cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
સુવર્ણ મંદિર, અમૃતસર
હરમંદિર સાહિબનું બાંધકામ
ઈ.સ. ૧૫૭૪માં બંધાયેલ પ્રાચીન મંદિર એક તળાવ અને પાંખા જંગલથી ઘેરાયેલ હતું. મોગલ સમ્રાટ સમ્રાટ અકબર, જેઓ ત્રીજા શીખ ગુરુ ગુરુ અમરદાસને મળવા, બાજુના નગર ગોઈન્દવાલ આવ્યાં ત્યારે આ નગરની જીવન શૈલી જોઈને એટલા પ્રભાવિત થયાં કે તેમણે તે નગર જાગીર લગ્ન ભેટ તરીકે ગુરુની પુત્રી ભાનીને આપી દીધું જે ભાઈ જેઠાને પરણી હતી. આગળ જતાં ભાઈ જેઠા ચોથા શીખ ગુરુ બન્યાં ગુરુ રામદાસ તરીકે ઓળખાયા. ગુરુ રામદાસે આ તળાવને મોટો કરાવડાવ્યો અને તેની આસપાસ નાનકડું નગર વસાવ્યું. ગુરુ રામદાસના નામ પરથી આ નગરનું નામ "ગુરુ કા ચક", "ચક રામ દાસ" અથવા "રામદાસ પુરા" તરીકે ઓળખાયું.
પાંચમા ગુરુ, ગુરુ અર્જન દેવજી (૧૫૮૧-૧૬૦૬)ના નેતૃત્વકાળ દરમ્યાન અહીં એક સંપૂર્ણ મંદિર બનાવાયું. ડિસેમ્બર ૧૫૮૮ માં ગુરુ અર્જન દેવજી ના પરમ મિત્ર એવા લાહોરના મહાન મુસ્લીમ સૂફી સંત હઝરત મિંયા મીર દ્વારા આ મંદિરનો ખૂણાનો પથ્થર રખાયો. એમ કહેવાય છે કે એક કડિયાએ તે પથ્થરને સીધો કર્યો ત્યારે ગુરુ અર્જન એ કહ્યું તે તેઓ એક પવિત્ર માણસ જે જાણે છે શું હોનારત હર મંદિર સાહેબ પર આવી શકે છે તેના દ્વારા કરેલ કાર્ય ને વિખોર્યું છે.
હરમંદિર સાહિબ પર ઇતિહાસમાં થયેલા હુમલાઓનું જેમકે અફઘાન અને મોગલ હુમલાઓ અને ૧૯૮૪નો ઓપરેશન બ્લુ સ્ટાર ભારતીય સેનાનો હુમલો આદિનું કારણ આ વાર્તા દ્વારા સમજાવવામાં આવે છે. જેના પછી સ્વતંત્ર શીખ દેશ ખાલિસ્તાન ની માંગણી શરૂ થઈ.
આ મંદિરનું બાંધકામ ઈ.સ. ૧૬૦૪માં પૂર્ણ થયું. ગુરુ અર્જન દેવજી એ તેમાં આદિ ગ્રંથની સ્થાપના કરી અને તેમાં પ્રથમ ગ્રંથી-પાઠક તરીકે બાબા બુઢ્ઢાની વરણી કરી. અઢારમી સદીની મધ્યમાં અફઘાન હુમલો કે જે અહેમદશહ અબ્દલ્લીના સેનાપતિ જહાન ખાન દ્વારા કરાયો તેમાં આ મંદિરને ઘણું નુકશાન થયું અને ૧૭૬૦માં તેને ફરી બંધાવવું પડ્યું. અલબત, આ હુમલાના પ્રતિશોધ રૂપે શીખ સેનાને અફઘાન સેનાની શોધ માટે મોકલાઈ હતી. તેમને કોઈ પણ પ્રકારની દયા ન રાખવાનો આદેશ હતો અને ઐતિહાસિક પુરાવા બતાવે છે કે કોઈ દયા રખાઈ ન હતી. બંને સૈન્યો અમૃતસરથી દૂર પાંચ કિમી આગળ ટકરાઈ અને ત્યાં જહાન ખાનના સૈન્યને હણી દેવાયું. તેને સ્વયં સેનાપતિ દયાલ સિંઘે હણ્યો હતો.
હરમંદિર સાહેબ સંકુલ અને પાડોશી ક્ષેત્ર
800px|centre આ મંદિર એક મોટા સરોવર દ્વારા ઘેરાયેલું છે, જેને અમૃતસર કહે છે (અમૃતનું સરોવર). આ મંદિરને ચારે તરફ ચાર પ્રવેશદ્વાર છે,જે અન્યોને અપનાવવાના અને મુક્ત વિચાર સરણીને પ્રદર્શિત કરે છે; વિસ્મય કારક રીતે, આ જ વિચાર શરણીને આધારે ઓલ્ડચેસ્ટામેંટમાં એઅવું કથન છે કે અબ્રાહમનો તંબૂ ચારે તરફથી ખુલ્લો હતો જેથી તેમાં ચારે દિશામાંથી આવતાં પ્રવાસીઓ આવી શકે. આ મંદિર સંકુલમાં ઘણાં શીખ ગુરુઓ સંતો અને શહીદોના સ્મારકો આવેલા છે. (નક્શો જુઓ). તેમાં ત્રણ પવિત્ર ઝાડ છે (બેર) જે દરેક સાથે કોઈક ઐતિહાસીક ઘટાના કે કોઈક ગુરુઓ જોડાએલા છે. આ સંકુલ્માં ઘણાં યાદગિરીના પાટિયા છે જેના પર ઐતિહાસી ઘટનાઓ સંતો શહીદો ના નમ અને પ્રથમ અને દ્વીતીય વિશ્વ યુદ્ધમાં શહીદ થયેલ શીખોના નામ પણ છે. નવા પ્રવાસીઓ નક્શામાં આવેલ (4) આ સ્થળે માહિતી કચેરીમાં જાય તે સલાહ યોગ્ય છે. ત્યારે બાદ મુખ્ય પ્રવેશ દ્વારની બાજુમાં આવેલ ઘંટા ઘર દેઓરી (ઘડિયળ મિનાર દ્વાર) તરીકે ઓળખાતી ઈમારત કે જેમાં શીખ કેંદ્રીય સંગ્રહાલય છે તે પણ જોવું જોઈએ. ધર્મ, જાત, પંથ, રંગ કે લિંગના ભેદભાવ વગર સૌ કોઈ આ મંદિરમાં પ્રવેશી શકે છે. મંદિર પરિસરમાં હોય તે સમય દરમ્યાન મદ્યપાન, ધુમ્રપાન કે અન્ય નશો, માંસાહાર પર પાબંદી છે. આ સિવાય પ્રવાસીઓએ મંદિર તરફ સન્માનના ચિન્હ રૂપે માથું ઢાંકીને રાખવું પડી છેૢ જૂતા-ચંપલ મોઝાં ઉતારીને ખુલ્લ પગે જ મંદિરમાં પ્રવેશવા મળે છે. પ્રવાસીઓએ મંદિરમાં પ્રવેશતા પહેલા એ નાના ઝરણામાં પગ ધોઈને અંદર પ્રવેશવું પડે છે. જો માથે ઢાંકવા કાઈ ન હોય તો ત્યાં સ્કાર્ફ મળે છે.
૧૯૮૮માં ઓપરેશન બ્લુ થંડર બાદ સરકારે મંદિર પરિસરની ફરતે મંદિરના સુરક્ષા કવચ બનાવવા લીધે અમુક ઘરો સહીત જમેન હસ્તગત કરી. ઘણાં માણસોને આમાં સ્થાનાંતરીત કરાયાં હતાં. આ કાર્યક્રમની શીખો અને ઉગ્રવાદીઓ દ્વારા ખૂબ નિંદા થઈ અને આ યોજનાથી સંલગ્ન વરિષ્ઠ ઈજનેરની હત્યા થઈ આને પરિણામે આ યોજના પડતી મુકાઈ. આ યોજનાને ફરી ૧૯૯૩ માં ઉપ કમિશ્નર કરણ બીર સિંઘ સિદ્ધુ દ્વારા ગલિયારા પ્રેજેક્ટના નિર્દેશક પદે જીવંત કરાઈ. તેમણે ફરતે સુરક્ષા કવચનો વિચાર બદલીને દ્વીતીય પરિક્ર્માનો વિચાર વહેતો મુક્યો અને તેમણે એવા દ્રશ્યની યોજના મુકી જે મંદિરના વાસ્તુને સુસંગત હતી. આ બધી યોજના શિરોમણે ગુરુદ્વારા પ્રબંધક કમીટીની સાથે મસલત કરતાં કરતાં કરાઈ. પ્રવાસીઓ આ ગલિયારામાં પગપાળા ચાલી શકે છે, ત્યાં કોઈ પણ વાહનો ને પ્રવેશ નથી. 200px|thumb|લંગર દેઓરી અથવા પૂર્વી પ્રવેશ દ્વાર અથસથ તીર્થ નજીક (૬૮ પવિત્ર સ્થળો), (8) નક્શા પર અને લંગર હોલ (18)
કળા કારીગિરી અને સ્મારક સ્થાપત્ય
મંદિરના ઉપરના માળાઓ અને ઘુમ્મટને ને મઢેલી સુવર્ણ તક્તિઓ તથા આરસ પહણનું કામ પંજાબના મહારાજ રણજીત સિંહના સમયમાં કરાવાયું હતું. તેમને શેર એ પંજાબ (પંજાબનો સિંહ) કહેવાતા. તેમણે આ ગુરુ દ્વારાને ધનું દાન આદિ આપ્યું હતું. તેઓ પંજાબી સમાજ માં અને ખાસ કરીને શીખ સમાજમાં અત્યંત લોકપ્રિય છે. તે સમયના પંજાબની રાજધાની લાહોરમાં ઘણી ઈમારતો માં આરસ અને સોનાની મઢામણી હતી. શીખ કાળમાં આ સોનું કઢાવી લેવાયું હતું. મહરાજા રણજીત સિંહે ઘણી ગુરુદ્વારાનો પુનઃ ઉદ્ધાર કરવ્યો અને ઘણી નવી ગુરુદ્વારાઓ બંધાવી. શીખોના દસમા ગુરુ ગુરુ ગોવિંદ સિંઘ જીપ્રત્યે તેમને અપાર માન અને સ્નેહ હતો તેમની યાદમાં શીખોની બે અન્ય મહત્ત્વ પૂર્ણ ગુરુદ્વારા તેમણે બંધાવી. તખ્ત શ્રી પટના સાહિબ (ગુરુ ગોવિંદ સિંહજી જન્મ સ્થળે બંધાયેલ) અને તખ્ત શ્રી હઝુર સાહિબ (જ્યાં ગુરુ ગોવિંદસિંહજી અવસાન પામ્યાં).
દર્શની દેઓરી એક ઉંચી પગદંડી પર ખુલે છે જે હરમંદિર સાહીબના પવિત્ર ગર્ભગૃહ તરફ દોરે છે; તે ઊંચુ છે તે ૨૦૨ ફીટ ઊંચુ અને પ હોળાઈમાં ૨૧ ફુઉટ પહોળું છે. કમાન ની સામે અકાલ તખ્ત આવેલો છે. હરી સિંઘ નલવા, શીકહ રાજ્યના સેનાપતિ, અકાલ તખ્તને સોનાથી ચમકાવવા માંગતા હતાં અને તેમણે પોતાની સંપત્તિનો ભાગ આ માટે દાન કરી દીધી હતી. તેમણે ગુરુ ગંથ સાહેબના આવાગમન માટે એક સોનાની પાલખી પણ ભેંટ કરી હતી. અત્યારે ૧૮૩૦ કરતાં જૂની કોઈ પાલખી હરમંદિર સાહીબમાં નથી. ઓપરેશન બ્લૂસ્ટાર સમયે તે નાશ પામી હતી. હુકમ સિંઘ ચિમ્ની એ હરમંદિર સાહિબના સુશોભન માટે દાન આપ્યું હતું.
હરમંદિર સાહિબ પર મનાવાતા ઉત્સવો
250px|thumb|right|Twin towers (17 નક્શામાં) રામગર્હીયા બુંગા
વૈશાખી અથવા બૈસાખી હરમંદિર સાહિબ માં મનાવાતો એક મહત્ત્વપૂર્ણ તહેવાર છે જે મોટે ભાગે એપ્રિલના બીજા અઠવાડીયામાં મનાવાય છે(૧૩મી મોટે ભાગે). આ દિવસે શીખો ખાલસાની સ્થપનાને પણ મનાવે છે અને હરમંદિર સાહિબમાં ખૂબ ઉલ્લાસથી મનાવાય છે. શીખોના અન્ય ધાર્મિક દિવસો છેઃ ગુરુ તેગ બહાદુરનો શહીદી દિવસ, ગુરુ નાનકનો જન્મ દિવસ વગેરે. આમને પણ ધાર્મિક શ્રદ્ધા સાથે ઉજવાય છે. તેજ રીતે દિવાળીના દિવસે હરમંદિર સાહિબને દીવડાથી શણગારાય છે અને આતશબાજી કરાય છે. આવા અમુક ખાસ દિવસો ૧૦થી ૧૨૨ લાખ શ્રદ્ધાળુઓ હરમંદિર સહીબની મુલાકાત લે છે.
પોતાના જેવન કાળ દરમ્યાન એક વખતતો હરમંદિર સાહિબની યાત્રા શીખો અવશ્ય કરે છે, ખાસકરીને તેમના જન્મ દિવસે, લગ્ન પ્રસંગે, બાળક જન્મ વખતે, આદિ.
ઓપરેશન બ્લ્યુ સ્ટાર
જૂન 3 અને જૂન ૬ ૧૯૮૪ની વચ્ચે ભારતીય સેનાએ ઈંદિરા ગાંધી ના આદેશ અનુસાર જરનૈલ સિંઘ ભિંદરવાલેને અટક કરવા માટે સુવર્ણ મંદિરમાં પ્રવેશ કર્યો. તેણે અમે તેમના અમુક અનુચરોએ હરમંદિર સાહિબમાં આશ્રય લીધો, અને તેને ત્રાસવાદી ગતિવિધી ફેલાવવાના ગુનામાં અટક કરવા માંગતી પોલીસનો સમનો કરતો રહ્યો.
ઈંદિરા ગાંધી ઓપરેશન બ્લુ સ્ટાર ચલાવવાનો આદેશ આપ્યો, અને ભિંદરવાલેના ટેકેદાર અને સેના વચ્ચે ભીષણ ઝપાઝપી થઈ. આમાં ભિંદરવાલેના ઘણાં ટેકેદારો સૈનિકો અને નાગરિકો જેમને તે સમયે મંદિરથી બહાર જવા ન દેવાયા હતાં તેમાંના ઘણાં મૃત્યુ પામ્યા. સત્તાવાર સ્ત્રોત અનુસાર મૃતકોની સંખ્યા ૮૩ સૈનિકો અને ૪૯૨ નાગરિકો. આ હુમલામાં હરમંદિર સાહિબને પણ ઘણું નુકશાન થયું,ખાસ કરીને શ્રી અકાલ તખ્ત સાહિબ. કહે છે ઓપરેશન બ્લુ સ્ટારના સમયે ઈંદિરા ગાંધીએ જનરલ વૈદ્યને એમ કહ્યું હતું કે "મને ભિંદરેવાલ મૃત જોઈએ છે." ઘણાં શીખોએ આ હુમલાને તેમના પવિત્ર સ્થળ પરનો હુમલો ગણ્યો. તે પછીના ઓક્ટોબર મહિનામાં ઈંદિરા ગાંધીના બે શીખ અંગ રક્ષકોએ તેમની હત્યા કરી હતી..
thumb|180px|right|[[અકાલ તખ્ત: આજની સ્થિતી]]
૧૯૮૬માં શ્રી અકાલ તખ્ત સાહિબનું સમાર કામ કરવામાં આવ્યું, જેને રાજીવ ગાંધી સરકાર દ્વારા વગર વાતચિતે હાથ ધરાયું હતું, તેને કાઢી નખાયું. ૧૯૯૯માં શ્રી અકાલતખ્તનું સમાર કામ ભક્તો દ્વારા કરાયેલ શ્રમદાન દ્વારા ખતમ કરાયું.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:જોવાલાયક સ્થળો શ્રેણી:શીખ ધર્મ શ્રેણી:પંજાબ
ઇચ્છા પગીનું મુવાડુ
ઇચ્છા પગીનું મુવાડું ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા પંચમહાલ જિલ્લામાં આવેલા ગોધરા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. ઇચ્છા પગીનું મુવાડું ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, બાજરી, તમાકુ તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ગોધરા તાલુકો
બોરતવાડા
thumb|બોરતવાડા ગામનું પાટીયું બોરતવાડા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા   પાટણ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા હારીજ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. બોરતવાડા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, વરિયાળી, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. બોરતવાડા ગામ હારીજથી ૪ કિમી દૂર હારીજ-પાટણ રાજ્ય ધોરીમાર્ગ ૧૦ પર આવેલું છે.
આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. ગામમાં મહેસાણા જિલ્લા સહકારી બેંકની શાખા આવેલી છે. વધુમાં ગામમાં નેધરલેંડ સરકારની સહાયથી પાણી શુદ્ધિકરણ યોજના આવેલી છે, જે હારીજ, સમી અને રાધનપુર તાલુકાના ગામોને પાણી પૂરું પાડે છે.
શ્રેણી:હારીજ તાલુકો
સોલધરા
સોલધરા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા  ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા તથા  વલસાડ જિલ્લાનું વિભાજન કરી નવા બનાવવામાં આવેલા નવસારી જિલ્લામાં આવેલ કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  ચિખલી તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. સોલધરા ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, દૂધની ડેરી, આંગણવાડી, પંચાયતઘર જેવી સગવડો ઉપલબ્ધ થયેલ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ડાંગર, શેરડી, કેરી તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે.
શ્રેણી:ચિખલી તાલુકો
ગઢા (તા. ઉપલેટા)
ગઢા (તા. ઉપલેટા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા રાજકોટ જિલ્લામાં આવેલા ઉપલેટા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. ગઢા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ઉપલેટા તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
આંતલીયા
આંતલીયા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા નવસારી જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા ગણદેવી તાલુકાનું ગામ છે. અહીં પ્રાથમિક શાળા, માધ્યમિક શાળા, આંગણવાડી, પોસ્ટ ઓફિસ, પંચાયતઘર, સ્મશાન, વગેરે જેવી પાયાની સુવિધાઓ ઉપરાંત અડીને આવેલા બીલીમોરા નગરને કારણે અહીં ઔદ્યોગિક તાલિમ સંસ્થા, વિજ્ઞાન, વાણિજ્ય અને વિનયન શાખાનાં મહાવિદ્યાલયોમાં આગળ અભ્યાસની તકો પણ ઘર આંગણે મળે છે.
આંતલીયાની આજુબાજુ ઉંડાચ, ઘેકટી, ધકવાડા, નાંદરખા જેવાં ગામો આવેલાં છે. ગામની દક્ષિણ બાજુએથી કાવેરી નદી પસાર થાય છે. ૨૦૦૧ની વસ્તી ગણતરી અનુસાર આંતલીયાની કુલ વસ્તી ૪૯૮૯ છે. જે પૈકી પુરુષો ૫૪% અને સ્ત્રીઓ ૪૬% છે. આંતલિયા ગામનો ભણતર દર સરેરાશ ૭૬% છે, જે ભારતના સરેરાશ ભણતર દર ૫૯.૫% કરતાં વધારે છે; જે પૈકી ૫૯% પુરુષો અને ૪૧% સ્ત્રીઓ છે. ૧૦% વસ્તી ૬ વર્ષથી નીચેની વય ધરાવે છે.
શિક્ષણ સંસ્થાઓ
શ્રેણી:ગણદેવી તાલુકો
ચાબખા (તા. હારીજ)
ચાબખા (તા. હારીજ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા   પાટણ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા હારીજ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. ચાબખા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, વરિયાળી, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શાણપણ
thumb|200px|ટર્કીના એફેસસની સેલસસ લાયબ્રેરી ખાતે શાણપણનું મૂર્તિમંત રૂપ (ગ્રીકમાં, "Σοφία" અથવા "સોફિયા") શાણપણ એ લોકો, ચીજવસ્તુઓ, પ્રસંગો અથવા પરિસ્થિતિઓ અંગેની એવી ઊંડી સમજણ અને પ્રતીતિ છે, જે સાતત્યપૂર્વક લઘુત્તમ સમય અને ઊર્જામાં મહત્તમ પરિણામો આપવા માટે માણસની પસંદગી કરવાની અથવા એ અનુસાર વર્તવાની ક્ષમતા તરીકે વ્યક્ત થાય છે. પોતાનાં અનુમાનો અને જ્ઞાનને શ્રેષ્ઠતમ રીતે (અસરકારક અને કાર્યક્ષમ રીતે) લાગુ પાડવાની ક્ષમતા અને એ રીતે ઇચ્છિત પરિણામો સર્જવા માટેની ક્ષમતા તે શાણપણ છે. શાણપણ એ શું સાચું અથવા ઉચિત છે તેનું આકલન કરવાની અને તે અનુસાર સારામાં સારો નિર્ણય લેવાની અને તેને વ્યવહારમાં મૂકવાની ક્ષમતા છે. તેનાં સમાનાર્થી છેઃ ડહાપણ, પારખવાની શકિત અથવા અંતર્દષ્ટિ. શાણપણ મોટા ભાગે લાગણીશીલ પ્રતિક્રિયાઓ ("ઉત્કટતા"/આવેગો) પર નિયંત્રણ માગે છે જેથી વ્યકિતનું આચરણ નિશ્ચિત કરવા પર સિદ્ધાન્તો, તર્ક અને જ્ઞાનનું પ્રભુત્વ રહી શકે.
દાર્શનિક પરિપ્રેક્ષ્યો
thumb|left|રોબર્ટ રેઈડ, વિઝ્ડમ (1896). થોમસ જેફરસન બિલ્ડિંગ, વૉશિંગ્ટન, ડી. સી. ફિલસૂફીની એક સ્વીકૃત વ્યાખ્યા શાણપણ એટલે જ્ઞાનનો શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ કરવો એમ કહે છે. કોઈ પણ નિર્ણય બાબતે, અધૂરી માહિતી સાથે એક શાણપણભર્યો નિર્ણય લઈ શકાય છે. ફિલસૂફીમાં શાણપણ માટેનો વિરુદ્ધાર્થ છે મૂર્ખતા.
એરિસ્ટોટલ પોતાની તત્ત્વમીમાંસા માં શાણપણને કારણોનાં જ્ઞાન તરીકે- અમુક તમુક ઢબે વસ્તુઓ શા માટે છે- વ્યાખ્યાયિત કરે છે. અનુભવ ઉપરાંત, શાણપણ મેળવવાના બીજા અનેકવિધ રસ્તાઓ છે. ઉદાહરણ તરીકે, મુકત વિચારકો (ફ્રી થિન્કર્સ) અને અન્યો માને છે કે શાણપણ શુદ્ધ તર્ક અને કદાચ અનુભવમાંથી આવે છે, જયારે બીજા કેટલાક માને છે તે અંતઃપ્રેરણા અથવા આધ્યાત્મિકતામાંથી આવે છે.
પ્રાચીન ગ્રીકથી માંડીને, યુરોપિયન સંસ્કૃતિ શાણપણને સદગુણ સાથે સાંકળતી આવી છે. સૌથી પ્રારંભના સમયથી મેટીસ અને એથેનેને શાણપણ સાથે જોડવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, હિંમત અને સંતુલનના સંદર્ભમાં શાણપણના ગુણની વાત અનેક ફિલસૂફો કરે છે, અને રોમન કૅથલિક ચર્ચમાં, શાણપણને (ડહાપણ/દૂરદર્શિતાને) ચાર પાયાના સદ્ગુણોમાં, ન્યાય, ધૈર્ય અને સંતુલનની સાથે સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. પ્લેટોના સંવાદોમાં શાણપણના ગુણનો સારી/કલ્યાણકારી બાબતોના જ્ઞાન અને તે અનુસાર જીવવાની હિંમત તરીકે કરવામાં આવ્યો છે. એ સારી/કલ્યાણકારી બાબતો એટલે જેટલું પણ કંઈ અસ્તિત્વ ધરાવે છે તેની વચ્ચેના યોગ્ય સંબંધને જાણવો. પ્લેટોનિક રૂપમાં, આ સારું/કલ્યાણ એટલે સુશાસનના શ્રેષ્ઠ વિચારો, પ્રેમ, મિત્રતા, કમ્યુનિટી અને દિવ્ય તત્ત્વ સાથેનો ઉચિત સંબંધ. કદાચ શાણપણ માટેનો પ્રેમ અથવા તેની શોધ એ કોઈ પણ સાબિત થયેલા દાવા કરતાં વધુ અગત્યના છે. સોક્રેટીસે માત્ર એટલું જ જાણતા હોવાનો દાવો કર્યો હતો કે તે કશું જાણતો નથી, પણ તે આ વિશે બહુ સ્પષ્ટ હતો, અને તેના સાથી નાગરિકોના દાવાઓમાં ઘણો વિરોધાભાસ રહેલો છે તે તેણે દર્શાવી આપ્યું હતું. ઈનઉઈત માન્યતા અનુસાર, શિક્ષણનું લક્ષ્ય શાણપણ વિકસાવવાનું હતું. એક ઈનઉઈત એલ્ડરે કહ્યું હતું કે એક માણસ શાણો ત્યારે કહેવાય જયારે તે શું કરવાની જરૂર છે તે જોઈ શકે અને પછી શું કરવાનું છે તે કોઈના કહ્યા વિના સફળતાપૂર્વક કરી શકે.
એક આધુનિક દાર્શનિક, નિકોલસ મૅકસવેલે દલીલ કરી હતી કે અભ્યાસકીય જાંચ-તપાસનું મુખ્ય લક્ષ્ય એ શાણપણ મેળવવાનું અને તેને પ્રસારવાનું હોવું જોઈએ - અહીં શાણપણ એટલે પોતાના માટે અને બીજાઓ માટે જીવનમાં શું મહત્ત્વનું છે તે જાણવાની ક્ષમતા એવો અર્થ તારવવામાં આવ્યો હતો, આમ શાણપણમાં જ્ઞાન અને તકનિકી જાણકારીનો સમાવેશ થયો, પણ બાકીનું ઘણું બાકી રહ્યું.
પ્રાચીનકાળથી, એક સારું અને ગુણવાન જીવન જીવવા માટે જરૂરી એવા જ્ઞાનને અમલમાં મૂકવું એટલે શાણપણ, એવા એક આદર્શ તરીકે શાણપણના ગુણગાન ગાવામાં આવે છે. કયા વિકલ્પો ઉપલબ્ધ છે માત્ર એટલું જ જાણવા/સમજવા સુધી શાણપણ સીમિત નથી, એ તેમની વચ્ચેનો ભેદ પારખવાની અને તેમનામાંથી જે શ્રેષ્ઠ હોય તેને પસંદ કરવાની ક્ષમતા આપે છે. અલબત્ત આનો ચોક્કસ અર્થ શું થાય તેનો આધાર શાણપણને પોષવાનો દાવો કરનારી વિવિધ શાણપણ શાળાઓ અને પરંપરાઓ પર રહે છે. એકંદરે, આ શાળાઓ નીચેની બાબતોનાં વિવિધ સંયોજનો પર ભાર મૂકે છેઃ જ્ઞાન, સમજણ, અનુભવ, શિસ્ત, વિવેક, અને અંતઃસ્ફુરણા આધારિત સમજણ, અને સાથે સાથે સમસ્યાઓનો ઉકેલો શોધવા માટે આ તમામ ગુણોને કામે લગાડવાની ક્ષમતા. અનેક પરંપરાઓમાં, શાણપણ અને બુદ્ધિમત્તા એ બંને શબ્દપ્રયોગોના અર્થમાં ઘણા અંશે સામ્યતા જોવા મળે છે; બીજી કેટલીક પરંપરાઓમાં, તેમને ચઢતા-ઊતરતા ક્રમે મૂકવામાં આવે છે, જેમાં બુદ્ધિને આવશ્યક તો ગણવામાં આવે છે પણ તેને શાણપણ માટે પૂરતી ગણવામાં આવતી નથી.
સુસાનુસ જેવા નિઓ-પ્લેટોનિસ્ટોએ ‘ડૉકટા ઈગ્નોરન્ટીઆ’ને સ્વીકૃતિ જાહેર કરી હતી, જેમાં દિવ્ય તત્ત્વ અંગેના પોતાના અજ્ઞાનને માણસ ઓળખે તેમાં મહાનતમ શાણપણ લેખવામાં આવ્યું હતું.રાઈસ (1958) અનુસાર રિનેસન્સમાં શાણપણની બે પરંપરાઓ ઓળખી શકાય છેઃ ચિંતનશીલ અને દૂરદર્શી. મઠની પ્રણાલી જેવી ચિંતનશીલ પરંપરાઓ, દિવ્ય તત્ત્વ સુધી પહોંચવા માટે વ્યકિતના પોતાના અનુભવો પર ધ્યાન કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવે છેઃ હિપ્પોના ઑગસ્ટાઈન, જે ખ્રિસ્તીઓમાં ઘણા પ્રાચીન અને પ્રભાવી વ્યકિત હતા, તે આ પરંપરાના ખ્રિસ્તી મૂળમાં રહેલા છે. સાંસ્કૃતિક, દાર્શનિક અને ધાર્મિક સ્રોતોમાં શાણપણ અથવા ડહાપણને, જેનું સમાજમાં મૂલ્ય હોય એવા જ્ઞાનને ન્યાયી અને સહેતુક રીતે વ્યવહારમાં મૂકવાના સદ્ગુણ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ચૅરોન (1601) એ આ શાણપણ પરંપરાનો એક પ્રભાવી રિનેસન્સ પ્રચારક હતો. 2010માં, શાણપણની વ્યાખ્યા અને લાક્ષણિકતાઓ સંદર્ભે શાણપણ નિષ્ણાતોનું સર્વેક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું.
મનોવૈજ્ઞાનિક પરિપ્રેક્ષ્યો
મનોવૈજ્ઞાનીઓએ શાણપણ અંગે પ્રવર્તતી સામાન્ય માન્યતાઓ અથવા લોકવાયકાઓની માહિતી એકઠી કરી. તેનું વિશ્લેષણ સૂચવે છે કે ભલે "શાણપણની અભિપ્રેત થિયરી અને બુદ્ધિ, ગ્રહણશકિતક્ષમતા, આધ્યાત્મિકતા અને ચતુરાઈની કેટલીક બાબતો વચ્ચે સામ્યતા હોય, પણ એ સ્પષ્ટ છે કે શાણપણ એ તદ્દન ભિન્ન શબ્દ છે અને માત્ર આ શબ્દોનું સંમિશ્રણ નથી." તમામ નહીં, છતાં ઘણા અભ્યાસો દર્શાવે છે કે પરિપ્રેક્ષ્ય/શાણપણ બાબતે વયસ્કોનું સ્વ-મૂલ્યાંકન ઉંમર પર આધાર રાખતું નથી. ઉંમર સાથે શાણપણ વધે છે એવા લોકપ્રિય મત કરતાં આ અભ્યાસો વિપરીત તારણ આપે છે. અનેક સંસ્કૃતિઓમાં, સૌથી છેલ્લો ઊગતો દાંત, ત્રીજી દાઢના નામકરણને શાણપણ સાથે સાંકળવામાં આવે છે, ઉ.દા. અંગ્રેજીમાં તેને વિઝ્ડમ ટુથ અને ગુજરાતીમાં તેને ડહાપણની દાઢ કહેવામાં આવે છે. 2009માં, એક અભ્યાસે શાણપણ સાથે સંબંધિત મગજના ભાગોનું ફરીથી અવલોકન કર્યું હતું.
પ્રાચીન ઈજિપ્ત
ઈજિપ્તની પ્રાચીન પૌરાણિક કથાઓમાં સા (Saa) એ શાણપણનું મૂર્તિમંત રૂપ અથવા શાણપણના દેવતાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
જૂનો કરાર
ખ્રિસ્તીઓના ધર્મગ્રંથ બાઈબલ અને યહૂદીઓના ધર્મગ્રંથોમાં, રાજા સોલોમોનની ન્યાયસંગત અને શાણી ન્યાયપ્રિય વૃત્તિ શાણપણને રજૂ કરે છે, આ રાજા 1 કિંગ્સ 3માં શાણપણ માટેના પ્રભુનું આહ્વાન કરે છે. શાણપણભરી ઉકિતઓ ધરાવતું ‘ધ બુક ઓફ પ્રોવર્બ્સ’ (સુવિચારોનું પુસ્તક) સોલોમોનની ઉકિતઓ પર આધારિત છે. 1:7 અને 9:10 કહેણીઓ, પ્રભુના ડરને શાણપણનો પાયો અથવા શાણપણની શરૂઆત ગણાવે છે, જયારે 8:13 કહેણી "પ્રભુનો ડર એ શેતાનને ધિક્કારવું છે" એમ કહે છે. 1:20 કહેણીમાં, મહિલા અવતારમાં શાણપણનો સંદર્ભ પણ આપવામાં આવ્યો છે, "શાણપણ ગલીમાં મોટા અવાજે બોલાવે છે, તે(તેણી) જાહેર ચોકમાં પોતાનો અવાજ ઉઠાવે છે." 8:22-31 કહેણીમાં આ વાતને આગળ વધારવામાં આવે છે, તેમાં સર્જન શરૂ થયું તે પહેલાં આ શાણપણના મૂર્તિમંત રૂપને પ્રભુ સાથે હાજર દર્શાવવામાં આવે છે, અને તે પોતે સર્જનમાં ભાગ પણ લે છે, વિશેષ કરીને મનુષ્યોના સર્જનમાં તેને આનંદ આવે છે. એવું માની લેવામાં આવ્યું હતું કે યહૂદીઓ અને સામારિટનોમાં એવી માન્યતા પ્રવતર્તી હતી કે તેમનામાંથી જે સૌથી શાણું અને સૌથી મોટું હશે તેને બકરાનું શિંગડું ઊગશે, જેને સૌમ્યોકિતમાં "પ્રકાશનાં કિરણો" (נקודת אור) તરીકે પણ જાણવામાં આવે છે, અને તેથી નીચેની પ્રાચીન હિબ્રૂ ઉકિત ચલણમાં આવીઃ શાણપણમાંથી ("શકિત" અથવા "પ્રાણીનું શિંગડું") સત્તા જન્મે છે.
તેનું શાણપણ (કારાન ) તેમના પર પ્રકાશની જેમ ("શકિત" અથવા "એક પ્રાણીના શિંગડા")('કેરેન') તરીકે ઝળહળ્યું. અલબત્ત આ મોટા ભાગે હિબ્રૂ ‘કેરેન’નું ખોટું ભાષાંતર છે, ‘કેરેન’નો અર્થ ભાવનાત્મક સંદર્ભમાં (પ્સાલ્મ 75:5) ‘અહંકાર/અવજ્ઞા’ પણ વુલગેટમાં ‘પ્રાણીનું શિગડું’ થાય છે. સંભવતઃ આ ભૂલનાં સૌથી પ્રખ્યાત ઉદાહરણોમાંથી એકથી પ્રેરાઈથી જ માઈકલ એન્જલોએ મોસીસના પોતાના પૂતળામાં શિંગડું ઉમેર્યું હશે. એકંદરે, "શિંગડા" માટેનો હિબ્રૂ શબ્દ ભાવનાત્મક અને રાજકીય શકિતની વિભાવનાને રજૂ કરે છે એ ભાવમાં સમજી શકાય. બાઈબલના જૂનો કરાર અને નવા કરારમાં શાણપણ શબ્દનો ઉલ્લેખ 222 વખત કરવામાં આવ્યો છે. કહેણીઓ અને ધર્મગીતો એમ બંને પુસ્તકો તેના વાચકોને શાણપણ ધરવા અને વધારવાની અરજ કરે છે. બાઈબલના કહ્યા અનુસાર જે કેટલીક બાબતો માટે શાણપણ જરૂરી છે તેઃ ઘર બાંધવા અને બનાવવા માટે (ઉકિતઓ 24:3-4). જીવન બચાવવા/જાળવવા માટે (ઉકિતઓ 3:21-23). સલામતી અને સ્પષ્ટ માર્ગ માટે (ઉકિતઓ 3:21-23). સોના અથવા ચાંદી કરતાં જે મેળવવું વધુ સારું છે (ઉકિતઓ 16:16). ધીરજ અને કીર્તિને આપનાર (ઉકિતઓ 19:11).
કુરાન
ઈસ્લામમાં, કુરાન અનુસાર, શાણપણ એ માણસજાત માણી શકે તેવી શ્રેષ્ઠતમ ભેટ છે, તેની ઘણી આયાતોમાં લખેલું છે તેમઃ "તેની ઇચ્છાનુસાર તે માણસને શાણપણ આપે છે, અને જેને તેનું શાણપણ મળે છે, તે ખરેખર અઢળક સારી બાબતો મેળવે છે. સમજણા માણસો સિવાય બીજા કોઈને યાદ કરવામાં આવતા નથી." [2:269] અને સુરાહમાં "પ્રકરણ" 31ને ઈશ્વરે જેને શાણપણની દેણગી આપી હતી તે શાણા માણસનું નામ "લુકમૅન" આપવામાં આવ્યું હતું. આ શાણા માણસનું ઉદાહરણ, સુરાહના "પ્રકરણ"ની શરૂઆતમાં દર્શાવેલાં બીજા પ્રકારના માણસોના પ્રતિભાવમાં બનાવવામાં આવ્યું છે, એવા માણસો જે જ્ઞાન વિના બોલે છે અને પોતાની ભ્રષ્ટ વાતચીતથી લોકોને ગેરમાર્ગે દોરે છે. કુરાનની અનેક આયાતોમાં, ઘણા પેગંબરોનું શાણા માનવીઓ તરીકે અથવા જેમને ઈશ્વરની કૃપાથી શાણપણ પ્રાપ્ત થયું હોય તેવા મનુષ્યો તરીકે વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. ઉદાહરણ તરીકે, સુરાહ 3 "આલ-ઈમરાન"(ઈમરાનનો પરિવાર)-માં એવો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે મૅરીના પુત્ર જિજસ ખ્રિસ્તને પુસ્તક તથા શાણપણ તથા તોરાહ અને સુવાર્તા શીખવવામાં આવશે (આયાત 48)
પૂર્વના ધર્મો અને ફિલસૂફી
કન્ફયુશિયસે કહ્યું હતું કે શાણપણને ત્રણ રીતે શીખી શકાયઃ ચિંતન કરીને (સૌથી ઉમદા પદ્ધતિ), નકલ કરીને (સૌથી આસાન પદ્ધતિ) અને અનુભવથી (સૌથી કડવી પદ્ધતિ). શાણપણ જાતે પ્રગટ થતું નથી સિવાય કે બીજા કોઈ દ્વારા પૂછવામાં આવે. તેનો અર્થ એમ થયો કે એક શાણો માણસ કયારેય તેનું શાણપણ દેખાડતો નથી, સિવાય કે વ્યકિતગત રીતે કોઈ તેને પૂછવા માટે આવે. "ડૉકટેરાઈન ઓફ ધ મિન" અનુસાર, કન્ફયુશિયસે એવું પણ કહ્યું છે, "શીખવા માટે પ્રેમ હોવો તે શાણપણ સમાન છે. ઉત્સાહપૂર્વક વ્યવહારમાં મૂકવું તે માનવતા સમાન છે. શરમનો ભાવ જાણવો એ હિંમત સમાન છે (ઝી, રેન, યી... એ મેંગ્ઝીના સદ્ગુણના ત્રણ ફણગાઓ છે)." કન્ફયુશિયસના કલાસિક "ગ્રેટ લર્નિંગ"ની શરૂઆત સાથે આને સરખાવો - "મહાન બનતાં શીખવાનો રસ્તો પારદર્શક-સાફ ચરિત્ર, લોકો પ્રત્યે પ્રેમ અને શ્રેષ્ઠતમ કલ્યાણને સમર્પિત હોવામાં વ્યકત થાય છે." ખાસ કરીને જો પારદર્શક-સાફ ચરિત્રને સાફ અંતરાત્મા તરીકે લિપ્યંતર કરવામાં આવે તો રોમન ગુણ "ડહાપણ" સાથેનો તેનો સંબંધ સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય છે. (ચાઈનીઝ ફિલસૂફીના ચાનના સ્રોતોમાંથી ઉકિતઓ લેવામાં આવી છે.) બૌદ્વ સ્થાપત્યો શીખવે છે કે એક શાણો માણસ સારો આચાર, સારી વાણી અને સારા વિચારથી સંપન્ન હોય છે (AN 3:2 ) અને પ્રિય લાગતાં પગલાં લેતાં રહીને ખરાબ પરિણામો મેળવવા કરતાં, સારાં પરિણામો માટે જરૂર પડ્યે એક શાણો માણસ અપ્રિય પગલાં લેતાં પણ અચકાતો નથી (AN 4:115 ). શાણપણ એ જાતે પસંદ કરેલા અજ્ઞાનના વિષનું મારણ છે. બુદ્ધે શાણપણ અંગે ઘણું કહ્યું છે, જેમાં નીચેની બાબતો પણ સામેલ છેઃ
અન્ય ધર્મો
મેસોપોટામિયન ધર્મ અને પુરાણોમાં, એઆ (Ea) તરીકે પણ જાણીતા એન્કીને શાણપણ અને બુદ્ધિશકિતનો દેવ માનવામાં આવતો હતો. સંતુલન પાછું જાળવીને શાણપણ પ્રાપ્ત કરી શકાતું હતું. નોર્સ પુરાણોમાં, ઓડિન દેવ વિશેષરૂપે પોતાના શાણપણ માટે જાણીતા છે, જે મોટા ભાગે વિવિધ મુશ્કેલીઓ અને પીડા અને સ્વ-બલિદાન જેવી કસોટીઓમાંથી પસાર થયા પછી તેમણે મેળવ્યું હતું. એક પ્રસંગે, જ્ઞાન અને શાણપણના કૂવામાંથી એક પ્યાલો પાણીના બદલામાં તેઓ તે કૂવાના રક્ષક મિમિર(Mímir)ને પોતાની આંખ ખેંચી કાઢીને આપે છે. બીજા એક પ્રખ્યાત વૃત્તાન્તમાં, તમામ અસ્તિત્વોનાં ક્ષેત્રોને એક કરનારા વિશ્વ વૃક્ષ, યગદ્રાસિલ પર ઓડિન પોતાની જાતને નવ રાતો સુધી લટકાવી રાખે છે, ભૂખ અને તરસ સહે છે અને એક ભાલાથી ઘાયલ થાય છે; તે જયાં સુધી રુણ શકિતશાળી જાદુને ચલાવવાનું જ્ઞાન મેળવતો નથી ત્યાં સુધી તેણે આ તકલીફો સહેવી પડે છે. તે દૈત્યો પાસેથી કાવ્યના મદ્ય (એક પ્રકારનો મધ અને પાણીનો દારૂ) મેળવવામાં પણ સફળ થાય છે, આ એક એવું પીણું હોય છે જે દેવતાઓ તેમ જ નાશવંતોના ફાયદા અર્થે તમને એક વિદ્વાન અથવા કવિની શકિત આપે છે.
નોંધ
ફ્રેદુસી ફિલોમૅથિસ, "શાણપણ કહેવાય છે તે વસ્તુ શું છે?", જર્નલ બિહાઈન્ડ ધ સ્ટેટ ઓફ ધ આર્ટ, મૅયબેલ, કોલોરાડો, 2006, પૃ. 1.
<સંદર્ભો/ ઈ. એફ. શુમાખરે વ્યકત કર્યું છે તેમ માનવજાતના કાયમીપણા માટે શાણપણ બહુ અગત્યનું છેઃ શાણપણ વિના ટકી રહેવાની ક્ષમતા ધરાવવા માટે માણસ ઘણો વધુ હોશિયાર છે. "સ્મોલ ઈઝ બ્યુટીફુલ"માંથી, હાર્પર અને રૉ, ન્યૂ યોર્ક, 1989, પૃ. 33.
સ્રોતો
શ્રેણી:અધ્યાત્મ શ્રેણી:જ્ઞાન
ફેબ્રુઆરી ૧૭
૧૭ ફેબ્રુઆરી નો દિવસ ગ્રેગોરીયન પંચાંગ મુજબ વર્ષનો ૪૮મો (લિપ વર્ષ દરમ્યાન પણ ૪૮મો) દિવસ છે. આ દિવસ પછી વર્ષ પુરું થવામાં ૩૧૭ દિવસ બાકી રહે છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:ફેબ્રુઆરી
મોરથાણ
મોરથાણ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા સુરત જિલ્લામાં આવેલા ઓલપાડ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. મોરથાણ ગામમાં મુખ્યત્વે કોળી પટેલો ઉપરાંત અન્ય લોકોની વસ્તી રહે છે. આ ગામના વ્યવસાયમાં મુખ્યત્વે ખેતી, ખેતમજૂરી અને પશુપાલન છે. આ ગામમાં ડાંગર, તેમ જ શાકભાજી જેવાં ખેત-ઉત્પાદનોના પાક લેવામાં આવે છે. ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરીની સવલતો પ્રાપ્ય છે.
શ્રેણી:સુરત જિલ્લો શ્રેણી:ઓલપાડ તાલુકો
નક્ષત્ર
thumb|300px|મૃગશીર્ષ નક્ષત્ર સૌથી પ્રખ્યાત નક્ષત્ર છે જે પૃથ્વી પર ના મોટાભાગના સ્થળોથી વર્ષના કોઇક ને કોઇક ગાળા દરમ્યાન જોઇ શકાય છે.
નક્ષત્ર આકાશમાં તારાઓ નું કાલ્પનિક જુથ છે. ત્રણ પરીમાણમાં આવેલા આ તારાઓ વચ્ચે કોઇ સબંધ નથી પરંતુ, રાત્રીના અવકાશમાં તે એકમેક સાથે જુથમાં જોવા મળે છે. માનવી હંમેશા ઐતીહાસીક રીતે આવા કાલ્પનિક જુથની કલ્પનાઓ કરતો આવ્યો છે. આવા કાલ્પનિક જુથોને ખગોળ શાસ્ત્રીઓ (International Astronomical Union) માન્યતા આપતા નથી. ખગોળ શાસ્ત્રને આધારે નક્ષત્રોના તારાઓ વચ્ચે પરસ્પર કોઈ સંબંધ નથી કેમકે, આ તારાઓ એક બીજાથી લાખો પ્રકાશવર્ષ દૂર હોય છે.
જુદીજુદી સંસ્કૃતિઓમાં નક્ષત્રોના નામ તથા આકારો અલગ-અલગ હોય છે પણ કેટલાંક પ્રખ્યાત નક્ષત્રો જેમકે મૃગશીર્ષ નક્ષત્ર તથા વૃશ્ચીક નક્ષત્ર મોટાભાગની સંસ્કૃતિઓમાં ઓળખાયેલ છે.
International Astronomical Union (IAU) આકાશને ચોક્કસ સરહદથી નક્કી કરેલા ૮૮ ભાગોમાં વહેંચે છે. આમ આકાશનો કોઈપણ ભાગ એક જ નક્ષત્રમાં આવે છે. ઊત્તરના ભાગમાં આવેલા નક્ષત્રોના નામો પ્રાચીન સંસ્કૃતિઓ (જેમા ભારતના જ્યોતિષ શાસ્ત્રનો પણ સમાવેશ થાય છે) ના આધારે પડાયેલ છે.
ગણતરી
ભારતીય પંચાંગ મુજબ રાશિચક્રના વર્તુળનાં સત્તાવીસ ભાગ (૩૬૦º/૨૭) કરો એટલે દરેક નક્ષત્ર ૧૩º૨૦'નું થાય, દશાંશ મુજબ ૧૩.૩૩૩૩º નુ થાય. માટે જો રાશિચક્રમાં ચંદ્રનું સ્થાન અમુક સમયે ૨૬૨.૧૬૬૬º હોય તો ૨૬૨.૧૬૬૬º/૧૩.૩૩૩૩º=૧૯.૬૬૨૫º, એટલે કે તે સમયે ૧૯ નક્ષત્ર વીતી અને ૨૦મું નક્ષત્ર એટલે કે પૂર્વાષાઢા નક્ષત્ર ચાલે છે.
અંગ્રેજી
શ્રેણી:ખગોળશાસ્ત્ર શ્રેણી:જ્યોતિષ
બેલ્જિયમ
બેલ્જીયમ યુરોપ ખંડમાં આવેલ એક દેશ છે, જેની રાજધાની બ્રસેલ્સ ખાતે આવેલ છે. આ દેશ યુરોપિયન યુનિયનનું સ્થાપક રાષ્ટ્ર છે. અહીં યુરોપિયન યુનિયન અને નૅટો જેવી સંસ્થાઓની વડી કચેરીઓ આવેલી છે. આ દેશ જર્મનીક અને લેટિન યુરોપ વચ્ચેની દીવાલ સમાન છે. ફ્રાંસ, જર્મની, લક્ઝેમ્બર્ગ અને નેધરલેન્ડ જેવા દેશો આ દેશની આસપાસ આવેલ હોવાથી ડચ, ફ્રેંચ, જર્મન જેવી ભાષા બોલવામાં આવે છે.
શ્રેણી:યુરોપ શ્રેણી:દેશ
માટીકામ
thumb|કોનર પૈરી લિવિંગ હિસ્ટરી મ્યુઝિમય ખાતે બિન-પકવેલી "ગ્રીન વેર" માટીકામ thumb|બલ્ગેરીયાના ટ્રોયન ખાતે પરંપરાગત ક્રાફ્ટ્સ અને એપ્લાઇડ આર્ટસના સંગ્રહાલયમાં પરંપરાગત માટીકામ કાર્યશિબિર પુનઃરચના માટીકામ (કુંભારકામ)એ કુંભાર દ્વારા બનાવવામાં આવેલા માટીની વસ્તુઓ છે. આ પ્રકારની વસ્તુઓ જ્યાં બનાવવામાં આવે છે તેને કુંભારવાડો કહેવાય. માટીના વાસણો જેમાંથી બનાવવામાં આવે છે તે માલસામાનને પણ અંગ્રેજીમાં પોટરી કહેવામાં આવે છે. માટીકામની મુખ્ય વિવિધતાઓમાં માટીના વાસણો, પથ્થરમાંથી બનાવવામાં આવેલી ચીજવસ્તુઓ અને ચીનાઈમાટીની ચીજવસ્તુઓનો સમાવેશ થાય છે. માટીકામ વિશ્વની સૌથી પ્રાચીન માનવ તકનીક અને કલા-સ્વરૂપ છે, અને આજે પણ તે મુખ્ય ઉદ્યોગ બની રહી છે. પુરાતત્વવિદો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી વ્યાખ્યામાંથી નાની પૂતળીઓ, જેને સમાન પ્રકારની પ્રક્રિયા અને લોકો દ્વારા બનાવવામાં આવે છે પરંતુ તે વાસણ નથી કે તેને કુંભારના ચાકડા પર બનાવવામાં આવી નથી, તેને બાદ રાખવામાં આવે છે.
પૃષ્ઠભૂમિ
માટીની ચીજવસ્તુઓ માટીના પીંડને જરૂરીયાત પ્રમાણે આકાર આપીને અને તેના શક્તિ અને કઠિનતામાં વધારો થાય અને તેમનો આકાર ચોક્કસ બને ત્યાં સુધીના કાયમી ફેરફાર ન આવે ત્યાં સુધી નિભાડામાં ઊંચા તાપમાને ગરમી આપીને બનાવવામાં આવે છે. માટીની ચીજવસ્તુઓ બનાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા માલસામાનમાં પ્રદેશ પ્રમાણે ઘણી જ વિવિધતા જોવા મળે છે અને તેના કારણે માટીના વાસણોમાં પ્રાદેશિક રીતે અનોખી લાક્ષણિકતા જોવા મળે છે. નિશ્ચિત હેતુને અનૂકુળ રહે તે પ્રમાણે માટીની ચીજવસ્તુઓ બનાવવા માટે સામાન્ય રીતે માટી અને અન્ય સામગ્રીનું મિશ્રણ કરવામાં આવે છે.
ઘાટ આપવાની પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવે તે પહેલાં માટીમાં રહેલી હવાને દૂર કરવી પડે છે. તેને ડિ-એરીંગ કહેવામાં આવે છે અને આ પ્રક્રિયા વેક્યુમ પગ નામના મશીન અથવા તો જાતે જ વેજિંગ એટલે કે તેને હાથ અથવા અન્ય સાધનથી બરાબર ટીપીને કરવામાં આવતી પ્રક્રિયા દ્વારા કરવામાં આવે છે. વેજિંગથી માટીના પીંડમાં ભેજ સમાન રીતે પ્રસરે તેની પણ ખાતરી મળી રહે છે. એક વાર માટીના પીંડમાંથી હવા દૂર કરવામાં આવે ત્યારબાદ તેને વિવિધ તકનીકનો ઉપયોગ કરીને આકાર આપવામાં આવે છે. આકાર આપ્યા બાદ તેને આગમાં તપાવીને સૂકવવામાં આવે છે. સૂકવણીના પ્રક્રિયાના અનેક તબક્કાઓ છે. લેધર-હાર્ડ (ચર્મ દ્વારા સૂકવણી) એવો તબક્કો છે જેમાં માટીની વસ્તુમાં લગભગ 15 ટકા જેટલું ભેજ તત્વ રહેલું હોય છે. આ તબક્કે માટીની વસ્તુઓ ઘણી સખત હોય છે અને નરમાશ ખૂબ ઓછી હોય છે. કાપણી અને હાથો જોડવાની પ્રક્રિયા લેધર-હાર્ડ તબક્કામાં કરવામાં આવે છે. જ્યારે ભેજનું તત્વ શૂન્ય પર પહોંચી જાય ત્યારે માટીની ચીજવસ્તુઓ બોન-ડ્રાય (હાડકાં જેવું સૂકું) બની જાય છે. જે વસ્તુઓને તપાવવામાં આવતી નથી તેને ગ્રીનવેર કહેવામાં આવે છે. આ તબક્કે માટીની વસ્તુઓ ઘણી જ નાજુક હોય છે અને તેથી સરળતાથી તૂટી જાય છે.
આકાર આપવાની પદ્ધતિઓ
thumb|એક વ્યક્તિ ચાકડો ફેરવીને માટીને આકાર આપે છે(કેપ્પાડોસિયા, તૂર્કી)
માટીકામની ચીજવસ્તુઓને આકાર આપવાની વિવિધ પદ્ધતિઓમાં નીચે પ્રમાણેની પદ્ધતિઓનો સમાવેશ થાય છે: thumb|હાથબનાવટની પોટરી કાઠમંડુ, નેપાળ
હાથ બનાવટ. તે આકાર આપવાની સૌથી જૂની પદ્ધતિ છે. વાસણોને હાથથી ટીપીને માટીના ગૂંચળામાંથી, માટીની સપાટ પાટમાંથી, માટીના સખત દડામાંથી અથવા આમાંથી કેટલાકના મિશ્રણથી બનાવી શકાય. હાથ બનાવટના વાસણોના ભાગોને માટી અને પાણીથી બનાવવામાં આવેલા પ્રવાહી મિશ્રણ સ્લિપનો ઉપયોગ કરીને જોડવામાં આવે છે. હાથ બનાવટની પ્રક્રિયા ચાકડાના ઉપયોગની સરખામણીએ ઘીમી છે, પરંતુ તેમાં ચીજવસ્તુના કદ અને આકાર પર ઘણું નિયંત્રણ રહે છે. અન્ય તકનીકોની ઝડપ અને પુનરાવર્તન ટેબલવેર્સ જેવા ચીજવસ્તુઓના ચોક્કસ રીતે સરખા સેટ બનાવવામાં વધારે અનુકૂળ રહે છે, જો કે, કેટલાક સ્ટુડિયો પોટર્સને કલાના એકાકી નમૂનાઓ બનાવવા માટે હાથ બનાવટની પદ્ધતિ વધારે સાનુકૂળ જણાઈ છે.
ચાકડાની પ્રક્રિયા દરમિયાન ચાકડો ઝડપથી ફરે છે, જ્યારે નરમ માટીના નક્કર પીંડને ધીમેથી દબાવવામાં, મરડવામાં અને ધીરે-ધીરે ઉપરની તરફ અને બહારની તરફ ખેંચીને વચ્ચે પોલાણનો આકાર તૈયાર કરવામાં આવે છે. માટીના પીંડને નીચે અને અંદરની તરફ લયબદ્ધ રીતે વારાફરતી દબાવીને ચોક્કસ ભ્રમણીય સમમિતિની પ્રક્રિયાને માટી પીંડના કેંદ્રીકરણની પ્રક્રિયા કહે છે, જે પછીના તબક્કાઓ તરફ આગળ વધતાં પહેલાં કૌશલ્ય મેળવવા માટેનું સૌથી મહત્વનો તબક્કો છે : ઓપનિંગ (માટીના નક્કર પીંડને કેન્દ્રમાંથી પોલો બનાવવો), ફ્લોરિંગ  (ઘડામાં સપાટ કે ગોળાકાર તળિયું બનાવવું), થ્રોઇંગ  અથવા પુલિંગ  (દિવાલની જાડાઈ સરખી રહે તે રીતે ઉપર લઈ આવવું અને આકાર આપવો) અને ટ્રીમિંગ  અથવા ટર્નિંગ  (વધારાની માટી દૂર કરીને આકારને સુવસ્થિત બનાવવો અથવા પાદ  નિર્માણ કરવું).
સ્વીકાર્ય માપદંડ અનુસારના ઘડા બનાવવા માટે ખૂબ જ કૌશલ્ય અને અનુભવની જરૂર પડે છે અને આ પ્રકારની ચીજવસ્તુઓની ગુણવત્તા કલાની રીતે ઘણી ઊંચી હોવા છતાં આ પદ્ધતિ પુન:ઉત્પાદન માટે નબળી ગણી શકાય. તેની આંતરિક મર્યાદાઓને કારણે થ્રોઇંગનો ઉપયોગ શિરોલંબ અક્ષ પર ત્રિજ્ય સમમિતિવાળી વસ્તુઓ બનાવવા માટે જ ઉપયોગમાં લઇ શકાય છે. ત્યારબાદ તેને છાપ આપીને, ઉપસાવીને, કોતરણી કરીને, આડાઊભા આંકા પાડીને અને કાપીને તેમાં ફેરફાર કરી શકાય છે. કુંભારના હાથ ઉપરાંત આ તકનીકોમાં પેડલ્સ, એરણ અને સળિયા, અને ખાસ કરીને કાપવા અને કાંણા પાડવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા છરી, સારણી અને વાયર જેવા હથીયારોનો પણ ઉપયોગ કરી શકાય છે. ચાકડાની પદ્ધતિથી તૈયાર કરવામાં આવેલી ચીજવસ્તુઓ સાથે હાથા, ઢાંકણા, તળિયા અને વધારાની સુશોભન સામગ્રી જોડીને તેમાં ફેરફાર કરી શકાય છે.
ગ્રેન્યુલેટ પ્રેસિંગ: તેનું નામ સૂચવે છે તે પ્રમાણે, આ પ્રક્રિયામાં માટીકલાની વસ્તુઓ અર્ધ-સૂકી અને દાણાદાર માટીને બીબાંમાં દબાવીને આકાર આપીને બનાવવામાં આવે છે. માટીને બીબામાં છિદ્રાળુ ડાઈના માધ્યમથી દબાવવામાં આવે છે, જેના દ્વારા ઊંચા દબાણે પાણી ઉમેરવામાં આવે છે. શુદ્ધ અને સરળતાથી સરકી શકે અને લગભગ પાંચથી છ ટકા ભેજનું તત્વ રહેલું હોય તેવી સામગ્રી તૈયાર કરવા માટે દાણાદાર માટી સ્પ્રે-ડાઇંગનો ઉપયોગ થાય છે. ગ્રેન્યુલેટ પ્રેસિંગ, જેને ડસ્ટ પ્રેસિંગ પણ કહે છે, સિરામિક ટાઇલ્સ અને વધારે રીતે પ્લેટ્સના ઉત્પાદનમાં વપરાય છે.
ઇન્જેક્શન મોલ્ડિંગ: ઇન્જેક્શન મોલ્ડિંગએ આકર તૈયાર કરતી પ્રક્રિયા છે જેને ટેબલવેર ઉદ્યોગ દ્વારા ખૂબ જ લાંબા સમય પહેલાં થર્મોપ્લાસ્ટિક અને કેટલાક ધાતુના ભાગ બનાવવા માટે સ્થાપિત કરવામાં આવેલી પ્રક્રિયા પરથી સ્વીકારવામાં આવી છે. તેને પોર્સેલિન ઇન્જેક્શન મોલ્ડિંગ અથવા પીઆઇએમ  (PIM) કહે છે. જટીલ આકાર ધરાવતી ચીજવસ્તુઓના મોટાપાયા પરના ઉત્પાદન માટે યોગ્ય આ તકનીકનો એક મહત્વપૂર્ણ ફાયદો એ છે કે તેમાં હાથા સાથેના કપને એક જ પ્રક્રિયામાં ઉત્પાદન કરી શકાય છે અને આ રીતે હાથો ચોંટાડવાની પ્રક્રિયાને દૂર કરી શકાય છે અને કપ તથા હાથા વચ્ચેના જોડાણને મજબૂત બનાવી શકાય છે. બીબામાં ભરવાની સામગ્રી લગભગ 50થી 60 ટકા તપાવ્યા વિનાનE પાવડરના સ્વરૂપમાં હોય છે, જેમાંથી 40-50 ટકા જૈવિક પ્રક્રિયકો હોય છે જે જોડનારા, ઊંજણ અને પ્લાસ્ટિસાઇઝર્સના બનેલા હોય છે. આ તકનીક અન્ય આકાર પદ્ધતિમાં બહોળા પ્રમાણમાં ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી નથી.
જિગરિંગ એન્ડ જોલિયીંગ: આ પ્રક્રિયાઓ કુંભારના ચાકડા પર કરવામાં આવે છે અને તે ચીજવસ્તુઓને માપદંડ અનુસારના સ્વરૂપમાં લાવવા માટેના સમયગાળામાં ઘટાડો કરવામાં મદદ કરે છે. જિગરિંગ આકાર આપવા માટેના હથીયારને બનાવટ હેઠળ રહેલા પદાર્થના પ્લાસ્ટિક ક્લે સાથે સંપર્કમાં લાવવાની પ્રક્રિયા છે. જિગર ટૂલ એક બાજુને જ્યારે બીબું બીજી બાજુને આકાર આપે છે. જિગરિંગનો ઉપયોગ માત્ર સપાટ વાસણો જેવા કે પ્લેટ્સ બનાવવા થાય છે પરંતુ તેના જેવી જ પ્રક્રિયા જોલિયીંગ નો ઉપયોગ પોલાં વાસણો જેવા કે કપ વગેરે બનાવવા થાય છે. જિગરિંગ અને જોલિયિંગનો ઉપયોગ માટીકામની ચીજવસ્તુઓ બનાવવા માટે લગભગ 18મી સદીથી થાય છે. કારખાનામાં મોટાપાયે કરવામાં આવતા ઉત્પાદન માટે જિગરિંગ અને જોલિયીંગ સામાન્ય રીતે સ્વચાલિત હોય છે, જેમાં અર્ધ-કુશળ મજૂરો દ્વારા પ્રક્રિયા હાથ ધરવામાં આવે છે. thumb|upright|પોટર્સ કિક વ્હિલ પર આકાર આપવાની ક્રિયા, ગુલ્સેહિર, તૂર્કી રોલર-હેડ મશીન: આ મશીન પણ જિગરિંગ અને જોલિયિંગની જેમ ફરતાં બિબાં પર આકાર આપવા માટેનું છે, પરંતુ તેમાં આકાર આપતું ટૂલ સ્થિર હોવાને બદલે ફરતું રહેતું હોય છે. રોટરી શેપિંગ ટૂલ છીછરા નળાકાર સ્વરૂપનું હોય છે, જેની આંતરિક પહોળાઈ અને તૈયાર કરવામાં આવતા અને આકાર આપવામાં આવતા વાસણ જેટલી હોય છે. આ પ્રકારે ચીજવસ્તુઓને પ્રમાણમાં અકુશળ મજૂરોનો ઉપયોગ કરીને પણ લગભગ મિનિટના બાર નંગની ઝડપે તૈયાર કરી શકાય છે, જો કે આ ઝડપ તૈયાર કરવામાં આવતી વસ્તુના કદ પ્રમાણે અલગ-અલગ હોઈ શકે છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધ બાદ યુકેમાં સર્વિસ એન્જિનિયર કંપની દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા રોલર-હેડ્સને સમગ્ર વિશ્વમાં ઉત્પાદકો દ્વારા સ્વીકારી લેવામાં આવ્યા હતા, તે સપાટ વાસણોના ઉત્પાદનમાં પ્રભુત્વ ધરાવે છે.
પ્રેશર કાસ્ટિંગ – ખાસ તૈયાર રીતે વિકસાવવામાં આવેલું પોલિમરીક મટીરીયલ માટીને બહારનું દબાણ 4.0 એમપીએ (MPa) સુધી સહન કરવા સક્ષમ બનાવે છે, અને પ્લાસ્ટર મોલ્ડમાં સ્લીપ કાસ્ટિંગ કરતાં એટલું બધું વધારે કે જ્યાં વાસણનું દબાણ લગભગ 0.1-0.2 એમપીએ (MPa) દબાણથી પ્રતિક્રિયા આપે. ઊંચું દબાણ વધુ ઝડપી કાસ્ટિંગ દર તરફ દોરી જાય છે અને તેથી ઉત્પાદન ચક્ર ઝડપી બને છે. વધુમાં પોલિમરીક મોલ્ડ્સના માધ્યમથી ઊંચું દબાણ ધરાવતી હવાનો ડિમોલ્ડિંગ પરના ઉપયોગનો અર્થ એક થાય કે નવી કાસ્ટિંગ સાયકલ એ જ બીબામાં તરત જ શરૂ કરી શકાય, જે સૂકવણીની લાંબા સૂકવણી સમય માંગી લેતા પ્લાસ્ટર મોલ્ડથી વિપરિત છે. પોલિમરીક મટીરીયલ્સનું ટકાઉપણું પ્લાસ્ટરની સરખામણીએ વધારે હોવાથી વધારે સારા પરિમાણ સાથે અને લાંબી મોલ્ડ લાઇફ સાથેની આકારિત ચીજવસ્તુઓ મેળવવાનું શક્ય બને છે. પ્રેશર કાસ્ટિંગ 1970ના દાયકામાં સેનેટરી વેરના ઉત્પાદન માટે વિકસાવવામાં આવ્યું હતું, જો કે તાજેતરના સમયગાળામાં તેનો ઉપયોગ ટેબલવેરના ઉત્પાદનમાં પણ કરવામાં આવે છે.
રેમ (RAM) પ્રેસિંગ: રેમ (RAM) પ્રેસિંગ એ તૈયાર કરવામાં આવેલા માટીની પાટને બે છીદ્રાળુ પ્લેટ્સ વચ્ચે દબાવીને જરૂરી આકાર આપીને ટેબલ વેર અને ડેકોરેટીવ વેરને આકાર આપવાની કારખાનાની પ્રક્રિયા છે. દબાણ આપ્યા બાદ, કોમ્પ્રેસ હવા આ છીદ્રાળુ બીબામાં દાખલ કરીને આકાર આપવામાં આવેલી વસ્તુઓને બીબાની પ્લેટથી છૂટી પાડવામાં આવે છે.
સ્લીપકાસ્ટિંગ: સ્લીપકાસ્ટિંગને સીરામિકના જથ્થાબંધ ઉત્પાદન માટે ઘણીવખત ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે અને તે અન્ય કોઈપણ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીને આકાર ન આપી શકાય તેવી ચીજવસ્તુઓના ઉત્પાદનમાં તે આદર્શ છે. માટીને પાણી સાથે મેળવીને બનાવવામાં આવેલી સ્લીપને ખૂબ જ શોષક ક્ષમતા ધરાવતા પ્લાસ્ટર બીબામાં રેડવામાં આવે છે. સ્લીપમાં રહેલું પાણી બીબાં દ્વારા શોષી લેવામાં આવતા માટીનું પડ બીબાંની આંતરિક સપાટી પર છવાઈ જાય છે અને તેનો અંદરનો આકાર ધારણ કરે છે. વધારીની સ્લીપ બીબાંની બહાર નીકળી જાય છે, પછીથી બીબાંને ખોલીને આકાર આપવામાં આવેલી વસ્તુને બહાર કાઢવામાં આવે છે. સ્લીપકાસ્ટિંગનો બહોળો ઉપયોગ સેનેટરી વેર બનાવવામાં અને નાની ચીજવસ્તુઓ, જેમકે ખૂબ જ બારીક કામ ધરાવતી નાની પૂતળીઓ, બનાવવા થાય છે.
સુશોભન અને ચમક
thumb|upright|જાપાનના ઓકિનાવાથી સમકાલીન માટીકામ માટીની વસ્તુઓને અનેક રીતે સુશોભિત કરી શકાય છે, જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે: thumb|પાકિસ્તાનના પંજાબમાં ઘડાઓ
પકવવામાં આવતા વાસણોમાં ઇચ્છિત અસર લાવવા માટે તેને બનાવતા પહેલાં માટીના વાસણો પર યોજકો નો ઉપયોગ કરી શકાય છે. ખરબચડા યોજકો, જેમ કે રેતી અને છારું (પકવવામાં આવેલી ઝીણી દળેલી માટી), તૈયાર વસ્તુને જરૂરી ઓપ આપવા માટે વાપરવામાં આવે છે. અંતિમ વાસણમાં પેટર્ન પેદા કરવા ઘણીવાર કોન્ટ્રાસ્ટ રંગની માટી અને છારાનો ઉપયોગ થાય છે. કલર ડાઈ, સામાન્ય રીતે મેટલ ઓક્સાઇડ અને કાર્બોનેટ્સ, ઇચ્છિત રંગ મેળવવા માટે એકલા અથવા તો મિશ્રણ કરીને ઉમેરવામાં આવે છે. ઓપ આપવા માટે સળગી શકે તેવા કણોને વસ્તુ બનાવતી વખતે મિશ્ર કરવામાં આવે છે અથવા તો તેની સપાટી પર દબાવીને ચોંટાડવામાં આવે છે.
એગેટવેર: સ્ફટિક ખનિજ ગોમેદ(એગેટ)ની જેમ સાથે જોડાયેલા કલરના પટ્ટાઓ અથવા સ્તરને કારણે તેને એગેટવેર કહેવામાં આવે છે. એગેટવેર્સ જુદા-જુદા કલરની માટીનું મિશ્રણ કરીને બનાવવામાં આવે છે, પરંતુ તેનું આગવી ઓળખ ખોવાઈ જાય તે હદે મિશ્રણ કરવામાં આવતું નથી. આ પ્રકારની ચીજો અલગ પ્રકારની લીટીઓ અથવા ટપકાઓ સાથેનો દેખાવ ધરાવે છે. યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં આ પ્રકારની વસ્તુઓ દર્શાવવા માટે એગેટવેર શબ્દનો, જાપાનમાં નેરીએજ અને ચીનમાં, જ્યાં આ પ્રકારની વસ્તુઓ તાંગ વંશના શાસનના સમયથી બનાવવામાં આવે છે, માર્બલ્ડ  વેરનો ઉપયોગ થાય છે. એગેટવેર બનાવવા માટે માટીની પસંદગી ખૂબ જ કાળજીપૂર્વક કરવામાં આવે છે કારણ કે પસંદ કરવામાં આવેલી માટી તાપમાન વધતાં તેની લાક્ષણિકતામાં થતા પરીવર્તનને સાનુકૂળ હોવી જોઈએ.
બેન્ડિંગ: આ પ્રક્રિયા હાથ અથવા મશીનના ઉપયોગ દ્વારા પ્લેટ અથવા કપની ધાર પર રંગ કરવાની છે. લાઇનિંગ તરીકે ઓળખવામાં આવતી આ પ્રક્રિયા ઘણીવખત ચાકડા પર પણ કરવામાં આવે છે.
thumb|left|upright|પ્રાચીન અમેરિકન ફૂલદાની એનગોબ: આ માટીની સ્લીપ છે, જે ઘણી વખત સફેદ અથવા ક્રિમ રંગની હોય છે અને તેનો ઉપયોગ માટીની વસ્તુઓની સપાટીને પકવતાં પહેલાં કોટીંગ કરવા માટે થાય છે. તેનો હેતુ ઘણીવખત સુશોભનનો હોય છે, જો કે તેને જેના પર ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હોય તે માટીના અનિચ્છિત પાસાઓને ઢાંકવા માટે પણ ઉપયોગમાં લેવાય છે. એનગોબ સ્લીપનો ઉપયોગ પેઇન્ટિંગ અથવા ડિપિંગ કરીને એકધારું, લીસું કોટિંગ કરવા માટે કરી શકાય છે. એનગોબનો ઉપયોગ કુંભારો દ્વારા પૂર્વઐતિહાસિક સમયથી વર્તમાન સમય સુધી કરવામાં આવે છે અને કેટલીક વખત તેને સ્ગ્રેફિટો સુશોભન સાથે મિશ્ર પણ કરવામાં આવે છે, જ્યાં એનગોબનું પડ અંદરની માટીનો મૂળ રંગ દેખાય તે રીતે ચીરી નાંખવામાં આવે છે. કાળજીપૂર્વક જુદા રંગનો ઉપયોગ કરીને એનગોબનું બીજું પડ લગાવી શકાય છે અને બીજા પડના સુશોભનમાં કાપ મૂકીને અંદરના પડનો રંગ દર્શાવી શકાય છે. આ પ્રકારે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા એનગોબમાં મોટાપ્રમાણમાં રેતી (સિલિકા)નો ઉપયોગ થયો હોય છે, કેટલીક વખત તે ગ્લેઝની મિશ્રણ સુધી પણ પહોંચે છે.
લીથો: આ લીથોગ્રાફીનો સામાન્ય રીતે ઉપયોગમાં લેવામાં આવતો મીતાક્ષર છે, જો કે તેનાં વૈકલ્પિક નામો ટ્રાન્સફર પ્રિન્ટ અથવા ડેકલ નો ઉપયોગ પણ સામાન્ય છે. તેનો ઉપયોગ વસ્તુ પર ડિઝાઇન લગાડવા માટે થાય છે. લીથોમાં ત્રણ પડ રહેલા છે: રંગ અથવા ચિત્ર, જે સ્તર સુશોભિત ચિત્ર ધરાવે છે; કવરનું પડ, જે સ્પષ્ટ સુરક્ષા પડ છે, જેમાં લો-મેલ્ટિંગ કાચનો સમાવેશ થાય છે; અને બેકિંગ પેપર જેના પર સ્ક્રિનપ્રિન્ટિંગ કે લીથોગ્રાફી કરીને ડિઝાઇન છાપવામાં આવી હોય. બેકિંગ-પેપર દૂર કરતી વખતે ડિઝાઇન તબદિલ કરવાની અનેક પદ્ધતિઓ છે, જેમાંની કેટલીક મશીનના ઉપયોગ માટે સાનુકૂળ છે.
સોનું: કેટલીક ઉચ્ચ ગુણવત્તાયુક્ત ચીજોમાં સુશોભન માટે સોનાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. તેના ઉપયોગ માટે વિવિધ પદ્ધતિઓ અસ્તિત્વ ધરાવે છે, જેમાં નીચેની પદ્ધતિઓનો સમાવેશ થાય છે:
ગ્લેઝિંગ
ગ્લેઝ એ માટીની વસ્તુઓ પરનું ચમકતું પડ છે, જે સુશોભન અને રક્ષણની પ્રાથમિક પ્રક્રિયા છે. ગ્લેઝનો એક મહત્વપૂર્ણ ઉપયોગ છિદ્રાળુ વાસણને પાણી અથવા અન્ય પ્રવાહીથી સુરક્ષિત બનાવવાનું છે. માટીની વસ્તુઓ પર બાળી ન શકાય તેવા પદાર્થો છાંટીને, ડિપિંગ કરીને, ટ્રેઇલિંગ કરીને અથવા ન બળે તેવા ગ્લેઝ અને પાણીનું પાતળું લુગદી ઘસીને ગ્લેઝની પ્રક્રિયા કરી શકાય. ગ્લેઝનો રંગ તેને પકવ્યા પહેલાંની સરખામણીએ પછીથી ઘણો જ બદલાઈ જાય છે. પકવતી વખતે ગ્લેઝેડ વેરને ભઠ્ઠાના ફર્નિચર સાથે ચોંટતા અટકાવવા માટે, વસ્તુનો નાનો ભાગ (ઉદાહરણ તરીકે તળિયું) ગ્લેઝ કર્યા વગર રાખવામાં આવે છે અથવા વૈકલ્પિક રીતે ખાસ ઉષ્મા પ્રતીકારક સ્પર નો સહાયક તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. પકવ્યા બાદ તેને દૂર કરીને નાશ કરવામાં આવે છે.
કેટલીક ખાસ ગ્લેઝિંગ તકનીકમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
પકવવું
પકવવાની પ્રક્રિયા માટીની ચીજવસ્તુમાં બદલી ન શકાય તેવા પરિવર્તન લાવે છે. માત્ર પકવ્યા બાદ જ ચીજવસ્તુ અથવા સામગ્રી પોટરી (માટીની વસ્તુ) બને છે. ઓછા-પકવવામાં આવતા વાસણોમાં આવતા પરીવર્તનોમાં સિન્ટરિંગ, વાસણમાં રહેલા સૌથી રુક્ષ ભાગોને તેમના એકબીજા સાથેના સંપર્ક બિંદુ પર જોડવાવાનો સમાવેશ થાય છે. પોર્સેલિનના કિસ્સામાં, જેમાં વિવિધ સામગ્રી અને વધારે પકવવાની પ્રક્રિયામાં વધારે ઊંચું તાપમાન ઉપયોગમાં લેવાય છે, તેમાં વસ્તુમાં રહેલા ભૌતિક, રસાયણિક અને ખનિજ તત્વોમાં ઘણો જ મોટો ફેરફાર થાય છે.આ તમામ કિસ્સાઓમાં પકવવાનો ઉદ્દેશ્ય વાસણને કાયમી રૂપે સખત બનાવવાનો અને પકવવાની પ્રક્રિયા પણ પદાર્થ બનાવવામાં વપરાયેલી સામગ્રીને અનુરૂપ હોવી જોઇએ. કાચી માર્ગદર્શિકાની રીતે જોઇએ તો, માટીના વાસણોને સામાન્ય રીતે લગભગ 1000-1200 °C (અંશ સેન્ટીગ્રેડ) તાપમાને, પત્થરની કૃતિઓને 1100-1300 અંશ સેન્ટીગ્રેડ અને પોર્સેલિનને 1200-1400 અંશ સેન્ટીગ્રેડ તાપમાને પકવવામાં આવે છે. જો કે, ભઠ્ઠામાં સિરામિક્સના પાકવાની પ્રક્રિયા પર માત્ર ઊંચું તાપમાન મેળવીને અસર પેદા કરી શકાતી નથી, પરંતુ પકવવાની પ્રક્રિયાના સમયગાળાને પણ ધ્યાનમાં લેવાય છે. આમ, વાસણોને સૂકવવા માટે અને વાસણોમાં જરૂરી સોક લાવવા માટે ભઠ્ઠામાં નિશ્ચિત સમય સુધી સતત મહત્તમ તાપમાન જાળવી રાખવામાં આવે છે.
પકવવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન ભઠ્ઠામાં રહેલું વાતાવરણ પણ ફિનિશ્ડ વાસણોના દેખાવ પર અસર કરે છે. ઓક્સિડાઇઝિંગ વાતાવરણ, હવાને ભઠ્ઠામાં પ્રવેશવા દઈને તૈયાર કરવામાં આવેલું, માટી અને ગ્લેઝીસના ઓક્સિડેશનમાં પરિણમે છે. ભઠ્ઠામાં હવાના પ્રવાહને મર્યાદિત કરીને તૈયાર કરવામાં આવતું ઘટતું જતું તાપમાન માટીના વાસણો અને ગ્લેઝીસ પરથી ઓક્સિજન ઘટાડી શકે છે. આની અસર પકવવામાં આવતા વાસણના દેખાવ પર થઈ શકે છે, ઉદાહરણ તરીકે, કેટલાક આયર્ન ધરાવતા ગ્લેઝીસ ઓક્સિડાયઝિંગ વાતાવરણમાં બદામી રંગના થઈ જાય છે, પરંતુ ઘટતાં જતાં વાતાવરણમાં લીલા રંગના થઈ જાય છે. ગ્લેઝમાં જટિલ અસર પેદા કરવા માટે ભઠ્ઠાની અંદરના વાતાવરણમાં ફેરફાર કરી શકાય છે.
ભઠ્ઠાઓમાં લાકડા, કોલસા અને ગેસને બાળીને અથવા વિજળીથી ગરમી પેદા કરી શકાય છે. ઇંધણ તરીકે જ્યારે કોલસા અને લાકડાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે ત્યારે ભઠ્ઠામાં ધૂમાડો, મેશ અને રાખ પેદા થાય છે, જે અરક્ષિત વાસણોના દેખાવ પર અસર કરી શકે છે. આ કારણથી લાકડા અથવા કોલસાનો ઉપયોગ કરતાં ભઠ્ઠામાં વાસણોને રક્ષણ આપવા માટે તેમને સાગર્સ, ઢાંકણાં સાથેના સિરામિક્સ બોક્સમાં મૂકવામાં આવે છે. ગેસ અને વિજળીથી ચાલતા આધુનિક ભઠ્ઠાઓ જૂના લાકડા અને કોલસા આધારીત ભઠ્ઠાઓની સરખામણીએ વધારે સાફ-સુથરા અને સરળતાથી નિયંત્રણ કરી શકાય છે અને ઘણીવખત પકવવા માટેનો ગાળો પણ ઓછો લાગે છે. પરંપરાગત જાપાનીઝ રાકુ વેર ફાયરિંગના પશ્ચિમી સંસ્કરણમાં, વારણોને ગરમ હોય ત્યારે જ ભઠ્ઠામાંથી દૂર કરવામાં આવે છે અને રાખ, કાપડ અને લાકડાની પટ્ટીઓથી ગોંધી દેવામાં આવે છે, જેનાથી અનોખો કાર્બનાઇઝ્ડ દેખાવ પેદા થાય છે. આ તકનીકનો ઉપયોગ મલેશિયામાં પરંપરાગત લાબુ સેયુંજ બનાવવા માટે થાય છે.
ઇતિહાસ
thumb|left|upright|કુપીસ્નીક્યુ માટીકામ.ફેલિન-હ્યુમન રીપ્રેઝન્ટેશન સાથેની સ્ટીરપ સ્પાઉટ બોટલ.લાર્કો સંગ્રહાલયનો સંગ્રહ.લીમા-પેરુ thumb|upright|ટુકડાઓમાંથી ફરીથી તૈયાર કરવામાં આવેલું પ્રારંભિક જોમોન માટીનું વાસણ (ઇ.સ.પૂ. 10,000-25,000), ટોકિયો નેશનલ મ્યુઝિયમ, ટોકિયો પ્રારંભિક સમયમાં માટીના વાસણો હાથથી ઘડીને ખૂલ્લામાં તાપણામાં પકવવામાં આવતા હોવાનું માનવામાં આવે છે. પકવવાનો સમયગાળો ટૂંકો હતો પરંતુ આગમાં મહત્તમ તાપમાન ઘણું જ ઊંચું રહેતું, લગભગ 900 ડિગ્રી સેલ્સિયસની આસપાસ અને આ તાપમાન ઘણું જ ઝડપથી મેળવી લેવામાં આવતું. રેતી, કપચી, છૂંદેલા શંખલા અથવા ભાંગેલા વાસણોના મિશ્રણ સાથેની માટીનો ઉપયોગ તાપણામાં પકવવામાં આવતા સિરામિક્સ બનાવવા ઉપયોગ થતો હતો, કારણ કે તે ઓપન બોડી ટેક્સચર પૂરું પાડતા જેમાં માટીના પાણી અને અન્ય ઝડપથી ફેરફાર પામતા તત્વો મુક્ત રીતે છૂટા પડી શકતાં. માટીમાં રહેલા રુક્ષ ભાગો વાસણોને ઠંડા પાડતી વખતે તેના સંકોચાવાની ક્રિયા પર નિયંત્રણ રાખે છે, જે ગરમીના દબાણ અને તિરાડ પડવાના જોખમને ઘટાડવા માટે ધીરે-ધીરે હાથ ધરવામાં આવે છે. તિરાડ પડવાનું ખૂબ જ ઊંચું જોખમ ધરાવતા તીક્ષ ખૂણાવાળા વાસણોને બદલે પ્રારંભિક તાપણામાં પકવાતાં વાસણો ગોળ તળિયાવાળા બનાવવામાં આવતા હતા. સૌપ્રથમ ઇરાદાપૂર્વક બનાવવામાં આવેલા ભઠ્ઠા ખાડા-ભઠ્ઠા અથવા ટ્રેન્ચ-ભઠ્ઠા હતા, જેમાં જમીનમાં ખાડો ખોદીને તેને ઇંધણથી ઢાંકી દેવામાં આવતો. જમીનમાં પાડવામાં આવેલા કાણાં આવરણ પૂરું પાડતા અને પકવવાની ક્રિયા પર વધારે સારું નિયંત્રણ પૂરું પાડતા હતા.
પ્રારંભિક સમયના જાણીતાં સિરામિક પદાર્થો ગ્રેવેટાઇન પૂતળીઓ છે, જેમ કે આધુનિક સમયના ચેક રિપબ્લિકમાં ડોલ્ની વેસ્ટોનાઇસમાં શોધી કાઢવામાં આવેલી પૂતળીઓ. વિનસ ઓફ ડોલ્ની વેસ્ટોનાઇસ (વેસ્ટોનિકા વિનસ ઇન જેક (Věstonická Venuše in Czech)) વિનસની પૂતળી છે, નગ્ન સ્ત્રીની પૂતળી જેનો સમયગાળો ઇ.સ.પૂ. 29000-25000 (ગ્રેવટાઇન ઉદ્યોગ) માનવામાં આવે છે. અત્યાર સુધીમાં મળી આવેલા સૌથી પ્રાચીન માટીના વાસણો દક્ષિણ ચીનના યુચાન્યાન ગુફામાંથી ખોદી કાઢવામાં આવ્યા હતા અને પ્રોસિડિંગ્સ ઓફ ધ નેશનલ એકેડેમી ઓફ સાયન્સિસ ના 2009ના અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે આ વાસણો લગભગ 18000 વર્ષ જૂનાં છે. જાપાનના પ્રારંભિક કાળના જોમોન લોકો દ્વારા બનાવવામાં આવેલા વાસણો પણ મળી આવ્યા છે, જે લગભગ ઇ.સ.પૂ. 10,500 જેટલાં છે. શબ્દ "જોમોન"ને જાપાનીઝ ભાષામાં અર્થ છે "દોરડાથી અંકિત". તે લાકડાની સોટીની આસપાસ દોરડું વિંટીને વાસણો અને મૂર્તિઓ પર પાડવામાં આવતાં આંકાંનું સૂચન કરે છે. આશરે ઇ.સ.પૂ. 10,000ના માનવામાં આવતા વાસણો પણ ચીનમાંથી ઉત્ખનન કરવામાં આવ્યા હતા. એવું લાગે છે કે ઉત્તર આફ્રિકામાં લગભગ દસમા મિલેનિયમ બી.પી. માં અને દક્ષિણ અમેરિકામાં સાતમા મિલેનિયમ બી.પી. માં સ્વતંત્ર રીતે વિકસાવવામાં આવી હતી. ઘણી સંસ્કૃતિમાં, પ્રારંભિક વાસણો હાથથી આકાર આપીને અથવા માટીને પાતળા ગોળ દોરડાં પર રેડવીને બનાવવામાં આવતા હતા, જેમાં દોરડાંને પછીથી વાસણ બનાવવા તેની આસપાસ વિંટાળી દેવામાં આવતા હતા.
માટીકામના પ્રારંભિક ઇતિહાસને ચાર સમયગાળામાં વહેંચી શકાય; હસુના સમયગાળો (ઇ.સ.પૂ. 5000-4500), હલફ સમયગાળો (ઇ.સ.પૂ. 4500-4000), ઉબૈડ સમયગાળો (ઇ.સ.પૂ. 4000-3000) અને યુરુક સમયગાળો (ઇ.સ.પૂ. 3500-2000). લગભગ ઇ.સ.પૂ. 6000-4000 (ઉબૈડ સમયગાળા) દરમિયાન મેસોપોટેમિયામાં કુંભારના ચાકડાની શોધે માટીકામની ચીજવસ્તુઓના ઉત્પાદનમાં ક્રાંતિ લાવી દીધી. કૌશલ્ય ધરાવતા કુંભારો ત્યારે વિશ્વના પ્રથમ નગરોની વધતિ જતી જરૂરીયાતોને પહોંચી વળવા સક્ષમ બન્યા. પ્રાચીન ભારતમાં મેહરગઢ સમયગાળા -2 (ઇ.સ.પૂ. 5500-4800) અને મેહરગઢ સમયગાળા-3 (ઇ.સ.પૂ. 4800-૩500) દરમિયાન માટીકામનો ઉપયોગ થતો હતો, જેને નીયોલિથિક અને ચેલ્કોલિથિક સિરામિક તરીકે ઓળખાતું હતું. એદ-દુર વાસણો તરીકે ઓળખવામાં આવતી વસ્તુઓ સહિતના માટીકામનો ઉદભવ સિંધુ ખીણના પ્રદેશોમાં થયો હતો અને સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિના અનેક સ્થળોએ તે મળી આવે છે.
ભૂમધ્યમાં, ગ્રીક અંધકાર યુગ (ઇ.સ.પૂ. 1100-800) દરમિયાન, કલાકારો ચોરસ, વર્તુળ અને લીટીઓ વગેરે ભૂમિતિના આકારોનો ઉપયોગ એમફોરા અને અન્ય માટીકામ ચીજવસ્તુઓના સુશોભન માટે કરતાં હતા. આશરે ઇ.સ.પૂ. 1500-3000 વચ્ચેનો ગાળો પ્રાચીન કોરીયામાં મુમુન પોટરી સમયગાળો તરીકે ઓળખાય છે.
માટીકામની ચીજવસ્તુઓની ગુણવત્તા ઐતિહાસિક રીતે વિવિધતા ધરાવે છે, જે ક્યારેક કુંભારની કળાને સમુદાય દ્વારા કેટલું માન આપવામાં આવે છે તેના પર પણ આધાર રાખતી હતી. દાખલા તરીકે, ચેલ્કોલિથિક સમયગાળામાં મેસોપોટેમિયામાં, હેલાફિયન પોટરીએ તકનીકી સક્ષમતા અને વિકાસ સુધી પહોંચી હતી, જે પછીથી ગ્રીક પોટરીમાં કોરીન્થીયન અને એટીક વેર સાથેના વિકાસ થયો ત્યાં સુધી જોવા મળી ન હતી. પ્રારંભિક રોમન સામ્રાજ્યના અનોખા રેડ સેમિયન વાસણોની નકલ સમગ્ર સામ્રાજ્યમાં પ્રાદેશિક કુંભારો દ્વારા કરવામાં આવી હતી. અંધકાર યુગના ગાળામાં યુરોપિયન પોટરીની ગુણવત્તાનો નાશ થયો જે દરજ્જા અને ગુણવત્તાની રીતે યુરોપિયન નવચેતનાના ગાળા સુધી પાછી ફરી ન હતી.
પુરાતત્વશાસ્ત્રમાં
thumb|કેટલ હોયુકમાંથી મળેલી પોટરી – ઈ.સ.પૂ. છઠ્ઠું મિલેનિયમ પુરાતત્વશાસ્ત્રીઓ, માનવશાસ્ત્ર જ્ઞાતાઓ અને ઇતિહાસકારો માટે માટીકામ કલાનો અભ્યાસ ભૂતકાળની સંસ્કૃતિઓની ઉંડાણપૂર્વકની માહિતી આપે છે. માટીકામ ટકાઉ છે અને કલાકારે ઓછા ટકાઉ સામગ્રીમાંથી બનાવ્યા બાદ પણ ઓછામાં ઓછા તેના ટુકડાઓ લાંબા સમયસુધી જળવાઈ રહે છે, જે ખોવયેલા ભૂતકાળના દરજ્જાઓને જાળવી રાખે છે. અન્ય પુરાવાઓ સાથે જોડીને, માટીકામના નમૂનાઓનો અભ્યાસ સંસ્થાઓ, આર્થિક પરિસ્થિતિ અને માટીકામને વિકસાવનારા અથવા અન્ય પાસેથી મેળવનારા સમાજના સાંસ્કૃતિક વિકાસની થીયરીઓ વિકસાવવામાં મદદ કરે છે. ટીકામનો અભ્યાસ સંસ્કૃતિના દૈનિક જીવન, ધર્મ, સામાજિક સંબંધો, પાડોશીઓ તરફના અભિગમ, પોતાના વિશ્વ તરફનો અભિગમ અને સંસ્કૃતિ વિશ્વને કઇ રીતે સમજે છે તે અંગેના અનુમાન કાઢવામાં મદદ કરી શકે છે.
માટીકામ આધારિત તવારીખ ઘણીવખત બિન-સાહિત્યિક સંસ્કૃતિઓનો કાળ નક્કી કરવામાં આવશ્યક બને છે અને ઘણીવખત ઐતિહાસિક સંસ્કૃતિઓનો ગાળો નક્કી કરવામાં પણ મદદ કરે છે. મોટાભાગે ન્યૂટ્રોન એક્ટિવેશન દ્વારા કરવામાં આવતા ટ્રેસ એલિમેન્ટ પૃથક્કરણ માટીના સ્ત્રોતને ચોક્કસ રીતે ઓળખવામાં મદદ કરે છે અને થર્મોલ્યુમિનીસેન્સ પરિક્ષણનો ઉપયોગ છેલ્લે પકવવામાં આવેલા અંદાજિત સમયને જાણવા કરવામાં આવે છે. પૂર્વઐતિહાસિક સમયમાં પકવવામાં આવેલી માટીની વસ્તુઓના ટૂકડાઓને તપાસવાથી વૈજ્ઞાનિકોને જાણવા મળ્યું કે ઉચ્ચ-તાપમાને પકવવા દરમિયાન, માટીમાં રહેલું લોખંડના તત્વમાં ચોક્કસ ક્ષણે પૃથ્વીના ચુંબકીય ક્ષેત્રની શું સ્થિતિ હતી તે નોંધાયેલું હતું.
ઉત્પાદનમાં પર્યાવરણના પ્રશ્નો
માટીકામના ઉત્પાદન સાથે સંકળાયેલી ઘણી બધી પર્યાવરણીય સમસ્યાઓ હજારો વર્ષથી અસ્તિત્વ ધરાવે છે, પરંતુ તેમાંથી કેટલીક સમસ્યાઓ આધુનિક તકનીકો અને ઉત્પાદનના પ્રમાણને કારણે ઘણી વકરી ગઈ છે. આ માટે ધ્યાનમાં લેવાના મુખ્ય પરિબળોને બે શ્રેણીમાં વહેંચી શકાય: (અ) કારીગરો પર અસર અને (બ) સમગ્ર પર્યાવરણ પર અસર. કારીગરો પરની અસરમાં અંદરની હવાની ગુણવત્તા, અવાજનું સ્તર અને શક્યત: વધારે પડતો પ્રકાશ મુખ્ય રીતે અસર કરે છે. સમગ્ર પર્યાવરણ પરની અસરની રીતે, ઇંધણનો વપરાશ, સ્થળ પર પાણીનું પ્રદૂષણ, હવાનું પ્રદૂષણ અને જોખમી કચરાનો નિકાલ વગેરે રસપ્રદ પરિબળો છે.
ઐતિહાસિક રીતે પ્લમ્બિઝમ, સીસાનું ઝેર, ગ્લેઝિંગ માટીકામમાં મહત્વપૂર્ણ રીતે આરોગ્ય માટે નુકસાનકારક બને છે. આ અંગેની જાણ લગભગ ઓગણીસમી સદીના પ્રારંભિક ગાળામાં થઈ હતી અને માટીકામના કારીગરોના આ પ્રકારના સંસર્ગને મર્યાદિત કરવા અંગેનો યુનાઇટેડ કિંગ્ડમનો પ્રથમ કાયદો 1899માં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. સિરામિક્સમાં કામ કરતાં લોકોના જોખમમાં હવે ઘણો જ ઘટાડો થયો હોવાં છતાં તેની અનદેખી કરી શકાય નહીં. અંદરની હવાની ગુણવત્તાના સંદર્ભમાં, કારીગરો સામગ્રીની ઝીણી રજ, કાર્બન મોનોક્સાઇડ અને કેટલીક ભારે ધાતુના સંસર્ગમાં આવે છે. ક્રિસ્ટલાઇન સિલિકાના લાંબા સમયના સંસર્ગના કારણે સિલિકોસિસ થવાની શક્યતા આરોગ્ય સામેનો સૌથી મોટો ખતરો છે. યોગ્ય વેન્ટીલેશન (હવાની અવર-જવર) આ જોખમ ઘટાડી શકે છે અને યુનાઇટેડ કિંગ્ડમમાં વેન્ટીલેશનના નિયમન અંગેનો પ્રથમ કાયદો 1899માં રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો. કેલિફોર્નિયાના ઓકલેન્ડની લેની કોલેજના તાજેતરના વધુ એક અભ્યાસે સૂચવ્યું છે કે યોગ્ય રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવેલા વર્કશોપ વાતાવરણમાં આ તમામ પરિબળોને નિયંત્રણમાં લઈ શકાય છે.