cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
મનુભાઈ જોધાણી
જીવનચરિત્ર
ત્યાર બાદ તેઓ જીવણલાલ અમરસી પુસ્તકવિક્રેતા સાથે જોડાયા. તેમણે વિવિધ સામાયિકોમાં પણ કામ કર્યું, સ્ત્રીબોધમાં સબ એડિટર તેમજ સ્ત્રીજીવનમાં તેમણે ૩૯ વર્ષ સુધી એક સંપાદક તરીકે કામ કર્યું.
૨૯ ડિસેમ્બર ૧૯૭૯ ના દિવસે તેમનું અવસાન થયું. તેમના પુત્ર વસંતકુમાર જોધાણી પણ એક લેખક હતા જેમણે વિજ્ઞાન અને પ્રાણીઓ પરની કૃતિઓ પ્રકાશિત કરી છે.
રચનાઓ
મનુભાઈએ લોકસાહિત્યના ક્ષેત્રે નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યું છે. તેઓ પક્ષીવિદ્ અને વનસ્પતિશાસ્ત્રી પણ હતા. તેઓ ગુજરાતના વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ પર વાર્તા લખનાર પ્રથમ હતા. તેમની લોકસાહિત્ય પરની કૃતિઓમાં, સોરઠી જવાહિર (૧૯૩૦), સોરઠી વિભુતો (૧૯૬૪), રાંદલના ગીતો, ગુજરાતી લોકસાહિત્ય માલા (મંજુલા મજમુદાર, બચુભાઇ રાવલ સાથે સચિત્ર) અને જનપદ (૧૯૪૦, ૧૯૪૪, ૧૯૫૫; રેખાંકિત) શામેલ છે.
તેમણે શિલ્વટી (૧૯૨૮) અને સુંદરીઓના શણગાર નામે ટૂંકી વાર્તાઓ રચી છે. નાગમતી (૧૯૩૨) એ તેમની એકમાત્ર નવલકથા છે. ખાટીમીઠી બાળવાતો અને કુમારોની પ્રવાસકથા એ બાળસાહિત્યની કૃતિઓ છે.
પાદરની વનસ્પતિ ૧-૨ (૧૯૫૪–૫૫), આંગણાના પંખી ૧-૨ (૧૯૫૫–૫૬), પાદરના પંખી (૧૯૫૬) એ તેમની વનસ્પતિશાસ્ત્ર અને પક્ષીઅભ્યાસ પરની કૃતિઓ છે.
તેમણે શરદચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાયના બિંદુર છેલેનો બિંદુ (૧૯૩૯) તરીકે અનુવાદ કર્યો હતો.
તેમણે મનુબેન ગાંધીના સંસ્મરણો, બાપુનો છેલ્લો આભાસ જેવી કૃતિઓ પ્રકાશિત કરવામાં મદદ કરી હતી.
સંસ્મરણ
અમદાવાદના પાલડીમાં એક રસ્તાને તેમનું નામ અપાયું છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર શ્રેણી:૧૯૦૨માં જન્મ શ્રેણી:૧૯૭૯માં મૃત્યુ
સાબરમતી આશ્રમ ગૌશાળા
સાબરમતી આશ્રમ ગૌશાળાએ અમદાવાદમાં સાબરમતી આશ્રમ ની બાજુમાં આવેલી ગૌશાળા છે. અત્યારે તે જનીન સુધાર અને પ્રજનન તકનિકીથી પશુ અને ખેતીમાં ઉત્પાદકતા વધારવા માટે કરાતાં સંશોધનોનું પ્રમુખ કેન્દ્ર છે.
ઈતિહાસ
ગાંધીજીના દક્ષિણ આફ્રિકાથી પાછા આવ્યા બાદ તેમના દ્વારા કોચરબ આશ્રમની સ્થાપના ૨૫મી મે ૧૯૧૫ના રોજ કરવામાં આવી. ત્યારબાદ, ગૌસેવા, ખેતી અને અન્ય રચનાત્મક કાર્યો કરવા માટે જગ્યાને સાબરમતીના ખુલ્લા સમતલ પર લઈ જવામાં આવી. ૧૯૧૫માં આશ્રમવાસીઓને દૂધ પૂરું પાડવા માટે ગૌશાળાની સ્થાપના થઈ.
આઝાદી પછી સાબરમતી આશ્રમમાંથી ૬ ટ્રસ્ટોની સ્થાપના થઈ જેમાંનો એક સાબરમતી આશ્રમ ગૌશાળા ટ્ર્સ્ટ હતો. ૧૯૭૩માં ટ્રસ્ટીઓ વડે ગૌશાળાને નેશનલ ડેરી ડેવલપમેન્ટ બૉર્ડને સોંપી દેવામાં આવી.
સંદર્ભો
શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી
ધનોરા (તા. શંખેશ્વર)
ધનોરા (તા. શંખેશ્વર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા   પાટણ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  શંખેશ્વર તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. ધનોરા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, વરિયાળી, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:શંખેશ્વર તાલુકો
જંત્રાખડી (તા.કોડીનાર)
ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારના ગીર સોમનાથ જિલ્લામાં આવેલા કોડીનાર તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે નારિયેળ, ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
બોરખેત
બોરખેત ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા ડુંગરાળ તેમજ જંગલ વિસ્તાર ધરાવતા ડાંગ જિલ્લાના આહવા તાલુકામાં આવેલું  ગામ છે. બોરખેત ગામમાં ૧૦૦ ટકા આદિવાસી લોકો વસે છે. તેઓ પરસ્પર સામાન્ય વહેવારમાં ડાંગી ભાષા એટલે કે કુકણા બોલીનો ઉપયોગ કરે છે.
આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ઉપરાંત અહીંના લોકો જંગલમાંથી મહુડાનાં ફુલ તેમ જ બી,  ખાખરાનાં પાન, ટીમરુનાં પાન, સાગનાં બી, કરંજના બી જેવી ગૌણ વનપેદાશો એકઠી કરી તેને વેચીને પણ પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે.
શ્રેણી:આહવા તાલુકો
સાંગધ્રા (તા. મુળી)
સાંગધ્રા (તા. મુળી) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા મુળી તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. સાંગધ્રા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:મુળી તાલુકો
ડાલી (તા. સોજિત્રા)
શ્રેણી:સોજિત્રા તાલુકો શ્રેણી:ચરોતર
ઉંડ ખીજડીયા (તા. લોધિકા)
ઉંડ ખીજડીયા (તા. લોધિકા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા રાજકોટ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા લોધિકા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. ઉંડ ખીજડીયા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:લોધિકા તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
દીના પાઠક
દીના પાઠક (૪ માર્ચ ૧૯૨૨ - ૧૧ ઓક્ટોબર ૨૦૦૨) હિંદી ચલચિત્ર અભિનેત્રી હતા.
એમનો જન્મ ૪થી માર્ચ ૧૯૨૩ના રોજ અમરેલી ના કપોળ વૈષ્ણવ કુટુંબમાં થયો હતો. એમણે ૧૫૦ જેટલી હિન્દી ફિલ્મોમાં અને ૧૭ જેટલી ગુજરાતી ફિલ્મોમાં તથા ગુજરાતી નાટકો અને ટી વી સીરીઅલોમાં પણ કામ કર્યું હતું. જીવનના અંત સુધી સક્રિય રહ્યા હતા. એમની યાદગાર હિન્દી ફિલ્મોના યાદગાર અભિનયમાં 'ખુબસુરત' અને 'ગોલમાલ' ફિલ્મોનો ઉલ્લેખ અનિવાર્ય છે. તેમનું અવસાન ૧૧મી ઓક્ટોબર ૨૦૦૨માં ૮૦ વર્ષ ની વયે હ્રદય રોગ અને લાંબી બીમારીને કારણે થયું હતું. એમના પ્રથમ લગ્ન 'બલદેવ પાઠક' સાથે થયા હતા અને એમની બે પુત્રીઓ રત્ના પાઠક અને સુપ્રિયા પાઠક જેઓ પણ જાણીતી અભિનેત્રીઓ છે. અને અભિનેતા નસીરુદીન શાહ અને પકંજ કપૂર (શાહિદ કપૂરનાં પિતા) એમના જમાઈઓ થાય છે. ૧૫૦ જેટલી હિન્દી ફિલ્મો અને ૧૭ ગુજરાતી ફિલ્મોનાં અભિનેત્રી દીના પાઠકે એક સમયે હિન્દી ફિલ્મો પ્રત્યેના તિરસ્કારને લીધે ‘ચલ ચલ રે નૌજવાન’ ફિલ્મમાં હિરોઈનની ભૂમિકા ઠુકરાવી દીધી હતી. પ્રખર નાટ્યકર્મી અને ઈન્ડિયન પીપલ્સ થિયેટરના સભ્ય એવાં દીનાબહેને રાજકીય-સામાજિક પ્રતબિદ્ધતાવાળાં નાટકો કરી રંગભૂમિને પણ ઉજાળી અને જ્યારે પાછળથી ફિલ્મોમાં પ્રવેશ્યાં ત્યારે હંમેશાં કાળજી રાખી કે ભૂમિકામાં વૈવિધ્ય સાથે તેમની કારકિર્દી ચાલતી રહે.
ગુજરાતી પરિવારમાં જન્મેલાં પરંતુ એન્જિનિયર પિતા પૂણેમાં કામ કરતા થયા હોવાને કારણે ત્યાં જ પ્રાથમિક શિક્ષણ પામેલાં દીના પાઠકે સંગીત અને નાટક સાથે શરૂમાં જ સગપણ થઇ ગયું. ત્યાં તેઓ બાલગાંધર્વનાં નાટકો જોતાં અને પિતાની બદલી જુનાગઢ થઇ ત્યારે ત્યાં પારસી અને ગુજરાતી જુની રંગભૂમિનાં નાટકો જોયાં. એ દિવસોમાં ગાંધીજીનો પ્રભાવ બધેબધ એટલે વિદ્યાર્થી તરીકે જ ચળવળ શરૂ કરી. મેટ્રિક થયા પછી મુંબઇની સેન્ટ ઝેવિયર્સ, ત્યાર બાદ એલિફન્સ્ટન અને આખર વિલ્સન કોલેજમાં રહી તેમણે બી.એ. કર્યા પછી વળી અમદાવાદ જઇ એમ.એ. કર્યું. એ દિવસોમાં જ તેઓ નાટકના રંગે ય રંગાયાં. ઓગણીસ પૂરાં થતાંની સાથે તેઓ રમેશ સંઘવી નામના ડાબેરી વિચારસરણીના યુવક સાથે પરણ્યાં.
એ લગ્ન તો માત્ર દોઢેક વર્ષ જ ટક્યું પરંતુ એ દિવસોમાં જ ઇન્ડિયન પિપલ્સ થિયેટર સાથે કામ શરૂ કર્યું તે તેમની લાંબી અભિનય કારકિર્દીનું નિર્ધારક બની ગયું. ઇપ્ટામાં તે વેળા ખ્વાજા અહમદ અબ્બાસ, મુલ્કરાજ આનંદ, અલી સરદાર જાફરી, ચેતન આનંદ અને ત્યાર બાદ બલરાજ સાહની, મોહન સહેગલ, અચલા સચદેવ વગેરે જોડાયાં. આ બધા જ ધીમે ધીમે ફિલ્મો તરફ વળ્યાં પછી દીનબહેન નાટકો પૂરતાં જ સીમિત રહે એ શક્ય ન હતું, પરંતુ રાજકીય પ્રતિબદ્ધતા સાથેના વિચારશીલ નાટકો કરવા તે તેમના માટે જાણે રાજકીય, સામાજિક પ્રતિબદ્ધતા સમું હતું એટલે માત્ર મુંબઇ નહીં, અમદાવાદ જઇ જયશંકર ‘સુંદરી’, રસિકલાલ પરીખ, જશવંત ઠાકર વગેરે સાથે નાટક મંડળી સ્થાપી એવાં નાટકો કર્યાં જે ગુજરાતી રંગભૂમિનાં પરિવર્તક બને.
ફરી મુંબઇ આવ્યાં ત્યારે નવ મહિના જેલ જવા જેવી પ્રોગેસિવ મૂવમેન્ટમાં ભાગ પણ લીધો અને નાટકો, નૃત્યનાટકોમાં ય ઝંઝાવાતી રહી ભાગ લીધો. ‘અલ્લાબેલી’, ‘હંસી’, ‘ઢીંગલી ઘર’ અને બહુખ્યાત ‘મેના ગુર્જરી’ જેવાં નાટકો અને નૃત્યનાટકો (બેલે) ‘સ્પિરિટ ઓફ ઇન્ડિયા’, ‘ઇન્ડિયા ઇમોર્ટલ’ કર્યાં. પંડિત રવિશંકર, ત્રિપુરા નૃત્ય શેલીના નિષ્ણાત શાંતિવર્ધન વગેરે એ બેલે સાથે જોડાયેલા હતા.
જીવન અને નાટકમાં આટલી બધી પ્રતિભા અને વૈચારિક પ્રતબિદ્ધતા સાથે કામ કરનાર દીના પાઠક ફિલ્મોની ઓફર ઠુકરાવે તો તે સ્વભાવસહજ હતું, પરંતુ જે વિચારશીલ હોય તે નિર્ણયોમાં પરિવર્તન કરી શકતા હોય છે. ૧૯૫૬માં બલદેવ પાઠક સાથે બીજા લગ્ન થયાં ત્યારે ઇપ્ટાનાં નાટકોનો મૂળ પ્રભાવ બદલાવા માંડયોહતો. અગાઉ, ‘ધરતી કે લાલ’માં નૃત્ય કરી ચૂકેલાં દીના પાઠકે ‘કરિયાવર’, ‘શેણી વિજાણંદ’, ‘મળેલા જીવ’, ‘મોટી બા’ વગેરે ગુજરાતી ફિલ્મોમાં હીરોઇન તરીકે કામ કર્યા પછી બાસુ ભટ્ટાચાર્ય દિગ્દર્શિત ૧૯૬૬ની ‘ઉસકી કહાની’થી હિંદી ફિલ્મોમાં ખરેખર પ્રવેશ્યાં.
આમ તો બેલેના દિવસોમાં જ તેઓ બિમલ રોયની ફિલ્મોના શૂટિંગ જોવા જતાં અને ત્યારથી જ બાસુ ભટ્ટાચાર્ય, હ્રષીકેશ મુખર્જી, ગુલઝાર જ્યાં બિમલદાના સહાયકો જોડે ઘરોબો રચાયો હતો. ‘ઉસકી કહાની’માં તેમણે માની ભૂમિકા કરેલી પરંતુ હિંદી ફિલ્મોમાં જે ટિપિકલ મા હોય તેવી નહીં. એ સમાંતર સિનેમા ચળવળ દરમિયાનની ફિલ્મ હતી અને તેમને એવી ફિલ્મોમાં વધુ રસ હતો. આ કારણે જ ખ્વાજા અહેમદ અબ્બાસે ‘સાત હિંદુસ્તાની’માં અને હ્રષીકેશ મુખર્જીએ ‘સત્યકામ’, બાસુ ચેટર્જીએ ‘સારા આકાશ’માં ભૂમિકા આપી તો તેમણે સ્વીકારી લીધી. શરૂની કારકિર્દીના આ દિગ્દર્શકો સાથે પછી પણ તેમણે સતત કામ કર્યું.
બાસુ ભટ્ટાચાર્ય સાથે ‘ઉસકી કહાની’ પછી ‘આવિષ્કાર’, ‘સંગત’ અને ‘આનંદમહલ’ તો બાસુ ચેટર્જી સાથે ‘સારા આકાશ’ પછી ‘ચિત્તચોર’, ‘ચક્રવ્યૂહ’, ‘દો લડકે દોનો કડકે’,‘જીના યહાં’માં કામ કર્યું. હ્રષીકેશ મુખર્જીએ તો તેમને ‘ચૈતાલી’, ‘ગોલમાલ’, ‘ખૂબસૂરત’, ‘નરમગરમ’, ‘અચ્છાબૂરા’ અને ૧૯૮૫ની ‘જુકી’ સહિતની ફિલ્મોમાં મહત્વની ભૂમિકાઓ આપી. ગુલઝારે તેમને ‘કોશિશ’, ‘મૌસમ’, ‘કિનારા’, ‘કિતાબ, ‘મીરા’ અને ‘ઇજાજત’માં ભૂમિકાઓ આપી. દીના પાઠકે તેમની કુલ કારકિર્દીમાં ૧૦૬ જેટલા દિગ્દર્શકો જોડે કામ કર્યું પરંતુ વિગતો જોતાં સમજાશે કે એમને બંગાળી દિગ્દર્શકો સાથે વધુ ફાવતું હતું .બાસુ ભટ્ટાચાર્ય, બાસુ ચેટર્જી, ઋષિદા જ નહીં શક્તિ સામંત, અનિલ ગાંગુલી, અસિત સેન, સત્યેન બોઝ સહિતના બંગાળીઓ સાથે તેમની લગભગ ૨૭ જેટલી ફિલ્મો છે. બંગાળી દિગ્દર્શકો જોડે તેઓ બંગાળીંમાં વાત કરતા.
‘ગોલમાલ’માં તેઓ રસોડાની બારી કૂદીને આવે છે. પૂણે હતાં ત્યારે વ્યાયામ શાળામાં જતાં તેનો તે પ્રતાપ. મહિલાસંઘમાં હતાં ત્યારે કમાટીપુરાની વેશ્યાઓ માટે પણ તેમણે સામાજિક કામ કરેલાં તેના કારણે ‘મૌસમ’ની કોઠાવાલીની ભૂમિકા વધુ સારી રીતે ભજવી શક્યાં. અભિનયને સ્ટાઇલાઇઝ્ડ કરવા કરતાં હંમેશ નવા અભિગમથી પણ ભજવવાની સભાનતા તેમણે જાળવી રાખી. પરંતુ આ બધાનો અર્થ એવો નથી કે તેઓ એકદમ કમિર્શયલ ફિલ્મોના દિગ્દર્શકો સાથે કામ કરી શકતાં નહોતાં. શક્તિ સામંત સાથે ‘ચરિત્રહીન’ અને ‘અનુરોધ’ ફિલ્મો છે તો સુભાષ ઘઇ, ડેવિડ ધવન, જે - ઓમપ્રકાશ જેવા સાથે પણ બબ્બે ફિલ્મો છે. અલબત્ત, કેતન મહેતા, કલ્પના લાજમી, શ્યામ બેનેગલ, ગોવિંદ નિહલાની, મુઝફ્ફર અલી, સઇદ અખ્તર મિર્ઝા પ્રકારના દિગ્દર્શકો સાથે તેમને વધુ ફાવે તે સહજ છે.
કેતન મહેતાની ‘મિર્ચ મસાલા’માં તેમની સશકત ભૂમિકા હતી. ગોવિંદ નિહલાનીએ તેમને ‘તમસ’માં જે પ્રકારની ભૂમિકા આપી તેમાં દીના પાઠકની નાગરિક સભાનતા અને વિભાજન વેળાની લાગણી પણ પુરબહાર સંવેદના સાથે ખીલી હતી. દીના પાઠક દરેક સમયના, દરેક શૈલીના દિગ્દર્શક સાથે કામ કરવાની માનસિકતાવાળા હતા. પરિવર્તનોને પામવા તત્પર રહેતાં. ગુલઝાર, ડૉ. રાહી માસૂમ રઝા જેવા તેમના માટે વિશેષ રીતે ભૂમિકા લખતાં તે પણ આ કારણે જ. સાવ અર્થહીન અને તર્કના આધાર વિનાની ભૂમિકા માટે તેઓ કદી તૈયાર ન થતાં.
સંજીવકુમાર સાથે તેમને ખૂબ બનતું એટલે એક વાર સંજીવભાઇએ દીના પાઠકને કહેલું ય ખરું કે, ‘તમે આટલા આદર્શવાદી શું કામ બનો છો, જે છે તેમ કર્યા કરોને!’ પણ દીના પાઠક એવું માને ખરા? એઓ સાવ છેલ્લે સુધી કામ કરી શક્યાં તેનું મુખ્ય કારણ નાણાંની જરૂરિયાત નહીં, બલકે કામની પ્રબળ ઇચ્છા જ હતી. ફિલ્મોમાં કામ ઓછું થયું હોય તો નાટકોમાં ય કામ કરે અને ટીવી સિરિયલોમાં પણ. ‘માલગુડી ડેઇઝ’, ‘તમસ’ જેવી હિંદી સિરિયલોથી માંડી ગુજરાતી ટીવી સિરિયલ ‘સપનાનાં વાવેતર’ જે હિંદીમાં ‘એક મહલ હો સપનોં કા’ નામે રજુ થયેલી તેમાંય તેમની મહત્વની ભૂમિકા હતી. ‘ખીચડી’ ગુજરાતી સિરિયલોમાં ય તેઓ દેખાયાં હતાં. ફિલ્મો પ્રત્યે પણ તેમણે મોઢું ફેરવ્યું ન હતું, શરત એટલી જ કે સારી ભૂમિકા મળે.
૧૯૪૮ની ‘કરિયાવર’થી માંડી ૧૯૮૪ની ‘માણસાઇના દીવા’ સુધીમાં તેમણે કુલ ૧૭ ફિલ્મો કરી અને તેમાં ‘મળેલા જીવ’, ‘ડાકુરાણી ગંગા’, ‘જીવી રબારણ’ની ભૂમિકાઓ પણ છે. મરાઠી, રાજસ્થાની ફિલ્મોમાં પણ અભિનય કર્યો. સાહિત્યમાં ઊંડો રસ હતો તેથી તેમને સાહિત્યિક કૃતિ આધારિત ફિલ્મોમાં સારી ભૂમિકા મળી શકી. હિંદી ફિલ્મોના નવી પેઢીના દિગ્દર્શકોમાં રાજકુમાર સંતોષી, સંજય લીલા ભણસાલી જેવા તેમને ઉંમરના ૭૫મા વર્ષ પછી પણ કામ આપતા અને તેથી જ ‘લજજા’ અને ‘દેવદાસ’માં તેમની ભૂમિકાઓ જોઇ શકાય છે. ડૉ. ચંદ્રપ્રકાશ ત્રિવેદીએ તેમને અમૃતા પ્રીતમની નવલકથા પર આધારિત ‘પિંજર’માં તેમને જે ભૂમિકા આપી તે કારકિર્દીની ય આખરી ભૂમિકા બની ગઇ. એ ફિલ્મ ૨૦૦૩માં રજુ થઇ ત્યારે દીના પાઠક નહોતા. ૧૧.૧૦.૨૦૦૨ના રોજ તેઓ નિધન પામ્યાં હતાં.
તેઓ છેવટ સુધી તેઓ તેમના દાદર ખાતેના નિવાસસ્થાને એકલાં રહેતાં હતા. અલબત્ત, તેમની બંને દીકરી - રત્ના અને સુપ્રિયા-અભિનયમાં પોતાના મુકામો હાંસલ કરતી પરણી ચૂકી હતી. રત્ના પાઠક નસીરુદ્દીન શાહ જેવા અત્યંત પ્રતિભાવશાળી અભિનેતાને તો સુપ્રિયા પાઠક પંકજ કપૂર જેવા અભિનેતાને પરણ્યાં હતાં. દીના પાઠક આ બંને દીકરીઓને ત્યાં રહેવા થોડા થોડા દિવસ ચાલી જતાં. દીના પાઠકે બે વાર લગ્ન કરવા પડ્યાં તો તેમની આ દીકરીઓ જેમને પરણી તે તેમના બીજા લગ્ન હતાં. દેખીતી રીતે ગણો તો એક મુસ્લિમ બીજો પંજાબી જમાઇ પરંતુ દીના પાઠક સાચા અર્થમાં કમ્યુનિસ્ટ હતાં.
‘ઉસકી કહાની’માં અભિનય માટે તેમને બંગાળ ફિલ્મ પત્રકાર એસોસિયેશનનો એવોર્ડ મળેલો. દીપા મહેતાની ‘બોલિવૂડ હોલિવૂડ’ના અભિનય માટે પણ તેઓ નોમિનેટ થયેલાં તો ‘ખૂબસૂરત’ની ભૂમિકા માટે ફિલ્મફેરનો એવોર્ડ મળેલો.
ચલચિત્રોની યાદી
શ્રેણી:કલાકાર શ્રેણી:અભિનેત્રી શ્રેણી:૧૯૨૨માં જન્મ શ્રેણી:૨૦૦૨માં મૃત્યુ શ્રેણી:ગુજરાતી રંગભૂમિ
લંડન આઇ (વિરાટ ચકડોળ)
right|thumb|300 px|[[થેમ્સ નદીના કાઠા પર આવેલું લંડન આઇ ચકડોળ]] લંડન આઇ એ ( અંગ્રેજી:London Eye) યુરોપ ખાતે આવેલા ઈંગ્લેન્ડના પાટનગર લંડન શહેરમાં આવેલું એક વિરાટ ચકડોળ (જાયંટ વ્હીલ/ ફેરિસ વ્હીલ) છે. થેમ્સ નદીના કાઠા પરનું આ લંડન આઇ એ યુનાઇટેડ કિંગડમ ખાતેનું સૌથી લોકપ્રિય પર્યટન સ્થળ તેમજ લંડન શહેરના સર્વ પ્રસિદ્ધ સ્થળ પૈકીનું એક માનવામાં આવે છે. અહીં આખા વર્ષ દરમિયાન આશરે ૩૫ લાખ પર્યટકો મુલાકાતે આવે છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:લંડન શ્રેણી:યુરોપ શ્રેણી:જોવાલાયક સ્થળો
લશ્કરીઆંબા
લશ્કરીઆંબા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા ડુંગરાળ તેમજ જંગલ વિસ્તાર ધરાવતા ડાંગ જિલ્લાના આહવા તાલુકામાં આવેલું  ગામ છે. લશ્કરીઆંબા ગામમાં ૧૦૦ ટકા આદિવાસી લોકો વસે છે. તેઓ પરસ્પર સામાન્ય વહેવારમાં ડાંગી ભાષા એટલે કે કુકણા બોલીનો ઉપયોગ કરે છે.
આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ઉપરાંત અહીંના લોકો જંગલમાંથી મહુડાનાં ફુલ તેમ જ બી,  ખાખરાનાં પાન, ટીમરુનાં પાન, સાગનાં બી, કરંજના બી જેવી ગૌણ વનપેદાશો એકઠી કરી તેને વેચીને પણ પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે.
શ્રેણી:આહવા તાલુકો
સમુદ્રતટથી ઊંચાઈ
સમુદ્રતટથી ઊંચાઈ (:-Metres above sea level-MASL) એ દરિયાની સપાટીથી ઉપરના ભાગે આવેલા પ્રદેશો, પર્વતો તેમજ હવાઇજહાજ વગેરેની ઊંચાઈ માપવા માટેનું એક સાધન છે.
ન્યુટ્રોન સ્ટાર
thumb|ન્યૂટ્રોન તારા બનવાની ઘટના સરળરૂપે. ન્યૂટ્રોન તારો કોઈ મહાકાય તારાના (સોલાર દળ કરતા દશથી ઓગણત્રીસ ગણો વિશાળ) મૃત્યુ પછી સુપરનોવા બનીને વિસ્ફોટ પામ્યા પછી તેનો બાકી વધતું દ્રવ્ય છે. ન્યૂટ્રોન સ્ટાર બ્રહ્યાંડમાં સૌથી નાના કદનો અને સૌથી વધારે ઘનત્વ ધરાવતો તારો છે. સામાન્ય ન્યૂટ્રોન સ્ટારની ત્રિજ્યા ફક્ત દશેક કિલોમિટર જેટલી હોવા છતા તેનું દળ સૂર્ય કરતા બમણું હોય છે.
સુપરનોવા વિસ્ફોટ પછી તારાનો બાકી વધેલો ગર્ભ પોતાના કેન્દ્રના જ ગુરુત્વાકર્ષણને કારણે અંદરને અંદર ફસડાયા કરે છે. આના કારણે તેના ગર્ભમાં જન્મતી પ્રચંડ ભીંસ વડે તેના દ્રવ્યમાં રહેલા પ્રોટોન અને ઇલેક્ટ્રોન એકબીજા સાથે સંકળાઈને તતસ્થ કણ ન્યૂટ્રોનને જન્મ આપે છે. આ કારણથી આ તારાને ન્યૂટ્રોન સ્ટાર કહેવાય છે.
આ સંકોચાવાની ક્રિયા અમુક હદ સુધી જ સંભવી શકે છે. પરંતું ઘણા ન્યૂટ્રોન સ્ટાર જેમના દળ સોલાર દળ કરતા બે થી ત્રણ ગણા વધારે હોય છે તેમાં સંકોચનની ક્રિયા સતત ચાલું રહે છે. આ પ્રકારના ન્યૂટ્રોન સ્ટાર અંતે કૃષ્ણ વિવર (બ્લેક હોલ) બને છે.
શ્રેણી:ભૌતિકવિજ્ઞાન શ્રેણી:ખગોળશાસ્ત્ર શ્રેણી:સૌરમંડળ
દેવા તળપદ (તા. સોજિત્રા)
દેવા તળપદ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ચરોતર પ્રદેશમાં આવેલા આણંદ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૮ (આઠ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા સોજિત્રા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. દેવા તળપદ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, ડાંગર, બાજરી, તમાકુ, બટાટા, શક્કરીયાં તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:સોજિત્રા તાલુકો શ્રેણી:ચરોતર
સુમિત્રા મહાજન
તેઓએ કેન્દ્રિય મંત્રીપદે પણ સેવા આપી. તેઓ ૨૦૦૨ થી ૨૦૦૪ વચ્ચે માનવ સંશાધન, સંચાર અને પ્રેટ્રોલિયમ મંત્રી હતા. તેઓ મહિલા સદસ્યોમાં સદસ્યતા અને વય અનુસાર ૧૬મી લોકસભામાં સૌથી જ્યેષ્ઠ છે. તેઓ મીરા કુમાર બાદ લોકસભાના અધ્યક્ષ તરીકે ચૂંટાનાર દ્વિતીય મહિલા સદસ્ય છે. સક્રિય લોકસભા સભ્ય તરીકે મહત્ત્વની સમિતિઓના અધ્યક્ષપદે રહ્યા, ચર્ચામાં અને પ્રશ્નો પૂછવામાં પણ આગળ રહ્યા.
શરૂઆતનું જીવન અને અભ્યાસ
તેણીનો જન્મ ચિતપાવન પરિવારમાં ઉષા અને પુરુષોત્તમ સાઠેના ઘરમાં ચિપલુણ, મહારાષ્ટ્ર ખાતે થયો હતો. તેમણે અનુસ્નાતક અને કાયદાના સ્નાતક ઇન્દોર વિશ્વવિદ્યાલય ખાતે મેળવી. તેમના લજ્ઞ ઇંદોરના રહેવાશી જયંત મહાજન સાથે થયા. તેમના શોખમાં વાંચન, સંગીત, નાટક અને સિનેમા સામેલ હતા. તેમને ગાયનનો પણ શોખ હતો. તેમણે જીવનમાં ૧૮મી સદીના સમાજ સુધારક અહિલ્યાબાઇ હોલ્કરને આદર્શ માન્યા છે.
રાજકીય કારકિર્દી
૧૯૮૯માં તેમણે પ્રથમ વખત વરિષ્ઠ કોંગ્રેસ નેતા અને ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રી પ્રકાશ ચંદ્ર શેઠી વિરુદ્ધ ચૂંટણી લડી અને જીતી ગયા. તેમણે ઇંદોર માટે ઘણી પરિયોજનાની શરૂઆત કરી જેમાં રેલવે, હવાઈ અને શહેરી વિકાશ મુખ્ય હતો. તેઓ સાદગી, પ્રમાણિકતા અને સાફ રાજકારણ માટે જાણીતા છે. તેમની કારકિર્દી સ્વચ્છ છે અને તેમણે ખાસ હિતો ધરાવતા જૂથોથી અંતર જાળવ્યું છે. તેઓ તેમના મતદાર વિસ્તારમાં તાઈ તરીકે લોકપ્રિય છે.
પદો સંભાળ્યા
૧૯૮૪/૮૫: નાયબ મેયર, મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન, ઇંદોર
૧૯૮૯: ૯મી લોકસભામાં ચૂંટાયા
૧૯૯૦/૯૧: સ્વાસ્થ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલયની સલાહકાર સમિતીના સદસ્ય, મહિલા મોરચો, ભાજપના સદસ્ય
૧૯૯૧: ૧૦મી લોકસભામાં ચૂંટાયા
૧૯૯૧/૯૨: ૭૩માં સંવિધાન સંશોધન ખરડાની સંયુક્ત સમિતિના સદસ્ય
૧૯૯૧/૯૩: સદસ્ય, બાળ કલ્યાણ મંત્રાલય સમિતિ
૧૯૯૧/૯૬: સદસ્ય, સંચાર મંત્રાલયની સલાહકાર સમિતિ
૧૯૯૨/૯૪: મધ્ય પ્રદેશ ભાજપના ઉપાધ્યક્ષ
૧૯૯૫/૯૬: ભાજપ સંસદીય સમિતિના મંત્રી
૧૯૯૬: ૧૧મી લોકસભા સદસ્ય
૧૯૯૬/૯૮: ભાજપના મંત્રી, નાણાંકીય સમિતિ સદસ્ય
ગાંધી જયંતી
ગાંધી જયંતિ મહાત્મા ગાંધીના જન્મ દિવસે દર વર્ષે ૨જી ઓક્ટોબરના રોજ ઉજવવામાં આવતી વાર્ષિક ઉજવણી છે. આ દિવસને આંતરરાષ્ટ્રીય અહિંસા દિવસ તરીકે પણ મનાવવામાં આવે છે. વસ્તુત: ગાંધીજી સમગ્ર વિશ્વમાં તેમની અહિંસક ચળવળ માટે ઓળખાય છે અને આ દિવસ એમને માટે વૈશ્વિક સ્તરે આદર-સન્માન વ્યક્ત કરવા માટે ઉજવવામાં આવે છે.
સુમિત્રા મહાજન
પદો સંભાળ્યા
૧૯૯૮: ૧૨મી લોકસભા સદસ્ય
૧૯૯૮ બાદ: ભાજપના મહામંત્રી, નશાકારી દવા નિયંત્રણ સમિતિ, માનવ સંશાધન સમિતિ, શિક્ષણ સમિતિ, મહિલા સશક્તિકરણ સમિતિ, મહિલાઓને લગતા કાયદાઓની સમિતિ, સંસદ સદસ્યો વિસ્તાર વિકાશ સમિતિના સદસ્ય
ગાંધી જયંતી
સંદર્ભો
શ્રેણી:મહત્વના દિવસો શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી
સુમિત્રા મહાજન
પદો સંભાળ્યા
૧૯૯૯: ૧૩મી લોકસભાના સદસ્ય
૧૯૯૯/૨૦૦૪: માનવ સંશાધન મંત્રાલયના રાજ્ય મંત્રી, સંચાર અને ઇન્ફર્મેશન ટેક્નોલોજી રાજ્યમંત્રી, પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ રાજ્ય મંત્રી
૨૦૦૪: ૧૪મી લોકસભાના સદસ્ય
૨૦૦૪/૦૯: સામાન્ય બાબતોની સમિતિના સદસ્ય, સામાજિક ન્યાય અને સશક્તિકરણ સમિતિના પ્રમુખ
૨૦૦૫: ભાજપ મહિલા મોર્ચાના પ્રભારી, નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રાલય સલાહકાર સમિતિના સદસ્ય
૨૦૦૭/૨૦૦૯: સામાજિક ન્યાય અને સશક્તિકરણ સમિતિના પ્રમુખ
૨૦૦૯: ૧૫મી લોકસભાના સદસ્ય
૨૦૦૯/૨૦૧૪: ગ્રામ્ય વિસ્તાર વિકાસ સમિતિના પ્રમુખ, મહિલા સશક્તિકરણ સમિતિના સદસ્ય
૨૦૧૪: ૧૬મી લોકસભાના સદસ્ય
ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૪માં લિમ્કા બુક ઓફ રેકોર્ડમાં એક જ સંસદીય ક્ષેત્રથી એક જ રાજકીય પક્ષ માટે સૌથી વધુ વખત ચૂંટણી લડનાર મહિલા તરીકે સ્થાન મળ્યું.
લોકસભા અધ્યક્ષ
૬ જૂન ૨૦૧૪ ના રોજ સુમિત્રા મહાજન ૧૬મી લોકસભાના અધ્યક્ષ તરીકે સર્વાનુમતે ચૂંટાયા. તેમણે અગાઉ અધ્યક્ષની સમિતિના સદસ્ય તરીકે લોક્સભામાં સેવા આપી. તેમણે ઓગષ્ટ ૨૦૧૫માં પાંચ દિવસ માટે ૨૫ કોંગ્રેસ સભ્યોને નિલંબિત કરવાનું કડક પગલું લીધું.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:જીવિત લોકો શ્રેણી:રાજકારણી શ્રેણી:૧૯૪૩માં જન્મ
તારાવાડા (તા. લોધિકા)
તારાવાડા (તા. લોધિકા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  રાજકોટ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા લોધિકા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. તારાવાડા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:લોધિકા તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
કુલધરા, રાજસ્થાન
ભૂગોળ
આ સ્થળ જેસલમેરથી આશરે ૧૮ કિમી દૂર દક્ષિણ-પશ્ચિમમાં આવેલું છે. ગામ ૮૬૧ મી x ૨૬૧ મી ના ચોરસ વિસ્તારમાં ઉત્તર-દક્ષિણ દિશામાં વસેલું હતું. ગામની મધ્યમાં દેવીનું મંદિર આવેલું છે. ગામમાં ત્રણ મુખ્ય આડા રસ્તાઓ અને સંખ્યાબંધ ઊભી નાની ગલીઓ આવેલી હતી.
ઉત્તર અને દક્ષિણ દિશામાં દિવાલ જોવા મળે છે. ગામની પૂર્વ દિશામાં સૂકાયેલી નાની કાકની નદી આવેલી છે. પશ્ચિમ દિશામાં મકાનોની પાછલા ભાગની દિવાલો આવેલી છે.
સ્થાપના
કુલધરાની સ્થાપના પાલીથી જેસલમેર વિસ્તારમાં આવેલા બ્રાહ્મણોએ કરી હતી. જેઓ પાલીવાલ કહેવાતા હતા. તવારીખ-એ-જેસલમેર, લક્ષ્મી ચંદ (૧૮૯૯)ના પુસ્તક મુજબ કુલધરા ગામની સ્થાપના કાંધણ નામના પાલીવાલ બ્રાહ્મણે કરી હતી. તેણે ઉધનસર નામના તળાવનું ખોદકામ કર્યું હતું.
હરિયાણાના મુખ્યમંત્રીઓ
અહીં ભારતદેશના હરિયાણા રાજ્યના મુખ્ય મંત્રીઓની યાદી અપાયેલી છે.
આ પણ જુઓ
શ્રેણી:હરિયાણા
ગુફા
ગુફા એ જમીનની નીચેના ભાગે બનાવવામાં આવેલું એક ભોંયરું કે સુરંગ છે જેનો આકાર સામાન્ય રીતે તેમાં કોઈપણ વ્યક્તિ પ્રવેશ કરી શકે એટલો રાખવામાં આવતો હોય છે. મુખ્યત્વે આ ગુફાઓનો ઉપયોગ એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે જવા માટે કરવામાં આવતો હતો. આવી ગુફાઓ પર્વતોમાં અને સમુદ્રમાં પણ અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
મરૂડી આશા (તા. દ્વારકા)
ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૪ (ચાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા તેમજ ત્રણ બાજુએથી દરિયા વડે ઘેરાયેલા ઓખામંડળ તરીકે ઓળખાતા દ્વારકા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, માછીમારી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
વીજળી
વીજળી એ વિદ્યુતભારની હાજરી અને પ્રવાહ છે. વીજળીનો ઉપયોગ કરીને આપણે ઊર્જા સ્થાનાંતરિત કરી શકીએ છીએ જે આપણને સામાન્ય કામકાજ પૂર્ણ કરવા દે છે. તેનું સૌથી જાણીતું સ્વરૂપ તાંબુ જેવા વાહક તાર દ્વારા વહેતો ઈલેક્ટ્રોનનો પ્રવાહ છે.
"વીજળી" શબ્દનો ઉપયોગ કેટલીકવાર "વિદ્યુત ઊર્જા" રૂપે થાય છે. તે એક જ વસ્તુ નથી - વીજળી એ વિદ્યુત ઊર્જા માટેનું પ્રસારણ માધ્યમ છે, જેમ કે સમુદ્રનું પાણી તરંગ ઊર્જા માટેનું પ્રસારણ માધ્યમ હોય છે. એવી વસ્તુ કે જે વીજળીને તેના દ્વારા આગળ વધવાની મંજૂરી આપે છે તેને વાહક કહેવામાં આવે છે. કોપર અને અન્ય ધાતુની વસ્તુઓ સારી વાહક છે, જે તેમના દ્વારા વીજળીને આગળ વધવા દે છે અને વિદ્યુત ઊર્જા પ્રસારિત કરે છે. પ્લાસ્ટિક એક ખરાબ વાહક છે, જેને ઇન્સ્યુલેટર પણ કહેવામાં આવે છે, જે ખૂબ વીજળીને તેના દ્વારા આગળ વધવાની મંજૂરી આપતું નથી, તેથી વિદ્યુત ઊર્જાનું પ્રસારણ બંધ કરે છે.
વિદ્યુત ઊર્જાનું પ્રસારણ કુદરતી રીતે થાય છે (વરસાદમાં પડતી વીજળીની જેમ) અથવા માનવસર્જિત રીતે પણ થઈ શકે છે (જનરેટરની જેમ). તે ઊર્જાનો એક પ્રકાર છે જેનો ઉપયોગ આપણે પાવર મશીન અને ઇલેક્ટ્રિકલ ઉપકરણો ને ચલાવવા માટે કરીએ છીએ. જ્યારે વિદ્યુતભાર આગળ વધતો નથી, ત્યારે ઉત્પન્ન વીજળીને સ્થિર વીજળી કહેવામાં આવે છે. જ્યારે વિદ્યુતભારને ખસેડવામાં આવે છે ત્યારે તે વિદ્યુત પ્રવાહ હોય છે, જેને કેટલીકવાર 'ગતિશીલ વીજળી' કહેવામાં આવે છે. ચોમાસામાં પડતી વીજળી એ સૌથી પ્રખ્યાત અને ખતરનાક પ્રકૃતિનો વીજપ્રવાહ છે, પરંતુ કેટલીકવાર સ્થિર વીજળી વસ્તુઓને એક સાથે વળગી રહેવાનું કારણ બને છે.
વીજળી જોખમી બની શકે છે, ખાસ કરીને પાણીની આસપાસ કારણ કે પાણી એ સારા વાહકનું એક સ્વરૂપ છે કારણ કે તેમાં મીઠા જેવી અશુદ્ધિઓ હોય છે. ઓગણીસમી સદીથી, આપણા જીવનના દરેક ભાગમાં વીજળીનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. ત્યાં સુધી તો માત્ર તોફાની વીજળી જોવી એ એક જિજ્ઞાસા હતી.
વીજળીનું ઉત્પાદન
thumb|200x200px|વીજ મથકોમાં વિદ્યુત ઊર્જા બનાવવામાં આવે છે. જો કોઈ ચુંબક ધાતુના વાયરની નજીક જાય તો વિદ્યુત ઊર્જા બનાવવામાં આવી શકે છે. આ એક જનરેટર દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતી પદ્ધતિ છે. સૌથી મોટા જનરેટર પાવર સ્ટેશનોમાં છે જે આપણાં રોજબરોજના કાર્ય માટે વીજળીનું વ્યાપારિક ધોરણે ઉત્પાદન કરે છે.
વિદ્યુતઊર્જાને બરણીમાં રસાયણોને બે અલગ અલગ પ્રકારના ધાતુના સળિયા સાથે જોડીને પણ મુક્ત કરી શકાય છે. આ સિદ્ધાંત બૅટરીમાં વપરાય છે.
સ્થિર વીજળી બે વસ્તુઓ વચ્ચેના ઘર્ષણ દ્વારા બનાવી શકાય છે - ઉદાહરણ તરીકે ઊનની ટોપી અને પ્લાસ્ટિક. આ એક તણખો પણ બનાવી શકે છે અને તેની સપાટી પર વિદ્યુતભાર ફેલાય છે.
અલાબામા
અલાબામા એ સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાના દક્ષિણ ક્ષેત્રમાં આવેલું એક રાજ્ય છે. આ રાજ્ય ટેનેસી દ્વારા ઉત્તર, ફ્લોરિડા દ્વરા પુર્વ, દક્ષિણમાં મેક્સિકોની ખાડી અને જૉર્જિયા તથા પશ્ચિમમાં મિસિસિપી સાથે સીમાઓ ધરાવે છે. અલાબામા કુલ ભૂમિ ક્ષેત્ર બાબતે ત્રીસમા સ્થાન પર આવે છે અને તેના આંતરરાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ આકારની રીતે બીજા સ્થાન પર આવે છે. રાજ્યની વસ્તી ઈ. સ. ૨૦૦૬માં લગભગ ૪૬ લાખ જેટલી હતી, જેને કારણે આ બાબતમાં અમેરિકામાં તે ત્રેવીસમા સ્થાન પર આવે છે.
અમેરિકી નાગરિક યુદ્ધને કારણે દ્વિતીય વિશ્વ યુદ્ધ સુધી, અલાબામા ઘણાં દક્ષિણી રાજ્યોની જેમ આર્થિક કઠિનાઈનો સામનો કરી રહ્યું હતું. દ્વિતીય વિશ્વ યુદ્ધ બાદ, અલબામા રાજ્યની અર્થવ્યવસ્થામાં મહત્વપૂર્ણ સુધારાઓ થયા અને ભારે ઉદ્યોગો તથા ખનિજ નિષ્કર્ષણમાં વિવિધ હિતો માટે કૃષિના ક્ષેત્રને આપવામાં આવતા પ્રાધાન્યમાં બદલાવ કર્યો. શિક્ષણ અને પ્રૌદ્યોગિકીના રૂપમાં, તથા એકાધિક સૈન્ય પ્રતિષ્ઠાનોના વિસ્તાર, મુખ્ય રૂપમાં અમેરિકી સેના અને અમેરિકી વાયુસેનાને કારણે આ પ્રસિદ્ધ થયૂં. રાજ્ય દ્વારા એરોસ્પેસ, શિક્ષણ, સ્વાસ્થ્ય દેખભાળના ક્ષેત્રમાં નિવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આ ઉપરાંત બેંકિંગ તથા વિભિન્ન ઑટોમોબાઇલ વિનિર્માણ, ખનિજ નિષ્કર્ષણ, ઇસ્પાત ઉત્પાદન અને નિર્માણ સહિત ભારે ઉદ્યોગોનું અહિયાં કાર્ય ચાલે છે.
અલાબામા અનાધિકૃત રીતે યેલ્લો હમ્મર રાજ્ય છે, કે જે રાજ્ય પક્ષીનું નામ પણ છે. અલાબામા "દેગચાના હાર્ટ'ના રૂપમાં પણ ઓળખાય છે. આ રાજ્યનું વૃક્ષ બડી પટ્ટી પાઇન છે અને રાજ્યનું ફૂલ કમીલયા છે. અલાબામા રાજ્યની રાજધાની મોંટગોમરી શહેર ખાતે આવેલી છે, અને જનસંખ્યાના હિસાબે સૌથી મોટું શહેર બર્મિંગહામ છે. કુલ ભૂમિ ક્ષેત્રની રીતે સૌથી મોટું શહેર હુન્ત્વિલ્લી છે. સૌથી પુરાણું શહેર મોબાઇલ (અલાબામા) છે.
આ પણ જુઓ
શ્રેણી:અમેરિકા શ્રેણી:અમેરિકાના રાજ્યો
દેવા વાંટા (તા. સોજિત્રા)
દેવા વાંટા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ચરોતર પ્રદેશમાં આવેલા આણંદ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૮ (આઠ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા સોજિત્રા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. દેવા વાંટા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, ડાંગર, બાજરી, તમાકુ, બટાટા, શક્કરીયાં તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:વસો તાલુકો શ્રેણી:ચરોતર
વેબેક મશિન
વેબેક મશિન (અંગ્રેજી: Wayback Machine) એ એક વેબસાઇટ છે. આ વેબસાઇટ એક ડિજિટલ દફતરખાનું છે. આ વેબસાઇટ વર્લ્ડ વાઈડ વેબ, એટલે કે ઇન્ટરનેટ પર અન્ય વેબસાઇટની માહિતીનો સમયાંતરે સંગ્રહ કરવાનું કામ કરે છે, જેને વેબસાઇટ બંધ થઇ જાય તો પણ મેળવી શકાય છે. આ વેબસાઇટ સાન ફ્રાન્સિસ્કો, કેલિફોર્નિયા, યુનાઈટેડ સ્ટેટ્સમાં કેન્દ્રિત ઈન્ટરનેટ આર્કાઇવ (Internet Archive) નામે બિનનફાકારક સંગઠન દ્વારા સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.
સુનીલ કોઠારી
સુનીલ કોઠારી (૨૦ ડિસેમ્બર ૧૯૩૩ – ૨૭ ડિસેમ્બર ૨૦૨૦) એ ભારતીય શાસ્ત્રીય નૃત્યક્ષેત્રના મર્મજ્ઞ, ઇતિહાસકાર, લેખક તથા વિવેચક હતા. તેમણે પદ્મશ્રી, કુમાર સુવર્ણ ચંદ્રક, રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક જેવા સન્માનો મેળવ્યા હતા.
જીવન
તેમનો જન્મ ૨૦ ડિસેમ્બર ૧૯૩૩ના દિવસે મુંબઈમાં થયો હતો. બાળપણથી જ તેમને નૃત્યકલા પ્રત્યે આકર્ષણ જાગ્યું. તેઓ સિતારાદેવી, ગોપીકૃષ્ણ જેવા નૃત્યકારોની કલાથી વિશેષ પ્રભાવિત હતા. તેઓ ૧૯૫૬માં મુંબઈ વિશ્વવિદ્યાલમાંથી બી.કૉમ. થયા અને સાહિત્ય તથા સંસ્કૃતના વિષયો સાથે ૧૯૬૩માં એમ.એ.ની પદવી મેળવી. ૧૯૬૪માં તેમણે ચાર્ટર્ડ ઍકાઉન્ટન્ટની પરીક્ષા પાસ કરી. ત્યારબાદ તેમણે નૃત્યશૈલી તથા નાટ્યપરંપરાનો વિષય લઈ ‘ધ ડાન્સ-ડ્રામા ટ્રૅડિશન ઍન્ડ ધ રસ થિયરી’ વિશે મહાનિબંધ લખીને ૧૯૭૭માં મહારાજા સયાજીરાવ વિશ્વવિદ્યાલયમાંથી પી.એચ.ડી.ની પદવી મેળવી. ૧૯૮૬માં કોલકાતા ખાતેની રવીન્દ્ર ભારતી યુનિવર્સિટીમાંથી નૃત્યના વિષયમાં ડી.લિટ.ની પદવી પણ મેળવી. નૃત્યના અભ્યાસ માટે તેઓ સાત ભારતીય ભાષાઓ શીખ્યા હતા. ૨૭ ડિસેમ્બર ૨૦૨૦ના દિવસે હૃદય રોગના હુમલાને કારણે તેમનું અવસાન થયું.
કારકિર્દી
તેઓ ટાઇમ્સ ઑફ ઇન્ડિયાના સળંગ ૪૦ વર્ષ સુધી નૃત્યકલા-સમીક્ષક હતા. તેમને ડાન્સર્સ ગિલ્ડ, મુંબઈના સ્થાપક મંત્રી (૧૯૬૩-૬૯), મુંબઈ ખાતેના ભારતીય વિદ્યા ભવનના ભવન્સ કલાકેન્દ્રના મંત્રી, મુંબઈની સૂરસિંગાર સંસદ સંસ્થાના વાર્ષિક નૃત્ય મહોત્સવોના કલાનિર્દેશક, ભારત સરકારના ઍડવાઇઝરી ફિલ્મ સેન્સર બોર્ડના સભ્ય, યુનેસ્કોની ઇન્ટરનેશનલ કાઉન્સિલ ઑફ ડાન્સના કારોબારી સમિતિના સભ્ય, તેમજ મહારાજા સયાજીરાવ વિશ્વવિદ્યાલય અને ભારતીય વિદ્યાભવન ખાતે મુલાકાતી પ્રાધ્યાપક તરીકેની કામગીરી પણ બજાવી હતી. ત્યારબાદ દિલ્હી ખાતેની સંગીત-નાટક અકાદમીમાં નૃત્ય વિભાગના મદદનીશ સચિવ તરીકે તેમણે સેવાઓ આપી. તેમણે રવીન્દ્ર ભારતી યુનિવર્સિટી (જોરાસાંકો) ખાતે અધ્યાપક તરીકે કાર્ય કર્યું હતું. ઉપરાંત રવીન્દ્ર ભારતી યુનિવર્સિટીના નૃત્ય વિભાગ (ઉદયશંકર પ્રોફેસર), જવાહરલાલ નહેરુ યુનિવર્સિટી-નવી દિલ્હી સ્કૂલ ઑફ આર્ટ્સ ઍન્ડ ઍસ્થેટિક્સ (ડીન તથા પ્રોફેસર) તથા વિશ્વવિદ્યાલય અનુદાન આયોગ (UGC) (નૅશનલ પ્રોફેસર ઑફ ડાન્સ)માં સેવાઓ આપી છે.
પરંપરાગત તથા શાસ્ત્રીય નૃત્યશૈલીનાં વિવિધ સ્થળો-કેન્દ્રોની મુલાકાત લેવા તેમણે ભારતભરમાં પ્રવાસ ખેડ્યો હતો. તેઓ મુંબઈ દૂરદર્શન પરથી નિયમિત કાર્યક્રમો આપતા. તેમણે ભારતનાં નૃત્યગુરુ-નૃત્યાંગના રુક્મિણીદેવી તથા નૃત્ય સંસ્થા - ‘કલાક્ષેત્ર’ અંગે દસ્તાવેજી ફિલ્મ તૈયાર કરી હતી. ફિલ્મ્સ ડિવિઝન માટે કમલાદેવી ચટ્ટોપાધ્યાય પર આધારિત એક દસ્તાવેજી ફિલ્મ માટેનું લેખનકાર્ય તેમણે કર્યું હતું.
તેઓ ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઑફ કલ્ચરલ રિલેશન્સ(ICCR)ના સલાહકાર સમિતિના સભ્ય; સંગીત-નાટક અકાદમીની જનરલ કાઉન્સિલના પૂર્વ સભ્ય; કાલિદાસ સન્માન પસંદગી સમિતિના સભ્ય; વિદેશમાં આયોજિત થતા ‘ફેસ્ટિવલ ઑવ્ ઇન્ડિયા’ માટે નર્તકોની પસંદગી સમિતિના સભ્ય; ખજુરાહો ખાતે આયોજિત કરવામાં આવતા નૃત્ય-સમારોહો માટે નર્તકોની પસંદગી સમિતિના સભ્ય જેવા પદો એ સેવા આપી હતી. તેમણે એશિયન કલ્ચરલ કાઉન્સિલ ફેલોશિપ યોજના હસ્તક અમેરિકાની ન્યૂયૉર્ક યુનિવર્સિટીના નૃત્ય વિભાગમાં રેસિડન્ટ પ્રોફેસરનું પદ પણ તેઓ ધરાવતા હતા.
લેખન
તેમણે ‘છાઉ ડાન્સિઝ ઑફ ઇન્ડિયા’ (૧૯૬૮), ‘ભરતનાટ્યમ્’ (૧૯૭૯), ‘એપ્રિસિયેશન ઑફ ક્લાસિકલ ડાન્સિઝ ઑફ ઇન્ડિયા’, ‘ધ ડાન્સ-ડ્રામા ટ્રૅડિશન ઍન્ડ ધ રસ થિયરી’, ‘ડાન્સ ઍન્ડ ડાન્સર્સ’, ‘કથક’ (૧૯૮૯), ‘ઓડિસી’ (૧૯૯૦) તથા ‘કુચિપુડી’ જેવાં પુસ્તકો, નિબંધો અને અભ્યાસલેખો લખ્યા છે. ૨૦૦૫ સુધીમાં ભારતીય શાસ્ત્રીય નૃત્યશૈલીઓ પર આધારિત તેમનાં ૧૨ પુસ્તકો પ્રકાશિત થયાં છે.
સન્માન
નૃત્યક્ષેત્રે ઉત્તમ પ્રદાન કરવા બદલ ૧૯૫૯માં તેમને કુમાર સુવર્ણ ચંદ્રક એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો. ભારત સરકારે તેમને પદ્મશ્રીનો ખિતાબ આપ્યો હતો. આ ઉપરાંત તેમને ગુજરાત રાજ્ય સંગીત-નાટક અકાદમી ઍવૉર્ડ, કેન્દ્રીય સંગીત-નાટક અકાદમી ઍવૉર્ડ, ફુલબ્રાઇટ શિષ્યવૃત્તિ તથા અમેરિકાની ત્રણ યુનિવર્સિટીઓમાં નૃત્યવિષયક વ્યાખ્યાનો આપવા માટે ફુલબ્રાઇટ ફેલોશિપ પણ એનાયત કરવામાં આવ્યા હતા. ૨૦૧૨માં તેમને રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક એનાયત કરવામાં આવ્યો હતો.
સંદર્ભ
શ્રેણી:ગુજરાતી કલાકાર શ્રેણી:કુમાર સુવર્ણચંદ્રક વિજેતા શ્રેણી:૨૦૨૦માં મૃત્યુ શ્રેણી:રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક વિજેતા શ્રેણી:૧૯૩૩માં જન્મ
કુમુદ
કુમુદ એ ગુજરાતી લેખક ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી કૃત નવલકથા સરસ્વતીચંદ્રની નાયિકા છે. કથાનાયક સરસ્વતીચંદ્ર સાથે તેની સગાઈ થયેલી હોય છે, પરંતુ સરસ્વતીચંદ્રના ગૃહત્યાગને કારણે તે પ્રમાદધન સાથે પરણે છે અને વિધવા બને છે. છેવટ સુધી પ્રેમ અને લગ્નની મર્યાદાને અકબંધ રાખતી સુકુમાર નારી તરીકે આ પાત્રનું ચિત્રણ થયું છે. ગુજરાતી કથાસાહિત્યના ચિરંજીવ પાત્રોમાં આ પાત્ર સ્થાન પામ્યું છે.
પાત્ર પરિચય
કુમુદની સગાઈ સંસ્કારી, ભાવુક અને વિદ્વાન સરસ્વતીચંદ્ર જોડે થાય છે અને બંને એકબીજાને પ્રેમ કરે છે તથા પ્રસન્ન દામ્પત્યજીવનનાં સ્વપ્નો સેવે છે. પરંતુ સરસ્વતીચંદ્રની સાવકી માના ચઢાવ્યાથી પિતા સરસ્વતીચન્દ્રને કટુવચન કહે છે. એથી સરસ્વતીચંદ્ર લાગણીશીલ બનીને ગૃહત્યાગ કરે છે અને કુમુદનું જીવનસ્વપ્ન રોળાઈ જાય છે. સંજોગવશાત્ પ્રમાદધન જેવા કુસંસ્કારી વ્યક્તિ જોડે એને પરણાવી દેવામાં આવે છે. આથી સમગ્ર જીવન દરમિયાન પતિ અને પ્રેમી વચ્ચે કુમુદનું હૃદય તવાયાં કરે છે.
એવામાં સરસ્વતીચંદ્ર ફરતો ફરતો નવીનચંદ્ર નામ ધારણ કરીને કુમુદને સાસરે જ અતિથિ બને છે અને કુમુદની અત્યંત કરુણ સ્થિતિનો મૂક સાક્ષી બને છે. પોતાના મનને સરસ્વતીચંદ્ર ઉપરથી ખસેડવા કુમુદ 'પ્રમાદધન મુજ સ્વામી સાચા' એમ રટ્યા કરે છે, છતાં સરસ્વતીચંદ્ર તરફથી મન પાછું હઠાવી શકતી નથી. આખરે પ્રમાદધનનું અકસ્માતમાં મૃત્યુ થાય છે અને કુમુદ નદીમાં તણાઈ જતાં એને સાધ્વીઓ બચાવે છે અને સાધ્વીઓના મઠમાં મધુરી નામ ધારણ કરીને તે રહે છે. આમ છતાં એનું ચિત્ત રાગ અને ત્યાગની વચ્ચે ઝોલાં ખાય છે. અકસ્માતે સરસ્વતીચંદ્ર પણ ત્યાં આવી ચઢે છે અને બંનેનું મિલન સુંદરગિરિ પર યોજાય છે. સરસ્વતીચંદ્ર એની આગળ લગ્નનો પ્રસ્તાવનો મૂકે છે જેનો કુમુદ અસ્વીકાર કરે છે અને સરસ્વતીચંદ્રની કલ્યાણગ્રામની યોજનાને સાકાર કરવા, પોતાની નાની બહેન કુસુમ ને સરસ્વતીચંદ્ર જોડે પરણવા પ્રેરીને સરસ્વતીચંદ્રને સહાય કરે છે.
ગોવર્ધનરામને એની દ્વારા વૈધવ્યની શુચિતા દશવિવી હતી એટલે સરસ્વતીચંદ્ર પ્રત્યે નેહ હોવા છતાં એની જોડે લગ્ન કરવાના પ્રસ્તાવનો અસ્વીકાર કરીને સરસ્વતીચંદ્રની કલ્યાણગ્રામની યોજનાને સાકાર કરવા, પોતાની નાની બહેન કુસુમને સરસ્વતીચંદ્ર જોડે પરણવા પ્રેરીને સરસ્વતીચંદ્રને સહાય કરે છે. કુમુદ દ્વારા સ્નેહની પવિત્રતા, લગ્નબંધનની દૃઢતા, ઉદાત્ત ત્યાગ અને ઉચ્ચ કોટીના મનોબળનું નિરૂપણ કરીને ગોવર્ધનરામે ગુજરાતને એક આદર્શ અને ચિરંજીવ પાત્ર આપ્યું છે.
આવકાર
મણિલાલ હ. પટેલ નોંધે છે કે, "કુમુદ દ્વારા સ્નેહની પવિત્રતા, લગ્નબંધનની દૃઢતા, ઉદાત્ત ત્યાગ અને ઉચ્ચ કોટીના મનોબળનું નિરૂપણ કરીને ગોવર્ધનરામે ગુજરાતને એક આદર્શ અને ચિરંજીવ પાત્ર આપ્યું છે".
પૂરક વાચન
શ્રેણી:કાલ્પનિક પાત્રો
મરૂડી મન (તા. દ્વારકા)
ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા દેવભૂમિ દ્વારકા જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૪ (ચાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા તેમજ ત્રણ બાજુએથી દરિયા વડે ઘેરાયેલા ઓખામંડળ તરીકે ઓળખાતા દ્વારકા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, માછીમારી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
ગાંધી મંડપમ (ચેન્નઈ)
right|thumb|ગાંધી મંડપમ ગાંધી મંડપમ એ ચેન્નઈના અડયારમાં સરદાર પટેલ રોડ પર બનાવાયેલી સ્મારકોની શ્રેણી છે. આ સંકુલમાં બાંધવામાં આવેલ પ્રથમ માળખું મહાત્મા ગાંધીનું સ્મારક હતું. મદ્રાસના તત્કાલિન મુખ્યમંત્રી સી રાજગોપાલાચારી દ્વારા ૨૭ જાન્યુઆરી ૧૯૫૬ ના દિવસે તે ખુલ્લુ મુકવામાં આવ્યું હતું. બાદમાં, સ્વતંત્રતા સેનાનીઓ માટે અન્ય ચાર સ્મારકો રત્તામલઈ શ્રીનિવાસન અને ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રીઓ રાજાજી, કામરાજ અને એમ ભક્તવત્સલમ દ્વારા ઉમેરવામાં આવ્યા હતા.
તેની પ્રખ્યાતતાને કારણે, જાહેર કાર્યો માટે ખાસ કરીને સાંસ્કૃતિક પ્રવચનો અને સંગીત પ્રદર્શન માટે ઘણીવાર આ સ્થળનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ સ્થળ શહેરમાં એક મનોરંજન ઉદ્યાન તરીકે પણ વપરાય છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:મહાત્મા ગાંધી
સરા (તા. મુળી)
સરા (તા. મુળી) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા મુળી તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. સરા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, માધ્યમિક શાળા, ઉચ્ચતર માધ્યમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:મુળી તાલુકો
દાવદહાડ
દાવદહાડ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા ડુંગરાળ તેમજ જંગલ વિસ્તાર ધરાવતા ડાંગ જિલ્લાના આહવા તાલુકામાં આવેલું  ગામ છે. દાવદહાડ ગામમાં ૧૦૦ ટકા આદિવાસી લોકો વસે છે. તેઓ પરસ્પર સામાન્ય વહેવારમાં ડાંગી ભાષા એટલે કે કુકણા બોલીનો ઉપયોગ કરે છે.
આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ઉપરાંત અહીંના લોકો જંગલમાંથી મહુડાનાં ફુલ તેમ જ બી,  ખાખરાનાં પાન, ટીમરુનાં પાન, સાગનાં બી, કરંજના બી જેવી ગૌણ વનપેદાશો એકઠી કરી તેને વેચીને પણ પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે.
આ ગામ ખાપરી નદીના દક્ષિણ કિનારે આવેલું હતું, જ્યાં ઇ. સ. ૧૯૬૮ના વર્ષમાં આવેલા ભારે પૂરને કારણે તારાજી થઇ હતી. ત્યારબાદ આ ગામ નવી જગ્યા આહવા થી વઘઇ જતા માર્ગ પર નદીના ઉત્તર કિનારા પર વસાવવામાં આવ્યું છે.
શ્રેણી:આહવા તાલુકો
સાંગણવા (તા. લોધિકા)
સાંગણવા (તા. લોધિકા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  રાજકોટ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા લોધિકા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. સાંગણવા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:લોધિકા તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
દુદખા (તા. સમી)
દુદખા (તા. સમી) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા   પાટણ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા સમી તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. દુદખા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, વરિયાળી, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:સમી તાલુકો
શેખપર (તા. મુળી)
શેખપર (તા. મુળી) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા મુળી તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. શેખપર ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:મુળી તાલુકો
મનાલી
મનાલી એ વહીવટી રીતે કુલ્લુ જિલ્લાનો ભાગ છે. તેની વસતિ અંદાજે ૩૦,૦૦૦ જેટલી છે. આ શહેર લડાખ સુધી જતા પ્રાચીન વ્યાપાર માર્ગનું શરૂઆતી શહેર હતું. આ વ્યાપાર માર્ગ આગળ જઈ કારાકોરમ ઘાટ, યરકંદ અને ખોતન થઈ તારીમના મેદાનોને જઈ મળતો.
ભારતીય સંસ્કૃતિમાં મનાલીનું એક આગવું મહત્ત્વ મનાય છે. કહેવાય છે મનાલી ક્ષેત્ર સપ્ત ઋષિ (સપ્તર્ષિ)ઓનું નિવાસ સ્થળ હતું.
ભૂગોળ
મનાલી અક્ષાંસ રેખાંશ પર સ્થિત છે. ઊંચાઈમાં આ શહેર ૧૮૦૦મી થી લઈ "પ્રાચીન મનાલી" ૨૦૦૦ મી સુધી વિસ્તરેલું છે.
વસ્તી
મનાલી એ એક પંચરંગી પ્રજા ધરાવતું શહેર છે. ભારતના વિવિધ ભાગોમાંથી આવીને લોકો સ્થાયી થયાં છે. ૨૦૧૧ની જનગણના અનુસાર મનાલીની વસતિ ૮૦૯૬ હતી.
આબોહવા
શિયાળા દરમ્યાન વાતાવરણ અત્યંત ઠંડુ હોય છે, અને ઉનાળા દરમ્યાન હલકું ઠંડુ હોય છે. સમગ્ર વર્ષ દરમ્યાન તાપમાન ૪ સે થી ૩૦ સે ની વચ્ચે રહે છે. ઉનાળા દરમ્યાન સરાસરી તાપમાન ૧૪ અને ૨૦ અંશ વચ્ચે રહે છે. શિયાળામાં આ તાપમાન -૭ થી ૧૦ અંશ વચ્ચે રહે છે.
માસિક વર્ષા નવેમ્બરમાં ૨૪ મિમી થી લઈ જુલાઈમાં ૪૧૫ મિમી વચ્ચે રહે છે. લગભગ ૪૫ મિમી જેટલો વરસાદ શિયાળા અને વસંત ઋતુમાં પડે છે. ઉનાળો અને ચોમાસામાં તે ૧૧૫ મિમી જેટલો થઈ જાય છે. વાર્ષીક સરસરી વરસાદ ૧૫૨૦ મિમી જેટલો પડે છે. આ ક્ષેત્રમાં બરફ મોટે ભાગે ડિસેમ્બરમાં પડે છે, છેલ્લા ૧૫ વર્ષોથી આમાં મોડું થાય છે અને જાન્યુસારી કે ફેબ્રુઆરીમાં બરફ પડે છે.
નામ વ્યૂત્પતિ
મનાલીનું નામ હિંદુ બ્રાહ્મણ મનુ (મનુ સ્મૃતિ) પરથી આવેલું છે. મનાલીનો શાબ્દિક અર્થ થાય છે "મનુનું ઘર". એવી લોકવાયકા છે કે વિશ્વમાં આવેલ મહા પુર અને વિનાહશ પછી માનવ વંશના પુનઃ સ્થાપન માટે તેમના વાહન માંથી અહીં ઉતર્યા. હિમાચલ પ્રદેશનું કુલ્લુ ક્ષેત્ર ભગવનની વેલી તરીકે ઓળખાય છે. જુના મનાલીમાં સાધુ મનુને સમર્પિત એક પ્રાચીન મંદિર આવેલું છે.
ઇતિહાસ
મનાલી આ નામ મનુ + આલી આ બે શબ્દો પરથી ઉતરી આવ્યું છે. મનુએ અહીં રહેતા એક સાધુ નું નામ છે અને મનાલી નામ તેમના પર આધારીત છે. મનાલી અર્થાત મનુનો દ્વારમાર્ગ કે મનુનું નિવાસ. પ્રાચીન કાળમાં આ ખીણમાં 'રાક્ષસ' તરીકે ઓળખાતા ભટકતા શિકારીઓ રહેતાં હતાં. ત્યાર બાદ અહીં કાંગડાની ખીણ માંથી ભરવાડ રહેવા આવ્યાં જેઓ અહીં સ્થાયી થયાં અને ખેતી વાડી શરૂ કરી. અહીંના સૌથી પ્રાચીનરહેવાસી નૌર કે નર નામની પ્રજાતિના છે. આ કુળ કુલ્લુનો એક વિશિષ્ઠ પ્રકારનો સમાજ છે. હવે માત્ર અમુક નૌર કુટંબો જ અસ્તિત્વમાં છે. મનાલીના પશ્ચિમ કાંઠે આવેલ સોયલ નામના ગામમાં એક નૌર કુંટુંબ રહેતું હતું કહે છે તેઓ વિશાળ જમીનના માલિક હતા અને તેઓ તેમના ખેતરમાં રાક્ષસોને મજૂર તરીકે રાખતાં.
ઝાવડા
ઝાવડા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા ડુંગરાળ તેમજ જંગલ વિસ્તાર ધરાવતા ડાંગ જિલ્લાના વઘઇ તાલુકામાં આવેલું  ગામ છે. ઝાવડા ગામમાં ૧૦૦ ટકા આદિવાસી લોકો વસે છે. તેઓ પરસ્પર સામાન્ય વહેવારમાં ડાંગી ભાષા એટલે કે કુકણા બોલીનો ઉપયોગ કરે છે.
મનાલી
ઇતિહાસ
૧૯૮૦ના દાયકાના અંતમાં કાશ્મીરમાં ત્રાસવાદ શરૂ થયા પછી મનાલીમાં પર્યટનને વેગ મળ્યો. એક સમયનું આ સુપ્ત ગામડું ઘણી હોટેલો ધરાવતું ગતિવિધીથી ધમધમતું સ્થળ બની ગયું.
ઝાવડા
આ ગામ ખાતે નાગલી, અડદ, વરાઇ જેવા ધાન્યોના પાક લેવામાં આવે છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ઉપરાંત અહીંના લોકો જંગલમાંથી મહુડાનાં ફુલ તેમ જ બી,  ખાખરાનાં પાન, ટીમરુનાં પાન, સાગનાં બી, કરંજના બી જેવી ગૌણ વનપેદાશો એકઠી કરી તેને વેચીને પણ પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે.
મનાલી
વાહન વ્યવહાર
મનાલી એ દીલ્હીથી લેહ સુધી જતા રાષ્ટ્રીય ધોરી માર્ગ ૧ (NH 1) પર આવેલું છે. કહેવાય છે કે આ માર્ગ વિશ્વનો સૌથી ઊંચો વાહન માર્ગ છે. નવી દિલ્હીથી મનાલી સુધી આવતાં માર્ગમાં હરિયાણાના પાણીપત, અંબાલા, કેંદ્રશાસિત પ્રદેશ ચંદીગઢ, પંજાબના રોપર અને હિમાચલ પ્રદેશના બિલાસપુર, સુંદરનગર અને મંડી જેવા શહેરો આવે છે.
ઝાવડા
શ્રેણી:વઘઇ તાલુકો
મનાલી
વાહન વ્યવહાર
મનાલી રેલ્વે દ્વારા સરળતાથી પહોંચી શકાતું નથી. સૌથી નજીકનું બ્રોડ ગેજ સ્ટેશન ચંડીગઢ ૩૧૫ કિમી, પઠાણકોટ ૩૨૫ કિમી અને કાલ્કા ૩૧૦ કિમી દૂર આવેલા છે. નજીકનું નેરોગેજ સ્ટેશન જોગિન્દરનગર ૧૩૫ કિમી દૂર આવેલું છે.
સૌથી નજીકનું હવાઈ મથક ભુંતર ૫૦ કિમી દૂર આવેલું છે.
પર્યટન
મનાલી એક લોકપ્રિય હિમાલયનું પ્રવાસી સ્થળ છે. હિમાચલ પ્રદેશમાં આવતા પા ભાગના પ્રવાસીઓ મનાલીમાં જ આવે છે. ગરમ ભારતીય ઉનાળાથી વિપરીત મનાલી એક ઠંડુ વાતાવરણ અર્પે છે.
સ્કીઈઁગ, હાઈકીઁગ, પર્વતારોહણ, પૅરાગ્લાઈડીઁગ, તરાપાવિહાર (રાફ્ટીંગ), કાયાકીંગ અને માઉન્ટન બાઈકીંગ જેવા સાહસીક રમતો માટે મનાલી જાણીતું છે. યાલ સ્કીઈંગ એ આ ક્ષેત્રનો અનોખો ખેલ છે. . ટાઈમ માસિકના "બેસ્ટ ઑફ એશિયા" શ્રેણીમાં " એક્સટ્રીમ યાક સ્પોર્ટસ" ને લઈને મનાલીનું નામ પ્રસિદ્ધ થયું હતું. મનાલીમાં ગરમ પાણીના ઝરા, ધાર્મિક મંદિરો અને તિબેટિયન બૌદ્ધ મઠો પણ આવેલા છે.
છેલ્લાં અમુક વર્ષોથી મનાલી હનીમુન સ્થળ તરીકે યુગલોમાં ખૂબ પ્રછલિત બન્યું છે. આંકડાઓ બતાવે છે કે સિઝન દરમ્યાન (મે, જૂન, ડિસેમ્બર, જાન્યૂઆરી)લગભગ દરરોજ ૫૫૦ યુગલો મનાલી પહોંચે છે અને અન્ય સમયે દરરોજ ૩૫૦ યુગલો અહીં આવે છે..
મનાલી તેના ચમકતા ગોમ્પા કે બૌદ્ધ મઠો માટે જાણીતું છે. સમગ્ર કુલ્લુ ખીણમાં તિબેટી શરણાર્થીઓની સૌથી વધુ વસતિ આવેલ છે. ૧૯૬૯માં બંધાયેલ અહીંનું ગાધન થેકછોક્લીંગ ગોમ્પા ખુબ પ્રસિદ્ધ છે. આ મઠનું સંચાલન દાન અને મઠની કાર્યશાળામાં વણાતા હાથ વણાટના કાલીનના વેચાણ દ્વારા કરવામાં આવે છે. સૂર્યમુખી શોભીત એવા બાગમાં બજારની પાસે એક ન્યીન્ગમ્પા નામે એક અર્વાચીન મઠ આવેલો છે.
અન્ય પ્રવાસી સ્થળો
નગ્ગાર કિલ્લો, મનાલીની દક્ષિણે આવેલો આ કિલ્લો પાલા શાસકોનો અવશેષ છે. ખડકો પથ્થરો અને વિશાળ લાકડાની કોતરણીમાંથી બનેલો આ કિલ્લો હિમાચલના કલા ઇતિહાસનો પરચો આપે છે. આ કિલ્લને હોટેલમાં ફેરવી દેવાયો જે હવે હિમાચલ પ્રવાસ નિગમ હેઠળ છે.
હિડિંબા દેવી મંદિર, ૧૫૫૩માં સ્થાપિત આ મંદિર સ્થાનીય દેવી હિડિંબા ને સમર્પિત છે જે પાંડવ ભાઈ ભીમના પત્ની પણ હતાં. આ મંદિર તેના ચાર ભાગીય પેગોડા અને મહીમ કાષ્ઠ કારીગિરી માટે પ્રસિદ્ધ છે.
રાહલા ધોધ મનાલીથી ૨૭ કિમી દૂર રોહતાંગ ઘાટની શરૂઆતમાં આ ધોધ આવેલ છે. આ ધોધ સમુદ્ર સપાટીથી ૨૫૦૧ મી.ની ઊંચાઈ પર આવેલો છે.
સોલાંગ ખીણ, આ સ્થળ સ્નો પોઈંટ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. આ સ્થળ મનાલીની ૧૩ કિમી ઉત્તર પશ્ચિમે આવેલો છે.
રોહતાંગ, મનાલીથી ૪૦ કિમી દૂરાવેલ આ સ્થળ સૌથી પ્રસિદ્ધ બરફ સ્થળ છે. પરંતુ શિયાળામાં તે બંધ કરી દેવાય છે. આ સ્થળ સમુદ્ર સપાટીથી ૧૩૦૫૪ ફૂટની ઊંચાઈ પર આવેલું છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:ભારતના ગિરિમથકો શ્રેણી:હિમાચલ પ્રદેશ
કુસુમ
કુસુમ એ ગુજરાતી લેખક ગોવર્ધનરામ ત્રિપાઠી કૃત નવલકથા 'સરસ્વતીચંદ્ર'માં નાયિકા કુમુદની નાની બહેન તરીકે આવતું પાત્ર છે. કથાને અંતે નાયક સરસ્વતીચંદ્ર સાથે એના લગ્ન થાય છે.
પાત્ર પરિચય
'સરસ્વતીચન્દ્ર' નવલકથાના ત્રીજા ભાગમાં કુમુદની ગેરહાજરીમાં કુસુમનું પાત્ર પ્રગટ થાય છે અને વિકસે છે. 'સૌંદર્યનું ઉદ્યાન અને કુસુમનો વિકાસ' નામનાં પ્રકરણમાં કુમુદના વ્યક્તિત્વને અને એના માનસ સંચાલનના મનોવૈજ્ઞાનિક સંકેતોને લેખકે રજૂ કર્યાં છે. કુસુમ સ્વભાવે સ્વતંત્ર અને ચંચળ છે, પણ સાથે સાથે એનામાં ઋજુતા અને નારીસહજ સંવેદનશીલતા પણ છે.
કુસુમને સરસ્વતીચન્દ્ર માટે ચોખ્ખો પક્ષપાત છે. એને સરસ્વતીચંદ્ર પ્રત્યે કૂણી લાગણી છે એમ એના પિતા વિદ્યાચતુર સાથેના એક સંવાદમાં દર્શાવાયું છે. જોકે સંપ્રજ્ઞાતપણે પોતાના હૃદયના એ ગોપનભાવથી કુમુદ અજ્ઞાત છે. કુસુમ પર અંગ્રેજી કેળવણીનો પ્રભાવ છે. તેથી નારીના હક માટે અને સંસારમાં તેના સ્વતંત્ર સ્થાન માટે તે જાગૃત છે. એ સરસ્વતીચન્દ્ર માટેની લાગણી પ્રત્યક્ષ વ્યક્ત કરતી નથી. કુમુદના સમજાવ્યા પછી અંતે એ સરસ્વતીચંદ્ર સાથે લગ્ન કરવા સંમત થાય છે અને કલ્યાણગ્રામની યોજનામાં કુમુદ સક્રિય રીતે સાથ આપી શકે તે માટેની અનુકુળતા ઊભી કરે છે.
આવકાર
મણિલાલ હ. પટેલ નોંધ્યું છે કે, "કુસુમનું પાત્ર ઘડીને ગોવર્ધનરામે નવલકથાને સંતુલિત કરી છે" અને "આ પાત્ર ગતિશીલ હોવાથી વાચકને નાયિકાના જેટલું જ તેનું આકર્ષણ રહે છે".
પૂરક વાચન
શ્રેણી:કાલ્પનિક પાત્રો
શિવ
શિવજી ને હિંદૂ ધર્મના ત્રણ મુખ્ય દેવોમાંના એક માનવામાં આવે છે. તેઓ જગતનો સંહાર કરે છે. અન્ય દેવોની જેમ શિવને મૂર્તિ રૂપે નહી પૂજતા તેમનું પૂજન લિંગ સ્વરૂપે કરવામાં આવે છે. શિવ પરિવારમાં ભગવાન શંકર, માતા પાર્વતી અને તેમના પુત્રો ગણેશ અને કાર્તિકેયનો સમાવેશ થાય છે. શિવજીની એક પુત્રી ઓખાનો પણ પુરાણોમાં ઉલ્લેખ જોવા મળે છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે શિવ પરિવારમાં તેમની ગણતરી કરવામાં આવતી નથી. આ ઉપરાંત શિવ મંદિરોમાં હનુમાન, કાચબો અને પોઠીયો પણ શિવ પરિવારની સાથે જોવા મળે છે.
શિવજી શૈવ સંપ્રદાયોના આરાધ્ય દેવ છે. તેમનાં બાર જ્યોતિર્લિંગ સુપ્રસિદ્ધ છે. જેમના સોમનાથ અને નાગેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ ગુજરાતમાં આવેલા છે.
શિવાલયની રચના
ભગવાન શિવનાં મંદિરને શિવાલય અથવા શિવમંદિર કહેવામા આવે છે. બીજી એક એ પણ ખાસિયત છે કે અન્ય દેવી દેવતાઓનું સ્થાપન મંદિરોમાં મૂર્તિ સ્વરૂપે થાય છે પરંતુ અજન્મા એવા ભગવાન શિવનું સ્થાપન લિંગ સ્વરૂપે થાય છે. ભગવાન શિવ તો એવા દેવ છે કે જેમણે હંમેશા માણસોની વસ્તીથી અલગ અને એકાંત જગ્યા વધારે પસંદ કરી છે. તેવીજ રીતે તેમના શિવાલયો પણ જંગલ અથવા તો ગામથી થોડા દુર જોવા મળે છે.
મહાદેવનાં શણગાર તથા પૂજનવિધીમાં પણ જંગલની કુદરતી વસ્તુઓનો જ ઉપયોગ જોવા મળે છે. જેમાં વનનાં ફુલો ધતુરો, બીલીપત્ર, રૂદ્રાક્ષ શણગાર તરીકે, શરીર ઉપર ભસ્મનું લેપન, વાહનમાં પોઠીયો, વગાડવામાં ડમરૂં, શરીરે જટાજુટ સર્પોની માળા અને પોશાકમાં હાથી કે વાઘનું ચામડું હોય છે. પૂજનવિધીમાં પાણીનો લોટો અને થોડા બીલીપત્રનાં પાન. શિવલિંગ પથ્થરનાં ઓટલે, ઝાડની નીચે, ડુંગરની ટોચે પણ હોય છે.
સ્વયંભૂ ગણાતા બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશમાં શંકરને સદાશિવ કહેવાય છે. શિવનું મંદિર શાસ્ત્રોકત દ્રષ્ટિએ જીવનમાં માનવદેહ અને મનનું પ્રતીક અને ભાવના બની રહે છે. સર્વનું કલ્યાણ કરનારા શિવનાં શિવાલયમાં વાસ્તુશાસ્ત્ર-શિલ્પકલા વિધાનમાં તેમજ માનવજીવન માટે આશિષ ગણાતી અષ્ટાંગયોગ કલ્પના સાકાર થાય છે. ગુજરાતનાં પ્રદેશોમાં થતા શિવાલયની રચના (બાંધકામ) નીચે મુજબ હોય છે.
શિવાલયની રચના બે ભાગમાં હોય છે જેમાં આગળનો ભાગ મંદિર અને અંદરનો ભાગ ગર્ભગૃહ (ગર્ભાગાર-ગભારો) કહેવાય છે. જેમાં મનુષ્યના જન્મથી અંત સુધીના સંસ્કાર તેમાં પ્રગટ થાય છે.
શિવાલયમાં આગળનાં ભાગમાં કાલ ભૈરવનું સ્થાપન કરવામાં આવે છે. જે યમનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.
શિવાલયમાં પ્રથમ ભાગ એવા મંદિરમાં પ્રવેશતા પોઠીયાનું સ્થાપન થાય છે. જે પરિશ્રમ અને ભારવહનનાં પ્રતીક તરીકે ઓળખાય છે. તેના સ્થાપન દ્વારા એવુ સમજાવાય છે કે જીવનમાં પોતાના ફાળે આવેલ કોઈ પણ કામ લાલચ કે લાલસા વગર કરવુ જોઈએ.
શિવાલયમાં પોઠીયા પછી કાચબાનું સ્થાપન કરવામાં આવે છે. કાચબો પોતાની બધી જ બહારની ઈન્દ્રિયોને સંકોરી, પોતાની જાતમાં સમાવી શકે છે. મનુષ્ય માટે પણ બહારની ઈન્દ્રિયો ( આંખ, કાન, જીભ, હાથ અને પગ ) ઉપર કાબુ અને સંયમ આવશ્યક છે. પોતાની જાત સંકોરી ચાલવાની વાત સમાજમાં પ્રચલિત છે. જે કાચબાનાં સ્થાપન દ્વારા પ્રમાણિત થાય છે.
શિવાલયમાં કાચબાની ડાબી બાજુએ ઉતરદિશા બાજુ મુખે ગણેશનું સ્થાપન કરવામાં આવે છે. ગણેશ વિધ્નોનાં હરનાર કહેવાય છે. ગણ-પતિમાં બીજાની નાનામાં નાની વાત સાંભળીને પેટમાં રાખવાની ટેવ, પરિસ્થિતિનો ક્યાસ કાઢતા અને ઝીણી નજરે નીરખવાની ટેવ છે, જે દરેક મનુષ્યમાં હોવી જોઈએ. એ રીતે ગણેશનાં કાન મોટા, આંખ નાની, પેટ મોટું રખાયા છે. તે ઉપરાંત ગણેશ પ્રજ્ઞા-બુધ્ધિના દેવ ગણાય છે.
મોટા ભાડુકીયા (તા. કાલાવડ)
શ્રેણી:કાલાવડ તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
શિવ
શિવાલયની રચના
શિવાલયમાં ગણેશની બરોબર સામેની બાજુ એટલેકે દક્ષિણ દિશા બાજુ મુખે હનુમાનજી નું સ્થાપન કરવામાં આવે છે. હનુમાન બ્રહ્મચર્ય-શકિત અને સેવાનાં ઉદાહરણ રૂપે છે.
શિવાલયનાં ગર્ભાગારની બરોબર વચ્ચે ભગવાન શિવનું લિંગની સ્થાપના કરવામા આવે છે. શિવનાં લિંગના સ્થાપનની એક ખાસ વિશેષતા છેકે ભગવાન શિવ અજન્મા છે તેથી તેના સ્થાપન સમયે તે લિંગનો પ્રવેશ દરવાજેથી થતો નથી પરંતુ તે મંદિરનાં ગર્ભાગારની ટોચેથી કરવામાં આવે છે. શિવલિંગ હદય અને આત્માનું પ્રતીક છે.
શિવાલયમાં શિવલિંગની ફરતે થાળુ અને ઉપર જળાધારી તથા સર્પનું સ્થાપન કરવામાં આવે છે. તેમાં થાળુ શિવલિંગની ફરતે ગોળાકાર લિંગનાં માપ જેટલુ વધારે હોય છે. શિવલિંગ ઉપર જે પાત્ર લટકાવવામાં આવે છે તેને જળાધારી કહે છે. જેમાં પાણી ભરીને લિંગ ઉપર સતત અભિષેક થાય છે. આ ઉપરાંત ભકતો દ્વારા કરવામાં આવતા પાણી અને દુધનાં અભિષેકનાં પ્રવાહીને વહેવા માટેની જગ્યા કરવામા આવે છે. જેને ઉતર દિશામાં ગર્ભાગારની બહાર કાઢવામાં આવે છે. જ્યાં નાની કુંડી કરીને તેમાં સમાવી દેવામાં આવે છે.
શિવાલયમાં શિવલિંગની બરોબર પાછળ પાર્વતીની મૂર્તિનું સ્થાપન કરવામાં આવે છે. જે ભક્તિ અને નમ્રતાનાં પ્રતીક રૂપે છે. પાર્વતી શ્રધ્ધા અને ભક્તિના ગુણો પ્રગટ કરે છે.
મંત્ર
ૐ નમ: શિવાય
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:દેવી દેવતા શ્રેણી:હિંદુ દેવતા
ઉત્તર ધ્રુવ
ઉત્તર ધ્રુવ, જે સામાન્ય રીતે ભૌગોલિક ઉત્તર ધ્રુવ તરીકે ઓળખાય છે, પૃથ્વીના ઉત્તર ગોળાર્ધમાં આવેલું બિંદુ છે જ્યાં પૃથ્વીની પરિભ્રમણની ધરી સપાટી પર મળે છે. ચુંબકીય ઉત્તર ધ્રુવ તેનાથી અલગ છે.
નિરૃતિ
નિરૃતિ અથવા નિઋતિ (निरृति) એક હિંદુ દેવી અથવા દેવ છે, જે મૃત્યુ, ક્ષીણતા અને દુ:ખને વ્યક્ત કરે છે. પ્રારંભિક હિંદુ શાસ્ત્રોમાં નિરૃતિ એ એક એવી દેવી છે જે મૃતકોના પ્રદેશમાં રહે છે. પાછળથી હિંદુ ધર્મમાં તેના પુરુષ સ્વરૂપ નિરૃત નો ઉલ્લેખ છે, જેને નૈઋત્ય દિશાના દિક્પાલ (દિશાઓના રક્ષક) છે.
વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર
આ શબ્દનો ઉપયોગ વૈદિક ગ્રંથોમાં અસ્તિત્વ વગરના અને સંપૂર્ણ અંધકારના પ્રદેશને દર્શાવવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો. આ પ્રદેશ પોતાના જીવન ધર્મમાં નિષ્ફળ ગયેલા લોકોનો ખાઈ જાય છે. આ પ્રદેશમાં કોઈ પ્રકાશ, ભોજન અને બાળકો હોતા નથી. આ ત્રણ વસ્તુને વૈદિક જીવન અને ધાર્મિક વિધિઓમાંથી સૌથી અગત્યના ગણેલ છે.