cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
અવકાશ સંશોધન
શનિ
શનિનું સંશોધન માત્ર નાસા દ્વારા મોકલવામાં આવેલા માનવરહિત અવકાશ યાન દ્વારા જ કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં અન્ય અવકાશી સંસ્થાઓના સહકારમાં આયોજન કરીને અમલ કરવામાં આવેલી એક અવકાશ યાત્રા (કેસીની-હ્યુજીન્સ)નો પણ સમાવેશ થાય છે. આ અવકાશયાત્રાઓમાં શનિની આસપાસથી પસાર થયેલા 1979માં પાયોનિયર-11, 1980માં વોયજર-1, 1982માં વોયજર-2 અને 2004માં શનિની ભ્રમણ કક્ષામાં પ્રવેશેલા કેસીની અવકાશયાનનો સમાવેશ થાય છે અને તેની યાત્રા 2010માં પણ ચાલુ રહેશે તેવી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે.
શનિને ઓછામાં ઓછા 60 ઉપગ્રહો છે,જો કે તેની ચોક્કસ સંખ્યા અંગે મતભેદ છે કારણ કે શનિના વલયો સ્વતંત્ર રીતે પરિભ્રમણ કરતાં જુદા-જુદા કદના અનેક પદાર્થોના બનેલા છે. આ ચંદ્રમાંથી સૌથી મોટો ટાઈટન છે. ટાઈટન સૂર્ય મંડળનો એવો એકમાત્ર ચંદ્ર છે જે પૃથ્વી કરતાં વધારે ગાઢ અને ઊંડું વાતાવરણ હોવાની વિશિષ્ટતા ધરાવે છે. કેસીની અવકાશયાનમાંથી હ્યજીન પ્રોબ્સને ટાઈટન પર સફળતાપૂર્વક ઊતારવાને પરિણામે, ટાઈટન (પૃથ્વીના પોતાના ચંદ્ર સિવાય) લેન્ડર દ્વારા સફળતાપૂર્વક સંશોધન કરવામાં આવ્યો હોય તેવા એક માત્ર ચંદ્ર હોવાની પણ વિશિષ્ટતા ધરાવે છે.
thumb|left|125px|વોયેજર 2 પરથી યુરેનસનું દૃશ્યthumb|right|125px|મિરાન્ડાની વિકૃત સપાટી દર્શાવતી વોયેજર 2ની તસવીર
યુરેનસ
યુરેનસનું સંશોધન સમગ્રપણે વોયેજર 2 અવકાશયાન દ્વારા થયું છે અને અત્યારે તેની અન્ય કોઇ મુલાકાતનું આયોજન નથી. તેના 97.77° ઢોળાવને કારણે તેના ધ્રૂવીય પ્રદેશો લાંબા સમય સુધી સૂર્યપ્રકાશ અથવા અંધકારના સંપર્કમાં આવે છે, યુરેનસ પર શું છે તેની વૈજ્ઞાનિકો ધારણા કરી શકતા નથી. 24 જાન્યુઆરી 1986ના રોજ યુરેનસની સૌથી નજીક જવાયું હતું. વોયેજર 2 એ ગ્રહના અનન્ય વાતાવરણ અને ચુંબકીયઆવરણનો અભ્યાસ કર્યો હતો. વોયેજર 2 એ તેની વલય પ્રણાલી અને યુરેનસના ચંદ્રની પર તપાસ કરી હતી જેમાં અગાઉ જાણમાં આવેલા ચંદ્રોનો પણ સમાવેશ થાય છે, તેણે અગાઉ જાણમાં ન આવ્યા હોય તેવા દસ ચંદ્રો પણ શોધ્યા હતા.
યુરેનસની તસવીરો સૂચવે છે કે તે દેખાવમાં અત્યંત સમાન છે અને તેમાં ગુરુ અને શનિ પર જોવા મળે છે તેમ વાવાઝોડા કે વાતાવરણીય પટ્ટા નથી. ગ્રહની છબીમાં માત્ર કેટલાક વાદળાઓની ઓળખ કરવા પણ સખત મહેનતની જરૂર પડી હતી. જો કે યુરેનસનું ચુંબકીયઆવરણ એકદમ અલગ હોવાનું સાબિત થયું છે અને તેના પર ગ્રહની અસાધારણ અક્ષીય ઢાળની ભારે અસર છે. યુરેનસના સપાટ દેખાવથી વિપરિત યુરેનસના ચંદ્રની ચમકતી છબીઓ મેળવવામાં આવી છે જેમાં તે પુરુવાનો પણ સમાવેશ થાય છે કે મિરાન્ડા અસાધારણ રીતે ભૌગોલિક રીતે સક્રિય છે. thumb|left|125px|વોયેજર 2 દ્વારા નેપ્ચ્યૂનની લેવાયેલી તસવીરthumb|right|125px|વોયેજર 2 દ્વારા લેવાયેલી ટ્રાઇટોનની તસવીર
નેપ્ચ્યૂન
નેપ્ચ્યૂનનું સંશોધન 25 ઓગસ્ટ 1989ના રોજ વોયેજર 2ની ઉડાન સાથે શરૂ થયું હતું. જે 2009 સુધીની સૌ પ્રથમ મુલાકાત હતી. નેપ્ચ્યૂન ઓર્બિટરની શક્યતાઓ અંગે ચર્ચા થઇ છે પરંતુ કોઇ અન્ય મિશનને હજુ સુધી ગંભીરતાથી લેવાયું નથી.
વોયેજર 2ની 1986ની મુલાકાત દરમિયાન યુરેનસના અત્યંત સમાન દેખાવ છતાં એવી ધારણા રખાય છે કે નેપ્ચ્યૂન પણ કેટલીક દૃશ્યમાન વાતાવરણીય ઘટનાઓ ધરાવતો હશે. વોયેજર 2એ શોધ્યું હતું કે નેપ્ચ્યૂન સ્પષ્ટ પટ્ટા, દૃશ્યમાન વાદળ, ઓરોરા અને એન્ટિસાયક્લોન સ્ટોર્મ સિસ્ટમ પણ ધરાવે છે અને તેના કદની તુલના ગુરુના મહાન કલંક સાથે જ થઇ શકે તેમ છે. નેપ્ચૂયન પર સૂર્યમંડળના કોઇ પણ અન્ય ગ્રહ કરતા સૌથી ઝડપી પવન હોવાનું પણ સાબિત થયું છે જે 2,100 કિલોમીટર પ્રતિકલાક જેટલી ઊંચી ઝડપ ધરાવે છે. વોયેજર 2એ નેપ્ચ્યૂનના વલય અને ચંદ્ર મંડળની પણ તપાસ કરી હતી. તેણે નેપ્ચ્યૂનની ફરતે ચાર પૂર્ણ વલય અને એક વધારાનો આંશિક વલય પણ શોધ્યો હતો. નેપ્ચ્યૂનના અગાઉ જાણીતા ત્રણ ચંદ્રની તપાસ કરવા ઉપરાંત વોયેજર 2એ અગાઉ અજાણ્યા પાંચ ચંદ્રની પણ શોધ કરી હતી જેમાંથી એક પ્રોટિયસ હતો અને તે મંડળનો બીજા ક્રમનો સૌથી મોટો ચંદ્ર હોવાનું સાબિત થયું હતું. વોયેજરની માહિતીએ તે દ્રષ્ટિકોણને વધુ મજબૂત બનાવી છે કે નેપ્ચ્યૂનનો સૌથી મોટો ચંદ્ર ટ્રાઇટોન એ ઝડપાયેલો ક્યુઇપર પટ્ટો પદાર્થ છે.
પ્લુટો
વામન ગ્રહ પ્લુટો તેના પૃથ્વીથી અત્યંત દૂર અંતર અને નાના કદને કારણે અવકાશયાન માટે મોટો પડકાર બન્યો છે. પ્લુટો ઓક્ટોબર 2006માં આઇએયુએ ગ્રહની ફેરવ્યાખ્યા કરી ત્યાં સુધી એક ગ્રહ ગણાતો હતો. પ્લુટોના અત્યંત નાના કદને કારણે અત્યારે ભમ્રણકક્ષમાં ઘુસવું બહુ મુશ્કેલ છે. વોયેજર 1 પ્લુટોની મુલાકાત લઇ શક્યું હોત પરંતુ અંકુશકારોએ તેના સ્થાને શનિના ચંદ્ર ટાઇટનની ઉડાનની પસંદગી કરી હતી જેને કારણે પ્લુટોની ઉડાન પ્રવાસમાર્ગને અસંગત બની હતી. વોયેજર 2 પ્લુટો સુધી પહોંચવા માટે ક્યારેય વૃદ્ધિપથ ધરાવતો ન હતો.
વચગાળાના કદના દૂરના બરફીલા પદાર્થોના નવા અને ઉભરી રહેલા વર્ગમાં દળની દ્રષ્ટિએ બાકીના આઠ ગ્રહો અને લઘુગ્રહો તરીકે ઐતિહાસિક રીતે ઓળખાતા નાના ખડકાળ પદાર્થોમાં અગ્રણી અને સૌથી નિકટના સભ્ય તરીકે ફેરવર્ગીકરણ છતાં પ્લુટો રસપ્રદ ગ્રહ રહ્યો છે. (તે ભ્રમણકક્ષાને આધારે વ્યાખ્યાયિત કરાયેલા મહત્ત્વના પેટાવર્ગનો પ્રથમ સભ્ય પણ છે અને તે "પ્લુટિનો" તરીકે ઓળખાય છે.) પ્લુટો પર પહોંચવાના ન્યૂ હોરાઇઝન તરીકે ઓળખાતા મિશનને ભારે રાજકીય ચર્ચા બાદ 2003માં અમેરિકન સરકારે ભંડોળને મંજૂરી આપી હતી. ન્યૂ હોરાઇઝન 19 જાન્યુઆરી 2006નીમ સફળતાપૂર્વક લોન્ચ કરાયું હતું. 2007ની શરૂઆતમાં અવકાશયાને ગુરુની ગુરુત્વાકર્ષણ સહાયનો ઉપયોગ કર્યો હતો. તે 14 જુલાઈ 2015ના રોજ પ્લુટોની સૌથી નજીક પહોંચશે, આ મુસાફરીના પાંચ મહિના અગાઉ પ્લુટોના વૈજ્ઞાનિક નિરીક્ષણ શરૂ થઇ જશે અને એનકાઉન્ટર બાદ લગભગ એક મહિના સુધી ચાલશે.
thumb|left|125px|હબલ દ્વારા લેવાયેલી એરિસ અને ડાયસ્નોમિયાની તસવીર
ઇરિઝ
ઇરિઝ સૂર્યમંડળનો જાણમાં આવેલો સૌથી મોટો વામન ગ્રહ છે અને સૂર્યનું પરિભ્રમણ કરતો જાણમાં આવેલો નવમો સૌથી મોટો પદાર્થ છે. પાલોમર વેધશાળા દ્વારા જાન્યુઆરી 2005માં તેની શોધ થઇ હતી. ઇરિઝનો વ્યાસ અંદાજે 2,500 કિલોમીટર ચે અને અને પ્લુટો કરતા 27% વધુ દળ ધરાવે છે. તે ડાયસ્નોમિયા નામનો એક ચંદ્ર ધરાવે છે. સૂર્યથી તેનું વર્તમાન અંતર 96.7 એયુ છે જે પ્લુટોના અંતર કરતા ત્રણગણુ વધુ છે. કેટલાક ધૂમકેતુઓને બાદ કરતા તેને સૂર્યમંડળમાં કુદરતી પદાર્થો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
thumb|right|125px|હબલ દ્વારા લેવાયેલી કેરેસની તસવીર
સિરીઝ
સિરીઝનું અત્યાર સુધી બહુ સંશોધન થયું નથી પરંતુ 2015માં નાસાની ડોન અવકાશ તપાસ તેના પર કામ શરૂ કરે અને વામનગ્રહની આસપાસ ધરીમાં પ્રવેશ કરે તેવી ધારણા છે.
thumb|left|100px|951 ગેસપ્રા
લઘુગ્રહો
અવકાશ પ્રવાસની શોધ પહેલા લઘુગ્રહ પટ્ટામાં પદાર્થો સૌથી મોટા ટેલિસ્કોપમાં પણ પ્રકાશના માત્ર પિનપ્રિક્સ જેવા જ દેખાતા હતા અને તેમના આકાર અને પ્રદેશો એક રહસ્ય રહ્યાં હતા. કેટલાક લઘુગ્રહોની તપાસ દ્વારા મુલાકાત લેવાઇ છે જેમાં સૌ પ્રથમ ગેલિલીયો નો સમાવેશ થાય છે તેણે બે વખત ઉડાન ભરી હતી, 1991માં 951 ગેસપ્રા અને 1993માં 243 ઇડા. આ બંને ઉડાના ગેલિલીયોના સ્વીકાર્ય ખર્ચમાં ગુરુની મુલાકાતની દિશામાં પ્રવાસની ઘણી નિકટ છે. લઘુગ્રહ પર પ્રથમ ઉતરાણ 2000માં નીયર શૂમેકર તપાસ દ્વારા કરાયું હતું. ત્યાર બાદ પદાર્થના પરિભ્રમણકક્ષાનો સરવે થયો હતો. વામન ગ્રહ સિરીઝ અને લઘુગ્રહ 4 વિસ્ટા, નાસાના સપ્ટેમ્બર 2007માં શરૂ થયેલા ડોન મિશનના ત્રણ સૌથી મોટા લક્ષ્યાંક પૈકીના બે છે.
તાર્કિક આધાર
150px|thumb|right|એક ખ્રિસ્તી અવકાશયાત્રી બઝ એલ્ડ્રીન, ચંદ્ર પર ઉતર્યો ત્યારે તેની પાસે વ્યક્તિગત કમ્યુનિયોન સર્વિસ હતી. નાસા અને આરકેએ જેવી રાષ્ટ્રીય અવકાશ સંસોધન એજન્સીઓ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા સંશોધન સમર્થકો દ્વારા સરકારના ખર્ચને યોગ્ય ઠેરવવા આપવામાં આવતા કારણો પૈકીનું એક છે. નાસાના કાર્યક્રમોનું આર્થિક વિશ્લેષણ સૂચવે છે કે કાર્યક્રમ ના ખર્ચની તુલનાએ (સ્પિન-ઓફ જેવી બાબતોમાંથી) હાલ મળી રહેલા આર્થિક લાભ અનેક ગણો છે.
અન્ય એક દાવો એવો છે કે અવકાશનું સંશોધન માનવજાત માટે જરૂરી છે કારણકે આપણા પોતાના ગ્રહ પર રહેવાથી આપણું અસ્તિત્ત્વ નષ્ટ થઇ શકે છે. અન્ય કારણોમાં કુદરતી સંસાધનોની તંગી, ધૂમકેતુ, પરમાણુ યુદ્ધ અને વિશ્વવ્યાપી રોગચાળાનો સમાવેશ થાય છે. જાણીતા બ્રિટીશ ભૌતિકશાસ્ત્રી સ્ટિફન હોકિન્સએ જણાવ્યું હતું કે, "આપણો જો અવકાશ સુધી આપણો ફેલાવો ના કરી શકીએ તો મને નથી લાગતું કે આગામી હજાર વર્ષમાં માનવ જાત અસ્તિત્વમાં રહેશે. એવા ઘણા અકસ્માતો છે કે એક જ ગ્રહના જીવન પર થઇ શકે છે. પરંતુ હું આશાવાદી છું. આપણે તારાઓ સુધી પહોંચીશું."
નાસાએ અવકાશ સંસાધનના વિચારને સમર્થન આપતી પબ્લિક સર્વિસ એનાન્સમેન્ટની આખી એક વિડીયો શ્રેણીનું નિર્માણ કર્યું છે.
એકંદરે, લોકો માનવસહિત અને માનવરહિત બંને પ્રકારના અવકાશ સંશોધનના મોટે ભાગે સમર્થનમાં છે. જુલાઇ 2003માં હાથ ધરવામાં આવેલા એસોસિયેટેડ પ્રેસ પોલ મુજબ, 71% અમેરિકન નાગરિકો તે નિવેદન સાથે સહમત હતા કે અવકાશ કાર્યક્રમ "એક સારું રોકાણ" છે, જ્યારે 21% લોકો તેમ માનતા ન હતા.
આર્થર સી ક્લાર્કે તેના બિનકાલ્પનિક સેમિટેકનિકલ મોનોગ્રાફ ઇન્ટરપ્લેનેટરી ફ્લાઇટ માં અવકાશના માનવ સંશોધનની જરૂરીયાત પાછળના કારણો દર્શાવ્યા હતા. તેમણે દલીલ કરી હતી કે માનવતાની પસંદગી બે બાબતની વચ્ચે રહેલી છે, પૃથ્વીની બહાર નિકળીને અવકાશ સુધી વિસ્તરણ કરવું અથવા સાસ્કૃતિક (અને ધીમેધીમે જૈવિક) સ્થિરતા અને મૃત્યુ.
વિરોધ
ભૌતિકશાસ્ત્રી અને નોબલ પારિતોષિક વિજેતા રિચાર્ડ ફેનમેનએ દલીલ કરી છે કે માનવીના અવકાશ પ્રવાસ (રોબોટિક મિશન જેવા અવકાશ સંશોધનને કારણે થતા પ્રવાસ)થી હજુ સુધી કોઇ પણ મોટી વૈજ્ઞાનિક સફળતા હાંસલ નથી થઇ.
સ્પેસફ્લાઇટ
સ્પેસફ્લાઇટ એ અવકાશયાનની અવકાશની અંદર અને બહાર ઉડાન હાંસલ કરવા માટે  અવકાશ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ છે
સ્પેસફ્લાઇટનો અવકાશ સંશોધન અને અવકાશ પ્રવાસન અને ઉપગ્રહ ટેલિકમ્યુનિકેશન જેવી વેપારી પ્રવૃત્તિઓમાં ઉપયોગ થાય છે. સ્પેસફ્લાઇના બિનવેપારી હેતુસર વધારાના ઉપયોગમાં અવકાશ નિરીક્ષણ, ઉપગ્રહોની તપાસ અને અન્ય પૃથ્વી નિરીક્ષણ ઉપગ્રહોનો સમાવેશ થાય છે.
સ્પેસફ્લાઇટ રોકેટ લોન્ચ સાથે શરૂ થાય છે જે ગુરુત્વાકર્ષણ બળને ઘટાડવા પ્રાથમિક બળ પુરું પાડે છે અને અવકાશયાનને પૃથ્વીની સપાટીથી દૂર ધકેલે છે. એકવાર અવકાશમાં પહોંચ્યા બાદ, અવકાશયાનની ગતિ - તે જ્યારે પ્રોપેલ સ્થિતિમાં હોય કે ના હોય બંને સ્થિતિમાં- નો એસ્ટ્રોડાયનેમિક્સ તરીકે ઓળખાતા અભ્યાસમાં સમાવેશ થાય છે. કેટલાક અવકાશયાન અવકાશ અનંતકાળ સુધી રહે છે. કેટલાક વાતાવરણ પુનઃપ્રવેશ વખતે તૂટી જાય છે જ્યારે અન્ય કેટલાક ઉતરાણ અથવા અથડામણ માટે ચંદ્ર અથવા ગ્રહની સપાટી સુધી પહોંચે છે.
ઉપગ્રહો
ઉપગ્રહોનો ઉપયોગ અનેકવિધ હેતુઓને લઈને કરવામાં આવે છે. તેના સામાન્ય પ્રકારમાં લશ્કરી (જાસુસી) અને નાગરિક પૃથ્વી નિરીક્ષણ ઉપગ્રહો, સંચાર ઉપગ્રહો, નેવિગેશન ઉપગ્રહો, હવામાન ઉપગ્રહો, અને સંશોધન ઉપગ્રહોનો સમાવેશ થાય છે. અવકાશ કક્ષામાં સ્પેસ સ્ટેશન અને માનવ અવકાશયાન પણ ઉપગ્રહો છે.
અવકાશનું સૈન્યીકરણ
અવકાશના સૈન્યીકરણનો પ્રારંભ 1960થી શરૂ થયો છે અને અવકાશી વિજ્ઞાનમાં નિપૂણતા ધરાવતા રાષ્ટ્રોએ નિર્ણાયક લશ્કરી લાભ માટે અવકાશમાં શસ્ત્રો ગોઠવતા અત્યારે તે અવકાશના સશસ્ત્રીકરણ તરીકે ઉભર્યું છે.
અવકાશ કેટલીક ચોક્કસ લશ્કરી પવૃત્તિઓ થઇ છે અને (ઇમેજિંગ અને કમ્યુનિકેશન ઉપગ્રહ જેવા) ઘણા લશ્કરી અવકાશયાન માટે અવકાશ એક સંચાલન સ્થળ અથવા (બેલિસ્ટિક મિસાઇલ જેવા) શસ્ત્રોની હેરફેર માટે હંગામી પરિવહન માધ્યમ રહ્યું છે તેમ છતાં અવકાશમાં મોટા પાયે શસ્ત્રોની ગોઠવણી હજુ સુધી થઇ નથી.
અવકાશી સામૂહીકીકરણ
અવકાશ સામૂહિકીકરણને અવકાશ રહેવાશ અને અવકાશ માનવીયકરણ પણ કહેવાય છે. અવકાશ સામૂહિકીકરણએ સ્થિર સંસાધનોનો નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં ઉપયોગ કરીને પૃથ્વી બહારના સ્થળો પર ખાસ કરીને કુદરતી ઉપગ્રહો અથવા ચંદ્ર અને મંગળ જેવા ગ્રહો પર સ્વાયત્ત માનવ વસવાટ છે.
સ્પેસ સ્ટેશન મિર આજ દીન સુધીમાં માનવીનો અવકાશમાં સૌથી લાંબો રહેવાસ હતો જેમાં વાલેરી પોલ્યાકોવની 438 દિવસની વિક્રમી સ્પેસ ફ્લાઇટ સહિત લગભગ દસ વર્ષ સુધીના સતત રહેવાસનો સમાવેશ થાય છે. અવકામાં લાંબો સમય સુધી રહેવાથી ઓછા ગુરુત્વાકર્ષણ બળને કારણે હાડકા, સ્નાયુની સમસ્યા ઉભી થાય છે, રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં ઘટાડો થાય છે તેમજ વિકિરણના સંપર્કમાં આવવાનો ભય ઉભો થાય છે.
અવકાશના સંશોધન અને સામૂહિકીકરણ માટે ભૂતકાળમાં જે કાર્યક્રમો હાથ ધરાયા અને અત્યારે જેના પર કામ થઇ રહ્યું છે તે તમામમાં અન્ય ગ્રહો, ખાસ કરીને મંગળનો અભ્યાસ કરીને પાછા ફરવા માટે ચંદ્રનો "સ્ટેપિંગ સ્ટોન" તરીકે ઉપયોગ કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. 2002માં નાસાએ જાહેરાત કરી હતી કે તે તેઓ સતત હાજરી સાથે 2024 સુધીમાં ચંદ્ર પર એક કાયમી થાણું ઉભું કરવાનું આયોજન ધરાવે છે.
બાહ્ય લિંક્સ
શ્રેણી:અવકાશ સંશોધન શ્રેણી:સૌરમંડળ
આંખ
પરિચય
આંખ એ સજીવનું જોવા માટેનું અંગ છે. આંખને નેત્ર, નયન, નેણ, લોચન તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. આંખો પ્રકાશને ઓળખી તેનું ન્યુરોન્સમાં થતા ઈલેક્ટ્રોકેમિકલ ઈમ્પલ્સમાં રૂપાંતર કરે છે. ખૂબ જ સાદા ફોટોરિસેપ્ટર્સ પ્રકાશને જાગૃત દ્રશ્યમાં થતા હલનચલન સાથે જોડે છે. ઉચ્ચ કક્ષાનાં ઓર્ગેનિઝમ્સમાં આંખ એક કોમ્પલેક્ષ સિસ્ટમ છે જે આસપાસથી પ્રકાશ ભેગો કરી તેની તીવ્રતાને રેગ્યુલેટ કરી; સ્થિતિસ્થાપક લેન્સીસનાં આયોજન વડે કેન્દ્રિત કરી ચિત્ર બનાવે છે; આ ચિત્રનું ઈલેક્ટ્રિકલ સિગ્નલમાં રૂપાંતર કરી મગજને આંખની ઓપ્ટીક નર્વ સાથે જોડતાં કોમ્પલેક્ષ ન્યુરલ માર્ગો દ્વારા મગજનાં વિઝ્યુઅલ કોર્ટેક્ષ અને બીજા ભાગોમાં મોકલાવે છે. પ્રકાશનાં ચિત્રીકરણની ક્ષમતા ધરાવતી આંખો મુખ્યત્વે દસ પ્રકારની છે અને ૯૬% પ્રાણીસૃષ્ટિ સંકુલિત દ્રષ્ટિ યોજના ધરાવે છે. મોલ્યુસ્ક, કોર્ડેટ અને આર્થરોપોડ પ્રાણીઓ ચિત્રીકરણ કરતી આંખો ધરાવે છે.
સાદામાં સાદી આંખો, જેમ કે સુક્ષ્મજીવોની આંખો પ્રકાશની હાજરી અથવા અંધકાર આ બે જ સ્થિતિ ઓળખી શકે છે. આટલી માહિતી તેમની રાત અને દિવસ સાથે જીવનનો તાલ મેળવવા માટે પૂરતી છે. વધુ કોમ્પલેક્ષ આંખો તેમનાં રેટીનલ ફોટોસેન્સિટીવ ગેન્ગલીયન કોષો દ્વારા રેટીનોહાઈપોથાલ્મીક માર્ગનો ઉપયોગ કરી સુપ્રાકીયાસ્માટીક ન્યુકલી ને રાત અને દિવસનાં ચક્ર વિષે માહિતી પહોંચાડે છે.
Overview
thumb|225px|Eye of the [[wisent, the European bison]]
કોમ્પલેક્ષ આંખો આકાર અને રંગનો તફાવત પારખે છે. ઘણાં સજીવોના, ખાસ કરીને શિકારી જીવોના, દૃષ્ટિક્ષેત્રોમાં ઊંડાણની પરખ માટે વિસ્તૃત બાઈનોક્યુલર દૃષ્ટિ સંકળાયેલી હોય છે, જ્યારે બીજા જીવોમા આંખોનું સ્થન એવુ હોય છે જેથી ખૂબ જ મોટું દૃષ્ટિક્ષેત્ર મળે, જેમ કે સસલાં અને ઘોડા, જેમની મોનોક્યુલર દૃષ્ટિ છે.
૬૦ અબજ (૬૦૦ મિલિયન) વર્ષો પહેલા, કેમ્બ્રિયન વિસ્ફોટના ગાળામાં પ્રથમ પ્રોટોચક્ષુ ઉદભવ્યા હતા. પ્રાણીઓનાં સૌથી જૂનાં પૂર્વજો જરૂરી દૃષ્ટિ માટે બાયોકેમિકલ સાધનો ધરાવતાં હતાં અને વધુ અગ્ર કક્ષાની આંખો ૯૬% પ્રાણીની ત્રીસથી વધુ પ્રજાતિઓમાંથી છ મુખ્ય ફાયલામાં ઉદભવી હતી. મોટા ભાગના વર્ટીબ્રેટ અને કેટલાક મોલ્યુસ્કમાં આંખો પ્રકાશને અંદર આવવા દઈ તેને આંખના પાછળના ભાગમાં આવેલી રેટીના નામની પ્રકાશ-સંવેદનશીલ કોષોની બનેલી પેનલ પર દર્શાવે છે. રેટીનાનાં શંકુ કોષો (રંગ માટે) અને દંડ કોષો (આછા પ્રકાશનાં કોન્ટ્રાસ્ટ માટે) પ્રકાશને પારખી તેનું દૃષ્ય માટેનાં ન્યુરલ સંદેશાઓમાં રૂપાંતર કરે છે. ત્યાર બાદ આ દૃષ્ય સંદેશાઓ ઓપ્ટીકલ નર્વ દ્વારા મગજને પહોંચાડવામાં આવે છે. આવી આંખો ગોળાકાર હોય છે જે વિટરસ હ્યુમર નામનાં પારદર્શક ચીકણા પદાર્થથી ભરેલી, પ્રકાશને કેન્દ્રિત કરતા લેન્સ ધરાવતી, ક્યારેક આઈરિસવાળી, આઈરિસની આજુબાજુનાં સ્નાયુઓને આકુંચિત કે શિથિલ કરીને પ્યુપિલની સાઈઝ બદલી આંખમાં પ્રવેશતા પ્રકાશની માત્રા રેગ્ય્લેટ કરે છે, અને જ્યારે પૂરતો પ્રકાશ હોય ત્યારે એબરેશન ઘટાડે છે.
મોટાં ભાગનાં સેફલોપોડ પ્રાણીઓ, માછલીઓ, દ્વિચર પ્રાણીઓ અને સર્પોની આંખોનાં લેન્સ ફીક્સ આકારનાં હોય છે અને લેન્સને કેમેરાની જેમ આગળ-પાછળ કરી દૃષ્યને કેન્દ્રિત કરે છે.
આર્થરોપોડ પ્રાણીઓમાં જોવા મળતી કમ્પાઉન્ડ આંખો અનેક સાદાં પાસાંઓની બનેલી હોય છે જેની સંખ્યા શરીરની રચના પ્રમાણે નક્કી થયેલી હોય છે. આ કમ્પાઉન્ડ આંખો અનેક ટપકાંવાળી એક જ છબી બનાવે છે અથવા એક આંખની એક તે મુજબ અનેક આંખોની અનેક છબીઓ બનાવે છે. આંખનાં દરેક પાસાંનો પોતાનો લેન્સ અને પોતાનાં પ્રકાશસંવેદનશીલ કોષો હોય છે. કેટલીક આંખો ૨૮,૦૦૦ સુધીનાં ષટકોણાકાર માં ગોઠવાયેલાં પાસાં ધરાવે છે અને ૩૬૦ અંશનો દૃષ્ટિવ્યાપ ધરાવે છે. કમ્પાઉન્ડ આંખો દૃષ્યમાં થતા નાજુક ફેરફારને પણ પારખે છે. અનેક આંખો દ્વારા મળતી દૃષ્યની માહિતી મગજમાં જોડાઈને જૂદી જાતનું અત્યંત સ્પષ્ટ ચિત્ર બનાવે છે.
મેન્ટીસ નામ્ના ઝીંગા સોથી જટીલ રંગ-દ્રશ્ય રચના ધારાવે છે. તે ઝીણવટ ભરેલી આત્યંતિક રંગપટલ ભેદની માહિતીનું વિશ્લેષણ કરે છે. હાલના સમયમાં લુપ્ત એવા ટ્રાયલોબાઈટ પણ વિશિષ્ટ પ્રકારની સંયુક્ત આંખો ધરાવતા હતા. તેઓ તેમની આંખના લેન્સના નિર્માણ મટે સાફ કેલ્સાઈટાના સ્ફટિકો વાપરતા હતા. અહીં તેઓ મૃદુ આંખો ધરાવતા અન્ય સન્ધિપાદ વર્ગના પ્રાણીઓથી જુદા પડતા હતા. આ પ્રાણીઓમાં લેન્સની સંખ્યા ભિન્ન હતી. અમુક જાતિમાં એક લેન્સ હતું, જ્યારે અમુકમાં એક આંખમાં હજારો લેન્સ હોઈ શકતાં.
સંયુક્ત આંખની સરખામણીમાં સાદી આંખો માત્ર એક જ લેન્સ ધરાવે છે. દા. ત. ઉછળતા કરોળિયા માર્યાદિત દ્રષ્ટિ પટલ ધરાવતી મોટા આકાર સાદી આંખો ની એક જોડ ધરાવે છે. આ સાથે પરિમિતિય દ્રષ્ટિ માટે નાની નાની આંખોની અન્ય જોડીઓ ધરાવટ છે
For example, jumping spiders have a large pair of simple eyes with a narrow field of view, supported by an array of other, smaller eyes for peripheral vision. Some insect larva]]e, like caterpillars, have a different type of simple eye (stemmata) which gives a rough image. Some of the simplest eyes, called ocelli, can be found in animals like some of the snails, which cannot actually "see" in the normal sense. They do have photosensitive cells, but no lens and no other means of projecting an image onto these cells. They can distinguish between light and dark, but no more. This enables snails to keep out ofજ direct sunlight. In organisms dwelling near deep-sea vents, compound eyes have been secondarily simplified and adapted to spot the infra-red light produced by the hot vents–in this way the bearers can spot hot springs and avoid being boiled alive.
Evolution
The very earliest "eyes", called eyespots, were simple patches of photoreceptor protein in unicellular animals. In multicellular beings, multicellular eyespots evolved, physically similar to the receptor patches for taste and smell. These eyespots could only sense ambient brightness: they could distinguish light and dark, but not the direction of the lightsource.
Through gradual change, as the eyespot depressed into a shallow "cup" shape, the ability to slightly discriminate directional brightness was achieved by using the angle at which the light hit certain cells to identify the source. The pit deepened over time, the opening diminished in size, and the number of photoreceptor cells increased, forming an effective pinhole camera that was capable of dimly distinguishing shapes.
The thin overgrowth of transparent cells over the eye's aperture, originally formed to prevent damage to the eyespot, allowed the segregated contents of the eye chamber to specialize into a transparent humour that optimized color filtering, blocked harmful radiation, improved the eye's refractive index, and allowed functionality outside of water. The transparent protective cells eventually split into two layers, with circulatory fluid in between that allowed wider viewing angles and greater imaging resolution, and the thickness of the transparent layer gradually increased, in most species with the transparent crystallin protein.
Types of eye
There are ten different eye layouts—indeed every way of capturing an optical image commonly used by man, with the exceptions of zoom and Fresnel lenses. Eye types can be categorized into "simple eyes", with one concave photoreceptive surface, and "compound eyes", which comprise a number of individual lenses laid out on a convex surface. Note that "simple" does not imply a reduced level of complexity or acuity. Indeed, any eye type can be adapted for almost any behavior or environment. The only limitations specific to eye types are that of resolution—the physics of compound eyes prevents them from achieving a resolution better than 1°. Also, superposition eyes can achieve greater sensitivity than apposition eyes, so are better suited to dark-dwelling creatures. Eyes also fall into two groups on the basis of their photoreceptor's cellular construction, with the photoreceptor cells either being cilliated (as in the vertebrates) or rhabdomeric. These two groups are not monophyletic; the cnidaria also possess cilliated cells, and some annelids possess both.
Non-compound eyes
Simple eyes are rather ubiquitous, and lens-bearing eyes have evolved at least seven times in vertebrates, cephalopods, annelids, crustacea and cubozoa.
Pit eyes
Pit eyes, also known as stemma, are eye-spots which may be set into a pit to reduce the angles of light that enters and affects the eyespot, to allow the organism to deduce the angle of incoming light. Found in about 85% of phyla, these basic forms were probably the precursors to more advanced types of "simple eye". They are small, comprising up to about 100 cells covering about 100 µm. The directionality can be improved by reducing the size of the aperture, by incorporating a reflective layer behind the receptor cells, or by filling the pit with a refractile material.
Pit vipers have developed pits that function as eyes by sensing thermal infra-red radiation, in addition to their optical wavelength eyes like those of other vertebrates.
Spherical lensed eye
The resolution of pit eyes can be greatly improved by incorporating a material with a higher refractive index to form a lens, which may greatly reduce the blur radius encountered—hence increasing the resolution obtainable. The most basic form, seen in some gastropods and annelids, consists of a lens of one refractive index. A far sharper image can be obtained using materials with a high refractive index, decreasing to the edges; this decreases the focal length and thus allows a sharp image to form on the retina. This also allows a larger aperture for a given sharpness of image, allowing more light to enter the lens; and a flatter lens, reducing spherical aberration. Such an inhomogeneous lens is necessary in order for the focal length to drop from about 4 times the lens radius, to 2.5 radii.
Heterogeneous eyes have evolved at least eight times: four or more times in gastropods, once in the copepods, once in the annelids and once in the cephalopods. No aquatic organisms possess homogeneous lenses; presumably the evolutionary pressure for a heterogeneous lens is great enough for this stage to be quickly "outgrown".
This eye creates an image that is sharp enough that motion of the eye can cause significant blurring. To minimize the effect of eye motion while the animal moves, most such eyes have stabilizing eye muscles.
The ocelli of insects bear a simple lens, but their focal point always lies behind the retina; consequently they can never form a sharp image. This capitulates the function of the eye. Ocelli (pit-type eyes of arthropods) blur the image across the whole retina, and are consequently excellent at responding to rapid changes in light intensity across the whole visual field; this fast response is further accelerated by the large nerve bundles which rush the information to the brain. Focusing the image would also cause the sun's image to be focused on a few receptors, with the possibility of damage under the intense light; shielding the receptors would block out some light and thus reduce their sensitivity. This fast response has led to suggestions that the ocelli of insects are used mainly in flight, because they can be used to detect sudden changes in which way is up (because light, especially UV light which is absorbed by vegetation, usually comes from above).
Multiple lenses
Some marine organisms bear more than one lens; for instance the copepod Pontella has three. The outer has a parabolic surface, countering the effects of spherical aberration while allowing a sharp image to be formed. Another copepod, Copilia's eyes have two lenses, arranged like those in a telescope. Such arrangements are rare and poorly understood, but represent an interesting alternative construction. An interesting use of multiple lenses is seen in some hunters such as eagles and jumping spiders, which have a refractive cornea (discussed next): these have a negative lens, enlarging the observed image by up to 50% over the receptor cells, thus increasing their optical resolution.
Refractive cornea
In the eyes of most mammals, birds, reptiles, and most other terrestrial vertebrates (along with spiders and some insect larvae) the vitreous fluid has a higher refractive index than the air, relieving the lens of the function of reducing the focal length. This has freed it up for fine adjustments of focus, allowing a very high resolution to be obtained. As with spherical lenses, the problem of spherical aberration caused by the lens can be countered either by using an inhomogeneous lens material (See Luneburg lens.), or by flattening the lens. Flattening the lens has a disadvantage; the quality of vision is diminished away from the main line of focus, meaning that animals requiring all-round vision are detrimented. Such animals often display an inhomogeneous lens instead.
As mentioned above, a refractive cornea is only useful out of water; in water, there is little difference in refractive index between the vitreous fluid and the surrounding water. Hence creatures that have returned to the water—penguins and seals, for example—lose their highly curved cornea and return to lens-based vision. An alternative solution, borne by some divers, is to have a very strongly focusing cornea.
Reflector eyes
An alternative to a lens is to line the inside of the eye with " mirrors", and reflect the image to focus at a central point. The nature of these eyes means that if one were to peer into the pupil of an eye, one would see the same image that the organism would see, reflected back out.
Many small organisms such as rotifers, copeopods and platyhelminths use such organs, but these are too small to produce usable images. Some larger organisms, such as scallops, also use reflector eyes. The scallop Pecten has up to 100 millimeter-scale reflector eyes fringing the edge of its shell. It detects moving objects as they pass successive lenses.
There is at least one vertebrate, the spookfish, whose eyes include reflective optics for focusing of light. Each of the two eyes of a spookfish collects light from both above and below; the light coming from above is focused by a lens, while that coming from below, by a curved mirror composed of many layers of small reflective plates made of guanine crystals.
Compound eyes
A compound eye may consist of thousands of individual photoreceptor units or ommatidia (ommatidium, singular). The image perceived is a combination of inputs from the numerous ommatidia (individual "eye units"), which are located on a convex surface, thus pointing in slightly different directions. Compared with simple eyes, compound eyes possess a very large view angle, and can detect fast movement and, in some cases, the polarization of light. Because the individual lenses are so small, the effects of diffraction impose a limit on the possible resolution that can be obtained (assuming that they do not function as phased arrays). This can only be countered by increasing lens size and number. To see with a resolution comparable to our simple eyes, humans would require compound eyes which would each reach the size of their head.
Compound eyes fall into two groups: apposition eyes, which form multiple inverted images, and superposition eyes, which form a single erect image. Compound eyes are common in arthropods, and are also present in annelids and some bivalved molluscs.
Compound eyes, in arthropods at least, grow at their margins by the addition of new ommatidia.
thumb|left|150px|Structure of the ommatidia of apposition compound eyes
Apposition eyes
Apposition eyes are the most common form of eye, and are presumably the ancestral form of compound eye. They are found in all arthropod groups, although they may have evolved more than once within this phylum. Some annelids and bivalves also have apposition eyes. They are also possessed by Limulus, the horseshoe crab, and there are suggestions that other chelicerates developed their simple eyes by reduction from a compound starting point. (Some caterpillars appear to have evolved compound eyes from simple eyes in the opposite fashion.)
Apposition eyes work by gathering a number of images, one from each eye, and combining them in the brain, with each eye typically contributing a single point of information.
The typical apposition eye has a lens focusing light from one direction on the rhabdom, while light from other directions is absorbed by the dark wall of the ommatidium. In the other kind of apposition eye, found in the Strepsiptera, lenses are not fused to one another, and each forms an entire image; these images are combined in the brain. This is called the schizochroal compound eye or the neural superposition eye. Because images are combined additively, this arrangement allows vision under lower light levels.
Superposition eyes
The second type is named the superposition eye. The superposition eye is divided into three types; the refracting, the reflecting and the parabolic superposition eye. The refracting superposition eye has a gap between the lens and the rhabdom, and no side wall. Each lens takes light at an angle to its axis and reflects it to the same angle on the other side. The result is an image at half the radius of the eye, which is where the tips of the rhabdoms are. This kind is used mostly by nocturnal insects. In the parabolic superposition compound eye type, seen in arthropods such as mayflies, the parabolic surfaces of the inside of each facet focus light from a reflector to a sensor array. Long-bodied decapod crustaceans such as shrimp, prawns, crayfish and lobsters are alone in having reflecting superposition eyes, which also have a transparent gap but use corner mirrors instead of lenses.
Parabolic superposition
This eye type functions by refracting light, then using a parabolic mirror to focus the image; it combines features of superposition and apposition eyes.
Other
Good fliers like flies or honey bees, or prey-catching insects like praying mantis or dragonflies, have specialized zones of ommatidia organized into a fovea area which gives acute vision. In the acute zone the eyes are flattened and the facets larger. The flattening allows more ommatidia to receive light from a spot and therefore higher resolution.
There are some exceptions from the types mentioned above. Some insects have a so-called single lens compound eye, a transitional type which is something between a superposition type of the multi-lens compound eye and the single lens eye found in animals with simple eyes. Then there is the mysid shrimp Dioptromysis paucispinosa. The shrimp has an eye of the refracting superposition type, in the rear behind this in each eye there is a single large facet that is three times in diameter the others in the eye and behind this is an enlarged crystalline cone. This projects an upright image on a specialized retina. The resulting eye is a mixture of a simple eye within a compound eye.
Another version is the pseudofaceted eye, as seen in Scutigera. This type of eye consists of a cluster of numerous ocelli on each side of the head, organized in a way that resembles a true compound eye.
The body of Ophiocoma wendtii, a type of brittle star, is covered with ommatidia, turning its whole skin into a compound eye. The same is true of many chitons.
Nutrients of the eye
The ciliary body is triangular in horizontal section and is coated by a double layer, the ciliary epithelium. The inner layer is transparent and covers the vitreous body, and is continuous from the neural tissue of the retina. The outer layer is highly pigmented, continuous with the retinal pigment epithelium, and constitutes the cells of the dilator muscle.
The vitreous is the transparent, colorless, gelatinous mass that fills the space between the lens of the eye and the retina lining the back of the eye. It is produced by certain retinal cells. It is of rather similar composition to the cornea, but contains very few cells (mostly phagocytes which remove unwanted cellular debris in the visual field, as well as the hyalocytes of Balazs of the surface of the vitreous, which reprocess the hyaluronic acid), no blood vessels, and 98-99% of its volume is water (as opposed to 75% in the cornea) with salts, sugars, vitrosin (a type of collagen), a network of collagen type II fibers with the mucopolysaccharide hyaluronic acid, and also a wide array of proteins in micro amounts. Amazingly, with so little solid matter, it tautly holds the eye.
Relationship to life requirements
Eyes are generally adapted to the environment and life requirements of the organism which bears them. For instance, the distribution of photoreceptors tends to match the area in which the highest acuity is required, with horizon-scanning organisms, such as those that live on the African plains, having a horizontal line of high-density ganglia, while tree-dwelling creatures which require good all-round vision tend to have a symmetrical distribution of ganglia, with acuity decreasing outwards from the centre.
Of course, for most eye types, it is impossible to diverge from a spherical form, so only the density of optical receptors can be altered. In organisms with compound eyes, it is the number of ommatidia rather than ganglia that reflects the region of highest data acquisition. Optical superposition eyes are constrained to a spherical shape, but other forms of compound eyes may deform to a shape where more ommatidia are aligned to, say, the horizon, without altering the size or density of individual ommatidia. Eyes of horizon-scanning organisms have stalks so they can be easily aligned to the horizon when this is inclined, for example if the animal is on a slope. An extension of this concept is that the eyes of predators typically have a zone of very acute vision at their centre, to assist in the identification of prey. In deep water organisms, it may not be the centre of the eye that is enlarged. The hyperiid amphipods are deep water animals that feed on organisms above them. Their eyes are almost divided into two, with the upper region thought to be involved in detecting the silhouettes of potential prey—or predators—against the faint light of the sky above. Accordingly, deeper water hyperiids, where the light against which the silhouettes must be compared is dimmer, have larger "upper-eyes", and may lose the lower portion of their eyes altogether. Depth perception can be enhanced by having eyes which are enlarged in one direction; distorting the eye slightly allows the distance to the object to be estimated with a high degree of accuracy.
Acuity is higher among male organisms that mate in mid-air, as they need to be able to spot and assess potential mates against a very large backdrop. On the other hand, the eyes of organisms which operate in low light levels, such as around dawn and dusk or in deep water, tend to be larger to increase the amount of light that can be captured.
It is not only the shape of the eye that may be affected by lifestyle. Eyes can be the most visible parts of organisms, and this can act as a pressure on organisms to have more transparent eyes at the cost of function.
Eyes may be mounted on stalks to provide better all-round vision, by lifting them above an organism's carapace; this also allows them to track predators or prey without moving the head.
Visual acuity
Visual acuity, or resolving power, is "the ability to distinguish fine detail" and is the property of cones. It is often measured in cycles per degree (CPD), which measures an angular resolution, or how much an eye can differentiate one object from another in terms of visual angles. Resolution in CPD can be measured by bar charts of different numbers of white/black stripe cycles. For example, if each pattern is 1.75 cm wide and is placed at 1 m distance from the eye, it will subtend an angle of 1 degree, so the number of white/black bar pairs on the pattern will be a measure of the cycles per degree of that pattern. The highest such number that the eye can resolve as stripes, or distinguish from a gray block, is then the measurement of visual acuity of the eye.
For a human eye with excellent acuity, the maximum theoretical resolution is 50 CPD (1.2 arcminute per line pair, or a 0.35 mm line pair, at 1 m). A rat can resolve only about 1 to 2 CPD. A horse has higher acuity through most of the visual field of its eyes than a human has, but does not match the high acuity of the human eye's central fovea region.
Spherical aberration limits the resolution of a 7 mm pupil to about 3 arcminutes per line pair. At a pupil diameter of 3 mm, the spherical aberration is greatly reduced, resulting in an improved resolution of approximately 1.7 arcminutes per line pair. A resolution of 2 arcminutes per line pair, equivalent to a 1 arcminute gap in an optotype, corresponds to 20/20 (normal vision) in humans.
Perception of colours
"Colour vision is the faculty of the organism to distinguish lights of different spectral qualities." All organisms are restricted to a small range of electromagnetic spectrum; this varies from creature to creature, but is mainly between 400 and 700 nm. This is a rather small section of the electromagnetic spectrum, probably reflecting the submarine evolution of the organ: water blocks out all but two small windows of the EM spectrum, and there has been no evolutionary pressure among land animals to broaden this range.
The most sensitive pigment, rhodopsin, has a peak response at 500 nm. Small changes to the genes coding for this protein can tweak the peak response by a few nm; pigments in the lens can also filter incoming light, changing the peak response. Many organisms are unable to discriminate between colours, seeing instead in shades of grey; color vision necessitates a range of pigment cells which are primarily sensitive to smaller ranges of the spectrum. In primates, geckos, and other organisms, these take the form of cone cells, from which the more sensitive rod cells evolved. Even if organisms are physically capable of discriminating different colours, this does not necessarily mean that they can perceive the different colours; only with behavioural tests can this be deduced.
Most organisms with colour vision are able to detect ultraviolet light. This high energy light can be damaging to receptor cells. With a few exceptions (snakes, placental mammals), most organisms avoid these effects by having absorbent oil droplets around their cone cells. The alternative, developed by organisms that had lost these oil droplets in the course of evolution, is to make the lens impervious to UV light — this precludes the possibility of any UV light being detected, as it does not even reach the retina.
Rods and cones
The retina contains two major types of light-sensitive photoreceptor cells used for vision: the rods and the cones.
Rods cannot distinguish colours, but are responsible for low-light (scotopic) monochrome (black-and-white) vision; they work well in dim light as they contain a pigment, rhodopsin (visual purple), which is sensitive at low light intensity, but saturates at higher (photopic) intensities. Rods are distributed throughout the retina but there are none at the fovea and none at the blind spot. Rod density is greater in the peripheral retina than in the central retina.
Cones are responsible for colour vision. They require brighter light to function than rods require. In humans, there are three types of cones, maximally sensitive to long-wavelength, medium-wavelength, and short-wavelength light (often referred to as red, green, and blue, respectively, though the sensitivity peaks are not actually at these colours). The colour seen is the combined effect of stimuli to, and responses from, these three types of cone cells. Cones are mostly concentrated in and near the fovea. Only a few are present at the sides of the retina. Objects are seen most sharply in focus when their images fall on the fovea, as when   one looks at an object directly. Cone cells and rods are connected through intermediate cells in the retina to nerve fibres of the optic nerve. When rods and cones are stimulated by light, the nerves send off impulses through these fibres to the brain.
Pigmentation
The pigment molecules used in the eye are various, but can be used to define the evolutionary distance between different groups, and can also be an aid in determining which are closely related – although problems of convergence do exist.
Opsins are the pigments involved in photoreception. Other pigments, such as melanin, are used to shield the photoreceptor cells from light leaking in from the sides. The opsin protein group evolved long before the last common ancestor of animals, and has continued to diversify since.
There are two types of opsin involved in vision; c-opsins, which are associated with ciliary-type photoreceptor cells, and r-opsins, associated with rhabdomeric photoreceptor cells. The eyes of vertebrates usually contain cilliary cells with c-opsins, and (bilaterian) invertebrates have rhabdomeric cells in the eye with r-opsins. However, some ganglion cells of vertebrates express r-opsins, suggesting that their ancestors used this pigment in vision, and that remnants survive in the eyes. Likewise, c-opsins have been found to be expressed in the brain of some invertebrates. They may have been expressed in ciliary cells of larval eyes, which were subsequently resorbed into the brain on metamorphosis to the adult form. C-opsins are also found in some derived bilaterian-invertebrate eyes, such as the pallial eyes of the bivalve molluscs; however, the lateral eyes (which were presumably the ancestral type for this group, if eyes evolved once there) always use r-opsins. Cnidaria, which are an outgroup to the taxa mentioned above, express c-opsins - but r-opsins are yet to be found in this group. Incidentally, the melanin produced in the cnidaria is produced in the same fashion as that in vertebrates, suggesting the common descent of this pigment.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:માનવ શરીર
સામૂહિક વર્તન
સામૂહિક વર્તન એટલે કોઈ એક સમાન અસર કે ઉદ્દીપનના પ્રતિભાવ રૂપે કેટલાક લોકો દ્વારા કરવામાં આવતા વર્તનની ભાત કે પ્રતિક્રિયા, જે પરસ્પર સંકળાયેલ અને સરખી હોય છે. સામૂહિક વર્તન પૂર્વનિશ્ચિત કે કોઈ પરંપરાના આધારે નથી થતું, તેમજ તે વર્તનનાં સ્પષ્ટ ધોરણો મુજબ પણ નથી હોતું. મોટાભાગે આવા વર્તનને વ્યાખ્યાબદ્ધ કે સીમાબદ્ધ કરી શકાતું નથી. આ પ્રકારનું વર્તન જે તે ક્ષણે ઉપસ્થિત ઉદ્દીપનની સામેનો પ્રતિભાવ માત્ર હોય છે. અહિં વર્તન કરનારા લોકો કોઈ એક જ જૂથના સભ્ય તરીકે વર્તન કરતા હોય તેવું જરૂરી નથી હોતું.
સંદર્ભો
શ્રેણી:સમાજશાસ્ત્ર શ્રેણી:મનોવિજ્ઞાન
પીપરડી (તા.ગઢડા)
ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા બોટાદ જિલ્લાના ગઢડા (સ્વામીના) તાલુકામાં આવેલું ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તથા પશુપાલન છે. ગામમાં પ્રાથમિક અને માધ્યમિક શાળા આવેલી છે. ઉપરાંત પંચાયતઘર, આંગણવાડી અને દૂધની ડેરી જેવી સગવડો પણ ઉપલબ્ધ છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
બરવાળા
બરવાળા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના બોટાદ જિલ્લાના બરવાળા તાલુકાનું નગર અને તાલુકાનું મુખ્ય મથક છે. બરવાળાનો વહીવટ નગરપાલિકા વડે થાય છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:બરવાળા તાલુકો શ્રેણી:ગુજરાતનાં તાલુકા મથકો
પેન્સી ઘાટ, લડાખ
પેન્સી લા અથવા પેન્સી ઘાટ (पेन्सी ला;Pensi La) એ હિમાલયમાં આવેલ એક પહાડી માર્ગ છે, જે ભારત દેશમાં આવેલ છે. આ પહાડી માર્ગ જમ્મુ અને કાશ્મીર રાજ્યના લડાખ ક્ષેત્રમાં આવેલ છે અને તેને "ઝંસ્કારનું પ્રવેશદ્વાર" કહેવામાં આવે છે. આ પહાડી ઘાટ માર્ગ લડાખના સુરુ ખીણ પ્રદેશને ઝંસ્કાર ખીણ પ્રદેશ સાથે જોડે છે. દરિયાઈ સપાટીથી ૪૪૦૦ (૧૪,૪૩૬ ફૂટ) જેટલી ઊંચાઈ ધરાવતો આ માર્ગ રંગદુમ મઠ નામના પ્રસિદ્ધ બૌદ્ધ ગોમ્પા ખાતેથી આશરે ૨૫ કિલોમીટર જેટલા અંતરે આવેલ છે.
સંદર્ભો
શ્રેણી:જમ્મુ અને કાશ્મીર શ્રેણી:ઘાટના રસ્તાઓ શ્રેણી:હિમાલય શ્રેણી:લડાખ
અરુંધતી
અરુંધતી (अरुन्धती) સપ્તર્ષિમાંના એક એવા ઋષિ વસિષ્ઠની પત્ની છે.
ઉર્સા મેજર (સપ્તર્ષિ) નામના નક્ષત્ર એક તારાને વસિષ્ઠ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. અરુંધતીને સવારનો તારા (શુક્ર ગ્રહ) અને એલ્કોર નામના તારા સાથે પણ ઓળખવામાં આવી છે, અલ્કોર તારો ઉર્સા મેજર નક્ષત્રમાં માઈઝાર (ભારતીય ખગોળ અનુસાર સપ્તર્ષિમાં વસિષ્ઠ મહર્ષિ તરીકે ઓળખાતો તારો) સાથે જોડિયો તારો બનાવે છે. સપ્તર્ષિના સાત ઋષિઓમાંથી એકની જ પત્ની હોવા છતાં, અરુંધતીને સાત ઋષિ સમાન જ સન્માન આપવામાં આવે છે અને તેમની સાથે જ પૂજવામાં આવે છે. વૈદિક અને પૌરાણિક સાહિત્યમાં તેમને પવિત્રતા, વૈવાહિક આનંદ અને પત્ની ભક્તિનું લાક્ષણિક ઉદાહરણ માનવામાં આવે છે. સંસ્કૃત અને હિન્દીમાં પૌરાણિક સાહિત્ય પછીના મહાકાવ્યમાં, તેમને "પવિત્ર અને આદરણીય" તરીકે વર્ણવવામાં આવી છે અને તે એક અવું પાત્ર છે જે અડગ, પ્રેરણાદાયી અને અનુકરણ લાયક છે. હિંદુ સંસ્કૃતિમાં અરુંધતી પર કેન્દ્રિત અનેક માન્યતાઓ, પ્રથાઓ અને પરંપરાઓ પ્રચલિત છે જેમાં સપ્તપદી પછીના લગ્ન સમારંભમાં એક વિધિ, ઉપવાસ, નિકટવર્તી મૃત્યુને લાગતી માન્યતાઓનો સમાવેશ થાય છે.
હિંદુ શાસ્ત્રોમાં
વિવિધ હિંદુ શાસ્ત્રોમાં અરૂંધતીના જન્મ અને જીવનનો ઉલ્લેખ છે. અરૂંધતીના જન્મની કથા શિવ પુરાણ અને ભાગવત પુરાણમાં જોવા મળે છે. બ્રહ્માએ અરૂંધતિને આપેલી સૂચનાનું વર્ણન રામચરિતમાનસના ઉત્તરાકાંડમાં આપવામાં આવ્યું છે. વિશ્વામિત્ર અને વસિષ્ઠ ઋષિ વચ્ચેની ચડસાચડસી ને કારણે તેણીના સો પુત્રો મૃત્યુ પામે છે તેનું વર્ણન વાલ્મિકી રામાયણના બાલકાંડમાં આપેલું છે. મહાભારત અને અનેક બ્રાહ્મણ ગ્રંથો શક્તિ સહિત તેના પુત્રો અને પૌત્ર પરાશરનું વર્ણન કરે છે. સીતા અને રામ સાથે અરુંધતિની બેઠકોનો ઉલ્લેખ રામાયણ, રામચરિતમાનસ અને વિનય પત્રિકામાં છે. શિવને પાર્વતી સાથે લગ્ન કરવા માટે મનાવવામાં તેણીની ભૂમિકાનું વર્ણન કાલિદાસના કુમારસંભવના છઠ્ઠા ખંડમાં આવે છે.
જીવન
ભાગવત પુરાણ અનુસાર, કર્દમ અને દેવહુતિની નવ પુત્રીઓમાં અરૂંધતી આઠમું સંતાન છે. તે પરાશરની દાદી અને વ્યાસની મોટી-દાદી છે. શિવ પુરાણમાં તેમને અગાઉના જન્મમાં બ્રહ્માની વિચાર(મગજ)થી જન્મેલી પુત્રી સંધ્યા તરીકે વર્ણવાઈ છે. વસિષ્ઠની સૂચના પર, સંધ્યાએ પોતાને શુદ્ધ કરવા માટે તપશ્ચર્યા કરી શિવને પ્રસન્ન કર્યા, શિવએ તેમને મેધાતીથીની અગ્નિમાં કૂદવાનું કહ્યું. તે પછી તે મેધાતીથીની પુત્રી તરીકે તેમનો જન્મ થયો હતો અને વસિષ્ઠ સાથે તેમના લગ્ન થયા. કેટલાક અન્ય પુરાણો તેમને કશ્યપની પુત્રી અને નારદ મુનિ અને પર્વતની બહેન તરીકે વર્ણવે છે, અને નારદે વસિષ્ઠ સાથે તેમના લગ્નન કરાવ્યા.
મહાભારત અરૃંધતિને એક તપસ્વીની તરીકે વર્ણવે છે જે સાત ઋષિઓને પણ પ્રવચનો આપતી હતી. અગ્નિની પત્ની સ્વાહા, અન્ય છ ઋષિઓની પત્નીઓનું રૂપ ધારણ કરી શકી, પરંતુ વસિષ્ઠની પત્ની અરુંધતિનું નહીં. મહાકાવ્યમાં એ પણ વર્ણવવામાં આવ્યું છે કે જ્યારે ૧૨ વર્ષ સુધી વરસાદ ન પડ્યો ત્યારે તેણીએ એકવાર શિવને પ્રસન્ન કર્યા અને મૂળ અને ફળ વિના પીડિત સાત ઋષિઓને સહાય કરી હતી. તેમની પવિત્રતતા અને પતિની સેવાનો ઉલ્લેખ મહાભારતમાં અપ્રતિમ છે.
વાલ્મીકિ રામાયણ મુજબ, તેણીને સો પુત્રો થયા, જેમને વિશ્વામિત્ર દ્વારા મૃત્યુનો શ્રાપ આપવામાં આવ્યો હતો. ત્યારબાદ તેને શક્તિ નામનો પુત્ર અને બાદમાં સુયજ્ઞ નામના બીજા પુત્રનો જન્મ થયો, જેણે વસિષ્ઠના આશ્રમમાં રામ સાથે અભ્યાસ કર્યો હતો. કેટલાક સ્રોત કહે છે કે તેમને શક્તિ અને ચિત્રકેતુ સહિત આઠ પુત્રો હતા.
લગ્ન વિધિમાં
right|thumb|380x380px|પરંપરાગત ભારતીય ખગોળશાસ્ત્રમાં, અર્સ મેજર (સપ્તર્ષિ)નામના નક્ષત્રમાં આવે લા બે જોડિયા તારા માયઝર અને અલ્કોરની જોડી વસિષ્ઠ અને અરુંધતી તરીકે ઓળખાય છે. હિંદુ લગ્નની એક ધાર્મિક વિધિમાં, વરરાજા કન્યાને વસિષ્ઠ અને અરૂંધતીના જોડિયા તારાઓને એક આદર્શ દંપતી તરીકે બતાવે છે, જે વૈવાહિક પરિપૂર્ણતા અને વફાદારીનું પ્રતીક છે. યુગલોને વૈવાહિક પ્રેમ અને સ્નેહનું પ્રતીક સમાન નક્ષત્ર શોધવાનું કહેવામાં આવે છે. ચૈત્ર મહિનાના સુદ બીજના દિવસે, ભારતના અમુક પ્રદેશોમાં, અરુંધતીના સન્માનમાં જેમના પતિ જીવિત છે, તેવી પત્નીઓ દ્વારા એક વ્રત રાખવામાં આવે છે. આ વ્રત એવી માન્યતા ધરાવે છે કે તેનું પાલન કરતી મહિલાઓ વિધવા નહીં થાય.
નરી આંખે અરુંધતી તારો એકદમ ઝાંખો દેખાય છે, એવી માન્યતા છે કે જ્યારે કોઈ મૃત્યુની નજીક હોય છે, ત્યારે તે અરૂંધતિ તારો જોઈ શકતા નથી. તેની ઝાંખપને લીધે, અરુંધતી તારાને શોધવા પહેલાં તેજસ્વી તારાઓ બતાવવામાં આવે છે, અને તેની મદદ લઈ અરુંધતી તારો નિર્દેશિત કરવામાં આવે છે. આને આધારે સંસ્કૃતમાં એક રૂઢિ પ્રયોગ બન્યો છે જેને અરુંધતી દર્શન ન્યાય (अरुन्धतीदर्शनन्यायः) કહે છે. જે અનુસાર જ્ઞાત પદાર્થોને ઓળખી, અજ્ઞાત અર્થ દર્શાવાય છે.
સાહિત્યમાં
અરુંધતીના જીવન પર ૧૯૯૪ માં જગદ્ગુરુ રામભદ્રાચાર્ય દ્વારા એક હિંદી મહાકાવ્ય અરુંધતી નામે રચવામાં આવ્યું છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:ઋષિઓ શ્રેણી:પૌરાણિક પાત્રો
બાંગા (તા. કાલાવડ)
બાંગા (તા. કાલાવડ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  જામનગર જિલ્લામાં આવેલા  કાલાવડ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. બાંગા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:કાલાવડ તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
દિગ્સર (તા. મુળી)
દિગસર ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  સુરેન્દ્રનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૦ (દસ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા મુળી તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. દિગસર ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી [દૂધની ડેરી], જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:મુળી તાલુકો
પ્રમુખ સ્વામી મહારાજ
પ્રમુખસ્વામી મહારાજ (૭ ડિસેમ્બર ૧૯૨૧ - ૧૩ ઑગસ્ટ ૨૦૧૬) સ્વામિનારાયણ ભગવાનના પાંચમા આધ્યાત્મિક વારસદાર અને BAPS સ્વામિનારાયણ સંસ્થા ના પ્રમુખ તેમજ ગુરુ હતા. સત્તામૂલક રીતે, સ્વામિનારાયણનો શાશ્વત નિવાસસ્થાન અક્ષરનો અભિવ્યક્તિ મનાતા હતાં.
બીએપીએસ પ્રમુખ તરીકે પ્રમુખ સ્વામી મહારાજે ગુજરાત કેન્દ્રિત સંસ્થાને વિશ્વ ફલક પર ફેલાવી. તેમણે નવી દિલ્હી અને ગુજરાતના ગાંધીનગરમાં સ્વામિનારાયણ અક્ષરધામ મંદિરો સહિત ૧૨૦૦ થી વધુ સ્વામીનારાયણ મંદિરો બનાવ્યા. તેમણે બીએપીએસ દાનના પ્રયત્નોને પણ આગળ ધપાવ્યો હતો, તેમણે કુદરતી હોનારતો વખતે લોકો ને ખૂબ મદદ કરી હતી. તેમણે અનેક નિશુલ્ક ગુરુકુળો અને હોસ્પિટલો નું નિર્માણ પણ કરાવ્યું હતું.પોતાના અક્ષરધામ ગમન પહેલા તેમણે મહંત સ્વામી મહારાજ ને પોતાના આધ્યાત્મિક વારસદાર તરીકે નિયુક્તિ કરી હતી. મહંત સ્વામી મહારાજ પણ આજે પોતાનાં ગુરુ ની જેમ BAPS સંસ્થાને વિશ્વફલક પર પહોંચાડી રહ્યા છે.