એસ્સાર_ગ્રુપ
પ્રચાલન (લોજિસ્ટિક્સ)
સ્રોત http://www.referenceforbusiness.com/history2/44/Essar-Group-Ltd.html એસ્સાર ગ્રુપ લિમિટેડ ભારતીય ખાનગી માલિકીનાં, વિવિધ કંપનીઓનાં અગ્રણી સંગઠનોમાંનું એક છે, જે 5 અબજ ડોલરથી વધુની મિલકતો ધરાવે છે અને વાર્ષિક રૂ. 100 અબજ(2.2 અબજ ડોલર)ની આવક ધરાવે છે. એસ્સાર જૂથનું નિયમન તેના સ્થાપક રુઇયા પરિવાર દ્વારા કરવામાં આવે છે, અને કંપનીની મોટા ભાગની વૈવિધ્યકૃત્ત હોલ્ડિંગ્સ તેની જાહેર સૂચિબદ્ધ પેટાકંપનીઓ હેઠળ છે. કંપનીની પેટાકંપનીઓમાં ભારતમાં બીજી સૌથી મોટી ખાનગી ક્ષેત્રની સ્ટીલ કંપની એસ્સાર સ્ટીલ, સંપૂર્ણપણે સંકલિત અને 1990ના ઉદારીકરણથી બજારમાં પ્રવેશનાર સૌ પ્રથમ ખાનગી ક્ષેત્રની ભારતીય કંપની; ઓઇલ અને ગેસ ઉત્પાદક એવી એસ્સાર ઓઇલ, હજીરા ખાતે 515 મેગાવૉટ(એમડબ્લ્યુ)ના કુદરતી ગેસ વીજ પ્લાન્ટનું સંચાલન કરતી અને 2000ના અંત સુધીમાં કુલ ઉત્પાદન ક્ષમતાને 2,500 મેગાવૉટ સુધી લઇ જવાની વિચારણા કરતી એસ્સાર પાવર; 30 જહાજો સાથેનું ભારતનું અગ્રણી શિપિંગ જૂથ કે જેમાં ભારતના અત્યંત મોટાં ક્રૂડ કેરિયર(વીએલસીસી) ટેન્કરનો સમાવેશ થાય છે અને દેશના કુલ જહાજોમાંથી 14 ટકા હિસ્સો દર્શાવતી એસ્સાર શિપિંગ; એસ્સાર ટેલિહોલ્ડિંગ, જે તેના હચીસન એસ્સારના સંયુક્ત સાહસ તરીકે ભારતમાં સૌથી મોટી સેલ્યુલર ટેલિફોન પ્રોવાઇડર છે; અને ભારતમાં બાંધકામ ક્ષેત્રેની અગ્રણી કંપની એસ્સાર કંસ્ટ્રક્શનનો સમાવેશ થાય છે. અન્ય એસ્સાર હોલ્ડિંગ્સમાં સામયિક પ્રકાશન, બિઝનેસ પ્રોસેસ આઉટસોર્સિંગ, ઇન્ફર્મેશન ટૅકનોલોજી તથા ફૂલ અને શાકભાજી ઉત્પાદન સાથે સંકળાયેલી પેટાકંપનીઓનો સમાવેશ થાય છે. એસ્સાર ગ્રુપનું નેતૃત્ત્વ કંપનીના સ્થાપકના પુત્રો શસી રુઇયા અને રવિ રુઇયા દ્વારા કરવામાં આવે છે. 19મી સદીના આરંભના વેપારીથી લઇને 20મી સદીના વિવિધ કંપનીઓના સંગઠન સુધી રુઇયા પરિવાર ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતના રાજસ્થાન પ્રદેશનો છે. જેણે બિરલા અને મિત્તલ જેવા ભારતીય નાણાકીય રાજવંશોને પણ જન્મ આપ્યો છે, તેવા શક્તિશાળી મારવાડી વેપારી સમાજના સભ્યો તરીકે રુઇયા પરિવારની વેપારમાં પાશ્ચાદભૂમિકા 19મી સદીના આરંભ સુધી પાછળ લઈ જાય છે. આધુનિક એસ્સાર ગ્રુપનો વિકાસ 1950માં શરૂ થયો હતો, જ્યારે નંદ કિશોર રુઇયાએ તામિલનાડુમાં ચેન્નઇ(મદ્રાસ તરીકે પણ ઓળખાય છે)માં પોતાનો કારોબાર સ્થાપિત કરવા માટે રાજસ્થાન છોડ્યું હતું. રુઇયાએ પ્રદેશના કાચા લોખંડના ખાણકામ ઉદ્યોગ માટે નિકાસ કારોબારની સ્થાપના કરીને તેમના વેપારના મૂળ નાખ્યા હતા. 1966 સુધીમાં જૂથે માલ પર ચડાવવા ઉતારવાની સેવા, તેમ જ પ્રદેશનાં બંદરો સુધી કાચા લોખંડની ખાણમાંથી કાચા લોખંડનું વહન કરવાની સેવાનો ઉમેરો કર્યો હતો. દાયકાના અંત સુધીમાં રુઇયા પરિવારે બાંધકામ કરાર બજારમાં પણ પ્રવેશ કર્યો. એસ્સાર જૂથના પ્રથમ બાંધકામ કરારમાં મહાકાય ટેન્કરોને સહાય કરવાના ઉદ્દેશથી મદ્રાસ બંદર પર આઉટર બ્રેકવોટરના બાંધકામનો સમાવેશ થતો હતો, જે 1971માં પૂરો થયો હતો અને તૂતીકોરીન બંદર ખાતે ડક્કા અને બર્થના બાંધકામનો સમાવેશ થાય છે જે 1972માં પૂર્ણ થયું હતું. ત્યારથી, જો કે 1969માં પિતાનું અચાનક મૃત્યુ થતા, પારિવારિક કારોબારને શશી રુઇયા અને રવિ રુઇયાના અંકુશ હેઠળ મૂકવામાં આવ્યો હતો. 20મી સદીના પ્રારંભમાં રુઇયા ભાઈઓએ પરિવારના કારોબારને વિસ્તારવાનું નક્કી કર્યું અને તેનો ભારતના અત્યંત સફળ અને અત્યંત વૈવિધ્યસભર જૂથમાં વિકાસ કર્યો હતો. 1960ના દાયકાના અંતમાં, ભાઈઓએ શિપિંગ ઉદ્યોગને પોતાનો લક્ષ્યાંક બનાવ્યો હતો અને 1969માં એસ્સાર બલ્ક કાર્ગોને શરૂ કરીને તેનો પ્રારંભ કર્યો હતો. આ કામગીરી મૂળભૂત રીતે જૂથને કાચા લોખંડની નિકાસમાં મદદ કરતી હતી; તેમ જ 1970ના મધ્યમાં જો કે, કંપનીએ જાહજને ભાડે આપવાનું અને વાહનવ્યવહાર સેવાઓની વિશાળ હારમાળાનો પ્રારંભ કર્યો હતો. શિપિંગ કંપનીએ 1980ના દાયકામાં વિકાસ સાધ્યો હતો, જેમાં કર્ણાટક શિપિંગ કોર્પોરેશનના 1983માં નોંધપાત્ર હસ્તાંતરણનો સમાવેશ થાય છે. વિસ્તરીત કામગીરીને 1984માં એસ્સાર શિપિંગ લિમિટેડ(ઇએસએલ) એવું નવું નામ અપાયું હતું. શિપિંગ કંપનીનો તેના પછીનો વિકાસનો તબક્કો 1992માં આવ્યો હતો, જ્યારે ઇએસએલે(ESL) સાઉથ ઇન્ડિયા શિપિંગ કોર્પોરેશન(SISCO-સિસકો) ખરીદી હતી, તેના ઉમેરાથી કંપનીમાં 14 જહાજોનો ઉમેરો થયો હતો. બે કંપનીઓને ધીમે ધીમે ભેળવી દેવામાં આવી હતી, આ પ્રક્રિયા 1996 સુધીમાં પૂર્ણ થઇ હતી. પોતાની સફળતાના સર્વોચ્ચ શિખરે, એસ્સાર શિપિંગ કોર્પોરેશને આશરે 60 જહાજો એકત્ર કર્યાં હતાં; 1990ના અંતમાં કંપનીએ જો કે તેના જહાજ કાફલામાં ઘટાડો કરવાનું શરૂ કર્યું હતું, જેના લીધે દાયકાના અંતમાં ફરીથી ઘટીને 42 જહાજો થઇ ગયા હતા. એસ્સાર કંસ્ટ્રક્શને આ ગાળા દરમિયાન મજબૂત રીતે સતત વિકાસ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. કંપનીએ 1980ના દાયકા દરમિયાન અને 1990ના દાયકામાં અનેક નવા મોટા પ્રોજેક્ટો પૂર્ણ કર્યા હતા. તેમાં મોરમુગાઓ બંદર ખાતે 1977માં પૂરા થયેલા વિવિધ નવા ઓઇલ અને કાચી ધાતુ બર્થસ; 1983માં બોમ્બે બંદર નજીક બે 7.2 કિલોમીટરની પાઇપલાઇનનું બાંધકામ; 1985માં ગુજરાતમાં હજીરા પ્લાન્ટને બોમ્બે અપતટીય સુવિધા સાથે જોડતી 18 કિલોમીટરની પાઇપલાઇન સવલત; અને 1986માં મેઝગાંવ ડોક્સના ખોદકામનો સમાવેશ થાય છે. કંપનીએ 1989માં પૂર્ણ થયેલા ઓઇલ અને કુદરતી ગેસ કમિશન માટે બોમ્બેમાં 12 સબમરીન પાઇપલાઇનનો ઓર્ડર, અને 1990માં પૂરા થયેલા પોલ્યોલેફિન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ લિમિટેડ માટે બોમ્બેમાં પનવેલ ખાડીને વટાવતી એક કિલોમીટરની ઇથેલીન પાઇપલાઇન જેવા પ્રોજેક્ટો સાથે 1990ના દાયકામાં અનેક નવા પ્રોજેક્ટો પૂરા કર્યા હોવાથી પાઇપલાઇન અને તેના સંબંધિત બાંધકામ એ કંપની માટેના ખાસ કામકાજ બની ગયા હતા. તેના પછીના વર્ષે એસ્સાર કંસ્ટ્રક્શને બરોડામાં હિન્દુસ્તાન પેટ્રોલિયમ કોર્પ. માટે નવી પાઇપલાઇનનું બાંધકામ પૂર્ણ કર્યું હતું. એસ્સારે નવી ગેસ પાઇપલાઇનનો લાભ ઉઠાવવા માટે રાજસ્થાન નજીક ગુજરાત પ્રદેશમાં એસ્સાર ગુજરાતની સ્થાપના કરીને સ્ટીલ ઉદ્યોગમાં પણ પ્રવેશ કર્યો હતો. કંપનીએ 1970ના દાયકામાં અને 1980ના દાયકામાં સ્પોન્જ આયર્નનું ઉત્પાદન કરીને સફળ કારોબાર ઊભો કર્યો હતો. તે દાયકના અંતે, કંપનીએ 1989માં જર્મનીથી બે નવા સ્પોન્જ આયર્ન પ્રોડક્શન મોડ્યૂલ્સના ઇન્સ્ટોલેશન સાથે હોટ બ્રિક્વેટ્ટીંગ ક્ષમતાનો ઉમેરો કર્યો હતો. આ મોડ્યૂલોએ 1990માં વ્યાપારી ધોરણે ઉત્પાદનનો પ્રારંભ કર્યો હતો. તે પછીના વર્ષે ત્રીજા મોડ્યૂલનો ઉમેરો કરવામાં આવ્યો હતો અને 1993માં તેના વ્યાપારી ઉત્પાદનનો પ્રારંભ કર્યો હતો. ________________________________________ ત્યાં સુધીમાં, જો કે, એસ્સારે ભારત સરકારના પ્રોત્સાહનને કારણે વૈશ્વિક સ્ટીલ કારોબારમાં પ્રવેશવાનું નક્કી કર્યું અને સહજ રીતે જ સંકલિત સ્ટીલ ઉત્પાદક તરીકે ઉભરી આવી. 1989માં એસ્સાર ગુજરાતે પાછળથી તેનુ નામ બદલીને એસ્સાર સ્ટીલ ગુજરાત કરી નાખ્યું હતું અને નવી 90 મિલિયન કોલ્ડ રોલ્ડ સ્ટીલ મિલના બાંધકામનો પ્રારંભ કર્યો હતો. મૂળભૂત રીતે, 1992માં પૂરા થવા જોઈતા નવા પ્લાન્ટનો પ્રારંભ વિલંબમાં પડ્યો હતો, કેમ કે જૂથે પ્લાન્ટની ઉત્પાદન ક્ષમતામાં વધારો કરવાનું નક્કી કર્યું હતું. અંતે 1997માં આ પ્લાન્ટ ખાતે વ્યાપારી ઉત્પાદનનો પ્રારંભ થયો હતો; ત્યાં સુધીમાં જો કે, સ્ટીલના ભાવમાં વૈશ્વિક ધોરણે તીવ્ર ઘટાડો થયો હતો, અને એશિયાઈ પ્રદેશોમાં આર્થિક મંદી ચાલતી હોવાથી કંપનીને પોતાને પણ આર્થિક મુશ્કેલીઓ પડતું હોવાનું જણાયું હતું. 1999માં, જ્યારે ગ્રુપ યૂરોબોન્ડ લોનમાં 250 ડોલર મિલિયન પાછા વાળવામાં નિષ્ફળ રહ્યું હતું ત્યારે તે હેડલાઇનમાં ચમક્યું હતું. 21મી સદીમાં નવીન વૃદ્ધિ એસ્સાર જૂથની મુશ્કેલીઓનું કારણ અમુક અંશે તેનું ઝડપી વૈવિધ્યકરણ હતું. રવિ રુઇયાએ 1994માં પત્રકારો સમક્ષ કંપનીની વ્યૂરચનાનું વર્ણન કરતા જણાવ્યું હતું કે, "અમને વધુ નાણા અપાવે તેવા કોઈ પણ નવા કારોબારમાં પ્રવેશીશું. ... આજે સઢ પૂરેપૂરો ખુલ્લો છે. આપણે ખુલ્લુ મગજ ધરાવવું જોઇએ. આપણે જે કંઇ કરીએ છીએ તેની સાથે મૂળભૂત એકરૂપતા હોવી જોઇએ, પરંતુ માત્ર આપણી મૂળ કામગીરીઓની સાથે મેળ ખાતી ન હોવાથી આપણે કોઈ મોટી તક ગુમાવવી જોઇએ નહીં." 1980ના દાયકાના અંતમાં અને 1990ના પ્રારંભમાં એસ્સારે નાણાં બજારમાં પ્રવેશવાનો પ્રયત્ન કર્યો. 1989માં, કંપનીએ નવી પેટાકંપનીની સ્થાપના કરી હતી, જેણે વિવિધ નાણાં સેવાઓ પૂરી પાડવાનો પ્રારંભ કર્યો હતો, જેમાં ભાડાપટ્ટાનું ધિરાણ, બિલ ડિસ્કાઉન્ટીંગ, મૂડી સંચાલન અને મની માર્કેટ સેવાઓનો સમાવેશ થતો હતો. એસ્સારે બેન્કિંગ બજારમાં પણ પ્રવેશવાનો પ્રયત્ન કર્યો હતો, જેમાં તેણે તૂતીકોરીન સ્થિત અને તે પ્રદેશમાં આવેલા નાદર સમાજને બહોળા પાયે સેવા પૂરી પાડતી તામિલનાડુ મર્કેન્ટાઇલ બેન્કને ખરીદવા માટે બોલી કહી હતી. 1994 સુધીમાં, એસ્સારે બેન્ક પર 70 ટકાથી વધુના હિસ્સા પર અંકુશ પ્રાપ્ત કરી લીધો હતો, પરંતુ બેન્કના નાદાર ગ્રાહકોના વિરોધોને કારણે અંતે તેને શેરહોલ્ડિંગને વેચવાની ફરજ પડી હતી. એસ્સારે 1991માં હાથ ધરાયેલા ભારતીય અર્થતંત્રના ઉદારીકરણનો ઓઇલ અને ગેસ માર્કેટમાં પ્રવેશીને લાભ ઉઠાવ્યો હતો. કંપનીએ ત્રણ વિસ્તારો જેમ કે ઊર્જા ઉત્પાદન, અપતટીય શોધખોળ અને પેટ્રોલિયમ રિફાઇનીંગના ઉદ્દેશ સાથે 1989માં એસ્સાર ઓઇલ અને એક્સપ્લોરેશનની સ્થાપના કરી હતી. 1993માં, કંપની દેશમાં પ્રથમ શોધખોળ કરારોમાં બીડ કરતી ખાનગી ધોરણની અનેક કંપનીઓમાંની એક કંપની બની હતી. કંપનીએ રાજસ્થાનમાં બે તટવર્તી બ્લોક્સ તેમ જ મુંબઇ નજીક અપતટીય ક્ષેત્ર માટેની બોલી જીતી હતી. તે વર્ષમાં એસ્સારે તેના વીજ ઉત્પાદન વિભાગ, એસ્સાર પાવરની ગુજરાત પ્રદેશમાં હજીરા ખાતે 510 મેગાવૉટના બાંધકામ સાથે સ્થાપના કરી હતી. 1990ના દાયકા દરમિયાનમાં એસ્સાર ભારતીય સંદેશાવ્યવહાર ક્ષેત્રને ઝડપી લેવા માટેની સ્પર્ધામાં જોડાઇ હતી, જેને 1994માં ખુલ્લું મૂકવામાં આવ્યું હતું. એસ્સારે 1995માં સેલ્યુલર પરવાનાઓ માટે બીડ કરવા બેલ એટલાન્ટિક સાથે બીડીંગ ભાગીદારી કરી હતી. તે જ સમયે, એસ્સાર ગુજરાતે દિલ્હીમાં એસ્સાર સેલફોન સર્વિસનો પ્રારંભ કરવા સ્ટર્લિંગ સેલ્યુલર લિમિટેડ સાથે ભાગીદારીની રચના કરી હતી. એસ્સાર સેલફોન બ્રાન્ડને પાછળથી રાજસ્થાન, હરિયાણા અને ઉત્તરપ્રદેશમાં વિસ્તારવામાં આવી હતી. કંપનીએ પંજાબ, આંધ્રપ્રદેશ અને કર્ણાટક પ્રદેશોમાં જેટી(JT) મોબાઇલ ટેલિકોમ લિમિટેડ સાથે જોડાણ કરીને સેલ્યુલર હિસ્સામાં ઉમેરો કર્યો હતો; કંપનીએ 1990ના મધ્યમાં પંજાબમાં ફિક્સ્ડ લાઇન પરવાના પણ જીત્યા હતા. 2000ના પ્રારંભમાં એસ્સારે નવા ભાગીદાર તરીકે હોંગકોંગના હચીસન વામપોઆ શોધી કાઢી હતી, અને 2002માં બન્ને કંપનીઓએ નવા સંયુક્ત સાહસ હચીસન એસ્સારમાં તેમના સેલ્યુલર કારોબારને ભેળવી દેવા અંગે સંમતિ સાધી હતી. 2 અબજ ડોલરથી વધુની આવક ધરાવતી તે કંપની, ભારતના અગ્રણી મોબાઇલ ટેલિકમ્યુનિકેશન્સ જૂથોમાંની એક બની, જે દેશનાં મુખ્ય બજારોમાંથી 26માં કામગીરીઓ ધરાવતી હતી. 2005માં, હચીસન એસ્સારે બીપીએલ(BPL) મોબાઇલની વાયરલસ કામગીરીઓને ખરીદવા માટે 1 અબજ ચૂકવીને ફરીથી વિકાસ સાધ્યો હતો. દરમિયાનમાં, એસ્સારે ગ્રુપ દાયકાના પ્રારંભમાં તેની નાણાંકીય કટોકટીમાંથી બહાર આવ્યું હતું. કંપનીની પ્રતિષ્ઠા પર થોડા ઘણા અંશે લાંછન લાગ્યું હોવા છતાં, કંપનીના પાયા નાણાંકીય રીતે મજબૂત સાબિત થયા હતા. દાયકાના પ્રથમ અર્ધવાર્ષિક ગાળામાં કંપની વધુ ગાઢ રીતે તેની વૈવિધ્યકૃત્ત કામગીરીઓ પરત્વે ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા આગળ ધપી હતી, જેમાં સ્ટીલ, ઓઇલ, ઉર્જા, ઉત્પાદન, શિપિંગ અને બાંધકામ જેવા અગત્યના કારોબારોનો સમાવેશ થાય છે. કંપનીએ 2001માં તેના પ્રથમ સર્વિસ સ્ટેશનોનો પ્રારંભ કરીને તેના ઓઇલ કારોબારનું વિસ્તરણ કર્યું હતું. કંપનીએ તેબજારમાં મોટા ખેલાડી તરીકે ઊભરી આવવાની આશા વ્યક્ત હતી અને ભારતમાં 2,000 જેટલા સર્વિસ સ્ટેશોન ખોલવાનો હેતુ ધરાવે છે તેવી જાહેરાત કરી હતી. તે જ સમયે, કંપનીએ રાજસ્થાન પ્રદેશમાં ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી તેની શોધખોળ કામગીરીઓને વિસ્તારી હતી. કંપનીની બાંધકામ પાંખે પણ સતત વિકાસ સાધવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. ઉદાહરણ તરીકે 2003માં એસ્સારે રાજસ્થાન પ્રદેશમાં પાણી પુરવઠા વ્યવસ્થા બાંધવા માટેનો 29 મિલિયન ડોલરનો કરાર જીત્યો હતો. ત્યારથી, એસ્સારે તેના પ્રથમ વિદેશી કામકાજનો પ્રારંભ કર્યો હતો, જેમાં સંયુક્ત સાહસના ભાગરૂપે ઇન્ડોનેશિયામાં 35 મિલિયન ડોલરની કોલ્ડ રોલીંગ મિલ ઊભી કરી હતી. 2003માં પૂર્ણ થયેલી નવી સવલતની, સંપૂર્ણ માત્રાની ક્ષમતા દર વર્ષે 400,000 ટન સુધી જવાની શક્યતા સેવાતી હતી. ઘરની નજીક, એસ્સારે દાયકાના બીજા અર્ધવાર્ષિક ગાળામાં વૃદ્ધિ માટે તેના વીજ ઉત્પાદનને લક્ષ્યાંક બનાવ્યો હતો. 2006ના પ્રારંભમાં, એસ્સાર જૂથે તેની વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતાને 2010 સુધીમાં 2,500 મેગાવૉટ સુધી લઇ જવાના ઇરાદાની જાહેરાત કરી હતી. વધુમાં કંપની ભારતના શિપિંગ ઉદ્યોગમાં પણ નોંધપાત્ર ખેલાડી તરીકે રહી હતી; 2006માં કંપનીએ ખાનગી ક્ષેત્રના અગ્રણી જહાજોના ઓપરેટર તરીકે જૂથને મજબૂત બનાવતા નવી વીએલસીસી(VLCC) ખરીદી રહી હોવાની જાહેરાત કરી હતી. કુલ 5 અબજ ડોલરની કુલ મિલકતો અને વાર્ષિક 2.2 અબજ ડોલરની આવક સાથે એસ્સાર ગ્રુપ ભારતનું અગ્રણી અને અત્યંત વૈવિધ્યકૃત્ત ખાનગી ક્ષેત્રનાં જૂથોમાંના એક તરીકે ઊભરી આવ્યું હતું. મુખ્ય પેટાકંપનીઓ એસ્સાર ઇન્વેસ્ટમેન્ટસ લિમિટેડ; એસ્સાર ઓઇલ લિમિટેડ; એસ્સાર પાવર લિમિટેડ; એસ્સાર શિપિંગ લિમિટેડ; એસ્સાર સ્ટીલ લિમિટેડ; એસ્સાર ટેલિહોલ્ડિંગ્સ લિમિટેડ; પીટી એસ્સાર ધનંજયા (ઇન્ડોનેશિયા). તામિલનાડુ આયર્ન માઇનીંગ કંપની લિમિટેડ (અગાઉની સાઉથ ઇન્ડિયન આયર્ન એન્ડ સ્ટીલ્સ કંપની લિમિટેડ]