cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
સમાન નાગરિક સંહિતા
1950-1985
બંધારણ અને મુસ્લિમ અંગત કાયદાના મહત્ત્વ અંગે વધુ બે મુદ્દાનો ઉલ્લેખ કરવો જરૂરી હતો. પ્રથમ મુદ્દો કલમ- 25 સંબંધિત છે જે જણાવે છે કે “આ કલમ અમલમાં રહેલા કોઇપણ કાયદાને અસર કરશે નહીં.” કલમ- 372ની જેમ, આ કલમ પણ બ્રિટિશ શાસન હેઠળ પસાર કરવામાં આવેલા કાયદાનો સમાવેશ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે, આમાંથી ઘણા કાયદા બંધારણ પસાર થયા પછી પણ અમલમાં રહ્યા છે. વધુમાં, કલમ- 44 સરકારને સમાન નાગરિક સંહિતાના અમલનો સ્પષ્ટપણે સરકારને આદેશ કરે છે, જેમાં મુસ્લિમોને તેઓના અંગત કાયદામાં મુખ્ય રક્ષણો આપવામાં આવ્યાં છે તેવી કેટલીક બાબતો જેવી કે લગ્ન, વારસો અને છૂટાછેડા જેવી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે. તાહિર મેહમુદ તેમના ઉત્કૃષ્ટ અભ્યાસ, મુસ્લિમ અંગત કાયદો માં સાર તરીકે જણાવે છે કે “કલમ- 44 નથી ઇચ્છતું કે રાજ્ય સમાન નાગરિક સંહિતાનો ઉતાવળમાં અમલ કરે, તે તબક્કાવાર ધોરણે આવી સંહિતાના અમલ માટેની છૂટ આપે છે... મુસ્લિમો અને અન્ય લઘુમતિઓ તેનો ‘સ્વીકાર કરવા અને સામાજિક સુધારણાં કરવાં તૈયાર નથી’ તેથી સૌને લાગુ પડતી સમાન નાગરિક સંહિતાના ઘડતરને કાયદાકીય રીતે મુલતવી રાખી શકાય છે.’’
1950 દાયકામાં હિંદુ સંહિતા ખરડાની મંજૂરી મુસ્લિમ અંગત કાયદાના ઇતિહાસમાં મહત્વપૂર્ણ વળાંક લાવવામાં નિમિત્ત બની હતી. આ સમય સુધી, મુસ્લિમ અંગત કાયદો હિંદુઓ અને અન્ય ધાર્મિક સમુદાયના કાયદાઓની સમકક્ષ સાથે-સાથે અસ્તિત્વ ધરાવતો હતો. હિંદુ સંહિતા ખરડો એ એવા શ્રેણીબદ્ધ કાયદાઓ છે જે સમગ્રપણે હિંદુ સમાજમાં ધર્મનિરપેક્ષતા લાવવાનો અને તેના કાયદાઓ આધુનિક સમય મુજબનો કરવાનો હેતુ ધરાવે છે, જેનો અર્થ એ છે કે હિંદુ કાયદાને નાબૂદ કરવા અને પશ્ચિમની સંસ્કૃતિ પર આધારિત કાયદાઓ ધારાસભા દ્વારા ઘડવાં જે પુરૂષ અને સ્ત્રી વચ્ચે સમાનતા પ્રસ્થાપિત કરે અને અન્ય વિકાસશીલ વિચારો અપનાવે. 1955નો હિંદુ લગ્ન કાયદો જમ્મુ અને કાશ્મીર સિવાય સમગ્ર ભારતમાં લાગું પડાયો. હિંદુ લગ્ન કાયદાનો અમલ હિંદુઓમાં બહુપત્નીત્વને પ્રતિબંધિત કરવાનો અને છૂટાછેડા લીધેલ મહિલાને ભરણપોષણ કે ખોરાકીના હકમાં વૃધ્ધિ કરવા માટે હતો. આ ધારો મુસ્લિમો, ખ્રિસ્તીઓ, પારસીઓ અને યહુદીઓ સિવાય ભારતમાં તમામને લાગુ પડે છે. યહુદીઓ અને પારસીઓ બહુ નાની લઘુમતિમાં છે અને ખ્રિસ્તીઓ પર પહેલેથી આધુનિક અથવા પ્રગતિશીલ કાયદા અમલી છે, તેથી મુસ્લિમ અલાયદા ધાર્મિક કાયદા સાથેની એક માત્ર મોટી લઘુમતિ રહી જેના કાયદા અધુનિકતાના વિચારને પ્રતિબિંબત કરવા સુધારવામાં આવ્યા ન હતા.
મુસ્લિમોને બાકાત રાખવાની કાનૂની પદ્ધતિ 1961ના દહેજ પ્રતિબંધ ધારા સાથે ચાલુ રહી હતી, આ ધારામાં મુસ્લિમ અંગત કાયદો (શરિયત) લાગુ પડતો હોય તેવા વ્યકિતના કિસ્સામાં ‘દહેજ કે મહેર’ને મુક્તિ આપવામાં આવેલી છે. 1973માં ક્રિમિનસ પ્રોસિજર કોડમાં સુધારા અંગેની ચર્ચામાં મુસ્લિમને લગતાં કેસોમાં છૂટાછેડા લીધેલી પત્નીઓના ભરણપોષણના સંદર્ભમાં એક મુદ્દો ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો કે કોર્ટે નોંધ લેવી જોઇએ કે અંગત કાયદા હેઠળ મહિલા ભરણપોષણ મેળવી શકે કે નહીં. મુસ્લિમો માટે, આનો અર્થ ઇદ્દા નો સમયગાળો અથવા છૂટાછેડા લીધા બાદના ત્રણ મહિના બાદનો સમય. સંસદે ફરી એક વાર મુસ્લિમોને બાકાત રાખ્યા હતા જ્યારે કાયદો અન્ય ત્યક્તાને લાગુ પડશે અને તેમને ત્રણ મહિના સુધી ભરણપોષણ મળશે. શાહીદા લતીફની આ સમયગાળાની ટકોરમાં એવો નિરીક્ષણનો સમાવેશ થાય છે કે ‘હિંદુ સંહિતા વિધેયકને મંજૂરી બાદ હિંદુ પુરૂષો અને હિંદુ મહિલાઓ વચ્ચેના હકની કાયદેસર અસમાનતા દૂર થઇ હતી, જ્યારે મુસ્લિમ મહિલાઓ અને પુરૂષો વચ્ચેના હકની નજીવી અસમાનતા યથાવત રહી હતી".
1950-1985નો સમયગાળાને એવા સમયગાળા તરીકે ટૂંકમાં વર્ણવી શકાય છે કે જેમાં મુસ્લિમ અંગત કાયદાને ધારાકીય પ્રક્રિયામાંથી બાકાત રાખવામાં આવ્યો હતો અને તેમાં કોઇ સુધારા કરવામાં આવ્યા ન હતા. તેને એવા સમયગાળા તરીકે પણ જોઇ શકાય છે કે જેમાં મુસ્લિમો માટે બિનસાંપ્રદાયિકતાના સમાન સ્થળો ખુલ્યાં હતા, જેમાંથી સૌથી મોટું માધ્યમ વિશેષ લગ્ન ધારો, 1950 હતો. આ કાયદા પાછળનો હેતું ભારતમાં દરેક નાગરિકને અંગત કાયદાની બહાર લગ્ન કરવાની ક્ષમતા પ્રદાન કરવાનો હતો, જેને આપણે સિવિલ મેરેજ તરીકે ઓળખીએ છીએ. હંમેશાની જેમ આ કાયદો જમ્મુ અને કાશ્મીર સિવાય સમગ્ર ભારતમાં લાગુ પાડવામાં આવ્યો હતો. ઘણી બાબતોમાં, આ ધારો 1955નો હિંદુ લગ્ન ધારો જેવો જ હતો, જે હિંદુઓના બનાવેલાં કાયદા સંદર્ભમાં તેને કઇ રીતે ધર્મનિરપેક્ષ બનાવી શકાય તેના કેટલાંક વિચારો આપે છે. વિશેષ લગ્ન ધારો મુસ્લિમોને તેના હેઠળ લગ્ન કરવાની મંજૂરી આપે છે અને તેના દ્વારા રક્ષણ મેળવે છે, જે સામાન્ય રીતે લાભાન્વિત મુસ્લિમ મહિલા તેને અંગત કાયદામાં મેળવી શકી ન હોત. આ ધારા હેઠળ બહુપત્નીત્વ ગેરકાયદેસર છે, અને વારસો અને ઉત્તરાધિકારી સંબંધિત મુદ્દાઓનું સંબંધિત મુસ્લિમ અંગત કાયદાને બદલે ભારતીય વારસ હક ધારા હેઠળ સંચાલન થશે. છૂટાછેડા પણ ધર્મનિરપેક્ષ કાયદા દ્વારા ચલાવવામાં આવશે અને છૂટાછેડા લીધેલ પત્નીનો ભરણપોષણ માટે પણ દિવાની કાયદામાં જણાવેલ જોગવાઈ લાગુ પડશે.
મુસ્લિમ વડાઓએ આ ખરડાનો ઝનૂની વિરોધ કર્યો હતો અને જમાત અલ- ઉલેમાએ દાવો કર્યો કે “જો મુસ્લિમો 1954ના આ ધારા હેઠળ લગ્ન કરશે તો તેણે પાપ કર્યુ કહેવાશે અને તેના લગ્ન ઇસ્લામની દૃષ્ટિએ ગેરકાયદેસર ગણાશે." 1972 સુધી આ સમાજે બિનસાંપ્રદાયિક જોગવાઈ ધરાવતા બાળકોને દત્તક લેવાના ખરડાને કાયમી ધોરણે અભેરાઇ પર ચડાવી દેવાની પૂરતી રાજકીય શક્તિ મેળવી લીધી હતી. મુસ્લિમો માટે આ એવો સમયગાળો હતો કે તેઓ સુધારાને અટકાવવામાં સફળ થયા હતા, તેમાં ધાર્મિક વડાઓ સંપૂર્ણ રીતે સરકારીના કાયદાઓથી સંતુષ્ટ નહોતાં.
અંગત કાયદા સામે પ્રહાર 1985-2005
મુસ્લિમ અંગત કાયદાનો વિકાસ શૂન્યવકાશમાં થયો ન હતો. બંધારણની કલમ 44 અને સમાન સંહિતા માટેના તેના આદેશની કેવી કેવી રીતે અવગણના કરવામાં આવી હતી તે માટે સમજવા માટે ભારતીય રાજકારણની ગતિવિધિઓની આકલન કરવું જરૂરી છે. ભારતમાં મુસ્લિમોની આશરે 12 ટકા વસતી છે અને તે આઝાદી મળી ત્યારથી છે. તેથી 1973માં ભારતમાં આશરે ૬.૧૦ કરોડ મુસ્લિમો હતા. હાલમાં આ આંકડો આશરે ૧૩.૫૦ કરોડ હોવાનો અંદાજ છે. સૌથી મોટા લઘુમતી જૂથ તરીકે ભારતના મુસ્લિમો ઘણા રાજકીય પક્ષો ધરાવતી લોકશાહીના રાજકીય માળખાનો અભિન્ન હિસ્સો છે. 1990ના દાયકા સુધી ભારતમાં કેન્દ્રમાં સત્તા સ્થાને કોંગ્રેસનું પ્રભુત્વ રહ્યું હતું અને તેને રાજકીય ટેકો મેળવવાની આશાએ ભારતના મુસ્લિમો માટે તૃષ્ટીકરણની નીતિ અપનાવી છે. કોંગ્રેસ પક્ષ ડાબેરી વિચારધારામાં માને છે અને ભારતના મુસ્લિમોને તેમના શ્રેષ્ઠ હિતોના રક્ષણ માટે ડાબેરી પક્ષો માટે પસંદગી ઉતારી છે, તેથી ભારતના મુસ્લિમો અને મોટાભાગના સમયગાળામાં ભારતના સત્તાધારી ચુનંદા વર્ગ વચ્ચે એકબીજાના લાભ આધારિત સંબંધો રહ્યા છે. કોંગ્રેસ પક્ષના નેતાઓના નામો જાણીતા છે, તેમાં 1950ના દાયકામાં નહેરુ, 1970ના દાયકા અને 80ના દાયકાની શરૂઆતમાં ઇન્દિરા ગાંધીનો સમાવેશ થાય છે.
હિંદુ રાષ્ટ્રવાદી સંગઠન આરએસએસ (RSS) અને શિવ સેના સાથે જોડાણ ધરાવતી અને જમણેરી વિચારધારાના સંગઠન ભારતીય જનતા પાર્ટી (બીજેપી (BJP))ના ઉદભવથી અંગત કાયદાની જગ્યાએ સમાન નાગરિક સંહિતા અમલી બનાવવાના મુદ્દાને મોટી અસર થઈ છે. તેની 1999ની ધર્મ સંબંધિત રાજકીય ઘોષણામાં જણાવાયું છે કે: "36. અમે એવી સુસંસ્કૃત, માનવીય અને ન્યાયી નાગરિક વ્યવસ્થા સ્થાપિત કરવા પ્રતિબદ્ધ છીએ, કે જે જાતિ, ધર્મ, વર્ગ, રંગ, વંશ કે લિંગના આધારે ભેદભાદ ન કરે. અમે ‘સર્વ પંથ સમધારા’ (તમામ ધર્મ માટે સમાન સન્માન)ની ભારતીય પરંપરા અને તમામ માટે સમાનતાના આધાર સાથે બિનસાંપ્રાદાયિક સિદ્ધાંતોના ખ્યાલને સાચી નિષ્ઠા અને દિલથી સમર્થન આપીએ છીએ અને તેનું વ્યવહારમાં પાલન કરીએ છીએ. અમે લઘુમતીઓના આર્થિક, સામાજિક અને શૈક્ષણિક વિકાસ માટે અને આ સંદર્ભમાં અસરકારક પગલાં લેવા પ્રતિબદ્ધ છીએ.’’
આ ઘોષણપત્ર થોડુ અસ્પષ્ટ છે અને તેનો ચોક્કસ હેતુ શું છે તે નક્કી કરવાનું મુશ્કેલ છે, પરંતુ દિલ્હીમાં પક્ષના પ્રવક્તા મુખ્તાર અબ્બાસ સાથેના વાર્તાલાપમાંથી તે સ્પષ્ટ બને છે કે આ હેતુ મુસ્લિમ અંગત કાયદાના પુનર્ગઠન કે નાબુદીનો છે. સૌથી વધુ સંભાવના એવી છે કે સમાન નાગરિક સંહિતાનું સર્જન કરવાના કલમ 44ના આદેશ મારફતે આવું કરવામાં આવશે. ભાજપના મતહિસ્સામાં સતત વધારો જોવા મળ્યો છે અને 1996 અને ફરીવાર 1998-2004માં ભાજપના નેતા વડાપ્રધાન બન્યા હતા. રાજકારણને પૂર્વભૂમિકામાં રાખીને આપણે આ સમયગાળામાં મુસ્લિમ અંગત કાયદામાં ફેરફારો અને પ્રયાસ કરાયેલા સુધારાની ચકાસણી કરી શકીએ છીએ.
શાહ બાનો વિ. મોહંમદ અહમદ ખાનના કેસમાં 23 એપ્રિલ, 1985માં ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટે ચુકાદો આપ્યો હતો કે છૂટાછેડા આપવામાં આવેલી શાહ બાનોને ક્રિમિનલ પ્રોસિજર કોડની પેટાકલમ 125 હેઠળ ભરણપોષણ મેળવવાનો હક છે. બાનો 73 વર્ષીય મુસ્લિમ મહિલા હતી અને તેના પતિએ ત્રણ વખત તલાક બોલવાની પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીને છૂટાછેડા આપ્યા હતા, જેમાં પતિને ત્રણ સમયગાળામાં ત્રણ વખત ‘હું તને છૂટાછેડા આપું છું’ બોલીને પોતાની પત્નીને એકપક્ષીય રીતે છૂટાછેડા આપવાનો હક મળે છે. પતિએ મુસ્લિમ કાયદા હેઠળ નિર્ધારિત સમયગાળા પછી ભરપોષણ આપવાનું બંધ કરતા બાનોએ કોર્ટમાં અરજી કરીને દાવો કર્યો હે ક્રિમિનલ કોડ મુસ્લિમોને લાગુ પડવા જોઇએ અને તેને મુસ્લિમ અંગત કાયદા હેઠળ આપવામાં આવતા ભરપોષણ કરતા વધુ ભરપોષણ મેળવવાનો હક છે. આ પછી કદાચ મુસ્લિમોના વિરોધની ધારણાએ કોર્ટે દલીલ કરી હતી કે કુરાનમાં પણ મહિલાને સુરાને કારણે ભરપોષણ મેળવવાનો હક છે 2:241-242. કોર્ટે તેના ચુકાદામાં દાવો કર્યો હતો કે ‘‘આ આયાત (પંક્તિ) નિશંકપણે કહે છે કે કુરાનમાં આ ત્યકતા પત્ની માટે જોગવાઈ કરવાની કે ભરપોષણ આપવાની મુસ્લિમ પતિ પર ફરજ લાદવામાં આવી છે.’’ અહીં રસપ્રદ મુદ્દો એ હતો કે કોર્ટને માત્ર એવું લાગ્યું ન હતું કે તેને ક્રિમિનલ કોડ મુસ્લિમોને લાગુ પડે છે તેવો ચુકાદો જ આપવાનો નથી, પરંતુ કુરાનનું અર્થઘટન કરવાની જરૂરિયાત પણ અનુભવી હતી. આ ચુકાદા પ્રત્યે મુસ્લિમ વિસ્તારોમાં પ્રતિક્રિયા તાકીદની અને પ્રત્યાઘાતી હતી. શેરીઓમાં વિરોધ પ્રદર્શન કરાયા હતા, અશાંતિ ઊભી થઈ હતી અને મુસ્લિમ નેતાઓએ જાહેરાત કરી હતી કે તેઓ તેમના અંગત કાયદાનું રક્ષણ કરવા માટે ‘‘સર્વસ્વ’’નું બલિદાન આપશે. ઇન્દિરાના પુત્ર રાજીવ ગાંધીની સરકારે તાકીદે પગલાં લઇને 1986માં મુસ્લિમ મહિલા (છૂટાછેડામાં અધિકારોનું રક્ષણ) ધારાને પસાર કર્યો હતો, જે કાયદામાં મૂળભૂત રીતે મુસ્લિમ મહિલા માટેના ભરપોષણને ક્રિમિનલ કોડની બહાર રાખવાની જોગવાઈ હતી અને તેથી એ નિશ્ચિત બન્યું હતું કે મુસ્લિમ મહિલાઓને સમાનતા બંધારણીય હક હેઠળ રક્ષણ મળતું નથી અને તેઓ હવે ક્રિમિનલ કોડની સેક્શન 125 હેઠળ કાનૂની આશ્રય લઈ શકશે નહીં. આ ધારો શરિયત ધારો અથવા મુસ્લિમ અંગત કાયદા હેઠળના અગાઉના છૂટાછેડા અધિકારોમાં સુધારો હતો, જે શ્રીમતી બાનો ઇચ્છતા હતા. મુસ્લિમ મહિલા (છૂટાછેડામાં અધિકારોનું રક્ષણ) ધારામાં મહેર પાછી આપવાની ઇદ્દતના સમયગાળા માટે પ્રમાણભૂત ભરપોષણ માટેની જોગવાઈ છે અને તેમાં નીચેની જોગવાઈ પણ છેઃ
માઇનોરિટી રાઇટ્સ ગ્રૂપ ઇન્ટરનેશનલે આ કાયદા અંગે ટિપ્પણી કરી હતી કે તે ‘‘જાતિય સમાનતા સિદ્ધાંત આધારિત બંધારણીય કાયદો અને આ શ્રેણીના આધારે ભેદભાવ કરતા ધાર્મિક કાયદાઓ વચ્ચેના વિચ્છેદને ઉજાગર કરે છે.’’ શાહિદા લતીફે તેમના મુસ્લિમ વિમેન ઇન ઇન્ડિયા માં દાવો કર્યો હતો કે મુસ્લિમ મહિલાઓના ‘‘ભાવિ સામે સદા સજાગ રૂઢિચુસ્ત લોકોએ મારેલો ફટકો છે, જેમના માટે ઇસ્લામ, મહિલાઓના હકોને કાળજીપૂર્વક ઘડતર કરનારા સમગ્રતયા ન્યાયની પ્રણાલીને રજૂ કરતો નથી, પરંતુ મહિલાઓના ભોગે લઘુમતીને અલગ તારવવાના નિર્ધારને રજૂ કરવાની માત્ર તક છે.’’
મુસ્લિમ મહિલા ધારા હેઠળના ચુકાદાઓ ઉપરાંત મહિલા જૂથોએ આ ધારાની બંધારણીય યોગ્યતાને પડકારી છે, કારણ કે તે ભારતીય બંધારણમાં આપવામાં આવેલા જાતિય સમાનતાના વચનની સામે વિરોધભાષ હોય તેમ લાગે છે. આ અરજીઓને સુપ્રીમ કોર્ટે હાથ પર લીધી નથી, તેનું કારણ કદાચ એ છે કે કોર્ટને મુસ્લિમ સમુદાયમાં અશાંતિ ઊભી થવાની આશંકા છે. હકીકતમાં 1997માં આવી એક પિટિશનની કોર્ટ દ્વારા સુનાવણી થશે તેવું લાગતું હતું ત્યારે એક અખબારમાં આવેલા લેખમાં મુસ્લિમ ‘ધર્મ ખતરામાં’નો દાવો કરાયો હતો. 1994માં બીજા એક કિસ્સામાં અલ્લાહબાદના એક ન્યાયમૂર્તિએ ત્રણ તલાકના સમગ્ર સિદ્ધાંતને ગેરબંધારણીય ગણાવ્યો હતો. જોકે આ ચુકાદાને અદાલતની બહારના મુદ્દાને કારણે અભરાઇ પર ચડાવી દેવામાં આવ્યો હતો. આ ચુકાદાને રાહિમ બીના કેસમાં બોમ્બ હાઇ કોર્ટેના એક અલગ ચુકાદામાં મજબૂતાઈ મળી હોય તેમ લાગે છે, જેમાં ત્રણ તલાક પદ્ધતિને ગેરકાનૂની ગણવામાં આવી હતી.
આ વિગતો 1985ના શાહ બાનો કેસ પછીથી મુસ્લિમ પર્સનલ લો સંબંધિત વિવિધ ચુકાદાઓનું ઝડપથી કરાયેલું સર્વેક્ષણ છે. મૂળ સંદેશ એ છે કે ધીમે ધીમે પરંતુ મક્કમતાપૂર્વક અદાલતો ઇસ્લામિક કાયદાના સૌથી વધુ ખુલ્લા ભેદભાવના પાસાંને દૂર કર્યું છે. તલાક આધારિત છૂટાછેડા અને ત્યક્તા મુસ્લિમ મહિલાઓના હકો કાનૂની પુનઃમૂલ્યાંકન હેઠળ આવ્યા છે. જો કે, એક મહત્ત્વનો મુદ્દો કે જેને પડકારવામાં આવ્યો નથી તેવું નથી, પરંતુ તેમાં ફેરફાર થયો નથી તે મુદ્દો છેઃ બહુપત્નીત્વનો મુદ્દો. બહુપત્નીત્વનો કાયદો શરિયાના બીજા કોઇ પણ કાયદા કરતા મહિલાઓ માટે વધુ ભેદભાવપૂર્ણ કાયદો છે અને તેની સાથે સાથે તેમાં ફેરફાર કરવાનું પણ સૌથી વધુ મુશ્કેલ છે, કારણ કે તેનો કુરાનમાં વિશેષ કરીને વિગતાવર ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. ભારતમાં બહુપત્નીત્વ અંગેનો કાયદો અતિશય શિથિલ છે, કારણ કે તેમાં પુરુષે એવું કોઇપણ રીતે પુરવાર કરવાનું હોતું નથી, કે તે એક કરતા વધુ પત્ની રાખી શકે છે. તેથી સૌથી ગરીબ પુરુષો પણ એક કરતા વધુ પત્ની કોઇપણ નિયંત્રણ વગર રાખે છે. ભારતમાં બહુપત્નીત્વ સામેના પ્રહારના અવસર ત્રણગણા છે. પ્રથમ એ કે પતિની બહુપત્નીત્વની પસંદગીઓ સાથેની ચોક્કસ સમસ્યા અંગે કોર્ટમાં પિટિશન દ્વારા મુસ્લિમ મહિલાઓ દ્રારા તુલનાત્મક રીતે ભાગ્યે જ ફરિયાદ થાય છે. બીજુ એ કે ઘણા ગ્રૂપો અને પ્રગતિશીલ લોકો દલીલ કરે છે કે મુસ્લિમ અંગત કાયદામાં ટ્યુનિશિયા કે તૂર્કીની માર્ગરેખા મુજબ સુધારા થવા જોઇએ. પ્રહારની છેલ્લી તક સમાન નાગરિક સંહિતાની માગણી અને મુસ્લિમ અંગત કાયદાની નાબૂદી છે, જો કે છેલ્લુ માધ્યમ બિનવ્યવહારુ લાગે છે.
‘બહુપત્નીત્વની પ્રથાનો અંત આણો, મુસ્લિમ મહિલાની એસસી (SC) (સુપ્રીમ કોર્ટ)માં અપીલ’ નામની હેડલાઇન હેઠળ 2001માં ટાઇમ્સ ઓફ ઇન્ડિયાના અહેવાલમાં જણાવાયું હતું કે આ મહિલાના વકીલ લિલી થોમસે દલીલ કરી છે કે "મુસ્લિમોને છૂટ આપવામાં આવેલી બહુપત્નીત્વની પરંપરા અને તેનો અમલ તેમજ ન્યાયતંત્ર બહારના છૂટાછેડા બંધારણની કલમો 14,15 અને 21 દ્વારા તમામ નાગરિકોને બાંયધરી આપવામાં આવા સમાનતા, વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા અને માનવ હકોનો ઇનકાર છે... (તેમણે કોર્ટને એ જાહેર કરવા વિનંતી કરી હતી કે) મુસ્લિમ સમાજ દ્વારા પાલન કરવામાં આવતી બહુપત્નીત્વની પ્રથા ગેરકાનૂની, ગેરબંધાયરણી છે અને રદબાતલ છે અને તેની જગ્યાએ એકપત્નીત્વનો કાયદો લાવવો જોઇએ." આ વિનંતી થઈ હોવા છતાં કોર્ટે મુસ્લિમ લોને રદ કર્યો ન હતો અને કોર્ટે બહુપત્નીત્વનો સ્વીકાર કર્યો હતો.
પોતાના લંબાણપૂર્વકના ચુકાદામાં તેમણે 20 વખત ભારત માટે સમાન નાગરિક સંહિતાના મહત્ત્વનો ટૂંકો ઉલ્લેખ કર્યો છે. સિંઘે સમાન નાગરિક સંહિતા માટેની જરૂરિયાતને સ્પષ્ટ રીતે વ્યક્ત કરતા તેમની ટિપ્પણીમાં જણાવ્યું છે કે ‘‘અત્યાર સુધીની એક પછીની બીજી સરકારોએ કલમ 44 હેઠળના બંધારણીય આદેશનો અમલ કરવાની તેમની ફરજની સંપૂર્ણપણે ઉપેક્ષા કરી છે.’’ 2003માં સુપ્રીમ કોર્ટે મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ વી.એન. ખરેના વડપણ હેઠળ જોહન વલ્લામટ્ટમ વિ. ભારત સંઘ, એઆઇઆર 2003 એસસી 2902 (AIR 2003 SC 2902) કેસમાં તેની ટિપ્પણીમાં સમાન પ્રકારની જરૂરિયાત દર્શાવતા જણાવ્યું હતું કે ‘‘અમે જણાવવા માગીએ છીએ કે કલમ 44 જોગવાઈ કરે છે કે સરકાર ભારતના તમામ વિસ્તારમાં સમાન નાગરિક સંહિતાનો તમામ નાગરિકો માટે અમલ કરવાનો પ્રયાસ કરશે. તે ખૂબ જ દુઃખની વાત છે કે બંધારણની કલમ 44ને અમલી બનાવવામાં આવી નથી. સંસદે હજુ દેશમાં સમાન નાગરિક સંહિતા ઘડવા માટે પગલું લીધું નથી. સમાન નાગરિક સંહિતા વિચારણીઓ આધારિત વિરોધાભાષને નાબૂદ કરીને રાષ્ટ્રીય એકતાનું સર્જન કરવામાં મદદ કરશે.’’ કલમ 44ને ધારાસભા દ્રારા કાયદો બનાવવામાં ન આવ્યો હોવા પાછળના કારણને ભારતના વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુની 1954ની એવી જાહેરાતમાં શ્રેષ્ઠ સારાંશમાં રજૂ કરી શકાય છે કે ‘‘મને લાગતું નથી કે હાલના સમયે તેનો અમલ કરવાનો ભારતમાં સમય પાકી ગયો હોય.’’ સામ્રાજ્યવાદ પછીના ભારતમાં તેના મોટાભાગના સમયગાળામાં નહેરુના કોંગ્રેસ પક્ષનું શાસન રહ્યું છે તેમજ તેમની પુત્રી અને પૌત્રે ભારતની આઝાદીના 58 વર્ષમાંથી 35 વર્ષ સુધી વડાપ્રધાન પદ મેળવ્યું છે તેથી તે સમજવું સરળ બન્યું છે કે નહેરુના પક્ષે ભારતના મુસ્લિમ અંગત કાયદામાં સુધારો કરવા માટે શા માટે કોઇ પગલાં લીધા નથી.
ભારતના બંધારણની કલમ 44 અને સમાન નાગરિક સંહિતા માટેના તેના આદેશનો અવિરત વિવાદ સમય સાથે શમ્યો નથી કે બંધારણમાં સુધારો કરવાનો કોઇ પ્રયાસ થયો નથી. મૂળ પ્રશ્ન એ છે કે આ જ બંધારણની કલમ 25 ‘‘ધર્મના પાલન અને પ્રચાર, મુક્ત વ્યવસાય અને સભાનતાની સ્વતંત્રના હક’’ની બાંયધરી આપે છે કે નહીં.
1990ના દાયકાના મધ્યમાં ભારતના મહારાષ્ટ્ર રાજ્યમાં સત્તા પર આવેલા શિવ સેના પક્ષે દાવો કર્યો હતો કે તે 1995માં સમાન નાગરિક સંહિતા અમલી બનાવવો માગતો હતો, પરંતુ આવો ખરડો પસાર કર્યો ન હતો. કેટલાંક મુસ્લિમ નેતાઓએ આ પ્રયાસને ‘મુસ્લિમની ઓળખ નાબૂદ કરવાના પ્રયાસ’ તરીકે ગણાવ્યો હતો. નાના રાજ્ય ગોવામાં નાગરિક સંહિતા જૂના પોર્ટુગિઝ ફેમિલી કાયદા આધારિત છે અને મુસ્લિમ અંગત કાયદા પર પ્રતિબંધ છે. તેનું કારણ એ છે કે ભારતે 1961માં ગોવા પર કબજો મેળવ્યો ત્યારે ભારતની સરકારે ત્યાંના લોકોને વચન આપ્યું હતું કે તેમના કાયદાને અકબંધ રાખવામાં આવશે. ગોવાના કાયદાના જાણકાર વ્યક્તિ માર્ગારેટ માસ્કરેનહાસે લખ્યું છે કે ‘‘હાલમાં ગોવામાં અમલી લગ્ન, છૂટાછેડા, બાળકના રક્ષણ અને વારસા સંબંધિત નાગરિક કાયદા જાતિ, વંશ કે લિંગના સંદર્ભમાં બિનભેદભાવપૂર્ણ છે.’’ ગોવાના કાયદા આધારિત સમાન નાગરિક સંહિતાનો સમગ્ર ભારતમાં અમલ કરવા માટેની 1979ની કોન્ફરન્સમાં માગણી થઈ હતી, પરંતુ ગોવા રાજ્ય આ નિયમમાં અપવાદ રહ્યું છે. અહીં એ ઉલ્લેખનિય છે કે 1978માં ભારતે 21 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના પુરુષ અને 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરની યુવતીના લગ્ન પર પ્રતિબંધ મૂકવા બાળલગ્ન પ્રતિબંધ ધારામાં સુધારો કર્યો હતો. સુધારા કાયદો થોડી સમસ્યા ઊભી કરે છે, કારણ કે ભારતના 1972ના કોન્ટ્રાક્ટ ધારા મુજબ પુરુષ 18 વર્ષની ઉંમરે લગ્નકરાર કરી શકે છે. બાળલગ્ન કાયદાના 1978નો સુધારો આ કોન્ટ્રાક્ટ ધારાને બિનઅસરકાર બનાવે છે.
સમાન નાગરિક સંહિતાની દિશામાં
મુસ્લિમ અંગત કાયદામાં સુધારણા લાવવા ઈચ્છતા લોકો જ્યાં આ પ્રકારની સુધારણા શક્ય બની છે તેવા મુસ્લિમ દેશોનું ઉદાહરણ ઘણીવાર આપે છે. ટૅરેન્સ ફૅરિસે, પોતાના પ્રકરણ ધી ડેવલપમેન્ટ ઓફ ઇસ્લામિક લૉ માં નોંધ્યું છે કે પાકિસ્તાનનો 1961નો મુસ્લિમ ફૅમિલી લૉ વટહુકમ “બીજા લગ્ન કરવા ઇચ્છતા વ્યક્તિ માટે સરકાર દ્વારા નિમાયેલી લવાદ સમિતિની લેખિત પરવાનગી મેળવવી આવશ્યક બનાવે છે.” પાકિસ્તાનના કિસ્સાનો રસપ્રદ મુદ્દો એ છે કે 1947 સુધી ભારત અને પાકિસ્તાન- બન્નેના મુસ્લિમો 1937ના શરિયત એક્ટ હેઠળ આવતા હતા. જો કે, 1961 સુધીમાં પાકિસ્તાન કે જે એક મુસ્લિમ દેશ હતો, તેણે હકીકતમાં મુસ્લિમ કાયદામાં ભારતની તુલનાએ વધારે સુધારણા કરી હતી અને આજે પણ ભારતની સરખામણીએ ત્યાં વધારે સુધારા થાય છે. મુશીર અલ-હક અને તાહીર મહમૂદ, બન્ને ઇસ્લામિક કાયદાઓ પરના ભારતીય લેખકો છે, તેમણે એવું નોંધ્યું છે કે ટ્યુનિશિયા અને તૂર્કીમાં સુધારા થયા છે અને ત્યાં બહુપત્નીત્વની પ્રથા નાબૂદ થઈ ગઈ છે. ઈરાન, દક્ષિણ યેમન અને સિંગાપોર, આ તમામ દેશોએ 1970ના દશકમાં તેમના મુસ્લિમ કાયદાઓમાં સુધારણા કરી હતી. અલબત્ત, ઈરાને પુનઃ જૂના કાયદાઓ અમલી બનાવ્યા હોય એવું જણાય છે. દલીલોના અંતે એક વાત સ્પષ્ટ થઈ જાય છે. જો મુસ્લિમ દેશો ઇસ્લામિક કાયદાઓમાં સુધારણા કરી શકતા હોય, અને જો પશ્ચિમી લોકશાહીઓમાં સંપૂર્ણપણે બિનસાંપ્રદાયિક પ્રણાલી હોય, તો પછી ભારતીય મુસ્લિમોએ શા માટે 1930ના દાયકામાં પસાર કરાયેલા જરીપૂરાણા કાયદાઓ હેઠળ જીવવું જોઈએ?
આ વિષય પરના મોટાભાગના લખાણો તાહીર મહમૂદ જેવા સંસ્કૃતિ અને રાજકીય સૂઝ ધરાવનારા મુક્ત વિચાર ધરાવનારા મુસ્લિમ લોકોની નાની સંખ્યા તરફ ઇશારો કરે છે જેઓ અંગત કાયદાને નાબૂદ કરવાની અથવા તો તેમાં સુધારણા કરવાની તરફેણ કરે છે. જો કે, જમિયત અલ-ઉલેમા અને અન્ય રૂઢિચુસ્ત મુસ્લિમ જૂથોની આગેવાની હેઠળના વિશાળ બહુમતીવાળા મુસ્લિમોએ અંગત કાયદામાં કોઈ પણ પ્રકારના ફેરફાર સામે તીવ્ર વિરોધ કર્યો છે. મુશીર ઉલ-હકે પોતાના ગ્રંથ ઇસ્લામ ઇન સેક્યુલર ઇન્ડિયા માં ત્રણ જૂથો દર્શાવ્યા છેઃ કડક પાલન કરનારાઓ, મધ્યમ અને સુધારાવાદી. સુધારાવાદી જૂથમાં એ લોકોનો સમાવેશ થાય છે જેઓ અંગત કાયદાને સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરવા તથા તેના સ્થાને સમાન સંહિતા લાવવાના પક્ષમાં છે. ફેરિયસે તેમને એવા લોકો તરીકે વર્ણવ્યા છે કે જેઓ “મુસ્લિમો પૈકી ખૂબ જ નાની સંખ્યામાં રહેલા લોકો છે... જેઓ મહદઅંશે પશ્ચિમી તાલીમ ધરાવે છે.” મધ્યમસ્તરીય લોકોમાં, અમને એ.એ. ફાયઝી જેવા લોકો મળી આવ્યા જેઓ માને છે કે ઇજમા અથવા સમાજની પરવાનગી મળવાની શરતે શરિયાના કાયદામાં પરિવર્તન કરી શકાય છે અને તેને સુધારી શકાય છે. ધર્મનું કડક પાલન કરનારા અથવા અગાઉ જણાવ્યા મુજબ રૂઢિચુસ્તો મુશીર ઉલ-હકની દલીલો ઉપર નિર્ભર છે, તેઓ ઇસ્લામ ઇન સેક્યુલર ઇન્ડિયા માં એવી દલીલ કરે છે કે ટ્યુનિશિયા અને તૂર્કી અથવા ઇરાક જેવા દેશોના કાયદાઓએ “સત્તાવાદી શાસકો દ્વારા પોતાના ગળા કાપી નાખ્યાં છે” તથા “અત્યાર સુધીમાં ભાગ્યે જ એવો કોઈ દેશ છે કે જેણે શરિયાના સૂત્રોની સત્તાનો ઈનકાર કર્યો છે.”
આ તર્કપૂર્ણ દલીલો બાવજૂદ, આ વિષય પરના લખાણોનો સમયગાળો મોટેભાગે 1970ના દશકથી શરૂ થાય છે. મહમૂદે પોતાની કૃતિ મુસ્લિમ અંગત કાયદા 1977માં પ્રસિદ્ધ કરી હતી, જ્યારે ઉલ-હકે પોતાની કૃતિ 1972માં લખી હતી. વધુ આધુનિક સ્રોતો મોટેભાગે લેખોનો સંગ્રહ છે, જેમાં 1980માં પ્રસિદ્ધ થયેલી ધ મુસલમાન્સ ઓફ ધ સબકોન્ટિનેન્ટ અથવા 1988માં પ્રસિદ્ધ થયેલી ધ મુસ્લિમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા નો સમાવેશ થાય છે. આ બાબતે બિનસાંપ્રદાયિકોમાં ઘણી ચર્ચા પેદા કરી છે અને સુપ્રીમ કોર્ટના તાજેતરના ચુકાદામાં પણ તે દેખાય છે. 1985ના શાહબાનુ કેસને પગલે ચેતવણીની ઘંટડી વાગી છે અને યુનિફોર્મ સિવિલ કોડની સામે વિરોધ જોવા મળતો નથી. ભારતની આઝાદીના લગભગ 60 વર્ષ બાદ એવી સંભાવના છે કે મુસ્લિમ સમુદાય સમાન સંહિતાને યોગ્ય બાબત તરીકે નિહાળતો હોય.
અંગત કાયદામાં ત્રણ વિકલ્પો ખુલ્લાં છે. તેને વણસ્પર્શ્યો, અખંડિત રાખી શકાય અને તેને 1937ના શરિયત એક્ટ અનુસારનો રાખી શકાય, પરંતુ ઘણાં સંદર્ભમાં તે 19મી સદીના એંગ્લો-મુહમ્મદન લૉને મળતો આવે છે. આ કાયદાની પુર્નરચના કરી શકાય પરંતુ તેને લીધે સંકુચિત મુસ્લિમ સંગઠનો તેની સામે ચળવળ આદરે તેમ હોવાથી પુનઃરચનાની શક્યતા નથી. કારણ કે મુસ્લિમ સંગઠનોમાં આ માટે સંમતિનું પ્રમાણ બહુ ઓછું છે, અને હકીકતમાં આવા સંગઠનો આ કાયદાને લીધે ભારતમાં મુસ્લિમ સંસ્કૃતિનો નાશ થઈ શકે એવો દાવો કરીને સુધારાની સામે લડત ચલાવે છે. છેલ્લા વિકલ્પ એટલે કે સમાન સંહિતાને પસાર કરવાની શક્યતા વધતી જતી જણાય છે. જો કે, 1970ના દશકમાં લોકો આ જ વાત ઉચ્ચારી રહ્યાં હતા અને શાહબાનોને લીધે 1985માં તેમની આશાઓને નવું ઇજન મળ્યું, આ વાતને હવે દશકો થઈ ગયા છે. સુધારાવાદીઓનાં મુખ્ય કાનૂની મુદ્દાઓમાં બહુપત્નીત્વ, મહિલાઓના છૂટાછેડા માટેના અધિકારો અને છુટાછેડા પછી ભરણપોષણ માટેના મહિલાઓના અધિકારોનો સમાવેશ થાય છે. તેમની એવી અનુભૂતિ છે કે બહુપત્નીત્વને સમુળગી નાબૂદ થવી જોઈએ, છૂટાછેડા માટે યાચિકા દાખલ કરવા માટે મહિલાઓને અનુકૂળ સમય મળવો જોઈએ, છૂટાછેડા માટે પતિઓ ત્રણ વખત તલાક બોલવાની પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરી શકે એવું હોવું જોઈએ નહીં અને બિન-મુસ્લિમોની જેમ જ ભરણપોષણની પરવાનગી મળવી જોઈએ. વાસ્તવમાં તેમની દલીલ એવી છે કે 1954ના સ્પેશ્યલ મેરેજ એક્ટની જોગવાઇઓ ફક્ત આ કાયદા હેઠળ લગ્ન કરનાર લોકો પૂરતી જ નહીં પરંતુ મુસ્લિમો ઉપર પણ લાગુ કરવી જોઈએ.
સુપ્રિમ કોર્ટ સમક્ષ ચાલેલા કેસમાં લિલી થોમસે દલીલ કર્યાં મુજબ, તેણીએ અંગત કાયદા હેઠળ મુસ્લિમોને મળેલી ઘણી “ગેરન્યાયિક” પદ્ધતિઓ તરફ ધ્યાન ખેંચ્યું હતું. આ પદ્ધતિઓમાં જેનો અગાઉ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે તે તલાક પદ્ધતિનો સમાવેશ થાય છે જેને માત્ર પુરૂષ જ બોલી શકે છે. મુસ્લિમ પુરૂષ જ્યારે ચાર મહિના માટે સંબંધોથી દૂર રહેવાની પ્રતિજ્ઞા લે ત્યારે ઈલા પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય છે. ઝિહાર પદ્ધતિનું નામ “પીઠ” શબ્દ પરથી ઉતરી આવ્યું છે અને આ પદ્ધતિનો શબ્દશઃ અર્થ પણ એવો જ છે, તેમાં જ્યારે પુરૂષ એવા નિર્ણય પર આવે કે તેની પત્નીની પીઠ તેની માતાની પીઠ જેવી છે તો તેમનો સંબંધ પ્રતિબંધિત થાય છે. જ્યારે પત્ની પોતાની લગ્નગ્રંથિથી છૂટી કરવા માટે પતિને સંમતિપૂર્વક નક્કી કરાયેલી એક રકમ ચૂકવે ત્યારે પારસ્પરિક સંમતિથી થનારા છૂટાછેડા અથવા ખુલા થાય છે. નોંધવામાં આવ્યા પ્રમાણે, આ તમામ પદ્ધતિઓ પતિના હુકમને આધારે થાય છે, અને તે “ગેરન્યાયિક” છે કારણ કે તેમાં 1939ના ડિઝોલ્યૂશન ઓફ મુસ્લિમ મેરેજ એક્ટ હેઠળ મુસ્લિમ મહિલા દ્વારા યાચિકા દાખલ કરવા સહિતની અદાલત પદ્ધતિનો સમાવેશ થતો નથી. અત્રે એ મુદ્દો નોંધવા જેવો છે કે આ તમામ કાનૂની વિવાદો બાવજૂદ પણ ભારતની ઘણી મુસ્લિમ મહિલાઓને તેમના અધિકારોની જાણ સુદ્ધાં નથી, અને માત્ર ભારતીય કાયદા જ નહીં પણ શરિયતના કાયદાનો પણ ભંગ કરતા ઘણાં મુસ્લિમ લગ્નો થાય છે. ડિવોર્સ એન્ડ મુસ્લિમ વિમેન પુસ્તકમાં લેખકે વિવિધ અભ્યાસો રજૂ કર્યાં છે, જેમાં પશ્ચિમ બંગાળમાં અનુસરાતી પદ્ધતિઓ ઉપર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે.
મુર્શિદાબાદ શહેરમાં, એક અભ્યાસમાં એવું જણાયું હતું કે માત્ર 44.83 ટકા વાલીઓએ જ લગ્ન માટે તેમની પુત્રીઓની સંમતિ લીધી હતી. આ પૈકીના મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં, પુત્રીઓ તરૂણવયની અથવા કેટલીકવખત તો 10 વર્ષની હતી. ભારતમાં હજુ પણ વાલીઓ દ્વારા ગોઠવાયેલા લગ્નો એક સામાન્ય બાબત છે અને નાની વયની બાલિકાઓના લગ્નો એ સામાન્ય બાબત નથી. આ કિસ્સાઓમાં આપણે જોઈ શકીએ છીએ કે ઈસ્લામિક કાનૂનનો હુકમના પત્તા તરીકે ઉપયોગ કરવો એ સ્થાનિક રીતરિવાજોની સૌથી જૂની સમસ્યા છે, આ એક એવી સમસ્યા છે કે જેના લીધે 1938માં સૌપ્રથમવાર શરિયતનો કાયદો પસાર કરવો પડ્યો હતો. મહેર નહીં પણ દહેજના કિસ્સામાં એવું જણાઈ આવ્યું છે કે મોટાભાગના મુસ્લિમો દહેજ પણ ચૂકવે છે જે મુસ્લિમ કાનૂનના સીધા ભંગ સમાન છે. મહેરના કિસ્સામાં, સામાન્ય રીતે એટલી ઊંચી કિંમત રાખવામાં આવે છે કે જેથી પુરૂષ લગ્નના સમયે પત્નીને ચૂકવી શકે નહીં. કેટલાકઅંશે, પતિ દ્વારા મહેરને “જામીન’ સ્વરૂપે રાખવામાં આવે છે. છૂટાછેડા થઈ જાય ત્યારે પત્ની પોતાની મહેર પરત કરવાની માગ કરી શકે છે. છૂટાછેડાના કિસ્સામાં, એવું જણાઈ આવ્યું છે કે, પુરૂષો તલાક જાહેર કર્યા બાદ જરૂરી ત્રણ મહિનાના સમયગાળા સુધી પ્રતિક્ષા કરતા નથી, એટલું જ નહીં, મોટાભાગના છૂટાછેડા કાઝી (મુસ્લિમ ન્યાયાધીશ) અથવા કોર્ટની સમક્ષ નહીં પણ ‘સામાન્ય માણસો’ સમક્ષ થાય છે. ડૉ. સૈયદ અબ્દુલ હાફીઝ મોઇનુદ્દીન પશ્ચિમ બંગાળના મુસ્લિમો પરના પોતાના અભ્યાસનો નિષ્કર્ષ તારવતા લખે છે કે “પશ્ચિમ બંગાળમાં છૂટાછેડા લીધેલ/ અલગ થયેલી મુસ્લિમ મહિલા દયનીય જીવન જીવે છે... સિદ્ધાંતો અને વ્યવહાર વચ્ચેનો તફાવત પણ અત્યંત સ્પષ્ટ છે... સ્થાનિક લોકોને સામાન્યરીતે તલાક વિશેના કુરાનના સિદ્ધાંતોની માહિતી હોતી નથી.”
શાહીદા લતીફે, મુસ્લિમ મહિલાઓના પોતાના અભ્યાસમાં, આ જ મુદ્દો તારવ્યો છે, તેમણે એ વાત ઉપર ભાર મૂક્યો છે કે ઘણા કિસ્સાઓમાં મુસ્લિમ મહિલાઓને તેમના અધિકારોની માહિતી હોતી નથી. માઇનોરિટી રાઇટ્સ ગ્રૂપ ઇન્ટરનેશનલ (એમઆરજીઆઈ (MRGI)) જેવા ઉદાર માનસ ધરાવતા જૂથોએ સૌથી પહેલા તો દોષનો ટોપલો ભારત સરકારના માથે ઢોળીને, અને ત્યારપછી જમણેરી પક્ષો ઉપર આ ચર્ચાનું રાજકીયકરણ કરવાનો આરોપ મૂકીને મુસ્લિમ મહિલાઓનું અહિત કર્યું છે. એમઆરજીઆઈ (MRGI)એ દાવો કર્યો છે કે “અંગત કાયદાના સંદર્ભમાં સીઇડીએડબ્લ્યૂ (CEDAW)ની કલમોનો ભારત સરકાર દ્વારા કરાયેલ ઈનકાર સમાજ અને કુટુંબમાં મહિલાઓના અધિકારોને પ્રોત્સાહન આપવા માટેની પ્રતિબદ્ધતાનો અભાવ દર્શાવે છે તથા મહિલાઓનાં સમાનતાના બંધારણીય અધિકારનો ભંગ છે.” અત્યંત “જાતિવાદી” તરીકે ઉભરવાથી હંમેશા ગભરાતા રહેલા આ જ પ્રકાશને એવો નિષ્કર્ષ કાઢ્યો છે કે, “તેમનો (મુસ્લિમ મહિલાઓ) દરજ્જો ઇસ્લામના કેટલાક મહત્વપૂર્ણ પાસાઓને આભારી ન પણ હોઈ શકે.”
આથી, આ પ્રકારના જૂથો મુજબ, “ભારતના બિનસાંપ્રદાયિક સ્વરૂપ સમક્ષ પડકાર ઊભો કરનાર રાજનીતિ અને ધર્મ વચ્ચેની પોતાની જન્મજાત કડી બદલ બીજેપી (BJP)નો દોષ છે.” વધુમાં, “તેની જમણેરી વર્ચસ્વ અને તેનો એકહથ્થું સત્તાવાદ... તથા મહિલાઓ અંગેના તેના વિચારો, ભારતની તમામ મહિલાઓ માટે પ્રતિકૂળ છે.” મહિલા અધિકાર કર્મશીલો, ખાસ કરીને પશ્ચિમના લોકોની સ્થિતિ સ્પષ્ટ છે. સમાન અધિકારો માટે અભિયાન ચલાવી રહેલા જમણેરી પક્ષો અસ્વીકાર્ય છે જ્યારે 50 વર્ષની નેતાગીરી દરમિયાન મુસ્લિમ કાયદામાં સુધારો કરવાની દિશામાં અલ્પ કામગીરી કરનાર કોંગ્રેસ પક્ષ “મહિલાઓના હિતોની સુરક્ષા કરવા માટેના તેની પોતાની બંધારણીય જોગવાઈઓ તથા માનવ અધિકારોના આંતરરાષ્ટ્રીય ધારાધોરણોને” વળગી રહ્યો છે.
ભારતના બંધારણના પિતામહ ડૉ. આંબેડકરે આર્ટિકલ-44 વિશે જણાવતા એવું અવલોકન કર્યું હતું કે, “એવું ચોક્કસપણે સંભવ છે કે ભવિષ્યમાં સંસદ એવી જોગવાઈ કરી શકે છે કે જેમાં આ સંહિતાને પ્રારંભમાં માત્ર જેઓ તેને વળગી રહેવા માટે તૈયાર હોવાની ઘોષણા કરે એ લોકો ઉપર જ લાગુ કરવામાં આવે, જેથી આરંભિક તબક્કામાં આ સંહિતાનો અમલ સ્પષ્ટપણે સ્વૈચ્છિક હોઇ શકે.” ડૉ. આંબેડકર સ્પષ્ટ ધારણા ધરાવતા હતા કે રાજ્યને અંગત કાયદા ઉપર કાયદો લાદવાની સત્તા છે પરંતુ તેમણે એવી ચેતવણી ઉચ્ચારી હતી કે, “કોઇ પણ સરકાર સત્તાનો ઉપયોગ એ રીતે કરી શકે નહીં કે જેનાથી મુસ્લિમ સમુદાયને વિદ્રોહ કરવા માટે પ્રોત્સાહિત થાય.”
5,00,000 ભારતીયોના જીવ લેનારી 1948ની કોમી હિંસા જેવી હિસાનો ભય સેવતા ડૉ. આંબેડકરના સાવચેત અભિગમને અનુસરવાને બદલે, નહેરુની અનુભૂતિનું વિશ્લેષણ ઉપયોગી નિવડી શકે છે. આર્ટિકલ-44ના અમલમાં નહેરુએ પણ નબળો દેખાવ કર્યો હતો. એક ‘બિનસાંપ્રદાયિક’ દેશ તરીકે ભારતના વિચાર ઉપર દ્વષ્ટિપાત કરતા, તેમણે એવો અભિપ્રાય આપ્યો હતો કે, “આ શબ્દ ‘બિનસાંપ્રદાયિક’ કદાચ અત્યંત ખુશાલીપૂર્ણ શબ્દ નથી અને તેથી વધુ સારા શબ્દની જરૂર છે, આપણે તેનો ઉપયોગ કર્યો છે.” આનો મતલબ શું થાય? તેનો સ્પષ્ટ અર્થ એક એવા સમાજનો નથી થતો કે જ્યાં ધર્મ નિરુત્સાહી થયેલો હોય. તેનો મતલબ ધાર્મિક સ્વાતંત્ર્યતા અને સદવિવેકબુદ્ધિનો થાય છે." જો કે, ભારતના ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ડૉ. એસ. રાધાકૃષ્ણને આ મુદ્દે પોતાના વિચાર વ્યક્ત કરતા જણાવ્યું હતું કે, “આપણે એ વાતનો સ્વીકાર કરીએ છીએ કે કોઇ પણ ધર્મને પસંદગીનો દરજ્જો અથવા આગવી પદવી આપવી જોઈએ નહીં.”
ભારતમાં એક જન્મજાત વિરોધાભાસ રહેલો છે, આ એક એવી સમસ્યા છે જેનો ઉકેલ લાવવામાં આવ્યો નથી. વિશાળ વૈવિધ્યતા, અતિ વસતીની સમસ્યા સહિત વિશાળ સંખ્યામાં મુસ્લિમ લઘુમતી ધરાવતા કોઈ પણ દેશની તમામ સમસ્યાઓ પૈકી આ સમસ્યા પ્રકૃતિદત્ત હોય છે. ભારતમાં, તમામ નાગરિકો સાથે એકસમાન વ્યવહાર કરવા માટે વિવિધ જૂથો માટેના અંગત કાયદાનો પ્રયોગ નિષ્ફળ નીવડ્યો છે. આ દેશે તમામ અંગત કાયદાને નાબૂદ કર્યાં છે, અને લઘુમતી જૂથો પૈકીના એક જૂથ ઉપર લાગુ થતા કાયદાઓ તેમાં અપવાદરૂપ છે. ધર્મનિરપેક્ષતા અને સમાન અધિકારોના પશ્ચિમી ધારાધોરણો અનુસાર અન્ય લઘુમતીઓને એકસમાન રાખવામાં આવ્યા છે. જો કે, વ્યાપક તોફાન અને વિદ્રોહ ફાટી નીકળવાના ભયને લીધે, સરકારે મુસ્લિમ સમુદાય માટેના સુધારા અભેરાઈએ ચઢાવી દીધા છે, અને 1930ના દશકથી આ મુદ્દો જેમનો તેમ છે. બ્રિટિશે તેથી ઉલટું કર્યું હતું. મોહમ્મદન લૉના અમલમાં, બ્રિટિશરોએ હકીકતમાં ભારતીય મુસ્લિમોના રૂઢિગત કાયદાઓ પૈકીના ઘણાની ગુણવત્તા વધારી હતી. આઝાદી બાદની ભારત સરકારે તેનાથી ઉલટું કર્યું. સરકારે પોતાની પચાસ મિલિયન મુસ્લિમ મહિલા નાગરિકોને સમાન અધિકારોને અમલી બનાવવા માટે કોઈ કાનૂની માર્ગ શોધવાનો ઇનકાર કરી દીધો છે. અંતમાં, સંભવિતપણે સુધારાની તરફેણમાં રહેલા સમાન લોકો – પશ્ચિમી ઉદારવાદીઓ સમાન સંહિતાના વિચાર તરફ વળ્યાં છે કારણ કે તેમને એવો ડર છે કે જમણેરી પક્ષ આ મુદ્દા વડે પોતાનો પ્રચાર કરી રહ્યો છે. યુનિફોર્મ સિવિલ સંહિતાને એક એવા “હિંદુ રાષ્ટ્રવાદી ષડયંત્ર” તરીકે જોવામાં આવે છે કે જેને લઘુમતી મુસ્લિમ સમુદાયને દબાવવા માટે રચી કાઢવામાં આવ્યું છે. એમ લડાયક અભિમાનવાળા હિંદુ રાષ્ટ્રવાદીઓ દ્વારા મુસ્લિમ મહિલાઓ વિશે કરાતી ચિંતાને “કપટ અથવા કોમવાદ પ્રેરિત” પગલા તરીકે જોવામાં આવે છે એવું સામાન્યપણે માનવામાં આવે છે. જમણેરી પક્ષો દ્વારા આ મુદ્દો હાથ ધરાયો છે તેનું કારણ કોંગ્રેસ પક્ષ અને તેના દ્વારા કરાતા મુસ્લિમ સમુદાયના સંતુષ્ટીકરણમાં રહેલું છે. ડૉ. આંબેડકરે સ્વીકાર્યા મુજબ સરકારને જે કામ કરવાની સત્તા છે તે મુસ્લિમ અંગત કાયદામાં સુધારણા કરવાનું કામ કોંગ્રેસે 1970ના દશકમાં અથવા મોડામાં મોડું 1985માં કર્યું હોત, તો આ મુદ્દાને લઈને વાજપેયી અને બીજેપી (BJP) ચૂંટણી જીતી શક્યા ન હોત.
ભારતના ઘણા ભાગોમાં બીજેપી (BJP) આજે એક મહત્વનું પરિબળ છે, ખાસ કરીને “હિંદી પટ્ટા”માં જે સમગ્ર ઉત્તર અને મધ્ય ભારતમાં પથરાયેલો છે. ભારતમાં ઈસ્લામિક કાનૂન 850 વર્ષથી છે. ધર્મનિરપેક્ષ સિદ્ધાંતોને અનુસરતા બહુમતી હિંદુઓના આગમને ઇસ્લામિક કાયદાઓને મસ્જિદો અને સમારોહોમાં તબદીલ કર્યો હોવો જોઈએ. જો કે, તેના વિરોધાભાસમાં, અને ઘણી વખત ઢોંગપૂર્વક લઘુમતીના સંતુષ્ટીકરણને લીધે, ભારતીય સરકારે એક એવું બંધારણ ઘડ્યું છે કે જેમાં એક બાજુ અંગત કાયદા દ્વારા ભેદભાવની છૂટ આપવામાં આવી છે અને બીજી બાજું સમાનતાની વાત કરવામાં આવી છે. આ મુદ્દો અદાલત અને રાજનીતિમાં અટવાયેલો છે, જે સમયને આધિન બાબત છે. આજનો મુસ્લિમ સમુદાય હઠાગ્રહપૂર્વક સુધારાનો ઇનકાર કરે છે, અને તેઓ એટલા માટે ઇનકાર કરી રહ્યાં છે કે તેમને અંગત કાયદા દ્વારા જે વિશેષ દરજ્જા મળે છે તે નાબૂદ થઈ જાય તેમ છે.
ઇસ્લામવાદીઓ દ્વારા કરાયેલા દાવાઓથી ઊલટું, સમાન નાગરિક સંહિતાને હિંદુ રાષ્ટ્રવાદી છાવણી સિવાયના ઘણા લોકોએ ટેકો આપેલો છે, જેમાં ફેડરેશન ઓફ ઇન્ડિયન રેશનલિસ્ટ એસોસિયેશન્સ જેવા રેશનાલિસ્ટ અને માનવતાવાદી લોકોનો સમાવેશ થાય છે, જેઓ હિંદુ રાષ્ટ્રવાદનો વિરોધ કરે છે.
વિવાદ
યુનિફોર્મ સિવિલ સંહિતાની તરફેણની દલીલ બે વાક્યમાં છેઃ
શાહ બાનો કેસ
સુપ્રિમ કોર્ટના ચુકાદાને ઉલટાવવા માટે સંકુચિત મુસ્લિમોના દબાણ હેઠળ રાજીવ ગાંધીએ ભારતીય કાયદામાં કરેલા સુધારાથી હિંદુત્વના ટેકેદારો ગુસ્સે ભરાયા હતા. સુધારીને શરિયતને સમકક્ષ કરાયેલા કાયદાઓમાં, છૂટાછેડા લીધેલ મુસ્લિમ મહિલાઓને મળતા અધિકારો ઘટી ગયા, અગાઉ વધુ અધિકારો મળતા હતા. રાજીવ ગાંધીને આ માટે અત્યંત આકરી કિંમત ચૂકવવી પડી હતી.
બાહ્ય લિંક્સ
શ્રેણી:ભારતનું રાજકારણ શ્રેણી:નાગરિક સંહિતા શ્રેણી:ભારતમાં બિનસાંપ્રદાયિકતા શ્રેણી:ભારતીય કાયદો
એંદરા (તા. સંતરામપુર)
એંદરા (તા. સંતરામપુર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્યપૂર્વ ભાગમાં આવેલા મુખ્યત્વે આદિવાસીઓની વસ્તી ધરાવતા મહીસાગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા સંતરામપુર તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. એંદરા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, બાજરી, તુવર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:સંતરામપુર તાલુકો
લાલ કિલ્લો
લાલ કિલ્લો (હિન્દી: लाल क़िला), ભારતનાં દિલ્હીમાં જુના દિલ્હીમાં આવેલો છે. જેનો ૨૦૦૭માં યુનેસ્કો દ્વારા વિશ્વ ધરોહર સ્થળો (UNESCO World Heritage Site) માં સમાવેશ કરાયેલ છે.
ઇતિહાસ
900px|thumb|કિલ્લાનો મુખ્ય દેખાવ|center લાલ કિલ્લો અને 'શાહજહાંનાબાદ' શહેર, સને ૧૬૩૯ માં,શહેનશાહ શાહજહાં દ્વારા બંધાવવામાં આવેલ.
લાલ કિલ્લો મૂળ તો "કિલ્લા-એ-મુબારક","સુખનો કિલ્લો" તરીકે ઓળખાતો, કારણકે તે રાજવી કુટુંબનું નિવાસ સ્થાન હતું. લાલ કિલ્લાની રૂપરેખા 'સલિમગઢ કિલ્લા'ની સાથે સ્થાઇ અને એકીકૃત રહે તે રીતે આયોજીત કરાયેલ. મધ્યકાલિન શહેર શાહજહાંનાબાદનું મહત્વનું કેન્દ્રબિંદુ દુર્ગમહેલ હતું. લાલકિલ્લાનું આયોજન અને 'સૌંદર્ય શાસ્ત્ર' (aesthetics) મુઘલ રચનાત્મક્તાનાં શીરોબિંદુ સમાન છે,કે જે શહેનશાહ શાહજહાંના શાસનકાળ દરમિયાન પ્રબળ હતી. શાહજહાંને આ કિલ્લો બંધાવ્યા પછી તેમાં ઘણાં સુધારાઓ કે વિકાસ કરાયા છે. વિકાસનો મહત્વપૂર્ણ તબક્કો ઔરંગઝેબ અને તેના પછીના શાસકોના સમયમાં આવેલો. ૧૮૫૭ના પ્રથમ સ્વતંત્રતા સંગ્રામ પછી, બ્રિટિશ શાસનનાં સમયમાં, આ આખી જગ્યાની રચનામાં મહત્વના ભૌતિક ફેરફારો કરવામાં આવેલ. સ્વતંત્રતા પછી,આ સ્થળે બહુ ઓછા માળખાગત ફેરફારો કરવામા આવેલ છે. બ્રિટિશ શાસનના સમયમાં આ કિલ્લો મુખ્યત્વે લશ્કરી છાવણીના રૂપમાં વાપરવામાં આવતો, આઝાદી પછી પણ, છેક ઇ.સ. ૨૦૦૩ સુધી, આ કિલ્લાનો મહત્વનો હિસ્સો લશ્કરનાં નિયંત્રણ હેઠળ હતો.
લાલ કિલ્લો એ મુઘલ સમ્રાટનો, નવા પાટનગર શાહજહાનાબાદ સ્થિત, મહેલ હતો. શાહજહાનાબાદ દિલ્હી વિસ્તારનું સાતમું શહેર થયું. તેમણે પોતાના રાજ્યને ભવ્યતા પ્રદાન કરવા અને પોતાના હીત અને ભવ્ય ઇમારતોના નિર્માણનાં સ્વપ્નોને સાકાર કરવાની પર્યાપ્ત તક પ્રાપ્ત કરવા માટે પોતાનું પાટનગર આગ્રાથી અહીં ફેરવ્યું.
દેવીપાડા
દેવીપાડા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા ડુંગરાળ તેમજ જંગલ વિસ્તાર ધરાવતા ડાંગ જિલ્લાના આહવા તાલુકામાં આવેલું  ગામ છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળાની સગવડ પ્રાપ્ય છે. દેવીપાડા ગામમાં ૧૦૦ ટકા આદિવાસી લોકો વસે છે. તેઓ પરસ્પર સામાન્ય વહેવારમાં ડાંગી ભાષા એટલે કે કુકણા બોલીનો ઉપયોગ કરે છે. આ ગામ જંગલોથી ભરપૂર ડુંગરાળ પ્રદેશમાં આવેલું છે.
આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ઉપરાંત અહીંના લોકો જંગલમાંથી મહુડાનાં ફુલ તેમ જ બી,  ખાખરાનાં પાન, ટીમરુનાં પાન, સાગનાં બી, કરંજના બી જેવી ગૌણ વનપેદાશો એકઠી કરી તેને વેચીને પણ પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે.
શ્રેણી:આહવા તાલુકો
લાલ કિલ્લો
ઇતિહાસ
માર્ચ ૧૧ ૧૭૮૩ નાં રોજ, થોડા શીખોએ કિલ્લામાં પ્રવેશ કરી અને 'દિવાને આમ'નો કબ્જો કરેલ. વાસ્તવમાં શીખોના સહયોગમાં મુઘલ વજીરે શહેરનું સમર્પણ કર્યું હતું. આ ઘટનાને 'કરોર સિંઘીયા મિસ્લ'નાં સરદાર ભાગલસિંઘ ધાલિવાલની સરદારી હેઠળ સંપન્ન કરવામાં આવેલ.
૧૫મી ઓગસ્ટ ૧૯૪૭,ભારત સ્વતંત્રતા રાષ્ટ્ર બન્યું. ભારતના વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરૂ દ્વારા, લાલ કિલ્લા પર ભારતનો રાષ્ટ્રધ્વજ ફરકાવવામાં આવ્યો. આજ દિન સુધી, આ દિવસે,ભારતના વડાપ્રધાન દ્વારા રાષ્ટ્રધ્વજ ફરકાવવાની અને રાષ્ટ્રજોગ સંબોધન કરવાની પ્રથા જીવંત છે.
દિવાને આમ
આ દરવાજાની આગળ એક મોટુ ખુલ્લુ મેદાન આવે છે, જે શરુઆતમાં દિવાને આમના આંગણા તરીકે વપરાતુ હતું. રાજા આમ જનતાને અહીં મળતા હતી. તેમાં સમ્રાટ માટે એક અલંકારીક ઝરુખો છે. તેના થાંભલા સોનેરી રંગે રંગાયેલા હતા તનો સિંહાસન ચાંદીના કઠોડાથી સંરક્ષિત હતો. તે રાજાને પ્રજાથી દૂર રાખવામાં આવતો.
નહરે બહિસ્ત
રાજકીય વ્યક્તિ વિશેષના ઘરો સિંહાસનની પાછળ આવેલા છે.આઘરો કિલાની પૂર્વી તરફની દિવાલની બાજુમાં યમુનાની સમ્મુખ આવેલા છે. આ ઘરોનો સમુહ એક સળંગ નહેર દ્વારા જોડાયેલા છે. આ નહેર નહરે બહિસ્ત તરીકે ઓળખાય છે.જેનો અર્થ સ્વર્ગીય નહેર એવો થાય છે. તે દરેક ઘર સમુહની મધ્યમાંથી નીકળે છે. આ નહેરમાં પાણી યમુના નદી, અને કિલ્લાની ઉત્તર પશ્ચિમ માં આવેલ એક મિનાર શાહ બુર્જ માંથી આવે છે અહીંના મહેલની રચના ઈસ્લામિક પ્રણાલી પર અધારીત છે. પણ તેની દરેક ઈમારત પર હિંદુ શૈલીની છાપ સ્પષ્ટ જણાઈ આવે છે. લાલ કિલ્લાના મહેલ ક્ષેત્રને મોગલ વસ્તુકળાનો ઉત્કૃષ્ટ નમૂનો માનવામાં આવે છે.
ઝનાના
આ ક્ષેત્રના બે અંતિમ છેડા પર આવેલા ગૃહ મહિલા માટે ખાસ બનેલા હતા તેમને જનાના તરીકે ઓળખાતા હતાં. તેને મુમ્તાઝ મહેલ, હવે સંગ્રહાલય એક મોટું અને આલીશાન મહેલ છે. રંગ મહેલ તેની સોનેરી રંગે રંગાયેલ છત અને આરસના હોજ માટે પ્રસિદ્ધ છે. આ હોજમાં નહેર એ બેહીશ્તમાંથી પાણી આવતું હતું.
મોતી મસ્જીદ
હમામની પશ્ચિમ તરફ મોતી મસ્જીદ આવેલી છે. આને પાછળથેએ ઉમેરવામાં આવી હતી. તે શહાજહાનન પાટવી ઔરંગઝેબની અંગત મસ્જીદ હતી જેને ૧૬૫૯માં બાંધવામાં આવી હતી. આ એક ત્રણ ગુંબજ ધરાવતી નાનકડી આરસની બનેલ મસ્જીદ છે. તેને ત્રણ કમાન છે જે આંગણામાં ઉતરે છે
હયાત બખ્શ બાગ
આની ઉત્તરે એક મોટું પારંપારિક ઉદ્યાન છે, જેને હયાત બખ્શ બાગ, કે "જીવન દાયી ઉદ્યાન", જેને બે એકબીજીને છેદતી નહેર દ્વારા બનેલ છે. નહેરના ઉત્તર અને દક્ષીણ બનેં છેડે શમિયાણાં છે,અને ત્રીજો, ૧૮૪૨માં અંતિમ રાજા દ્વારા બનાવાયો છે, બહાદૂર શાહ ઝફર દ્વારા, તે તળાવના કેન્દ્રમાં બંધાયેલ છે જ્યાં બે નહેર મળે છે.
કિલ્લો વર્તમાનમાં
thumb|લાલ કિલ્લો, રાત્રીના સમયે. લાલ કિલ્લો પ્રાચીન દીલ્હીમાં આવેલ એક પ્રમુખ પ્રવાસી આકર્ષણ કેન્દ્ર છે, દર વર્ષે હજારો પ્રવાસીઓ અહીં આવે છે. આજ સ્થળેથી ભારતના વડા પ્રધાન ૧૫મી ઓગસ્ટ ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય દિવસે દેશને સંબોધે છે. આ પ્રાચીન દીલ્હી નું સૌથી મોટું સ્મારક છે.
એક સમયે, દીલ્હીના કિલ્લાની અંદર ૩૦૦૦ થી વધુ લોકો રહેતાં હતાં. પણ ૧૮૫૭ના રાષ્ટ્રીય ઉત્થાન પછી, આ કિલ્લા પર બ્રિટીશ રાજ નો તાબો થયો અને તેની અંદરના રહેણાંકને ધ્વસ્ત કરી દેવાયા. તેને બ્રિટીશ ભારત સેનાનું મુખ્યાલય બનાવવામાં આવ્યું. રાષ્ટ્રીય ઉત્થાનના તુરંત બાદ, બહાદૂર શાહ ઝફર પર આ કિલ્લામાં મુકદમો ચલાવવામાં આવ્યો. અહીં જ નવેંબર ૧૯૪૫ના ભારતીય રાષ્ટ્રીય સેનાના ત્રણ અધિકારીને બરતરફી (કોર્ટ માર્શલ) યોજાઈ. ૧૯૪૭માં સ્વતંત્રતા મળ્યાં બાદ ભારતીય સેના એ આ કિલ્લાનો તાબો લીધો. ડિસેમ્બર ૨૦૦૩માં ભારતીય સેના એ આ કિલ્લા પરનો કબ્જો છોડી તેને ભારતીય પ્રવાસ વિભાગને સોંપી દીધી.
આ કિલ્લા પર ડિસેમ્બર ૨૦૦૦માં લશ્કરે તોયબા નામના આતંકવાદી સંગઠન દ્વારા હુમલો થયો જેમાં બે સૈનિકો અને એક નાગરિક માર્યા ગયા. પ્રસાર માધ્યમો એ આને ભારત-પાક શાંતિ વાર્તા ભંગ કરવાનો એક પ્રયાસ બતાવ્યો.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:ભારતના કિલ્લાઓ શ્રેણી:દિલ્હી શ્રેણી:ભારતના પર્યટન સ્થળો
નારાયણી પ્રાંત (નેપાળ)
thumb|300px| નારાયણી પ્રાંત (નેપાળ) નારાયણી પ્રાંત (નેપાળ) (હિંદી:नारायणी अञ्चल) નેપાળ દેશના વિસ્તારની રીતે વર્ગીકરણ અનુસાર મધ્યમાંચલ વિકાસ ક્ષેત્રનો એક પ્રાંત છે. આ પ્રાંતના વિસ્તારમાં કુલ ૫ (પાંચ) જિલ્લાઓ આવેલા છે. અહીં આવેલી સ્થાનિક નારાયણી નદીના નામ પરથી આ પ્રાંતનું નામ નારાયણી પ્રાંત રાખવામાં આવેલું છે.
આ પણ જુઓ
શ્રેણી:નેપાળ શ્રેણી:નેપાળના પ્રાંતો શ્રેણી:નેપાળની ભૂગોળ
ખડકુની
ખડકુની ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ પૂર્વ ભાગમાં આવેલા નર્મદા જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૫ (પાંચ) તાલુકાઓ પૈકીના એક અને મહારાષ્ટ્ર રાજ્યને અડીને આવેલા એવા સાગબારા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે આદિવાસી લોકોની વસ્તી રહે છે. ખડકુની ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી અને દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય છે. આ ગામ ડુંગરાળ તેમ જ જંગલ વિસ્તારમાં આવેલું છે. ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ઉપરાંત અહીંના લોકો જંગલમાંથી મહુડાનાં ફુલ તેમ જ બી, ખાખરાનાં પાન, ટીમરુનાં પાન, સાગનાં બી, કરંજના બી જેવી ગૌણ વનપેદાશો એકઠી કરી તેને વેચીને પણ પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે.
શ્રેણી:સાગબારા તાલુકો
ભાસરીયા
શ્રેણી:મહેસાણા તાલુકો
કોલુ (તા.નસવાડી)
કોલુ (તા.નસવાડી) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા છોટાઉદેપુર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા પૂર્વ ભાગમાં આવેલા નસવાડી તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. કોલુ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, તુવર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
આ ગામમાં મુખ્યત્વે આદિવાસી લોકો વસવાટ કરે છે.
શ્રેણી:નસવાડી તાલુકો
સુંધા માતા મંદિર
સુંધા માતાનું મંદિર લગભગ ૯૦૦ વર્ષ જેટલું જૂનું છે, જે ઊંચી ટેકરી પર આવેલ છે, જેમાં "સુંધા માતા"ની મૂર્તિ સ્થાપિત છે. આ મંદિર જાલોર જિલ્લાના ભીનમાલ તાલુકાના સુંધામાં સ્થિત થયેલ છે. રાજસ્થાન રાજ્યમાં સૌ પ્રથમ રોપ વે અહીં બનાવવામાં આવેલ છે. સુંધા માતા મંદિર દરિયાઈ સપાટીથી લગભગ ૮૫૦ મીટર જેટલી ઊંચાઈ પર આવેલ છે.
સ્થાપત્ય
આ મંદિર સફેદ રંગના આરસના પથ્થરમાંથી બનાવવામાં આવેલ છે, જે આબુ ખાતેના દેલવાડા મંદિર સમાન દેખાય છે. આ મંદિરમાં માતા ચામુંડાદેવીની પ્રતિમા પણ છે.
સંદર્ભો
શ્રેણી:ધાર્મિક સ્થળો શ્રેણી:રાજસ્થાન
ઇમરાન ખાન (બોલીવુડ અભિનેતા)
ઇમરાન ખાન ભારતીય મૂળના અમેરિકન ફિલ્મ અભિનેતા છે, જેઓ હિન્દી ફિલ્મોમાં કામ કરે છે. તે અભિનેતા આમિર ખાન અને નિદેશક-નિર્માતા મનસુર ખાનના ભાણા, અને નિદેશક-નિર્માતા નાસિર હુસૈનના પૌત્ર છે. તેઓ કયામત સે કયામત તક (૧૯૮૮) અને જો જીતા વોહી સિકંદર (૧૯૯૨) ફિલ્મમાં બાળ કલાકાર તરીકે દેખાયા હતા.
૨૦૦૮ માં રોમેન્ટિક કૉમેડી જાને તુ... યા જાને ના ફિલ્મ સાથે ખાને પોતાના પુખ્ત અભિનયની શરૂઆત કરી હતી, જે વ્યાપારી અને વિવેચનાત્મક રીતે સફળ રહી હતી. ફિલ્મમાં તેમની કામગીરીએ તેમને શ્રેષ્ઠ પુરુષ પ્રવેશ માટે ફિલ્મફેર એવોર્ડ મળ્યો હતો. તેમની આગામી બે ફિલ્મોની નિષ્ફળતા બાદ, મીડિયા દ્વારા લખવામાં આવ્યું હતું કે તેઓ "એક ફિલ્મ અજાયબી (વન ફિલ્મ વંડર)" છે. ત્યાર બાદ તેમણે આઈ હેટ લવ સ્ટોરીસ (૨૦૧૦), દેલી બેલી (૨૦૧૧) અને મેરે બ્રધર કી દુલ્હન (૨૦૧૧) જેવી ઘણી વ્યાવસાયિક રીતે સફળ ફિલ્મોમાં અભિનય કર્યો. મેરે બ્રધર કી દુલ્હન (૨૦૧૧) એ તેમની છેલ્લી વ્યાવસાયિક રીતે સફળ ફિલ્મ હતી. ત્યાર બાદની ફિલ્મો બૉક્સ-ઑફિસ પર સફળ રહેવામાં નાકામ રહી.
ફિલ્મોમાં અભિનય સિવાય ખાન એક સામાજિક કાર્યકર્તા પણ છે, અને તેમણે હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સ માટે લેખો પણ લખ્યા છે. તે પેટા ના સમર્થક પણ છે. તેમણે દસ વર્ષના સંબંધ પછી જાન્યુઆરી ૨૦૧૧માં અવંતિકા મલિક સાથે લગ્ન કર્યા.
પ્રારંભિક જીવન અને પૃષ્ઠભૂમિ
ઇમરાન ખાનનો જન્મ ૧૩ જાન્યુઆરી ૧૯૮૩ એ મેડિસન, વિસ્કોન્સિન, યુ.એસ. માં ઇમરાન પાલ તરીકે થયો હતો. તેમના પિતા અનિલ પાલ, એક સોફ્ટવેર એન્જિનિયર છે અને માતા નૂઝત ખાન, મનોવિજ્ઞાની. ઇમરાનના પિતા બંગાળી અને અંગ્રેજી મૂળના હિન્દુ છે અને તે યુ.એસ.એ.ના સિલીકોન વેલિમાં યાહૂના વરિષ્ઠ મેનેજર તરીકે કામ કરે છે. ઇમરાનની માતા ફિલ્મ કુટુંબની એક મુસ્લિમ છે, જે નિદેશક-નિર્માતા નાસિર હુસૈનની પુત્રી, નિદેશક-નિર્માતા મનસુર ખાનની બહેન અને અભિનેતા આમિર ખાનની પિતરાઈ બહેન છે. ખાનના માતાપિતાએ છૂટાછેડા લીધા હતા જ્યારે તેઓ હજુ નવું ચાલવાનું શીખતું બાળક હતા અને તે પછી તેમની માતા મુંબઈ રેહવા આવી ગયા હતા.
ખાનએ સન્નીવેલ, કેલિફોર્નિયાની ફ્રેમોન્ટ હાઇસ્કૂલથી ગ્રેજ્યુએશન પૂર્ણ કર્યું. તે ફિલ્મ ડિરેક્ટર બનવા ઇચ્છતા હતા જેથી તેઓ એ ન્યૂ યોર્ક ફિલ્મ એકેડેમીની લોસ એન્જલસ શાખા માંથી ફિલ્મ નિર્માણની ડિગ્રી લીધી હતી. નિદેશન, લેખન અને સિનેમેટોગ્રાફીના અભ્યાસ કરતી વખતે, ખાન લેખક રોઆલ્ડ ડહલ દ્વારા પ્રેરણીત થયા હતા. ડિગ્રી પ્રાપ્ત કર્યા પછી, તેમણે બજાર સંશોધન અને જાહેરાતમાં પ્રવેશ કર્યો. અંતે તેઓ મુંબઈ પરત ફર્યા અને કિશોર નમિત કપૂર એક્ટિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂટમાં તાલીમ લીધી.
ખાન કયામત સે કયામત તક (૧૯૮૮) અને જો જીતા વોહી સિકંદર (૧૯૯૨) ફિલ્મમાં બાળ કલાકાર તરીકે દેખાયા હતા. અને બન્ને માં બન્ને વખત યુવાન આમિર ખાનની ભૂમિકા ભજવી હતી.
મોટી ધણેજ (તા. માળીયા હાટીના)
ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા   જૂનાગઢ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા   માળીયા હાટીના તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
ઇમરાન ખાન (બોલીવુડ અભિનેતા)
સંદર્ભો
શ્રેણી:જીવિત લોકો શ્રેણી:બોલીવુડ શ્રેણી:ભારતીય ફિલ્મ અભિનેતાઓ શ્રેણી:૧૯૮૩માં જન્મ શ્રેણી:ફિલ્મફેર પુરસ્કારોના વિજેતાઓ
મોટી ધણેજ (તા. માળીયા હાટીના)
શ્રેણી:માળીયા હાટીના તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
સોલી (માંડવી,સુરત)
સોલી (માંડવી,સુરત) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા  સુરત જિલ્લાના કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા માંડવી  તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. સોલી ગામમાં ખાસ કરીને આદિવાસીઓ વસે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, આંગણવાડી, પંચાયતઘર, દુધની ડેરી વગેરે સવલતો પ્રાપ્ય છે. ગામના લોકો વ્યવસાયમાં મુખ્યત્વે ખેતી, ખેતમજૂરી, પશુપાલન જેવાં કાર્યો કરે છે. જુવાર, મગફળી, ડાંગર, ચણા, વાલ, તુવર અને અન્ય શાકભાજી અહીંનાં ખેત- ઉત્પાદનો છે. આ ઉપરાંત કેટલાક ખેડૂતો પિયતની સગવડ મેળવી શેરડી, કેળાં, ડાંગર વગેરેની ખેતી પણ કરે છે.
શ્રેણી:માંડવી તાલુકો(સુરત) શ્રેણી:સુરત જિલ્લો
દારડી
દારડી ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા ડુંગરાળ તેમજ જંગલ વિસ્તાર ધરાવતા ડાંગ જિલ્લાના આહવા તાલુકામાં આવેલું  ગામ છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળાની સગવડ પ્રાપ્ય છે. દારડી ગામમાં ૧૦૦ ટકા આદિવાસી લોકો વસે છે. તેઓ પરસ્પર સામાન્ય વહેવારમાં ડાંગી ભાષા એટલે કે કુકણા બોલીનો ઉપયોગ કરે છે. આ ગામ જંગલોથી ભરપૂર ડુંગરાળ પ્રદેશમાં આવેલું છે.
આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ઉપરાંત અહીંના લોકો જંગલમાંથી મહુડાનાં ફુલ તેમ જ બી,  ખાખરાનાં પાન, ટીમરુનાં પાન, સાગનાં બી, કરંજના બી જેવી ગૌણ વનપેદાશો એકઠી કરી તેને વેચીને પણ પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે.
શ્રેણી:આહવા તાલુકો
શાહપુરા (તા. ઠાસરા)
શાહપુરા (તા. ઠાસરા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા  ખેડા જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  ઠાસરા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. શાહપુરા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, બાજરી, કપાસ, દિવેલીં, તમાકુ, બટાટા, શક્કરીયાં તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ઠાસરા તાલુકો
લાંગોદ્રા (તા. માળીયા હાટીના)
શ્રેણી:માળીયા હાટીના તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
મહારાજા સયાજીરાવ વિશ્વવિદ્યાલય
ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા વડોદરા જિલ્લાના વહીવટી મુખ્ય મથક તેમ જ આઝાદી પહેલાંના ગાયકવાડી શાસનની રાજધાનીના શહેર વડોદરા ખાતે આવેલી મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટી પહેલા બરોડા વિશ્વવિદ્યાલય તરીકે પ્રખ્યાત હતી.
ઇતિહાસ
મહારાજા સયાજીરાવના પૌત્ર શ્રી પ્રતાપસિંહ રાવ ગાયકવાડે મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટીની સ્થાપના કરી. આ સાથે તેમણે તેમના દાદાની ઈચ્છા પ્રમાણે સર સયાજીરાવ ડાયમંડ જ્યુબીલી અને મેમોરીયલ ટ્રસ્ટની સ્થાપના કરી. વડોદરામાં આ પ્રકારની યુનિવર્સિટીની જરૂરીયાત અને તેની સ્થાપનાના વિચારે તે સમયના વડોદરા સ્ટેટના શાશકોનું ધ્યાન ખેંચ્યુ હતુ. ડો. જેક્સન, જેઓ ત્યારે (૧૯૦૮)માં વડોદરા કોલેજના પ્રિન્સીપાલ હતા, આ વિચાર અને પછી તેના અમલ કરાવવા માટે અને મહારાજા સયાજીરાવ ત્રીજા યુનિવર્સિટીની સ્થાપના તથા તેના વિસ્તાર માટે જવાબદાર છે. તેમણે એક સ્વતંત્ર અને સગવડતા વાળા વિજ્ઞાન સંકુલની રચના પર ભાર મૂક્યો.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:ગુજરાતની યુનિવર્સિટીઓ શ્રેણી:વડોદરા શહેર શ્રેણી:જોવાલાયક સ્થળો શ્રેણી:શિક્ષણ
ફાલવા (તા. સંતરામપુર)
ફાલવા (તા. સંતરામપુર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્યપૂર્વ ભાગમાં આવેલા મુખ્યત્વે  આદિવાસીઓની વસ્તી ધરાવતા મહીસાગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા સંતરામપુર તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. ફાલવા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, બાજરી, તુવર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:સંતરામપુર તાલુકો
યંગ ચેન નીંગ
યંગ ચેન નીંગ (Yang Chen-Ning) (જન્મ: ૧ ઑક્ટોબર ૧૯૨૨) ચીની ભૌતિકશાસ્ત્રી છે, જેમને મૂળભૂત કણોને લગતી મહત્વની શોધ ભણી દોરી જનાર સમાનતા (parity)ના સિદ્ધાંતની શોધ કરી હતી. સમાનતાના આ નિયમોના સંશોધન માટે યંગ અને ટી. ડી. લીને ૧૯૫૭ના વર્ષનો ભૌતિકવિજ્ઞાનનો નોબેલ પુરસ્કાર એનાયત થયો હતો.
સંશોધન
સમાનતાના નિયમો મૂળભૂત ભૌતિક સિદ્ધાંતોના નિયમો છે, કે જે કુદરતી સંમિતિ (symmetry) સાથે સંબંધ ધરાવે છે. આ નિયમો ખાસ કરીને મૂળભૂત કણોને લાગુ પડે છે. આ નિયમો મુજબ ઈલેક્ટ્રોન (અથવા બીજો કોઈ મૂળભૂત કણ) એવું કોઈ લક્ષણ ધરાવતો નથી જેથી તેની વામાવર્ત (left-handed) અને દક્ષિણાવર્ત (right-handed) સ્થિતી વચ્ચે કોઈ ભેદ પાડી શકાય. યંગ અને લીએ પ્રયોગોને આધારે તેમજ મૂળભૂત કણોના ક્ષયને લીધે મળતાં પરિણામોને આધારે શોધી કાઢ્યું કે મૂળભૂત અને નિરપેક્ષ ધારી લીધેલા આ સમાનતાને લગતા સંરક્ષણના સિદ્ધાંતનો ભંગ થાય છે.
તેમણે ૧૯૫૬માં નૅશનલ બ્યુરો ઑફ સ્ટાન્ડર્ડ્ઝ ખાતે રેડિયોઍક્ટિવ કોબાલ્ટનો ૦.૦૧ કેલ્વિન સુધીના નિમ્ન તાપમાને પ્રયોગ કર્યો. આટલા નિમ્ન તાપમાને ન્યૂક્લિયસની અસ્તવ્યસ્ત ગતિ રોકી શકાય છે. કોબાલ્ટ ન્યૂક્લિયસને એકરેખ કરવા માટે પ્રબળ ચુંબકિય ક્ષેત્ર લાગાડવામાં આવ્યું, પરિણામે એક છેડે વધુ સંખ્યામાં ઈલેક્ટ્રોન અને બીજે છેડે ઓછી સંખ્યામાં ઈલેક્ટ્રોન છૂટા પડતા દેખાયા. આ પરિણામ સમાનતાના સિદ્ધાંત વિરુદ્ધનું છે. સમાનતાના સિદ્ધાંત પ્રમાણે પ્રત્યક્ષ પદાર્થ અને અરીસામાં તેના પ્રતિબિંબને ભૌતિકશાસ્ત્રના નિયમો એકસરખી રીતે લાગુ પડે છે. પ્રયોગ ઉપરથી જોવા મળે છે કે અરીસામાં મળતાં મેસૉનનાં પ્રતિબિંબ અને મેસોન પોતે જોડકાની જેમ હોય છે અને તે સાથે સાથે વામાવર્ત અને દક્ષિણાવર્ત હોય છે. આ પરિણામ પણ સમાનતાના સિદ્ધાંતથી વિપરીત છે. યંગ અને લીએ બતાવ્યું કે મંદ ન્યૂક્લિયર આંતરક્રિયા દરમિયાન સમાનતાને લગતા સંરક્ષણના સિદ્ધાંતનો ભંગ થાય છે. આ રીતે તેમણે સમાનતાના સંરક્ષણ-સિદ્ધાંતની મર્યાદા છતી કરી અને તેને લીધે ભૌતિકશાસ્ત્રના મહત્ત્વના સંરચના-સંમિતિ સિદ્ધાંતો અને તેમાંથી ઉદભવતા સંરક્ષણના નિયમો સામે મોટો પ્રશ્ન ઊભો થયો.
સંદર્ભો
શ્રેણી:નોબેલ પારિતોષિક વિજેતાઓ શ્રેણી:વૈજ્ઞાનિક શ્રેણી:પરમાણુ ભૌતિકવિજ્ઞાન શ્રેણી:૧૯૨૨માં જન્મ
હાડગુડ
હાડગુડ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ચરોતર પ્રદેશમાં આવેલા આણંદ જિલ્લામાં આવેલા આણંદ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. હાડગુડ'ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ડાંગર, બાજરી, તમાકુ, બટાટા, શક્કરીયાં તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:આણંદ તાલુકો શ્રેણી:ચરોતર
ખડકીમાઉ
ખડકીમાઉ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ પૂર્વ ભાગમાં આવેલા નર્મદા જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૫ (પાંચ) તાલુકાઓ પૈકીના એક અને મહારાષ્ટ્ર રાજ્યને અડીને આવેલા એવા સાગબારા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે આદિવાસી લોકોની વસ્તી રહે છે. ખડકીમાઉ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી અને દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય છે. આ ગામ ડુંગરાળ તેમ જ જંગલ વિસ્તારમાં આવેલું છે. ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ઉપરાંત અહીંના લોકો જંગલમાંથી મહુડાનાં ફુલ તેમ જ બી, ખાખરાનાં પાન, ટીમરુનાં પાન, સાગનાં બી, કરંજના બી જેવી ગૌણ વનપેદાશો એકઠી કરી તેને વેચીને પણ પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે.
વીંછીયા તાલુકો
વીંછીયા તાલુકો ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર પ્રદેશમાં આવેલા રાજકોટ જિલ્લાનો તાલુકો છે. વીંછીયા ખાતે તાલુકાનું મુખ્ય મથક આવેલું છે.
ઇતિહાસ
૨૦૧૩માં જસદણ તાલુકામાંથી વિભાજન કરીને આ તાલુકો બનાવવામાં આવ્યો હતો.
વીંછીયા તાલુકાના ગામો
વીંછીયા તાલુકામાં ૪૬ ગામો આવેલા છે.