cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
દત્રાણા (તા. સાંતલપુર)
દત્રાણા (તા. સાંતલપુર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા   પાટણ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા સાંતલપુર તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. દત્રાણા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, વરિયાળી, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:સાંતલપુર તાલુકો
એકનાથ
thumb|એકનાથ શ્રેષ્ઠ ભકતોમાં એકનાથજીની ગણતરી થાય છે. મહારાષ્ટ્ર રાજ્યના ‘પૈઠણ’ નામના ગામમાં સંવત ૧૯૫૦માં એકનાથજીનો જન્મ થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ સૂર્યનારાયણ અને માતાનું નામ રુકિમણી દેવી હતું. એકનાથજી બાળપણથી જ દૈવીગુણો લઇને આવ્યા હતા. પૂર્વ કર્મોનુસાર ભકતો દૈવી સંપત્તિ લઇને જન્મ ધારણ કરતાં હોય છે. એકનાથજી બાળપણથી જ શ્રદ્ધાવાન, બુદ્ધિવાન તથા ઇશ્વરભકત હતા. છ વર્ષની ઉંમરે એકનાથજીના યજ્ઞોપવીત સંસ્કાર કરવામાં આવ્યા. તેઓ દરરોજ ભજન અને સત્સંગ કરતા. એક દિવસ એકનાથજીને આકાશવાણી સંભળાઇ કે આપ દેવગઢ નામના ગામમાં પ્રસ્થાન કરો. ‘જનાર્દન પંત’ના દર્શન કરો, તે તમને કòતાર્થ કરી દેશે. એકનાથજી કોઇની પણ આજ્ઞા લીધા વગર ગુરુજી પાસે જતા રહ્યા. છ વર્ષ સુધી ગુરુજીની સાચા મનથી સેવા-ચાકરી કરી.
એક દિવસ ગુરુજીએ પૈસાનો હિસાબ કરીને ભૂલ શોધવાનું કહ્યું. એકનાથજીએ એક પાઇની ભૂલ શોધી ને તેમના મનમાં ખૂબ જ આનંદ આવી ગયો. દોડતા ગુરુજી પાસે ગયા અને શોધેલી ભૂલ બતાવવા લાગ્યા. ગુરુજીએ ટકોર કરી કે, સાંસારિક ભૂલ શોધવામાં આટલો આનંદ આવે છે તો, સંસારમાં આપણાથી કેટલીય ભૂલો થાય છે, તે શોધશો ત્યારે જીવન ધન્ય બની જશે. ગુરુજીએ આદેશ આપ્યો આટલી જ લગનથી ભગવાનમાં મન લગાઓ. ગુરુજીની કૃપાથી એકનાથજીને ભગવાન દત્તાત્રેયનાં દર્શન થયાં. ગુરુજીએ કહ્યું, આજ પછી દત્તાત્રેયને તમારા ગુરુ માનજૉ. તેમની આજ્ઞા અનુસાર જીવન પસાર કરોજૉ.
એકનાથને દત્ત ભગવાનના દર્શન કરાવવાનો સંકલ્પ કર્યો. એકનાથને દત્ત ભગવાનનાં દર્શન થયાં.એકવાર એકનાથ દેવગઢ પર તપ કરી રહ્યા હતા. ત્યારે એક મોટો નાગ એમના ઉપર પડયો અને શરીરે વીંટળાઇ ગયો. પછી નાગ એકનાથના શિરે ચઢીને ફેણ હલાવી નાચવા લાગ્યો. એકનાથ તો તપમગ્ન રહ્યા. નાગ દંશ દીધા વિના ત્યાંથી સરકી ગયો. તેમણે સ્થાપેલી વિઠ્ઠલનાથજીની મૂર્તિએ ચૈતન્ય સ્વરૂપ થઇ એમની પાસેથી માખણ ખાધું હતું તેવી પણ લોકવાયકા છે.એક યવન દરરોજ ગોદાવરીના કાંઠે ઉભો રહેતો અને એકનાથજી સ્નાન કરીને બહાર આવે ત્યારે તેમના પર કોગળા કરતો. એક દિવસ તો એકસો આઠ વાર કોગળા કર્યા છતાં એકનાથજી શાંત રહ્યા. એકનાથજીનું વર્તન જોઇને આ યવન તેમનો શિષ્ય બની ગયો અને તેમના શરણમાં રહેવા લાગ્યો. એક વાર એકનાથજીના પિતાનું શ્રાદ્ધ કરવા માટે સુંદર મજાની રસોઇ બનાવી હતી ત્યારે તેમના ઘર પાસેથી ‘મહાર’ જાતિના લોકો પસાર થયા. તેમને સુંદર રસોઇની સુગંધ આવી. આથી એક મહાર બોલ્યો, આપણા નસીબમાં આવું ભોજન કયાંથી? એકનાથજીએ આ વાત સાંભળી મહારોને પોતાના ઘરમાં બોલાવીને શ્રાદ્ધની રસોઇ જમાડી. રસોડું સાફ કરીને બીજી વાર રસોઇ બનાવી બ્રાહ્મણોને આમંત્રણ આપ્યું. બ્રાહ્મણો બોલ્યા, તું ભ્રષ્ટ થઇ ગયો છે. અમે તારા ઘરની રસોઇ જમીશું નહીં. એકનાથજીએ સંકલ્પ કરીને પિતૃઓનું ઘ્યાન કર્યું તો પિતૃઓ મૂર્તિમાન બનીને સ્વયં શ્રાદ્ધ ગ્રહણ કર્યું. એક વાર મુશળધાર વરસાદમાં ચાર બ્રાહ્મણો એકનાથીજના ઘરે આવ્યા, અને કહેવા લાગ્યા અમે ભૂખ્યા છીએ. એકનાજીની પત્નીએ કહ્યું લાકડાં અને છાણાં તો પલળી ગયાં છે. રસોઇ કેવી રીતે બનશે? એકનાથજીએ પોતાનો લાકડાનો પલંગ તોડીને રસોઇ બનાવી બ્રાહ્મણોને જમાડયા. એક વાર એકનાથજી ‘પ્રયાગ’નું જળ કાવડમાં ભરીને રામેશ્વર જતા હતા. રસ્તામાં રેતાળ મેદાન આવ્યું. એક ગધેડો પાણીની તરસથી તરફડતો હતો. એકનાથજીએ અભિષેક માટેનું જળ ગધેડાને પાઇ દીધું. આથી સાથીઓ કહેવા લાગ્યા હવે તું અભિષેક શેનાથી કરીશ? એકનાથજી બોલ્યા સર્વ જીવોમાં ભગવાનનો વાસ છે. ગધેડાનો જીવ બચાવ્યો તે મારા માટે અભિષેક છે. પૈઠણ ગામમાં એક વેશ્યા રહેતી હતી. એકનાથજીનું પ્રવચન સાંભળવા માટે તે આવી એ દિવસે એકનાથજીએ ‘પીંગળા’ રાણીનું પ્રવચન કર્યું. આથી વૈશ્યાને પસ્તાવો થયો. એકનાથજીના ચરણમાં પડીને, કòષ્ણભકિતમાં લીન બની ગઇ. દસ વર્ષ પછી કòષ્ણનું કીર્તન કરતાં કરતાં વૈકુંઠમાં ગઇ. એકનાથજી દરરોજ ભજનકીર્તન કરતા. એક દિવસ ચાર ચોર આવ્યા. એકનાથજી ભજનમાં તલ્લીન હતા, આથી ચાર ચોર ઝૂંપડીમાં પેસીને ચોરી કરવા લાગ્યા પણ ચોર આંધળા થઇ ગયા. એકનાથજીના શરણમાં આવ્યા. એકનાથજીએ આંખ ઉપર હાથ ફેરવ્યો અને દેખતા થયા. એકનાથજીએ શ્રીમદ્ ભાગવતનો એકાદશ સ્કંધ, રુકિમણી વિવાહ, રામાયણ વગેરે ગ્રંથો લખ્યા છે. કહેવાય છે કે સ્વયં શ્રીરામે આવીને રામાયણ ઉપર લખવાનો આદેશ આપ્યો હતો. એકનાથજીએ મરાઠી ભાષામાં સ્વાત્મબોધ, આનંદ લહેરી, ચિંરજીવપદ જેવા ગ્રંથો પણ લખ્યા છે.
ફાગણ વદ છઠના દિવસે ગોદાવરીમાં સ્નાન કરીને ઘરે આવ્યા. આંખો બંધ કરીને સદા માટે સમાધિસ્થ બની ગયા.
સંજ્ઞા
ભાષાશાસ્ત્રમાં, સંજ્ઞા  વિશાળ, મુક્ત  ભાષાકિય શબ્દોના વર્ગનું સભ્ય છે જેના સભ્યો ગૌણ વાક્યના વિષયમાં, ક્રિયાપદના કર્મમાં અથવા નામયોગી અવયવના કર્મમાં મુખ્ય શબ્દ તરીકે ઉભરી શકે છે.
ભાષાકિય શબ્દોના વર્ગોને તેના સભ્યો અન્ય પ્રકારની અભિવ્યક્તિ સાથે કેવી રીતે ભળી જાય છે તેને ધ્યાનમાં લઇને વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. સંજ્ઞા માટેના વાક્યરચનાના સંદર્ભના નિયમો ભાષા-ભાષાએ બદલાય છે. અંગ્રેજીમાં સંજ્ઞાઓને એવા શબ્દો તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરી શકાય છે જે લેખ અને ગુણધર્માત્મક વિશેષણ સાથે ઉદભવી કે છે તેમજ સંજ્ઞા શબ્દસમૂહના શીર્ષક તરીકે ઉદ્ભવી શકે છે.
પરંપરાગત અંગ્રેજી વ્યાકરણમાં સંજ્ઞા ભાષાના અંગો કે જેની સંખ્યા આઠ છે તેમાંથી એક છે.
ઇતિહાસ
આ શબ્દ લેટિન શબ્દ નોમેન પરથી આવે છે જેનો અર્થ નામ  એવો થાય છે. સંજ્ઞા જેવા શબ્દોના પ્રકારનો સૌપ્રથમ ઉલ્લેખ સંસ્કૃત વ્યાકરણશાસ્ત્રી અને ડાઓનીસિઓસ થ્રેક્ષ જેવા પ્રાચીન ગ્રીકોએ કર્યો હતો તેમજ આ શબ્દોને શબ્દરૂપાત્મક લક્ષણોને ધ્યાનમાં રાખીને વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવ્યા હતાં. ઉદાહરણ તરીકે, પ્રાચીન ગ્રીક ભાષામાં સંજ્ઞા વ્યાકરણીય વિભક્તિના રૂપ માટે વિભકતિ પ્રત્યય લગાડવાનું કાર્ય કરતી હતી, જેવા કે ચોથી વિભક્તિ કે દ્વિતિયા વિભક્તિ.
વસ્તુઓના નામ
પરંપરાગત શાળા વ્યાકરણમાં સામાન્ય રીતે સંજ્ઞાની એવી વ્યાખ્યાનો સામનો કરવો પડે છે કે તે જ સર્વસ્વ અને માત્ર તેવી અભિવ્યક્તિઓ છે કે જે વ્યક્તિ, સ્થળ , ચીજવસ્તુ , પ્રસંગ , પદાર્થ , ગુણવત્તા , જથ્થો  અથવા વિચાર , વગેરે સાથે સબંધ ધરાવે છે. આ વ્યાખ્યા અર્થનિર્ધારણશાસ્ત્ર  પ્રમાણેની વ્યાખ્યા છે. સમકાલીન ભાષાશાસ્ત્રીઓ તેને બિનમાહિતીપ્રદ કહીને તેની ટીકા કરી રહ્યા છે. સમકાલીન ભાષાશાસ્ત્રીઓ સામાન્ય રીતે સ્વીકારી રહ્યા છે કે કોઇ પણ વ્યક્તિ સંજ્ઞા(કે વ્યાકરણના અન્ય પ્રકારો)ને તે કયા પ્રકારની વિશ્વની વસ્તુ સાથે સંલગ્ન છે  કે કોનું મહત્વ દર્શાવે છે  તે સફળાતાપૂર્વક વ્યાખ્યાયિત ન કરી શકે. કોયડાની બાબત એ છે કે વ્યાખ્યા, સંજ્ઞાઓ શું છે  તે નક્કી કરવા માટે પ્રમાણમાં સામાન્ય સંજ્ઞાઓ(ચીજવસ્તુ, ઘટના , પ્રસંગ )નો ઉપયોગ કરે છે.
આવી સામાન્ય સંજ્ઞાઓનું અસ્તિત્વ દર્શાવે છે કે સંજ્ઞાઓ વર્ગીકૃત સ્તરીકરણમાં ગોઠવાયેલી અસ્તિત્વ ધરાવનાર વસ્તુઓ સાથે સબંધ ધરાવે છે. જોકે અન્ય પ્રકારની અભિવ્યક્તિઓ પણ આવા માળખાગત વર્ગીકૃત સબંધોમાં ગોઠવાયેલી હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, ભટકવું, લટાર મારવી , ફલાંગો મારવી અને પગલા ભરવા  જેવા ક્રિયાપદો અતિ સામાન્ય ચાલવું  ક્રિયાપદ કરતાં વધુ વિશિષ્ટ શબ્દો છે  - જુઓ ટ્રોપોનીમી. વધુમાં, ચાલવું  ક્રિયાપદ, હલવું   ક્રિયાપદ કરતાં વધુ ચોક્કસ છે, અને એવી જે રીતે, બદલવું  ક્રિયાપદ કરતાં ઓછું સામાન્ય છે. પરંતુ આવા વર્ગીકૃત સબંધોનો સંજ્ઞા અને ક્રિયાપદને વ્યાખ્યાયિત કરવા માટે ઉપયોગ કરી શકાય તે બનવાજોગ નથી. આપણે ક્રિયાપદોને બદલવું  કે સ્થિતિ દર્શાવવી સાથે સબંધો ધરાવતાં શબ્દો તરીકે વ્યાખ્યા આપવી  હોય તો ન આપી શકીએ કારણ કે બદલાવ  અને સ્થિતિ  સંજ્ઞાઓ સંભવત્ તેવી બાબતો સાથે સબંધ ધરાવે છે પરંતુ તે ક્રિયાપદો નથી. તેવી જ રીતે, આક્રમણ, સભા  અથવા ભંગાણ  જેવી સંજ્ઞાઓ પૂરી થયેલી અથવા બનેલી  વસ્તુઓ સાથે સબંધ ધરાવે છે. હકીકતમાં, એક વજનદાર તર્ક એવો છે કે મારી નાખવું કે મરી જવું  જેવા ક્રિયાપદો પ્રસંગ સાથે સબંધ ધરાવે છે,  જે સંજ્ઞાઓને સબંધ રાખવો પડે છે તેવી વસ્તુઓનો એક પ્રકાર છે.
ઓળખના માપદંડો બાબતે ગુણલક્ષણનો નિર્દેશ
બ્રિટિશ તર્કશાસ્ત્રી પીટર થોમસ ગીચ દ્વારા સંજ્ઞાઓની વધુ ઝીણવટભરી અર્થનિર્ધારણશાસ્ત્ર આધારિત વ્યાખ્યા સૂચવવામાં આવી છે. તેમણે નોંધ્યું છે કે "સરખુ" જેવા વિશેષણો સંજ્ઞાઓને સુધારી શકે છે, પરંતુ ક્રિયાપદો અથવા વિશેષણો જેવા વાક્યના અન્ય પ્રકારના હિસ્સાને નહીં. એટલું જ નહીં, પરંતુ ક્રિયાપદો અને વિશેષણોને સુધારી શકે તેવી એકસમાન અર્થ ધરાવતી અન્ય  અભિવ્યક્તિઓ પણ જણાતી નથી. નીચે દર્શાવેલા ઉદાહરણો પર ધ્યાન આપો. અંગ્રેજીમાં સરખી રીતે જેવું ક્રિયાવિશેષણ નથી. જોકે ચેક જેવી અન્ય કેટલીક ભાષામાંસરખી રીતે ને અનુરૂપ ક્રિયાવિશેષણ છે. માટે, ચેક ભાષામાં, છેલ્લા વાક્યનો અનુવાદ થઇ શકે તેમ છે. જોકે, તેનો અર્થ એમ થશે કે જોહન અને બિલ બંને સરખી રીતે લડ્યા: નહીં કે તેમણે સરખી લડાઇ માં હિસ્સો લીધો. ગીચે સૂચવ્યું છે કે જો સંજ્ઞાઓ ઓળખના માપદંડો બાબતે તાર્કિક ગુણલક્ષણનો નિર્દેશ કરે તો આપણે આ વાત સમજાવી શકીએ છીએ. ઓળખના માપદંડની બાબતને લીધે આપણે એ નક્કી કરી શકીશું કે 1 વાગ્યે x નામની વ્યક્તિ અને 2 વાગ્યે y નામની વ્યક્તિ  બંને સમાન વ્યક્તિ છે. વિવિધ સંજ્ઞાઓને વિવિધ ઓળખના માપદંડ હોઇ શકે છે. આ માટે ગુપ્તાનું ઉદાહરણ ખૂબ જાણીતું છે: અહીં રજૂ કર્યા પ્રમાણે સામાન્ય રીતે તમામ મુસાફરો વ્યક્તિઓ છે. જેથી છેલ્લા વાક્યએ પ્રથમ વાક્યના તર્કને અનુસરવો જોઇએ. પરંતુ તેમ થયું નથી. કેમ કે, તે વાતની કલ્પના કરવી સરળ છે કે 1979માં નેશનલ એરલાઇન્સમાં મુસાફરી કરનાર સરેરાશ દરેક વ્યક્તિએ તેની સાથે બે વખત મુસાફરી કરી હતી. જો આમ હોય તો, કોઇ કહેશે કે એરલાઇને 20 લાખ મુસાફરો નું વહન કર્યું પરંતુ વ્યક્તિઓ  તો 10 લાખ જ હતી. આમ, આપણે જે રીતથી મુસાફરો ની ગણતરી કરીએ છીએ તે રીત વ્યક્તિઓ ની ગણતરી કરીએ તે જ હોવી જોઇએ તે જરૂરી નથી. આ વાતને અલગ રીતે જોઇએ: બે અલગ સમયે, તમે  બે જુદા જ મુસાફરો  પર ધ્યાન આપો છો, તે પણ તમે એક જ અને સરખી વ્યક્તિ હોવા છતાં. ઓળખના માપદંડો ની સચોટ વ્યાખ્યા માટે, જુઓ ગુપ્તા.
નમૂનારૂપ સંદર્ભ અભિવ્યક્તિઓ
સંજ્ઞાની અન્ય અર્થનિર્ધારણશાસ્ત્ર આધારિત વ્યાખ્યા એ છે કે તે નમૂનારૂપ સંદર્ભ ધરાવે છે.
તાજેતરમાં જ, માર્ક બેકર દ્વારા સૂચવવામાં આવ્યું છે કે ગીચની ઓળખના માપદંડોના સંદર્ભ ધરાવતી સંજ્ઞાની વ્યાખ્યા આપણને સંજ્ઞાઓના લાક્ષણિક ગુણધર્મો સમજાવવા માં મદદરૂપ બને છે. તેમની દલીલ છે કે સંજ્ઞાઓ (અ-)ચોક્કસ લેખ અને આંકડાની સાથે ઉદભવી શકે છે તેમજ તે નમૂનારૂપ સંદર્ભ ધરાવતી હોય છે.કારણ કે  તે એવા તમામ અને એકમાત્ર વાક્યના હિસ્સા છે જે ઓળખના માપદંડો પૂરા પાડે છે. બેકરના સૂચનો ખાસા નવા છે અને ભાષાશાસ્ત્રીઓ હજુ તેનું મૂલ્યાંકન કરી રહ્યા છે.
વાસર
વાસર ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના નવસારી જિલ્લાના નવસારી તાલુકાનું ગામ છે. વાસર ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, આંગણવાડી, દૂધની ડેરી, પંચાયતઘર જેવી સગવડો ઉપલબ્ધ થયેલ છે. આ ગામમાં ખેતી, ખેતમજૂરી અને પશુપાલન મુખ્ય વ્યવસાય છે. શેરડી, ડાંગર, કેરી, ચીકુ અને શાકભાજી આ ગામનાં ખેત-ઉત્પાદનો છે.
શ્રેણી:નવસારી તાલુકો
સંજ્ઞા
વ્યક્તિવાચક સંજ્ઞાઓ અને સામાન્ય સંજ્ઞાઓ
વ્યક્તિવાચક સંજ્ઞાઓ (જેને વ્યક્તિવાચક નામ  પણ કહે છે) અનોખી વસ્તુઓનું પ્રતિનિધત્વ કરતી સંજ્ઞાઓ છે (જેમકે લંડન, જ્યુપિટર  અથવા ટોયોટા ), અને તે વસ્તુઓના વર્ગ(જેમ કે શહેર , ગ્રહ , વ્યક્તિ  અથવા કાર )ને દર્શાવતી સામાન્ય સંજ્ઞાઓથી જુદી પડે છે. વ્યક્તિવાચક સંજ્ઞાઓની આગળ સામાન્ય રીતે કોઇ આર્ટિકલ આવતો નથી અથવા તો અન્ય કોઇ મર્યાદા સૂચવતો શબ્દ (જેમ કે કોઇ  અથવા કેટલાક ) આવતો નથી, અને તેમનો ઉપયોગ શબ્દ કે શબ્દસમૂહના કોઇ વર્ણનાત્મક અર્થના સંદર્ભ વગર ચોક્કસ વ્યક્તિ, સ્થળ કે વસ્તુને દર્શાવવા માટે થાય છે. વ્યક્તિવાચક સંજ્ઞાને મોટા અક્ષરે (કેપિટલમાં) લખવાનો અર્થ ગર્ભિત સંદર્ભની અંદર વિશિષ્ટતા એવો થાય છે. એટલે કે જ્યારે ઉદાહરણ ગર્ભિત સંદર્ભની અંદર અનોખું હોય ત્યારે તે સામાન્ય પ્રકારના ઉદાહરણને નામ પૂરું પાડે છે. માટે જ હવે ચર્ચા કરીશું તેમ સંદર્ભના ફેરફાર તેને અસર કરી શકે છે. જુઓ (સામાન્ય અને વ્યક્તિવાચક સમજણનો સમન્વય).
લેટિન મૂળાક્ષરોનો ઉપયોગ કરતી અંગ્રેજી અને મોટાભાગની અન્ય ભાષાઓમાં વ્યક્તિવાચક સંજ્ઞાઓને સામાન્ય રીતે મોટા અક્ષરોમાં લખાય છે. બહુશબ્દીય વ્યક્તિવાચક સંજ્ઞાઓના મોટાભાગના તત્વોને મોટા અક્ષરે લખવા કે નહીં તે બાબતે વિવિધ ભાષાઓમાં ભિન્ન મત પ્રવર્તે છે. (દા.ત. અમેરિકન અંગ્રેજીમાંHouse of Representatives ) અથવા માત્ર પ્રથમ મૂળાક્ષર (દા.ત. સ્લોવિનિયન ભાષામાં Državni zbor 'National Assembly').
જર્મન ભાષામાં, તમામ પ્રકારની સંજ્ઞાઓને મોટા અક્ષરોમાં લખાય છે. તમામ  સંજ્ઞાઓના અક્ષરો મોટા કરવાની પરંપરા પહેલા અંગ્રેજીમાં પણ પ્રચલિત હતી, પરંતુ સર્કા 1800માં આ પરંપરાનો અંત આવ્યો હતો. અમેરિકામાં, મોટા અક્ષરો કરવા અંગેના પરિવર્તનની નોંધ કેટલાક નોંધનીય દસ્તાવેજોમાં કરવામાં આવી છે. Declaration of Independence (1776)નો અંત (પણ શરૂઆત નહીં) અને Constitution (1787)માં તમામ સંજ્ઞાઓને મોટા અક્ષરે બતાવવામાં આવી છે,Bill of Rights (1789) થોડીક સામાન્ય સંજ્ઞાઓને મોટા અક્ષરે બતાવે છે પરંતુ મોટભાગની સંજ્ઞાઓને મોટા અક્ષરે નથી બતાવતું, અને Thirteenth Constitutional Amendment (1865) માત્ર વ્યક્તિવાચક સંજ્ઞાઓને જ મોટા અક્ષરે બતાવે છે.
સામાન્ય અને વ્યક્તિવાચક સમજણનો સમન્વય
કેટલીક વખત સંદર્ભને ધ્યાનમાં રાખીને એક જ શબ્દ, સામાન્ય સંજ્ઞા અને વ્યક્તિવાચક સંજ્ઞા તરીકે કાર્ય કરી શકે છે. આ સિદ્ધાંતના બે ભિન્ન સ્વરૂપો અલગ પાડી શકાય તેમ છે. જોકે બંને પ્રકારના ઉદાહરણનો સંદર્ભ દર્શાવતા લેબલોના હકીકત આધારિત ઉપયોગથી તેમની વચ્ચેની ભિન્નતા ઝાંખી પડે છે. તેમની પાસે સમગ્ર વિશ્વ સ્વીકારી શકે તેવા નામ નથી(એટલે કે, સર્વસ્વીકૃત અધિભાષા નથી), પરંતુ "કેપિટોનીમ" અને "વિશિષ્ટ સંજ્ઞાપક" નામોનું કેટલુંક ચલણ છે.
કેપિટોનીમ
કેપિટોનીમ એ એવો શબ્દ છે કે જેને મોટા અક્ષરે લખવાથી તે તેનો અર્થ(અને ક્યારેક ઉચ્ચાર) બદલી નાખે છે. તે સમોચ્ચારી શબ્દ જેવો છે. મોટા અક્ષરે લખાયેલા વાક્યનો અર્થ કેટલીક વખત નાના અક્ષરે લખાયેલા વાક્ય માટે ખાસ કિસ્સા સમાન હોય છે, અથવા તે નામસ્ત્રોતની રીતે તેની સાથે જોડાયેલો હોય છે.
વિશિષ્ટ સંજ્ઞાપકો
કેટલાક શબ્દો એવા છે કે જે સામાન્ય સંજ્ઞાઓ છે પરંતુ તે સરળતાથી "હંગામી વ્યક્તિવાચક સંજ્ઞાની ફરજ નીભાવી શકે છે" (અથવા "સંદર્ભ ધરાવતી વ્યક્તિવાચક સંજ્ઞાની ફરજ"). એજન્સી, એવન્યુ, બુલેવર્ડ, બોક્ષ, બીલ્ડિંગ, બ્યુરો, કેસ, ચેપ્ટર, સિટી, ક્લાસ, કોલેજ, ડે, એડિશન, ફ્લોર, ગ્રેડ, ગ્રુપ, હોસ્પિટલ, લેવલ, ઓફિસ, પેજ, પેરેગ્રાફ, પાર્ટ, ફેઝ, રોડ, સ્કૂલ, સ્ટેજ, સ્ટેપ, સ્ટ્રીટ, ટાઇપ, યુનિવર્સિટી, વીક વગેરે તેના કેટલાક ઉદાહરણ છે. હંગામી વ્યક્તિવાચક સંજ્ઞાની ફરજ ત્યારે ઊભી થાય છે જ્યારે સામાન્ય સંજ્ઞાને કલ્પનાના ચોક્કસ દ્રષ્ટાંત માટે નામ સર્જવા, આંકડા કે કોઇ અન્ય શબ્દ સાથે જોડવામાં આવે છે. (એટલે કે સામાન્ય પ્રકારનું ચોક્કસ દ્રષ્ટાંત). બાદમાં તે "વિશિષ્ટ સંજ્ઞાપક" તરીકે ઓળખાશે. ઉદાહરણ તરીકે:
જોડણીશાસ્ત્રીય વર્ગીણકરણમાં વિવિધ અભિપ્રેત જ્ઞાનાકાર ચિત્રો માટે જગ્યા હોવાને લીધે તે કેટલીક હદે આપખુદ છે. એટલે કે, વ્યક્તિઓમાંથી કોઇ પણ "ખોટા" પડ્યા સિવાય જુદીજુદી પસંદગી કરી શકે છે, અને તેઓ તેમની અભિપ્રેતતાના કારણે તેમના જુદાજુદા ચિત્રો એકબીજાને સરળતાથી વર્ણવી શકતાં નથી. જોકે, વાચકો એકબીજા સમક્ષ મૂકેલા મોટા અક્ષરોને લગતા મતભેદો એટલે કે અસાતત્યતાઓને પસંદ કરતાં નથી. માટે જ, મોટાભાગના પ્રકાશકો શૈલી અંગેની માર્ગદર્શિકાઓનો ઉપયોગ કરીને જુદાજુદા ખ્યાલોના સતત સંચાલનને નિયમોમાં બાંધવાનો પ્રયત્ન કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, Associated Pressની AP Stylebook શબ્દકોશના માળખાનો ઉપયોગ કરે છે. અને તેની ઘણી નોંધમાં તે AP પત્રકારો અને સંપાદકોને માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે. આ માર્ગદર્શન સામાન્ય અને વ્યક્તિવાચક સમજણ વચ્ચે મડાગાંઠ થાય ત્યારે APના નક્કી કરેલા તર્કનો સાતત્યપૂર્વક અમલ કરવો તે બાબતનું હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, જ્યારે Federal Bureau of Investigationને પ્રથમ વખત રજૂ કરાય છે, "Bureau"નો પ્રથમ અક્ષર મોટો રખાય છે કારણ કે તે વિશિષ્ટ સંજ્ઞાપક તરીકે સેવા આપે છે, એટલે કે તે "સંદર્ભ ધરાવતી વ્યક્તિવાચક સંજ્ઞાની ફરજ બજાવતી" સામાન્ય સંજ્ઞા છે. જોકે, ત્યારપછી "the bureau announced …" જેવા નાના અક્ષરોમાં ઉલ્લેખ કરાય છે કારણ કે તેમાં શબ્દ સામાન્ય સંજ્ઞાની સમજમાં વાપરવામાં આવે છે. આ જ તર્ક ocean શબ્દ માટે લાગુ પડશે. AP પ્રમાણે મોટાથી લઇને નાના પાંચ "ocean : Pacific Ocean, Atlantic Ocean, Indian Ocean, Antarctic Ocean, Arctic Ocean. નાના અક્ષરોમાં ocean શબ્દ એકલો આવે અથવા બહુવચનમાં વપરાશે: the ocean, the Atlantic and Pacific oceans ." તેવી જ રીતે American Medical Associationનું AMA Manual of Style, 10th edition તેના વપરાશકારોને માર્ગદર્શન આપે છે. ઉદાહરણ તરીકે, AMAની શૈલી છે કે level  અથવા case  અથવા stage  જેવા શબ્દો વિશિષ્ટ સંજ્ઞાપકની ફરજ નીભાવતા હોય તો પણ મોટા અક્ષરોમાં ન લખવા (ઉદાહરણ તરીકે, "In case 5, the patient was found to have stage IIIA disease").
કેપિટોનીમ અથવા વિશિષ્ટ સંજ્ઞાપક?
આ વસ્તુલક્ષી કેપિટોનીમ કે વિશિષ્ટ સંજ્ઞાપકોનો સંયુક્ત રાગ એ છે કે તે માત્ર ચોક્કસ કિસ્સા નથી, પરંતુ સામાન્યથી વ્યક્તિવાચક અને ઘણા દ્રષ્ટાંતોથી એકમાત્ર દ્રષ્ટાંત પર સ્થળાંતરના સંદર્ભે ખૂબ જ ચોક્કસ કિસ્સા છે. વધુમાં, સંપૂર્ણ સ્વરૂપોમાં એ વાત સ્પષ્ટ છે કે કઇ સમજણ પહેલી આવેઃ વ્યક્તિવાચક સમજણ. જ્યારે ભાષાનો પ્રથમ વિકાસ થયો ત્યારે માણસ તેના સંદર્ભ સુદ્ધા જાણતો હતો, Sun અને Moon વૈશ્વિક કક્ષાએ અનોખી વસ્તુ છે. જેમજેમ માનવોના સંદર્ભોની ક્ષિતિજ વિસ્તરી, તેમતેમ રીટ્રોનીમીએ માનવોની સામાન્ય સંજ્ઞાઓને નામ આપવાની નવી જરૂરિયાતને પૂરી પાડી હતી, જેમાં સામાન્ય સંજ્ઞાને સર્જવાનો સૌથી તાર્કિક રસ્તો એ છે કે તે જ શબ્દનો ઉપયોગ કરો, પરંતુ તેની સમજણનો વિસ્તાર કરો.
ગણતરીલાયક અને બિનગણતરીલાયક સંજ્ઞાઓ
ગણતરીલાયક સંજ્ઞાઓ એવી સામાન્ય સંજ્ઞાઓ છે જેનું બહુવચન થઇ શકે અને સંખ્યાદર્શક અથવા પરિમાણદર્શક શબ્દો સાથે જેને જોડી શકાય(દા.ત.એક, બે , કેટલાક , દરેક , મોટાભાગના ), તેમજ જે સંજ્ઞાઓ સાથે અનિશ્ચિત આર્ટિકલ્સ(a  અથવા an  )મૂકી શકાય. chair, nose અને occasion  ગણતરીલાયક સંજ્ઞાઓના ઉદાહરણો છે.
સમૂહ સંજ્ઞાઓ (અથવા બિનગણતરીલાયક સંજ્ઞાઓ ) ગણતરીલાયક સંજ્ઞાઓથી એક ચોક્કસ રીતે અલગ પડે છેઃ તેમનું બહુવચન થતું નથી કે તેમને સંખ્યાદર્શક અથવા પરિમાણદર્શક શબ્દો સાથે જોડી શકાતી પણ નથી. અંગ્રેજી ભાષામાં laughter, cutlery , helium , furniture વગેરે તેના ઉદાહરણ છે. ઉદાહરણ તરીકે,a furniture અથવા three furnitures  ના લખી શકાય. furniture ઘરાવતાં furnitureના નંગ ગણી શકાતા હોવા છતાં આ વાત લાગુ પડે છે. આમ સમૂહ અને બિનગણતરીલાયક સંજ્ઞાઓને તે કયા પ્રકારની વસ્તુઓનો સંદર્ભ દર્શાવે છે તેના પરથી નહીં, પરંતુ સંજ્ઞાઓ આ વસ્તુઓને કેવી રીતે રજૂ કરે છે  તેના પરથી બનાવવી જોઇએ.
સમૂહવાચક સંજ્ઞા
સમૂહવાચક સંજ્ઞાઓ એવી સંજ્ઞાઓ છે જે એક કરતાં વધુ વ્યક્તિ કે વસ્તુ ધરાવતાં સમૂહો  સાથે સંદર્ભ ધરાવે છે, પછી ભલે તેમને એકવચનમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવી હોય. આ પ્રકારની સંજ્ઞાઓમાં committee, herd , school  (of fish) વગેરે ઉદાહરણોનો સમાવેશ થાય છે. આ સંજ્ઞાઓ અન્ય સંજ્ઞાઓ કરતા થોડીક અલગ વ્યાકરણીય લાક્ષણિકતાઓ ધરાવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, તે જે સંજ્ઞા શબ્દસમૂહોનું આગેવાન બને છે તે સંજ્ઞા શબ્દસમૂહો વિષયના સમૂહ વિશેષણો તરીકે સેવા આપી શકે છે, પછી ભલે તેમને એકવચનમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવી હોય. સમૂહ વિશેષણ એવું વિશેષણ છે જે સામાન્ય રીતે એકવચન વિષયવસ્તુ લઇ શકતું નથી. talked amongst themselves એ આનું ઉદાહરણ છે.
પ્રત્યક્ષ સંજ્ઞાઓ અને ભાવવાચક સંજ્ઞાઓ
અંગ્રેજીમાં ઘણી ભાવવાચક સંજ્ઞાઓ, વિશેષણો અથવા ક્રિયાપદોની પાછળ સંજ્ઞાસર્જક અનુગો (-ness, -ity , -tion ) ઉમેરીને બનાવવામાં આવે છે. ઉદાહરણો જોઇએઃ happiness (happy વિશેષણ પરથી), circulation  (circulate ક્રિયાપદ પરથી) અને serenity  (serene વિશેષણ પરથી).
સંજ્ઞા
પુનરાવર્તન અથવા સ્પષ્ટ ઓળખ ટાળવા માટે લાક્ષણિક રીતે સંજ્ઞાઓ અને સંજ્ઞા શબ્દસમૂહના સ્થાને વિવિધ સર્વાનામ મૂકી શકાય છે, જેવા કે he, it , which અને those.
ઉદાહરણ તરીકે,Janet thought that he was weird વાક્યમાં he  વ્યક્તિ નામના બદલે ઉપયોગમાં લેવાયેલું સર્વનામ છે.
અંગ્રેજી શબ્દ one વિવિધ સંજ્ઞા શબ્દસમૂહના કેટલાક હિસ્સાનું સ્થાન લઇ શકે છે અને કેટલીક વખત સંજ્ઞા તરીકે પણ રહે છે. ઉદાહરણ નીચે આપ્યું છે: પરંતુ one એ સંજ્ઞા શબ્દસમૂહના મોટા પેટાહિસ્સા તરીકે પણ રહી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, નીચેના ઉદાહરણમાં one એ new car ની જગ્યા લઇ શકે છે.
સંજ્ઞાને બદલે સબ્સ્ટેન્ટિવ શબ્દ
જૂના લેટિન વ્યાકરણથી શરૂઆત કરીએ તો ઘણી યુરોપીયન ભાષાઓ સબ્સ્ટેન્ટિવ શબ્દના કોઇને કોઇ સ્વરૂપનો ઉપયોગ સંજ્ઞાના મૂળ શબ્દ તરીકે કરે છે(દા.ત.સ્પેનિશ sustantivo, "noun"). આ બધી ભાષાઓના શબ્દકોશમાં સંજ્ઞાઓના સક્ષિપ્ત રૂપને n ની જગ્યાએ s.  અથવા sb.  તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યું હોય છે, જે વ્યક્તિવાચક સંજ્ઞા તરીકે પણ ઉપયોગમાં લઇ શકાય છે. આ બાબત એવા વ્યાકરણને સુસંગત છે જેમાં સંજ્ઞાઓ અને વિશેષણો એકબીજાના વધુ વિસ્તારોમાં પ્રવેશે છે, દા.ત. અંગ્રેજી પારિભાષિક શબ્દ પ્રીડિકેટ એડ્જેક્ટિવ. ફ્રેન્ચ અને સ્પેનિશ ભાષાનું ઉદાહરણ લઇએ તો, તેમાં વિશેષણોની લાક્ષણિકતા ધરાવતા લોકો માટે વિશેષણો વારંવાર સંજ્ઞાઓ તરીકે વપરાય છે. નામ આપવા માટેના આ ખ્યાલને સૌથી સામાન્ય પરિભાષામાં નામકરણ  કહેવાય છે. અંગ્રેજીમાં તેનું ઉદાહરણ આ મુજબ છે: આવી જ રીતે, આખા સમૂહ માટે અથવા જાહેર સંસ્થા માટે વિશેષણનો ઉપયોગ કરી શકાય: આમ આ શબ્દો સબ્સ્ટેન્ટિવ છે જે અંગ્રેજીમાં સામાન્ય રીતે વિશેષણો હોય છે.
અર્થ તેમજ ઉપયોગમાં, નામમાત્ર  શબ્દ પણ સંજ્ઞા  અને વિશેષણ  સાથે પરસ્પર વ્યાપે છે.
બાહ્ય લિંક્સ
શ્રેણી:વ્યાકરણ શ્રેણી:વાક્યના ભાગ શ્રેણી:પરિભાષા
ફેબ્રુઆરી ૨૩
૨૩ ફેબ્રુઆરી નો દિવસ ગ્રેગોરીયન પંચાંગ મુજબ વર્ષનો ૫૪મો (લિપ વર્ષ દરમ્યાન પણ ૫૪મો) દિવસ છે. આ દિવસ પછી વર્ષ પુરું થવામાં ૩૧૧ દિવસ બાકી રહે છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:ફેબ્રુઆરી
કપડવણ
કપડવણ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા તાપી જિલ્લાના કુલ ૭ (સાત) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા વ્યારા તાલુકાનું ગામ છે. કપડવણ ગામમાં ખાસ કરીને આદિવાસી લોકો વસે છે. ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, આંગણવાડી, પંચાયતઘર, દૂધની ડેરી વગેરે સવલતો પ્રાપ્ય છે. ગામના લોકો વ્યવસાયમાં મુખ્યત્વે ખેતી, ખેતમજૂરી, પશુપાલન અને નોકરી જેવાં કાર્યો કરે છે. ડાંગર, જુવાર, કેરી અને શાકભાજી આ ગામનાં મુખ્ય ખેત-ઉત્પાદનો છે.
શ્રેણી:વ્યારા તાલુકો
ઘોડાદરા (તા.હાંસોટ)
ઘોડાદરા (તા.હાંસોટ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્યદક્ષિણ ભાગમાં આવેલા ભરૂચ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એવા હાંસોટ તાલુકામાં આવેલું એક મહ્ત્વનું ગામ છે. ઘોડાદરા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે કપાસ, ડાંગર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત કેટલાક લોકો પિયતની સગવડ મેળવી શેરડી, કેળાં, ડાંગર વગેરેની ખેતી પણ કરે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:હાંસોટ તાલુકો
નજર બાગ મહેલ
નજર બાગ મહેલ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા વડોદરા જિલ્લા તેમ જ  વડોદરા તાલુકાના મુખ્ય મથક તેમ જ આઝાદી પહેલાંના સમયના ગાયકવાડી શાસનના મુખ્ય મથક એવા વડોદરા શહેરમાં માંડવી દરવાજા પાસે આવેલ જુનામાં જુનો ગાયકવાડી મહેલ છે. ૧૯ મી સદીમાં મલ્હાર રાવ ગાયકવાડ દ્વારા આ મહેલનું ર્નિમાણ થયું હતું. આ મહેલ આજે જર્જરિત થઇ ગયો છે.
શ્રેણી:વડોદરા શહેર શ્રેણી:જોવાલાયક સ્થળો
એલર્જી
એલર્જી (પ્રત્યૂર્જના) એ રોગપ્રતિકારક તંત્રનો અતિસંવેદનશીલતા વિકાર  છે. એલર્જીક પ્રતિક્રિયાઓ સામાન્ય રીતે એલર્જન (એલર્જી પેદા કરતા પદાર્થો, પ્રત્યૂર્જતાજનક) તરીકે ઓળખાતા પર્યાવરણીય પદાર્થો પર થાય છે. આ પ્રતિક્રિયાઓ સંપાદિત, આગાહી કરી શકાય તેવી અને ઝડપી હોય છે. એલર્જી એ અતિસંવેદનશીલતાના ચાર સ્વરૂપ પૈકીનું એક છે અને તેને ટાઇપ I (અથવા તત્કાલ ) અતિસંવેદનશીલતા કહેવાય છે. આઇજીઇ (IgE) તરીકે ઓળખાતા પ્રતિદ્રવ્યના એક પ્રકાર દ્વારા માસ્ટ કોશિકા અને બેસોફિલ (ક્ષાર કરંજી) તરીકે ઓળખાતા ચોક્કસ શ્વેત રૂધિર કોશિકાના વધુ પડતા સક્રિયકરણ દ્વારા તે પેદા થાય છે અને અત્યંત દાહક પ્રતિભાવમાં પરિણમે છે. સામાન્ય એલર્જીક પ્રતિક્રિયાઓમાં ખરજવું, હાઇવ્સ (ચામડીનું એક પ્રકારનું દર્દ), પરાગરજ જવર, દમનો હુમલો, ખોરાકની એલર્જી, અને ભમરી અને મધમાખી જેવા ડંખવાળા કીટકોના વિષ પર પ્રતિક્રિયાઓનો સમાવેશ થાય છે.
માનવ વસતીમાં પરાગરજ જવર જેવી હળવી એલર્જી મોટા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે અને એલર્જીક નેત્રસ્તર દાહ, ખંજવાળ અને નાક નિતરવું જેવા લક્ષણો સર્જે છે. દમ જેવી પરિસ્થિતિમાં એલર્જી મોટી ભૂમિકા ભજવે છે. કેટલાક વ્યક્તિઓમાં પર્યાવરણીય અથવા ખાદ્ય એલર્જન અથવા દવાઓ પ્રત્યેની ગંભીર એલર્જીઓ જીવ પર જોખમ ઉભું કરે તેવી એનાફિલેક્ટિક પ્રતિક્રિયાઓમાં પરિણમી શકે છે.
એલર્જીક પરિસ્થિતિઓનું નિદાન કરવા માટે અત્યારે અનેક પ્રકારના પરીક્ષણો અસ્તિત્વ ધરાવે છે, જેમાં જાણીતા એલર્જન પ્રત્યે પ્રતિભાવ જાણવા ત્વચાનું પરીક્ષણ, એલર્જન ખાસ કરીને આઇજીઇ (IgE)ની હાજરી અને સ્તર જાણવા રૂધિરનું વિશ્લેષણનો સમાવેશ થાય છે. એલર્જી માટેની સારવારમાં એલર્જન એવોઇડન્સ, એલર્જન પ્રત્યે પ્રતિભાવને બિનસંવેદનશીલ બનાવવા એન્ટી-હિસ્ટેમાઇન, સ્ટીરોઇડ અથવા મુખ વાટે લેવાની અન્ય દવાઓ અને રોગપ્રતિકારક ઉપચાર પદ્ધતિના ઉપયોગ અને લક્ષિત ઉપચાર પદ્ધતિનો સમાવેશ થાય છે.
ચિહ્નો અને લક્ષણો
ધૂળ અથવા પરાગરજ જેવા ઘણા એલર્જન હવામાં ઉડતા કણ છે. આ કિસ્સાઓમાં હવાના સંપર્કમાં આવતા હોય તેવા આંખ, નાક અને ફેફસા જેવા વિસ્તારોમાં એલર્જીના લક્ષણો જોવા મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે, એલર્જીક નાસિકા પ્રદાહ, જે પરાગરજ જવર તરીકે પણ ઓળખાય છે તે નાકમાં ખંજવાળ, છીંક આવવી, ખંજવાળ અને આંખો લાલ થવી જેવા લક્ષણો પેદા કરે છે. શ્વાસામાં લેવાયેલા એલર્જન વાયુમાર્ગના સંકોચન (શ્વાસનળીમાં સંકોચન) અને ફેફસામાં શ્લેષ્માના વધેલા ઉત્પાદન, હાંફ ચડવી (શ્વાસકષ્ટ), ખાંસી અને શ્વાસ લેતી વખતે અવાજ થવો જેવા દમના લક્ષણો પેદા કરે છે.
આ એલર્જન ઉપરાંત ખોરાક, કીટકના ડંખમાંથી પ્રતિક્રિયાઓ અને એસ્પિરિન અને પેનિસિલિન જેવા એન્ટિબાયોટિક જેવી દવાઓની પ્રતિક્રિયાઓમાંથી એલર્જીક પ્રતિક્રિયાઓ પેદા થાય છે. ખોરાકની એલર્જીના લક્ષણોમાં પેટમાં દુખાવો, પેટનું ફૂલવું, ઉલટી, અતિસાર, ત્વચા પર ખંજવાળઅને શિળસ દરમિયાન ત્વચા સુજી જવીનો સમાવેશ થાય છે. ખોરાકની એલર્જીથી ભાગ્યેજ શ્વસનીય (દમીય) પ્રતિક્રિયાઓ, અથવા નાસિકા પ્રદાહ પેદા કરે છે. કીટકોના ડંખ, એન્ટિબાયોટિક્સ અને ચોક્કસ દવાઓ પ્રણાલીગત એલર્જીક પ્રતિભાવ પેદા કરે છે, જેને એનાફિલેક્સિસ પણ કહેવાય છે; બહુ અંગીય પ્રણાલીને અસર થઇ શકે છે જેમાં પાચન તંત્ર, શ્વસન તંત્ર, અને પરિવહન તંત્રનો સમાવેશ થાય છે. ગંભીરતાના દર મુજબ તે ત્વક પ્રતિક્રિયાઓ, શ્વાસનળીમાં સંકોચન, શોથ, હાયપોટેન્શન, કોમા, અને મૃત્યુ જેવી સમસ્યા પેદા કરી શકે છે. આ પ્રકારની પ્રતિક્રિયાઓ અચાનક પેદા થઇ શકે છે અથવા તેનો હુમલો વિલંબિત કરી શકાય છે. આ પ્રકારના એલર્જીક પ્રતિભાવની ગંભીરતામાં ઘણીવાર એપિપેન અથવા ટ્વિનજેક્ટ ઓટો ઇન્જેક્ટર તરીકે ઓળખાતા સાધનો મારફતે એપિનેફ્રિનના ઇન્જેક્શનની જરૂર પડે છે.. એનાફિલેક્સિસનો સ્વભાવ એવો છે કે પ્રતિક્રિયા ઘટી રહી હોય તેમ લાગે છે પરંતુ તે લાંબા સમયગાળા સુધી ફરીથી થઇ શકે છે.
ત્વચાના સંપર્કમાં આવતા લાટેક્સ જેવા પદાર્થો પણ સંપર્ક ત્વચાકોપ અથવા ખરજવું તરીકે ઓળખાતી એલર્જીક પ્રતિક્રિયાઓના સામાન્ય કારણો છે. ત્વચાની એલર્જી અવારનવાર ચકામા અથવા ત્વચામાં સોજો અને બળતરા પેદા કરે છે જેને શિળસ અને એન્જીઓએડિમા લક્ષણોની "વ્હીલ એન્ડ ફ્લેર" પ્રતિક્રિયા કહેવાય છે.
કારણ
એલર્જી માટેના જોખમ પરિબળોને બે સામાન્ય શ્રેણી યજમાન અને પર્યાવરણીય પરિબળમાં મુકી શકાય. યજમાન પરિબળમાં અનુવાંશિકતા, લિંગ, વંશ, અને ઉંમરનો સમાવેશ થાય છે. અનુવાંશિકતા અતિમહત્ત્વનું પરિબળ છે. જોકે, હાલમાં એવા એલર્જીક બનાવોમાં વધારો થઇ રહ્યો છે જેને માત્ર જનીની પરિબળો દ્વારા સમજાવી શકાય તેમ નથી. ચાર પર્યાવરણીય પરિબળોમાં બાળપણની પ્રારંભિક અવસ્થામાં ચેપી બિમારીના સંપર્કમાં ફેરફાર પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ, એલર્જન સ્તર અને આહાર પરિવર્તનનો સમાવેશ થાય છે.
ખોરાક
સૌથી સામાન્ય ખોરાકની એલર્જી પૈકીની એક છે મગફળી પ્રત્યે સંવેદનશીલતા. મગફળીની એલર્જી ઘણી ગંભીર હોઇ શકે છે પરંતુ કેટલીક વાર બાળકની શાળાએ જવાની ઉંમર બાદ તે નાબૂદ થઇ શકે છે. પેકન્સ, પિસ્તાચિયોસ, પાઇન નટ અને અખરોટ સહિતના ટ્રી નટ અન્ય સામાન્ય એલર્જન છે. પીડિત એક અથવા એકથી વધુ ટ્રી નટ્સ પ્રત્યે સંવેદનશીલ હોઇ શકે છે. તલ અને ખસખસ સહિતના બિયા તેલ ધરાવે છે જેમાં પ્રોટીન હાજર રહેલું હોય છે. આ બિયા પણ એલર્જીક પ્રતિક્રિયા પ્રેરી શકે છે.
પચાસમાંથી એક બાળકને ઇંડા પ્રત્યે એલર્જી હોઇ શકે છે અને જ્યારે તે પાંચ વર્ષની ઊંમરે પહોંચે છે ત્યારે મોટે ભાગે તે નાબુદ થઇ જાય છે. લાક્ષણિક રીતે સંવેદનશીલતા જરદી પ્રત્યે નહીં પરંતુ સફેદીમાં રહેલા પ્રોટીન પ્રત્યે હોય છે.
ગાય, બકરી અથવા ઘેંટાનું દૂધ પણ અન્ય સામાન્ય એલર્જી પ્રેરક ખોરાક છે અને ઘણા પીડિતો ચીઝ જેવી દૂધની બનાવટ સહન કરવા અક્ષમ હોય છે. લેક્ટોઝ અસહ્યતા, દૂધ પ્રત્યે સામાન્ય પ્રતિક્રિયા, એ એલર્જીનું સ્વરૂપ નથી. દૂધની એલર્જી ધરાવતા બાળકોમાંથી બહુ ઓછા બાળકો, ભાગ્યે જ દસ ટકા, ગાયના માંસ પ્રત્યે પ્રતિક્રિયા ધરાવે છે. ગાયનું માંસ ગાયના દૂધમાં હાજર રહેલા પ્રોટીનની થોડી માત્રા ધરાવે છે.
એલર્જીક પ્રોટીન ધરાવતા અન્ય ખોરાકમાં સોયા, ઘઉં, માછલી, શેલફિશ, ફળો, મરીમસાલા, સંશ્લેષિત અને પ્રાકૃતિક રંગો, ચિકન અને રાસાણિક યોજકોનો સમાવેશ થાય છે.
બીનખાદ્ય પ્રોટીન
લાટેક્સ આઇજીઇ (IgE) પ્રેરિત ત્વક, શ્વસન, અને પ્રણાલીગત પ્રતિક્રિયા પેદા કરી શકે છે. સામાન્ય વસતીમાં લાટેક્સ પ્રત્યે એલર્જીનું પ્રમાણ એક ટકા કરતા ઓછો લોકોમાં હોવાનું માનવામાં આવે છે. એક હોસ્પિટલ અભ્યાસમાં, 800 સર્જિકલ દર્દીમાંથી એક દર્દી (0.125 ટકા) લાટેક્સ પ્રત્યે સંવેદનશીલતા ધરાવે છે. જોકે, આરોગ્ય સંભાળ કામદારોમાં સંવેદનશીલતા સાત અને દસ ટકાની વચ્ચે ઊંચી હોય છે. આરોગ્ય સંભાળ કામદારોમાં સંવેદનશીલતાનું ઊંચું પ્રમાણ માટે તેમના શસ્ત્રક્રિયા ખંડ, ઇન્ટેન્સિવ કેર યુનિટ્સ અને ડેન્ટલ સ્યુઇટ્સ જેવા વિસ્તારોમાં મોટા પ્રમાણમાં હવાઇ એલર્જન ધરાવતા વિસ્તારોના સંપર્કને જવાબદાર ગણાવે છે. આ લાટેક્સથી સમૃદ્ધ પર્યાવરણો આરોગ્ય સંભાળ કામદારમાં સંવેદનશીલતા પેદા કરી શકે છે જેઓ નિયમિત રીતે એલર્જેનિક પ્રોટીન શ્વાસમાં લે છે.
લાટેક્સ પ્રત્યે સૌથી સામાન્ય પ્રતિભાવ એલર્જીક સંપર્ક ત્વચાકોપ, સુષ્ક અને ક્રસ્ટેડ જખમ તરીકે દેખાતી વિલંબિત અતિસંવેદનશીલ પ્રતિક્રિયા છે. પ્રતિક્રિયા સામાન્ય રીતે 48 થી 96 કલાક ટકે છે. હાથ મોજાની નીચેના વિસ્તારમાં પસીનો થવો અને ઘસારો જખમ પેદા કરે છે જે સંભવિત રીતે ચાંદા પડી શકે છે. પેટની શસ્ત્રક્રિયા દરમિયાન સર્જનના લાટેક્સના હાથ મોજાના સંપર્કમાં રહેતા સંવેદનશીલ દર્દીઓમાં અવારનવાર એનાફિલેક્ટિક પ્રતિક્રિયાઓ થાય છે. ડેન્ટલ પ્રોસીઝર જેવા અન્ય શ્વૈષ્મકળાl સંપર્ક પણ પ્રણાલીગત પ્રતિક્રિયાઓ.પેદા કરી શકે છે.
લાટેક્સ અને કેળા પ્રત્યે સંવેદનશીલતા વિરોધાભાસી પ્રતિક્રિયા કરી શકે છે. લાટેક્સની એલર્જીવાળા દર્દીઓ એવોકાડો, કિવિ અને ચેસ્ટનટ પ્રત્યે પણ સંવેદનશીલ હોઇ શકે છે. તબીબી રીતે આ દર્દીઓ ઘણીવાર પેરિઓરલ ખંજવાળ અને સ્થાનિક શિળસ ધરાવતા હોય છે. ખોરાક પ્રેરિત એલર્જી પ્રેરિત પ્રણાલીગત પ્રતિભાવ પ્રસંગોપાત જ હોય છે. સંશોધકોને શંકા છે કે લાટેક્સની કેળા, એવોકાડો, કિવિ અને ચેસ્ટનટ સાથેની વિરોધાભાસી પ્રતિક્રિયતા એટલે થાય છે કે લાટેક્સ પ્રોટીન કેટલાક છોડ પ્રોટીન સાથે માળખાકીય રીતે સમાનધર્મી છે.
પ્રોટીન સાથે પ્રક્રિયા કરતા વિષ
અન્ય બીન ખાદ્ય પ્રોટીન પ્રતિક્રિયા, ઉરુશિઓલ પ્રેરિત સંપર્ક ત્વચાકોપ, ઝેરી આઇવી, ઇસ્ટર્ન ઝેરી ઓક, વેસ્ટર્ન ઝેરી ઓક અથવા ઝેરી સ્યુમેકના સંપર્ક બાદ પેદા થયા છે. ઉરુશિઓલ, જે જાતે કોઇ પ્રોટીન નથી, તે હેપ્ટેન તરીકે કામ કરે છે અને સંપર્કમાં રહેલી ત્વચાની કોશિકાઓ પર અભિન્ન પટલ પ્રોટીન સાથે રાસાયણિક પ્રક્રિયા કરે છે તેની સાથે જોડાય છે અને તેનો આકાર બદલે છે. રોગપ્રતિકારક તંત્ર અસરગ્રસ્ત કોશિકાઓને શરીરના સામાન્ય ભાગ તરીકે ઓળખતો નથી અને ટી-સેલ - પ્રેરિત પ્રતિકારક પ્રતિભાવ પેદા કરે છે. આ ઝેરી છોડમાંથી સુમેક સૌથી ઝેરી છોડ છે. ઉરુશિઓલ અને પટલ પ્રોટીન વચ્ચે પ્રતિક્રિયા પર પરિણામી ત્વચીય પ્રતિભાવમાં ચકામા પડવા, સોજો, અળાઇ, ફોડલી, ફોલ્લા અને સ્ટ્રિકિંગનો સમાવેશ થાય છે.
જનીની આધાર
એલર્જીક બિમારીઓ દ્રઢ પારિવારિક હોય છે: સમાન જોડીયામાં સમાન એલર્જીક બિમારી હોવાની શક્યતા લગભગ 70% હોય છે. બિન સમાન જોડીયામાં સમાન એલર્જી હોવાની શક્યતા 40 ટકા હોય છે. એલર્જીક ધરાવતા માતાપિતાને એલર્જીવાળુ બાળક હોવાની શક્યતા વધુ હોય છે, અને તેમની એલર્જી એલર્જી નહીં ધરાવતા માતાપિતાના બાળક કરતા વધુ ગંભીર હોઇ શકે છે. જોકે, કેટલીક એલર્જીઓ જીનએલોજીસ સાથે સાતત્ય નથી ધરાવતી; મગફળીની એલર્જી ધરાવતા માબાપના બાળકો રેગવીડની એલર્જી ધરાવતા હોઇ શકે છે. એવું જણાય છે કે એલર્જી વિકસવાની શક્યતા અનુવાંશિક છે અને તે રોગપ્રતિકારક તંત્રમાં અનિયમિતતાને લગતી છે પરંતુ ચોક્કસ એલર્જન નથી.
એલર્જીક સંવેદીકરણનું જોખમ અને એલર્જી વિકસવાનો આધાર ઊંમર સાથે બદલાય છે નાના બાળકો પર સૌથી વધુ જોખમ હોય છે. કેટલાક અભ્યાસો સૂચવે છે કે બાળપણમાં આઇજીઇ (IgE)નું સ્તર સર્વોચ્ચ હોય છે અને 10થી 30 વર્ષની વચ્ચે તે ઝડપથી ઘટે છે. પરાગરજ જવરનો મહત્તમ વ્યાપ બાળકો અને યુવા પુખ્તોમાં મહત્તમ છે અને દસ વર્ષથી નીચેના બાળકોમાં દમના બનાવ મહત્તમ છે. આમ, છોકરીઓ કરતા છોકરાઓમાં એલર્જી વિકસવાનું જોખમ વધુ હોય છે જોકે, દમ જેવી કેટલીક બિમારીઓમાં મહિલાઓને અસર થવાની શક્યતા વધુ હોય છે. પુખ્તાવસ્થામાં લિંગ તફાવત ઘટે છે. કેટલીક એલર્જીમાં વંશીયતા ભૂમિકા ભજવે છે જોકે, વંશીય પરિબળોને પર્યાવરણીય પ્રભાવ અને સ્થળાંતરને કારણે પરિવર્તનમાંથી અલગ પાડવા મુશ્કેલ છે. એવું સૂચવવામાં આવ્યું છે કે વિવિધ જનીની લોકી દમ માટે જવાબદાર છે, ખાસ કરીને યુરોપીયન, હિસ્પેનિક, એશિયન, અને આફ્રિકન મૂળના લોકોમાં.
સ્વચ્છતા અંગેની પૂર્વધારણા
એલર્જીક બિમારીઓ ટીએચ2 (TH2) પ્રેરિત રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ ચાલિત બિનહાનિકારક એન્ટિજન પર અયોગ્ય રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ દ્વારા પેદા થાય છે. ઘણા બેક્ટેરિયા અને વાઇરસ ટીએચ1 (TH1) પ્રેરિત રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ ઉત્તેજિત કરે છે જે ટીએચ2 (TH2) પ્રતિભાવનું નિયમન ઘટાડે છે. સ્વચ્છતા અંગેની પૂર્વધારણાની પ્રથમ સૂચિત ક્રિયા વ્યવસ્થા જણાવે છે કે રોગપ્રતિકારક તંત્રની ટીએચ1 (TH1) પાંખનું અપુરતું ઉત્તેજન વધુપડતી સક્રિય ટીએચ2 (TH2) પાંખ તરફ દોરી જાય છે જેને પગલે એલર્જીક બિમારીઓ થાય છે. અન્ય શબ્દોમાં કહીએ તો અતિસ્વચ્છ વાતાવરણમાં રહેતા લોકો રોગપ્રતિકારક તંત્રને વ્યસ્ત રાખવા પુરતા રોગકારક સૂક્ષ્મ જીવોના સંપર્કમાં આવતા નથી. આપણું શરીર આવા રોગકારક સૂક્ષ્મ જીવોના ચોક્કસ સ્તર સામે લડવા ઘડાયેલું હોવાથી જ્યારે શરીર તે જીવાણુના તે સ્તર સુધી સંપર્કમાં આવતું નથી ત્યારે રોગપ્રતિકારક તંત્ર એન્ટિજન પર હુમલો કરશે અને આમ બિનહાનિકારક પદાર્થો- જેમકે પરાગરજ- રોગપ્રતિકારક પ્રતિભાવ પ્રેરશે.
સ્વચ્છતા અંગેની પૂર્વધારણા એવું નિરીક્ષણ સમજાવવા વિકસાવાઇ હતી કે પરાગરજ જવર અને ખરજવું, બંને એલર્જીક બિમારીઓ છે, મોટા પરિવારવાળા બાળકોમાં ઓછા જોવા મળે છે. આવા પરિવારો તેમના નિકટજનો મારફતે માત્ર એક જ બાળકવાળા પરિવારની તુલનાએ વધુ ચેપી તત્વો સાથે સંપર્કમાં હોય છે. સ્વચ્છતા અંગેની પૂર્વધારણા પર રોગપ્રતિકારકશક્તિ અંગેના નિષ્ણાતો અને એપિડેમિયોલોજિસ્ટ્સ દ્વારા સઘન તપાસ થઇ છે એલર્જીક વિકારના અભ્યાસ માટે એક મહત્ત્વની સૈદ્ધાંતિક રૂપરેખા બની છે. ઔદ્યોગિકિકરણથી જોવા મળતી એલર્જીક બિમારીઓમાં વધારો અને વધુ વિકસિત દેશોમાં એલર્જીક બિમારીઓના ઊંચા બનાવોને સમજાવવા માટે તેનો ઉપયોગ થાય છે. સ્વચ્છતા અંગેની પૂર્વધારણામાં ચેપી એજન્ટોની સાથે રોગપ્રતિકારક તંત્ર વિકાસના મહત્ત્વના મોડ્યુલેટર તરીકે સિમબાયોટિક બેક્ટેરિયા અને પરોપજીવીઓ સાથેના સંપર્કનો પણ સમાવેશ કરાયો છે.
એપિડેમિયોલોજિકલ માહિતી સ્વચ્છતા અંગેની પૂર્વધારણાને સમર્થન આપે છે. અભ્યાસો સૂચવે છે કે, વિવિધ રોગપ્રતિકારક અને સ્વયંપ્રતિરક્ષા બિમારીઓ ઔદ્યોગિકિકરણ પામેલા દેશોની તુલનામાં વિકાસશીલ દેશોમાં ઓછી જોવા મળે છે અને વિકાસશીલ વિશ્વમાંથી ઔદ્યોગિકિકરણ પામેલા વિશ્વમાં સ્થળાંતર કરતા લોકો લાંબા ગાળે રોગપ્રતિકારક વિકાર વિકસાવે છે. ત્રીજા વિશ્વમાં થયેલા લોન્ગીટ્યુડિનલ અભ્યાસો સૂચવે છે કે દેશ જેમ વધુ શુદ્ધ અને સ્વચ્છ તરીકે ઉભરે છે તેમ રોગપ્રતિકારક વિકાર વધે છે. જીવનના પ્રથમ વર્ષમાં એન્ટિબાયોટિક્સનો ઉપયોગ દમ અને અન્ય એલર્જીક બિમારીઓ સાથે સંકળાયેલી છે. એન્ટિબેક્ટેરિયલ ક્લિનિંગ પ્રોડક્ટનો વધુ પડતો ઉપયોગ પણ દમના ઊંચા બનાવ સાથે સંકળાયેલો છે કારણકે કુદરતી પ્રસુતિના સ્થાને સીઝરીયન કરીને જન્મેલા બાળકમાં દમની શક્યતા વધુ હોય છે.
અન્ય પર્યાવરણીય પરિબળો
વસતીમાં એલર્જીથી પીડાતા લોકોની સંખ્યા અંગે આંતરરાષ્ટ્રીય મતભેદ છે. એલર્જીક બિમારીઓ ઔદ્યોગિકિકૃત રાષ્ટ્રોમાં વધુ પરંપરાગત અથવા કૃષિ આધારિત દેશો કરતા વધુ જોવા મળે છે. અને ગ્રામીણ વસતીની તુલનાએ શહેરી વસતીમાં એલર્જીક બિમારીનો દર ઊંચો જોવા મળે છે જો કે આ તફાવતની ઓછા વ્યાખ્યાયિત બની રહ્યાં છે.
ખાસ કરીને જીવનના પ્રાથમિક તબક્કામાં એલર્જનો સાથેનો સંપર્ક એલર્જી માટે મહત્ત્વનું જોખમ પરિબળ છે. હાલના સમયમાં એટોપિક એલર્જીમાં જોવા મળી રહેલા વધારા માટે માઇક્રોઓર્ગેનિઝમના સંપર્કમાં પરિવર્તનને વધુ એક સમજ તરીકે જોવામાં આવે છે. એન્ડોટોક્સિન સંપર્ક રૂધિરમાં વહન કરતા શ્વેત રૂધિર કોશિકા (શ્વેતકણ)માં ટીએનએફ-α (TNF-α), આઇએફએનγ (IFNγ), ઇન્ટરલ્યુકિન-10, અને ઇન્ટરલ્યુકિન-12 જેવા દાહક સાયટોકિનના સ્ત્રાવને ઘટાડે છે. કોશિકાઓની સપાટી પર જોવા મળતા ટોલ-લાઇક રિસેપ્ટર તરીકે ઓળખાતા ચોક્કસ માઇક્રોબ-સેન્સિંગ પ્રોટીન પણ આ પ્રક્રિયા સાથે સંકળાયેલા હોવાનું માનવામાં આવે છે.
વિકાસશીલ દેશોમાં પ્રક્રિયા કર્યા વગરના પીવાના પાણીમાં ગટવોર્મ અને સમાન પરોપજીવી જીવો હાજર છે અને વિકસિત દેશોમાં જ્યાં સુધી પીવાના પાણીના નિયમિત ક્લોરિનેશન અને શુદ્ધિકરણ શરૂ કરવામાં ન આવ્યું ત્યાં સુધી હાજર હતા. તાજેતરના સંશોધનો જણાવે છે કે આંત્ર કૃમી (દા.ત. હૂકવોર્મ) જેવા કેટલાક સામાન્ય પરોપજીવીઓ, ગટ દિવાલના ગુપ્ત રસાયણો (અને આમ રૂધિરપ્રવાહ) રોગપ્રતિકારક તંત્રને અવરોધે છે અને શરીરને પરોપજીવીઓ પર હુમલો કરતા અટકાવે છે. તે અંગેની પૂર્વધારણાના સિદ્ધાંતમાં નવો આયામ ઉભો કરે છે કે માનવ અને પરોપજીવીઓની સહ ઉત્ક્રાંતિ એવા રોગપ્રતિકારક તંત્ર તરફ દોરી ગઇ છે જે માત્ર પરોપજીવીઓની હાજરીમાં સાચી રીતે કામ કરે છે. તેમના વગર રોગપ્રતિકારક તંત્ર અસંતુલિત અને વધુ પડતું સંવેદનશીલ બને છે. સંશોધનો સૂચવે છે કે એલર્જી શિશુમાં ગટ ફ્લોરાના વિલંબિત સ્થાપન સાથે સંબંધ ધરાવે છે. જોકે, આ સિદ્ધાંતને ટેકો આપતું સંશોધન ચીન અને ઇથોપિયામાં હાથ ધરવામાં આવેલા અભ્યાસના તારણ કે જે સૂચવે છે કે આંત્ર કૃમિથી ચેપી બનેલા લોકોમાં એલર્જી વધુ હોય છે, તેની સાથે વિરોધાભાસી છે. કેટલીક એલર્જીની સારવારમાં ચોક્કસ કૃમિઓની અસરકારકતા તપાસવા માટે તબીબી પરીક્ષણો શરૂ કરાયા છે. એવું થઇ શકે કે, 'પરોપજીવી' શબ્દ અયોગ્ય ઠરે અને અત્યાર સુધી જેના પર શંકા ન હતી તે સહજીવ કામ કરતા હોય. આ મુદ્દા પર વધુ માહિતી માટે જુઓ હેલમિન્થિક થેરાપી.
તીવ્ર પ્રતિભાવ
thumb|એલર્જીમાં ડિગ્રેન્યુલેશન પ્રક્રિયા.1 - એન્ટિજન; 2 - આઇજીઇ (IgE) પ્રતિદ્રવ્ય; 3 - એફસીઇઆરઆઇ (FcεRI) ગ્રાહક; 4 - પર્ફોર્મ્ડ મિડીયેટર્સ (હિસ્ટામાઇન, પ્રોટીઝિસ, કેમોકિન્સ, હિપારિન); 5 - ગ્રેન્યુલ્સ; 6 - માસ્ટ કોશિકા; 7 - નવા રચાયેલા મિડીયેટર (પ્રોસ્ટાગ્લાન્ડિન્સ, ક્યુકોટ્રીન્સ, થ્રોમ્બોક્સેન, પીએફ (PAF)) એલર્જીના પ્રારંભિક તબક્કામાં એલર્જન સામે ટાઇપ I અતિસંવેદનશીલતા પ્રતિક્રિયા, સૌ પ્રથમ વખત સામનો થાય છે ત્યારે ટીએચ2 (TH2) લસિકાકણ તરીકે ઓળખાતી પ્રતિરક્ષા કોશિકાઓના પ્રકારમાં પ્રતિભાવ પેદા કરે છે. તેઓ ઇન્ટરલ્યુકિન-4 (આઇએલ-4 (IL-4)) તરીકે ઓળખાતા સાયટોકિનનું ઉત્પાદન કરતા ટી કોશિકાના પેટાજૂથમાં સ્થાન પામે છે. આ ટીએચ2 (TH2) કોશિકાઓ બી કોશિકા તરીકે ઓળખાતા અન્ય લસિકાકણો સાથે પ્રક્રિયા કરે છે. તેમની ભૂમિકા એન્ટીબોડીનું ઉત્પાદન કરવાની છે. આઇએલ-4 (IL-4) પાસેથી સંકેત મેળવ્યા બાદ આ પ્રક્રિયા બી કોશિકાને આઇજીઇ (IgE) તરીકે ઓળખાતા ચોક્કસ પ્રકારના પ્રતિદ્રવ્યનું મોટી માત્રામાં ઉત્પાદન શરૂ કરવા પ્રેરે છે. આઇજીઇ (IgE) ગુપ્ત રીતે રૂધિરમાં વહે છે અને માસ્ટ કોશિકા અને બેસોફિલ તરીકે ઓળખાતી અન્ય પ્રકારની પ્રતિરક્ષા કોશિકાઓની સપાટી પર આઇજીઇ (IgE)લક્ષી ગ્રાહક (એફસીઇઆરઆઇ (FcεRI) તરીકે ઓળખાતા એફસી (Fc) ગ્રાહકનો એક પ્રકાર) સાથે જોડાય છે જે બંને તીવ્ર દાહક પ્રતિભાવ સાથે સંકળાયેલા છે. આઇજીઇ (IgE) આચ્છાદિત કોશિકાઓ આ તબક્કે એલર્જન પ્રત્યે સંવેદનશીલ કરાય છે.
જો સમાન એલર્જન સાથે બાદમાં સંપર્ક થાય તો એલર્જન માસ્ટ કોશિકા અથવા બેસોફિલની સપાટી પર આવેલા આઇજીઇ (IgE) અણુઓ સાથે જોડાઇ શકે છે. આઇજીઇ (IgE) અને એફસી (Fc) ગ્રાહકનું આંતર જોડાણ ત્યારે થાય છે જ્યારે એક આઇજીઇ (IgE) ગ્રાહક સંકુલ સમાન એલર્જેનિક અણુ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે અને સંવેદી બનાવાયેલી કોશિકાઓને સક્રિય કરે છે. સક્રિયકૃત માસ્ટ કોશિકાઓ અને બેસોફિલ ડીગ્રેન્યુલેશન તરીકે પ્રક્રિયા કરે છે જે દરમિયાન તેઓ  તેમના  ગ્રેન્યુલ્સમાંથી આસપાસની પેશીઓમાં હિસ્ટેમાઇન અને અન્ય દાહક રાસાયણિક મિડીયેટર્સ (સાયટોકિનs, ઇન્ટરલ્યુકિન, લ્યુકોટ્રીન અને પ્રોસ્ટાગ્લાન્ડિન) મુક્ત કરે છે  અને વેસોડિલેશન, મ્યુકસ સિક્રેશન, નર્વ સિમ્યુલેશન અને સ્મૂથ સ્નાયુ સંકોચન જેવી કેટલીક પ્રણાલીગત અસરો પેદા કરે છે. તે ર્હિનોરિયા, ખંજવાળ, શ્વાસકષ્ટ, અને એનાફિલેક્સિસમાં પરિણમે છે. વ્યક્તિ, એલર્જન અને રજૂઆતને આધારે લક્ષણો ચોક્કસ શરીર પ્રણાલી પ્રત્યે પ્રણાલી વ્યાપી (ક્લાસિકલ એનાફિલેક્સિસ), અથવા સ્થાનિક હોઇ શકે છે. દમ એ શ્વસન તંત્ર પ્રત્યે સ્થાનિક છે અને ખરજવું ડર્મિસ પ્રત્યે સ્થાનિક છે.
સુસ્ત કળા પ્રતિભાવ
તીવ્ર પ્રતિભાવના રાસાયણિક મિડીયેટર્સ ઘટ્યા બાદ ઘણી વાર સુસ્ત કળા પ્રતિભાવ પેદા થાય છે. ન્યૂટ્રોફિલ, લસિકાકણ, ઇઓસિનોફિલ અને મેક્રોફેગ જેવા અન્ય શ્વેતકણના પ્રારંભિક સ્થળ પર સ્થળાંતરને કારણે આ થાય છે. આ પ્રતિક્રિયા સામાન્ય રીતે મૂળ પ્રતિક્રિયાના 2-24 કલાક બાદ જોવા મળે છે. લાંબા ગાળાની અસરો ચાલુ રાખવામાં માસ્ટ કોશિકાનું સાયટોકિન પણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે. દમમાં જોવા મળતા સુસ્ત કળા પ્રતિભાવ અને એલર્જીક પ્રતિભાવ કરતા સહેજ અલગ હોય છે. જોકે તે ઇઓસિનોફિલમાંથી મિડીયેટરના સ્ત્રાવને કારણે પેદા થાય છે છતાં અને ટીએચ2  (TH2) કોશિકાની પ્રવૃત્તિ પર અવલંબિત છે.
પ્રોટીન માળખું અને સંસ્થા
પ્રોટીન એમિનો એસિડની લાંબી શ્રૃંખલામાંથી બને છે, તેને પોલિપેપ્ટાઇડ શ્રૃંખલા પણ કહેવાય છે અને તે પેપ્ટાઇડ બંધથી જોડાય છે. પ્રોટીનનું ઊંચા ક્રમનું માળખું એમિનો એસિડની શ્રેણી પર આધાર રાખે છે જે તેની પ્રાથમિક શ્રેણી રચે છે કારણે આ એમિનો એસિડો વચ્ચે બિનસહસંયોજક પ્રક્રિયા યોગ્ય પ્રોટીન ફોલ્ડિંગની તકેદારી રાખે છે. પ્રોટીન ચોક્કસ એમિનો એસિડ શ્રેણી ધરાવે છે જે તમામ સમાન પ્રોટીન ધરાવે છે. વીસ વિવિધ એમિનો એસિડો તેમની બાજુની શ્રૃંખલામાં અલગ પડે છે જે પ્રમાણમાં મોટી અને કેટલેક અંશે ધ્રૂવીય છે. આ વ્યક્તિગત એમિનો એસિડો મોનોમર તરીકે ઓળખાય છે. પ્રોટીન તરીકે ઓળખાતી પોલીમર શ્રૃંખલામાં તે પોલિમરાઇઝેશન દ્વારા જોડાય છે.
પ્રોટીનનું ગૌણ માળખું એમિનો એસિડના એમાઇડ અને કાર્બોક્સિલ ગ્રૂપ વચ્ચે હાઇડ્રોજન બંધની પ્રક્રિયાને કારણે સર્જાય છે. ગૌણ માળખામાં આલ્ફા હેલિક્સ અને બીટા શિટ્સના નિર્માણનો સમાવેશ થાય છે. ત્રીજી પંકતિનું માળખું એ પ્રોટીનનો કુલ આકાર છે અને તે સામાન્ય રીતે પ્રોટીનની આંતરિક રીતે હાઇડ્રોફોબિક એમિનો એસિડ બાજુ શ્રૃંખલા સાથે જોડાવાની વૃત્તિ આધારિત હોય છે. જોકે, હાઇડ્રોજન બંધન, આયનિક પ્રક્રિયા અને ડિસલ્ફાઇડ બંધ પણ પ્રોટીનને ત્રીજી પંકતિની સ્થિતિમાં સ્થિર કરવામાં મદદ કરે છે. ચોથી પંકતિનું માળખું એ સંચાલકીય એકમ રચવા માટેનું પોલિપેપ્ટાઇડ પેટાએકમોનું કુલ સંયોજન છે. પ્રોટીનના તમામ સ્તરનો આધારે તેના અગાઉના સ્તર પર રહે છે. પ્રોટીનના પ્રાથમિક માળખામાં કોઇ ખામી હોય તો તે ખામી ઉપરના સ્તરમાં પણ ઉતરશે.
પ્રોટીન કાર્ય
પ્રોટીનનું કાર્ય તેના માળખા દ્વારા સીધું નક્કી થાય છે ખાસ કરીને ઉપર ઉલ્લેખ કરેલા બિનસહસંયોજક બંધ મારફતે. પ્રોટીન સંલગ્ની પર ચોકક્સ પ્રોટીન બંધન સ્થળ ખાતે અન્ય અણુઓ સાથે પ્રક્રિયા કરે છે. પ્રોટીન અસંખ્ય કાર્ય ધરાવે છે જેમાં એન્ઝાઇમેટિક ઉદ્વિપકનો પણ સમાવેશ થાય છે જે કોશિકાઓમાં મહત્ત્વની પ્રતિક્રિયાઓને મદદ કરે છે. પ્રોટીન રાસાયણિક સંકેત પર કોશીય પ્રતિભાવ શરૂ કરવા માટે જરૂરી એવા કોશિકા સંકેત ગ્રાહક તરીકે પણ કામ કરી શકે છે અથવા તે મોટર પ્રોટીન તરીકે કામ કરી શકે છે જે વ્યક્તિગત કોશિકાઓના અથવા કોશિકાઓની અંદરના સ્થળાંતર સાથે સંકળાયેલું છે. પ્રોટીન કાર્યનું અન્ય ઉદાહરણ તેનું માળખાકીય પ્રોટીન છે જે કોશિકાને લવચિકતા અને સ્થિરતા પુરા પાડે છે.
પ્રોટીન અને રોગપ્રતિકારક તંત્ર
પ્રોટીન જે રીતે વિકસે છે અને ફોલ્ડ થાય છે તે રીતે તેનું માળખું રચાય છે. કેટલાક પ્રોટીન માળખા તેમને પાચન માર્ગમાં એસિડિક પર્યાવરણમાં ડિગ્રેડેશનનો પ્રતિરોધ કરવાની ક્ષમતા પુરી પાડે છે. અન્ય પ્રોટીન, કે જે કદાચ કોશિકા સંકેત ગ્રાહક તરીકે કામ કરે છે તે, અન્ય કોશિકાઓના જોડાણ દ્વારા માળખાકીય રીતે બદલી શકાય છે. બંને કિસ્સાઓમાં પ્રોટીન પર કોશિકાનો ઉમેરો, તેનું આંશિક ડિગ્રેડેશન અથવા પાચન તંત્રમાં તેનું અસ્તિત્વ રોગપ્રતિકારક તંત્રને આ પ્રોટીનોને બાહ્ય અથવા ખતરનાક કોશિકા તરીકે નામ આપવા પ્રેરે છે. આ ટેગિંગ એલર્જીક પ્રતિભાવ પેદા કરે છે.
નિદાન
left|thumb|લેકલેન્ડ એર ફોર્સ બેઝ ખાતે ડાયગ્નોસ્ટિક ઇમ્યુનોલોજી લેબોરેટરીમાં આવેલું એલર્જી પરીક્ષણ મશીન એલર્જીક બિમારીને પુષ્ટિ આપતા પહેલા લક્ષણો રજૂ કરતા અન્ય સંભવિત કારણો અંગે પણ ધ્યાનપૂર્વક વિચારણા કરવી જોઇએ. ઉદાહરણ તરીકે, વાસોમોટર નાસિકા પ્રદાહ, ઘણા મેલાડીઇઝ પૈકીનો એક છે જેના લક્ષણો એલર્જીક નાસિકા પ્રદાહ જેવા છે, માટે તેને અલગ પાડવા માટે પ્રોફેશનલ નિદાન જરૂરી છે. દમ, નાસિકા પ્રદાહ, એનાફિલેક્સિસ, અથવા અન્ય એલર્જીક બિમારીના નિદાન થયા બાદ તે એલર્જીના કારકો શોધવા માટે કેટલીક પદ્ધતિઓ છે.
ત્વચા પરીક્ષણ
thumb|right|કાંડનું ત્વચા પરીક્ષણthumb|right|પીઠનું ત્વચા પરીક્ષણએલર્જનલક્ષી આઇજીઇ (IgE) પ્રતિદ્રવ્યોની હાજરીની આકરણી કરવા રૂધિર એલર્જી પરીક્ષણ કરતા એલર્જી ત્વચા પરીક્ષણ હિતાવહ છે કારણકે તે વધુ ચોક્કસ, ઉપયોગમાં સરળ અને સસ્તું છે. ત્વચા પરીક્ષણ દર્દીની ત્વચામાં કરતા અનેક નાના પંચર અથવા પ્રિકને કારણે "પંચર ટેસ્ટિંગ" અને "પ્રિક ટેસ્ટિંગ" તરીકે પણ ઓળખાય છે. પેન અથવા રંગથી અંકિત કરાયેલા ત્વચાના સ્થળ પર શંકાસ્પદ એલર્જન અને/અથવા તેમના અર્ક (પરાગરજ, ઘાસ, મટી પ્રોટીન, મગફળીનો અર્ક વગરે)ને દાખલ કરાય છે. (ત્વચા પર અંકન માટે શાહી/રંગની સંભાળપૂર્વક પસંદગી કરવી જોઇએ નહીં તો તેનાથી જ એલર્જીક પ્રતિભાવ પેદા થશે). ત્વચામાં પંચર કે પ્રિક કરવા માટે પ્લાસ્ટિક અથવા ધાતુના નાના સાધનનો ઉપયોગ થાય છે. કેટલીકવાર સોંય અને સિરિન્જ મારફતે એલર્જનને "ઇન્ટરડર્મલી" દાખલ કરાય છે. પરીક્ષણના સામાન્ય વિસ્તારોમાં અગ્રબાહુ અને પીઠના અંદરના ભાગનો સમાવેશ થાય છે. જો દર્દી કોઇ પદાર્થ પ્રત્યે એલર્જી ધરાવે છે તો 30 મિનીટની અંદર દેખી શકાય તેવી દાહક પ્રતિક્રિયા થશે. વધુ સંવેદનશીલ દર્દીમાં આ પ્રતિભાવ ત્વચા સહેજ લાલ થવાથી લઇને મચ્છરના ડંખ જેવી સંપૂર્ણ ફૂલેલી ફોડલી (જેને વ્હીલ એન્ડ ફ્લેર કહેવાય છે) સુધી હશે. એલર્જી નિષ્ણાત દ્વારા ત્વચા પ્રિક પરીક્ષણના પરિણામોનું ગંભીરતાના આંકને આધારે અર્થઘટન થાય છે. +/-નો અર્થ છે સીમા પરની પ્રતિક્રિયા અને 4+ નો અર્થ છે મોટી પ્રતિક્રિયા. એલર્જી નિષ્ણાત વ્હીલ એન્ડ ફ્લેર પ્રતિક્રિયાના વ્યાસને માપે છે અને નોંધે છે. તાલીમબદ્ધ એલર્જી નિષ્ણાતના અર્થઘટન ઘણીવાર સંબંધિત સાહિત્યના માર્ગદર્શન હેઠળનું હોય છે. કેટલાક દર્દીઓ એવું માનતા હોય છે કે તેમણે નિરીક્ષણો પરથી તેમની પોતાની એલર્જીક સંવેદનશીલતા નક્કી કરી લીધી છે પરંતુ એલર્જી શોધવા માટે દર્દીના નિરીક્ષણ કરતા ત્વચા પરીક્ષણ વધુ સારું હોવાનું જણાયું છે.
જો દર્દી જીવ માટે જોખમી એનાફિલેક્ટિક પ્રતિક્રિયા મૂલ્યાંકન માટે લાવે તો કેટલાક એલર્જી નિષ્ણાતો ત્વચા પ્રિક પરીક્ષણ કરતા પહેલા પ્રાથમિક રૂધિર પરીક્ષણ કરવાનું પસંદ કરશે. જો દર્દી ત્વચાની વ્યાપક બિમારી ધરાવતો હોય કે તેણે છેલ્લા કેટલાક દિવસોમાં એન્ટિહિસ્ટેમાઇન લીધું હોય તો ત્વચા પરીક્ષણ તેનો વિકલ્પ નથી.
રૂધિર પરીક્ષણ
ચોક્કસ પદાર્થોની એલર્જી શોધવા માટે વિવિધ રૂધિર એલર્જી પરીક્ષણ પદ્ધતિઓ ઉપલબ્ધ છે. આ પ્રકારનું પરીક્ષણ "કુલ આઇજીઇ (IgE) સ્તર" માપે છે જે દર્દીના સીરમમાં રહેલા આઇજીઇ (IgE)નો અંદાજ છે. તે રેડીયોમેટ્રિક અને કલરમેટ્રિક ઇમ્યુનોએસેના ઉપયોગ દ્વારા નક્કી કરી શકાય છે. રેડીયોમેટ્રિક એસેમાં રેડીયોએલર્જોસોર્બન્ટ પરીક્ષણ (આરએએસટી (RAST)) પરિક્ષણ પદ્ધતિનો સમાવેશ થાય છે જે રૂધિરમાં આઇજીઇ (IgE) પ્રતિદ્રવ્યનું જ્થ્થાત્મક મૂલ્યાંકન કરવા માટે રેડીયોએક્ટિવ આઇસોટોપ લેબલવાળા આઇજીઇ (IgE) બંધન (એન્ટી આઇજીઇ (IgE)) પ્રતિદ્રવ્યોનો ઉપયોગ કરે છે. રેડીયોએક્ટિવ આઇસોટોપ્સના સ્થાને નવી પદ્ધતિઓમાં કલરિમેટ્રિક અથા ફ્લોરોમેટ્રિક ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ થાય છે. શંકાસ્પદ એલર્જીક સંવેદનશીલતા ધરાવતા દર્દીઓમાં હા કે નાનો જવાબ આપવા માટે ગુણાત્મક પરીક્ષણ પરિણામ આપવા કેટલીક "સ્ક્રિનિંગ" પરીક્ષણ પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરાય છે. એક મોટા અભ્યાસ મુજબ, આવી પદ્ધતિની સંવેદનશીલતા લગભગ 70.8% અને હકારાત્મક આગાહી મૂલ્ય 72.6% છે.
નીચું કુલ ઇજીઆઇ (IgE) સ્તર સામાન્ય રીતે શ્વાસમાં લેવાયેલા એલર્જન પ્રત્યે સંવેદનશીલતા નકારવા માટે યોગ્ય નથી. આંકડાકીય પદ્ધતિઓ, જેમકે આરઓસી (ROC) વક્ર, આગાહી મૂલ્ય ગણતરી અને અન્ય શક્ય ગુણોત્તરોનો વિવિધ પરીક્ષણ પદ્ધતિઓના એક બીજા સાથે સંબંધની પરિક્ષા કરવા માટે ઉપયોગ થાય છે. આ પદ્ધતિઓએ દર્શાવ્યું છે કે ઊંચું કુલ આઇજીઇ (IgE) ધરાવતા દર્દીઓમાં એલર્જીક સંવેદનશીલતા ધરાવવાની શક્યતા ઊંચી હોય છે પરંતુ સંભાળપૂર્વક પસંદ કરાયેલા એલર્જન માટે ચોક્કસ એલર્જી પરીક્ષણ કરવા વધુ તપાસની ચેતવણી આપવામાં આવે છે.
અન્ય
પડકાર પરીક્ષણ: પડકાર પરીક્ષણમાં શંકાસ્પદ એલર્જનને મુખવાટે, શ્વાસ મારફતે અથવા અન્ય માર્ગે શરીરમાં દાખલ કરવામાં આવે છે. ખોરાક અને દવાની એલર્જી સિવાય ભાગ્યેજ પડકાર પરીક્ષણનો ઉપયોગ કરાય છે. જ્યારે પરીક્ષણના આ પ્રકારને પસંદ કરવામાં આવે છે ત્યારે તેના પર એલર્જી નિષ્ણાતની ચાપતી નજર હોવી જોઇએ.
નિર્મૂલન/પડકાર પરીક્ષણ: ખોરાક અથવા દવાની એલર્જી માટે આ પદ્ધતિનો ઘણીવાર ઉપયોગ થાય છે. ચોક્કસ શંકાસ્પદ વસ્તુ પ્રત્યે એલર્જી ધરાવતા દર્દીને નિર્ધારિત સમય માટે તે એલર્જનને ટાળવા તેના આહારમાં સુધારો કરવા સૂચના અપાય છે. જો દર્દીને નોંધપાત્ર સુધારો અનુભવાય તો લક્ષણો ફરીથી પેદા થાય છે કે કેમ તે નક્કી કરવા એલર્જનને પડકાર દ્વારા ફરીથી શરીરમાં દાખલ કરાય છે.
પેચ પરીક્ષણ: ત્વચા સંપર્ક એલર્જી અથવા સંપર્ક ત્વચાકોપનું કારણ સુનિશ્ચિત કરવા પેચ પરીક્ષણનો ઉપયોગ થાય છે. અનેક અલગ સામાન્ય એલર્જીક રસાયણો અથવા ત્વચા સંવેદકો સાથે પ્રક્રિયા કરાયેલા એડહેસિવ પેચને પીઠ પર લગાડવામાં આવે છે. બાદમાં ત્વચાને સંભવિત સ્થાનિક પ્રતિક્રિયાઓ માટે ઓછામાં ઓછી બે વખત તપાસવામાં આવે છે. જેમાં પેચ લગાડ્યના 48 કલાક બાદ અને ફરીથી બે અથવા ત્રણ દિવસ બાદ તપાસનો સમાવેશ થાય છે.
અવિશ્વસનીય પરીક્ષણ: એવી પણ એલર્જી પરીક્ષણ પદ્ધતિઓ છે જેને અમેરિકન એકેડેમી ઓફ એલર્જી, અસ્થમા એન્ડ ઇમ્યુનોલોજી અસ્વીકાર્ય ગણે છે.
આ અવિશ્વસનીય એલર્જી પરીક્ષણ પદ્ધતિઓ નીચે મુજબ છે.
એપ્લાઇડ કાઇનસિયોલોજી (સ્નાયુ રિલેક્સેશન મારફતે એલર્જી પરીક્ષણ), સાયટોટોક્સિસિટી પરીક્ષણ, યુરિન ઓટોઇન્જેક્શન, ત્વચા ટાઇટ્રેશન (રિન્કલ પદ્ધતિ), અને પ્રોવોકેટિવ એન્ડ ન્યુટ્રલાઇઝેશન (પેટાત્વક) પરીક્ષણ અથવા સબલિન્ગ્વિયલ પ્રોવોકેશન
સારવાર
હાલના સમયમાં એલર્જીક સ્થિતિની સારવાર માટેની તબીબી પ્રેક્ટિસમાં પુષ્કળ સુધારો આવ્યો છે. એનાફિલેક્સિસ અને ખોરાક, દવા અને કીટક પ્રત્યે અતિસંવેદનશીલતા પ્રતિક્રિયાઓ અને એલર્જીક ત્વચા બિમારીઓમાં નવી શોધો થઇ છે જેમાં આઇજીઇ (IgE) બંધન જેની સાથે ગંભીર પ્રતિક્રિયાઓથી જોડાયેલા છે તેવા ખાદ્ય પ્રોટીનની ઓળખ, લો-એલર્જન ખોરાકનો વિકાસ, ત્વચા પ્રિક પરીક્ષણ આગાહીમાં સુધારો, એટોપી પેચ પરીક્ષણનું મૂલ્યાંકન, ભમરીના ડંખના પરિણામની આગાહી અને ઝડપથી વિઘટન કરતી એપિનેફ્રિન ગોળીઓ અને ઇઓસિનોફિલિક બિમારી માટે એન્ટી આઇએલ-5 (IL-5)નો સમાવેશ થાય છે.
એલર્જીની પરંપરાગત સારવાર અને વ્યવસ્થાપનમાં એલર્જનથી દૂર રહેવું અથવા તેનો સંપર્ક ઘટાડવા જેવી સરળ પદ્ધતિનો સમાવેશ થાય છે. દાખલા તરીકે, બિલાડીની એલર્જી ધરાવતા લોકોને બિલાડીથી દૂર રહેવા પ્રોત્સાહન અપાતું હતું. જોકે, એલર્જનથી દૂર રહેવાથી લક્ષણો ઘટે અને જીવને જોખમી એનાફિલેક્સિસ ટળે છે ત્યારે પરાગરજ અથવા સમાન હવાઇ એલર્જીમાં સમાન પરિણામ મેળવવું મુશ્કેલ છે. અત્યાર સુધી એલર્જનથી દૂર રહેવું ઉપયોગી સારવાર પદ્ધતિ માનવામાં આવે છે અને ખોરાકની એલર્જીના વ્યવસ્થાપનમાં તેનો ઘણીવાર ઉપયોગ થાય છે.
ફાર્માકોથેરાપી
કેટલીક એન્ટાજિનોસ્ટિક દવાઓનો એલર્જીક મેડિયેટરની પ્રવૃત્તિને અટકાવવા અથવા કોશિકાના સક્રિયકરણ અને ડીગ્રેન્યુલેશન પ્રક્રિયાને અટકાવવા માટે ઉપયોગ થાય છે. તેમાં એન્ટિહિસ્ટામાઇન, ગ્લુકોકોર્ટિકોઇડ, એપિનેફ્રિન (એડ્રિનાલિન), થિયોફિલિન અને ક્રોમોલિન સોડિયમનો સમાવેશ થાય છે. એન્ટી-લ્યુકોટ્રીન, જેમકે મોન્ટેલ્યુકાસ્ટ (સિન્ગ્યુલેર) અથવા ઝાફિરલ્યુકાસ્ટ (એકોલેટ), એલર્જીક બિમારીઓની સારવાર માટે એફડીએ (FDA) પ્રમાણિત છે. એન્ટી-કોલાઇનર્જિક, ડીકન્જેસ્ટન્ટ, માસ્ટ કોશિકા સ્ટેબિલાઇઝર્સ, અને ઇઓસિનોફિલ કેમોટેક્સિસને નિષ્ક્રિય કરવાનું માનવામાં આવતા અન્ય સંયોજનોનો વ્યાપકપણે ઉપયોગ થાય છે. આ દવાઓ એલર્જીના લક્ષણો દૂર કરવામાં મદદ કરે છે અને તે તીવ્ર એનાફિલેક્સિસની રિકવરીમાં મહત્ત્વના છે પરંતુ એલર્જીક વિકારની લાંબા ગાળાની સારવારમાં નજીવી ભૂમિકા ભજવે છે.
ઇમ્યુનોથેરાપી
ડિસેન્સિટાઇઝેશન અથવા હાઇપોસેન્સિટાઇઝેશન એક એવી સારવાર છે, કે જેમાં દર્દીને સંબંધિત એલર્જનના ધીમે ધીમે મોટા ડોઝની ક્રમશ રસી આપવામાં આવે છે. તેનાથી હાઇપરસેન્સિટિવિટીની તીવ્રમાં ઘટાડો થઈ શકે છે અથવા તે સંપૂર્ણપણે નાબૂદ થઈ શકે છે. તે ઓટોપિસમાં જોવા મળતા વધુ પડતા આઇજીજી (IgG) ઉત્પાદનને અટકાવવા કરવા ધીમે ધીમે આઇજીઇ (IgE) પ્રતિદ્રવ્ય ઉત્પાદનમાં ઘટાડા પર આધાર રાખે છે. આ રીતે વ્યક્તિમાં સંબંધિત એલર્જનની માત્રામાં વધતી જતી માત્રા સામે રોગપ્રતિકારશક્તિમાં વધારો થાય છે. અભ્યાસમાં બહાર આવ્યું છે કે નવી એલર્જીના વિકાસમાં ઘટાડો કરવા લાંબા ગાળાની ઇમ્યુનોથેરાપીની અસરકારકતા અને પ્રતિબંધક અસરો ઉત્પન્ન કરી શકાય છે. મેટા-એનાલિસિસમાં બાળકોમાં એલર્જિક નાસિકા પ્રદાહ અને દમની સારવારમાં અસરકારકતાને પણ પુષ્ટિ મળી છે. રોચેસ્ટરના માયો ક્લિનિકની સમીક્ષામાં સંખ્યાબંધ સુયોજિત વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસોના આધારે એલર્જિક નાસિકા પ્રદાહ અને નેત્રસ્તર દાહ, દમના એલર્જિક સ્વરૂપ અને દંશ માટે એલર્જન ઇમ્યુનોથેરાપીની સલામતી અને અસરકારકતાને પુષ્ટી મળી છે. વધુમાં જો ભલામણોનું પાલન કરવામાં આવ્યું હોવાને આધિન રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય માર્ગદર્શિકાઓ નાસિકા પ્રદાહ અને દમમાં ઇન્જેક્શન ઇમ્યુનોથેરાપીની ક્લિનિકલ અસરકારકતા અને સલામતીને પણ પુષ્ટિ મળી છે.
ઇમ્યુનોથેરાપીના બીજા સ્વરૂપમાં મોનોક્લોનલ એન્ટી-આઇજીઇ (IgE) પ્રતિદ્રવ્યોના નસમાં આપવામાં આવતા ઇન્જેક્શનનો સમાવેશ થાય છે. આ બંધન માટે મુક્ત અને બી-કોશિકા સાથે જોડાયેલા આઇજીઇ (IgE) તેમના નાશનો સંકેત આપે છે. તેઓ બેસોફિલ્સ અને માસ્ટ કોશિકામાં એફસી (Fc) ગ્રાહક આધારિત આઇજીઇ (IgE)ને બંધકર્તા કરતા હોતા નથી, કારણ કે તેનાથી એલર્જીક દાહક પ્રતિભાવ પ્રદિપ્ત થાય છે. આ વર્ગનો પ્રથમ એજન્ટ ઓમાલિઝુમાબ છે. આ પ્રકારની ઇમ્યુનોથેરાપી તાકીદની એલર્જીના કેટલાંક પ્રકારની સારવારમાં ખૂબ જ અસરકારક છે, પરંતુ ખોરાકની એલર્જી ધરાવતા મોટાભાગના લોકોની સારવારમાં તેનો ઉપયોગ કરવો જોઇએ નહીં.
ત્રીજો પ્રકાર સબલિન્ગુઅલ ઇમ્યુનોથેરાપી મોંઢા વાટે દવા આપવાની થેરાપી છે, જેમાં ફૂડ અને રેસિડન્ટ બેક્ટેરિયા જેવા નોન-પેથોજેનિક એન્ટીજેન્સ સામે ઓરલ ઇમ્યુન ટોલેરન્સના લાભ મળે છે. આ થેરાપી મારફત હાલમાં યુરોપમાં આશરે 40 ટકા એલર્જી સારવાર થાય છે. અમેરિકામાં સબલિન્ગુય્અલ ઇમ્યુનોથેરાપી માટે પરંપરાગત એલર્જી નિષ્ણાતોના સમર્થનમાં વધારો થઈ છે અને તેને એલર્જીની સારવાર કરતા તબીબો વધુને વધુ પ્રમાણમાં માન્યતા આપી રહ્યા છે.
એલર્જી શોટ સારવાર એલર્જીના લક્ષણો માટેના ‘ઉપચાર’ની હાથવગી પદ્ધતિ છે. આ થેરાપીમાં લાંબા ગાળાની પ્રતિબદ્ધતાની જરૂર પડે છે.