cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
લ્યુઇસિયાના
સંસ્કૃતિ
લ્યુઇસિયાના ઘણી સંસ્કૃત્તિઓ અને ખાસ કરીને નોંધપાત્ર કહી શકાય તેવા ક્રેયોલી અને કેજુન્સ જેવી અજોડ સંસ્કૃતિનું સ્થળ છે. ક્રેઓલ સંસ્કૃતિ વિવિધ સંસ્કૃતિઓનું મિશ્રણ છે, જેમાં ફ્રેન્ચ, સ્પેનિસ, આફ્રિકન અને મૂળ અમેરિકનની સંસ્કૃતિના વિવિધ પાસાંનો સમાવેશ થાય છે. . ક્રેઓલ સંસ્કૃતિ શ્વેત ક્રેઓલ અને શ્મામ ક્રેઓલ સંસ્કૃતિનો હિસ્સો છે. ક્રેઓલ્સ શબ્દ અશ્વેત ફ્રેન્ચ-સ્પેનિશ વંશજના અશ્વેત મૂળ જન્મેલા માટે વપરાતો હતો. આ શબ્દ અશ્વેત સ્રી સાથે શ્વેત પુરુષના સંબંધોના પરિણામસ્વરૂપના વંશજોનો પણ ઉલ્લેખ કરે છે, આમાંથી ઘણા શિક્ષણુક્ત અશ્વેત લોકો હતા. ઘણા ધનિક શ્વેત પુરુષો તેમના લગ્ન ઉપરાંત અશ્વેત મહિલા સાથે અર્ધકાયમી સંબંધો રાખતા હતા અને તેમને પ્લેસીસ તરીકે સહાય કરતા હતા. જો મહિલાને સંબંધોની શરુઆતમાં ગુલામ બનાવામાં આવી હોય તો પુરુષ સામાન્ય રીતે તેને તેમજ તેના બાળકોને ગુલામીમાંથી મુક્ત કરવાની વ્યવસ્થા કરતા હતા.
કેજૂન સંસ્કૃતિ. કેજૂન્સ સંસ્કૃતિના વંશજો પશ્ચિમ સેન્ટ્રલ ફ્રાન્સમાંથી આકેડીયા તરીકે ઓળખતા કેનેડાના નોવો સ્કોટિયા અને ન્યૂ બ્રુન્સવિક પ્રાંતમાંથી આવ્યા હતા. બ્રિટીશરોએ જ્યારે ફ્રાન્સ અને ભારત યુદ્ધમાં વિજય મેળવ્યો ત્યારે બ્રિટશરોએ આ કંટુબોને તેની લાંબા ગાળાના રાજકીય તટસ્થ વલણને કારણે દબાણપૂર્વક અલગ કર્યા હતા અને તેમને દેશનિકાલ કર્યો હતો. મોટાભાગના બંદી એકેડિયન્સને 10થી 30 વર્ષ માટે ઇંગ્લેન્ડ અને ન્યૂ ઇંગ્લેન્ડ કોલોનીમાં આંતરરાષ્ટ્રીય કેમ્પમાં રાખવામાં આવ્યા હતા. બ્રિટનના કબજામાંથી ભાગી છૂટેલા લોકો ફ્રેન્ચ કેનેડામાં રહ્યા હતા. ઇંગ્લેન્ડે મુક્ત કર્યા પછી ઘણા લોકો ફ્રાન્સ, કેનેડા, મેક્સિકો કે ફોકલેન્ડ ટાપુમાં અલગ અલગ જગ્યાએ વિખેરાઈ ગયા હતા. બહુમતી લોકોએ લ્યુઇસિયાના મધ્યમાં આવેલા લેફાયેટી અને લાફોર્શ બેયુ વિસ્તારમાં આશ્રય લીધો હતો. 1970ના દાયકા સુધી કેજૂન સમાજના લોકોને નીચા વર્ગના નાગિરકો માનવામાં આવતા હતા અને ‘કેજૂન’ શબ્દનો ઉપયોગ ઘણા અંશે અપમાનજનક રીતે કરવામાં આવતો હતો. ઓઇલ અને ગેસથી વિપુલ વિસ્તારને કારણે સમૃદ્ધિ આવ્યા પછી કેજૂન સંસ્કૃતિ, આહાર, સંગીત અને તેમની બીજાને અસરકરનારી ‘‘જો ડી વીવરે’’ જીવનશૈલીને ઝડપથી આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રસિદ્ધ મળી હતી.
લૂઇસિનિયાની ત્રીજી મહત્ત્વની સંસ્કૃતિ આઇસલેનો છે, જેઓ સ્પેનિસ કેનરી ટાપુના લોકોના વંશજો છે અને તેઓ 1770ના દાયકાના મધ્યમાં સ્પેનિસ રાજસત્તા હેઠળના સ્પેનના કેનરી ટાપુમાંથી લ્યુઇસિયાના આવ્યા હતા. તેઓ ચાર મુખ્ય વિસ્તારમાં સ્થાયી હતા, પરંતુ ઘણા હાલમાં સેન્ટ બર્નાડ પેરિશ તરીકે ઓળખાતા વિસ્તારમાં સ્થળાંતર કરીને આવ્યા હતા. ફીસ્ટા નામનો વાર્ષિક તહેવાર ઇસ્લેનોસના વારસાની ઉજવણી કરે છે. અહીં બહુમતી સેન્ટ બર્નાર્ડ પેરિશમાં આઇસલેનોસ મ્યુઝિયમ, કબ્રસ્તાન અને ચર્ચ આવેલું છે તેમજ આ વારસાને કારણે ઘણી સ્ટ્રીટનું નામ સ્પેનિસ શબ્દો અને સ્પેનિસ અટક પરથી પાડવામાં આવેલું છે. આઇસલેનો ઓળખ હજુ પણ સેન્ટ બર્નાર્ડ પેરિશ-એલએના ન્યૂ ઓલિયન્સ ઉપનગરમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે. આઇસલેનો સમુદાયના કેટલાંક સભ્યો હજુ પણ કેનરી આઇસલેન્ડર લઢણ સાથે સ્પેનિસ ભાષા બોલે છે. સંખ્યાબંધ આઇસલેનો આઇડેન્ડિટી ક્લબ અને સંગઠનો તેમજ આઇસલેનોસ સમુદાયના ઘણા સભ્યો હજુ પણ સ્પેનના કેનરી ટાપુ સાથે સંપર્ક ધરાવે છે.
ભાષાઓ
ફ્રેન્ચ અને સ્પેનિસ વારસાને કારણે લ્યુઇસિયાના ભાષાના સંદર્ભમાં અજોડ સંસ્કૃતિ ધરાવે છે. 2000ની વસતી ગણતરી મુજબ પાંચ વર્ષ અને તેના કરતા મોટા વ્યક્તિઓમાં લ્યુઇસિયાનાના 90.8 ટકા નિવાસીઓ માત્ર અંગ્રેજી (99 ટકા સંપૂર્ણ અંગ્રેજી બોલે છે) અને 4.7 ટકા લોકો ઘરમાં ફ્રેન્ચ ભાષા બોલે છે. (7 ટકા લોકો સંપૂર્ણ ફ્રેન્ચ બોલે છે.) બીજી મુખ્ય ભાષાઓમાં સ્પેનિસનો સમાવેશ થાય છે, જે ભાષા 2.5 ટકા બોલે છે, જ્યારે વિયતનામી ભાષા 0.6 ટકા અને જર્મન ભાષા 0.2 ટકા લોકો બોલે છે. રાજ્યના કાયદામાં કેટલાંક સંજોગોમાં અંગ્રેજી અને ફ્રેન્ચ ભાષાના ઉપયોગને માન્યતા મળે છે, પરંતુ લ્યુઇસિયાના રાજ્યના બંધારણમાં ‘‘કોઇ સત્તાવાર રાજભાષા કે ભાષાઓ ’’  જાહેર કરવામાં આવી નથી. હાલમાં લ્યુઇસિયાના રાજ્ય સરકારની ‘‘સત્તાની રૂએ વહીવટી ભાષાઓ ’’ અંગ્રેજી અને ફ્રેન્ચનો ઉપયોગ થાય છે.
લ્યુઇસિયાનામાં ફ્રેન્ચ, ક્રેઓલ અને અંગ્રેજી ભાષાની કેટલીક અજોડ લોકબોલી પણ છે. ફ્રેન્ચ ભાષાની ત્રણ અજોડ લોકબોલી કેજૂન ફ્રેન્ચ, કોલોનિયલ ફ્રેન્ચ અને નેપોલિયોનિક ફ્રેન્ચનો સમાવેશ થાય છે. ક્રેઓલ ભાષાની લોકબોલીમાં લ્યુઇસિયાના ક્રેઓલ ફ્રેન્ચનો સમાવેશ થાય છે. અંગ્રેજી ભાષાની પણ બે અજોડ લોકભાષા છે, જેમાં ફ્રાન્સના પ્રભાવ હેઠળની કેજૂન અંગ્રેજી અને અનૌપચારિક રીતે જાણીતી યાટનો સમાવેશ થાય છે, જે ન્યૂયોર્ક સિટીની લોકબોલી અને ખાસ કરીને ઐતિહાસિક બ્રુકલીન લોકભાષાને મળતી આવે છે, આ બંને લોકબોલીમાં સ્થળાંતરિત સમુદાય આઇરિશ અને ઇટાલિયનના ઉચ્ચારણોની અસર જોવા મળે છે, પરંતું યાટ લોકબોલીને પણ ફ્રેન્ચ અને સ્પેનિસ ભાષાની અસર થયેલી છે.
ધર્મ
2000ના વર્ષની ગણતરી મુજબ અનુયાયીની સંખ્યાના સંદર્ભમાં સૌથી મોટો ધર્મસંપ્રદાય રોમન કેથોલિક ચર્ચ છે, જેમની સંખ્યા 1,382,603 લોકોની છે, સર્ધન બાપ્ટીસ્ટ કન્વેન્શનમાં શ્રદ્ધા ધરાવતા લોકોની સંખ્યા 868,587 છે, જ્યારે યુનાઇટેડ મેથોડિસ્ટ ચર્ચના અનુયાયીઓ 160,153 છે.
ફ્રેન્ચ ક્રેઓલ સમુદાયે સૌ પ્રથમ વસવાટ કર્યો હતા, તેઓ આ વિસ્તારના મુખ્ય ખેડૂતો અને વડા હતા, તેથી રાજકારણમાં તેમનું પ્રતિનિધિત્વ ઘણુ સારુ છે. ઉદાહરણ તરીકે શરુઆતના મોટાભાગના ગર્વનર્સ ફ્રેન્ચ ક્રેઓલ કેથોલિક્સ હતા. જોકે હવે તેઓ લૂઇસિયાની વસતીમાં બહુમતી નહીં પરંતુ મહત્ત્વનો સમુદાય છે. રાજ્યના રાજકારણમાં કેથોલિક્સનો પ્રભાવ હજુ પણ યથાવત છે. 2008ની વસતી ગણતરી મુજબ સેનેટર્સ અને ગવર્નર બંને કેથોલિક હતા. કેથોલિક સમુદાયના ઊંચા પ્રમાણ અને પ્રભાવને કારણે લ્યુઇસિયાના દક્ષિણના બીજા રાજ્યથી અલગ પડે છે.
લ્યુઇસિયાનાના લોકોનું ધર્મ સાથેનું હાલનું જોડાણઃ
જુઈસ અમેરિકન સમુદાય રાજ્યના મોટા શહેરો ખાસ કરીને બેટન રોગ અને ન્યૂ ઓર્લિયન્સમાં રહે છે. આ સમુદાયમાં સૌથી મહત્ત્વનો સમુદાય ન્યૂ ઓર્લિયન્સ વિસ્તારનો જુઈસ સમુદાય છે, જેમની કેટરિના તોફાન પહેલાની વસતી આશરે 12,000 લોકોની હતી. 20મી સદીની શરુઆતમાં સુસ્થાપિત યહુદી સમુદાયની આ નોંધપાત્ર હાજરીને કારણે લ્યુઇસિયાના દક્ષિણના બીજા રાજ્યો કરતા અલગ પડે છે, જોકે સધર્ન કેરોલિના અને વર્જિનિયામાં 18મી અને 19મી સદીથી તેમના મુખ્ય શહેરોમાં યહુદીની લોકોની મોટી સંખ્યા છે. લ્યુઇસિયાનાની રાજકીય નેતાગીરીમાં મુખ્ય યહુદી નેતાઓમાં વ્હીગ (ડેમોક્રેટ) જુડાહ પી. બેન્ઝામિન (1811-1884)નો સમાવેશ થાય છે, જેમને અમેરિકાના આંતરવિગ્રહ પહેલા અમેરિકાની સેનેટમાં લ્યુઇસિયાનાનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હતું અને પછીથી રાજ્યના કન્ફેડરેટ સેક્રેટરી બન્યા હતા. બીજા યહુદી નેતાઓમાં ડેમોક્રેટ એડોલ્ફ મેયર (1842-1908) અને રિપબ્લિકન સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ જે ડાર્ડેની (1954-)નો સમાવેશ થાય છે. એડોલ્ફ મેયર કન્ફેડરેટ આર્મી અધિકારી હતા અને તેમણે અમેરિકાના ગૃહમાં 1891થી 1908માં તેમના મૃત્યુ સુધી લ્યુઇસિયાનાનું પ્રતિનિધત્વ કર્યું હતું.
પર્યટન
શ્રેણી:લ્યુઇસિયાના શ્રેણી:યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના રાજ્યો
અંકલાછ
અંકલાછ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના નવસારી જિલ્લાના પાંચ તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા વાંસદા તાલુકાનું ગામ છે. અંકલાછ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, આંગણવાડી, દૂધની ડેરી, પંચાયતઘર જેવી સગવડો ઉપલબ્ધ થયેલ છે. આ ગામ ધરમપુર-વાંસદા રાજ્ય ધોરી માર્ગ નં.૫-એ પર આવેલું છે. અહીંનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી અને પશુપાલન છે. અહીંની મુખ્ય ખેતપેદાશ ડાંગર, શેરડી, કેરી તેમ જ શાકભાજી છે. અહીંના લોકો કુકણા બોલી અને ધોડીયા બોલી બોલે છે, જે ગુજરાતી ભાષાથી એકદમ અલગ હોય છે.
શ્રેણી:વાંસદા તાલુકો
સાદડુન
સાદડુન ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા તાપી જિલ્લાના કુલ ૭ (સાત) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા સોનગઢ તાલુકાનું ગામ છે. સાદડુન ગામમાં ખાસ કરીને આદિવાસી લોકો વસે છે. ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, આંગણવાડી, પંચાયતઘર, દુધની ડેરી વગેરે સવલતો પ્રાપ્ય છે. ગામના લોકો વ્યવસાયમાં મુખ્યત્વે ખેતી, ખેતમજૂરી, પશુપાલન જેવાં કાર્યો કરે છે.
શ્રેણી:સોનગઢ તાલુકો
સાદડવેલ (સોનગઢ)
આ ગામ તાલુકા મથક સોનગઢથી ઓટા જતા રાજ્ય ધોરી માર્ગ પર સોનગઢથી આશરે ૧૪ કિલોમીટર જેટલા અંતરે આવેલ છે.
શ્રેણી:સોનગઢ તાલુકો
લેહવાંટ
લેહવાંટ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા છોટાઉદેપુર જિલ્લામાં આવેલા  છોટાઉદેપુર તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. લેહવાંટ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, તુવર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
આ ગામમાં મુખ્યત્વે આદિવાસી લોકો વસવાટ કરે છે.
શ્રેણી:છોટાઉદેપુર તાલુકો
બાલોતા (તા.હાંસોટ)
બાલોતા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય-દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા ભરૂચ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૮ (આઠ) તાલુકાઓ પૈકીના એવા હાંસોટ તાલુકામાં આવેલું એક મહ્ત્વનું ગામ છે. ખંભાતના અખાતના તટ પ્રદેશમાં આવેલું હોવાથી અહીં મીઠું પકવવાનો વ્યવસાય પણ ચાલે છે. આ સિવાય બાલોતાના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. ગામમાં મુખ્યત્વે કપાસ, ડાંગર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત કેટલાક લોકો પિયતની સગવડ મેળવી શેરડી, કેળાં, ડાંગર વગેરેની ખેતી પણ કરે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
બાલોતા ગામના નામ પરથી બાલોતિયા અટક પડી છે.
શ્રેણી:હાંસોટ તાલુકો
ખલીપુર (તા. સરસ્વતી)
ખલીપુર (તા. સરસ્વતી) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા પાટણ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા સરસ્વતી તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. ખલીપુર ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, વરિયાળી, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:સરસ્વતી તાલુકો
કંથારીયા (તા.કરજણ)
કંથારીયા (તા.કરજણ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા વડોદરા જિલ્લામાં આવેલા કરજણ તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. કંથારીયા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે કપાસ, તુવર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત કેટલાક લોકો પિયતની સગવડ મેળવી શેરડી, કેળાં, ડાંગર વગેરેની ખેતી પણ કરે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:કરજણ તાલુકો
નાના દવેના મુવાડા
નાના દવેના મુવાડા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા મહીસાગર જિલ્લામાં આવેલા લુણાવાડા તાલુકાનું એક  ગામ છે. નાના દવેના મુવાડા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, બાજરી, તુવર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:લુણાવાડા તાલુકો
ચાપલધરા
શ્રેણી:વાંસદા તાલુકો
ભાબર
ભાબર હિમાલયના તળ વિસ્તાર અને શિવાલિક પહાડીઓની દક્ષિણ બાજુમાં વસેલ એક ક્ષેત્ર છે જ્યાં કાંપવાળાં મેદાનો હિંદ-ગંગા મેદાનમાં ભળી જાય છે.
નામોત્પત્તિ
ભાબર નામ એક સ્થાનિક લાંબા ઘાસ યૂઆલિઓપ્સિસ બિનાતા (Eulaliopsis binata)ના સ્થાનિક નામ પરથી આવ્યો છે. તેનો ઉપયોગ કાગળ અને દોરડા બનાવવા માટે કરવામાં આવે છે.
ઇતિહાસ
૧૯૦૧ના વર્ષમાં ભાબર નૈનિતાલ જિલ્લાના ચાર ભાગોમાંથી એક ભાગ હતો, જેમાં ૪ નગરો અને ૫૧૧ ગામો સમાયેલા હતાં અને જેની સંયુક્ત વસ્તી ૯૩,૪૪૫ જેટલી હતી (૧૯૦૧) અને તે ૩૩૧૨.૬ ચોરસ કિ. મી. જેટલા વિસ્તારમાં ફેલાયેલ છે. ભૌગોલિક રુપમાં તે વર્તમાન વહીવટી ઉપભાગ હલ્દવાનીની સમાન છે.
ભાબરની ભૌગોલિક વિશિષ્ટતા સંપૂર્ણપણે ભારતના ઉત્તરાખંડ રાજ્યના નૈનિતાલ જિલ્લામાં પડે છે. ભાબરની દક્ષિણમાં કાંપવાળાં મેદાનનો વિસ્તાર આવે છે (ખીણ વિસ્તાર).
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:ઉત્તરાખંડ શ્રેણી:હિમાલય
ધાનોલ (તા. ગોધરા)
ધાનોલ (તા. ગોધરા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા પંચમહાલ જિલ્લામાં આવેલા  ગોધરા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. ધાનોલ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, બાજરી, તમાકુ તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ગોધરા તાલુકો
ખાનપુર કોડી (તા. પાટણ)
ખાનપુર કોડી (તા. પાટણ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા પાટણ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા પાટણ તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. ખાનપુર કોડી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, વરિયાળી, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:પાટણ તાલુકો
ગોરખનાથ
ગોરખનાથ અથવા ગોરક્ષનાથ અગિયારમીથી બારમી સદીમાં થઇ ગયેલા હિંદુ નાથ યોગી હતા. તેઓ મત્સ્યેન્દ્રનાથના પટ્ટ શિષ્ય હતા. તેમની આધ્યાત્મિક વંશાવલી વિશે ઘણી માન્યતાઓ પ્રચલિત છે. મત્સ્યેન્દ્રનાથનાં બે મહત્વનાં પંથમાંના એક શૈવપંથ સાથે તેઓ સંકળાયેલા હતા, બીજો પંથ ’ચૌરંગી’ છે. આદિનાથ અને મત્સ્યેન્દ્રનાથ તેમનાં પૂર્વના ગુરુઓ મનાય છે. એક વિચાર આદિનાથ અને તેમની વચ્ચે પાંચ અને અન્ય છ ગુરુઓની પરંપરા માને છે. પણ હાલનાં પ્રચલિત વિચાર પ્રમાણે આદિનાથની ઓળખ ભગવાન શિવ તરીકે અને તેમને સીધા મત્સ્યેન્દ્રનાથનાં ગુરુ તથા મત્સ્યેન્દ્રનાથને ગોરખનાથનાં ગુરુ તરીકે મનાય છે.
નાથ સંપ્રદાયનો ગોરખનાથનાં સમયમાં ખૂબજ વિકાસ વિસ્તાર થયેલો. તેમણે ઘણું લખ્યું હતું. તેમણે લખેલું પ્રથમ પુસ્તક ’લય યોગ’ ગણાય છે. ભારતમાં ઘણી ગુફાઓ, ઘણાં મંદિરો તેમનાં નામે છે, જ્યાં કહેવાય છે કે ગોરખનાથ ધ્યાન સાધના કરતાં હતા. ભગવાન નિત્યાનંદનાં કહેવા પ્રમાણે, ગણેશપુરી (મહારાષ્ટ્ર)થી એક કિમી.દૂર આવેલાં વજ્રેશ્વરી મંદિર પાસેનું નાથ મંદિર ગોરખનાથનું સમાધિ સ્થળ છે.
ગોરખનાથ જન્મકથા (લોકવાયકા)
ગુરુ દત્તાત્રેય ભગવાનના આશીર્વાદ મેળવી આજ્ઞાનુસાર મત્સ્યેન્દ્રનાથ તીર્થાટને નીકળ્યા. નાસિક પાસે સપ્તશૃંગી પર્વત ઉપર માઁ સપ્તશૃંગીના સાક્ષાત દર્શન કર્યા. કવિત્વ કરવાની અમોધ શક્તિ પ્રદાન કરવાના પ્રતાપે મંત્ર-તંત્ર વિદ્યા સિદ્ધ કરી શાબરી વિદ્યાના વિરલ ગ્રંથનુ નિર્માણ કર્યું. સાધનાના સાત માસ પથી મત્સ્યેન્દ્રનાથ તીર્થાટન કરતા બંગલાદેશ તરફ આવ્યા. ત્યાં ચાલતા-ચાલતા હેલા-સમુદ્ર કિનારે ચંદ્રગિરિ ગામે આવી પહોચ્યા. આ ગામમાં સુરાજ પિતા બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ નરસિંહનો જન્મ થયો હતા. આ ગામમા મત્સ્યેન્દ્રનાથ નિત્યક્રમ પ્રમાણે ભવિષ્ય કથન કરતાં કરતાં ભિક્ષા માટે ફરવા લાગ્યા. અહિં સર્વોપદયાળ નામે એક ગૌડ બ્રાહ્મણ રહેતો હતો. તે વશિષ્ઠ ગોત્રનો હતો. બધા ધર્મોમાં નિપૂર્ણ કર્મકાંડી બ્રાહ્મણની ગવણવાન પત્નિનું નામ સરસ્વતી હતું. તે અતિ સ્વરુપવાન હતી. સુંદર અને સકળ ગુણ સંપન્ન હોવા છતાં, તેને પેટે કોઈ સંતાન ન હતું. એનેક દેવી દેવાતાઓની ઉપાસના-આરાધનના-માનતાઓ અને ઉપચરો કરવા છતાં આશા ફળી ન હતી. આથી તે અત્યંત નીરાશ અને નિસ્તેજ બની ગઈ હતી. આવી દશા માં તેણે આંગણામાં યોગીરાજ મત્સ્યેન્દ્રનાથને ઉભેલા જોયા. અત્યંત ભાવ-ભક્તિ પૂર્વક ચરણોમાં પડી વંદન કર્યા. બેસવા માટે આસન આપ્યું. અતિ નમ્રતા પૂર્વક આંખમાં આંસુ સાથે પોતે નિઃસંતાન હોવાનું દુઃખ વર્ણવી ઉપાય સૂચવવા પ્રાર્થના કરી. ભિક્ષા લેતા લેતા નિઃસંતાન અબળાની આર્જવભરી વાણી અને સજળનેત્રો જોઈ દુઃખ પામ્યા. મત્સ્યેન્દ્રનાથે ચપટી ભસ્મ લઈ સૂર્ય મંત્રથી અભિમંત્રિત કરી અત્યંત પ્રેમ પૂર્વક તે બાઈને આપી અને કહ્યું, ‘‘ હે માઁ, આ ચપટી ભસ્મ સૂર્યતેજથી અંકિત છે એને તું સૂતી વેળા સેવન કરજે, અતિ કીર્તિમાન હરિનારાયણ, સાક્ષાત તારે ત્યાં પુત્રરૂપે અવતાર લેશે. એ સકળ સિદ્ધિના સ્વામી બનશે. પોતાના સુકર્મોથી સારી પૃથ્વીના વંદનીય મહાપુરૂષ બનશે.’’ આ સાંભળી હર્ષવિભોર બાઈ પૂછવા લાગી કે, ‘‘ હે મહારાજ તમે પાછા ક્યારે આવશો ? ’’ ત્યારે પ્રેમ પૂર્વક મત્સ્યેન્દ્રનાથે કહ્યું હું બાર વરસ પછી પાછો આવીશ ને તારા બાળકને ઉપદેશ-દિક્ષા આપીશ.’’ બાઈ એ સાદર વંદન કર્યા અને મત્સ્યેન્દ્રનાથ ત્યાંથી આગળ વધ્યા.
સ્ત્રીના પેટમાં વાત રહેતી નથી. આમ ચોરેને ચૌટે સરસ્વતીબાઈએ ભસ્મની વાત કરી. એવામા એક ડોશીમાં આવ્યા. તેમણે સરસ્વતીને આવા ભમતા જોગીનો ભરોસો ન કરવા કહ્યું. આવી ભસ્મથી છોકરા થતાં હશે ? જારણ-મારણનો પ્રયોગ હશે. તને કૂતરી બનાવી પાછળ પાછળ ફેરવશે. રાત્રે સ્ત્રી બનાવી ભોગવશે. આમ દિવસે કૂતરી ને રાતે સ્ત્રી બનાવી દેશે. આ માયાજાળ છે. એ તો મેના-પોપટ, ચકલી કંઈ પણ બનાવી દેશે. તારૂ ધરબાર સર્વસ્વ ભૂલી ભટકતી થઈ જઈશ. આ સાંભળી સર્સવતીબાઈ અત્યંત ભયભીત થઈ. એને સાચા ખોટાનું ભાન ન રહ્યું. તરત ઊઠી ભસ્મને ગાયના છાણના ઉકરડામાં નાખી આવી. સૂર્યમંત્રના પ્રભાવે ભસ્માંકિત ગર્ભ ઉકરડામાં દિવસે-દિવસે વધવા લાગ્યો. એમાં નાથપંથના કીર્તિધ્વજ સાક્ષાત્ તેજપૂંજ વિષ્ણુ એવા નવનારાયણ પૈકીના એક એવા હરિનારાયણનો સંચાર થયો.
હકીકત સાંભળી સબ્ધ થયેલા મત્સ્યેન્દ્રનાથે ઉકરડા વાળી જ્ગ્યા બતાવવા સરસ્વતીને કહ્યું. છાણના ઉંચા ઉકરડા પસે લઈ ગઈ. તે સ્થળે આવી મત્સ્યેન્દ્રનાથ અલખ બોલી, કહ્યું ‘‘ હરિનારાયણ, પ્રતાપી સૂર્યપુત્ર, પરમ મિત્ર જો આ છાણના ઢગલામાં તમે હાજર હો તો તત્ક્ષણ બહાર આવો. બાર-બાર વરસ સુધી અહીં મારી વાટ જોઈ તમે ગોબર ઉકરડાનું રક્ષણ કરતાં બેઠા છો, માટે તમારૂં નામ ગોરક્ષનાથ છે. જલદી બહાર આવો. ’’
સંદર્ભો અને નોંધ
શ્રેણી:ભારતનાં સંતો શ્રેણી:નાથ સંપ્રદાય શ્રેણી:ધાર્મિક વ્યક્તિત્વ શ્રેણી:હિંદુ ધર્મ
સંસ્થા
સંસ્થા (અથવા સંસ્થા - સ્પેલિંગમાં તફાવત જુઓ) એ એક સામાજિક વ્યવસ્થા છે, જે સામૂહિક લક્ષ્યનું અનુકરણ કરે છે, પોતાની કામગીરીને નિયંત્રિત કરે છે અને તે પોતાના વાતાવરણ દ્વારા જુદુ જ વર્તુળ રચે છે. ગ્રીક શબ્દ organon પરથી આ શબ્દની વ્યુત્પતી થઇ છે, જે ખૂબ જ જાણીતા શબ્દ ergon પરથી લેવામાં આવ્યો હતો.
સામાજિક વિજ્ઞાનમાં, વિવિધ સંસ્થા એ સમાજશાસ્ત્ર, અર્થશાસ્ત્ર, રાજકીય વિજ્ઞાન, મનોવિજ્ઞાન, મેનેજમેન્ટ અને સંગઠન સંચાર જેવા સંખ્યાબંધ વિષયો માટે વિશ્લેષણની બાબત છે. વધુ ચોક્કસ સંદર્ભમાં, ખાસ કરીને સમાજશાસ્ત્રીઓ માટે આ શબ્દ "સંસ્થા" પસંદગીકારક હોઇ શકે. સંસ્થાનું વ્યાપક વિશ્લેષણ સંસ્થાગત અભ્યાસ, સંસ્થાગત વ્યવહાર અને સંસ્થાગત વિશ્લેષણના સંદર્ભે કરાય છે. વિભિન્ન સંખ્યાબંધ સિધ્ધાંત અને દ્રષ્ટિકોણનું અસ્તિત્વ છે, જેમાંથી કેટલાક સુસંગતતા ધરાવે છે,
સમાજશાસ્ત્રમાં સંસ્થા
કોઇપણ સંસ્થાના આધુનિક વિજ્ઞાનના રૂપમાં સમાજશાસ્ત્રને પરિભાષિત કરી શકાય છે, ચોક્કસ સંસ્થાના અવસરમાં, એક સશક્ત શરીરના અવયવોને વિભિન્ન કરવા માટે સમાન કામગીરી કરે છે. સામાન્ય રીતે સામાજિક અને રાજનીતિ વિજ્ઞાનમાં, એક સંસ્થા વધુ શિથીલ યોજનાના રૂપમાં સમજી શકાય, સમકક્ષ અને મનુષ્યના હેતુલક્ષી પગલાં લેવા માટે સમાન લક્ષ્ય સુધી પહોંચવા અથવા વાસ્તવિક ઉત્પાદનનું નિર્માણ કરવા. આ પગલાં સામાન્ય રીતે નિયમસરના સભ્ય અને રૂપરેખા(સંસ્થાગત નિયમો) અનુસાર ઘડાયા છે. સમાજશાસ્ત્ર સંસ્થા શબ્દને આયોજિત ઔપચારિક અને બિનઆયોજિત અનૌપચારિકમાં વિભાજીત કરે છે (ઉદા. સ્વયંસ્ફુરિત રચના). સમાજશાસ્ત્ર સંસ્થાને સંસ્થાગત દ્રષ્ટિમાં પ્રથમ પંક્તિમાં વિશ્લેષણ કરે છે. આ અર્થમાં, સંસ્થાગત તત્વની સ્થાયી અવસ્થા છે. આ તત્વો અને તેનાં કાર્યો નિયમાનુસાર કૃતનિશ્ચયી છે, તેથી નિશ્ચિત કાર્ય શ્રમ વિભાજનની સમકક્ષ પ્રણાલીના માધ્યમ દ્વારા પૂરા થઇ શકે છે.
સંચાલનમાં સંસ્થા અને સંસ્થાગત અભ્યાસ
સંચાલન મુખ્યત્વે સાધનના દ્રષ્ટિકોણથી એક સંસ્થામાં રસ ધરાવે છે. એક કંપની માટે, સંસ્થાનો અર્થ તેમણે લક્ષ્યોને અંત સુધી પ્રાપ્ત કરવાનો છે, - જે તેમના હિસ્સેદારો (સ્ટોકધારકો, કર્મચારિયો, ગ્રાહકો, વિતરકો, સમુદાયો) માટે મૂલ્ય નક્કી કરે છે.
સંસ્થાકિય સિધ્ધાંતો
ઘણા સિદ્ધાંતો પૈકિ સૌથી પ્રભાવશાળી રહેલા સિદ્ધાંતો:
સંસ્થાકીય માળખા
સંસ્થાના અભ્યાસમાં ધ્યાનાકર્ષક બાબત આશાવાદી સંસ્થાકીય માળખાનો સમાવેશ કરાયો છે. સંચાલન વિજ્ઞાન અનુસાર, મોટાભાગની માનવ સંસ્થા ચાર પ્રકારની હોય છે :
પિરામીડ અથવા પદાનુક્રમ
પદાનુક્રમ એક લિડર, લિડરોના નેતૃત્વ સાથે એક સુવ્યવસ્થાનો દાખલો આપે છે. આ સુવ્યવસ્થા હંમેશા નોકરશાહી સાથે જોડાયેલી હોય છે. પદાનુક્રમમાં ધ પીટર પ્રિન્સીપલ (1969)માં વ્યંગ કરવામાં આવ્યો હતો, તેમણે હાઇરાર્કિઓલોજી  નામના પુસ્તકની ઓળખ આપી હતી અને કહ્યું હતું કે, "પદાનુક્રમમાં દરેક કર્મચારીએ પોતાની અસમર્થતાના સ્તરની વૃધ્ધિ કરવા તરફ વળવાનું છે". આ માળખુ એવી રીતે રચાયેલું છે જેમાં એક લિડરને તેની નીચેના ઘણાં બધા લોકો સહકાર આપે છે. કોઇ એકની કલ્પના પિરામીડ રચી શકે છે, જો ત્યાં પ્રમુખ અધિકારીને અનુસરવા પૂરતા વ્યક્તિઓ ન હોય, તો ઇમારતની રચનાનું મહત્વ રદ કરી શકાશે. કોઇ પણ કલ્પી શકે છે કે લિડરને બીજા લોકોનો સહકાર ન મળે તો સમગ્ર રચના નિષ્ફળ નિવડે છે. એક અત્યંત રૂઢિચૂસ્ત જવાબદારીનાં સંદર્ભમાં, સંસ્થાના પ્રકારનું Führerprinzip દ્વારા ઉદાહરણ છે.
મંડળ અથવા નિર્ણાયક મંડળ
તેમાં મુખ્ય લોકોના જૂથનો સમાવેશ થાય છે જેઓ જૂથ તરીકે, કદાચ મતદાન દ્વારા નિર્ણય કરે છે. નિર્ણાયક મંડળ અને સમિતી વચ્ચેનો તફાવત એ છે કે સમિતીના સભ્યએ સામાન્ય રીતે કાર્ય કરવા માટે અથવા જૂથના નિર્ણય આવ્યા બાદ પછીની ફરજ નિભાવવાની હોય છે, જ્યારે નિર્ણાયક મંડળના સભ્યએ તુરંત નિર્ણય કરવાનો હોય છે. વિવિધ દેશના નિર્ણાયક મંડળના નિર્ણય અપરાધ લક્ષી, ત્રાસદાયક વ્યક્તિ, નુકશાનકર્તાઓ માટે સરખા કાયદો હોય છે, નિર્ણાયક મંડળ પણ વ્યાયામ સ્પર્ધા, પુસ્તક પુરસ્કાર તેમજ એના જેવી કેટલીય બીજી પ્રવૃતિઓનું આયોજન કરે છે. ક્યારેક પસંદગી સમિતી નિર્ણાયક મંડળ જેવા કાર્ય કરે છે. મધ્યયુગમાં સંયુક્ત યુરોપમાં નિર્ણાયક મંડળમાં સ્થાનિક ખ્યાતનામ વ્યક્તિઓની વચ્ચે સર્વસંમતિથી કાયદાનો નિર્ણય કરાયો હતો.
કર્મચારી સંગઠન અથવા વૈવિધ્યપૂર્ણ કાર્ય કરતું જૂથ
કર્મચારીઓ નિષ્ણાતને તેનું કાર્ય પૂર્ણ કરવામાં મદદ કરે છે. અંતે "કર્મચારીઓનો પ્રમુખ" નક્કી કરે છે કે કામની સોંપણી નિયમિત રીતે કરવી કે નહીં. જો તે નિયમિત રીતે હોય તો તે એક જુનિયર નિષ્ણાત કર્મચારીની પસંદગી કરી તેને સોપવામાં આવે છે. કર્મચારીઓનો પ્રમુખ નિયમિત પ્રશ્નોની યાદી બનાવે છે અને તપાસે છે કે તે પૂર્ણ થયા છે કે નહીં.
જો કોઈ પ્રશ્ન અસામાન્ય હોય તો કર્મચારી નેતા તેની નોંધ લે છે. આવી સમસ્યાઓને તે નિષ્ણાતો સુધી પહોંચાડે છે, તેઓ તેનું સમાધાન કરે છે અને કર્મચારીઓને તેના વિશે પ્રશિક્ષિત કરી તે સમસ્યા રોજીંદી સમસ્યામાં પરિવર્તીત કરે છે. એક્ઝિક્યુટીવ સમિતી જેવી "ક્રોસ ફંક્શનલ ટીમ"માં, બોસ બિન-નિષ્ણાત જ હોવો જોઇએ, કેમકે તેમાં ઘણા પ્રકારના નિષ્ણાતોની જરૂર હોય છે.
સંસ્થા : ચક્રીય માળખું
જાણીતા વિદ્વાન સ્ટેફન જોને આપેલી વિચારધારા પ્રમાણે, સંસ્થા ચક્રીય પ્રકૃતિ ધરાવે છે કે જેમાં સંસ્થાકીય ભાગીદારો સફળતાની ચાવી હોય છે. જોકે સમાજના વિભિન્ન સામાજિક અને રાજકીય માળખાઓમાં ખાસ નોઁધનીય છે કે સંસ્થાકીય નિપૂણતા એ સફળતા માટે સર્વોપરી છે. સ્ટેફન જોન્સના સૂચન પ્રમાણે કોઈ પણ સંસ્થાકીય માળખાને યોગ્ય સંસ્થા તરીકે જાળવી રાખવા માટે વ્યક્તિગત, સમૂહ પ્રગતિ, કાર્યાત્મકતા વિગેરે ક્ષેત્રે જુસ્સો અનિવાર્ય છે. વધુમાં વ્યક્તિગત સ્તરે રહેલી બધી જ સંસ્થાકીય નિપુણતા ચાલતી પ્રક્રિયા અંતર્ગત પૂર્વ નિર્ધારિત હોય છે.:
મેટ્રીક્સ સંસ્થા
આવા પ્રકારના સંસ્થાકીયમાં બે જુદા-જુદા પદાનુક્રમમાં બે બોસ દરેક કર્મચારીને સોપવામાં આવે છે. જેમાંથી એક પદાનુક્રમ "કાર્યકારી" હોય છે અને ખાતરીપૂર્વક રીતે આ ઉપરી અધિકારીઓ પ્રશિક્ષિત તેમજ આ જ ક્ષેત્રે સૌથી નિપુણ એવા બોસ દ્વારા નિર્દેશિત હોય છે. બીજુ માળખું "વહીવટી" હોય છે કે જે નિષ્ણાતોની મદદથી વિવિધ પ્રોજેક્ટ પૂરા કરવાનો પ્રયાસ કરતું હોય છે. આવો પ્રોજેક્ટ પ્રાદેશિક ગ્રાહકોને લગતો કે અન્ય કોઈ પણ પ્રકારનો હોઈ શકે છે.
પરિસ્થિતિઓ
આ સંસ્થામાં તીવ્ર સ્પર્ધા હોય છે. સંસ્થાનું સૌથી ખરાબ પાસું છે અભાવ. સારા લોકો વધારે કામ મેળવે છે. દરેકને તેઓ જે કાર્ય કરે છે તે માટે વળતર ચૂકવવામાં આવે અને આ રીતે એક નાનો ધંધો ચાલે છે. જેમાં તેમણે નફો દર્શાવવાનો હોય છે નહીંતર તેમને કાઢી મૂકવામાં આવે. જે કંપનીઓ આવી સંસ્થાઓનો ઉપયોગ કરે છે તેઓ પણ આવી સંસ્થાઓના પર્યાવરણમાં શું ચાલે છે તેનું એક જ પાસું દર્શાવે છે. તેનું કારણ એ હોઈ શકે કે મૂળ પર્યાવરણને તેની પ્રાકૃતિક મર્યાદા છે. આથી પ્રાદેશિક પર્યાવરણ સામાન્ય રીતે એક બીજા સાથે સ્પર્ધા કરતા નથી પરંતુ તેઓ ઘણા સ્વાયત હોય છે. દવા બનાવતી કંપની ગ્લેક્સોસ્મિથક્લીન આ પ્રકારની કાર્યરત સંસ્થાઓ વિશે ધી ગાર્ડિયનના આ બાહ્ય લેખોમાં વાત કરે છે.
"કેઓર્ડિક" સંસ્થાઓ
1990માં "કેઓર્ડિક" સંસ્થાનું માળખું અસ્તિત્વમાં આવ્યું કે જે કેઓસ અને ઓર્ડર શબ્દ પરથી ઉતરી આવેલો શબ્દ છે. વીઝા ફાયનાન્સિયલ નેટવર્ક સંદર્ભે ડિ હોકના કાર્ય દરમિયાન આ શબ્દ ઉભરી આવ્યો હતો. મિશ્ર લોકશાહી, જટિલ વ્યવસ્થા, સર્વ સંમતિથી થતી નિર્ણય પ્રક્રિયા, સહકાર અને સ્પર્ધા, માં "કેઓર્ડિક" સતત સુયોજ્ય ન હોય તેવા માળખાઓમાંથી બહાર લાવીને સંસ્થાને પ્રોત્સાહન આપવાનો પ્રયાસ કરે છે, સાથે જ મોડેલ(પ્રયોગો)નું નિયમન અને સંચાલન કરે છે. આવી જ રીતે ઉભરતી સંસ્થાનો તેમજ વ્યક્તિગત સંસ્થાના સિદ્ધાંતોનો વિકાસ થાય છે. માનવીય સંસ્થાઓમાં અરાજકતાની સ્થિતિમાં જૂથબંધીની સ્થિતિ પણ જોઈ શકાય છે. કાનૂની સંસ્થાનો છે તેવી સંસ્થાઓ : સરકાર, આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થા, બીન-સરકારી સંસ્થા, સશસ્ત્ર દળો, કોર્પોરેશન, ભાગીદારી, સખાવતી સંસ્થા, નફો-ન કરવાના હેતુથી ચાલતી સંસ્થા, સહકારી યુનિવર્સિટી.
કલાકારની સંસ્થા
ધી ઓર્ગેનાઇઝેશન ઓફ ધી આર્ટિસ્ટ પરિભાષાનો ઉપયોગ સૌ પ્રથમવાર ફ્રેન્ક ગેહરી નામના વસ્તુકારે(આર્કિટેક) કર્યો હતો. બાંધકામની ડિઝાઈન સંદર્ભે વસ્તુકાર/કલાકાર નિયંત્રણમાં રહે, તેવી બાહેંધરી રૂપે લાગુ કરેલ એક સંસ્થાકીય માળખા માટે સૌ પ્રથમવાર તેણે આ શબ્દનો પ્રયોગ કર્યો હતો. કલાકારોના આ સંસ્થાકીય માળખાને ઇરાદાપૂર્વક રાજકારણીઓ અને ઉદ્યોગપતિઓની અસરથી દૂર રાખવામાં આવ્યું. કલાકારોની આ સંસ્થાનો હેતુ એવી બાહેંધરી આપવાનો હતો કે કલાકાર/વસ્તુકારની ડિઝાઈન ખરેખર અમલી બને, તેઓને કોઈ રાજકારણી કે ઔદ્યોગીક હિતોને કારણે સમાધાન કરવામાં ન આવે.
ગેહરીએ શરૂઆતના સમયમાં કલાકારોની સંસ્થાના વિકાસનો અભિગમ તૈયાર કર્યો, જેના પરિણામરૂપે વિરોધમાં તે "કલાકારોને હાસ્યાસ્પદ" ગણતા. ગેહરીએ સ્પષ્ટતા કરી : "જે રીતે મહિલાઓ સાથે વર્તવામાં આવે છે તેવી જ રીતે સર્જનાત્મક લોકો સાથે વર્તવાની એક નીતિ છે, ‘સ્વીટી, અમે મોટા ઉદ્યોગપતિઓ જાણીએ છીએ કે, આ કેવી રીતે કરવું, અમને ફક્ત ડિઝાઇન આપો અને અમે તેને ત્યાંથી લઇશું.‘ આ સૌથી ખરાબ બાબત બની શકે છે. આથી જરૂરી છે કે કલાકારોનું સંગઠન આગળ આવે જેથી કરીને અંતિમ ઉત્પાદનએ ગ્રાહક અને કલાકારની ઈચ્છિત ડિઝાઈનની લગોલગ હોય, જેના પર બંને સહમત થઈ શકે." (Flyvbjerg 2005, 53).
ગેહરીની દલીલ હતી કે કલાકારોની સંસ્થાએ વધુ શક્ય એટલી પ્રામાણિક્તાથી કલાવિષયક તૈયાર કરવા, ઈમારતનું બાંધકામ અને બજેટ(અંદાજપત્ર) સસમયસર રાખવા મદદ કરવી, જે નવીન અને જટીલ ડિઝાઇન માટે અલ્પ છે, જેના માટે ગેહરી ઓળખાય છે. આજે પણ કલાકારોની આ સંસ્થા કલાકારોની સ્વતંત્રતા અને આર્થિક દૂરદર્શિતા જેવા બેવડા હેતુ સાથે સેવા બજાવી રહી છે.
ઔપચારિક સંસ્થાઓમાં નેતૃત્વ
એક સંસ્થાની સ્થાપના એક સાધન કે પછી નક્કી કરેલા હેતુઓને સિદ્ધ કરતી એક સ્થાપિત સંસ્થા છે, જેને ઔપચારિક સંસ્થા પણ કહેવાય છે. નિર્ધારીત હેતુઓના જુદા જુદા ભાગોના આધારે સંસ્થાની રચનામાં વિભિન્ન પેટાવિભાગો કરવામાં આવે છે. વિભાગ, ખાતુ, પેટાવિભાગ, હોદ્દો, નોકરી અને કાર્ય મળીને તેનું કાર્યમાળખુ તૈયાર થાય છે. આથી, ઔપચારિક સંસ્થા ગ્રાહક કે સંસ્થાના સભ્યો માટેના વ્યક્તિભાવ વિના વર્તે તે અપેક્ષિત છે. વેબરની વ્યાખ્યા પ્રમાણે, પ્રવેશ અને પદોન્નતિ મેરિટ અથવા સિનિયોરીટી દ્વારા મળે છે. દરેક કર્મચારીને વેતન મળે છે અને ઉપરીઓની અસર તેમજ શક્તિશાળી ગ્રાહકો સામે હોદ્દાની લાયકાત તેની માટે રક્ષણકવચ બની રહે છે. તે પદાનુક્રમમાં મહાન હોય છે કારણ કે સંસ્થામાં તેનું પદ સૌથું ઉંચુ હોય છે અને સંસ્થાના નીચલા સ્તરે કાર્ય વતર્ણૂંકમાં આવતી મુશ્કેલીઓ સંદર્ભે તેની ન્યાય તોળાવવાની નિપુણતામાં વિશ્વાસ રાખે છે. આ નોકરશાહી માળખું છે, જેના વિભાગોમાં સંસ્થાના મુખ્ય કે પ્રમુખ વહીવટી વિભાગો દ્વારા નિમણૂક કરવામાં આવે અને અધિકાર તેના હોદ્દા સાથે જોડાયેલા હોય છે.
અનૌપચારિક સંસ્થાઓમાં નેતૃત્વ
મુખ્ય વહીવટીય વિભાગ દ્વારા નિમણૂક કરાયેલા પ્રમુખ કે નેતાની સરખામણીએ અનૌપચારિક સંસ્થા માં લિડર ઉભરી આવે છે, જે ઔપચારિક સંસ્થાનો પાયો છે. અનૌપચારિક સંસ્થામાં વ્યક્તિગત સભ્યપદ પ્રમાણે વ્યક્તિગત ઉદ્દેશ્ય અને હેતુ વિભિન્ન હોય છે. તેમના ઉદ્દેશ્ય અને હેતુ ઔપચારિક સંસ્થા સાથે સુસંગત હોય પણ ખરા અને ન પણ હોય. અનૌપચારિક સંગઠન સામાજિક માળખા સાથેના જોડાણનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જે સામાન્ય રીતે માનવ જીવનની ટીકા કરે છે. સતત આવા જૂથો અને સંસ્થાઓનો ઉદભવ જ તેમના વિકાસનું કારણ બન્યું છે.
પૌરાણિક સમયથી માણસ પોતાની સુરક્ષા, વ્યવસ્થાપન, બચાવ અને ભરણપોષણથી ઘેરાયેલો હતો. હવે માણસ પોતાના દિવસનો મોટો ભાગ આવી સંસ્થાના કામો માટે ફાળવે છે. તેની જરૂરિયાત એ છે કે બચાવ, ભરણપોષણ પૂરુ પાડતી આવી સંસ્થાને શોધવી અને આ પરંપરા પૌરાણીક સમયથી આજે પણ બદલાયા વિના ચાલી આવે છે. આ જરૂરિયાત અનૌપચારિક સંસ્થાઓ દ્વારા પૂરી થાય છે અને તેમાંથી અનૌપચારિક લિડર્સ કે આગેવાનનો ઉદભવ થાય છે.
લિડરનો ઉદભવ અનૌપચારિક સંસ્થાના માળખામાંથી થાય છે. તેની વ્યક્તિગત લાક્ષણિકતાઓ, પરિસ્થિતિની માગ અથવા આ તમામનું સંયોજન અને અન્ય પરિબળો અનુયાયીઓને આકર્ષે છે, જેઓ માળખાના વિવિધ સ્તરે તેનું નેતૃત્વ સ્વીકારે છે. તેમ છતાં આવા અધિકાર જગ્યા માટેની પ્રમુખ કે લિડરની નિમણૂક થાય છે અને આ રીતે ઉભરેલા લિડર સત્તા અથવા શક્તિનું નિયમન કરે છે. સત્તા એ અસરકારક સ્વરૂપ છે કારણ કે તે કોઈ એક વ્યક્તિની સજાના અર્થમાં નિયંત્રણ દ્વારા કરવામાં આવતા કાર્ય દ્વારા તેની ક્ષમતા દર્શાવે છે. સત્તા એ અસરકારક સ્વરૂપ છે કારણ કે તે કોઈ એક વ્યક્તિની સજાના અર્થમાં નિયંત્રણ દ્વારા કરવામાં આવતા કાર્ય દ્વારા તેની ક્ષમતા દર્શાવે છે.
સંસ્થામાં લિડર
એક એવી વ્યક્તિ કે જેની નિમણુંક સંચાલકીય જગ્યા માટે કરાઈ છે અને જે આદેશ આપવાનો તેમજ આદેશનું પાલન કરવાવવાનો આધિકાર ધરાવે છે. જો કે તેનામાં વ્યક્તિગત વિશેષતાઓ હોવી અનિવાર્ય છે, કારણ કે આવી વ્યક્તિગત વિશેષતાઓને કારણે જ સંભવિત અધિકારો તેને પ્રાપ્ત હોય છે. અપૂરતી વ્યક્તિગત ક્ષમતાના અભાવે, ઉભરી આવતા આકસ્મિક લિડર દ્વારા મેનેજરને બોલાબોલી થઇ શકે છે, જે સંસ્થામાં પોતાની ભૂમિકાને પડકારી શકે છે અને તેના કાર્યને ઘટાડી પણ શકે છે. આમ છતાં, આવી સત્તા માટેની સ્થિતિને ઔપચારિક સમર્થનનું પીઠબળ રહેલું હોય છે. તે એવા પ્રકારનું હોય છે કે જે કોઈ પણ વ્યક્તિગત પ્રભાવ કે અધિકારનું, ઔપચારિક સ્થિતિથી પ્રાપ્ત અધિકારનું સપ્રમાણ નિયમન કરી શકે છે.
મિશ્ર સંસ્થાઓ
મિશ્ર સંસ્થા એ એક એવું માળખું છે જે ખાનગી ક્ષેત્ર અને જાહેર ક્ષેત્ર એમ બંને ક્ષેત્રો દ્વારા સંચાલિત થાય છે, સાથોસાથ જાહેર જવાબદારીઓ પણ નિભાવે છે અને વ્યસાયિક બજાર પ્રવૃતિઓનો પણ વિકાસ કરે છે. પરિણામે મિશ્ર સંસ્થા સરકારી અને ખાનગી કોર્પોરેશન બંનેના ભાગોનું મિશ્રણ બની રહે છે.
સામરોદ (તા. ચોર્યાસી)
સામરોદ(તા.ચોર્યાસી) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સુરત જિલ્લાના ચોર્યાસી તાલુકામાં આવેલું ગામ છે. સામરોદ ગામમાં મુખ્યત્વે કોળી પટેલો ઉપરાંત અન્ય લોકોની વસ્તી રહે છે. આ ગામના વ્યવસાયમાં મુખ્યત્વે ખેતી, ખેતમજૂરી અને પશુપાલન છે. આ ગામમાં ડાંગર, તેમ જ શાકભાજી જેવાં ખેત-ઉત્પાદનોના પાક લેવામાં આવે છે. ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દુધની ડેરીની સવલતો પ્રાપ્ય છે.
શ્રેણી:સુરત જિલ્લો શ્રેણી:ચોર્યાસી તાલુકો
લુણાવા (તા. થરાદ)
લુણાવા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા બનાસકાંઠા જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૪ (ચૌદ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા થરાદ તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. લુણાવા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, વરિયાળી, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથિક, માધ્યમિક અને ઉચ્ચત્તર માધ્યમિક, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
ધાર્મિક સ્થળો
લુણાવા ગામમાં ઠાકરજી મહારાજનું મંદિર, શીતળા માતાનું મંદિર, મામાજીનું મંદિર તેમજ હનુમાન મંદિર અને અનેક અન્ય મંદિરો આવેલા છે.
શ્રેણી:થરાદ તાલુકો
રાણપરી (તા. બરવાળા)
રાણપરી (તા. બરવાળા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા  બોટાદ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૪ (ચાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  બરવાળા તાલુકામાં આવેલું ગામ છે. રાણપરી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, બાજરી, કપાસ, દિવેલી તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
વીરવિદરકા (તા.માળિયા-મિયાણા)
વીરવિદરકા (તા. માળિયા-મિયાણા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  મોરબી જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૫ (પાંચ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  માળિયા (મિયાણા) તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. વીરવાદરકા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:માળિયા (મિયાણા) તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
સવદાસના મુવાડા
સવદાસના મુવાડા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા મહીસાગર જિલ્લામાં આવેલા લુણાવાડા તાલુકાનું એક  ગામ છે. સવદાસના મુવાડા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, બાજરી, તુવર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:લુણાવાડા તાલુકો
શેરપુરા (તા. બોડેલી)
શેરપુરા (તા. બોડેલી) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા છોટાઉદેપુર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  બોડેલી તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. શેરપુરા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, બાજરી, તુવર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
આ ગામમાં મુખ્ય વસ્તી આદિવાસીઓની છે.
શ્રેણી:બોડેલી તાલુકો
છિદ્રાળુતા
છિદ્રાળુતા અથવા સરંધ્રતા કોઇપણ ઘન પદાર્થ જેમ કે પથ્થર અથવા જમીનના કણો વચ્ચેના ખાલી અવકાશને (જગ્યા) કહે છે. આ ભૂગર્ભજળના અભ્યાસમાં એક મહત્વપૂર્ણ પરિબળ છે અને પાણી માટે ખડકોની અભેદ્યતા આ છિદ્રાળુતાની માત્રા ઉપર નિર્ભર હોય છે. કોઈ ખડક-સ્તરના જળત્રોત તરીકે સ્થાપિત થવા માટે આવશ્યક છે કે તેની અભેદ્યતા અને છિદ્રાળુતા બંને વધુ હોય.
સપાટીના નજીકનાં વર્તુળોમાં મૃદુ જળ એ જ માટીની છિદ્રાળુતામાં સ્થિત હોય છે.
સંદર્ભો
શ્રેણી:ભૌતિકવિજ્ઞાન
સામરકુવા
શ્રેણી:સોનગઢ તાલુકો
બેડની બુગ્યાલ
thumb|બેડની બુગ્યાલનાં લીલાછમ મેદાન બેડની બુગ્યાલ (Bedini Bugyal) હિમાલયન આલ્પાઇન ઘાસમેદાન છે જે દરિયાઈ સપાટીથી 3354 m ઊંચાઈ પર ભારત દેશના ઉત્તરાખંડ રાજ્યના ચમોલી જિલ્લામાં આવેલ છે. બેડની બુગ્યાલ રુપકુંડ જતા પદ આરોહણ માર્ગ પર આવેલ વાન ગામ નજીક છે. ત્રિશુલ અને નંદા દેવી શિખરો અહીંથી સ્પષ્ટ રીતે જોઇ શકાય છે. આ લીલાછમ ઘાસ સાથે વિપુલ પ્રમાણમાં વિવિધ જાતની પુષ્પીય વનસ્પતિઓ પણ ઉગી નીકળે છે. અહીં મેદાનની વચ્ચે એક નાનું તળાવ છે, જે વૈતરણી અથવા બેડની કુંડ નામથી ઓળખાય છે. આ મેદાન વનસ્પતિ વિવિધતાથી સમૃદ્ધ છે, જેમાં બ્રહ્મ કમળ (Saussurea obvallata)નો પણ સમાવેશ થાય છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:ઉત્તરાખંડ
સુરક્ષા
thumb|બર્લિન હવાઈમથક ખાતે એક્સ-રે મશીનો અને અન્ય સુરક્ષા વ્યવસ્થા સુરક્ષા (અંગ્રેજી:security) નુકશાનથી બચાવ કરવા માટેની ક્રિયા અને વ્યવસ્થાને કહેવાય છે. તે વ્યક્તિ, સ્થળ, પદાર્થ, નિર્માણ, નિવાસ, દેશ, સંગઠન અથવા આ પ્રકારની કોઈ અન્ય બાબત સંદર્ભમાં પ્રયોગ કરી શકાય છે, જેને નુકસાન પહોંચાડી શકાય છે.
સંદર્ભો
શ્રેણી:સમાજશાસ્ત્ર
પર્લ
પર્લ (Perl) એક પ્રોગ્રામિંગ ભાષા છે, જે ઇ.સ. ૧૯૮૭ના વર્ષમાં અમેરિકી અંતરીક્ષ સંગઠન (નાસા)ના કર્મચારી લેરી વોલે તૈયાર કરી હતી. આ ભાષાની ટેકસ્ટ - પ્રક્રિયાની અદભૂત ક્ષમતાને લીધે એની લોકપ્રિયતા વધી ગઇ હતી અને હાલના સમયમાં આ ભાષા સામાન્ય પ્રોગ્રામિંગ ઉપરાંત ગુઇ (જી યૂ આઇ) તથા આંતરજાળ (ઇન્ટરનેટ) સંબંધિત અનુપ્રયોગ(એપ્લીકેશન) બનાવવા માટે વપરાશમાં લેવામાં આવે છે.
કેટલીકવાર પર્લ કોડ સંજ્ઞાઓ, અંકો તેમ જ અક્ષરો વાપરી લખાયેલ જોવા મળે છે, જેના કારણે આ પ્રોગ્રામ વાંચવો કઠીન થઇ જાય છે.
મોટા પ્રમાણમાં જાળપૃષ્ઠો પર્લ ભાષાનો ઉપયોગ કરી બનાવાય છે.
પર્લ ભાષાના શોધક લેરી વોલ વર્તમાન સમયમાં આ ભાષાની નવી આવૃતિઓ તૈયાર કરવાનું કાર્ય કરી રહ્યા છે.
શ્રેણી:પ્રોગ્રામિંગ ભાષા શ્રેણી:કમ્પ્યુટર વિજ્ઞાન
સૌંદર્ય શાસ્ત્ર
સૌંદર્ય શાસ્ત્ર (જેની જોડણી અંગ્રેજીમાં આ રીતે પણ થાય છે æsthetics અથવા esthetics ) તે સૌંદર્ય, કલા અને રુચિ તેમજ સૌંદર્યના સર્જન તથા કદર કરતી દર્શનશાસ્ત્રની જ એક શાખા છે. વૈજ્ઞાનિક રીતે તેને સંવેદના અથવા અનુભૂતિજન્ય ભાવનાત્મક મૂલ્યોના અભ્યાસ તરીકે વધુ વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે જેને કયારેક લાગણી અને રુચિના નિર્ણયો તરીકે ગણવામાં આવે છે. વધુ વિસ્તૃત રીતે કહીએ તો, આ ક્ષેત્રના પંડિતો સૌંદર્ય શાસ્ત્રની વ્યાખ્યા "કલા, સંસ્કૃતિ અને પ્રકૃતિ પર ટીકાત્મક પ્રતિભાવ" તેવી આપે છે. સૌંદર્ય શાસ્ત્ર તત્ત્વજ્ઞાનની એક શાખા ગણાતા એક્સીઓલોજીની એક પેટા-વિદ્યાશાખા છે અને તે કલાના તત્ત્વજ્ઞાન સાથે ઘનિષ્ઠ રીતે સંકળાયેલી છે. સૌંદર્ય શાસ્ત્રથી સૃષ્ટિના દર્શન અને તેના જ્ઞાનબોધની નવી નવી પધ્ધતિઓનો અભ્યાસ કરવામાં આવે છે.
વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર
1735માં જર્મન શબ્દ Æsthetik (આધુનિક જોડણી Ästhetik )માંથી એલેકઝાન્ડર બેલમ્ગાર્ટને "aesthetics" (સૌંદર્ય શાસ્ત્ર) શબ્દ બનાવ્યો હતો. આ શબ્દ ગ્રીક ભાષાના શબ્દ αισθητικός (aisthetikos, જેનો અર્થ “કલા-ભાવુક-સંવેદનશીલ" એમ થાય છે), પરથી આવેલો હતો, જે કાળક્રમે αίσθηση-αισθάνομαι (aisthese-aisthanomai, જેનો અર્થ “ પ્રતીતિ થાય તેવી-લાગણીની અનુભૂતિ થવી” એવો થાય છે) તેના પરથી ઉતરી આવેલો હતો.
સૌંદર્યની કદર કરવાની નિર્ણયશક્તિ
સૌંદર્યની કદર કરતા મૂલ્યોનો નિર્ણય સંવેદનાત્મક સ્તરે ગુણદોષ પારખવાની આપણી ક્ષમતા પર અવલંબે છે. સૌંદર્ય શાસ્ત્રથી કોઈ વસ્તુ અથવા ઘટનાના પ્રતિભાવરૂપે આપણી અંદરના ભાવક્ષેત્રની પરખ થાય છે.
ઈમેન્યુઅલ કેન્ટે સન 1790માં તેના એક લેખમાં માનવી વિષે તારણ નોંધ્યું છે કે “જો તે કહે છે કે કેનરી વાઈન સ્વીકાર્ય છે તો તેને અત્યંત સંતોષ થયો છે, જો બીજી કોઈ વ્યકિત તેના આ જ શબ્દોને સુધારે તો તેને બદલે એમ કહેશે: કેનેરી વાઈન મને સ્વીકાર્ય છે," કારણ કે “ દરેકને પોતાની એક અલગ રુચિ (સ્વાદ) હોય છે.” “સૌંદર્ય” ની બાબત માત્ર “સમાન મત"થી અલગ પડે છે કારણ કે "કોઈ વ્યકિત કોઈ વસ્તુને સુંદર હોવાનું જાહેર કરે તો તેના માટે તે જરૂરી બની જાય છે કે બીજી વ્યકિત પણ તેજ વસ્તુને પસંદ કરે; ત્યારબાદ તે માત્ર પોતાને માટે જ નહિ પરંતુ દરેકને માટે નક્કી કરે છે, અને સુંદરતા વિષે તેવી રીતે વાત કરે છે કે જાણે તે કોઇ વસ્તુની માલિકી હોય.”
સૌંદર્યલક્ષી સમજ સામાન્ય રીતે સંવેદન ભેદભાવથી પણ આગળ વધે છે. ડેવિડ હયુમના મંતવ્ય પ્રમાણે, રુચિનું માધુર્ય એ માત્ર "રચનાના તમામ ઘટકોને શોધવાની ક્ષમતા જ નથી", પરંતુ "બાકીની માનવજાતિના અનુભૂતિમાં ન આવતી વેદનાઓ અને આનંદ પ્રત્યેની" આપણી સંવેદનશીલતા પણ છે. (એસેઈઝ મોરલ, પોલિટીકલ એન્ડ લીટરરી. ઈન્ડિયાનાપોલીસ, લિટરરી કલાસિકસ 5, 1987.) આવી રીતે, સંવેદનાનો ભેદભાવ આનંદ માટેની ક્ષમતા સાથે સંકળાયેલો છે. કેન્ટના મતે “આનંદ માણવો” એ અનુભૂતિમાંથી ઉદ્ભવતા આનંદનું પરિણામ છે, પણ કોઈ વસ્તુ “સુંદર” હોવાનો નિર્ણય ત્રાહિત જરૂરિયાતનો વિષય છે: અનુભૂતિ દ્વારા વિમર્શાત્મક ચિંતનની આપણી ક્ષમતાઓને કાર્યાન્વિત કરીને આનંદની વૃદ્ધિ થતી હોવી જોઈશે. સૌંદર્યના નિર્ણયો બધી રીતે સંવેદનશીલ, ભાવનાત્મક અને બૌદ્ધિક હોય છે.
સૌંદર્યદ્રષ્ટાના અર્થઘટનો મૂલ્યોની બે સંકલ્પનાઓ દર્શાવે છે: સૌંદર્ય શાસ્ત્ર અને રુચિ. સૌંદર્ય શાસ્ત્ર એ સૌંદર્યની દાર્શનિક કલ્પના છે. રુચિ એ શિક્ષણ અને ઉચ્ચ સાંસ્કૃતિક મૂલ્યોના અવબોધનું પરિણામ છે; તેથી રુચિને જાણી શકાય છે. રુચિ વર્ગ, સાંસ્કૃતિક પશ્ચાદભૂ અને શિક્ષણ અનુસાર ભિન્ન હોય છે. કેન્ટના મંતવ્યાનુસાર, સૌંદર્ય હેતુલક્ષી અને સાર્વત્રિક હોય છે; આમ અમુક વસ્તુઓ તમામને મતે સુંદર હોય છે. સૌંદર્યનો સમકાલીન મત સહજ ગુણો આધારિત નહિ, પરંતુ સાંસ્કૃતિક વિશિષ્ટતાઓ અને વ્યક્તિગત અર્થઘટનો આધારિત હોય છે.
સૌંદર્યલક્ષી સમજમાં સમાવિષ્ટ પરિબળો
સૌંદર્યલક્ષી મૂલ્યોની સમજ કયારેક અન્ય અનેક પ્રકારના પ્રશ્નોની સાથે સંકળાયેલી હોવાનું જણાય છે. અણગમા જેવા પ્રતિભાવ એવું જણાવે છે કે સંવેદનાલક્ષી સૂચન મુખભાવો અને વિનોદ પ્રતિક્રિયા જેવા વર્તન સાથે પણ સહજવૃત્તિ રીતોથી સંકળાયેલા છે. તેમ છતાં, અણગમો અમુક સમયે જાણી શકાય છે અથવા સાંસ્કૃતિક પ્રશ્નો પણ; ડાર્વિનના જણાવ્યા અનુસાર, સૂપ કે દાઢી બંને પોતે અણગમા કારક વસ્તુ ન હોવા છતાં પણ દાઢી પર ચોંટેલા સૂપને જોઈને આપણને ચીતરી ચઢે છે. સૌંદર્યલક્ષી સમજને લાગણીઓ સાથે અથવા આપણા ભૌતિક અથવા દેખીતા પ્રત્યાઘાતોમાં આંશિક રીતે આકાર લેતી તેના જેવી લાગણીઓ સાથે સાંકળી શકાય. ઉત્કૃષ્ટ દ્રશ્ય જોતાવેંત જ આપણા મનમાં અહોભાવની પ્રતિક્રિયા પેદા થતી હોય છે, જે આપણા હૃદયના વધતા ધબકાર અથવા આશ્ચર્યચકિત થતી આપણી આંખોથી દેખીતી રીતે પ્રગટ થઈ શકે. આ અભાનપણે પ્રગટની પ્રતિક્રિયાઓ, જે ઉત્કૃષ્ટ દ્રશ્ય શ્રેષ્ઠ છે તે આંશિક રીતે પણ નક્કી કરી આપતી હોય છે.
એવી જ રીતે, રસલક્ષી સમજ અમુક અંશે સાંસ્કૃતિક રીતે અનુકૂલન ધરાવતી હોઈ શકે. બ્રિટનના વિક્ટોરિયાનો આફ્રિકન શિલ્પોને અમુક વખત બેડોળ કે કદરૂપા હોવાનું ગણતા, પણ માત્ર થોડા દાયકા વિત્યા બાદ, એડવાર્ડિયન દર્શકોએ એ જ શિલ્પોને સુંદર હોવાનું જણાવ્યું. સૌંદર્યના વિવેકહીન ઉપયોગ, સૌંદર્યના મૂલ્યાંકનોને ઈચ્છનીયતા, કદાચ કામુક ઈચ્છનીયતા સાથે પણ બરાબર જોડી શકાય. આમ, સૌંદર્યલક્ષી મૂલ્યની સમજને આર્થિક, રાજકીય અથવા નૈતિક મૂલ્ય સાથે સંકળાયેલા હોઈ શકે. આપણે લમ્બોરગીનીને અમુક અંશે સુંદર હોવાનું નક્કી કરી શકીએ કારણ કે તે મોભાના એક પ્રતિક તરીકે ઈચ્છનીય છે, અથવા તેને ઘૃણાકારક તરીકે પણ અમુક અંશે ગણી શકીએ કારણ કે તેનાથી આપણા અતિ-ઉપયોગનો સંકેત આપીને આપણા રાજકીય અથવા નૈતિક મૂલ્યો પર તરાપ મારે છે.
પ્રાણી અને માનવ વર્તન પર થયેલ અભ્યાસો પર આધારીત "પાર્ટ એન્ડ પાર્સલ ઇન એનિમલ એન્ડ હ્યુમન સોસાયટી", વોલ્યુમ. 2. પૃ. 115–195. કેમ્બ્રિજ, માસ: હાવર્ડ યુપી, 1971 (મૂળ પ્રકાશન 1950.) સૌંદર્યલક્ષી સમજ અમુક વખત અત્યંત સૂક્ષ્મ પ્રકારની અને આંતરિક રીતે વિરોધાભાસી હોઈ શકે. એવી જ રીતે સૌંદર્યલક્ષી સમજ અમુક વખત અમુક અંશે ઓછામાં ઓછી બૌદ્ધિ અને અર્થઘટનાત્મક જણાતી હોય છે. વસ્તુનો અર્થ અથવા સંકેત આપણને મળે તેની પરથી આપણે નક્કી કરીએ છીએ. આધુનિક સૌંદર્યશાસ્ત્રીઓએ સમર્થન આપ્યું છે કે સૌંદર્યલક્ષી અનુભવોમાં ઈચ્છા અને આંકાક્ષા લગભગ સુષુપ્ત રહ્યા હતા છતાં 20મી સદીના અમુક વિચારકોને અગ્રતા અને પસંદગીને મહત્વના સૌંદર્ય શાસ્ત્ર તરીકે જણાયેલી છે. આ મુદ્દો હયુમ દ્વારા અગાઉ ઉઠાવવામાં આવ્યો છે પણ એસ્થેસ્ટિક, 2004ની બ્લેકવેલ ગાઈડમાં મેરી મધરસીલની કૃતિ “બ્યુટી અને ક્રિટીક્સ જજમેન્ટ” જુઓ. આવી રીતે સૌંદર્યલક્ષી સમજ વ્યકિત ચોક્કસ રીતે જે સિધ્ધાંત અપનાવે તેના આધારે, જ્ઞાન, લાગણીઓ, બૌધ્ધિક મંતવ્યો, ઈચ્છા, આકાંક્ષા, સંસ્કૃતિ, પસંદગી, મૂલ્યો, અવચેતન વર્તણૂક, સભાન નિર્ણય, તાલીમ, સહજવૃત્તિ, સામાજિક સંસ્થાઓ અથવા આમાંના અમુક સંકુલ સંયોજનોને આધારિત હોવાનું જણાય છે.
નૃવંશશાસ્ત્ર, ખાસ કરીને ગોર્ડન ઓરિયન્સ અને અન્યોએ સૂચવેલા સવાના હાઈપોથિસિસ થી એવી ધારણા કરી છે કે લોકો જે અમુક હકારાત્મક સૌદર્ય શાસ્ત્ર ધરાવતા હોય છે તે સર્જનાત્મક માનવીઓના સાહજીક જ્ઞાનને આધારિત હોય છે. એવું જણાયું છે કે લોકો કોઈ વૃક્ષને બીજા સ્વરૂપમાં અથવા વૃક્ષ જેવી લાગતી ન હોય તેવી વસ્તુને જોવા કરતા કોઈ ઘટાદાર વૃક્ષને જોવાનું વધુ પસંદ કરે છે અને તેનાથી તે વધુ ખુશ થાય છે; સારી પોષક ગુણવત્તા ધરાવતી તંદુરસ્ત વનસ્પતિઓને કારણે ઉપસતો ચમકદાર લીલો રંગ ઓછા ચમકદાર લીલા અને નારંગી રંગ સહિત ઓછા ચમકદાર લીલા રંગ ધરાવતા વૃક્ષો કરતા વધુ શાતા આપે છે.
શું કલાના વિવિધ પ્રકારો સુંદર, અરુચિકર અથવા કંટાળાજનક હોય છે?
સૌદર્યલક્ષી સમજના અભ્યાસમાં ત્રીજો મહત્વનો વિષય એ છે કે કલાના વિવિધ રૂપો સમગ્રપણે એકરૂપ કઈ રીતે હોય છે. આપણે કોઈ વ્યકિત, ઘર, સ્વર, સુગંધ અને ગાણિતીક સાબિતીને સુંદર કહી શકીએ. તેમાં એવી કઈ લાક્ષણિકતાઓ હોય છે કે જે તેમને સુંદરતાનું પદ આપે છે? કોઈ ગાણિતીક સાબિતી અને સુગંધ બંન્નેને સુંદર ગણાવી શકાય એવી કોઈ સંભવિત લાક્ષણિકતા તેમાં રહેલી છે? એવી કોઈ વસ્તુથી કોઈ ચિત્રની સુંદરતા એ સંગીતની સુંદરતાથી બિલકુલ ભિન્ન લાગે છે, આ વસ્તુ જ સૂચવે છે કે કલાના દરેક રૂપને સૌંદર્ય શાસ્ત્રની સમજ માટે પોતાની ભાષા હોય છે.
આપેલા સામાજિક વર્ણપટમાં, જે કદાચ સામાજિક રીતે નક્કી કરેલી ઘટના હોઈ શકે તેમાં સ્વૈચ્છિક સહભાગીઓ સાથે સાંસ્કૃતિક અથવા અન્ય સંદર્ભથી સુંદરતાની સામૂહિક ઓળખ વિષે ચર્ચા યોજવામાં આવેલી. સૌંદર્યલક્ષી સમજને કોઈ અંતર્નિહિત ઐકય હોય છે અને કોઈ સુંદર ઘર, સુંદર સાબિતી અને સુંદર સૂર્યાસ્તની સમાનતા વ્યકત કરવા માટે કોઈ રીત હોય છે? તે નક્કી કરવામાં, વિટ્જેન્સ્ટેઈને સૌંદર્ય શાસ્ત્ર પરના પોતાના વ્યાખ્યાનોમાં દલીલ કર્યા મુજબ સમગ્ર ઘટનાના વર્ણનની જરૂર પડે છે. એવી જ રીતે પ્રાકૃતિક વિશ્વમાં સૌદર્યની વિભાવના, ખાસ કરીને માનવીની સૌંદર્યની વિભાવના કોઈ વસ્તુ સુંદર હોવા તરીકે કઈ રીતે આકાર લે છે તે બાબત કલા અથવા ગુણમાં સૌંદર્યનો અવબોધ કરવાને લગતી હોવાનું ધારી લેવામાં આવે છે. કેન્ટના આ મંતવ્યનો ધ્વનિ સેઈન્ટ બોનાવેન્ચરની વાતમાં પણ અમુક અંશે સંભળાય છે.
સૌંદર્ય શાસ્ત્ર અને કલાનું દર્શનશાસ્ત્ર
સૌંદર્ય શાસ્ત્રએ શબ્દનો ઉપયોગ અમુક વ્યકિતઓ હિગલના મંતવ્યના કારણે કલાના દર્શનશાસ્ત્રના સમાનાર્થી શબ્દ તરીકે કરતી હોય છે, જયારે અમુક અન્ય ચિંતકો ઘનિષ્ઠ રીતે સંકળાયેલા આ બે ક્ષેત્રો વચ્ચે ભેદરેખા આંકવાનો આગ્રહ રાખે છે. વ્યવહારુ રીતે જોઈએ તો, સૌંદર્યલક્ષી સમજથી અનુભૂતિજન્ય ચિંતન અથવા કોઈ પદાર્થના મૂલ્યાંકન (જરૂરી નથી કે તે કલાની વસ્તુ જ હોય) નો ઉલ્લેખ થાય છે જયારે સૌંદર્યલક્ષી સમજ કોઈ કલા અથવા કલાકૃતિની ઓળખ, તેના મૂલ્યાંકન અથવા વિવેચનના સંદર્ભમાં વપરાય છે.
તત્વજ્ઞાન આધારિત સૌંદર્ય શાસ્ત્રથી માત્ર કલા વિષે બોલીને કલાકૃતિઓ વિષે સમજ પેદા કરવી તે પૂરતું નથી તેમાં કલા શું છે તેની વ્યાખ્યા પણ આપવાની હોય છે. કલા તત્વજ્ઞાન માટેનું એક સ્વાયત્ત અસ્તિત્વ છે કારણ કે કલા ઈન્દ્રિયો (એટલે કે સૌંદર્ય શાસ્ત્રની વ્યુત્પતિ) સાથે સંબંધ ધરાવે છે અને કલા કોઈપણ નૈતિક અથવા રાજકીય હેતુથી મુકત હોય છે. આથી, સૌંદર્ય શાસ્ત્રમાં કલાની બે જુદી જુદી વિભાવનાઓ છે : જ્ઞાન તરીકે કલા અથવા ક્રિયા તરીકે કલા, પણ સૌંદર્ય શાસ્ત્ર એ પ્રમાણવાદ અથવા નીતિશાસ્ત્ર બેમાંથી કોઇ પણ નથી.
“કલા” શું છે?
“કલા” એ શબ્દની કઈ રીતે ઉત્તમ વ્યાખ્યા કરવી એ સતત વિવાદનો વિષય રહયો છે; “કલા” શબ્દનો આપણે શું અને કેવો અર્થ કરીએ છીએ તેના મૂળભૂત સિદ્ધાંત પર પણ દલીલ કરતા ઘણા બધા પુસ્તકો અને સામયિકો પ્રકાશિત થયા છે. ધિઓડોર અડોર્નોએ સન 1969માં એવો દાવો કરેલો કે "એ સ્વપ્રમાણિત વસ્તુ છે કે કલાને ર્સ્પશતી કોઈપણ વસ્તુ સ્વયંસિદ્ધ નથી." કલાકારો, તત્ત્વવિદો, માનવશાસ્ત્ર જ્ઞાતાઓ, મનોવિજ્ઞાનીઓ અને પ્રોગ્રામરો આ તમામ વ્યકિતઓ પોતપોતાના સંબંધિત ક્ષેત્રોમાં કલાની ધારણાનો ઉપયોગ કરતા હોય છે, અને તેને કાર્યલક્ષી વ્યાખ્યાઓ આપતા હોય છે જે નોંધપાત્ર રીતે એકબીજાથી અલગ પડતી હોય છે. વધુમાં, એ સ્પષ્ટ વાત છે કે “કલા” એ શબ્દના મૂળભૂત અર્થમાં પણ સદીઓ વીતતા અમુક વખત પરિવર્તન આવતું હોય છે, અને 20મી સદી દરમિયાન તેમાં ઉત્ક્રાંતિ થતી રહી છે.
“કલા” એ શબ્દનો તાજેતરનો મુખ્ય અર્થ સામાન્યરીતે સર્જનાત્મક કલા અથવા લલિત કલાનું સંક્ષિપ્ત રૂપ છે. અહીં અમારો અર્થ એ કે કલાકારની સર્જનાત્મક અભિવ્યકત કરવા માટે, અથવા પ્રેક્ષકોની સૌંદર્ય લક્ષી સંવેદનાઓને રોકવા માટે અથવા પ્રેક્ષકોનું ધ્યાન વધુ "શુદ્ધ" વસ્તુઓની વિચારણા પ્રત્યે દોરવા માટે કૌશલ્યનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હોય છે. અમુક વખત, જો કૌશલ્યનો ઉપયોગ કાર્યલક્ષી વસ્તુમાં કરવામાં આવે, તો લોકો તેને કલાને બદલે હુન્નર તરીકે ગણી લેશે, હસ્તકૌશલના ઘણા બધા સમકાલીન વિચારકોએ આ સૂચન પ્રત્યે ઉગ્ર વિરોધ દર્શાવ્યો છે એવી જ રીતે, કોઈ કૌશલ્યનો ઉપયોગ વાણિજ્યક અથવા ઔદ્યોગિક રીતે કરવામાં આવતો હોય તો તેને કલાને બદલે ડિઝાઈન ગણી શકાય, અથવા તેથી ઊલટું, આ તમામને કદાચ પ્રયોજિત કલા તરીકે કહેવાતી કલાના રૂપો તરીકે ઘટાવી શકાય. અમુક વિચારકોએ, તેના દૃષ્ટાંતરૂપે, એવી દલીલ કરી છે કે લલિત કલા અને પ્રાયોજિત કલા વચ્ચેના તફાવતને કોઈપણ સ્પષ્ટ વ્યાખ્યાલક્ષી તફાવત કરતા વસ્તુના વાસ્તવિક કાર્ય સાથે વધુ સંબંધ રહેલો છે. કલાનો સામાન્ય રીતે એવો સૂચિતાર્થ થાય છે કે કોઈ વિચાર અથવા કલ્પનાનું સંપ્રેષણ કરવા પૂરતું જ કોઈ કાર્ય કરવું.
સને 1912ના ઉત્તરાર્ધ સુધી પાશ્ચાત્ય વિચારસરણીમાં એવી એક સામાન્ય ધારણા હતી કે તમામ કલાનો ધ્યેય સૌંદર્ય હોય છે, અને આવી રીતે, સુંદર બનવાનો પ્રયાસ ન કરતી હોય તેવી કોઈપણ વસ્તુને કલા તરીકે ગણાવી શકાય નહિ. ક્યૂબીસ્ટ, ડાડાવાદીઓ, સ્ટ્રાવિન્સ્કી, અને ત્યારબાદની કલા ચળવળોમાં સૌંદર્ય કલાની વ્યાખ્યા કેન્દ્રમાં રહી હતી, ડાન્ટોમાં મંતવ્ય મુજબ, "સૌંદર્ય 1960ની આધુનિક કલામાંથી અદ્રશ્ય થઈ ગયું છે એટલું જ નહિ પરંતુ તે દાયકાની કલાના આધુનિક તત્ત્વજ્ઞાનમાંથી પણ અદ્રશ્ય થઈ ગયું છે." કદાચ, અભિવ્યકિત જેવી (ક્રોસેના સિધ્ધાંતોમાં) અથવા "પ્રતિ-પર્યાવરણ" (મેકલુહાનના સિધ્ધાંતોમાં) ધારણાને સૌંદર્યને તેની પહેલાની ભૂમિકાને બદલે મૂકી શકાય. બ્રાયન મઝૂમીએ “સૌંદર્ય” ને “અભિવ્યકિત” સહિતની કલ્પનામાં મૂકી આપી. અન્ય એક વિભાવના જે કળાના તત્ત્વજ્ઞાન માટે સૌદર્ય જેટલી જ મહત્વની છે તે છે શ્રેષ્ઠતા, જેનું વિસ્તારપૂર્વક વર્ણન વીસમી સદીના પોસ્ટમોર્ડન તત્ત્વચિંતક જીન ફ્રાન્કોઇસ લિઓટાર્ડે દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.
કદાચ કલાની વધુ કોઈ વ્યાખ્યા (કેનિકના સિધ્ધાંતો મુજબ) શકય જ નથી. કદાચ કલાને વિટ્જેન્સ્ટેઈનિયન પ્રણાલીમાં સંબંધિત વિચારોના સમુચ્ચ તરીકે ગણાતી જોઈએ (વિટ્ઝ અથવા બ્યૂઝ મુજબ). બીજો અભિગમ એમ કહે છે કે “કલા” મૂળભૂત રીતે સામાજિક કક્ષા છે, એટલે કે કલા ભવનો અને સંગ્રહાલયો તથા કલાકારો કલા તરીકે જે કંઈ વ્યાખ્યાયિત કરે તેને ઔપચારિક વ્યાખ્યાઓ ધ્યાનમાં લીધા વગર કલા જ ગણાવી. આ "કલાની સંસ્થાગત વ્યાખ્યા” ને જયોર્જ ડિકીએ પ્રથમ હરોળમાં સ્થાન આપ્યું છે (ઈન્સ્ટીટયુશનલ ક્રિટીકનો સંદર્ભ પણ લેવો). એન્ડી વાર્હોલ અને માર્સેલ દુચેમ્પે (અનુક્રમે) કોઈ બ્રિલો બોક્સના કે યુરિનલ વર્ણનને કલાના સંદર્ભમાં (એટલે કે આર્ટ ગેલેરીના સંદર્ભમાં) મૂકયું ન હતું ત્યાં સુધી મોટાભાગના લોકો તેને કલા તરીકે ગણતા જ ન હતા, ત્યારબાદ, કલાની વ્યાખ્યા કરતા હોય તેવા સાહચર્ય સાથે આ વસ્તુઓને સાહચર્ય આપવામાં આવ્યું.
પ્રક્રિયાવાદીઓ અમુક વખત એવું સૂચવે છે કે જેના દ્વારા કલાની કૃતિનું સર્જન થતું હોય અથવા જેનાથી તે કલા બનતી હોય તે જોવાની એક પ્રક્રિયા હોય છે, પરંતુ કોઈ વસ્તુમાં કલા તરીકેનું સાહજિક લક્ષણ નથી હોતું, અથવા લોકોને તેનો પરિચય કરાવ્યા બાદ કલાજગતની સંસ્થાઓ તેને કઈ રીતે સ્વીકારે છે તે કલા નથી. એટલે કે ભવિષ્યમાં પોતાને વિસ્તૃત લેખ લખવાના આશયથી કોઈ પત્રકાર અમુક ચોક્કસ શબ્દસમૂહ લઘુલિપીમાં લખી રાખે તો તે કવિતા નહીં ગણાય. જયારે બીજી બાજુ, લીઓ ટેલ્સટોય એવો દાવો કરે છે કે કોઈ વસ્તુ કલા છે કે નહિ તે પ્રેક્ષક કે દર્શકને કેવી અનૂભૂતિ થાય છે તેના પર અવલંબે છે, નહિ કે સર્જકના ઉદ્દેશ પર. મનરો બિયર્ડસ્લે જેવા કાર્યવૃત્તિવાદીઓ એવી દલીલ કરી છે કે કોઈ કૃતિ કલા તરીકે ગણાય કે નહિ તે ચોક્કસ સંદર્ભમાં તે શું કાર્ય કરે છે કઈ ભૂમિકા ભજવે છે તેની પર આધાર રાખે છે; કોઈ સુંદર ફૂલદાની કોઈ એક ચોક્કસ સંદર્ભમાં કલાત્મક ન હોય તેવા (એટલે કે વાઈન ભરવાના) કામમાં પણ આવે અને બીજા કોઈ સંદર્ભમાં કલાત્મક કાર્યમાં (એટલે કે માનવાકૃતિની સુંદરતાની પ્રશંસા કરવામાં મદદ કરવા માટે પણ) પ્રયોજી શકાય. '
કલાનું મૂલ્યાંકન કરતી વખતે કઈ વસ્તુઓનું મૂલ્યાંકન કરવું જોઈએ?
કલા પરાભૌતિક અને સત્ત્વમૂલક સ્તરે તેમજ મૂલ્ય સિધ્ધાંત સ્તરે કઠીન હોઈ શકે. જયારે આપણે હેમ્લેટ ભજવાતું જોઈએ છીએ ત્યારે આપણે કલાની કેટલી કૃતિઓ જોઈને કઈ કલાની સમજ ગ્રહણ કરીએ છીએ? કદાચ એક જ સંબંધિત કલાકૃતિ હોય છે, સમગ્ર પ્રસ્તુતિ, જેમાં જુદી જુદી ઘણી બધી વ્યકિતઓએ યોગદાન આપ્યું હોય છે અને ક્ષણિક અસ્તિત્વમાં આવીને તે પ્રસ્તુતિ અદૃશ્ય થઈ જાય છે. શેક્સપિયર દ્વારા લખવામાં આવેલ હસ્તપ્રત કદાચ વૃંદ દ્વારા ભજવાયેલી કલાકૃતિ કરતા ભિન્ન હોય તેવું બની શકે, તથા આ રાતે આ વૃંદ દ્વારા ભજવાયેલા નાયકની પ્રસ્તુતિ કરતા પણ તે કદાચ ભિન્ન હોય, અને આ તમામનું મૂલ્યાંકન થઇ શકે છે, પણ આ મૂલ્યાંકન અલગ અલગ ધોરણ દ્વારા થવું જોઇએ.
નાટકમાં ભાગ લેતી દરેક વ્યકિતને તેના પોતાના ગુણદોષ પર અલગ અલગ રીતે મૂલવવા જોઈએ, અને દરેક વસ્ત્ર કે તેની કિનારી પોતે જ કલાની એક કૃતિ છે (જેની સાથે કદાચ તે તમામને એકરૂપ બનાવવાનું કામ કરતો દિગ્દર્શક સંકળાયેલો હોય છે.) આવી સમસ્યાઓ સંગીત, ફિલ્મ અને ચિત્રમાં પણ ઉદ્ભવતી હોય છે શું કોઈ વ્યકિત ચિત્ર તથા ચિત્રકારના કાર્યનું જ મૂલ્યાંકન કરશે, કે કદાચ સંગ્રહાલયના કર્મચારીએ કરેલી પ્રસ્તુતિના સંદર્ભમાં ચિત્રનું મૂલ્યાંકન કરશે?
1960ના દાયકાથી વિભાવનાત્મક કલાના ઉદ્ભવથી આવી સમસ્યાઓમાં વધુ વધારો થયો છે. વાર્હોલના વિખ્યાત બ્રિલો બોકસ તે સમયના ખરેખર બ્રિલો બોકસથી લગભગ વિશિષ્ટ કહી શકાય તેવા ન હતા. વાર્હોલના આ બ્રિલો બોકસ (જેની ડિઝાઈન સ્ટીવ હાર્વેએ બનાવેલી તેને) માટે તેની પ્રશંસા કરવી ભૂલભરેલું ગણાય; તો પણ બીજા પ્રકારના ચિત્રો સાથે સંગ્રહાલયમાં કલા તરીકે આ બ્રિલો બોકસનું પ્રદર્શન કરવાની સંકલ્પનાઓ પ્રયાસ વાર્હોલનો છે. આપણે કઈ વાર્હોલની વિભાવનું મૂલ્યાંકન કરીશું? સંગ્રહાલયમાં તેની સંકલ્પના મૂકવાનો? આ બોકસ સંગ્રહાલયમાં પ્રદર્શમાં મૂકવા દેવા માટે સંગ્રહાલયના પ્રબંધકની સૂઝનો? સમગ્ર પરિણામનો? આપણા અનુભવ અથવા પરિણામના અર્થઘટનનો? કલાની કૃતિને આપણે સત્વમૂલક રીતે કેવું વિચારીએ છીએ? શું તે ભૌતિક પદાર્થ છે? ઘણા પદાર્થો? પદાર્થોના વર્ગનો? માનસિક ઉદ્દેશયનો? કલ્પિત પદાર્થ? ગૂઢ પદાર્થ? કોઈ પ્રસંગ? કે પછી સાહજિક રીતે કોઈ કૃત્યનો?
કલા કેવી હોવી જોઈએ?
કલા માટે ઘણા બધી દલીલો બતાવવામાં આવી છે, અને સૌંદર્યશાસ્ત્રીઓ અમુક વખત દલીલ કરતા હોય છે કે અમુક ધ્યેય કે બીજા કોઈ ધ્યેય અમુક રીતે શ્રેષ્ઠ હોય છે. આના દૃષ્ટાંતરૂપે, કલેમેન્ટ ગ્રીનબર્ગે 1960 માં એવી દલીલ કરેલી કે કલાવિષયક દરેક માધ્યમ એવું હોવું જોઈએ કે તે તમામ સંભવિત માધ્યમોમાં વિશિષ્ટ બનીને એક સ્વરૂપ તરીકે પોતાની વિશિષ્ટતાની અભિવ્યકિત સિવાયની શુધ્ધતા દર્શાવે. ડાડાવાદી ટ્રિસ્ટેન ત્ઝારા એ તેથી ઊલ્ટું સને 1918માં કલાને મતિભ્રમ સામાજિક વ્યવસ્થાના ખંડ તરીકે ગણેલી. “આપણે શુદ્ધતા અને સ્વચ્છતાનો આગ્રહ રાખવો જોઈશે. લૂંટારાઓ સંકજામાં સપડાયેલા જગતના ઉન્માદ એક સંપૂર્ણ આક્રમક ઉન્માદની સ્થિતિ પછી વ્યકિતની શુધ્ધતાની ખાતરી કરવી જોઈએ." ઔપચારિક ધ્યેયો, સર્જનાત્મક ધ્યેયો, સ્વ-અભિવ્યકિત, રાજકીય ધ્યેયો, આધ્યાત્મિક ધ્યેયો, તત્વજ્ઞાન ધ્યેયો, અને આધ્યાત્મિક અને પ્રત્યક્ષજ્ઞાનાત્મક અથવા રસલક્ષી આ તમામ ધ્યેયો કઈ કલા કેવી હોવી જોઈએ તે વિષય પરના પ્રસિધ્ધ ચિત્ર સ્વરૂપમાં આકાર પામ્યા છે.