cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ત્રીજું આંગ્લ-મરાઠા યુદ્ધ
શરુઆત
તે પ્રદેશમાં ત્રણ ટેકરીઓ હતી જેમાં પાર્વતી ટેકરી, ચતુરશૃંગી ટેકરી અને ખડકી ટેકરીનો સમાવેશ થતો હતો. પેશવાએ લડાઈ પાર્વતી ટેકરી પરથી નિહાળી જ્યારે અંગ્રેજ સૈન્ય ખડકી ટેકરી પર સ્થિત હતું. બંને ટેકરીઓ વચ્ચે ચાર કિમીનું અંતર હતું. મુલા નદીનું વહેણ સાંકડું અને છીછરું હતું માટે તે અનેક જગ્યાઓએથી ઓળંગી શકાય તેમ હતી. નદીમાં કેટલાક નાળાં વિલીન થતા હતાં પણ તે અડચણરુપ નહોતા અને કેટલાક ઝાડીઓને કારણે દેખાતા નહોતાં.
મરાઠા સૈન્યમાં રોહિલ્લા, રાજપુત અને મરાઠા સમુદાયના સૈનિકો હતા. તેમાં ડે પિન્ટો નામક અધિકારીના નેતૃત્વ હેઠળ કેટલાક પોર્તુગાલી સૈનિકો પણ હતા. મરાઠા સૈન્યની ડાબી પાંખનું નેતૃત્વ મોરોપંત દિક્ષિત અને રાસ્તેના હાથમાં હતું અને તે સપાટ જમીન પર ગોઠવાયેલી હતી. તે સ્થળ પર હાલમાં પુના વિશ્વવિદ્યાલય સ્થિત છે. કેન્દ્ર બાપુ ગોખલેના અને જમણી પાંખ વિંચુરકરના નેતૃત્વ હેઠળ હતી. અંગ્રેજ સૈન્યએ કૂચની શરુઆત નવેમ્બર ૧, ૧૮૧૭ના રોજ કર્નલ બરની પલટણ દ્વારા કરી. અંગ્રેજ સૈન્યના ડાબી પાંખ અને કેન્દ્ર વચ્ચે જગ્યા ઉભી કરી અને તેનો મરાઠાઓએ શરુઆતમાં ફાયદો ઉઠાવવામાં સફળતા મેળવી. આ સફળતાનો ફાયદો ન મળી શક્યો કેમ કે મરાઠા અશ્વદળ એક છૂપા નાળાને કારણે અસ્તવ્યસ્ત બન્યું અને બાપુ ગોખલેનો ઘોડો ગોળીબારમાં મૃત્યુ પામ્યો. તે જ સમયે મોરોપંત દિક્ષિતને ગોળી વાગતાં તેઓ મૃત્યુ પામ્યા અને મરાઠા સૈન્ય ટૂંક સમય માટે નેતૃત્વ વિહોણું બન્યું. અંગ્રેજ પાયદળની આગેકૂચ સતત ચાલુ રહી અને તેણે સતત ગોળીબાર ચાલુ રાખ્યો. તેને કારણે મરાઠા અશ્વદળે માત્ર ચાર કલાકમાં પીછેહઠ કરવી પડી. અંગ્રેજોએ ટૂંક સમયમાં વિજયી હોવાની ઘોષણા કરી. આ લડાઈમાં અંગ્રેજ પક્ષે ૮૬ સૈનિકો મૃત્યુ પામ્યા જ્યારે મરાઠા પક્ષે આશરે ૫૦૦.
પિંડારી
બીજું આંગ્લ-મરાઠા યુદ્ધ બાદ શીંદે અને હોલકરે મોટા વિસ્તારો અંગ્રેજોને હવાલે કર્યા હતા. તેમણે પિંડારીઓને અંગ્રેજ વિસ્તારમાં છાપામાર હુમલા કરવા પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. હારેલા મરાઠા સરદારો પાસેથી આશ્રય મેળવતા પિંડારીઓ અનુક્રમે શીંદેશાહી અને હોલકરશાહી નામે ઓળખાતા હતા. પિંડારી સરદાર સેતુ, કરીમ ખાન અને દોસ્ત મોહમ્મદ શીંદેશાહી હતા અને બાકીના હોલકરશાહી. ૧૮૧૪માં આશરે ૩૩,૦૦૦ પિંડારી હતા. તેઓ મધ્ય ભારતમાં વારંવાર ગામો પર છાપામાર હુમલા કરતા. તેને કારણે મધ્ય ભારતમાં લોકો પોતાને ખેતી દ્વારા નિભાવી શકવા અસમર્થ બનવા લાગ્યા હતા અને અંતે લૂંટ અને ચોરી જેવા ગુનાઓ તરફ વળતા હતા. ૧૮૧૫માં આશરે ૨૫,૦૦૦ પિંડારીઓ મદ્રાસ પ્રાંતમાં પ્રવેશ્યા અને કોરોમંડલ તટ પર છાપામાર હુમલો કરી ૩૦૦ ગામો લૂંટ્યા. બીજી ટોળીએ નિઝામના રાજ્ય પર હુમલો કર્યો અને ત્રીજીએ માલાબાર તટ પર. ૧૮૧૬ અને ૧૮૧૭માં વધુ અંગ્રેજ વિસ્તારમાં તેમણે હુમલા કર્યા. ફ્રાન્સીસ રૉડન-હેસ્ટિંગ્સના મત અનુસાર પિંડારીઓને ખતમ ન કરવામાં આવે ત્યાં સુધી ભારતમાં સંપૂર્ણ શાંતિ નહિ સ્થપાય.
અંગ્રેજોની યોજના
પિંડારી વિરુદ્ધ સૈન્ય કાર્યવાહી કરી અને તેમને આમનેસામનેની લડાઈમાં ઉતારવા એ શક્ય નહોતું. પિંડારીઓને સફળતાપૂર્વક ખતમ કરવા તેમને ભાગી ન શકે તે રીતે ઘેરવા એ જ માર્ગ હતો. ફ્રાન્સીસ રૉડન-હેસ્ટિંગ્સે પ્રમુખ મરાઠા સરદારો સાથે વાટાઘાટ થાય તે દરમિયાન જ પિંડારી વિરુદ્ધ કાર્યવાહી કરવા અંગ્રેજો પાસેથી પરવાનો મેળવ્યો. પિંડારીઓને લગભગ તમામ મરાઠાઓની સહાનુભૂતિ ઉપલબ્ધ હતી. ૧૮૧૭માં રૉડન-હેસ્ટિંગ્સે ભારતમાં તે સમય સુધી અંગ્રેજ દ્વારા ઉતારાયેલ સૌથી બળવાન સૈન્ય એકઠું કર્યું જેમાં આશરે ૧,૨૦,૦૦૦ સૈનિકો હતા. તેને બે ભાગમાં વહેચ્યું જેમાં ઉત્તરમાં પોતાના નેતૃત્વ હેઠળ સૈન્ય હતું જ્યારે દક્ષિણમાં જનરલ હિઝલોપના નેતૃત્વમાં. અંગ્રેજોની યોજના અનુસાર હોલકર, શીંદે અને અમીર ખાન સાથે સંબંધો સામાન્ય કરવા. તે ત્રણે પોતાના વિસ્તારમાં પિંડારીઓને શરણ આપતા હતા. શીંદે પેશવા અને નેપાલ સાથે અંગ્રેજો વિરુદ્ધ જોડાણ માટે ગુપ્ત મંત્રણા ચલાવી રહ્યા હતા. તેમનો નેપાલ સાથેનો પત્રવ્યવહારને આંતરી અને તેમની સામે દરબારમાં રજૂ કરવામાં આવ્યો. તેમને સંધિ કરવા ફરજ પડી અને તેની શરત મૂજબ તેમણે અંગ્રેજોને પિંડારીઓ વિરુદ્ધ કાર્યવાહીમાં સહાયની ખાતરી આપી અને પોતાના વિસ્તારમાં વધુ પિંડારી ટુકડીઓ ભવિષ્યમાં ન બનાવવા પણ બાંહેધરી આપી. રાજદ્વારી વાટાઘાટો, દબાણ અને સંધિને કારણે શીંદે યુદ્ધની બહાર રહ્યા. અમીર ખાને ટોંકમાં પોતાના રાજ્યની ખાતરીના બદલામાં પોતાનું સૈન્ય વિખેરી નાખ્યું. તેણે પોતાની તોપો અંગ્રેજોને વેંચી દીધી અને પિંડારીઓને પોતાના વિસ્તારમાં શરણ ન આપવા ખાતરી આપી. હવે યુદ્ધ માટે બંગાળ સૈન્યમાં ૪૦,૦૦૦ સૈનિકો હતા અને દક્ષિણના સૈન્યમાં ૭૦,૪૦૦ સૈનિકો. ઉત્તરી અથવા બંગાળ સૈન્યને ત્રણ ડિવિઝન અને અનામત ટુકડીમાં વહેંચવામાં આવ્યું. ડાબી ડિવિઝન મેજર જનરલ માર્શલ, મધ્યની રૉડન-હેસ્ટિંગ્સ અને અનામત જનરલ ઓક્ટરલોનીના નેતૃત્વ હેઠળ હતી. દક્ષિણના સૈન્યમાં પાંચ ડિવિઝન હતી. તેમનું નેતૃત્વ જનરલ હિઝલોપ, બ્રિગેડિયર ડોવટન, જનરલ માલ્કમ, બ્રિગેડિયર સ્મીથ અને લેફ્ટનન્ટ કર્નલ એડમ્સના હસ્તક હતું. આમ બંને સૈન્યમાં કુલ ૧,૧૦,૪૦૦ સૈનિકો હતા. વધુમાં મદ્રાસ અને પુનાના દૂતો પાસે બે પલટણો અને એક તોપચી દળ હતું. મદ્રાસમાં ૬ઠી બંગાળ અશ્વદળના કેટલાક સૈનિકો પણ હતા. ઓક્ટોબર અને નવેમ્બરની શરુઆતે ઉત્તરના સૈન્યએ એક ડિવિઝન સિંધ, બીજી ચંબલ અને ત્રીજી પૂર્વ નર્મદાના વિસ્તારમાં મોકલી અને અનામત વડે અમીર ખાન પર દબાણ ઉભું કરાયું. પ્રથમ અને બીજી ડિવિઝન વડે શીંદેને તેના મિત્રોથી સંપર્ક વિહોણ કરી દેવાયા. આમ, તેમને અને અમીર ખાનને સંધિ કરવા ફરજ પાડવામાં આવી.
દક્ષિણના સૈન્યની પ્રથમ અને ત્રીજી ડિવિઝનને હર્દા ખાતે નર્મદાના ખીણ પ્રદેશ પર કબ્જો જાળવી રાખવા નિયુક્ત કરાઈ. બીજી ડિવિઝનને બેરાર ઘાટો પર નજર રાખવા મલકાપુર ખાતે તૈનાત કરાઈ. ચોથી ડિવિઝને ખાનદેશ તરફ કૂચ કરી અને પુના અને અમરાવતી વચ્ચેનો વિસ્તાર કબ્જે કર્યો. પાંચમી ડિવિઝન હોશંગાબાદ ખાતે અને અનામત ડિવિઝન ભીમા અને કૃષ્ણા નદી વચ્ચેના પ્રદેશમાં ગોઠવવામાં આવી.
પિંડારીઓ પર હુમલો
પિંડારીઓ પર યોજનાબદ્ધ રીતે હુમલો કરવામાં આવ્યો. તેમનાં ઘરોને ઘેરી અને તેમનો નાશ કરવામાં આવ્યો. જનરલ હિઝલોપે મદ્રાસ પ્રાંતમાંથી હુમલો કરી અને તેમને નર્મદાને પાર ધકેલી દીધા જ્યાં ગવર્નલ જનરલ રૉડન-હેસ્ટિંગ્સ પોતાના સૈન્ય સાથે તૈયાર હતા. કરીમ ખાને અંગ્રેજો પાસે શરણાગતિ સ્વીકારી અને તેને ગોરખપુર પાસે જમીન આપવામાં આવી. મધ્ય ભારતથી બહાર તરફના મુખ્ય માર્ગો પર અંગ્રેજ ટુકડીઓનો કબ્જો હતો. પિંડારી સૈન્ય સંપૂર્ણ રીતે વિખેરાઈ ગયું અને એક જ અભિયાનમાં તે તૂટી ગયું. તેણે શિસ્તબદ્ધ સૈન્ય વિરુદ્ધ એકપણ લડાઈ ન લડી અને તે નાની ટુકડીઓમાં પણ ઘેરો ઘાલેલા સૈન્યની ગોઠવણીને પાર ન કરી શક્યા. સમગ્ર પ્રદેશમાં પિંડારીઓ વિખેરાઈ ગયા. પિંડારી સરદારો ભાગેડુ ગુનેગાર માત્ર બની ગયા. પિંડારીઓએ મરાઠાઓ પાસે સહાયની આશા રાખી પણ તેમાંથી કોઈએ તેમના પરિવારોને પણ આશરો આપવા હિંમત ન બતાવી. કરીમ અને સેતુ પાસે હજુ ૨૩,૦૦૦ સૈનિકો હતા પણ તેઓ તેમને ઘેરીને તૈનાત સૈન્યના મુકાબલે કંઈ નહોતા. તે કોઈપણ દિશામાં જતા હતા અંગ્રેજ સૈન્યનો સામનો થતો હતો. હાર ઉપર હારના અંતે એક ટુકડી તેમનો તમામ સામાન છોડી અને દક્ષિણમાં નાશી છૂટવામાં સફળ થઈ. ઘણા જંગલોમાં ભાગ્યા અને ત્યાં માર્યા ગયા. અન્યોએ ગામોમાં આશ્રય લીધો જ્યાં તેમની સાથે છાપામાર હુમલાનો બદલો લેવા ગામલોકોએ મારી નાખ્યા. પિંડારી સરદારો કરીમ ખાન અને વલી મોહમ્મદ મહીદપુરની લડાઈ દરમિયાન પોતાના ડેરા સાથે મોજૂદ હતા. આ સમય સુધીમાં મરાઠા સરદારોની તાકાતમાં ઘણો ઘટાડો થયો હતો અને તેથી સેતુ અને અન્ય સરદારો વિરુદ્ધ અભિયાનને નવો વેગ આપવામાં આવ્યો. ફેબ્રુઆરીના અંત પહેલાં તમામ સરદારોએ શરણાગતિ સ્વીકારી હતી અને પિંડારી પ્રથા અને સત્તાકેન્દ્ર નાબુદ થયાં. તેમને ગોરખપુર ખાતે જમીન આપવામાં આવી. કરીમ ખાનને ગંગાના કિનારે ગોરખપુરમાં જમીન મળતાં તે ખેડુત બન્યા. વલી મોહમ્મદે નાશી છૂટવા પ્રયાશ કર્યો જેના અંતે ધરપકડ થતાં ઝેર ખાઈ તેણે આત્મહત્યા કરી. સેતુ, જે જાટ સમુદાયના હતા, તેમને જ્હોન માલ્કમ દ્વારા સતત શોધવામાં આવ્યો અને જ્યારે કોઈ સાથી ન બચ્યા ત્યારે ૧૮૧૯માં તે મધ્ય ભારતના જંગલોમાં અદૃશ્ય બન્યો અને તેને વાઘ દ્વારા મારી નંખાયા.
પેશવાનું પલાયન
એલ્ફિન્સ્ટનના હુકમ અનુસાર જનરલ સ્મિથ પુના પાસે યરવડા ખાતે ૧૩ નવેમ્બરના રોજ પહોંચ્યા. સ્મિથ અને તેમના સૈનિકોએ ૧૫ નવેમ્બરના રોજ નદી ઓળંગી અને ઘોરપડી ખાતે ગોઠવાયા. ૧૬ નવેમ્બરની શરુઆતે મરાઠાઓ અને અંગ્રેજો વચ્ચે લડાઈની શરુઆત થઈ. મરાઠા સૈન્યનું નેતૃત્વ કરી રહેલ પુરન્દરે, રાસ્તે અને બાપુ ગોખલે અંગ્રેજ સૈન્ય પર કૂચ કરવા તૈયાર હતા પણ પેશવા અને તેમના ભાઈ પુરન્દર તરફ નાશી ગયા હોવાના ખબર મળતાં તેમનું મનોબળ તૂટી ગયું. મુળા અને મુઠા નદીના સંગમ પાસે ૫,૦૦૦ સૈનિકો વિંચુરકરના નેતૃત્વ હેઠળ તૈનાત હતા પણ તેઓએ કોઈ કાર્યવાહી કરી નહિ. બાપુ ગોખલે એ પેશવાની સુરક્ષા માટે લડતાં લડતાં પીછેહઠ કરી. બીજે દિવસે સ્મિથ પુના તરફ આગળ વધ્યા અને તેમને જાણકારી મળી કે પેશવા સતારા તરફ ભાગી છૂટ્યા હતા. દિવસ દરમિયાન પુનાએ શરણાગતિ સ્વીકારી અને સ્મિથે લોકોની સલામતી અને શાંતિ જળવાઈ રહે તે માટે ખૂબ જ તકેદારી રાખી. તુરંત જ કાયદો વ્યવસ્થા પુનઃસ્થાપિત થયા. ૧૭ નવેમ્બરના રોજ અંગ્રેજો શનિવાર વાડામાં પ્રવેશ્યા અને બાલાજી પંત નાટુએ યુનિયન જેક ધ્વજ લહેરાવ્યો. જોકે બાજી રાવ અશ્ટિ ખાતે હાર્યા નહિ ત્યાં સુધી કોતવાલી ચાવડી ખાતેથી પેશવાનો ભગવો ધ્વજ ન ઉતારાયો. અંગ્રેજો એવું બતાવવા માગતા હતા કે યુદ્ધ પેશવાએ સ્વેચ્છાથી નહિ પણ બાપુ ગોખલે, ત્રિંબકજી ડેંગલે અને મોરેશ્વર દિક્ષિતના દબાણમાં આવીને શરુ કર્યું હતું.
લડાઈ બાદ જનરલ પ્રિટ્ઝલરના નેતૃત્વ હેઠળ અંગ્રેજ સૈન્યએ પેશવાનો પીછો કર્યો જે સતારાના રાજા સાથે કર્ણાટક તરફ વધુ દક્ષિણમાં ગયા. સમગ્ર જાન્યુઆરી દરમિયાન પેશવાએ દક્ષિણમાં ભાગવાનું ચાલુ રાખ્યું. મૈસુરના રાજાની સહાય ન મળતાં પેશવા પાછા ફર્યા અને જનરલ પ્રિટ્ઝલરને ઓળંગી અને સોલાપુર તરફ આગળ વધ્યા. ૨૯ જાન્યુઆરી સુધી પેશવાના પીછા દરમિયાન કોઈ સફળતા મળી નહોતી. જ્યારે પણ બાજી રાવ અંગ્રેજ સૈન્યની પાસેથી પસાર થતા ત્યારે ગોખલે અને તેના સૈનિકો પેશવાની આસપાસ રહી અને દૂરથી ગોળીબાર કરતા. કેટલીક અથડામણો થઈ અને મરાઠાઓને સંખ્યાબધ વખત ઘોડા પર લાદેલી તોપોના ગોળા સહેવા પડ્યા. પણ બંને પક્ષે કોઈ ફાયદો થયો નહિ. ફેબ્રુઆરી ૭ના રોજ જનરલ સ્મિથે સતારામાં પ્રવેશ કર્યો અને મરાઠાઓના રાજવી મહેલને કબ્જે કર્યો. તેમણે ચિહ્નરુપે અંગ્રેજ ધ્વજ ચડાવ્યો. આગામી દિવસે શિવાજી અને મરાઠાઓનો ભગવા ધ્વજે તેનું સ્થાન લીધું. સ્થાનિક વસ્તીનો સાથ મેળવવા અંગ્રેજોએ જાહેરાત કરી કે તેઓ કોઈપણ ધાર્મિક પરંપરા સાથે છેડછાડ નહિ કરે. તેમણે જાહેરાત કરી કે તમામ વતન, ઇનામ, નિવૃત્તિ વેતન અને વાર્ષિક સાલિયાણાં ચાલુ રહેશે જો લાભકર્તા બાજી રાવની સેવામાંથી રાજીનામું આપશે. આ સમય દરમિયાન બાજી રાવ સોલાપુરની પાસેના વિસ્તારમાં રહ્યા હતા.
ફેબ્રુઆરી ૧૯ના રોજ જનરલ સ્મિથને ખબર મળ્યા કે પેશવા પંઢરપુર તરફ આગળ વધી રહ્યા છે. તેના માર્ગમાં અશ્ટિ ખાતે અંગ્રેજ સૈન્યએ પેશવા પર હુમલો કર્યો. લડાઈ દરમિયાન અંગ્રેજોથી પેશવાનું રક્ષણ કરતાં ગોખલેનું મૃત્યુ થયું. સતારાના રાજા તેમના ભાઈ અને માતા સાથે કબ્જે થયા. ૧૭૫૦ના દાયકામાં મરાઠા રાજાને તારાબાઈએ કેદ કર્યા હતા અને તેમણે સત્તા બહુ પહેલાં જ ગુમાવી હતી. પણ માધવ રાવ પેશવા એ ૧૭૬૩માં તેમને ગાદી પર પુનઃસ્થાપિત કર્યા હતા. ત્યારથી રાજા માત્ર સાંકેતિક હતા. સમ્રાટ આલમગીર બીજાએ પેશવાને છત્રપતિના પરિવારની કાળજી રાખવા માટે પ્રશસ્તિ પત્રક પણ લખ્યો હતો. છત્રપતિએ અંગ્રેજોની તરફેણ કરી અને તેને કારણે પેશવાની કાયદાકીયતા રદ થઈ. એક જાહેરનામું બહાર પડાયું કે પેશવા મરાઠા સંઘના નેતા નહોતા. જોકે બાજી રાવ બીજા એ જાહેરનામાંનો વિરોધ કર્યો અને વિરોધમાં જાહેરનામું બહાર પાડ્યું કે માઉન્ટસ્ટુઅર્ટ એલ્ફિન્સ્ટન તેમના રાજ્યના અંગ્રેજ દૂત નહોતા. પણ આ લડાઈ અને ગોખલેના મૃત્યુને કારણે યુદ્ધનો ઝડપી અંત આવ્યો. ટૂંક સમય બાદ બાજી રાવના પટવર્ધનોએ તેમનો સાથ છોડી દીધો.
એપ્રિલ ૧૦, ૧૮૧૮ સુધીમાં જનરલ સ્મિથના સૈન્યએ સિંહગઢ અને પુરન્દરના કિલ્લાઓ પર કબ્જો કર્યો હતો. ફેબ્રુઆરી ૧૩, ૧૮૧૮ના રોજ માઉન્ટસ્ટુઅર્ટ એલ્ફિન્સ્ટને પોતાની રોજનીશીમાં નોંધ કર્યા અનુસાર "સિંહગઢના કિલ્લામાં કોઈ મરાઠા સૈનિકો નહોતા પણ ૧૦૦ આરબ, ૬૦૦ ગોસાંઇ અને ૪૦૦ કોંકણી હતા. કિલ્લેદાર ૧૧ વર્ષનો છોકરો હતો અને ખરેખરી સત્તા એક અપ્પાજી પંત સેવરા નામના કારકુનના હાથમાં હતી. સૈનિકોને ખાસ્સી છૂટ આપવામાં આવી હતી અને કિલ્લામાં મોટા પ્રમાણમાં સંપત્તિ અને રોકડ હતી. કિલ્લેદારને મનગમતી વસ્તુ પોતાને હસ્તક રાખવા છૂટ હતી." જૂન ૩, ૧૮૧૮ના રોજ બાજી રાવે અંગ્રેજો સમક્ષ શરણાગતિ સ્વીકારી અને વાર્ષિક રુ આઠ લાખનું સાલિયાણું સ્વીકાર્યું. બાજી રાવે જાગીરદારો, પોતાના પરિવાર, બ્રાહ્મણો અને ધાર્મિક સંસ્થાઓ માટે અંગ્રેજો પાસેથી બાંહેધરીઓ મેળવી. પેશવાને કાનપુર નજીકના બિથુર ખાતે મોકલી દેવામાં આવ્યા. પેશવાના પતન અને દેશનિકાલને સમગ્ર મરાઠા સામ્રાજ્યમાં શોક સ્વરુપે મનાવવામાં આવ્યું જ્યારે પેશવા પર કોઈ અસર ન જણાઈ. તેમણે વધુ લજ્ઞો કર્યાં અને સમગ્ર જીવન વિવિધ ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ અને દારુ પીવામાં વિતાવ્યું.
નાગપુર ખાતેની ઘટનાઓ
thumb|250x250px|સીતાવર્દી કિલ્લો આજે thumb|250x250px|કિર્કિની લડાઈ, ૧૮૧૭ અપ્પા સાહેબ તરીકે ઓળખાતા મધોજી ભોંસલે એ નાગપુર ખાતે તેમના અણસમજુ પિત્રાઈ ભાઈ અને શાસક પરસોજી ભોંસલેની મે ૨૭, ૧૮૧૬ના રોજ હત્યા બાદ પોતાની સત્તા વધુ મજબુત કરી. તેમણે અંગ્રેજ દૂત જેનકિન્સની બાજી રાવ બીજા સાથે સંપર્ક ન કરવાની સલાહને અવગણી. જેનકિન્સે અપ્પા સાહેબને તેમના મોટી સંખ્યામાં એકઠા થઈ રહેલ સૈન્યને વિખેરી અને દૂતાવાસમાં આવવા જણાવ્યું પણ તેમણે તે પણ ન માન્યું. અપ્પા સાહેબે પેશવાને ટેકાની ખુલ્લી જાહેરાત કરી, જે અંગ્રેજો સાથે પુના નજીક લડી રહ્યા હતા. લડાઈ શરુ થવાનો અંદેશો જણાતાં જેનકિન્સે નજીકમાં રહેલ અંગ્રેજ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના સૈનિકો પાસે સહાય માંગી. તેમની પાસે લેફ્ટ કર્નલ હોપેનટોન સ્કોટના નેતૃત્વ હેઠળ ૧,૫૦૦ સૈનિકો પહેલેથી હતા. જેનકિન્સે કર્નલ એડમ્સને સંદેશ મોકલી નાગપુર તરફ કૂચ કરવા જણાવ્યું. અન્ય મરાઠા સરદારોની જેમ અપ્પા સાહેબે પણ આરબોને પોતાના સૈન્યમાં નોકરી પર રાખ્યા હતા. તેઓ પરંપરાગત રીતે કિલ્લાઓ પર કબ્જો રાખવાનું કાર્ય કરતા. તેઓ બહાદુર સૈનિકો તરીકે વિખ્યાત હતા પણ શિસ્ત અને હુકમ પાલનની બાબતમાં તેઓ નબળા હતા. મરાઠાઓનું કુલ સંખ્યાબળ આશરે ૧૮,૦૦૦ જેટલું હતું.
અંગ્રેજ છાવણી ઉત્તર-દક્ષિણ દિશામાં રહેલ સીતાવર્દી ટેકરીની પશ્ચિમમાં આશરે ૩૦૦ મિટર દૂર હતી. ટેકરીના ઉત્તર છેડા પર અંગ્રેજ સૈન્યનો કબ્જો હતો. મરાઠા પક્ષે આરબ સૈનિકોએ લડતાં શરુઆતમાં ઉપરી હાથ મેળવ્યો અને અંગ્રેજોને દક્ષિણ તરફ પીછેહઠ કરવા ફરજ પાડી. અંગ્રેજ અધિકારીઓ વધુ સૈન્યો સાથે આવવા લાગ્યા જેમાં ૨૯ નવેમ્બરના રોજ લેફ્ટ કર્નલ રાહાન, ૫ ડિસેમ્બરના રોજ મેજર પિટ્ટમાન અને ડિસેમ્બર ૧૨ ના રોજ કર્નલ ડોવટન હતા. અંગ્રેજોનો વળતો હુમલો તીવ્ર હતો અને અપ્પા સાહેબને શરણાગતિ સ્વીકારવા ફરજ પડી. અંગ્રેજો ૩૦૦ સૈનિકો ગુમાવ્યા જેમાં ૨૪ યુરોપી હતા અને મરાઠાઓએ પણ તેટલા જ સૈનિકો ગુમાવ્યા. જાન્યુઆરી ૯, ૧૮૧૮ ના રોજ સંધિ પર હસ્તાક્ષર થયા અને અપ્પા સાહેબને બહુ થોડા પ્રદેશ પર ખૂબ નિયંત્રણો સાથે સત્તા ચલાવવા અધિકાર મળ્યો. તેમના મોટાભાગના વિસ્તાર અને કિલ્લાઓ પર અંગ્રેજોએ કબ્જો કર્યો અને સિતાવર્દીના કિલ્લા પર અંગ્રેજોએ વધુ કિલ્લેબંધી કરી.
થોડા સમય બાદ અપ્પા સાહેબની ધરપકડ કરવામાં આવી. જ્યારે તેઓને અલ્હાબાદ તરફ ચોકી હેઠળ લઈ જવાતા હતા ત્યારે માર્ગમાં તેઓ નાશવામાં સફળ રહ્યા અને પંજાબ જઈ શીખ સામ્રાજ્યના શરણમાં ગયા. તેમણે સહાય કરવા ના કહી અને જોધપુર નજીક ફરી તેમની ધરપકડ થઈ. જોધપુરના રાજા માનસિંહે તેમની ખાતરી આપી અને તેઓ તેમના મૃત્યુ સુધી જોધપુર ખાતે રહ્યા. તેઓ જુલાઈ ૧૫, ૧૮૪૯ના રોજ ૪૪ વર્ષની વયે મૃત્યુ પામ્યા.
હોલકરની શરણાગતિ
હોલકરને શીંદેને અપાયેલ શરતોનો પ્રસ્તાવ આપવામાં આવ્યો. ફક્ત એટલો જ તફાવત હતો કે શીંદે એ તે માન્ય રાખી અને અમીર ખાનની સ્વતંત્રતાને પણ સ્વીકૃતી આપી. તે સમયે હોલકરના દરબારનું લગભગ અસ્તિત્વ જ નહોતું. જ્યારે હોલકરના એક અધિકારી તાંતીયા જોગે અંગ્રેજોની શરતો સ્વીકારવા આજીજી કરી ત્યારે તે અંગ્રેજોના મળતિયા હોવાની શંકા કરવામાં આવી. પણ હકીકતમાં તેણે અંગ્રેજો વિરુદ્ધ લડતાં એક પલટણનું નેતૃત્વ કર્યું હતું અને તેઓ અંગ્રેજોની તાકાતથી પરિચિત હતા. હોલકરે અંગ્રેજો વિરુદ્ધ બળવાના પેશવાના આહવાનને સ્વીકારી અને અંગ્રેજો વિરુદ્ધ મહિદપુરની લડાઈ લડી.
આ લડાઈ ડિસેમ્બર ૨૧, ૧૮૧૭ના રોજ લડવામાં આવી. અંગ્રેજ સૈન્યનું નેતૃત્વ માલ્કમના હાથમાં હતું. લડાઈની શરુઆત બપોરે ૧૨ વાગ્યે થઈ અને ભીષણ લડાઈ રાત્રિના ત્રણ વાગ્યા સુધી ચાલી. મદ્રાસ સૈન્યનું નેતૃત્વ લેફ્ટનન્ટ જનરલ હિઝલોપના હાથમાં હતું અને તે હોલકરના સૈન્યની દૃષ્ટિમર્યાદામાં સવારે ૯ વાગ્યે પ્રવેશ્યા. અંગ્રેજોએ ૮૦૦ સૈનિકો ગુમાવ્યા પણ હોલકરના સૈન્યનો નાશ પામ્યો. મરાઠા પક્ષે ૩,૦૦૦ સૈનિકો માર્યા ગયા અથવા ઘાયલ થયા. આ નુક્શાનના પરિણામે હોલકર અંગ્રેજો વિરુદ્ધ સશસ્ત્ર બળવો કરવા અસમર્થ બન્યા, અને તેને કારણે હોલકર રાજવંશની સત્તાનો ક્ષય થયો. હેન્રી ડ્યુરાન્ડ અનુસાર "મહિદપુરની લડાઈ બાદ માત્ર પેશવા જ નહિ પણ શીંદે અને હોલકરની સત્તાનો ક્ષય થયો અને તેનું સ્થાન કંપનીએ લીધું." તેમ છતાં બાકી રહેલ મરાઠા સૈનિકોએ લડવાનું ચાલુ રાખ્યું અને એક ડિવિઝન જેટલા સૈનિકો તેમને કાબૂમાં કરવા નિયુક્ત કરાયા. મંત્રીઓએ વિષ્ટિ માટે અપીલ કરી, જાન્યુઆરી ૬, ૧૮૧૮ના રોજ માંડેશ્વરની સંધિ પર હસ્તાક્ષર કરાયા; હોલકરે તમામ અંગ્રેજ શરતો સ્વીકારી. હોલકર અંગ્રેજોના પ્રભુત્વ હેઠળ સ્વતંત્ર રાજવી તરીકે સત્તા પર રહ્યા.
યુદ્ધનો અંત અને તેના પ્રત્યાઘાત
યુદ્ધના અંતે તમામ મરાઠા સત્તાકેન્દ્રોએ અંગ્રેજોની શરણાગતિ સ્વીકારી હતી. શીંદે અને અફઘાન અમીર ખાનને દબાણ અને રાજદ્વારી વાટાઘાટોના અંતે નવેમ્બર ૫, ૧૮૧૭ના રોજ ગ્વાલિયરની સંધિ અંતર્ગત પ્રભુત્વ હેઠળ લાવવામાં આવ્યા હતા. આ સંધિ અનુસાર શીંદે એ રાજસ્થાન અંગ્રેજોને સોંપ્યું અને પિંડારીઓ સામે લડવા સહાય કરવા ખાતરી આપી. અમીર ખાને તેની તમામ તોપો અંગ્રેજોને વેંચી દીધી અને ટોંક પર સત્તા ચલાવવા પરવાનગી મેળવી. હોલકર ડિસેમ્બર ૨૧, ૧૮૧૭ના રોજ હાર્યા અને માંડેશ્વરની સંધિ પર હસ્તાક્ષર કર્યા. તે અનુસાર હોલકર અંગ્રેજોના પ્રભુત્વ હેઠળ આવ્યા. યુવા મલ્હાર રાવને ગાદી પર બેસારવામાં આવ્યા. ભોંસલે નવેમ્બર ૨૬, ૧૮૧૭ના રોજ હાર્યા અને તેમની ધરપકડ કરાઈ. તે ભાગ્યા પણ અંતે જોધપુરમાં જ બાકીના દિવસો વીતાવ્યા. પેશવા જૂન ૩, ૧૮૧૮ના રોજ શરણાગતિએ આવ્યા અને વાર્ષિક સાલિયાણા સાથે કાનપુર નજીક નિવૃત્ત જીવન ગાળવા મજબૂર થયા. પિંડારી સરદારોમાં કરીમ ખાને શરણાગતિ સ્વીકારી અને વલી મોહમ્મદે શરણાગતિ બાદ ઝેર ખાઈ આપઘાત કર્યો. સેતુ વાઘનો શિકાર બન્યા.
યુદ્ધના અંતે ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની દ્વારા અંગ્રેજો આધુનિક ભારતના વિસ્તારમાં સતલુજ નદીની દક્ષિણે સર્વોપરી સત્તા બન્યા. યુદ્ધના અંતે વિખ્યાત નાસ્સક હીરો કંપનીએ પોતાના કબ્જામાં લીધો. અંગ્રેજોએ મરાઠા સામ્રાજ્યની મોટાભાગની જમીન કબ્જામાં લીધી અને તેમના સૌથી બળવાન વિરોધિનો અંત આણ્યો. પેશવાને માલ્કમ દ્વારા અપાયેલ શરણાગતિની શરતો વધુ પડતી ઉદાર હોવાનો અંગ્રેજોમાં વિવાદ થયો. તેની સરખામણી નેપોલિયન સાથે થઈ જે નાના ટાપુ પર કેદ હતા અને તેમને નાની રકમ સાલિયાણા પેટે મળતી હતી. યુદ્ધના અંતે ત્રિંબકજી ડેંગલેની ધરપકડ થઈ અને તેમને બંગાળમાં ચુનારના કિલ્લામાં કેદ કરવામાં આવ્યા. તે સ્થળે તેમણે બાકીનું જીવન વિતાવ્યું. તમામ વિરોધ ખતમ થતાં જ્હોન માલ્કમે બાકી બચેલ વિદ્રોહીઓ અને ભાગેડુઓને પકડવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી.
પેશવાના વિસ્તારોને બોમ્બે પ્રાંતમાં વિલિન કરવામાં આવ્યા અને પિંડારીઓનો વિસ્તાર મધ્ય પ્રાંતનો ભાગ બન્યો. રાજપુતાનાના શાસકો માત્ર મહોરાં બન્યા અને તેમણે અંગ્રેજોને સર્વોચ્ચ સત્તા તરીકે સ્વીકારી તેમના સામંતશાહીને સ્વીકારી. આમ, ફ્રાન્સીસ રૉડન-હેસ્ટિંગ્સે ભારતના નક્શાનું પુનઃચિત્રણ કર્યું અને તે લોર્ડ ડેલહાઉસીના સમય સુધી લગભગ સમાન જ રહ્યો. પેશવાની ગાદીને વિસ્થાપિત કરી અને અંગ્રેજો તેના સ્થાને મરાઠા સામ્રાજ્યના સ્થાપક શિવાજીના એક અજાણ્યા વારસને ગાદી પર લાવ્યા. તે માત્ર મહોંરા સ્વરુપ હતા. નાગપુર ખાતે હોલકર પરિવારના એક શિશુને ગાદી પર અંગ્રેજ રક્ષણ હેઠળ નીમ્યું. પેશવાના દત્તક પુત્ર નાના સાહેબ પાછળથી ૧૮૫૭નો ભારતીય વિપ્લવ દરમિયાન એક નેતા બન્યા. ૧૮૧૮ બાદ માઉન્ટસ્ટુઅર્ટ એલ્ફિન્સ્ટને મહેસુલ ઉઘરાણી માટેના વિભાગોને પુનઃગઠિત કર્યા, આમ તેમણે પાટીલ, દેશમુખ અને દેશપાંડેના મહત્ત્વને ઘટાડ્યું. નવી સરકારને મરાઠી બોલતી પ્રજા સાથે સંપર્ક વધારવા જરુર જણાઈ અને એલ્ફિન્સ્ટને બોમ્બે પ્રાંતમાં ૧૮૨૦ બાદ મરાઠી ભાષાનું પ્રમાણિત સ્વરુપનો આગ્રહ રાખ્યો.
સંદર્ભો
શ્રેણી:મરાઠા સામ્રાજ્ય
કાનભા (તા. માણસા)
કાનભા (તા. માણસા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા ગાંધીનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૪ (ચાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા માણસા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. કાનભા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, બાજરી, કપાસ, દિવેલી, રાઇ, તમાકુ તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:માણસા તાલુકો
કેપ ટાઉન
ટેબલ ખાડીના કિનારે આવેલું, કેપ ટાઉનનો પ્રારંભિક વિકાસ ડચ જહાજો માટે ખાદ્યસામગ્રી (ભંડાર) મથક તરીકે ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપની દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો. આ ડચ જહાજો પૂર્વ આફ્રીકા, ભારત અને દૂર પૂર્વના દેશોની દરિયાઇ મુસાફરી કરતા હતા. એપ્રિલ 6, 1652માં જાન વાન રીબેક ત્યાં પહોંચી ને કેપ ટાઉનમાં દક્ષિણ આફ્રિકાની પહેલી કાયમી યુરોપીયન વસાહતની સ્થાપના કરી. કાસલ ઓફ ગુડ હોપ ખાતે આવેલી પહેલી યુરોપીયન દૂરની વસાહત તરીકેના તેના મૂળ કારણ તરીકે કેપ ટાઉને ઝડપી વિકાસ કર્યો, અને કેપ કોલોનીનું આર્થિક અને સાંસ્કૃતિક મથક બની ગયું. વીટવોટરસરાન્ડ ગોલ્ડ રશ અને જ્હોનિસબર્ગના વિકાસ થયો ત્યાં સુધી, કેપ ટાઉન દક્ષિણ આફ્રિકાનું એક મોટું શહેર બની રહ્યું. તે વિશ્વના સૌથી બહુ સાંસ્કૃતિક શહેરોમાંથી એક છે, જે દક્ષિણ આફ્રિકાના દેશવટો કરનારાઓ અને પરદેશી વસાહાતીઓ માટે મહત્વના આશયની તેની ભૂમિકાને દર્શાવે છે. ૨૦૦૭ના આકડા મુજબ આ શહેરની અંદાજીત વસ્તી 3.5 મિલિયનની છે. કેપ ટાઉનનો ભૂમિ વિસ્તાર 2455 km2અન્ય દક્ષિણ આફ્રિકાના શહેરો કરતા વધારે છે, જેના પરિણામે તે અન્ય શહેરો કરતા ઓછી વસ્તી ગીચતા ધરાવે છે 1425 PD/sqkm.
ઇતિહાસ
thumb|left|જાન વાન રીબેઇકનું ટેબલ ખાડી પર આગમનનું એક ચિત્ર (ચાર્લ્સ બેલ દ્વારા) યુરોપીયનોએ 15મી સદીમાં આ વિસ્તારની મુલાકાત લીધી હતી તે પહેલા ક્યારે મનુષ્યો દ્વારા આ વિસ્તાર પર કબજો કરવામાં આવ્યો તેની કોઇ સ્પષ્ટા નથી. આ પ્રદેશનો સૌથી પહેલાનો જાણીતો શેષ ભાગ ફીશ હોએકની પેર્સ ગુફામાં મળ્યો હતો અને જે 15,000 અને 12,000 વચ્ચેના વર્ષો પહેલાની તારીખ મુજબ છે. આ પ્રદેશના પહેલા રહેવાસીઓ અંગે ઇતિહાસમાં જૂજ લખાયું છે, કારણ કે ઇતિહાસમાં આ વિસ્તારનો ઉલ્લેખ 1486માં પાર્ટુગીસ શોધકર્તા બાર્ટોલોમુ ડીઅસ દ્વારા પહેલી વાર કરવામાં આવ્યો હતો અને તે પહેલા ઇતિહાસમાં આ અંગે કોઇ લેખિત માહિતી નથી. 1497માં વાસ્કો દ ગામાએ કેપ ઓફ ગુડ હોપનું નિરીક્ષણ કર્યું હોવાની નોંધ છે, જો કે આ વિસ્તાર 1652 પહેલા યુરોપીયનોના નિયમિત સંપર્કમાં નહતો આવ્યો, ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયાના પ્રવાસી જહાજો માટે એક માર્ગ-મથકને કેપમાં સ્થાપિત કરવા રેડોયુટ ડુઇજીન્હોપમાં (જેને પાછળથી બદલીને કાસલ ઓફ ગુડ હોપ) જાન વાન રીબેક અને ડચ ઇસ્ટ ઇન્ડિયા કંપનીના અન્ય કર્મચારીઓને (Verenigde Oost-indische Compagnie,વીઓસી (VOC)) જ્યારે કેપ મોકલવામાં આવ્યા ત્યારે તે યુરોપીયનોના નિયમિત સંપર્કમાં આવ્યું હતું. આ શહેર આ સમયે ધીરેથી વિકસ્યું, કારણ કે જરૂરી મજદૂર મેળવવા ખુબ જ મુશ્કેલ હતા. મજૂરની આ તંગીના કારણે શહેરમાં ઇન્ડોનેશિયા અને મડાગાસ્કારમાંથી મજૂરો આયાત કરવા પડ્યા. આમાંના ધણા કેપ કલર્ડ (અન્ય રંગની ચામડીવાળા) સમૂહોના પહેલા પૂર્વજો બન્યા.
ફ્રેન્ચ ક્રાન્તિકારક અને નેપોલીઓનીક યુદ્ધો વખતે, નેધરલેન્ડ પર વારંવાર ફ્રાન્સ દ્વારા કબજો કરાયો હતો, અને મહાન બ્રિટેને ડચ વસાહાતો પર પોતાનું નિયંત્રણ હાસલ કર્યું હતું. 1795માં બ્રિટેને કેપ ટાઉન પર પોતાનો કબજો જમાવ્યો, પણ 1803માં સંધિ દ્વારા કેપ ફરીથી નેધરલેન્ડના હસ્તક થઇ ગયું. બ્રિટિશ સેનાઓએ કેપને ફરીથી 1806માં મેળવી લીધું જેનું પરિણામ આવ્યું બ્લોબેર્ગસ્ટ્રાન્ડની લડાઇ. 1814ના એન્ગલો-ડચ કરારમાં, કેપ ટાઉનને હંમેશા માટે બ્રિટનને સુપરત કરી દેવાયું. નવી રચાયેલી કેપ કોલોનીનું તે મુખ્ય શહેર બન્યું, જેનો વિસ્તાર 1800ની સાલમાં ખુબ જ સંપન્ન રીતે વિસ્તર્યો.
1867માં પશ્ચિમ ગ્રીક્યુલેન્ડમાં હીરાની શોધ થતા, અને 1886માં વીટવોટરસ્ટ્રાન્ડ ગોલ્ડ રશથી પ્રેરાવાને કારણે દક્ષિણ આફ્રિકામાં પરદેશી વસાહતીઓનું પૂર ઉમટી પડ્યું.1899-1902માં સ્વદેશી પ્રજાસત્તાક બોઅર અને બ્રિટિશ વસાહાતી સરકારની વચ્ચેના મતભેદોને કારણે બીજું બોઅર યુદ્ધ થયું, જેમાં બ્રિટનનો વિજય થયો. 1910માં, બ્રિટને યુનિયન ઓફ સાઉથ આફ્રિકાની સ્થાપના કરી, જેણે કેપ કોલોનીના બે હારેલા બોર પ્રજાસ્તાકો અને બ્રિટિશ, કોલોની ઓફ નાટાલને સંગઠિત કર્યા. કેપ ટાઉન આ મંડળના કાયદા તૈયાર કરતું મુખ્ય શહેર બની ગયું, અને ત્યારબાદ પ્રજાસત્તાક દક્ષિણ આફ્રિકાનું.
1948ની રાષ્ટ્રીય ચૂંટણીઓમાં, રાષ્ટ્રીય પક્ષ રંગભેદ ના (વંશીય અલગતાવાદ) મુદ્દે તેના નીતિવાક્ય "શ્યામ ગેવાર" હેઠળ જીતી ગઇ. જે સમૂહ વિસ્તારના કાયદો તરફ દોરી ગયો, જે તમામ વિસ્તારને વંશ મુજબ વર્ગીકૃત કરતો હતો. કેપ ટાઉનના ઔપચારિક બહુ-વંશીય ઉપનગરોના ગેરકાયદેસર મકાનોને સાફ કરાયા કે તોડી પાડવામાં આવ્યા. જેનું કુખ્યાત ઉદાહરણ છે કેપ ટાઉનનું ડિસ્ટ્રિક્ટ સીક્સ. ત્યારબાદ 1965માં તેને ખાલી ગોરાઓનો પ્રદેશ તરીકે જાહેર કરાયો, અને ત્યાંના તમામ ઘરોને તોડી પાડવામાં આવ્યા અને 60,000થી પણ વધારે રહેવાસીઓને બળજબરીથી દૂર કરવામાં આવ્યા. આમાંના ધણા રહેવાસીઓએ કેપ ફ્લેટ્સ અને લાવેન્ડર હિલમાં ફરી સ્થાપિત થયા. રંગભેદ હેઠળ, કેપને "રંગીન મજૂરોની પસંદગી કરતા વિસ્તાર" તરીકે ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યું, જેથી તે બાન્ટુસનો બહિષ્કાર કરી શકે. અહીં "બાન્ટુસ" એટલે કાળી ચામડીના લોકો. કેપ ટાઉન ધણા પ્રતિ-રંગભેદની ચળવળોના નેતાઓનું ઘર હતું. રોબ્બેન આઇલેન્ડ પર, એક પહેલાનું પ્રાયશ્ચિત કરવાનો ટાપુ છે જે શહેરથી 10-કિલોમીટરના અંતરે આવેલો છે, ધણા નામાંકિત રાજકિય કેદીઓએને અહીં વર્ષો સુધી બંદી બનાવવામાં આવ્યા હતા. જાણીતી ચળવળોમાંની એક ચળવળ, જે રંગભેદનો અંત લાવવા માટે સૂચક બની હતી જેમાં, ફેબ્રુઆરી 11, 1990ના રોજ નેલ્સન મંડેલાએ તેમનું પ્રથમ જાહેર ભાષણ કેપ ટાઉનના સીટી હોલની બાલ્કની પરથી આપ્યું હતું જેના થોડાક કલાકો બાદ તેમને છૂટા કરવામાં આવ્યા હતા. તેમનું ભાષણ દેશ માટે નવા યુગની શરૂઆતના આગમનની જાહેરાત હતી, અને ચાર વર્ષ બાદ, 27 એપ્રિલ, 1994માં પ્રથમ લોકશાહી ચૂંટણીનું આયોજન કરવા આવ્યું. વિક્ટોરીયા & અલ્ફ્રેડ વોટરફ્રન્ટમાં આવેલ નોબલ ચોરસમાં દક્ષિણ આફ્રિકાના ચાર નોબલ શાંતિ પુરસ્કાર વિજેતાઓની મૂતિઓને રજૂ કરાઇ છે જેમના નામ આ પ્રમાણે છે – આલ્બર્ટ લુથુલી, ડેસ્મોન્ડ ટુટુ, એફ. ડબલ્યુ. ડે ક્લેર્ક અને નેલ્સન મંડેલા. 1994થી, આ શહેર એચઆઇવી/એડ્સ (HIV/AIDS), ફેફસાંનો ક્ષયરોગ, ડ્રગ-આઘારીત ગુનામાં હિંસક ધસારો અને હાલ ચાલી રહેલો પરદેશીઓ માટે તીવ્ર અણગમાની હિંસા જેવી સમસ્યાઓનો સામનો કરી રહ્યો છે. એ જ સમયે, અર્થતંત્રમાં અપવાદરૂપ ધોરણે ધસારો જોવા મળી રહ્યો છે, આમ પ્રવાસન અને સ્થાવર મિલકત ઉદ્યોગોમાં તેજીને કારણે થયું છે.
ભૂગોળ
કેપ ટાઉનનું કેન્દ્ર કેપ પેનીન્સુલાના ઉત્તરી અંતમાં આવેલું છે. ટેબલ માઉન્ટેનની રચના સીટી બાઉલની નાટકીયરીતે તેના પઠારની 1000 mઊંચાઇ પરથી પાછળની દિશામાં પડવાને કારણે થઇ છે, તેની આસપાસ નજીકના શિરોલંબવાળા ઊભા ખડકો છે જેવા કે ડેવિલ પીક અને લાયન હેડ આવેલા છે. કેટલીકવાર એક વાદળની પતળી પટ્ટી આ પર્વતો પર આવી જાય છે, અને તેના દેખાવની ભરપાઇ કરી દે છે, જેને બોલચાલની ભાષામાં "ટેબલક્લોથ" કહેવાય છે. પેનીન્સુલાની રચના ત્યારે થઇ જ્યારે નાટકીયરીતે પહાડીની ટોચની ધાર દક્ષિણ દિશા તરફ ધસીને એટલાન્ટીક સમુદ્રની અંદરની તરફ જતી રહી, આ અંતિમભાગ પર કેપ પોઇન્ટ આવેલું છે. કેપ ટાઉનના અધિકારિક શહેરની હદની અંદર લગભગ 70 શિખરો ઉપર1000 ft (પર્વતની અમેરીકન વ્યાખ્યા પ્રમાણે) આવેલા છે. કેપ ટાઉનના કેટલાય ઉપનગરો કેપ ફ્લેટ્સના વિશાળ મેદાનો પર આવેલા છે, જે પેનીન્સુલાની તળભૂમિથી જોડાયેલું છે. કેપ ફ્લેટ્સ ઊંચું દરિયાઇ મેદાન છે જેમાં મોટા પ્રમાણમાં રેત આવેલી છે ભૂસ્તરશાસ્ત્ર પ્રમાણે આ બતાવે છે કે એક સમયે ટેબલ માઉન્ટન પોતે પણ એક ટાપુ હતો્
આબોહવા
ઉનાળો, જે નવેમ્બર થી માર્ચ સુધી રહે છે, તે ગરમને સૂકો હોય છે. પેનીન્સુલામાં દક્ષિણ-પૂર્વમાંથી વારંવાર જોરદાર પવનો આવે છે, જેને સ્થાનિક ભાષામાં કેપ ડોક્ટર કહેવાય છે, કારણકે તે તમામ પ્રદૂષણને ફૂંકી દે છે અને હવાને ચોખ્ખી કરી દે છે. દક્ષિણ-પૂર્વીય પવન ઊંચું-દબાણ પદ્ઘતિને કારણે નિર્માણ પામે છે, જે દક્ષિણ એટલાન્ટીકથી પશ્ચિમ કેપ ટાઉનમાં રચાય છે, જેને દક્ષિણ-એટલાન્ટીક ઊંચાઇ કહેવાય છે. ઉનાળાનું તાપમાન હળવું હોય છે અને સરેરાશ વધુમાં વધુ તાપમાન 26.5 °C હોય છે. જ્યારે બેર્ગ પવનો આવે છે ત્યારે કેપ ટાઉન સહી ન શકાય તેટલું ગરમ થઇ જાય છે, બેર્ગ પવનોનો મતલબ પર્વતીય પવનો થાય છે જે કોરુના આંતરીક વિસ્તારોમાંથી ફૂંકાય છે. આવું ફેબ્રુઆરી ના કેટલાક અઠવાડિયા કે માર્ચની શરૂઆતમાં આવું બને છે.
પાણીનું તાપમાન અંતર, 10 °C (50 °F) એટલાન્ટિક સીબોર્ડ, થી 22°C થી (72°F) ફોલ્સ ખાડીની વચ્ચે સુધી હોય છે. સરેરાશ વાર્ષિક સમુદ્રનું તાપમાન 13 °C (55 °F) ના એટલાન્ટીક સીબોર્ડની વચ્ચે હોય છે (જે કેલેફોર્નિયાના પાણીથી જેવું છે ઉદાહરણ તરીકે સાન ફ્રાનસિસ્કો કે બુગ સુર), અને ફોલ્સ ખાડીમાં 17 °C (63 °F) (ઉત્તરી ભૂમધ્ય તાપમાનની જેવુ જ, જેમ કે નાઇસ કે મોન્ટે કાર્લો) જેટલું તાપમાન રહે છે.
સીટી બાઉલ
સીટી બાઉલ એક પ્રાકૃતિક એમ્ફિથિયેટર-આકારનો વિસ્તાર છે જેને સીમાએ ટેબલ ખાડી આવેલી છે અને તે સીંગલ ટેકરી, લાઇન'સ હેડ, ટેબલ પર્વત અને ડેવિલ'સ ટોચ જેવા પર્વતોથી સ્પષ્ટીકૃત છે. આ વિસ્તારમાં કેપ ટાઉનનો કેન્દ્રીય વ્યાપારી જિલ્લો, બંદર, કંપની ગાર્ડન, અને રહેણાક ઉપનગરોના ડે વોટરકાન્ટ, ડેવિલ'સ ટોચ, ડિસ્ટ્રીક્ટ સીક્સ, જોન્નેબ્લોમ, ગાર્ડન્સ, હિગ્ગોવાલે, ઓરેન્જીઝીચ, સ્કોટસ્ચ ક્લોફ, ટામબોર્સ્કલોફ, પશ્ચિમ વિદ્યાપીઠ, વર્ડેહોઇક, પશ્ચિમ વાલ્મર અને વુડસ્ટોક સમાવિષ્ટ છે.
ઉત્તરી ઉપનગરો
ઉત્તરી ઉપનગરોમાં બેલ્લવીલે, બોથસીંગ, બ્રાકેનફેલ, બ્રુકલીન, પશ્ચિમ બુર્ગુન્ડી, ડુર્બનવીલે, ઇડગેમેડ, ઇલસીસ રિવર, ફાસરેટોન, ગુડવુડ, કેન્સીંગટોન, કરાઇફોન્ટેન, કુઇસ રિવર, માઇટલેન્ડ, મોન્ટે વિસ્ટા, પેનોરમા, પારોવ, રીચવુડ, થોર્ન્ટોન, ટેબલ વ્યૂહ, અને વેલ્ગેમોડેનો સમાવિષ્ટ થાય છે.
એટલાન્ટીક સીબોર્ડ
thumb|right|લાયનના હેડના ચઢાણ માર્ગ પરથી કેમપ્સ ખાડીનો નજરો. thumb|right|ચેપમેનની ટોચ પરથી હ્યોટ ખાડીનો હવાઇ નજરો.ચેપમેનના પીક ડ્રાઇવ આ પર્વતના આધાર પરથી જોઇ શકાય છે.
એટલાન્ટીક સીબોર્ડમાં બાન્ટ્રી ખાડી, કેમપ્સ ખાડી, ક્લીફ્ટોન, ફ્રેસ્નયે, ગ્રીન પોઇન્ટ, હોટ ખાડી, લાનડુડનો, મોયુલે પોઇન્ટ, સી પોઇન્ટ, અને થ્રી એકર ખાડી સમાવિષ્ટ છે.
દક્ષિણ ઉપનગરો
દક્ષિણ ઉપનગરોમાં રોન્ડેબોસ્ચ, ક્લારેમોન્ટ, પલુમસ્ટેડ, પીનેલેન્ડસ, વાયનબર્ગ, ન્યૂલેન્ડ્સ, બેર્ગવલીટ, કોન્સ્ટ્રનટીઆ અને બિશપકોર્ટ સમાવિષ્ટ છે.
દક્ષિણ પેનીન્સુલા
thumb|right|સીમોનના શહેરનું ઐતિહાસિક કેન્દ્ર
મોટે ભાગે દક્ષિણ પેનીન્સુલાની ગણના, ભારતીય સમુદ્રના દક્ષિણના મુઇઝેન્બેર્ગ અને એટલાન્ટીક સમુદ્રના નોરોર્થોકેના વિસ્તારો તરીકે થાય છે, જે કેપ પોઇન્ટના તમામ રસ્તા પર આવે છે. અત્યાર સુધી તે થોડુંક ગ્રામીણ હતું, પણ હવે આ વિસ્તારની નવા કિનારાના ઝડપી વિકાસથી અહીંની વસ્તીમાં પણ ઝડપી વધારો થયો છે અને વધુ વ્યવસ્થિત ગુહપ્રણાલીને ઉપલબ્ધ કરાવવા માટે વિશાળ વિસ્તારોની ઉપ વહેંચણી કરવામાં આવી છે. તેમાં કેપ્રી ગામ, ક્લોવેલી, ફીશ હોઇક, જલેન્લીર્ન, કોલ્ક બે, કોમ્મેટજીઇ, મીસેફુમેલેલે, મુઇઝેનબેર્ગ, નોઓર્થોક, ઓશન વ્યૂ, સ્કાર્બોરોગ, સીમાનસ શહેર, સેન્ટ જેમ્સ સામાવિષ્ટ છે. સનીડલે, અને સન વેલી.
કેપ ફ્લેટ્સ
કેપ ફ્લેટ્સ એક વિશાળ, નીચલા-સ્તરનો, સપાટ વિસ્તાર છે જે કેપ ટાઉનના દક્ષિણ પૂર્વીય વિસ્તારમાં આવેલો એક કેન્દ્રીય વ્યાપારી જિલ્લો છે. કેપ ટાઉનમાં મોટા ભાગના લોકો, આ વિસ્તારને 'ધ ફ્લેટ્સ' તરીકે ઓળખે છે. જેને કેટલાક લોકો દ્વારા નાંખી 'રંગભેદ'નો ભોગ બનેલા લોકોના નાંખવાનું મેદાન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, કારણ કે 1950માં આ વિસ્તાર રંગભેદવાળા લોકોનું ઘર હતું જેને સરકારે ગોરો ના હોય તેવા લોકો કહેતી હતી. ગ્રુપ એરિયા એક્ટ અને પાસ લૉઝ જેવા વંશ-આધારીત કાયદાઓના કારણે કાળા (સફેદ નહીં તેવા) લોકોને કેન્દ્રીય શહેરી વિસ્તારોથી ગોરા લોકો માટે બળજબરી પૂર્વક નીકાળવામાં આવ્યા અને ફ્લેટ્સમાં સરકારે બાંધેલી ટાઉનશીપમાં રહેવાની ફરજ પડાઇ, કે પછી ધણા લોકો જેમને કાળા લોકો તરીકે વર્ણવામાં આવે છે તેમને અનૌપચારિક સમજૂતીથી ફ્લેટ્સની અન્ય કોઇ જગ્યાએ બળજબરીથી ગેરકાયદેસર વિસ્તારમાં જીવન વિતાવવા લાગ્યા. ત્યારથી ફ્લેટ મોટાભાગની કેપ ટાઉનની વસ્તીનું ઘર છે.
પશ્ચિમ સમુદ્રતટ
પશ્ચિમ સમુદ્રતટમાં બ્લોબર્ગસ્ટ્રાન્ડ, મીલ્નેર્ટોન, ટેબલવ્યૂ, પશ્ચિમ સમુદ્ર કિનારો અને એટલાન્ટીસનો સમાવેશ થાય છે.
સરકાર
thumb|right|કેપ ટાઉન સીટી હોલ.
વસ્તી-વિષયક માહિતી
thumb|right|કેપ ટાઉનની વસ્તી ગીચતા[46] thumb|right|કેપ ટાઉનની ગૃહ ભાષાઓની ભૂશાસ્ત્રની રીતે કરેલી વહેંચણી[47][48][49][50]
2001ના દક્ષિણ આફ્રિકાની રાષ્ટ્રીય જનગણના મુજબ, કેપ ટાઉનની કુલ વસ્તી 2,893,251 લોકોની છે. અહીં 759,767 ઔપચારિક ઘરો છે, જેમાંથી 87.4% પાસે ફ્લશ કે કેમિકલ ટૉઇલેટ છે, અને 94.4% ઘરનો કચરો નગરપાલિકા દ્વારા અઠવાડિયામાં એકવાર ખસેડવામાં આવે છે. 80.1% જેટલા ઘરોમાં ઊર્જાના મૂળ સ્ત્રોત તરીકે વીજળીનો ઉપયોગ થાય છે. 16.1% ઘરો એક વ્યક્તિ દ્વારા શાસન હેઠળ ચલાવવામાં આવે છે.
કુલ વસ્તીમાં રંગીન લોકોનો હિસાબ 48.13%, જેમાં કાળા આફ્રિકન 31%, ગોરાઓ 18.75%, અને એશિયન લોકો 1.43% છે. વસ્તીમાં 46.6% લોકોની ઉંમર 24 વર્ષ કરતા ઓછી છે, એ જ પ્રમાણે 5%ની ઉંમર 65 વર્ષ કરતા વધુ છે. શહેરમાં વચ્ચેની ઉંમર 26 વર્ષની છે, અને પ્રત્યેક 100 મહિલાઓએ, 92.4 પુરુષો છે. શહેરના રહેવાસીઓમાંથી 19.4% બેરોજગાર છે; કાળા બેરોજગારો 58.3%,  રંગીન બેરોજગાર 38.1%,  સફેદ 3.1% અને એશિયન બેરોજગારોની સંખ્યા 0.5% છે. કેપ ટાઉનના 41.4% રહેવાસીઓ ઘરમાં ઍફ્રિકાન્સ, 28.7% ક્ષખોસ, 27.9% અંગ્રેજી, 0.7% સોથો, 0.3% ઝૂલુ, 0.1% તાસ્વાન ભાષા બોલે છે અને 0.7% ની વસ્તી અન-અઘિકારીક ભાષા તેમના ઘરમાં બોલે છે. 76.6% રહેવાસીઓ ખ્રિસ્તી ધર્મનું પાલન કરે છે, 10.7% ને કોઇ ધર્મ નથી, 9.7% લોકો મુસ્લિમ, 0.5% લોકો યહૂદી અને 0.2% લોકો હિંદુ ધર્મનું પાલન કરે છે. 2.3% લોકો અન્ય કે અનિશ્ચિત માન્યતાઓમાં માને છે. 4.2% રહેવાસીઓની ઉંમર 20 વર્ષની છે અને તેમને કોઇ પણ પ્રકાર શિક્ષણ નથી મળ્યું; 11.8% રહેવાસીઓએ થોડા પ્રમાણમાં પ્રાથમિક શાળાનું શિક્ષણ મેળવ્યું છે; 7.1% રહેવાસીઓએ ખાલી પ્રાથમિક શાળાનું શિક્ષણ પૂરું કર્યું છે; 38.9% થોડાક પ્રમાણમાં માધ્યમિક શાળાનું શિક્ષણ મેળવ્યું છે; 25.4% રહેવાસીઓએ ખાલી માધ્યમિક શાળા સુધીનું શિક્ષણ મેળવ્યું છે અને 12.6% પાસે માધ્યમિક શાળા કરતા વધુ ઊંચા સ્તરનું શિક્ષણ છે. એકદરે, 38.0% જેટલા રહેવાસીઓએ માધ્યમિક શાળા પૂર્ણ કરી છે. 20-65 વર્ષના કામ કરતા પુખ્તવયના લોકોની વચ્ચેની વાર્ષિક આવક ઝાર 25 774 છે. પુરુષોની વચ્ચેની વાર્ષિક આવક ઝાર 27 406 છે જેની સામે મહિલાઓની ઝાર 22 265 છે.
અર્થતંત્ર
thumb|right|પાછળ દેખાતી ABSA બેંકની ઇમારત સાથે કેપ ટાઉનનો કિનારાનો વિસ્તાર. thumb|right|કેપ ટાઉન આંતરાષ્ટ્રીય સંમેલન કેન્દ્રનો મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર પશ્ચિમ કેપ પ્રાન્ત માટે કેપ ટાઉન એક આર્થિક કેન્દ્ર છે, દક્ષિણ આફ્રિકાના બીજા મુખ્ય આર્થિક કેન્દ્ર અને આફ્રિકાના ત્રીજા મુખ્ય આર્થિક મથક તરીકે આ શહેરની ગણના થાય છે. તે પશ્ચિમ કેપના પ્રાદેશિક ઉત્પાદન કેન્દ્ર તરીકેની ગરજ સારે છે. તે આ પ્રાન્તનું મુખ્ય બંદર અને હવાઇ મથક પણ છે. શહેરમાં મોટા પ્રધાનમંડળની હાજરી રહે છે – પશ્ચિમ કેપના મુખ્ય શહેર તરીકે અને રાષ્ટ્રીય સંસદની બેઠક એમ બંન્ને રીતે – જેને કારણે સરકારમાં સેવા આપતા ઉદ્યોગોના વિકાસમાં અને રાજ્યની આવકમાં વધારો થયો. કેપ ટાઉન ધણી પરિષદોનું આયોજન કરે છે, ખાસ કરીને હાલમાં વિસ્તારિત કરેલ કેપ ટાઉન આંતરાષ્ટ્રીય સભા કેન્દ્ર, જેને 2003માં ખુલ્લું મૂકવામાં આવ્યું હતું.
કેપ ટાઉન હાલમાં સ્થાવર મિલકત અને બાંધકામ બજારમાં આવેલી તેજીની મજા માણી રહ્યું છે, 2010 વિશ્વ કપના કારણે સાથે જ ઉનાળાના ઘરો માટે કે અહીં હંમેશા માટે વસવાટ કરવા માટે કેટલાક લોકો આ શહેર ઘર ખરીદી રહ્યા છે. કેપ ટાઉન 9 વિશ્વ કપની હરીફાઇઓનું યજમાન છે, જે આ પ્રમાણે છે: 2010 વિશ્વ કપની છ પહેલા તબક્કાની હરીફાઇ, એક બીજા તબક્કાની હરીફાઇ, એક ત્રિમાસિક અંતિમ અને એક અંતિમ પહેલાની હરીફાઇન સમાવિષ્ટ છે. એક વ્યાપક શહેરી નવીનીકરણ યોજના હેઠળ કેન્દ્રીય વ્યાપાર જિલ્લોમાં અનેક નવી ઇમારતો અને નવીનીકરણનું કામ કેપ ટાઉન ભાગીદારીના માર્ગદર્શન હેઠળ કરવામાં આવી રહ્યું છે. આવનારા 5 વર્ષોની અંદર કેન્દ્રીય વ્યાપાર પ્રદેશ ખાનગી ક્ષેત્રના રોકાણમાં ઝાર30-35 બિલિયનનો અંતર્પ્રવાહની આશા સેવી રહ્યો છે, જેને ભાગીદારીએ પણ પુષ્ટિ કરેલી છે. . સીબીડી (CBD)માં પોર્ટસાઇડ નામની એક 35 માળની ઇમારતને બાંધવામાં આવશે તે વાત હાલ પ્રસિદ્ધ થઇ છે. અને અન્ય બે 26+ માળની ઇમારત પણ રેલ્વે મથકોની પાસે બાંધવામાં આવશે.
કેપ ટાઉન પાસે ચાર મુખ્ય કમર્શિયલ નોડ્સ (વાણિજ્ય સ્થળ) છે, જે કેપ ટાઉનના કેન્દ્રીય વ્યાપાર પ્રદેશની મોટાભાગની નોકરીની તકો અને કચેરીની જગ્યા ધરાવે છે. સેનચ્યૂરી સીટી, બેલ્લાવીલ્લે/ટ્યગેર પટ્ટી અને ક્લારેમોન્ટ કમર્શિયલ નોડ (વ્યાપારી સ્થળો) સારી રીતે પ્રતિષ્ઠિત છે અને તેમાં ધણી કચેરીઓ અને નિગમોના વડામથકો આવેલા છે. શહેરમાં વિમા કંપનીઓ, છૂટક વેચાણ સમૂહો, પ્રકાશકો, ડિઝાઇન હાઉસીસ, ફેશન ડિઝાઇનરો, શીપીંગ કંપનીઓ, પેટ્રોકેમીકલ કંપનીઓ, સ્થપતિઓ અને જાહેરાત કચેરીઓની મોટા ભાગની કંપનીઓના વડામથક અહીં આવેલા છે.
મોટા ભાગની નીપજનો વેપાર કેપ ઓફ ટાઉનના બંદર કે કેપ ટાઉન આંતરાષ્ટ્રિય હવાઇ મથક દ્વારા થાય છે. કેપ ટાઉનમાં મોટા ભાગની જહાજ બનાવતી કંપનીઓની કચેરીઓ અને ઉત્પાદન સ્થળો છે. આ પ્રાન્તની દેશ માટે ઊર્જાના વિકાસ કેન્દ્ર તરીકે ગણના થાય છે, અત્યારનું કોર્બેર્ગ ન્યૂક્લિયર પાવર મથક પશ્ચિમ કેપની જરૂરિયાતો માટે ઊર્જા પૂરી પાડે છે. હાલમાં, તેલ શોધનારાઓએ એટલાન્ટીક સમુદ્રના સાગર કિનારે તેલ અને પ્રાકૃતિક ગેસની શોધ કરી છે.
સાઉથ આફ્રિકામાં પશ્ચિમ કેપ એક મહત્વનો પ્રવાસી પ્રદેશ છે પ્રવાસન ઉદ્યોગના હિસાબ માટે પ્રાન્તનું જીપીડી (GDP) 9.8% છે અને પ્રાન્તના કામ કરતા 9.6% માણસોને તે નોકરી આપે છે. 2004માં, 1.5 મિલિયન આંતરાષ્ટ્રીય પ્રવાસીઓએ આ વિસ્તારની મુલાકાત લીધી છે.
કેપ ટાઉનમાં ખાણકામ ઉદ્યોગ પાછલા 6 વર્ષોથી તેજી જોઇ રહ્યો છે. 2002થી 6000 ખાણમજૂરોને ખાણકામ ઉદ્યોગમાં નોકરી મળી છે.
આ શહેરને હાલમાં સાઉથ આફ્રિકામાં સૌથી વધુ વેપારી સાહસ ખેડનાર શહેરનું નામ આપવામાં આવ્યું છે, વ્યાપારની તકોની સંભાવના સરેરાશ રાષ્ટ્રના વ્યાપારની તકો કરતા કેપેટોનીયસના દર મુજબ ત્રણ ધણી વધારે છે. જેમની ઉંમર 18-64ની વચ્ચે છે તે 190% નવો વ્યાપાર કરવાની લક્ષ્યને અનુસરે છે, જ્યારે જ્હોનિસબર્ગમાં, સમાન વસ્તી સમુહ 60% થી વધુ જ રાષ્ટ્રીય સરેરાશ મુજબ નવો વ્યાપાર કરવાનું પસંદ કરે છે.
પર્યટન
thumb|right|કેપ ઓફ ગુડ હોપ thumb|right|ક્લીફટોન 4th સાગરતટ thumb|right|વિક્ટોરીયા & એલ્ફ્રડ વોટરફોન્ટ ખાતે આવેલ સમગ્ર વિક્ટોરીયા ગોદીના ચિત્રપટનો નજરો, જેની પાછળના ભાગમાં ટેબલ પર્વત પણ દેખાય છે thumb|right|લાક્ષણિક કેપ માલય બો-કાઅપ જે કેપ ટાઉનના સૌથી વધુ મુલાકાતી સ્થળોમાંથી એક છે. thumb|કીર્સ્ટેનબોસ્ચ રાષ્ટ્રિય વનસ્પતિશાસ્ત્રનો ઉદ્યાન
કેપ ટાઉન એક માત્ર દક્ષિણ આફ્રિકાનું જ સૌથી જાણીતું આંતરાષ્ટ્રીય પ્રવાસી સ્થળ નથી પણ આફ્રિકાનું પણ છે. આ માટે જવાબદાર છે તેનું સુંદર વાતાવરણ, પ્રાકૃતિક પાશ્વભૂમિ અને સારી રીતે વિકસિત કરાયેલ કાયમી બાંધકામની રચના. આ શહેરમાં કેટલાક પ્રસિદ્ધ પ્રાકૃતિક લક્ષણો છે જે પ્રવાસીઓને તેની તરફ આકર્ષે છે, જેમાં સૌથી નોંધનીય છે ટેબલ માઉન્ટ, જે ટેબલ માઉન્ટેન રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનના મોટા ભાગમાં રચાયેલું છે અને સીટી બાઉલના પાછલા વિસ્તારના અંતમાં આવેલું છે. પર્વતની ટોચ પર પહોંચવા માટે તમારે કાં તો પદયાત્રા કરવી પડે, કે પછી ટેબલ માઉન્ટેન કેબલને લેવી પડે.કેપ પોઇન્ટ કેપ પેનીન્સુલાના અંતમાં આવેલું છે જેને જોરદાર ભૂશિર તરીકે ગણવામાં આવે છે. ધણા પ્રવાસીઓ ચેપમેન્સ પીક ડ્રાઇવ સુધી પણ ગાડી ચલાવીને જાય છે, જે એક સાંકડો રસ્તો છે જે નોરર્ધોર્ક અને હોયુટ ખાડીને જોડે છે. આ રસ્તાથી પ્રવાસીઓ એટલાન્ટીક સમુદ્ર અને પાસેના પર્વતોનો નજરો જોઇ શકે છે. તેવું પણ શક્ય છે કે કે તમે કાં તો પદયાત્રા કે ગાડી ચલાવેને સિંગલ ટેકરી પર જાઓ, જેથી સીટી બાઉલ અને ટેબલ પર્વતનું નિરીક્ષણ કરી શકો.
ધણા પ્રવાસીઓ કેપ ટાઉનના સાગરતટોની પણ મુલાકાત લે છે, જેમાં સ્થાનિક રહેવાસીઓને કારણે જાણીતા છે. શહેરની અજોડ ભૂગોળના કારણે, એક દિવસમાં કેટલાક અલગ અલગ સાગર કિનારાઓ જોવા શક્ય છે, અને આ પ્રત્યેક સાગર કિનારો અલગ પાશ્વભૂમિ અને હવામાન ધરાવે છે. કેપની પાણી મર્યાદાના માધ્યમથી ઠંડાથી સૌમ્ય વચ્ચે રહે છે, શહેરની બંન્ને બાજુઓ વચ્ચે આ તફાવત નાટકીય છે. એટલાન્ટીક સીબોર્ડ સરેરાશ વાર્ષિક પાણીનું તાપમાન કેલિફોર્નિયાના સાગરતટોની આસપાસ 13 °C ભાગ્યે જ વધારે હોય છે, ફોલ્સ ખાડી સાગરતટ ખૂબ જ ગરમ હોય છે, સામાન્યરીતે વાર્ષિક 16 and 17 C આટલાની વચ્ચે હોય છે. ઉત્તરી ભૂમધ્ય સમુદ્રના પ્રદેશથી અને પાણીનું તાપમાનમાં ખુબ જ સમાનતા છે (ઉદાહરણ માટે નાઇસ). ઉનાળામાં, ફોલ્સ ખાડીનું પાણી સરેરાશ થોડુંક 20 °C, 22 °C સમાન ઊંચાઇ સાથે. દક્ષિણના દરિયામાંથી નીકળતા બેન્ગુલે કરંટના કારણે એટલાન્ટીક તટ પર આવેલા સમુદ્ર કિનારાઓનું પાણી ખુબ જ ઠંડુ હોય છે, એ જ રીતે ફોલ્સ ખાડીના દરિયા કિનારાઓના પાણી લગભગ 10 °C જેટલા ગરમ હોઇ શકે છે કારણકે આ પાણી પર અગુલ્હાસ કરંટનો પ્રભાવ હોય છે, અને દક્ષિણ પૂર્વીય પવનની સપાટીને ગરમ કરવાની અસરના કારણે પણ આમ બને છે બંન્ને સાગરતટો સમાન પણે લોકપ્રિય છે, જો કે ક્લીફ્ટોનના સંપન્ન સાગર કિનારાઓ અને એટલાન્ટીક તટ પર અન્ય જગ્યાઓને ઉપહાર ગૃહ અને કેફે વડે વધુ સારી રીતે વિકસિત કરવામાં આવી છે, ખાસ કરીને કેમપ્સ બેનો સમુદ્ર કિનારો જ્યાં વાઇબ્રન્ટ ઉપહારગૃહોની પટ્ટી અને સુલભ બાર આવેલા છે. સીમોન શહેરની પાસે આવેલો બોયુલ્ડેર્સ સાગર કિનારો ત્યાંના આફ્રિકન પેન્ગ્વિનની વસાહતના કારણે પ્રસિદ્ધ છે. અહીં સર્ફીંગ ખુબ જ લોકપ્રિય છે અને આ શહેરમાં દર વર્ષે રેડ બુલ બીગ વેવ આફ્રિકા નામની સર્ફીંગ હરીફાઇનું આયોજન કરે છે.આ શહેરમાં કેટલાક નોંધનીય સંસ્કૃતિક આકર્ષણો આવેલા છે. વિક્ટોરિયા & અલ્ફ્રેડ વોટરફન્ટ, કેપ ટાઉનના બંદરની ગોદીઓના ટોચ ભાગ પર બાંધેલા આ ઇમારત, પ્રવાસી આકર્ષણ તરીકે શહેરનું સૌથી વધુ વખત મુલાકાત લીધેલ સ્થળ છે.
આ શહેરનું સૌથી લોકપ્રિય ખરીદી સ્થળ પણ છે, જેમાં હજારો દુકાનો અને ટુ ઓશન માછલી ઘર પણ છે. V&Aના આકર્ષણના એક ભાગ, તે એ છે કે બંદરમાં કામકાજ ચાલુ રહેતું હોય છે અને મુલાકાતીઓ જહાજને અંદર આવતા અને બહાર જતા જોઇ શકે છે, જે સ્થાનિક રીતે જાણીતું છે. V&A નેલ્સન મંડેલા ગેટવેનો પણ યજમાન છે, જેનાથી રોબ્બેન ટાપુ માટે હોડીઓ રવાના થાય છે. V&Aથી એક હોડી લઇને હોયુટ ખાડી, સીમોનના શહેર અને કેપ ફર સીલ વસાહાતોના સીલ અને ડુઇકેર ટાપુઓ તરફ જઇ શકાય છે. કેટલીક કંપનીઓ કેપ ફ્લેટ્સ, એક સૌથી વધુ મિશ્ર રંગની ચામડીવાળી વસાહત, અને ખાયેલેટીશા, એક સૌથી વધુ કાળા લોકોની વસાહતની સફર કરાવવાની પણ તૈયારી બતાવે છે. એક વિકલ્પ તરીકે કેપ ટાઉનના વસાહતોમાં એક રાત માટે તમે સૂઇ પણ શકો છો. અહીં કેટલાક બી&બીએસ (B&Bs) છે જ્યાં તમે એક સલામત અને સાચી આફ્રિકન રાત્રિ પસાર કરી શકો છો. કેપ ટાઉન તેના સ્થાપત્ય વારસા માટે પ્રસિદ્ધ છે, અને વિશ્વની ઊંચી ગીચતાની કેપ ડચ શૈલીની ઇમારતો અહીં આવેલી છે. કેપ ડચ શૈલીમાં, નેધરલેન્ડ, જર્મની અને ફ્રાન્સની સ્થાપત્ય પરંપરાઓનું જોડાણ કરવામાં આવે છે, જે કૉન્સ્ટન્ટીઆ, કેન્દ્રીય વ્યાપારી જિલ્લામાં આવેલી જૂની સરકારી ઇમારતો, અને લોન્ગ સ્ટ્રીટમાં મોટા ભાગે જોવા મળે છે. વાર્ષિક કેપ ટાઉન મિન્સ્ટ્રલ કાર્નિવલ, જેનું જાણીતું ઍફ્રિકાન્સ નામ કાપસે કલોપ્સે છે, એક વિશાળ મિન્સ્ટ્રલનો ઉત્સવ છે જે દર વર્ષે જાન્યુઆરી 2 કે "ટવેબે નુવે જાર " (ઍફ્રિકાન્સ: બીજું નવું વર્ષ)ના દિવસે ઉજવાય છે. મિન્સ્ટ્રલની કૂચમાં હરીફ ટુકડીઓ ભડકીલા રંગના પોશાકો પહેરે છે, કે પછી રંગીન છત્રી કે કોઇ સંગીત વાદ્યોને વગાડે છે. આર્ટસ્કેપ થીયેટર સેન્ટર કેપ ટાઉનનું મુખ્ય કળાઓને ભજવવાનું સ્થળ છે.
કેપ ટાઉનની પરિવહન પ્રણાલી બાકીના દક્ષિણ આફ્રિકાથી જોડાયેલી છે; તે પ્રાન્તમાંથી અન્ય જગ્યાઓના ગેટવે તરીકેની સેવા પૂરી પાડે છે. શહેરથી એક દિવસના પ્રવાસ તરીકે કેપ વાઇનલેન્ડ અને ખાસ કરીને સ્ટેલ્લાન્બોચ, પાર્લ અને ફ્રાન્સછોક શહેરોમાં જઇને ત્યાંના જોવાલાયક સ્થળો જોવા અને વાઇનને ચાખવા જવું ખુબ લોકપ્રિય છે. વ્હેલને જોવી તે પ્રવાસીઓમાં ખુબ જ લોકપ્રિય છે: સોર્ધન રાઇટ વ્હેલ અને હમ્પબેક વ્હેલ સંવર્ધનના સમયે (ઓગસ્ટ થી નવેમ્બર) સાગર કિનારાની પાસે જોવા મળે છે અને બ્રાયડેની વ્હેલો અને કિલર વ્હેલ વર્ષના કોઇ પણ સમયે જોવો મળી શકે છે. તેની નજીકનું શહેર હેર્માનુસ તેના વ્હેલ ઉત્સવ માટે પ્રસિદ્ધ છે, પણ ફોલ્સ ખાડીમાં પણ વ્હેલને જોઇ શકાય છે. હેવીસીડેની ડોલ્ફિનો અમુક જ પ્રદેશ મળી આવતી હોવાને કારણે કેપ ટાઉનના ઉત્તરી સાગર તટમાં તેને જોઇ શકાય છે; ડસ્કી ડોલ્ફિનો પણ તે જ સાગર કિનારા પર જીવે છે અને કેટલીકવાર રોબ્બેન ટાપુમાં હોડીમાંથી તેઓને જોઇ શકાય છે. 2004માં લગભગ 1.5 મિલિયન પ્રવાસીઓએ કેપ ટાઉનની મુલાકાત લીધી હતી, જેણે કુલ આર (R) 10 મિલિયનની વાર્ષિક આવક લાવી હતી.2006 વર્ષ માટે કરેલી આગાહી મુજબ 1.6 મિલિયન પ્રવાસીઓ કુલ આર (R) 12 બિલિયનો ખર્ચો કરશે તેવી અપેક્ષા સેવાઇ હતી. પ્રવાસીઓના રહેવાના સૌથી લોકપ્રિય સ્થળોમાં આ મુજબ ળોનો સમાવેશ થાય છે કેમપ્સ ખાડી, સી પોઇન્ટ, વી&એ (V&A) વોટરફોન્ટ, સીટી બાઉલ, હોયુટ ખાડી, કૉન્સ્ટન્ટ, રોન્ડેબોસ્ચ, ન્યૂલેન્ડ્સ, સોમેરેસ્ટ પશ્ચિમ, હેર્માનુસ અને સ્ટેલ્લાનબોસ્ચ. હાલમાં કેપ ટાઉનમાં રહેવાની ક્ષમતા 2690 સ્થાપનામાં 60,000 પથારીઓ (29, 800 ઓરડાઓ)જેટલી છે, જે તમામ દક્ષિણ આફ્રિકાના શહેરોમાં સૌથી વધારે છે.
સંચાર વ્યવસ્થા અને માધ્યમ
આ શહેરમાં કેટલાક છાપાઓ, સામાહિકો અને મુદ્રણ સુવિધાઓની કચેરીઓ આવેલી છે. આ શહેરમાં ઇન્ડિપેન્ડન્ટ ન્યૂઝ એન્ડ મીડિયા એક મહત્વના અંગ્રેજી ભાષાના છાપાઓને પ્રસિદ્ધ કરે છે જેના નામ છે, કેપ અર્ગુસ અને કેપ ટાઇમ્સ. નાસપેર્સ, એ દક્ષિણ આફ્રિકાની સૌથી મોટી મીડિયા પેઢીઓનું સંગઠિત મંડળ છે જે, ડાઇ બુર્ગેર પ્રસિદ્ધ કરે છે, જે મહત્વ આફ્રિકન્સ ભાષાવાળું સમાચારપત્ર છે. કેપ ટાઉન પાસે ધણા સ્થાનિક સમુદાયિક સમાચારપત્રો છે. અંગ્રેજીમાં કેટલાક મોટા સામુદાયિક સમાચારપત્રો આ પ્રમાણે છે, એથલોનમાંથી એથલોન ન્યૂઝ, કૉન્સ્ટન્ટીઆબર્ગમાંથી ધ એટલાન્ટીક સન , ધ કોન્સ્ટન્ટીઆબર્ગ બુલેટીન , બેલવીલ્લેમાંથી ધ સીટી વિઝન , ફોલ્સ ખાડીમાંથી ધ ફોલ્સ બે ઇકો , હેલ્ડેરબર્ગમાંથી ધ હેલ્ડેરબર્ગ સન , મીચેલ્સ પ્લેનમાંથી ધ પ્લેન્સમેન , હ્યોટ ખાડીમાંથી ધ સેન્ટીનેલ ન્યૂઝ્સ , દક્ષિણ પેનેન્સુલામાંથી ધ સોર્ધન મેલ , દક્ષિણ ઉપનગરોમાંથી સોર્ધન સબર્બ્ડ ટાટલર , ટેબલ વ્યૂહમાંથી ટેબલ ટોક અને ટાયગરવેલી/ડુર્બનવેલીમાંથી ટાગરટોક. ઍફ્રિકાન્સની ભાષાના સામુદાયિક સમાચારપત્રોમાં લાન્ડબો બુર્ગેર અને ધ ટાયગરબુર્ગેર નો સમાવેશ થાય છે. વુકની, કેપ ફ્લેટ્સ આધારિત પ્રકાશન ખોસા ભાષામાં પ્રકાશિત થાય છે.
કેપ ટાઉન આકાશવાણી માધ્યમોનું કેન્દ્ર છે અને કેટલાક રેડિયો સ્ટેશનો માત્ર શહેરની અંદર પ્રસારિત થાય છે. 94.5 કેએફએમ (Kfm) (94.5 એમએચઝેડ (MHz)  એફએમ (FM)) અને ગુડ હોપ એફએમ (FM) (94–97 એમએચઝેડ (MHz) એફએમ (FM)) મોટાભાગે પોપ સંગીત વગાડે છે. હાર્ટ એફએમ (FM) (104.9 એમએચઝેડ એફએમ (MHz FM)), પહેલાનું P4 રેડિયો, જેઝ અને R&B સંગીત વગાડે છે, જ્યારે ફાઇન મ્યુઝિક રેડિયો (101.3 એફએમ (FM)) પરંપરાગત સંગીત અને જેઝ વગાડે છે. બુશ રેડિયો એક સામુદાયિક રેડિયો મથક(89.5 એમએચઝેડ એફએમ (MHz FM) ) છે. વોઇઝ ઓફ ધ કેપ (95.8 એમએચઝેડ એફએમ (MHz FM)) અને કેપ ટોક (567 કેએચઝેડ (kHz) એમડબલ્યુ(MW)) શહેરના મુખ્ય વાતચીતના રેડિયો મથકો છે. કેપ ટાઉનની વિદ્યાપીઠ પણ પોતાનો રેડિયો મથક ચલાવે છે, યુસીટી (UCT)રેડિયો (104.5 એમએચઝેડ એફએમ (MHz FM)).એસએબીસી (SABC) (સાઉથ આફ્રિકા બોર્ડકાસ્ટીંગ કોર્પોરેશન)ની સી પોઇન્ટ ખાતે સેટેલાઇટ સ્ટુડિયોની સ્થાપના તેની આ શહેરમાં નાનકડી હાજરીને બતાવે છે. જોકે ઈ.ટીવીની હાજરી અહીં મોટા પ્રમાણમાં છે, ગાર્ડન્સમાં લોન્ગલુફ સ્ટુડિયો ખાતે તેની એક મોટી ઇમારત આવેલી છે. શહેરમાં એમ (M)-નેટને આધાર સામગ્રી સાથે યોગ્ય રીતે રજૂ નથી કરાઇ. કેપ ટાઉન ટીવી એક સ્થાનિક ટીવી મથક છે, જેને અનેક સંસ્થાઓ દ્વારા ટેકો પૂરો પાડવામાં આવ્યો છે અને મુખ્યત્વે દસ્તાવેજી ચિત્રપટોને તેમાં દેખાડવામાં આવે છે. શહેરમાં અનેક નિર્માણ કંપનીઓ અને તેઓની સહાયક ઉદ્યોગો આવેલા છે, જે મોટા ભાગના દરિયાપારની જાહેરાતો, મોડલ શૂટ, ટીવી-શ્રેણી અને ચિત્રપટોના નિમાર્ણને ટેકો પૂરો પાડે છે. સ્થાનિક મીડિયા માળખું મુખ્યત્વે જ્હોનિસબર્ગમાં આવેલું છે.
રમત-ગમત
thumb|ટેબલ ખાડી પર ઉડતી પતંગ
ક્રિકેટ, એસોશિએશન ફૂટબોલ, સ્વીંમીંગ (તરવું), અને રગ્બિ યુનિયનએ કેપ ટાઉનના સૌથી લોકપ્રિય રમતોમાં છે જેમાં લોકો હિસ્સો લે છે. રગ્બિ યુનિયનમાં, કેપ ટાઉન પશ્ચિમ પ્રાન્તના ભાગનું ઘર છે, જે ન્યૂલેન્ડ્સ સ્ટેડિઅમ ખાતે રમે છે અને કુર્રી કપમાં હરીફાઇ કરે છે. વધુમાં, દક્ષિણ હેમીસ્ફેરેની સુપર 14 હરીફાઇમાં સ્ટ્રોમર્સ સાથે મળીને પશ્ચિમ પ્રાન્તના ખેલાડીઓ (વેલ્લીનગટના બોલેન્ડ કેવલિઅર્સમાંથી કેટલાક ખેલાડીઓની સાથે) ભાગ લીધો હતો. કેપ ટાઉન નિયમિતરીતે રાષ્ટ્રીય ટીમ, સ્પ્રીંગબોક્સનું યજમાન બને છે, અને 1995 રગ્બિ વિશ્વ કપના આયોજન વખતે ધણી હરીફાઇ જેમાં એક સેમી ફાઇનલ પણ સામાવિષ્ટ છે તેનું પણ તે યજમાન બન્યું હતું.
એસોશિએશન ફુટબોલ, જે દક્ષિણ આફ્રિકામાં સોકર તરીકે વધુ સારી રીતે ઓળખાય છે, તે પણ લોકપ્રિય છે. દક્ષિણ આફ્રિકાના પ્રમિઅર લીગમાં, કેપ ટાઉનમાંથી બે કલ્બો પ્રમિઅર સોકર લીગ પીએસએલ (PSL)માં રમે છે. આ જૂથોના નામ છે એજેક્સ કેપ ટાઉન અને સાન્ટોસ છે, જેમાંથી એજેક્સ કેપ ટાઉનની રચના 1999ના સેવન સ્ટાર અને કેપ ટાઉન સ્પુર્સ જોડાણના કારણે થઇ હતી. દક્ષિણ આફ્રિકામાં થનાર એફઆઇએફએ (FIFA) 2010 વિશ્વ કપની કેટલીક હરિફાઇઓના સ્થળોમાં પણ કેપ ટાઉનનું નામ છે, જ્યાં અન્ય હરીફાઇઓ સાથે સેમી ફાઇનલ પણ સમાવિષ્ટ છે. મુખ્ય શહેરમાં એક નવી 70,000 બેઠકોના ક્રીંડાગણની ઇમારત ગ્રીન પોઇન્ટ વિસ્તારમાં છે જેનું નામ ગ્રીન પોઇન્ટ સ્ટેડિયમ છે.
રમતોની કાર્યક્રમો
મહત્વની રાષ્ટ્રીય અને આંતરાષ્ટ્રિય રમતોના કાર્યક્રમો અંગે કેપ ટાઉન શહેરને યજમાન તરીકે વિશાળ અનુભવ છે.
કેપ અર્ગુસ પીક 'એન પે સાયકલ ટુર વિશ્વની વિશાળ વ્યક્તિગત સમયની સાયકલ દોડ– છે અને તેવી પહેલી ધટના છે જે યુરોપની બહાર થઇ હોય જેમાં આંતરાષ્ટ્રિય સાયકલીંગ યુનીયનની ગોલ્ડન બાઇક શ્રેણીઓ પણ સમાવિષ્ટ છે. તેમાં લગભગ 35 000 સાયકલ ચલાવનારાઓ કેપ ટાઉનની આસપાસનો 109 kmનો રસ્તો પર સાયકલ ચલાવવાનો પ્રયાસ કરે છે. અબ્સા કેપ એપિક તે વિશ્વમાં સૌથી લાંબો સંપૂર્ણ રીતે મરામત કરેલો પર્વત છે જે દોડ માટે બાઇક સ્ટેજ ઉપલબ્ધ કરાવે છે.
કેપ ટાઉન કેટલીક નોંધનીય ઘટનાઓમાં યજમાન બન્યું છે જેમાં 1995 રગ્બિ વિશ્વ કપ, 2003 ICC ક્રિકેટ વિશ્વ કપ, અને વિવિધ રમતોની વિશ્વ હરિફાઇ જેવી કે વ્યાયામ રમતો, ફેન્સીંગ, વજન ઉપાડવું, હોકી, સાયકલીંગ, કનોઇંગ, જીમનાસ્ટીક અને અન્યનો સમાવેશ થાય છે.
11 જૂન થી 11 જુલાઇ 2010 સુધી, 2010 એફઆઇએફએ (FIFA) વિશ્વ કપનું યજમાન શહેર કેપ ટાઉન છે, જેનાથી તેના પ્રોફાઇલમાં મોટા કાર્યક્રમોનું આયોજન કરનાર શહેર તરીકે વધારો થયો છે. તે 2009 ઇન્ડિયન પ્રિમિયર લીગ ક્રિકેટ હરીફાઇના અજમાન શહેરોમાંની પણ એક હતી.
શિક્ષણ
કેપ ટાઉનમાં સાર્વજનિક પ્રારંભિક અને માધ્યમિક શાળાઓ પશ્ચિમ કેપ શિક્ષણ વિભાગ દ્વારા ચાલે છે. આ પ્રાન્તિક વિભાગ સાત તાલુકાઓમાં વિભાજીત છે. આમાંથી ચાર મેટ્રોપોલ જિલ્લાઓ– છે મેટ્રોપોલ કેન્દ્રીય, ઉત્તર,દક્ષિણ, અને પૂર્વ– શહેરના વિવિધ વિસ્તારોનો સમાવેશ થાય છે. કેપ ટાઉનમાં, ધાર્મિક અને બિનસાંપ્રદાયિક એમ બંન્ને રીતની, ધણી ખાનગી શાળાઓ પણ છે.
ત્રીજી કક્ષાનું શિક્ષણ
right|thumb|250px|કેપ ટાઉન વિદ્યાપીઠનું મુખ્ય સ્થળ
કેપ ટાઉનમાં સારી રીતે વિકસાવેલ ઉચ્ચસ્તરીય શિક્ષણ પ્રણાલીવાળી સાર્વજનિક વિદ્યાપીઠો આવેલી છે. કેપ ટાઉનમાં ત્રણ સાર્વજનિક વિદ્યાપીઠો પોતાની સેવા આપે છે: કેપ ટાઉન વિદ્યાપીઠ (યુસીટી (UCT)), પશ્ચિમ કેપની વિદ્યાપીઠ (યુડબલ્યુસી (UWC)) અને કેપ પેનીન્સુલા ટેકનોલોજીની વિદ્યાપીઠ (સીપીયુટી (CPUT)). આ ઉપરાંત, સ્ટેલ્લાન્બોસ્ચ વિદ્યાપીઠ, જે શહેરમાં નથી આવેલી પણ શહેરની પાસે છે, આ વિદ્યાપીઠ સીટી બાઉલથી 50-કિલોમીટરના અંતરે આવેલી વિદ્યાપીઠ છે અને તેમાં વધારાના કેમ્પસ પણ છે, જેવા કે ટાયગરબર્ગ ફેકલ્ટી ઓફ હેલ્થ સાયન્સ અને બેલ્લવીલા બિઝનેસ પાર્ક.
દક્ષિણ આફ્રિકાની આ બંન્ને વિદ્યાપીઠો કેપ ટાઉનની વિદ્યાપીઠ અને સ્ટેલ્લેન્બોસ્ચ વિદ્યાપીઠ આગળ પડતી વિદ્યાપીઠો છે. તેની પાછળ કારણ તે છે કે આ સંસ્થાઓને જાહેર અને ખાનગી એમ બંન્ને ક્ષેત્રો તરફથી સંપન્ન નાણાકીય ફાળો મળતો રહે છે માટે. UCT એક અંગ્રેજી ભાષા બોલતી સંસ્થા છે. તેમાં લગભગ 21,000 વિદ્યાર્થીઓ અને જેના MBA પ્રોગ્રોમને 2006ના નાણાકીય ટાઇમ્સ 51મો હોદ્દો આપ્યો હતો. યુસીટી (UCT) આફ્રિકાની સૌથી ઊંચા હોદ્દાવાળી વિદ્યાપીઠ સાથે જ, તે આફ્રિકા એકમાત્ર એવી વિદ્યાપીઠ છે જે વિશ્વની ટોચની 200 વિદ્યાપીઠોની સૂચિમાં 146મો નંબર ધરાવે છે. જ્યારથી આફ્રિકન રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસ સત્તામાં આવી છે ત્યારથી, પશ્ચિમ કેપ વિદ્યાપીઠમાં કેટલાક બંધારણીય ફેરફાર થયા છે જેવા કે, પરંપરાગત ગોરો ન હોય તેવી વિદ્યાપીઠોની વધુ નાણાકીય સહાય આપવી, જેનાથી પશ્ચિમ કેપની વિદ્યાપીઠને ફાયદો થયો. જાન્યુઆરી 1, 2005ના રોજ, સાર્વજનિક કેપ પેનીન્સુલાની ટેકનોલોજીની વિદ્યાપીઠ કે જેની રચના, બે અલગ અલગ સંસ્થાઓ કેપ ટેકનીકોન અને પેનીન્સુલા ટેકનીકોનના – જોડાણ ના કારણે થઇ હતી. આ નવી વિદ્યાપીઠ મુખ્યત્વે અંગ્રેજીમાં શિક્ષણ આપે છે, જો કે કોઇ વ્યક્તિ કોઇ પણ અધિકૃત આફ્રિકન ભાષાઓમાં આ અભ્યાસક્રમોને લઇ શકે છે. આ સંસ્થા મોટે ભાગે રાષ્ટ્રીય ડિપ્લોમાના એવોર્ડસ આપે છે.
પરિવહન
thumb|right|કેપ ટાઉન આંતરાષ્ટ્રિય હવાઇ મથકથી દક્ષિણ આફ્રિકાની બહારના સ્થળો માટેના વિમાનોને બતાવતો નક્શો. કેપ ટાઉન આંતરાષ્ટ્રીય હવાઇ મથક દેશી અને આંતરાષ્ટ્રિય એમ બંન્ને વિમાનો માટે પોતાની સેવા પૂરી પાડે છે. તે દક્ષિણ આફ્રિકાનું બીજું સૌથી વિશાળ હવાઇ મથક છે અને કેપ પ્રદેશના પ્રવાસીઓ માટે એક મહત્વના ગેટવે તે તરીકે સેવા આપે છે. કેપ ટાઉનથી દક્ષિણ આફ્રિકાના મોટા ભાગના શહેરોની સીધા વિમાનોની સાથે જ અનેક આંતરાષ્ટ્રીય જગ્યાઓ પર ઉડતા વિમાનો પણ છે.
આફ્રિકાના આગળ પડતા હવાઇ મથકો તરીકે વિશ્વ પ્રવાસ પુરસ્કારના અન્ય વિજેતાઓમાં કેપ ટાઉન આંતરાષ્ટ્રીય હવાઇ મથકનું પણ નામ આવે છે.
thumb|right|બંદરથી ટેબલ પર્વત કેપ ટાઉનની બંદર શહેર તરીકેની લાંબી પરંપરા છે. ટેબલ ખાડીમાં આવેલું કેપ ટાઉનનું બંદર, શહેરનું મુખ્ય બંદર છે, જે સીધેસીધું ઉત્તરના કેન્દ્રીય વ્યાપારી જિલ્લા પર સીથ સ્થિત છે.દક્ષિણ એટલાન્ટિકના વહાણો માટે આ બંદર એક કેન્દ્ર સમાન છે તે વિશ્વના સૌથી પ્રવૃત કોરિડોર્સની જગ્યાએ આવેલું છે. તે એક પ્રવૃત માલ ભરનાર બંદર છે, જે ડરબન બાદ દક્ષિણ આફ્રિકામાં બીજા નંબરે આવે છે. 2004માં, તેને 3,161 જહાજો અને 9.2 મિલિયન ટનના કાર્ગોને હાથે ધર્યા હતા.
કેપ પેનીન્સુલાના કિનારે આવેલ ફોલ્સ ખાડીનું સીમોનના ટાઉન બંદર પર દક્ષિણ આફ્રિકા નૌકાદળનું મુખ્ય મથક આવેલું છે. 2009માં કેપ ટાઉનના બંદરે (ખાસ કરીને વી &એ (V&A) વોટરફન્ટ) વિશ્વભરના સમાચાર માધ્યમોનું ધ્યાન ત્યારે ખેચ્યું જ્યારે તેને પ્રતિમાત્મક ઉતારુઓનું વહાણ ક્યૂઇ2 (QE2)ને લંગરવાની યોજનાની જાહેરાત કરી. તેવું અનુમાન છે કે બંદર પર ક્યૂઇ2 (QE2)ની સ્થાપના 2010 એફઆઇએફએ (FIFA) વિશ્વ કપ માટે એક તરતા વિશ્રામગૃહ તરીકે કરવામાં આવી છે