ગિજુભાઈ_બધેકા
સવિશેષ પરિચય
ગિજુભાઈ બધેકાની માતાનું નામ કાશીબાઇ હતુ. તેઓ ધાર્મિક પ્રકૃતિનાં, ઓછાબોલાં તથા સાલસ સ્વભાવના હતા. તેમનો સ્વભાવ ખૂબ મીઠો હતો. ગિજુભાઈને પિતા પાસેથી મીઠાશ અને માતા તરફથી સાલસતા વારસામાં મળ્યાં. શામળદાસ કોલેજમાં અભ્યાસ પૂરો કર્યા બાદ હરિબહેન સાથે લગ્ન થયા. બાળસાહિત્યની સીમાવતી ઘટના તે શ્રી ગિજુભાઈની બાળશિક્ષણની પ્રવૃતિ અને તેમનુ વિપુલ બાળસાહિત્ય સર્જન. પોતાને ત્યાં બાળકના જન્મ સાથે પિતૃત્વની ગંભીર જવાબદારીનો ખ્યાલ આવતા પોતાના બાળક સાથે જનસમસ્તના બાળકોને સારામાં સારી કેળવણી આપી શકાય, તે માટે તેમણે એમનું જીવન શિક્ષણક્ષેત્રને સમર્પિત કર્યુ. એમની પાસે બાળસાહિત્યના સિદ્ધાંતોની સમજણ હતી. તેઓ સિદ્ધાંતોને વ્યવહારમાં મૂકી આપવાની આવડત હતી. બીજી રીતે કહીએ તો એ જેમ ચિંતક હતા, તેમ સર્જક પણ હતા. બાળશિક્ષણના કામમાં એમને બાળસાહિત્યની જરુર પડી અને એમણે પોતે જ તારાબહેન મોડકની મદદથી, એ સાહિત્ય નિપજાવી લીધું. આમ, બાળકોને માટે પથ્ય એવા સાહિત્યનો, વિરુધ્ધ બાળસાહિત્યનો એમણે સંગીન પાયો નાંખ્યો. આથી કાકાસાહેબે યોગ્ય રીતે તેમને "બાળસાહિત્યના બ્રહમા" કહી નવાજ્યા. અનેક વિષયો લઈ વિવિધ રચના કૈશલવાળી અસંખ્ય કલાત્મક પુસ્તિકાઓ લખી - લખાવી અને દક્ષિણામૂર્તિ ધ્વારા પ્રગટ કરી. આ રીતે બાળકથા માટેનું બાળસાહિત્ય માટેનું જવાબદારીભર્યુ કામ સઘન અને સબળ રીતે એમની નિશ્રામાં જ થયું. બાળવાર્તાઓ કેવી હોવી જોઇએ, કેમ કહેવી જોઇએ તેનુ પાયાનું શાસ્ત્ર તેમણે રચી આપ્યું. ગિજુભાઈએ પોતાના સંતાનો પર જ મોન્ટેસરી પધ્ધતિનો અભ્યાસ કર્યો અને તેના રંગે પૂરેપૂરા રંગાયા. બાળસાહિત્યમાં છૂટું છવાયું માર્ગદર્શન દલપતરામ જેવા કવિઓની કૃતિઓનું અને થોડુંઘણું લોક્સાહિત્યની કવિતાનું મળ્યું. ગિજુભાઈના બાળસાહિત્યનો વ્યાપ જોવા જેવો છે અને નક્કર છે. પોતાના જ રોજિંદા જીવનના અનુભવોને કામે લાગાડી વનસ્પતિ, પ્રાણીઓ,ફૂલો,પતંગિયાં, તાર-ટપાલ જેવી સગવડો, આકાશી પદાર્થો, ભૂગોળ, વિજ્ઞાનનાં વિવિધ પાસાં, ગણિત, ભાષા વ્યાકરણ-ટૂંકમાં, આસપાસના જીવનનાં બાળકો જે કંઈ જોતા તે બધાં વિશે વ્યવસ્થિત જ્ઞાન આપવાનો તેમણે પ્રયત્નો કર્યા. ગિજુભાઈના સમગ્ર બાળસાહિત્ય પાછળ બાળકથાઓ અને જે થોડા બાળકાવ્યો છે. તેની પાછળ લોકસાહિત્યની સમૃધ્ધ પરંપરાનું મજબૂત પીઠબળ છે. લોકસાહિત્યના શબ્દે ગિજુભાઈને બાળસાહિત્યના સર્જનમાં નોંધપાત્ર દિશાસૂચન અને ગતિબળ અર્પ્યા છે. ગિજુભાઈનુ સમગ્ર વ્યક્તિત્વ શિક્ષણની એક પ્રયોગશાળા જેવુ છે. તેમણે બાળશિક્ષણ વિશે જે કંઈ વિચાર- વિમર્શ કર્યો છે-જે કંઈ મંથન-મનન કરીને મૂક્યુ છે તેની પાછળ તેમનો પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ તેમજ ઝીણવટ ભર્યો અનુભવ પડ્યો છે. દક્ષિણામૂર્તિમાં પોતાના બાળકના શિક્ષણને અનુલક્ષીને જોડાયા પણ ત્યારબાદ તેમનામાં રહેલો શિક્ષક સોળે કળાએ ખીલી ઉઠયો હતો. ગિજુભાઈએ બાળશિક્ષણમાં પ્રકૃતિ પરિચય અને ઈન્દ્રિય શિક્ષણ ઉપર વધુ પડતો ઝૉક આપ્યો છે. એમણે બીજી અગત્યની વાત કરી તે બાળકના પૂર્ણ સ્વાતંત્ર્યની, શિક્ષણ પ્રક્રિયામાં બાળકનું જ સર્વોપરિપણું હોવું જોઇએ.એમણે શિક્ષક તેમજ માતાપિતા ઉભયને લક્ષમાં લેતા જણાવ્યુ કે બાળક પ્રત્યેનો તેમનો વ્યવહાર મનોવિજ્ઞાન ઉપર આધારિત હોવો જોઇએ. બાળકની શારિરીક-માનસિક સ્થિતિને દ્રષ્ટિ સમક્ષ રાખીને, તેની સાથે તેઓએ પ્રેમભર્યુ વર્તન દાખવવાનું છે. બાળક એક વિકસિત સજીવ માનવ છે. ગિજુભાઈમાં સાહિત્યકાર તો વસેલો જ હતો. તેમણે "વસંત" અને " જ્ઞાન સુધા" માં કાવ્યો પણ લખ્યાં છે. ગિજુભાઈનું બાળશિક્ષણ માત્ર દેશમાં પ્રખ્યાતને પ્રસિધ્ધ થયું એવું નહિ પણ આફ્રિકામાં અને ત્યારબાદ બ્રહ્મદેશમાં પહોચ્યું. ગિજુભાઈના કાર્ય ને બીરદારી ગુજરાત સાહિત્યસભાએ તેમને રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક એનાયત કર્યો હતો. ગુજરાતભરમાંથી તેમને પોતાની સંસ્થામાં આમંત્રણો મળત હતા. તેઓ બધે જતા અને બાળકેળવણી પ્રત્યે ચેતના જગાવીને સૌને પ્રેરણા આપતા. ગિજુભાઈના મનમાં ઘણાં સ્વપ્નો બાકી હતા. તેમને બાળવિધાપીઠ (ચિલ્ડ્રન્સ યુનિવર્સિટી) સ્થાપવાની હતી. એવું જ તેમનું બીજું સ્વપ્ન હતું. બાળકોશનું, પરંતુ મરણના કારણે બધાં સ્વપ્નો અધૂરા રહ્યાં. મહાત્મા ગાંધીજીએ તો તેમને કહ્યું હતું કે, "એમના ઉત્સાહે અને એમની શ્રધ્ધાએ મને હંમેશાં મુગ્ધ કર્યો હતો. એમનુ કામ ઉગી નીકળશે." આ જીવન જેમણે બાળસેવાને જ પ્રભુસેવા ગણી તેવાં ગુજરાતનાં બાળકોની મૂછાળી માને કોટિ કોટિ પ્રણામ! -->