cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
કુમારપાળ દેસાઈ
સર્જન
કુમારપાળ પ્રભાવશાળી વક્તા છે. ગુજરાત અને ભારતમાં ઠેર ઠેર વ્યાખ્યાનો આપવાની સાથે તેમણે ઇંગ્લૅન્ડ, અમેરિકા, પૂર્વ આફ્રિકા, કૅનેડા, સિંગાપોર, બેલ્જિયમ, હૉંગકૉંગ, મલેશિયા, ઇન્ડોનેશિયા વગેરે દેશોમાં પર્યુષણ નિમિત્તે તેમજ પરિસંવાદ આદિ નિમિત્તોએ આપેલાં વ્યાખ્યાનો ખૂબ પ્રશંસા પામ્યાં છે. ઈ.સ. 1990માં બકિંગહામ પૅલેસમાં ડ્યૂક ઑવ એડિનબરો પ્રિન્સ ફિલિપને 'જૈન સ્ટેટમેન્ટ ઑન નેચર' અર્પણ કરવા ગયેલા પાંચ ખંડના જૈન પ્રતિનિધિમંડળમાં તેઓ હતા. વળી, 1993માં શિકાગોમાં અને 1999માં દક્ષિણ આફ્રિકાના કૅપટાઉન શહેરમાં યોજાયેલી 'વર્લ્ડ પાર્લમેન્ટ ઑફ રિલિજિયન્સ'માં તથા 1994માં વૅટિકનમાં પોપ જૉન પૉલ (દ્વિતીય)ની મુલાકાત લેનાર પ્રતિનિધિમંડળમાં ધર્મદર્શન વિશે તેમણે સાર્થક ચર્ચા કરી હતી. 'ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ જૈનૉલોજી' નામની વિશ્વવ્યાપી સંસ્થાના તેઓ ભારત ખાતેના ટ્રસ્ટી અને કો-ઑર્ડિનેટર છે. આ સંસ્થા દ્વારા બ્રિટિશ લાઇબ્રેરીમાં રહેલી જૈન હસ્તપ્રતોના કૅટલૉગનું કામ ચાલી રહ્યું છે જેના પ્રથમ ત્રણ ભાગનો વિમોચનવિધિ 25મી મે 2006ના રોજ નવી દિલ્હીમાં વિજ્ઞાન ભવન ખાતે ડૉ. મનમોહનસિંઘના હસ્તે કરવામાં આવ્યો.
કુમારપાળ દેસાઈએ પીએચ.ડી.ના સંશોધન નિમિત્તે મધ્યકાળના મરમી સંતકવિ આનંદઘનના જીવન અને કવન વિશે ઊંડાણથી અભ્યાસ કરી, તેમનાં પદો અને સ્તવનોની હસ્તપ્રતોનું સંશોધન કરી તેમના કવિત્વને પ્રકાશમાં આણ્યું છે. તેમણે ગુજરાતના જુદા જુદા હસ્તપ્રતભંડારોમાંથી 300 જેટલી હસ્તપ્રતોનો અભ્યાસ કરી તેના આધારે શાસ્ત્રીય સંપાદન કર્યું છે. પં. બેચરદાસ દોશી, ડૉ. ભોગીલાલ સાંડેસરા અને પં. દલસુખભાઈ માલવણિયા જેવા વિદ્વાનોએ એમના સંશોધનકાર્યની પ્રશંસા કરી છે. મધ્યકાલીન સાહિત્યના સંશોધનક્ષેત્રે ડૉ. કુમારપાળ દેસાઈએ નોંધપાત્ર પ્રદાન કર્યું છે. તેમણે સંશોધન કરી 'અપ્રગટ મધ્યકાલીન કૃતિઓ', 'જ્ઞાનવિમલસૂરિકૃત સ્તબક' અને 'મેરુસુંદર ઉપાધ્યાયરચિત અજિતશાંતિસ્તવનનો બાલાવબોધ' જેવાં પુસ્તકો પ્રગટ કર્યાં છે. 'ગત સૈકાની જૈન ધર્મની પ્રવૃત્તિઓ' અને 'અબ હમ અમર ભયે' તેમનાં સંશોધનમૂલક પુસ્તકો છે. રાજસ્થાનના લોકસંસ્કૃતિ શોધ સંસ્થાન તરફથી આનંદઘન વિશેના ઉત્કૃષ્ટ સંશોધન માટે તેમને 'હનુમાનપ્રસાદ પોદ્દાર' પારિતોષિક મળ્યું હતું. ગુજરાત યુનિવર્સિટીની વિનયન વિદ્યાશાખામાં 1975 અને 1980માં સંશોધન અંગેનું ઉત્કૃષ્ટ કાર્ય કરવા માટે તેમને ડૉ. કે. જી. નાયક ચંદ્રક એનાયત થયો હતો. 1985માં સંશોધન અંગેના ઉત્કૃષ્ટ કાર્ય માટે તેમને આ ચંદ્રક પુનઃ પ્રાપ્ત થયેલો.
કુમારપાળ સર્જક હોવાની સાથે વિવેચક પણ છે. 'હેમચંદ્રાચાર્યની સાહિત્યસાધના', 'શબ્દસંનિધિ', 'ભાવન-વિભાવન', 'આનંદઘન : જીવન અને કવન', 'શબ્દસમીપ' વગેરે તેમનાં વિવેચનનાં પુસ્તકો છે. મુખ્યત્વે મધ્યકાલીન સાહિત્યના અભ્યાસી કુમારપાળ અર્વાચીન સાહિત્યના પણ મર્મજ્ઞ છે એની પ્રતીતિ આર્વાચીન કૃતિઓ વિશેના એમના વિવેચનલેખો કરાવે છે. મધ્યકાળના ગણ્યાગાંઠ્યા અભ્યાસીઓમાં તેમની ગણના કરવી પડે.
કુમારપાળ સૂઝવાળા સંપાદક પણ છે. તેમણે સંખ્યાબંધ સંપાદનો કર્યાં છે, જેમાં મહત્ત્વનાં છે : 'જયભિખ્ખુ સ્મૃતિગ્રંથ', 'શબ્દશ્રી', 'કવિ દુલા કાગ સ્મતિગ્રંથ', 'હૈમસ્મૃતિ', 'જયભિખ્ખુની જૈન ધર્મકથાઓ' ભાગ 1-2 'નર્મદ, : આજના સંદર્ભમાં', 'નવલિકા અંક' ('ગુજરાત ટાઇમ્સ'), 'ઓજસ દીઠાં, આત્મબળનાં', 'રત્નત્રયીનાં અજવાળાં', 'સામાયિક સૂત્ર' (અર્થ સાથે), 'શંખેશ્વર મહાતીર્થ', 'યશોભારતી', 'ધન્ય છે ધર્મ તને' (આચાર્ય વિજયવલ્લભસૂરિનાં પ્રવચનોનું સંપાદન), 'આત્મવલ્લભ સ્મરણિકા' (ગુજરાતી વિભાગનું સંપાદન), 'બાળસાહિત્ય સંગોષ્ઠિ,' 'પરિવર્તનનું પ્રભાત' ('ગુજરાત ટાઇમ્સ'), 'એકવીસમી સદીનું વિશ્વ' ('ગુજરાત ટાઇમ્સ'), 'એકવીસમી સદીનું બાળસાહિત્ય', 'અદાવત વિનાની અદાલત' (ચં. ચી. મહેતાનાં રેડિયો-રૂપકોનું સંપાદન), 'એક દિવસની મહારાણી' (ડેમોન રનિયનની વાર્તાઓનો ચં.ચી. મહેતાએ કરેલો અનુવાદ). તેમના દ્વારા સંપાદિત પુસ્તકોનો વ્યાપ જોતાં તેમનું રસક્ષેત્ર કેટલું વિશાળ છે એનો અંદાજ આવે છે. પ્રત્યેક સંપાદનમાં તેમની સૂઝ, સમજ અને ચીવટ જોવા મળે છે.
ગુજરાતીના સમર્થ લેખક કુમારપાળે હિન્દી તથા અંગ્રેજી ભાષાઓમાં પણ લેખન કર્યું છે. હિંદીમાં તેમણે 'जिनशासन की कीर्तिगाथा' નામક પુસ્તક આપ્યું છે. અંગ્રેજીમાં પણ તેમના અનેક પુસ્તક પ્રસિદ્ધ થયા છે. હિન્દી-અંગ્રેજીમાં તેમનાં પુસ્તકો મુખ્યત્વે જૈન ધર્મ અને તેની સાથે સંકળાયેલ વિષયો પૂરતાં મર્યાદિત છે. આ પુસ્તકોમાં તેમણે જૈન ધર્મના સિદ્ધાંતો તથા જૈનધર્મનાં વિભિન્ન પાસાં પર પ્રકાશ પાડ્યો છે.
કુમારપાળે આફ્રિકન લેખક ઑસ્ટિન બુકેન્યાની પ્રમાણમાં ઓછી જાણીતી પણ સાહિત્યિક દ્રષ્ટિએ સંતર્પક નાટ્યકૃતિનો ગુજરાતી અનુવાદ 'નવવધૂ'નામથી કર્યો છે. આરંભે મૂકેલા અભ્યાસલેખમાં તેમણે આ લેખકનો અને તેમની કૃતિનો સાહિત્યિક પરિચય કરાવી તેનો આસ્વાદ કરાવ્યો છે. મૂળ સર્જકની મુલાકાત લઈને તેમણે સાંપ્રત આફ્રિકન નાટકની પશ્ચાદ્ ભૂ પણ પ્રગટ કરી છે.
ઈ. ૧૯૬૯માં 'જયભિખ્ખુ'નું અવસાન થયું ત્યારે કુમારપાળ ૨૭ વર્ષના હતા. મસ્ત, સ્વતંત્ર મિજાજ અને સ્વમાન ધરાવતા સર્જક 'જયભિખ્ખુ'એ જીવનમાં નિર્ણય કર્યો હતો કે પૈતૃક સંપત્તિ લેવી નહીં અને પુત્રને સંપત્તિ આપવી નહીં. બધાએ આપબળે તૈયાર થવું. 'જયભિખ્ખુ'ના અવસાન વખતે એમનાં પુસ્તકોમાંથી રૂ. ૩૫૦ મળ્યા. એ વખતે 'જયભિખ્ખુ' 'ગુજરાત સમાચાર'માં 'ઈંટ અને ઇમારત' કૉલમ લખતા. તેમણે ૧૯૫૨થી આ કૉલમ લખવી શરૂ કરેલી અને ખૂબ લોકપ્રિય હતી. અખબારના તંત્રીએ કુમારપાળને બોલાવી એમના પિતાની આ કૉલમ ચાલુ રાખવા સૂચવ્યું. પહેલાં તો કુમારપાળ ખચકાયા, પણ તંત્રીએ બહુ આગ્રહ કરતાં તેઓ સંકોચ સાથે તૈયાર થયા. શરૂઆતના ચારપાંચ હપ્તા નામ વગર આપ્યા. એને આવકાર મળ્યો. પછી જ તેમણે પોતાનું નામ પ્રસિદ્ધ કર્યું. ત્યારથી આજ સુધી તેઓ નિયમિત એ કૉલમ લખતા રહ્યા છે. પિતા-પુત્ર દ્વારા અડધી સદીથી પણ વધુ સમય નિયમિત રીતે એક કૉલમ લખાઈ હોય એવો ગુજરાતી પત્રકારત્વક્ષેત્રમાં બીજો કોઈ દાખલો જોવા નહીં મળે. 'ગુજરાત સમાચાર'માં તેઓ ઉપર્યુક્ત કૉલમ ઉપરાંત 'આકાશની ઓળખ', 'ઝાકળ બન્યું મોતી', 'પારિજાતનો પરિસંવાદ' જેવી અનેક કૉલમો નિયમિત લખે છે. અત્યારે 'ગુજરાત સમાચાર'માં સૌથી વધુ વૈવિધ્યપૂર્ણ કૉલમો લખનાર તેઓ એકમાત્ર પત્રકાર છે. 'ગુજરાત ટાઇમ્સ'માં પણ તેઓ 'પાંદડું અને પિરામિડ' નામક કૉલમ નિયમિત લખે છે. ગુજરાત યુનિવર્સિટીના પત્રકારત્વ વિભાગમાં તેઓ વર્ષોથી અધ્યાપક તરીકે સેવા આપે છે. આ ઉપરાંત ગુજરાતની અન્ય યુનિવર્સિટીઓમાં પણ તેઓ પત્રકારત્વના અભ્યાસક્રમ સાથે સંકળાયેલા છે. 'અખબારી લેખન' વિશે તેમણે એક પુસ્તક લખ્યું છે તથા 'સાહિત્ય અને પત્રકારત્વ' નામક ગ્રંથનું સંપાદન કર્યું છે. પત્રકારત્વક્ષેત્રે બહુવિધિ કામગીરી બજાવવા માટે તેમને 'નવચેતન' માસિક દ્વારા નવચેતન રૌપ્યચંદ્રક, પત્રકારત્વમાં વિશિષ્ટ પ્રદાન માટે યજ્ઞેશ હ. શુક્લ પારિતોષિક, સ્પૉર્ટ્ સ વિશે પત્રકારત્વમાં મહત્ત્વનું પ્રદાન કરવા માટે નાનુભાઈ સુરતી ફાઉન્ડેશન દ્વારા સંસ્કૃતિ ગૌરવ પુરસ્કાર તથા મિલેનિયમ એવૉર્ડ તેમજ સુરત શહેર પત્રકાર નિધિ દ્વારા પૂર્વ ટેસ્ટ ક્રિકેટર અને સિલેક્ટર શ્રી અંશુમાન ગાયકવાડના હસ્તે 'બેસ્ટ સ્પૉર્ટ્ સ જર્નાલિસ્ટ એવૉર્ડ', ગુજરાત દૈનિક અખબાર સંઘ દ્વારા પત્રકારત્વમાં સત્ત્વશીલ લેખન માટે હરિૐ આશ્રમ એવૉર્ડ તેમજ શિષ્ટ, સાત્ત્વિક અને મૂલ્યલક્ષી લેખન માટે શ્રીમદ્ રાજચંદ્ર આધ્યાત્મિક સાધના કેન્દ્ર તરફથી સંસ્કૃતિ સંવર્ધન એવૉર્ડ એનાયત થયાં છે. નડિયાદની હ્યુમન સોસાયટી ઑફ ઇન્ડિયાએ 'લાઇફ ટાઇમ એચીવમેન્ટ એવૉર્ડ' એમને એનાયત કર્યો છે.
ઈ. સ. ૧૯૮૪થી પ્રતિવર્ષ પરદેશમાં કુમારપાળનાં વ્યાખ્યાનો યોજાય છે. આ ક્ષેત્રની તેમની પ્રવૃત્તિના અભિવાદન રૂપે ઇંગ્લૅન્ડમાં ૧૭ ભારતીય સંસ્થાઓએ મળીને તેમને 'શ્રી હેમચંદ્રાચાર્ય એવૉર્ડ' આપેલો. આ ઉપરાંત તેમને ઉત્તર કૅલિફૉર્નિયાના જૈન કેન્દ્ર દ્વારા 'ગૌરવ પુરસ્કાર', 'જૈન જ્યોતિર્ધર એવૉર્ડ', 'ગુજરાત રત્ન એવૉર્ડ', તથા ૧૯૮૦માં જુનિયર ચૅમ્બર્સ તરફથી 'ટેન આઉટસ્ટૅન્ડિંગ યંગ પર્સનાલિટી ઑફ ઇન્ડિયા' એવૉર્ડ પણ એનાયત થયેલ. અમેરિકા અને કૅનેડાનાં તમામ કેન્દ્રોને આવરી લેતા 'ફેડરેશન ઑફ જૈન ઍસોસિયેશન ઑફ નૉર્થ અમેરિકા' (જૈના) દ્વારા અમેરિકા સિવાયના અન્ય દેશોમાં જૈન સાહિત્યનાં સંશોધન અને દર્શન અંગે અગત્યની કામગીરી કરનારને અપાતો પ્રેસિડેન્ટ સ્પેશ્યલ એવૉર્ડ કૅનેડાના ટોરન્ટોમાં ૧૯૯૭ના જુલાઈમાં યોજાયેલા દ્વિવાર્ષિક અધિવેશનમાં કુમારપાળને એનાયત થયો હતો. મૂલ્યનિષ્ઠ સાહિત્યસર્જન માટે દિલ્હીની અહિંસા ઇન્ટરનૅશનલ સંસ્થાએ 'દીપ્તિમલ આદીશ્વરલાલ લિટરરી એવૉર્ડ' તથા શ્રી દિવાળીબહેન મોહનલાલ મહેતા ચેરિટેબલ ટ્રસ્ટે 'હ્યુમન વૅલ્યૂઝ ઍન્ડ કલ્ચરલ હેરિટેજ' અંગેના કાર્ય માટે 'શ્રી દિવાળીબહેન મોહનલાલ મહેતા એવૉર્ડ' એનાયત કર્યા છે. ઈ.સ. ૨૦૦૧માં ભગવાન મહાવીર જન્મકલ્યાણક સમિતિ તરફથી જૈનદર્શન અને જૈન ભાવનાઓના પ્રસાર માટે ઉત્તમ યોગદાન કરનાર ૨૬ વ્યક્તિઓને વડાપ્રધાન શ્રી અટલબિહારી વાજપેયીના હસ્તે અપાયેલા જૈનરત્ન એવૉર્ડ માટે પણ તેમની પસંદગી થઈ હતી. મુંબઈના ક્રોસ મેદાન પર ભારતની એકસો વર્ષથી પણ વધુ જૂની અને તમામ સંપ્રદાયોનું પ્રતિનિધિત્વ ધરાવતી 'ભારત જૈન મહામંડળ' સંસ્થા દ્વારા આચાર્ય મહાપ્રજ્ઞજીની નિશ્રામાં સર્વપ્રથમ 'જૈન ગૌરવ એવૉર્ડ' અર્પણ કરાયો.
રમતગમતક્ષેત્રે પણ કુમારપાળનું પ્રદાન ઉલ્લેખનીય છે. ગુજરાતી, હિંદી, અંગ્રેજી અને મરાઠીમાં પ્રગટ થયેલા 'ભારતીય ક્રિકેટ' અને 'ક્રિકેટના વિશ્વવિક્રમો' તેમજ 'ક્રિકેટ રમતાં શીખો' ભાગ ૧-૨ની દોઢ લાખ નકલો રમતપ્રેમીઓએ ખરીદી હતી. ઇંગ્લૅન્ડની પ્રસિદ્ધ 'ક્રિકેટર મૅગેઝિન કલબ'નું માનાર્હ સભ્યપદ તેમને સાંપડ્યું હતું. તેમના એક પુસ્તકને 'ધ ક્રિકેટર ઇન્ટરનૅશનલ સામયિક' દ્વારા આયોજિત જ્યૂબિલી લિટરરી એવૉર્ડ માટેની સ્પર્ધામાં સ્થાન સાંપડ્યું હતું. ૧૯૬૨થી અખબાર, રેડિયો અને ટેલિવિઝન પરની તેમની વિગતખચીત પ્રમાણભૂત રમતગમતની સમીક્ષાએ ખૂબ લોકચાહના પ્રાપ્ત કરી છે. તેમણે વિવિધ ક્લબો અને સંસ્થાઓમાં રમતગમત વિશે ૩૦૦થી વધુ વક્તવ્યો આપ્યાં છે.
ડૉ. કુમારપાળ દેસાઈ સાહિત્ય, પત્રકારત્વ અને જૈનદર્શનમાં પીએચ.ડી.ના ગાઇડ તરીકે માન્યતા ધરાવે છે. એમના માર્ગદર્શન હેઠળ ૧૫ જેટલા વિદ્યાર્થીઓએ પીએચ.ડી.ની પદવી મેળવી છે. ૨૦૦૬ના માર્ચમાં સિંગાપોરમાં ઇન્ટર રિલિજિયસ ઑર્ગેનાઇઝેશન (IRO)માં જૈન ધર્મને સ્થાન મળ્યું ત્યારે જૈન ધર્મ વિશે વક્તવ્ય આપ્યું હતું. કેનિયા અને ઍન્ટવર્પમાં ગુજરાતી શીખવા અંગેના પ્રયત્નોમાં સક્રિય સહયોગ અપવા સાથે તેમણે બ્રિટનની ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી અને અમેરિકાની ગુજરાતી લિટરરી એકૅડેમી તરફથી વક્તવ્યો આપ્યાં છે.
કર્મવીર કુમારપાળ સાહિત્ય, સંસ્કૃતિ અને શિક્ષણની સંખ્યાબંધ સંસ્થાઓ સાથે સક્રિય રીતે સંકળાયેલા છે. ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પૂર્વ પ્રમુખ તરીકેનું ગૌરવ પામનાર ડૉ. કુમારપાળ દેસાઈ અગાઉ મંત્રી તરીકે કામ કરી ચૂકેલા તેઓ અત્યારે તેની કાર્યવાહક સમિતિના સભ્ય છે. ગુજરાતની સૌથી જૂની અને ગુજરાતની રાષ્ટ્રીય અસ્મિતાના ઉદ્દગામી રણજિતરામ વાવાભાઈએ ઈ. 1904માં સ્થાપેલ ગુજરાત સાહિત્ય સભાના પ્રમુખ છે. શ્રી યશોવિજય જૈન ગ્રંથમાળાના મંત્રી તરીકે કાર્યરત કુમારપાળ છેલ્લાં ૪૦ વર્ષથી શ્રી જયભિખ્ખુ સાહિત્ય ટ્રસ્ટની અનેકવિધ પ્રવૃત્તિઓ કરી રહ્યા છે. પ્રા. અનંતરાય રાવળ સ્મારક સમિતિ અને ચંદ્રવદન મહેતા સ્મારક સમિતિના તેઓ મંત્રી છે. ગુજરાતની અસ્મિતાના મહાપુરુષાર્થ સમાન 'ગુજરાતી વિશ્વકોશ'ના પ્રારંભથી જ તેઓ ગુજરાત વિશ્વકોશ ટ્રસ્ટના સ્થંભ સમાન છે. શ્રી મહાવીર માનવ કલ્યાણ કેન્દ્ર, અનુકંપા ટ્રસ્ટ, ઇન્ડિયન રેડક્રૉસ સોસાયટી (બોટાદ બ્રાન્ચ), સુલભ હેલ્થ ઍન્ડ હાર્ટ કેર સેન્ટર વગેરે સંસ્થાઓ દ્વારા તેઓ આપત્તિગ્રસ્ત લોકોને સહાય પહોંચાડે છે. ૨૦૦૧ની ૨૬મી જાન્યુઆરીએ ગુજરાતમાં થયેલ ભીષણ ધરતીકંપ વેળા તેમણે ભૂકંપગ્રસ્તો માટે પંદર લાખ રૂપિયા જેટલી રકમ વિદેશથી મેળવી હતી. ગળથૂથીમાંથી જ સાહિત્ય, સંસ્કૃતિ અને સેવાના સંસ્કાર મેળવનાર કુમારપાળના કાર્યક્ષેત્રનો વ્યાપ વિશાળ અને વૈવિધ્યસભર છે.
એમનાં સાહિત્ય, શિક્ષણ અને સાંસ્કૃતિક કાર્યોને લક્ષમાં રાખીને ભારત સરકારે ઈ.સ. ૨૦૦૪માં ભારતના રાષ્ટ્રપતિ એ.પી.જે. અબ્દુલ કલામ દ્વારા એમને 'પદ્મશ્રી'નો ખિતાબ એનાયત કર્યો છે.
૨૦૦૫ના ડિસેમ્બરમાં ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના અધિવેશનની પૂર્વસંધ્યાએ ગુજરાતની સંસ્કૃતિ, અહિંસાની ભાવના અને વિપુલ સાહિત્યસર્જન કરનાર કલિકાલસર્વજ્ઞ હેમચંદ્રાચાર્યની સ્મૃતિ સાથે જોડાયેલો 'કલિકાલસર્વજ્ઞ હેમચંદ્રાચાર્ય સુવર્ણચંદ્રક' ડૉ. કુમારપાળ દેસાઈને ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખ શ્રી ધીરુબહેન પટેલના હસ્તે એનાયત થયો હતો. તેમના પુસ્તક “Jainism : The Cosmic Vision” ને 2009 ના વર્ષ માટે શ્રી અખિલ ભારતવર્ષીય સાધુમાર્ગી જૈન સંઘ, બીકાનેર દ્વારા સાહિત્ય ક્ષેત્ર માટે અપાતો વિશિષ્ટ પુરસ્કાર “સ્વ. શ્રી પ્રદીપકુમાર રામપુરિયા સ્મૃતિ સાહિત્ય પુરસ્કાર” પ્રાપ્તથયો છે. આ પુરસ્કાર 10 ફેબ્રુઆરી 2009 ના રોજ ચિત્તોડગઢ જિલ્લાના મંગલવાડ ચૌરોહી મુકામે એનાયત કરવામાં આવ્યો.
૨૦૧૯માં પ્રગટ થયેલ તેમની નવલકથા 'અનાહતા'ની રચના મહાભારતના પાત્ર 'કુંતી'ને કેન્દ્રમાં રાખીને કરવામાં આવેલ છે.
પુરસ્કારો
અપંગના ઓજસ, બાળસાહિત્ય, ૧૯૭૩ને સંસ્કાર એવૉર્ડ, વડોદરા; ધી આઉટસ્ડેન્ડિંગ યંગ પર્સનાલિટી ઑફ ઇન્ડિયાનો એવૉર્ડ, ૧૯૮૦; પત્રકારત્વ માટે હરિઓમ આશ્રમ એવૉર્ડ, ૧૯૮૫; હેમચંદ્રાચાર્ય એવૉર્ડ, બ્રિટન, ૧૯૮૯; ગુજરાત રત્ન એવૉર્ડ, ૧૯૯૫; પ્રેસિડન્ટ્સ સ્પેશિયલ એવૉર્ડ, દિવાળીબહેન – મોહનલાલ મહેતા એવૉર્ડ, ૧૯૯૯ સંસ્કૃતિ ગૌરવ એવૉર્ડ, અમદાવાદ, ૨૦૦૦ ; જૈન રત્ન એવૉર્ડ, ૨૦૦૧ ; સંસ્કૃત સંવર્ધક એવૉર્ડ, કોબા, ૨૦૦૧ ; મિલેનિયમ એવોર્ડ, અમદાવાદ, ૨૦૦૧ ; બેસ્ટ સ્પોર્ટ્સ જર્નાલિસ્ટ એવૉર્ડ, અમદાવાદ, ૨૦૦૨ ; જૈન ગૌરવ એવૉર્ડ, ૨૦૦૩ ; રવીન્દ્રનાથ ટાગોર, અંગ્રેજી લેખ માટે, રવીન્દ્ર મેડલ, યુજીસી., દિલ્હી દ્વારા ; પત્રકારત્વ માટે યજ્ઞેશ શુક્લ એવૉર્ડ ; આધ્યાત્મિક સાહિત્ય સર્જન માટે પાર્શ્વ પદ્માવતી સન્માન મુંબઈ દ્વારા એવૉર્ડ ; લાઇફ ટાઇમ એચિવમેન્ટ એવૉર્ડ, નડિયાદ, ૨૦૦૪ ; જૈન રત્ન એવોર્ડ, ૨૦૦૭, હેમચંદ્રાચાર્ય એવોર્ડ, બ્રિટન
મહામાનવ શાસ્ત્રી, ૧૯૬૬ ; બિરાદરી, ૧૯૭૧; હૈયું નાનું, હિંમત મોટી, ૧૯૭૬; નાની ઉંમર, મોટું કામ, ૧૯૭૮; મોતને હાથતાળી, બાળસાહિત્ય; ૧૯૭૩ ; ઝબક દીવડી, ૧૯૭૫; કેડે કટારી ખભે ઢાલ, ૧૯૬૯; મોતીની માળા, ૧૯૭૫; કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા તથા લાલ ગુલાબ, ૧૯૬૬; ડાહ્યો ડમરો, બાળસાહિત્ય ૧૯૬૭ ; અખબારી લેખન પત્રકારત્વ ૧૯૭૯; અપંગના ઓજસ્, ચરિત્ર, ૧૯૭૪; ગુજરાત રાજ્ય સરકાર દ્વારા તેઓ પુરસ્કૃત થયા છે.
નવચેતન સામયિકમાં પત્રકારત્વ ક્ષેત્રના પ્રદાન માટે રૌપ્યચંદ્રક, ૧૯૭૮ ; બાળકોના બુદ્ધિસાગરસૂરિજી, બાળસાહિત્ય, ૧૯૭૯ને સુવર્ણચંદ્રક; ડૉ. કે.જી. નાયક સુવર્ણચંદ્રક, અમદાવાદ-૧૯૮૧, ૧૯૮૫; આનંદઘન ; એક અધ્યયન, સંશોધન, ૧૯૮૦, હનુમાનપ્રસાદ પોદ્દાર સુવર્ણચંદ્રક, રાજસ્થાન તરફથી, તથા ગૌરવ પુરસ્કાર, કેલિફોર્નિયા દ્રારા, શ્રી ધનજી કાનજી ગાંધી સુવર્ણચંદ્રક, ૨૦૦૧; કલિકાલ સર્વજ્ઞ શ્રી હેમચન્દ્રાચાર્ય સુવર્ણચંદ્રક, મુંબઈ, ૨૦૦૨
આરાધ્ય સન્માન, ૨૦૧૬; આચાર્ય તુલસી સન્માન, ૨૦૧૭; ભદ્રંકર જ્ઞાન-જ્યોત એવોર્ડ ૨૦૧૯; બાળસાહિત્ય પુરસ્કાર, સાહિત્ય અકાદમી દિલ્હી, ૨૦૧૯.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર શ્રેણી:પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતાઓ શ્રેણી:રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક વિજેતા શ્રેણી:૧૯૪૨માં જન્મ
શામળકુવા (તા. ઘોઘંબા)
શામળકુવા (તા. ઘોઘંબા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્યપૂર્વ ભાગમાં આવેલા મુખ્યત્વે  આદિવાસીઓની વસ્તી ધરાવતા પંચમહાલ જિલ્લામાં આવેલા  ઘોઘંબા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. શામળકુવા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, બાજરી, તુવર, ચણા તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ઘોઘંબા તાલુકો
ચિમુર તાલુકો
ચિમુર તાલુકો ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા મહારાષ્ટ્ર રાજ્યના ચંદ્રપૂર જિલ્લાનો એક તાલુકો છે. ચિમુર આ તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. આ તાલુકામાં મુખ્યત્વે ડાંગર (ખરીફ), કપાસ, સોયાબીન, ઘઉં, તુવર, મગ, અડદ અને મરચાંના પાકોની ખેતી કરવામાં આવે છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:મહારાષ્ટ્ર શ્રેણી:ચંદ્રપૂર જિલ્લો
બાજપુરા (તા. વડનગર)
બાજપુરા (તા. વડનગર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા   મહેસાણા જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા વડનગર તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. બાજપુરા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, બાજરી, કપાસ, દિવેલી તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:વડનગર તાલુકો
બોરીચા (તા. પોરબંદર)
બોરીચા (તા. પોરબંદર) એ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યમાં આવેલા સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  પોરબંદર જિલ્લામાં આવેલા  પોરબંદર તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. બોરીચા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ત થયેલી છે.
ચાંપા (તા. વડનગર)
ચાંપા (તા. વડનગર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા   મહેસાણા જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા વડનગર તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. ચાંપા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, બાજરી, કપાસ, દિવેલી તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:વડનગર તાલુકો
નાગભડ તાલુકો
નાગભડ તાલુકો ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા મહારાષ્ટ્ર રાજ્યના ચંદ્રપૂર જિલ્લાનો એક તાલુકો છે. નાગભડ આ તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. આ તાલુકામાં મુખ્યત્વે ડાંગર (ખરીફ), કપાસ, સોયાબીન, ઘઉં, તુવર, મગ, અડદ અને મરચાંના પાકોની ખેતી કરવામાં આવે છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:મહારાષ્ટ્ર શ્રેણી:ચંદ્રપૂર જિલ્લો
મોલી (મોટી) (તા. ઉના)
મોલી એ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ગીર સોમનાથ જિલ્લાના ઉના તાલુકામાં આવેલું ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, બાજરો, કપાસ, મગફળી, શેરડી, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી, પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
મોડવદર (તા. અંજાર)
સંદર્ભ
શ્રેણી:અંજાર તાલુકો
સિંગાવાલી
સિંગાવાલી (તા. ધાનપુર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્યપૂર્વ ભાગમાં આવેલા  દાહોદ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૮ (આઠ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  ધાનપુર તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. સિંગાવાલી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, ડાંગર, મગ, અડદ, ચણા, કપાસ, દિવેલી,  અન્ય કઠોળ તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ધાનપુર તાલુકો
બ્રહ્મપુરી તાલુકો
બ્રહ્મપુરી તાલુકો ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા મહારાષ્ટ્ર રાજ્યના ચંદ્રપૂર જિલ્લાનો એક તાલુકો છે. બ્રહ્મપુરી આ તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. આ તાલુકામાં મુખ્યત્વે ડાંગર (ખરીફ), કપાસ, સોયાબીન, ઘઉં, તુવર, મગ, અડદ અને મરચાંના પાકોની ખેતી કરવામાં આવે છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:મહારાષ્ટ્ર શ્રેણી:ચંદ્રપૂર જિલ્લો
શણિયાદા (તા. ઘોઘંબા)
શણિયાદા (તા. ઘોઘંબા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્યપૂર્વ ભાગમાં આવેલા મુખ્યત્વે  આદિવાસીઓની વસ્તી ધરાવતા પંચમહાલ જિલ્લામાં આવેલા  ઘોઘંબા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. શણિયાદા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, બાજરી, તુવર, ચણા તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ઘોઘંબા તાલુકો
સુરપુર (તા. ધાનપુર)
સુરપુર (તા. ધાનપુર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્યપૂર્વ ભાગમાં આવેલા  દાહોદ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૮ (આઠ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  ધાનપુર તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. સુરપુર ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, ડાંગર, મગ, અડદ, ચણા, કપાસ, દિવેલી,  અન્ય કઠોળ તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ધાનપુર તાલુકો
નોબેલ પારિતોષિક વડે સન્માનીત મહિલાઓ
સંદર્ભ
શ્રેણી:પારિતોષિકો શ્રેણી:નોબેલ
શેરપુરા (તા. ઘોઘંબા)
શેરપુરા (તા. ઘોઘંબા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્યપૂર્વ ભાગમાં આવેલા મુખ્યત્વે  આદિવાસીઓની વસ્તી ધરાવતા પંચમહાલ જિલ્લામાં આવેલા  ઘોઘંબા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. શેરપુરા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, બાજરી, તુવર, ચણા તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ઘોઘંબા તાલુકો
ચરક પૂજા
આ તહેવારની તૈયારી સામાન્ય રીતે એક મહિના અગાઉથી શરૂ થાય છે. તહેવારની વ્યવસ્થા ટુકડી ગામથી ગામ સુધી ડાંગર, મીઠું, તેલ, ખાંડ, મધ, પૈસા અને અન્ય વસ્તુઓ ખરીદવા જાય છે. સંક્રાંતિની મધ્યરાત્રિએ ભક્તો શિવની પૂજા કરવા માટે એકઠા થાય છે અને પૂજા પછી પ્રસાદ વહેંચવામાં આવે છે. right|thumb| સોફી શાર્લોટ બેલનોસ (૧૭૯૫-૧૮૬૫) દ્વારા બંગાળમાં હિંદુ અને યુરોપિયન રીતભાતની ચિત્રશૈલી દ્વારા ચરક પૂજાનું ચિત્રણ (૧૭૯૫-૧૮૬૫) તે "હજર્હા પૂજા" તરીકે પણ ઓળખાય છે. મહિલાઓ આ તહેવાર પહેલા ઉપવાસ કરે છે. કેટલીકવાર પુરૂષ ભક્તો તેમની પીઠ પર હૂક લગાવી ઊંચા થાંભલા પરથી ઝૂલતા હોય છે, તો ક્યારેક દોરડાઓ દ્વારા થાંભલા સાથે જોડાયેલા હોય છે.
બગડ અને સિરીમાનુ
thumb| [[વિજયનગર|આંધ્રપ્રદેશના વિઝિઆનગ્રામ ખાતે સિરીમાનુ ઉત્સવ]] મહારાષ્ટ્ર (બગડ) અને આંધ્રપ્રદેશ (સિરિમાનુ ઉત્સવ) રાજ્યમાં સ્થાનિક દેવી-દેવતાઓના સન્માનમાં કેટલાક ગામમાં શુભ વૃક્ષની શાખાઓનું વિધિવત પૂજન કરવામાં આવે છે. બગડ એ ચરક પૂજા, ગજાનન (તહેવાર) અથવા મેક્સિકન ડેન્ઝા ડી લોસ વોલાડોર્સ તહેવારની ભારતીય અવધારણા છે.
બાહ્ય કડી
શ્રેણી:હિંદુ તહેવારો
મોલી (લુવારી) (તા. ઉના)
મોલી એ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ગીર સોમનાથ જિલ્લાના ઉના તાલુકામાં આવેલું ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, બાજરો, કપાસ, મગફળી, શેરડી, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
ભોમિયાવદર (તા. પોરબંદર)
શ્રેણી:પોરબંદર તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
ચાંદપુર (તા. વડનગર)
ચાંદપુર (તા. વડનગર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા   મહેસાણા જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા વડનગર તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. ચાંદપુર ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, બાજરી, કપાસ, દિવેલી તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:વડનગર તાલુકો
જિવતી તાલુકો
જિવતી તાલુકો ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા મહારાષ્ટ્ર રાજ્યના ચંદ્રપૂર જિલ્લાનો એક તાલુકો છે. જિવતી આ તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. આ તાલુકામાં મુખ્યત્વે ડાંગર (ખરીફ), કપાસ, સોયાબીન, ઘઉં, તુવર, મગ, અડદ અને મરચાંના પાકોની ખેતી કરવામાં આવે છે.
શ્રેણી:મહારાષ્ટ્ર શ્રેણી:ચંદ્રપૂર જિલ્લો
સિંદેવાહી તાલુકો
સિંદેવાહી તાલુકો ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા મહારાષ્ટ્ર રાજ્યના ચંદ્રપૂર જિલ્લાનો એક તાલુકો છે. સિંદેવાહી આ તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. આ તાલુકામાં મુખ્યત્વે ડાંગર (ખરીફ), કપાસ, સોયાબીન, ઘઉં, તુવર, મગ, અડદ અને મરચાંના પાકોની ખેતી કરવામાં આવે છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:મહારાષ્ટ્ર શ્રેણી:ચંદ્રપૂર જિલ્લો
નાગલપર મોટી (તા. અંજાર)
ભારતના ગુજરાત રાજ્યના કચ્છ જિલ્લાના અંજાર તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી, નોકરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મગ, તલ, બાજરી, જુવાર, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:અંજાર તાલુકો
તરામકચ
તરામકચ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્યપૂર્વ ભાગમાં આવેલા  દાહોદ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૮ (આઠ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  ધાનપુર તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. તરામકચ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, ડાંગર, મગ, અડદ, ચણા, કપાસ, દિવેલી,  અન્ય કઠોળ તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ધાનપુર તાલુકો
ભેટકડી (તા. પોરબંદર)
ભેટકડી (તા. પોરબંદર) એ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યમાં આવેલા સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  પોરબંદર જિલ્લામાં આવેલા  પોરબંદર તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. ભેટકડી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ત થયેલી છે.
મુલ તાલુકો
મુલ તાલુકો ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા મહારાષ્ટ્ર રાજ્યના ચંદ્રપૂર જિલ્લાનો એક તાલુકો છે. મુલ આ તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. આ તાલુકામાં મુખ્યત્વે ડાંગર (ખરીફ), કપાસ, સોયાબીન, ઘઉં, તુવર, મગ, અડદ અને મરચાંના પાકોની ખેતી કરવામાં આવે છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:મહારાષ્ટ્ર શ્રેણી:ચંદ્રપૂર જિલ્લો
નાગલપર નાની (તા. અંજાર)
ભારતના ગુજરાત રાજ્યના કચ્છ જિલ્લાના અંજાર તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી, નોકરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મગ, તલ, બાજરી, જુવાર, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:અંજાર તાલુકો
મિલાન
મિલાન ઇટાલીનું એક શહેર છે અને લોમ્બાર્ડી રીજનઅને મિલાન પ્રાંતની રાજધાની છે. આ શહેરની વસતી અંદાજે 1,300,000 છે જ્યારે યુરોપીયન યુનિયનમાં પાંચમો સૌથી મોટો શહેરી વિસ્તાર છે, જેની વસતી અંદાજે 4,300,000 છે. ઓઇસીડીના અંદાજ મુજબ, ઇટાલીમાં સૌથી મોટા મિલાન મહાનગરીય ક્ષેત્રની વસતી 74,00,000 છે.
આ શહેરની સ્થાપના મીડિયોલેનમ નામ અંતર્ગત કેલ્ટિક લોકો ઇનસબરેસ દ્વારા કરવામાં આવી હતી. તે પછી ઇ. સ. પૂર્વ 222માં રોમન સામ્રાજ્ય દ્વારા તેનો કબજો કરી લેવામાં આવ્યો હતો અને તેના આધીન શહેર અત્યંત સમૃદ્ધ થયું હતું. પછી મિલાન પર વિસ્કૉન્ટી, સ્ફોર્જા અને 1500માં સ્પેનિશ, 1700માં ઑસ્ટ્રિયાનું શાસન ચાલ્યું. 1796માં મિલાન પર નેપોલિયન પ્રથમએ વિજય મેળવ્યો અને તેણે 1805માં પોતાના સામ્રાજયમાં ઇટાલીની રાજધાની બનાવ્યું. રોમેન્ટિક યુગ દરમિયાન મિલાન યુરોપનું એક મુખ્ય સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર હતું, જેણે અનેક કલાકારો, સંગીતકારો અને મહત્વપૂર્ણ સાહિત્યકારોને પોતાની તરફ આકર્ષિત કર્યા. પાછળથી બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન શહેર પર બોંબ વિસ્ફોટ કરવામાં આવ્યા હતા અને તેના પગલે મોટા પાયે ખાનખરાબી સર્જાઈ હતી. 1943માં જર્મનીના કબજામાં આવ્યા પછી મિલાન ઇટાલીના વિરોધનું મુખ્ય કેન્દ્ર બની ગયું. તેમ છતાં મિલાને યુદ્ધ પછીના સમયગાળામાં આર્થિક વિકાસ જોયો, જેણે દક્ષિણ ઇટાલી અને વિદેશોમાંથી હજારો આપ્રવાસીઓને આકર્ષિક કર્યા.
આંતરરાષ્ટ્રીય અને પંચરંગી શહેર તરીકે મિલાનના 13.9 ટકા લોકો વિદેશમાંથી આવીને વસ્યા છે. આ શહેર યુરોપનું મુખ્ય પરિવહન અને ઔદ્યોગિક કેન્દ્ર છે. મિલાન 115 અબજ ડોલરની જીડીપી (ગ્રોસ ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્ટ્સ)ની સાથે ખરીદ શક્તિ, ની બાબતે વિશ્વની 6મી સંપન્ન અર્થવ્યવસ્થા ની સાથે યુરોપીય સંઘના વ્યાપાર અને નાણાકીય બાબતોનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્રોમાંથી એક છે. 2004માં મિલાન મહાનગરીય ક્ષેત્રની જીડીપી યુરોપની ચોથી સૌથી વધારે જીડીપી હતીઃ€ 241.2 અબજ (313.3 અબજ અમેરિકન ડોલર). મિલાનની પાસે ઇટાલીની સૌથી વધારે જીડીપી (વ્યક્તિદીઠ) € 35,137 લગભગ (52,263 અમેરિકન ડોલર) છે, જે યુરોપીય સંઘની સરેરાશ જીડીપી પ્રતિ વ્યક્તિ ની 161.6 ટકા છે. શહેરના કામદારો આખા દેશમાં સૌથી વધારે સરેરાશ આવકના દરો ધરાવે છે અને આ દ્રષ્ટિએ દુનિયામાં આ શહેરનું સ્થાન 26મું છે. આ ઉપરાંત વિદેશી કર્મચારીઓ માટે મિલાન વિશ્વનું 11મું સૌથી વધારે મોંઘુ શહેર છે, અને ઇકોનોમિક ઇન્ટલિજન્સ યુનિટના 2010માં થયેલા એક અભ્યાસમાં જણાવ્યા મુજબ, આ શહેર રહેવા માટે પાંચમું મોંઘુ શહેર છે. કેટલાંક અભ્યાસ મુજબ, અહીંનું આર્થિક વાતાવરણ તેને વિશ્વ અને યુરોપનું ટોચનું વ્યાવસાયિક અને નાણાકીય કેન્દ્ર, બનાવે છે અને સિટી બ્રાન્ડિંગની દ્રષ્ટિએ તે અત્યંત સફળ પણ છે. દુનિયામાં પણ મિલાનને વિશ્વના 28મું સૌથી સમર્થ અને પ્રભાવશાળી શહેર સ્વરૂપે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યું છે.
મિલાનને વૈશ્વિક ફેશન અને ડિઝાઇન રાજધાની સ્વરૂપે પણ માન્યતા પ્રાપ્ત છે, જે વાણિજ્ય, ઉદ્યોગ, સંગીત, રમતગમત, સાહિત્ય, કળા અને મીડિયા પર મુખ્ય વૈશ્વિક પ્રભાવ સાથે, જીએડબલ્યુસીના મુખ્ય આલ્ફા વર્લ્ડ સિટીઝમાંથી એક બની ગયું છે. લોમ્બાર્ડ મહાનગર તેના ફેશન હાઉસ અને શોપ્સ (જેમ કે મૉન્ટેનોપોલીન માર્ગ પર) અને પિયાજાડ્યુમોના ગેલરિયા વિટ્ટોરિયા ઇમાનુએલ (દુનિયાનું સૌથી જૂનું અને પ્રતિષ્ઠિત શૉપિંગ મૉલ) માટે વિશેષ સ્વરૂપે પ્રસિદ્ધ છે. શહેર અત્યંત સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક પરંપરા અને વારસો ધરાવે છે. તેની નાઇટલાઇફ વાઇબ્રન્ટ છે તથા તેનું ભોજન અજોડ છે. (તે પેનેટોન  ક્રિસમસ કેક અને રિસોટ્ટો અલા મિલાનીઝ જેવા અસંખ્ય લોકપ્રિય વ્યંજનોનું ઘર છે). શહેર વિશેષ સ્વરૂપે ઓપેરા અને પરંપરાગત સંગીત માટે પ્રસિદ્ધ છે, જે અનેક મહત્વપૂર્ણ સંગીતકાર (જેમ કે જ્યુજેપી વેર્ડી) અને થિયેટરો (જેમ કે ટિએટ્રો અલા સ્કાલા)નું કેન્દ્ર છે. મિલાન અનેક મહત્વપૂર્ણ સંગ્રહાલય, વિશ્વવિદ્યાલય, અકાદમી, રાજમહેલ, ચર્ચ અને પુસ્તકાલય (જેમ કે બ્રેરા એકેડમી અને ક્રૈસ્ટેલો સ્ફોર્જેસ્કો) તથા બે પ્રસિદ્ધ ફૂટબૉલ ટીમ, એ સી મિલાન અને એફ સી ઇન્ટરનેશનલ મિલાનો માટે વિખ્યાત છે. તેના કારણે મિલાન યુરોપનું સૌથી વધારે લોકપ્રિય પર્યટન સ્થળ બની ગયું છે, જ્યાં 2008માં 1.914 મિલિયન વિદેશીઓ શહેર જોવા આવ્યાં હતાં. શહેરએ 1906માં વિશ્વ પ્રદર્શનનું આયોજન કર્યું હતું અને 2015માં સાર્વત્રિક પ્રદર્શનનું આયોજન કરશે.
સામાન્ય રીતે મિલાનના રહેવાસીઓ "મિલાનીઝ" તરીકે ઓળખાય છે (ઇટાલિયનઃ Milanesiઅથવા અનૌપચારિક રીતે Meneghiniઅથવા Ambrosiani). મિલાનના રહેવાસીઓ દ્વારા શહેરને "નૈતિક રાજધાની" જેવું ઉપનામ આપવામાં આવ્યું છે.
વ્યુત્પત્તિશાસ્ત્ર
શબ્દ મિલાન લેટિન નામ છે, જેનું મૂળ મીડિયોલેનમ  છે. આ નામ ફ્રાંસના અનેક ગેલો-રોમન સ્થળો, જેમ કે મીડિયોલેનમ સેન્ટોનેમ (સેઇન્ટસ) અને મીડિયોલેનમ ઑલેરકોરમ (એવ્રૉક્સ) દ્વારા ધારિત છે અને કેલ્ટિક તત્વ-લૈન શામિલ હોવાનું પ્રતિત થાય છે, જે ઘેરો કે નિર્ધારિત સીમા સૂચવે છે. (વેલ્શ શબ્દ લાનનો સ્રોત, અર્થ અભ્યાયરણ્ય કે ચર્ચ). એટલે મીડિયોલેનમ કોઈ વિશિષ્ટ કેલ્ટિક જનજાતિનું કેન્દ્ર કે અભયારણ્ય સૂચવે છે.
શહેરનું જર્મન નામ માઇલેન્ડ છે જ્યારે સ્થાનિક પશ્ચિમી લોમ્બાર્ડ બોલીમાં શહેરનું નામ મિલાન છે.
કેલ્ટિક અને રોમન યુગ
313ના મિલાનના ફરમાનમાં સમ્રાટ કૉનસ્ટેટાઇન પ્રથમએ ખ્રિસ્તીઓ માટે ધાર્મિક સ્વતંત્ર્તાની ખાતરી આપી. 402માં શહેરને વિસિગૉથ લોકોએ ઘેર લીધું અને શાહી નિવાસ રાવેના લઈ જવામાં આવ્યું. પચાસ વર્ષ પછી 452માં હુણ જાતિના લોકોએ શહેર પર કબજો જમાવી દીધો. 539માં ઑસ્ટ્રોગોથોએ બેન્ઝન્ટાઇન સમ્રાટ જસ્ટિનિયન પ્રથમ વિરૂદ્ધ કથિત ગોથિક યુદ્ધમાં મિલાન પર વિજય મેળવ્યો અને તેને નષ્ટ કરી દીધું. 569ની ગરમીના દિવસોમાં લોંગોબાર્ડોએ (જેના પરથી ઇટાલીના ક્ષેત્ર લોમ્બાર્ડીનું નામ પડ્યું છે) રક્ષણ માટે બચી બેન્ઝન્ટાઇન સેનાની નાની ટુકડીને હરાવી દઈ મિલાન પર જીત હાંસલ કરી. લોમ્બાર્ડ શાસનના આધિન મિલાનમાં અમુક રોમન ઇમારતો પ્રયોગ સ્વરૂપે બની. 774માં મિલાને ફ્રેન્કસ સમક્ષ આત્મસમર્પણ કર્યું, જેન ચાર્લેમૈને સંપૂર્ણ અભિનવ નિર્ણય લેતાં લોમ્બાર્ડના રાજાની પદવી ધારણ કરી. (તે અગાઉ જર્મનિક સામ્રાજ્યોએ અનેક વખત એક બીજા પર વિજય પ્રાપ્ત કર્યો હતો, પણ કોઈએ અન્ય લોકોનારાજાની ઉપાધિ ધારણ કરી નહોતી). લોમ્બાર્ડીનો લોહમુગટ તે કાળનો છે. તે પછી મિલાન પવિત્ર રોમન સામ્રાજ્યનો હિસ્સો બની ગયું.
મધ્ય યુગ
મધ્યયુગ દરમિયાન પોના સમૃદ્ધ મેદાન પર પોતાના શાસન અને ઇટાલીના આલ્પ્સના આરપાર માર્ગોના કારણે વ્યાપારિક કેન્દ્ર સ્વરૂપે વૈભવશાળી બનતું ગયું. લોમ્બાર્ડ શહેરો વિરૂદ્ધ ફ્રેડરિક પ્રથમ બારબરોસા દ્વારા યુદ્ધમાં વિજયથી 1162માં મિલાનમાં મોટા પાયે ખાનખરાબી સર્જાઈ હતી. 1167માં લોમ્બાર્ડ લીગની સ્થાપના પછી મિલાને આ સંબંધમાં અગ્રણી ભૂમિકા ભજવી. 1183માં કોન્સ્ટેન્સની શાંતિ લોમ્બાર્ડ શહેરો દ્વારા હાંસલ સ્વતંત્ર્તાના પરિણામસ્વરૂપ મિલાન ડચી બની ગયું. 1208માં રૈમબર્ટિનો બ્યુવાલેલીએ શહેરના પોદેસ્તા (મેયર) સ્વરૂપે એક સત્ર સેવા કરી. 1242માં લૂકા ગ્રિમાલ્ડી અને 1282માં લૂચેટો ગટ્ટીલૂસિયો. આ પદ મધ્યયુગીન સમુદાયના હિંસક રાજકીય જીવનમાં વ્યક્તિગત જોખમથી ભરેલું થઈ શકે છે. 1252માં મિલાનીઝ હેરેટિક્સએ નજીકના ગામડામાં એક ઘાટ પર ચર્ચના ધર્મપરીક્ષકની હત્યા કરી નાંખી, જે પાછળથી શહીદ સેન્ટ પીટર સ્વરૂપે જાણીતા થયા. હત્યારા લાંચ આપીને છૂટી ગયા અને આગામી તોફાનમાં પોદેસ્તા ને પણ મારી નાંખ્યો. 1256માં આર્કબિશપ અને આગેવાન ધનિકોને શહેરમાંથી હાંકી કાઢવામાં આવ્યા. 1259માં માર્ટિનો ડેલા ટોરેને સંઘના સભ્યોએ કેપિટનો ડેલ પોપેલો સ્વરૂપે પસંદ કર્યો. તેમણે શહેર પર બળજબરીપૂર્વક કબજો જમાવી દીધો, પોતાના દુશ્મનોને નિષ્કાસિત કર્યા અને સરમુખત્યારશાહી શક્તિઓ વડે શાસન કર્યું, રસ્તા બનાવ્યા, નહેર ખોદાવી, સફળતાપૂર્વક ગામડામાંથી કર વસૂલ્યો.
જોકે તેમની નીતિએ મિલાનીઝ ખજાનાને ખાલી કરી નાંખ્યો, ઘણી વખત બેદરકાર ભાડૂતી સૈનિકોના ઉપયોગે જનતાનો નારાજ કરી, જેણે ડેલા ટોરેના પરંપરાગત શત્રુ વિસ્કોન્ટી માટેનું સમર્થન વધાર્યું.
22 જુલાઈ, 1262ના રોજ ડેલા ટોરેના અભ્યર્થી રેમન્ડો ડેલા ટોરે, કોમોના બિશપ વિરૂદ્ધ પોપ શહેરી ચતુર્થ દ્વારા ઓટોન વિસ્કોન્ટીને મિલાનના આર્કબિશપ બનાવવામાં આવ્યા. આ રીતે રેમન્ડો ડેલા ટોરેએ વિધર્મી કેથર્સ સાથે વિસ્કોન્ટીની નિકટતાનો આરોપોના પ્રચાર શરૂ કર્યો અને તેના પર ઉચ્ચ દેશદ્રોહનો અભિયોગ લગાવ્યો. વિસ્કોન્ટી, જેમણે ડેલા ટોર પર આ જ પ્રકારના અપરાધનો આરોપ લગાવ્યો, પાછળથી મિલાનમાંથી પ્રતિબંધિત થઈ ગયો અને તેમની સંપત્તિ જપ્ત કરી લેવાઈ. પાછળથી જે ગૃહયુદ્ધ છેડાયું તેણે મિલાનની વસતી અને અર્થવ્યવસ્થાને ભારે નુકસાન પહોંચાડ્યું, જે એક દાયકાથી પણ વધારે સમય માટે બન્યું રહ્યું.
1263માં ઓટોન વિસ્કોન્ટીએ શહેર વિરૂદ્ધ નિર્વાસિત લોકોના સમૂહનું નિષ્ફળ નેતૃત્વ કર્યું, પણ દરેક તરફ વધતી હિંસાના વર્ષો પછી છેવટે ડેસિયો યુદ્ધ (1277)માં જીત હાંસલ કરતાં, તેણે પોતાના પરિવાર માટે શહેર જીત્યું. વિસ્કોન્ટી હંમેશા માટે ડેલા ટોરેને હાંકી કાઢવામાં સફળ થયો અને 15મી સદી સુધી શહેર અને તેની સત્તા પર કબ્જો જમાવી રાખ્યો.
મિલાનનો મોટા ભાગનો પૂર્વ ઇતિહાસ બે રાજકીય જૂથો-ગ્વેલ્ફ અને ધઇબલિન્જો વચ્ચે સંઘર્ષની વાત હતી. મિલાન શહેરમાં મોટા ભાગનો સમય ગ્વેલ્ફ સફળ રહ્યાં. જોકે વિસ્કોન્ટી પરિવાર પોતાના જર્મન સમ્રાટો સાથે "ધઇબલિન" દોસ્તીની કારણે, મિલાનની સત્તા (સિગ્નોરિયા) પર કબ્જો જમાવવામાં સક્ષમ રહ્યાં. 1395માં આ સમ્રાટોમાંથી એક વેંકસલાસ (1378-1400), એ મિલાનીઝને ડચી શાખ સુધી ઊંચી ઉઠાવ્યાં. ઉપરાંત 1395માં જિયાન ગેલિયાઝો વિસ્કોન્ટી મિલાનનો ડ્યૂક બની ગયો. 14મી સદીની શરૂઆતથી 15મી સદીના મધ્ય સુધી 150 વર્ષ માટે ધઇબલિન વિસ્કોન્ટી પરિવાર દ્વારા સત્તા પર કબજો ચાલુ રહ્યો.
પુનર્જાગરણ અને સ્ફોર્જા હાઉસ
thumb|left|150px|કેસ્ટેલો સ્પોર્જેસ્કો, સ્ફોર્જા સભાની સત્તાનું પ્રતીક thumb|right|150px|17મી સદીમાં મિલાન 1447માં મિલાનના ડ્યૂક ફિલિપો મારિયા વિસ્કોન્ટી કોઈ પુરુષ વારસદાર વિના મૃત્યુ પામ્યો. વિસ્કોન્ટી વંશના અંત પછી એમ્બ્રોસિયન ગણરાજ્ય અધિનિયમિત કરવામાં આવ્યું. એમ્બ્રોસિયન ગણરાજ્યને મિલાન શહેરના લોકપ્રિય સંરક્ષક સંત એમ્બ્રોસથી પોતાનું નામ ગ્રહણ કર્યું. બંને, ગ્વેલ્ફ અને ધઇબલિન જૂથોએ મિલાનમાં એમ્બ્રોસિયન ગણરાજ્યને સ્થાપિત કરવા એકસાથે કામ કર્યું. પણ ગણરાજ્યનું પતન ચાલુ રહ્યું. જ્યારે 1450માં હાઉસ ઓફ સ્ફોર્જાના ફ્રેસેસ્કો સ્ફોર્જાએ મિલાન પર વિજય હાંસલ કર્યો, જેના કારણે મિલાન ઇટાલિયન પુનર્જાગરણના અગ્રણી શહેરોમાંનું એક બની ગયું.
ફ્રેન્ચ, સ્પેનિશ અને ઓસ્ટ્રિયન પ્રભુત્વનો સમયગાળો
thumb|150px|right|ઓસ્ટ્રીયાની મહારાણી મારીયા થેરેસા પ્રથમ, મિલાનના હેબ્સબર્ગ રાજવી પરિવારની મહિલા 1740 થી 1780 સુધી. ફ્રાંસના રાજા લુઈ બારમાએ પહેલા 1492માં ડચીનો પ્રતિદાવો રજૂ કર્યો. તે સમયે સ્વિસ ભાડૂતી સૈનિકોએ મિલાનને બચાવ્યું હતું. લુઈના ઉત્તરાધિકારી ફ્રાંસિસ પ્રથમ દ્વારા મિરગ્નેનોની લડાઈમાં સ્વિસના વિજય પછી ડચી ફ્રેંચ રાજા ફ્રાંસિસ પ્રથમને સોંપી દેવામાં આવી. જ્યારે 1525માં પાવિયાની લડાઈમાં હૈબ્સબર્ગ ચાર્લ્સ પંચમએ ફ્રાંસિસ પ્રથમને હરાવ્યો ત્યારે મિલાન સહિત ઉત્તરી ઇટાલી હાઉસ ઓફ હૈબ્સબર્ગને કબજામાં ચાલી ગઈ.
1556માં ચાર્લ્સ પંચમે તેના પુત્ર ફિલિપ બીજા અને પોતાના ભાઈ ફર્ડિનેંડ પ્રથમના પક્ષમાં ગાદીનો ત્યાગ કર્યો. મિલાન સહિત ચાર્લ્સની ઇટાલિયન સંપત્તિ, ફિલિપ બીજા અને હૈબ્સબર્ગના સ્પેની વંશક્રમને હસ્તાંતરિત થઈ ગઈ જ્યારે ફર્ડિનેન્ડના હૈબ્સબર્ગી ઓસ્ટ્રિયાઈ વંશક્રમે પવિત્ર રોમન સામ્રાજ્ય પર શાસન કર્યું. 1629-31માં મિલાનના મહાન પ્લેગના કારણે 1,30,000ની વસતીમાંથી લગભગ 60,000 લોકો માર્યા ગયા. આ પ્રકરણને પ્લેગ રોગચાળાને સદીઓ લાંબા રાષ્ટ્રવ્યાપી અંતિમ પ્રકોપોમાંથી એક માનવામાં આવે છે, જે કાળી મોત સાથે શરૂ થયું.
1700માં ચાર્લ્સ બીજાના મૃત્યુ સાથે હૈબ્સબર્ગના સ્પેની વંશક્રમનો અંત આવી ગયો. તેમના મૃત્યુ પછી સ્પેની સિંહાસન પર ફ્રેન્ચ અંજઉના ફિલિપના દાવાને ફ્રેન્ચ સૈન્ય દળના સમર્થન સાથે તમામ સ્પેની સંપત્તિ પર કબ્જો કર્યા પછી 1701માં સ્પેનિશ ઉત્તરાધિકાર યુદ્ધનો આરંભ થયો. 1706માં રૈમિલીઝ અને ટ્યુરિનમાં ફ્રાંસની હાર થઈ અને તેમને ઓસ્ટ્રિયાના હૈબ્સબર્ગને ઉત્તર ઇટાલી સોંપવા મજબૂત કરવામાં આવ્યાં. 1713માં યુટ્રેક્સટની સંધિએ ઔપચારિક સ્વરૂપે લોમ્બાર્ડી અને તેની રાજધાની મિલાન સહિત સ્પેનની મોટા ભાગની ઇટાલિયન સંપત્તિ પર ઓસ્ટ્રિયાની સંપ્રભુતાની પુષ્ટિ કરી.
19મી સદી
thumb|left|200px|મિલાનના દેશપ્રેમીઓ ઓસ્ટ્રીયાના લશ્કર સામે લડી રહ્યાં છે. આ લડાઇ પાંચ દિવસ સુધી ચાલી હતી. નેપોલિયનએ 1796માં લોમ્બાર્ડી પર વિજય મેળવ્યો અને મિલાનને સિસલપાઇન ગણરાજ્યની રાજધાની જાહેર કરી. પાછળથી તેણે મિલાનને ઇટાલી સામ્રાજ્યની રાજધાની ઘોષિત કરી અને ડ્યુઓમોમાં તાજ ધારણ કર્યો. નેપોલિયનના આધિપત્યનો અંત આવતા જ વિયેના કોંગ્રસે 1815માં વેનેટો સાથે લોમ્બાર્ડી અને મિલાન ઓસ્ટ્રિયાઈ નિયંત્રણને હવાલે કરી દીધું. આ સમયગાળા દરમિયાન મિલાન ગીત ઓપેરાનું કેન્દ્ર બની ગયું. અહીં 1770ના દાયકામાં મોઝાર્ટે ટિએટ્રો રીઝિયો ડ્યુક્લમાં ત્રણ ઓપેરાના પ્રીમિયર આયોજિત કર્યા. પાછળથી બેલિની, ડોનિજેટી, રૉજિની અને વર્ડીના પ્રીમિયરની સાથે લા સ્કાલા દુનિયાનું આદર્શ થિયેટર બની ગયું. ખુદ વર્ડી મિલાનને પોતાના ઉપહાર કાસા ડી રિપાસો મ્યુસિકિસ્ટીમાં દફનાવવામાં આવ્યાં. 19મી સદીના અન્ય મહત્વૂપૂર્ણ થિયેટર છેઃ લા કાનોબિયા ના અને ટિએટ્રો કારસાનો. thumb|right|200px|1864માં મિલાનનું સેન્ટ્રલ સ્ટેશનનું દ્રશ્ય 18 માર્ચ, 1848માં કથિત પાંચ દિવસ (ઇટાલિયન ભાષામાં લિ સિન્કી જિઓર્નેટ ) દરમિયાન મિલાનવાસીઓએ ઓસ્ટ્રિયાઈ શાસન વિરૂદ્ધ બળવો કર્યો અને ફિલ્ડ માર્શલ રાડેટ્ઝકીને શહેરમાંથી અસ્થાયી સ્વરૂપે પાછાં જવાની ફરજ પડી. ઉપરાંત 24 જુલાઈના રોજ કસ્ટોઝામાં ઇટાલી સેનાને પરાજ્યનો સ્વાદ ચખાડ્યાં પછી રાડેટ્ઝકી મિલાન અને ઉત્તર ઇટાલી પર ઓસ્ટિયાઈ નિયંત્રણ સ્થાપિત કરવામાં સફળ નિવડ્યો. પણ ઇટાલીના રાષ્ટ્રવાદીઓએ સારડિનીયા સામ્રાજ્યના સમર્થનથી ઇટાલીના એકીકરણના હિતમાં ઓસ્ટ્રિયાને હટાવવાની માગણી કરી. સારડિનીયા અને ફ્રાંસે જોડાણ કર્યું તથા 1859માં ઓસ્ટ્રિયાને સોલ્ફરિનોની લડાઈમાં પરાજય આપ્યો. આ લડાઈ પછી મિલાન અને શેષ લોમ્બાર્ડી સારડિનીયા સામ્રાજ્યમાં સામેલ કરી દેવાયા, જેણે ઝડપથી મોટા ભાગના ઇટાલી પર નિયંત્રણ સ્થાપિત કરી દીધું. 1861માં ઇટાલી સામ્રાજ્ય સ્વરૂપે પુનઃનામકરણ કરવામાં આવ્યું.
ઇટાલીના રાજકીય એકીકરણએ ઉત્તર ઇટાલી પર મિલાનના વ્યાવસાયિક પ્રભુત્વને એક કર્યું. તેના પગલે રેલવે નિર્માણને પ્રોત્સાહન મળ્યું, જેણે મિલાનને ઉત્તરી ઇટાલીનું રેલવે કેન્દ્ર બનાવી દીધું. ઝડપથી ઔદ્યોગિકીકરણે મિલાનને ઇટાલીનું મુખ્ય ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રને કેન્દ્રમાં સ્થાન આપ્યું. જોકે 1890ના દાયકામાં મિલાન ઊંચા ફુગાવાના દર સાથે સંબંધિત બાવા બેકારિઝ નરસંહારથી હચમચી ગયું. આ દરમિયાન મિલાનની બેન્કો દ્વારા ઇટાલીના નાણાકીય ક્ષેત્રમાં પ્રભુત્વના કારણે આ શહેરનું દેશનું મુખ્ય આર્થિક કેન્દ્ર બની ગયું. મિલાનનો આર્થિક વિકાસ 19મી સદીના અંતમાં અને 20મી સદીની શરૂઆતમાં થયો, જેની પાછળ શહેરના વિસ્તાર અને વસતીમાં ઝડપથી વધારો મુખ્ય જવાબદાર પરિબળ હતાં.
20મી સદી
thumb|left|મિલાનમાં 1906માં યોજાયેલા વર્લ્ડ એક્સપોઝિશન દરમિયાન મુખ્ય સભાખંડનું દ્રશ્ય thumb|right|1914ના મિલાન શહેરનો નકશો. 1919માં બેનિટો મુસોલિનીએ બ્લેકશર્ટ્સનું આયોજન કર્યું. મિલાન ઇટાલીના ફાસિસ્ટ આંદોલનનું મુખ્ય કેન્દ્ર હતું અને અહીંથી જ 1922માં રોમ પર અભિયાન શરૂ થયું હતું.
બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન બ્રિટિશ અને અમેરિકન સેનાએ બોંબ ફેંકતા મિલાનને મોટા પાયે ખાનાખરાબી સર્જાઈ હતી અને ભારે નુકસાનનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. જોકે 1943માં ઇટાલીએ યુદ્ધ છોડી દીધું. 1945 સુધી મોટો ભાગના ઉત્તર ઇટાલી પર જર્મનોએ કબજો કરી લીધો હતો. 1944માં મિલાનને સહબદ્ધ બોંબમારાનો સામનો કરવો પડ્યો અને તેમાંથી મોટા ભાગના હુમલા મિલાનના મુખ્ય રેલવે સ્ટેશનની આજુબાજુ કેન્દ્રીત હતા. 1943માં મોટા ભાગના ઇટાલીમાં જર્મનવિરોધી લહેરમાં વધારો થયો અને મિલાનમાં અનેક સંઘર્ષ થઈ રહ્યાં હતાં.
યુદ્ધનો અંત આવતાં જ અમેરિકાની પહેલી બખ્તરબંધ ડિવિઝન પો ઘાટી અભિયાનના ભાગરૂપે મિલાન તરફ આગળ વધી. પણ તે પહોંચે તેની પહેલા ઇટાલીના પ્રતિરોધ આંદોલનના સભ્યોએ મિલાનમાં ખુલ્લો બળવો કર્યો અને શહેરને આઝાદ કરાવ્યું. નજીકના ડોંગોમાં મુસોલિની અને તેમના ઇટાલી સામાજિક ગણરાજ્ય(રીપબ્લિકા સોશ્યેલ ઇટાલિયાના કે આરએસઆઈ)ના અનેક સભ્યોને કબજામાં લઈ લેવાયા અને સજા દેવામાં આવી. 29 એપ્રિલ, 1945ના રોજ ફાસિસ્ટોના મૃતદેહો મિલાનમાં લાવવામાં આવ્યા અને મુખ્ય જાહેર ચોક પિયાજાલા લોરેટોમાં અભદ્ર સ્વરૂપે ઊંધા લટકાવી દેવાયા.
યુદ્ધ પછી આ શહેર ઓસ્ટ્રિયાથી નાસીને આવેલા યહૂદીઓ માટે શરણાર્થી શિબિરમાં ફેરવાઈ ગયું. 1950 અને 1960ના દાયકામાં આર્થિક ચમત્કાર દરમિયાન આંતરિક આપ્રવાસની એક મોટી લહેર, ખાસ કરીને દક્ષિણ ઇટાલીથી મિલાન તરફ આવી અને 1971માં જનસંખ્યા વધીને 17,23,000 જેટલી થઈ ગઈ. આ સમયગાળા દરમિયાન મિલાને બીજી વખત પોતાની મોટા ભાગની ઇમારતો અને કારખાનાનું પુનર્નિમાણ જોયું. યુદ્ધ પછી ઇટાલીમાં ઝડપથી આર્થિક વિકાસ થયો, જેને બીજી તેજી કહેવાય છે. શહેરે ટોરો વેલાસ્કા અને પિરેલી ટાવર જેવી અનેક અભિનવ અને આધુનિકતાવાદી ઇમારતો અને ગગનચુંબી ઇમારતોનું નિર્માણ જોયું. ઉપરાંત મિલાન, 1960ના દાયકાથી 1970ના દાયકાના અંત સુધી માર્ક્સવાદી, લેનિનવાદી, બ્રિગેટ રોઝે કે રેડ બ્રિગેડ્સ  નામના કમ્યુનિસ્ટ ઇટાલિયન સમૂહથી ગંભીર રીતે પ્રભાવિત થયું. શહેરમાં અનેક વખત રાજકીય અને વિરોધ પ્રદર્શનો યોજાતા હતા. 12 ડીસેમ્બર, 1969ના રોજ પિયાજા ફૉન્ટાનાની રાષ્ટ્રીય કૃષિ બેંકમાં બોંબવિસ્ફોટ થયો, જેમાં 17 લોકો માર્યા ગયા અને 88 લોકો ઘાયલ થયા.
1970ના દાયકાના અંતે મિલાનની વસતીનો ઘટાડો શરૂ થયો, જ્યાં છેલ્લાં 30 વર્ષથી શહેરની કુલ વસતીનો લગભગ 33 ટકા હિસ્સો મૂળ મિલાનની આસપાસ બનતાં નવા ઉપનગરો અને નાના શહેરોના બહારના ભાગમાં વસવા લાગ્યો. પણ સાથે સાથે આ શહેર વિદેશી આપ્રવાસીઓના પ્રવાહના આકર્ષણનું કેન્દ્ર બન્યો. આ નવી ઘટના મિલાનીઝ ચાઉનાટાઉનાનું ઝડપી અને મહાન વિસ્તરણ છે, જે નગરના સૌથી સુંદર જિલ્લાઓમાંના એક વૈયા પાઓલો સાર્પી, વૈયા બ્રામટે, વૈયા મૈસિના અને વૈયા રોજમિનીની આજુબાજુનો વિસ્તાર છે, જ્યાં ચીનના આપ્રવાસીઓ ઝેજિયાંગમાંથી આવીને વસ્યાં છે. મિલાન ઇટાલીમાં તમામ ફિલિપિનોસના 33 ટકા લોકોનું ઘર છે, જેણે ઘણી વધારે અને સ્થાયી રીતે વિકસીત વસતીને શરણ આપ્યું છે, જેમની સંખ્યા દર વર્ષે 1,000ના જન્મદરની સાથે 33,000 થી થોડી વધારે છે. thumb|right|200px|નિર્માણાધિન પિરિલી ટાવર, યુદ્ધોત્તર ઇટાલીયન આર્થિક ચમત્કારનું પ્રતીક thumb|left|20મી સદીની શરૂઆતમાં પિયાઝા ડેલ ડ્યુમો, મિલાનનું એક દ્રશ્ય. 1980ના દાયકામાં મિલાનને જબરદસ્ત ઔદ્યોગિક સફળતા મળવા લાગી. તે કાપડ અને અનેક વસ્ત્ર લેબલોનું મુખ્ય નિકાસકાર બની ગયું અને આંતરરાષ્ટ્રીય ખ્યાતિ પ્રાપ્ત કરવા લાગ્યું (જેમ કે અરમાની, વર્સાચે અને ડોલ્સે અને ગબ્બાના) હોવાથી મિલાનને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે એક મુખ્ય ફેશન રાજધાની તરીકે ઓળખવામાં આવ્યું. શહેરના સ્ટાઇલિસ્ટ ડિઝાઇનરો દ્વારા ઉત્પાદિત પરંપરાગત અને સસ્તા પરંતુ સાથેસાથે વાજબી, સ્ટાઇલિશ અને ટીપ-ટૉપ પોશાકોએ તેને ગંભીર વૈશ્વિક પ્રતિસ્પર્ધી બનાવની દીધું, જે હાઉટ કોચર કે ઉચ્ચ ફેશનની વૈશ્વિક રાજધાની સ્વરૂપે પેરિસની સદીઓ જૂની પ્રતિષ્ઠા માટે જોખમરૂપ બની ગયું. શહેરમાં આંતરરાષ્ટ્રીય પર્યટકોનું આગમન થયું, ખાસ કરીને ચીન, જાપાન કે દૂર પૂર્વના દેશોમાંથી પ્રવાસીઓની સંખ્યામાં ખાસ્સો વધારો થયો. સમૃ્દ્ધિનો આ કાળ અને ફેશનની રાજધાની સ્વરૂપે શહેરની નવી આંતરરાષ્ટ્રીય છબીએ અનેક પત્રકારોને "Milano da bere  " મહાનગરને કહેવા મજબૂર કર્યા, જેનો શબ્દશઃ અર્થ થાય છે "મન ભરીને માણવા લાયક મિલાન."
1990ના દાયકામાં મિલાન, પાલાઝો ડેલો સ્ટેલિન સંકુલમાં કેન્દ્રીત એક ગંભીર રાજકીય કૌભાંડ ટેન્જેન્ટોપોલીથી અત્યંત ખરાબ રીતે પ્રભાવિત થયું, જેમાં અનેક રાજકારણીઓ અને વ્યાવસાયિકો પર કથિત ભ્રષ્ટાચારના કેસ ચલાવવામાં આવ્યાં. શહેર એક નાણાકીય કટોકટીમાંથી પણ પસાર થયું અને 1950 અને 1980ના દાયકાની સરખામણીમાં મંદ ઔદ્યોગિક વિકાસનો સામનો કર્યો. તેમ છતાં મિલાનને મિઉ મિઉ જેવા નવા લેબલોની સ્થાપના કરી ફેશન અને ડિઝાઇનની રાજધાની સ્વરૂપે તેની છબી વિકસીત કરી. 1990ના દાયકાના અંત સુધીમાં મિલાનના વિકાસ માટે હલ્કી ઔદ્યોગિક અને આર્થિક ઉત્તેજના ફરી વખત હાંસલ કરી.
રાજકારણ
મિલાન નવ નગરમાં વિભાજીત છે, જેમાંથી આઠ જિલ્લા મધ્ય-દક્ષિણ ગઠબંધન દ્વારા અને એક મધ્ય-ડાબેરી ગઠબંધન દ્વારા સંચાલિત છે.
વહીવટી વિભાગો
મિલાનને ઝોના નામના વહીવટી ક્ષેત્રોમાં વહેંચી નાંખવામાં આવ્યાં છે. 1999 અગાઉ શહેરમાં 21 ઝોન હતા. 1999માં વહીવટીતંત્રએ ઝોનની સંખ્યા 21થી ઘટાડી નવ કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો. અત્યારે ઝોના 1 "ઐતિહાસિક કેન્દ્ર"માં છે, જે સ્પેનિશ કાળની શહેરી દિવાલોની અંદરનો વિસ્તાર છે. અન્ય આઠ ઝોન પહેલા ઝોનની સરહદથી શહેરની મર્યાદા સુધી ફેલાયેલા છે.
સ્થળાકૃતિ
મિલાન જિલ્લો પશ્ચિમ-મધ્ય ક્ષેત્રમાં પાદાન મેદાનમાં સ્થિત છે, જ્યાં પો નદી અને આલ્પ્સના પહેલા ઉભાર વચ્ચે ટિસિનો અને અડ્ડા નદીઓ સામેલ છે. તેનું ક્ષેત્રફળ 181 ચોરસ કિમીundefined છે અને તે સમુદ્રથી સપાટીની ઉપર 122 મીટરે સ્થિત છે.
આબોહવા
મિલાન કેટલીક ઉપખંડીય વિશેષતા સાથે એક નરમ ઉપોષણ આબોહવાનો અનુભવ કરે છે (કોપેન ક્લાઇમેટ ક્લાસિફિકેશન સીએફએ ). આ ઉત્તર ઇટાલીના અંતરિયાળ મેદાનોની વિશેષતા છે, જ્યાં ઇટાલીના બાકીના ભાગોમાં વિશિષ્ટ ભૂમધ્ય આબોહવાથી વિપરીત ગર્મ અને ભેજવાળો ઉનાળો અને ઠંડો શિયાળો જોવા મળે છે.
વાસ્તુકળા
20મી સદીનો તોફાની સમયગાળો પણ વાસ્તુકળામાં કેટલીક નવીન પદ્ધિતઓ લઈને આવ્યો હતો. સ્મારકરૂપ શહેરના સેન્ટ્રલ સ્ટેશન (સ્ટેશન સેન્ટ્રલ) માટે આર્ટ નોવ્યૂ, આર્ટ ડેકો અને ફાસિસ્ટ શૈલીઓના સ્વરૂપનો ઉપયોગ થયો. બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછીનો પુનરોદ્ધારનો સમયગાળામાં ઝડપથી આર્થિક વૃદ્ધિ થઈ, જેની સાથે માત્ર વસતીમાં વધારો અને નવા જિલ્લાની સ્થાપના ન થઈ, પણ વાસ્તુશિલ્પી સાથે સંબંધિત નવિનીકરણમાં એક મજબૂત અભિયાન પણ જોવા મળ્યું, જેણે શહેરના વાસ્તુકલાના ઇતિહાસમાં કેટલાંક સીમાચિહ્ન મેળવ્યાં, જેમં જિયો પોન્ટીનો પિરેલી ટાવર (1955-59), વેલાસ્કા ટાવર (1958), નવા રહેણાંક જિલ્લાનું નિર્માણ અને હાલના વર્ષોમાં રોમાં નવા પ્રદર્શની કેન્દ્રનું નિર્માણ અને સિટી લાઇફ વ્યાપાર તથા રહેવાસી કેન્દ્રો જેવા આધુનિક રહેવાસી જિલ્લાઓમાં અને સેવાઓમાં પરિવર્તિત જૂનાં ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રોનું શહેરી નવિનીકરણ.
ઉદ્યાન અને બગીચા
thumb|left|પાર્કો સેમ્પિયોન, શહેરનું મુખ્ય જાહેર ઉદ્યાન. thumb|200px|right|1780ના દાયકામાં બાંધવામાં આવેલો ગીયાર્ડિની પબ્લિકી ડી પોર્ટા વેનેઝીયા, જે મિલાનના સૌથી જૂના હયાત જાહેર ઉદ્યોનો પૈકીનો એક છે. એ હકીકત છે કે તેના જેટલો જ વિસ્તાર ધરાવતા શહેરોની સરખામણીમાં મિલાનમાં બહુ ઓછી લીલોતરી છે છતાં શહેર તેની વિસ્તૃત વિવિધતા ધરાવતા બગીચા અને ઉદ્યોગનો પર ગર્વ કરે છે. અહીં પહેલા જાહેર ઉદ્યાનોની સ્થાપના 1857 અને 1862માં થઈ હતી અને તેની ડીઝાઇન જિયુસેપ બેલજારેટ્ટાએ તૈયાર કરી હતી. તેઓ ગ્રીન પાર્ક ડિસ્ટ્રિક્ટમાં પિઆજેલ ઓબર્ડન (પોર્ટા વેનેજિયા), કાર્સો વેનેજિયા, વાયા પેલેસ્ટ્રો અને વાયા મેનિન વિસ્તારોમાં સ્થિત છે. તેમાંથી મોટા ભાગના નવશાસ્ત્રીય શૈલીમાં દેખાવ ધરાવે છે અને પરંપરાગત અંગ્રેજી બગીચાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને મોટાભાગે વનસ્પતિથી ભરપૂર છે. મિલાનમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ પાર્કસ છેઃ પાર્કો સેમ્પિઓને (કેસ્ટેલ્લો સ્ફોર્ઝેસ્કોની નજીક છે), પાર્કો ફોર્લાની, જિયાર્ડિની પબ્લિકી, જિયાર્ડિનો ડેલ્લા વિલા કોમ્યુનેલ, જિયાર્ડિની ડેલ્લા ગુએસ્ટેલ્લા અને પાર્કો લેમ્બ્રો. પાર્કો સેમ્પિઓને મોટો જાહેર ઉદ્યાન છે, જે કેસ્ટેલ્લો સ્ફોર્ઝેસ્કો અને પિઆજા સેમ્પિઓને નજીક આર્ક ઓફ પીસની વચ્ચે છે. તેનું નિર્માણ એમિલિયો એલેમેગ્ના દ્વારા થયું હતું અને તેમાં એક નેપોલિયન અખાડો, એક સિવિકો એક્વારિયો ડી મિલાનો (મિલાનનું જાહેર માછલીઘર), એક ટાવર, એક આર્ટ પ્રદર્શન કેન્દ્ર, કેટલાંક તળાવ અને એક પુસ્તકાલય છે. ત્યારબાદ પાર્કો ફોર્લાની છે, જે 235 હેક્ટરના વિસ્તાર સાથે મિલાનમાં સૌથી મોટો ઉદ્યાન છે અને તેમાં એક ટેકરી અને એક તળાવ છે. જિઆર્ડિની પબ્લિકી મિલાનનો સૌથી જૂનાં વધેલા જાહેર ઉદ્યાનોમાંનો એક છે, જેની રચના 29 નવેમ્બર, 1783ના રોજ થઈ હતી અને 1790માં તેનું કામકાજ પૂર્ણ થયું હતું. તેના દેખાવ અંગ્રેજી બગીચાની નવશાસ્ત્રીય શૈલીમાં થઈ છે અને તેમાં એક તળાવ, મ્યુઝીઓ સિવિકો ડી સ્ટોરિયા નેચુરલ ડી મિલાન અને વિલા રીઅલ છે. જિયાર્ડિની ડેલ્લા ગુએસ્ટેલ્લા મિલાનના સૌથી જૂનાં બગીચાઓમાંનો એક છે અને મુખ્યત્વે માછલીઓનું સુશોભિત તળાવ ધરાવે છે.
મિલાનમાં ત્રણ મહત્વપૂર્ણ વનસ્પતિ ઉદ્યાન છેઃ ઓર્ટો બોટાનિકો ડિડાટ્ટિકો સ્પેરિમેન્ટલ ડેલ્લા યુનિવર્સિટા ડિ મિલાનો (એક નાનો વનસ્પતિ ઉદ્યાન જેનું સંચાલન ઇસ્ટિટ્યુટો ડી સાયન્સ બોટાનિકા કરે છે), ધ ઓર્ટો બોટાનિકો ડી બ્રેરા (અન્ય વનસ્પતિ ઉદ્યાન, જેની સ્થાપના ફલ્ગેન્ઝિયો વિટમેન દ્વારા 1774માં થઈ હતી, જે ઓસ્ટ્રિયાની મહારાણી મારિયા થેરસાના આદેશના આધિન મઠાધિશ હતા, જેનું સમારકામ 1998માં થયું હતું) અને ઓર્ટો બોટાનિકો ડી કેસ્કિનો રોસા છે.
વસ્તી-વિષયક માહિતી
એપ્રિલ, 2009માં શહેરની વસતી 13,01,394 છે. શહેરની વસતી 1971માં સૌથી વધારે હતી, પણ તે પછી છેલ્લાં ત્રણ દાયકામાં બિનઔદ્યોગિકરણની પ્રક્રિયાના કારણે ઉપનગરીય વિસ્તાર થતાં તેની વસતીમાં 33 ટકાનો ઘટાડો થયો છે. મિલાનનો શહેરી વિસ્તાર, મુખ્યત્વે તેના વહીવટી પ્રાંતની સાથે, યુરોપીયન સંઘમાં પાંચમો સૌથી મોટો શહેરી વિસ્તાર છે, જેની વસતી અંદાજે 43 લાખ છે. 1950-60 દાયકાના મહાન આર્થિક ઉછાળા પછી મૂળ શહેરની આસપાસ અનેક ઉપનગરો અને ઉપનગરીય વિસ્તારોની વૃદ્ધિએ મહાનગરીય ક્ષેત્રના સ્વરૂપને વ્યાખ્યાયિત કરી છે અને પ્રવાસીનો પ્રવાહ સૂચવે છે કે સામાજિક-આર્થિક સંબંધો શહેર અને તેના પ્રાંતોની સીમાઓને ઓળંગી ગયા છે અને તેના પગલે લોમ્બાર્ડી ક્ષેત્રના સમસ્ત મધ્ય ભાગમાં મહાનગરીય ક્ષેત્રની જનસંખ્યા 74 લાખ થઈ છે. એવું સૂચવવામાં આવે છે કે મિલાન મેટ્રોપોલિટન વિસ્તાર કહેવાતા બ્લુ બનાના નો એક ભાગ છે, જે યુરોપનો સૌથી વધારે વસતી અને ઔદ્યોગિક ગીચતા ધરાવતો વિસ્તાર છે.
આપ્રવાસન
મિલાન ખાસ કરીને તેની ચાઇનીઝ આપ્રવાસીઓની વસાહત વાય પાઓલો સાર્પી માટે જાણીતું છે, જેનો અવારનવાર મિલાન ચાઇનટાઇન તરીકે પણ ઉલ્લેખ થાય છે, જેની સ્થાપના 1930ના દાયકામાં થઈ હતી અને તે ઇટાલીમાં સૌથી મોટો ચાઇનીઝ વિસ્તાર, સૌથી મહત્વપૂર્ણ અને સૌથી જૂનો છે.
અર્થતંત્ર
મિલાન દુનિયાના મુખ્ય નાણાકીય અને વ્યાવસાયિક કેન્દ્રોમાંનું એક છે અને 2004માં 241.2 અબજ € (312.3 અબજ અમેરિકન ડોલર) ની જીડીપી સાથે મિલાન મહાનગરીય ક્ષેત્રની જીડીપી યુરોપમાં ચોથા સ્થાને છે. તે એક દેશ હોત તો દુનિયાની સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા સ્વરૂપે 28માં સ્થાને હોત, જે લગભગ ઓસ્ટ્રેયિાની અર્થવ્યવસ્થા બરોબર છે. યુરોપીયન પ્રાદેશિક આર્થિક વૃદ્ધિ સૂચકાંક દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા એક અભ્યાસ મુજબ આ શહેર તેની જીડીપીની દ્રષ્ટિએ યુરોપાનું 54મું શહેર છે. આ રીતે તે રોમ અને બોલોગ્ના જેવા ઇટાલીયન શહેરો કરતાં આગળ છે, પણ ફ્લોરેન્સ કરતાં પાછળ છે. મિલાનને દુનિયાનું 20મું સૌથી શ્રેષ્ઠ નાણાકીય અને વ્યાવસાયિક શહેર ગણવામાં આવે છે, જે વર્ષ 2007માં આગામી 25 કરતાં ઊંચું પરિણામ છે, યુરોપમાં 10મું શ્રેષ્ઠ વ્યાપારિક શહેર છે, જે જીનીવા કરતાં આગળ છે અને બર્લિન કરતાં પાછળ છે અને 13મું સૌથી ઝડપથી વિકસતું યુરોપીયન શહેર છે, જેમાં છ ટકાનો સુધારો થઈ રહ્યો છે.
thumb|right|પિયાઝલ કોર્ડ્યુસિયો, મધ્ય મિલાનનું વ્યસ્ત બજાર. જ્યાં મુખ્ય ટપાલ કચેરી, ક્રેડિટો ઇટાલીયનોનો મહેલ અને મેગા કંપની એસિક્યુરાઝીઓની જનરલીના મુખ્ય મથક જેવી મહત્ત્વની ઇમારતો આવેલી છે.તે જૂના મિલાન શેર બજારનું પણ સ્થળ છે.
શહેરમાં ઇટાલિયન સ્ટોક એક્સચેન્જ છે (બોર્સા ઇટાલિયાના) અને ઇટાલીમાં તેનો અંતરિયાળ વિસ્તાર સૌથી મોટો છે. તેને મેડ્રિડ, સિયોલ, મોસ્કો, બ્રસેલ્સ, ટોરોન્ટો, મુંબઈ, બ્યુનોસ એરાઇસ અને કુઆલાલુમ્પુરની સાથે બ્રૂકિંગ્સ ઇન્સ્ટિટ્યૂશનના આર્થિક રીપોર્ટ "વર્લ્ડ સિટી નેટવર્ક"માં (ચાવીરૂપ સંશોધન ,)અમેરિકાના શહેરમાં પીટર જે ટેલર અને રોબર્ટ ઇ લેંગ દ્વારા દસ "આલ્ફા વર્લ્ડ સિટીસ"ની યાદીમાં સામેલ કરવામાં આવ્યું છે.
12મી સદીના અંતે કળાનો વિકાસ થયો અને કવચ નિર્માણ તેનો મહત્વપૂર્ણ ઉદ્યોગ હતો. આ સમયગાળામાં તે સિંચાઈ કાર્યો જોવામાં આવ્યાં જેના પરિણામે હજુ પણ લોમ્બાર્ડ મેદાન ફળદ્રુપ વિસ્તાર છે. ઉન વ્યાપારના વિકાસે રેશમ ઉત્પાદનને પ્રથમ પ્રોત્સાહન આપ્યું.
વેનિસ અને ફ્લોરેન્સની જેમ વૈભવી ચીજવસ્તુઓનું ઉત્પાદન એક એવો મહત્વપૂર્ણ ઉદ્યોગ હતો કે 16મી સદીમાં શહેરએ અંગ્રેજી શબ્દ “મિલાનેર ” કે “મિલાનેર ”ને પોતાનું નામ આપ્યું, જેનો અર્થ જ્વેલરી, વસ્ત્રો, ટોપીઓ અને વૈભવી પોશાકો જેવી સુદંર ચીજવસ્તુઓ થાય છે. 19મી સદી સુધી પછીનું એક સંસ્કરણ “મિલિનેરી” આવ્યું, જેનો અર્થ ટોપી બનાવવી કે વેંચવી એવો થાય છે.
ઉત્તર યુરોપમાં ઔદ્યોગિક ક્રાંતિએ મિલાનના ઉત્તરી ક્ષેત્રને વિશિષ્ટતા પ્રદાન કરી. તે આલ્પ્સમાં આવતા માલ માટે વ્યાપારી માર્ગ પર હતું અને અનેક નદીઓ અને સરોવરનો પાણી દ્વારા સંચાલિત મિલોનું નિર્માણ થયું હતું.
19મી સદીની મધ્યમાં એશિયામાંથી સસ્તા રેશમની આયાત થવા લાગી અને ફાઇલોક્ઝેરા કીટ દ્વારા રેશન અને મદિરાના ઉત્પાદનને નુકસાન થવા લાગ્યું. ઔદ્યોગિકરણ માટે વધારે જમીન ફાળવવામાં આવી હતી. ધાતુ અને મીકેનિકેલ અને ફર્નિચર ઉત્પાદન પછી ટેક્સટાઇલ ઉત્પાદન થવા લાગ્યું હતું.
મિલાન અને ભવિષ્ય
thumb|right|200px|એક્સ્પો 2015 લોગો મિલાન શહેરી વિસ્તારની રચના ફરીથી થઈ રહી છે. શહેરની આજુબાજુના વિસ્તારમાં સ્થિત ઉપયોગ ન થયા હોય તેવા ઔદ્યોગિક વિસ્તારોના પુર્નગઠન માટે વિવિધ બાંધકામ પ્રોજેક્ટ્સ ચાલી રહ્યાં છે. આ યોજનાઓમાં ટીએટ્રો એલા સ્કેલાના સમાવશે માટે જૂની ફિએરા સાઇટમાં સિટીલાઇફ પ્રોજક્ટ, નવું સંકુલ સેન્ટા જિયુલિયા અને ગિરબાલ્ડી-રીપબ્લિકા ઝાનમાં પોર્ટા નૂવા પ્રોજ્કટ સામેલ છે. રેન્ઝો પિઆનો, નોર્મન ફોસ્ટર, ઝાહા હદિદ, મેસિમિલિઆનો ફુકસાસ અને ડેનિયલ લિબેસ્કાઇન્ડ જેવા અનેક પ્રસિદ્ધ આર્કિટેક્ટ્સ આ પ્રોજે્કટ્સમાં જોડાયા છે. આ કાર્યોથી મિલાનનું ફલક બદલાઈ જશે, જેના પર લાંબો સમયે ડ્યુમો અને પિરેલી ટાવરનું પ્રભુત્વ નહીં રહે.
આ આધુનિકરણના પરિપ્રેક્ષ્યમાં નવેસરથી આકાર પામેલું મિલાન શહેર એક્સ્પો 2015નું યજમાન બનશે.