cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
પીપળજ (તા. ગાંધીનગર)
પીપળજ (તા. ગાંધીનગર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા  ગાંધીનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૪ (ચાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  ગાંધીનગર તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. પીપળજ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, બાજરી, કપાસ, દિવેલી, રાઇ, તમાકુ તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ગાંધીનગર તાલુકો
નરવણીયા
નરવણીયા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા છોટાઉદેપુર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  પાવી જેતપુર તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. નરવણીયા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, બાજરી, તુવર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
આ ગામમાં મુખ્ય વસ્તી આદિવાસીઓની છે.
શ્રેણી:પાવી જેતપુર તાલુકો
જાફરાબાદ (ઓલપાડ)
જાફરાબાદ(ઓલપાડ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા સુરત જિલ્લામાં આવેલા ઓલપાડ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. જાફરાબાદ ગામમાં મુખ્યત્વે કોળી પટેલો ઉપરાંત અન્ય લોકોની વસ્તી રહે છે. આ ગામના વ્યવસાયમાં મુખ્યત્વે ખેતી, ખેતમજૂરી અને પશુપાલન છે. આ ગામમાં ડાંગર, તેમ જ શાકભાજી જેવાં ખેત-ઉત્પાદનોના પાક લેવામાં આવે છે. ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરીની સવલતો પ્રાપ્ય છે.
શ્રેણી:સુરત જિલ્લો શ્રેણી:ઓલપાડ તાલુકો
બોરસદ સત્યાગ્રહ
બોરસદ સત્યાગ્રહ એ ગુજરાતના આણંદ જિલ્લામાં આવેલા બોરસદ તાલુકામાં, ઈ.સ. ૧૯૨૨-૨૩માં અંગ્રેજો દ્વારા લાદવામાં આવેલા અન્યાયી "હૈડિયા વેરા"ના વિરોધમાં યોજવામાં આવેલો સત્યાગ્રહ હતો. આ સત્યાગ્રહની આગેવાની કરવા મહાત્મા ગાંધીએ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલને જણાવ્યું હતું. આ સત્યાગ્રહ ૩૮ દિવસ ચાલ્યો હતો અને છેવટે સરકારે "હૈડિયા વેરો" નાબુદ કરવો પડ્યો હતો.
પાર્શ્વ ભૂમિ
તે સમયે ચરોતર ક્ષેત્રની બારૈયા અને પાટણવાડિયા જાતિને અપરાધી જાતિઓ ગણવામાં આવતી હતી અને તે જાતિના લોકોને સવાર સાંજ પોલીસ થાણામાં હાજરી નોંધાવવી પડતી હતી. બોરસદ તાલુકાના ગોલેલ ગામના વતની બાબરા દેવા આ જાતિનો હતો અને તેને પણ સવાર સાંજ પોલીસ થાણામાં હાજરી આપવાની હતી. કોઈ એક સવારે તે હાજરી ન આપી શક્યો અને તેની ધરપકડ કરવામાં આવી. સ્વભાવે પ્રમાણિક એવા બાબરા પર આ ધરપકડની ઊંડી અસર થઈ. તે અટકાયતમાંથી ભાગી છૂટ્યો અને બહારવટે ચડ્યો. તેના સ્થાનની ખબર આપનારા લોકોને તે આકરી સજા કરતો, તેમના નાક વાઢી લેતો, તેમને વૃક્ષ સાથે ખીલે જડી દેતો. પોતાની પત્ની સહિત શંકા જનાર કોઈ પણ વ્યક્તિને તે છોડતો નહિ. બહારવટા દરમ્યાન તેણે ૨૨ ખૂન કર્યા હતા. તે સમયે અલી (અલિયો) નામના બહારવટીયાની બીજી ટોળી પણ લોકોને રંજાડાતી હતી. લોકો આ બહારવટીયાઓના ભયથી એટલા ત્રાસી ગયા હતા કે અંધારું થયા પછી કોઈ ઘરમાંથી બહાર પણ નીકળતા નહિ.
બાબરા દેવાને પકડવા માટે પોલીસે બીજા બહારવટીયા અલી સાથે સાઠગાંઠ કરી તેને શસ્ત્ર સરંજામ પુરા પાડ્યા અને પોલીસો તેની લૂંટમાં ભાગ પડાવવા લાગ્યા. આ દરમ્યાન અલિની લૂંટ અને ધાડ સામે આંખ આડા કાન કરવા એ મતલબનું એક ગુપ્ત પરિપત્ર પણ પોલીસે તેમના અધિકારીઓ માટે બહાર પાડ્યું હતું. આમ છતાં બાબરો દેવો પકડાયો નહી.
હૈડિયા વેરો
અંગ્રેજ સરકારનું પોલીસ ખાતું આ બહારવટીયાઓને પકડવામાં નિષ્ફળ રહ્યું અને તેમને લોકો ઉપર ઊલટો આરોપ મુક્યો કે લોકો જ બહારવટીયાઓ સાથે ભળેલા છે. લોકોના સંરક્ષણ માટે રોકાયેલ વધારાની પોલીસનો ખર્ચ સરકારે લોકો પાસેથી એક સમયના શિક્ષાત્મક કર તરીકે વસૂલ કરવાનો ઠરાવ કર્યો. આ કર લોકોમાં "હૈડિયા વેરો" નામે પ્રસિદ્ધ થયો.
બહારવટીયાઓની ટોળીઓ સામે રક્ષણ માટે અંગ્રેજોએ વધારાના ૪૦૦ પોલીસોની એક ટુકડી બોરસદમાં રાખવાનું ઠરાવ્યું અને તેનો ખર્ચ ૨.૪૦ લાખ રૂપિયા જેટલો આંક્યો. તેની વસૂલી માટે બોરસદ તાલુકાના ૯૦ ગામ અને આણંદ તાલુકાના ૧૪ ગામ ઉપર આ કર પોલીસ સુપ્રિન્ટેન્ડેન્ટ દ્વારા લગડાવામાં આવ્યો હતો ન કે કલેક્ટર દ્વારા. આ કર સંબધે મામલતદારે અહેવાલમાં લખ્યું હતું કે અહીંના ગામડાં ખૂબ ગરીબ છે, તેઓ આ કર ભરી શકવા સમર્થ નથી. તેણે આગળ એ પણ જણાવ્યું હતું કે ગામડાની સુરક્ષા અર્થે વધારાના પોલીસ અધિકારીઓની સેવા ચાલુ રાખવાની ગામ લોકોની ઈચ્છા નથી. કલેક્ટર મામલતદાર સાથે સહમત થયા અને તે વાત કમિશનરને જણાવી. પરંતુ કમિશનરે બન્નેની વાત અવગણી પોલીસ સુપ્રિન્ટેન્ડેન્ટનો પક્ષ લીધો.
સત્યાગ્રહ
આ કરમાંથી સરકારી નોકરો, પાદરીઓ, ગામના મુખી વગેરેને મુક્તિ મળી હતી. આવા પક્ષપાતી વિરુદ્ધ લોકોમાં ઘણો અસંતોષ ફેલાયો. લોકો ગાંધીજી અને સરદાર પટેલ પાસે આ અન્યાયી કરની ફરિયાદ લઈને પહોંચ્યા. ગાંધીજીના નિર્દેશન હેઠળ સરદાર પટેલે લોકોને તે કર ન ભરવા સૂચના આપી. આ સાથે ૨૦૦ સ્વયં સેવકોની ભરતી કરીને પોતાના ગામડાઓની સુરક્ષા પોતે હાથમાં લેવા માટે પણ પટેલે જણાવ્યું
સરદાર પટેલે બોરસદ પહોંચી આ લડતનું સુકાન સંભાળ્યું અને ૨ ડિસેમ્બર ૧૯૨૩ના દિવસે સત્યગ્રહની શરૂઆત થઈ. તેમણે સ્વયંસેવકોને પલટનોમાં વિભાજીત કર્યા. સ્વયંસેવકોએ અહિંસક માર્ગે ગામડાઓનું રક્ષણ કરવાનું હતું. સમય સમય પર પત્રિકાઓ છાપી લોકોનો ઉત્સાહ જાળવવા અને ચળવળ સંબંધે માહિતી લોકોને પહોંચાડવામાં આવતી. કર વસૂલી માટે મિલકતો જપ્ત કરવાના સરકારી દમનનો શાંતિ પૂર્વક મુકાબલો કરવા તેમણે લોકોને ભલામણ કરી.
કર વેરાની વસૂલી માટે મિલકતોનો જપ્ત કરવા માટે મામલતદારે ગંભીર પ્રયત્નો શરૂ કર્યા. પણ સત્યાગ્રહીઓએ તેનો મુકાબલો રમુજી અને નાટ્યાત્મક રીતે કર્યો. બે સ્વયંસેવકો ઝાડ પર ચડી ગામની ચોકી કરતા. મહેસૂલ ખાતાના અધિકારીઓ જપ્તી માટે આવતા દેખાય કે તુરંત તેઓ ઢોલ વગાડતા અને ગામને સાબદું કરતા. તુરંત જ ગામના લોકો પોતાની સ્ત્રીઓ આદિને ઘરમાં પુરી તાળા મારી દેતાં અને પોતે ઢોરને લઈ ગામ બહાર સીમમાં ચરાવવા ચાલ્યાં જતાં જ્યારે અધિકારીઓ ગામમાં આવતાં ત્યારે આખું ગામ ખાલિ રહેતું. તેમની પાછળ ગામના તોફાની બાળકો મસ્તી તોફાન કરતા બૂમો પાડી તેમને ચીડવતા રહેતા. આ સ્થિતી દરેક દિવસે દરેક ગામમાં જોવા મળતી. દિવસે ગામડા નિર્જન રહેતાં અને રાત્રે ધમધમી ઉઠતા. સરકરી નિયમો અનુસાર સૂર્યાસ્ત પછી જપ્તી કરી શકાય નહી, આથી રાત્રે લોકો નિર્ભય પને પોતાની જીવન ક્રિયા ચલાવતા. સ્ત્રીઓ રાત્રે પાણી ભરવા જતી. રાત્રે બજારો ભરાતી વગેરે.
જપ્ત કરેલી વસ્તુઓ બજારમાંથી ખરીદવી નહિ એવી લોકોને સૂચના અપાઈ અને તેનો ભંગ કરનારે ૫૦ દંડ અને જ્ઞાતિમાંથી બહાર કાઢવાની સજા રખાઈ.
સરકાર અને અલિ બહારવટિયા વચ્ચે થયેલો છુપો કરાર યંગ ઈંડિયામાં ડિસેમ્બરમાં પ્રસિદ્ધ કરવામાં આવ્યો.
આ સાથે સરદાર પટેલે લોકોને પોલીસની કારસ્તાનીઓના ફોટા પાડવા પણ જણાવ્યું જેથી સાબિત થઈ શકે કે જ્યારે બહારવટીયાઓ ત્રાટકતા ત્યારે મુકાબલો કરવાને બદલે પોલીસ બહારથી તાળા વાસીને અંદર સંતાઈ જતા હતા. આવા ફોટાઓ સરકાર સામે રજૂ કરી સરકારને પોલીસોની કાયરતા સરકારને બતાવી અને કહ્યું કે આવા સંજોગોમાં સરકારને જનતા પાસેથી કર વસુલ કરવાનો કોઈ અધિકાર નથી.
સત્યાગ્રહના નેતાઓ
સત્યાગ્રહના મુખ્ય નેતા સરદાર વલ્લભ ભાઈ પટેલ હતા. આ સાથે લોકોને પ્રેરણા આપવામાં રવિશંકર મહારાજ અને મોહનલાલ પંડ્યાએ ગામડે ગામડે જઈ વાસ્તવિક સ્થિતિ, લોકોને જાગૃતિ આદિનો ક્યાસ કાઢ્યો હતો. આ સાથે મણિબેન પટેલે સ્ત્રીઓને સત્યાગ્રહમાં જોડાવવા કાર્ય કર્યું હતું.
પરિણામ
સરકારના બહારવટિયા સાથેની સાંઠગાંઠના આરોપો સાંભળીને ઉદાર મત ધરાવતા તે સમયના ગવર્નર લેસ્લી વિલ્સન વિચલિત થયા. તેમણે તેજ સ્થળે તપાસ માટે મોરિસ હેવર્ડ નામના અધિકારી (હોમ મેમ્બર)ને મોકલ્યા. ૪ જાન્યુઆરી ૧૯૨૪ના દિવસે મોરિસ બોરસદ પહોંચ્યા. તેમણે કમિશનર, કલેક્ટર અને અન્ય અધિકારીઓ સાથે મુલાકાત કરી અને એક ખુલ્લી અદાલત ગોઠવી. તેમાં ઠરાવેલા ૧૫૦ લોકોને બોલાવવામાં આવ્યા. બધી દલીલો સાંભળી, આ લડતના ઉદ્દેશ વિષે ખાતરી થતા તેમણે જપ્તિ લેવા પર તુરંત બંદી મુકાવી. તેઓ મુંબઈ પાછા ફરતા, વધારાની પોલીસનો ખર્ચ સામાન્ય કરવેરામાંથી કઢાશે એવી સરકારે જાહેરાત કરી. આ જાહેરાત થતાં સરદાર પટેલે સત્યાગ્રહ થોભાવવાની ઘોષણા કરી. આમ, ૮ જાન્યુઆરી ૧૯૨૪ના દિવસે આ કર નાબુદ કરવામાં આવી.
ત્યાર બાદ બાબરદેવા, અલિયો દાભલો ડાહ્યો બારિયો, રાજલો જેવા બહારવટીયાઓની ધરપકડ કરવામાં આવી. ૧૯૨૪ની શરૂઆતમાં અલિયાને અને ૧૯૨૪ના અંતમાં બાબરાને ફાંસીની સજા થઈ. રવિશંકર મહારાજના પ્રયત્નોથી છેવટે બારૈયા અને પાટન વાડીયા જાતિના લોકોને પોલીસ થાણામાં આપવી પડતી હાજરીથી મુક્તિ મળી અને સ્વમાન પાછું મળ્યું.
જપ્ત કરેલી વસ્તુઓ ખરીદનાર કોઈ ન હતો માત્ર ૨૦,૦૦૦ વસ્તુઓ જ વેચાઇ અને તેની કિંમત વસૂલીના ખર્ચ કરતાં પન ઓછી મળી. કર વસુલીના ઠરાવેલા ૨.૪૦ લાખ રૂપિયા પૈકી માત્ર ૯૦૦ રૂપિયા જ સરકાર દ્વારા વસૂલ થઈ શક્યા.
લોકોએ સત્યાગ્રહની જીતની ઉજવણી ૧૨ જાન્યુઆરીના દિવસે કરી. તેમાં લગભગ ૩૦,૦૦૦ લોકોએ ભાગ લીધો. છેક અમદાવાદ અને મુંબઈથી લોકો આ ઉજવણીમાં ભાગ લેવા આવ્યા. તેમના ભાષણમાં પટેલે જણાવ્યું હતું કે, "આ ટૂંકી લડત દરમ્યાન તમે ઘણા બલિદાન આપ્યા છે. તમે ઘણી બહાદુરી બતાવી, એકતા જાળવી રાખી અને ઘણો ઉત્સાહ બતાવ્યો છે. આપણે આ લડત જીતી શક્યા કારણ કે આપણે એક મહાન સંતના દોરેલા રસ્તા પર ચાલ્યા તે સંત અત્યારે જેલમાં છે."
ગાંધીજી પોતાના યંગ ઈંડિયા નામના પત્રમાં લખ્યું: "ખેડા અને બોરસદમાં મળેલી સફળતા વલ્લભભાઈની આયોજન અને વહીવટી આવડતને આભારી છે. આમ કરતા તેમણે પોતાની આસપાસ તેવી વિચારધારા ધરાવતા અનુયાયીઓની ફોજ ઉભી કરી છે. બોરસદ સત્યાગ્રહ એ લોકો દ્વારા પ્રેરિત અને લોકોએ ચલાવેલ ચળવળનું જ્વલંત ઉદાહરણ છે."
સંદર્ભ
શ્રેણી:ભારતનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ શ્રેણી:આણંદ જિલ્લો શ્રેણી:બોરસદ તાલુકો
ડોલારા, દાદરા અને નગરહવેલી
ડોલારા, દાદરા અને નગરહવેલી ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ દાદરા અને નગરહવેલીના દાદરા અને નગરહવેલી જિલ્લાના એકમાત્ર તાલુકાનું મહત્વનું ગામ છે. ડોલારા ગામમાં મુખ્યત્વે આદિવાસી લોકો વસે છે. તેઓ તેમની કુકણા બોલી, ધોડિઆ બોલીનો ઉપયોગ પોતાના સામાન્ય વહેવાર દરમ્યાન કરે છે. આ બોલીઓ ગુજરાતી ભાષા કરતાં જુદી હોય છે.
અહિવંત કિલ્લો
માર્ગદર્શન
આ કિલ્લાથી સૌથી નજીકનું શહેર વણી (વની) છે, જે નાસિક શહેરથી ૪૪ કિલોમીટર જેટલા અંતરે આવેલ છે. આ કિલ્લાની તળેટીમાં દગડ પિંપરી ગામ આવેલ છે, જે વણી થી ૧૩ કિલોમીટર જેટલા અંતરે આવેલ છે. વણી ખાતે રહેવા-જમવાની સારી સગવડ પ્રાપ્ય છે. આ કિલ્લા પર જવાનો આરોહણ માર્ગ (ટ્રેકિંગ પાથ) દગડ પિંપરી ખાતેથી શરૂ થાય છે. આ માર્ગ સુરક્ષિત અને પહોળો છે. માર્ગ વચ્ચે કોઈ વૃક્ષો આવતાં નથી. બે કિલ્લાઓ વચ્ચેના ઘાટના ભાગ સુધી પહોંચતાં એક કલાક જેટલો સમય લાગે છે. અહીંથી જમણી બાજુનો પથ (પૂર્વ દિશામાં) અહિવંત કિલ્લા પર જાય છે અને ડાબી બાજુનો પથ (પશ્ચિમ દિશામાં) અચલા ફોર્ટ તરફ જાય છે. કિલ્લા ખાતે પીવાનું પાણી અપ્રાપ્ય હોવાને કારણે રાત્રીરોકાણ કરી શકાતું નથી. સ્થાનિક ગામના ગ્રામજનો દ્વારા રાત રહેવાની અને ખોરાકની વ્યવસ્થા વાજબી ખર્ચે કરવામાં આવે છે. આ કિલ્લા પર જવાનો અન્ય આરોહણ-માર્ગ દારેગાંવ ગામ ખાતેથી જાય છે.
જોવાલાયક સ્થાનો
અહિવંત કિલ્લો ઊંચી ટેકરી પર એક વિશાળ સમતલ વિસ્તારમાં આવેલ છે. અહીં કિલ્લાના તમામ માળખાંઓ હાલમાં ખંડેર હાલતમાં છે. કિલ્લા ખાતે તુટી ગયેલી ઈમારતોના ખંડેરો અને કમાનો જોઈ શકાય છે. કેટલાક બુરજ અને પાણીના ટાંકાઓ આ કિલ્લા પર જોઈ શકાય છે. આ કિલ્લાને વ્યવસ્થિત રીતે જોવા માટે એક કલાક જેટલું ફરવું પડે છે.
સંદર્ભો
શ્રેણી:મહારાષ્ટ્રના કિલ્લાઓ
કોયલીમાંડવી
આ ગામના લોકો વ્યવસાયમાં મુખ્યત્વે ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન જેવાં કાર્યો કરે છે. આ ઉપરાંત કેટલાક લોકો સરકારી કે ખાનગી નોકરી પણ કરે છે. જુવાર, તુવર, મકાઈ, કપાસ તથા અન્ય શાકભાજી અહીંના મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો છે. આ ઉપરાંત કેટલાક લોકો પિયતની સગવડ મેળવી શેરડી, કેળાં, ડાંગર વગેરેની ખેતી પણ કરે છે.
શ્રેણી:નેત્રંગ તાલુકો
ધરતીકંપ
ધરતીકંપ (ભૂકંપ અથવા આંચકા તરીકે પણ ઓળખાય છે) એ પૃથ્વી (Earth)નાં પડો (crust)માં અચાનક ઊર્જા મુકત થવાથી સર્જાતાં ધુ્રજારીનાં કંપનો (seismic wave)નું પરિણામ છે.સીઝમોમીટર (seismometer) કે સીઝમોગ્રાફ નામે ઓળખાતા ભૂકંપમાપક યંત્ર દ્વારા ધરતીકંપ માપવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે ધરતીકંપની જે-તે ક્ષણની તીવ્રતા (moment magnitude) નોંધવામાં આવે છે અથવા તો વધુ પ્રચલિત એવા રિકટર સ્કેલ (Richter)માં તેને માપવામાં આવે છે. ૩ અથવા તેનાથી ઓછી તીવ્રતાવાળા ધરતીકંપ મોટા ભાગે અતિસૂક્ષ્મ હોવાથી નોંધાતા નથી જયારે ૭ની તીવ્રતા ધરાવતા ધરતીકંપ ઘણા મોટા વિસ્તારમાં ગંભીર નુકસાન પહોંચાડે છે. ધ્રુજારીની તીવ્રતા સુધારેલા મેરકલ્લી સ્કેલ (Mercalli scale) પર માપવામાં આવે છે.
ધ્રુજારી, આંચકા દ્વારા અને કોઈક વખત જમીન ખસેડીને ભૂકંપ ધરતીની સપાટી પર બહાર આવે છે. જયારે ભૂકંપ બિંદુ (એપિસેન્ટર) (epicenter) દરિયામાં કયાંક બહુ દૂર હોય ત્યારે ઘણી વખત સમુદ્ર તળ એટલું ખસે છે કે તેનાથી ત્સુનામી (tsunami) પેદા થાય છે. ભૂકંપથી ભૂસ્ખલન થઈ શકે છે અને કયારેક જવાળામુખી પણ જાગૃત થઈ શકે છે.
એકદમ સામાન્ય ભાષામાં કહીએ તો, જેનાથી ભૂ-કંપનો (seismic wave) ઊભા થાય એવાધરતીના પેટાળમાં થતા કોઈ પણ પ્રકારના હલનચલનને દર્શાવવા માટે ધરતીકંપ શબ્દ વાપરવામાં આવે છે. પછી ભલે તે કુદરતી ઘટના (phenomenon) હોય કે પછી માનવસર્જિત ઘટનાના કારણે સર્જાયાં હોય. મોટા ભાગે ભૂસ્તરોમાં ભંગાણ (faults) થવાથી ભૂકંપ પેદા થતા હોય છે પરંતુ જવાળામુખીના કારણે, ભૂસ્ખલનના કારણે, ખાણમાં બારુદ વિસ્ફોટો અને અણુકેન્દ્ર સંબંધી પ્રયોગોના કારણે પણ ભૂકંપ આવી શકે છે. ભૂકંપ જયાંથી પેદા થયો તે ભંગાણના બિંદુને તેનું કેન્દ્રબિંદુ (focus) કે ઉદ્ભવબિંદુ (હાયપોસેન્ટર) (hypocenter) કહેવામાં આવે છે. બરાબર એની ઉપર જયાં આ ધ્રુજારી જમીનના સ્તરને અડે છે તેને ભૂકંપ બિંદુ (એપિસેન્ટર) (epicenter) કહેવામાં આવે છે.
thumb|300px|વૈશ્વિક ભૂકંપના [[ભૂકંપ બિંદું (એપિસેન્ટર)|એપિસેન્ટર્સ (epicenter), 1963 અને ; 1998]]
thumb|300px|right|પૃથ્વીના આંતર પોપડાઓનું ટેકટોનિક હલનચલન
કુદરતી ભૂકંપો
thumb|right|ભંગાણના પ્રકારો
ટેકટોનિક ધરતીકંપો આ પૃથ્વી પર ગમે ત્યાં થઈ શકે છે. જયાં પણ ભંગાણના સ્તર (fault plane) ઊંચા થઈ શકે કે તૂટી શકે એટલી માત્રામાં સ્થતિસ્થાપક ઊર્જા સંગ્રહાઈ હોય ત્યાં આ ધરતીકંપો સર્જાતા હોય છે. પૃથ્વીની સૌથી વધુ સપાટી જેનાથી રચાઈ છે તે પરાવર્તી (transform) પ્લેટ અથવા કેન્દ્રગામી (convergent) પ્રકારની પ્લેટ છે. જો ઘર્ષણ વધારતી હોય તેવી કોઈ અનિયમિતતા અથવા ખરબચડાપણું (asperities) ન હોય તો આ પ્લેટો (પોપડાઓ) એકબીજા પર સહેલાઈથી અને ધરતીકંપના તરંગો ઉપજાવ્યા વિના (aseismically) સરે છે. પરંતુ મોટા ભાગના પોપડાઓના છેડા આવું ખરબચડાપણું ધરાવતા હોય છે અને તેથી અથડાવું-સરકવું જેવી ઘટના (stick-slip behaviour) ઘટે છે.આવી રીતે જો પૃથ્વીના બે આંતર પોપડાઓના છેડા એકબીજામાં અટવાઈ જાય તો બે પોપડાઓના સતત હલનચલનથી તણાવ વધે છે અને તેથી પોપડાઓના એ છેડા પર ખાસ્સા પ્રમાણમાં ઊર્જા ઊભી થાય છે.જયાં સુધી છેડા પરનું ખરબચડાપણું તૂટી ન જાય ત્યાં સુધી તણાવ વધતો રહે છે અને પછી અચાનક છેડાનો અટવાઈ ગયેલો ભાગ છૂટીને ઊંચો થઈને બીજા સ્તર પર સરકે છે અને અત્યાર સુધી સંગ્રહાયેલી ઊર્જા છૂટી પડે છે. આ જે ઊર્જા મુકત થાય છે તે કેટલાક મૂળભૂત તત્ત્વો (strain) ધરતીકંપ સર્જતા તરંગો (seismic waves), પોપડાઓના છેડા પરના ઘર્ષણથી પેદા થયેલી ગરમીના રૂપમાં છૂટા પડે છે જેનાથી ઘણી વાર પથ્થર/પહાડ પણ તૂટી જાય છે અને આમ ધરતીકંપ આવે છે. ધીમે ધીમે મોટું કદ લઈ રહેલા આ તણાવ અને ઘર્ષણ ઘણી વાર અચાનક ધરતીકંપમાં પરિણમતા નથી, જેને સ્થિતિસ્થાપકતાનો સિદ્ધાંત (ઈલેસ્ટીક-રીબાઉન્ડ થીયરી) (Elastic-rebound theory) કહે છે. ધરતીકંપની કુલ ઊર્જામાંથી માત્ર 10 ટકા કે તેથી પણ ઓછી ઊર્જા સિઝમીક એનર્જી તરીકે છૂટી પડે છે તેવું અનુમાન છે.ધરતીકંપની મોટા ભાગની ઊર્જા પોપડાઓમાં ભંગાણ (fracture) પેદા કરવામાં વપરાઈ જાય છે અથવા તો પછી ઘર્ષણથી પેદા થતી ગરમીમાં રૂપાંતરિત થઈ જાય છે. આમ, ધરતીકંપો પૃથ્વીની સંભવિત સ્થિતિસ્થાપક ઊર્જામાં ઘટાડો કરે છે અને તેના તાપમાનમાં વધારો કરે છે. જો કે આ બદલાવો, પૃથ્વીના પતાળમાં રહેલી અઢળક ગરમીની સરખામણીમાં નહિવત્ છે.
ધરતીકંપ ભંગાણના પ્રકારો
ભંગાણના ત્રણ મુખ્ય પ્રકાર છે જે ધરતીકંપ સર્જી શકે છેઃ સામાન્ય, વિરોધી (દબાણ) અને અથડામણ-સરવું.સામાન્ય અને વિરોધી ભંગાણ એ ડૂબવા-સરવાના ઉદાહરણ છે, જેમાં પોપડા નીચેની (dip) દિશામાં ધસે છે. તેમના આ હલનચલનમાં ઊભી ગતિવિધિ થાય છે.જયાં પૃથ્વીનો પોપડો વિસ્તૃત (extended) થયેલો હોય, જેમ કે અપસારી (વિરોધી) સીમાઓ, ત્યાં સામાન્ય ભંગાણ થઈ શકે છે. જયાં પૃથ્વીનો પોપડો સંકોચાયેલો (shortened) હોય, જેમ કે કેન્દ્રગામી સીમાઓ- આવા વિસ્તારોમાં વિરોધી ભંગાણ થઈ શકે છે.જયારે પૃથ્વીના પોપડાઓની બે બાજુઓ એકબીજાની પાછળ સમાંતરે સરતી હોય ત્યારે અથડામણ-સરવું પ્રકારનું ભંગાણ આ કરાડ પોપડાઓમાં થાય છે; આ પ્રકારના અથડામણ-સરવું પ્રકારના ભંગાણમાં વિશેષ રૂપે સીમાઓ બદલાતી હોય છે. પૃથ્વીના પોપડાઓના ઉપર-નીચે અને આજુ-બાજુ થતા હલનચલન એમ બંને પ્રકારની ગતિવિધિઓ ઘણા ધરતીકંપોના મૂળમાં જોવા મળી છે; જેને ત્રાંસમાં સરવું કહેવામાં આવે છે.
પોપડાઓની સરહદોથી દૂર ધરતીકંપ
જયારે કોઈ એક ખંડીય શિલાવરણમાં પૃથ્વીના પોપડાઓની સીમાઓ આવેલી હોય ત્યારે ઊભી થતી વિકૃતિ પોપડાની પોતાની સીમા કરતાં પણ વધુ મોટા વિસ્તારમાં ફેલાય છે.સન આન્દ્રેઝ ફોલ્ટ (San Andreas fault)ના ખંડીય પરાવર્તનના કિસ્સામાં, ફોલ્ટના વિસ્તાર (દા.ત. "બિગ બેન્ડ" ક્ષેત્ર)માં મુખ્ય અનિયમિતતાઓ અને સર્જાયેલા વધારાના ભાગના કારણે અનેક ધરતીકંપો થયા, જે પોપડાની સરહદોથી ઘણા દૂર હતા. નોર્થરીજ ધરતીકંપ (Northridge earthquake)માં આ પ્રકારના વિસ્તારમાં આંધળા ધસારાની બાબત કારણભૂત હતી. પોપડાઓની કેન્દ્રગામી ત્રાંસી ગતિનું બીજું ઉદાહરણ ઝેગ્રોસ (Zagros) પર્વતમાળાના ઉત્તર-પશ્ચિમ વિસ્તારમાંથી પસાર થતી અરેબિયન (Arabian) અને યુરેશિયન પ્લેટ (Eurasian plate)ની સરહદો વચ્ચે થતી અતિશય ત્રાંસી કેન્દ્રગામી ગતિનું છે. આ પોપડાની સીમા સાથે જોડાયેલો વધારાનો કે ઊંચો થયેલો ભાગ છેવટે એક હડસેલા સાથે છૂટો પડે છે અને સીમાની દક્ષિણપશ્ચિમના વિશાળ વિસ્તારને બરાબર કાટખૂણે ઘર્ષણમાં આવે છે. આ એકદમ સ્પષ્ટ અથડાવાની-સરવાની ક્રિયા છે જે તાજા ભંગાણની સાથોસાથ અને લગભગ પોપડાની સીમાને લગોલગ થાય છે.ધરતીકંપની કેન્દ્રીય હિલચાલ (focal mechanism) થકી આ નિદર્શિત થાય છે.
પાડોશી પ્લેટ સાથેના ઘર્ષણ અને કચરો ભેગો થવાથી અથવા દૂર (દા.ત. બરફ ઓગળવો) થવાના કારણે તમામ ટેકટોનિક પ્લેટોમાં આંતરિક તણાવ હોય છે. આ તણાવ એટલો થઈ શકે છે કે જેના કારણે હાલના સ્તરોમાં ભંગાણ પડે અને પરિણામે આંતરસ્તરીય ધરતીકંપ (intraplate earthquake) સર્જાય.
છીછરા અને તીવ્ર કેન્દ્રવાળા ધરતીકંપો
મોટા ભાગના ટેકટોનિક ધરતીકંપો પૃથ્વીના પેટાળમાં અમુક કિલોમીટર ઊંડે આવેલા અગ્નિના વલય પરથી ઉદ્ભવતા હોય છે. 70 કિ.મી.થી ઓછા ઊંડાણે કેન્દ્રબિંદું ધરાવતા ધરતીકંપોને "છીછરા-કેન્દ્રવાળા" ધરતીકંપ તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે, જયારે 70થી 300 કિ.મી.નું કેન્દ્રીય ઊંડાણ ધરાવતા ધરતીકંપોને "મધ્યમ-કેન્દ્રવાળા" અથવા તો "મધ્યમ કક્ષા"ના ધરતીકંપો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. એવા સબડકશન ક્ષેત્રો (subduction zones), જયાં જૂનાં અને ઠંડા દરિયાઈ પોપડાઓ (oceanic crust), બીજી ટેકટોનિક પ્લેટની નીચે સરતા હોય છે, ત્યાં ઘણા વધારે ઊંડાણ ધરાવતા (300થી 700 કિ.મી. ઊંડાણે) તીવ્ર-કેન્દ્રવાળા ધરતીકંપો (deep-focus earthquake) સર્જાઈ શકે છે. સબડકશનના આવા ભૂકંપની રીતે સક્રિય એવા વિસ્તારોને વાદતી-બેનીઓફ ક્ષેત્રો (Wadati-Benioff zone) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તીવ્ર-કેન્દ્રવાળા ધરતીકંપો એટલા ઊંડાણે ઉદ્ભવે છે જયાં પોપડાનું શિલાવરણ (lithosphere) ઊંચા તાપમાન અને દબાણને કારણે બરડ રહેતું નથી. જયારે ઓવિલિયન (olivine) માળખું, સ્પાઈનેલ (spinel) માળખામાં તબક્કાવાર રૂપાંતરિત (phase transition) થતું હોય ત્યારે તીવ્ર-કેન્દ્રવાળા ધરતીકંપો સર્જાવાની સંભાવના ઊભી થાય છે.
ધરતીકંપો અને જવાળામુખી
જવાળામુખી ધરાવતા વિસ્તારોમાં વારંવાર ધરતીકંપ થતા હોય છે. આવા વિસ્તારોમાં ટેકટોનિક ભંગાણો અને જવાળામુખી (volcano)માં લાવા (magma)ના હલનચલન એમ બંને કારણોસર ભૂકંપ આવી શકે છે. આવા ધરતીકંપ જવાળામુખી ફાટવાની ચેતવણીરૂપ હોય છે, ઉ.દા. 1980માં [[સ્ટે. હેલન્સ પર્વત (Mount St. Helens) પર ફાટેલ]] (eruption of 1980) જવાળામુખી.
ધરતીકંપના એકથી વધુ બનાવો
મોટા ભાગના ધરતીકંપ એકબીજા સાથે સ્થળ અને સમય સંદર્ભે સંબંધિત હોય છે અને કોઈક શ્રેણીનો ભાગ હોય છે.
અનુવર્તી આંચકાઓ
ધરતીકંપના મુખ્ય આંચકા પછી આવતાં આંચકાઓને અનુવર્તી આંચકાઓ કહેવામાં આવે છે, જે એક પ્રકારના ધરતીકંપ જ છે. ધરતીકંપનો મુખ્ય આંચકો આવ્યો હોય તે જ વિસ્તારમાં આ અનુવર્તી આંચકાઓ આવતા હોય છે પરંતુ હંમેશાં ઓછી તીવ્રતા ધરાવતા હોય છે. જો આ અનુવર્તી આંચકો, ધરતીકંપના મુખ્ય આંચકા કરતાં વધુ તીવ્રતાવાળો હોય તો એ આંચકાને ધરતીકંપનો મુખ્ય આંચકો ગણવામાં આવે છે અને તેની પહેલાં ગણાતા મુખ્ય આંચકાને પ્રથમ આંચકા (foreshock) તરીકે ફરીથી પ્રસ્થાપિત કરવામાં આવે છે.વિસ્થાપિત ભંગાણ સ્તર (fault plane) ધરતીકંપના મુખ્ય આંચકાની અસરો સાથે ગોઠવાય તે દરમ્યાન તેની આજુબાજુના પોપડામાં અનુવર્તી આંચકાઓ આવતા હોય છે.
ધરતીકંપોની હારમાળા
thumb|200px|right|મેકસીકલી નજીક ફેબુ્રઆરી 2008માં આવેલા હારબંધ ધરતીકંપો
ચોક્કસ વિસ્તારમાં કોઈક ટૂંકા સમયગાળા દરમ્યાન જો શ્રેણીબદ્ધ ધરતીકંપો (earthquake) આવે તો તેને ધરતીકંપોની હારમાળા કહે છે. ધરતીકંપોની આ હારમાળા, ધરતીકંપના અનુવર્તી આંચકા (aftershock) કરતાં જુદી છે; આ હારમાળામાં આવેલા તમામ ધરતીકંપોમાં એક પણ આંચકાને મુખ્ય ધરતીકંપ કહી શકાતો નથી, કારણ કે એક પણ આંચકો બીજા કરતાં નોંધનીય કહેવાય તેટલી વધુ તીવ્રતા ધરાવતો હોતો નથી. આવી ધરતીકંપોની હારમાળાનું એક ઉદાહરણ 2004માં યલોસ્ટોન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (Yellowstone National Park)માં આવેલ ધરતીકંપો ગણાવી શકાય.
ધરતીકંપના વાવાઝોડાં
ઘણીવાર ધરતીકંપોનું વાવાઝોડું (earthquake storm) કહી શકાય તેવી રીતે ઘણા ધરતીકંપો આવે છે, દરેક ધરતીકંપ તેની પહેલાંના કંપોના કારણે કે તેમના કારણે સર્જાયેલા તણાવને હળવા કરવા માટે આવતો હોય છે. ધરતીકંપના અનુવર્તી આંચકા (aftershock)ની જેમ છતાં ભંગાણના અડોઅડના ભાગે અનુભવાતા આ ધરતીકંપો ઘણી વખત વર્ષોના સમયગાળામાં પથરાયેલા જોઈ શકાય છે; અને તેમાંના કેટલાક પછી આવેલા ધરતીકંપો પહેલાં અનુભવાયેલા ધરતીકંપ જેટલી જ તીવ્રતાવાળા કે તેટલું જ નુકસાન પહોંચાડે છે. 20મી સદીમાં તુર્કીમાં આવેલ ઉત્તર એનાટોલિયન ભંગાણ (ફોલ્ટ) (North Anatolian Fault) પર ત્રાટકેલા લગભગ ડઝનેક જેટલા ધરતીકંપોમાં આવી ભાત જોવા મળી હતી અને મધ્ય પૂર્વમાં આવેલા જૂના અનિયમિત, મોટા ધરતીકંપો માટે તેમના પરથી ધારણા બાંધવામાં આવી હતી.
આવર્તનની સંખ્યા અને તીવ્રતા
અમેરિકાના કેલિફોર્નિયા (California) અને અલાસ્કા (Alaska) તેમ જ ગુએટમાલા (Guatemala) જેવા વિશ્વના અનેક સ્થળોએ લગભગ સતત નાના ધરતીકંપો આવતા રહ્યા છે.ચીલે (Chile), પેરુ (Peru), ઈન્ડોનેશિયા (Indonesia), ઈરાન (Iran), પાકિસ્તાન (Pakistan), પોર્ટુગલ (Portugal)માં આવેલ એઝોર્સ (Azores), તુર્કી (Turkey), ન્યૂઝીલેન્ (New Zealand)ડ, ગ્રીસ (Greece), ઈટાલી અને જાપાન- ધરતીકંપ લગભગ ગમે ત્યાં આવી શકે- ન્યૂ યોર્ક શહેર (New York City), લંડન (London) અને ઓસ્ટ્રેલિયા પણ બાકાત નહીં. મોટા ધરતીકંપો લાંબા ગાળો આવે છે, આવર્તનની ઝડપ (exponential) સાપેક્ષે જોઈએ તો એક ચોક્કસ સમયગાળામાં આવેલ 4ની તીવ્રતાવાળા ધરતીકંપોની સંખ્યા, ૫ની તીવ્રતાવાળા ધરતીકંપ કરતાં દસ ગણી વધારે છે. (ધરતીકંપની ઓછી સંભાવના ધરાવતા) યુનાઈટેડ કિંગડમમાં, આવેલા ધરતીકંપોના આવર્તનોની સામાન્ય ગણતરી આ મુજબ હતી- 3.7 - 4.6ની તીવ્રતાનો ધરતીકંપ દર વર્ષે, 4.7 - 5.5ની તીવ્રતાનો એક ધરતીકંપ દર 10 વર્ષે, અને 5.6 કે તેથી વધુ તીવ્રતા ધરાવતો ધરતીકંપ દર 100 વર્ષે. આ ગુટેનબર્ગ-રિકટર નિયમ (Gutenberg-Richter law)નું એક ઉદાહરણ છે.
1931માં 350 સિઝમિક સ્ટેશનો હતાં, આજે તેની સંખ્યા હજારોમાં છે. આ સ્ટેશનોના પરિણામે નજીકના ભૂતકાળમાં ઘણા ધરતીકંપો નોંધાયા. જો કે તેના પરથી ધરતીકંપોનું પ્રમાણ વધ્યું એવું કહી શકાય નહીં, માત્ર સાધન/તકનિકમાં આવેલા ધરખમ સુધારાથી હવે તે નોંધવા શકય બન્યા છે, તેવું કહી શકાય. છેક 1900થી, પૃથ્વી પર સરેરાશ દર વર્ષે, 18 મોટા (7.0-7.9ની તીવ્રતા ધરાવતા) ધરતીકંપો અને એક ખૂબ મોટો (8.0 કે તેથી વધુ તીવ્રતા ધરાવવતો) ધરતીકંપ આવતા રહ્યા હશે એવું યુ.એસ.જી.એસ. (USGS)નું અનુમાન છે અને તેમના મતે આ સરેરાશ પ્રમાણમાં ઘણી સ્થિર છે. છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોમાં, દર વર્ષે આવતા મોટા ધરતીકંપોની સંખ્યામાં ઘટાડો જોવા મળ્યો છે, પરંતુ તેને એક વ્યવસ્થિત ચીલો ગણવાને બદલે માત્ર આંકડાશાસ્ત્રીય ચઢ-ઉતર (statistical fluctuation) ગણવામાં આવી રહી છે.યુ.એસ.જી.એસ. પાસેથી ધરતીકંપોની તીવ્રતા અને આવર્તનો/સમયગાળા વિશેની વધુ વિગતવાર આંકડાકીય માહિતી ઉપલબ્ધ છે.
વિશ્વના મોટા ભાગના ધરતીકંપો (90%, સૌથી મોટા ધરતીકંપોમાંથી 81%) 40,000 કિ.મી. લાંબી, ઘોડા આકારની સરકમ-પૅસિફિક સિઝમિક પટ્ટી (circum-Pacific seismic belt)માં આવે છે, જે પૅસિફિક રિંગ ઓફ ફાયર (Pacific Ring of Fire) તરીકે પણ જાણીતી છે. પૅસિફિક પ્લેટ (Pacific Plate)ના મોટા ભાગના હિસ્સા આ રિંગથી બંધાયા છે. હિમાલય પર્વતમાળા (Himalayan Mountains) જેવી કેટલીક બીજી પ્લેટની સરહદો પર પણ ભારે ધરતીકંપો સર્જાવાની શકયતા હોય છે.ધરતીકંપ માનવસર્જિત કારણોથી પણ આવી શકે છે જેમ કે નદી પર ખૂબ મોટા બંધ (dam) બાંધવા, મોટી ઈમારતો (building) બાંધવી, પાતાળ કૂવા (well)ઓ ખોદવા અને તેમાં દ્રવ્ય દાખલ કરવું, કોલસાની ખાણો (coal mining) ખોદવી અને તેલના કૂવા ખોદવાથી (oil drilling) ધરતીકંપની શકયતા વધે છે.
ધરતીકંપનું ઊંચું જોખમ ધરાવતા વિસ્તારોમાં વસેલા અને સતત વિકસતા મેકિસકો શહેર (Mexico City), ટોકયો (Tokyo) કે તહેરાન (Tehran) જેવાં મહાનગરો (mega-cities) માટે ધરતીકંપ નિષ્ણાતોએ ચેતવણી આપી છે કે અહીં માત્ર એક ધરતીકંપમાં 30 લાખ લોકોનો જીવ જઈ શકે તેમ છે.
ધરતીકંપની અસરો
1755ના લિસ્બન ધરતીકંપે (1755 Lisbon earthquake) લિસ્બન (Lisbon)માં સર્જેલી તારાજી thumb|400px|1755ના તાંબાની કોતરણી ધરાવતા ચિત્રમાં કંડારેલી જોવા મળે છે.બંદરમાં નાંગરેલા વહાણોને [[ત્સુનામી (tsunami) ડુબાડે છે.]]
ધરતીકંપની અનેક અસરો/પરિણામો હોય છે, તેમાંની કેટલીક નીચે મુજબ છે-
જમીન ધ્રુજાવવી અને ફાટ પાડવી
ધ્રુજારી અને જમીનમાં ફાટ પડવી એ ધરતીકંપની મુખ્ય અસરો છે અને તેના કારણે ઈમારતો અને તેના જેવા અન્ય માળખાઓને વત્તા કે ઓછા અંશે સૈદ્વાંતિક રીતે નુકસાન પહોંચે છે. ધરતીકંપની અસરો સ્થાનિક ધોરણે કેટલી તીવ્રતા ધારણ કરે છે તેનો આધાર ઘણી બાબતો પર રહે છે, જેમ કે ધરતીકંપની તીવ્રતા (magnitude), ભૂકંપબિંદુ (epicenter)થી સ્થળનું અંતર, અને ધરતીકંપના તરંગને વધુ જોરથી કે ઘટાડીને પ્રસારતી (wave propagation) સ્થળની ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય અને ભૂરચનાકીય પરિસ્થિતિ. જમીનની ધ્રુજારી જમીનના વેગ (acceleration) પરથી માપવામાં આવે છે.
ચોક્કસ પ્રકારના સ્થાનિક ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય, ભૂરચનાકીય અને ભૂ-આકૃતિક પરિમાણોના કારણે, ધરતીકંપ ઓછી-તીવ્રતાવાળો હોય તો પણ, ધરતીકંપના તરંગોને ઝીલી જમીનની સપાટી પર ખાસ્સી ધ્રુજારી પહોંચાડે તેવું બની શકે. આ અસરને સ્થાનિક કે સ્થળ પરથી થતો વધુ પ્રસાર કહેવામાં આવે છે. આ કિસ્સામાં ધરતીકંપ (seismic)ના તરંગો ઊંડી, સખત જમીનમાંથી, ઉપરની ઢીલી જમીન સુધી પ્રસરે છે અને ત્યારે ત્યાંની ભૌગોલિક અને ભૌમિતિક સંરચના મુજબ ધરતીકંપના કંપનો વધતી કે ઓછી માત્રામાં ત્યાં કેન્દ્રિત થવાથી આવું બનતું હોય છે.
ભંગાણ (ફોલ્ટ)ના રસ્તામાં જમીનની સપાટી પર પડેલી ફાટ જોઈ શકાય તેવી અને ઘણી વાર જમીનના બે સ્તરોને જુદા કરતી નાખતી હોય છે. મોટા ધરતીકંપોમાં આવી ફાટ અમુક મીટર સુધીની હોઈ શકે છે.બંધ (dams), પુલ અને અણુશકિત મથકો (nuclear power stations) જેવાં વિશાળ ઈજનેરી માળખાઓ માટે જમીનમાં પડતી ફાટ મોટું જોખમ ઊભું કરે છે. તેથી અત્યારે હાલના ભંગાણ રેખાના નકશા અને જે-તે માળખાના આયુષ્ય દરમ્યાન કોઈ જમીન ફાટવાની શકયતા છે કે કેમ તે કાળજીપૂર્વક તપાસવું ખૂબ અગત્યનું બને છે.
ભૂસ્ખલન અને હિમપ્રપાત
ધરતીકંપની જેમ જ, ભૂસ્ખલન એવું ભૂસ્તરીય સંકટ છે જે વિશ્વના ગમે તે સ્થળે ઘટી શકે છે. જબરજસ્ત તોફાનો, ધરતીકંપ, જવાળામુખી, મોજાઓનું તટવર્તી તોફાન અને દાવાનળ એ તમામ જમીનના ઢોળાવને અસ્થિર બનાવે છે.તત્કાળ બચાવની કામગીરી ચાલતી હોય ત્યારે પણ ભૂસ્ખલનનું જોખમ રહે છે.
અગ્નિ
1906ના સાન ફ્રાન્સિસકોના ધરતીકંપ (1906 San Francisco earthquake)થી લાગેલી thumb|400px|right|આગ ધરતીકંપ પછી વીજળીની લાઈનો (electrical power) તૂટવાથી કે ગેસ લાઈન તૂટવાથી આગ (fire) લાગી શકે છે. પાણીના જોડાણો તૂટી જવાથી અને દબાણ ઘટી ગયું હોવાથી, એક વાર આગ લાગે પછી તેને ફેલાતી અટકાવવી ખૂબ મુશ્કેલ બને છે. ઉદાહરણ તરીકે, 1906ના સાન ફ્રાન્સિસકોના ધરતીકંપ (1906 San Francisco earthquake)માં, ધરતીકંપથી જેટલી જાનહાનિ થઈ તેનાથી વધુ જાનહાનિ આગના કારણે થઈ હતી.
માટીનું પીઘળવું
ધ્રુજારીને કારણે માટીના પાણીથી સંતૃપ્ત થયેલા દાણાદાર (granular) કણો (રેતી જેવા) ક્ષણિક સમય માટે પોતાની શકિત ગુમાવે છે અને ઘન (solid)માંથી પ્રવાહી (liquid) રૂપમાં બદલાય છે. આમ ધરતીકંપ થાય ત્યારે માટી પીઘળે (Soil liquefaction) છે.માટી પીઘળવાથી ઈમારતો અથવા પુલ જેવા સખત માળખાઓ આવી પોચી બનેલી જમીનમાં નમી પડે છે કે અંદર ધસી જાય છે. ધરતીકંપની આ એક ભયંકર અસર ગણી શકાય.ઉદાહરણ તરીકે, 1964ના અલાસ્કાના ધરતીકંપ (1964 Alaska earthquake) વખતે માટી ઓગળવાને કારણે ઘણી ઈમારતો જમીનમાં ઊતરી ગઈ હતી, અને પછી પોતાની પર જ પડીને કાટમાળમાં ફેરવાઈ ગઈ હતી.
ત્સુનામી
thumb|left|200px|[[2004નો ભારતીય મહાસમુદ્રમાં આવેલો ધરતીકંપ|2004માં ભારતીય મહાસમુદ્રમાં આવેલા ધરતીકંપ (2004 Indian Ocean earthquake)થી સર્જાયેલી ત્સુનામી]]
સમુદ્રમાં ખૂબ મોટા કદના પાણીની ગતિવિધિમાં આવેલા કોઈ ઓચિંતા, અણધાર્યા બદલાવથી ખૂબ ઊંચાં, લાંબી તરંગ-લંબાઈ ધરાવતા, ખૂબ મોટાં મોજાં ઉદ્ભવે છે જેને ત્સુનામી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ખુલ્લા મહાસમુદ્રમાં આવા ત્સુનામી મોજાંઓની ટોચ 100 કિ.મી.ને વટાવી જાય છે અને મોજાં વચ્ચેનો સમયગાળો પાંચ મિનિટથી લઈને એક કલાક સુધીનો હોઈ શકે છે. આવાં ત્સુનામી પાણીના ઊંડાણ મુજબ દર કલાકે 600-800 કિ.મી.ની ઝડપે અંતર કાપે છે. ધરતીકંપના પરિણામે કે પછી દરિયામાં થયેલા ભૂસ્ખલનને કારણે સર્જાયેલાં મોટાં મોજાં ગણતરીની ક્ષણોમાં કાંઠાના વિસ્તારોમાં ફરી વળે છે.ત્સુનામી ખુલ્લા સમુદ્રમાં હજારો કિલોમીટરનું અંતર કાપી શકે છે અને જે ધરતીકંપના પરિણામે તે સર્જાયાં હોય તેના કલાકો પછી દૂર દૂરના કિનારાઓ પર તારાજી સર્જે છે.
ત્સુનામી સામાન્ય ભરતીઓટના મોજાંઓ કરતાં જુદા હોય છે. સામાન્ય મોજાંમાં પાણી જેમ ગોળ ગોળ વહે છે તેની જગ્યાએ ત્સુનામીમાં પાણી સીધેસીધું વહે છે. ધરતીકંપ કારણે દરિયામાં થયેલા ભૂસ્ખલનથી પણ ત્સુનામી પેદા થઈ શકે છે.
પૂર
ઊભરાઈને જમીન પર વહી આવતા પાણીના કોઈ પણ જથ્થાને પૂર કહેવાય. <સંદર્ભ> એમએસએન (MSN) એન્કાર્ટા (MSN Encarta) શબ્દકોશ. પૂર2006-12-28 (2006-12-28)ના કરાયેલો સુધારો > જયારે પાત્ર જેમ કે નદી કે તળાવમાંનું પાણીનું કદ તેની ક્ષમતા કરતાં વધી જાય અને તેથી તેમાંનું કેટલુંક પાણી તેના સામાન્ય કિનારા છોડી બહાર વહી જાય છે ત્યારે સામાન્ય રીતે પૂર આવ્યું કહેવાય. છતાં, જો ધરતીકંપથી બંધને નુકસાન પહોંચે તેવા કિસ્સામાં પૂર ધરતીકંપની આડઅસર પણ હોઈ શકે છે.ધરતીકંપના કારણે બંધની નદીઓના કિનારા ધસી પડી શકે છે, જે પછીથી તૂટી પડવાના કારણે પૂર આવી શકે છે.
ઉસોઈ બંધ (Usoi Dam) તરીકે જાણીતો એકવાર ધરતીકંપને કારણે રચાયેલો ભૂસ્ખલન બંધ (landslide dam), જો ભવિષ્યમાં કોઈ ધરતીકંપના કારણે તૂટે તો તજીકિસ્તાન (Tajikistan)ના સારેઝ તળાવ (Sarez Lake)ના તળપ્રદેશમાં ભારે વિનાશક એવું પૂર આવી શકે છે.એક અંદાજ મુજબ આ પૂરથી લગભગ ૫૦ લાખ લોકોને અસર પહોંચે તેમ છે.
મનુષ્યનો પ્રભાવ
ધરતીકંપો રોગ (disease), મૂળભૂત જરૂરિયાતોનો અભાવ, જાનહાનિ, વીમાના ઊંચા હપ્તાઓ, જાહેર મિલકતને નુકસાન, રસ્તા અને પુલને નુકસાન, ઈમારતો જમીનદોસ્ત થવી અથવા તેનો પાયો હલી જવો જે તેને ભવિષ્યના ધરતીકંપ વખતે નુકસાન માટે વધુ સંવેદનશીલ બનાવે વગેરે જેવી અનેક બાબતોમાં પરિણમી શકે છે. ધરતીકંપથી પ્રેરાઈને જવાળામુખી ફાટે અને તેના કારણે પાકને સારું એવું નુકસાન થાય તેવું પણ શકય છે, જેમ કે "ઉનાળા વિનાનું વર્ષ (Year Without a Summer)" (1816).
ધરતીકંપની સૌથી નોંધનીય, માનવીય અસર એ માનવ જાનહાનિ છે એ બાબતે મોટા ભાગના લોકો સહમત છે.
ધરતીકંપો માટે તૈયારી
ધરતીકંપને અનુકૂળ ઈજનેરીકામ (Earthquake engineering), ધરતીકંપનો સામનો કરવાની સજ્જતા (Earthquake preparedness), ધરતીકંપ સાપેક્ષે ઘરની સલામતી (Household seismic safety), સિઝમિક રીટ્રોફિટ (Seismic retrofit) (વિશેષ ઝડપ કરનાર સામગ્રી અને તકનિકો), ધરતીકંપને લગતાં જોખમો (Seismic hazard), ધરતીકંપને લગતી ગતિવિધિઓ ઘટાડવી (Mitigation of seismic motion) અને ધરતીકંપનું અનુમાન (Earthquake prediction) જેવી પ્રક્રિયાઓ દ્વારા આજે સંભવિત ધરતીકંપના વિસ્તારોને ગંભીર નુકસાનથી બચાવવા માટેના અને તેમને ધરતીકંપનો સામનો કરવા માટે તૈયાર કરવાના રસ્તાઓ મોજૂદ છે.
પૌરાણિક કથા અને ધર્મ
નોર્સ પુરાણકથા (Norse mythology)માં ધરતીકંપોને ઈશ્વર અને લોકી (Loki) વચ્ચેના લોહિયાળ સંઘર્ષ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. જયારે તોફાન અને લડાઈ-ઝઘડાના ઈશ્વર (god) લોકીએ સૌંદર્ય અને પ્રકાશના ઈશ્વર બાલ્દ્ર (Baldr)ને મોતને ઘાટ ઉતાર્યા ત્યારે તેમને માથા પર વિષ ટપકાવતા એક ઝેરી સાપ સાથે ગુફામાં પૂરી દેવાની સજા થઈ.તેમના માથા પર ટપકતું વિષ ઝીલવા માટે લોકીની પત્ની સિજ્ઞાન (Sigyn) વાટકો લઈને સાથે ઊભી રહી. પણ જયારે તેને વાટકો ખાલી કરવા માટે ત્યાંથી ખસવું પડતું ત્યારે વિષના ટપકાં લોકીના મુખ પર પડતા. ત્યારે લોકી પોતાનું માથું ઝાટકો મારીને ખંખેરતા અને પોતાનાં બંધનો ઝાટકતા જેના કારણે પૃથ્વી પર ધ્રુજારી પેદા થતી.
ગ્રીક પુરાણકથા (Greek mythology)માં, પોસિડોન (Poseidon) ઈશ્વર છે જે ધરતીકંપો ઊભા કરતા હતા. જયારે પણ તે ખરાબ મૂડમાં હોય ત્યારે તે પોતાના ત્રિશૂળ (trident)થી જમીન પર ઘા કરતા, જેના કારણે આ અને બીજી અન્ય આપત્તિઓ સર્જાતી.તે વેરથી પ્રેરાઈને અને લોકોને સજા ફટકારવા, તેમનામાં ભય પેદા કરવા માટે પણ ધરતીકંપોનો ઉપયોગ કરતા.
લોકપ્રિય સંસ્કૃતિ
આધુનિક લોકપ્રિય સંસ્કૃતિ (popular culture)માં, ધરતીકંપોને મોટાં, મહાન શહેરોને, જેમ કે 1995માં કોબે (Kobe in 1995) અથવા 1906માં સાન ફ્રાન્સિસકો (San Francisco in 1906)ને જમીનદોસ્ત કરતી નાખતી ઘટતા તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે. કાલ્પનિક ધરતીકંપો અચાનક અને કોઈ પણ ચેતવણી વિના ત્રાટકે છે. આ કારણોસર ધરતીકંપની વાર્તાઓ સામાન્ય રીતે દુર્ઘટનાથી શરૂ થાય છે અને તેના તાત્કાલિક પ્રત્યાઘાતો તેના કેન્દ્રમાં રહે છે. શોર્ટ વોક ટુ ડે લાઈટ (Short Walk to Daylight) (1972), ધ રૅગેડ એજ (The Ragged Edge) (1968) Aftershock: Earthquake in New Yorkઅથવા (1998) આવી વાર્તાનાં ઉદાહરણ છે. હેઈનરીક વોન કલેઈસ્ટની કલાસિક નવલિકા "ધ અર્થકવેક ઈન ચીલે (The Earthquake in Chile)"નું ઉદહારણ નોંધવાલાયક છે. આ નવલિકામાં 1647માં દેવાલય (સાન્તીઆગો)ના વિનાશનું વિવરણ કરવામાં આવ્યું છે.હારુકી મુરાકમી (Haruki Murakami)ના "આફટર ધ કવેક" નામના ટૂંકી કાલ્પનિક વાર્તાઓના સંગ્રહમાં 1995ના કોબેના ધરતીકંપની પરિણામી અસરોને રજૂ કરવામાં આવી છે.
વાર્તાઓમાં સૌથી લોકપ્રિય એવો એક ધરતીકંપ એ એક દિવસ કેલિફોર્નિયા (California)ના સાન આન્દ્રેઝ ફોલ્ટ (San Andreas Fault) પર આવતો "બિગ વન" (સૌથી મોટો) કાલ્પનિક ભૂકંપ છે, જેને અન્ય નવલકથાઓ ઉપરાંત રિકટર 10 (Richter 10) (1996) અને ગુડબાય કેલિફોર્નિયા (Goodbye California) (1977) નામની નવલકથાઓમાં ચિતરવામાં આવ્યો છે. અ કમ્પેરેટિવ સિઝમોલોજી નામની જેકોબ એમ. એપ્પેલની વ્યાપક રીતે સંકલિત ટૂંકી વાર્તામાં એક વિશ્વાસુ કલાકાર, એક વૃદ્ધાને નજીકના ભવિષ્યમાં એક ધરતીકંપ આવશે જ તેવી ખાતરી કરાવે છે. જિમ શિપાર્ડ (Jim Shepard)ના "લાઈક યુ હેડ અન્ડરસ્ટેન્ડ, એનીવે" નામના વાર્તાસંગ્રહમાંની "પ્લેઝર બોટીંગ ઈન લિટુયા બેય" નામની એક વાર્તામાં "બિગ વન" (સૌથી મોટો ભૂકંપ) ભયાનક તારાજી કરતી ત્સુનામી પણ સર્જે છે.
પરચૂરણ
શ્રેણી:ભૂગોળ શ્રેણી:વિજ્ઞાન શ્રેણી:ભૌતિકવિજ્ઞાન
વૈશ્વિક સ્થળનિર્ધારણ પ્રણાલી
વૈશ્વિક સ્થળનિર્ધારણ પ્રણાલી (જીપીએસ) એ એક પ્રકારની વૈશ્વિક માર્ગનિર્દેશન ઉપગ્રહ પ્રણાલી (global navigation satellite system) (જીએનએસએસ) છે. તેને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ સંરક્ષણ મંત્રાલયે (United States Department of Defense) વિકસાવી છે અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ હવાઈ દળ (United States Air Force)ની પચાસમી અવકાશ પાંખ (50th Space Wing) તેનું સંચાલન કરે છે.તે વિશ્વની એક માત્ર સંપુર્ણપણે કાર્યાન્વિત જીએનએસએસ છે. તેનો મફતમાં ઉપયોગ થઈ શકે છે અને નાગરિકો મોટે ભાગે માર્ગનિર્દેશનના હેતુઓ માટે તેનો ઉપયોગ કરે છે.તે 24થી 32ની વચ્ચેના મધ્યમ પૃથ્વી કક્ષા (Medium Earth Orbit)ના ઉપગ્રહો (satellite)ના સમૂહ (constellation)નો ઉપયોગ કરે છે, જે ચોક્કસ માઇક્રોવેવ (microwave) સિગ્નલોનું પ્રસારણ કરે છે. આ સંકેતોની મદદથી જીપીએસ રીસીવરો (GPS receivers) તેમના સ્થળ (location), સમય અને ઝડપ નક્કી કરી શકે છે.તેનું સત્તાવાર નામ નેવસ્ટાર જીપીએસ છે. નેવસ્ટાર કોઈ ટુંકુ રુપ નથી, તેમ છતાં કેટલાક બેક્રોનીમ (backronym) તેના માટે રચવામાં આવ્યા છે.
વળી, ધરતીકંપના વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસો સહિતની ઘણી એપ્લીકેશન્સમાં સ્પષ્ટ સમય સંદર્ભ (time reference) વપરાય છે.સંખ્યાબંધ દેશોમાં ઘણા વાયરલેસ કેરીયરો દ્વારા વપરાતા ક્વાલકોમ (Qualcomm) સીડીએમએ (CDMA) એર ઇન્ટરફેઇસ જેવા સેલ્યુલર નેટવર્ક્સનું જરૂરી, મહત્વનું સમકાલીકરણ (synchronization) સંસાધન પણ જીપીએસ છે.
ઇતિહાસ
યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નૌકાદળે (United States Navy) વાપરેલી પ્રથમ ઉપગ્રહીય માર્ગનિર્દેશન પ્રણાલી ટ્રાંસિટ (Transit)નું 1960માં પ્રથમવાર સફળતાપુર્વક પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું.પાંચ ઉપગ્રહોના સમૂહનો ઉપયોગ કરીને તે અંદાજે દર એક કલાકે માર્ગનિર્દેશન પૂરું પાડી શકતી હતી.1967માં, અમેરિકી નૌકાદળે ટાઇમેશન (Timation) ઉપગ્રહ વિકસાવ્યો હતો, જેણે અવકાશમાં સચોટ ઘડિયાળો મુકવાની ક્ષમતા પુરવાર કરી હતી. જીપીએસ આ ટેકનોલોજી પર નિર્ભર છે.1970માં, સિગ્નલ ફેઇઝ કમ્પેરિઝન આધારિત ભૂમિ-સ્થિત ઓમેગા માર્ગનિર્દેશન વ્યવસ્થા (Omega Navigation System) પ્રથમ વિશ્વવ્યાપી રેડીયો માર્ગનિર્દેશન વ્યવસ્થા બની.
જીપીએસની ડીઝાઇન એના જેવી જ ભૂમિ-સ્થિત રેડીયો માર્ગદર્શન વ્યવસ્થાઓ, જેવી કે લોરાન (LORAN) અને ડેક્કા માર્ગનિર્દેશક (Decca Navigator) પર કૈંક અંશે નિર્ભર છે. તે 1940ના પ્રારંભમાં વિકસાવાઈ હતી અને દ્વિતિય વિશ્વ યુદ્ધ (World War II)માં વાપરવામાં આવી હતી.1957માં જ્યારે સોવિયેત યુનિયને (Soviet Union) પ્રથમ સ્પુટનિક (Sputnik)ને પ્રક્ષેપિત કર્યો, ત્યારે જીપીએસ માટે વધારાની પ્રેરણા મળી હતી.ડો. રીચાર્ડ બી. કર્શનરની આગેવાની હેઠળની અમેરિકી વિજ્ઞાનીઓની એક ટુકડી સ્પુટનિકના રેડીયો પ્રસારણ પર દેખરેખ રાખી રહી હતી.તેમણે શોધ્યું કે ડોપલર અસર (Doppler effect)ને કારણે સ્પુટનિક દ્વારા પ્રસારિત થઈ રહેલા સિગ્નલની ફ્રિક્વન્સી જ્યારે ઉપગ્રહ નજીક આવે છે, ત્યારે વધારે ઊંચી હોય છે અને જ્યારે તે તેમનાથી દૂર જવા માંડે છે, ત્યારે ફ્રિક્વન્સી નીચી હોય છે.તેમને એ બાબતનો ખ્યાલ આવ્યો કે તેઓ વિશ્વમાં ચોક્કસ કયા ઠેકાણે છે તેની તેમને ખબર હોવાથી તેઓ ઉપગ્રહ તેની કક્ષામાં ક્યાં છે, તે ડોપલર વિકૃતિ માપીને બતાવી શકે.
1983માં સોવિયેત યુનિયનના પ્રતિબંધિત હવાઇ અવકાશ (prohibited airspace)માં ઘુસવા બદલ કોરીયાઈ એર લાઇન્સ ફ્લાઇટ 007 (Korean Air Lines Flight 007)ને તોડી પાડવામાં આવ્યું, ત્યાર બાદ રાષ્ટ્ર પ્રમુખ રોનાલ્ડ રીગને (Ronald Reagan) લોક કલ્યાણ અર્થે નાગરિક ઉપયોગ માટે જીપીએસને મુક્તપણે ઉપલબ્ધ બનાવવાનો આદેશ આપ્યો હતો. ઉપગ્રહો 1989થી 1993 વચ્ચેના ગાળામાં છોડવામાં આવ્યા હતા.
પ્રારંભમાં સૌથી ઊંચી ગુણવત્તા ધરાવતા સિગ્નલને લશ્કરી ઉપયોગ માટે અનામત રાખવામાં આવ્યું હતું, જ્યારે નાગરિક ઉપયોગ માટે ઉપલબ્ધ રખાયેલ સિગ્નલ સહેતુક હલકી ગુણવત્તાવાળુ હતું. ("પસંદગીયુક્ત ઉપલબ્ધતા", એસએ).પસંદગીયુક્ત ઉપલબ્ધતાનો 2000માં અંત આવ્યો હતો અને નાગરિક ઉપયોગ માટેના જીપીએસની ચોક્સાઈ લગભગ 100 એમથી સુધરીને લગભગ 20એમ થઈ હતી.
ઉપગ્રહોમાં આણ્વિક ઘડિયાળો મુકવાની કામગીરી જીપીએસની કામગીરી માટે નિર્ણાયક મહત્વ ધરાવે છે. 1955માં ફ્રીડવાર્ટ વિન્ટરબર્ગે (Friedwardt Winterberg) આની દરખાસ્ત મુકી હતી. ત્યાર બાદ જ જરૂરી સ્થિતિએ સચોટપુર્વક પહોંચી શકાય છે.
જીપીએસનો બૂનિયાદી સિદ્ધાંત
એવું લાગે છે કે ત્રણ ઉપગ્રહો સ્થાન નક્કી કરવા માટે પૂરતા છે, કેમ કે અવકાશને ત્રણ પરીમાણો છે.જોકે, ઉપગ્રહના સિગ્નલો પ્રકાશની ઝડપે જતા હોવાથી ઘડીયાળની એક અત્યંત સામાન્ય ભૂલ પ્રકાશની અત્યંત મોટી ઝડપથી (speed of light) મોટી થવાથી તેને પરીણામે મોટી સ્થાન ભૂલ થાય છે.રીસીવર x, y, z, અને tની સાપેક્ષે પોઝિશનનું નિરાકરણ લાવવા ચોથા ઉપગ્રહનો ઉપયોગ કરે છે, જે રીસીવરની ઘડીયાળની ભૂલ સુધારે છે.જ્યારે મોટા ભાગની જીપીએસ એપ્લીકેશન્સ માત્ર ગણતરી કરાયેલા સ્થાનનો જ ઉપયોગ કરે છે અને અત્યંત સચોટતાપુર્વક ગણાયેલા સમયને અસરકારકપણે છુપાવે છે, ત્યારે તે સમયની તબદિલી (time transfer) અને ટ્રાફિક સિગ્નલ સમયનિર્ધારણ જેવી કેટલીક ખાસ પ્રકારની જીપીએસ એપ્લીકેશન્સમાં પણ વપરાય છે.
સામાન્ય કામગીરી માટે ચાર ઉપગ્રહો જરૂરી છે, તેમ છતાં ખાસ કિસ્સાઓમાં એનાથી ઓછાની જરૂર પડે છે.જો કોઈ એક ચલ વિષે અગાઉથી જ ખબર હોય, (દાખલા તરીકે વહાણ કે વિમાનને ઊંચાઈની ખબર હોઇ શકે છે), તો એક રીસીવર માત્ર ત્રણ ઉપગ્રહોનો ઉપયોગ કરીને તેના સ્થાનનુ નિર્ધારણ કરી શકે છે.જ્યારે ચાર કરતા ઓછા ઉપગ્રહો દ્રશ્યમાન થતા હોય, ત્યારે હલકી ગુણવત્તાવાળા સિગ્નલ મોકલતું સ્થાન પૂરું પાડવા માટે કેટલાક જીપીએસ રીસીવરો વધારાની કડીઓ કે ધારણાઓનો ઉપયોગ કરી શકે છે. ( જેમ કે છેલ્લે જાણવા મળેલી ઊંચાઈ, ડેડ રેકનિંગ (dead reckoning), ઇનર્શલ માર્ગનિર્દેશન (inertial navigation), કે વેહિકલ કમ્પ્યુટરમાથી મળતી માહિતી સહિતની માહિતીનો ફરીથી ઉપયોગ કરી શકે છે.) (જુઓ, અને નું પ્રકરણ 7 અને 8)
સ્થાન ગણતરી પ્રવેશ
કઈ રીતે એક જીપીએસ રીસીવર કામ કરે છે તેનું પ્રારંભિક વર્ણન પૂરું પાડવા માટે આ વિભાગમાં માપનની ભૂલોને ઉલ્લેખવામાં આવશે.ઓછામાં ઓછા ચાર દ્રશ્યમાન ઉપગ્રહોથી પ્રાપ્ત થતા સંદેશાઓનો ઉપયોગ કરીને એક જીપીએસ રીસીવર ઉપગ્રહના સ્થાનો અને સંદેશા મોકલવામાં થતો સમય નક્કી કરી શકે છે.સંદેશમાં મોકલવામાં આવતા સ્થાનના એક્સ, વાય અને ઝેડ કમ્પોનન્ટ્સ અને સમયને તરીકે ગણવામાં આવે છે, જ્યાં સબસ્ક્રીપ્ટ i ઉપગ્રહનો ક્રમ છે અને 1,2,3 અથવા 4 મૂલ્ય ધરાવે છે.સંદેશ પ્રાપ્ત થયાના નિર્દિષ્ટ સમય\ tr_iને જાણ્યા પછી જીપીએસ રીસીવર સંદેશના નિર્દિષ્ટ પરીવહન સમયની ગણતરી કરી શકે છે. સંદેશો પ્રકાશની ઝડપ c (c)થી પ્રવાસ કરે છે એમ ધારી લઇએ તો કપાયેલા અંતર\ p_iની તરીકે ગણતરી કરી શકાય.જીપીએસ રીસીવરનુ ઉપગ્રહથી અંતર અને ઉપગ્રહનું સ્થાન જાણવાનો અર્થ એવો થાય છે કે જીપીએસ રીસીવર ઉપગ્રહના સ્થાનના કેન્દ્ર પર આવેલા વલયની સપાટી પર છે.આમ આપણે જાણીએ છીએ કે જીપીએસ રીસીવરનું નિર્દિષ્ટ સ્થાન ચાર વલયોની સપાટીઓના આંતરછેદ પર અથવા તેની પાસે છે.જેમાં કોઈ ભૂલ થતી નથી તેવા આદર્શ કિસ્સામાં જીપીએસ રીસીવર ચાર વલયોની સપાટીઓના આંતરછેદ પર હશે..જો બે વલયો એકથી વધારે બિંદુએ એકબીજાને છેદતા હોય, તો તેમની સપાટીઓ એક વર્તુળમાં છેદાય છે.આકૃતિ. એક વર્તુળમાં છેદાતી બે વલયોની સપાટીઓ, નીચે દર્શાવી છે. thumb|left|એક વર્તુળમાં છેદાતી બે વલયોની સપાટીઓ
લેખ ત્રિભૂજ પદ્ધતિ (trilateration) ગાણિતિક રીતે દર્શાવે છે કે જો બે વલયો એકથી વધારે બિંદુએ એકબીજાને છેદતા હોય, તો તેમની સપાટીઓ એક વર્તુળમાં છેદાય છે.thumb|right|બે બિન્દુઓએ વર્તુળને (દા.ત. ડિસ્કની ધારીએ) છેદતી એક વલયની સપાટી
મોટા ભાગના વહેવારુ કિસ્સાઓમાં એક વર્તુળ અને વલયની સપાટી બે બિન્દુઓએ છેદાય છે, તેમ છતાં એમ ધારી શકાય કે તેઓ માત્ર એક જ બિન્દુએ છેદાય છે અથવા તો છેદાતા જ નથી.બે બિન્દુઓએ એક (ડિસ્કને નહીં) વર્તુળને છેદતી વલયની સપાટીની અન્ય આકૃતિ આ આંતરછેદનને દર્શાવે છે.બે આંતરછેદ ટપકાંથી દર્શાવાયા છે.ફરીથી ત્રિભૂજ પદ્ધતિ (trilateration) ગાણિતિક રીતે આ સ્પષ્ટ દર્શાવે છે.વાહનો અને પૃથ્વીની નજીકના વાહનો માટે પૃથ્વીની સપાટીની સૌથી નજીકના આંતરછેદ પર જીપીએસ રીસીવરનું સાચુ સ્થાન છે.ચોથા ઉપગ્રહ સંબંધિત વલયની સપાટીની સૌથી નજીકનો આંતરછેદ પણ જીપીએસ રીસીવરનું સાચુ સ્થાન છે.ત્રણ ઉપગ્રહોને સમાવતા તલના સંબંધમાં બે આંતરછેદો સમમિતીય છે.જો ત્રણ ઉપગ્રહો એક જ કક્ષીય તલમાં ના હોય, તો ત્રણ ઉપગ્રહોને સમાવતો તલ એવો અનુલંબ સમતલ નહીં હોય, જેમાંથી પૃથ્વીનું કેન્દ્ર પસાર થતું હોય.આ કિસ્સામાં આંતરછેદો પૈકીનો એક અન્ય કરતા પૃથ્વીની વધારે નજીક હશે.પૃથ્વીની નજીકના વાહન માટે પૃથ્વીની નજીકનો આંતરછેદ સાચું સ્થાન હશે.પૃથ્વીથી સૌથી દૂરના અંતરે આવેલો આંતરછેદ અવકાશના વાહનો માટે સાચું સ્થાન હોઇ શકે છે.
જીપીએસ રીસીવરની ઘડિયાળને સુધારવી
કોઈ પણ ભૂલ ના થાય તે રીતે ગણતરી કરવાની પદ્ધતિ સમજાવવામાં આવી છે.ભૂલના નોંધપાત્ર સ્રોતોમાંનો એક છે જીપીએસ રીસીવરની ઘડિયાળ પ્રકાશની ઝડપ (speed of light), cના અત્યંત ઊંચા મૂલ્યને કારણે ઉપગ્રહોથી જીપીએસ રીસીવરના અંદાજિત અંતરો એટલે કે સ્યુડોરેન્જીઝ જીપીએસ રીસીવરની ઘડિયાળની ભૂલો પરત્વે અત્યંત સંવેદનશીલ હોય છે.આ દર્શાવે છે કે જીપીએસ રીસીવરની કામગીરી માટે અત્યંત સચોટ અને ખર્ચાળ ઘડિયાળ જરૂરી છે.એક તરફ, ઉત્પાદકો બજારો માટે બિનખર્ચાળ જીપીએસ રીસવરો બનાવવાનું પસંદ કરે છે.આ દ્વિધાનું નિવારણ જીપીએસ સમસ્યામાં વલયની સપાટીઓ કઈ રીતે આંતરછેદ કરે છે તેના પર આધારિત છે.
એ શક્ય છે કે પ્રથમ બે વલયોના આંતરછેદનું વર્તુળ સામાન્યપણે અત્યંત મોટું હોવાથી ત્રણેય સ્ફીયરોની સપાટીઓ આંતરછેદે છે અને આમ ત્રીજા વલયની સપાટી પણ આ મોટા વર્તુળને છેદે તેવી સંભાવના છે.એવું ભાગ્યે જ શક્ય છેકે ચોથા ઉપગ્રહના વલયની સપાટી પહેલા ત્રણના આંતર છેદના બે બિન્દુઓમાંથી એકને છેદે, કેમ કે ઘડીયાળની કોઈ પણ ભૂલને કારણે તે કોઈ પણ બિન્દુને છેદી નહીં શકે.જોકે, ચોથા ઉપગ્રહ સંબંધિત વલયની સપાટીનું જીપીએસ રીસીવરના સ્થાનના પ્રમાણિત અંદાજથી અંતર ઘડિયાળ કરેક્શનથી ગણી શકાય છે.ચોથા ઉપગ્રહથી જીપીએસ રીસીવરના સ્થાનના પ્રમાણિત અંદાજનું અંતર \ r_4થી દર્શાવીએ અને ચોથા ઉપગ્રહની સ્યુડોરેન્જ \ p_4\દર્શાવીએનોંધો કે ચોથા ઉપગ્રહ સંબંધિત વલયની સપાટીથી જીપીએસ રીસીવરના ગણતરી કરેલા સ્થાનનું અંતર \ daછે.આમ, લબ્ધિ પૂરો પાડે છે અંદાજ
પ્રણાલીની વિગતો
left|thumb|સાન ડીયોગો મ્યૂઝીયમ ખાતે બિન-પ્રક્ષેપિત ઉપગ્રહનું પ્રદર્શન
અવકાશ વિભાગ
thumb|240px|right|પૃથ્વીના પરીભ્રમણ સાથે જીપીએસ સમૂહની ગતિનું દ્રશ્યાત્મક ઉદાહરણ. પૃથ્વીની સપાટી પરના આપેલા બિન્દુથી (આ કિસ્સામાં દાખલા તરીકે 45 અંશ ઉત્તરે) દેખાતા ઉપગ્રહોની સંખ્યા સમય સાથે (આ કિસ્સામાં દાખલા તરીકે 45 અંશ ઉત્તરે) કઈ રીતે બદલાય છે તે જુઓ. અવકાશ વિભાગ (એસએસ)માં કક્ષામાં રહેલા જીપીએસ ઉપગ્રહો અથવા તો જીપીએસની ભાષામાં જેને અવકાશ વાહનો (એસવી) કહે છે, તેનો સમાવેશ થાય છે. જીપીએસની ડીઝાઇનમાં મૂળે 24 એસવી હતા, ત્રણ ચક્રાકાર કક્ષીય તલો (orbital plane)માં આઠ-આઠ. પરંતુ, તેને બદલીને છ તલો કરવામાં આવ્યા, દરેકમાં ચાર ઉપગ્રહો. કક્ષીય તલો પૃથ્વી પર કેન્દ્રીય છે, દૂરના તારાના સંબંધમાં ફરતા નથી. છ તલો (પૃથ્વીના વિષુવવૃત્ત (equator)ના સંદર્ભમાં) અંદાજે 55°નો ઝુકાવ (inclination)ધરાવે છે. અને એસેન્ડિંગ નોડ (ascending node)ના 60° રાઇટ એસેન્શન (right ascension)થી અલગ પડે છે. (વિષુવવૃત્ત પર એક સંદર્ભ બિન્દુથી કક્ષાના આંતરછેદથી બનતો ખૂણો) કક્ષાની ગોઠવણ એવી રીતે થાય છે કે ઓછામાં ઓછા છ ઉપગ્રહો હંમેશાં પૃથ્વીની સપાટીથી લગભગ દરેક જગ્યાએથી દ્રષ્ટિપથ (line of sight) માં રહે છે.
અંદાજે 20,200 કિલોમીટરની ઊંચાઈએ કક્ષામાં પરીભ્રમણ કરતા લગભગ 10 ઉપગ્રહો દ્રષ્ટિપથમાં જોવા મળે છે. (12,600 માઇલ અથવા 10,900 દરિયાઈ માઇલ (nautical mile); 26,600 કિમી.ની કક્ષા ત્રિજ્યા (16,500 માઇલ અથવા 14,400 દરિયાઈ માઇલ)), દરેક એસવી દરેક સાઇડરીયલ દિવસે (sidereal day) બે સંપુર્ણ કક્ષાઓ પૂરી કરે છે. તેથી દરેક ઉપગ્રહનો ગ્રાઉન્ડ ટ્રેક દરેક સાઇડરીયલ દિવસે પુનરાવર્તન પામે છે.વિકાસ દરમિયાન આ અત્યંત ઉપયોગી હતું, કેમ કે માત્ર ચાર ઉપગ્રહો જ હોય, તો પણ કરેક્ટ એલાઇનમેન્ટનો અર્થ એવો થયો કે તમામ ચાર ઉપગ્રહો રોજ થોડા કલાક માટે જોઇ શકાય છે.લશ્કરી કામગીરી માટે ગ્રાઉન્ડ ટ્રેકનું પુનરાવર્તન યુદ્ધ ક્ષેત્રમાં સારા કવરજે માટે ઉપયોગી થઈ શકે છે.
જીપીએસ સમૂહ (constellation)માં 31 સક્રિય પ્રસારણ ઉપગ્રહો છે.વધારાના ઉપગ્રહો વધારાના માપ પૂરા પાડીને જીપીએસ રીસીવરની ગણતરીઓની સચોટતા સુધારી શકે છે.ઉપગ્રહોની વધતી સંખ્યા સાથે સમૂહ અ-સમાન ગોઠવણીમાં ફેરવાય છે.જ્યારે સંયુક્ત ઉપગ્રહો નિષ્ફળ જાય ત્યારે સમાન વ્યવસ્થાની સરખામણીમાં આવી ગોઠવણી વ્યવસ્થાની વિશ્વસનીયતા અને ઉપલબ્ધતા સુધારવા માટે બતાવવામાં આવી.
અંકુશ વિભાગ
હવાઈ (Hawaii), ક્વાજલેઇન (Kwajalein), એસેન્શન ટાપુ (Ascension Island), ડીયેગો ગાર્સીયા (Diego Garcia) અને કોલોરાડો સ્પ્રિંગ્સ, કોલોરાડો (Colorado Springs, Colorado) ખાતેના યુએસ હવાઇ દળના મોનિટરિંગ સ્ટેશનો તેમ જ નેશનલ જીયોસ્પેશલ-ઇન્ટેલિજન્સ એજન્સી (National Geospatial-Intelligence Agency) (એનજીએ) દ્વારા સંચાલિત મોનિટર સ્ટેશનો ઉપગ્રહોના ઉડ્ડયન પથનું પગેરું રાખે છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ હવાઈ દળ (United States Air Force) (યુએસએફ)ના સેકન્ડ સ્પેસ ઓપરેશન્સ સ્ક્વોડ્રોન (2nd Space Operations Squadron) (2 SOPS) દ્વારા સંચાલિત કોલોરાડો સ્પ્રિંગ્સ ખાતેના સ્ક્રીવર એર ફોર્સ બેઇઝ (Schriever Air Force Base) પર આવેલા એર ફોર્સ સ્પેસ કમાન્ડ (Air Force Space Command)ના માસ્ટર કન્ટ્રોલ સ્ટેશનને આ ટ્રેકિંગ માહિતી મોકલવામાં આવે છે.ત્યાર બાદ સેકન્ડ સ્પેસ ઓપરેશન્સ સ્ક્વોડ્રોન (એસેન્શન ટાપુ, ડીયેગો ગાર્સીયા, ક્વાજલેઇન અને કોલોરાડો સ્પ્રિંગ્સ ખાતના ગ્રાઉન્ડ એન્ટેનાઓનો ઉપયોગ કરીને) દરેક ઉપગ્રહ સાથે નિયમિતપણે માર્ગનિર્દેશન અપડેટ સાથે સંપર્ક રાખે છે.આ અપડેટ્સ ઉપગ્રહોમાં રહેલી અણુ ઘડિયાળો (atomic clock)ને સાથે બહુ થોડી નેનોસેકન્ડ (nanosecond)માં સીન્ક્રોનાઇઝ કરે છે અને દરેક ઉપગ્રહના આંતરિક કક્ષીય મોડેલના ઇફેમરિસ (ephemeris) પ્રમાણે ગોઠવાય છે.ગ્રાઉન્ડ મોનિટર સ્ટેશન્સના ઇનપુટ્સ, અવકાશ હવામાન (space weather) માહિતી અને વિવિધ અન્ય ઇનપુટ્સનો ઉપયોગ કરતા કલમાન ફિલ્ટર (Kalman filter) દ્વારા અપડેટ્સ તૈયાર કરવામાં આવે છે.
ઉપગ્રહની કાર્યવાહી જીપીએસના ધોરણો પ્રમાણે સચોટ હોતી નથી.તેથી કોઈ ઉપગ્રહની કક્ષા બદલવા માટે ઉપગ્રહને 'બિનતંદુરસ્ત' ગણવો જ પડે, જેથી રીસીવરો તેનો તેમની ગણતરીમાં ઉપયોગ કરશે નહીંત્યાર બાદ કાર્યવાહી હાથ ધરી શકાય અને ઉપગ્રહ જે કક્ષામાં જાય તેનું જમીન પરથી પગેરું સુંઘી શકાય.ત્યાર બાદ નવા ઇફેમરિસને અપલોડ કરવામાં આવે છે અને ઉપગ્રહને તંદુરસ્તનું માર્કિંગ ફરીથી મળે છે.
ઉપયોગકર્તા વિભાગ
thumb|right|જીપીએસ રીસવરો ઘણા બધા સ્વરુપોમાં મળે છે, કાર, ફોન, ઘડિયાળો સાથે સુગ્રથિત કરેલા ઉપકરણોથી માંડીને સમર્પિત ઉપકરણોમાં. તેમને અહીં દર્શાવ્યા છે. તેમના ઉત્પાદકો છે, [[ટ્રિંબલ ઇન્કોર્પોરેશન|ટ્રિંબલ (Trimble), ગાર્મિન (Garmin) અને લેઇકા (Leica) (ડાબેથી જમણે).]]
ઉપયોગકર્તાનો જીપીએસ રીસીવર જીપીએસના ઉપયોગકર્તા વિભાગ (યુએસ)માં આવે છે. સામાન્યપણે, જીપીએસ રીસીવર ઉપગ્રહે પ્રસારિત કરેલી ફ્રીક્વન્સીઝ પકડવા માટે ટ્યુન કરેલા એન્ટેના, રીસીવર પ્રોસેસર્સ અને અત્યંત સ્થિર ઘડિયાળ (મોટે ભાગે ક્રીસ્ટલ ઓસિલેટર (crystal oscillator))નું બનેલું હોય છે.તેમાં ઉપયોગકર્તાને સ્થાન અને ઝડપની માહિતી પૂરી પાડવા માટેના પ્રદર્શન પટનો પણ સમાવેશ થાય છે.રીસીવરને મોટે ભાગે તેની ચેનલોની સંખ્યાથી પણ વર્ણવવામાં આવે છે. તે દર્શાવે છે કે રીસીવર એક સાથે કેટલા ઉપગ્રહોનું સંનિરીક્ષણ કરી શકે છે. મૂળે ચાર કે પાંચની મર્યાદામાં રહેલી ચેનલો વર્ષો દરમિયાન ક્રમશઃ વધી અને હવે તો એક રીસીવર 12થી 20 ચેનલો ધરાવે છે.
thumb|left|200px|એક સામાન્ય [[મૂળ સાધન ઉત્પાદક|ઓઇએમ (OEM) જીપીએસ રીસીવર]]
જીપીએસ રીસીવર તફાવતના સુધારા માટે આરટીસીએમ (RTCM) SC-104 ફોર્મેટનો ઉપયોગ કરીને ઇનપુટનો સમાવેશ કરી શકે છે.આ 4,800 બિટ્સ/સેકન્ડની ઝડપે કામ કરતા એક આરએસ-232 (RS-232) પોર્ટના સ્વરુપમાં છે. વાસ્તવમાં ડેટા ઘણા ધીમા દરે મોકલવામાં આવે છે અને તેને કારણે આરટીસીએમનો ઉપયોગ કરીને મોકલવામાં આવતા સિગ્નલની સચોટતા મર્યાદિત થાય છે. બાહ્ય આરટીસીએમ ડેટાનો ઉપયોગ કરતા રીસીવર કરતા આંતરિક ડીજીપીએસ રીસીવર્સ બહેતર કામગીરી બજાવે છે.2006ની સ્થિતિએ સસ્તા એકમોમાં પણ વાઇડ એરીયા ઓગમેન્ટેશન સીસ્ટમ (Wide Area Augmentation System) (WAAS) રીસીવરોનો સામાન્યપણે સમાવેશ થાય છે.
thumb|right|200px|સુગ્રથીત એન્ટેના સાથેનું સામાન્ય જીપીએસ રીસવર
ઘણા જીપીએસ રીસીવર એનએમઇએ 0183 (NMEA 0183) પ્રોટોકોલ અથવા નવા અને ઓછા વપરાતા એનએમઇએ  2000 (NMEA 2000)નો ઉપયોગ કરીને પીસી કે અન્ય ઉપકરણને સ્થાન માહિતીનું પ્રસારણ કરી શકે છે. આ પ્રોટોકોલ્સ સત્તાવાર રીતે એનએમઇએ (NMEA) તરીકે વ્યાખ્યાયિત થયા છે, તેમ છતાં આ પ્રોટોકોલ્સ માટેના સંદર્ભો જાહેર રેકર્ડોમાંથી સંપાદિત કરાય છે, જેથી જીપીએસડી (gpsd) જેવા ખુલ્લા સ્રોત સાધનોની મદદથી બૌદ્ધિક સંપદા (intellectual property) કાયદાઓનો ભંગ કર્યા વિના પ્રોટોકોલ વાંચી શકાય.અન્ય માલિકીના પ્રોટોકોલ પણ અસ્તિત્વ ધરાવે છે, જેવા કે એસઆઇઆરએફ (SiRF)  (SiRF) અને એમટીકે (MTK)  (MTK) પ્રોટોકોલ્સ.રીસીવરો યુએસબી (USB)  (USB) કે બ્લુટુથ (Bluetooth) જેવા સીરીયલ જોડાણ સહિતની પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરીને અન્ય ઉપકરણો સાથે જોડાઈ શકે છે.
માર્ગનિર્દેશન સિગ્નલ
thumb|right|જીપીએસ (GPS) પ્રસારણ સિગ્નલ દરેક જીપીએસ (GPS) સપ્તાહનો સમય   જીપીસએસ સપ્તાહ ક્રમ અને ઉપગ્રહ તંદુરસ્તીની માહિતી દર્શાવતા માર્ગનિર્દેશન સંદેશ 50 બિટ્સ/સેકન્ડ (bit/s)ની ઝડપે સતત પ્રસારિત કરે છે. સંદેશના પ્રથમ ભાગમાં આ બધું પ્રસારિત થાય છે. બીજા ભાગમાં એફિમરિસ (ephemeris) અને સંદેશના પાછલા ભાગમાં આલ્મેનેક પ્રસારિત થાય છે.આ સંદેશા ફ્રેઇમ્સમાં મોકલવામાં આવે છે. દરેક ફ્રેઇમ 1500 બિટ્સનું પરીવહન કરતા 30 સેકન્ડ લગાવે છે.
ઉપગ્રહ સંદેશ ફોર્મેટ પ્રમાણે ઉપગ્રહની અણુ ઘડિયાળ દ્વારા દર્શાવ્યા પ્રમાણે બરોબર દોઢ મિનીટે દરેક 30 સેકન્ડ ફ્રેઇમનુ પ્રસારણ શરુ થાય છે.દરેક ફ્રેઇમ 5 પેટા ફ્રેઇમ ધરાવે છે, જે દરેક 300 બિટ્સ સાથે 6 સેકન્ડની લંબાઈ ધરાવે છે.દરેક પેટા ફ્રેઇમ 0.6 સેકન્ડની લંબાઈ ધરાવતા 30 બિટ્સના દસ શબ્દો ધરાવે છે.
દરેક પેટા ફ્રેઇમના શબ્દો 1 અને 2 એક જ પ્રકારનો ડેટા ધરાવે છે.પ્રથમ શબ્દ ટેલીમેટ્રી શબ્દ છે, જે એક પેટા ફ્રેઇમની શરુઆત દર્શાવે છે અને તેનો ઉપયોગ રીસીવર માર્ગનિર્દેશન સંદેશ સાથે સમકાલીકરણ માટે કરે છે.બીજો શબ્દ છે એચઓડબ્લ્યુ (HOW) અથવા હેન્ડઓવર શબ્દ અને તે સમયનિર્ધારણની માહિતી સાચવે છે, જે રીસીવરને પેટાફ્રેઇમ ઓળખવામાં મદદ કરે છે અને પછીની પેટા ફ્રેઇમ ક્યારે મોકલવામાં આવી હતી તે સમય જણાવે છે.
પેટા ફ્રેઇમ 1ના શબ્દો 3થી 10 ઉપગ્રહની ઘડિયાળ અને તેના જીપીએસ (GPS)ના સમય સાથેના સંબંધનું વર્ણન કરે છે.પેટા ફ્રેઇમ 2અને 3ના શબ્દો 3થી 10 ઇફેમરિસ ડેટા સમાવે છે, જે ઉપગ્રહની પોતાની ચોક્કસ કક્ષા જણાવે છે.ઇફેમરિસ દર બે કલાકે અપડેઇટ થાય છે અને તે સામાન્યપણે ચાર કલાક માટે ઇફેમરિસને પ્રાપ્ત કરવામાં માટે જરૂરી સમય પ્રથમ પોઝિશન ફિક્સ માટે થતા વિલંબમાં મહત્વનું તત્વ છે, કારણ કે હાર્ડવેર વધારે સક્ષમ થવાથી ઉપગ્રહના સિગ્નલો લોક કરવાનો સમય ઘટે છે, પરંતુ ડેટા પ્રસારણના નીચા દરને કારણે ઇફેમરિસ ડેટા (સૌથી બદતર કિસ્સામાં) પ્રાપ્ત થતા 30 સેકન્ડ થાય છે.