cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ભારતીય સિનેમા
વૈશ્વિક સંવાદ
આ ફિલ્મો સોવિયેત યુનિયન, મધ્ય પૂર્વ અને દક્ષિણ પૂર્વ એશિયા અને ચીનમાં જવા લાગી તે સાથે અન્ય વિસ્તારો સાથે ભારતીય સિનેમાના પ્રારંભિક સંબંધ સ્થપાયા. રાજકપૂર જેવા મુખ્યપ્રવાહની હિંદી ફિલ્મના સિતારાએ સમગ્ર એશિયા અને પૂર્વ યુરોપ  માં આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ મેળવી. ભારતીય ફિલ્મો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તર પર અને ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં રજૂ થવા લાગી. તેનાથી સત્યજિત રે જેવા સમાંતર બંગાળી ફિલ્મોના નિર્માતાઓને વૈશ્વિક પ્રસિદ્ધિ મળવા લાગી જેમાં તેમની ફિલ્મો યુરોપિયન, અમેરિકન અને એશિયન દર્શકોમાં સફળતા મેળવવા લાગી. રેના કામની વૈશ્વિક અસર પડી અને માર્ટિન સ્કોર્સેસી, જેમ્સ આઇવરી, અબ્બાસ કિયારોસ્તામી, એલિયા કાઝન, ફ્રાન્કોઇસ ટ્રુફોત, સ્ટીવન સ્પીલબર્ગ,  કાર્લોસ સોરા, જીન-લુક ગોડાર્ડ, ઇસાઓ ટાકાહાટા, ગ્રેગરી નાવા, ઇરા સેક્સ અને વેસ એન્ડરસન જેવા ફિલ્મ નિર્માતાઓ પર રેની સિનેમેટિક સ્ટાઇલની અસર પડી અને અકિરા કુરોસાવા જેવા લોકોએ તેમના કામની પ્રશંસા કરી. 'યુવાનીથી ભરપૂર નવા યુગના ડ્રામા પચાસના દાયકાના મધ્યથી આર્ટ હાઉસમાં છલકાઇ રહ્યા છે જે અપુ ટ્રિલોજીને ઘણા અંશે આભારી છે.' સુબ્રતા મિત્રાની બાઉન્સિંગ લાઇટ્સની સિનેમેટોગ્રાફિક ટેકનિક પણ ધી અપુ ટ્રિલોજી થી પ્રેરિત હતી. રિત્વિક ઘટક અને ગુરુ દત્ત જેવા ભારતીય ફિલ્મ નિર્માતાઓ, જેમની અગાઉ અવગણના થઇ હતી, તેમને 1980ના દાયકાથી મરણોપરાંત આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિષ્ઠા મળી છે.
ઇતિહાસ
લંડનમાં લ્યુમિયર ચલચિત્રના પ્રદર્શન (1895) બાદ યુરોપભરમાં સિનેમાએ હલચલ મચાવી દીધી અને જુલાઇ 1896 સુધીમાં લ્યુમિયર ફિલ્મો બોમ્બે (હવે મુંબઈ)માં દર્શાવવામાં આવી હતી. ભારતમાં પ્રથમ ટૂંકી ફિલ્મોનું નિર્દેશન હીરાલાલ સેનએ કર્યું હતું જેની શરૂઆત ધી ફલાવર ઓફ પર્શિયા (1898) સાથે થઇ હતી. ભારતમાં પૂર્ણ લંબાઇના ચલચિત્રનું નિર્માણ દાદાસાહેબ ફાળકેએ કર્યું હતું જેઓ ભારતીય ભાષાઓ અને સંસ્કૃતિના વિદ્વાન હતા અને સંસ્કૃત મહાકાવ્યો પરથી પ્રેરણા લઇને મરાઠીમાં મૂંગી ફિલ્મ રાજા હરિશ્ચંદ્ર (1913) બનાવી હતી. (રસપ્રદ વાત એ છે કે ફિલ્મમાં સ્ત્રીના પાત્રો પુરુષ કલાકારોએ ભજવ્યા હતા.) ભારતમાં સિનેમા થિયેટરની પ્રથમ ચેઇનની માલિકી કલકત્તાના ઉદ્યોગ સાહસિક જમશેદજી ફ્રામજી મદન પાસે હતી જેઓ દર વર્ષે 10 ફિલ્મના ઉત્પાદન પર દેખરેખ રાખતા હતા અને સમગ્ર ભારતીય ઉપખંડમાં તેનું વિતરણ કરતા હતા.
તમિલ સિનેમા
તમિલ ભાષાનો ફિલ્મ ઉદ્યોગ તમિલ સિનેમા તરીકે ઓળખાય છે અને તે ગુણવત્તા અને ટેકનોલોજીની દૃષ્ટિએ ભારતમાં સૌથી મોટા ફિલ્મ ઉદ્યોગ પૈકી એક છે જે તમિલનાડુમાં ચેન્નાઇના કોડામ્બાક્કમ જિલ્લામાં સ્થિત છે. વિશ્વભરમાં વસતા તમિલ લોકો તથા દક્ષિણ ભારતના તમામ રાજ્યોના લોકો તમિલ ફિલ્મો જુએ છે. તમિલ ફિલ્મોમાં તમિલ સંસ્કૃતિનું સારું એવું નિરૂપણ કરવામાં આવે છે જેમાં અમુક અંશે જાતિય અભિવ્યક્તિ તથા ઉત્તર ભારતીય ફિલ્મોની સરખામણીમાં પ્રમાણસર ગ્લેમર હોય છે. તમિલનાડુ રાજ્યમાં સ્થાનિક રાજકારણમાં પણ તમિલ સિનેમા એક બળ પૂરવાર થયું છે જ્યાં એમ. જી. રામચંદ્રન, એમ. કરૂણાનિધિ અને જે. જયલલિતા જેવી ફિલ્મ ઉદ્યોગની હસ્તિઓએ રાજકીય પદ ધારણ કર્યા છે. મદ્રાસ ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યૂટની રચના બાદ તમિલ સિનેમાની ગુણવત્તામાં 1980ના દાયકામાં સુધારો થયો છે અને મણી રત્નમ જેવા ફિલ્મનિર્માતાઓની કામથી તેના વધુ આંતરરાષ્ટ્રીય મંચ મળ્યું છે.આજે તમિલ ફિલ્મો શ્રીલંકા, સિંગાપોર, સાઉથ કોરિયા, મલેશિયા, મોરેશિયસ, સાઉથ આફ્રિકા, પશ્ચિમ યુરોપ, ઉત્તર અમેરિકા જેવા દેશોમાં અને તમિલ મૂળના લોકો વસવાટ કરતા હોય તેવા અન્ય ભાગોમાં રિલીઝ થાય છે. 1993માં તમિલ ઉદ્યોગે કુલ 168 ફિલ્મોનું નિર્માણ કર્યું હતું. કમલ હસન જેવા તમિલ કલાકારને સૌથી વધુ નેશનલ ફિલ્મ એવોર્ડ અને ફિલ્મફેર એવોર્ડ મળ્યા છે એકેડેમી એવોર્ડ ફોર બેસ્ટ ફોરેન લેંગ્વેજ ફિલ્મ  માટે તેમની સૌથી વધુ ફિલ્મો મોકલવામાં આવી છે. રજનિકાંત મોટી સંખ્યામાં ચાહકો ધરાવે છે અને ભારતમાં સૌથી વધુ રકમ મેળવતા કલાકાર છે. ઇલિયારાજા, એ. આર. રહેમાન જેવા મહાન ફિલ્મ નિર્દેશકો તમિલ ફિલ્મ ઉદ્યોગની દેન છે.
પ્રભાવો
ત્રીજો પ્રભાવ પરંપરાગત લોક નાટકોના ભારતીય થિયેટરનો છે જે સંસ્કૃત થિયેટરના પતન સાથે 10મી સદીમાં વધુ પ્રભાવશાળી બન્યા હતા. આ પ્રાદેશિક પરંપરામાં બંગાળમાં યાત્રા, ઉત્તર પ્રદેશમાં રામલીલા અને તમિલ નાડુમાં ટેરુક્કુટુનો સમાવેશ થાય છે. ચોથો પ્રભાવ પારસી થિયેટરનો હતો જેમાં વાસ્તવવાદ અને કલ્પના, સંગીત અને નૃત્ય, વર્ણન, ભવ્યતા, સાદા સંવાદો, અને સ્ટેજ પર રજૂઆતની સંર્જનશીલતાનું મિશ્રણ કરવામાં આવતું હતું જેમાંથી મેલોડ્રામાનું સર્જન થતું હતું. પારસી નાટકોમાં હલકી કક્ષાની રમુજ, સુમધુર ગીતો અને સંગીત, સનસનાટી અને ભવ્ય સ્ટેજની કળાનો ઉપયોગ થતો હતો. આ તમામ પ્રભાવની અસર મનમોહન દેસાઈની 1970ના દાયકાની અને 1080ના પ્રારંભમાં મસાલા ફિલ્મોમાં જોવા મળે છે જેમાં કુલી  (1983) મુખ્ય છે. અમુક અંશે તાજેતરની વિવેચકો દ્વારા વખણાયેલી રંગ દે બસંતી જેવી ફિલ્મ પર પણ તેનો પ્રભાવ છે.
ભોજપુરી સિનેમા
ભોજપુરી ભાષાની ફિલ્મો મુખ્યત્વે બિહાર અને પૂર્વ ઉત્તર પ્રદેશમાં વસતા લોકોને ધ્યાનમાં રાખીને બને છે. દિલ્હી અને મુંબઈ જેવા શહેરોમાં પણ ભોજપુરી ફિલ્મોને ઘણા દર્શકો મળી રહે છે જ્યાં ભોજપુરી ભાષી વિસ્તારના ઘણા લોકો સ્થળાંતર કરીને વસવાટ કરવા ગયા છે. ભારત ઉપરાંત ભોજપુરી ભાષી દેશોમાં પણ આ ફિલ્મો માટે મોટું માર્કેટ છે જેમાં વેસ્ટ ઇન્ડિઝ, ઓસેનિયા અને દક્ષિણ અમેરિકા સામેલ છે. ભોજપુરી ભાષાની ફિલ્મોનો ઇતિહાસ 1962માં શરૂ થાય છે જ્યારે ગંગા મૈયા તોહો પિયારી ચઢાઇબો (ગંગા માતા, હું તને પીળી સાડી ચઢાવું છું) જેનું નિર્દેશન કુંદન કુમારે કર્યું હતું. ત્યાર પછીના દાયકામાં ભોજપુરી ફિલ્મોનું નિર્માણ અટકી અટકીને ચાલતું હતું. બિદેશિયા (વિદેશી, 1963, એસ. એન. ત્રિપાઠી દ્વારા નિર્દેશિત) અને ગંગા (ગંગા, 1965, કુંદન કુમાર દ્વારા નિર્દેશિત) નફો કરી શકી અને લોકપ્રિય બની. પરંતુ 1960 અને 1970ના દાયકામાં સામાન્ય રીતે ભોજપુરી ફિલ્મો બનતી ન હતી.
મલયાલમ સિનેમા
દક્ષિણના રાજ્ય કેરળ સ્થિત ફિલ્મ ઉદ્યોગને મલયાલમ ફિલ્મ ઉદ્યોગ કહેવામાં આવે છે જે સમાંતર સિનેમા અને મુખ્યપ્રવાહના સિનેમા વચ્ચેની ખાઇ પૂરે છે અને વિચારોત્તેજક સામાજિક મુદ્દા પર ફિલ્મો બનાવે છે. જાણીતા ફિલ્મ નિર્માતાઓમાં અદૂર ગોપાલાક્રિષ્નન, શાજી એન. કરુણ, જી. અરવિંદન, પદ્મરાજન, સાથ્યાન આંથિકડ, પ્રિયદર્શન અને શ્રીનિવાસનનો સમાવેશ થાય છે.
હિંદી સિનેમા
1995માં ભારતીય અર્થતંત્રમાં નોંધપાત્ર વાર્ષિક વૃદ્ધિ જોવા મળી અને કોમર્શિયલ સાહસ તરીકે હિંદી સિનેમાએ વાર્ષિક 15%ના દરે વૃદ્ધિ નોંધાવી હતી. કોમર્શિયલ અસરમાં વધારો થવાના કારણે શાહરુખ ખાન, આમિર ખાન અને રિત્વિક રોશન જેવા જાણીતા ભારતીય કલાકારોની આવક 2010 સુધીમાં ફિલ્મ દીઠ રૂ. 15 કરોડ સુધી પહોંચી ગઇ હતી. માધુરી દિક્ષિત જેવા મહિલા કલાકારને પણ એક ફિલ્મ માટે રૂ. 1.25 કરોડ મળવા લાગ્યા હતા. ઘણા કલાકારોએ એક સાથે 3-4 ફિલ્મોમાં કામ કરવા માટે કરાર કર્યા. હિંદી ફિલ્મોને ફાઇનાન્સ કરવા માટે ઇન્ડસ્ટ્રીયલ ડેવલપમેન્ટ બેન્ક ઓફ ઇન્ડિયા જેવી સંસ્થાઓ પણ આગળ આવી. ફિલ્મફેર, સ્ટારડસ્ટ , સિનેબ્લિટ્ઝ જેવા ઘણા મેગેઝિન લોકપ્રિય બન્યા.
વૈશ્વિક સંવાદ
ભારતીય સિનેમાએ તાજેતરમાં પશ્ચિમની મ્યુઝિકલ ફિલ્મ પર પ્રભાવ પાડવાની શરૂઆત કરી છે અને પશ્ચિમી જગતમાં આ પ્રકારને પુનઃજીવંત કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી છે. બાઝ લુહરમેનએ જણાવ્યું હતું કે તેમની સફળ મ્યુઝિકલ ફિલ્મ મુલા રુઝ! (2001)ની પ્રેરણા બોલિવૂડ મ્યુઝિકલ્સ પરથી મળી હતી. મુલા રુઝ ને વિવેચકોની અને નાણાકીય સફળતા મળ્યા બાદ તે સમયે નિષ્ક્રિય થયેલા પશ્ચિમી મ્યુઝિકલ પ્રકારની ફિલ્મો માટે ફરીથી રસ જાગ્યો હતો અને આ પ્રકારની ફિલ્મોમાં પુનઃજીવન જોવા મળ્યું હતું. ડેની બોયલની ઓસ્કાર એવોર્ડ વિજેતા ફિલ્મ સ્લમડોગ મિલિયનેર (2008) ભારતીય ફિલ્મો  પરથી પ્રભાવિત હતી અને તેને હિંદી કોમર્શિયલ સિનેમાને શ્રદ્ધાંજલિ સમાન ગણવામાં આવે છે. અન્ય ભારતીય ફિલ્મ નિર્માતાઓ પણ વધુ વૈશ્વિક દર્શકો સુધી પહોંચવા પ્રયત્નશીલ છે જેમાં નવી ફિલ્મો લાવી રહેલા નિર્દેશકો વિધુ વિનોદ ચોપરા, જાહનુ બરુઆ, સુધીર મિશ્રા અને પાન નલીનનો સમાવેશ થાય છે.
આધુનિક ભારતીય સિનેમા
1990ના દાયકામાં જ તમિલ સિનેમાની રાષ્ટ્રવ્યાપી લોકપ્રિયતામા વધારો થયો હતો જેમાં મણિ રત્નમ દ્વારા નિર્દેશિત ફિલ્મોએ સૌનું ધ્યાન ખેંચ્યું હતું. આવી કેટલીક ફિલ્મોમાં રોજા (1992) અને બોમ્બે  (1995)નો સમાવેશ થાય છે. રત્નમની શરૂઆતની ફિલ્મ નાયગન (1987)માં કમલ હસન મુખ્ય ભૂમિકામાં હતો અને આ ફિલ્મને સત્યજિત રેની ધી અપુ ટ્રિલોજી  (1955-1959) અને ગુરુદત્તની પ્યાસા  (1957) સાથે ટાઇમ મેગેઝિનની ઓલ ટાઇમ 100 શ્રેષ્ઠ ફિલ્મોમાં સ્થાન મળ્યું હતું. અન્ય તમિલ નિર્દેશક એસ. શંકરએ પણ પોતાની ફિલ્મ કાધલન દ્વારા ચર્ચા જગાવી હતી જે તેના સંગીત અને પ્રભુ દેવાના નૃત્યના કારણે જાણીતી બની હતી. દક્ષિણ ભારતની ફિલ્મ ઉદ્યોગે માત્ર રાષ્ટ્રીય અપીલ ધરાવતી ફિલ્મો રિલીઝ કરી ન હતી, પરંતુ બહુસાંસ્કૃતિક સંગીત પણ તેની વિશેષતા હતી જેનાથી રાષ્ટ્રીય ભારતીય દર્શકોમાં લોકપ્રિયતા મળી હતી. કેટલાક તમિલ ફિલ્મી સંગીતકારોમાં એ. આર. રહેમાન અને ઇલિયારાજાએ રાષ્ટ્રીય અને ત્યાર બાદ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રશંસકો મેળવ્યા છે. રહેમાનનો રોજા માટે પ્રથમ સાઉન્ડ ટ્રેક ટાઇમ મેગેઝિનના સર્વકાલિન “10 શ્રેષ્ઠ સાઉન્ડટ્રેક્સ”માં સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો અને તેમને આંતરરાષ્ટ્રીય ફિલ્મ સ્લમડોગ મિલિયનેર  (2008) સાઉન્ડટ્રેક માટે બે એકેડેમી એવોર્ડ મળ્યા હતા. કન્નડ ફિલ્મ તબારાના કાથે ને તાશ્કંદ, નાન્તેસ, ટોકયો અને રશિયન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ સહિત વિવિધ ફિલ્મ મહોત્સવમાં રજૂ કરવામાં આવી હતી.
ભોજપુરી સિનેમા
2001માં સુપરહિટ ફિલ્મ સૈયાં હમાર (માય સ્વીટહાર્ટ, નિર્દેશન મોહન પ્રસાદ) રજૂ થવાની સાથે ઉદ્યોગમાં ફરી તેજી આવી. તે ફિલ્મના હિરો રવિ કિશન સુપરસ્ટાર બની ગયા. સફળતા પછી બીજી કેટલીક નોંધપાત્ર સફળ ફિલ્મો બની હતી જેમાં પંડિતજી બતાઇના બિયાહ કબ હોઇ (પંડિતજી, મને કહો કે મારા લગ્ન ક્યાર થશે, 2005, મોહન પ્રસાદ દ્વારા નિર્દેશિત) અને સસુરા બડા પૈસે વાલા  (મારો સસરો પૈસાવાળો, 2005) સામેલ છે. ભોજપુરી ફિલ્મો ઉદ્યોગના વિકાસના માપરૂપે આ બંને ફિલ્મોએ ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહારમાં તે સમયની મુખ્ય ધારાની બોલિવૂડની હિટ ફિલ્મો કરતા પણ સારો બિઝનેસ કર્યો હતો. બંને ફિલ્મો અત્યંત નીચા બજેટથી બનાવાઇ હતી અને નિર્માણ ખર્ચ કરતા તેને 10 ગણી વધુ આવક મેળવી હતી. અન્ય ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગોની સરખામણીમાં તે નાનો ફિલ્મ ઉદ્યોગ હોવા છતાં તેની ઝડપી સફળતાના કારણે ભોજપુરી સિનેમાની હાજરીમાં નાટ્યાત્મક વધારો થયો છો. ભોજપુરી ફિલ્મ ઉદ્યોગ હવે એક એવોર્ડ શો અને ટ્રેડ મેગેઝિન ભોજપુરી સિટી પણ ચલાવે છે.
પ્રભાવો
પાંચમો પ્રભાવ હોલિવૂડનો છે જ્યાં 1920ના દાયકાથી 1950ના દાયકા દરમિયાન મ્યુઝિકલ લોકપ્રિય હતા, જોકે ભારતીય ફિલ્મોએ અમુક અંશે હોલિવૂડની ફિલ્મો કરતા અલગ પદ્ધતિ અપનાવી હતી. ઉદાહરણ તરીકે હોલિવૂડના મ્યુઝિકલનો પ્લોટ મનોરંજન જગત પર આધારિત રહેતો હતો. ભારતીય ફિલ્મ નિર્માતાઓએ ભારતીય લોકપ્રિય ફિલ્મોમાં વ્યાપક કલ્પનાના તત્વનો ઉમેરો કરીને તેમની ફિલ્મોમાં ગીત અને સંગીતનો ઉપયોગ જેતે સ્થિતિની રજૂઆતના કુદરતી માધ્યમ તરીકે કર્યો હતો. પૌરાણિક કથા, ઇતિહાસ, પરીકથા વગેરેને ગીત અને સંગીત દ્વારા રજૂ કરવાની એક મજબુત ભારતીય પરંપરા છે. આ ઉપરાંત હોલિવૂડના ફિલ્મનિર્માતાઓ વાસ્તવવાદી વર્ણન સંપૂર્ણપણે પ્રભાવ જમાવે તે માટે તેમના કામના ઉભા કરાયેલા પ્રકારને છુપાવવાનો પ્રયાસ કરતા હતા જ્યારે ભારતીય ફિલ્મ નિર્માતાઓએ એ હકીકત છુપાવવાનો બિલકુલ પ્રયાસ ન કર્યો કે સ્ક્રીન પર જે દર્શાવવામાં આવે છે તે એક સર્જન, ભ્રમણા અને કલ્પના છે. જોકે તેમણે દર્શાવ્યું હતું કે કઇ રીતે આ સર્જન લોકોના જીવનમાં જટિલ અને રસપ્રદ રીતે આંતરિક રીતે વણાયેલ છે. અંતિમ પ્રભાવ પશ્ચિમી મ્યુઝિકલ ટેલિવિઝન ખાસ રરીને એમટીવીનો હતો જેનો પ્રભાવ 1990ના દાયકાથી વધી રહ્યો હતો. તેની અસર ગતિ, કેમેરાના એંગલ, ડાન્સ સિક્વન્સ અને તાજેતરની ફિલ્મોના સંગીત પર જોવા મળે છે. મણી રત્નમની બોમ્બે (1995) આ વલણનું પ્રારંભિક ઉદાહરણ છે.
ઉડિયા સિનેમા
ભુવનેશ્વર અને કટક સ્થિત ઉડિયા ભાષાના ફિલ્મ ઉદ્યોગને ઉડિયા કે ઓરિયા ફિલ્મ ઉદ્યોગ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ઘણી વખત ઉડિયા અને હોલીવૂડ શબ્દના મિશ્રણને ઓલીવૂડ તરીકે પણ ઓળખાય છે, જોકે આ નામ ક્યાંથી આવ્યું તે વિશે મતભેદ છે. પ્રથમ ઉડિયા બોલતી ફિલ્મ 1936માં મોહન સુંદર દેવ ગોસ્વામીએ બનાવેલી સીતા બિબાહ હતી. મોહમ્મદ મોહસિને ઉડિયા સંસ્કૃતિની વિશિષ્ટતાઓ પર ભાર મૂકવા ઉપરાંત તેમાં નવાપણું જાળવીને ઉડિયા ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં એક ક્રાંતિની શરૂઆત કરી હતી. તેમની ફિલ્મોના કારણે ઉડિયા ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં સુવર્ણ યુગ આવ્યો હતો અને ઉડિયા ફિલ્મોમાં એક પ્રકારની તાજગી જોવા મળી હતી. તે સમયે પ્રથમ રંગીન ફિલ્મ દંતકથારૂપ સિનેમેટોગ્રાફર એમ. સુરેન્દ્ર સાહુની "બનારા છાઇ" (જંગલનો પડછાયો) હતી.
ભોજપુરી સિનેમા
ભોજપુરી ફિલ્મોએ સમગ્ર વિશ્વમાં વિશિષ્ટ નામ મેળવ્યું છે. ભોજપુરી ફિલ્મોએ સમગ્ર વિશ્વમાં વિશિષ્ટ નામ મેળવ્યું છે. બિહારના મુખ્ય મંત્રી નિતિશ કુમાર રાજગીરમાં (પટનાથી 80 કિમીના અંતરે) ફિલ્મ ઉદ્યોગ શરૂ કરી રહ્યા છે. આ ફિલ્મ ઉદ્યોગથી બિહાર અને પૂર્વ ઉત્તર પ્રદેશમાં ઘણા લોકોને રોજગારી મળશે. એવી ઘણી ફિલ્મો છે જેમાં અમિતાભ બચ્ચન, અજય દેવગણ, નગ્મા, મિથુન ચક્રવર્તી જેવા બોલિવૂડના કલાકારોએ કામ કર્યું છે અને ભોજપુરી ફિલ્મ ઉદ્યોગને ટેકો આપ્યો છે....
ફિલ્મ સંગીત
thumb|right|ભારતીય ફિલ્મ નૃત્યુ સામાન્ય રીતે ફિલ્મી ગીતોને અનુસરે છે. ભારતીય ફિલ્મોનું સંગીત નોંધપાત્ર આવક પેદા કરે છે, ભારતમાં ફિલ્મ દ્વારા પેદા થતી કુલ ચોખ્ખી આવકમાં સંગીતના હકના વેચાણનો હિસ્સો 4-5% જેટલો હોય છે. ભારતની મુખ્ય ફિલ્મ સંગીત કંપનીઓમાં સારેગામા, સોની મ્યુઝિક વગેરે સામેલ છે. કોમર્શિયલ રીતે જોતા ભારતના કુલ સંગીત વેચાણમાં ફિલ્મ સંગીતનો હિસ્સો 48% છે. ભારતીય ફિલ્મમાં આખી ફિલ્મ દરમિયાન નૃત્યબદ્ધ કરાયેલા ઘણા ગીતો હોઇ શકે છે.
મસાલા ફિલ્મો
મસાલા ફિલ્મો ભારતીય સિનેમાની, ખાસ કરીને બોલીવૂડ અને દક્ષિણ ભારતીય ફિલ્મોની શૈલી છે જેમાં એક ફિલ્મમાં વિવિધ શૈલીનું મિશ્રણ થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે એક ફિલ્મમાં એક્શન, કોમેડી, ડ્રામા, રોમાન્સ અને મેલોડ્રામા એક સાથે જોવા મળે છે. આમાંની ઘણી ફિલ્મો મ્યુઝિકલ હોય છે જેમાં નયનરમ્ય સ્થળો પર ગીતોનું ફિલ્માંકન કરવામાં આવે છે જે બોલીવૂડની ફિલ્મોમાં બહુ સામાન્ય છે. આવી ફિલ્મોની વાર્તા અજાણ્યા દર્શકો માટે બિનતાર્કિક અને માનવામાં ન આવે તેવી હોય છે. આ પ્રકાર માટે મસાલા શબ્દ વપરાય છે જે ભારતીય વાનગીઓમાં વપરાતા મરીમસાલા માટે વપરાતો શબ્દ છે.
ગુજરાતી સિનેમા
અમુક ફિલ્મ હસ્તિઓના પ્રભાવશાળી કામના કારણે ગુજરાતી ફિલ્મો સમૃદ્ધ બની હતી. અનુપમા, ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદી,સ્નેહલતા, અરવિંદ ત્રિવેદી, રમેશ મહેતા અને વેલજીભાઈ ગજ્જર, દિલીપ પટેલ, રણજીતરાજ, સોહિલ વિરાણી, નારાયણ રાજગોર, પ્રેમશંકર ભટ્ટ, જય પટેલ, અશ્વિન પટેલ, ગિરિજા મિત્રા, અંજાના, મનમોહન દેસાઈ, સંજય ગઢવી, કલ્યાણજી આનંદજી, દિપીકા ચિખલિયા, બિંદુ ઝવેરી,આશા પારેખ,રીતા ભાદુરી,કિરણકુમાર, રેણુકા સહાને અને પ્રિતિ પારેખ જેવી હસ્તિઓએ ગુજરાતી ફિલ્મ ઉદ્યોગને યોગદાન આપ્યું છે.
ઇતિહાસ
20મી સદીની શરૂઆતમાં એક માધ્યમ તરીકે સિનેમાએ ભારતીય પ્રજામાં અને તેના ઘણા આર્થિક વર્ગમાં લોકપ્રિયતા મેળવી. ટિકીટના દર ઘટાડવામાં આવ્યા જેથી તે સામાન્ય માણસને પોસાવા લાગી અને નાણાકીય રીતે સક્ષમ માટે વધારાની ટિકીટના દરે વધુ સગવડો પૂરી પાડવામાં આવી. બોમ્બેમાં મનોરંજનનું આ પોસાય તેવું માધ્યમ એક આના (4 પૈસા ) જેટલા નીચા દરે ઉપલબ્ધ હોવાથી દર્શકો સિનેમા હોલ પર ઉભરાવા લાગ્યા. ભારતીય કોમર્શિયલ સિનેમાની સામગ્રી વધુને વધુ આ લોકોને અપીલ કરે તેવી રીતે તૈયાર કરવામાં આવી. યુવા ભારતીય નિર્માતાઓ તેમની ફિલ્મોમાં ભારતીય સામાજિક જીવન અને સંસ્કૃતિના પાસાને વણવા લાગ્યા. બીજા તેમની સાથે દુનિયાભરના વિચાર લઇ આવ્યા. આ સમયે વૈશ્વિક દર્શકો અને બજારોને ભારતીય ફિલ્મ વિશે જાણ થવા લાગી.
બંગાળી સિનેમા
thumb|right|150px|સત્યજીત રે, બંગાળી ફિલ્મ નિર્માતા
ગુજરાતી સિનેમા
ગુજરાતી ફિલ્મોની સ્ક્રિપ્ટ અને વાર્તા માનવ સંવેદનાઓ પર આધારિત હતી. તેમાં માનવીય આકાંક્ષાઓ સાથે પારિવારિક સંબંધો પરની ફિલ્મો બનતી હતી જેમાં ભારતીય કૌટુંબિક સંસ્કૃતિને લગતા વિષય હતા. તેથી ગુજરાતી સિનેમામાં માનવીય સંવેદનાથી ઇનકાર કરી શકાતો નથી. પ્રથમ ગુજરાતી ફિલ્મ 'નરસિંહ મહેતા' 1932માં રિલીઝ થઇ હતી જેનું નિર્દેશન નટુભાઈ વકીલે કર્યું હતું. ફિલ્મમાં મુખ્ય કલાકારોમાં મોહનલાલા, મારુતિરાવ, માસ્ટર મનહર અને મિસ મેહતાબ હતા. તે સંત ફિલ્મ પ્રકારની ફિલ્મ હતી જેમાં સંત નરસિંહ મહેતાના જીવનનું આલેખન હતું. તેઓ જે સંપ્રદાયમાં થઇ ગયા તે સંપ્રદાયમાં સદીઓ બાદ મહાત્મા ગાંધીનો જન્મ પણ થયો હતો. આ ફિલ્મ અતુલ્ય હતી કારણ કે તેમાં કોઇ ચમત્કારનું વર્ણન કરાયું ન હતું. 1935માં અન્ય એક સામાજિક ફિલ્મ 'ઘર જમાઇ' રિલીઝ થઇ હતી જેનું નિર્દેશન હોમી માસ્ટરે કર્યું હતું. ફિલ્મમાં હીરા, જમના, બેબી નૂરજહાં, અમુ અલીમિયા, જમશેદજી અને ગુલામ રસૂલે ભૂમિકા ભજવી હતી. આ ફિલ્મમાં ઘરજમાઇ અને તેના દુઃસાહસી કારનામા તથા મહિલા સ્વતંત્રતા વિરૂદ્ધ તેનું સમસ્યા પેદા કરતું વલણ રજૂ કરાયું હતું. તે કોમેડી પ્રકારની ફિલ્મ હતી અને ઉદ્યોગમાં તેને ભારે સફળતા મળી હતી.
બંગાળી સિનેમા
બંગાળમાં સિનેમાનો ઇતિહાસ 1890ના દાયકાથી શરૂ થાય છે જ્યારે કલકત્તાના થિયેટરમાં પ્રથમ બાયોસ્કોપ દર્શાવવામાં આવ્યું હતું. એક દાયકાની અંદર વિક્યોરિયન યુગના અગ્રણી હીરાલાલ સેનએ ઉદ્યોગના બીજ રોપ્યા હતા જેમણે રોયલ બાયોસ્કોપ કંપનીની સ્થાપના કરીને સ્ટાર થિયેટર, કલકત્તા, મિનરવા થિયેટર, ક્લાસિક થિયેટર ખાતે અનેક લોકપ્રિય શોના સ્ટેજ પ્રદર્શનોના દૃશ્યો રજુ કર્યા હતા. સેનના કામ પછી લાંબા વિરામ બાદ ધિરેન્દ્ર નાથ ગાંગુલી (ડી. જી. દાસ તરીકે જાણીતા) દ્વારા 1918માં ઇન્ડો બ્રિટિશ ફિલ્મ કંપનીની રચના કરવામાં આવી હતી જે બંગાળી માલિકીની પ્રથમ પ્રોડક્શન કંપની હતી. જોકે, પ્રથમ બંગાળી ફિલ્મ બિલવામંગલનું નિર્માણ 1919માં મદન થિયેટરના બેનર હેઠળ થયું હતું. બિલાટ ફેરત 1921માં આઇબીએફસીનું પ્રથમ નિર્માણ હતું. મદન થિયેટર દ્વારા બનાવાયેલી જમાઇ શષ્ઠી પ્રથમ બંગાળી ટોકી હતી.
1932માં બંગાળી સિનેમા માટે ટોલીવૂડ શબ્દ પ્રચલિત થયો હતો જેમાં ટોલીગંજને હોલિવૂડ સાથે પ્રાસ બેસાડવામાં આવ્યો હતો અને તે સમયે તે ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગનું કેન્દ્ર હતું. ત્યાર બાદ તેના પરથી બોલીવૂડ શબ્દ રચાયો હતો અને મુંબઇ સ્થિત ફિલ્મ ઉદ્યોગે ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગના કેન્દ્ર તરીકે ટોલીગંજને પાછળ રાખી દીધું હતું. હોલિવૂડ પ્રેરિત નામ ઉતરી આવ્યા હતા. બંગાળી ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં સમાંતર સિનેમાની ચળવળ 1950ના દાયકામાં શરૂ થઇ હતી. ત્યાર બાદ લાંબો ઇતિહાસનો પથ કાપવામાં આવ્યો છે જેમાં સત્યજિત રે, મૃણાલ સેન, રિત્વિક ઘટક અને બીજા મહાન ફિલ્મ નિર્માતાઓએ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રશંસા મેળવી અને ફિલ્મના ઇતિહાસમાં તેમનું સ્થાન સુરક્ષિત કર્યું.
પશ્ચિમ બંગાળમાં ટોલીગંજની બંગાળી ભાષાની સિનેમેટિક પરંપરાએ ઘણા પ્રતિષ્ઠિત ફિલ્મનિર્માતાઓ આપ્યા છે જેમાં સત્યજિત રે, રિત્વિક ઘટક અને મૃણાલ સેન સૌથી વધુ સુપ્રસિદ્ધ છે. તાજેતરમાં જે બંગાળી ફિલ્મોએ રાષ્ટ્રનું ધ્યાન ખેંચ્યું છે તેમાં ઐશ્વર્યા રાય દ્વારા અભિનિત રિતુપર્ણો ઘોષની ચોકેર બાલી સામેલ છે. બંગાળી ફિલ્મનિર્માણમાં બાંગ્લા સાયન્સ ફિક્શન ફિલ્મો તથા સામાજિક મુદ્દા પર બનેલી ફિલ્મો સામેલ છે. 1993માં બંગાળી ફિલ્મોનું કુલ ઉત્પાદન 57 ફિલ્મનું હતું.
મરાઠી સિનેમા
મરાઠી સિનેમા (मराठी चित्रपट) ભારતના મહારાષ્ટ્ર રાજ્યમાં મરાઠી ભાષામાં બનેલી ફિલ્મોના સંદર્ભમાં વપરાય છે. તે ભારતમાં સૌથી જૂનો ફિલ્મ ઉદ્યોગ છે. ભારતમાં પ્રથમ ફિલ્મ રાજા હરિશ્ચંદ્ર (1913) નામે એક મૂંગી ફિલ્મ હતી જે એક મહારાષ્ટ્રીયન દાદાસાહેબ ફાળકેએ મરાઠી ભાષામાં બનાવી હતી અને તેમાં મરાઠી કલાકારોનો ઉપયોગ કરાયો હતો જેઓ મરાઠી અને સંસ્કૃત સંગીત નાટિકાઓ (મ્યુઝિકલ્સ) તથા તે સમયે મરાઠીમાં ભજવાતા નાટકોમાં કામ કરતા હતા. પ્રથમ બોલતી હિંદી ફિલ્મ આલમઆરા રિલિઝ થયાના માત્ર એક વર્ષ બાદ પ્રથમ મરાઠી બોલતી ફિલ્મ અયોધ્યાચા રાજા (પ્રભાત ફિલ્મનું નિર્માણ) 1932માં રજૂ થઇ હતી. મરાઠી સિનેમાનો આ ગાળામાં વિકાસ થયો હતો. આ ઉદ્યોગ મહારાષ્ટ્રમાં મુંબઇ ખાતે આવેલો હતો. મરીઠી સિનેમા એ ભારતીય સિનેમા જેટલું જ જૂનું છે. વાસ્તવમાં ભારતમાં સિનેમા ક્ષેત્રે દાદાસાહેબ ફાળકે અગ્રણી હતા જેઓ 1913માં પોતાની પ્રથમ ફિલ્મ રાજા હરિશ્ચંદ્ર દ્વારા ભારતમાં ચાલતા ચિત્રોની ક્રાંતિ લાવ્યા હતા. આ ફિલ્મ મરાઠી કલાકારોને લઇને બની હોવાથી IFFI અને NIFD દ્વારા તેને મરાઠી સિનેમાનો હિસ્સો ગણવામાં આવે છે.
સમાંતર સિનેમા
બંગાળી ફિલ્મ નિર્માતા સત્યજિત રે સૌથી વિખ્યાત ભારતીય નવ-યથાર્થવાદી હતા જેમના પછી રિત્વિક ઘટક, મૃણાલ સેન, શ્યામ બેનેગલ, અદૂર ગોપાલાક્રિષ્નન અને ગિરિશ કસરવલ્લી નો સમાવેશ થાય છે. રેની સૌથી લોકપ્રિય ફિલ્મોમાં ધી અપુ ટ્રિલોજી ની ગણતરી થાય છે જેમાં પાથેર પંચાલી (1955), અપરાજિતો  (1956) અને ધ વર્લ્ડ ઓફ અપુ  (1959)નો સમાવેશ થાય છે. આ ત્રણેય ફિલ્મોને કાન, બર્લિન અને વેનિસ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં મોટા એવોર્ડ મળ્યા હતા અને અત્યાર સુધીની સૌથી મહાન ફિલ્મોમાં વારંવાર તેની ગણના થાય છે.
આસામી સિનેમા
આસામી ભાષાના ફિલ્મ ઉદ્યોગના મૂળ ક્રાંતિકારી વિચારક રૂપકુંવર જ્યોતિપ્રસાદ અગરવાલની અસલ કૃતિઓમાં રહેલું છે જેઓ વિખ્યાત કવિ, નાટ્યલેખક, સંગીતકાર અને સ્વતંત્રતા સેનાની હતા. તેમણે 1935માં પ્રથમ આસામી ફિલ્મ જોયમતિના નિર્માણમાં ભૂમિકા ભજવી હતી જે ચિત્રકલા મૂવીટોનના બેનર હેઠળ બની હતી. 21મી સદીની શરૂઆતમાં બોલિવૂડ સ્ટાઇલની આસામી ફિલ્મો રજૂ થવા લાગી હતી, પરંતુ આ ઉદ્યોગ માર્કેટમાં સ્પર્ધા કરવામાં સક્ષમ રહ્યો નથી અને બોલિવૂડ જેવું મોટું ફિલ્મ ઉદ્યોગ તેના પર છવાઇ ગયું છે.
પંજાબી સિનેમા
કે. ડી. મહેરાએ પ્રથમ પંજાબી ફિલ્મ શીલા (પિંડ દી કુડી તરીકે પણ જાણતી) બનાવી હતી. બેબી નૂરજહાંને આ ફિલ્મમાં અભનેત્રી અને ગાયિકા તરીકે રજૂ કરવામાં આવી હતી. શીલાનું નિર્માણ કલકત્તામાં થયું હતું અને પંજાબની રાજધાની લાહોરમાં રિલીઝ કરાઇ હતી. તે ઘણી સફળ રહી અને આખા પ્રાંતમાં હિટ થઇ હતી. આ પ્રથમ ફિલ્મને મળેલી સફળતાના કારણે ઘણા નિર્માતાઓ પંજાબી ફિલ્મો બનાવવા લાગ્યા હતા. 2009 સુધીમાં પંજાબી સિનેમાએ 900થી 1000 ફિલ્મો બનાવી છે. 1970ના દાયકામાં દર વર્ષે રજૂ થતી ફિલ્મોની સરેરાશ સંખ્યા નવ હતી, 1980ના દાયકામાં આઠ અને 1990ના દાયકામાં છ હતી. 1995માં રિલીઝ થયેલી ફિલ્મોની સંખ્યા 11 હતી. 1996માં તે ઘટીને સાત થઇ અને 1997માં માત્ર પાંચ ફિલ્મ રિલીઝ થઇ હતી. 2000 બાદ પંજાબી સિનેમામાં પુનઃજીવન જોવા મળ્યું છે અને દર વર્ષે વધુ મોટા બજેટની વધુ ફિલ્મો રિલીઝ થઇ રહી છે જેમાં સ્થાનિક કલાકારો ઉપરાંત પંજાબી મૂળના બોલીવૂડના કલાકારો કામ કરે છે.
મલયાલમ સિનેમા
1980ના દાયકાથી 1990ના દાયકાની શરૂઆતના ગાળાને મલયાલમ સિનેમાના સુવર્ણ યુગ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે જેમાં મામુટી અને મોહનલાલ જેવા કલાકારોનો ઉદભવ થયો અને આઇ. વી. સાસી, ભારથન, પદમરાજન, સાથ્યન અંતિકાડ, પ્રિયદર્શન, એ. કે. લોહિતાદાસ, સિદ્દીકી-લાલ અને શ્રીનિવાસન જેવા ફિલ્મ નિર્માતાઓ આવ્યા. આ ગાળાની લોકપ્રિય સિનેમામાં રોજબરોજના જીવનને અને સામાજિક તથા વ્યક્તિગત સંબંધોને કેન્દ્ર સ્થાને રાખવામાં આવે છે. નાડોદીક્કટુ (1988)માં જોવા મળે છે તેમ આ ફિલ્મોમાં વ્યક્તિગત સંઘર્ષ અને રચનાત્મક રમૂજનો સમન્વય થયો છે. શાજી એન. કરુણની પિરાવી (1989) કાન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ ખાતે કેમેરા ડી’ઓર-મેન્શન જીતનારી પ્રથમ મલયાલમ ફિલ્મ હતી. આ ગાળામાં રામજી રાવ સ્પીકિંગ (1989) જેવી ઉત્કૃષ્ટ રીતે બનેલી રમૂજી ફિલ્મોની શરૂઆત પણ થઇ હતી. મલયાલમમાં જ ભારતની પ્રથમ થ્રીડી ફિલ્મ (માય ડિયર કુટ્ટીચટ્ટન થ્રીડી)નું અસલ વર્ઝન બન્યું હતું જે કેરળના જાણીતા ફિલ્મ નિર્માતા નવોદય અપ્પાચન દ્વારા બનાવાઇ હતી. 1990 અને 2000ના દાયકા દરમિયાન મલયાલમ સિનેમાએ ફોર્મ્યુલા આધારિત ફિલ્મો અને કોમેડી તરફ વળવા લાગી. મલયાલમ ફિલ્મ ઉદ્યોગને તાજેતરમાં સેટેલાઇટ ટેલિવિઝન અને બધે પ્રચલિત ફિલ્મ પાઇરસીના કારણે સહન કરવું પડ્યું છે.
તેલુગુ સિનેમા
આંધ્ર પ્રદેશનો તેલુગુ ભાષાનો ફિલ્મ ઉદ્યોગ હાલમાં દર વર્ષે નિર્માણ થતી ફિલ્મોની સંખ્યાની દૃષ્ટિએ ભારતમાં સૌથી મોટો છે. આંધ્ર પ્રદેશ રાજ્ય ભારતમાં સૌથી મોટી સંખ્યામાં સિનેમા હોલ ધરાવે છે. 2006માં તેલુગુ ફિલ્મ ઉદ્યોગે ભારતમાં સૌથી વધુ સંખ્યામાં ફિલ્મો બનાવી હતી અને તે વર્ષે 245 ફિલ્મનું નિર્માણ કર્યું હતું. આંધ્રપ્રદેશની રાજધાની હૈદરાબાદની બહાર રામોજી ફિલ્મ સિટી છે જે વિશ્વનો સૌથી મોટો ફિલ્મ સ્ટુડિયો કોમ્પ્લેક્સ છે.
ભારતીય સિનેમાનો સુવર્ણ યુગ
ભારતની સ્વતંત્રતા પછી 1940ના દાયકાથી 1960ના દાયકા સુધીનો યુગ ફિલ્મ ઇતિહાસકારો દ્વારા ભારતીય સિનેમાના ‘સુવર્ણયુગ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. વિવેચકો દ્વારા વખાણવામાં આવેલી ભારતની કેટલીક શ્રેષ્ઠ ફિલ્મોનું નિર્માણ આ ગાળામાં થયું હતું. કોમર્શિયલ હિંદી સિનેમામાં તે સમયની વિખ્યાત ફિલ્મોમાં ગુરુ દત્તની ફિલ્મો પ્યાસા (1957) અને કાગઝ કે ફુલ  (1959) અને રાજ કપૂરની ફિલ્મો આવારા  (1951) અને શ્રી 420  (1955)નો સમાવેશ થાય છે. આ ફિલ્મોએ શહેરી ભારતમાં કામદાર વર્ગ પર આધારિત સામાજિક થીમ રજૂ કરી. આવારા એ શહેરને એક દુઃસ્વપ્ન અને સ્વપ્ન સમાન રજૂ કર્યું, જ્યારે પ્યાસા માં શહેરી જીવનની બનાવટનું નિરૂપણ કર્યું. આ સમયમાં ભારતીય સિનેમાની કેટલીક યાદગાર ફિલ્મોમાં વિદેશી ભાષાની શ્રેષ્ઠ ફિલ્મ તરીકે એકેડેમી એવોર્ડ માટે નામાંકિત થયેલી મહેબુબ ખાનની મધર ઇન્ડિયા (1957) અને કે આસિફની મોગલ-એ-આઝમ  (1960)નો સમાવેશ થાય છે. વી. શાંતારામની દો આંખે બારહ હાથ (1958) પરથી પ્રેરણા લઇને હોલીવૂડની ફિલ્મ ધ ડર્ટી ડઝન  (1967) બની હોવાનું માનવામાં આવે છે. બિમલ રોય દ્વારા નિર્મિત અને રિત્વિક ઘટક દ્વારા લખાયેલી મધુમતી (1958)એ પશ્ચિમી લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં પુનઃજન્મની થીમને લોકપ્રિય બનાવી હતી. તે સમયે મુખ્યધારાના અન્ય ફિલ્મ નિર્માતાઓમાં કમાલ અમરોહી અને વિજય ભટ્ટનો સમાવેશ થતો હતો.
પ્રભાવો
મુખ્યપ્રવાહના લોકપ્રિય ભારતીય સિનેમાની જેમ ભારતીય સમાંતર સિનેમા પર પણ ભારતીય થિયેટર (ખાસ કરીને સંસ્કૃત નાટકો) અને ભારતીય સાહિત્ય (ખાસ કરીને બંગાળી સાહિત્ય)નો પ્રભાવ જોવા મળે છે, પરંતુ વિદેશી પ્રભાવની વાત આવે ત્યારે અલગ પડે છે જ્યાં તે હોલિવૂડ કરતા યુરોપિયન સિનેમા (ખાસ કરીને ઇટાલિયન નવ વાસ્તવવાદ અને ફ્રેન્ચ કાવ્યાત્મક વાસ્તવવાદ)થી વધુ પ્રભાવિત છે. સત્યજિત રેએ તેમની પ્રથમ ફિલ્મ પાથેર પાંચાલી (1955) પર ઇટાલીયન ફિલ્મ નિર્માતા વિટ્ટોરિયો ડી સિકાની બાઇસિકલ થિવ્ઝ  (1948) અને ફ્રેન્ચ ફિલ્મ નિર્માતા જીન રેનોરની ધ રિવર  (1951), જેમાં તેઓ સહાયક હતા, તેનો પ્રભાવ હોવાનું જણાવ્યું હતું. યુરોપિયન સિનેમા અને બંગાળી સાહિત્યના પ્રભાવ ઉપરાંત રે પર ભારતીય થિયેટરની પરંપરાનો, ખાસ કરીને સંસ્કૃત નાટકની પદ્ધતિ રસનો પ્રભાવ હતો. રસ ની જટિવ વિચારધારામાં લાગણી વ્યક્ત કરવા માટે માત્ર મુખ્ય પાત્રો પર નહીં, પરંતુ અમુક આર્ટિસ્ટીક પદ્ધતિનો પણ ઉપયોગ કરીને દર્શકને તેનો અનુભવ કરાવવામાં આવે છે. રસ ના આ બેવડા પ્રકાર ધી અપુ ટ્રિલોજી માં જોવા મળે છે. બિમલ રોયની ટુ એકર્સ ઓફ લેન્ડ (1953) પર ડી સિકાની બાઇસિકલ થિવ્ઝ નો પ્રભાવ છે અને તેનાથી ભારતમાં એક નવી લહેરનો માર્ગ ખુલ્યો હતો જે સમયે ફ્રેન્ચ ન્યુ વેવ અને જાપાનના ન્યુ વેવનો પણ પ્રારંભ થયો હતો.
right|thumb|હૈદરાબાદ ખાતે પ્રસાદ આઇમેક્સ થિયેટર, વિશ્વનું બીજા ક્રમનું સૌથી મોટું આઇમેક્સ થ્રીડી થિયેટર (વિશ્વનું સૌથી મોટું આઇમેક્સ થિયેટર ઓસ્ટ્રેલિયાના સિડનીમાં આવેલું છે.). thumb|બેંગલોરમાં પીવીઆ સિનેમા. પીવીઆ સિનેમા ભારતની સૌથી લાંબી સિનેમા ચેઇન પૈકીની એક છે.
વૈશ્વિક સંવાદ
ઘણા એશિયન અને દક્ષિણ એશિયન દેશોને પશ્ચિમી સિનેમા કરતા ભારતીય સિનેમા તેમની સંવેદના સાથે વધુ મેળ ખાતું હોય તેમ જણાય છે. જિજ્ઞા દેસાઈ જણાવે છે કે 21મી સદી સુધીમાં ભારતીય સિનેમા પ્રાદેશિકતાના બંધનમાંથી મુક્ત થયું હતું અને ભારતીય મૂળના લોકો જ્યાં વસવાટ કરતા હતા તેવા ઘણા દેશોમાં ફેલાવો થયો હતો તથા અન્ય આંતરરાષ્ટ્રીય સિનેમાનો વિકલ્પ બન્યું હતું.
ગુજરાતી સિનેમા
ગુજરાતમાં પ્રાદેશિક ફિલ્મોનો સફર 1932માં શરૂ થયો હતો. ત્યારથી ગુજરાતી ફિલ્મોએ ભારતીય સિનેમાને પુષ્કળ યોગદાન આપ્યું છે. ભારતીય પ્રાદેશિક ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં ગુજરાતી ફિલ્મોને લોકપ્રિયતા મળી છે. ગુજરાતી ફિલ્મો હંમેશા પૌરાણિક કથાઓથી લઇને ઇતિહાસ અને સામાજિકથી લઇને રાજકીય વિષયોની પટકથા પર આધારિત હોય છે. પ્રારંભથી જ ગુજરાતી સિનેમાએ વિવિધ વાર્તાઓ અને ભારતીય સમાજના મુદ્દાઓ પર પ્રયોગાત્મક ફિલ્મો આપી છે. આ ઉપરાંત, ગુજરાતે બોલીવૂડને પણ નોંધપાત્ર યોગદાના આપ્યું છે કારણ કે કેટલાક ગુજરાતી કલાકારો ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં ગ્લેમર લાવ્યા છે.
ગુજરાતી ફિલ્મ ઉદ્યોગે વિવિધ મુદ્દા પર પ્રયોગ પણ કર્યા છે. લીલુડી ધરતી જેવી ગુજરાતી ફિલ્મમાં ફળદ્રુપતાની વિધિ સાથે ગ્રામિણ વિશ્વનું પ્રતિબિંબ છે. 1975માં ચંદ્રકાંત સંગાણી દ્વારા નિર્દેશિત ફિલ્મ તાનારીરીમાં અકબરની ઓછી જાણીતી બાજુ રજૂ કરવામાં આવી હતી જેને સામાન્ય રીતે કાયમ દયાશીલ શાસક તરીકે દર્શાવાય છે. ગિરિશ મનુકાંત દ્વારા નિર્દેશિત અને 1976માં રિલીઝ કરવામાં આવેલી ફિલ્મ સોનબાઇની ચુંદડી ગુજરાતી સિનેમાની પ્રથમ સિનેમાસ્કોપ ફિલ્મ હતી. આ ઉપરાંત 1980માં કેતન મહેતા દ્વારા નિર્દેશિત ભવની ભવાઇ રિલીઝ થઇ હતી. આ ફિલ્મમાં ઉત્કૃષ્ટ અભિનય, કુશળ કેમેરા વર્ક જોવા મળ્યું અને બે એવોર્ડ જીત્યા તેમાં બેસ્ટ ફિચર ફિલ્મ ઓન નેશનલ ઇન્ટીગ્રેશન માટે નેશનલ એવોર્ડ તથા ફ્રાન્સમાં નેન્ટસ ફેસ્ટિવલમાં અન્ય એક એવોર્ડ મળ્યો હતો. 1992માં સંજીવ શાહ દ્વારા નિર્દેશિત હું, હુશી હુંશીલાલને આધુનિક ફિલ્મ ગણવામાં આવી હતી.
ભારતમાં ફિલ્મ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ્સ
નોંધઃ આ યાદી સંપૂર્ણ નથી.
હિંદી સિનેમા
મુંબઈનો હિંદી ભાષાનો ફિલ્મ ઉદ્યોગ એ ભારતીય સિનેમાની સૌથી મોટી અને સૌથી લોકપ્રિય શાખા છે જે બોમ્બે ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રી તરીકે પણ ઓળખાય છે. હિંદી સિનેમાએ શરૂઆતમાં જાતિ અને સાંસ્કૃતિક મુદ્દાઓ પર ફિલ્મો બનાવી હતી જેમાં અછુત કન્યા (1936) અને સુજાતા  (1959) સામેલ છે. રાજકપૂરની આવારા સાથે તેને આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિષ્ઠા મળી. 1990ના દાયકામાં હિંદી સિનેમાના ક્ષેત્રમાં વધારો થયો હતો અને 1991માં લગભગ 215 ફિલ્મો બની હતી. દિલવાલે દુલ્હનિયા લે જાયેંગે સાથે હિંદી સિનેમાએ પશ્ચિમના વિશ્વમાં તેની કોમર્શિયલ હાજરી પ્રસ્થાપિત કરી હતી.
મલયાલમ સિનેમા
1928માં નિર્માણ થયેલી અને જે. સી. ડેનિયલ દ્વારા નિર્દેશિત મૂંગી ફિલ્મ વિગતકુમારનથી મલયાલમ સિનેમાની શરૂઆત થઇ હતી. 1938માં રજૂ થયેલી બાલન પ્રથમ મલયાલમ બોલતી ફિલ્મ હતી. મલયાલમ ફિલ્મો 1947 સુધી મોટા ભાગે તમિલ નિર્માતાઓ દ્વારા બનતા હતી, 1947માં પ્રથમ સ્ટુડિયો ઉદયની કેરળમાં સ્થપના થઇ હતી. 1954માં નીલાક્કુયિલ ફિલ્મે રાષ્ટ્રપતિનો રજત ચંદ્રક જીતીને દેશનું ધ્યાન ખેંચ્યું હતું. જાણીતા મલયાલમ નવલકથાકાર ઉરુબ દ્વારા લખાયેલી અને પી. ભાસ્કરન તથા રામુ કરિયાત દ્વારા નિર્દેશિત આ ફિલ્મને પ્રથમ વાસ્તવિક મલયાલી ફિલ્મ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. રામુ કરિયત દ્વારા નિર્દેશિત અને તાકાઝી સિવશંકર પિલ્લાઇની વાર્તા પર આધારિત ચીમીન (1965) અત્યંત લોકપ્રિય બની હતી અને શ્રેષ્ઠ ફિલ્મ માટે નેશનલ ફિલ્મ એવોર્ડ જીતનારી પ્રથમ મલયાલમ ફિલ્મ બની હતી. મલયાલમ ફિલ્મના પ્રારંભિક ગાળામાં પ્રેમ નાઝિર, સથ્યન, શીલા અને શારદા જેવા કલાકારોનું પ્રભુત્વ હતું. 70ના દાયકામાં ન્યુ વેવ મલયાલમ સિનેમાનો ઉદભવ થયો. અદૂર ગોપાલાક્રિષ્નને તેમની પ્રથમ ફિલ્મ સ્વયંવરમ (1972) દ્વારા ખ્યાતિ મેળવી. આ ગાળામાં બનેલી અન્ય નોંધપાત્ર ફિલ્મોમાં એમ. ટી. વાસુદેવન નાયરની નિર્મલમ, જી. અરવિંદનની ઉત્તરાયણમ, ચેરિયાચાંટે કૃરાક્રિથયાંગલ (1979) અને જોન અબ્રાહમની અમ્મા અરિયા  (1986)નો સમાવેશ થાય છે.
માહિતીની સાઇટ
શ્રેણી:ભારતીય સિનેમા શ્રેણી:ભારત