cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
કુમારપાળ
કુમારપાળે પોતાના શિલાલેખોમાં મુખ્યત્વે ભગવાન શિવનું આહવાન કરેલ છે અને તેના શિલાલેખોમાં કોઈ જૈન તીર્થંકર અથવા જૈન દેવતાનો ઉલ્લેખ નથી. મુખ્ય વેરાવળ શિલાલેખ તેમને મહેશ્વર-નૃપ-અગ્રણી (શિવજીના આગેવાન તરીકેનો રાજા) કહે છે, જૈન ગ્રંથો પણ જણાવે છે કે તેઓ (સોમેશ્વર, શિવ)ની પૂજા કરતા હતા. એક શિલાલેખ મુજબ તેમણે ઘણા હિંદુ મંદિરો, સ્નાનઘાટ અને યાત્રાળુઓની સુવિધાઓ સાથે અદભૂત સોમનાથ-પાટણ તીર્થ સ્થળનું પુનઃનિર્માણ કર્યું, આ રીતે ગઝનીના મહેમુદ દ્વારા આક્રમણ અને વિનાશ બાદ તેમના પૂર્વજ ભીમદેવ પહેલા દ્વારા ફરીથી બાંધવામાં આવેલ સોમનાથ મંદિરનું કુમારપાળે વિસ્તરણ કર્યું. શિલાલેખો સૂચવે છે કે તેઓ હિંદુ હતા અને વૈદિક વિધિઓમાં ભાગ લીધો હતા, છેલ્લા જાણીતા શિલાલેખો સુધી તેઓ હિન્દુ હતા. જ્યારે તેમના સમકાલીન કેટલાક પુસ્તકોમાં લેખક દ્વારા તેમના જૈન હોવાનો ઉલ્લેખ કરે છે.
કુમારપાળના લગ્ન ભોપાલદેવી સાથે થયેલા.
નિર્માણ
વડનગર શિલાલેખ (ઇ.સ.૧૧૫૨)માં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે કુમારપાળે વડનગરનો કિલ્લો બાંધ્યો હતો. "જગડુચરિતા"માં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે તેમણે ભાદ્રવતી (ભદ્રેસર) ખાતે એક ટાંકી બાંધવાનો આદેશ આપ્યો હતો. પાટણ જિલ્લા ના વાયડ ગામે આવેલી વાવ આ સમયગાળાની છે. વઢવાણ ખાતે આવેલી ગંગા વાવ પર ઇ.સ. ૧૧૬૯ (વિ.સં ૧૨૨૫)ની સાલ અંકિત કરેલી છે.
મંદિર
કુમારપાળે અનેક બ્રાહ્મણ અને જૈન મંદિરોનું નિર્માણ કર્યું હતું. જૈન ગ્રંથો મુજબ, તેમની રાજધાની અણહિલવાડ પાટણ (આધુનિક પાટણ)માં મોટી સંખ્યામાં મંદિરો બાંધવા માટે તેઓ જવાબદાર હતા.
તેમણે ઈ.સ. ૧૧૬૯માં સોમનાથ મંદિરનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું, જે તેમના સમયની સૌથી ભવ્ય અને સુંદર હતી. તેના ગુઢમંડપની છત લગભગ 341⁄2 ફૂટ છે, જે સમગ્ર ભારતમાં સૌથી વિશાળ છે. તેમણે કુમારપાલેશ્વર મંદિરનું નિર્માણ કર્યું અને અણહિલવાડ પાટણમાં કેદારેશ્વર મંદિરોનું નવીનીકરણ કર્યું. તેણે પ્રભાસ પાટણના બીજા તબક્કાના સોમનાથ મંદિરના સ્થાને વિશાળ કૈલાશ-મેરુ મંદિરનું સ્થાન લીધું હતું. તેમણે રાજસ્થાનના પાલીમાં પણ સોમનાથ મંદિરનું નિર્માણ કર્યું હતું.
જૈન 'પ્રબંધો'ના જણાવ્યા અનુસાર, તેમણે પ્રારંભિક જીવનમાં તેમના બિન-શાકાહારીવાદના પશ્ચાતાપ તરીકે ૩૨ જૈન મંદિરોનું નિર્માણ કર્યું હતું. યશપાલની 'મોહપરાજય-નાટક' (વિ.સં. ૧૨૨૯-૩૨, ઈ.સ. ૧૧૭૩-૧૧૭૬) તેમજ પ્રભાચંદ્રાચાર્યની 'પ્રભાવકચરિતા' (વિ.સ. ૧૩૩૪, ઈ.સ. ૧૨૭૮) અને મેરુતુંગાના 'પ્રબંધ ચિંતામણી' (વિ.સ. ૧૩૬૧, ઈ.સ. ૧૩૦૫)માં તેનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. ભલે તે સાચુ સ્પષ્ટીકરણ ન હોય, પરંતુ તેમણે પોતે મોટી સંખ્યામાં મંદિરોનું નિર્માણ કર્યું હતું અથવા તેમના રાજ્યપાલો, વહીવટકર્તાઓ અને અધિકારીઓએ તેનું નિર્માણ કર્યું હતું.
તેમણે પ્રભાસ પાટણમાં પાર્શ્વનાથને સમર્પિત ૨૪ દેવકુલિકા (મંદિર) ધરાવતા કુમારવિહારનું નિર્માણ કર્યું હતું. કુપારપાળે તેમના પિતા ત્રિભુવનપાળની સ્મૃતિમાં પ્રભાસ પાટણ ખાતે નેમિનાથને સમર્પિત ૭૨ દેવકુલિકા (મંદિર) ધરાવતા ત્રિવિહાર અને ત્રિભુવન-વિહાર (ઈ.સ.૧૧૬૦)નું નિર્માણ કર્યું હતું. કુમારપાળ દ્વારા બાંધવામાં આવેલું તારંગાનું વિશાળ અજિતનાથ મંદિર હજુ પણ ટકી રહેલું છે, જ્યારે તેમના મોટાભાગના મંદિરો હવે અસ્તિત્વમાં નથી. તેમણે શેત્રુંજય, અર્બુદાગિરિ (માઉન્ટ આબુ), સ્તંભતીર્થ (ખંભાત), પ્રભાસ (પાર્શ્વનાથનું મંદિર) જેવા અનેક તીર્થસ્થળોએ મંદિરોનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું, આ ઉપરાંત થરાપાદરા (થરાદ), ઇલાદુર્ગા (ઇડર), જબલીપુત્ર (જાલોર, ઈ.સ.૧૧૬૫), દ્વિપ (દીવ), લાટપલ્લી (લાડોલ), કર્કરાપુરી (કાકર), મંડલી (માંડલ) અને મંગલપુરા (માંગરોળ)માં કુમારવિહારનું નિર્માણ કર્યું હતું. તેમણે મેમચંદ્રની જન્મભૂમિ ધંધુકામાં જોલિકા-વિહાર (ઈ.સ. ૧૧૬૩)નું નિર્માણ કર્યું હતું. કુમારપાલપ્રતિબોધમાં વિટાભાયપુરાથી જીવનસ્વામી મહાવીરની મૂર્તિના ખોદકામ અને પ્રભાસ પાટણ સ્થિત મંદિરમાં તેની સ્થાપનાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. કર્મ-વિહાર, યુકા-વિહાર અને મુશકા-વિહારનો ઉલ્લેખ 'પ્રબંધસંકેતમણિ', 'પુરાણ-પ્રબંધ-સંગ્રહ' અને 'કુમારપાલ-ચરિત્ર-સંગ્રહ'માં એક વિચિત્ર કથા સાથે કરવામાં આવ્યો છે.
સંદર્ભ
શ્રેણી:જૈન ધર્મ શ્રેણી:સોલંકી વંશ શ્રેણી:ગુજરાતનો ઇતિહાસ
ખારિયા (તા. કાંકરેજ)
ખારિયા (તા. કાંકરેજ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા બનાસકાંઠા જિલ્લામાં આવેલા કાંકરેજ તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. ખારિયા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, વરિયાળી, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:કાંકરેજ તાલુકો
સમાજશાસ્ત્ર
સમાજશાસ્ત્ર એ વ્યક્તિના સામાજિક જીવનનો, વ્યક્તિઓથી બનેલા સમૂહજીવનની આંતરક્રિયાઓ અને આંતરસંબંધોનો વૈજ્ઞાનિક ઢબે અભ્યાસ કરતું વિજ્ઞાન છે. તે એક સામાજિક વિજ્ઞાન છે. તે સમાજમાં બનતી સામાજિક ઘટનાઓ, સંબંધો અને સામાજિક પ્રક્રિયાઓનો અભ્યાસ કરે છે અને આવા અભ્યાસ દ્વારા જુદા જુદા બનાવો વચ્ચેના સંબંધો, કાર્યકારણ સંબંધો રજૂ કરી નવા સિદ્ધાંતો આપે છે.
વ્યાખ્યા
સમાજશાસ્ત્રનો અંગ્રેજી શબ્દ 'સોસિયોલોજી' છે. આ શબ્દનો સૌપ્રથમ ઉપયોગ ફ્રેન્ચ અભ્યાસી અને સમાજશાસ્ત્રી ઑગસ્ટ કૉમ્તે ૧૮૩૮માં તેમના પુસ્તક Course of Positive Philosophyમાં કર્યો હતો. 'સોસિયોલોજી' શબ્દ બે શબ્દોનો બનેલો છે — લેટિન ભાષાનો શબ્દ 'સોસિયેશ' (અથવા 'સોસિયેટસ') જેનો અર્થ સાથી (companion) છે, અને ગ્રીક ભાષાનો શબ્દ 'લોગોસ' જેનો અર્થ શાસ્ત્ર થાય છે. આમ બન્ને શબ્દ મળી 'સોસિયોલોજી' (સમાજશાસ્ત્ર) એવો અર્થ થાય છે.
કિંગ્સલે ડેવિસે સમાજશાસ્ત્રની વ્યાખ્યા આપતા જણાવ્યું છે કે, "સમાજશાસ્ત્ર માનવસમાજનો અભ્યાસ કરે છે." તેમના મતે માનવીનું સમાજમાં મહત્ત્વ છે. માનવી પ્રાણીથી અલગ છે. માનવીની સંસ્કૃતિ અને માનવ પ્રાણીસમાજ કરતાં જુદો પડે છે. આથી સમાજશાત્રનું અભ્યાસવસ્તુ માનવસમાજ છે.
ઑગસ્ટ કૉમ્ત સમાજશાત્રને એક વિજ્ઞાન તરીકે જુએ છે. સમાજશાત્રને એક વિજ્ઞાન તરીકે ગણાવતાં તેઓ જણાવે છે કે, "સમાજશાસ્ત્ર સામાજિક સ્થિતિ અને સામાજિક ગતિનું વિજ્ઞાન છે."
ઇતિહાસ
યુરોપમાં ઑગસ્ટ કૉમ્તે સમાજશાસ્ત્રને સમાજના વિજ્ઞાન તરીકે સ્થાપવાનો વ્યવસ્થિત પ્રયત્ન કર્યો. આથી એમને 'સમાજશાસ્ત્રના પિતા' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સમાજશાસ્ત્રના ઉદભવ પાછળ ૧૬મી સદીથી ૧૯મી સદી દરમ્યાન ઘટેલી ઐતિહાસિક ઘટનાઓ અને પ્રક્રિયાઓ જવાબદાર છે. યુરોપનો નવજાગૃતિ (પુનરુત્થાન) યુગ, ઇંગ્લેન્ડમાં થયેલી ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ તેમજ ફ્રાન્સની રાજ્યક્રાંતિ ને કારણે ત્યાંના સમાજોમાં અનેકવિધ સામાજિક-આર્થિક પરિવર્તનો આવ્યાં. આ પરિવર્તનોએ સર્જેલા પ્રશ્નો અને સમસ્યાઓના ઉકેલ માટે પરંપરાગત ધાર્મિક અને તત્ત્વજ્ઞાનીય જ્ઞાન અધૂરું સાબિત થયું. કારખાના-પદ્ધતિને કારણે સર્જાયેલા નવા શ્રમજીવી વર્ગના શોષણના પ્રશ્નો ઊભા થયા. ફ્રાન્સની રાજ્યક્રાંતીને કારણે રાજાશાહી જેવી પરંપરાગત રાજકીય સંસ્થાના પાયા હચમચી ગયા. વૈજ્ઞાનિક શોધખોળો અને નવા દરિયાઈ માર્ગોની શોધને પરિણામે વિશ્વના સમાજો વચ્ચેના વ્યાપજ બન્યા. આ સૌ પરિબળોને પરિણામે સમાજજીવનનો વસ્તુલક્ષી અને વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિબિંદુથી અભ્યાસ અનિવાર્ય બન્યો. ઑગસ્ટ કૉમ્તે શરૂ કરેલા આ નવા સમાજવિજ્ઞાનને ફ્રન્સમાં એમિલ દર્ખેમ, જર્મનીમાં કાર્લ માર્ક્સ અને મૅક્સ વેબરે પોતાના અભ્યાસો અને વિચારો દ્વારા સુસ્થાપિત કર્યું.
કાર્યક્ષેત્ર
સમાજશાસ્ત્ર સમાજનો વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી અભ્યાસ કરે છે અને આથી તેનું કાર્યક્ષેત્ર (વિષયવસ્તુ) વિશાળ છે. આ કાર્યક્ષેત્રમાં માનવીના જીવંત સંબંધોના અભ્યાસનો સમાવેશ થાય છે, આથી સમાજશાસ્ત્ર અન્ય શાસ્ત્રોથી અલગ પડે છે. જુદા જુદા સમાજશાસ્ત્રીઓએ આપેલ સમાજશાસ્ત્રની વ્યાખ્યાઓના આધારે સમાજશાસ્ત્રના કાર્યક્ષેત્રને નીચે મુજબના વિભાગોમાં વહેંચી શકાય.
સમાજ જીવનના મૂળભૂત એકમો
સમાજશાસ્ત્રના અભ્યાસના વિષયમાં સમાજજીવનના મૂળભૂત એકમોનો સમાવેશ થાય છે કારણ કે આ મૂળભૂત એકમો સમાજવ્યવસ્થાને ટકાવી રાખે છે અને સમાજનો વિકાસ સક્રિય બનાવે છે. સમાજના મૂળભૂત એકમો નીચે મુજબ વર્ગીકૃત કરી શકાય.
વ્યક્તિ પોતાના સામાજિક જીવન દરમ્યાન અનેક વ્યક્તિઓના સંપર્કમાં આવે છે, જેના દ્વારા વ્યક્તિ-વ્યક્તિ વચ્ચે, જૂથ-જૂથ વચ્ચે તેમજ જૂથ અને વ્યક્તિ વચ્ચે સામાજિક સંબંધ પ્રસ્થાપિત થાય છે. આ સામાજિક સંબંધો — જેમાં કૌટુંબિક, ધાર્મિક, આર્થિક અને રાજકીય સંબંધોનો સમાવેશ થાય છે — નો અભ્યાસ સમાજશાસ્ત્રમાં કરવામાં આવે છે. એરિસ્ટોટલએ કહ્યું છે કે માનવી એક સામાજિક પ્રાણી છે કારણ કે તે અન્ય માનવીઓ સાથે સામાજિક સંબંધો ધરાવે છે, સ્વીકારે છે અને તેને અનુરૂપ બને છે.
વ્યક્તિ પોતાના સમાજમાં વસવાટ દરમ્યાન સામાજિક સંબંધોને આધારે અન્ય વ્યક્તિઓ સાથે સામાજિક ક્રિયા અને આંતરક્રિયા કરે છે. આવી ક્રિયાઓ દ્વારા સમાજના લોકોના સામાજિક સંબંધો સમજી શકાય છે. કારણ કે સામાજિક ક્રિયાના તત્ત્વો અને સામાજિક આંતરક્રિયાના જુદા જુદા પ્રકારો વ્યક્તિને સમાજ સાથે જોડે છે. આવી સામાજિક ક્રિયામાં કર્તા, ધ્યેય, સંજોગો અને સાધનો જેવા તત્ત્વોનો સમાવેશ થાય છે. સામાજિક આંતરક્રિયા વ્યક્તિના અન્ય વ્યક્તિઓ સાથેના સંબંધોનો નિર્દેશ કરે છે, જેમાં સહકાર, સ્પર્ધા, સંઘર્ષ અને સમાયોજનનો સમાવેશ થાય છે.
પાયાની સામાજિક સંસ્થાઓ
સમાજનો પાયાનો એકમ વ્યક્તિ છે અને વ્યક્તિઓથી જુદા જુદા સમૂહો બને છે. આ સમૂહો પોતાની જરૂરિયાતો અનુસાર જુદી જુદી સામાજિક સંસ્થાઓ સાથે જોડાઈને રહે છે. જેનો અભ્યાસ સમાજશાસ્ત્રમાં કરવામાં આવે છે.
વ્યક્તિ પોતાનું સંપૂર્ણ જીવન સામાજિક સંસ્થાઓ અને જૂથોમાં જીવે છે, અને તે દ્વારા સમાજમાં અન્ય લોકો સાથે સામાજિક આંતરક્રિયાઓ કરે છે અને પોતાની જરૂરિયાતો પૂરી કરે છે. આવા જૂથો પ્રાથમિક કે ગૌણ સ્વરૂપના હોઈ શકે છે. વ્યક્તિ આવા જૂથોમાં રહીને જે કાર્યો કરે છે તે કાર્યો પાછળ સામાજિક સંસ્થાઓની ચોક્કસ કાર્યપ્રણાલિકા વિકસેલી હોય છે અને વ્યક્તિ તેને અનુરૂપ વર્તન કરે છે.
કુટુંબ એ માનવસમાજની મહત્ત્વની તેમજ પાયાની સંસ્થા છે. વ્યક્તિ પોતાના જન્મથી મૃત્યુ સુધી અનેક વ્યક્તિઓ સાથે રક્તસંબંધથી કે લગ્ન આધારિત સંબંધથી જોડાયેલી રહે છે. સમગ્ર સમાજ વ્યવસ્થાના સુવ્યવસ્થિત સંચાલન અને અસ્તિત્વ માટે કુટુંબ અગત્યનો આધાર પૂરો પાડે છે. વ્યક્તિનો જન્મ કુટુંબમાં થાય છે ત્યારથી વ્યક્તિને સામાજિક વ્યક્તિ બનાવવાની સામાજિકરણની પ્રક્રિયા કુટુંબ કરે છે. કુટુંબ દ્વારા વ્યક્તિની જરૂરિયાતોની પૂર્તિ થાય છે અને તેનામાં સંસ્કારોનું સિંચન થાય છે. કુટુંબ સમાજને નવા સભ્યો પૂરા પાડે છે અને સમાજને જવાબદાર સભ્યો આપવાની જવાબદારી અદા કરે છે તેમજ નવી પેઢીને સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક વારસો આપે છે.
સમાજશાસ્ત્રની શાખાઓ
માનવવર્તનનાં કોઈ વિશિષ્ટ ક્ષેત્રને સમાજશાસ્ત્રમા સિદ્ધાંતો કે અભિગમો લાગુ પાડવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે ત્યારે જે તે વિષયનું સમાજશાસ્ત્ર થયું કહેવાય. માનવવર્તની સીમા અતિ વિશાળ હોવાથી સમાજશાસ્ત્રની ઘણી બધી શાખાઓ અસ્તિત્ત્વમાં આવી છે. જેમ કે; પ્રયોજિત સમાજશાસ્ત્ર, ચિકિત્સા સમાજશાસ્ત્ર, શિક્ષણનું સમાજશાસ્ત્ર, ઐતિહાસિક સમાજશાસ્ત્ર, ઔદ્યોગિક સમાજશાસ્ત્ર, સ્વાસ્થ્યનું (તબીબી) સમાજશાસ્ત્ર, રાજકીય સમાજશાસ્ત્ર, સામાજિક મનોવિજ્ઞાન, સામાજિક માનવશાસ્ત્ર, કુટુંબનું સમાજશાસ્ત્ર, ગ્રામ સમાજશાસ્ત્ર, નગર સમાજશાસ્ત્ર, કલાનું સમાજશાસ્ત્ર, જ્ઞાનનું સમાજશાસ્ત્ર, સાહિત્યનું સમાજશાસ્ત્ર, ધર્મનું સમાજશાસ્ત્ર, સામાજિક દર્શનશાસ્ત્ર, કાનૂન (કાયદા)નું સમાજશાસ્ત્ર, રમતગમતનું સમાજશાસ્ત્ર તથા આર્થિક વર્તનનું સમાજશાસ્ત્ર.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:સમાજશાસ્ત્ર
માનગુ
માનગુ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના નર્મદા જિલ્લાના તિલકવાડા તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે આદિવાસી લોકોની વસ્તી રહે છે. માનગુ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, આંગણવાડી અને દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય છે. આ ગામ ડુંગરાળ તેમ જ જંગલ વિસ્તારમાં આવેલું છે. ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ઉપરાંત અહીંના લોકો જંગલમાંથી મહુડાનાં ફુલ તેમ જ બી, ખાખરાનાં પાન, ટીમરુનાં પાન જેવી વનપેદાશો એકઠી કરી તેને વેચીને પણ પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે.
શ્રેણી:તિલકવાડા તાલુકો
નાખલ (તા. કવાંટ)
નાખલ (તા.કવાંટ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા છોટાઉદેપુર જિલ્લામાં આવેલા  કવાંટ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. નાખલ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, તુવર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
આ ગામમાં મુખ્યત્વે આદિવાસી લોકો વસવાટ કરે છે. આ ગામ ડુંગરાળ પ્રદેશમાં આવેલું છે.
શ્રેણી:કવાંટ તાલુકો
મગલાણા (તા. સિહોર)
મગલાણા (તા. સિહોર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા ભાવનગર જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા સિહોર તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં જમરૂખ અને દાડમની વાડીઓ પણ ઘણી છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે. આ ગામ ધાંધળીથી એકાદ કિલોમીટરના અંતરે આવેલ છે.
પંથોડા (તા. કડી)
પંથોડા (તા. કડી) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા   મહેસાણા જિલ્લામાં આવેલા કડી તાલુકાનું આવેલું એક  ગામ છે. પંથોડા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, વરિયાળી, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:કડી તાલુકો
ભવાનપુર (તા. સાણંદ)
ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા  અમદાવાદ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા સાણંદ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, બાજરી, કપાસ, દિવેલી તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
મુંજીયાસર (તા. ખાંભા)
મુંજીયાસર (તા. ખાંભા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  અમરેલી જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  ખાંભા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. મુંજીયાસર ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ખાંભા તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
વડગામ (તા. ઉમરપાડા)
વડગામ ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સુરત જિલ્લાના ઉમરપાડા તાલુકાનું  ગામ છે. વડગામ ગામના લોકોના મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામ જંગલ વિસ્તારમાં આવેલું ડુંગરાળ ભૂપૃષ્ઠ ધરાવતું ગામ છે. ગામના લોકો ડાંગર, જુવાર, વરાઇ, નાગલી, તુવેર, વગેરે ધાન્યોની ખેતી કરે છે. ગામના કેટલાક લોકો જંગલમાંથી પ્રાપ્ત થતી લાકડા સિવાયની વસ્તુઓ(ખોરાક તરીકે વાપરી શકાય તેવી તેમ જ વેચાણ કરી પૈસા મેળવી શકાય તેવી વસ્તુઓ) મેળવી તેના વડે પણ જીવન ગુજારે છે.
ખસા (તા. કાંકરેજ)
ખસા (તા. કાંકરેજ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા બનાસકાંઠા જિલ્લામાં આવેલા કાંકરેજ તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. ખસા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, વરિયાળી, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
વડગામ (તા. ઉમરપાડા)
શ્રેણી:ઉમરપાડા તાલુકો
ખસા (તા. કાંકરેજ)
શ્રેણી:કાંકરેજ તાલુકો
સેંકડા (તા. દાંતા)
સેંકડા (તા. દાંતા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા બનાસકાંઠા જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૪ (ચૌદ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  દાંતા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. સેંકડા ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, વરિયાળી, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:દાંતા તાલુકો
અયોધ્યા
અયોધ્યા એ ભારતનાં ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્યમાં, ફૈજાબાદ જિલ્લામાં આવેલું પ્રાચિન નગર છે. જે "અવધ"ની જુની રાજધાની પણ હતું. અયોધ્યા હિંદુઓ માટે ભગવાન રામની જન્મભૂમિ હોવાને કારણે પવિત્ર યાત્રાધામ ગણાય છે. દિલ્હીથી ૫૫૫ કિ.મી. દુર આ શહેર સરયુ નદીના જમણાં કાંઠે વસેલું છે.
ઈતિહાસ
સંસ્કૃત ભાષામાં અયોધ્યા નો અર્થ "જેની સામે યુદ્ધ ન કરી શકાય તેવું" એવો થાય છે. બ્રહ્માંડ પૂરાણ (૪/૪૦/૯૧) જેવા કેટલાક પુરાણોમાં અયોધ્યાને હિંદુ ધર્મનાં છ પવિત્રોત્તમ સ્થાનોમાંનું એક દર્શાવેલ છે.
ગૌતમ બુદ્ધનાં સમયમાં આ શહેર અયોજ્ઝા (Ayojjhā-પાલી ભાષા) તરીકે પણ ઓળખાતું. ઇ.સ. ૧૨૭માં આ નગર સાકેત (Śāketa અથવા 沙奇 (Pinyin: Shāqí)) નામથી ઓળખાતું જેના પર કુશાણ સમ્રાટ કનિષ્કે વિજય પ્રાપ્ત કરી અને પૂર્વીય પ્રાંતનું વહિવટી મથક બનાવેલ. હ્યુ-એન-ત્સાંગ નામનાં ચીની મુસાફરે ઇ.સ. ૬૩૬માં આ નગરની મુલાકાત લીધી ત્યારે આ નગરનું નામ અયોધ્યા હોવાનું નોંધેલું છે.
બ્રિટિશ રાજ સમયમાં આ શહેર અને આસપાસનો વિસ્તાર ઔધ તરીકે ઓળખાતો.
રામ મંદિર
૫ ઓગસ્ટ ૨૦૨૦ના રોજ ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી એ રામ જન્મભૂમિ ખાતે નવા મંદિરનું ખાતમૂર્હત કર્યું હતું. ફૈજાબાદ-ગોરખપુર હાઇવે પર 500 acre વિસ્તારમાં નવ્ય અયોધ્યા શહેરનું આયોજન થયું છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:ધાર્મિક સ્થળો
રમાકાન્ત દેસાઈ
રમાકાન્ત ભિકાજી દેસાઈ (જૂન ૨૦, ૧૯૩૯, મુંબઇ – એપ્રિલ ૨૮, ૧૯૯૮, મુંબઇ), ફાસ્ટ બોલર તરીકે ટેસ્ટ ક્રિકેટમાં ભારતનું  પ્રતિનિધિત્વ કરતા હતા.
૫'૬"થી ઓછી ઉંચાઈ ધરાવતા રમાકાંત દેસાઈ બોલરો માટે અતિ તેજ હતાં. તેમને "ટાઈની" નામનું હુલામણુ નામ મળ્યું હતું. તેઓ ભારતીય ટીમના એકમાત્ર પેસ બોલર હોવાથી તેમને ઘણો શ્રમ પડતો. તેમણે પોતાની ટેસ્ટ કારકીર્દીની શરૂઆત ૧૯૫૮-૫૯માં વેસ્ટ ઇંડિઝ સામે કરી કે જેમાં તેમણે ૪/૧૬૯ નો ફાળો ૪૯ ઓવરમાં નોંધાવ્યો. તેઓ બાઉંસર બોલ ફેંકી બેટ્સમેનને પજવતા જે તે સમયે કોઈ ભારતીય બોલરમાં અસામાન્ય હતું.
તેમણે ૧૯૫૯માં ઈંગ્લેંડ, ૧૯૬૧-૬૨માં વેસ્ટ ઇન્ડિઝ ૧૯૬૭-૬૮માં ઓસ્ટ્રેલિયા અને ન્યુઝીલેંડનો પ્રવાસ કર્યો. ૧૯૬૦-૬૧માં તેમણે પાકિસ્તાન ગયા અને ૨૧ વિકેટો લીધી. મુંબઈમાં તેમણે ૧૦મા સ્થાને રમતા ૮૫ રન બનાવ્યાં જે એક ભારતીય રેકોર્ડ હતો. તેમણે નાના જોશી સાથે નવમી વિકેટની ભાગીદારીમાં ૧૪૯ રન બનાવ્યાં. તેમનો સર્વોત્તમ દેખાવ ૬/૫૯ નો ૧૯૬૪-૬૫ ન્યૂઝીલેંડ સામે રહ્યો છે. ડ્યુંડીનમાં ડીક મોટ્ઝ દ્વારા તેમના જડબામાં ફ્રેક્ચર કરાયું તેમ છતાં તેમણે બિશન સિંઘ બેદી સાથે ૫૭ રન ઉમેર્યાં. રણજી ટ્રોફીની પ્રથમ વર્ષની મેચમાં તેમણે ૭ મેચમાં ૫૦ વિકેટ લીધી. મુંબઈની ટીમ માટે તે એક રેકોર્ડ છે. ૧૯૬૮-૫૯ થી ૧૯૬૮-૬૯ની મુંબઈ ટીમના સદસ્ય તરીકેના ૧૧ દરમ્યાન તેઓ હારની બાજુમાં ન રહ્યાં. ૧૯૯૬-૯૭ ના વર્ષ દરમ્યાન તેઓ ચયન કર્તાની સમિતિના ચેરમેન હતાં. તેમની મૃત્યુના એક મહીના પહેલાં એમણે રાજીનામું આપ્યું. હૃદય રોગના હુમલા પછી તેઓ ચાર દિવસે હોસ્પીટલમાં અવસાન પામ્યાં.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:ભારતીય ક્રિકેટ ખેલાડી શ્રેણી:૧૯૩૯માં જન્મ શ્રેણી:૧૯૯૮માં મૃત્યુ
કેન્સર
ઘણા કેન્સરને ધૂમ્રપાન, તંદુરસ્ત વજન જાળવી રાખીને, શાકભાજી, ફળો અને આખા અનાજની ખાદ્યપદાર્થો, કેટલાક ચેપી રોગો સામે રસીકરણ, ખૂબ પ્રોસેસ્ડ અને લાલ માંસ ન ખાવાથી અને સૂર્યપ્રકાશની ખુબજ લાંબી અવગણનાથી દૂર રહેવાથી ઘણા કેન્સરોને રોકી શકાય છે. [14] [15] સર્વિકલ અને કોલોરેક્ટલ કેન્સર માટે સ્ક્રીનીંગ દ્વારા પ્રારંભિક શોધ ઉપયોગી છે. [16] સ્તન કેન્સરમાં સ્ક્રીનીંગના ફાયદા વિવાદાસ્પદ છે. [16] [17] કેન્સરને વારંવાર કિરણોત્સર્ગ ઉપચાર, શસ્ત્રક્રિયા, કિમોચિકિત્સા અને લક્ષિત ઉપચાર સાથે જોડવામાં આવે છે. [2] [4] પીડા અને લક્ષણ વ્યવસ્થાપન એ કાળજીનો અગત્યનો ભાગ છે. [2] ઉપદ્રવની કાળજી અદ્યતન રોગ ધરાવતા લોકોમાં ખાસ કરીને મહત્વપૂર્ણ છે. [2] સારવારની શરૂઆતમાં અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાની તક કેન્સર અને રોગના પ્રકાર પર આધારિત છે. [11] નિદાનમાં 15 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોમાં, વિકસિત વિશ્વમાં પાંચ વર્ષનો બચાવ દર સરેરાશ 80% છે. [18] યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં કેન્સર માટે સરેરાશ પાંચ વર્ષનો બચાવ દર 66% છે. [5]
2015 માં આશરે 90.5 મિલિયન લોકોને કેન્સર થયો હતો. [6] આશરે 14.1 મિલિયન નવા કેસો એક વર્ષ થાય છે (મેલાનોમા સિવાય ચામડીના કેન્સરનો સમાવેશ થતો નથી). [11] તે 8.8 મિલિયન મૃત્યુ (મૃત્યુના 15.7%) નું કારણ બન્યું હતું. [7] પુરુષોમાં કેન્સરનું સૌથી સામાન્ય પ્રકાર ફેફસાુંનું કેન્સર, પ્રોસ્ટેટ કેન્સર, કોલોરેક્ટલ કેન્સર અને પેટના કેન્સર છે. [19] સ્ત્રીઓમાં, સૌથી સામાન્ય પ્રકારો સ્તન કેન્સર, કોલોરેક્ટલ કેન્સર, ફેફસાના કેન્સર અને સર્વાઇકલ કેન્સર છે. [11] દર વર્ષે કુલ નવા કેન્સરના કિસ્સાઓમાં મેલાનોમા સિવાયના ચામડીના કેન્સરનો સમાવેશ થતો હોય તો તે લગભગ 40% કિસ્સાઓ માટે જવાબદાર રહેશે. [20] [21] બાળકોમાં તીવ્ર લિમ્ફોબ્લાસ્ટિક લ્યુકેમિયા અને મગજની ગાંઠો આફ્રિકા સિવાયના મોટા ભાગના સામાન્ય છે, જ્યાં બિન-હોોડકિન લિમ્ફોમા વધુ વખત આવે છે. [18] 2012 માં 15 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના 165,000 બાળકોને કેન્સર હોવાનું નિદાન થયું હતું. [19] કેન્સરનું જોખમ વય સાથે નોંધપાત્ર રીતે વધે છે, અને ઘણા કેન્સર વિકસિત દેશોમાં સામાન્ય રીતે વધુ થાય છે. [11] વધુ લોકો વૃદ્ધાવસ્થામાં રહે છે અને વિકાસશીલ દેશોમાં જીવનશૈલીમાં ફેરફાર થાય છે તેમ દરો વધી રહ્યા છે. [22] 2010 સુધી કેન્સરની નાણાકીય ખર્ચ પ્રતિ વર્ષ 1.16 ટ્રિલિયન યુએસ ડોલર હોવાનો અંદાજ હતો. [23]
વ્યાખ્યાઓ
કેન્સર રોગોનું એક મોટું કુટુંબ છે જે શરીર પરના અન્ય ભાગોમાં આક્રમણ કરવા અથવા ફેલાવવાની સંભવિત અસામાન્ય સેલ વૃદ્ધિનો સમાવેશ કરે છે. [2] [8] તેઓ નિયોપ્લાઝમના સબસેટ બનાવે છે. નિયોપ્લેઝમ અથવા ગાંઠ કોશિકાઓનું એક જૂથ છે જે અનિયંત્રિત વૃદ્ધિથી પસાર થયું છે અને તે ઘણી વાર સમૂહ અથવા ગઠ્ઠું બનાવશે, પરંતુ વિખરાયેલા વિતરિત થઈ શકે છે. [24] [25]
બધા ગાંઠ કોશિકાઓ કેન્સર છ છાપો દર્શાવે છે. આ લાક્ષણિકતાઓ એક જીવલેણ ગાંઠ પેદા કરવા માટે જરૂરી છે. તેમાં સમાવેશ થાય છે: [26]
સેલ વૃદ્ધિ અને વિભાજન યોગ્ય સંકેતો ગેરહાજર
સતત વૃદ્ધિ અને વિતરણ પણ વિપરીત સંકેતો આપવામાં આવે છે
પ્રોગ્રામ સેલ મૃત્યુ દૂર
સેલ વિભાગો અમર્યાદિત સંખ્યા
રક્ત વાહિનીનું બાંધકામ પ્રોત્સાહન
પેશીઓ પર અતિક્રમણ અને મેટાસ્ટેસનો રચના [27]
સામાન્ય કોશિકાઓમાંથી કોશિકાઓની પ્રગતિ કે જે સીધા કેન્સર માટે શોધી શકાય તેવો પદાર્થ બનાવી શકે છે તે અનેક પગલાંને જીવલેણ પ્રગતિ તરીકે ઓળખાય છે. [27] [28]
ચિહ્નો અને લક્ષણો
વધુ માહિતી માટે જુઓ મૂળ લેખ: કેન્સર ચિહ્નો અને લક્ષણો
કેન્સર મેટાસ્ટેસિસના લક્ષણોમાં ગાંઠના સ્થાન પર આધાર રાખે છે.
જ્યારે કેન્સર શરૂ થાય છે, તે કોઈ લક્ષણો પેદા કરે છે સામૂહિક વધે છે અથવા અલ્સેરેટ્સ તરીકે ચિહ્નો અને લક્ષણો દેખાય છે. પરિણામો કે જે કેન્સર પ્રકાર અને સ્થાન પર આધાર રાખે છે. કેટલાક લક્ષણો ચોક્કસ છે. ઘણી વાર એવી વ્યક્તિઓ હોય છે જેમની પાસે અન્ય શરતો હોય. કેન્સર એ "મહાન અનુકરણ કરનાર" છે. આમ, અન્ય રોગો માટે કેન્સરનું નિદાન કરનારા લોકો માટે તે સામાન્ય છે, જે તેમના લક્ષણોને પરિણિત કરવા માટે પૂર્વધારણા હતા. [29]
સ્થાનિક લક્ષણો
પ્રણાલીગત લક્ષણો
પ્રત્યક્ષ કે મેટાસ્ટેટિક સ્પ્રેડથી સંબંધિત ન હોય તેવી અસરોને કારણે સામાન્ય લક્ષણો જોવા મળે છે. તેમાં સમાવેશ થઈ શકે છે: અજાણતાં વજન ઘટાડવા, તાવ, અતિશય થાક અને ચામડીમાં ફેરફાર. [31] હોજકિન રોગ, લ્યુકેમિયા અને યકૃત અથવા કિડનીના કેન્સરથી સતત તાવ આવે છે. [29]
કેટલાક કેન્સર પ્રણાલીગત ચિહ્નોના ચોક્કસ જૂથોને કારણભૂત બનાવી શકે છે, જેને પેરેનોપોલિસ્ટિક સિન્ડ્રોમ કહેવામાં આવે છે. ઉદાહરણોમાં થાઇમોમામાં માયસ્થેનિયા ગ્રેવીસનો દેખાવ અને ફેફસાના કેન્સરમાં જોડવાનું સમાવેશ થાય છે. [29]
મેટાસ્ટેસિસ
કેન્સર સ્થાનિક સ્પ્રેડ, લસિકા ફેલાવો દ્વારા પ્રાદેશિક લસિકા ગાંઠો સુધી ફેલાવી શકે છે અથવા રુધિર દ્વારા દૂરના સ્થળે મેટાસ્ટેસિસ તરીકે ઓળખાય છે. જયારે કેન્સર હેમેટૉનોઝિન માર્ગ દ્વારા પ્રસરે છે, તે સામાન્ય રીતે સમગ્ર શરીરમાં ફેલાય છે. જો કે, કેન્સર 'બીજ' ચોક્કસ પસંદ કરેલ સાઇટમાં માત્ર ('માટી') વૃદ્ધિ કરે છે, જેમ કે કેન્સર મેટાસ્ટેસિસની ભૂમિ અને બીજની પૂર્વધારણામાં પૂર્વધારણા. મેટાસ્ટેટિક કેન્સરનાં લક્ષણોમાં ગાંઠની જગ્યા પર આધાર રાખવો અને તેમાં વિસ્તૃત લસિકા ગાંઠો (જે અનુભવી શકાય અથવા ક્યારેક ચામડી હેઠળ દેખાય છે અને તે સામાન્ય રીતે મુશ્કેલ હોય છે), યકૃત અથવા મોટું બાહ્ય ફૂલે, જે પેટ, પીડા અથવા અસ્થિભંગ અસરગ્રસ્ત હાડકાં અને ન્યુરોલોજીકલ લક્ષણો. [29]
કારણો
વધુ માહિતી માટે જુઓ મૂળ લેખ: Cancer of cancer
મોટાભાગના કેન્સર, કેટલાક 90-95% કેસો, પર્યાવરણ પરિબળોમાંથી આનુવંશિક પરિવર્તનોને કારણે છે. [3] બાકીના 5-10% વારસાગત જીનેટિક્સના કારણે છે. [3] કેન્સર સંશોધકો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા પર્યાવરણીયનો અર્થ એ છે કે કોઇપણ કારણ કે આનુવંશિક રીતે વારસાગત નથી, જેમ કે જીવનશૈલી, આર્થિક અને વર્તણૂકીય પરિબળો અને માત્ર પ્રદૂષણ નહીં. [32] કેન્સરની મૃત્યુમાં યોગદાન આપનારા સામાન્ય પર્યાવરણીય પરિબળોમાં તમાકુ (25-30%), ખોરાક અને મેદસ્વીતા (30-35%), ચેપ (15-20%), કિરણોત્સર્ગ (બંને આયનોઇઝિંગ અને બિન-આયનીઇઝિંગ, 10% સુધી) તણાવ, શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને પ્રદૂષણની અભાવ. [3] [33]
ચોક્કસ કેન્સરનું કારણ શું છે તે સાબિત કરવું શક્ય નથી કારણ કે વિવિધ કારણોમાં ચોક્કસ ફિંગરપ્રિન્ટ્સ નથી. ઉદાહરણ તરીકે, જો કોઈ વ્યક્તિ તમાકુનો ઉપયોગ કરે છે તો તે ફેફસાના કેન્સરનું નિર્માણ કરે છે, તો તે સંભવતઃ તમાકુના ઉપયોગને કારણે થાય છે, પરંતુ ત્યારથી દરેકને વાયુ પ્રદૂષણ અથવા કિરણોત્સર્ગના પરિણામે ફેફસાના કેન્સર થવાની શક્યતા ઓછી છે, કેન્સર તે કારણોમાંથી એક ગર્ભાવસ્થા અને પ્રસંગોપાત અંગ દાતાઓ સાથે થતા દુર્લભ પ્રસારણ સિવાય, કેન્સર સામાન્ય રીતે ટ્રાન્સમિસિબલ રોગ નથી. [34]
કેમિકલ્સ
વધુ માહિતી: દારૂ અને કેન્સર અને ધુમ્રપાન અને કેન્સર
ફેફસાના કેન્સરના બનાવો ખૂબ ધુમ્રપાન સાથે સંકળાયેલા છે.
ચોક્કસ પદાર્થોના એક્સપોઝર ચોક્કસ પ્રકારનાં કેન્સરથી જોડાયેલા છે. આ પદાર્થોને કાર્સિનોજન્સ કહેવામાં આવે છે.
ઉદાહરણ તરીકે તમાકુનો ધૂમ્રપાન ફેફસાના કેન્સરના 90% જેટલો થાય છે. [35] તે ગરોળ, માથા, ગરદન, પેટ, મૂત્રાશય, કિડની, અન્નનળી અને સ્વાદુપિંડમાં કેન્સરનું કારણ બને છે. [36] તમાકુનો ધુમ્રપાન પચાસ જાણીતા કાર્સિનોજેન ધરાવે છે, જેમાં નાઈટ્રોસેમીન્સ અને પૉલિક્લિક એરોમેટિક હાયડ્રોકાર્બન્સનો સમાવેશ થાય છે. [37]
તમાકુ વિશ્વભરમાં પાંચ કેન્સરનાં મૃત્યુદરમાં એક [37] અને વિકસીત વિશ્વમાં ત્રણમાંથી એક વ્યક્તિ માટે જવાબદાર છે. [38] યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં ફેફસાનું કેન્સર મૃત્યુ દર ધુમ્રપાનના પેટર્નને પ્રતિબિંબિત કરે છે, ફેફસાના કેન્સરના મૃત્યુ દરમાં નાટ્યાત્મક વધારા બાદ, ધૂમ્રપાનમાં વધારો અને 1950 ના દાયકા પછીથી ધુમ્રપાન દરોમાં ઘટે છે, ત્યારબાદ 1990 થી પુરુષોમાં ફેફસાના કેન્સરની મૃત્યુ દરમાં ઘટાડો થયો છે. . [3 9] [40]
પશ્ચિમ યુરોપમાં, પુરુષોમાં કેન્સરમાંથી 10% અને સ્ત્રીઓમાં 3% કેન્સર દારૂના શોષણ, ખાસ કરીને લીવર અને પાચનતંત્રના કેન્સરને આભારી છે. [41] વર્ક-સંબંધિત પદાર્થના એક્સપોઝરના કેન્સરથી 2 થી 20% જેટલા કેસ થઇ શકે છે, [42] ઓછામાં ઓછા 200,000 મૃત્યુ થાય છે. [43] ફેફસાના કેન્સર અને મેસોથેલિઓમા જેવા કેન્સર તમાકુનો ધૂમ્રપાન અથવા એસ્બેસ્ટોસ ફાઈબર્સને શ્વાસમાં લઇ શકે છે, અથવા બેન્ઝિનના સંપર્કમાં લ્યુકેમિયા આવી શકે છે. [43]
આહાર અને વ્યાયામ
ડાયેટ, ભૌતિક નિષ્ક્રિયતા અને મેદસ્વીતા 30-35% જેટલા કેન્સરનાં મૃત્યુ સાથે સંબંધિત છે. [3] [44] યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં અધિક શરીરનું વજન અનેક પ્રકારનાં કેન્સરના વિકાસ સાથે સંકળાયેલું છે અને તે 14-20% કેન્સરના મૃત્યુમાં પરિબળ છે. [44] યુ.કે.ના 5 મિલિયનથી વધુ લોકોના ડેટા સહિતનો અભ્યાસે બાયો માસ ઇન્ડેક્સને ઓછામાં ઓછા 10 પ્રકારનાં કેન્સર સાથે સંબંધિત રાખ્યા હતા અને તે દેશમાં દર વર્ષે આશરે 12,000 કિસ્સાઓ માટે જવાબદાર હતા. [45] માનવામાં આવે છે કે શારીરિક નિષ્ક્રિયતા કેન્સર જોખમમાં ફાળો આપે છે, માત્ર શરીરના વજન પર તેની અસરથી જ નહીં, પરંતુ રોગપ્રતિકારક તંત્ર અને અંતઃસ્ત્રાવી તંત્ર પર નકારાત્મક અસરો દ્વારા. [44] આહારમાંથી અડધા ભાગની અસરથી વધારે શાકભાજી અથવા અન્ય સ્વસ્થ ખોરાક ખાવાને બદલે ઓવરપોથી (ખૂબ વધારે ખાવું) થાય છે.
કેટલાક વિશિષ્ટ ખોરાક ચોક્કસ કેન્સર સાથે સંકળાયેલા છે. હાઇ-મીઠું આહાર ગેસ્ટિક કેન્સર સાથે જોડાયેલું છે. [46] અફ્લ્ટોક્સિન બી 1, વારંવાર ખોરાક પ્રદૂષક, યકૃતના કેન્સરનું કારણ બને છે. [46] સુગર ચાવવાથી મૌખિક કેન્સર થઈ શકે છે. [46] આહાર વ્યવહારમાં રાષ્ટ્રીય મતભેદો અંશતઃ કેન્સરની ઘટનાઓમાં તફાવતને સમજાવી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, જાપાનમાં હાઇ-મીઠું આહાર [47] હોવાને કારણે ગેસ્ટિક કેન્સર વધુ સામાન્ય છે જ્યારે કોલોન કેન્સર યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં વધુ સામાન્ય છે. ઇમિગ્રન્ટ કેન્સર રૂપરેખાઓ તેમના નવા દેશની અરીસાને વિકસિત કરે છે, ઘણી વખત એક પેઢીમાં. [48]
ચેપ
વિશ્વભરમાં આશરે 18% કેન્સરનાં મૃત્યુ ચેપી રોગોથી સંબંધિત છે. [3] આ પ્રમાણ આફ્રિકાના 25% થી વિકસિત વિશ્વમાં 10% થી ઓછી છે. [3] વાઈરસ સામાન્ય ચેપી તત્વો છે જે કેન્સરનું કારણ બને છે પરંતુ કેન્સરના બેક્ટેરિયા અને પરોપજીવી પણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.
Oncoviruses (વાયરસ કે કેન્સર થઇ શકે છે) માનવ પેપિલોમાવાયરસ (સર્વાઇકલ કેન્સર), એપ્સસ્ટેઇન વાયરસ (બી સેલ lymphoproliferative રોગ અને ગળા કાર્સિનોમા), કાપોસીનું કેન્સર herpesvirus (કાપોસીનું કેન્સર અને પ્રાથમિક કાનના લીમ્ફોમાજેમ), હિપેટાઇટિસ બી અને હિપેટાઇટિસ સી વાઇરસ (સમાવેશ થાય છે હીપેટૉક્યુલ્યુલર કાર્સિનોમા) અને માનવ ટી સેલ લ્યુકેમિયા વાઇરસ -1 (ટી સેલ લેકેમિયાઝ). બેક્ટેરિયલ ચેપ કેન્સરનું જોખમ પણ વધારી શકે છે, જેમ કે હેલિકોબેક્ટર પિલોરી-પ્રેરિત ગેસ્ટિક કાર્સિનોમામાં જોવા મળે છે. [49] [50] કેન્સર સાથે સંકળાયેલ પરોપજીવી ઇન્ફેક્શનના Schistosoma haematobium (મૂત્રાશય ના સ્કવામસ સેલ કાર્સિનોમા) અને યકૃત પરજીવી, Opisthorchis viverrini અને Clonorchis સીનેન્સીસ (cholangiocarcinoma) નો સમાવેશ થાય છે. [51]
રેડિયેશન
આક્રમણકારી કેન્સરમાંથી 10% જેટલા કિરણોત્સર્ગીય એક્સપોઝર સાથે સંકળાયેલા છે, જેમાં આયનોઇઝિંગ રેડિયેશન અને બિન-આયનીઝિંગ અલ્ટ્રાવાયોલેટ રેડિયેશનનો સમાવેશ થાય છે. [3] વધુમાં, બિન-આક્રમક કેન્સર મોટા ભાગના બિન-મેનોએનોમા ત્વચા કેન્સર બિન- આયોજિંગ અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણોત્સર્ગ દ્વારા થાય છે, મોટે ભાગે સૂર્યપ્રકાશથી. Ionizing રેડિયેશનના સ્ત્રોતોમાં તબીબી ઇમેજિંગ અને રેડોન ગેસનો સમાવેશ થાય છે.
આયોનિક કિરણોત્સર્ગ ખાસ કરીને મજબૂત મ્યુટેજેન નથી. [52] દાખલા તરીકે, રેડોન ગેસનો રેસીડેન્શીયલ એક્સપોઝર, પરોક્ષ ધુમ્રપાન જેવા કેન્સરના જોખમો ધરાવે છે. [52] રેડન વત્તા તમાકુનો ધુમાડો જેવા અન્ય કેન્સર થતા એજન્ટો સાથે જોડવામાં આવે ત્યારે રેડિયેશન કેન્સરના વધુ બળવાન સ્ત્રોત છે. [52] શરીરના મોટાભાગના ભાગોમાં રેડીએશન કેન્સરનું કારણ બની શકે છે, તમામ પ્રાણીઓમાં અને કોઈપણ ઉંમરે. બાળકો અને કિશોરો વયસ્ક તરીકે કિરણોત્સર્ગ પ્રેરિત લ્યુકેમિયા વિકસિત થવાની શક્યતા બમણી છે; જન્મ પહેલાંના વિકિરણોના સંપર્કમાં દસ ગણો અસર થાય છે. [52]
Ionizing રેડિયેશનનો તબીબી ઉપયોગ એ એક નાના પરંતુ વિકસિત સ્ત્રોત છે જે કિરણોત્સર્ગ પ્રેરિત કેન્સર છે. આયોનિક કિરણોત્સર્ગનો ઉપયોગ અન્ય કેન્સરની સારવાર માટે થઈ શકે છે, પરંતુ કેટલાક કેસોમાં તે કદાચ કેન્સરનો બીજો ફોર્મ ઉભો કરે છે. [52] તે કેટલીક પ્રકારના તબીબી ઇમેજિંગમાં પણ વપરાય છે. [53]
સૂર્યમાંથી અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણોત્સર્ગ સુધી લાંબા સમય સુધી સંપર્કમાં મેલાનોમા અને અન્ય ચામડીના દૂષણો તરફ દોરી જાય છે. [54] સ્પષ્ટ પુરાવા અલ્ટ્રાવાયોલેટ કિરણોત્સર્ગના, ખાસ કરીને નોન-આયોનાઇઝીંગ મધ્યમ તરંગ યુવીબી, મોટા ભાગના બિન-મેલાનોમા ત્વચા કેન્સર, જે વિશ્વમાં કેન્સર સૌથી સામાન્ય સ્વરૂપો છે કારણ પ્રસ્થાપિત કરે છે. [54]
મોબાઇલ ફોન, ઈલેક્ટ્રીક પાવર ટ્રાન્સમિશન અને અન્ય સમાન સ્રોતોમાંથી નીકળતા બિન રૂપાંતરણીય રેડિયોફ્રિક્વન્સીમાંથી થતાં કિરણોત્સર્ગને કારણે સંશોધન કેન્સર પર વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઇઝેશનના ઇન્ટરનેશનલ એજન્સી દ્વારા શક્ય કાર્સિનોજેન તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે. [55] જો કે, અભ્યાસમાં મોબાઇલ ફોન રેડિયેશન અને કેન્સરના જોખમ વચ્ચે સુસંગત કડી મળી નથી. [56]
આનુવંશિકતા
મોટા ભાગના કેન્સર બિન-વારસાગત (છૂટાછવાયા) છે. આનુવંશિક કેન્સર મુખ્યત્વે વારસાગત આનુવંશિક ખામીને કારણે થાય છે. વસ્તીના 0.3% કરતા ઓછા લોકો આનુવંશિક પરિવર્તનની વાહકો ધરાવે છે જેનો કેન્સર જોખમ પર મોટી અસર થાય છે અને આ 3-10% કેન્સરથી ઓછું થાય છે. [57] આ લક્ષણો કેટલાક સમાવેશ થાય છે: BRCA1 અને સ્તન કેન્સર અને અંડાશયના કેન્સર કરતાં વધુ 75% જોખમ સાથે બીઆરસીએ 2 કેટલાંક આનુવંશિય ફેરફારોને કારણે, [57] અને વારસાગત નોનપોલિપોસિસ કોલોરેક્ટલ કેન્સર (HNPCC અથવા લિન્ચ સિન્ડ્રોમના), જે લગભગ 3 થી હાજર છે કોલોરેક્ટલ કેન્સરવાળા લોકોમાં, [58] અન્ય લોકોમાં.
આંકડાકીય સૌથી મૃત્યુ પેદા કરે કેન્સર માટે, કોલોરેક્ટલ કેન્સર થવાનું જ્યારે પ્રથમ ડિગ્રી સંબંધી (માતા-પિતા, ભાઈ અથવા બાળ) તે સાથે નિદાન કરવામાં આવ્યું સંબંધિત જોખમ છે 2. લગભગ [59] પ્રોસ્ટેટ કેન્સર માટે ફેફસાના કેન્સર, [60] અને 1.9 નો અનુરૂપ સંબંધિત જોખમ 1.5 છે. [61] સ્તન કેન્સર માટે, સાપેક્ષ જોખમ 1.8 છે, જે પ્રથમ-ડિગ્રી સંબંધિત 50 વર્ષ કે તેનાથી વધુ ઉંમરે વિકસાવ્યું હતું, અને 3.3 જ્યારે સાપેક્ષ તેને વિકસિત કરે છે જ્યારે તે 50 વર્ષથી નાની ઉંમરના હોય છે. [62]
લાંબા લોકો કેન્સરનું જોખમ છે કારણ કે તેમની પાસે ટૂંકા લોકો કરતા વધુ કોશિકાઓ છે. ઊંચાઈને આનુવંશિક રીતે મોટા પ્રમાણમાં નક્કી કરવામાં આવે છે, તેથી ઊંચા લોકો પાસે કેન્સરનું જોખમ વધતું જાય છે. [63]
ભૌતિક એજન્ટ્સ
કેટલાક પદાર્થો મુખ્યત્વે રાસાયણિક અસરોને બદલે, તેમના ભૌતિક દ્વારા કેન્સરનું કારણ બને છે. [64] આનું એક અગ્રણી ઉદાહરણ એસ્બેસ્ટોસના લાંબા સમય સુધી સંપર્કમાં છે, જે કુદરતી રીતે ખનિજ તંતુઓનું બનેલું છે જે મેસોથેલિઓમાનું મુખ્ય કારણ છે (સેરસ મેમ્બ્રેનનું કેન્સર) સામાન્ય રીતે ફેફસાની આજુબાજુની સેરસ મેમ્બ્રેન છે. [64] આ વર્ગમાં અન્ય પદાર્થો, કુદરતી રીતે બનતા અને સિન્થેટિક એસ્બેસ્ટોસ જેવા રેસા, જેમ કે વોલોસ્ટેનોઇટ, એટપુગ્લેટ, ગ્લાસ ઊન અને રોક ઊન બંને સહિત, સમાન અસરો હોવાનું માનવામાં આવે છે. [64] કેન્સરનું કારણ ન હોય તેવા બિન-ફાઇબ્રોઅર પાર્ટિકલ્સમાં પાઉડર મેટાલિક કોબાલ્ટ અને નિકલ અને સ્ફટિકીય સિલિકા (ક્વાર્ટઝ, ક્રિસ્ટોબલાઇટ અને ટ્રાઈડીમીઇટ) નો સમાવેશ થાય છે. [64] સામાન્ય રીતે, phyસાયકલ કાર્સિનોજન્સ શરીરની અંદર આવવા જ જોઈએ (જેમ કે ઇન્હેલેશન દ્વારા) અને કેન્સર પેદા કરવા માટે લાગ્યાના વર્ષો જરૂરી છે. [64] શારીરિક કેન્સરને પરિણામે ઇજા પ્રમાણમાં ભાગ્યે જ જોવા મળે છે. [65] દા.ત. હાડકાને ભંગ કરતા અસ્થિ કેન્સરનું પરિણામ, ઉદાહરણ તરીકે, સાબિત થયું નથી. [65] તેવી જ રીતે, સર્વાઇકલ કેન્સર, સ્તન કેન્સર અથવા મગજ કેન્સરનું કારણ તરીકે ભૌતિક ઇજાને સ્વીકારવામાં આવતું નથી. [65] એક સ્વીકૃત સ્રોત શરીરમાં હોટ ઑબ્જેક્ટ્સની વારંવાર, લાંબા ગાળાના એપ્લિકેશન છે. તે શક્ય છે કે શરીરના એક જ ભાગમાં પુનરાવર્તિત બળે, જેમ કે કેન્જર અને કેરો હીટર (ચારકોલ હેન્ડ વોર્મર્સ) દ્વારા ઉત્પાદિત તે ત્વચા કેન્સર પેદા કરી શકે છે, ખાસ કરીને જો કાર્સિનજેનિક રસાયણો પણ હાજર હોય. [65] હળવા ચાડાનો વારંવાર વપરાશ એસોફગેઇલ કેન્સર પેદા કરે છે. [65] માનવામાં આવે છે કે કેન્સર ઉદભવે છે, અથવા પૂર્વ અસ્તિત્વમાં રહેલા કેન્સરને ઇજા દ્વારા સીધા બદલે, ઉપચારની પ્રક્રિયા દરમિયાન પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. [65] જો કે, એક જ પેશીઓને વારંવાર ઇજાઓ અતિશય કોશિકા પ્રસારને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે, જે પછી કેન્સરગ્રસ્ત પરિવર્તનની અવરોધોમાં વધારો કરી શકે છે. [65] [66] સીધેસીક બળતરાની ધારણા કરવામાં આવી છે. ટ્યુમર માઇક્રોએનનવેર પર પ્રભાવ પાડીને બળતરા કેન્સરના કોશિકાઓના પ્રસાર, અસ્તિત્વ, એન્જીઓજેનેસિસ અને સ્થળાંતરમાં ફાળો આપી શકે છે. [67] [68] ઓન્કોજિન્સ બળતરા વિરોધી માઇક્રોએનનૅનરનું નિર્માણ કરે છે.
હોર્મોન્સ
કેટલાંક હોર્મોન્સ સેલ પ્રસારને પ્રોત્સાહન આપીને કેન્સરના વિકાસમાં ભૂમિકા ભજવે છે. [70] ઇન્સ્યુલિન જેવા વૃદ્ધિના પરિબળો અને તેમની બંધનકર્તા પ્રોટીન કેન્સર સેલ પ્રસાર, ભિન્નતા અને એપોપ્ટોસીસમાં કી ભૂમિકા ભજવે છે, જે કાર્સિનોજેનેસિસમાં સંભવિત સંડોવણી સૂચવે છે. [71]
સેક્સ-સંબંધિત કેન્સરમાં હોર્મોન્સ મહત્વના એજન્ટો છે, જેમ કે સ્તન, એન્ડોમેટ્રીયમ, પ્રોસ્ટેટ, અંડાશય અને ટેસ્ટિસ અને થાઇરોઇડ કેન્સર અને હાડકાનું કેન્સરનું કેન્સર. [70] ઉદાહરણ તરીકે, સ્તન કેન્સર ધરાવતી સ્ત્રીઓની સ્તન કેન્સર વિના સ્ત્રીઓની પુત્રીઓ કરતાં એસ્ટ્રોજન અને પ્રોજેસ્ટેરોનનો નોંધપાત્ર પ્રમાણમાં સ્તરો છે. સ્તન કેન્સરના જનીનની ગેરહાજરીમાં પણ આ ઉચ્ચ હોર્મોનનું સ્તર સ્તન કેન્સરના ઊંચા જોખમને સમજાવશે. [70] તેવી જ રીતે, આફ્રિકન વંશના પુરુષો યુરોપિયન વંશના પુરુષો કરતા ટેસ્ટોસ્ટેરોનનું ઊંચું પ્રમાણ ધરાવે છે અને પ્રોસ્ટેટ કેન્સરનું સંલગ્ન ઉચ્ચ સ્તરે હોય છે. [70] એસ્ટિયન વંશના પુરૂષો, ટેસ્ટોસ્ટેરોન-સક્રિય અને થ્રોસ્ટેનેઈડિઆલ ગ્લુકોરોનાઇડના સૌથી નીચો સ્તર સાથે પ્રોસ્ટેટ કેન્સરનું સૌથી નીચુ સ્તર છે. [70]
અન્ય પરિબળો સંબંધિત છે: મેદસ્વી લોકોના કેન્સર સાથે સંકળાયેલા કેટલાક હોર્મોન્સનું ઉચ્ચ સ્તર અને તે કેન્સરનું ઊંચું દરે છે. [70] જે સ્ત્રીઓ હોર્મોન રિપ્લેસમેન્ટ થેરેપી લે છે તેઓ હોર્મોન્સ સાથે સંકળાયેલ કેન્સર વિકસાવવાનું જોખમ ધરાવે છે. [70] બીજી તરફ, જે લોકો સરેરાશ કરતાં વધારે છે તેઓ આ હોર્મોન્સનું નિમ્ન સ્તર અને કેન્સરનું ઓછું જોખમ ધરાવે છે. [70] ઓસ્ટિઓસારકોમાને વૃદ્ધિ હોર્મોન્સ દ્વારા પ્રોત્સાહન મળે છે. [70] કેટલાક સારવારો અને નિવારણના કારણે કૃત્રિમ હોર્મોન સ્તરને ઘટાડીને અને આથી હોર્મોન-સંવેદનશીલ કેન્સરને નિષિદ્ધ કરીને આ કારણનો લાભ મળે છે. [70]
સ્વયંપ્રતિરક્ષા બિમારીઓ
સેલીક બીમારી અને તમામ કેન્સરોના વધતા જોખમો વચ્ચે જોડાણ છે. સારવાર વગરના સેલીક રોગ ધરાવતા લોકોમાં વધુ જોખમ રહેલું છે, પરંતુ નિદાન અને કડક ઉપચાર પછીના સમય સાથે આ જોખમ ઘટે છે, કદાચ ધાન્યના લોટમાં રહેલું નત્રિલ દ્રવ્ય મુક્ત આહારને અપનાવવાને કારણે, જે સેલીક રોગ ધરાવતા લોકોમાં દૂષિતતાના વિકાસ સામે રક્ષણાત્મક ભૂમિકા ભજવે છે. . જો કે, નિદાનમાં વિલંબ અને ધાન્યના લોટમાં રહેલું નત્રિલ દ્રવ્ય મુક્ત ખોરાકની શરૂઆતથી દૂષિતતાના જોખમમાં વધારો થાય છે. [72] દીર્ઘકાલિન બળતરાને કારણે ક્રોહન રોગ અને અલ્સેરેટિવ કોલેટીસ ધરાવતા લોકોમાં જઠરાંત્રિય કેન્સરના દરમાં વધારો થયો છે. ઉપરાંત, આ રોગોની સારવાર માટે ઉપયોગમાં લેવાતા ઇમ્યુનોમોડ્યુલેટર્સ અને બાયોલોજીક એજન્ટો વધારાની આંતરડાની કર્કરોગ પેદા કરવા પ્રોત્સાહિત કરી શકે છે.
પેથોફિઝિયોલોજી
પરિવર્તનોની શ્રેણી દ્વારા કેન્સર થાય છે. દરેક પરિવર્તન સેલના વર્તનને કંઈક અંશે બદલાય છે.
જિનેટિક્સ
કેન્સર મૂળભૂત રીતે પેશી વૃદ્ધિ નિયમનનો રોગ છે. કેન્સરના કોષમાં પરિવર્તન કરવા માટે સામાન્ય સેલ માટે ક્રમમાં, સેલ વૃદ્ધિ અને તફાવતને નિયમન કરતા જનીનને બદલવાની જરૂર છે. [74]
અસરગ્રસ્ત જીનને બે વ્યાપક કેટેગરીમાં વહેંચવામાં આવે છે. ઓન્કોજીન્સ એ જનીનો છે જે સેલ વૃદ્ધિ અને પ્રજનનને પ્રોત્સાહન આપે છે. ટ્યુમર સપ્રેસનર જનીન તે જનીનો છે જે કોશિકાના વિભાજન અને અસ્તિત્વને અવરોધે છે. નૈસર્ગિક રૂપાંતર નવલકથા ઓન્કોજેનીઝની રચના, સામાન્ય ઓન્કોજીન્સની અનુચિત ઓવર-અભિવ્યક્તિ અથવા અંડર-એક્સપ્રેશન દ્વારા અથવા ગાંઠો સપ્રેસનર જનીનને નિષ્ક્રિય કરીને થઇ શકે છે. લાક્ષણિક રીતે, બહુવિધ જનીનોમાં ફેરફાર કરવા માટે સામાન્ય સેલને કેન્સર સેલમાં ફેરવવાની જરૂર પડે છે. [75]
આનુવંશિક ફેરફારો વિવિધ સ્તરો અને વિવિધ પદ્ધતિઓ દ્વારા થઇ શકે છે. મિટોસિસમાં ભૂલો થવાના કારણે સમગ્ર રંગસૂત્રના ફાયદા અથવા નુકશાન થઇ શકે છે. વધુ સામાન્ય પરિવર્તનો છે, જે જીનોમિક ડીએનએના ન્યુક્લિયોટાઇડ ક્રમમાં ફેરફાર છે.
મોટા પાયે પરિવર્તનોમાં એક રંગસૂત્રના એક ભાગને કાઢી નાંખવાનું અથવા ફાયદો સામેલ છે. જીનોમિક એમ્પ્લીફિકેશન ત્યારે થાય છે જ્યારે સેલ નાના કોમોસૉમલ પટ્ટીના નકલો (ઘણી વખત 20 કે તેથી વધુ) નકલો મેળવે છે, સામાન્ય રીતે એક અથવા વધુ ઓન્કોજિન અને સંલગ્ન આનુવંશિક સામગ્રી. ટ્રાન્સપોર્ટેશન ત્યારે થાય છે જ્યારે બે જુદા જુદા રંગસૂત્રોના ક્ષેત્રો અસામાન્ય રીતે જોડાયેલા બને છે, ઘણી વખત એક લાક્ષણિકતા સ્થાન પર. આનું એક જાણીતું ઉદાહરણ ફિલાડેલ્ફિયા રંગસૂત્ર છે, અથવા ક્રોમોસોમ 9 અને 22 ની સ્થાનાંતરણ છે, જે ક્રોનિક માઇલોજેનેશી લ્યુકેમિયામાં જોવા મળે છે અને બીસીઆર-એએલએલ ફ્યુઝન પ્રોટીનનું ઉત્પાદન કરે છે, ઓનકોજેનિક ટાયરોસિન કિનઝ.
નાના પાયે પરિવર્તનોમાં બિંદુ પરિવર્તન, કાઢી નાંખવાનું અને સામેલગીરીનો સમાવેશ થાય છે, જે જીનના પ્રમોટર વિસ્તારમાં આવે છે અને તેની અભિવ્યક્તિ પર અસર કરે છે, અથવા જનીનની કોડિંગ અનુક્રમમાં આવી શકે છે અને પ્રોટીન પ્રોડક્ટની કાર્યક્ષમતા અથવા સ્થિરતાને બદલી શકે છે. એક જનીનનું વિક્ષેપ પણ ડીએનએ વાયરસ અથવા રેટ્રોવાયરસથી જિનોમિક સામગ્રીના સંકલનથી પરિણમી શકે છે, જે અસરગ્રસ્ત સેલ અને તેના વંશજોમાં વાયરલ ઓન્કોજિન્સની અભિવ્યક્તિ તરફ દોરી જાય છે.
વસવાટ કરો છો કોશિકાઓના ડીએનએ અંદર સમાયેલ માહિતી પ્રતિક્રિયા સંભવિત કેટલાક ભૂલો (પરિવર્તન) માં પરિણમશે. કોમ્પ્લેક્ષ ભૂલ સુધારણા અને નિવારણ પ્રક્રિયામાં બનેલ છે અને કેન્સર સામે સેલને સલામત કરે છે. જો કોઈ નોંધપાત્ર ભૂલ થાય, તો ક્ષતિગ્રસ્ત સેલ પ્રોગ્રામ કરેલ સેલ મૃત્યુ દ્વારા સ્વ-નાશ પામે છે, જેને એપોપ્ટોસીસ કહેવાય છે. જો ભૂલ નિયંત્રણ પ્રક્રિયા નિષ્ફળ થાય છે, તો પરિવર્તન ટકી રહેશે અને પુત્રી કોશિકાઓ સાથે પસાર થઈ જશે.
કેટલાક પર્યાવરણમાં ભૂલો ઊભી થવાની અને પ્રચાર કરવાની શક્યતા વધારે છે. આવા વાતાવરણમાં કાર્સિનોજન્સ નામના ભંગાણજનક તત્ત્વોની હાજરી, પુનરાવર્તિત ભૌતિક ઈજા, ગરમી, આયોનાઇઝિંગ વિકિરણ અથવા હાઈપોક્સિયાનો સમાવેશ થઈ શકે છે. [76]
કેન્સર થતી ભૂલો સ્વયં-પ્રવેગ અને સંયોજન છે, ઉદાહરણ તરીકે:
કોશિકાના ભૂલ-સુધારક મશીનરીમાં પરિવર્તન તે કોષ અને તેનાં બાળકોને વધુ ઝડપથી ભૂલોનું સંચય કરી શકે છે.
ઓન્કોજિનમાં વધુ પરિવર્તન થવાથી કોષ તેના સામાન્ય પ્રતિરૂપ કરતાં વધુ ઝડપથી અને વધુ વારંવાર પ્રજનન કરી શકે છે.
વધુ પરિવર્તનથી ટ્યુમોર સપ્રેસનર જનીનનું નુકશાન થઈ શકે છે, એપોપ્ટોસિસ સિગ્નલ માર્ગને છિન્નભિન્ન કરી શકે છે અને સેલને અમર કરી શકાય છે.
કોષની સિગ્નલીંગ મશીનરીમાં વધુ પરિવર્તન, નજીકના કોષોમાં ક્ષતિગ્રસ્ત સંકેતો મોકલી શકે છે.
કેન્સરમાં સામાન્ય સેલનું રૂપાંતર પ્રારંભિક ભૂલોને લીધે સાંકળ પ્રતિક્રિયા જેવું જ છે, જે વધુ ગંભીર ભૂલોમાં સંયોજન કરે છે, પ્રત્યેક પ્રગતિશીલ સેલને વધુ નિયંત્રણોથી દૂર કરવાની પરવાનગી આપે છે જે સામાન્ય પેશી વૃદ્ધિને મર્યાદિત કરે છે. આ બળવો જેવા દૃશ્ય યોગ્યતમની એક અનિચ્છનીય અસ્તિત્વ છે, જ્યાં ઉત્ક્રાંતિના ડ્રાઈવિંગ દળો શરીરના ડિઝાઇન અને હુકમના અમલીકરણ સામે કામ કરે છે. એકવાર કેન્સર વિકસાવવાનું શરૂ થઈ જાય તે પછી, ચાલુ પ્રક્રિયા, જેને ક્લોનલ ઉત્ક્રાંતિ કહેવાય છે, વધુ આક્રમક તબક્કા તરફ પ્રગતિ કરે છે. [77] ક્લોનલ ઇવોલ્યુશન ઇન્ટ્રા-ટ્યુમર વિભિન્નતા તરફ દોરી જાય છે (વિષુવવૃત્તીય પરિવર્તન સાથેના કેન્સરના કોષો) જે અસરકારક સારવારની વ્યૂહરચનાઓ ડિઝાઇન કરે છે.
કેન્સર દ્વારા વિકસિત લાક્ષણિક ક્ષમતાઓ કેટેગરીમાં વહેંચાયેલી હોય છે, ખાસ કરીને એપ્પોટોસીસની ચોરી, વિકાસ સંકેતોમાં આત્મ નિર્ભરતા, વિકાસની સંકેતોને સંવેદનશીલતા, સતત એન્જીયોજેનેસિસ, અમર્યાદિત પ્રતિક્રિયાશીલ સંભવિત, મેટાસ્ટેસિસ, ઊર્જા ચયાપચયની રીપ્રોડ્રોમેગિંગ અને રોગપ્રતિકારક વિનાશની ચોરી.
કાર્સિનોજેનેસિસમાં ડીએનએ નુકસાનની ડીએનએની જનીન અને ઇપીજીનેટિક ખામીઓની મુખ્ય ભૂમિકા
કેન્સરનો ક્લાસિકલ અભિપ્રાય એવી રોગોનો સમૂહ છે જે પ્રગતિશીલ આનુવંશિક વિકૃતિઓ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે જેમાં ટ્યુમર-સપ્રેસર જનીન અને ઓન્કોજીન્સ અને રંગસૂત્ર અસાધારણતામાં પરિવર્તનોનો સમાવેશ થાય છે. પાછળથી એપિજેન્ટિક ફેરફારની ભૂમિકા ઓળખવામાં આવી હતી. [78]
એપિજેનેટીક ફેરફાર એ જિનોમ માટે વિધેયાત્મક રીતે સંબંધિત ફેરફારોનો ઉલ્લેખ કરે છે જે ન્યુક્લિયોટાઇડ ક્રમને બદલી શકતા નથી. આવા ફેરફારોના ઉદાહરણો ડીએનએ મેથીલીટેશન (હાઇમેથૈલીલેશન અને હાઈપોથિલેશન), હિસ્ટોન ફેરફાર [7 9] અને રંગસૂત્રીય આર્કિટેક્ચરમાં ફેરફાર (એચએમજીએ 2 અથવા એચએમજીએ 1 જેવા પ્રોટીનના અયોગ્ય અભિવ્યક્તિને કારણે) માં ફેરફારો છે. [80] આ દરેક ફેરફારો અંડરલાયિંગ ડીએનએ ક્રમને બદલ્યા વિના જનીન અભિવ્યક્તિનું નિયમન કરે છે. આ ફેરફારો સેલ ડિવિઝન દ્વારા રહી શકે છે, બહુવિધ પેઢી માટે છેલ્લા અને epimutations (મ્યુટેશન સમકક્ષ) હોવાનું માનવામાં આવે છે.
એપિજેનેટિક ફેરફાર કેન્સરમાં વારંવાર થાય છે. દાખલા તરીકે, એક અભ્યાસમાં પ્રોટીન કોડિંગ જનીનોની નોંધ કરવામાં આવી હતી, જે વારંવાર કોલોન કેન્સર સાથે જોડાયેલા તેમના મેથિલિટેશનમાં બદલાય છે. આમાં 147 હાયફાઈમેથાઈલેટેડ અને 27 હાઇપોથિથેટેડ જનીનોનો સમાવેશ થાય છે. Hypermethylated જનીનોમાંથી, 100 100% કોલોન કેન્સરમાં હાઇપરથીથાઈલેટેડ હતા અને અન્ય ઘણા લોકો 50% કરતા વધારે કોલોન કેન્સરમાં હાઇપરથીથાઈલેટેડ હતા. [81]
જ્યારે એપિજેન્ટિક ફેરફાર કેન્સરમાં જોવા મળે છે, ત્યારે ડીએનએ રિપેર જનીનોમાં ઇપીનેટિક ફેરફાર, ડી.એન. આવા ફેરફારોને કેન્સરની પ્રગતિમાં શરૂઆતમાં માનવામાં આવે છે અને કેન્સરની આનુવંશિક અસ્થિરતાના લક્ષણની શક્યતા છે. [82] [83] [84] [85]
ડીએનએ રિપેર જનીનની ઘટાડાના અભિવ્યક્તિ ડીએનએ રિપેરમાં વિક્ષેપ પાડે છે. આ ટોચ પરથી 4 થી સ્તર પર આ આંકડો માં બતાવ્યા પ્રમાણે છે. (આ આકૃતિમાં, લાલ શબ્દશૈલી કેન્સરને પ્રગતિમાં ડીએનએ નુકસાનમાં ડીએનએ નુકસાનની ખામી અને ખામીની કેન્દ્રિય ભૂમિકા દર્શાવે છે.) જ્યારે ડીએનએની રિપેરમાં ખામી હોય ત્યારે ડીએનએ નુકસાન સામાન્ય સ્તરે (5 મી સ્તર) કરતા વધારે કોશિકાઓમાં રહે છે અને તેની વધેલી ફ્રીક્વન્સીઝ પરિવર્તન અને / અથવા પ્રતિબિંબ (6 ઠ્ઠી સ્તર) ડીએનએ મેળ ખાતી રિપેર [86] [87] અથવા હોમલોગસ રિકોમ્બિનિકલ રિપેરિંગ (એચઆરઆર) માં ખામીયુક્ત કોશિકાઓમાં પરિવર્તન દરમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. [88] રંગસૂત્રીય પુનર્રચના અને aneuploidy પણ એચઆરઆર ખામીયુક્ત કોશિકાઓમાં વધારો કરે છે. [89]
ડીએનએ નુકસાનના ઊંચા સ્તરોએ પરિવર્તનમાં વધારો કર્યો (આકૃતિની જમણી બાજુ) અને વધતી પ્રતિષ્ઠા. ડીએનએ ડબલ ટ્રાંગ બ્રેક, અથવા અન્ય ડીએનએ નુકસાનની મરામતની મરામત દરમિયાન, અપૂર્ણ રીતે રિપેર સાઇટોને સાફ કરવામાં આવે છે, જે એપિજેન્ટિક જિન સિલીન્સિંગનું કારણ બની શકે છે. [90] [91]
વારસાગત પરિવર્તનને કારણે ડીએનએ રિપેર પ્રોટીનની ઉણપની અભિવ્યક્તિ કેન્સરના જોખમોમાં વધારો કરી શકે છે. 34 ડીએનએ રિપેર જીન્સ (જુઓ ડીએનએ રિપેર-ડેફિસિશન ડિસઓર્ડર) માં કોઇ પણ વારસાગત ક્ષતિવાળા લોકોએ કેન્સરના 100% આજીવન તકની ખાતરી (કે, p53 પરિવર્તનો) ની ખાતરી સાથેના કેટલાક ખામીઓ સાથે, કેન્સરના જોખમમાં વધારો કર્યો છે. [92] જંતુનાશક રેખા ડીએનએ રિપેર મ્યૂટેશન આકૃતિની ડાબી બાજુએ નોંધે છે. જો કે, જેમ કે germline પરિવર્તન (જે અત્યંત તીવ્ર કેન્સર સિન્ડ્રોમનું કારણ બને છે) માત્ર 1 ટકા કેન્સરનું કારણ છે. [93]
છૂટાછવાયા કેન્સરમાં, ડીએનએ રિપેરની ખામીઓ ક્યારેક ડીએનએ રિપેર જીનમાં પરિવર્તનને કારણે થાય છે પરંતુ વધુ વારંવાર ઇપીજેનેટિક ફેરફારને કારણે થાય છે જે ડીએનએ રિપેર જીન્સની અભિવ્યક્તિ ઘટાડે છે અથવા મૌન કરે છે. આ 3 જી સ્તર પર આ આંકમાં દર્શાવેલ છે. હેવી મેટલ-પ્રેરિત કાર્સિનોજેનેસિસના ઘણા અભ્યાસો બતાવે છે કે આવા ભારે ધાતુઓને ડીએનએ રિપેર એન્ઝાઇમ્સની અભિવ્યક્તિમાં ઘટાડો થાય છે, કેટલાક ઇપીજેનેટિક પદ્ધતિઓ દ્વારા. હેવી મેટલ-પ્રેરિત કાર્સિનજેનીશીટીમાં ડીએનએ રિપેરની નિષેધને મુખ્ય પ્રણાલી તરીકે પ્રસ્તાવિત કરવામાં આવે છે. વધુમાં, નાના આરએનએ માટેના ડીએનએ સિક્વન્સ કોડના વારંવારના ઇપીનેટિક ફેરફારને માઇક્રોઆરએનએ (અથવા માઇરાએનએ) કહેવાય છે. miRNAs પ્રોટીન માટે કોડ નથી, પરંતુ પ્રોટીન-કોડિંગ જનીનને "લક્ષ્ય" કરી શકે છે અને તેમની અભિવ્યક્તિ ઘટાડી શકે છે.
કેન્સર સામાન્ય રીતે પરિવર્તનો અને એપિમ્યુટેશનના મિશ્રણમાંથી ઉદ્ભવતા હોય છે જે ક્લોનલ વિસ્તરણ તરફ દોરી જાય છે તે પસંદગીના ફાયદા પૂરો પાડે છે (કેન્સરની પ્રગતિમાં ફીલ્ડ ડિફેક્ટ જુઓ). જોકે મ્યુટેશન, કેન્સરમાં વારંવાર પ્રયોગાત્મક ફેરફારો તરીકે ન પણ હોઈ શકે. સ્તન અથવા આંતરડાનું સરેરાશ કેન્સર આશરે 60 થી 70 પ્રોટીન-પરિવર્તન પરિવર્તન લાવી શકે છે, જેમાંથી ત્રણ કે ચાર "ડ્રાઇવર" પરિવર્તનો હોઈ શકે છે અને બાકીના "પેસેન્જર" પરિવર્તન હોઈ શકે છે.
મેટાસ્ટેસિસ શરીરમાં અન્ય સ્થળોએ કેન્સર ફેલાવે છે. વિખેરાયેલા ટ્યૂમર્સને મેટાસ્ટેટિક ટ્યૂમર્સ કહેવામાં આવે છે, જ્યારે મૂળને પ્રાથમિક ગાંઠ કહેવાય છે. લગભગ તમામ કેન્સર મેટાસ્ટેઝાઇઝ કરી શકે છે. [95] મોટા ભાગના કેન્સરનાં મૃત્યુ મેટાસ્ટેસાઇઝ્ડ કેન્સરના કારણે છે. [96]
કેન્સરના અંતમાં તબક્કામાં મેટાસ્ટેસિસ સામાન્ય છે અને તે રક્ત અથવા લસિકા તંત્ર અથવા બંને દ્વારા થઇ શકે છે. મેટાસ્ટેસિસમાં લાક્ષણિક પગલાઓ સ્થાનિક આક્રમણ, રક્ત અથવા લસિકામાં આંતરક્રિયા, શરીરમાં પરિભ્રમણ, નવા પેશીઓમાં પ્રસાર, પ્રસાર અને એન્જીઓજેનેસિસ છે. વિવિધ પ્રકારનાં કેન્સર ચોક્કસ અવયવોને મેટાસ્ટેસાઇઝ કરે છે, પરંતુ મેટાસ્ટેસ થવાના મોટા ભાગના સામાન્ય સ્થળો ફેફસાં, યકૃત, મગજ અને હાડકાં છે. [95]
નિદાન
ડાબી ફેફસાંમાં ફેફસાનું કેન્સર દર્શાવતું એક્સ-રે છાતી
મોટાભાગનાં કેન્સર શરૂઆતમાં સંકેતો અથવા લક્ષણો અથવા સ્ક્રીનીંગ દ્વારા દેખાય છે તે કારણે માન્ય છે. આમાંથી એક નિશ્ચિત નિદાન તરફ દોરી જાય છે, જે પેથોલોજિસ્ટ દ્વારા ટીશ્યૂ નમૂનાની પરીક્ષા જરૂરી છે. શંકાસ્પદ કેન્સરવાળા લોકોની તબીબી પરીક્ષણોની તપાસ કરવામાં આવે છે. આ સામાન્ય રીતે રક્ત પરીક્ષણો, એક્સ-રે, (વિપરીત) સીટી સ્કેન અને એન્ડોસ્કોપીનો સમાવેશ કરે છે.
બાયોપ્સીના પેશીઓના નિદાનમાં સેલનો પ્રકાર પ્રચલિત થાય છે, તેના હિસ્સોલોજીકલ ગ્રેડ, આનુવંશિક અસાધારણતા અને અન્ય લક્ષણો સૂચવે છે. એકસાથે, આ માહિતી પ્રોગ્નોસિસનું મૂલ્યાંકન કરવા અને શ્રેષ્ઠ સારવાર પસંદ કરવા માટે ઉપયોગી છે.
સાયટોજિનેટિક્સ અને ઇમ્યુનોહિસ્ટોકેમિસ્ટ્રી એ અન્ય પ્રકારના પેશી પરીક્ષણ છે. આ પરીક્ષણો મોલેક્યુલર ફેરફારો (જેમ કે પરિવર્તન, ફ્યુઝન જનીનો અને સંખ્યાત્મક રંગસૂત્ર ફેરફારો) વિશે માહિતી પૂરી પાડે છે અને તે પણ નિદાન અને શ્રેષ્ઠ ઉપચારને સૂચવી શકે છે.
વર્ગીકરણ
કેન્સરને સેલના પ્રકાર દ્વારા વર્ગીકૃત્ત કરવામાં આવે છે જે ગાંઠ કોશિકાઓ જેવું હોય છે અને તેથી ગાંઠની ઉત્પત્તિ થવાની ધારણા છે. આ પ્રકારોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:
કાર્સિનોમા: ઉપકલા કોશિકાઓમાંથી ઉતરી આવેલા કેન્સર. આ જૂથમાં સૌથી વધુ સામાન્ય કેન્સરનો સમાવેશ થાય છે અને સ્તન, પ્રોસ્ટેટ, ફેફસા, સ્વાદુપિંડ અને કોલનમાં લગભગ તમામ લોકોનો સમાવેશ થાય છે.
સાર્કોમા: સંલગ્ન પેશીઓ (એટલે ​​કે અસ્થિ, કોમલાસ્થિ, ચરબી, જ્ઞાનતંતુ) માંથી ઉદ્ભવતા કેન્સર, જેમાંથી દરેક અસ્થિમજ્જા બહારના મેસેન્શિયમ કોશિકાઓમાંથી ઉત્પન્ન થતા કોશિકાઓમાંથી વિકસે છે.
લિમ્ફોમા અને લ્યુકેમિયા: આ બે વર્ગો હેમેટોપોયોઇટીક (રક્ત બનાવે) કોશિકાઓમાંથી ઉદ્દભવે છે જે મજ્જાને છોડે છે અને અનુક્રમે લસિકા ગાંઠો અને લોહીમાં પરિપકવતા હોય છે. [97]
સૂક્ષ્મજીવી કોશિકા ગાંઠ: પ્લુરીપોટેંટ કોશિકાઓમાંથી ઉદ્દભવતા કેન્સર, જે મોટેભાગે વૃષણ અથવા શિરામાં (અનુક્રમે સેમિનોમા અને ડાઇઝેમિનોમામા) પ્રસ્તુત કરે છે.
બ્લાસ્ટોમા: અપરિપક્વ "પુરોગામી" કોશિકાઓ અથવા ગર્ભના પેશીમાંથી મેળવેલા કેન્સર.
કેન્સરનો સામાન્ય રીતે -કાર્સીનોમા, -સાર્કોમા અથવા -બ્લસ્ટોમાને પ્રત્યય તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે, મૂળ રૂપે મૂળ અથવા પેશીઓ માટે લેટિન અથવા ગ્રીક શબ્દ સાથે. ઉદાહરણ તરીકે, જીવલેણ ઉપકલા કોશિકાઓમાંથી ઉત્પન્ન થતા લીવર પેરેન્ટિમાના કેન્સરોને હેપેટોકાર્કોનોમા કહેવામાં આવે છે, જ્યારે આદિમ લિવર પુરોગામી કોશિકાઓમાંથી ઉદ્દભવતા એક હીપોટોબ્લાસ્ટોમા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે અને ચરબી કોશિકાઓમાંથી થતા કેન્સરને લિપોસોર્કોમા કહેવાય છે. કેટલાક સામાન્ય કેન્સરો માટે, અંગ્રેજી અંગનું નામ વપરાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, સ્તન કેન્સરના સૌથી સામાન્ય પ્રકારને સ્તનના નળીનું કાર્સિનોમા કહેવામાં આવે છે. અહીં, વિશેષણ ડોક્ટલ માઇક્રોસ્કોપ હેઠળ કેન્સર દેખાવ સંદર્ભ લે છે, જે સૂચવે છે કે તે દૂધ નળીનો ઉદ્દભવ્યું છે.
સૌમ્ય ગાંઠો (જે કેન્સર નથી) નું નામ રુટ તરીકે અંગના નામ સાથે પ્રત્યય તરીકે -ઓઓ દ્વારા નામ આપવામાં આવ્યું છે. ઉદાહરણ તરીકે, સરળ સ્નાયુ કોશિકાઓના સૌમ્ય ગાંઠને લેઇયોમાઓમા કહેવામાં આવે છે (ગર્ભાશયમાં વારંવાર બનતા સૌમ્ય ટ્યુમરનું સામાન્ય નામ રેસિવાઇડ છે). Confusingly, અમુક પ્રકારના કેન્સર - નોમા પ્રત્યય, મેલાનોમા અને સેમિનોમા સહિતના ઉદાહરણોનો ઉપયોગ કરે છે.
નિવારણ
કેન્સરની રોકથામને કેન્સરના જોખમ ઘટાડવા સક્રિય પગલાં તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. [98] કેન્સરના મોટા ભાગના કિસ્સાઓ પર્યાવરણીય જોખમ પરિબળોને કારણે છે. આ પર્યાવરણીય પરિબળો ઘણા નિયંત્રણક્ષમ જીવનશૈલી પસંદગીઓ છે આમ, કેન્સર સામાન્ય રીતે અટકાવી શકાય તેવું છે. [99] 70% થી 90% જેટલા સામાન્ય કેન્સર પર્યાવરણીય પરિબળોને કારણે છે અને તેથી તે સંભવિત રૂપે અટકાવી શકે છે. [100]
કેન્સરના મૃત્યુના 30% કરતા વધારે પ્રમાણમાં જોખમી પરિબળોને ટાળવાથી બચાવી શકાય છે, જેમાં: તમાકુ, અધિક વજન / સ્થૂળતા, ગરીબ આહાર, ભૌતિક નિષ્ક્રિયતા, દારૂ, સેક્સ્યુઅલી ટ્રાન્સમિટેડ ચેપ અને વાયુ પ્રદૂષણ. [101] બધા પર્યાવરણીય કારણો નિયમનક્ષમ નથી, જેમ કે કુદરતી રીતે વિકલાંગ થતી કુદરતી કિરણોત્સર્ગ અને વારસાગત આનુવંશિક વિકૃતિઓ દ્વારા થતા કેન્સર અને આમ વ્યક્તિગત વર્તન દ્વારા અટકાવી શકાય નહીં.
કેન્સરના જોખમોને ઘટાડવા માટે અનેક આહાર ભલામણોની દરખાસ્ત કરવામાં આવી છે, તેમ છતાં તેમને સમર્થન આપવાના પુરાવા ચોક્કસ નથી. [14] [102] પ્રાથમિક આહારના પરિબળો કે જે જોખમ વધારે છે તે મેદસ્વીતા અને દારૂનો વપરાશ છે. ફળો અને શાકભાજીઓમાં ઓછી ખોરાક અને લાલ માંસમાં ઊંચી ફોલ્લીઓ કરવામાં આવી છે, પરંતુ સમીક્ષાઓ અને મેટા-એનાલિસ્ટ્સ સતત સાતત્યમાં આવતા નથી. [103] [104] 2014 નું મેટા-વિશ્લેષણ ફળો અને શાકભાજી અને કેન્સર વચ્ચે કોઈ સંબંધ નથી. [105] કોફી લીવર કેન્સરના જોખમ સાથે સંકળાયેલ છે. [106] અભ્યાસોએ સ્તન કેન્સર, કોલોન કેન્સર અને સ્વાદુપિંડનું કેન્સરનું જોખમ વધવા માટે લાલ અથવા પ્રોસેસ્ટેડ માંસના વધુ વપરાશ સાથે સંકળાયેલું છે, તે અસાધારણ ઘટના છે જે ઊંચા તાપમાને રાંધેલા માંસમાં કાર્સિનજેનની હાજરીને કારણે હોઇ શકે છે. [107] [108] 2015 માં આઇએઆરસી (IARC) એ અહેવાલ આપ્યો કે પ્રોસેસ્ડ માંસ (દા.ત., બેકન, હૅમ, હોટ ડોગ્સ, સોસેજ) અને, ઓછા ડિગ્રીમાં, રેડ માંસને કેટલાક કેન્સરથી જોડવામાં આવે છે. [109] [110]
કેન્સર નિવારણ માટેના ડાયેટરી ભલામણોમાં સામાન્ય રીતે શાકભાજી, ફળો, આખા અનાજ અને માછલી પર પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે અને પ્રોસેસ્ડ અને લાલ માંસ (ગોમાંસ, ડુક્કર, લેમ્બ), પશુ ચરબી, અથાણાંવાળા ખોરાક અને શુદ્ધ કાર્બોહાઈડ્રેટ્સનો ઉપચાર. [14] [102]
દવા
અમુક સંજોગોમાં કેન્સરને રોકવા માટે દવાઓનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. [111] સામાન્ય વસ્તીમાં, એનએસએઆઇએડ્સ કોલોરેક્ટલ કેન્સરનું જોખમ ઘટાડે છે; જો કે, કાર્ડિયોવાસ્ક્યુલર અને જઠરાંત્રિય આડઅસરોને લીધે તેઓ નિરાકરણ માટે ઉપયોગમાં લેવાતી એકંદર હાનિનું કારણ બને છે. [112] એસ્પિરિનને કેન્સરથી લગભગ 7% જેટલું મૃત્યુનું જોખમ ઘટાડવામાં આવ્યું છે. [113] COX-2 અવરોધકો પારિવારિક એડેનોમેટસ પોલીપોસિસ ધરાવતા લોકોમાં પોલીપ રચનાના દરમાં ઘટાડો કરી શકે છે; જો કે, તે NSAIDs જેવી જ પ્રતિકૂળ અસર સાથે સંકળાયેલ છે. [114] ટેમોક્સિફેન અથવા રાલોક્સિફેનનો દૈનિક ઉપયોગ ઉચ્ચ જોખમવાળા મહિલાઓમાં સ્તન કેન્સરનું જોખમ ઘટાડે છે. [115] ફાયસ્ટેસ્ટાઈડ જેવા 5 આલ્ફા-રિડક્ટ્સ બાધક માટેના હાનિને લાભ નથી હોતો. [116]