cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
લોહ અયસ્ક
સ્રોતો
ધાતુ સ્વરૂપનું લોખંડ વાસ્તવિક રીતે પૃથ્વી પર ખૂબ ઓછું જોવા મળે છે, સિવાય કે લોખંડ-નિકલ મિશ્રિત ઉલ્કાઓ અને ખૂબ ઊંડે આવરણમાં આવેલા ઝિનોલીથ્સ. પરિણામે, માનવ દ્વારા લોખંડના તમામ સ્વરૂપોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ઉદ્યોગો દ્વારા મોટાભાગે આયર્ન ઓક્સાઇટમાંથી લોખંડ મેળવવામાં આવે છે. પ્રાથમિક સ્વરૂપે વપરાંતુ આયર્ન ઓક્સાઇડ ખનિજ હિમેટાઈટ છે.
આમ છતાં, કેટલાક સંજોગોમાં જ્યારે ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળુ હિમેટાઇટ ઉપલબ્ધ ન હોય તેવા સંજોગોમાં ઔદ્યોગિક જૂથો દ્વારા ઓછી ગુણવત્તાવાળા લોહ અયસ્ક સ્વરૂપોનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો હતો. જેમાં બીજા વિશ્વયુદ્ધ બાદ અમેરિકામાં ટેકોનાઇટનો ઉપયોગ પણ સામેલ છે. નેપોલિયન સામેની યુદ્ધ શ્રેણીમાં તથા અમેરિકાની ક્રાંતિ દરમિયાન જોથાઇટ અથવા કણણ અયસ્કનો ઉપયોગ થયો હતો. પ્રાગ ઐતિહાસિક યુગમાં લોહ અયસ્ક તરીકે લેટરાઇટ (ગરમ પ્રદેશોમાં ખડકોના ધોવાણના કારણે પડખે જામતી માટી)નો ઉપોયગ થતો. જોકે, મોટાભાગે મેગ્નેટાઇટનો ઉપયોગ થાય છે. કારણ કે, ચુંબકીય હોવાના કારણે, તેને કાચી ધાતુમાંથી સરળતાથી છૂટું પાડી શકાય છે. હલકી ગુણવત્તા વાળા લોહ અયસ્કમાંથી લોખંડ છુટ્ટું પાડવા માટે તેના ઉપર ધાતુ શોધક કારખાનામાં પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે. હિમેટાઈટની ઉચ્ચ ઘનતાનું કારણ સિલિકેટ છે. ધાતુને છુટી પાડવાની પ્રક્રિયામાં ખનિજનો ભૂકો કરવો, દળવો અને સાથો સાથ ભારે પ્રવાહીનો સમાવેશ થાય છે. ખનિજના ભૂક્કાને બેન્ટોનાઇટ કે દ્રાવણની ઘનતા વધારતા અન્ય ઉદ્દીપકથી સાફ કરીને આ હેતુ સિદ્ધ કરવામાં આવે છે. જ્યારે દ્રાવણ પૂર્ણ ઘનતા હાંસલ કરે છે ત્યારે હિમેટાઇટ ડૂબી જાય છે અને સિલિકાની ખનિજ ધરાવતી અશુદ્ધિઓ તરવા લાગશે, જેને દૂર કરી શકાય છે.
લોહ અયસ્કના ખાણકામની અનેક પદ્ધતિઓ છે. પરંતુ, કઇ પદ્ધતિ અપનાવવી તેનો આધાર ખાણમાં રહેલા અયસ્કના પ્રકાર પર રહે છે. વર્તમાન સમયમાં મુખ્યત્વે ચાર પ્રકારની ખાણોમાંથી લોહ અયસ્ક મેળવવામાં આવે છે. આ વિભાજન ખનિજવિદ્યા અને ભૂસ્તરશાસ્ત્રના આધારે કરવામાં આવ્યું છે. જેમાં મેગ્નેટાઇટ, ટાઈટાનોમેગ્નેટાઇટ, નક્કર હિમેટાઇટ અને પાઈસોલિટિક લોખંડના પથ્થરો મુખ્ય છે.
પડવાળી લોખંડ સંરચના ધરાવતા ખડકો
પડવાળી લોખંડ સંરચના (બીઆઈએફ) (BIF)એ કાંપમાંથી પરિવર્તિત ખડકો છે, જેમાં મુખ્યત્વે લોખંડ અને ક્વાટર્ઝ સ્વરૂપે સિલિકાના પાતળા સ્તર વધુ જોવા મળે છે. લોહ અયસ્કમાં કાર્બોનેટ સાઈડ્રાઇટ પણ હોઈ શકે છે. પરંતુ, લોહ અયસ્ક તરીકે જેનો ઉપયોગ થાય છે તેમાં ઑક્સાઈડ હોય છે. જેમ કે, મેગ્નેટાઈટ કે હિમેટાઇટ. પડવાળી લોખંડ સંરચના ઉત્તર અમેરિકામાં ટેકોનાઇટ તરીકે જાણીતી છે. બીઆઈએફ (BIF) સંરચનાના ખાણકામમાં જાડો ભૂક્કો કરવો અને તેને છૂટા પાડવાની પ્રક્રિયાનો સમાવેશ થાય છે. અયસ્કનો જાડો ભૂક્કો કરવામાં આવે છે, ત્યાર બાદ તેને સારી રીતે દળવામાં આવે છે. ચુંબકીય પ્રક્રિયા દ્વારા સ્ફટિક સ્વરૂપે મેગ્નેટાઇટ અને ક્વાર્ટઝ છુટ્ટા પડે તેવી રીતે આ ભૂક્કો કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયાના અંતે ક્વાર્ટઝ બાકી વધેલી અશુદ્ધિમાં રહી જાય છે.
ખાણકામની પ્રક્રિયામાં અયસ્કની સાથે મોટાપાયા પર કચરો પણ સામેલ હોય છે. આ કચરો બે સ્વરૂપે મળે છે. અયસ્કમાં રહેલી માટી (મુલોક) (mullock) કે જેમાં લોહ અયસ્કનું પ્રમાણ હોતું નથી. બીજું, વણજોઈતું પ્રવાહી (કાચી ધાતુનો ક્ષાર) (gangue) કે જે ખડકોનો પોતાનો અનિવાર્ય ભાગ છે. ખાણકામ દરમિયાન અયસ્કમાં રહેલી નકામી માટીને કચરા સ્વરૂપે કાઢી નાખવામાં આવે છે અને લોખંડ ગાળવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન વણજોઈતા ખનિજોની અશુદ્ધિને દૂર કરવામાં આવે છે. ટેકોનાઇટ અશુદ્ધિમાં મુખ્યત્વે ખનિજ સ્ફટિકનો સમાવેશ થાય છે. જે રાસાયણિક દ્રષ્ટિએ નિષ્ક્રિય છે. આ પદાર્થને મોટા અને નિયંત્રિત પાણીવાળા કુંડોમાં સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે.
મેગ્નેટાઇટ આર્થિક રીતે ઉપયુક્ત છે કે કેમ તેનું પરિમાણ મેગ્નેટાઇટની સ્ફટિકતા છે. બીઆઈએફ (BIF) ખડકમાં રહેલા લોખંડની ગુણવત્તા અને મેગ્નેટાઇટમાં રહેલા અશુદ્ધ તત્વોને પણ આર્થિક માપદંડ ગણવામાં આવે છે. મેગ્નેટાઇટના મોટાભાગના સ્ત્રોતોમાં કદ અને સ્તરનું પ્રમાણ ગૌણ બની જાય છે. કારણ કે, બીઆઇએફ (BIF)ની સંરચના સેંકડો મીટર જાડી હોય શકે છે. વળી, તે સેંકડો કિલોમીટર વિસ્તારમાં મળી આવે છે. આવા વિસ્તારમાંથી 2,500 મિલિયન ટન કે આથી પણ વધારે અયસ્ક મળી આવે છે.
સામાન્ય રીતે 25% લોખંડનું પ્રમાણ ધરાવતી મેગ્નેટાઇટ-યુક્ત સંરચનાને આર્થિક રીતે પરવડી શકે તેવી માનવામાં આવે છે. સામાન્ય રીતે, તેમાંથી 33 થી 40% સુધી હિમેટાઇટ મળી આવે છે. જેમાંથી હિમેટાઇટના કુલ વજનના 64% લોખંડ મેળવી શકાય છે. લોહ અયસ્કની હિમેટાઇટમાં સામાન્ય રીતે 0.1% કરતાં પણ ઓછું ફોસ્ફરસ, 3-7% સિલિકા અને 3% થી પણ ઓછું ઍલ્યુમિનિયમ હોય છે.
મેગ્નેટાઇટના દાણાનું કદ અને સિલિકા સાથે તે કેટલી પ્રમાણમાં ભેળલ છે, તેના આધાર પર અયસ્કને કેટલા પ્રમાણમાં દળવાની જરૂર પડશે તે નિર્ધારિત કરવામાં આવે છે. જેથી કરીને ચુંબકીય પદ્ધતિ દ્વારા અસરકારક રીતે મેગ્નેટાઇટ ખનિજને અલગ કરી શકાય આ પ્રમાણ પરથી લોખંડને શુદ્ધ કરવા માટે કેટલા પ્રમાણમાં ઊર્જાની જરૂર પડશે તે નક્કી થાય છે. સામાન્ય રીતે, ઓછી સિલિકાવાળી મેગ્નેટાઇટ માટે બીઆઇએફ (BIF ) મેગ્નેટાઈટના સ્ત્રોતો 32 થી 45 માઈક્રોમિટરની વચ્ચે હોવા જોઈએ. મેગ્નેટાઇટ ઘરાવતા ખડકો સામાન્ય રીતે 63% એફઈ તેમજ ઓછા પ્રમાણમાં ફોસ્ફરસ, ઓછા પ્રમાણમાં ઓલ્યુમિનિયમ અને ટિટાનિયમ તેમજ ઓછી માત્રામાં સિલિકા ધરાવે છે, જેની બજારમાં મહત્તમ કિંમત મળે છે.
હાલ, અમેરિકા (U.S.)ની મિન્નાસોટા અને મિશિગનની ખાણોમાંથી હિમેટાઇટ પ્રકારની લોહ અયસ્કનું ખાણકામ કરવામાં આવે છે. પૂર્વિય કેનેડાની ખાણોમાંથી મળી આવતી ખનિજમાં ટેકોનાઇટ રહેલું છે. વર્તમાન સમયમાં બીઆઈએફ (BIF) મેગ્નેટાઇટ વ્યાપકપણે બ્રાઝિલમાંથી ખોદી કાઢવામાં આવે છે, જેમાંથી, નોંધપાત્ર હિસ્સો એશિયામાં નિકાસ થાય છે. ઓસ્ટ્રેલિયામાં પણ એક નવો અને વિશાળ મેગ્નેટાઇટ લોહ અયસ્ક ઉદ્યોગ અસ્તિત્વ ધરાવે છે.
મેગ્માઇટ મેગ્નેટાઇટ લોખંડનો જથ્થો
ક્યારેક ગ્રેનાઇટ અને જ્વાળામુખીના લાવાથી તૈયાર થયેલા ખડકોમાંથી છૂટક મળી આવતા મેગ્નેટાઇટ સ્ફટિક અને મેગ્નેટાઇટનો જથ્થો આર્થિક રીતે આકર્ષણરૂપ બને છે. ચિલીમાં આવેલા લોહ અયસ્કના કેટલાક સ્ત્રોત જ્વાળામુખીના લાવામાંથી તૈયાર થયેલા છે. જેમાં મેગ્નેટાઈટ ફેનોક્રિસ્ટ સારા એવા પ્રમાણમાં રહેલું હોય છે. ચિલિના અટ્ટકામા રણવિસ્તારમાં આવેલી મેગ્નેટાઈટ લોહ અયસ્કની ખાણો જ્વાળામુખીય લાવા પથરાવાથી બનેલા કાંપના સંગ્રહો છે.
ભૂતકાળમાં કાર્બોનેટ ખડકોના રૂપાંતરણથી બનેલા મેગ્નેટાઇટના હાઇડ્રોથર્મલ ખડકો પર કામ કરવામાં આવ્યું છે. કારણ કે, ઉચ્ચ ગુણવત્તા ધરાવતા લોહ અયસ્ક પર બહુ ઓછી શુદ્ધિકરણની પ્રક્રિયા કરવાની રહે છે. મલેશિયા અને ઈન્ડોનેશિયામાં અનેક ગ્રેનાઇટ મિશ્રિત ખાણો આવેલી છે.
મેગ્નેટાઇટ લોહ અયસ્કના અન્ય સ્ત્રોતોમાં તસ્માનિયાની સાવગે નદીના પટ વિસ્તારમાંથી મળી આવતા અયસ્કનો પણ સમાવેશ થાય છે, જે કાંપસ્વરૂપે એકઠાં થયેલા મેગ્નેટાઇટ અયસ્ક અને ભૂસ્તરીય દબાણના કારણે બની છે.
લોહ અયસ્કનો અન્ય ગૌણ સ્રોત એ મેગ્મેટિક જથ્થો છે, જે સ્તર તરીકે એકબીજા પર ગોઠવાયેલા છે. જેમાંથી ટિટેનિયમ અને વાનાડિયમ યુક્ત મેગ્નેટાઇટ મળી આવે છે. અયસ્કના આ સ્વરૂપનું એક વિશિષ્ટ બજાર છે. લોખંડ, ટિટેનિયમ અને વાનાડિયમ માટે ધાતુ ગાળવાના વિશિષ્ટ મશીનોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. સ્તરસ્વરૂપે મળી આવતી લોહ અયસ્કની જેમ જ તેમને (લોખંડ, ટિટેનિયમ અને વાનાડિયમ યુક્ત ખનિજને) છૂટા પાડવામાં આવે છે. પરંતુ ભૂક્કો કરતા અને શુદ્ધિકરણ દરમિયાન તેમની ગુણવતા વધે છે. ટિટાનોમેગ્નેટાઇટમાં સામાન્ય રીતે 57% લોખંડ, 12% ટિટેનિયમ અને 0.5% હોય છે.
હિમેટાઇટ અયસ્ક
હિમેટાઇટ લોહ અયસ્કનું ખાણકામ હાલ બધા ખંડોમાં કરવામાં આવે છે, વિશષતઃ દક્ષિણ અમેરિકા, ઓસ્ટ્રેલિયા અને એશિયા. સ્તરસ્વરૂપે મળી આવતું હિમેટાઇટ એ હિમેટાઇટ લોહ અયસ્ક ખડકોનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે. જ્યારે જ્વાળામુખીય પ્રક્રિયાથી તૈયાર થયેલા હિમેટાઈટનો જ્વલ્લે જ ઉપયોગ થાય છે.
સામાન્ય રીતે મેગ્નેટાઇટ યુક્ત બીઆઈએફ (BIF) અથવા, હિમેટાઇટ ધરાવતા ખડકો સ્વરૂપે મળી આવતા ખનિજ અથવા પ્રોટોલાઇટ ખડકોની સરખામણીએ હિમેટાઇટ દુર્લભ છે. આમ છતાં, આર્થિક દ્રષ્ટિએ ઘણુ સસ્તું છે. કારણ કે, લોખંડની ઉચ્ચ માત્રાના કારણે, તેને રાસાયણિક પ્રક્રિયા દ્વારા શુદ્ધ કરવાની ખાસ જરૂર રહેતી નથી. જોકે, હિમેટાઇટ અયસ્ક એ મેગ્નેટાઇટ અયસ્ક કરતા સખત હોય છે. શુદ્ધિકરણ કરવું પડે તોનો ભૂક્કો કરવા અને તેને દળવા માટે વધુ ઊર્જાની જરૂરિયાત રહે છે. હિમેટાઇટમાં મોટાપાયા પર અશુદ્ધિઓ રહેલી હોવાની પણ સંભાવના ધરાવે છે, જેમાં ખાસ કરીને ફોસ્ફરસ, પ્રવાહી (ખાસ કરીને પિસોલાઇટ ગાળણ સંગ્રહ) અને એલ્યુમિનિયમ (પિસોલાઇટ સાથેની ચિકણીમાટી) વધુ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. સામાન્ય રીતે 62 થી 64% લોખંડનું પ્રમાણ ધરાવતા હિમેટાઇટ પ્રકારના ખનીજને નિકાસ માટે યોગ્ય માનવામાં આવે છે.
ચોખાડ
ચોખાડ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા નવસારી જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા જલાલપોર તાલુકાનું ગામ છે. ચોખાડ ગામમાં ખાસ કરીને કોળી પટેલો વસે છે. ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, આંગણવાડી, પંચાયતઘર, દુધની ડેરી વગેરે સવલતો પ્રાપ્ય છે. ગામના લોકો વ્યવસાયમાં મુખ્યત્વે ખેતી, માછીમારી, ખેતમજૂરી, પશુપાલન જેવાં કાર્યો કરે છે.
લોહ અયસ્ક
ઉત્પાદન અને ઉપભોગ
લોખંડ એ વિશ્વભરમાં સૌથી વધુ વપરાતી ધાતુ છે. વર્ષ દરમિયાન વપરાતી બધી ધાતુઓમાં સ્ટીલનો ઉપયોગ 95% જેટલો હોય છે. સ્ટીલના નિર્માણમાં લોહ અયસ્કનો મુખ્ય હિસ્સો હોય છે. તેનો પ્રાથમિક ઉપયોગ માળખાકીય એન્જિનિયરીંગમાં થાય છે, ઉપરાંત દરિયાઈ પરિવહન, ઓટોમોબાઇલ્સ અને ઔદ્યોગીક કાર્યપદ્ધતિઓ(મશીનરી)માં પણ તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
ચોખાડ
શ્રેણી:જલાલપોર તાલુકો
લોહ અયસ્ક
ઉત્પાદન અને ઉપભોગ
લોખંડથી સમુદ્ધ ખડકો વિશ્વભરમાં પથરાયેલા છે. પરંતુ અયસ્ક પ્રમાણે વ્યવસાયિક ખાણકામ કાર્યમાં પ્રભૂત્વ ધરાવતા દેશઓની યાદી આ બાજુએ આપી છે. લોહ અયસ્ક માટેનું ખાણકામ આર્થિક રીતે ઉપયુક્ત છે કે નહીં તે માટે ખડકની ગુણવતા કે કદ ગૌણ છે. કારણ કે, ભૂસ્તરશાસ્ત્ર દ્વારા ખડકોમાં રહેલું પ્રમાણ સાબિત કરવું સહેલું છે. સંબંધિત બજારથી લોહ અયસ્કનું અંતર, બજાર સુધી પહોંચાડવા માટે તૈયાર કરવા પડતા રેલવે માળખાનું ખર્ચ અને આમ કરવા માટે કરવા પડતા ખર્ચને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે.
લોહ અયસ્કનું ખાણકામ એ ઓછા ગાળા પર વધુ વ્યાપારનો ધંધો છે. કારણ કે, અન્ય ધાતુઓની સરખામણીમાં લોખંડની કિંમત ઓછી છે. તેમાં મોટાપાયા પર મૂડીની જરૂર રહે છે. જહાજ સુધી લોહ અયસ્કને લઈ જવા માટે રેલવેનું માળખું ઊભું કરવા માટે પણ ખર્ચ કરવો પડે છે. આ બધા કારણોસર લોહ અયસ્કનું ઉત્પાદન કેટલાક થોડા લોકોના હાથમાં રહ્યું છે.
વિશ્વભરમાં, વાર્ષિક સરેરાશ એક અબજ મેટ્રિક ટન કાચા અયસ્કનું ઉત્પાદન કરવામાં આવે છે. બ્રાઝિલની વાલે કંપની વિશ્વમાં લોહ અયસ્કની સૌથી મોટી ઉત્પાદક કંપની છે, જે ખાણકામના વ્યવસાય સાથે સંકળાયેલી છે. આ પછીના ક્રમ પર એન્ગલો-ઓસ્ટ્રેલિયન કંપની બીએચપી બિલિટોન અને રીઓ ટીન્ટો જૂથ આવે છે. વધુમાં ફોરટેસ્ક્યુ મેટલ્સ ગ્રુપ લિમિટેડની મદદથી ઓસ્ટ્રેલિયા ઉત્પાદનની દ્રષ્ટિએ બીજા ક્રમ પર પહોંચી શક્યું છે.
લોહ અયસ્કને દરિયાઈ માર્ગે અન્ય દેશોમાં લઈ જવામાં આવે છે. વર્ષ 2004માં તેનો વ્યાપાર 849 મિલિયન ટન હતો. ઓસ્ટ્રેલિયા અને બ્રાઝિલ કુલ દરિયાઈ વેપારમાં 72% બજાર સાથે પ્રભુત્વ ધરાવે છે. આ બજારના 66% હિસ્સા પર બીએચપી (BHP), રીઓ અને વાલે પ્રભુત્વ ધરાવે છે.
ઓસ્ટ્રેલિયામાં લોહ અયસ્ક મુખ્ય ત્રણ સ્રોતોમાંથી મેળવવામાં આવે છે: પિસોલાઇટ “ખાડી વિસ્તારોમાં લોખંડનો જથ્થો”, જે પ્રાથમિક લોઁખડની સ્તરિય સરંચનાના યાંત્રિક ધોવાણમાંથી પ્રાપ્ત થાય છે. આ જથ્થો પાન્નાવોનિકા, પશ્ચિમ ઓસ્ટ્રેલિયાના ખાડી પ્રદેશોમાંથી મળી આવે છે. ખનિજની ભૂસ્તરીય રાસયણિક પ્રક્રિયામાંથી પરિવર્તીત લોખંડની સ્તરીય સંરચના મુખ્યત્વે પશ્ચિમ ઓસ્ટ્રેલિયાના ન્યુમેન, ચિચેસ્ટર અને હમેરસ્લે, કુલ્યાનોબ્બિંગ વિસ્તારમાંથી મળી આવે છે.
તાજેતરમાં, લોહ અયસ્કના અન્ય સ્વરૂપો પણ મળી આવ્યા છે. જેમાં લાલાશ પડતુ ઓક્સિડાઇઝ્ડ લોખંડ અને પશ્ચિમ ઓસ્ટ્રેલિયાના આર્ગ્લે સરોવર પાસેથી મળી આવેલી લેટરાઈટ ખાણો પ્રમુખ છે.
ભારતમાંથી અંદાજે 9,602 મિલિયન ટન જથ્થો હિમેટાઈટ અને 3,408 મિલિયન ટન મેગ્નેટાઇટનો જથ્થો મેળવી શકાય તેમ છે. મધ્યપ્રદેશ, કર્ણાટક,, બિહાર, ઓરિસ્સા, ગોઆ, મહારાષ્ટ્ર, આંધ્રપ્રદેશ, કેરળ, રાજસ્થાન અને તામિલનાડુ ભારતમાં લોહ અયસ્કના પ્રમુખ ઉત્પાદકો છે
વિશ્વની લોહ અયસ્કની જરૂરિયાત પ્રતિવર્ષ સરેરાશ 10%ના દરથી વધી રહી છે. ચીન, જાપાન, કોરિયા, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને યુરોપીય સંઘમાં તેનો બહોળા પ્રમાણમાં ઉપયોગ થાય છે.
ચીન હાલમાં લોહ અયસ્કનો સૌથી મોટો ઉપભોક્તા દેશ છે, જેના કારણે તે વિશ્વનો સૌથી મોટો સ્ટીલ ઉત્પાદક દેશ છે. તે વિશ્વનો સૌથી મોટો આયાતકાર દેશ પણ છે. વર્ષ 2004 દરમિયાન ચીનના દરિયાઈ વેપારમાં 52% હિસ્સો લોહ અયસ્કનો હતો. ચીન બાદ જાપન અને કોરિયાનો ક્રમ આવે છે. જેઓ મોટાપાયા પર કોલસા અને લોહ અયસ્કનો ઉપભોગ કરે છે. વર્ષ 2006માં ચીને 38%ની વાર્ષિક વૃદ્ધિ સાથે 588 મિલિયન ટન લોહ અયસ્કનું ઉત્પાદન કર્યું હતું.
લોહ અયસ્ક બજાર
છેલ્લા 40 વર્ષોથી લોહ અયસ્કના ભાવ, ખાણીયાઓ અને સ્ટીલ નિર્માતાઓની કથિત માપદંડ પદ્ધતિ દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે. પરંપરાગત રીતે, બંને જૂથો વચ્ચે થયેલા સોદાને માપદંડ માનવામાં આવે છે અને સમગ્ર ઉદ્યોગ દ્વારા અનુસરવામાં આવે છે. આમ, વાટાઘાટો દ્વારા દરવર્ષે એક કિંમત નક્કી કરવામાં આવે છે. તેનું હાજર બજારપણ અસ્તિત્વ ધરાવે છે, જોકે સામાન્ય રીતે તેનું કદ ખૂબ નાનું છે. માપદંડ પદ્ધતિની સમસ્યા એ છે કે, જ્યારે હાજર બજારમાં ભાવો માપદંડ કિંમત કરતા વધારે હોય ત્યારે ખાણીયાઓને નુકસાન થાય છે. તેમણે, હાજર બજારમાં અયસ્કના વેચાણ દ્વારા મળતી વધારાની આવક ગુમાવવી પડે છે. વળી, જ્યારે હાજર બજારના ભાવો માંપદંડ કિંમત કરતા ઓછા હોય ત્યારે કેટલાક ઉત્પાદકો હાજર બજારમાંથી અયસ્કની ખરીદી કરીને ખાણિયાઓને છેતરે છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, આ માપદંડ પદ્ધતિ સ્ટીલ માલિકોને સુરક્ષા પૂરી પાડે છે. પરંતુ, ખાણીયાઓને નહી. બીજી તરફ આ માપદંડ પદ્ધતિથી ખાણીયાઓ અને સ્ટીલ મીલો વચ્ચે કિંમતોની સ્થિરતા જળવાઈ રહે છે, જેના આધાર પર તેઓ અસરકારક રીતે ઉત્પાદનનું આયોજન કરી શકે છે.
હાલના, વર્ષોમાં માપદંડ પદ્ધતિ તૂટી રહી છે. કેટલાક ખાણીયાઓ દ્વારા તેમના ગ્રાહકોને હાજર બજારનો ઉપયોગ કરવા માટેનું દાબણ કરવામાં આવે છે. ચીન જેવા મોટા ખરીદનાર સાથે ભાવતાલના કારણે, પણ માપદંડ પદ્ધતિ તૂટી રહી છે હાજર બજારનું કદ અને મહત્વ વધ્યાં છે. લોહ અયસ્કની સાટા પદ્ધતિ પણ વિકસી છે. કોલસા જેવી અન્ય જણસોમાં બજાર આધારિત ભાવ વ્યવસ્થા અસ્તિત્વમાં આવી છે. આવા સંજોગોમાં મધ્યમ કે લાંબા ગાળે લોહ અયસ્ક માટે પણ આ રસ્તો અપનાવવામાં આવે તે વ્યાજબી છે. જોકે, કેટલાક કિસ્સાઓમાં, અયસ્કની કિંમત કરતા પરિવહન ખર્ચ વધી જાય છે. આવું બ્રાઝિલના લોહ અયસ્ક સંદર્ભે ઉપયુક્ત છે. જેને ઓસ્ટ્રેલિયાના લોહ અયસ્કની સરખામણીએ ચીન પહોંચતા વધુ અંતર ખેડવું પડે છે. આ કારણસર, ભૂતકાળમાં ઓસ્ટ્રેલિયાના ઉત્પાદકોએ તેમના અયસ્ક પર વધુ કિંમતની માંગ કરી હતી. કારણ કે, તેનું પરિવહન ખૂબ જ સસ્તું હતું.
પીલબરાના જથ્થાનો વપરાશ
જીઓસાઇન્સ ઓસ્ટ્રેલિયાના અંદાજ પ્રમાણે દેશમાં "આર્થિક રીતે નિદર્શિત સ્ત્રોતો"નો જથ્થો 24 ગીગાટન કે 24 મિલિયન ટન છે. હાલ, વાર્ષિક 324 મિલિયન ટનના દરથી તેનો ઉપયોગ થઇ રહ્યો છે. એવું માનવામાં આવે છે કે, 1960ના દાયકામાં અમેરિકાની પોલાદ કંપની કૈસર સ્ટીલના તત્કાલીન ઉપાધ્યક્ષ થોમસ પ્રાઇસએ, તેને "વિપુલ અયસ્ક ધરવનાર ખાણોમાંની એક" કહી હતી.
ઓસ્ટ્રેલિયન બ્યુઅરો ઑફ એગ્રિકલ્ચરલ એન્ડ રિસોર્સ ઇકોનોમિક્સના મત મુજબ, આ જથ્થાનો વાર્ષિક 323 મિલિયન ટનના દરથી ઉપયોગ થઇ રહ્યો છે. આગામી વર્ષોમાં તેનો દર વધી શકે છે નિષ્ણાત ડૉ. ગેવિન મડ્ડ (મોનશાહ યુનિવર્સિટી) એવું માને છે કે, આ જથ્થો આગામી ૩૦ થી 50 વર્ષમાં ખૂટી જશે. જ્યારે જોનાન્થન લૉ સીએસઆઇઆરઓ (CSIRO) એવું માને છે કે, આ જથ્થો 56 વર્ષ સુધી ચાલે તેટલો છે.
શુદ્ધિકરણ
લોહ અયસ્કમાં ઓક્સિજન રહેલો હોય છે, જે લોખંડના અણુ સાથે જોડાયેલો હોય છે. લોહ અયસ્કમાંથી પોલાદ બનાવવા માટે તેનું શુદ્ધિકરણ જરૂરી છે અથવા ઓક્સિજનને દૂર કરવા માટે સીધી પ્રક્રિયા કરવી જરૂરી છે. ઓક્સિજન અને લોખંડના અણુ ખૂબ જ મજબૂત રીતે જોડાયેલાં હોય છે. આથી, લોખંડમાંથી ઓક્સિજનને દૂર કરવા માટે વધુ મજબૂત તત્વનું ઓક્સિજન સાથે જોડાણ કરવામાં આવે તે જરૂરી છે. આ હેતુ માટે કાર્બનનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. ઉચ્ચ તાપમાન પર ઓક્સિજન-પોલાદના અણુના જોડાણ કરતા કાર્બન-ઑક્સિજનનું જોડાણ વધુ મજબૂત હોય છે. શુદ્ધિકરણની પ્રક્રિયા માટે લોહ અયસ્કનો ભૂક્કો કરી નાખવો જોઈએ. ત્યારબાદ આ મિશ્રણને ઊંચાં તાપમાન પર ગરમ કરવું જોઈએ, જેથી શુદ્ધિકરણ થઇ શકે.
જોકે, આ પ્રક્રિયા પ્રમાણમાં સરળ નથી. રાસાયણિક પ્રક્રિયા દ્વારા લોખંડમાંથી ઑક્સિજનને દૂર કરવામાં કાર્બન મોનોક્સાઇડ પાયારૂપ ઘટક છે. આથી, ઑક્સિજનના અભાવવાળી અવસ્થામાં લોખંડ અને કાર્બનનું શુદ્ધિકરણ કરવું જોઈએ, જેથી કરીને કાર્બનનું દહન થતા ઉત્પન્ન થશે નહી કે.
સિલિકોન
લોહ અયસ્કમાં મોટાભાગે સિલિકાની ઉપસ્થિતિ હોય જ છે. શુદ્ધિકરણની પ્રક્રિયા દરમિયાન સિલિકાને દૂર કરી દેવામાં આવે છે. 1300 °સે. થી ઊંચાં તાપમાન પર સિલિકા દૂર થઇ જાય છે અથવા તો લોખંડની સાથે મિશ્રિત થઇ જાય છે. ભઠ્ઠીનુ તાપામાન જેમ વધુ હોય તેમ લોખંડમાં સિલિકોનના પ્રમાણ વૃદ્ધિ થાય છે. 16મી સદીથી લઈને 18મી સદી દરમિયાન યુરોપમાં નિર્મિત પોલાદમાં સામાન્યતઃ 1.5% જેટલું સિલિકા મળી આવે છે.
સિલિકોનની અસર હેઠળ ભૂખરું લોખંડ બને છે. ભૂખરું લોખંડ પ્રમાણમાં ઓછું બરડ હોય છે. સફેદ લોખંડની સરખામણીમાં ભૂખરું લોખંડ સહેલાઈથી તોડી શકાય છે. આથી, ઢાળવાના હેતુસર ભૂખરા લોખંડનો ઉપયોગ થાય છે. અહેવાલ પ્રમાણે, સિલિકોનથી લોખંડનું સંકોચન ઘટે છે. લોખંડને ઘટ્ટ બનાવવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન વાયુઓના કારણસર, તેમાં પોલાણ રહી જવાની શક્યતા હોય છે. સિલિકાના કારણે તેની શક્યતા ઘટી જાય છે. આથી, બીબાંની સંભાવના ઘટી જાય છે.
ફૉસ્ફરસ
લોખંડ પર ફૉસ્ફરસ ની (P) મુખ્ય ચાર અસર હોય છે. ફૉસ્ફરસથી લોખંડની સખતાઈ અને મજબૂતી વધે છે. તાપમાન નીચું લાવે છે, તરલતા વધારે છે અને ઝડપથી ઠંડું પડે છે. લોખંડના સંભવિત ઉપયોગના આધાર પર આ ખાસિયત સારી કે ખરાબ છે. ભેજવાળા અયસ્કમાં ફૉસ્ફરસનું પ્રમાણ વધારે હોય છે.
ફૉસ્ફરસનું પ્રમાણ વધારતા લોખંડની મજબૂતાઇ અને સખ્તાઇ પણ વધે છે. ઘડાયેલા લોખંડમાં 0.05% ફૉસ્ફરસ હોય તો તે મધ્યમ કાર્બન સ્ટીલ જેટલું મજબૂત બને છે. ફૉસ્ફરસના વધુ પ્રમાણ યુક્ત લોખંડ ઠંડું હોય ત્યારે પણ ઢાળી શકાય છે. લોખંડમાં ફૉસ્ફરસનું કોઇપણ પ્રમાણ પોલાદને સખ્તાઇ આપે છે. જેમ ફૉસ્ફરસનું પ્રમાણ વધુ હોય છે તેમ લોખંડ મજબૂત બને છે. આવા લોખંડને ટીપીને વધુ સખત બનાવી શકાય છે. સ્ટીલ નિર્માતા ફૉસ્ફરસનું પ્રમાણ 0.07% થી વધારીને 0.12% સુધી લઈ જાય તો લોખંડની સખતાઈમાં 30% સુધીનો વધારો થઇ શકે છે. આનાથી લોખંડની આંચકા સહન કરવાની ક્ષમતામાં કોઇ ફેર નથી પડતો. ફૉસ્ફરસ ઠંડુ પડવાના કારણે લોખંડની સખ્તાઈ પણ વધે છે. જોકે, તેનાથી ઊંચા તાપમાને લોખંડમાં કાર્બન ભેળવવાની ક્ષમતા ઘટી જાય છે. જેના કારણે, બરડ સ્ટીલના નિર્માણમાં (cementation – સિમેન્ટેસન - રસાયણો સાથે ભેળવીને નિર્માણ કરવાની ક્રિયામાં) તેની ઉપયોગિતા ઘટી જાય છે. જેમાં કાર્બન શોષવાના પ્રમાણ અને ઝડપને ધ્યાનમાં લેવામાં આવે છે.
ફૉસ્ફરસના વધુ પ્રમાણની નકારાત્મક અસર થાય છે. લોખંડમાં 0.2% થી વધુ ફૉસ્ફરસનું પ્રમાણ હોય તો નીચા તાપમાન પર લોખંડ બરડ બની જાય છે. લોખંડના સળિયા બનાવવા માટે નીચા તાપમાન પર લોખંડનું બરડ હોવું જરૂરી છે. મોટાભાગે લોખંડના સળિયાં ગરમ હોય ત્યારે જ તેની ઉપર કામ કરવામાં આવે છે. પરંતુ, ઉપયોગોના કારણે પટ્ટી લોખંડ, સખત, વાળી શકાય તેવું અને સામાન્ય તાપમાન પર આંચકારોધક હોય તે જરૂરી છે. હથોડી મારવાથી તૂટી જતી ખીલ્લી કે પથ્થર સાથે ટકરાવાથી તૂટી જતા પૈડાંને વેંચી શકાય નહીં. ફૉસ્ફરસની વધુ પડતી માત્રા લોખંડને બિનઉપયોગી બનાવી દે છે.. તાપમાનના કારણે ઠંડીમાં બરડ બનવાની અસર વધી જાય છે. આથી, લોખંડનો જે ટૂકડો ઉનાળામાં ખૂબ જ સારૂ કામ આપી શકે તે શિયાળામાં એકદમ બરડ બની જાય તેવું પણ બને. મધ્ય યુગમાં એવા કેટલાક પૂરાવા મળે છે કે, ખૂબ જ ધનિક માણસો ઉનાળા દરમિયાન ફૉસ્ફરસની વધુ માત્રા વાળી તલવારો વાપરતા હતા, જ્યારે શિયાળા દરમિયાન ફૉસ્ફરસના ઓછાં પ્રમાણવાળી તલવારોનો ઉપયોગ કરતા હતા.
ફૉસ્ફરસ એ સ્ટીલને બરડ બનાવતી હાનિકારક અશુદ્ધિ છે. મિશ્રણમાં ફૉસ્ફરસનું માત્ર 0.6% જેટલું પ્રમાણ પણ હાનિકારક છે. ધાતુને ઓગાળતી વખતે કે શુદ્ધિકરણની પ્રક્રિયા દરમિયાન ફૉસ્ફરસ સહેલાઈથી દૂર નથી થઇ શકતો. આથી, શરૂઆતથી જ લોહ અયસ્કમાં ફૉસ્ફરસનું પ્રમાણ ઓછું હોય તે જરૂરી છે. ફૉસ્ફરસના પ્રમાણના કારણે જ ભારતના લોહસ્તંભને કાટ ચડતો નથી. કાટને પરિવર્તિત કરવા માટે ફૉસ્ફરિક એસિડનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. કારણ કે, ફૉસ્ફરસયુક્ત લોખંડનું ઑક્સિડેશન થાય તેવી સંભાવના ઓછી છે.
એલ્યુમિનિયમ
ઘણા અયસ્કમાં ખૂબ નાની માત્રામાં ઍલ્યુમિનિયમ (Al) રહેલું હોય છે. (મોટાભાગે તે માટી સ્વરૂપે હોય છે.) જ્યારે ચૂનાના પથ્થરમાં પણ કેટલુંક પ્રમાણ હોય છે. અયસ્કના શુદ્ધિકરણ પહેલા તેને પાણીથી સાફ કરીને મૃદુ સ્વરૂપે રહેલું ઍલ્યુમિનિયમ દૂર કરી શકાય છે. ઇંટોમાંથી બનેલી ભટ્ઠીઓનું આગમન થયું તે પહેલા સુધી લોખંડમાં કે શુદ્ધિકરણની પ્રક્રિયા દરમિયાન વધેલા કચરામાં ઍલ્યુમિનિયમની અશુદ્ધિનું પ્રમાણ નહિવત્ હતું. જોકે, જ્યારથી ભઠ્ઠીઓમાં ઇંટોનો વપરાશ શરૂ થયો છે, ત્યારથી લોખંડમાં ઍલ્યુમિનિયમની અશુદ્ધિનું પ્રમાણ નાટ્યાત્મક રીતે વધ્યું છે. ભઠ્ઠીમાં અંદરના ભાગમાં ચોંટી ગયેલી પ્રવાહી સ્વરૂપની અશુદ્ધિના કારણે, આ પ્રમાણ વધ્યું છે.
ઍલ્યુમિનિયમનું પ્રમાણ ઘટાડવું ખૂબ જ અઘરૂ છે. પરિણામ સ્વરૂપે લોખંડમાં ઍલ્યુમિનિયમની અશુદ્ધિ સમસ્યા નથી. જોકે, તેના કારણે, શુદ્ધિકરણની પ્રક્રિયા દરમિયાન વધતા કચરાની સ્નિગધતા વધે છે ( અને ). જેના કારણે ભટ્ઠીની કાર્યક્ષમતા ઉપર વિપરીત અસર થાય છે. ઘટ્ટ કચરાના કારણે, ભઠ્ઠીની પ્રક્રિયા ધીમી પડે છે અને પ્રક્રિયા લાંબી ચાલે છે. ઍલ્યુમિનિયમના વધુ પ્રમાણના કારણે પ્રવાહ સ્વરૂપમાં રહેલી અશુદ્ધિને દૂર કરવી મુશ્કેલ બને છે. તેના કારણે, ભઠ્ઠી ઠંડી પડી જવાની પણ ભીતિ રહેલી હોય છે.
અશુદ્ધિમાં ઍલ્યુમિનિયમના ઉચ્ચ પ્રમાણના વિવિધ ઉપાયો હોય શકે છે. એક, તેની અવગણના કરવી. ઍલ્યુમિનિયમના ઉચ્ચ પ્રમાણવાળા ચૂનાના પથ્થર કે અયસ્કનો ઉપયોગ ન કરવો જોઈએ. ઓગાળવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન ચૂનાના પથ્થરનું પ્રમાણ વધારવામાં આવતા સ્નિગ્ધતા ઘટે છે.
સલ્ફર
સલ્ફર (S) એ મોટાભાગે કોલસાની અશુદ્ધિ હોય છે. કેટલાક સ્ત્રોતના અયસ્કમાં લધુતમ પ્રમાણમાં રહેલી હોય છે. પરંતુ તે તેને બાળીને ભૂકો કરવાથી દૂર કરી શકાય છે. શુદ્ધિકરણની પ્રક્રિયા દરમિયાન લોખંડની પ્રવાહી અને ઘન અવસ્થામાં સલ્ફર સહેલાઇથી ઓગળી જાય છે. સલ્ફરની નાની માત્રાની પણ પ્રત્યક્ષ અને ગંભીર અસરો હોય છે. લોખંડના નિર્માતા દ્વારા શરૂઆતના તબક્કામા જ તેનું નિરાકરણ લાવી દેવામાં આવ્યું હતું. સલ્ફરના કારણે, લોખંડ લાલ બની જાય છે તથા તે ઊંચા તાપમાન પર બરડ બની જાય છે.
ઊંચા તાપમાન પર બરડ હોય તેવું લોખંડ નીચા તાપમાન પર સારૂ કામ આપી શકે છે. નીચા તાપમાન પર કામ કરતી વખતે, કારીગરને વધુ શારીરિક શ્રમ પડે છે. લોખંડને આકાર આપવા માટે વધુ જોરથી આકરાં પ્રહારો કરવા પડે છે. સલ્ફરની સામાન્ય અશુદ્ધિવાળા સળિયાને ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે. પરંતુ, આ માટે વધુ સમય અને પ્રયાસોની જરૂર રહે છે.
ઘડાયેલા લોખંડમાં સલ્ફરના કારણે, સફેદ લોખંડના બંધારણને ઉતેજન મળે છે. માત્ર 0.5% પ્રમાણ, ઝડપથી ઠંડુ પડી જવાની અસર અને સિલિકોનના વધુ પ્રમાણને અટકાવી શકે છે. ઘડાયેલું સફેદ લોખંડ વધુ બરડ અને વધુ સખ્ત હોય છે. સામાન્ય રીતે તેનો ઉપયોગ ટાળવામાં આવે છે. કારણ કે, તેની ઉપર કામ કરવું મુશ્કેલ હોય છે. જોકે, ચીનમાં વધુ પ્રમાણવાળા લોખંડનો ઉપયોગ થાય છે. કોલસા અને કોકના ઉપયોગના કારણે કેટલાક લોખંડમાં 0.57% સુધી લોખંડનું પ્રમાણ જોવા મળે છે. આ પ્રકારના લોખંડનો ઉપયોગ ઘંટ અને ચિમનીના નિર્માણ માટે થતો હતો. આ મુજબ, ધાતુના ઢાળકામ માટે સારા લોખંડમાં સલ્ફરનું પ્રમાણ કરતા 0.15% ઓછું હોવું જોઇએ. વિશ્વના અન્ય દેશોમાં ઉચ્ચ સલ્ફરવાળા બીબાંનો ઢોળકામ માટે ઉપયોગ થઇ શકે છે. પંરતુ તેના કારણે, નીચી ગુણવતાવાળું લોખંડ ઘડાશે.
સલ્ફરની અશુદ્ધિના માટે અનેક ઉપાયો છે. જેમાં પ્રથમ ઉપાય છે કે, તેની અવગણના કરવી. પ્રાગૈતિહાસિક અને ઐતિહાસિક યુગમાં લોખંડમાં સલ્ફરની અશુદ્ધિને અવગણવામા આવતી હતી. (ચીનની જેમ) યુરોપમાં શુદ્ધિકરણની પ્રક્રિયા દરમિયાન બળતણ તરીકે કોલસાનો ઉપયોગ થતો ન હતો. કારણ કે, તેનાથી સલ્ફરરૂપે અશુદ્ધિ ઉમેરાતી હતી, જે ઉચ્ચ તાપમાન પર બરડ બની જાય છે જો કોઇ ખનિજના કારણે, ધાતુ બરડ બની જતી, તો લોખંડ બનાવનારાઓ ખનિજનો અન્ય સ્ત્રોત શોધતા હતા. યુરોપની ભઠ્ઠીઓમાં વર્ષ 1709માં (કદાચ એથી પણ પહેલાં) પ્રથમ વખત ખનિજ કોલસાનો ઉપયોગ થયો હતો. જે નિષ્યંદનની પ્રક્રિયા દરમિયાન મળી આવ્યો હતો. વર્ષ 1829માં પ્રથમ વખત ભઠ્ઠીમાં પ્રાકૃતિક કોલસાનો ઉપયોગ થયો હતો.
રામપુરા (તા. ધોળકા)
રામપુરા (તા. ધોળકા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા  અમદાવાદ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  ધોળકા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. રામપુરા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, બાજરી, કપાસ, દિવેલી તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
લોહ અયસ્ક
સલ્ફર
અયસ્કને પાણી વડે સાફ કરીને અથવા ગરમ કરીને સલ્ફરને દુર કરી શકાય છે. તેને ગરમ કરવાથી સલ્ફરનું સલ્ફર ડાયૉક્સાઇડમાં રૂપાંતરણ થાય છે, જે વાતાવરણમાં ભળી જાય છે અથવા તો પાણી વડે સાફ કરી શકાય છે. ગરમ આબોહવાવાળા વિસ્તારમાં સલ્ફરયુક્ત ખનિજને વરસાદમાં ખુલ્લી મુકી શકાય છે. વરસાદ, બેક્ટેરિયા અને ગરમ ઑક્સાઇડના કારણે સલ્ફાઇડનું સલ્ફેટમાં રૂપાંતરણ થાય છે, જે જલદ્રાવ્ય હોય છે. જોકે, માત્ર ઐતિહાસિક દ્રષ્ટિએ જોતાં સલ્ફર મિશ્રિત લોખંડ (આયર્ન પાઇરાઇટ ), લોખંડનું પ્રાથમિક ખનિજ હોવા છતાં, લોખંડ ધાતુના નિર્માણમાં અયસ્ક તરીકે તેનો ઉપયોગ નથી થતો. સ્વીડનમાં પણ પ્રાકૃત્તિક વાતાવરણના ઉપયોગ દ્વારા સલ્ફરને દુર કરવામાં આવતું હતું. ભેજવાળા અને લાલ ખડકોમાં આ પ્રક્રિયા ભૂસ્તરીય ગતિથી થાય છે.
રામપુરા (તા. ધોળકા)
સંદર્ભ
શ્રેણી:ધોળકા તાલુકો
લોહ અયસ્ક
સલ્ફર
સલ્ફરની ઓછી માત્રાવાળા લોખંડનું મહત્વ એ પરથી જાણી શકાય છે કે, 16મી થી 18મી સદી દરમિયાન સ્વીડન, રશિયા અને સ્પેનના લોખંડ માટે ઊંચી કિંમત ચૂકવવામાં આવતી હતી. આજના સમયમાં સલ્ફરએ સમસ્યા નથી. આધુનિક સમયમાં સલ્ફર સાથે મેંગનિઝ ઉમેરવામાં આવે છે. જોકે, કેટલા પ્રમાણમાં સલ્ફર ઉમેરવું જોઇએ તેની જાણ નિર્માતાને હોવી જોઇએ. સલ્ફરની અસરને દુર કરવા માટે ઓછામાં ઓછું પાંચ ગણું મેંગનિઝ ઉમેરવું જોઇએ. કેટલાક ઐતિહાસિક લોખંડમાં મેંગનિઝ હોવાનું માલૂમ થયું છે. પરંતુ, આ પ્રમાણ સલ્ફરની અસરને દૂર કરવા માટે પૂરતું નથી.
બાહ્ય લિંક્સ
શ્રેણી:ભૂસ્તરશાસ્ત્ર
કરાયા (તા. વાપી)
કરાયા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા વલસાડ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા વાપી તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. કરાયા ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, આંગણવાડી, દૂધની ડેરી, પંચાયતઘર જેવી સગવડો ઉપલબ્ધ થયેલ છે. આ ગામમાં ખેતી, ખેતમજૂરી અને પશુપાલન મુખ્ય વ્યવસાય છે. શેરડી, ડાંગર, કેરી, ચીકુ અને શાકભાજી આ ગામનાં ખેત-ઉત્પાદનો છે.
આ ગામથી નજીકનું હવાઇમથક દક્ષિણ દિશામાં મુંબઇ તેમ જ ઉત્તર દિશામાં સુરત ખાતે આવેલું છે.
શ્રેણી:વાપી તાલુકો
અંતરનું વિશ્લેષણ
આંકડાશાસ્ત્રમાં અંતરનું વિશ્લેષણ (અનોવા)(ANOVA) તે આંકડાકીય મોડલ અને તેની સાથે સંકળાયેલી કામગીરીઓનો સંગ્રહ છે જેમાં અંતરને વિવિધ વ્યાખ્યાત્મક ચલને કારણે ઘટકમાં વિભાજિત કરવામાં આવે છે.સરળ રીતે કહીએ તો અનોવા (અનોવા (ANOVA)) કેટલાક જૂથના સરેરાશ તમામ સમાન છે કે નહીં તેનું આંકડાકીય પરીક્ષણ આપે છે અને માટે વિદ્યાર્થીઓના બે નમૂના t-testને બેથી વધુ જૂથ સાથે સામાન્યીકૃત કરે છે.
વિહંગાવલોકન
આવા મોડલ માટે ત્રણ સૈદ્ધાંતિક વર્ગ છેઃ
પ્રેક્ટિસમાં અનોવા (ANOVA)ના ઘણા પ્રકાર છે જેનો આધાર ટ્રીટમેન્ટની સંખ્યા અને પ્રયોગ હેઠળના વિષય પર તેનો કેવી રીતે ઉપયોગ થાય છે તેના પર હોય છેઃ
ફિક્સ્ડ ઇફેક્ટ્સ મોડલ્સ
અંતર વિશ્લેષણના ફિક્સ્ડ ઇફેક્ટ મોડલનો ત્યાં ઉપયોગ થાય છે કે જેમાં પ્રયોગકર્તા પ્રયોગના વિષય પર કેટલીક ટ્રીટમેન્ટનો અમલ કરે છે, તે જોવા કે પ્રતિભાવ અંતરનું મૂલ્ય બદલાય છે કે નહીં.તેનાથી પ્રયોગકર્તાને એવા પ્રતિભાવ ચળ મૂલ્યોની એક શ્રેણી મળે છે જે વસતિમાં પેદા થશે
રેન્ડમ ઇફેક્ટ્સ મોડલ્સ
જ્યારે ટ્રીટમેન્ટ્સ ફિક્સ્ડ નથી હોતી ત્યારે રેન્ડમ ઇફેક્ટ્સ્ મોડલ્સનો ઉપયોગ થાય છે.જ્યારે વિવિધ ટ્રીટમેન્ટ (જે ફેક્ટર લેવલ તરીકે પણ ઓળખાય છે)નું સેમ્પલિંગ વ્યાપક વસતિમાંથી લેવામાં આવે ત્યારે આ થાય છે.ટ્રીટમેન્ટ્સ જાતે રેન્ડમ ચળ હોવાથી કેટલીક ધારણા અને ટ્રીટમેન્ટ કોન્ટ્રાસ્ટની પદ્ધતિઓ અનોવા (ANOVA)મોડલ 1થી અલગ હોઇ શકે છે.
મોટા ભાગની રેન્ડ્મ ઇફેક્ટ્સ અથા મિક્સ્ડ ઇફેકટ્સ મોડલ્સનો ચોક્કસ સેમ્પ્લ્ડ ફેક્ટસર્ને લગતા નિષ્કર્ષ સાથે સંબંધ નથી. દાખલા તરીકે, એક મોટા ઉત્પાદન પ્લાન્ટી ધારણા કરો જેમાં ઘણા મશીનો એક જ પ્રોડક્ટનું ઉત્પાદન કરે છે.આંકડાશાસ્ત્રીને કોઇ પણ ત્રણ મશિનની એક બીજા સાથે તુલના કરવામાં બહુ ઓછો રસ પડશે.તેના સ્થાને તમામ મશિનનું કરવામાં આવેલું તારણ કામનું હોય છે જેમકે તેમનું ચલન અને કુલ સરેરાશ.
પૂર્વધારણાઓ
હોમોસેડેસ્ટિસિટીની પુષ્ટિ કરવા માટે અંતરની હોમોજીનીટી માટે લિવેન્સ ટેસ્ટ કરવામાં આવે છે.સામાન્યતાની પુષ્ટિ કરવા કોલ્મોગ્રોવ-સ્મિર્નોવ અથવા શેપિરો-વિક ટેસ્ટ કરવામાં આવે છે.કેટલાક લેખકો દાવો છે કે એફ-ટેસ્ટ અવિશ્વસનીય છે જો તેમાં સામાન્યતામાં વિચલન આવે તો.(લિન્ડમેન 1974) જ્યારે અન્યનો દાવો છે કે કે એફ ટેસ્ટ મજબૂત છે (ફર્ગ્યુસન એન્ડ ટેકેન, પીપી 2005, 261-2)ક્રુસ્કલ-વોલીસ ટેસ્ટ નોન પેરામેટ્રિક વિકલ્પ છે જે સામાન્યતાની ધારણા પર આધાર રાખતો નથી.
વર્ગની રકમનું વિભાજન કરવું
મૂળભૂત ટેકનિક, વર્ગની રકમ(સંક્ષિપ્તSS)ના સરવાળાનું મોડલમાં વપરાયેલી ઇફેક્ટ્સને લગતા ઘટકોનું વિભાજન છે.દાખલા તરીકે, આપણે સરળ અનોવા માટે મોડલ જોઇએ જેમાં એક પ્રકારની ટ્રીટમેન્ટ અલગ અલગ સ્તરે છે.
સ્વતંત્રતાની ડીગ્રીના આંકડાનું પણ આવી રીતે જ વિભાજન કરી શકાય છે અને સાય સ્ક્વેર ડિસ્ટ્રીબ્યુશન આપે છે જે વર્ગની રકમ દર્શાવે છે.df
જૂઓ લેક-ઓફ-ફિસ સમ ઓફ સ્ક્વેર.
એફ-ટેસ્ટ
એફ ટેસ્ટનો કુલ વિચલનના ઘટકોની તુલના માટે ઉપયોગ થાય છે.દાખલા તરીકે, વન-વે અથવા સિંગલ ફેક્ટર એનોવામાં આંકડાકીય મહત્ત્વનું એફ ટેસ્ટની તુલના દ્વારા પરીક્ષણ થાય છે.
જ્યાઃ
અને
એફ-ડિસ્ટ્રીબ્યુશન સાથે I-1 ,nT-I સ્વતંત્રતાની ડીગ્રી. એફ-ડિસ્ટ્રીબ્યુશનએ કુદરતી ઉમેદવાર છે કારણ કે કસોટીની બાબત સ્કવેરની બે રકમનો ભાગકાર છે જેની પાસે સાય-સ્કવેર ડિસ્ટ્રીબ્યુશનછે.
રેન્ક પર અનોવા
કોનોવર અને ઇમાને 1981માં સૌપ્રથમ સૂચવ્યા મુજબ, આંકડા જ્યારે એનોવાની ધારણા સંતોષતા નથી ત્યારે પ્રત્યેક મૂળ ડેટા મૂલ્યને તેની રેન્કથી બદલવામાં આવે છે. જેમાં સૌથી નાનું 1 અને સૌથી મોટું N છે. ત્યાર બાદ રેન્કમાં તબદીલ કરેલી ડેટા પર સ્ટાન્ડર્ડ એનોવાની ગણતરી કરો. ટુ-વે ડિઝાઇન જેવા માટે કોઇ સમકક્ષ નોનપેરામેટ્રિક પદ્ધતિ હજુ સુધી વિકસાવાઇ નથી ત્યાં રેન્ક તબદીલી એવા ટેસ્ટમાં પરીણમે છે જે બિન સામાન્યતા સામે મજબૂત હોય છે અને આઉટલીયર અને બિન અચળ અંતર સામે પ્રતિરોધક હોય છે. ((હેલસેલ એન્ડ હિર્શ્ચ 2002, પેજ 177). જો કે સીમેને et al. (1994) નોંધ્યું હતું કે કોનોવર અને ઇમાન (1981)ની રેન્ક તબદિલી ફેક્ટોરિયલ ડિઝાઇનમાં ઇફેક્સ્ટની આંતરિક પ્રતિક્રીયાના પરીક્ષણ માટે યોગ્ય નથી કારણકે તે ટાઇપ-1 ભૂલ (આલ્ફા એરર)માં વધારો કરે છે. . વધુમાં, જો  બંને મુખ્ય પરિબળો નોંધપાત્ર હોય તો પ્રતિક્રિયા માપવા બહુ ઓછી શક્તિ  હોય છે.
રેન્ક તબદીલીનો ચલ ક્વોન્ટાઇલ નોર્મલાઇઝેશન છે જેમાં રેન્કમાં વધુ તબદીલી કરવામાં આવે છે જેથી પરીણામી મૂલ્ય થોડું નિશ્ચત વિતરણ ધરાવેક્વોન્ટાઇલ-નોર્મલાઇઝ્ડ ડેટાનું વધુ વિશ્લેષણ બાદમાં તે વિતરણની નોંધપાત્ર મૂલ્યની ગણતરીમાં ધારણા કરે છે.
ઇફેક્ટ કદ માપ
પ્રિડિક્ટર અથવા પ્રિડક્ટરોના જૂથ અને આશ્રિત ચલ વચ્ચેના સંબંધની માત્રા દર્શાવવા માટે ANOVAમાં અફેક્ટ્સના કેટલાક પ્રમાણભૂત માપનો ઉપયોગ થાય છે. ઇફેક્ટ્સ કદના અંદાજો એટલા માટે નોંધવામાં આવે છે કે જેથી સંશોધનકાર તેના અભ્યાસના તારણોમાં તુલના કરી શકે.સમાન ઇફેક્ટ કદ અંદાજ દ્વીચલમાં નોંધાય છે (દા.ત. ANOVA) અને મલ્ટિવેરિયેટ (MONOVA, CANOVA, મલ્ટિપલ ડિસ્ક્રીમીનન્ટ એનાલિસિસ). આંકડાકીય વિશ્લેષણમાં ઇટા સ્ક્વેર્ડ, આંશિક ઇટા-સ્ક્વેર્ડ, ઓમેગા અને ઇન્ટરકોરિલેશનનો સમાવેશ થાય છે. (સ્ટ્રાન્ગ, 2009).
η2 ( ઈટીએ-સ્કવેર્ડ  ): ઇટા સ્ક્વેર્ડ આશ્રિત અંતરમાં સમજાવાયેલા ચલનો ગુણોત્તર પ્રિડીક્ટર દ્વારા દર્શાવે છે જ્યારે અન્ય પ્રિડીક્ટરોનું નિયમન કરે છે. ઇટા સ્ક્વેર્ડ એ વસતિમાં મોડલ દ્વારા સમજાવાયેલા અંતરનો બાયસ્ડ અંદાજ છે. (તે સેમ્પલમાં માત્ર ઇફેક્ટ કદનો અંદાજ કાઢે છે). સરેરાશ રીતે તે વસતિમાં સમજવાયેલા અંતરનો વધુ પડતો અંદાજ આપે છે. સેમ્પલના કદ વધે તેમ બાયસ્ડની રકમ નાની થતી જાય જો કે તે વસતિમાં ટ્રીટમેન્ટ દ્વારા સમજાવાયેલા અંતરના ભાગનો સરળતાથી ગણી શકાય તેવો અંદાજ છે.નોંધનીય છે કે સ્ટેટિસ્ટિકલ સોફ્ટવેરના અગાઉ વર્ઝન ઇટા સ્ક્વેર્ડના ગેરમાર્ગે દોરનારા ટાઇટલ હેઠળ આંશિક ઇટા સ્ક્વેર્ડની ખોટી માહિતી આપે છે
આંશિક η2 (આંશિક ઇટા સ્ક્વેર્ડ ) આંશિક ઇટા સ્ક્વેર્ડ પરિબળના કુલ ચલનનો ગુણોત્તર દર્શાવે છે કુલ બિન ભૂલ ચલનમાંથી અન્ય પરિબળોને આંશિક કરવા.(પીયર્સ, બ્લોક એન્ડ એગ્યુનિસ, 2004, જ. 918)આંશિક ઇટા સ્ક્વેર્ડ ઇટા સ્ક્વેર્ડ કરતા સામાન્ય રીતે ઊંચા હોય છે. (સરળ એક પરિબળ મોડલ સિવાય)
બેન્ચમાકર્ના કેટલાક ચલનો અસ્તિત્ત્વ ધરાવે છે.
ઇફેક્ટ કદ માટે સર્વ સ્વીકૃત રિગ્રેસન બેન્કમાર્ક (કોહેન, 1992,1988) આવે છેઃ 0.20 લઘુત્તમ સોલ્યુશન છે (પરંતુ સામાજિક વિજ્ઞાન સંશોધનમાં તે નોંધપાત્ર છે.), 0.50 મધ્યમ ઇફેક્ટ છે, 0.80ને સમકક્ષ કે તેથી વધુ મોટું ઇફેક્ટ કદ છે. (કેપેલ એન્ડ વિકન્સ, 2004, કોહેન, 1992).
ઇફેકટ કદનું આ સામાન્ય અર્થઘટન વર્ષોથી કોહેનમાંથી પુનરાવર્તિત થાય છે. તે માનસિક વ્યવહાર અભ્યાસની બહાર પ્રશ્ર્નાર્ક છે. નોંધઃ મોટા, મધ્ય અથવા નાના માટે ચોક્કસ આંશિક ઇટા સ્ક્વેર મૂલ્યનો સિદ્ધાંત તરીકે ઉપયોગ ટાળવો જોઇએ.
ચોક્કસ વાતાવરણમાં વૈકલ્પિક નિયમ ઉદભવ્યો છે. નાનું- 0.01, મધ્યમ-0.06, મોટું-.14 (કિટલર, મેનાર્ડ અને ફિલિપ્સ, 2007)
ઓમેગા સ્કવેર્ડ ઓમેગા સ્ક્વેર્ડ વસતિના અંતરનો પ્રિડીક્ટર ચલ દ્વારા અનબાયસ અંદાજ આપે છેતે ઇટા સ્ક્વેર્ડની તુલનાએ રેન્ડમ ભૂલને વધુ ગણતરીમાં લે છે.પ્રયોગ ડિઝાઇનને આધારે ઓમેગા સ્ક્વેરની ગણતરી બદલાય છે. ફિક્સ પ્રયોગ ડિઝાઇન માટે ઓમેગા સ્કવેરની ગણતરી નીચે મુજબ થાય છે
કોહેનનો f પાવર વિશ્લેષણની ગણતરી દરમિયાન આ ઇફેકટ કદના માપનું અવારનવાર એન્કાઉન્ટર થાય છે. સૈદ્ધાંતિક રીતે તે સમજાવેલા અંતરની સામે નહીં સમજાવેલા અંતરનું વર્ગમૂળ દર્શાવે છે.
સંદર્ભો
કોહેન, જે. (1992)સ્ટેટિસ્ટિક્સ એ પાવર પ્રાઇમ. સાયકોલોજી બુલેટિન, 112, 115-159.
કિટલર, જે. ઇ., મેનાર્ડ, ડબલ્યુ એન્ડ ફિલિપ્સ, કે. એ. (2007).વ્યક્તિના શરીરમાં વજનની ચિંતા.ઇટીંગ બિહેવિયર્સ, 8,115-120.
પીયર્સ, સી. એ. બ્લોક, આર. એ. એન્ડ એગ્યુનિસ, એચ (2004).મલ્ટિફેક્ટર એનોવા ડિઝાઇનના ઇટા સ્ક્વેર મૂલ્યોની નોંધણીમાં સાવચેતી ભરી નોંધ.એજ્યુકેશન એન્ડ સાયકોલોજીકલ મેઝરમેન્ટ્સ, 64(6), 916-924.
સ્ટ્રાંગ, કે. ડી. (2009) નોનલિનીયર સંબંધ અને પ્રતિભાવ ચકાસવા રિકર્સિવ રિગ્રેસનનો ઉપયોગ. આ ટ્યુટોરિયલનો બહુસંસ્કૃતિ શિક્ષણ અભ્યાસમાં ઉપયોગ થાય છે. પ્રેક્ટિકલ એસેસમેન્ટ, રિસર્ચ એન્ડ ઇવેલ્યુએશન, 14(3), 1-13.http://www.pareonline.net/getvn.asp?v=14&n=3 માંથી મેળવેલ
કેપેલ, જી. એન્ડ વિકન્સ, ટી. ડી. (2004).ડિઝાઇન એન્ડ એનાલિસિસઃ રિસર્ચર્સ હેન્ડ બૂક (ચોથી આવૃત્તિ).અપર સેડલ રિવર, એનજે યુએસએઃ પીયર્સન પ્રેન્ટિસ હોલ.
ફોલોઅપ ટેસ્ટ
એનોવામાં આંકડાકીય અસર બાદ એક કે તેથી વધુ ફોલો અપ ટેસ્ટ થાય છે. ક્યું જૂથ ક્યા જૂથથી અલગ છે તે શોધવા અથવા અન્ય ધારણાઓ ચકાસવા માટે તેનો ઉપયોગ થાય છે. ફોલોઅપ ટેસ્ટને ઘણીવાર આયોજિત (પ્રાયોરી) અથવા પોસ્ટ હોક તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.આયોજિત ટેસ્ટ ડેટા જોયા પહેલા નક્કી થાય છે અને પોસ્ટ હોક ટેસ્ટ ડેટા જોયા બાદ કરવામાં આવે છે. ટકી ટેસ્ટ જેવા પોસ્ટ હોટ ટેસ્ટ મોટે ભાગે પ્રત્યેક જૂથ સરેરાશની અન્ય જૂથ સરેરાશ સાથે તુલના કરે છે અને તેમાં ટાઇપ-1 ભૂલને અંકુશમાં લેવાની કેટલીક પદ્ધતિ સામેલ કરે છે. સૌથી વધુ આયોજિત, તુલના સરળ અથવા જટીલ હોઇ શકે છે. સરળ તુલના એક જૂથની સરેરાશને અન્ય જૂથની સરેરાશ સાથે તુલના કરે છે. કમ્પાઉન્ડ તુલના બે જૂથની સરેરાશને અન્ય બે કે તેથી વધુ જૂથની સરેરાશ સાથે તુલના કરે છે. (દા.ત. ગ્રૂપ એ, બી અને સીની સરેરાશને ગ્રૂપ ડીની સરેરાશ સાથે તુલના કરે છે).તુલના લિનીયર અને ક્વાડ્રાટિક સંબંધ જેવા વલણોનો ટેસ્ટ આપે છે જ્યારે સ્વતંત્ર ચલ સાથે ઓર્ડર્ડ લેવલ સંકળાયેલા છે.
પાવર વિશ્લેષણ
પાવર વિશ્લેષણનો એનોવાના સંદર્ભમાં ઉપયોગ થાય છે. જો આપણે ચોક્કસ એનોવા ડિઝાઇન, વસતિમાં ઇફેક્ટ કદ, સેમ્પલ કદ અને આલ્ફા લેવલની ધારણા કરીએ તો તેનો નલ હાયપોથેસિસને સફળતાપૂર્વક નકારવાની શક્યતા ચકાસવા માટે ઉપયોગ થાય છે.પાવર વિશ્લેષણ ડિઝાઇનનો તે રીતે અભ્યાસ કરવામાં મદદ કરે છે કે નવ હાપયોથેસિસને નકારવા માટે કયા સેમ્પલ કદની જરૂર છે.
ઉદાહરણોઃ
પહેલા પ્રયોગમાં, જૂથ એને વોડકા, જૂથ બીને જિન, અને જૂથ સીનેપ્લેસેબો આપવામાં આવ્યો. આ બાદ બધા જ જૂથને મેમરી ટાસ્ક દ્વારા ટેસ્ટ કરાયા. વિવિધ ટ્રીટમેન્ટની અસરો તપાસવા માટે વન-વે એનોવા (one-way ANOVA) પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરી શકાય. ( જે વોડકા, જિન અને પ્લેસેબો છે.).
બીજા પ્રયોગમાં, જૂથએને વોડકા અપાયું અને મેમરી ટાસ્ક દ્વારા તેની કસોટી કરાઈ.આ જ જૂથને પાંચ દિવસનો આરામ કરવાનો સમય આપવામાં આવ્યો અને તેમને જિન દ્વાર ફરીથી પ્રયોગ કરાયો. આજ પદ્ધતિ પ્લેસેબો વખતે પણ પુનરાવર્તિત કરાઈ.વન-વે એનોવા(one-way ANOVA) પુનરાવર્તિત પગલા સાથે ની પદ્ધતિનો ઉપયોગ વોડકા વિરુદ્ધ પ્લેસેબોની અસરો તપાસવા માટે કરી શકાય.
ત્રીજા પ્રયોગમાં અપેક્ષાની અસરોની કસોટી કરવામાં આવી., ચાર જૂથોને રેન્ડમલી વિષયો આપવામાં આવ્યા.
ઇતિહાસ
રોનાલ્ડ ફિશરએ પ્રથમ વખત અંતરનો તેમનો 1918ના પેપર ધ કોરેલેશન બીટ્વીન રિલેટીવ્સ ઓન ધ સપોઝીશન ઓફ મેન્ડેલિયન ઈનહેરીટન્સ (The Correlation Between Relatives on the Supposition of Mendelian Inheritance)માં ઉપયોગ કર્યો હતો.. અંતરના વિશ્લેષણની પ્રથમ એપ્લિકેશનનું પ્રકાશન 1921માં થયું હતું. . અંતરનું વિશ્લેષણ ફિશનનું 1925માં પ્રસિદ્ધ થયેલું પૂસ્તક  સ્ટેટેસ્ટીકલ મેથડ ફોર રીસર્સ વર્કર્સ બાદ ખાસું જાણીતું થયું હતું.
નોબેલીયમ
નોબેલીયમ એ એક કૃત્રીમ તત્વ છે  જેની સંજ્ઞા No અને અણુ ક્રમાંક ૧૦૨ છે. આની પહેલી ઓળખ ડુબ્ના,રશિયાની ફ્લેરોવ અણુભઠ્ઠી પ્રયોગ શાળાના વૈજ્ઞાનિકોને ૧૯૬૬માં થઇ હતી. આ તત્વ વિષે ઘણી અલ્પ માહિતી છે પણ થયેલા પ્રયોગ પર્થી જણાયું છે કે દ્રાવનોમાં આ દ્વીબંધી આયન નિર્માણ કરે છે. આ એક એક્ટિનાઈડ છે અને તે હિસાબે ત્રીબંધ આયન પણ રચે છે.
શ્રેણી:રાસાયણિક તત્વો
સલિયાવડી (તા. બાલાસિનોર)
સલિયાવડી (તા. બાલાસિનોર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા  મહીસાગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક તથા એક સમયના બાબી વંશના રાજ્ય એવા ઐતિહાસિક  બાલાસિનોર તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. સલિયાવડી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, બાજરી, કપાસ, દિવેલી, તમાકુ, બટાટા, શક્કરીયાં તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
નવા તખતપુર (તા. માલપુર)
નવા તખતપુર (તા. માલપુર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર પૂર્વ ભાગમાં આવેલા અરવલ્લી જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  માલપુર તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. નવા તખતપુર ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, બાજરી, કપાસ, દિવેલી તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:માલપુર તાલુકો
મે ૨
૨ મેનો દિવસ ગ્રેગોરીયન પંચાંગ મુજબ વર્ષનો ૧૨૨મો (લિપ વર્ષ દરમ્યાન ૧૨૩મો) દિવસ છે. આ દિવસ પછી વર્ષ પુરું થવામાં ૨૪૩ દિવસ બાકી રહે છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:મે
સખપર (તા. ચોટીલા)
સખપર (તા. ચોટીલા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા ચોટીલા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. સખપર ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, વરિયાળી, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ચોટીલા તાલુકો
કીડીયા (તા. લુણાવાડા)
શ્રેણી:લુણાવાડા તાલુકો
ગુતારડી
ગુતારડી ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા વડોદરા જિલ્લામાં આવેલા સાવલી તાલુકામાં આવેલું એક મહ્ત્વનું ગામ છે. ગુતારડી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, બાજરી, તુવર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત કેટલાક લોકો પિયતની સગવડ મેળવી શેરડી, કેળાં, ડાંગર વગેરેની ખેતી પણ કરે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:સાવલી તાલુકો
ડાભેલ
ડાભેલ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા નવસારી જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા જલાલપોર તાલુકાનું ગામ છે. ડાભેલ ગામમાં ખાસ કરીને કોળી પટેલો વસે છે. ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, આંગણવાડી, પંચાયતઘર, દુધની ડેરી વગેરે સવલતો પ્રાપ્ય છે. ગામના લોકો વ્યવસાયમાં મુખ્યત્વે ખેતી, માછીમારી, ખેતમજૂરી, પશુપાલન જેવાં કાર્યો કરે છે.
શ્રેણી:જલાલપોર તાલુકો
પહાડ (તા. સીંગવડ)
પહાડ (તા. સીંગવડ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા આદિવાસીઓની બહુમતી ધરાવતા દાહોદ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા સીંગવડ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. પહાડ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, ઘઉં, ડાંગર, મગ, અડદ, અન્ય કઠોળ તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:સીંગવડ તાલુકો
બીથલી
બીથલી ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા વડોદરા જિલ્લામાં આવેલા શિનોર તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. બીથલી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે કપાસ, તુવર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત કેટલાક લોકો પિયતની સગવડ મેળવી શેરડી, કેળાં, ડાંગર વગેરેની ખેતી પણ કરે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
મે ૩
૩ મેનો દિવસ ગ્રેગોરીયન પંચાંગ મુજબ વર્ષનો ૧૨૩મો (લિપ વર્ષ દરમ્યાન ૧૨૪મો) દિવસ છે. આ દિવસ પછી વર્ષ પુરું
થવામાં ૨૪૨ દિવસ બાકી રહે છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:મે
સરોડા (તા. બાલાસિનોર)
સરોડા (તા. બાલાસિનોર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા  મહીસાગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક તથા એક સમયના બાબી વંશના રાજ્ય એવા ઐતિહાસિક  બાલાસિનોર તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. સરોડા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, બાજરી, કપાસ, દિવેલી, તમાકુ, બટાટા, શક્કરીયાં તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:બાલાસિનોર તાલુકો
નોલ
ગૂગલ નોલ એ ગૂગલની વિકિપીડિયા જેવી એક મહત્વાકાંક્ષી પરિયોજના હતી. મે ૧, ૨૦૧૨ ના રોજથી ગૂગલ નોલ પરિયોજના બંધ કરી દેવામાં આવી છે. તેમાં રહેલી માહિતી વર્ડપ્રેસ પર નિકાસ કરી શકાય તેવી સુવિધા ઉપલબ્ધ કરવામાં આવી હતી.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:આંતરજાળ
નવાગામ (તા. માલપુર)
શ્રેણી:માલપુર તાલુકો
સાલખાડા (તા. ચોટીલા)
સાલખાડા (તા. ચોટીલા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા ચોટીલા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. સાલખાડા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, વરિયાળી, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ચોટીલા તાલુકો
મોરા (તા. મોરવા)
મોરા (તા. મોરવા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્યપૂર્વ ભાગમાં આવેલા મુખ્યત્વે  આદિવાસીઓની વસ્તી ધરાવતા પંચમહાલ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૭ (સાત) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા મોરવા (હડફ) તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. મોરા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, તુવર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
આ ગામમાં મુખ્યત્વે આદિવાસી લોકો વસવાટ કરે છે.
શ્રેણી:મોરવા (હડફ) તાલુકો
ખુંધી (તા. લુણાવાડા)
ખુંધી (તા. લુણાવાડા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા મહીસાગર જિલ્લામાં આવેલા લુણાવાડા તાલુકાનું એક ગામ છે. ખુંધી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, બાજરી, તુવર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:લુણાવાડા તાલુકો
રનોડા (તા. ધોળકા)
રનોડા (તા. ધોળકા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા  અમદાવાદ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  ધોળકા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. રનોડા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, બાજરી, કપાસ, દિવેલી તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:ધોળકા તાલુકો
કરવડ (તા. વાપી)
કરવડ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા વલસાડ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા વાપી તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. કરવડ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, આંગણવાડી, પંચાયતઘર જેવી સગવડો ઉપલબ્ધ થયેલ છે. આ ગામમાં ખેતી, ખેતમજૂરી અને પશુપાલન મુખ્ય વ્યવસાય છે. શેરડી, ડાંગર, કેરી, ચીકુ અને શાકભાજી આ ગામનાં ખેત-ઉત્પાદનો છે.
આ ગામથી નજીકનું હવાઇમથક દક્ષિણ દિશામાં મુંબઇ તેમ જ ઉત્તર દિશામાં સુરત ખાતે આવેલું છે.
ગુલાબપુરા (શિહોરા)
ગુલાબપુરા (શિહોરા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા વડોદરા જિલ્લામાં આવેલા સાવલી તાલુકામાં આવેલું એક મહ્ત્વનું ગામ છે. ગુલાબપુરા (શિહોરા) ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, બાજરી, તુવર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત કેટલાક લોકો પિયતની સગવડ મેળવી શેરડી, કેળાં, ડાંગર વગેરેની ખેતી પણ કરે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
કરવડ (તા. વાપી)
શ્રેણી:વાપી તાલુકો
ગુલાબપુરા (શિહોરા)
શ્રેણી:સાવલી તાલુકો
કવાલ (તા. વાપી)
કાવલ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા વલસાડ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા વાપી તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. કાવલ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, આંગણવાડી, દૂધની ડેરી, પંચાયતઘર જેવી સગવડો ઉપલબ્ધ થયેલ છે. આ ગામમાં ખેતી, ખેતમજૂરી અને પશુપાલન મુખ્ય વ્યવસાય છે. શેરડી, ડાંગર, કેરી, ચીકુ અને શાકભાજી આ ગામનાં ખેત-ઉત્પાદનો છે.
આ ગામથી નજીકનું હવાઇમથક દક્ષિણ દિશામાં મુંબઇ તેમ જ ઉત્તર દિશામાં સુરત ખાતે આવેલું છે.
શ્રેણી:વાપી તાલુકો
પાડગોલ (તા. પેટલાદ)
પાડગોલ (તા. પેટલાદ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ચરોતર પ્રદેશમાં આવેલા આણંદ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૮ (આઠ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા પેટલાદ તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, ડાંગર, બાજરી, તમાકુ, બટાટા, શક્કરીયાં તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
ગોથાડા
ગોથાડા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા વડોદરા જિલ્લામાં આવેલા સાવલી તાલુકામાં આવેલું એક મહ્ત્વનું ગામ છે. ગોથાડા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, બાજરી, તુવર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત કેટલાક લોકો પિયતની સગવડ મેળવી શેરડી, કેળાં, ડાંગર વગેરેની ખેતી પણ કરે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:સાવલી તાલુકો
સુતરીયા (તા. બાલાસિનોર)
સુતરીયા (તા. બાલાસિનોર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા  મહીસાગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૬ (છ) તાલુકાઓ પૈકીના એક તથા એક સમયના બાબી વંશના રાજ્ય એવા ઐતિહાસિક  બાલાસિનોર તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. સુતરીયા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, બાજરી, કપાસ, દિવેલી, તમાકુ, બટાટા, શક્કરીયાં તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
જોટાણા (તા. જોટાણા)
આ ગામમાં ચાર માઢ અને બાકીના વાસ/માઢડી આવેલા છે. આ ચાર માઢમાં ગોપાળજીનો માઢ, મોટો માઢ, નવો માઢ તથા રેવણી દાસનો માઢનો સમાવેશ થાય છે. આ ગામનુ બજાર આજુબાજુ ના ગામોનું ખરીદીનુ મોટું કેન્દ્ર છે.
અહી રામજી મંદીર, લક્ષ્મી નારાયણ મંદિર, ઉમિયા માતા મંદિર, હનુમાનજી મંદિર, ગણપતી મંદિર, મહાદેવજી મંદિર, રાઘણી માતા મંદિર, જોગણી માતા મંદિર, ક્ષેત્રપાળ મંદિર, ક્ષેમ કલ્યાણી માતાનું મંદિર, અંબાજી મંદિર, ખોડીયાર માતા મંદિર વગેરે મંદિરો આવેલા છે. આ ગામ તેના નવરાત્રીમા ગરબા, ઝેલણી, અગીયારસે વરઘોડા, પગપાળા સંઘ, તાજીયા માટે ખુબ જ વખણાય છે.
આ ગામ શિક્ષણ માટે આજુબાજુના ગામોનું મોટુ કેન્દ્ર છે. અહી આંગણવાડી થી ધોરણ ૧૨ (સાયન્સ/સામાન્ય પ્રવાહ) સુધીના શિક્ષણ માટેની સવલતો ઉપલબ્ધ છે. તે માટે આંગણવાડી, બાળમંદિર, કન્યા શાળા, કુમાર શાળા, હાઇસ્કુલ, કન્યા વિધ્યાલય તથા હૉસ્ટેલની સવલતો ઉપલબ્ધ છે.
શ્રેણી:જોટાણા તાલુકો શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો
સાંગાણી (તા. ચોટીલા)
સાંગાણી (તા. ચોટીલા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા ચોટીલા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. સાંગાણી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, વરિયાળી, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ચોટીલા તાલુકો
તિલક
હિન્દુ ધર્મમાં તિલક અથવા તિલકા  (तिलक; તિલક) ને કપાળ પર અને શરીરના અન્ય ભાગો પર કરવામાં આવે છે. વિવિધ રીતરિવાજો પ્રમાણે તિલક દરરોજ કરવામાં આવે છે અથવા માત્ર વિશિષ્ટ ધાર્મિક પ્રસંગ માટે કરવામાં આવે છે. માન્યતા માનવને પરમાત્મા સુધી પહોંચાડનાર શ્રેષ્ઠ સાધન બુદ્ધિ છે. આથી આ પૂજન પછી બુદ્ધિના નિવાસ-સ્થાન મસ્તકનું પૂજન કરવામાં આવે છે કેમ કે પહેલાં સાઘ્ય એટલે ઈશ્વર-પૂજન અને ત્યાર પછી સાધન એટલે બુદ્ધિનું પૂજન. એટલા માટે દરેક પવિત્ર કાર્યમાં, પૂજન-અર્ચનમાં મસ્તક પર તિલક અથવા ટીલું કરવામાં આવે છે. બહેન દ્વારા ભાઈના કપાળે તિલક કરવામાં આવે છે. એનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. ભાઈને આ તિલક ‘ત્રિલોચન’ બનાવે છે અને ત્રીજી આંખમાં કામ-દહનની શકિત છે. જગતની સ્ત્રીજાતિ તરફ કામ-દૃષ્ટિથી ન જોતાં ભાવદૃષ્ટિથી, બહેનની ભાવનાથી જોવાનું હૃદયંગમ સૂચન તિલકમાં સમાયેલું છે.
તિલક સૌભાગ્યનું પ્રતીક પણ છે. વિવાહ ઉપરાંત સ્ત્રી પોતાનું જીવન પતિને સમર્પિત કરે છે એટલા માટે તે પતિના નામનું તિલક (બિંદી) કરે છે. જયારે પતિનું અવસાન થાય છે ત્યારે તિલક દૂર કરવામાં આવે છે.
તિલકનું મહત્ત્વ
તિલક ત્રીજી આંખ અથવા મનની આંખોનું પ્રતીક છે, જે ઘણા હિન્દુ દેવો અને ધ્યાન તથા આધ્યાત્મિક પ્રબુદ્ધતાના વિચાર સાથે સંકળાયેલું છે ભૂતકાળમાં તિલક સામાન્ય રીતે દેવો, પુરોહિતો, તપસ્વીઓ અથવા ઉપાસકો કરતા હતા, પણ હવેના સમયમાં મોટા ભાગના હિન્દુઓ માટે આ સામાન્ય પ્રથા છે. વ્યક્તિ જે હિન્દુ પરંપરાને અનુસરે છે તે તેના થકી રજૂ થઈ શકે છે. તે સુખડના લાકડા, ભસ્મ (વિભૂતિ), કંકુ, સિંદુર, માટી અથવા અન્ય પદાર્થોની લૂગદીથી બની શકે છે. આ લૂગદીઓ કપાળ પર વચ્ચે લગાવવામાં આવે છે, અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં તેનો ઉપયોગ સમગ્ર કપાળ પર કરવામાં આવે છે.
તિલકનો ઇતિહાસ અને તેને ક્રમિક વિકાસ
તિલક એક નિશાની છે, જે કપાળની ઉપર પાઉડરના નિશાન અથવા લૂગદી વડે બનાવવામાં આવે છે. પ્રસંગોપાત્ત તેને કપાળના મોટા ભાગમાં ઊભું અને આડું વિસ્તારિત કરવામાં આવે છે અને તે ઘણી વખત નાકને પણ આવરી લઈ શકે છે. વૈષ્ણવો અથવા ભગવાન વિષ્ણુ અને તેમના અવતારો, મુખ્યત્વે ભગવાન કૃષ્ણના અનુયાયીઓ, જે તિલક કરે છે તે તરત નજરે પડતું અને વિસ્તૃત રૂપે જોવા મળે છે. આ તિલક વાળની નીચેથી એક લાંબી રેખા શરૂ થઈને છેક નાકની શરૂઆત સુધી ખેંચવામાં આવે છે. તે મધ્યમાં અંતઃખંડિત કરીને Uમાં વિસ્તારવામાં આવે છે. મંદિરો પર પણ તેની બે નિશાનીઓ આંકેલી હોઈ શકે છે. આ તિલક પરંપરાગત રીતે સુખડના લાકડાની લૂગદીમાંથી કરવામાં આવે છે, સુખડના લાકડાની શુદ્ધતા અને ઠંડકની પ્રકૃતિ માટે હિન્દુ ગ્રંથોમાં તેની સ્તુતિ કરવામાં આવી છે.
અન્ય તિલકની મુખ્ય ભિન્નતા, મોટા ભાગે ભગવાન શિવના અને દેવી શક્તિનાં વિવિધ સ્વરૂપોના અનુયાયીઓ દ્વારા કરવામાં આવે છે તે છે. આ તિલકમાં કપાળમાં ત્રણ આડી રેખાઓ અને મધ્યમાં એક ઊભી રેખા અથવા વર્તુળ જોવા મળે છે. પરંપરાગત રીતે ભગવાન શિવ અને દેવી શક્તિને રીઝવવા માટે કરવામાં આવતા યજ્ઞોમાં વાપરવામાં આવતા લાકડાની ભસ્મ અથવા રાખમાંથી આ તિલક કરવામાં આવે છે. તિલકની બે મુખ્ય ભિન્નતાઓમાંથી આ અન્ય કરતાં વધુ પ્રાચીન છે અને સમગ્ર દુનિયામાં ધારણ કરવામાં આવતાં ચિહ્નોમાંથી તેમાં ઘણી બાબતો મળતી આવે છે. દેવી શક્તિના ઘણા પૂજકો કપાળની ઉપર કંકુથી ચતુર્ભુજ જેવું નિશાન કરશે, ખાસ કરીને દક્ષિણ ભારતીયો અથવા દક્ષિણ ભારતીયોના વંશજો.
હવેના સમયમાં, ઘણા હિન્દુઓ દરરોજ તિલક કરતાં નથી. મહિલાઓ તેને જૂની પરંપરા ગણે છે જે તેમના પશ્ચિમી ઢબનાં કપડાં સાથે અનુરૂપ લાગતી નથી, પણ ઘણી મહિલાઓ બિંદી કરે છે. મોટા ભાગે તિલક ધાર્મિક પ્રસંગોમાં અને મંગલકારી દિવસોમાં (જન્મદિવસો, લગ્નો, વગેરે) અથવા લગ્ન બાદ કરવામાં આવે છે.
જ્ઞાતિ આધારિત તિલક
હિન્દુ જ્ઞાતિ આધારિત વ્યવસ્થા અને વૈદિક ગ્રંથો અનુસાર તિલક 4 પ્રકારના હોય છે.