cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
રંભા ગાંધી
સંદર્ભ
શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર શ્રેણી:૧૯૧૧માં જન્મ શ્રેણી:૧૯૮૬માં મૃત્યુ
કરણગઢ (તા. વઢવાણ)
કરણગઢ (તા. વઢવાણ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા વઢવાણ તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. કરણગઢ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
જાળિયા (ખરાના) (તા. પાલીતાણા)
ભારતના ગુજરાત રાજ્યના ભાવનગર જિલ્લાના પાલીતાણા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:પાલીતાણા તાલુકો
ગોલા નદી, ઉત્તરાખંડ
ગોલા નદી (Gola River) ભારત દેશના ઉત્તરાખંડ રાજ્યમાં હિમાલયના નિચાણવાળા ભાગમાં વહેતી એક નદી છે. તે મુખ્યત્વે એક વસંત ઋતુમાં વહેતી નદી છે. આ નદી હલ્દ્‌વાની અને કાઠગોદામ શહેર માટે મુખ્ય પાણી સ્ત્રોત છે. આ નદી પર એક સુંદર બંધ કાઠગોદામ નજીક અસ્તિત્વમાં છે.
આ નદી પર હલ્દ્‌વાની અને કાઠગોદામ વિસ્તાર માટે પુલ બાંધવાનું કાર્ય લાંબા સમય માટે વિવાદાસ્પદ રહ્યું છે. આ વિકાસકાર્ય વિવાદાસ્પદ રહેવાનું કારણ ગેરકાયદે ખાણકામ છે. સરકાર દુરથી સંચાલન કરી શકાય (રીમોટ સેન્સર) તેવાં ચોરી વિરોધી ઉપકરણો સ્થાપિત કરવા માટે યોજના કરી રહી છે.
આ નદીના ખીણ પ્રદેશમાં સતત ધોવાણના કારણે તરાઈ વન વિસ્તારમાં રહેતા વાઘ અને હાથીઓના અસ્તિત્વ સામે જોખમ ઊભું થયેલ છે.
સંદર્ભો
29.03333°N, 79.56667°W
શ્રેણી:ભારતની નદીઓ શ્રેણી:ઉત્તરાખંડ
પાટીયા ઝોલ (તા. ગરબાડા)
પાટીયા ઝોલ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા દાહોદ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા ગરબાડા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. પાટીયા ઝોલ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, ઘઉં, ડાંગર, મગ, અડદ, અન્ય કઠોળ તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ગરબાડા તાલુકો
વૌવા (તા. સાંતલપુર)
વૌવા (તા. સાંતલપુર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા   પાટણ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા સાંતલપુર તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. વૌવા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, વરિયાળી, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:સાંતલપુર તાલુકો
નાના વાલ્કા (તા. નખત્રાણા)
ભારતના ગુજરાત રાજ્યના કચ્છ જિલ્લાના નખત્રાણા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી, નોકરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મગ, તલ, બાજરી, જુવાર, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:નખત્રાણા તાલુકો
કુરાન્ડા સિનિક રેલવે
કુરાન્ડા સિનિક રેલવે એ એક રેલવે લાઈનનું નામ છે, જે ઓસ્ટ્રેલિયાના ક્વીન્સલેન્ડ ખાતે આવેલા કેર્ન્સથી શરૂ થઈ ને નજીકના નગર કુરાન્ડા સુધી દોડે છે. આ પ્રવાસી રેલવેનો રસ્તો સર્પાકાર છે, જે મૅકઍલિસ્ટેર પર્વતની ટોચ સુધી જાય છે. આ રેલવેનો ઉપયોગ નિયમિત સફર માટે નથી થતો. કુરાન્ડા પહોંચતા પહેલા, આ રેલ લાઈન સ્ટ્રેટ્ફર્ડ, ફ્રેશવોટર અને રેડલિંચ સ્ટેશન પરથી પસાર થાય છે. આ રેલવે લાઇન અમુક માલગાડી અને ધ સવાનાલેન્ડર જેવી યાત્રી સેવાઓ માટે પણ ઉપયોગમાં લેવાય છે.
આ રેલવે લાઈન ૩૭ કિલોમીટર (૨૩ માઈલ) લાંબી છે અને એ નીચે કેર્ન્સથી ઉપર કુરાન્ડા પર ચઢતા એક કલાક અને ૪૫ મિનિટ લે છે.
આકર્ષણ
કુરન્ડા રેલવે સ્ટેશનના વિસ્તારમાં આવેલા ઉષ્ણ કટિબંધિય બગીચાઓ અહિનું જાણીતું આકર્ષણ છે. નીચે ઢળતા માર્ગ પર આવેલો બેરન ફોલ્સ (ધોધ) પણ ખાસ જોવા જેવો છે. આ પ્રવાસી ટ્રેન બેરન ફોલ્સનો નજારો જોવા માટે સ્ટોની ક્રિક ફોલ્સ નામના સ્ટેશનની સામે રોકવામાં આવે છે. આ પ્રવાસી ટ્રેનની સવારી દરમ્યાન અન્ય ઘણા નાનાનાના ધોધ ટ્રેનમાંથી થોડા જ મીટરની દૂરી પર જોવા મળે છે.
જ્યારે ટ્રેન પર્વત પર ઉપરથી નીચેની દિશામાં ચાલવાનું શરૂ કરે છે ત્યારે આ રેલવેનાં બાંધકામ વિષે વિગતવાર વિવરણ આપવામાં આવે છે.
ઇતિહાસ
૧૮૮૨માં આ રેલ્વેનું બાંધકામ ચાલું થયું હતુ જે ૧૮૯૧માં કુરાન્ડા સુધી આવી ને પૂરું થયું હતું. યાત્રીસેવાના કામકાજ ૨૫ જૂન ૧૮૯૧થી શરૂ થયા હતા.
અનેક સુરંગ અને પૂલ બનાવતી વખતે ઘણા લોકોએ એમના જીવ ગુમાવ્યા હતા. દરિયાની સપાટીથી ૩૨૮ મીટર ઉપર મૅકઍલિસ્ટેર સુધી ચઢવા માટે ૧૫ સુરંગ અને ૩૭ પુલ હાથથી બાંધવામાં આવ્યા હતા. બાંધકામ દરમિયાન ૩૦ લાખ ઘનમીટર જમીન ખોદી કાઢવામાં આવી હતી.
કેર્ન્સથી કુરાન્ડા સુધીની પ્રવાસી રેલગાડીનું પહેલું કાર્ય ૧૯૩૬માં ચાર સમાંતર બેઠક વાળી ગાડીઓનો ઉપયોગ કરીને થયું હતું. ૧૯૯૧માં મોટા ખડકના પડવાને કારણે રેલગાડીના પાટાઓને ઘણું નુકસાન થયું હતું. જેથી કરીને મુખ્ય સમારકામ કરાવવામાં આવ્યું હતું. ૨૬ માર્ચ ૨૦૧૦ના દીવસે ભૂસ્ખલન થવાથી રેલગાડી પાટા પરથી ઉતરી ગઈ હતી અને ૨૫૦માથી ૫ પ્રવાસીઓને ઈજા થઈ હતી. બધી પ્રવાસી સેવાઓ ૭ મે ૨૦૧૦ સુધી બંધ કરવામાં આવી હતી અને આ દરમિયાન ટ્રેક અને જોખમ પરીક્ષણની ભૌતિકશાસ્ત્રીય સમીક્ષા કરવામા આવી હતી.
જાળિયા (મનજી) (તા. પાલીતાણા)
ભારતના ગુજરાત રાજ્યના ભાવનગર જિલ્લાના પાલીતાણા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:પાલીતાણા તાલુકો
ચોર્યાશી મંદિર
thumb|270px|ભરમોરમાં ચોર્યાશી મંદિર ચોર્યાશી મંદિર હિમાચલ પ્રદેશના ચંબા જિલ્લામાં ભરમૌર શહેરની મધ્યમાં સ્થિત એક મંદિર છે.
ચોર્યાશી મંદિર, ભરમૌરનું એક મહત્વપૂર્ણ ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર છે. ચોર્યાશી મંદિર લગભગ ૧૪૦૦ વર્ષ જૂનું એતિહાસિક અને ધાર્મિક રૂપે પ્રખ્યાત મંદિર છે. આ મંદિર હિમાચલ પ્રદેશના સિરમૌરની પવિત્ર દેવભૂમિ પર સ્થિત છે. શિવલિંગ તેના કેન્દ્રમાં સ્થિત છે, જેના કારણે આ મંદિર ભગવાન શિવને સમર્પિત છે. તેના સમૃદ્ધ વારસાને કારણે, શહેર તેના ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક દૃષ્ટિકોણને કારણે ખૂબ લોકપ્રિય છે.
માનવામાં આવે છે કે ચૌરાસી મંદિર ૮૪ સિદ્ધ સિદ્ધકોના નામે બનાવવામાં આવ્યું છે, જેના કારણે આ મંદિરના પરિઘમાં ૮૪ નાના-મોટા મંદિરો શામેલ છે. આ સ્થાન પ્રકૃતિની અદભૂત સુંદરતાથી ઘેરાયેલું છે. આ પ્રાચીન મંદિર સાથે જોડાયેલી ઘણી મોટી માન્યતાઓ છે. આવી એક માન્યતા અનુસાર, એવું કહેવામાં આવે છે કે કોઈ વ્યક્તિના મૃત્યુ પછી તેની આત્માએ આ મંદિરની મુલાકાત લેવી પડે છે, જેથી પાપ અને પુણ્ય તેમના જીવન કાર્યોના આધારે માપી શકાય. લોકવાયકા અનુસાર, ભગવાન ચિત્રગુપ્તની જવાબદારી છે કે તે મૃતકનાં કાર્યોની ગણતરી કરે. ઘણા લોકો આ મંદિર વિશે માને છે કે ભગવાનને મંદિરની અંદર પોતાનો ઓરડો આપવામાં આવ્યો છે, જ્યાંથી તે દૈવી પ્રવૃત્તિઓ કરે છે.
ભરમૌરના રાજા સાહિલ વર્માનની દંતકથા
એવું માનવામાં આવે છે કે આ મંદિર આશરે ૧૪૦૦ વર્ષ પહેલા ભરમૌરના રાજા સાહિલ વર્માન દ્વારા બનાવવામાં આવ્યું હતું. તેમણે આ મંદિર યોગીઓ અને સિદ્ધોના સન્માનમાં બનાવ્યું છે, જે ખાસ કરીને કુરુક્ષેત્રથી આવ્યા હતા અને મણીમહેશ તળાવ અને મણીમહેશ કૈલાસ પર્વતની મુલાકાત લેવા જઇ રહ્યા હતા. માર્ગમાં તેઓ ભરમૌર ખાતે રોકાઈ ગયા અને ત્યાં ધ્યાન ધર્યું. આ આધ્યાત્મિક યોગીઓએ રાજાને કોઈ વારસદાર ન હોવાથી રાજાને દસ પુત્રો અને એક પુત્રીનું વરદાન આપ્યું હોવાનું કહેવાય છે. આ વરદાનના પરિણામે, રાજાને ૧૦ પુત્રો અને એક પુત્રી થઈ. જેનું નામ ચંપાવતી છે. ચંબા શહેરનું નામ તેમની પુત્રી ચંપાાવતીના નામ પરથી રાખવામાં આવ્યું છે.
ભગવાન શિવની દંતકથા
લોકવાયકા અનુસાર, એક સમય એવો હતો જ્યારે ભાર્મૌર બ્રહ્મપુરા અને દેવી બ્રહ્માણી દેવીના ઘર તરીકે ઓળખાતા હતા. દંતકથા અનુસાર, એકવાર દેવી કોઈ કામને લીધે અહીંથી નીકળી ગયા હતા, ભગવાન શિવ અને આદિયોગી સાથે અન્ય ૮૪ યોગીઓની ટુકડી મણીમહેશ કૈલાસ તરફ જઇ રહી હતી. તેમની મુલાકાત દરમિયાન, જ્યારે તેઓ આ સ્થાનની મુલાકાત લેશે ત્યારે તેઓએ થોડો આરામ કરવાનો નિર્ણય લીધો હતો.
જ્યારે દેવી પરત ફર્યા, ત્યારે તે આ સંતોને તેમના નિવાસસ્થાન પર જોવાની તેમની ઇચ્છા સામે ખૂબ ગુસ્સે થઈ ગઈ અને ગુસ્સાથી બધા યોગીઓ અને સિદ્ધોને સ્થળ છોડવા કહ્યું. જો કે ભગવાન શિવદેવી પાસે એક રાત તેમની સાથે રહેવાની વિનંતી કરી અને ખાતરી આપી કે તેઓ બધા બીજે દિવસે સવારે નીકળી જશે. પરંતુ કોઈ અજાણ્યા કારણોસર, બીજા દિવસે ભગવાન શિવને કૈલાસ જવું પડ્યું, તેમની અસમર્થતાને કારણે, તેમણે પોતાને ૮૪ શિવલિંગોમાં પરિવર્તિત કર્યા.
સંદર્ભો
શ્રેણી:મંદિરો શ્રેણી:હિમાચલ પ્રદેશ
કારીયાણી (તા. વઢવાણ)
કારીયાણી (તા. વઢવાણ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા વઢવાણ તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. કરીયાણી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:વઢવાણ તાલુકો
ધોળીયા નાના (તા. મોડાસા)
શ્રેણી:મોડાસા તાલુકો
અરુણ જેટલી
અરુણ જેટલી (૨૮ ડિસેમ્બર ૧૯૫૨ - ૨૪ ઓગસ્ટ ૨૦૧૯) ભારતીય રાજકારણી અને એટર્ની હતા. ભારતીય જનતા પાર્ટીના સભ્ય, જેટલીએ વર્ષ ૨૦૧૪ થી ૨૦૧૯ દરમિયાન ભારત સરકારના નાણાં અને કોર્પોરેટ બાબતોના પ્રધાન તરીકે કામ કર્યું હતું.
સંદર્ભ
શ્રેણી:ભારતીય હિન્દુઓ શ્રેણી:૧૯૫૨માં જન્મ શ્રેણી:૨૦૧૯માં મૃત્યુ શ્રેણી:ભારતના સંરક્ષણ પ્રધાન શ્રેણી:ભારતના નાણાં પ્રધાન
કબીરવડ
<mapframe text="કબીરવડ" width=350 height=350 zoom=13 latitude=21.45481 longitude=73.82432> { "type": "Feature", "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [21.45481, 73.82432] }, "properties": { "title": "કબીરવડ", "description": "કબીરવડનું સ્થાન", "marker-symbol": "marker", "marker-size": "small", "marker-color": "0050d0" } } 300px|right|thumb|કબીરમઢી નામના સ્થળ પર આવેલો હોડીઘાટ કબીરવડ નર્મદા નદીની વચ્ચે આવેલા બેટ પર આવેલું એક ધાર્મિક સ્થળ છે. આ સ્થળે સંત કબીરનું મંદિર આવેલું છે. અહીં વિશાળ વડ આવેલો છે, જે સંત કબીર દ્વારા નંખાયેલી દાતણની ચીરીમાંથી ઉગ્યો હોવાની વાયકા છે.
સિકંદરના સેનાપતિ નેઅરચુસે નર્મદા નદીના તટ પર ૭૦૦ માણસો વિશ્રામ પામી શકે તેવા વિશાળ વૃક્ષનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો, જે શક્યત: કબીરવડ હતો. જેમ્સ ફાર્બસે (૧૭૪૯-૧૮૧૯) ઓરિયન્ટલ મેમોરીસ (૧૮૧૩-૧૮૧૫)માં 2000 ft વ્યાસ અને ૩૦૦૦ શાખાઓ ધરાવતા વડનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. હાલમાં આ વિસ્તાર 17520 sqm છે અને 641 m પરિઘ ધરાવે છે.
કબીરવડ જવા માટે ભરૂચથી વાયા શુકલતીર્થ થઇ ઝનોર જતા રસ્તા પર આવેલા કબીરમઢી નામના સ્થળ પરથી હોડીમાં બેસી જવું પડે છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:ભરૂચ જિલ્લો શ્રેણી:ધાર્મિક સ્થળો
ભચાઉ
ભચાઉ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના કચ્છ જિલ્લાનો મહત્વના ભચાઉ તાલુકામાં આવેલું શહેર અને તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે.
૧૯૫૬ના અંજાર ભૂકંપ અને ૨૦૦૧ના ગુજરાત ધરતીકંપને કારણે આ શહેરમાં ઘણું નુકસાન થયું હતું.
ભૂગોળ
ભચાઉ 23.28°N, 70.35°W પર સ્થિત છે. સમુદ્ર સપાટીથી તેની સરેરાશ ઉંચાઇ ૪૧ મીટર (૧૩૪ ફીટ) છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:વાગડ શ્રેણી:ભચાઉ તાલુકો
કેશવપ્રસાદ શ્યામલાલ મૌર્ય
કેશવપ્રસાદ શ્યામલાલ મૌર્ય ભારતના ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્યના નાયબ મુખ્ય પ્રધાન છે. ૧૦ માર્ચ ૨૦૧૭ના દિવસે તેમણે ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્યના નાયબ મુખ્ય પ્રધાન તરીકે શપથ લીધા હતા.
તેઓ સોળમી લોકસભાના સાંસદ તરીકે ૨૦૧૪ના વર્ષની ચૂંટણીમાં તેઓ ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્યની ફુલપુર બેઠક પરથી ભારતીય જનતા પક્ષની ટિકિટ પર ચૂંટાયા હતા.
પ્રારંભિક જીવન
કેશવપ્રસાદ મૌર્યનો જન્મ કૌશામ્બી જિલ્લામાં સિરાથુ ખાતે એક ખેડૂત કુટુંબમાં થયો હતો. તેમના માતા-પિતા સાથે કૃષિ કાર્યોમાં મદદ કરતાં કરતાં તેમણે ચાની દુકાન પણ ચલાવી હતી તેમ જ અખબાર વિક્રય પણ કર્યું હતું.
સંદર્ભો
શ્રેણી:જીવિત લોકો શ્રેણી:રાજકારણી
હરડે
હરડે (વૈજ્ઞાનિક નામ: Terminalia chebula ) એક વનસ્પતિ છે, જે દક્ષિણ એશિયા માં ભારત અને નેપાળ થી દક્ષિણ ચીન સુધી અને શ્રીલંકા, મલેશિયા, વિયેતનામ માં જોવા મળે છે. thumb|left|હરડે (Terminalia chebula) ફળો
ઉપયોગ
હરડે આયુર્વેદિક ઔષધ ત્રિફળામાં મુખ્ય ઘટક છે, જે કિડની અને યકૃતની બિમારીઓ માટે વપરાય છે.
વારણઓસરી
વારણઓસરી ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા   પાટણ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા સાંતલપુર તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. વારણઓસરી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, વરિયાળી, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:સાંતલપુર તાલુકો
બહામા
બહામા કેરેબિયન સાગરમાં આવેલો એક ટાપુ રાષ્ટ્ર છે અને તેની રાજ્ધાની નસાઉ છે.
ઇતિહાસ
લ્યુકાયન નામની ટાઇનો પ્રજા પરાપુર્વથી આ ટાપુઓમાં વસ્તી હતી જેને કોલમ્બસ ના આગમન બાદ સ્પેનિશ સંસ્થાનવાદીઓએ હાંકી કાઢીને હાઇતીના ટાપુ પર્ મોકલી દીધી હતી. ઈ.સ. ૧૬૪૮થી ૧૭૧૮ સુધી બ્રિટિશ સંસ્થાનવાદીઓએ કબ્જો જમાવીને સ્વતંત્ર સંસ્થાન બનાવીને રાજ કર્યુ હતું અને ત્યારબાદ તે સીધા બ્રિટનના અંકુશ હેઠળ રહ્યુ હતું. ઈ .સ ૧૯૭૩ બાદ બહામા બ્રિટિશ ગુલામીથી મુક્ત થઈને સંપુર્ણ સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર બન્યુ હતું.
ભૂગોળ
બહામાએ લગભગ ૮૦૦ કિ.મી પથરાયેલ ટાપુઓની હારમાળા છે તે ક્યુબાની ઉત્તરે, હિસ્પેનોલિયા( હાઇતી અને ડોમીનીક રીપબ્લિક ટાપુ) ટક્સ અને કેકસ ટાપુની ઉત્તર-પશ્ચિમે અને ફ્લોરીડાની દક્ષિણ-પુર્વમા આવેલ છે.બહામાનો કુલ વિસ્તાર ૪,૭૦૦૦૦ ચોરસ કિ.મી જેટલો છે. બહામાની આબોહવા અખાતી પ્રવાહોને કારણે ગરમ સમશિતોષ્ણ પ્રકારની છે જેથી ઉનાળાનું તાપમાન ૩૦ ડિગ્રી અને શિયાળા દરમ્યાન ૨૨ ડિગ્રીની આસપાસ રહે છે અને સરેરાશ ૭૦૦ થી ૧૧૦૦ મિ.મી જેટલો વરસાદ વરસે છે.મેથી ઑક્ટોબર દરમિયાન વર્ષાઋતુના અંતભાગમાં ‘હરિકેન’ પ્રકારનાં વંટોળ ફૂંકાય છે, જે જાનમાલને ભારે નુકસાન પહોંચાડે છે.
ઉદ્યોગ
કેરેબિયન સાગર વિસ્તારમા બહામા આર્થીક રીતે ઘણું સમ્રુધ્ધ રાષ્ટ્ર છે. ટૅક્ષમુક્ત દેશ હોવાથી અહીં બેન્કીંગ ઉદ્યોગનો ખુબજ વિકાસ થયેલ છે અને "ઓફશોર" નાંણાનું મોટુ કેન્દ્ર છે આ ઉપરાંત ખુશનુમા આબોહવા અને રમણીય દરીયાકિનારાને કારણે પ્રવાસન ઉદ્યોગનો ખુબજ વિકાસ થયેલ છે અને દુનીયાભરમાંથી પ્રવાસીઓ આવે છે.આ ઉપરાંત ખાટા ફળો ,શાકભાજી અને મરઘા ઉદ્યોગનો પણ વિકાસ થયેલ છે.
વસ્તીવિષયક
બહામાની પ્રજાનો મોટો ભાગ આફ્રિકન મુળની છે આ ઉપરાંત યુરોપીય મુળના ગોરા અને બંનેની મિશ્રિત પ્રજાઓ પણ અહીં વસવાટ કરે છે. દેશની સત્તાવાર ભાષા અંગ્રેજી છે પણ બહામિયન ક્રિયોલનો મોટાપાયે ઉપ્યોગ થાય છે. બહામાની મોટાભાગની પ્રજા ખ્રિસ્તી ધર્મના વિવિધ પંથોનુ પાલન કરે છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી :દેશ
સહાડા (તા. ગરબાડા)
સહાડા (તા. ગરબાડા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા દાહોદ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  ગરબાડા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. સહાડા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, ઘઉં, ડાંગર, મગ, અડદ, અન્ય કઠોળ તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ગરબાડા તાલુકો
કોસંબા જંકશન રેલ્વે સ્ટેશન
કોસંબા જંકશન રેલ્વે સ્ટેશન ભારતના ગુજરાત રાજ્યમાં પશ્ચિમ રેલ્વે નેટવર્ક પર આવેલું રેલ્વે સ્ટેશન છે. કોસંબા જંકશન રેલ્વે સ્ટેશન સુરત રેલ્વે સ્ટેશનથી ૩૧ કિમીના અંતરે આવેલું છે. પેસેન્જર, MEMU અને કેટલીક એક્સપ્રેસ/સુપરફાસ્ટ ટ્રેન કોસંબા જંકશન રેલ્વે સ્ટેશન પર રોકાય છે.
મુખ્ય ટ્રેન
પેસેન્જર ટ્રેન:
નીચેની એક્સપ્રેસ/સુપરફાસ્ટ ટ્રેન બંને દિશામાં કોસંબા જંકશન રેલ્વે સ્ટેશન પર રોકાય છે:
નવા નાગડાવાસ (તા. મોરબી)
નવા નાગડાવાસ (તા. મોરબી) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  મોરબી જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૫ (પાંચ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા મોરબી તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. નવા નાગડાવાસ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી, સોપારી કાપવાનો ઉદ્યોગ તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં શ્રી મધુપુર પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. ગામમાં શ્રીરામ મંદિર આવેલું છે.
શ્રેણી:મોરબી તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
કટુડા (તા. વઢવાણ)
કટુડા (તા. વઢવાણ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા વઢવાણ તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. કટુડા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:વઢવાણ તાલુકો
જીવાપુર (તા. પાલીતાણા)
ભારતના ગુજરાત રાજ્યના ભાવનગર જિલ્લાના પાલીતાણા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:પાલીતાણા તાલુકો
ચડોતર (તા. પાલનપુર)
ચડોતર (તા. પાલનપુર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા બનાસકાંઠા જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૪ (ચૌદ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  પાલનપુર તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. ચડોતર ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, વરિયાળી, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
ગામમાં મુખ્ય રસ્તા પર પેટ્રોલ પંપ આવેલો છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:પાલનપુર તાલુકો
મોટા વાલ્કા (તા. નખત્રાણા)
ભારતના ગુજરાત રાજ્યના કચ્છ જિલ્લાના નખત્રાણા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી, નોકરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મગ, તલ, બાજરી, જુવાર, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:નખત્રાણા તાલુકો
વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા
વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા અથવા વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશન (WHO) એ જાહેર આરોગ્ય માટે કાર્યરત આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થા છે, જે સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘના નેજા હેઠળ કામ કરે છે. તેનું મુખ્યમથક જીનિવા ખાતે આવેલું છે, તેમજ તે ૬ સ્થાનિક કાર્યાલયો સાથે વિશ્વમાં ૧૫૦ જેટલા કાર્યરત કાર્યાલયો ધરાવે છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠન
હંસા જીવરાજ મહેતા
હંસા જીવરાજ મહેતા (૩ જુલાઈ ૧૮૯૭ – ૪ એપ્રિલ ૧૯૯૫) ભારતના સમાજ સુધારક, સામાજીક કાર્યકર, શિક્ષણવિદ્, સ્વતંત્ર ચળવળકાર અને લેખિકા હતા. તેમણે બાળકો માટે ગુજરાતીમાં ઘણાં પુસ્તકો લખ્યાં છે અને ગુલીવર્સની સફરો જેવાં પુસ્તકો અંગ્રેજીમાંથી ગુજરાતીમાં ભાષાંતર પણ કર્યાં છે. તેઓ જન્મે નાગર બ્રાહ્મણ હતા અને મનુભાઇ મહેતાના પુત્રી હતા. તેમણે જાણીતા ડોક્ટર અને રાજકારણી ડૉ. જીવરાજ મહેતા સાથે લગ્ન કર્યા હતા. મહાત્મા ગાંધીની સલાહથી તેમણે વિદેશી કપડાં અને દારૂ વેચતી દુકાનોનો સામૂહિક બહિષ્કાર તેમજ અન્ય સ્વાતંત્ર્યની લડતોમાં ભાગ લીધો હતો. બ્રિટિશરો દ્વારા તેણીની ધરપકડ થઇ હતી તેમજ તેમને જેલમાં મોકલવામાં આવ્યા હતા.
૧૯૨૬માં તેણીની પસંદગી બોમ્બે સ્કૂલ્સ કમિટિમાં થઇ હતી અને ૧૯૪૫–૪૬માં ઓલ ઇન્ડિયા વુમન્સ કોન્ફરન્સના પ્રમુખ બન્યા હતા. હૈદરાબાદ ખાતે તેમના પ્રમુખપદના વકતવ્ય દરમિયાન સ્ત્રી હક્કોની હિમાયત કરી હતી. ૧૯૪૫ થી ૧૯૬૦ દરમિયાન તેમણે વિવિધ પદો સંભાળ્યા હતા જેમાં એસએનડીટી વુમન્સ યુનિવર્સિટીના વાઇસ-ચાન્સેલર, ઓલ ઇન્ડિયા સેકન્ડરી બોર્ડ ઓફ એજ્યુકેશના સભ્ય, ઇન્ટર યુનિવર્સિટી બોર્ડ ઓફ ઇન્ડિયાના પ્રમુખ અને મહારાજા સયાજીરાવ વિશ્વવિદ્યાલયના વાઇસ-ચાન્સેલર રહ્યા હતા.
તેઓ મનુભાઇ મહેતાના પુત્રી અને પ્રથમ ગુજરાતી નવલકથા કરણ ઘેલોના લેખક નંદશંકર મહેતાના પૌત્રી હતા.
યુ.એન.માં કામગીરી
તેમણે ૧૯૪૬માં સ્ત્રીઓની સ્થિતિ અંગેની સમિતિમાં ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ કર્યું હતું. ૧૯૪૭-૪૮માં યુ.એન. માનવ હક્ક સમિતિના ભારતના પ્રતિનિધિત્વ તરીકે તેઓ માનવ હક્કના વૈશ્વિક જાહેરનામામાં "all men are created equal" (રૂઝવેલ્ટની પસંદગીનું વાક્ય) થી all human beings, માં બદલાવવામાં જવાબદાર હતા. જે લિંગ સમાનતાની જરૂરિયાતનું સૂચન કરતું હતું. તેઓ ૧૯૫૦માં યુ.એન.ની માનવ હક્ક સમિતિના વાઇસ ચેરમેન બન્યા હતા. તેઓ યુનેસ્કોના એક્ઝીક્યુટિવ બોર્ડના સભ્યપદે પણ રહ્યા હતા.
પુરસ્કાર
૧૯૫૯માં તેણીને પદ્મભૂષણ પુરસ્કાર એનાયત થયો હતો.
સંદર્ભ
શ્રેણી:૧૮૯૭માં જન્મ શ્રેણી:ગુજરાતી સાહિત્યકાર શ્રેણી:ગુજરાતી વ્યક્તિત્વ શ્રેણી:પદ્મભૂષણ પુરસ્કાર વિજેતા શ્રેણી:૧૯૯૫માં મૃત્યુ
નખત્રાણા
વસતી
૨૦૦૧ની વસતી ગણતરી મુજબ નખત્રાણાની વસતી ૧૨,૫૩૪ વ્યક્તિઓની હતી. જેમાં ૬,૩૬૬ પુરુષો અને ૬,૧૮૮ સ્ત્રીઓનો સમાવેશ થતો હતો.
સંદર્ભ
શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો શ્રેણી:નખત્રાણા તાલુકો
કાલુપુર
કાલુપુર ગુજરાતના ઔદ્યોગિક પાટનગર અમદાવાદનો એક વિસ્તાર છે.
પ્રતિહાર કલા શૈલી
પ્રતિહાર કલા શૈલી મધ્યકાલીન શિલ્પ શૈલી છે. આ શૈલીની મૂર્તિઓમાં ગુપ્ત કાળ ના ઘણા લક્ષણો સામેલ છે. પ્રતિહાર કલા શૈલીની મૂર્તિઓ મધ્યકાલીન શૈલીની અન્ય કલા-શૈલીઓની તુલનામાં સૌથી વધુ પ્રભાવશાળી અને સુંદર છે. આ શૈલીની મૂર્તિઓના મુખ પર પ્રસન્નતાનો ભાવ અભિવ્યક્ત થાય છે. આ મૂર્તિઓના શરીરની સુડોળતા પર વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવેલ છે અને અલંકરણોનો ઓછો ઉપયોગ કરવામાં આવેલ છે. ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્યના ઝાંસી જિલ્લા ખાતે બરુઆ સાગરનું વિશાળ મંદિર પ્રતિહાર કલા શૈલીનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. આ મંદિરના પ્રવેશદ્વાર પર ઘણી સુંદર મૂર્તિઓ કોતરવામાં આવેલ છે. આ મંદિરની કલાકૃતિઓ જોવાથી સ્પષ્ટ થાય છે કે તે સમયેના કલાકારો મૂર્તિઓના અંગ-પ્રત્યંગની સુડોળતા તરફ અત્યંત સજાગ હતા અને તેના નિર્માણ-કાર્યમાં કુશળ હતા.
કાલુપુર
ભૂગોળ
કાલુપુરનું ભૌગોલિક સ્થાન 23.02917°N, 72.60028°W પર છે.
પ્રતિહાર કલા શૈલી
સંદર્ભો
શ્રેણી:ભારતીય સંસ્કૃતિ શ્રેણી:ઇતિહાસ
કાલુપુર
સ્થાન
કાલુપુર અમદાવાદ શહેરનો મધ્ય વિસ્તાર છે. કાલુપુર બસ સ્ટેશનથી અમદાવાદના દરેક મુખ્ય વિસ્તારમાં જવા માટે બસ સેવા મળી રહે છે. કાલુપુર બસ સ્ટેશન અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ ટ્રાન્સપોર્ટ સર્વિસ (AMTS) વડે સંચાલિત છે.
અમદાવાદનું મુખ્ય રેલ્વે સ્ટેશન પણ કાલુપુરમાં આવેલું છે.
જોવાલાયક સ્થળો
કાલુપુરમાં શ્રી સ્વામિનારાયણ મંદિર આવેલું છે. આ મંદિર શ્રી સ્વામીનારાયણ સંપ્રદાયનું પ્રથમ મંદિર છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:અમદાવાદ શહેરના વિસ્તારો
ઢાંખરોલ (તા. મોડાસા)
ઢાંખરોલ (તા. મોડાસા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર પૂર્વ ભાગમાં આવેલા અરવલ્લી જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  મોડાસા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. ઢાંખરોલ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, બાજરી, કપાસ, દિવેલી તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:મોડાસા તાલુકો
નવા સાદુરકા (તા. મોરબી)
નવા સાદુરકા (તા. મોરબી) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  મોરબી જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૫ (પાંચ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા મોરબી તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. નવા સાદુરકા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:મોરબી તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
ઘૃષ્ણેશ્વર
જ્યોતિર્લિંગ
શિવ પુરાણ અનુસાર એક વખત બ્રહ્મા અને વિષ્ણુ વચ્ચે સૃષ્ટિની રચનાના આધિપત્યને લઈને વિવાદ થયો. તેમની પરીક્ષા કરવા, શિવજી એજ ત્રણે લોકને ભેદતું એક અંતહીન જ્યોતિર્લિંગ બનાવ્યું. તેનો અંત કે સ્ત્રોત શોધાવા બ્રહ્મા નીચે તરફ અને વિષ્ણુ ઉપર તરફ ગયા. તેમને આનો છેડો મળી ગયો એમ બ્રહ્માજી અસત્ય બોલ્યાં જ્યારે વિષ્ણુએ પોતાની હાર સ્વીકારી. શિવજી એક અન્ય સ્તંભ તરીકે પ્રગટ થયાં અને તેમણે બ્રહ્માને શાપ આપ્યો કે કોઈ પણ પૂજા-અર્ચના આદિમાં તેમનું કોઈ સ્થાન નહીં રહે જ્યારે અનંતકાળ સુધી લોકો વિષ્ણુની પૂજા કરશે.
'જ્યોતિર્લિંગ' એ સર્વોચ્ચ ભિન્ન ન કરી શકાય એવું સત્ય માનવામાં આવે છે, જેમાં શિવનો અંશ રહેલો હોય છે. આ જ્યોતિર્લિંગ એવા સ્થળો છે જ્યાં ભગવાન શંકર દિવ્ય જ્યોતી સ્વરૂપે પ્રગત થયા હતાં. એમ માનવામાં આવે છે કે શરૂઆતમાં ૬૪ જ્યોતિર્લિંગ હતાં. તેમાંના ૧૨ને અત્યંત પવિત્ર અને શુકનવંતા માનવામાં આવે છે. દરેક જ્યોતિર્લિંગનું તેના અધિપતી દેવ પ્રમાણે નામકરણ કરાયું છે - તે દરેક શિવના જ વિવિધ સ્વરૂપો છે. આ દરેક દેવસ્થાનની મૂળ મૂર્તિ એ એક લિંગ છે જે એક અનંત સ્તંભનું ચિન્હ છે, જે અનંત અને વિશાળ એવા શિવજીને દર્શાવે છે. આ બાર જ્યોતિર્લિંગ છે: ગુજરાતમાં સોમનાથ, શ્રીસૈલમ (આંધ્ર પ્રદેશ)માં મલ્લિકાર્જુન, ઉજ્જૈન (મધ્ય પ્રદેશ)માં મહાકાલેશ્વર, મધ્ય પ્રદેશમાં ઓમકારેશ્વર, હિમાલયમાં કેદારેશ્વર, મહારાષ્ટ્રમાં ભીમાશંકર, વારાણસી (ઉત્તર પ્રદેશ)માં વિશ્વેશ્વર, મહારાષ્ટ્રમાં ત્ર્યંબકેશ્વર, ઝારખંડના દેવગઢમાં વૈદ્યનાથ, ગુજરાતનાં દ્વારકામાં નાગેશ્વર, તમિલનાડુમાં રામેશ્વરમ અને મહારાષ્ટ્રના ઔરંગાબાદમાં ઘૃષ્ણેશ્વર.
જુના પાદર (તા. જેસર)
ભારતના ગુજરાત રાજ્યના ભાવનગર જિલ્લાના જેસર તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
ઘૃષ્ણેશ્વર
મંદિર
ઘૃષ્ણેશ્વર મંદિરનું પુન:નિર્માણ ૧૬મી સદીમાં વેરુળના માલોજી રાજે ભોંસલે (શિવાજીના દાદાજી)દ્વારા કરવામાં આવ્યું અને ત્યાર બાદ ૧૮મી સદીમાં અહિલ્યાબાઈ હોળકર દ્વારા તેનું પુન:નિર્માણ કરાયું. અહીલ્યાબાઈએ બનારસના કાશીવિશ્વનાથ મંદિર અને ગયાના વિષ્ણુપુર મંદિરનું પણ પુનર્નિર્માણ કરાવ્યું હતું.
જુના પાદર (તા. જેસર)
સંદર્ભ
શ્રેણી:જેસર તાલુકો
સિમલીયા બુજર્ગ (તા. ગરબાડા)
સિમલીયા બુજર્ગ (તા. ગરબાડા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા દાહોદ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  ગરબાડા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. સિમલીયા બુજર્ગ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, ઘઉં, ડાંગર, મગ, અડદ, અન્ય કઠોળ તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
ઘૃષ્ણેશ્વર
સ્થાન
ઘૃષ્ણેશ્વર મહારાષ્ટ્રના ઔરંગાબાદ નજીક આવેલા દૌલતાબાદથી ૧૧ કિમી દૂર છે. એક સમયે દૌલતાબાદ દેવગિરી તરીકે પ્રસિદ્ધ હતું. આની નજીક ઈલોરા, અજંતાની ગુફાઓ જેવા પ્રવાસી આકર્ષણો છે.
સિમલીયા બુજર્ગ (તા. ગરબાડા)
શ્રેણી:ગરબાડા તાલુકો
ઘૃષ્ણેશ્વર
દંતકથા
એક સમયે કુસુમ નામની એક ભક્ત સ્ત્રી શિવલિંગને તળાવમાં બોળીને પુજા કરતી. આ તેનો નિત્ય ક્રમ હતો. તેના પતિની પ્રથમ પત્ની તેની ભક્તિ અને સમાજમાં માનથી ઈર્ષ્યા પામતી અને તેણે કુસુમના બાળકની હત્યા કરાવી. દુ:ખી કુસુમે પોતાનો નિત્ય ક્રમ ન છોડ્યો અને જ્યારે તે શિવલિંગને ફરી તળાવમાં બોળવા ગઈ કે તેનો પુત્ર સજીવન થઈ ગયો. શિવ ભગવાન તેની અને ગામડાના લોકો સમક્ષ પ્રગટ થયાં અને ત્યારથી ત્યાં ઘુષ્મેશ્વર સ્વરૂપે શિવલિંગ પુજાય છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:યાત્રાધામ શ્રેણી:મહારાષ્ટ્ર
પોલિયો
પોલિયોમેલાઇટિસ, જેને મોટેભાગે પોલિયો કે 'શિશુઓનો લકવો' પણ કહે છે એક વિષાણુ જનિત ભીષણ સંક્રામક રોગ છે જે સામાન્ય રીતે એક વ્યક્તિ થી બીજા વ્યક્તિ માં સંક્રમિત વિષ્ઠા ખાવાના માધ્યમ દ્વારા ફેલાય છે. આને 'બાલસંસ્તંભ' (Infa tile Paralysis), 'બાલપક્ષાઘાત',  પોલિયો (Poliomyelitis) તથા 'પોલિયો ઓસેફ઼લાઇટિસ' (Polioencephalitis) પણ કહે છે. આ એક ઉગ્ર સ્વરૂપ નો બાળકો માં થતો રોગ છે, જેમાં કરોડરજ્જુ (spinal cord) ના અષ્ટશ્રૃંગ (anterior horn) તથા તેની અંદર સ્થિત ધૂસર વસ્તુમાં અપભ્રંશન (degenaration) થઈ જાય છે અને આના કારણે ચાલકપક્ષાઘાત (motor paralysis) થઈ જાય છે.
આ શબ્દ યૂનાની ભાષા ના પોલિયો (πολίός) અને મીલોન (μυελός) થી વ્યુત્પન્ન થયો છે જેનો અર્થ ક્રમશ: સ્લેટી (ગ્રે) અને "કરોડરજ્જુ" થાય છે સાહતા જોડાયેલ આઇટિસ નો અર્થ શોથ થાય છે ત્રણે ને મેળવી દેતા પોલિયોમેલાઇટિસ કે પોલિયોકરોડરજ્જુશોથ બને છે હિન્દીમાં આના માટે એક અન્ય શબ્દ બહુતૃષા પણ પ્રયુક્ત થાય છે. પોલિયો સંક્રમણ ના લગભગ ૯૦% મામલામાં કોઈ લક્ષણ નથી હોતાં યદ્યપિ, અગર આ વિષાણુ વ્યક્તિ ના રક્ત પ્રવાહમાં પ્રવેશ કરી લે તો સંક્રમિત વ્યક્તિ માં લક્ષણોં ની એક પૂરી શ્રૃંખલા જોઈ શકાય છે.
૧% થી પણ ઓછા મામલામાં વિષાણુ કેંદ્રીય તંત્રિકા તંત્રમાં પ્રવેશ કરી જાય છે, અને સૌથી પહેલાં મોટર ન્યૂરૉન્સ (સ્નાયુ) ને સંક્રમિત અને નષ્ટ કરે છે જેના કારણે માંસપેશિઓ માં નબળાઈ આવી જાય છે અને વ્યક્તિ ને તીવ્ર પક્ષાઘાત થઈ જાય છે. પક્ષાઘાત ના વિભિન્ન પ્રકાર એના પર નિર્ભર કરે છે કે આમાં કઈ તંત્રિકાઓ શામિલ છે. કરોડરજ્જુ નો પોલિયોનું સૌથી સામાન્ય રૂપ છે, જેની વિશેષતા અસમમિત પક્ષાઘાત થાય છે જેમાં મોટેભાગે પગ પ્રભાવિત થાય છે. બુલબર પોલિયો થી કપાલીય તંત્રિકાઓ (cranial nerves) દ્વારા સ્ફૂર્તિત માંસપેશિઓ માંનબળાઈ આવી જાય છે. બુલબોસ્પાઇનલ પોલિયો બુલબર અને સ્પાઇનલ (કરોડરજ્જુ) ના પક્ષાઘાત નું સમ્મિલિત રૂપ છે.
પોલિયોમેલાઇટિસ ને સૌથી પહેલાં ૧૮૪૦ માં જૈકબ હાઇન એ એક વિશિષ્ટ પરિસ્થિતિ ના રૂપમાં ઓળખ્યો, પણ ૧૯૦૮ માં કાર્લ લેંડસ્ટીનર દ્વારા આના કારણાત્મક એજેંટ, પોલિયોવિષાણુ ની શોધ કરાઈ હતી. જોકે ૧૯ મી સદી થી પહેલાં લોકો પોલિયો ને એક પ્રમુખ મહામારી ના રૂપ થી અજાણ હતા, પણ ૨૦ મી સદી માં પોલિયો બાળપણની સૌથી ભયાવહ બીમારી બની ને ઉભરાયો. પોલિયોની મહામારીએ હજારો લોકો ને અપંગ કરી દીધા જેમાં વધુપડતા નાના બાળકો હતા અને આ રોગ માનવ ઇતિહાસમાં ઘટિત સૌથી અધિક પક્ષાઘાત અને મૃત્યુઓ નો કારણે બન્યો. પોલિયો હજારો વર્ષોથી ચુપચાપ એક સ્થાનિકમારી વાળા રોગજ઼નક઼ ના રૂપમાં મોજૂદ હતો, પણ ૧૮૮૦ ના દશકમાં આ એક મોટી મહામારી ના રૂપમાં યુરોપમાં ઉદિત થયો, અને આની તુરંત બાદ, આ એક વ્યાપક મહામારી ના રૂપમાં અમેરિકા માં પણ ફેલાઈ ગયો.
૧૯૧૦ સુધી, મોટાભાગના દુનિયા ના ભાગ આની ચપેટમાં આવી ગયાં હતા અને દુનિયા ભરમાં આના શિકારોમાં એક નાટકીય વૃદ્ધિ નોંધાઈ હતી; વિશેષકર શહેરોમાં ગર્મી ના મહીના દરમ્યાન આ એક નિયમિત ઘટના બની ગઈ. આ મહામારી, જેણે હજારો બાળકો અને મોટાઓને અપંગ બનાવી દિધા, આની રસી ના વિકાસની દિશામાં પ્રેરણાસ્રોત બની. જોનાસ સૉલ્ક કે ૧૯૫૨ અને અલ્બર્ટ સાબિન ના ૧૯૬૨માં વિકસિત પોલિયો ની રસી ને કારણે વિશ્વમાં પોલિયોના દર્દી ઘણો ઘટાડો નોંધાઈ. વિશ્વ સ્વાસ્થ્ય સંગઠન, યૂનિસેફ અને રોટરી ઇંટરનેશનલ ના નેતૃત્વમાં વધેલ ટીકાકરણ પ્રયાસોથી આ રોગ નું વૈશ્વિક ઉન્મૂલન હવે નિકટ જ છે.
કારણો
right|thumb|300px|ઇલેક્ટ્રૉન સૂક્ષ્મદર્શી થી જોતા પોલિયો ના વિષાણુ આ રોગ નો ઔપસર્ગિક કારણ એક પ્રકાર ન વિષાણુ (virus)હોય છે, જે કફ, મળ, મૂત્ર, દૂષિત જળ તથા ખાદ્ય પદાર્થોમાં વિદ્યમાન રહે છે; માખી એવં વાયુ દ્વારા એક સ્થાન થી બીજા સ્થાન પર પ્રસારિત થાય છે તથા બે થી પાંચ વર્ષની ઉંમર ના બાળકો ને જ આક્રાંત કરે છે. બાલિકાથી અધિક આ બાળકોમાં થાય છે તથા વસંત એવં ગ્રીષ્મઋતુ માં આની બહુલતા થઈ જાય છે. જે બાળકો ને નાની વયમાં જ ટોંસિલ નું શલ્યકર્મ કરાવું પડે છે તેમને આ રોગ થવાની સંભાવના અધિક હોય છે.
લક્ષણ
અધિકાંશ મામલામાં રોગી ને આના લક્ષણો ની ખબર નથી ચાલતા. અન્ય મામલામાં લક્ષણ આ પ્રકારે છે:
આ રોગ નો ઉપસર્ગ થવાના ૪ થી ૧૨ દિવસ પશ્ચાત્ લક્ષણ પ્રકટ થાય છે. સર્વપ્રથમ બાળકોમાં શિરશૂળ, વમન, તાવ, અનિદ્રા, ચિડ઼ચિડ઼ાપણું, માથું અને ગર્દન પર તણાવ તથા ગળામાં ઘા ના લક્ષણ દેખાય છે. આ લક્ષણોના પ્રકટન ના બે દિવસો પશ્ચાત્ આ રોગ ના સર્વવ્યાપી લક્ષણ દૃષ્ટિગોચર થાય છે, જેમને બે વર્ગોં માં વિભાજિત કરાય છે; (1) પક્ષાઘાતીય (Paralytic) (2) અપક્ષાઘાતીય (Non-paralytic)
અપક્ષાઘાતીય અવસ્થા
આ અવસ્થા ત્યારે ઉત્પન્ન થાય છે જ્યારે આનો ઉપસર્ગ અગ્રશ્રૃંગ કોશિકાઓ (horn cells) સુધી અ પહોંચી રોકાઈ જાય છે. આના પ્રમુખ લક્ષણમાં રોગી એકાએક માથું , ગરદન, હાથ પગ તથા પીઠ માં દર્દ બતાવે છે. તેને વમન, વિરેચન તથા માંસપેશિઓમાં આક્ષેપ થાય છે. તાવ ૧૦૩ ડિગ્રી સુધી થઈ જાય છે તથા મસ્તિષ્ક આવરણમાં તાનિકા ક્ષોભ (meningeal irritation) થાય છે.
પક્ષાઘાતીય અવસ્થા
આ અવસ્થા અપક્ષાઘાતીય અવસ્થા ની તત્કાલ બાદ જ આરંભ થઈ જાય છે, જેની અંતર્ગત ઐચ્છિક માંસપેશિઓ પક્ષાઘાતગ્રસ્ત હો જાય છે. આમાં મુખ્યત: પગ આક્રાંત થાય છે. આને લોઅર મોટર ન્યૂરૉન પક્ષાઘાત (Lower Motor Neurone Paralysis) કહે છે, જે આગળ ચાલી સ્તબ્ધસક્થિ સંસ્તંભ (spastic paraplegia) નું રૂપ ગ્રહણ કરી લે છે. ક્યારેક ક્યારેક એક પગ અને એક હાથ આક્રાંત થઈ જાય છે. ગરદન એવં પીઠની માંસપેશિઓમાં ઐંઠન (spasm) થાય છે, તથા રોગી ને કોષ્ઠબદ્ધતા રહે છે. આમ તો શરીરની સમસ્ત માંસપેશિઓ ને અડવા, અથવા સંધિઓમાં હલચલ પેદા થવાથી તીવ્ર વેદના થાય છે.
પ્રકાર
ઉપર્યુક્ત સ્પાઇનલ તંત્રિકા પ્રકાર (spinal nerve type) સિવાય આ રોગ ના અન્ય પ્રકાર છે :
(ક) મસ્તિષ્ક વૃંત (Brain Stem) પ્રકાર - આમાં મસ્તિષ્કની સાતમી; છઠ્ઠી અને ત્રીજી તંત્રિકા મુખ્ય રૂપે આક્રાંત થાય છે, જેના ફળ સ્વરૂપ રોગી ને ભોજન ગળવા તથા શ્વાસ લેવામાં કષ્ટ થાય છે એવં હૃદયની ગતિની અનિયમિતતા થઈ જાય છે.
(ખ) ન્યૂરાઇટી (Neuritic) પ્રકાર - આના અંતર્ગત હાથ અને પગ માં ઉગ્ર સ્વરૂપ નું દર્દ થાય છે. આમાં અમુક કલાક માં શ્વાસગત માંસપેક્ષી નો પક્ષાઘાત થાય છે અને રોગીની મૃત્યુ થઈ જાય છે.
(ગ) અનુમસ્તિષ્ક (Cerebellar) પ્રકાર - આમાં રોગી ને અત્યંત તીવ્ર શિરશૂલ, ભ્રમિં (vertigo) વમન તથા વાણી સંબંધી વિકાર થઈ જાય છે.
ઉપદ્રવ
thumb|upright=1.5|સન્ ૨૦૦૮ માં પોલિયો કે મામલા લાલ : ૫૦૦ સે ૧૦૦૦ મામલા સામે આવ્યાં કેશરિયા : ૧૦૦ સે ૪૯૯ મામલા સામે આવ્યાં પીલા : ૧૦ સે ૯૯ મામલા સામે આવ્યાં હરા : ૧૦ સે ઓછા મામલા સામે આવ્યાં આસમાની : કોઈ નવો મામલા નહીં આયા નીલા : આધિકારિક રૂપે પોલિયોમુક્ત ઘોષિત ક્ષેત્ર આમાં આક્રાંત માંસપેશિઓ સ્થાયી રૂપે પક્ષાઘાતગ્રસ્ત થઈ જાય છે. આ રોગ ના મૃદુ આક્રમણ અંતર્ગત કરોડના હાડકાથી યા તો એક તરફ શરીરનો ઝુકાવ થઈ જાય છે, જેને સ્કોલિયોસિસ (Scoliosis), કહે છે, અથવા આગળની તરફ જુકી જાય છે, જેને કાઇફોસિસ (kyphosis) કહે છે. આક્રાંત ભાગના હાડકાં સુચારુ રૂપે નથી વધતી તથા હાથ પગના હાડકાં વાંકાચૂંકા થઈ જાય છે. માંસપેશિઓ અંતમાં અત્યાધિક નબળી થઈ જાય છે.
ઉપચાર
ડા. શાક એ આના પ્રતિરોધાત્મક ઉપચાર માટે એક પ્રકારની વૈક્સીન (vaccine) નો આવિષ્કાર કિયા છે, જેનો અંત:પેશી ઇંજેક્શન ના રૂપમાં પ્રયોગ કરે છે. અન્ય ઉપચાર અંતર્ગત ખાદ્ય એવં પેય પદાર્થોને માખીઓ એવં આ પ્રકારના અન્ય જીવોથી દૂર રાકખવું જોઈએ અને આ માટે ડી. ડી. ટી. નો પ્રયોગ અત્યંત લાભકારી છે. સ્કૂલમાં તથા બોર્ડિંગ હાઉસમાં અધિકતર બાળકો આક્રાંત થાય છે, આ માટે તેમનું કોઈ પણ પ્રકારે પૃથક્કરણ આવશ્યક છે. રોગગ્રસ્ત બાળક ને તાવ ઉતર્યા બાદ ઓછા માં ઓછા ત્રણ સપ્તાહ સુધી અલગ રાખવો જોઈએ. તેના મળ મૂત્ર તથા શરીર થી નિકળેલ અન્ય ઉપસર્ગની સફાઈ રાખવી જોઈએ. અન્ય ઔષધિજન્ય ઉપચાર મટે કોઈ યોગ્ય ચિકિત્સકની સલાહ લેવી જોઈએ છે.
બાહરી કડીઓ
શ્રેણી:રોગ
મશીન ગન
thumb|એક અમેરિકન મશીન ગન મશીન ગન એક એવી બંદુક છે કે જે સ્વયમચલિત રુપે એક પછી એક અનેક ગોળીઓ છોડી શકે છે. તેને સબ મશીન ગન પણ કહેવામાં આવે છે. એ સામાન્ય રીતે કોઇ સ્ટેન્ડ પર લગાડીને અથવા હાથમાં જ રાખીને પણ પ્રયોગ કરવામાં આવે છે. આના વડે લાગલગાટ ગોળીઓ ચલાવવાના મુખ્ય બે પ્રયોગો છે. કેટલીક મશીનગન સીધો પીસ્ટનનો ઉપયોગ કરે છે અથવા તો ગેસથી ચાલતા પીસ્ટનનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
પ્રથમ અને દ્વિતિય વિશ્વયુદ્ધમાં આ મશીન ગન તેની મારક શક્તિના કારણે સૈનિકોમાં ભારે પ્રચલિત થઈ હતી. કેટલાએ વૈજ્ઞાનિકો તેને યુદ્ધક્ષેત્રે ૧૦૦ વર્ષમાં થયેલા આવિષ્કારોમાં એક મહત્વપૂર્ણ આવિષ્કાર માને છે. thumb|ગેસથી ચાલતા પીસ્ટનવાળી મશીન ગનના પૂર્જાનું સ્વરુપ
સંદર્ભ
શ્રેણી:શસ્ત્રો
સામવેદ
સામવેદ (સંસ્કૃત: सामवेद:)ની ગણતરી ત્રીજા વેદ તરીકે થાય છે. સામવેદ શબ્દ સંસ્કૃત શબ્દો સામ (ગાન) અને વેદ (જ્ઞાન)નો બનેલો છે. સામવેદમાં રાગમય ઋચાઓનું સંકલન છે. સામવેદ હિંદુ ધર્મના શાસ્ત્રો પૈકીનો એક ગ્રંથ છે, તે કર્મકાંડને લગતો ગ્રંથ છે, જેની ૧૮૭૫ ઋચાઓ ઋગ્વેદમાંથી લેવામાં આવેલી છે. મૂળ ગ્રંથના ત્રણ સંસ્કરણો બચ્યા છે અને ભારતના જુદા-જુદા ભાગોમાંથી તેની વિવિધ હસ્તપ્રતો મળી આવૉ છે. તે સૂર્યમાંથી ઉત્પન્ન થયેલો મનાય છે. આ વેદ તેમ જ એનો ઉપવેદ ગાંધર્વવેદ બ્રહ્મદેવના પશ્ચિમ મુખમાંથી નીકળ્યા હોવાનું મનાય છે. અ વેદની પત્નીનું નામ શિવા છે.
અમુક સંશોધનકારોનું માનવું છે કે ભલે સામવેદનો જૂનામાં જૂનો ભાગ છેક ઇ.પૂ. ૧૭૦૦ (ઋગ્વેદનો કાળ) જેટલો જૂનો છે, પણ હાલમાં પ્રાપ્ત સ્વરૂપ ઋગ્વેદ પછીના કાળનું વૈદિક સંસ્કૃત ધરાવે છે, એટલે કે ઇસ.પૂ. ૧૨૦૦થી ૧૦૦૦ની આસપાસનું અને તે પણ અથર્વવેદ અને યજુર્વેદની સાથેસાથેના કાળનું. છાંદોગ્યોપનિષદ (છાંદોગ્ય) અને કેનોપનિષદ (કેન) ઉપનિષદ એ સામવેદની અંદર રહેલા ૧૦૮ ઉપનિષદો પૈકીના બે મુખ્ય ઉપનીષદો છે, જે હિંદુ ધર્મનો અભ્યાસ કરનારાઓ મહદંશે ભણતા હોય છે તથા હિંદુ તત્વજ્ઞાનના દર્શનશાસ્ત્ર પર વિશેષ પ્રભાવ ધરાવે છે, ખાસ કરીને વેદાંત દર્શન પર. ભારતીય શાસ્ત્રીય સંગીત અને શાસ્ત્રીય નૃત્ય પરંપરાઓ તેમના મૂળ સામવેદના મંત્રો અને ગાનને ગણાવે છે.
ઋગ્વેદના મોટા ભાગના મંત્રોને ઉદ્દત્ત, અનુદાત્ત અને સ્વરિત શ્રેણીમાં મૂકી સંહિતાની કવિતાને સંગીતમાં પ્રવાહિત કરવાનો મહાપ્રાચીન અને મહાસમર્થ પ્રયત્ન તે સામવેદ. આ વેદમાં સંગીત ઉપર વધારે ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. ઉચ્ચારનાં લક્ષણો તેમાં આપવામાં આવ્યા છે અને સૂરાવલિનો તેમાં પ્રવેશ થયો છે. એટલો જ તેનામાં અને ઋગ્વેદમાં અંતર છે. આ વેદ પૂર્વ અને ઉત્તર એમ બે ભાગમાં વહેંચાયેલો છે. તેનું પરિમાણ ઉપનિષદ્ સહિત ૮,૦૧૪ છે. આ વેદની ૧,૦૩૦ શાખા હતી. તેમાંની હમણાં જે ઉપલબ્ધ થઈ શકે છે તેમનાં નામો આ પ્રમાણે છે: રાણાયનીય, સાત્યમુપ્રય, કાલાપ, મહાકાલાપ, લાંગબિક, શાર્દૂલીય ને કૌથુળ. કૌથુળશાળાના છ ભેદ છે. તે આવી રીતે: આસુરાયણ, વાતાયન, પ્રાંજલીય, વૈનધૂત, પ્રાચીનયોગ્ય ને નેગેય. આ વેદનાં બ્રાહ્મણો હમણાં મળી શકે છે. તેમનાં નામો: પ્રૌઢ, ષડ્વિંશ, સામવિધાન, મંત્રબ્રાહ્મણ, આર્ષેય, દેવતાધ્યાય, વંશ, સંહિતોપનિષદ બ્રાહ્મણ. આ સામવેદ બહુધા ઋગ્વેદના નવમા મંડળના મંત્રોને મળતો આવે છે અને તે જ્ઞાનમય છે. તેમાં સમગ્ર ઋચા ૧,૫૪૯ છે. તેમાંનો કાંઈક પાઠ સાંપ્રતના ઋગ્વેદના પાઠથી ભિન્ન છે. તે પાઠ ભિન્ન ભિન્ન શાખામાંનો હશે એમ જણાય છે. ૧,૫૪૯ ઋચામાં ૭૮ ઋચા ઋગ્વેદની નથી, પણ ભિન્ન છે. યજ્ઞમાં આવાહન કરેલા દેવોને ગાનથી સંતોષ પમાડવાનું કામ સામવેદીય ઋત્વિજ કરે છે અને તે ઉદ્ગાતા કહેવાય છે.
ગ્રંથો
સામવેદ તે ગાયનનો વેદ છે, અથવા તો બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો "ગાઈ શકાય તેવા શ્લોકોનું સંકલન". ફ્રિટ્સ સ્ટાલ નામના સંશોધકના મતે તે સંગીતબદ્ધ કરેલો ઋગ્વેદ જ છે. તેમાં ઋગ્વેદ કરતા ઘણા ઓછા શ્લોકો છે, પણ ગ્રંથની દૃષ્ટિએ તે મોટો છે કેમકે તેમાં બધાજ મંત્રો અને વિધીઓનું સંકલન છે.
સામવેદમાં સ્વરલેખિત રાગોનો સમાવેશ થયેલો છે, અને એ આજે ઉપલબ્ધ એવા સંકલનોમાંનું વિશ્વનું સૌથી જુનું સંકલન છે. સામવેદની જુદી-જુદી શાખાઓમાં મોટેભાગે સ્વરલેખન સામવેદના શ્લોકો/ઋચાઓની તરત ઉપર કે તેમની અંદર કરેલું જોવા મળે છે, અને તે પણ શાખાને આધારે શાબ્દિક રીતે કે પછી અંક દ્વારા વર્ણવવામાં આવેલું છે.
સંસ્કરણો
સામવેદ ગ્રંથના ત્રણ સંસ્કરણો છે:
કાળગણના અને ઐતિહાસિક પરિપ્રેક્ષ્ય
માઇકલ વિત્ઝેલ નામક સંશોધકનું કહેવું છે કે સામવેદ અને અન્ય વૈદિક ગ્રંથોનો નિશ્ચિત કાળ ચોક્કસપણે કહી શકાય તેમ નથી. તે સામવેદની સંહિતાઓને કાળગણનામાં ઋગ્વેદ પછી મૂકે છે અને તેને અથર્વવેદ તથા યજુર્વેદનો સમકાલીન ગણાવે છે કે, એટલે કે ઇસ.પૂર્વે ૧૨૦૦થી ૧૦૦૦ના ગાળામાં.
સંદર્ભ
શ્રેણી:હિંદુ ધર્મ શ્રેણી:સંસ્કૃત સાહિત્ય શ્રેણી:વેદ શ્રેણી:સંસ્કૃત ગ્રંથ
ખજેલી (તા. વઢવાણ)
ખજેલી (તા. વઢવાણ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા વઢવાણ તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. ખજેલી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
ઇતિહાસ
બ્રિટિશ શાસન સમયે ભડવાણા ગામ વઢવાણ સ્ટેશન થાણા હેઠળનું અલગ મહેસૂલી તાલુકો હતું. અહીંના ગરાસિયાઓ લીંબડીના ઝાલાઓ અને ભાયાત હતા. આ તાલુકામાં ભડવાણા અને ખજેલી એમ બે ગામોનો સમાવેશ થતો હતો.
સંદર્ભ
શ્રેણી:વઢવાણ તાલુકો
ચેખલા (તા. પાલનપુર)
ચેખલા (તા. પાલનપુર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા બનાસકાંઠા જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૪ (ચૌદ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  પાલનપુર તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. ચેખલા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, વરિયાળી, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:પાલનપુર તાલુકો
વડવા કન્યાવાલા (તા. નખત્રાણા)
ભારતના ગુજરાત રાજ્યના કચ્છ જિલ્લાના નખત્રાણા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી, નોકરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મગ, તલ, બાજરી, જુવાર, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:નખત્રાણા તાલુકો
ડોલરરાય માંકડ
સર્જન
એમની વિવેચનપ્રવૃત્તિનો પ્રારંભ આમ તો ૧૯૨૭થી થયો, પરંતુ એમનું પ્રથમ પુસ્તક ‘સંસ્કૃત નાટ્યસાહિત્યના વિકાસની રૂપરેખા’ ૧૯૪૩માં પ્રગટ થયું. એમાં એમણે ઐતિહાસિક દ્રષ્ટિએ સંસ્કૃત નાટ્યવિવેચનનો અભ્યાસ કર્યો છે. એમનો બીજો વિવેચનગ્રંથ ‘કાવ્યવિવેચન’ (૧૯૪૯) પ્રગટ થયો ત્યારે ગાંધીયુગના અગ્રણી ગુજરાતી વિવેચકોમાં એમનું નામ પ્રતિષ્ઠિત થઈ ગયેલું. સંસ્કૃત સાહિત્ય અને વિવેચન સાથેનો ઘનિષ્ઠ સંબંધ, સાહિત્યને સામાજિક-સાંસ્કૃતિક-નૈતિક ભૂમિકાએ જોવાનું વલણ, વિષયની પાછળ રહેલા તાત્વિક મુદ્દાને પકડવા તરફનું લક્ષ, દ્રષ્ટિમાં શાસ્ત્રીયતા, મૌલિકતા અને વિશદતા એ એમના વિવેચનગુણો આ ગ્રંથમાં પૂરેપૂરા ઊપસી આવે છે. ‘સાધારણીકરણ વ્યાપાર’, ‘ઊર્મિજન્ય ભાવાભાસ’, ‘ધ્વનિના પ્રભેદો’, ‘અનુભાવના શક્તિ’, ‘સંગીતકાવ્યો’ ઇત્યાદિ સૈદ્ધાંતિક ચર્ચાના લેખો, કેટલીક કાવ્યસમીક્ષાઓ અને ગ્રંથાવલોકનો એનાં દ્યોતક છે. પછીના ગ્રંથોમાં એમની આ વિવેચનદ્રષ્ટિ એવી ને એવી એકનિષ્ઠ ચાલુ રહી છે. ‘સાહિત્યમીમાંસાના બે પ્રશ્નો’ (૧૯૫૮) નામક પુસ્તિકામાં ‘રસાભાસનું સ્વરૂપ’ અને ‘અલંકારની વ્યંગતા’ એ વ્યાખ્યાનરૂપે અપાયેલા બે અભ્યાસલેખો છે. ‘નૈવેધ’ (૧૯૬૨)માં ‘કલામાં ધ્વનિ’, ‘એકાંકી નાટકો’ જેવા સિદ્ધાંતચર્ચા ને સ્વરૂપચર્ચાના લેખો છે; ‘સરસ્વતીચંદ્ર’, ‘ઝેર તો પીધાં છે જાણી જાણી’, ‘શર્વિલક’ જેવી પ્રશિષ્ટ કૃતિઓ પરના સમીક્ષામૂલક લેખો છે; તો સંશોધન અને ભાષા વિશેના લેખો પણ છે. ‘ભગવજ્જુકમ્’નો અનુવાદ પણ એમાં છે. ‘ગુજરાતીકાવ્યપ્રકારો’ (૧૯૬૪)માં એમણે માનવજીવન-નિરૂપણ, વસ્તુ-ઊદ્દીપન અને વસ્તુ-આલંબનની દ્રષ્ટિએ ગુજરાતીના કાવ્યપ્રકારો પાડી જે ચર્ચા કરી છે તેમાં કેટલોક નવો અભિગમ છે.
‘ભગવાનની લીલા’ (૧૯૪૮) અનુષ્ટુપમાં રચાયેલું એમનું લાંબું કથાકાવ્ય છે. ‘કર્ણ’ (૧૯૩૯) એમનું બાળવાર્તાનું પુસ્તક છે.
‘એકસૂત્રી શિક્ષણ યોજના’ (૧૯૫૦), ‘વિક્રમોર્વશીયમ્’ (૧૯૫૮) ઇત્યાદિ એમની શિક્ષણવિષયક કૃતિઓ છે; ‘ઋગ્વેદમાં વશિષ્ઠનું દર્શન’ (૧૯૬૪), ‘હિંદુ ધર્મમાં મધ્યમમાર્ગ’ (૧૯૬૪), ‘ધર્મસંસ્થાપકોની વાણી’ (૧૯૬૮), ‘ગીતાનો બુદ્ધિયોગ’ (૧૯૬૯), મરણોત્તર પ્રકાશન ‘રાસપંચાધ્યાયી’ (૧૯૭૩) ઇત્યાદિ એમનાં ધર્મ અને તત્વજ્ઞાનનાં પુસ્તકો છે; તો ‘શક્રાદયસ્તોત્ર’ (૧૯૨૯), ‘અહુનવર’ (૧૯૩૫), ‘પ્રાચીન ભારતમાં શિક્ષણ યોજના’ (૧૯૫૦) ઇત્યાદિ એમના અનુવાદગ્રંથો છે. (- જયંત ગાડીત)
કાવ્યવિવેચન (૧૯૪૯) : ડોલરરાય માંકડનાં કાવ્યશાસ્ત્રવિષયક લેખો, નોંધો, કાવ્યાસ્વાદો, અવલોકનોનો સંગ્રહ. એમાં સંસ્કૃત અલંકારશાસ્ત્રનું પરિશીલન દેખાય છે. સિદ્ધાંતવિચારના ત્રણ લેખોમાં, ‘સાધારણીકરણ વ્યાપાર’ જે ભટ્ટ નાયકે ભાવકના સંદર્ભમાં સ્થાપ્યો છે તેની પ્રયોજકતા સર્જકના સંદર્ભમાં પણ દર્શાવી છે; ‘કાવ્યસ્વરૂપ’માં કવિસૃષ્ટિની અનન્યતા તથા કુન્તકની સર્જકપ્રતિભાના પરિસ્પન્દની કલ્પનાને વિશદ કરીને સર્જનપ્રક્રિયા સમજાવી છે; ‘ધ્વનિના પ્રભેદો’ મુખ્યત્વે આનંદવર્ધનના ‘ધ્વન્યાલોક’ને આધારે વર્ણવ્યા છે. પાશ્ચાત્ય કાવ્યશાસ્ત્રને લગતી ત્રણ નોંધોમાં ‘પેથેટિક ફૅલસી’ માટે ‘ઊર્મિજન્ય ભાવાભાસ’ શબ્દસમૂહની યોગ્યતા, ‘મેટાફર’માં રૂપક અને સમાસોક્તિ ઉભયનો સમાવેશ અને ‘આઈરની’માં વિપરીત લક્ષણામૂલક અત્યન્ત તિરસ્કૃતવાચ્યધ્વનિ હોવાનું દર્શાવ્યું છે. મુનશીનો સચોટતાવાદ, ખબરદારનો કાવ્યાનંદ ને ‘ડોલન’નો સંબંધ, કાન્તકૃત ‘દેવયાની’ના રસસંક્રમણ સંદર્ભે રા. વિ. પાઠક તથા મનસુખલાલ ઝવેરીની રસવિભાગ-રસોદય અંગેની ચર્ચા અને વિષ્ણુપ્રસાદ ત્રિવેદીનો ‘અનુભાવના’નો પ્રત્યય-એ ચાર સંપ્રત્યયોની સૂક્ષ્મ તપાસ કરતા નિબંધો ‘વિવેચનમાં શાસ્ત્રીય પરિભાષાની આવશ્યકતા’ દર્શાવે છે. ગ્રંથના ઉત્તરાર્ધમાં કાવ્યાસ્વાદ વિષયક લેખો તથા અવલોકનો છે. (- રાજેન્દ્ર નાણાવટી)
નૈવેધ (૧૯૬૨) : ડોલરરાય માંકડનો એમની ષષ્ટિપૂર્તિ નિમિત્તે પ્રગટ થયેલો લેખસંગ્રહ. વિવિધ સામયિકોમાં વિભિન્ન સમયે પ્રગટ થયેલા એમના લેખોને અહીં એકત્રિત કરવામાં આવ્યાં છે. વિવિધ વિષયોવાળા આ લેખોમાં ‘અનુશ્રુતિનું યાથાતથ્ય’, ‘કલ્કિ અવતાર’, ‘ઋગ્વેદમાં ઉત્તરધ્રુવ’ એ પુરાતત્વના લેખો છે; તો ‘નાટ્યશાસ્ત્રનાં કેટલાંક રૂપો’, ‘એકાંકી નાટકો’, ‘કાલિદાસની નાટ્યભાવના’ ઇત્યાદિ સંસ્કૃત નાટ્યસાહિત્ય પરના લેખો છે. ‘નવલકથા અને નવલિકા’ જેવો અર્વાચીન સાહિત્યપ્રકારના સ્વરૂપની ચર્ચા કરતો લેખ એક જ છે, પરંતુ ગુજરાતી સાહિત્યકૃતિઓ પરના અભ્યાસલેખોનું ઠીકઠીક પ્રમાણ છે. ‘સરસ્વતીચંદ્ર સકલકથા’, ‘શર્વિલક’, ‘વસંતોત્સવ-એક ઉપમાકાવ્ય’, ‘ઝેર તો પીધાં છે જાણી જાણી’ જેવા લેખોમાં લેખકનો મૌલિક દ્રષ્ટિકોણ જોઈ શકાય છે. ‘પાંડિત્યમંડિત રસિકતા’ અને ‘દી. બ. કેશવલાલ હ. ધ્રુવની વાઙ્ મય સેવાની સૂચિ’ એ કે. હ. ધ્રુવ વિશેના બે મહત્વના લેખો છે. ‘ભાષા’, ‘વાક્યવિચાર’, ‘ગુજરાતીમાં મૂર્ધન્ય’, ‘ડ’ અને મૂર્ધન્યેતર ‘ડ’, ‘હોળીનું મૂળ’ ઇત્યાદિ ભાષા અને વ્યાકરણના લેખો છે. ‘ભગવજ્જુકમ્’ એક સંસ્કૃત પ્રહસનનો અનુવાદ છે. ‘નિરુકતનું ભાષાંતર’માં નિરુકતના બીજા અધ્યાયના એકથી ચાર ખંડનો અનુવાદ છે. શાસ્ત્રીય સંશોધનાત્મક દ્રષ્ટિ, વિશદ રજૂઆત અને અનાક્રમક મતદર્શનને લીધે આ લેખો અભ્યાસીઓને ઉપયોગી નીવડે એવા છે. (- જયંત ગાડીત)
ગુજરાતી કાવ્યપ્રકારો (૧૯૬૪) : ડોલરરાય માંકડે ‘ઠક્કર વસનજી માધવજી વ્યાખ્યાનમાળા’ (મુંબઈ યુનિવર્સિટી)માં ૧૯૫૭-૫૮માં આપેલા પાંચ વ્યાખ્યાનોનું ગ્રંથસ્વરૂપ. પહેલા વ્યાખ્યાનમાં તેઓ કાવ્યોના વર્ગીકરણ માટે ભાષાસ્વરૂપ, ભાષાપ્રકાર, વસ્તુનું મૂળ, કાવ્યસ્વરૂપ અને કાવ્યનું અંતસ્તત્વ એ પાંચ સિદ્ધાંતો તારવે છે. તેમાં છેલ્લા અર્થાત્ માનવજીવનના નિરૂપણના સિદ્ધાંતને ઉત્તમ ઠેરવી તેને આધારે તેઓ કાવ્યના મહાકાવ્ય, ખંડકાવ્ય અને લઘુકાવ્ય એ ત્રણ પ્રકારોને તર્કસંગત ઠેરવે છે : જેનું કાવ્યવસ્તુ અનુશ્રુતિજન્ય, પ્રખ્યાત, લોકસ્વભાવયુક્ત, વિશાળ ફલકવાળું, સમગ્ર માનવજીવનને પ્રતિબિંત કરતું, બધા પુરુષાર્થો અને મહાપુરુષના ચરિતને નિરૂપતું વીરત્વસભર સદવસ્તુ હોય અને જેનું નિરૂપણ વર્ણન-કથનાત્મક, અગ્રામ્ય, સંમાર્જિત, પ્રસંગાનુકૂલ, નમનીય શૈલીમાં તથા કુશળ સંવિધાનપૂર્વક થયું હોય તે મહાકાવ્ય; વ્યક્તિજીવનના વૃત્તાંતને, માનવજીવનના એકાદ ખંડને, એકાદ પુરુષાર્થને નિરૂપતું હોય તે ખંડકાવ્ય-પૌરાણિક ઉપાખ્યાનો, મધ્યકાલીન આખ્યાનો-વાર્તાઓ, પ્રબન્ધો, રાસા આમાં આવી જાય; જયારે વ્યક્તિજીવનના પ્રસંગ-પરિસ્થિતિ પર અવલંબતું હોય તે લઘુકાવ્ય. લિરિકનો જુદો પ્રકાર અહીં સ્વીકાર્યો નથી. લેખકનો અભિગમ શાસ્ત્રીય અને તર્કનિષ્ઠ છે. (- રાજેન્દ્ર નાણાવટી)
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી: ગુજરાતી સાહિત્યકાર શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ શ્રેણી:રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક વિજેતા શ્રેણી:૧૯૦૨માં જન્મ
નીચી માંડલ (તા. મોરબી)
નીચી માંડલ (તા. મોરબી) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  મોરબી જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૫ (પાંચ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા મોરબી તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. નીચી માંડલ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:મોરબી તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
ખમીસાણા (તા. વઢવાણ)
ખમીસાણા (તા. વઢવાણ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા વઢવાણ તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. ખમીસાણા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
રાણાવાવ
રાણાવાવ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના પોરબંદર જિલ્લાનો મહત્વના રાણાવાવ તાલુકાનું શહેર અને તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે.
માહિતી
વસ્તી ૨૪,૨૦૨ (વસ્તી ગણતરી ૨૦૦૧ પ્રમાણે) જેમાં ૫૧ % પુરૂષો અને ૪૯ % સ્ત્રીઓ તથા શૈક્ષણીકતાનો દર ૬૩%, જે રાષ્ટ્રીય દર ૫૯.૫% કરતાં ઉંચો છે. પુરૂષ શૈક્ષણીકતા ૭૦% તથા સ્ત્રી શૈક્ષણીકતા ૫૫ % છે. ૬ વર્ષથી નીચેના બાળકો ૧૫ % છે.
ખમીસાણા (તા. વઢવાણ)
શ્રેણી:વઢવાણ તાલુકો
રાણાવાવ
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:ગુજરાતનાં શહેરો અને નગરો શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો શ્રેણી:રાણાવાવ તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
કેશવલાલ ધ્રુવ
ધ્રુવ કેશવલાલ હર્ષદરાય, ‘વનમાળી’ (૧૭-૧૦-૧૮૫૯, ૧૩-૩-૧૯૩૮) : ભાષાવિદ, વિવેચક, સંશોધક, સંપાદક, અનુવાદક. જન્મ દહેગામ તાલુકાના બહિયેલમાં. ૧૮૭૬ માં મૅટ્રિક. ૧૮૮૨ માં બી.એ. ત્યારબાદ અમદાવાદની પ્રેમચંદ રાયચંદ ટ્રેનિંગ કૉલેજમાં શિક્ષક. ત્યાંથી અમદાવાદની રણછોડલાલ છોટાલાલ હાઈસ્કૂલમાં. ૧૯૦૮ માં એ જ હાઈસ્કૂલમાં હેડમાસ્તર. ૧૯૧૫ માં ત્યાંથી નિવૃત્ત થઈ ગુજરાત કૉલેજ, અમદાવાદમાં ગુજરાતીના પ્રથમ પ્રાધ્યાપક તરીકે નિમાયા. ૧૯૩૪ માં નિવૃત્ત. ૧૯૨૦ થી ૧૯૩૮ સુધી ગુજરાત વિદ્યાસભાના પ્રમુખ. ૧૯૦૭ માં ભરાયેલી બીજી ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના પ્રમુખ.
સંશોધનની સંસ્કૃત-પરંપરામાં એમનું પ્રદાન મૂલ્યવાન છે. ક્યારેક કલ્પના અને અનુમાનથી પાઠફેરફારમાં પ્રેરાતા હોવા છતાં એમનાં સંશોધન અને સંપાદન રુચિની પરિષ્કૃતતા અને સર્જકતાનો ઉન્મેષ બતાવે છે. એમના અનુવાદોમાં અનુસર્જનની તાજગી છે.
ભાષાવિષયક સંશોધન અને સાહિત્યવિચારણા રજૂ કરતા એમના લેખો ‘સાહિત્ય અને વિવેચન’- ભા. ૧, ૨ (૧૯૩૯, ૧૯૪૧)માં સંગ્રહાયા છે; તો ૧૯૩૧ માં મુંબઈ યુનિવર્સિટી તરફથી યોજાયેલાં ઠક્કર વસનજી માધવજી વ્યાખ્યાનમાળાનાં પિંગલવિષયક વિચારણા રજૂ કરતાં પાંચ વ્યાખ્યાનો ‘પદ્યરચનાની ઐતિહાસિક આલોચના’ (૧૯૩૨) રૂપે મળે છે. ‘રણપિંગળ’ પછીનો ગુજરાતીમાં છંદ પરનો આ બીજો પ્રમાણિત ગ્રંથ છે. એમાં ઋગ્વેદથી માંડીને અર્વાચીન સમયના છંદોનો વિકાસ ઉદાહરણો સાથે સ્ફુટ કર્યો છે.
પ્રાચીન-મધ્યકાલીન કવિઓ વિશેનાં એમનાં સંપાદનો વિદ્વત્તાપૂર્ણ પ્રાસ્તાવિકો અને દ્યોતક ટિપ્પણોથી મહત્ત્વનાં બનેલાં છે. મધ્યકાલીન ભાષા અને સાહિત્યનો એમાં દ્રષ્ટિપૂર્વકનો અભ્યાસ છે. ભાલણની ‘કાદંબરી’ના પૂર્વભાગ (૧૯૧૬) નું અને ઉત્તરભાગ (૧૯૨૭)નું સંપાદન કરવા ઉપરાંત એમણે ‘પંદરમા શતકનાં પ્રાચીન ગુર્જરકાવ્ય’ (૧૯૨૭)નું સંપાદન કર્યું છે. રત્નહાસકૃત ‘હરિશ્વન્દ્રાખ્યાન’ (૧૯૨૭), અખાકૃત ‘અનુભવબિંદુ’ (૧૯૩૨) વગેરે એમનાં અન્ય સંપાદનો છે. વળી, પ્રેમાનંદના નામે ચડેલાં નાટકો પાછળના સંમાર્જનમાં એમનો હાથ હોવાની અટકળ પણ કરાયેલી છે.
સંસ્કૃત કાવ્યો અને નાટકોના એમણે કરેલા અનુવાદો એમનું સૌથી મહત્ત્વનું પ્રદાન છે. રસિકતા અને પાંડિત્ય સાથે યથાર્થ ભાષાંતર કેવાં થઈ શકે એના એ નમૂનાઓ છે. મૂળ કૃતિના મર્મને ગુજરાતીમાં ઉતારવામાં એમને અધઝાઝેરી સફળતા મળી છે. ‘અમરુશતક’ (૧૮૯૨), ‘ગીતગોવિંદ’ (૧૮૯૫) અને ‘છાયાઘટકર્પર’ (૧૯૦૨) એમના સંસ્કૃત કાવ્યોના અનુવાદ છે; તો ‘પ્રધાનની પ્રતિજ્ઞા’ (૧૯૧૫), ‘સાચું સ્વપ્ન’ (૧૯૧૭), ‘મધ્યમવ્યાયોગ’ (૧૯૨૦) અને ‘પ્રતિમા’ (૧૯૨૮) એ એમના ભાસનાં નાટકોના અનુવાદ છે. વિશાખદત્તનું ‘મદ્રારાક્ષસ’, ‘મેળની મુદ્રિકા’ (૧૮૮૯)ને નામે, હર્ષનું ‘પ્રિયદર્શિકા’, ‘વિન્ધ્યવનની કન્યકા’ (૧૯૧૬)ને નામે, કાલિદાસનું ‘વિક્રમોર્વશીયમ્’, ‘પરાક્રમની પ્રસાદી’ (૧૯૧૫)ને નામે એમણે ગુજરાતીમાં ઉતાર્યાં છે. આ અનુવાદો ઊંચું નિશાન તાકનારાં છે. (- ચંદ્રકાન્ત ટોપીવાળા)
'''સાહિત્ય અને વિવચેન- ભા. ૧,૨ (૧૯૩૯, ૧૯૪૧) :''' કેશવ હર્ષદ ધ્રુવનાં લખાણોના સંગ્રહો. ભા. ૧ માં ગુજરાતી ભાષા અને સાહિત્યને લગતા લેખો સિવાયના, માસિકોમાં છપાયેલ મૌલિક કાવ્યો, ગદ્ય અને પદ્યના અનુવાદો તેમ જ સાહિત્ય-ઇતિહાસને લગતે લેખો સંચિત થયેલા છે; જ્યારે ભા. ૨ માં ગુજરાતી ભાષાશાસ્ત્ર પરના તેમ જ ગુજરાતી સાહિત્ય અને ભાષાના વિકાસના અભ્યાસમાં ઉપયોગી બને તેવા લેખો છે. આ લેખોમાં સમભાવશીલ સંશોધકની સૂક્ષ્મ રુચિનો પરિચય થાય છે. (- ચંદ્રકાન્ત ટોપીવાળા)
પદ્યરચનાની ઐતિહાસિક આલોચના (૧૯૭૧) : ૧૯૩૧માં ઠક્કર વસનજી માધવજી વ્યાખ્યાનમાળાના આશ્રયે કેશવ હર્ષદ ધ્રુવે આપેલાં વ્યાખ્યાનો, જે ૧૯૩૨માં પ્રસિદ્ધ થયા પછી ૧૯૭૧માં ફૉબર્સ ગુજરાતી સભા દ્વારા પુનઃ પ્રકાશિત થયાં. પ્રાચીનકાળથી સાહિત્યના માધ્યમ તરીકે પ્રચલિત પદ્યના અનેક માર્ગો છે, એને લક્ષમાં રાખી લેખકે અહીં ઋગ્વેદથી માંડી કવિ જયદેવ સુધીની પદ્યરચનાની મૌલિક વિચારણા કરી છે. ‘પદ્યની ઘટના’, ‘ઋક્કાલ’, ‘આક્યાનકાલ’, ‘સુત્તકાલ’ અને ‘કાવ્યકાલ’ એમ કુલ પાંચ ‘દ્રષ્ટિપાત’માં આ ગ્રંથ વહેંચાયેલા છે. ઉપરાંત ‘પદ્યરચનાના પ્રકાર’, ‘વનવેલી’, ‘પૃથ્વીનો ઇતિહાસ’ અને ‘પદ્યબંધની કસોટી અને બીજા પ્રશ્નો’ જેવા બીજા ચાર લેખો પણ સાથે જોડવામાં આવ્યા છે. અત્યંત પરિશ્રમપૂર્વક તૈયાર થયેલો છંદવિષયક આ અતિ મહત્ત્વનો પ્રમાણભૂત ગ્રંથ છે.
સંદર્ભ
ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ પર પરિચય
શ્રેણી: ગુજરાતી સાહિત્યકાર શ્રેણી:સાહિત્યકાર શ્રેણી:વ્યક્તિત્વ શ્રેણી:૧૯૩૮માં મૃત્યુ