cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
જ્યોતિષવિદ્યા
પરંપરાઓ
ચાઇનીઝ જ્યોતિષવિદ્યામાં તદ્દન અલગ પ્રકારની પરંપરા વિકસી છે. પશ્ચિમી અને ભારતીય જ્યોતિષવિદ્યાની વિરુદ્ધમાં, બાર રાશિઓના ચિહ્નો આકાશને અલગ પાડતા નથી, પરંતુ આકાશી વિષુવવૃત્તને અલગ પાડે છે. ચીને એક પદ્ધતિ વિકસાવી હતી જેમાં, દરેક ચિહ્ન દિવસ પર આધિપત્ય ધરાવતા બાર બે કલાકમાંના એક જેવી અને 12 મહિનામાંથી એક જેવી સમાનતા ધરાવે છે. રાશિનું દરેક ચિહ્ન અલગ અલગ વર્ષ પર આધિપત્ય ધરાવે છે અને 60 (12x5)ની વર્ષિક સાયકલ આપવા માટે ચાઇનીઝ કોસ્મોલોજીના પાંચ તત્વો આધારિત પદ્ધતિ સાથે મિશ્રણ ધરાવે છે. શબ્દ ચાઇનીઝ જ્યોતિષવિદ્યા અહીં સરળતા માટે ઉપયોગમાં લેવાયો છે, પરંતુ સમાન પ્રકારની પરંપરાના ભાગ કોરીયા, જાપાન, વિયેતનામ, થાઇલેન્ડ અને અન્ય એશિયન દેશોમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે તેવું પ્રસ્થાપિત કરવું જ જોઇએ. એવું દેખાય છે કે તે વધુ પ્રાચીન જ્યુપીટેરીયન જ્યોતિષવિદ્યાની પદ્ધતિનો અવશેષ છે, આ જ્યોતિષીય પદ્ધતિ મુખ્યત્વે ગુરુની હલચલ પર આધારિત છે, જે દરેક 11.89 વર્ષોએ સૂર્યને સ્પર્શે છે.
પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યા એ અગાઉની ભારતીય/વેદિક અને ઇજીપ્તીયન શાળાઓની જાણકારીનું પરિણામ છે (દરેકેને પોતાની રીતે વિકસાવવામાં આવી હતી અને પછીના બેબીલોનિયન પ્રભાવની અસરો દર્શાવતી નથી) તેને પ્રથમ પર્શીયા/બેબીલોનમાંથી પસાર થવામાં મિશ્રણ અને સરળીકરણ કરાયા છે અને બાદમાં ગ્રીસ અને યુરોપમાં પણ તેમજ કરવામાં આવ્યા હતા. વર્તમાન સમયમા, આ પરંપરાઓ એક બીજાની તદ્દન નજીક આવી છે, ભારતીય અને ચાઇનીઝ જ્યોતિષવિદ્યા નોંધપા6 રીતે જ પશ્ચિમ સુધી પથરાયેલી છે, જ્યારે પશ્ચિમી જ્યોતિષવિદ્યાની આધુનિક કલ્પનાની સતર્કતા હજુ પણ ફક્ત એશિયા સુધી જ સીમીત છે અને તેને ઉપયોગી માનવામાં આવતી નથી. પશ્ચિમી દુનિયામાં જ્યોતિષવિદ્યા આધુનિક સમયમાં કેટલાકમાં વૈવિધ્યકૃત્ત છે. નવી હલચલો દેખાઇ છે કે જેણે વધુ અલગ પ્રકારના ખ્યાલો, જેમ કે મધ્યબિન્દુ પર ભારે ધ્યાન અથવા વધુ મનોવૈજ્ઞાનિક ખ્યાલ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે વધુ તાજેતરની પરંપરાગત જ્યોતિષવિદ્યાને ધ્યાનમાં લીધી નથી. કેટલીક તાજેતરની પશ્ચિમી પ્રગતિઓમાં આધુનિક ઉષ્ણકટિબંધ અથવા સાઇડરિયલ જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષશવિદ્યાનો સમાવેશ કરે છે, તેમાં નક્ષત્રો અને તારા અથવા પોઇન્ટ આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા (મૂળભૂત ગ્રહ લક્ષણો, જેમ કે પેરિહિલીયન્સ (સૂર્યની કક્ષામાંનું નજીકમાં નજીકનું બિંદુ) અને એફેલિયોન્સ (સૂર્યની કક્ષામાંનું દૂરનું બિંદુ), અને મધ્ય બિંદુઓ કે કે પૃથ્વીના ગ્રહણ પ્લેનમાં ગ્રહોના ક્રાંતિકારી પ્લેનના વલણને કારણે પરિણમે છે); હિલીયસેન્ટ્રીક જ્યોતિષવિદ્યા, કોસ્મોબાયોલોજી; મનોવૈજ્ઞાનિક જ્યોતિષવિદ્યા; સૂર્ય ચિહ્નવાળી જ્યોતિષવિદ્યા; હમ્બર્ગ સ્કુલ ઓફ એસ્ટ્રોલોજી; અને યુરેનિયન જ્યોતિષવિદ્યા, હંમ્બર્ગ સ્કુલના પેટાજૂથ છે.
ઐતિહાસિક પરંપરાઓ
તેના લાંબા ઇતિહાસ દરમિયાન, જ્યોતિષવિદ્યા ઘણા ધર્મોમાં અગત્યની બની ગઇ છે અને તેમા પ્રગતિ અને ફેરફારો ચાલુ છે. એવી કેટલીક જ્યોતીષીય પરંપરાઓ છે જે ઐતિહાસિક રીતે અગત્યની છે પરંતુ, મોટે ભાગે વપરાશમાંથી બહાર નીકળી ગઇ છે. જ્યોતિષીઓ હજુ પણ તેમાં રસ ધરાવે છે અને તેને અગત્યના સ્ત્રોત તરીકે ગણાવે છે. જ્યોતિષવિદ્યાની ઐતિહાસિક અગત્યતા ધરાવતી પરંપરાઓમાં આરબ અને પર્શીયન જ્યોતિષવિદ્યા (મધ્યયુગીન, પૂર્વ નજીક); બેબીલોનીયન જ્યોતિષવિદ્યા (પ્રાચીન, પૂર્વ નજીક); ઇજિપ્તીયન જ્યોતિષવિદ્યા; હેલ્લેન્સિસ્ટિક જ્યોતિષવિદ્યા (શિષ્ટ પુરાકાલ); અને મયાન જ્યોતિષવિદ્યાનો સમાવેશ થાય છે.
વિશેષ પરંપરાઓ
thumb|right|17મી સદીની મધ્યયુગીન રસાયન વિજ્ઞાન વાંચન સામગ્રીમાંથી તારણ અને પ્રતિક - કેનેમ દિગબાય.
ઘણી રહસ્યમય અથવા વિશેષ પરંપરાઓ જ્યોતિષવિદ્યા સાથ જોડાણ ધરાવે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં, જેમ કે કબ્બાલાહ, આમાં જે હિસ્સેદારો જ્યોતિષવિદ્યાના તત્વોને તેની પોતાની પરંપરાઓમા ઢાળે છે તેનો સમાવેશ થાય છે. અન્ય કિસ્સાઓમાં, ઘણા જ્યોતિષીઓએ તેમની પોતાની જ્યોતિષવિદ્યાના પ્રયત્નમાં અન્ય પરંપરાઓને સામેલ કરી છે અને જ્યોતિષવિદ્યા તે પરંપરાઓમાં ભળી ગઇ છે. વિશેષ પરંપરાઓમાં, મર્યાદિત નહી પરંતુ નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે, મધ્યયુગીન રસાયન વિજ્ઞાન, ચિરોમેન્સી (સામુદ્રિક–હસ્તરેખા વિજ્ઞાન), કબ્બાલિસ્ટીક જ્યોતિષવિદ્યા, તબીબ જ્યોતિષવિદ્યા, અંકશાસ્ત્ર, રસિક્રુસિયન અથવા "રોઝ ક્રોસ", અને ટેરોટ ડિવાઇનેશનનો સમાવેશ થાય છે.
ઐતિહાસિક રીતે, પશ્ચિમી દુનિયામાં મધ્યયુગીન રસાયણ વિજ્ઞાન ખાસ કરીને પરંપરાગત બેબીલોનીન ગ્રીક શૈલીની જ્યોતિષવિદ્યા સાથે જોડાયેલી અને ગૂંથાયેલી છે; અસંખ્ય રીતે તેઓ એક બીજા સાથે ગૂઢવિદ્યા અથવા ગુપ્ત જાણકારી માટે જોડાયેલાની જેમ બંધાયેલા છે. જ્યોતિષવિદ્યાએ ભૂતકાળથી આજ દિન સુધી મધ્યયુગીન રસાયણ વિજ્ઞાનના ચાર પ્રાચીન તત્વોના ખ્યાલને ઉપયોગમાં લીધો છે. પરંપરાગત રીતે, પ્રાચીન સમયમાં જાણીતા સાત ગ્રહોમાંના દરેક સંકળાયેલા હતા, ની પર પ્રભુત્વ ધરાવતા હતા અને ચોક્કસ પ્રકારની ધાતુ ધરાવતા હતા.
જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા
જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા એ એવી પદ્ધતિ છે જે ભૂમધ્ય પ્રદેશ અને ખાસ કરીને હેલેન્સિસ્ટિક ઇજિપ્તમાં બીજી સદીના અંતમાં અથવા પહેલી સદીના પ્રારંભમાં વિકસી હોવાનો દાવો છે. જોકે, જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યાનો પ્રાચીન સમયથી જ ભારતમાં ઉપયોગ થતો આવ્યો છે અને વેદિક જ્યોતિષવિદ્યા એ વિશ્વમાં જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યાનું અસ્તિત્વ ધરાવતું જૂનામાં જૂનું સ્વરૂપ છે. આ પરંપરા જે તે સમયમાં ચોક્કસ ક્ષણો માટે સર્જવામાં આવેલા સ્વર્ગના અથવા જન્માક્ષરના બે દ્રષ્ટિકોણ વાળા ડાયાગ્રામને લાગે વળગે છે. નિયમો અને માર્ગદર્શિકાઓના ચોક્કસ જૂથને આધારે તે ક્ષણે આકાશી સંરચનાની ગોઠવણીમાં રહેલા મૂળ અર્થનું અર્થઘટન કરવા ત્યાર બાદ ડાયાગ્રામનો ઉપયોગ કરાયો હતો. જન્માક્ષરની ગણતરી સામાન્ય રીતે જે તે વ્યકિતના જન્મના સમય અથવા લગ્નજીવનના પ્રારંભ અથવા ઘટનાને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવતી હતી, કારણ કે તે સમયે સ્વર્ગની ગોઠવણી પ્રશ્નમાં રહેલા વિષયના પ્રકારને નક્કી કરે છે તેવું માનવામાં આવતું હતું. અન્ય પરંપરાઓથી આ જ્યોતિષવિદ્યાના સ્વરૂપને અલગ પાડતું હોય તેવું લક્ષણ પૂર્વીય સરહદની ડિગ્રીની ગણતરી છે, જે ગ્રહણના અસ્તમાંથી નિરીક્ષણ હેઠળની ચોક્કસ ક્ષણોમાં ઉદભવે છે, નહી તો તેને ચડતી પ્રક્રિયા તરીકે ઓળખવામાં આવી હોત. જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા એ આફ્રિકા, ભારત, યુરોપ અને મધ્ય પૂર્વમાં જ્યોતિષવિદ્યાનું અત્યંત પ્રભાવશાળી અને પ્રસરેલુ સ્વરૂપ છે. મધ્યયુગ અને અત્યંત આધુનિક જ્યોતિષવિદ્યાની પશ્ચિમી પરંપરાઓ હેલેનીસ્ટિક મૂળ ધરાવે છે.
જન્માક્ષર
left|thumb|18મી સદીની આઇસલેન્ડીક હસ્તપ્રત જે ગ્રહો અને રાશિઓ માટે જ્યોતિષીય ગૃહો અને પ્રતિકો દર્શાવે છે.
મધ્યથી જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યા અને તેની શાખાઓ જન્માક્ષર અથવા જ્યોતિષીય ચાર્ટની ગણતરી છે. આપેલા સમય અને સ્થળ અનુસાર પૃથ્વી પરના સ્થળ લાભથી સ્વર્ગમાં આકાશી સંરચનાની દેખીતી સ્થિતિ આ બે દ્રષ્ટિકોણીય ડાયાગ્રામેટિકની રજૂઆત દર્શાવે છે. જન્માક્ષરને પણ બાર અલર આકાશી ગૃહોમાં વિભાજિત કરવામાં આવ્યા છે, જે જીવનના વિવિધ વિસ્તારોનું આધિપત્ય કરે છે. જન્માક્ષર તૈયાર કરવામાં જે ગણતરી કરવામાં આવે છે તેમાં અંકગણિત અને સરળ ભૂમિતિનો સમાવેશ થાય છે, જેનો ઉપયોગ ખગોળીય કોષ્ટકોના આધારે ઇચ્છીત તારીખો અને સમય પર સ્વર્ગની સંરચનાનાની દેખીતી સ્થિતિ દર્શાવવામાં થાય છે. પ્રાચીન હેલેનીસ્ટિક જ્યોતિષવિદ્યામાં જન્માક્ષરના પ્રથમ આકાશી ગૃહોમાં ચડતી સીમા મુકરર કરવામાં આવી છે. ચડતી માટે ગ્રીકમાં શબ્દ હોરસ્કોપ્સ હતો, જેન પરથી હોરસ્કોપ  મેળવવામાં આવ્યું છે. વર્તમાન સમયમાં, આ શબ્દનો એકંદર રીતે જ્યોતિષીય ચાર્ટનો ઉલ્લેખ કરવા માટે ઉપયોગ થાય છે.
જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યાની શાખાઓ
જન્માક્ષર આધારિત જ્યોતિષવિદ્યાની પરંપરાઓને ચાર શાખાઓમાં વિભાજિત કરી શકાય જેનો દરેક ચોક્કસ વિષય અથવા હેતુ તરફ નિર્દેશ કરી શકાય. ઘણી વખત આ શાખાઓ તરકીબોના વિશિષ્ટ જૂથનો અથવા વિવિધ વિસ્તાર તરફ પદ્ધતિના અગત્યના સિદ્ધાંતના વિવિધ રીતોનો ઉપયોગ કરે છે. ઘણ અન્ય પેટાજૂથો અને જ્યોતિષવિદ્યાની રીતો આ ચાર મૂળ શાખાઓમાંથી લેવામાં આવી છે.
જ્યોતિષવિદ્યાનો ઉદભવ એ વ્યક્તિગત અને તેમના જીવનના અનુભવ વિશે માહિતી મેળવવા માટેનો વ્યક્તિના જન્મ ચાર્ટનો અભ્યાસ છે. કેટાર્કિક જ્યોતિષવિદ્યામાં ચુટણીત્વ અને ઘટના જ્યોતિષવિદ્યાનો સમાવેશ થાય છે. અગાઉના લોકો જ્યોતિષવિદ્યાનો સાહસ કે કારોબાર શરૂ કરવા માટે અત્યંત પવિત્ર ક્ષણ તે નક્કી કરવા માટે ઉપયોગ કરતા હતા અને બાદમાં ક્યા સમયે જે તે ઘટનાએ સ્થાન લીધું હતું તેના વિશે સમગ્ર વસ્તુ જાણવા માટે ઉપયોગ થતો હતો. હોરારી જ્યોતિષવિદ્યાનો ઉપયોગ જ્યોતિષ સામે રહેલા પ્રશ્નના ઉકેલ માટે જે તે ક્ષણના ચાર્ટના અભ્યાસ દ્વારા ચોક્કસ પ્રશ્નના જવાબ માટે કરવામાં આવતો હતો. મુન્ડેન અથવા વૈશ્વિક જ્યોતિષવિદ્યા એ વૈશ્વિક ઘટનાઓની જ્યોતિષવિદ્યાઓની રીત છે, જેમાં હવામાન, ભૂકંપ અને સમ્રાજ્યની ચડતી અને પડતી અથવા ધર્મોનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં જ્યોતિષીય વય, જેમ કે કુંભની વય, મીનરાશિની વય અને તે રીતે આગળનો સમાવેશ થાય છે. દરેક વય લંબાઇમાં આશરે 2,150 વર્ષોની છે અને ઘણા લોકો મોટી ઐતિહાસિક વય તેમજ વિશ્વમાં પ્રવર્તમાન પ્રગતિઓની ગણના કરવા અને વર્ણવવા માટે આ મોટા પાયે વયનો ઉપયોગ કરે છે.
ઇતિહાસ
thumb|right|ટ્રેસ રિચીસ હૈરસ ડુ ડુક ડી બેરીમાંથી 15મી સદીની નિશાનીઓ જે શરીરના કદ અને રાશિઓના પ્રતિકો વચ્ચે અંદાઝિત સહસંબંધ ધરાવે છે.
મોટા ભાગના લોકો માને છે કે જ્યોતિષીય સિદ્ધાંતો અને પદ્ધતિઓમાંથી ઘણી ખરી એશિયા, યુરોપ અને મધ્ય પૂર્વમાં બાદમાં વિકસી હશે તે પ્રાચીન બેબીલોનીયન્સમાં મળી આવી હતી અને તેમના આકાશી લક્ષણો આશરે બીજી સહસ્ત્રાબ્દીના મધ્યમાં એકત્ર થવાનો પ્રારંભ થયો હતો. તેઓ માનતા હતા કે આ આકાશી લક્ષણો બાદમાં સીધી રીતે કે આડકતરી રીતે બેબેલોનીયન્સ અને એસિરીયન્સ દ્વારા અન્ય વિસ્તારો જેમ કે ભારત, મધ્ય પૂર્વ, અને ગ્રીસમાં પ્રસર્યા હતા, જ્યાં તેઓ અગાઉથી જ અસ્તિત્વ ધરાવતા જ્યોતિષવિદ્યાના સ્થાનિક સ્વરૂપ સાથે ભળી ગયા હતા. આમ બેબીલોનીયન જ્યોતિષવિદ્યા ગ્રીસમાં પ્રાથમિક રીતે ચતુર્થ સદીના મધ્યમાં સ્થળાંતર થઇ હતી અને ત્યાર બાદ બીજી સદીના અંતમાં અથવા પહેલી સદીના પ્રારંભમાં એલેક્ઝા્ડ્રીયનના વિજય બાદઆ બેબીલોનીયન જ્યોતિષવિદ્યા જન્માક્ષરને લગતી જ્યોતિષવિદ્યાનું સર્જન કરવા માટે ડિકેનિક જ્યોતિષવિદ્યાની ઇજીપ્તીયન પરંપરા સાથે ભળી ગઇ હતી. જ્યોતિષવિદ્યાનું નવું સ્વરૂપ કે જે એલેક્ઝેન્ડ્રીયાના ઇજિપ્તના મૂળમાં હોવાનું દેખાય છે, તે યુરોપ, મધ્ય પૂર્વ અને ભારતમાં પ્રાચીનમાં વિશ્વમાં ફેલાયું હતું.
આધુનિક યુગ પહેલા
ખગોળશાસ્ત્ર અને જ્યોતિષવિદ્યા વચ્ચેનો તફાવત સ્થળે સ્થળે અલગ અલગ પડે છે; તે મજબૂત રીતે પ્રાચીન ભારત, પ્રાચીન બેબીલોનીયા અને મધ્યયુગીન યુરોપ સાથે જોડાયેલા છે, પરંતુ હેલેનીસ્ટિક દુનિયામાં અલગ પડી ગયા હતા. જ્યોતિષવિદ્યા અને ખગોળશાસ્ત્ર વચ્ચેનો પ્રથમ અર્થ નિર્ધારણ તફાવત 11મી સદીમાં પર્સીયન ખગોળશાસ્ત્રી અબુ રેહાન અલ બિરુની દ્વારા આપવામાં આવ્યો હતો.
જ્યોતિષીય પ્રત્યનો દ્વારા મેળવેલી જ્યોતિષીય જાણકારીની પદ્ધતિ ઐતિહાસિક રીતે વિવિધ સંસ્કૃતિઓમાં વારંવાર ઉપયોગ કરાયો હતો, જેમાં પ્રાચીન ભારતથી લઇને જૂના માયા સિવીલાઇઝેશન અને મધ્યયુગીન યુરોપનો સમાવેશ થાય છે. આ ઐતિહાસિક યોગદાનને કારણે જ્યોતિષવિદ્યાને અમુક પ્રવાહ જેમ કે મધ્ય યુગીન રસાયણ શાસ્ત્રની સાથે પ્રોટોસાયંસ પણ કહેવાય છે.
આધુનિક યુગ પહેલા જ્યોતિષવિદ્યા પણ ટીકામાંથી બહાર રહી ન હતી; તેને વારંવાર હેલેનીસ્ટિક સંશયકારો, ચર્ચ સત્તાવાળાઓ, અને મધ્યયુગીન મુસ્લિમ ખગોળશાસ્ત્રીઓ જેમ કે અલ ફરાબી (અલફારાબિયસ), આઇબીએન અલ હેથામ (અલ્હાઝેન), અબુ રેહાન અલ બિરુની, એવીસેન્ના અને એવેરોસ દ્વારા પડકારો ફેંકવામાં આવ્યા હતા. જ્યોતિષવિદ્યાને રદિયો આપવાના તેમના કારણો ઘણી વખત વૈજ્ઞાનિકો (જ્યોતિષીયો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી રીત પ્રયોગમૂલકને બદલે કાલ્પનિક હોવાને કારણે) અને ધાર્મિકો (જૂના ઇસ્લામિક વિદ્વાનોના કારણો સાથે સંઘર્ષ)એમ બન્ને માટે યોગ્ય હતા. આઇબીએન ક્વાય્યીમ અલ જોઝીયા (1292–1350)એ, તેમના મિફતાહ દાર અલ સાકાડાહ માં, જ્યોતિષવિદ્યા અને અનુમાનને રદિયો આપવા માટે પ્રયોગમૂલક દલીલોનો ઉપયોગ કર્યો હતો.
અનેક આગળ પડતા વિચારકો, તત્વજ્ઞાની અને વૈજ્ઞાનિકો જેમ કે ગાલેન, પેરાસેલ્સસ, ગિરોલામો કાર્ડન, નિકોલસ કોપરનિકસ, તાકી અલ દીન, ત્યાચો બ્રાહે, ગેલિલિયો ગેલિલી, જોહન્સ કેપ્લર, કાર્લ જંગ અને અન્યોએ, જ્યોતિષવિદ્યાનો ઉપયોગ કર્યો હતો કે નોંધપાત્ર રીતે યોગદાન આપ્યું હતું.
આધુનિક દ્રષ્ટિકોણો
જ્યોતિષીય પ્રયત્નમાં આધુનિક સમયમાં વિવિધ શોધો થઇ છે.
પશ્ચિમ
20મી સદીના મધ્યમાં ઓલફ્રેડ વિટ્ટ અને ત્યાર બાદ, રેઇનહોલ્ડ એબર્ટીન મધ્યબિંદુઓનો ઉપયોગ કરવામાં અગ્રેસર રહ્યા હતા જન્માક્ષર આધારિત પૃથ્થકરણમાં (જુઓ મિડપોઇન્ટ (જ્યોતિષવિદ્યા)) 1930થી 1980ના દાયકા સુધી દેન રુધ્યાર, લિઝ ગ્રીન અને સ્ટીફન અરોયો સહિતના જ્યોતિષીઓ મનોવૈજ્ઞાનિક પૃથ્થકરણ માટેની જ્યોતિષશાસ્ત્રના ઉપયોગમાં અગ્રેસર રહ્યા હતા, ત્યાર બાદ અગ્ર મનોવૈજ્ઞાનિક કાર્લ જંગનો પણ સમાવેશ થાય છે. 1930માં, ડોન નેરોમેને "એસ્ટ્રજિયોગ્રાફી"ના નામ હેઠળ સ્થળ આધારિત જ્યોતિષવિદ્યાનું સ્વરૂપ યુરોપમાં વિકસાવ્યું હતું અને લોકપ્રિય બનાવ્યું હતું. 1970ના દાયકામાં અમેરિકન જ્યોતિષ જિમ લેવિસે એસ્ટ્રોકાર્ટોગ્રાફીના નામ હેઠળ વિવિધ ખ્યાલ વિકસાવ્યા હતા અને લોકપ્રિય બનાવ્યા હતા. બન્ને પદ્ધતિઓનો ઇરાદો સ્થળમાં ભેદભાવ દ્વારા વિવિધ જીવન પરિસ્થિતિને ઓળખી કાઢવાનો હતો.
વેદિક (હિન્દુ જ્યોતિષવિદ્યા)
ભારતીય જ્યોતિષવિદ્યા પશ્ચિમી જ્યોતિષશાસ્ત્ર કરતા અલગ અલગ રાશિચક્રનો ઉપયોગ કરે છે અને તે વેદિક વિજ્ઞાનની શાખા છે. ભારતમાં, જ્યોતિષવિદ્યામાં લાંબા ગાળાથી સ્થાપિત બહળ પ્રમાણમાં ફેલાયેલી માન્યતા છે, અને સામાન્ય રીતે તેનો ઉપયોગ રોજીંદા જીવનમાં, ખાસ કરીને લગ્નો અને બીજું કારકીર્દી અને ચુંટણી પ્રક્રિયામાં અને કર્મિક જ્યોતિષવિદ્યામાં થાય છે. 1960માં, એચ.આર. સેશાદ્રી આયરે, યોગી અને આવાયોગીના ખ્યાલ સહિતની પદ્ધતિ રજૂ કરી હતી. તેણે પશ્ચિમમાં સંશોધનલક્ષી જ્યોતિષોમાં રસ પેદા કર્યો હતો. 1990ના દાયકાના પ્રારંભમાં ભારતીય વેદિક જ્યોતિષ અને લેખક, વી.કે.ચૌધરીએ ઇન્ટરપ્રિટીંગ હોરોસ્કોપ માટે સિસ્ટમ્સ એપ્રોચની રચના કરી હતી અને વિકસાવ્યો હતો, જે જ્યોતિષ (અનુમાનીત જ્યોતિષવિદ્યા) કે જે પદ્ધતિ "એસએ" તરીકે ઓળખાય છે અને જે લોકો જ્યોતિષ શીખવાનો પ્રયત્ન કરે છે તેને મદદરૂપ થાય છે. બાદમાં કે.એસ. ક્રિશ્નામૂર્તિએ ક્રિશ્નામૂર્તિ પદ્ધતિ સિસ્ટમ વિકસાવી હતી, જે સંબંધિત ગ્રહોની દશામાં તારાઓના પેટા વિભાજન દ્વારા તારા (નક્ષત્ર)ના પૃથ્થકરણ પર આધારિત હતી. આ પદ્ધતિ "કેપી" અને "સબ થિયરી" તરીકે પણ ઓળખાય છે. 2001માં, ભારતીય વૈજ્ઞાનિકો અને રાજકારણીઓ ચર્ચા કરી હતી અને વિદેક જ્યોતિષવિદ્યામાં સંશોધન માટે ભંડોળ પૂરું પાડવા માટે રાજ્યના નાણાનો ઉપયોગ કરવા માટે વિવેચન કર્યું હતું.
વૈશ્વિક સંસ્કૃતિ પર અસરો
જ્યોતિષવિદ્યા ભાષા અને સાહિત્ય એમ બન્ને પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે. ઉદા. તરીકે, મધ્યયુગીન લેટિન ઇન્ફ્લુએન્શિયા માંથી ઇન્ફ્લુયએન્જાનો અર્થ પ્રભાવ થાય છે, તેનું આવું નામ એટલા માટે અપાયું હતુ કે એક વખત ડોકટરોએ ગ્રહો અને તારાઓના પ્રભાવને કારણે રોગચાળો હોવાનું માન્યુ હતું. . શબ્દ "ડિઝાસ્ટર" ઇટાલીયન શબ્દ ડિઝાસ્ટ્રો પરથી આવ્યો છે, જે નકારાત્મક ઉપસર્ગ ડિસ-  અને લેટિન એસ્ટર  "સ્ટ્રાર" પરથી મેળવવામાં આવ્યો છે, આમ અર્થ "ઇલ સ્ટેર્ડ" વિશેષણ "લુનાટિક" (લુના/ચંદ્ર), "મર્ક્યુરીયલ" (બુધ), "વેનેરલ" (શુક્ર), "માર્શિયલ" (મંગળ), "જોવિયલ" (ગુરુ/જોવ), અને "સેટર્નાઇન" (શનિ) તમા જૂના શબ્દો છે જેનો વ્યક્તિગત લાયકાતો વર્ણવવા માટે ઉપયોગ થાય છે તે કદાચ મળતા આવે છે અથવા ગ્રહના જ્યોતિષીય લક્ષણો દ્વારા ભારે પ્રભાવ હેઠળ છે,તેમાંના કેટલાકના નામની પાછળ રોમન દેવતાનું નામ આવતં હોવાથી તેની પરથી મેળવવામાં આવ્યા છે. સાહિત્યમાં ઘણા લેખકો, વિખ્યાત જિયોફ્રે ચૌસર  અને વિલીયમ શેક્સપિયરે,  તેમના પાત્રના જુસ્સાના વર્ણનમાં ચાલાકી અને રંગ ઉમેરવા માટે જ્યોતિષીય સંકેતોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. તાજેતરમાં જ, માઇકલ વાર્ડે એવી દરખાસ્ત કરી હતી કે સી. એ. લેવિસે તેમની ક્રોનિકલ ઓફ નાર્નીયાને સાત આકાશના લક્ષણો અને સંકેતોમાં રંગી હતી. ઘણી વખત આ પ્રકારના સાહિત્યની સંપૂર્ણપણે પ્રશંસા કરવા માટે જ્યોતિષીય સંકેતાત્મકની સમજણી જરૂરી હોય છે.
કેટલાક વર્તમાન વિચારકોમાં વિખ્યાત કાર્લ જંગ, જ્યોતિષવિદ્યાના અનુમાનીત દાવાઓમાં જરૂરી રીતે નહી પડતા દિમાગની દ્રષ્ટિએ જ્યોતિષવિદ્યાની વર્ણનાત્મક શક્તિમાં માને છે. શિક્ષણમાં જ્યોતિષવિદ્યા મધ્ય યુગીન યુરોપના યુનિવર્સિટી શિક્ષણમાં પ્રદર્શિત થાય છે, જેને સાત સ્પષ્ટ વિસ્તારોમાં વહેંચી નાખવામાં આવ્યું હતું, દરેક ચોક્કસ પ્રકારના ગ્રહ દ્વારા પ્રદર્શિત થતા હતા અને સાત વિપુલ કલા તરીકે ઓળખાતા હતા. દાંતે અલીઘેઇરીએ એવું અનુમાન કર્યું હતું કે આ કલાઓ, જે વિજ્ઞાનમાંથી પેદા થઇ છે તેને આજે આપણે ઓળખીએ છીએ, જે ગ્રહો જેવું જ સમાન માળખું ધરાવે છે. સંગીતમાં જ્યોતિષવિદ્યાના પ્રભાવનું અત્યંત જાણીતુ ઉદાહરણ બ્રિટીશ કંપોઝર ગુત્સવ હોસ્ટના ઓરકેસ્ટ્રલ સ્યુટ કે જેને "ધી પ્લાનેટસ" છે, જેનું માળખું ગ્રહોના જ્યોતિષીય સંકેતો પર આધારિત છે.
જ્યોતિષવિદ્યા અને વિજ્ઞાન
ફ્રાંસિસ બેકોન અને વૈજ્ઞાનિક ક્રાંતિના સમયમાં નવા જ ઉભરતા વૈજ્ઞાનિક પ્રવાહે પ્રયોગાત્મક નિરીક્ષણો પર આધારિત પદ્ધતિસરના પ્રયોગમૂલક આકર્ષણની પદ્ધતિ હસ્તગત કરી હતી. આ મુદ્દે, જ્યોતિષવિદ્યા અને ખગોળશાસ્ત્ર એક બીજાથી અલગ પડવાનું શરૂ થઇ ગયું હતું ; ખગોળશાસ્ત્ર અનેક મધ્ય વિજ્ઞાનોમાંનું એક બની ગયું હતું, જ્યારે જ્યોતિષવિદ્યાને વધુને વધુ રીતે ગૂઢવિદ્યા વિજ્ઞાન અથવા અંધશ્રદ્ધા તરીકે સહજ વૈજ્ઞાનિકો દ્વારા જોવામાં આવ્યું હતું. આ અલગતાવાદ અઢારમી અને ઓગણીસમી સદીઓ સુધી વકર્યો હતો.
સમકાલીન વૈજ્ઞાનિકો જેમ કે રિચાર્ડ ડોકિન્સ અને સ્ટીફન હોકિંગે જ્યોતિષવિદ્યાને બિનવૈજ્ઞાનિક તરીકે ગણાવી હતી, અને એસ્ટ્રોનમિકલ સોસાયટી ઓફ ધ પેસિફિકના એન્ડ્રુ ફ્રેકનોઇ જેવાએ  ખોટી માન્યતા પર આધારિત સિદ્ધાંત તરીકેનું લેબલ લગાવ્યું હતું. 1975માં, અમેરિકન હ્યુમનીસ્ટ એસોસિયેશને જે લોકો જ્યોતિષવિદ્યામાં વિશ્વાસ ધરાવતા હતા તેવાને અલગ પાડ્યા હતા અને આમ કરવાથી "તેમની માન્યતાઓ માટે કોઇ જ ચકાસેલો વૈજ્ઞાનિક પાયો ન હોવાની હકીકત છતા અને ખરેખર તેની વિરુદ્ધમાં મજબૂત પૂરાવો છે." ખગોળશાસ્ત્રી કાર્લ સાગન આ નિવેદન હસ્તાક્ષર માટે ઇચ્છા ધરાવતા ન હતા, એટલા માટે નહી કે તેમને લાગ્યું હતું કે જ્યોતિષવિદ્યા માન્ય છે, પરંતુ એટલા માટે કે તેમને નિવેદનનો સૂર સત્તાવાહક લાગ્યો હતો. સાગને જણાવ્યું હતું કે તેઓ કદાચ નિવેદન પર હસ્તાક્ષર કરવા માટે તોજ રાજી થયા હોત કે જો તે જ્યોતિષીય માન્યતાઓના સૈદ્ધાંતિક મતનું વર્ણન કરતા હોત અને રદિયો આપતા હોત, જેમાં તેઓ માનતા હતા કે તેઓ કદાચ મનને મનાવી શક્યા હોત અને વહેંચવામાં આવેલા નિવેદન કરતા ઓછો વિવાદ ઉત્પન્ન કર્યો હોત.
થોડા સમય માટે જ્યોતિષવિદ્યાને વિજ્ઞાન તરીકે માનવામાં ન આવી હોવા છતા, 20મી સદીના પ્રારંભથી જ્યોતિષીઓ માટે સંશોધનનો નંધપાત્ર વિષય રહ્યો હતો. પ્રાથમિક જ્યોતિષવિદ્યામાં 20મી સદીના તેમના અભ્યાસમાં, ભૂતપૂર્વ જ્યોતિષી જ્યોતિષ ટીકાકાર જ્યોફ્રે ડીન તરફ વળ્યા હતા અને સહલેખકોએ આ હાથ ધરાયેલી બાર્ગેઇનીંગ સંશોધન પ્રવૃત્તિને મુખ્યત્વે જ્યોતિષીય સમાજમાં જ દસ્તાવેજી કરી હતી.
સંશોધન
thumb|left|મંગળ ગ્રહની અસર: જાણિતા દોડવીરોના જન્મના ચાર્ટમાં મંગળના ગ્રહની દિવસની સ્થિતિના સંબંધિત આવર્તન.
જ્યોતિષીય આગાહી અને કામગીરીયુક્ત વ્યાખ્યાયિત પરિણામો વચ્ચે આંકડાકીય અગત્યતા સંબંધો દર્શાવવામાં અભ્યાસો વારંવાર નિષ્ફળ રહ્યા છે. અસર કદ જ્યોતિષ આધારિત પરીક્ષણો કલ્પનાઓ અંતમાં સુચવે છે કે જ્યોતિષીય આગાહીઓની સરેરાશ સચોટતા તક દ્વારા જે આસા હોય છે તેના કરતા મોટી હોતી નથી. ઉદાહરણ તરીકે, કલ્પનાશીલ, વર્તણૂંક, શારીરિક અને અન્ય તફાવતો, 2000નો જ્યોતિષીય અભ્યાસ "ટાઇમ ટ્વીન્સ" દરેકની મિનીટોમાં પેદા થયો હતો જે માનવ લક્ષણો પર તારાઓનો પ્રભાવ દર્શાવતો નથી. એવું સુચન કરવામાં આવ્યું હતું કે બિનઅંકુશિત માનવસર્જનને કારણે અન્ય આંકડાકીય સંશોધનો વારંવાર જ્યોતિષવિદ્યાના પૂરાવા તરીકે ખોટા પૂરવાર થયા છે.
પ્રયોગાત્મક મનોવૈજ્ઞાનિકોએ એવું સુચન કર્યું હતું કે વિવિધ અસરો જ્યોતિષીય સચોટતાના દેખાવમાં ફાળો આપી શકે છે. પક્ષપાતી સમર્થન તરીકે જાણીતું હોવાનું એક જોવાયેલું વલણ છે, જ્યાં લોકોને અસચોટ ("નિષ્ફળ") વધુને વધુ સચોટ આગાહીઓ ("સફળ") યાદ રાખવા માટે અસંખ્ય આગાહીઓનો એક સેટ આપવામાં આવે છે. પરિણામે, લોકો હવે જે ખરેખર છે તેના કરતા સચોટ હોવાના નાતે આગાહીઓના સેટને યાદ રાખવો પડે છે. બીજુ મનોવૈજ્ઞાનિક આશ્ચર્ય પૂર્વગામી અસર તરીકે જાણીતી છે, જે વ્યક્તિગતોના એવા વલણનો ઉલ્લેખ કરે છે કે જેમ દરજી તેમના માટે જ હોય છે તેમ તેમના સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવતા વ્યક્તિત્વના વર્ણનને ઊંચી સચોટતા અર્પવી જોઇએ, પરંતુ હકીકતમાં તે સંદિગ્ધ બાબત છે અને મોટી સંખ્યામાં લોકોને લાગુ પાડવા માટે સામાન્ય રીતે પૂરતી છે. જ્યારે જ્યોતિષીય આગાહીઓ અમુક વ્યક્તિ માટે કેટલીક અસાધારણ ઘટનાઓ સાથે મળતી આવવાનું શરૂ કરે, પરંતુ અન્યો માટે નહી, ત્યારે આ આગાહીઓની પુનઃએકત્રિત કરેલી સંકલિતતા પક્ષપાતી સમર્થનને એક એક કરીને ખાળે છે. જ્યારે આગાહીઓમાં સંદિગ્ધ ભાષાનો ઉપયોગ કરવામાં આવે ત્યારે તેમનો વ્યક્તિગત દેખાવ કદાચ થોડા ઘણા અંશે પૂર્વગામી અસરને કારણે હોઇ શકે છે.
જ્યોતિષવિદ્યાના ચોક્કસ મૂળતત્વોની મા્યતા દર્શાવવા માટે પોતાનું જીનવ સમર્પિત કરનાર ફ્રેન્ચ મનવૈજ્ઞાનિક અને આંકડાશાસ્ત્રી મિશેલ ગૌક્વેલિને, લખ્યું હતું કે તેમણે કેટલાક ગ્રહોની સ્થિતિ અને ઇશ્વરીય પ્રેરણા જેવા ચોક્કસ માનવ ઘાત વચ્ચે સહસંબંધ શોધી કાઢ્યો છે. ગૌક્વેલિનનો મોટે ભાગે જાણીતો ખ્યાલ મંગળની અસર છે, જે દર્શાવે છે કે જાણીતા રમત વિજેતાના જન્મ સમયે આકાશમાં ચોક્કસ સ્થાન ગ્રહણ કરે છે, જ્યારે સામાન્ય વ્યક્તિના જન્મ સમયે આવું થતું નથી. સમાન પ્રકારનો ખ્યાલનું રિચાર્ડ ટાર્નસ દ્વારા તેમની કૃતિ કોસ્મોસ એન્ડ સાયચે માં ,સંશોધન કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં તેઓ ગ્રહોની ગોઠવણી અને ઐતિહાસિક અગત્યની ઘટનાઓ અને વ્યક્તિગત વચ્ચે સમાનતાની ચકાસણી કરે છે. તેમના 1955માં મૂળભૂત પ્રકાશનથી, મંગળની અસર અભ્યાસનો વિષય રહ્યો છે અને સંશયાત્મક પ્રકાશનો કે જેમનો ઉદ્દેશ તેને રદિયો આપવાનો હતો,  અને આનુષંગિક જર્નલોએ મૂળભૂત ખ્યાલોને ટેકો આપવા અને વિસ્તારવા માટે ઉપયોગ કર્યો હતો. ગૌક્વેલિનના સંશોધનને વૈજ્ઞાનિક વિચારધારાની સ્વીકૃત્તિ મળી ન હતી.
thumb|right|એન્ડ્રીયાસ સેલારિયસ દ્વાર ચિત્રો કે શબ્દોમાં રજૂ કરાયેલ ટેલેમેઇક સિસ્ટમ, 1660/61
સંશોધનમાં અંતરાયો
જ્યોતિષીઓએ એવી દલીલ કરી છે કે આજે જ્યોતિષવિદ્યામાં વૈજ્ઞાનિક સંશોધનો હાથ ધરવા માટે મહત્વના અંતરાયો છે, જેમાં ભંડોળનો અભાવ જ્યોતિષીઓ દ્વારા વિજ્ઞાન અને આંકડાશાસ્ત્રની પાશ્ચાદ ભૂમિકાનો અભાવ, અને સંશોધન કરતા વિજ્ઞાનીઓ અને સંશયકારો દ્વારા જ્યોતિષવિદ્યામાં કુશળતાના અભાવનો સમાવેશ થાય છે. કેટલાક જ્યોતિષીઓએ એવી દલીલ કરી હતી કે થોડા પ્રેક્ટિસનરો આજે જ્યોતિષવિદ્યાના વૈજ્ઞાનિક પરીક્ષણને અનુસરે છે કારણે કે તેઓ માને છે કે ગ્રાહકો સાથે દરોરજ કામ કરવાથી તેઓ તેમના ગ્રાહકોને વ્યક્તિગત માન્યતા પૂરી પાડી શકે છે.
જ્યોતિષીયો દ્વારા અન્ય દલીલ એવી કરવામાં આવે છે કે જ્યોતિષવિદ્યાના મોટા ભાગના અભ્યાસો જ્યોતિષવિદ્યાની કવાયતના પ્રકારને છતા કરતા નથી અને વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ જ્યોતિષવિદ્યામાં લાગુ પડતી નથી. કેટલાક જ્યોતિષવિદ્યાની તરફદારો એવી દલીલ કરે છે કે પ્રવર્તમાન વર્તણૂંક અને કેટલાક જ્યોતિષવિદ્યાના વિરોધીઓના હેતુઓ ચકાસવામાં આવનારી કલ્પનાની રચના, પરીક્ષણ હાથ ધરવું અને પરિણામો જાહેર કરવામાં સભાનપૂર્વકના અને સભાનતા વિનાના પક્ષપાતો રજૂ કરે છે.
thumb|ખાસ કરીને ભૂમિતી અને ખગોળવિદ્યા/જ્યોતિષવિદ્યાનું પ્રારંભનું વિજ્ઞાન, મોટા ભાગના મધ્યયુગીન વિદ્યાર્થીઓ માટે ઇશ્વાસ સાથે જોડાયેલું હતું. 13મી સદીની હસ્તપ્રતમાં રહેલી સીમા ઇશ્વરના સર્જ કૃત્યનું ચિહ્ન છે, કેમ કે મોટા ભાગના લોક માને છે કે કંઇક આંતરિક ઇશ્વરીય તત્વ કે પૂર્ણતા છે જે વર્તુળમાં શોધી શકાય તેમ છે.
પદ્ધતિ
જ્યોતિષીય માન્યતાઓ ધરાવતી મૂર્ત પદ્ધતિઓની સતત સમજણો જ્યોતિષીઓએ રજૂ કરી નથી, અને થોડા વર્તમાન જ્યોતિષીઓ આકાશી સંરચના અને ધરતી પરની ઘટનાઓ વચ્ચે સીધો કારણભૂત સંબંધ હોવાનું માને છે. એસ્ટ્રોનોમિકલ સોસાયટી ઓફ ધ પેસિફિક દ્વરા પ્રકાશિત કરવામાં આવેલો તંત્રીલેખ જણાવે છે કે વૈજ્ઞાનિક રીતે ઉદ્ભવ થયેલી પદ્ધતિ હોવાનો કોઇ પૂરાવો નથી જેના દ્વારા જે તે સાધન પાર્થિવ બાબતો પર પ્રભાવ જમાવી શકે. સંશોધકોએ કારણભૂત દર્શાવ્યું છે, સ્પષ્ટ રીતે સહસંબંધિક, જ્યોતિષીય નિરીક્ષણો અને ઘટનાઓ જેમ કે કાર્લ જંગ દ્વારા સુચિત કરાયેલ સિંક્રોનીસિટીની થિયરી વચ્ચેનો સંબંધ. અન્યો અનુમાનમાં મૂળ હોવાનું જણાવ્યું છે. કેટલાકે એવી દલીલ કરી છે કે પ્રયોગમૂલક સહસંબંધ તેમના પોતાના એપિસ્ટેમોલોજીકલી પર આધારિત છે, અને તેને કોઇ પણ પદ્ધતિની થિયરીની જરૂર નથી. કેટલાક નિરીક્ષકો સામે, આ બિનપદ્ધતિસરનો ખ્યાલ વૈજ્ઞાનિક પરીક્ષણ મારફતે જ્યોતિષવિદ્યાની માન્યતાની શક્યતા વિશે ગંભીક પ્રશ્નો ઊભા કર્યા છે અને કેટલાકે જ્યોતિષવિદ્યામાં સમગ્રપણે વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિની લાગુ પાડવાની વાતને નકારી કાઢી છે. કેટલાક જ્યોતિષીઓ, બીજી બાજુ એવું માને છે કે જ્યોતિષવિદ્યા વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિને જવાબદાર છે, કેમ કે તે પૂરતા પ્રમાણમાં આધુનિક પૃથ્થકરણની પદ્ધતિ પૂરી પાડે છે અને આ દ્રષ્ટિકોણને ટેકો આપવા અગ્ર અભ્યાસો પૂરા પાડે છે. પરિણામે, વિવિધ જ્યોતિષીઓએ આકડાકીય માન્યતાઓને આધારે જ્યોતિષવિદ્યાના સતત અભ્યાસની હાકલ કરી છે અથવા તો તરફેણ કરી છે.
પર્યાવરણીય ઇજનેરી
પર્યાવરણીય ઇજનેરી એ માનવ વસવાટ અને અન્ય જીવોને તંદુરસ્ત પાણી, હવા અને જમીન પુરા પાડવા તેમજ પ્રદુષિત સ્થળોને દૂર કરવા માટે પર્યાવરણ (હવા, પાણી અને/અથવા જમીન સંસાધનો)માં સુધારો કરવા માટે વિજ્ઞાન અને ઇજનેરીના સિદ્ધાંતોનો ઉપયોગ છે.
પર્યાવરણીય ઇજનેરીમાં જળ અને હવા પ્રદૂષણ પર અંકુશ, નકામા પદાર્થોનો પુનઃઉપયોગ, કચરાનો નિકાલ, અને જાહેર આરોગ્ય તેમજ પર્યાવરણીય ઇજનેરીના કાનૂન અંગે જાણકારીનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં સૂચિત બાંધકામ પ્રોજેક્ટ્સની પર્યાવરણીય અસરના અભ્યાસનો પણ સમાવેશ થાય છે.
પર્યાવરણીય ઇજનેરો આવા જોખમી કચરાના મહત્ત્વનું મૂલ્યાંકન કરવા જોખમી કચરો વ્યવસ્થાપન અભ્યાસ હાથ ધરે છે, તેના શુદ્ધિકરણ અને અટકાયત અંગે સલાહ આપે છે અને દુર્ઘટના અટકાવવા નિયમન ઘડે છે. પર્યાવરણીય ઇજનેરો મ્યુનિસિપલ જળ પુરવઠો અને ઔદ્યોગિક ગંદા પાણીના શુદ્ધિકરણ માટેની વ્યવસ્થા ઘડે છે અને સ્થાનિક તેમજ એસિડ વર્ષાની અસરો, ગ્લોબલ વોર્મિંગ, ઓઝોનનું ઘટતું સ્તર, વાહનોમાંથી ઉત્સર્જન તેમજ ઔદ્યોગિક સ્ત્રોતોને પગલે જળ પ્રદૂષણ અને હવાનું પ્રદૂષણ વગેરે જેવા વિશ્વવ્યાપી પર્યાવરણીય મુદ્દાઓનો ઉકેલ લાવે છે. ઘણી યુનિવર્સિટીઓમાં પર્યાવરણીય ઇજેનરી કાર્યક્રમો ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ સિવિલ એન્જિનિયરિંગ અથવા એન્જિનિયરિંગ ફેકલ્ટીઝ ખાતે ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ કેમિકલ એન્જિનિયરિંગનું પાલન કરે છે. પર્યાવરણીય સિવિલ ઇજનેરો હાઇડ્રોલોજી, જળ સંસાધન વ્યવસ્થાપન, બાયોરેમિડિયેશન અને જળ શુદ્ધિકરણ એકમ ડિઝાઇન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. જ્યારે પર્યાવરણીય કેમિકલ ઇજનેરો પર્યાવરણીય રસાયણશાસ્ત્ર, આધુનિક હવા અને જળ શુદ્ધિકરણ ટેકનોલોજી અને વિભાજન પ્રક્રિયા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.
વધુમાં ઇજનેરો ઘણી વખત કાયદાશાસ્ત્ર (જે.ડી.(J.D.)) માં વિશિષ્ટ તાલિમ લે છે અને તેમની તકનિકી નિપૂણતાનો પર્યાવરણીય ઇજનેરી કાનૂનના અમલમાં ઉપયોગ કરે છે.
પર્યાવરણીય ઇજનેરીનો વિકાસ
લોકોને જ્યારથી ખબર પડી કે તેમનું આરોગ્ય અને સુખાકારી તેમના પર્યાવરણ સાથે સંકળાયેલા છે ત્યારથી તેમણે તેમના પર્યાવરણની ગુણવત્તા સુધારવાના પ્રયાસના ભાગ રૂપે વિચારશિલ સિદ્ધાંતોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. પ્રાચીન હરપ્પન સંસ્કૃતિએ કેટલાક શહેરોમાં પ્રાથમિક ગટરોનો ઉપયોગ કર્યો હતો. રોમનોએ દુષ્કાળ અટકાવવા અને રોમના શહેરોનો શુદ્ધ, તંદુરસ્ત જળ પુરવઠો આપવા પાણીની કાંસો બાંધી હતી. 15મી સદીમાં બાવરિયાએ આલ્પાઇન દેશના વિકાસ અને દુર્ગતિને અટકાવવા કાયદા ઘડ્યા હતા. આલ્પાઇન દેશ તે ક્ષેત્ર માટે જળ પુરવઠો રચતો હતો.
જળ અને પ્રદુષણ, તેમજ પર્યાવરણીય ગુણવત્તામાં ઝડપથી થઇ રહેલા અવમૂલ્યનની લોકોમાં વ્યાપક ચિંતાના પ્રતિભાવમાં 20મી સદીના મધ્ય ભાગમાં આ ક્ષેત્ર એક અલગ પર્યાવરણીય વિભાગ તરીકે ઉભર્યું હતું. જો કે તેના મૂળ જાહેર આરોગ્ય ઇજનેરીના પ્રારંભિક પ્રયાસો સુધી લંબાયેલા છે. આધુનિક પર્યાવરણીય ઇજનેરીનો પ્રારંભ 19મી સદીની મધ્યમાં લંડનમા થયો હતો જ્યારે જોસફ બઝલગેટે સૌ પ્રથમ મોટી સુએજ સિસ્ટમ ડિઝાઇન કરી હતી જે કોલેરા જેવી પાણીજન્ય બિમારીઓની ઘટનાઓને ઘટાડતી હતી. ઔદ્યોગિક રીતે વિકાસ પામેલા દેશોમાં પીવાના પાણીના શુદ્ધિકરણ અને સુએજ ટ્રીટમેન્ટને કારણે પાણીજન્ય બિમારીઓમાં ઘટાડો થતા મૃત્યુના કારણમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો હતો.
ઘણા કિસ્સામાં જેમ સમાજ વિકસતો ગયો તેમ સમાજના લાભ લેવા માટે લેવાયેલા પગલાથી લાંબા ગાળાની અસરો પડી હતી અને અન્ય પર્યાવરણીય ગુણવત્તાઓમાં પણ ઘટાડો નોંધાયો હતો. બીજા વિશ્વ યુદ્ધ બાદના વર્ષોમાં કૃષિને હાનિ કરતા જંતુઓને અંકુશમાં લેવા માટે ડીડીટી (DDT)નો વ્યાપક ઉપયોગ શરૂ કરાયો હતો.ડીડીટીના ઉપયોગને કારણે કૃષિને ઘણા લાભ થયા હતા અને પાકમાં નાટ્યાત્મક રીતે ઉછાળો આવ્યો હતો. આમ કૃષિ ઉત્પાદન વધતા વૈશ્વિક ભૂખમરામાં મોટો ઘટાડો થયો હતો. આ ઉપરાંત સૌ પ્રથમ વખત મેલેરિયા પર સારી રીતે અંકુશ મેળવી શકાયો હતો. પરંતુ ડીડીટની અસરને કારણે અસંખ્ય જીવોના પ્રજનન ચક્રને ભારે અસર થતા ઘણી જાતો લુપ્ત થઇ જવાને આરે આવીને ઉભી હતી. રશેલ કાર્સનની "સાઇલેન્ટ સ્પ્રિંગ"માં વિગતવાર રીતે કહેવાતી ડીડીટીની કહાણી આધુનિક પર્યાવરણીય ચળવળના ઉદભવ અને "પર્યાવરણીય ઇજનેરી"ના આધુનિક ક્ષેત્રના વિકાસ તરીકે ગણવામાં આવે છે.
વિવિધ સમાજોએ પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડતી જાહેર પ્રવૃત્તિઓને અટકાવવા સંરક્ષણ ચળવળો ચલાવી હતી અને કાયદાઓ ઘડ્યા હતા. 19મી સદીમાં લંડન અને પેરિસમાં સુએઝના બાંધકામ અને 20મી સદીની શરૂઆતમાં યુએસ નેશનલ પાર્ક સિસ્ટમના નિર્માણ માટેના કાનૂન તેના નોંધપાત્ર ઉદાહરણ છે.
ટૂંકમાં કહીએ તો પર્યાવરણીય ઇજનેરીનું મુખ્ય કામ પર્યાવરણના (વધુ અધોગતિ સામે) રક્ષણ, (વર્તમાન સ્થિતિની) સાચવણી અને વર્ધન મારફતે જાહેર આરોગ્યનું રક્ષણ કરવાનું છે. તેમણે ઊર્જાના નવા સ્વરૂપો વિકસાવવાનો અને તેને વધુ કાર્યક્ષમ બનાવવાના રસ્તા શોધવાનો પણ પ્રયાસ કર્યો લોકોને પર્યાવરણને સાનુકૂળ ઊર્જા અને પેદાશો તરફ વાળવાનો પણ પ્રયાસ કર્યો હતો.
પર્યાવરણીય ઇજનેરીને અવકાશ
પ્રદુષક રાસાયણિક, જૈવિક, ઉષ્મીય, વિકીરણ અથવા મિકેનિક પણ હોઇ શકે છે. પર્યાવરણીય ઇજનેરી એક વૈવિધ્યસભર ક્ષેત્ર છે જે પ્રક્રિયા ઇજનેરી, પર્યાવરણીય રસાયણશાસ્ત્ર, જળ અને સુએઝ શુદ્ધિકરણ (સફાઈ ઇજનેરી), કચરો ઘટાડો/વ્યવસ્થાપન, અને પ્રદૂષણ અટકાયત/સફાઇ જેવી બાબતો પર ભાર મૂકે છે. પર્યાવરણીય ઇજનેરીએ નીચે દર્શાવેલા ઘટકોને સમાવતી વિવિધ શાખાની રચના છે.
પર્યાવરણીય ઇજનેરીએ પર્યાવરણ પર વિજ્ઞાન અને ઇજનેરીના સિદ્ધાંતોનો ઉપયોગ છે. કેટલાક લોકો ટકી શકે તેવી પ્રક્રિયાઓના વિકાસને પણ પર્યાવરણીય ઇજનેરીમાં સામેલ કરવાનું કહે છે. પર્યાવરણીય ઇજનેરીના કેટલાક વિભાગ છે.
પર્યાવરણીય અસરનું આકલન અને શમન
આ વિભાગમાં ઇજનેરો અને વૈજ્ઞાનિકો સૂચિત પ્રોજેક્ટ, આયોજન, કાર્યક્રમો, નીતિઓ અથવા કાનૂની પ્રવૃત્તિઓની પર્યાવરણીય સ્થિતિ પર ભૌતિક-રાસાયણિક, જૈવિક, સાંસ્કૃતિક અને વૈજ્ઞાનિક આર્થિક બાબતોની સંભવિત અસરનું આકલન કરવા પદ્ધતિસરની ઓળખ અને મૂલ્યાંકન પ્રક્રિયાનો ઉપયોગ કરે છે. પાણીની ગુણવત્તા, હવાની ગુણવત્તા, રહેવાસની ગુણવત્તા, વનસ્પતિસૃષ્ટિ અને જીવસૃષ્ટિ, કૃષિ ક્ષમતા, ટ્રાફિક અસર, સામાજિક અસર, ઇકોલોજીકલ અસર, ધ્વનિ અસર, દ્રષ્ટિ (લેન્ડસ્કેપ) અસર વગરે પર કોઇ પ્રતિકૂળ અસર થાય છે કે કેમ તેનું મૂલ્યાંકન કરવા વૈજ્ઞાનિક અને ઇજનેરી સિદ્ધાંતોનો ઉપયોગ કરે છે. જો અસર થવાની ધારણા હોય તો તેઓ આવી અસરને મર્યાદિત કરવા કે અટકાવવા શમન પગલા વિકસાવે છે. રસ્તા બનાવવા માટે ભીનીજમીનનું પુરાણ કરવું જરૂરી બને તો નજીકના સ્થળમાં નવી ભીનીજમીન રચવામાં આવે છે. આ પગલું શમન પગલાનું એક ઉદાહરણ છે.
પર્યાવરણીય આકલનની કામગીરી અમેરિકામાં નેશનલ એનવાયર્નમેન્ટલ પોલિસી એક્ટ (નેપા) (NEPA)ના અમલ સાથે 1 જાન્યુઆરી 1970થી શરૂ થઇ હતી. ત્યારથી અત્યાર સુધીમાં 100થી વધુ વિકાસશીલ અને વિકસિત રાષ્ટ્રોએ ચોક્કસ કાયદાનું આયોજન કર્યું છે અથવાથો અન્યત્ર ઉપયોગમાં લેવાતી હોય તેવી કાર્યવાહી અપનાવી છે. નેપા અમેરિકામાં તમામ કેન્દ્રીય એજન્સીઓને લાગુ પડે છે.
જળ પુરવઠો અને શુદ્ધિકરણ
ઇજનેરો અને વૈજ્ઞાનિકો પીવા માટે તેમજ કૃષિના વપરાશ માટે જળ પુરવઠો સુનિશ્ચિત કરવા કામ કરી રહ્યાં છે. તેઓ જળ સંતુલનની અંદર જળવિભાજકનું મૂલ્યાંકન કરે છે અને ઉપલબ્ધ જળ પુરવઠો, તે જળવિભાજકમાં વિવિધ જરૂરીયાતો માટે જરૂરી પાણી અને જળવિભાજક મારફતે જળ મોસમી ચક્રની હિલચાલ નક્કી કરે છે અને વિવિધ પ્રકારના ઉપયોગ માટે પાણીનો સંગ્રહ, શુદ્ધિકરણ અને વહન કરે છે. અંતિમ વપરાશ માટે ગુણવત્તાનો હેતુ સંતોષવા માટે પાણીનું શુદ્ધિકરણ કરાય છે. પીવાના પાણીના પુરવઠાના કિસ્સામાં ચેપી રોગો ફેલાવાનું જોખમ અને બિન ચેપી બિમારીઓનું જોખમ ઘટાડવા અને પીવાના પાણીનો સ્વાદ રચવા પાણીને શુદ્ધ કરાય છે. અંતિમ વપરાશની ઘરેલુ વપરાશ, અગ્નિશમન અને સિંચાઇ જેવી વિવિધ જરૂરિયાત સંતોષવા માટે યોગ્ય જળ દબાણ અને પ્રવાહ પુરા પાડવા માટે જળ વિતરણ પ્રણાલી તૈયાર કરવામાં આવે છે અને બાંધવામાં આવે છે.
ગંદાપાણીના વહન અને શુદ્ધિકરણ
મોટા ભાગના શહેરી અને ઘણા ગ્રામીણ વિસ્તારો હવે માનવ કચરો આઉટહાઉસ, સેપ્ટિક અને/અથવા હની બકેટ સિસ્ટમ મારફતે જમીનમાં સીધો નિકાલ કરતા નથી. તેના સ્થાને તેઓ આવા કચરાને પાણીમાં ભેગો કરે છે અને સુએઝ સિસ્ટમ મારફતે તેનું ઘરમાંથી બહાર વહન કરે છે. ઇજનેરો અને વૈજ્ઞાનિકો આ કચરાને માનવ વસવાટથી એકત્ર કરીને તેના પર પ્રક્રિયા કરવાની પ્રણાલી વિકસાવે છે અને કચરાનો પર્યાવરણમાં નિકાલ કરે છે. વિકસિત દેશોમાં કચરાને નદી, તળાવ કે દરિયામાં છોડતા પહેલા તેના શુદ્ધિકરણ અને ઝેરમુક્તિ પાછળ નોંધપાત્ર સંસાધન ખર્ચ કરવામાં આવે છે. વિકસિત દેશો આવી પ્રણાલી વિકસાવવા સંસાધનો મેળવવા પ્રયાસ કરી રહ્યાં છે જેથી તેઓ તેમના સપાટીના જળની ગુણવત્તા સુધીરી શકે અને પાણીજન્ય ચેપી રોગોનું જોખમ ઘટાડી શકે.
ગંદાપાણીનું શુદ્ધિકરણ માટે અનેક ટેકનોલોજીઓ છે. ગંદાપાણીના શુદ્ધિકરણની પ્રક્રિયાની શ્રેણીમાં પ્રથમ તબક્કામાં પ્રાથમિક શુદ્ધિ પ્રણાલી હોય છ જે ઘન અને તરલ પદાર્થોને દૂર કરે છે. બીજા તબક્કામાં એરેશન બેસિન હોય છે, ત્યાર બાદ ફ્લોક્યુલેશન અને સેડિમેન્ટેશન અથવા સક્રિય કાંપ પ્રણાલી હોય છે. ત્યાર બાદ જૈવ નાઇટ્રોજન શુદ્ધિ પ્રણાલી અને અંતે બિનચેપીકરકણ પ્રક્રિયા હોય છે. એરેશન બેસિન/સક્રિય કાંપ પ્રક્રિયા બેક્ટેરિયાનું વૃદ્ધિ કરીને કાર્બનિક પદાર્થો દૂર કરે છે. દૃતિય શુદ્ધિકાર પાણીમાંથી સક્રિય કાંપ દૂર કરે છે. તૃતિય પ્રણાલી, ખર્ચને કારણે તમામ વખતે તેને ઉપયોગમાં લેવાતી નથી તેમ છતાં, નાઇટ્રોજન અને ફોસ્ફરસને દૂર કરવા અને પાણીને નદીમાં કે દરીયામાં છોડતા પહેલા બિનચેપી બનાવવા માટે તેનો ઉપયોગ વધી રહ્યો છે.
હવાની ગુણવત્તાનું વ્યવસ્થાપન
હવાના પ્રદુષકોનું ઉત્સર્જન સ્વીકાર્ય સ્તરે ઘટાડવા માટે ઇજનેરો ઉત્પાદન અને દહન પ્રક્રિયાની રચનામાં વૈજ્ઞાનિક અને ઇજનેરી સિદ્ધાંતોનો ઉપયોગ કરે છે. ફ્યુઅલ ગેસ અને અન્ય સ્ત્રોતને વાતાવરણમાં છોડતા પહેલા તેમાં રહેલા કણમય પદાર્થો, નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ, સલ્ફર ઓક્સાઇડ, તરલ કાર્બનિક સંયોજનો, સક્રિય કાર્બનિક ગેસો અને અન્ય પ્રદુષકોને દૂર કરવા સ્ક્રબર્સ, ઇલેક્ટ્રોસ્ટેટિક પ્રેસિપિટેટર્સ, ઉદ્વિપક કન્વર્ટર અને અન્ય વિવિધ પ્રક્રિયાઓનો ઉપયોગ થાય છે.
વાહનોના ધૂમાડા અને ઔદ્યોગિક ફ્લ્યુ ગેસ સ્ટેકના ઉત્સર્જનામંથી હવાની ગુણવત્તા પર અસર માપવા વૈજ્ઞાનિકોએ એર પોલ્યુશન ડિસ્પેન્શન મોડલ વિકસાવ્યા છે.
અમુક હદ સુધી આ ક્ષેત્ર દહન પ્રક્રિયામાંથી કાર્બન ડાયોક્સાઇ અને અન્ય ગ્રીનહાઉસ ગેસનું ઉત્સર્જન ઘટાડવાની મહેચ્છાને મળતું આવે છે.
થલવાડા (તા. વડગામ)
થલવાડા (તા. વડગામ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા બનાસકાંઠા જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૪ (ચૌદ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા વડગામ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. થલવાડા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, વરિયાળી, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:વડગામ તાલુકો
ગુજરાતી સિનેમા
ગુજરાતી સિનેમા, સામાન્ય રીતે ઢોલીવૂડ તરીકે ઓળખાય છે, માં પ્રારંભકાળથી અત્યાર સુધીમાં ૧૦૦૦ કરતાં વધુ ચલચિત્રો નિર્માણ પામ્યા છે. ભારતીય સિનેમા ઉદ્યોગનો પ્રાદેશિક અને સ્થાનિક ભાષાના મોટા સિનેમા ઉદ્યોગમાંનો એક એવો ગુજરાતી ભાષા સાથે જોડાયેલો ઉદ્યોગ છે. મુંગી ફિલ્મોનાં જમાનામાં, સિનેઉદ્યોગમાં વ્યક્તિગત રીતે ઘણાં ગુજરાતીઓ હતા. ગુજરાતી સિનેમાનાં છેડા ભુતકાળમાં છેક ૧૯૩૨ સુધી લંબાય છે, જ્યારે ૯ એપ્રિલ ૧૯૩૨ના રોજ પ્રથમ ગુજરાતી ચલચિત્ર (બોલપટ) નરસિંહ મહેતા રજૂ થયું હતું. ૧૯૬૦, ૭૦ અને ૮૦ના દશકમાં ફાલ્યા ફૂલ્યાં પછી આ ઉદ્યોગની પડતી શરૂ થઈ. ૨૦૦૦માં તો નવા બનેલાં ચલચિત્રોનો આંક ૨૦ કરતાં પણ ઓછો થઈ ગયો હતો. ત્યાર પછી ગ્રામ્ય વિસ્તારોની માંગ અને પછીથી નવી નવી તકનિકો તથા ચલચિત્રોમાં શહેરી વિષયોના સમાવેશને કારણે ૨૦૧૦માં વળી આ ઉદ્યોગમાં આંશિકરૂપે તેજી આવી. વળી ૨૦૦૫માં તો સરકારે ગુજરાતી ફિલ્મોને ૧૦૦% કરમુક્ત જાહેર કરી હતી, અને ૨૦૧૬માં પ્રોત્સાહનોની નીતિ પણ અમલમાં આવી.
વ્યુત્પતિ
ગુજરાતી સિને ઉદ્યોગનું હુલામણું નામ ઢોલીવૂડ, મુંબઈ (ત્યારે બોમ્બે કહેવાતું) સ્થિત સિનેમા ઉદ્યોગના હુલામણા નામ, બોલીવૂડ થી પ્રેરીત છે. ગુજરાતી ચલચિત્રોમાં વિપુલ પ્રમાણમાં ઢોલનો ઉપયોગ થતો હોવાને કારણે આ નામ પડી ગયું છે. તદ્‌ઉપરાંત, ગુજરાત અને બોલીવૂડ એ બંન્ને શબ્દોનાં સંયોજન દ્વારા પડેલું અન્ય હુલામણું નામ છે, ગોલીવૂડ.
મુંગી ફિલ્મોનો યુગ (૧૯૧૩–૧૯૩૧)
બોલપટનાં આગમન પહેલાંથી જ ઘણી બધી મુંગી ફિલ્મો ગુજરાતી લોકો અને સંસ્કૃતિ સાથે સંકળાયેલી રહી હતી, ઘણાં દિગ્દર્શકો, નિર્માતાઓ અને કલાકારો ગુજરાતી અને પારસીઓ હતા. ૧૯૧૩ થી ૧૯૩૧ દરમિયાન બોમ્બે (હવે મુંબઈ)માં ગુજરાતીઓની માલીકીનાં ૨૦ જેટલાં સિનેમા નિર્માણગૃહો કે ફિલ્મ કંપનીઓ હતાં; અને ઓછામાં ઓછા ૪૪ મોખરાનાં ગુજરાતી દિગ્દર્શકો હતા.
મુંગી ફિલ્મ બિલ્વમંગલ (ભક્ત સૂરદાસ, ૧૯૧૯, તરીકે પણ ઓળખાયેલી) ગુજરાતી પારસી રુસ્તમજી ધોતીવાલાએ દિગ્દર્શિત કરી હતી, અને તેની વાર્તા ગુજરાતી લેખક ચાંપશી ઉદેશીએ લખી હતી. આ પૂર્ણ લંબાઈની (૧૩૨ મિનિટ્સ, 12000 ft) ફિલ્મ કલકત્તા (હવે કોલકાતા, પશ્ચિમ બંગાળ)ની એલ્ફિનસ્ટોન બાયોસ્કોપ કંપનીએ નિર્માણ કરી હતી, તે બંગાળી ફિલ્મ મનાય હતી. ૧૯૧૯માં, પ્રખ્યાત ગુજરાતી સામયિક વીસમી સદીના સંપાદક, હાજીમહંમદ અલ્લારખાની મદદથી સુચેત સિંઘે ’ઓરિએન્ટલ ફિલ્મ મેન્યુફેક્ચરીંગ કંપની ઓફ બોમ્બે’ની સ્થાપના કરી હતી. મુંગી ફિલ્મ નરસિંહ મહેતા (૧૯૨૦) આ ઓરિએન્ટ કંપનીએ બનાવેલી, જે ફિલ્મમાં પડદા પર જ્યારે સંબંધિત દ્રશ્યો દર્શાવાય ત્યારે ગીત "વૈષ્ણવજન તો.." સિનેમા ખંડમાં ઉપસ્થિત સંગીતકારો અને દર્શકો દ્વારા ગાવામાં આવતું હતું.
શરુઆતના ગુજરાતી સિનેમાના નિર્માતા દ્વારકાદાસ સંપત સિનેમા જગત સાથે રાજકોટ ખાતે જોડાયા. તેમણે એક પ્રક્ષેપક ખરીદ્યું અને ચલચિત્રોના ખેલ યોજવા લાગ્યા. તેમને ચલચિત્રોના નિર્માણ માટે પાછળથી એસ એન પાટણકર સાથે મળી અને પાટણકર ફ્રેન્ડસ એન્ડ કુંની સ્થાપના કરી. આ કંપનીનું પ્રથમ ચલચિત્ર રાજા શ્રીયાલ હતું; પરંતુ ક્ષતિયુક્ત મુદ્રણને કારણે તેને પ્રદર્શિત ન કરી શકાયું. પાટણકર દ્વારા દિગ્દર્શિત ચલચિત્ર કચ-દેવયાની (૧૯૨૦)માં પ્રથમ વખત ગરબા નૃત્યનો પ્રયોગ થયો અને આમ, ચલચિત્રમાં પ્રથમ વખત ગુજરાતી સંસ્કૃતિને પ્રદર્શિત કરવામાં આવી. સંપતે ત્યારબાદ કોહીનુર ફિલ્મ કંપનીની સ્થાપના કરી અને તેનું પ્રથમ ચલચિત્ર સતી પાર્વતી (૧૯૨૦) હતું. ગુજરાતી સંસ્કૃતિનું પ્રદર્શન કરતા ચલચિત્રનું દિગ્દર્શન વિષ્ણુપંત દિવાકર દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું અને તેમાં રાજકોટના અભિનેત્રી પ્રભાને પાર્વતીના પાત્રમાં દર્શાવવામાં આવ્યા. ૧૯૨૧માં કાનજીભાઈ રાઠોડ દિગ્દર્શિત ચલચિત્ર ભક્ત વિદુર ગર્ભિત રાજકીય સંદેશ ધરાવતું હતું. આ ચલચિત્રમાં સંપત વિદુરના પાત્રમાં હતા જે ગાંધી ટોપી પહેરતું દર્શાવાયું હતું. તે મહાત્મા ગાંધીના નેતૃત્વ હેઠળ ચાલી રહેલ ભારતીય સ્વતંત્રતા ચળવળ તરફ અછડતો સંકેત કરતો હતો. તત્કાલીન કોંગ્રેસના ધ્વજમાં રહેલ રેંટિયોના ચિહ્નનો સંદર્ભ આપતું અને ગુજરાતી ગીત રુડો મારો રેંટિયો, રેંટિયામાં નીકળે તાર, તાર તારે થાય ભારતનો ઉદ્ધાર પણ ચલચિત્રમાં સામેલ હતું. અંગ્રેજ સરકાર દ્વારા ભારતમાં પ્રતિબંધિત આ પ્રથમ ચલચિત્ર હતું. તેને ધર્મ વિજય નામ હેઠળ ૧૯૨૨માં ફરીથી પ્રદર્શિત કરવામાં આવ્યું. પાવાગઢનું પતન (૧૯૨૮) ચલચિત્રનું દિગ્દર્શન નગેન્દ્ર મજમુદાર દ્વારા અને નિર્માણ ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિક દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. યાજ્ઞિક સ્વતંત્રતા સેનાની હતા અને પાછળથી તેમણે અલગ ગુજરાત રાજ્યની માંગણી કરતી મહાગુજરાત આંદોલનનું નેતૃત્વ કર્યું હતું. યાજ્ઞિકે વિવિધ શીર્ષકો હેઠળ દસ ચલચિત્રોનું નિર્માણ કર્યું.
મૂંગા ચલચિત્રોના સમયકાળમાં કોહીનુરએ ઘણા ચલચિત્રોનું નિર્માણ કર્યું જેમાં પૌરાણિક કથાઓ વિષયવસ્તુનું પ્રભુત્વ ધરાવતા ચલચિત્રોના યુગમાં સામાજિક સમસ્યાઓ પરના ચલચિત્રો સામેલ છે. તેની પ્રથમ સામાજિક ફિલ્મ ૧૯૨૦માં પ્રદર્શિત કટોરાભર કાનુન હતી. ગુજરાતી સાહિત્યના વિખ્યાત કવિ કલાપીની આત્મકથારુપ કવિતા હ્રદય ત્રિપુટી પર બનેલ ચલચિત્ર મનોરમા (૧૯૨૪)નું દિગ્દર્શન હોમી માસ્ટર દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું. મોહનલાલ દવે દ્વારા લિખિત અને રાઠોડ દ્વારા દિગ્દર્શિત ચલચિત્ર ગુલ-એ-બકાવલી આશરે ૧૪ અઠવાડિયા સુધી સફળતાપૂર્વક પ્રદર્શિત થઈ. પ્રયોગશીલ અને પ્રગતીશીલ ગુજરાતી દિગ્દર્શક મણિલાલ જોષીએ ૧૯૨૨માં અભિમન્યુનું દિગ્દર્શન કર્યું અને તેનું નિર્માણ સ્ટાર ફિલ્મ કંપની દ્વારા કરાયું. આ જ દિગ્દર્શકે પછીથી કનૈયાલાલ મુનશી રચિત નવલકથા પૃથિવીવલ્લભ પરથી તે જ નામના ચલચિત્રનું દિગ્દર્શન કર્યું.
માણેકલાલ પટેલની માલિકીની ૧૯૨૪માં સ્થપાયેલ ધ ક્રિષ્ના ફિલ્મ કંપનીએ ૧૯૨૫ અને ૧૯૩૧ વચ્ચે ૪૪ ફિલ્મોનું નિર્માણ કર્યું. ૧૯૨૫માં સ્થપાયેલ ધ શારદા ફિલ્મ કંપનીને નાણાકીય આધાર માયાશંકર ભટ્ટ દ્વારા આપવામાં આવ્યો અને તેને ભોગીલાલ દવે અને નાનુભાઈ દેસાઈ દ્વારા ચલાવવામાં આવી. ભટ્ટે પાછળથી દાદાસાહેબ ફાળકેની હિન્દુસ્તાન સિનેમા ફિલ્મ કંપનીને પણ નાણાકીય આધાર આપ્યો.
શરુઆતના બોલતા ચલચિત્રો (૧૯૩૨-૧૯૪૭)
પ્રથમ સંપૂર્ણ ગુજરાતી બોલતું ચલચિત્ર નરસિંહ મહેતા (૧૯૩૨) રજૂ થયા પહેલાં બે ટૂંકી ગુજરાતી ફિલ્મો હિંદી બોલતી ફિલ્મો સાથે પ્રદર્શિત કરવામાં આવી. ઇમ્પિરીયલ ફિલ્મ કંપની દ્વારા નિર્મિત બે રીલ ધરાવતી ટૂંકી ગુજરાતી બોલતી ફિલ્મ કૃષ્ણ-સુદામાને હિંદી ચલચિત્ર નેક અબળા સાથે પ્રદર્શિત કરવામાં આવી. અન્ય ચલચિત્ર મુંબઈની શેઠાણીને ૯ જાન્યુઆરી ૧૯૩૨ના રોજ મદનની શિરીં ફરહાદ સાથે રજૂ કરાઈ. આ ચલચિત્રને કલકત્તાના રંગમંચ દ્વારા નિર્માઇ હતી અને તેના લેખક ચાંપશી ઉદેશી હતા. આ ચલચિત્રમાં મોહન, મિસ શરીફા અને સુરજરામ દ્વારા અભિનય કરાયો હતો અને તેમાં ગુજરાતી ગીત ફેશનની ફિસિયારી, જુઓ મુંબઈની શેઠાણી હતું.
ઈ.સ. ૧૯૩૨માં સૌ પ્રથમ ગુજરાતી ફિલ્મ નરસિંહ મહેતા આવી અને તેને ગુજરાતી સિનેમાની સાચી શરુઆત ગણવામાં આવે છે. આના દિગ્દર્શક નાનુભાઈ વકીલ હતા. આ ફિલ્મમાં મોહનલાલા, મારુતીરાવ, માસ્ટર મનહર અને મિસ મહેતાબ કલાકાર હતા. આ એક સંત ચરિત્ર ફિલ્મ હતી જે સંત નરસિંહ મહેતાના જીવન પર આધારિત હતી. આ ફિલ્મ અનોખી હતી કેમકે તેમાં કોઈ ચમત્કાર આદિ બતાવવામાં આવ્યાં ન હતા.
ત્યારબાદ સાવિત્રી અને સત્યવાનના મહાકાવ્ય પર આધારિત ચલચિત્ર સતી સાવિત્રી (૧૯૩૨) પ્રદર્શિત થયું અને હોમી માસ્ટર દ્વારા દિગ્દર્શિત હાસ્યપ્રેરક ચલચિત્ર ઘર જમાઈ (૧૯૩૫). તે ચલચિત્રમાં હીરા, જમના, બેબી નૂરજેહાન, અમ્મુ, અલિમિંયા, જમશેદજી અને ગુલામ રસુલ દ્વારા અભિનય આપવામાં આવ્યો હતો. આ ફિલ્મ ઘર જમાઈ, સ્ત્રી સ્વાતંત્ર્ય સંબંધે પાત્રનો વિરોધ અને તેના કારનામાંઓ પર આધારિત હાસ્ય ફિલ્મ હતી.
એક ફિલ્મ "ગુણસુંદરી" નો ખાસ ઉલ્લેખ થાય છે, કેમકે આ ફિલ્મ ૧૯૨૭ થી ૧૯૪૮ વચ્ચે ત્રણ વખત બની હતી. ચંદુલાલ શાહ દ્વારા ૧૯૨૭માં બનેલી તે પ્રથમ ફિલ્મ એટલી પ્રસિદ્ધ થઈ કે તેમણે ૧૯૩૪માં તેને ફરીથી બનાવી. રતિલાલ હેમચંદ પુનાતરે ફરી તેને ૧૯૪૮માં બનાવી. હિંદી ફિલ્મોની પ્રસિદ્ધ ચરિત્ર અભિનેત્રી નિરુપા રોયે આ ફિલ્મથી પોતાની કારકિર્દી શરૂ કરી હતી. આ ચલચિત્રમાં ગરીબ ભારતીય મહિલા કેન્દ્રમાં છે જેને તેના ઉચ્ચ નૈતિક સંસ્કારોને કારણે તેનો પતિ ધુત્કારે છે. તે સ્ત્રીને ઘરની બહાર કરી દેવામાં આવે છે અને તે માર્ગ પર તેના જ જેવા સામાજિક બહિષ્કૃત વ્યક્તિના સંપર્કમાં આવે છે. અહીં વાર્તા પૂરી થાય છે, જોકે ત્રણે ચલચિત્રોમાં તેને સમકાલીન સંજોગો દર્શાવતા ફેરફારો કરવામાં આવ્યા છે.
૧૯૩૨થી ૧૯૪૬ વચ્ચે ૧૨ ચલચિત્રો રજૂ કરવામાં આવ્યા. ૧૯૩૩, ૧૯૩૭ અને ૧૯૩૮માં કોઈ ગુજરાતી ચલચિત્રો પ્રદર્શિત ન કરાયાં. ૧૯૪૧થી ૧૯૪૬ વચ્ચે બીજું વિશ્વ યુદ્ધને કારણે વિવિધ કાચી સામગ્રીઓનું વિતરણ નિયંત્રિત કરવામાં આવ્યું અને તેથી તે દરમિયાન કોઈ ગુજરાતી ચલચિત્રોનું નિર્માણ ન થયું.
સ્વતંત્રતા પછી (૧૯૪૭-૧૯૭૦)
૧૯૪૭માં ભારતને સ્વતંત્રતા મળ્યા બાદ ગુજરાતી ચલચિત્રોના નિર્માણમાં એકદમ ઉછાળો આવ્યો. ફક્ત ૧૯૪૮માં ૨૬ ચલચિત્રોનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું. ૧૯૪૬થી ૧૯૫૨ વચ્ચે ૭૪ ચલચિત્રોનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું જેમાં ૨૭ ચલચિત્રો સંત, સતી અથવા ડાકુઓ પર કેન્દ્રિત વિષયો પર આધારિત હતી. આ કથાઓ તેમનાથી પરિચિત એવા ગ્રામ્ય વિસ્તારના દર્શકો માટે હતી. વધુમાં, અનેક ચલચિત્રો લોકોને જ્ઞાત હોય તેવી પૌરાણિક અને લોકકથાઓ પર આધારિત હતા.
વિષ્ણુકુમાર એમ વ્યાસ દ્વારા દિગ્દર્શિત ચલચિત્ર રાણકદેવી (૧૯૪૬) એ રાણકદેવીની દંતકથા પર આધારિત હતું. આ ચલચિત્ર દ્વારા નિરુપા રોય એ તેમની અભિનેત્રી તરીકેની કારકિર્દીની શરુઆત કરી અને પાછળથી તેઓએ હિંદી સિનેમામાં અનેકવિધ પાત્રો ભજવ્યાં. નિરુપા રોયએ નાનુભાઈ ભટ્ટ દિગ્દર્શિત હિંદી ચલચિત્રની ગુજરાતી આવૃત્તિ એવી મીરાંબાઈ (૧૯૪૬)માં પણ અભિનય કર્યો. આ સિવાય તેમણે પુનાતર દિગ્દર્શિત ગુણસુંદરી (૧૯૪૮)માં પણ અભિનય કર્યો. ચતુરભુજ દોષી દિગ્દર્શિત ચલચિત્ર કરિયાવર (૧૯૪૮) દ્વારા દીના પાઠકને સિનેજગતમાં પ્રવેશ મળ્યો. ચત્રભુજ દોશી દ્વારા ઝવેરચંદ મેઘાણીની નવલકથા વેવિશાળ પર આધારિત ચલચિત્ર વેવિશાળ (૧૯૪૯)નું પણ દિગ્દર્શન કરાયું. ૧૯૪૧માં રણજીત સ્ટુડિયોસ્ દ્વારા નિર્મિત હિંદી ચલચિત્ર શાદીને પુનાતરે મંગળફેરા (૧૯૪૯) નામે ગુજરાતીમાં ફરી બનાવી. આ સિવાય અન્ય લોકપ્રિય ચલચિત્રોમાં રામચંદ્ર ઠાકુર દ્વારા દિગ્દર્શીત વડીલોના વાંકે (૧૯૪૮), રતિભાઈ પુનાતર દ્વારા દિગદર્શીત ગાડાનો બેલ (૧૯૫૦); જે પ્રભુલાલ દ્વિવેદીના નાટક પર આધારિત હતી, અને વલ્લ્ભ ચોક્સી દ્વારા દિગ્દર્શીત લીલુડી ધરતી (૧૯૬૮); જે ચુનીલાલ મડિયાની નવલકથા પર આધારિત હતી, તેનો સમાવેશ થાય છે. આધુનિકીકરણના પરિણામે નિર્મિત તકલીફો આ ફિલ્મોમાં જોવા મળે છે. ગાડાનો બેલ જેવી ફિલ્મોમાં પરિવર્તન અને સત્યનું અસરકારક નિરૂપણ થયલું છે. લીલુડી ધરતી એ ગુજરાતી સિનેમાનું પ્રથમ રંગીન ચલચિત્ર હતું.
૧૯૫૧થી ૧૯૭૦ના સમયગાળામાં ચલચિત્રોના નિર્માણમાં ઘટાડો આવ્યો; આ ગાળામાં ફક્ત ૫૫ ચલચિત્રોનું જ નિર્માણ થયું. પન્નાલાલ પટેલની નવલકથા પર આધારિત મળેલા જીવ (૧૯૫૬)નું દિગ્દર્શન મનહર રસકપુર દ્વારા કરવામાં આવ્યું અને તેના લેખક પન્નાલાલ પટેલ પોતે જ હતા. રસકપુર અને નિર્માતા-અભિનેતા ચાંપશીભાઈ નાગદાએ અનેક ચલચિત્રોનું નિર્માણ કર્યું જેમાં જોગીદાસ ખુમાણ (૧૯૪૮), કહ્યાગરો કંથ (૧૯૫૦), કન્યાદાન (૧૯૫૧), મૂળુ માણેક (૧૯૫૫), મળેલા જીવ (૧૯૫૬), કાદુ મકરાણી (૧૯૬૦), મહેંદી રંગ લાગ્યો (૧૯૬૦), જોગીદાસ ખુમાણ (૧૯૬૨), અખંડ સૌભાગ્યવતી (૧૯૬૩) અને કલાપી (૧૯૬૬) સામેલ છે. અખંડ સૌભાગ્યવતી, જેમાં બોલીવૂડની અભિનેત્રી આશા પારેખએ અભિનય કર્યો હતો, તે ૧૯૬૩ની સફળ ફિલ્મ હતી. તે ફિલ્મ ફાઇનાન્સ કૉર્પોરેશન દ્વારા નાણાકીય રોકાણ મેળવી અને નિર્માણ થનાર પ્રથમ ગુજરાતી ચલચિત્ર હતું. કાંતિલાલ રાઠોડ દ્વારા દિગ્દર્શિત ચલચિત્ર કંકુ (૧૯૬૯) એ પન્નાલાલ પટેલ દ્વારા મૂળ ૧૯૩૬માં લખાયેલ નવલિકા પર આધારિત હતી અને તે નવલિકાને લેખકે પાછળથી નવલકથા સ્વરુપે ૧૯૭૦માં વિસ્તારી હતી. આ ચલચિત્રને ૧૭મા રાષ્ટ્રિય ચલચિત્ર પુરસ્કાર દરમિયાન ગુજરાતીમાં શ્રેષ્ઠ ચલચિત્રનો પુરસ્કાર એનાયત થયો હતો. તેની અભિનેત્રી પલ્લવી મહેતાને શિકાગો આંતરરાષ્ટ્રિય ફિલ્મ મહોત્સવ દરમિયાન પુરસ્કાર આપવામાં આવ્યો હતો.
હિંદી સિનેમાના લોકપ્રિય અભિનેતા સંજીવ કુમાર દ્વારા ઘણી ગુજરાતી ચલચિત્રોમાં અભિનય આપવામાં આવ્યો હતો જેમાં રમત રમાડે રામ (૧૯૬૪), કલાપી (૧૯૬૬) અને જીગર અને અમી સામેલ છે. જીગર અને અમી તે જ નામ ધરાવતી ચુનીલાલ વર્ધમાન શાહની નવલકથા પરથી બનાવવામાં આવી હતી. આ સિવાય વિધાતા (૧૯૫૬), ચુંદડી ચોખા (૧૯૬૧), ઘર દીવડી (૧૯૬૧), નંદનવન (૧૯૬૧), ઘરની શોભા (૧૯૬૩), પાનેતર (૧૯૬૫), મારે જાવું પેલે પાર (૧૯૬૮), બહુરુપી (૧૯૬૯) અને સંસારલીલા (૧૯૬૯) એ ગુજરાતી સાહિત્યના સર્જનો પર આધારિત ચલચિત્રો છે.
વિકાસ અને પડતી (૧૯૭૦-૨૦૦૦)
૧ મે ૧૯૬૦ના રોજ મહાગુજરાત આંદોલન બાદ અખંડ બોમ્બે રાજ્યનું વિભાજન ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર નામનાં બે રાજ્યોમાં થયું. આ ઘટનાના ગુજરાતી સિનેજગત પર ઘેરા પ્રત્યાઘાત પડ્યા કેમ કે ગુજરાતી ચલચિત્રોના નિર્માણનું મુખ્ય કેન્દ્ર મુંબઈ મહારાષ્ટ્રના હિસ્સામાં આવ્યું. ગુજરાતમાં તે સમયે કોઈ ચલચિત્ર નિર્માણ કરતું મોટું સ્ટુડિયો નહોતું અને તેને કારણે ગુજરાતી ચલચિત્રોની ગુણવત્તા અને તેમની સંખ્યામાં ઘટાડો નોંધાયો.
૧૯૭૦ના દાયકામાં ગુજરાત સરકારે ગુજરાતી ચલચિત્રોના નિર્માણ ઉપર નાણાકીય સહાય અને કરવેરામાં છૂટછાટ આપી અને તેને કારણે ચલચિત્રોના નિર્માણમાં ઉછાળો આવ્યો. ૧૯૭૨માં વડોદરા ખાતે સ્ટુડિયોની સ્થાપના કરવામાં આવી. ૧૯૮૧-૧૯૮૨ના સમયગાળામાં ૩૯ ચલચિત્રોનું નિર્માણ થયું અને નાણાકીય સહાય દ્વારા નિર્માતાઓને સહાય કરવાની રાજ્ય સરકારની નીતિ પર તેને આ ગાળામાં રુ. આઠ કરોડનો ખર્ચ થયો. જે નિર્માતાઓ ચલચિત્રો પૂર્ણ રીતે નિર્મિત કરે તેમના માટે મનોરંજન વેરામાં રુ ૩,૦૦,૦૦૦ની છૂટ જાહેર કરવામાં આવી. આ નીતિઓને કારણે સિનેજગતમાં આર્થિક લાભ મેળવવા માટે એવા લોકોએ ભાગ લેવાનું શરુ કર્યું જેમને તકનિકી જાણકારીનો અને કલાકારીની કળાનું કોઈ જ્ઞાન નહોતું અને તેને કારણે ગુજરાતી ચલચિત્રોની ગુણવત્તામાં ઘટાડો થયો. ૧૯૭૩ બાદ દેવી-દેવતાઓ અને ડાકુઓને કેન્દ્રમાં રાખતા ચલચિત્રો મોટી સંખ્યામાં નિર્માણ પામ્યા. ૧૯૮૦માં નાણાકીય સહાયમાં ૭૦% જેટલો ઘટાડો કરવામાં આવ્યો અને અન્ય ૩૦% સહાય ચલચિત્ર નિર્માતાઓને અન્ય પદ્ધતિઓ દ્વારા સહાય તરીકે આપવામાં આવી.
ગોવિંદ સરૈયા દ્વારા દિગ્દર્શિત ચલચિત્ર ગુણસુંદરીનો ઘરસંસાર (૧૯૭૨)ને ૨૦મા રાષ્ટ્રિય ફિલ્મ પુરસ્કાર દરમિયાન શ્રેષ્ઠ ગુજરાતી ચલચિત્રનો રાષ્ટ્રિય પુરસ્કાર એનાયત થયો. ફિરોઝ સરકાર દિગ્દર્શિત ચલચિત્ર જનમટીપ (૧૯૭૩)ને ઇશ્વર પેટલીકર રચિત તે જ નામની નવલકથા પરથી બનાવાયું હતું. કાન્તિ મડિયાએ વિનોદિની નીલકંઠની નવલિકા દરિયાવ દિલ પર આધારિત ચલચિત્ર કાશી નો દિકરો (૧૯૭૯) બનાવ્યું. ૧૯૬૯થી ૧૯૮૪ના ગાળામાં બાબુભાઈ મિસ્ત્રીએ આશરે ૧૨ ચલચિત્રોનું દિગ્દર્શન કર્યું. દિનેશ રાવલ એ ૨૬ સફળ ચલચિત્રોનું દિગ્દર્શન કર્યું જેમાં મેના ગુજરાતી (૧૯૭૫), અમર દેવીદાસ (૧૯૮૧) અને સંત રોહિદાસ (૧૯૮૨) સામેલ છે. અભિનેતા-દિગ્દર્શક કૃષ્ણ કાંત જેઓ કેકેના હુલામણા નામે જાણીતા હતા, તેમણે આશરે ડઝનેક ગુજરાતી ચલચિત્રોનું દિગ્દર્શન કર્યું જેમાં કુળવધુ (૧૯૭૭), ઘરસંસાર (૧૯૭૮), વિસામો (૧૯૭૮) અને જોગ સંજોગ (૧૯૮૦) સામેલ છે. આ ચલચિત્રો લોકપ્રિયતા મેળવવા સાથે સાથે વિવેચાત્મક દૃષ્ટિએ પણ શ્રેષ્ઠ ગણાયાં. કેકે ગુજરાતી સિવાય હિંદી સિનેજગત અને બંગાળી ભાષાના સિનેમામાં પણ લાંબી અને સફળ કારકિર્દી ધરાવતા હતા. મેહુલ કુમારે ઘણી સફળ ચલચિત્રોનું દિગ્દર્શન કર્યું જેમાં જનમ જનમના સાથી (૧૯૭૭), માં વિના સુનો સંસાર (૧૯૮૨), ઢોલામારુ (૧૯૮૩) અને મેરુ માલણ (૧૯૮૫) સામેલ છે. ૧૯૭૧માં પ્રદર્શિત અને રવિન્દ્ર દવે દિગ્દર્શિત ચલચિત્ર જેસલ તોરલ ગુજરાતી સિનેમાની સૌથી સફળ ફિલ્મોમાંની એક માનવામાં આવે છે. ૧૯૭૫માં બનેલી ચંદ્રકાંત સાંગાણી દ્વારા દિગ્દર્શિત, તાના અને રીરીની ગુજરાતી લોકકથા પર આધારિત ફિલ્મ 'તાનારીરી' એ અકબરના જીવનનું અન્ય પાસું પ્રગટ કરે છે જે સામાન્ય રીતે એક સૌમ્ય રાજા સ્વરૂપે દર્શાવેલું હોય છે. તેમણે હરજી લવજી દામાણી રચિત નવલકથા વણઝારી વાવ પર આધારિત ચલચિત્ર કરિયાવર (૧૯૭૭)નું પણ દિગ્દર્શન કર્યું હતું. ગિરિશ મનુકાંત દિગ્દર્શિત સોનબાઇની ચૂંદડી (૧૯૭૬) એ ગુજરાતી સિનેમાની સૌપ્રથમ સિનેમાસ્કોપ તકનિક ધરાવતી ફિલ્મ હતી. ઝવેરચંદ મેઘાણીની નવલકથા માણસાઇના દીવા પર આધારિત તે જ નામના ચલચિત્રનું દિગ્દર્શન ગોવિંદ સરૈયા દ્વારા ૧૯૮૪માં કરવામાં આવ્યું હતું. સુભાષ શાહે ઘણા લોકપ્રિય ચલચિત્રોનું દિગ્દર્શન કર્યું જેમાં લોહી ભીની ચુંદડી (૧૯૮૬), પ્રેમ બંધન (૧૯૯૧), ઊંચી મેડીના ઊંચા મોલ (૧૯૯૬), પ્રભાવની પ્રીત (૧૯૯૭) અને મહીસાગરનાં મોતી (૧૯૯૮) સામેલ છે.
૧૯૭૩થી ૧૯૮૭ના સમયગાળા દરમિયાન અરુણ ભટ્ટ દ્વારા હિદી સિનેમાના નિર્માણની ગુણવત્તા સાથે સરખાવી શકાય તેવા ઘણા ગુજરાતી ચલચિત્રોનું નિર્માણ કર્યું. તેમણે શહેરી પશ્ચાદભૂ સાથેના ચલચિત્રોનું પણ નિર્માણ કર્યું જેમાં મોટા ઘરની વહુ, લોહીની સગાઈ (૧૯૮૦) જે ઈશ્વર પેટલીકરની નવલ પર આધારિત છે, પારકી થાપણ, શેતળ તારા ઊંડા પાણી (૧૯૮૬) સામેલ છે જે લોકપ્રિય હોવા સાથે વિવેચનાત્મક દૃષ્ટિએ પણ સફળ મનાય છે. ૧૯૮૦ના દાયકાની શરુઆતે તેમના દ્વારા નિર્મિત ચલચિત્ર પૂજાનાં ફૂલને ગુજરાત સરકાર દ્વાર શ્રેષ્ઠ ચલચિત્રનો પુરસ્કાર આપવામાં આવ્યો અને તેને દૂરદર્શન પર પુરસ્કૃત પ્રાદેશિક ચલચિત્ર માટેના સમયખંડમાં પ્રદર્શિત કરવામાં આવી.
૧૯૮૦માં રાષ્ટ્રિય ચલચિત્ર વિકાસ નિગમ, સંચાર ફિલ્મ સોસાયટી અને અમદાવાદ જિલ્લા બેંક દ્વારા નિર્મિત અને કેતન મહેતા દિગ્દર્શિત ફિલ્મ ભવની ભવાઈ ઉત્કૃષ્ટ અભિનય, છાયાચિત્રણ માટે વખણાઈ હતી. આ ફિલ્મને સર્વશ્રેષ્ઠ ફિલ્મ માટેનો રાષ્ટ્રીય પુરસ્કાર અને સર્વશ્રેષ્ઠ કલા નિર્દેશન માટે મીરા લાખીયાને પુરસ્કાર મળ્યો. આ સિવાય તેને ફ્રાન્સના નેન્ટ્સ ફેસ્ટીવલમાં ઈનામ મળ્યું હતું. તે લોકમંચ પર પ્રદર્શિત ભવાઈ નહોતી પણ ચલચિત્રમાં તેના ઘણા સંસ્કારોને વણી લેવામાં આવ્યા હતા. પરવેઝ મેરવાનજી દ્વારા દિગ્દર્શિત પારસી ગુજરાતી ચલચિત્ર પર્સિ (૧૯૮૯)ને ૩૭મા રાષ્ટ્રિય ચલચિત્ર પુરસ્કાર દરમિયાન શ્રેષ્ઠ ગુજરાતી ચલચિત્રનો પુરસ્કાર એનાયત થયો હતો. ૧૯૯૨ની સંજીવ શાહ દિગ્દર્શીત ફિલ્મ હું હુંશી હુંશીલાલ એક અનુ-આધુનિક ફિલ્મ હતી. તે તત્કાલીન રાજકીય વાતાવરણથી પ્રેરિત દૃષ્ટાંતકથા સ્વરુપનું ચલચિત્ર હતું. ૧૯૯૮માં ગોવિંદભાઈ પટેલ દિગ્દર્શિત ચલચિત્ર દેશ રે જોયા દાદા પરદેશ જોયા ખૂબ સફળ રહી અને તેણે ગુજરાતી સિનેમામાં સૌથી વધુ આશરે ₹ ૨૨ કરોડનો વકરો કર્યો. તેને આશરે ૧.૫ કરોડ દર્શકોએ જોઈ. વિપુલ અમૃતલાલ શાહ એ ૧૯૯૯માં દરિયા છોરુનું દિગ્દર્શન કર્યું. ૧૯૯૦ના દાયકાની અન્ય સફળ ચલચિત્રોમાં માનવીની ભવાઇ (૧૯૯૩), ઊંચી મેડીના ઊંચા મોલ (૧૯૯૭) અને પાન લીલું ને રંગ રાતો (૧૯૯૯) સામેલ છે.
ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદીને સૌથી સફળ ગુજરાતી અભિનેતા અને નિર્માતા માનવામાં આવે છે. મનુભાઈ પંચોળી સર્જિત મહાનવલ ઝેર તો પીધા છે જાણી જાણી પર તે જ નામના ચલચિત્રનું નિર્માણ ૧૯૭૨માં કર્યું. તેમણે પન્નાલાલ પટેલની નવલકથા માનવીની ભવાઇ પર તે જ નામના ચલચિત્રમાં સફળ નિર્માણ, દિગ્દર્શન અને અભિનય કર્યો. આ ચલચિત્રને બહોળી લોકપ્રિયતા મળી અને તેને ૪૧મા રાષ્ટ્રિય ફિલ્મ પુરસ્કારમાં શ્રેષ્ઠ ગુજરાતી ચલચિત્રનો પુરસ્કાર એનાયત થયો. અરવિંદ ત્રિવેદી, મહેશ કનોડિયા, નરેશ કનોડિયા, રાજેન્દ્ર કુમાર, અસરાની, કિરણ કુમાર અને હિતેન કુમાર દ્વારા સિનેજગતમાં લાંબી અને સફળ કારકિર્દી અપાઈ. રમેશ મહેતા અને પી. ખરસાણીને તેમના હાસ્યસભર પાત્રાભિનય માટે જાણવામાં આવે છે. લોકપ્રિય ગુજરાતી અભિનેત્રીઓમાં મલ્લિકા સારાભાઈ, રીતા ભાદુરી, અરુણા ઇરાની, જયશ્રી, બિંદુ, આશા પારેખ અને સ્નેહલતા સામેલ છે.