ ઘટના પછી લાહોર કાવતરાની સુનવણી અને  બનારસ કાવતરું સુનાવણી હાથ ધરવામાં આવી હતી જેમાં ઘણાં ભારતીય ક્રાંતિકારીઓને મૃત્યુદંડની સજા અને દેશનિકાલની સજા કરવામાં આવી હતી. યુદ્ધના અંત પછી, બીજા ગદર બળવાની ડરને કારણે રોલેટ કાયદાઓ અમલમાં મુકાયો અને પરિણામે જલીયાંવાલા બાગ હત્યાકાંડ પણ થયો.
પહેલો નાતાલ દિવસ અને બીજા નાતાલના દિવસનું કાવતરું
thumb|292x292px| અંતિમ યુદ્ધ પછી બાઘા જતીન [[બાલેશ્વર|, બાલાસોર, ૧૯૧૫.]] ઈ.સ. ૧૯૦૯માં ભારતીય ક્રાંતિકારીકારીઓએ વર્ષાંતની ઉજવણીના સમયમાં એક વિદ્રોહની યોજના કરી આ વિદ્રોહ ક્રિસમસ ડે પ્લોટ તરીકે ઓળખાય છે. વર્ષના અંતની રજાઓ દરમિયાન, બંગાળના રાજ્યપાલે તેમના નિવાસ સ્થાને વાઈસરૉય, ચીફ કમાન્ડર-ઇન-ચીફ અને કલકત્તાના તમામ ઉચ્ચ અધિકારીઓના માનમાં એક સમારંભ (બૉલ) ગોઠવ્યો હતો. તેની સુરક્ષની જવાબદારી ૧૦ મી જાટ રેજિમેન્ટને સોંપવામાં આવી હતી. જતીન્દ્રનાથ મુખર્જીની પ્રેરણાથી, ક્રાંતિકારીઓએ સમારંભ કક્ષને (બૉલરૂમને) ઉડાવી અને વસાહતી સરકારને નષ્ટ કરવાનો નિર્ણય કર્યો. ૬ ફેબ્રુઆરી ૧૯૧૦ના દિવસે, રશિયન કોન્સ્યુલ-જનરલ અને લોકમાન્ય ટિળકના મિત્ર, એમ. આર્સેનેવે, સેન્ટ પીટર્સબર્ગને પત્ર લખ્યો હતો કે આનો ઉદ્દેશ દેશમાં મસ્તિષ્કોની વ્યગ્રતાને જાગૃત કરી, ક્રાંતિકારીઓને સત્તા તેમના હાથમાં લેવાની તક આપવાનો છે." આર. સી. મજુમદારના જણાવ્યા મુજબ, "પોલીસને કંઇ પણ શંકા નહતી અને એ કહેવું મુશ્કેલ છે કે જો ક્રાંતિકારીઓને તેમના સાથીઓએ દગો આપી સંભવિત બળવા વિશે અધિકારીઓને જાણ ન કરી હોત તો પરિણામ શું હોત એ કહેવું મુશ્કેલ છે."
ક્રિસમસ ડેનું બીજું કાવતરું જર્મન શસ્ત્રો અને સમર્થન સાથે પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન બંગાળમાં બળવો શરૂ કરવાનો હતો. આ યોજના હેઠળ ૧૯૧૫ના ક્રિસમસ ડેના દિવસે બંગાળી ભારતીય ક્રાંતિકારી જતીન્દ્રનાથ મુખર્જીના નેતૃત્વ હેઠળના જુગાંતર જૂથ દ્વારા આ યોજનાની કલ્પના કરવામાં આવી હતી. તેનું નેતૃત્વ ગદર પાર્ટીના નિર્દેશનમાં બર્મા અને સિયામના રાજ્યની અંગ્રેજ વિરોધી ક્રાંતિની સંકલન કરી કરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં દક્ષિણ ભારતીય શહેર મદ્રાસ અને અંગ્રેજોની સજા આપવા માટે ઊભી કરેલી વસાહત આંદામાન ટાપુમાં પર જર્મન હુમલો કરવાની યોજના હતી. કાવતરા હેઠળ ફોર્ટ વિલિયમને કબજે કરવાનો, બંગાળને અલગ કરવાનો અને રાજધાની કલકત્તા પર કબજો કરી   અખિલ ભારતીય ક્રાંતિ માટે તેનો મંચ તરીકે ઉપયોગ કરવાનો હતો. આ યોજનાના અમલમાં બર્લિનમાંનીભૂગર્ભમાં ભારતીય રાષ્ટ્રવાદી કાર્યકર્તઓ દ્વારા સ્થપાયેલી "ભારતીય સ્વતંત્રતા સમિતિ", ઉત્તર અમેરિકાની "ગદર પાર્ટી" અને જર્મન વિદેશ કાર્યાલય શામેલ હતા. બ્રિટિશ ગુપ્તચરોએ યુરોપ અને દક્ષિણપૂર્વ એશિયામાં જર્મન અને ભારતીય ડબલ એજન્ટો દ્વારા કાવતરાનો પર્દાફાશ કર્યાથી છેવટે આ કાવતરું નિષ્ફળ ગયું.
નીદરમેયર–હેન્ટીન્ગ અભિયાન
નીદરમેયર–હેન્ટીન્ગ અભિયાન એ ૧૯૧૫-૧૯૧૬ ભારતની કેન્દ્રીય સત્તાઓ દ્વારા અફઘાનીસ્તાનમાં મોકલવામાં આવેલું એક રાજદ્વારી મિશન હતું. આ ભિયાનનો હેતુ અફઘાનિસ્તાનને બ્રિટિશ સામ્રાજ્યથી સંપૂર્ણ સ્વતંત્રતા જાહેર કરવા, કેન્દ્રીય સત્તાઓની સાથે વિશ્વ યુદ્ધમાં પ્રવેશ કરવા અને બ્રિટિશ ભારત પર હુમલો કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવાનો હતો. આ અભિયાન હિંદુ-જર્મન ષડયંત્રનો એક ભાગ હતી જેની હેઠળ ભારતમાં રાષ્ટ્રવાદી ક્રાંતિને પ્રોત્સાહિત કરવાના પ્રયત્નો કરવામાં આવ્યા હતા. આ અભિયાનનું નેતૃત્વ દેશવટો ભોગવી રહેલા રાજા મહેન્દ્ર પ્રતાપે કર્યું હતું. આ અભિયાન જર્મની અને તુર્કી દ્વારા હાથ ધરાયે એક સહકારી અભિયાન હતું અને જર્મન લશ્કરી અધિકારી ઓસ્કર નીદરમેયર અને વેર્નર ઓટ્ટો વોન હેન્ટીન્ગ તેના નેતા હતા. આ સિવાય બર્લિન કમિટી નામના ભારતીય રાષ્ટ્રવાદી સંગઠનના સભ્યો - મૌલવી બરકતુલ્લાહ અને છંપકરમણન પિલ્લૈ અન્ય ભાગ લેનાર સભ્યો હતા. તે સિવા એન્વર પાશાના વિશ્વસ્ત કાઝીમ બેય તુર્કી તરફના પ્રતિનિધિ હતા. બ્રિટને આ અભિયાનને ગંભીર જોખમ તરીકે જોયું. બ્રિટન અને તેના સાથી રશિયન સામ્રાજ્યે ૧૯૧૫ના ઉનાળા દરમિયાન પર્શિયામાં આ અભિયાનને અટકાવવાનો નિષ્ફળ પ્રયાસ કર્યો. બ્રિટને અફઘાનો તટસ્થતા જાળવે તે માટે ગુપ્તચરી અને રાજદ્વારી ચક્રો ચલાવ્યા જેમાં ભારતના વાઈસરૉય - ચાર્લ્સ હાર્ડિન્જ, લૉર્ડ હાર્ડિન્જ અને કિંગ જ્યોર્જ પંચમ નીજી સ્તરે પ્રયત્નો કર્યા.
અમીર હબીબુલ્લાહ ખાનની આગેવાની હેઠળના અફઘાનિસ્તાનને જર્મન અને તુર્કીના યુદ્ધ પ્રયાસો સાથે જોડવાના અભિયાનના મુખ્ય કાર્યમાં આ મિશન નિષ્ફળ ગયું, પરંતુ તેણે અન્ય મોટી ઘટનાઓને પ્રભાવિત કરી. અફઘાનિસ્તાનમાં, આ અભિયાને સુધારાને વેગ આપ્યો અને રાજકીય અશાંતિ ઊભી કરી જેને પરિણામે ૧૯૧૯માં અમીરની હત્યા કરવામાં આવી અને તેને પરિણામે ત્રીજું અફઘાન યુદ્ધ થયું. આ અભિયાને એશિયામાં સમાજવાદી ક્રાંતિનો પ્રચાર કરવા માટે ચલાવાયેલા બોલશેવિક રશિયાના કાલ્મીક પ્રોજેક્ટને પ્રભાવિત કર્યો, જેનું એક ધ્યેય બ્રિટિશ રાજને ઉથલાવી દેવાનો હતું. અન્ય પરિણામોમાં જર્મની અને બોલ્શેવિઝમથી પ્રભાવિત ભારતીય સ્વતંત્રતા માટે ક્રાંતિકારી ચળવળની તપાસ કરવા માટે રોલેટ સમિતિની રચના અને વિશ્વ યુદ્ધ પછી તરત જ ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ પ્રત્યે બ્રિટિશ રાજના અભિગમમાં ફેરફારનો સમાવેશ થાય છે.
યુદ્ધનો ભારતીય રાષ્ટ્રવાદ પર પ્રતિભાવ
પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ પછી, ઉંચી જાનહાનિ, ભારે કરવેરા થકી વધતો જતો ફુગાવો, વ્યાપક ઈન્ફલ્યુએન્ઝાનો રોગચાળો અને યુદ્ધ દરમિયાન વેપારમાં વિક્ષેપને કારણે ભારતમાં લોકોની અગવડો વધી.
સંદર્ભો
શ્રેણી:ભારતનો ઇતિહાસ શ્રેણી:ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ
કાળમેધડા (તા. કાલાવડ)
કાળમેઘડા (તા. કાલાવડ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા જામનગર જિલ્લામાં આવેલા કાલાવડ તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:કાલાવડ તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
મંજરી દેસાઈ
મંજરી દેસાઈ ગુજરાતી ફિલ્મોના ૭૦ ના દાયકાના ગુજરાતી અભિનેત્રી હતા. એમની અને રમેશ મહેતાની જોડીએ ગુજરાતી ફિલ્મોની કોમેડી જોડી તરીકે ઘણી બધી સફળ ફિલ્મો આપેલી. જયારે એમની કારકિર્દી મધ્યાન્હે હતી, એજ સમયે ફિલ્મના શુટીંગથી કારમાં રમેશ મહેતા અને બીજા લોકો જોડે આવતા માર્ગમાં કાર અકસ્માતમાં આકસ્મિક રીતે અવસાન થયું હતું.
સંદર્ભ
શ્રેણી:અભિનેત્રી શ્રેણી:ગુજરાતી કલાકાર શ્રેણી:ગુજરાતી અભિનેત્રી
સુંદરવન
સુંદરવન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (সুন্দরবন জাতীয় উদ্যান) એક રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, વાઘ આરક્ષીત ક્ષેત્ર, યુનેસ્કો વિશ્વ ધરોહર સ્થળ અને એક જીવાવરણ આરક્ષીત ક્ષેત્ર છે. તે સુંદરબન નદીના મુખ ક્ષેત્ર માં ભારતના પશ્ચિમ બંગાળ રાજ્યમાં આવેલું છે. આ ક્ષેત્ર ગીચ સુંદરીના જંગલો, અને તે બંગાળી વાઘનું સૌથી મોટું અભયારણ્ય છે. તે ઘણા પ્રકારના પક્ષી, સરીસૃપ અને કરોડવિહીન પ્રજાતિઓનું(જંતુઓ), અને ખારા પાણીના મગરનું ઘર છે.
૧૯૧૧માં, એક સમયે આને એક અનિશ્ચિત ભૂ ભાગ મનાતો જેનું ન તો ક્યારેય સર્વેક્ષણ કરાયું કે જેમાં ન તો ક્યારેય વસતિ ગણતરી થતી. તે સમયે આ ૧૬૫ માઈલ૧૬૫ mi લાંબુ હુગલીના મુખથી શરુ કરી મેઘનાના મુખ સુધી લાંબુ હતું, અને ત્રણ જિલ્લાઓ ચોવીસ પરગણા,ખુલના, બાકેરગંજ. આનું કુલ ક્ષેત્રફળ (જળક્ષેત્ર સહીત) ૬૫૨૬ ચો માઈલ ૬૫૨૬ sqmi હતું.
૧૯૭૩ માં હાલના સુંદરબન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનને સુંદરબન વાઘ આરક્ષીત અભયારણ્યનું હાર્દ ક્ષેત્ર બનાવાયું અને ૧૯૭૭માં વન્યજીવન અભયારણ્ય જાહેર કરાયું. ૪ મે ૧૯૮૪ના દિવસે આને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન જાહેર કરાયું. ૧૯૮૭માં આને યુનેસ્કો વિશ્વ ધરોહર સ્થળ તરીકે અંકિત કરાયું. ૧૯૮૯માં સુંદરબન ક્ષેત્રને જીવાવરણ ક્ષેત્ર જાહેર કરાયું.
ભૂગોળ
સુંદરબન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ૩૦° ૨૪' - ૩૦° ૨૮' ઉ અક્ષાંસ અને ૭૭° ૪૦' - ૭૭° ૪૪' પૂ રેખાંશ વચ્ચે આવેલ છે તે ભારતના પશ્ચિમ બંગાળ રાજ્યના દક્ષિણ ૨૪ પરગણા જિલ્લામાં આવેલું છે. આ ઉદ્યાનની સમુદ્ર સપાટીથી સરેરાશ ઉંચાઈ ૭.૫મી છે. આ ઉદ્યાન ૫૪ નાના ટાપુઓ પર વસેલું છે અને તેમાં ગંગાની ઉપ નદીઓ આમ તેમ વહે છે. સુંદરબન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન ખાડીના સુંદરીનું વિશ્વનું સૌથી મોટું વન છે. પહોળી સુંદરીની ૫૦ પ્રજાતિઓમાં ની છવ્વીસ પ્રકારની સુંદરી અહીં સરળતાથી ઉગે છે. સુંદરીના જંગલોમાંથી ઉગતી મુખ્ય વનસ્પતિમાં ખારાપાણીના મિશ્ર જંગલ, સુંદરી ના ઝાંખરા, ખરસૂરાં પાણીના મિશ્ર જંગલો, દરિયાકાંઠાના જંગલો, આર્દ્ર જંગલો, અને કાંપના ભીના ઘાસ જંગલો. સુંદરવનની નદીઓ મીઠાં અને ખારા પાણીનું સંગમ સ્થળ છે આમ આ ગંગાના મીઠા પાણીના બંગાળના ઉપસાગરના ખારા પાણીમાં પરિવર્તનની ભૂમિ છે. (Wahid et al.. ૨૦૦૨)
બંગાળના ઉપસાગર ને કાંઠે બનેલ સુંદરબન ની નિર્મિતિ સદીઓના કાંપના પ્રસ્થાપન આંતરભરતીના વિદારણથી તૈયાર થયેલ છે. આ ક્ષેત્રની પ્રત્યક્ષ ભૂ ભાગ અસંખ્ય નીતારણી નહેરો, અર્ધજળમગ્ન બંધારાઓ, ઢાળ અને ભરતી મેદાનો આદિ. આ સાથે ભરતીની મધ્ય સપાટીથી ઉચ્ચ સ્તરી કાદવ ભૂમિ, લહેર રચિત રેતીદંડ, જુવાળી નહેર ધરાવતા ટાપુઓ, અર્ધજળમગ્ન આંતર રેતીદંડ અને મુખીય આદ્ય-માટી અને કાંપ-નિક્ષેપીત પ્રકાર ભૂરચના ઓઅપણ જોવા મળે છે. સુંદરબનનો ભૂ સપાટીથી સરાસરી સમુદ્ર સપાટીથી ૦.૯ મી થી ૨.૧૧ મી ઉંચાઈ પર આવેલ છે.
કિનાર પટ્ટીના ભૌતિક વિકાસામાં જૈવિક કારકોનું ખૂબ મહત્ત્વપૂરણ યોગદાન રહ્યું છે. અને વન જીવન માટે અહીં વિવિધ પ્રકારના નિવાસ સ્થળ વિકસ્યાં છે જેમકે રેતાળ સાગરકાંઠા, નદી-સાગર સંગમ પ્રદેશ, કાયમી અને હંગામી કળણો, જુવાળી મેદાનો, જુવાળી ખાડીઓ, કિનારી ટીલાઓ, આંતરીક ટીલાઓ અને નદીય તળાવો આદિ. સુંદરી ના વૃક્ષો પોતેનજ નવાં ભૂભાગની રચના માં મદદ કરે છે. અને આંતર જુવાળી વનસ્પતિઓ કાદવ રચના મા૬ મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે. સુંદરી વનસ્પાતિય જૈવીક ક્રિઆયોને કારણે આંતરજુવાળી કાંપના મેદાનોમાં સૂક્ષ્મ સંરચનાત્મક ફેરફાર લાવે છે જેથી નિક્ષેપને ફાંસી અને પકડી રાખે છે આમ તે ભવિષ્યના સુંદરીના બીજને ઉગવા માટે જમીન બનાવે છે. પવની ટીલાઓની સંરચના અને વિકાસને મબલખ પ્રમાણમાં હાજર શુષ્કોદભીદ અને ખારપટીય વનસ્પતિઓ દ્વારા નિયંત્રિત કરાય છે વેલાઓ, ઘાસ અને જલીયઘાસ રેતીના ટીલા અને વણસ્થાપિત નિક્ષેપને વધતાં રોકે છે.
સુંદરબન ભારતનો સૌથી મોટો મુખ પ્રદેશ છે. આ ક્ષેત્ર ત્રણ નદીઓ ગંગા બ્રહ્મપુત્રા અને મેઘના દ્વારા નિર્મિત વિશ્વનો સૌથી મોટો મુખ પ્રદેશ પણ છે. આ જંગલોના વિશાળ પટ્ટા, છે જે નીચાણ તરફ જતાં ગંગાના મુખો આગળ ખારાપાણી ના કળણમાં તફેરવાઈ જાય છે જે બંગાળના ઉપસાગરને સમાંતર હુગલી નદી ના મુખથી શરૂ કરી બાંગ્લાદેશ ની મેઘના નદીના મુખ સુધી ૨૬૦ કિમી લાંબુ દક્ષેત્ર છે. સુંદરબન ભારતમાં ૪૨૬૨ ચો. કિમી જેટલું ક્ષેત્ર રોકે છે.
સુંદરબન એ સુંદરીના વૃક્ષની બહુતાયત ધરાવતી એક વિશિષ્ટ પર્યાવરણ છે જેનું નામ સુંદરીના વૃક્ષપરથી પડ્યું છે. આ ક્ષેત્ર ૫૪ ટાપુઓ અને બે દેશો માં ફેલાયેલું છે. આ બંગાળી વાઘનું વિશ્વમાં અંતિમ આશ્રય સ્થળ છે. અને વાઘ આરક્ષિત ક્ષેત્ર છે.
આબોહવા
સરાસરી મહત્તમ અને ન્યૂનત્તમ તાપમાન અનુક્રમે ૩૪°સે અને ૨૦°સે રહે છે. આ ક્ષેત્ર ૮૦% ની અત્યંત વધારે આર્દ્રતા ધરાવે છે કારણકે કે તે બંગાળના ઉપસાગરથી અત્યંત નજીક છે. મોસમી વરસાદ અહીં મધ્ય જૂન થી મધ્ય સપ્ટેંબર સુધી રહે છે. ઓક્ટોબર થી માર્ચ સુધી ઉત્તર અને ઉત્તર પૂર્વમાંથી વાય છે મધ્ય જૂન થી મધ્ય સપ્ટેંબર સુધી દક્ષિણ અને દક્ષિણ પશ્ચિમ તરફથી પશ્ચિમિયા પવનો વાય છે. મે અને ઓક્ટોબર મહિનામાં ચક્રવાતી વાવાઝોડા આવે છે.
વ્યવસ્થાપન
પશ્ચિમ બંગાળ સરકારનું જંગલ નિર્દેશાલય જેની મુખ્ય કચેરી કેનીંગમાં આવેલી છે તે સુંદરબનના વ્યવસ્થાપન માટે જવાબદાર છે. જંગલના મુખ્ય ઉપરી સંરક્ષક અધિકારી (The principal Chief Conservator of Forests, Wildlife & Bio-Diversity & ex-officio Chief Wildlife Warden, West Bengal) આ કાર્યા લયના ઉપરી હોય છે. સ્થાનીય સ્તર પર મુખ્ય સઁરક્ષક અધિકારી(દક્ષિણ), સુંદરબન જૈવિક અભયારણ્ય ક્ષેત્ર, ના વ્યવસ્થાપકીય ઉપરી હોય છે. તેમની મદદ માટે ઉપ ક્ષેત્રીય વ્યવસ્થાપક અને મદદનીશ ક્ષેત્રીય વ્યવસ્થાપક હોય છે. આ ઉદ્યાનને બે રેંજમાં વિભાજીત કરાયો છે જેમને રંજ જંગલ અધિકારી સંભાળે છે. આ દરેક રેંજને નાની બીટમાં વિભજીત કરાઈ છે. ગેરકાયદે શિકારીઓને રોકવા ઉદ્યાનમાં વિહરતા ચોકી સ્થાનકો અને મુકામો છે. આ ઉદ્યાનને આર્થિક સહાય રાજ્ય સરકાર અને પર્યાવરણ અને વન મંત્રાલય (ભારત) વિવિધ યોજના અંતર્ગત અને બિન યોજનાગત રીતે મળે છે. પ્રોજેક્ટ ટાઈગર હેઠળ વધારાની રાશિ કેન્દ્ર સરકાર તરફથી મળે છે. ૨૦૦૧માં વિશ્વ ધરોહર ફંડ તરફથી ૨૦૦૦૦ ડોલરનું અનુદાન ભારત અને બાંગ્લાદેશ ના સહયોગી કાર્યક્રમની શરુઆત કરવા માટે મળી હતી.
પર્યાવરણીય-ભૂગોળ, નદીઓ અને જળસ્ત્રોત
આ મુખ પ્રદેશમાં સાત મુખ્ય નદીઓ અને અસંખ્ય જળસ્ત્રોત છે જે આ નદીય મુખ પ્રદેશમાં નહેરોનું જાળું બનાવી દે છે. બધી નદીઓ સમુદ્ર તરફ દક્ષિણમાં વહે છે. આ ક્ષેત્રનું પર્યાવરણીય ભૂગોળ સંપૂર્ણ રીતે ૨૪ કલાકમાં આવતી બે બહ્રતી અને બે ઓટ પર આધારિત છે સામાન્ય સુકા સમયે જેની મર્યાદા ૩ મી થી ૫ મી અને ૮મી (Ghosh & Mandal, ૧૯૮૯; Banerjee, ૧૯૯૮) સુધી છે જે આ ખા સુંદરબન ક્ષેત્રને વિવિધ સ્તરે જળમગ્ન કરી દે છે. જુવાળની ક્રિયાઓને કારણે નદીએ લવેલો કાંપ ફરીથી નદીના મુખોમાં સ્થાપિત કરી દે છે આમ સ્થાપન ને લીધે નદીનો પટ ઉંચો ચડતો જાય છે. આ ક્રિયા ચાલુ રહેતા નવા ટાપુ અને નવી ખાડીઓનું નિર્માણ થાયે રાખે છે જેને લીધે આ અનિશ્ચિત ભૂસંચનાનું ક્ષેત્ર રહે છે (Bhattacharya, ૧૯૮૯). અહીં બંગાળના ઉપસાગરમાં ૨૧૦° થી ૨૧૦°૨૨’ વચ્ચે એક વિશાળ પ્રાકૃતિક ખાડો છે જેને “ભૂમિ રહીત થીંગડું(Swatch of No Ground)” કહે છે. અહીં પાણીની ઉંડાઈ અચાનક ૨૦મી થી ૫૦૦મી થઈ જાય છે. (Fergusson, ૧૯૬૩; Ghosh & Mandal, ૧૯૮૯). આ રહસ્યમય ખાડો કાંપને દક્ષિણની કે પૂર્વ તરફ ફેંકી દી છે જેથી ફરી નવા ટાપુઓ બને છે.
કાંપના મેદાનો
સુંદરવનના મુખો ના ટાપુઓ આગળ જ્યાં નદીનો પ્રવાહ ધીમો થાય છે ત્યાં કાંપના મેદાનો જોવા મળે છે. આ મેદાનો ભરતીના સમયે જળમગ્ન થઈ જાય છે અને ઓટના સમયે બહાર દેખાય છે, આમ દરેજ જુવાળની સાથે આની સંરચના બદલાઈ જાય છે. આ કાંપના મેદાનો ના આંતરીક ભાગો વૈભવી સુંદરીના ભવ્ય નિવાસસ્થાન છે.
વનસ્પતિ અને પ્રાણી સૃષ્ટિ
સુંદરબનનું ક્ષેત્ર ભારતમાં બંગાળના ઉપસાગરના કિનારે આવેલ એક સક્રીય મુખ પ્રદેશ છે, જેના જટીલ ભૂસંરચનાત્મક અને જળીય ગુણ અને આબોહવાના ભયો, વિશાળ સુંદરીના વનો આદિ એક વિશિષ્ટ પર્યાવરણને જન્મ આપે છે. આ જીવાવરણી અભયારણ્ય અને વિશ્વ ધરોહર સ્થળ નું પ્રાકૃતિક પર્યાવરણ અને કિનારાવર્તી પર્યાવરણ અ વૈજ્ઞાનિક અને આત્યંતિક માનવીય હસ્તક્ષેપને કારણે વિનાશના આરે છે. આ કિનારાવર્તી ક્ષેત્રના પર્યાવરણ ને પર્યાવરણીય પદ્ધતિને બચાવવા સંરક્ષણ અને પ્રર્યાવરણીય વ્યવસ્થાપન યોજનાની અત્યંત જરુરિયાત છે!
વનસ્પતિસૃષ્ટિ
સુંદરબન ક્ષેત્રમાં સુંદરી પ્રજાતિ આદિના વૃક્ષો ની ૬૪ પ્રજાતિઓ છે અને તેમનામાં મુખ પ્રદેશના જુવાળની અસરને લીધે થતી ખારા અને મીઠા પાણીના આવક જાવક સામે ટકવાની ખાસિયત છે. એપ્રિલ અને મે મહિનામાં રાતાચોળ રંગના ગેનવા (Excoecaria agallocha)પાન, કાંકરા(Bruguiera gymnorrhiza) ના કરચલા જેવા દેખાતા ફૂલો, અને ખાલ્સીના પીળાં ફૂલો જોઈ શકાય છે જે આ ક્ષેત્રની સુંદરતા વધારે છે. સામાન્ય રીતે મળી આવતા અન્ય છોડ અને વૃક્ષો છે ધુંદાળl, પાસુર (Xylocarpus mekongensis, ગર્જન (Rhizophora spp.), સુન્દરી (Heritiera fomes) અને ગોરન (Ceriops decandra)આદિનો સમાવેશ થાય છે.
પ્રાણીસૃષ્ટિ
સુંદરબન ક્ષેત્ર ૪૦૦થી વધુ વાઘનું નિવાસસ્થાન છે. રોયલ બંગાળ વાઘએ ખારા પાણીમાં તરવાની એક અનોખી આવડત વિકસાવી છે અને તે માનવ ભક્ષણના ગુણ ને કારણે હજગ પ્રસિદ્ધ છે.
રોયલ બંગાળ વાઘ સિવાય ; માછીમાર બિલાડી, મેકાક, જંગલી રીંછ, સામન્ય રાખોડી નોળીયો, શિયાળ, જંગલ બિલાડી, ઉડતું રીંછ, પેંગોલીન, ચિતળ, આદિ સુંદરબનમાં રહે છે.
ખેચર સૃષ્ટિ
આ ક્ષેત્રમાં મળતા અમુક પ્રખ્યાત પક્ષીઓ છેઃ - ફાટી-ચાંચ ઢોંક, સફેદ કાકણસાર, જળ કૂકડી, દસાડી, જળમાર્જાર, સમડી, બ્રહ્મીની સમડી, પાન પટ્ટાઈ, તેતર, લાલ જંગલકૂકડો, ટીપકા વાળા કબૂતર, કાબર, જંગલી કાગડો, વન લલેડુ, કોટન ટીલ, હેરીંગ ગલ, કૅસ્પિયન ટર્ન, કબુત બગલો, બ્રાહ્મીની બતક, ટીપકા-ચાંચ દૂધરાજ, મોટી ઈગ્રેટ, અવાંક, સામાન્ય સ્નાઈપ, વન તુતવારી, લીલા કબૂતર, તૂઈ પોપટ, દુધરાજ, જળકાગડો, માછીમાર ગરુડ, સફ્દ-પેટવાળું દરિયાળઈ ગરુડ, ધોમડા, કલકલિયો, ભેરી, લક્કડખોદ, વ્હીમ્બ્રેલ, કાળ-પૂંછ ગડેરા, ગજપાવ, પૂર્વી કિચડીયો, કર્લ્યૂ, સોનેરી બાટણ ટીટોડી, શીંગપર બતક, સફેદ નયની ઓકાર્ડ અને સીસોટી બતક.
જળ સૃષ્ટિ
આ ઉદ્યાનમાં મળતી અમુક માછલી અને દ્વીચ્ર પ્રજાતિઓ છેઃ સૉફીશ, બટર ફીશ, એલેક્ટ્રીક રે, ચાંદેરી કાર્પ, તારક મત્સ્ય, સામાન્ય કાર્પ, કિંગ કરચલો, ઝીંગા, શ્રીંપ, ગંગાઈ ડોલ્ફીન, કૂદતા દેડકાં, સામાન્ય ટોડ અને વૃક્ષ દેડકા.
સરીસૃપ
સુંદરવન ખૂબજ સારી સંખ્યાના સરીસૃપોનું પણ નિવાસ છે. તેમાંના અમુક છેઃ - ઓલિવ રાએડલી કાચબા, દરિયાઈ સાપ, શ્વાનમુખી જળીય સાપ, લીલા કાચબા, મુખીય મગર, સરડા, નાગ, સાલ્વેટર ગરોળી, સખત કવચ ધારી બેટગન ટેરાપીન(કાચબા), રસલ્સ વાઈપર, ઉંદર ઘેકો, મોનીટર ગરોળી, કર્વાઈવર, બાજચાંચી કાચબા, અજગર, સામન્ય ચીતળોસાપ, ચટાપટ્ટા વાળી કીલબેક અને મૂષક સાપ.
લુપ્તપ્રાયઃ પ્રજાતિ
સુંદરબનમાં રહેતી લુપ્તપ્રાયઃ પ્રજાતિમાં રોયલ બંગાલ ટાઈગર,મુખીય મગર, નદીના ટેરાપીન (Batagur baska)કાચબા, ઓલિવ રાએડલી કાચબા, ગંગાઈ ડોલ્ફીન, જમીની કાચબા, બાજચાંચી કાચબા અને કિંગ કરચલો (Horse shoe).
વ્યવસ્થાપન અને ખાસ પરિયોજના
આ ઉદ્યાનને તેની સ્થાપના સમયેથી જ સંરક્ષણ મળ્યું છે. આ ઉદ્યાનનું કેંદ્રીય ક્ષેત્ર લાકડા, મધ ભેગું કરવું, માછીમારી કે અન્ય જંગલ પેદાશો ભેગી કરવી જેવી માનવ ગતિવિધીથી મુક્ત છે. જો કે સીમાવર્તી ક્ષેત્રમાં મર્યાદિત પ્રમાણમાં માછીમારી, મધસંગ્રહ અને કાષ્ટ સંગ્રહ ની અનુમતિ છે. આ જંગલની ગેરેકાયદે શિકારીઓ અને ચોરથી ચોકીદારી હથિયાર બંધ જંગલ કર્મચારી દ્વારા મોટરબોટ અને લોંચ દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ સિવાય ઉદ્યાનના મહત્ત્વપૂર્ણ સ્થળોએ જંગલ કાર્યાલય કે કેમ્પ આવેલા છે. શિકાર વિરોધી કેમ્પમાં ૨ થી ૩ જાણકાર મજૂર સંબંધિત બીટ ગાર્ડ/ ફોરેસ્ટર/ રેંજ ઓફીસર નીચે કામ કરે છે.
પર્યાવરણીય સંવર્ધન, પર્યાવરણીય વિકાસ, તાલીમ, શિક્ષણ અને સંશોધન આદિ દ્વારા વન્ય જીવનના નિવાસના રખરખાવનું કાર્ય કરાય છે. ઉદ્યાનના સીમા પર કાર્યરત ૧૦ જંગલ રક્ષણ કમીટી અને ૧૪ પર્યાવરાણ-વિકાસ કમીટી આ કાર્યમાં મદદ કરે છે. આ ઉદ્યાનના પરીવેક્ષમા& સેમીનાર, કાર્યશાળાઓ, જ્ઞાન શિબિરો, આદિ. નું આયોજન કરી લોકોને પર્યાવરણ સંવર્ધન પર્યાવરણ વિકાસ, આદિ વિષયો પર સિક્ષણ અપાય છે. આ ઉદ્યાનના સીમાવર્તી ક્ષેત્રોમાં સુંદરીઅને અન્ય વૃક્ષોનું વાવેતર કરી આ ઉદ્યાનના સીમાવર્તી ક્ષેત્રના ૧૦૦૦ ગામડાની બળતણની જરુરિયાત પૂરી કરાય છે અને બફર ક્ષેત્રને સંરક્ષિત કરાય છે. પર્યાવરણીય સંતુલન જાળવી રાખવા માટે મૃદા સંવર્ધન કરાય છે. પ્રાણીઓના પીવાના પાણીની જરોરિયાત સંતોષવા ઉદ્યાનની અંદર ઘને સ્થળે મીઠા પાણીના તળાવ ખોદવામાં આવ્યાં છે.
માનવભક્ષી વાઘને રોકવું એ એજ અન્ય મહત્ત્વનું કામ છે. હાથ ધરેલ ઉપાયો જેવાકે વાઘ આરક્ષોત ક્ષેત્રમાં માનવ પ્રવેશ પર સખત જાપ્તો આવકના અન્ય માર્ગો અને શિક્ષણ આદિ થી વાર્ષિક હોનારત ૪૦થે ઘટીને ૧૦ જેટલી રહી ગઈ છે. અમુક લોકો માને છે કે વિદ્યુત માનવી પુતળા અને માનવ ચહેરા આદિને કારણે આ પરિણામ આવ્યું છે. આસપાસના ગામડાં ઓ માં વાઘનું ભ્રમણ રોકવા અમુક કારગર ઉપાયો કરાયા છે જેવાકે નાયલોન જાળીની વાડ, ગામડાઓનું સોલાર પ્રકાશી કરણ આદિ. ગામડાના યુવકોને ગામના ક્ષેત્રમં વાઘનું ભટકવું ઓછું કરવાના ઉપાયો ની તાલિમ અપાય છે. સજનેખલી ક્ષેત્રમાં સુંદરી મહિતી કેંદ્ર ઉભું કરાયું છે જેથી લોકોને અને પ્રવાસીઓને સામાન્ય પર્યાવરણ સંવર્ધન અને પર્યાવરણમાઁ સુંદરીના વૃક્ષોના મહત્વ સમજાઈ શકે.
મર્યાદાઓ
ભલે પાર્કના સંરક્ષણના જડબેસલાક ઉપાયો છે પણ અમુક છટકબારીઓ પણ છે જેમકે નદીઓ અને નહેરોથી બાધિત ભૌગોલોક ક્ષેત્ર, બાંગ્લાદેશ સાથે લાંબી આંતરરાષ્ટ્રીય સરહદ, માછીમારીના ટ્રોલરો અને લૉંચથી થતાં શિકારો, વૃક્ષોની કપાઈ, કર્મચારીની કમી, માળખાકીય ઢાંચાની કમી અને આર્થિક ભંડોળની કમી આદિ.
પ્રવૃત્તિઓ
આ ઉદ્યાનમાં ભ્રમણ કરવાનો સૌથી ઉત્તમ અને એકમાત્ર સાધન છે હોડી ભાડે કરી વિવિધ નદીઓ અને તેની ઉપ નદીઓમાં વિહરવું. તમે કોઈ પણ સ્થાનીય નાવ કે વૈભવી લોંચ - એમ.વી. ચિત્રરેખા અને એમ.વી. મધુકર, જે ટુરીઝમ ડિપાર્ટમેંટ દ્વારા ચલાવવામાંઆવે છે.
બોટ સફારી દ્વાર વન્ય જીવન જોવા સાથે સાથે તમે સુંદરબનના ભરતપુર મગર પ્રોજેક્ટ જે મગર સંવર્ધન ક્ષેત્ર છે (પ્રવેશ નામખાના થી), સાગર ટાપુ, જંબુદ્વીપ, સુધન્યાકાલી નિરીક્ષણ મિનાર, બુરીઈદાબારી ટાઈગર પ્રોજેક્ટ, નેટીધોપાની નિરીક્ષણ મિનાર, હાલીડે આઈલેંડ (ભસતા હરણ માટે પ્રખ્યાત), કણાક( ઓલીવ ઋડલી કાચબા નું નિવાસ) સાજનખાલી પક્ષી અભયારણ્ય આદિની મુલાકાત લઈ શકાય છે.
રહેણાંક
જંગલ લોજ અને જંગલ આરામગૃહ સાજનેખાલી, બક્ખાલી અને પીયાલીમાં ઉપલબ્ધ છે. વભવી લોંચ એમ.વી. ચિત્રલેખા અને એમવી સબ્રજયામાં પણ રહેવાની વ્યવસ્થા છે.
રહેવાની વ્યવસ્થા બાલી ટાપુ પણ ઉપલબ્ધ છે જે હેલ્પ પ્રવાસી ગ્રુપ અને સ્થાનીય લોકો અને બાલી પ્રાકૃતિક અને વન્ય જીવન સંરક્ષણ સોસાયટી દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે.
સામાન્ય નુસખા
આ ઉદ્યાનની મુલાકાત લેવાનો ઉત્તમ સમય નવેંબર અને ફેબ્રુઆરી વચ્ચેનો છે, જ્યારે વાઘ નદી કિનારે સૂર્ય સ્નાન કરવા આવે છે.
પ્રવેશ પરવાનગી : વિદેશી પ્રવાસીઓ જેમણે વાઘ અભયારણ્ય અને આજનેખાલી ની મુલાકાત લેવી હોય તેમણે સુંદરબન માં પ્રવેશ માટે ખાસ પરવાનગી લેવી પડે છે. પ્રવાસીઓએઆ માટે સેક્રેટરી, પશ્ચિમ બંગાળ જંગલ વિભાગ, રાઈટર્સ બિલ્ડીંગ, કોલકતા - ૭૦૦૦૦૧. સુંદરબનના અન્ય ક્ષેત્રોના પ્રવાસ પરવાનગી માટે, પ્રવાસીઓએ ફીલ્ડ ડાયરેક્ટર, સુંદરબન વાઘ અભયારણ્ય, મુપો કેનીંગ, જિલ્લા ૨૪ પરગણા, પશ્ચિમ બંગાળની પરવાનગી લેવી પડે છે. જો કે અભયારણ્ય બહારની નાવની સફારી માટે પરવાનગી ની જરુર નથી
પ્રખ્યાત સંસ્કૃતિમાં
સુંદરબન ને બંગાળી અને ભારતીય અંગ્રેજી સાહિત્યમાં, નવલકથાઓ ગીતો અને ફીલ્મોમાં સ્થાન પામ્યું છે.
દડકા (તા. સમી)
દડકા (તા. સમી) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા   પાટણ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા સમી તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. દડકા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, વરિયાળી, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
સુંદરવન
પ્રખ્યાત સંસ્કૃતિમાં
બંગાળી લોક કથા માનસમંગલમાં નેતીધોપાનીનો ઉલ્લેખ છે જ્યારે તેની નાયિકા બેહુલા તેના પતિ લખીંદરને પાછો પુનર્જીવીત કરવા માટે નીકળે છે ત્યારે સુંદરબનનું વર્ણન આવે છે. શીબશંકર મિત્રા દ્વારા રચિત નવલિકા, સુંદરબાનેય અર્જન સરદાર, અને માનીક બન્ધોપાદ્યાય દ્વારા રચિત સુંદબન ક્ષેત્રના ગામડાના માછીમાર ના જીવનની વિટંબણા પર આધારિત નવલિકા પદ્મા નાદીર માઝી, સુંદરબન ક્ષેત્ર પર આધારીત છે. સુંદરબન ક્ષેત્ર બંગાળી માનસપટ પર છવાયેલું છે. Part of the plot of સલમાન રશદીની બુકર પુરસ્કાર જીતનાર નવલકથા, મધ્યરાતના બાળકોનો અમુક ભાગ પણ સુંદરબનમાં આલેખાયેલ છે. માનવ વંશ શાસ્ત્રી અમીતવ ઘોષની ૨૦૦૪ની પુરસ્કાર મેલવનાર નવલકથા, ધ હંગરી ટાઈડ(ભૂખ્યો જુવાળ), સુંદરબનની પાર્શ્વ ભૂમિમાં આલેખીત છે.
દડકા (તા. સમી)
શ્રેણી:સમી તાલુકો
સુંદરવન
પ્રખ્યાત સંસ્કૃતિમાં
સુંદરબનનો અસંખ્ય કાલ્પનીક કથાઓમાં પણ ઉલ્લેખ થયો છે. જેમકે સાય મોંટેગોમેરીની બાળકથા ધ મેન-ઈટીંગ ટાઈગર્સ ઓફ સુંદરબન્સ જે ડોરોથી કેનફીલ્ડ ફીશર બાળ પુસ્તક પુરસ્કાર માટે નામાંકીત થઈ હતી.
પદ્મા નાદીર માઝી પર ગૌતમ ઘોષ દ્વારા એક ફીલ્મ પણ બની હતી. ૨૦૦૩ની IMAXની વૃત્તકથા બંગાળ વાઘ - શાઈનીંગ બ્રાઈટ અને અન્ય કેટલીયે વૃતાંત કથાઓ આ ઉદ્યાન પર આધારિત છે.બીબીસી ની પ્રખ્યાત ટીવી શૃખલા ગેંજીસ ગામડાના લોકોનું ખાસ કરીને મઘ સંગ્રહ કરનાર લોકોના જીવન પર પ્રકાશ પાડે છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:પશ્ચિમ બંગાળ શ્રેણી:ભારતના વિશ્વધરોહર સ્થળો
ભાડિયા (ટી) (તા. દ્વારકા)
ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૪ (ચાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા તેમજ ત્રણ બાજુએથી દરિયા વડે ઘેરાયેલા ઓખામંડળ તરીકે ઓળખાતા દ્વારકા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, માછીમારી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
ઇઆટ
ઇઆટ એ પ્રાચીન ઇજિપ્તીયન ગૌણ દેવી છે જે દૂધની દેવી તરીકે અને તેથી જ પાલનપોષણ અને બાળજન્મ સંબંધિત દેવી તરીકે ઓળખાય છે.
આ દેવી અંગે ભાગ્યે જ ખાસ માહિતી છે, અને તેના વિશે જે થોડી જાણકારી છે તે પિરામિડના લેખોમાં મુઠ્ઠીભર ઉલ્લેખો પર આધારિત છે. તેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર
આ દેવીનું નામ દૂધ માટેના એક ઇજિપ્તીયન શબ્દ 'ઇઆટેટ' (jꜣtt) જેવું લાગે છે અથવા વધુ પ્રચલિત એવો બીજો શબ્દ 'ઈર્ટજેટ' (jrṯt) જેવું લાગે છે. આથી આ બંને શબ્દોની વ્યુત્પત્તિ સાથે આ દેવીને કંઇક સબંધ હોઈ શકે છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:દેવી દેવતા
ગુજરાતની વસતીગણતરી ૨૦૧૧
frameless|right
સને:૧૮૭૨, જ્યારે સારાયે ભારતદેશમાં વ્યવસ્થીતપણે પ્રથમ વખત વસતીગણતરી કરવામાં આવી, ત્યાંથી ગણતાં સને:૨૦૧૧ની વસતીગણતરી ભારતની ૧૫મી દસવર્ષીય વસતીગણતરી હતી. સ્વતંત્રતા પછીની આ સાતમી વસતીગણતરી હતી. ભારતની વસતીગણતરી એ વિશ્વમાં હાથ ધરાતું સૌથી વિશાળ વહિવટી કાર્ય છે. વસતીગણતરી આયોજકો, વસ્તીશાસ્ત્રીઓ, વિદ્વાનો અને પ્રબંધકો કે વહીવટકર્તાઓને ઉગતી જરૂરીયાતો માટે જોગવાઈ કરવાનો અંદાજ મળે એ હેતુ સારે છે. સર્વેક્ષણ, કે જે માત્ર કેટલાંક નમુનારૂપ મોજણી પુરતું મર્યાદીત હોય છે, તેનાંથી અલગપણે વસતીગણતરી વિશ્વાસપાત્ર અને પ્રમાણભૂત માહિતીઓ પુરી પાડે છે.
૨૦૧૧ની ભારતની વસતીગણતરી બે તબક્કામાં કરાઈ હતી. (૧) ઘરયાદી અને (૨) જનસંખ્યાની ગણતરી. પ્રથમ તબક્કો અપ્રિલ થી સપ્ટેમ્બર, ૨૦૧૦ સુધી સ્થાનિક પરિસ્થિતિ પ્રમાણે વિવિધ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં યોજાયો. ગુજરાતમાં પ્રથમ તબક્કો ૨૧ એપ્રિલ થી ૪ જૂન, ૨૦૧૦ દરમિયાન યોજાયો. બીજા તબક્કાનું ક્ષેત્રિયકાર્ય (જનગણના) ફેબ્રુઆરી-માર્ચ, ૨૦૧૧માં કરવામાં આવ્યું.
ગુજરાત, વિગતવાર વસતીનાં આંક
સંદર્ભો:
સાક્ષરતા દર
સંદર્ભો:
(કામ ચાલુ)
સંદર્ભો
શ્રેણી:ગુજરાત શ્રેણી:વસતી ગણતરી ૨૦૧૧
પારડી (તા. લોધિકા)
પારડી (તા. લોધિકા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  રાજકોટ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા લોધિકા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. પારડી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:લોધિકા તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
કેશબંધ
કેશબંધ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા ડુંગરાળ તેમજ જંગલ વિસ્તાર ધરાવતા ડાંગ જિલ્લાના સુબિર તાલુકામાં આવેલું ગામ છે. કેશબંધ ગામમાં ૧૦૦ ટકા આદિવાસી લોકો વસે છે. તેઓ પરસ્પર સામાન્ય વહેવારમાં ગામિત ભાષા તેમ જ ડાંગી ભાષા એટલે કે કુકણા બોલીનો ઉપયોગ કરે છે.
આ ગામ ખાતે નાગલી, અડદ, વરાઇ જેવા ધાન્યોના પાક લેવામાં આવે છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ઉપરાંત અહીંના લોકો જંગલમાંથી મહુડાનાં ફુલ તેમ જ બી, ખાખરાનાં પાન, ટીમરુનાં પાન, સાગનાં બી, કરંજના બી જેવી ગૌણ વનપેદાશો એકઠી કરી તેને વેચીને પણ પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે.
આ ગામ જિલ્લાના મુખ્ય મથક આહવાથી નવાપુર જવાના માર્ગ પર આવેલા જાંબાલા ગામથી પૂર્વમાં જતા માર્ગ પર આશરે ૫ (પાંચ) કિલોમીટર જેટલા અંતરે આવેલું છે.
શ્રેણી:સુબિર તાલુકો
પ્રભાસ (અભિનેતા)
પ્રભાસ એક ભારતીય ફિલ્મ અભિનેતા છે, જે મુખ્યત્વે તેલુગુ સિનેમામાં કામ કરે છે. પ્રભાસની પ્રથમ ચિત્રપટ ૨૦૦૨ની, ઇશ્વરનો સમાવેશ થાય છે. વર્ષમ (૨૦૦૪), છત્રપતિ (૨૦૦૫), ચક્રમ (૨૦૦૫), બિલ્લા (૨૦૦૯), ડાર્લિંગ (૨૦૧૦), શ્રી આદર્શ (૨૦૧૧), અને મિર્ચી (૨૦૧૩) તેની અન્ય ચલચિત્રો છે. પ્રભાસને તેની મિર્ચીની ભૂમિકા માટે રાજ્યનો નંદી પુરસ્કાર મળ્યો હતો. તે પ્રભુદેવા સાથે ૨૦૧૪ની બોલીવુડ ચિત્રપટ એક્શન જેક્સનના આઇટમ ગીતમાં દેખાયો હતો.
કારકિર્દી
૨૦૦૨માં પ્રભાસે ઇશ્વર ફિલ્મ સાથે પોતાની ફિલ્મી કારકિર્દી શરૂ કરી હતી. ૨૦૦૩માં, તે રાઘવેન્દ્ર ફિલ્મનો મુખ્ય અભિનેતા હતો. ૨૦૦૪માં, તે વર્શામ ફિલ્મમાં દેખાયો હતો. તેણે ફિલ્મો રામુદુ અને ચક્રમ સાથેની તેમની કારકિર્દી ચાલુ રાખી. ૨૦૦૫માં તેણે એસ. એસ. રાજમૌલી દ્વારા નિર્દેશિત ફિલ્મ "છત્રપતિ" તેમણે અભિનય કર્યો હતો. તેમાં તેણે એક શરણાર્થી તરીકેની ભૂમિકા ભજવી હતી.
બાદમાં તેમણે પૌરનામી યોગી અને ૨૦૦૭ માં આવેલ મુન્ના જે એક એકશન ડ્રામા ફિલ્મમાં અભિનય કર્યો હતો. ત્યારબાદ ૨૦૦૮ માં એક્શન-કોમેડી વાળી અને ૨૦૦૯ તેમની બે ફિલ્મો હતી, બિલ્લા અને એક નિરંજન. ઇન્ડિયા ગ્લીટ્ઝ તરફથી બિલ્લા ને સ્ટાઇલિશ અને દેખાવમાં શ્રેસ્ટ વર્ણવા માં આવી હતી.
૨૦૧૦ માં રોમેન્ટિક કોમેડી ડાર્લિંગ અને પછી ૨૦૧૧ માં, બીજી રોમાન્ટિક ફિલ્મ મિસ્ટર પરફેક્ટ માં કામ કર્યું. ત્યારબાદ ૨૦૧૨ માં પ્રભાસે, શ્રી રાઘવન લૉરેન્સ દ્વારા દિગ્દર્શિત એકશન ફિલ્મ રેબેલ માં ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમની આગામી ફિલ્મ હતી મિર્ચી. ત્યારબાદ તેમણે ફિલ્મ ડેનિકાઇના રેડી માં એક ટૂંકા પ્રસંગ માટે પોતાનો અવાજ આપ્યો.
૨૦૧૫માં પ્રભાસે એસ.એસ. રાજમૌલીની ફિલ્મ બાહુબલી: ધ બિગનીંગમાં અભિનય કર્યો, જે અત્યાર સુધીની ત્રીજી સૌથી વધુ કમાણી કરનાર ભારતીય ફિલ્મ બની હતી.
બાહુબલી: ધ બિગનીંગ પછીનો ભાગ બાહુબલી: ધ કનક્લુઝન ૨૮ એપ્રિલ ૨૦૧૭ના રોજ રજૂ થયો હતો.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:૧૯૭૯માં જન્મ શ્રેણી:જીવિત લોકો શ્રેણી:ભારતીય ફિલ્મ અભિનેતાઓ
નાડધરી (તા. મુળી)
નાડધરી (તા. મુળી) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા મુળી તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. નાડધરી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:મુળી તાલુકો
અમૃતવર્ષીની વાવ
અમૃતવર્ષીની વાવ, જે પાંચકુવા વાવ અથવા કાટખૂણી વાવ તરીકે પણ જાણીતી છે, અમદાવાદ, ગુજરાતના પાંચકુવા દરવાજા વિસ્તારમાં આવેલી વાવ છે.
ઇતિહાસ
પાંચકુવા, એટલે કે પાંચ કુવાઓ, વિસ્તારનું નામ આ વિસ્તારમાં આવેલ પાંચ કુવાઓ પરથી પડ્યું હતું. અમૃતાવર્ષીની વાવનું બાંધકામ ૧૭૨૩ (વિક્રમ સવંત ૧૭૭૯, હિજરી સન ૧૧૩૫)માં થયું હતું એમ તેની અંદર રહેલા દેવનાગરી અને ફારસી લખાણ પરથી જાણવા મળે છે. તે ગુજરાતના મુઘલ સુબા હૈદર કુલીનખાનના દિવાન રઘુનાથદાસ દ્વારા ઇસ ૧૭૨૧-૧૭૨૨માં સુબાના શહેરમાં નિવાસ દરમિયાન સખાવતના હેતુથી બંધાવવામાં આવેલી હતી.
સ્થાપત્ય
આ વાવ તેના ઓછી કોતરણી અને અંગ્રેજી એલ (L) આકારના અને સરળ બાંધકામ માટે જાણીતી છે. તેમાં ત્રણ માળ આવેલા છે અને તે ૫૦ ફીટ કરતાં વધુ ઉંડી છે. બાહ્ય માળની કમાનોનો આકાર અન્ય બે માળ કરતાં અલગ છે. ૧૯૬૯માં આ વાવ રાજ્ય સંરક્ષિત સ્મારક જાહેર કરવામાં આવી હતી અને ૧૯૯૯માં તેને આરક્ષિત કરવામાં આવી હતી. ૨૦૦૪માં કુવાનું ખોદકામ કરીને તેમાં ફરી પાણી લાવવામાં આવ્યું હતું.
સંદર્ભ
શ્રેણી:અમદાવાદનાં જોવાલાયક સ્થળો શ્રેણી:રાજ્ય સંરક્ષિત સ્મારક શ્રેણી:ગુજરાતની વાવો
ભાડિયા (ટીએચ) (તા. દ્વારકા)
ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૪ (ચાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા તેમજ ત્રણ બાજુએથી દરિયા વડે ઘેરાયેલા ઓખામંડળ તરીકે ઓળખાતા દ્વારકા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, માછીમારી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
બીલીઆંબા
બીલીઆંબા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા ડુંગરાળ તેમજ જંગલ વિસ્તાર ધરાવતા ડાંગ જિલ્લાના સુબિર તાલુકામાં આવેલું  ગામ છે. બીલીઆંબા ગામમાં ૧૦૦ ટકા આદિવાસી લોકો વસે છે. તેઓ પરસ્પર સામાન્ય વહેવારમાં ગામિત બોલી તેમ જ ડાંગી ભાષા એટલે કે કુકણા બોલીનો ઉપયોગ કરે છે.
આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ઉપરાંત અહીંના લોકો જંગલમાંથી મહુડાનાં ફુલ તેમ જ બી,  ખાખરાનાં પાન, ટીમરુનાં પાન, સાગનાં બી, કરંજના બી જેવી ગૌણ વનપેદાશો એકઠી કરી તેને વેચીને પણ પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે.
શ્રેણી:સુબિર તાલુકો
ખડ ધોરાજી (તા. કાલાવડ)
ખડ ધોરાજી (તા. કાલાવડ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા જામનગર જિલ્લામાં આવેલા કાલાવડ તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:કાલાવડ તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
છાછર (તા.કોડીનાર)
ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારના ગીર સોમનાથ જિલ્લામાં આવેલા કોડીનાર તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે નારિયેળ, ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
હરિજન સેવક સંઘ
હરિજન સેવક સંઘ એ ભારતમાં અસ્પૃશ્યતા નિવારણ કરવા, હરિજન અથવા દલિત લોકો માટે કામ કરવા અને ભારતના દલિત વર્ગના ઉત્કર્ષ માટે ૧૯૩૨માં મહાત્મા ગાંધી દ્વારા સ્થાપિત સંસ્થા છે. તેનું મુખ્ય મથક દિલ્હી ના કિંગ્સવે કેમ્પમાં છે, જેની શાખાઓ ભારતના ૨૬ રાજ્યોમાં છે.
ઇતિહાસ
બીજી ગોળમેજી પરિષદ પછી, બ્રિટિશ સરકારે બાબાસાહેબ આંબેડકર ની વિનંતીથી દલિત વર્ગને કોમી પુરસ્કાર આપવાની સંમતિ આપી. ગાંધીજીએ સરકારના નિર્ણયનો વિરોધ કર્યો. તેઓ માનતા હતા કે કોમી પુરસ્કાર હિંદુ સમાજને વિભાજીત કરશે. સરકારના આ નિર્ણય સામે તેઓ યરવાડા જેલમાં અનિશ્ચિત ઉપવાસ પર ઉતરી ગયા. ૨૪ સપ્ટેમ્બર ૧૯૩૨ના રોજ આંબેડકર સાથે પૂના કરાર પર સહી કર્યા પછી તેમણે તેમનો ઉપવાસ સમાપ્ત કર્યો હતો. ૩૦ સપ્ટેમ્બરના રોજ, ગાંધીજીએ સમાજમાં અસ્પૃશ્યતાને દૂર કરવા માટે ઑલ ઇન્ડિયા એન્ટી ટચેબીલીટી લીગની સ્થાપના કરી, જેનું નામ પછીથી હરિજન સેવક સંઘ ("અસ્પૃશ્ય સોસાયટીના સેવકો") રાખવામાં આવ્યું. તે સમયે ઉદ્યોગપતિ ઘનશ્યામદાસ બિરલા તેના અધ્યક્ષ તરીકે અમૃતલાલ ટક્કર સાથે તેના સ્થાપના પ્રમુખ હતા.
મુખ્ય મથક
સંઘનું મુખ્ય મથક દિલ્હીના કિંગ્સવે કેમ્પમાં છે. તે પરિસરમાં વાલ્મીકી ભવન હતું, જે ગાંધીજીના એક ઓરડામાં આશ્રમ તરીકે કાર્યરત હતો, કસ્તુરબા ગાંધી અને તેમના બાળકો બિરલા હાઉસ જતા પહેલાં એપ્રિલ ૧૯૪૬ અને જૂન ૧૯૪૭ દરમિયાન નજીકના કસ્તુરબા કુટીરમાં રોકાયા હતા. આજે, ૨૦ (વીસ) એકરના પરિસરમાં ગાંધી આશ્રમ, હરિજન બસ્તી, લાલા હંસરાજ ગુપ્તા ઔદ્યોગિક તાલીમ સંસ્થાનો સમાવેશ થાય છે અને છોકરાઓ અને છોકરીઓ માટે રહેણાંક શાળા પણ છે. તેનું મુખ્ય મથક ગાંધી આશ્રમ, કિંગ્સવે કેમ્પ, સરકારી સંસ્કૃતિ મંત્રાલય દ્વારા ગાંધી હેરિટેજ સાઇટ તરીકે સૂચિબદ્ધ છે.
પ્રવૃત્તિઓ
સંઘ દ્વારા દલિત વર્ગને મંદિરો, શાળાઓ, રસ્તાઓ અને જળ સંસાધનો જેવા જાહેરસ્થળોએ પ્રવેશ કરવામાં મદદ મળી, આંતર ભોજન અને આંતર જાતિ લગ્ન પણ કરાવવામાં આવ્યા. તે દેશભરમાં ઘણી શાળાઓ અને છાત્રાલયોનું નિર્માણ અને જાળવણી કરે છે.
૧૯૩૯માં, તમિળનાડુના હરિજન સેવક સંઘ એ. વૈદ્યનાથ ઐયર ની અધ્યક્ષતામાં, ઉચ્ચ જાતિના હિંદુઓના વિરોધ હોવા છતાં પી. કક્કન સહિત દલિત વર્ગના સભ્યો સાથે, મદુરાઇના મીનાક્ષી અમ્માન મંદિરમાં પ્રવેશ કર્યો. સંઘે ઐય્યરની આગેવાની હેઠળ તામિલનાડુના અન્ય ભાગોમાં અને ત્રાવણકોરમાં ઘણા મંદિર પ્રવેશ આંદોલનોનું આયોજન કર્યું. તેમની હિલચાલ દ્વારા, 100 થી વધુ મંદિરો સમાજના તમામ વર્ગ માટે ખોલવામાં આવ્યા હતા.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી
મહાદેવગઢ (તા. મુળી)
મહાદેવગઢ (તા. મુળી) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા મુળી તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. મહાદેવગઢ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:મુળી તાલુકો
ખાનકોટડા (તા. કાલાવડ)
ખાનકોટડા (તા. કાલાવડ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા જામનગર જિલ્લામાં આવેલા કાલાવડ તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:કાલાવડ તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
માનપર (તા. મુળી)
માનપર (તા. મુળી) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા મુળી તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. માનપર ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
કાલિંજર કિલ્લો
કલિંજર દૂર્ગ નામે ઓળખાતો આ કિલ્લો ભારતીય રાજ્ય ઉત્તર પ્રદેશના બાંદા જિલ્લામાં આવેલો એક પ્રાચીન કિલ્લો છે. બુંદેલખંડ ક્ષેત્રમાં વિંધ્ય પર્વત પર સ્થિત આ કિલ્લો વિશ્વ ધરોહર સ્થળ એટલે કે વર્લ્ડ હેરીટેજ સાઇટ ખજુરાહોથી માત્ર ૧૭.૭ કિમી દૂર આવેલો છે. તેની ગણના ભારતના સૌથી મોટા અને અપરાજેય ગણાતાં કિલ્લાઓમાં થાય છે. આ કિલ્લામાં કેટલાએ પ્રાચીન મંદિરો આવેલા છે. અમાંથી ઘણા મંદિરો ઇસુની ત્રીજી કે પાંચમી સદીના ગુપ્ત શાસનકાળ સમયના છે. અહીં આવેલા શિવ મંદિર વિષે એવી માન્યતા છે કે, પૌરાણિકકાળમાં સમુદ્રમંથનના અંતે નીકળેલા કાલકૂટ નામના હળાહળ વિષનું પાન કર્યા બાદ શંકર ભગવાને તેની જ્વાળાઓને શાંત કરવા માટે આ જ સ્થળે તપ કર્યું હતું. કારતક મહિનાની પૂર્ણિમાના દિવસે અહીં મોટો મેળો ભરાય છે જે આ વિસ્તારનો સૌથી મોટો સાંસ્કૃતિક ઉત્સવ છે.
પ્રાચીનકાળમાં આ કિલ્લો જેજાકમુક્તિ જયશક્તિ ચંદેલના સામ્રાજ્યના આધિપત્ય હેઠળ હતો. પછી ૧૦મી સદી સુધી જુદા-જુદા ચંદેલ રાજપૂતો અને પછી રિવાના સોલંકીવંશના રાજપૂતોના આધિપત્ય હેઠળ રહ્યો હતો. આ રાજાઓના શાસનકાળ દરમિયાન કાલિંજર પર મહમદ ગજનવી, કુતુબુદીન એબક, શેર શાહ સૂરી, હુમાયુ વગેરે મુગલ શાસકોએ આક્રમણો કર્યાં હતાં પરંતું આ કિલ્લાને જીતવામાં અસફળ રહ્યાં હતાં. કાલિંજર દૂર્ગને જીતવા માટે ચાલી રહેલી લડાઇ દરમિયાન જ તોપનો ગોળો વાગવાના કારણે શેરશાહનું મોત થયું હતું. મુગલ શાસનકાળમાં બાદશાહ અકબરએ આ કિલ્લા પર અધિકાર જમાવ્યો હતો અને તેના પછી છત્રસાલ બુંદેલાએ મુગલોના હાથમાંથી બુંદેલખંડને આજાદ કરાવ્યો હતો અને ત્યારથી આ કિલ્લો બુંદેલોના આધિપત્ય હેઠલ રહ્યો હતો. પછીથી એ અંગ્રેજોના નિયંત્રણમાં રહ્યો. ભારતને સ્વતંત્રતા મળ્યા બાદ આ કિલ્લાની ઓળખ દેશના એક અતિ મહત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક ધરોહરના રુપમાં કરવામાં આવે છે. વર્તમાનમાં આ કિલ્લો ભારતીય પૂરાતત્વ સર્વેક્ષણ વિભાગના કબજા હેઠળ છે.
ભૌગોલિક સ્થિતિ
કલિંજર દુર્ગ જે પર્વત ઉપર બનેલો છે તે વિંદ્યાચલ પર્વત શ્રેણીનો ઉત્તર પૂર્વીય દિશાનો ભાગ છે. તે સમુદ્રની સપાટીથી ૧૨૦૩ ફૂટ (૩૬૭ મીટર) ઊંચાઈ પર છે. તેનો કુલ વિસ્તાર ૨૧૩૩૬ વર્ગમીટર ક્ષેત્રફળ ધરાવે છે. પર્વતનો આ ભાગ ૧૧૫૦ મીટર પહોળો છે અને ૭થી ૮ કિલોમીટરમાં ફેલાયેલો છે. તેની પૂર્વ તરફ કાલીંજરી પહાડી છે જે આકારમાં નાની પણ ઊંચાઇમાં આ પર્વતની બરાબર છે.
કલિંજર કિલ્લાની ઊંચાઇ ભૂમિતળથી ૬૦ મીટર છે. તે વિંધ્યાચલ પર્વતમાળાના અન્ય પર્વતો જેવા કે મઇફા પર્વત, ફતેહગંજ પર્વત, પાથર કછાર પર્વત, રસિન પર્વત, બૃહસ્પતિકુંડ પર્વત વગેરે આવેલાં છે. આ પર્વતો મોટી ચટ્ટાનોવાળા છે.
અહીં ગ્રીષ્મઋતુમાં ભયંકર ગરમી પડે છે અને લૂ વાય છે. શિયાળાના સમયમાં સૂર્યોદયથી બે કલાક અને સૂર્યાસ્ત બાદ વાતાવરણ એકદમ ઠંડુ રહે છે. ડિસેમ્બર અને જાન્યુઆરી મહિનામાં અહીં સર્વાધિક ઠંડી પડે છે. ઓગષ્ટ અને સપ્ટેમ્બર માસમાં વર્ષાઋતુ હોય છે અને અહીં મોસમનો સારો વરસાદ પડે છે.
મોહનપુરા(તા. ઇડર)
મોહનપુરા (તા. ઇડર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર પૂર્વ ભાગમાં આવેલા  સાબરકાંઠા જિલ્લામાં આવેલા અને અરવલ્લી પર્વતમાળાના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા ઇડર તાલુકાનું એક  ગામ છે. મોહનપુરા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી, સિરામિકને લગતા વેપાર ધંધા તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, બાજરી, કપાસ, દિવેલી તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ઇડર તાલુકો
કલમવિહિર
કલમવિહિર ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા ડુંગરાળ તેમજ જંગલ વિસ્તાર ધરાવતા ડાંગ જિલ્લાના આહવા તાલુકામાં આવેલું ગામ છે. કલમવિહિર ગામમાં ૧૦૦ ટકા આદિવાસી લોકો વસે છે. તેઓ પરસ્પર સામાન્ય વહેવારમાં ડાંગી ભાષા એટલે કે કુકણા બોલીનો ઉપયોગ કરે છે.
આ ગામ ખાતે નાગલી, અડદ, વરાઇ જેવા ધાન્યોના પાક લેવામાં આવે છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ઉપરાંત અહીંના લોકો જંગલમાંથી મહુડાનાં ફુલ તેમ જ બી, ખાખરાનાં પાન, ટીમરુનાં પાન, સાગનાં બી, કરંજના બી જેવી ગૌણ વનપેદાશો એકઠી કરી તેને વેચીને પણ પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે.
શ્રેણી:આહવા તાલુકો
બહેચરભાઈ પટેલ
બહેચરભાઈ રણછોડભાઈ પટેલ (ઉપનામ: સ્થિતપ્રજ્ઞ; જન્મ ૨૧ જુલાઈ ૧૯૩૬) ગુજરાતી લેખક અને વિવેચક છે.
પ્રદાન
વિવેચનક્ષેત્રે એમણે 'રસિક કવિ દયારામ' (૧૯૬૭), 'ભારતીય સાહિત્યમીમાંસા' (૧૯૭૨), 'ભક્તકવિ રણછોડ' (૧૯૭૩), 'કાશીસુત શેઘજી: એક અધ્યયન' (૧૯૭૪; મહાનિબંધ), ‘સાહિત્યવિવેચન' (૧૯૭૪), 'પાશ્ચાત્ય સાહિત્યમીમાંસાના સીમાસ્તંભો' (૧૯૭૪, '૭૯, '૯૩, '૦૧), 'સંશોધન અને અધ્યયન' (૧૯૭૬), 'આવિષ્કાર' (૧૯૭૮) જેવાં પુસ્તકો આપ્યાં છે. આ ઉપરાંત 'સાહિત્યમાં સૌંદર્ય અને પ્રેમ' (૧૯૯૧), 'સૌંદર્યલોક' (૧૯૯૨), 'પાશ્ચાત્ય કાવ્યશાસ્ત્ર' (૧૯૯૩), 'નવલકથા: સ્વરૂપ અને વિકાસ' (અન્ય સાથે, ૧૯૯૬), 'સાહિત્યમીમાંસા' (૨૦૦૦), 'સૌંદર્યશાસ્ત્ર' (૨૦૦૦), 'ભારતીય સાહિત્યમીમાંસા' (૨૦૦૧), 'પ્રભાવ' (૨૦૦૧), 'મહારસ' (૨૦૦૩), 'કૈવલ્ય જ્ઞાનસંપ્રદાય: સિદ્ધાંત અને સાહિત્ય' (૨૦૦૫), 'અભિયોગ' (૨૦૦૬), 'કૈવલ્યપદ' (૨૦૦૭), 'ગુજરાતી સાહિત્યના ઈતિહાસવિષયક પુસ્તકો, મધ્યકાલીન સાહિત્ય: ઐતિહાસિક અધ્યયન' (૧૯૭૫), 'મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્ય' (૧૯૯૩), 'અર્વાચીન ગુજરાતી સાહિત્ય' (૧૯૯૪), 'મધ્યકાલીન ગુજરાતી સાહિત્યનો ઈતિહાસ' (અન્ય સાથે, ૧૯૯૬) જેવાં પુસ્તકો આપ્યાં છે.
કલ્પનોત્થ (fiction) સાહિત્યમાં એમણે નવલકથા, કવિતા, ચરિત્ર, નિબંધ અને બાળસાહિત્ય જેવાં સ્વરૂપોમાં લેખન કર્યું છે. 'નહિ દ્વાર, નહિ દીવાલ' (૧૯૭૨), 'અદિતિ' (૧૯૮૨) અને 'અંતરનાં વહેણ' (૨૦૦૦) એ એમની નવલકથાઓ છે. 'પ્રતીતિ' (૧૯૯૭) એ એમનો કાવ્યસંગ્રહ છે. આ ઉપરાંત એમણે જીવનચરિત્રો 'મહામૃત્યુ' (૧૯૯૯) અને 'પરમાર૨થિર્યા પ્રાણ' (૨૦૦૩); રેખાચિત્રોનો સંગ્રહ 'પિતા, માતા, બંધુ' અને લેખસંગ્રહો 'દિવ્યસંપત્તિ' (૧૯૯૩), ‘આત્માનાં અમી' (૧૯૯૭), 'ગીતામૃત' (૧૯૯૮), 'શિક્ષાપત્રી : આચારસંહિતા' (૧૯૯૯) આપ્યા છે.
બાળસાહિત્યમાં એમણે 'બાળલીલા', 'રમકડાં' (૧૯૯૭), 'બાલબોધ' (૧૯૯૯), 'જયહિંદ-જયભારત-વંદેમાતરમ્' (૨૦૦૧), 'સોનાનો ડુંગર' (૨૦૦૩), 'નાનપણાનાં નેહ' (૨૦૦૪), 'નમસ્તે ગુરુજી' (૨૦૦૯) જેવી પુસ્તિકાઓ આપી છે. તેમના સંપાદનોમાં 'રણછોડનાં પદો' (૧૯૭૩), કાશીસુત શેધજીકૃત 'રુક્મિણીહરણ' (૧૯૭૪), સારંગદાસના 'બારમાસ' (૧૯૭૬), નરભેરામકૃત 'અંબરીષનાં પદો' (૧૯૭૬)નો સમાવેશ થાય છે.
સન્માન
તેમના 'જય ભારત' બાળકાવ્યસંગ્રહને ૨૦૦૧માં ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી તરફથી પારિતોષિક અર્પણ કરવામાં આવ્યું છે.
સંદર્ભો
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર શ્રેણી:૧૯૩૬માં જન્મ
દાંતીસણા (તા. શંખેશ્વર)
દાંતીસણા (તા. શંખેશ્વર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા   પાટણ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  શંખેશ્વર તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. દાંતીસણા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, વરિયાળી, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:શંખેશ્વર તાલુકો
બ્રહ્મા
બ્રહ્મા જગત ના રચેયતા અને ત્રણ મુખ્ય દેવોમાંના એક માનવામાં આવે છે. બ્રહ્મા જગતનાં આદિ દેવ ગણવામાં આવે છે, અને તેમણે સૃષ્ટિનું સર્જન કર્યું હોવાથી તેમનું એક નામ પ્રજાપતિ પણ છે.
જન્મ
thumb|right|200px|બ્રહ્માનું ચતુર્મુખ સ્વરૂપ દર્શાવતી ઉભી મૂર્તિ, [[કર્ણાટક]] પુરાણોમાં વર્ણવ્યા પ્રમાણે બ્રહ્માનો જન્મ શેષશાયી વિષ્ણુની નાભીમાંથી ઉત્પન્ન થયેલા કમળમાંથી થઇ છે. તેઓ વેદોનાં પિતા છે અને જન્મથી જ મહાન વિદ્વાન છે, તેમણે સૃષ્ટિનું સર્જન કર્યું અને જગતને વેદોનું જ્ઞાન આપ્યું. કમળ ખુલતાજ તેમણે પોતાની આજુબાજુ શું છે તે જોવા ચારે દિશામાં માથુ ફેરવ્યું તેથી તેમના ચારે દિશામાં ચાર મુખ છે, જેથી બ્રહ્માને ચતુર્મુખ બ્રહ્મા પણ કહેવામાં આવે છે. ઘણી વખત એક હરોળમાં ચાર મસ્તક વાળી છબીઓ જોવા મળે છે, જે ખરૂં નથી.
પરિવાર
માતા સરસ્વતી કે જે વિદ્યાની દેવી છે, તે બ્રહ્માના પત્નિ છે. બ્રહ્માએ પૃથ્વી ઉપર નદી, તળાવો, વૃક્ષો, પર્વતો, પશુ અને પક્ષી વિગેરે બનાવ્યા પછી, મનુષ્યની ઉત્પત્તિ કરવા માટે, માનસ પુત્રની રચના કરી, જેનું નામ મનુ પડ્યું (મનથી જન્મેલો). બ્રહ્માએ આ મનુને સંતતિ ઉત્પન્ન કરવાનો આદેશ આપ્યો, અને હિંદુ પુરાણો અનુસાર, આપણે સહુ, આ મનુનાં સંતાનો છીએ, માટે મનુષ્ય શબ્દની વ્યુત્પત્તિ નીચે મુજબ વર્ણવી શકાય,
માન્યતા
હિંદુ ધર્મની માન્યતા પ્રમાણે, બ્રહ્મા સૃષ્ટિનાં સર્જક, વિષ્ણુ પાલક અને શિવ સંહારક છે.
પૂજન
ભારતમાં બ્રહ્માની પૂજા મહદ્ અંશે થતી નથી, બહુજ અલ્પસંખ્યામાં લોકો બ્રહ્માનું પૂજન કરે છે, અને આ કારણે જ ભારતમાં બ્રહ્માનાં મંદિરો આંગળીને વેઢે ગણી શકાય તેટલા છે, જે પૈકીનું એક ગુજરાતમાં ખેડબ્રહ્મામાં અને બીજું રાજસ્થાનનાં પુષ્કરમાં છે. આ ઉપરાંત ગોવામાં અને હિમાચલ પ્રદેશમાં આવેલા અન્ય બે મંદિરો સિવાય બીજા કોઇ મંદિરો જાણીતા નથી, જ્યાં ફક્ત બ્રહ્માની પૂજા થતી હોય.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:દેવી દેવતા શ્રેણી:હિંદુ દેવતા