cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
મુંબઈ
નગર વહીવટ
thumb|[[બોમ્બે હાઈકોર્ટ (Bombay High Court)નો ક્ષેત્રાધિકાર, મહારાષ્ટ્ર (Maharashtra), ગોવા (Goa), દમણ અને દિવ (Daman and Diu), અને દાદરા અને નગર હવેલી (Dadra and Nagar Haveli) સુધી છે. ]] મુંબઈ મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચાયેલું છે. એક શહેર અને બીજુ ઉપનગર, આ દ્વારા મહારાષ્ટ્રના બે જિલ્લાઓ પણ રચાયા છે. શહેરના વિસ્તારનો સામાન્ય રીતે ટાપુ શહેર તરીકે ઉલ્લેખ કરાય છે. મુંબઈ, જેમાં ટાપુ શહેર અને ઉપનગરોનો સમાવેશ થાય છે તેનું સંચાલન બ્રૃહદમુંબઈ મહાનગરપાલિકા(બીએમસી) (જે પહેલા બોમ્બે મહાનગરપાલિકા તરીકે જાણીતી હતી) દ્વારા થાય છે. બધી સત્તા મ્યુનિસિપલ કમિશનર (Municipal Commissioner) પાસે હોય છે, જે આઈએએસ અધિકારી (IAS officer)હોય છે, જેમની નિમણૂંક રાજ્ય સરકાર (state government)કરે છે. મહાનગરપાલિકામાં 227 જેટલા કાઉન્સિલરો(નગર સેવકો) હોય છે જેવો વિવિધ 24 જેટલા મ્યુનિસિપલ વોર્ડ (municipal wards)નું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ ઉપરાંત પાંચ નિયુક્ત કરાયેલા કાઉન્સિલરો હોય છે, અંહી મેયર (Mayor)ની પણ નિમણૂંક થાય છે. મેટ્રોપોલિટન શહેર મુંબઈની બધા જ પ્રકારની નાગરિકી અને આંતરમાળખાકીય સવલતો પર બીએમસીનો કાબુ હોય છે. વહીવટ માટે દરેક વોર્ડમાં મદદનીશ મ્યુનિસિપલ કમિશનરની નિમણૂંક કરાય છે. નગરસેવકોની ચૂંટણીમાં ઘણા બધા પક્ષો પોતાના ઉમેદવારો ઉભા કરે છે.મુંબઈ મેટ્રોપોલિટન રીઝન(પ્રદેશ) (Mumbai Metropolitan Region)માં સાત મહાનગરપાલિકા અને 13 મ્યુનિસિપલ કાઉન્સિલનો સમાવેશ થાય છે. બીએમસીમાં સાત જેટલી મહાનગરપાલિકાઓને પણ સામેલ કરવામાં આવી છે જેમાં થાણે (Thane), કલ્યાણ-ડોમ્બિવલી (Kalyan-Dombivali), નવી મુંબઈ (Navi Mumbai), મીરા- ભાયંદર (Mira-Bhayandar), ભિવંડી-નિઝામપૂર (Bhiwandi-Nizampur) અને ઉલ્હાસનગર (Ulhasnagar)નો સમાવેશ થાય છે. બ્રૃહદ મુંબઈ મહારાષ્ટ્રના બે જિલ્લાઓનું નિર્માણ કરે છે. આ બન્ને જિલ્લાઓનું અધિકાર જિલ્લા કલેક્ટર (District Collector) હસ્તક હોય છે. કલેક્ટરે મુખ્યત્વે વિવિધ પ્રકારની સંપતિઓનો રેકોર્ડ રાખવાનું તેમજ કેન્દ્ર સરકાર (Central Government)માટે મહેસુલ ઉઘરાવવાનું અને રાષ્ટ્રીય ચૂંટણીઓની દેખરેખ રાખવાનું છે.
મુંબઈ પોલીસ (Mumbai Police)ના વડા પોલીસ કમિશનર (Police Commissioner) હોય છે જેઓ આઈપીએસ (IPS)અધિકારી હોય છે. મુંબઈ પોલીસ રાજ્યના ગૃહ વિભાગના હાથ નીચે કામ કરે છે. શહેર સાત પોલીસ અને 17 ટ્રાફિક પોલીસ વિભાગમાં વહેંચાયેલું છે. દરેકની આગેવાની નાયબ પોલીસ કમિશનર કરે છે. ટ્રાફિક પોલીસ મુંબઈ પોલીસના હાથ નીચેની સ્વાયત્ત બોડી છે. મુંબઈ ફાયર બ્રિગેડ (Mumbai Fire Brigade)વિભાગની આગેવાની ચીફ ફાયર ઓફિસર કરે છે જેમના હાથ નીચે ચાર નાયબ ચીફ ફાયર ઓફિસર અને છ વિભાગીય અધિકારીઓ હોય છે.
લોકસભા (Lok Sabha) માટે મુંબઈમાંથી છ સાંસદોની ચૂંટણી થાય છે જ્યારે મહારાષ્ટ્ર વિધાનસભા (Maharashtra Vidhan Sabha) માટે 34 ધારાસભ્યો ચૂંટાય છે.મુંબઈની આગેવાની મેયર શુભા રાઉલ (Shubha Raul), મ્યુનિસિપલ કમિશનર (Municipal Commissioner) જયરાજ ફાટક (Jairaj Phatak), અને શેરીફ (Sheriff) ઈન્દુ શાહની (Indu Shahani) કરે છે.
વાહનવ્યવહાર
thumb| [[છત્રપતિ શિવાજી ટર્મિનલ (Chhatrapati Shivaji Terminus)જે પહેલા વિકટોરિયા ટર્મિનલ તરીકે જાણીતું હતું તે મધ્ય રેલવે (Central Railway)નું વડું મથકે છે, આ ટર્મિનલને યુનેસ્કો (UNESCO)દ્વારા વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટ (World Heritage Site) ઘોષિત કરાયું છે. ]] thumb|આધુનિક [[બ્રૃહદમુંબઈ ઈલેક્ટ્રીક સપ્લાય અને ટ્રાન્સપોર્ટ|બેસ્ટ (BEST)બસ(સ્ટારબસ).]] thumb|[[છત્રપતિ શિવાજી ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (Chhatrapati Shivaji International Airport)દક્ષિણ એશિયા (South Asia)નું સૌથી વધુ વ્યસ્ત એરપોર્ટ છે. ]]મુંબઈની વાહનવ્યવહાર વ્યવસ્થામાં મુંબઈ ઉપનગરીય રેલવે સેવા (Mumbai Suburban Railway), બેસ્ટ (BEST), બસ, ટેક્સી, ઓટોરીક્ષા (auto rickshaw), ફેરી, અને એરોપ્લેનનો સમાવેશ થાય છે.મેટ્રો અને મોનોરેલવેનું હાલમાં બાંધકામ ચાલું છે.
મુંબઈ બે રેલવે વિભાગનું વડું મથક છે. એક મધ્ય રેલવે(સીઆર) જેનું વડું મથક છત્રપતિ શિવાજી ટર્મિનલ (Chhatrapati Shivaji Terminus)માં છે અને બીજૂં પશ્ચિમ રેલવે (ડબલ્યુઆર)જેનું વડું મથક ચર્ચગેટ (Churchgate)નજીક છે. શહેરના વાહનવ્યવહારની કરોડરજ્જુ મુંબઈ ઉપનગરીય રેલવે સેવા છે, આ સેવા ત્રણ અલગ અલગ નેટવર્ક દ્વારા ઉત્તરથી દક્ષિણ દિશામાં ચાલે છે. મુંબઈ મેટ્રો (Mumbai Metro)ટ્રેન, અંડરગ્રાઉન્ડ એલિવેટેડ રેલવે સિસ્ટમનું હાલમાં બાંધકામ ચાલુ છે. 2011 તેનું કામ પૂરૂ થશે ત્યારે તે વર્સોવા, અંધેરી થી ઘાટકોપર સુધી જશે. જ્યારે મુંબઈ મોનોરેલ (Mumbai Monorail) શરૂ થશે ત્યારે તે જેકોબ સર્કલથી વડાલા વચ્ચે દોડશેમુંબઈ દેશના અન્ય ભોગ સાથે ભારતીય રેલવે (Indian Railways)દ્વારા જોડાયેલું છે. આ ટ્રેનો છત્રપતિ શિવાજી ટર્મિનલ, દાદર (Dadar), લોકમાન્ય તિલક ટર્મિનલ (Lokmanya Tilak Terminus), મુંબઈ સેન્ટ્રલ (Mumbai Central), બાંદ્રા ટર્મિનલ (Bandra terminus) અને અંધેરીથી ઉપડે છે. મુંબઈની ઉપનગરીય રેલવે સેવા દ્વારા રોજના 6.3 મિલિયન(60 લાખ 30 હજાર) લોકો પ્રવાસ કરે છે.
બેસ્ટ દ્વારા ચલાવવામાં આવતી બસો મોટાભાગના શહેરની સાથે સાથે નવી મુંબઈ (Navi Mumbai) અને થાણે (Thane)ને પણ આવરી લે છે. આ બસોનો ઉપયોગ ટુકાં અંતરથી લઈને લાંબા અંતરની મુસાફરી માટે થાય છે. જ્યારે લાંબા અંતર માટે ટ્રેન સેવાઓ સસ્તી પડે છે. બેસ્ટ કુલ 3,408 બસ ચલાવે છે, જે દ્વારા વિવિધ 340 રૂટો દ્વારા 4.5 મિલિયન(40 લાખ 50 હજાર) પેસેન્જરોને તેમના લક્ષ્યાંક સુધી પહોંચાડે છે. બેસ્ટના બસના કાફલામાં સિંગલ ડેકર, ડબલ ડેકર, વેસ્ટિબ્યૂલ, લો ફ્લોર, વિકલાંગોને તકલીફ ન પડે તેવી, એર કન્ડિશન્ડ અને યુરો ત્રણ (Euro III) ધોરણોવાળી તેમજ સીએનજી દ્વારા ચાલતી બસોનો સમાવેશ થાય છે.એમએસઆરટીસી (MSRTC)મુંબઈને મહારાષ્ટ્ર અને ભારતના અન્ય વિસ્તારોને બસ સેવા દ્વારા જોડે છે. મુંબઈમાં આવેલા પ્રવાસના સ્થળો (tourist attractions in Mumbai)નું દર્શન કરાવતી મુંબઈ દર્શનએ પ્રવાસી બસ સર્વિસ છે. સમગ્ર મુંબઈમાં બીઆરટીએસની અલગ લાઈન બનાવવામાં આવશે જેનું બાંધકામ ૨૦૦૯માં શરુ થયું છે.
કાળા અને પીળા કલરની અને મીટર ધરાવતી ટેક્સી (taxis) મુંબઈના મોટાભાગના વિસ્તારોમાં દેખાય છે.મુંબઈના ઉપનગરોમાં ઓટોરીક્ષાની સેવા છે. લોકોની મંનપસંદ સેવા ઓટોરીક્ષા છે, આ રીક્ષાઓ સીએનજી પર ચાલે છે. પોતાના મંઝીલ સુધી પહોંચવા માટે આ ત્રણ પૈડાની સેવા ઘણી ઝડપી છે. આ ઉપરાંત તે ઘણી સસ્તી સેવા છે, રીક્ષામાં ત્રણ યાત્રીઓ બેસી શકે છે.
મુંબઈનું છત્રપતિ શિવાજી ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (Chhatrapati Shivaji International Airport)શહેરનું મુખ્ય વિમાનસંચાલનનું કેન્દ્ર છે. આ દક્ષિણ એશિયાનું સૌથી વ્યસ્ત એરપોર્ટ છે. જુહૂ એરોડ્રામ (Juhu aerodrome)ભારતનું સૌથી પહેલું વિમાનીમથક હતું.હાલમાં તેનો ઉપયોગ ફ્લાઈંગ કલબ અને હેલીપોર્ટ માટે થાયછે. પ્રસ્તાવિત નવી મુંબઈ ઈન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ (Navi Mumbai International Airport)જે કોપરા પનવેલ વિસ્તારમાં બંધાવાનું છે. આ એરપોર્ટને કેન્દ્ર સરકાર પરવાનગી આપી દીધી છે. આ એરપોર્ટ બનવાથી હાલના એરપોર્ટની વ્યવસ્તતામાં ઘટાડો થશે. ભારતના ઘરેલુ પેસેન્જરનો ૨૫% અને દેશના કુલ આંતરરાષ્ટ્રીય પેસેન્જરનો ૩૮% ટ્રાફિક મુંબઈ વહન કરે છે.
ઉપયોગિતા સેવા
right|240px|મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન ઓફ ગ્રેટર મુંબઈ બીએમસી વડુંમથક
બીએમસી (BMC) શહેરને પીવાનું પાણી પૂરુ પાડે છે. જે મોટાભાગે તુલસી અને વિહાર સરોવર તેમજ કેટલાક અન્ય સરોવરમાંથી આવે છે. આ પાણીને ભાંડુપ (Bhandup) ખાતે શુદ્ધ કરવામાં આવે છે, જે એશિયાનો સૌથી મોટો શુદ્ધીકરણ પ્લાન્ટ છે. ભારતની સૌપ્રથમ ભૂગર્ભ પાણીની પાઈપલાઈન પણ મુંબઈમાં બાંધવામાં આવશે. આ ઉપરાંત, બીએમસી શહેરના રોડના રખરખાવ અને કચરાના એકત્રીકરણ માટે જવાબદાર છે. મુંબઈમાં દરરોજનો આશરે 7,800 મેટ્રીક ટન જેટલો કચરો ઉત્તર પશ્ચિમમાં આવેલા ગોરાઈ (Gorai)માં, ઉત્તરપુર્વમાં આવેલા મુલુંડ (Mulund)અને પુર્વમાં દેઓનાર (Deonar)ના ગ્રાઉન્ડમાં ડમ્પ કરવામાં આવે છે. Sewage treatment is carried out at Worli (Worli) and Bandra (Bandra), and disposed off by two independent marine outfalls of 3.4 km and 3.7 km at Bandra and Worli respectively. ત્રીજો આઉટફ્લોનું મલાડમાં આયોજન કરવામાં આવી રહ્યું છે.
મુંબઈમાં વીજળીના પુરવઠાની વેંચણી બેસ્ટ (BEST) દ્વારા કરવામાં આવે છે. જ્યારે ઉપનગરોમાં રીલાયન્સ એનર્જી (Reliance Energy), તાતા પાવર (Tata Power)અને મહાવિતરણ (Mahavitaran)(મહારાષ્ટ્ર સ્ટેટ ઈલેક્ટ્રીસિટી ડિસ્ટ્રીબ્યુશન કું.લી) જેવી કંપનીઓ આ વ્યવસ્થા સંભાળે છે. મોટાભાગની વીજળીનું ઉત્પાદન પાણી દ્વારા અને પરમાણૂ દ્વારા કરવામાં આવે છે. તેની ઉત્પાદન ક્ષમતા કરતા તેની ખપત વધુ ઝડપે વધી રહી છે. મુંબઈમાં સૌથી મોટી ટેલિફોન સર્વિસ આપનાર કંપની કેન્દ્ર સરકાર હસ્તકની એમટીએનએલ (MTNL) છે. જેની પાસે 2000ની સાલ સુધી ફિક્સ લાઈન અને સેલ્યુલર સર્વિસ પુરી પાડવાનો ઈજારો હતો. આ કંપની મોબાઈલ અને ડબલ્યુએલએલ (WLL) સેવા પણ આપે છે. મુંબઈમાં સેલફોનનું ક્ષેત્ર વ્યાપક છે. અંહીના મુખ્ય સર્વિસ પ્રોવાઈડર્સ, વોડાફોન એસ્સાર (Vodafone Essar), એરટેલ (Airtel), એમટીએનએલ, બીપીએલ ગ્રુપ (BPL group),રીલાયન્સ કમ્યૂનિકેશન (Reliance Communications), આઈડિયા સેલ્યુલર (Idea Cellular) અને તાતા ઈન્ડિકોમ (Tata Indicom)છે. શહેરમાં જીએસએમ અને સીડીએમએ એમ બન્ને પ્રકારની સેવાઓ ઉપલબ્ધ છે. શહેરમાં બ્રોડબેન્ડ ઈન્ટરનેટ જોડાણોની સંખ્યા વધી રહી છે. આ ક્ષેત્રમાં એમટીએનએલ અને તાતા (Tata) મુખ્ય સર્વિસ પ્રોવાઈડર્સ છે.
વસ્તી
2001ની વસ્તી ગણતરી મૂજબ મુંબઈની વસ્તી 11,914,398 છે, વર્લ્ડ ગેઝેટીયર દ્વારા કરવામાં આવેલા એક અનુમાન મુજબ 2008માં મુંબઈની વસ્તી 13,662,885 છે અને મુંબઈ મેટ્રોપોલિટન એરિયા (Mumbai Metropolitan Area)ની વસ્તી 20,870,764 છે. વસ્તીની ઘનતા અનુમાન ચોરસ કિલોમીટર દીઠ મુજબ 22,000 વ્યકિત છે. શહેરનો સરેરાશ સાક્ષરતા દર 86 % છે, જે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતા પણ ઉંચો છે. શહેરમાં દર એક હજાર પૂરૂષોએ મહિલાઓની સંખ્યા 875 છે જે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતા ઓછી છે.
મુંબઈમાં જે ધર્મના લોકો રહે છે તેમાં હિંદુ (Hindu)ઓ (67.39%), મુસ્લિમ (Muslim)ઓ (18.56%), બૌદ્ધ ધર્મી (Buddhist)ઓ (5.22%), જૈન (Jain)ઓ (3.99%) અને ખ્રિસ્તી (Christian)ઓ (3.72%), શીખ (Sikh)ઓ અને પારસી (Parsi)ઓ જે વસ્તીનો બાકીનો હિસ્સો પૂરો કરે છે. .ભાષાવાર મુજબ વસ્તી જોઈએ તો મહારાષ્ટ્રીયન (Maharashtrians) (53%), ગુજરાતીઓ (Gujaratis) (22%), ઉત્તર ભારતીયો (North Indians) (17%), તમિળો (Tamils) (3%), સિંધી (Sindhis) (3%), તુલુવાસ (Tuluvas)/કન્નાડીગાઝ (Kannadigas) (2%) અને અન્ય .ભારતના વિવિધ છેડેથી લોકો આવતા હોવાથી અહીં વિવિધ પ્રકારની સંસ્કૃતિનું મિશ્રણ જોઈ શકાય છે.શહેરમાં રહેલી વ્યાપારની તકોને કારણે વિદેશી નાગરીકો પણ આ શહેર તરફ આકર્ષાય છે.
અન્ય ભારતીય મહાનગરો (metropolitan city)ની જેમ મુંબઈમાં પણ વિવિધ ભાષાઓ જાણતા લોકોની સારી એવી સંખ્યા છે. મહારાષ્ટ્રની સત્તાવાર ભાષા મરાઠી (Marathi) છે જે વ્યાપક પણે બોલાય છે. અન્ય બોલાતી ભાષાઓમાં હિન્દી (Hindi), ગુજરાતી (Gujarati) અને અંગ્રેજી મુખ્ય છે. હિન્દીની રોજબરોજની કામગીરીમાં બોલાતો પ્રકાર મુંબૈયા (Mumbaiya) –તરીકે પ્રખ્યાત છે જેમાં મરાઠી, હિન્દુ, ભારતીય અંગ્રેજી (Indian English) અને અન્ય શોધાયેલા શબ્દો–નું મિશ્રણ હોય છે. આ ભાષા મુંબઈની ગલીઓમાં બોલાય છે. અંગ્રેજી ભાષાનો વ્યાપક પણે ઉપયોગ થાય છે. વાઈટ કોલર (white collar) જોબ(મોટા પગારની નોકરી કરતા) કરતા લોકોની આ મુખ્ય ભાષા છે.
વિકાસશીલ (developing countries)દેશોના ઝડપથી ઉભરી રહેલા શહેરોમાં શહેરીકરણને કારણે જે સમસ્યાઓ ઉભી થાય છે તેવી જ સમસ્યાઓ મુંબઈમાં પણ છે, જેમ કે વ્યાપક પ્રમાણમાં ગરીબી, બેરોજગારી, આરોગ્ય, અને મોટાભાગના લોકો માટે નબળી કક્ષાનું શૈક્ષણિક ધોરણ અને સિવિક સેવાઓ. મુંબઈમાં રહેઠાણોની કિંમત ઘણી વધુ હોય છે, જેને કારણે લોકો સાંકડી જગ્યાઓ અને પ્રમાણમાં મોંઘા મકાનોમાં રહે છે. જે મોટાભાગે તેમના કામ કરવાના સ્થળથી દુર હોય છે. આ કારણે તેમને ઓફિસ સુધી જવા માટે લાંબુ અંતર રોડ દ્વારા કે ટ્રેન દ્વારા કાપવું પડે છે. 2001ની વસ્તી ગણતરી મુજબ, મુંબઈના 54.1 % લોકો ઝૂંપડપટ્ટીઓમાં રહે છે. એશિયા (Asia)ની બીજા નંબરની સૌથી મોટી ઝૂંપડપટ્ટી (slum) ધારાવી (Dharavi)મધ્ય મુંબઈમાં આવેલી છે જેમાં આઠ લાખ લોકો રહે છે. 1991 થી 2001ના દશકા દરમિયાન મહારાષ્ટ્ર (Maharashtra)ની બહારથી જે લોકો મુંબઈમાં આવ્યા તેઓની સંખ્યા 1.12 મિલિયન( 10 લાખ 12 હજાર) છે. જે મુંબઈની વસ્તીના કુલ વધારાના 54.8 % છે. 2004ના વર્ષમાં મુંબઈમાં અપરાધના 27,577 જેટલા બનાવો નોંધાયા છે.જે 2001માં નોંધાયેલા 30,991 ગુનાઓ કરતા 11 % ઓછા છે.શહેરની મુખ્ય જેલ આર્થર રોડ જેલ (Arthur Road Jail) છે.
લોકો અને સંસ્કૃતિ
thumb|શહેરનું સૌથી જુનું જાહેર પુસ્તકાલય એશિયાટીક સોસાયટી ઓફ બોમ્બે છે.
મુંબઈમાં રહેતા લોકોને મુંબઈકર (Mumbaikar)કહેવાય છે. મુંબઈવાસીઓ.તેમના કામ કરવાના સ્થળે જલ્દી જઈ શકે તે માટે ઘણા લોકો રેલવે સ્ટેશનની પાસે જ રહે છે. કારણ કે પ્રવાસમાં ઘણો બધા સમય વ્યય થાય છે. ભારતના લોકો તીખી અને મસાલેદાર વસ્તુઓ આરોગે છે. મુંબઈમાં પણ સમુદ્ધ રાંઘણકળા છે. પરંતુ અંહી અન્ય ભારત કરતા ઓછા તીખા અને મસાલેદાર વ્યંજનો હોય છે. અંહીની કેટલીક ખાવાલાયક ચીજવસ્તુઓની યાદીમાં ધનશાક,ખીચડી, બોમ્બાઈ બટાટા ભાજી, કામાગ કાકરી, સોલાચી કઢી, મિનિ વેલા કરીઅને કરીબોમ્બે ડક (Bombay Duck)નો સમાવેશ થાય છે. રોડની આજૂબાજૂમાં સ્થાનિક વાનગીઓ જેવી વાડાપાંઉ (vada pav), પાણીપૂરી (panipuri), પાવભાજી અને ભેલપૂરી (bhelpuri) પ્રખ્યાત છે.શહેરમાં ઘણી નાની રેસ્ટૉરૉં પણ છે(જે ને ઉડીપી રેસ્ટૉરૉં પણ કહે છે.) જે દક્ષિણ ભારતીય અને પંજાબી વાનગીઓ પીરસે છે. શહેરમાં રેસ્ટૉરૉંનો એક અલગ પ્રકાર પણ છે જેને ઈરાની રેસ્ટૉરૉં કહે છે. આ રેસ્ટૉરૉંમાં એક પરંપરાગત મેનુ હોય છે જેની સાથે પ્રખ્યાત ઈરાની ચા અથવા ચાઈ આપવામાં આવે છે.
ભારતીય સિનેમા (Indian cinema)–નું જન્મસ્થળ મુંબઈ છે. દાદાસાહેબ ફાળકે (Dadasaheb Phalke)એ 20મી સદીમાં મુંગી ફિલ્મોનું નિર્માણ કર્યું ત્યાર બાદ મરાઠી ટોકી (Marathi talkies)–ની પણ શરૃઆત થઈ. સૌથી જૂની ફિલ્મો પ્રદર્શિત થઈ તે 20મી સદીમાં બની હતી. મુંબઈમાં મોટાપ્રમાણમાં પણ થિયેટર છે, જેમાં વિશ્વનું સૌથી મોટું આઈમેક્સ (IMAX) ડોમ થિયેટરનો સમાવેશ થાય છે. જેમાં બોલીવુડ, મરાઠી, અને હોલીવુડ (Hollywood)ની ફિલ્મો પ્રદર્શિત થાય છે. વર્ષ દરમિયાન ઘણા ફિલ્મ ફેસ્ટીવલ આયોજીત કરવામાં આવે છે. મોટાભાગના વ્યવસાયી નાટ્ય મંડળો બ્રિટીશ રાજ દરમિયાન બન્યા હતા, તેઓ 1950ના દાયકામાં લુપ્ત થયા, આ બાદ મુંબઈમાં અનોખી “નાટ્ય ચળવળ“ ચાલી જેમાં મરાઠી, હિન્દી, અંગ્રેજી અને અન્ય પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં નાટકો બનતા હતા.
સમકાલિન કળા સરકારી નાણાં દ્વારા ચાલતી કળા સંસ્થાઓ અને અંગત વ્યવસાયી ગેલેરીઓમાં પ્રદર્શિત થતી રહે છે.સરકારી નાણા દ્વારા ચાલતી આર્ટ ગેલેરીઓમાં જહાંગીર આર્ટ ગેલેરી (Jehangir Art Gallery) અને નેશનલ ગેલેરી ઓફ મોડર્ન આર્ટ (National Gallery of Modern Art)નો સમાવેશ થાય છે. 1833માં એશિયાટીક સોસાયટી ઓફ બોમ્બે (Asiatic Society of Bombay)ની સ્થાપના થઈ હતી, જે શહેરનું સૌથી જૂનુ જાહેર પુસ્તકાલય (public library)છે.દક્ષિણ મુંબઈ (South Mumbai)માં આવેલું છત્રપતિ શિવાજી મહારાજ વસ્તુ સંગ્રહાલય (Chhatrapati Shivaji Maharaj Vastu Sangrahalaya)(પહેલા પ્રિન્સ વેલ્સ મ્યુઝીયમ તરીકે જાણીતું હતું.) જાણીતું મ્યુઝીયમ છે. ગેટવે ઓફ ઇન્ડિયા (Gateway of India)ની નજીક આવેલા આ મ્યુઝીયમમાં ભારતીય ઇતિહાસની પ્રાચીન વસ્તુઓને પ્રદર્શીત કરવામાં આવી છે. મુંબઈમાં પ્રખ્યાત પ્રાણી સંગ્રહાલય આવે છે જેને જીજામાતા ઉધાન (Jijamata Udyaan) કહેવાય છે. તેની સરહદ પર બગીચો અને બંદર આવેલું છે.
મુંબઈમાં બે યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરીટેજ સાઈટ (UNESCO World Heritage Sites)આવેલી છે, એક છત્રપતિ શિવાજી ટર્મિનલ (Chhatrapati Shivaji Terminus) અને એલિફન્ટાની ગુફાઓ (Elephanta Caves). શહેરના અન્ય જાણીતા સ્થળો નરીમાન પોઈન્ટ (Nariman Point), ગિરગામ ચોપાટી (Girgaum Chowpatti), જૂહૂ બીચ (Juhu Beach)અને મરીન ડ્રાઈવ (Marine Drive) છે. થીમ પાર્કએસેલ વર્લ્ડ (Essel World) પણ ઘણો પ્રખ્યાત છે, જે ગોરાઈ સમુદ્ર કિનારાથી નજીક છે. એશિયાનો સૌથી મોટો થીમ વોટર પાર્ક, વોટર કિંગ્ડમ પણ મુંબઈમાં આવેલો છે.
મુંબઈના રહેવાસીઓ ભારે ધામધૂમપૂર્વક પશ્ચિમિ (Western) અને ભારતીય તહેવારો (Indian festivals)ની ઉજવણી કરે છે. મુંબઈમાં પ્રખ્યાત તહેવારોમાં દિવાળી (Diwali), હોળી (Holi), ઈદ (Eid), ક્રિસમસ (Christmas), નવરાત્રી (Navratri), ગુડ ફ્રાઈડે (Good Friday), દશેરા (Dussera), મોહરમ (Moharram), ગણેશ ચતૂર્થી (Ganesh Chaturthi), દુર્ગા પુજા (Durga Puja) અને મહાશિવરાત્રી (Maha Shivratri)નો સમાવેશ થાય છે. સંગીત, નૃત્ય, નાટ્ય અને ફિલ્મ જેવા વિવિધ ક્ષેત્રને સાંકળી લેતો એક ફેસ્ટીવલ યોજાય છે જેને કાલા ઘોડા આર્ટ ફેસ્ટિવલ (Kala Ghoda Arts Festival)કહે છે. જેમાં વિવિધ લોકો પોતાની કળાનું પ્રદર્શન કરે છે. બે અઠવાડીયા સુધી ચાલતો મેળો બાંદ્રા ફેર (Bandra Fair)તરીકે ઓળખાય છે જેમાં બધા જ ધર્મના લોકો ભાગ લે છે. સંગીત સમારોહ પર આધારિત બાણગંગા ફેસ્ટિવલ બે દિવસ સુધી ચાલે છે. જેનું આયોજન મહારાષ્ટ્ર ટુરીઝમ ડેવેલપ્મન્ટ કોર્પોરેશન દ્વારા મુંબઈમાં આવેલા ઐતિહાસિક બાણગંગા (Banganga Tank) કૂડ પાસે કરવામાં આવે છે. એલિફન્ટા ફેસ્ટિવલ જેનું આયોજન ફ્રેબ્રુઆરી મહિનામાં એલિફન્ટા ટાપુઓ (Elephanta Island) પર થાય છે. આ ફેસ્ટિવલમાં ભાગ લેવા માટે ક્લાસિકલ ભારતીય નૃત્ય અને સંગીતના કલાકારો અંહી ઉમટી પડે છે.
મુંબઈને નીચેના કેટલાક શહેરો સાથે સિસ્ટર સીટી (sister city) સમજૂતીઓ છે.
માધ્યમો
મુંબઈમાં ઘણા બધા અખબારો (newspaper), પ્રકાશનો, અને ટેલિવિઝન અને રેડીયો સ્ટેશન આવેલા છે. જે અંગ્રેજી ભાષાના જાણીતા અખબારો મુંબઈ ખાતેથી પ્રકાશિત અને વેચાય છે તેમાં ટાઈમ્સ ઓફ ઇન્ડિયા (Times of India), મિડ-ડે (Mid-day), હિન્દુસ્તાન ટાઈમ્સ (Hindustan Times), ડીએનએ (DNA), અને ઈન્ડિયન એક્સપ્રેસ (Indian Express)નો સમાવેશ થાય છે.મરાઠી ભાષાના અખબારોમાંલોકસત્તા (Loksatta), લોકમત (Lokmat) અને મહારાષ્ટ્ર ટાઈમ્સ (Maharashtra Times)નો સમાવેશ થાય છે.અન્ય પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં પણ અખબારો પ્રગટ થાય છે. મુંબઈમાંથી એશિયાનું સૌથી જૂના અખબાર બોમ્બે સમાચાર (Bombay Samachar) પ્રગટ થાય છે, ગુજરાતી ભાષાનું આ દૈનિક 1822થી નિયમિત પણે પ્રગટ થાય છે. મરાઠી ભાષાનું પહેલુ અખબાર બોમ્બે દર્પણ -ની શરૂઆત મુંબઈમાં 1831માં બાલાશાસ્ત્રી જાંભેકરે કરી હતી. લોકપ્રિય સામાયિકોમાં મરાઠીમાં સાપ્તાહિક સકાલ, લોકપ્રભા, અને અંગ્રેજીમાં ઇન્ડિયા ટુડે (India Today) અને આઉટલુકનો સમાવેશ થાય છે.
thumb|[[બોલીવુડ (Bollywood)નું કામકાજ મુંબઈમાં થાય છે. ]]
મુંબઈમાં કેટલીયભારતીય (Indian) અને વિદેશી ચેનલો જોવાય છે. મુંબઈવાસીઓ કેબલ દ્વારા 100થી વધુ ચેનલો જોઈ શકે છે, આ ચેનલોના કાર્યક્રમ મુંબઈમાં વસતા વિવિધ પ્રદેશોના લોકો (polyglot)ના મનોરંજન માટે પ્રસારીત કરવામાં આવે છે. મહાનગરમાં આંતરરાષ્ટ્રીય મીડિયા કોર્પોરેશનનું પણ મથક છે. અંહી મોટી સમાચાર ચેનલો અને પ્રિન્ટ પબ્લિકેશનોનીવિશાળ હાજરી છે.રાષ્ટ્રીય પ્રસારણ સેવા દૂરદર્શન (Doordarshan)બે પ્રાદેશિક ચેનલ મફત પૂરી પાડે છે. જ્યારે ત્રણ મોટા કેબલ નેટવર્ક અન્ય લોકોને સેવા આપે છે. મુંબઈમાં ઈએસપીએન (ESPN), સ્ટાર સ્પોર્ટસ (Star Sports), ઝી મરાઠી (Zee Marathi), ઈટીવી મરાઠી (ETV Marathi), ડીડી સહ્યાદ્રી, મી મરાઠી, ઝી ટોકીઝ, ઝી ટીવી (Zee TV), સ્ટાર પ્લસ (STAR Plus) અને અન્ય સમાચાર ચેનલો જેવી કે સ્ટાર માઝા લોકપ્રિય છે. મુંબઈ અને મહારાષ્ટ્રના દર્શકોને સમર્પિત હોય તેવી મરાઠી સમાચાર ચેનલોમાં સ્ટાર માઝા (Star Majha), ઝી 24 તાસ (Zee 24 Taas)અને સહારા સમય મુંબઈ છે. સેટેલાઈટ ટેલિવિઝન(ડીટીએચ) (Satellite television (DTH))સેવા તેની મોંઘી કિંમતને લીધે હજૂ સુધી બધા જ લોકો સુધી પહોંચી શકી નથી અંહી જે લોકપ્રિય ડીટીએસ સેવા છે તેમાં ડીસ ટીવી (Dish TV)અને ટાટા સ્કાય (Tata Sky)નો સમાવેશ થાય છે. મુંબઈમાં 12 રેડિયો સ્ટેશન છે જેમાંથી 9 સ્ટેશનો એફએમ (FM) બેન્ડ પર પ્રસારિત થાય છે. અને ત્રણ ઓલ ઇન્ડિયા રેડિયો (All India Radio) સ્ટેશન એએમ (AM) બેન્ડ પર પ્રસારીત થાય છે. મુંબઈમાં કમર્શિયલ રેડિયો (Commercial radio)પ્રોવાઈડર્સ જેમ કે વર્લ્ડ સ્પેશ (WorldSpace), સાઈરસ (Sirius) અને એક્સએમ (XM) લોકપ્રિય છે. કન્ડિશનલ એક્સેસ સિસ્ટમ(સીએએસ)નો કેન્દ્ર સરકાર (Union Government)દ્વારા 2006થી અમલ કરાવવામાં આવી રહ્યો છે પરંતુ ડાઈરેક્ટ ટુ હોમ(ડીટીએચ) (Direct-to-Home (DTH)) સેવાની તીવ્ર સ્પર્ધાને કારણે જોઈએ તેટલા પ્રમાણમાં સીએએસ પ્રચલિત થયું નથી.
હિન્દી ફિલ્મ ઉદ્યોગ બોલીવુડ (Bollywood)મુંબઈમાં સ્થિત છે. ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગ વર્ષે 800 જેટલી ફિલ્મો બનાવે છે જે હોલીવુડ (Hollywood)ની સરખામણીમાં બે ગણી છે. આમાંથી બોલીવુડ જ 150 જેટલી ફિલ્મો બનાવે છે. ગોરેગાંવમાં આવેલા ફિલ્મ સ્ટુડીયો જેમાં ફિલ્મ સીટી (Film City)નો પણ સમાવેશ થાય છે તેમાં ઘણી બધી ફિલ્મો માટેના સેટ્સ ઉપલબ્ધ છે. મરાઠી ફિલ્મ ઉદ્યોગ (Marathi Film Industry)પણ મુંબઈમાં આવેલો છે. 2009ના વર્ષ માટેનો શ્રેષ્ઠ ચલચિત્ર (Best Picture) માટેનો એકેડેમી એવોર્ડ (Academy Award) મેળવનાર ફિલ્મ સ્લમડોગ મિલિયોનેર (Slumdog Millionaire) પણ મુંબઈના કેટલાક ભાગોમાં શુટ કરાઈ છે. તેની કથા પણ મુંબઈની ઝૂંપડપટ્ટીને લગતી છે.
શિક્ષણ
મુંબઈ યુનિવર્સિટીમાં આવેલ [[રાજાબાઇ ટાવર|300px|thumb]]
મુંબઈમાં આવેલી શાળાઓ મ્યુનિસિપલ સ્કુલ (બીએમસી દ્વારા સંચાલિત) અથવા ખાનગી શાળાઓ(ટ્રસ્ટ અથવા અંગત ધોરણે ચલાવાતી) હોય છે. જેમાં કેટલાક કેસોમાં તેઓ સરકાર તરફથી સહાય મેળવે છે. આ શાળઆઓ, મહારાષ્ટ્ર સ્ટેટ બોર્ડ(એમએસબીએસએચએસઈ) (Maharashtra State Board (MSBSHSE)), ઓલ ઇન્ડિયા કાઉન્સિલ ફોર ધ ઈન્ડિયન સ્કુલ સર્ટીફિકેટ એક્ઝામિનેશન(સીઆઈએસસીઈ) (Council for the Indian School Certificate Examinations (CISCE)) અનેસેન્ટ્રલ બોર્ડ ફોર સેકન્ડ્રી એજ્યુકેજ્શન બોર્ડ (Central Board for Secondary Education (CBSE))સાથે જોડાયેલી હોય છે. મોટાભાગે શિક્ષણનું માધ્યમ મરાઠી અથવા અંગ્રેજી હોય છે. સરકારી શાળાઓમાં ઘણી બધી સુવિધાઓનો અભાવ હોય છે પરંતુ ખાનગી શાળાઓમાં ન જઈ શકતા ગરીબ લોકો માટે આ જ એક માત્ર વિકલ્પ હોય છે વધુ સારી સુવિધાઓને કારણે મોટાભાગના લોકો ખાનગી શાળાઓ જ પસંદ કરે છે.
10+2+3/4 (10+2+3/4 plan)યોજના મુજબ, વિદ્યાર્થીઓ 10 વર્ષમાં શાળાનું શિક્ષણ પૂરૂ કરે છે, અને ત્યાર બાદ બે વર્ષ માટે જુનિયર કોલેજ (Junior College)માં દાખલ થાય છે. જેમાં તેઓ ત્રણ પ્રવાહ, વિનયન, વાણિજ્ય, અને વિજ્ઞાન માંથી એક પ્રવાહની પસંદગી કરે છે. આ બાદ પસંદ કરેલા અભ્યાસમાં ડિગ્રી મેળવી શકાય છે અથવા વ્યવસાયીક ડીગ્રી કોર્સ જેવા કે, કાયદો, એન્જિનિયરિંગ, તબીબી વગેરે. મોટાભાગની કોલેજો મુંબઈ યુનિવર્સિટી (University of Mumbai) સાથે જોડાયેલી હોય છે. મુંબઈ યુનિવર્સિટી સ્નાતકોને બહાર પાડવાની રીતે વિશ્વની સૌથી મોટી યુનિવર્સિટીઓમાંથી એક છે.ભારતની ટોચની એન્જિનિયરિંગ અને ટેક્નોલોજી સ્કુલ છે તેવી ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી બોમ્બે (Indian Institute of Technology, Bombay), વીરમાતા જીજાબાઈ ટેક્નોલોજી ઈન્સ્ટીટ્યુટ (Veermata Jijabai Technological Institute)અને યુનિવર્સિટી ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ કેમિકલ ટેક્નોલોજી (University Institute of Chemical Technology), તેમજ એસએનડીટી વુમન્સ યુનિવર્સિટી (SNDT Women's University) સહીતની અન્ય યુનિવર્સિટીઓ મુંબઈમાં આવેલી છે. મુંબઈમાં જમનાલાલ બજાજ ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ મેનેજમેન્ટ સ્ટડીઝ(જેબીઆઈએમએસ) (Jamnalal Bajaj Institute of Management Studies (JBIMS)), “સિડેનહામ ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ મેનેજમેન્ટ સ્ટડીઝ, રીસર્ચ એન્ડ ઑન્ટ્રપ્રનિયર્સશીપ એજ્યુકેશન“ (Sydenham Institute of Management Studies, Research and Entrepreneurship Education), એસઆઈએમએસઆરઈઈ (SIMSREE), એસ. પી. જૈન (S.P.Jain). તાતા ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ સોશિયલ સ્ટડીઝ (Tata Institute of Social Studies)(ટીઆઈએસએસ) અને અન્ય મેનેજમેન્ટ સ્કુલો આવેલી છે. ભારતની જૂનામાં જૂની લો સ્કુલ,સરકારી લો કોલેજ (Government Law College), અને એશિયાની પહેલી વાણિજ્ય કોલેજ સિડેનહામ કોલેજ (Sydenham College) પણ મુંબઈમાં આવેલી છે. મુંબઈ યુનિવર્સિટી સાથે જોડાયેલી સર જે. જે. સ્કૂલ ઓફ આર્ટ (Sir J. J. School of Art)શિલ્પ અને કળામાં વિવિધ ડીગ્રીઓ ઓફર કરે છે.
મુંબઈમાં ભારતની ટોચની બે સંશોધન સંસ્થાઓ આવેલી છે. ધ ટાટા ઈન્સ્ટીટ્યુટ ઓફ ફન્ડામેન્ટ રિસર્ચ (ટીઆઈએફઆર (TIFR))અને ભાભા એટોમિક રીસર્ચ સેન્ટર(બીએઆરસી (BARC)).બીએઆરસી 40 મેગા વોટ પરમાણુ સંશોધન રિએક્ટર સાઈરસ (CIRUS) ચલાવે છે, જે ટ્રોમબે (Trombay) ખાતે આવેલું છે.
રમત ગમત
thumb|[[બ્રેબ્રોન સ્ટેડીયમ શહેરમાં આવેલું જુનામાં જૂનું સ્ટેડીયમ છે. ]] મુંબઈમાં (અને દેશમાં) સૌથી લોકપ્રિય રમત ક્રિકેટ છે. ક્રિકેટ રમતા લોકોની સરખામણીમાં સ્ટેડિયમની ઓછી સંખ્યાને કારણે ક્રિકેટનું રૂપાંતરિત સ્વરૂપ (modified versions of cricket)(જેને મોટભાગે ગલી ક્રિકેટ કહેવાય છે) જેમાં વિવિધ પ્રકારના નિયમો હોય છે તે ગમે ત્યાં રમી શકાય છે જેમ કે પાર્કીગ લોટ, બગીચા કે પછી ચાલીઓમાં. મુંબઈમાં બોર્ડ ઓફ કંટ્રોલ ફોર ક્રિકેટ ઈન ઇન્ડિયા (Board of Control for Cricket in India)(બીસીસીઆઈ)નું વડું મથક આવેલું છે. ભારતની સૌથી વધુ પ્રતિષ્ઠિત ઘરેલુ ટ્રોફી રણજી ટ્રોફી (Ranji Trophy)માં મુંબઈ ક્રિકેટ ટીમ (Mumbai cricket team)મુંબઈનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. મુંબઈ ટીમ સૌથી વધુ સફળતા મેળવનાર ટીમ પણ છે. આ ઉપરાંત, ઈન્ડિયન પ્રિમિયર લીગ (Indian Premier League)માં મુંબઈ ઈન્ડિયન્સ (Mumbai Indians)અને ઈન્ડિયન ક્રિકેટ લીગ (Indian Cricket League)માં મુંબઈ ચેમ્પસ (Mumbai Champs)ની ટીમો મુંબઈનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. શહેરમાં બે આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રિકેટ મેદાનો આવેલા છે. વાનખેડે સ્ટેડિયમ (Wankhede Stadium) અનેબ્રેબ્રોન સ્ટેડીયમ (Brabourne Stadium).વાનખેડે સ્ટેડીયમ 2011 ક્રિકેટ વર્લ્ડ કપ (2011 Cricket World Cup)ની યજમાની મેળવવાનું છે. હાલમાં વર્લ્ડ કપના આયોજનને લઈને સ્ટેડિયમનું વિસ્તૃતિકરણ અને રીનોવેશન થાય છે.મુંબઈમાંથી જે પ્રતિષ્ઠિત ક્રિકેટરો થયા છે તેમાં સચિન તેંડુલકર (Sachin Tendulkar), સૂનિલ ગવાસ્કર (Sunil Gavaskar), અને સંદીપ પાટીલ (Sandip Patil)નો સમાવેશ થાય છે.
શહેરમાં ફૂટબોલ બીજી લોકપ્રિય રમત છે. મુંબઈમાં ટેલિવિઝન પર સૌથી વધુ જોવાયેલી ઈવેન્ટમાં ફીફા વર્લ્ડ કપ (FIFA World Cup)નો સમાવેશ થાય છે. ભારતની રાષ્ટ્રીય રમત ફિલ્ડ હોકી (field hockey) ક્રિકેટની સરખામણીમાં તેની મહત્તા ખઈ બેસી છે. પ્રિમિયર હોકી લીગ(પીએચએલ) (Premier Hockey League (PHL))માં જે થોડી ટીમો ભાગ લઈ રહેલી છે તેમાંથી મહારાષ્ટ્ર તરફથી મુંબઈ સ્થિત મરાઠા વોરિયર્સ (Maratha Warriors)ભાગ લે છે. મુંબઈમાં ચેસ પણ ઘણી લોકપ્રિય રમત છે. મુંબઈમાં અન્ય રમતો રમાય છે તેમાં ટેનિસ, સ્કવોશ, બિલિયર્ડ, બેડમિન્ટન, ટેબલ ટેનિસ અને ગોલ્ફનો સમાવેશ થાય છે. બહૂ ઓછા ભારતીય શહેરોમાં રમાતી રગ્બી યુનિયન (Rugby union) પણ મુંબઈમાં રમાય છે. દર વર્ષે ફ્રેબ્રુઆરી મહિનામાં મુંબઈમાં મહાલક્ષ્મી રેસકોર્સ (Mahalaxmi Racecourse) ખાતે ડર્બી (Derby) રેસનું આયોજન કરવામાં આવે છે. તાજેતરમાં જ ફોર્મુલા વન (Formula 1) રેસિંગ લોકપ્રિય બની છે. અનેફોર્સ ઇન્ડિયા (Force India)નામની એફવન ટીમ પણ મુંબઈમાં 2008માં રજૂ કરવામાં આવી હતી. માર્ચ 2004માં, એફવન પાવરબોટ વર્લ્ડ ચેમ્પિયનશીપ (F1 powerboat world championship)અંતર્ગત મુંબઈ ગ્રાન્ડ પ્રીક્સનું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે. વોલીબોલ અને બાસ્કેટબોલ જેવી રમતો પણ શાળાઓ અને કોલેજોમાં લોકપ્રિય છે.
2004માં રમતો પર લોકોનું ધ્યાન કેન્દ્રીત થાય તે માટે મુંબઈ મેરેથોન (Mumbai Marathon)નું આયોજન કરવામાં આવ્યં હતું. 2006થી, એટીપી ટુર (ATP Tour)ની આંતરરાષ્ટ્રીય સિરિઝ (International Series)ની ટુર્નામેન્ટ કિંગફિશર એરલાઈન્સ ટેનિસ ઓપન (Kingfisher Airlines Tennis Open)નું મુંબઈમાં આયોજન થાય છે. ફ્રેબ્રુઆરી મહિનામાં મુંબઈમાં આવેલી ટર્ફ ક્લબ (Turf club)માં મેકડોવેલ (Mcdowell's) ડર્બીનું આયોજન થાય છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:મુંબઈ
હમીરપુરી (તા. વાઘોડિયા)
હમીરપુરી (તા. વાઘોડિયા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા વડોદરા જિલ્લામાં આવેલા  તથા વડોદરાથી પૂર્વ દિશામાં આવેલા  વાઘોડિયા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. હમીરપુરી ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે મકાઈ, બાજરી, તુવર તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:વાઘોડિયા તાલુકો
નાની લાખાવડ (તા. જસદણ)
નાની લાખાવડ (તા. જસદણ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સૌરાષ્ટ્ર વિસ્તારમાં આવેલા  રાજકોટ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  જસદણ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. નાની લાખાવડ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, મગફળી, તલ, બાજરી, ચણા, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:જસદણ તાલુકો શ્રેણી:સૌરાષ્ટ્ર
ઘાના (ડાંગ)
આ ગામ ખાતે નાગલી, અડદ, વરાઇ જેવા ધાન્યોના પાક લેવામાં આવે છે. આ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ઉપરાંત અહીંના લોકો જંગલમાંથી મહુડાનાં ફુલ તેમ જ બી, ખાખરાનાં પાન, ટીમરુનાં પાન, સાગનાં બી, કરંજના બી જેવી ગૌણ વનપેદાશો એકઠી કરી તેને વેચીને પણ પોતાનું ગુજરાન ચલાવે છે.
શ્રેણી:સુબિર તાલુકો
રાહતળાવ (તા. ધોલેરા)
રાહતળાવ (તા. ધોલેરા) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના મધ્ય ભાગમાં આવેલા  અમદાવાદ જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૧ (અગિયાર) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા  ધોલેરા તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. રાહતળાવ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, બાજરી, કપાસ, દિવેલી તેમ જ શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:ધોલેરા તાલુકો શ્રેણી:ભાલ વિસ્તાર
માહે
માહે,દક્ષિણ ભારતનાં સમુદ્રકિનારે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ પોંડિચેરીમાં આવેલ,૯ વર્ગ કિ.મી.નું નાનું શહેર છે. જેનું સ્થાનિક મલયાલમ ભાષામાં અધિકૃત નામ 'મય્યાઝી'(Mayyazhi (മയ്യഴി)) છે. મય્યાઝીનોં અર્થ 'સમુદ્રની ભ્રમર'("eyebrow of the sea") તેવો થાય છે. આ શહેરની ત્રણ બાજુ કેરળ રાજ્યના કન્નુર જિલ્લા થી ઘેરાયેલ છે. આ ભુતપૂર્વ ફ્રેન્ચ વસાહત, હવે માહે જિલ્લાની નગરપાલિકા છે.પોંડિચેરીની ધારાસભામાં અહીંના બે ધારાસભ્ય પ્રતિનિધિત્વ કરે છે,એક 'માહે'નાં અને બીજા 'પલ્લુર' માંથી. માહે માં મુખ્યત્વે મલયાલમ ભાષા બોલવામાં આવે છે.
વસ્તી
શ્રેણી:કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો શ્રેણી:ભારતનાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો
છિતરા
છિતરા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના સુરત જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૯ (નવ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા બારડોલી તાલુકામાં આવેલું  ગામ છે. છિતરા ગામમાં હળપતિ તેમ જ પાટીદારોની વસ્તી રહે છે. આ ગામના વ્યવસાયમાં મુખ્યત્વે ખેતી, ખેતમજૂરી અને પશુપાલન છે. આ ગામમાં ડાંગર, શેરડી, કેળાં, સૂરણ, પપૈયાં, કેરી તેમ જ શાકભાજી જેવાં ખેત-ઉત્પાદનોના પાક લેવામાં આવે છે. ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરીની સવલતો પ્રાપ્ય છે.
શ્રેણી:સુરત જિલ્લો શ્રેણી:બારડોલી તાલુકો
કુંભીયા (તા. ગરૂડેશ્વર)
કુંભીયા (તા. ગરૂડેશ્વર) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના પૂર્વપટ્ટીમાં આવેલા નર્મદા જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૫ (પાંચ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા ગરૂડેશ્વર તાલુકામાં આવેલું એક ગામ છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે આદિવાસી લોકોની વસ્તી રહે છે. કુંભીયા ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી અને દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય છે. ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે.
શ્રેણી:ગરૂડેશ્વર તાલુકો
રુડૉલ્ફ મોસબાઉઅર
રુડૉલ્ફ લુડ્વિગ મોસબાઉઅર (૩૧ જાન્યુઆરી ૧૯૨૯ – ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧) જર્મન ભૌતિકશાત્રી હતાં, કે જેમને ગેમા-કિરણના અનુનાદ-શોષણને લગતા સંશોધન તથા 'મોસબાઉઅર ઘટના'ની શોધ માટે ૧૯૬૧નું નોબેલ પારિતોષિક એનાયત થયું હતું.
જીવન
રુડૉલ્ફ મોસબાઉઅરનો જન્મ ૩૧ જાન્યુઆરી ૧૯૨૯ના રોજ મ્યુનિકમાં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ લુડ્વિગ મોસબાઉઅર તથા માતાનું નામ ઍર્ના હતું. ૧૯૪૮માં તેઓ મૅટ્રિક થયા અને ત્યારબાદ તેમણે ટેક્નિકલ યુનિવર્સિટી ઑફ મ્યુનિકમાંથી શિક્ષણ લીધું હતું. તેઓ જ્યારે મૅક્સ પ્લાન્ક મેડિકલ રિસર્ચ ઈન્સ્ટિટ્યૂટમાં ડૉક્ટરેટ પદવી માટે સંશોધન કરતા હતા ત્યારે સંશોધનાત્મક અભ્યાસકાળ દરમિયાન મોસબાઉઅર ઘટનાની શોધ ૧૯૫૭માં કરી. ત્યારબાદ કૅલિફોર્નિયા ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ટેક્નોલોજી અને મ્યૂનિકમાં પ્રાધ્યાપકનો હોદ્દો ધારણ કર્યો.
મોસબાઉઅરે ૧૯૫૭માં એલિઝાબેથ પ્રિટ્ઝ સાથે લગ્ન કર્યા હતાં. તેમને પીટર નામનો એક દિકરો અને રેગીના નામની એક દિકરી તેમજ અન્ય એક દિકરી - એમ ત્રણ સંતાન હતાં. ૧૪ સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૧ના રોજ તેમનું અવસાન થયું હતું.
સંશોધન
મોસબાઉઅરે પારમાણ્વિક ન્યૂક્લિયસ વડે થતા ગૅમા-વિકિરણની ઉત્સર્જન અને શોષણનો અભ્યાસ કર્યો. રેડિયો-ઍક્ટિવ તત્વનું ન્યૂક્લિયસ ગૅમા-કિરણનું શોષણ કરે ત્યારે તે બળનો અનુભવ કરે છે. આ દરમ્યાન વિકિરણ દ્વારા ઊર્જા ઘુમાવાય છે. ઘન પદાર્થની લૅટિસ રચનામાં ન્યૂક્લિયસ ચુસ્ત રીતે જકડાયેલી હોય તો ગૅમા-કિરણનું ઉત્સર્જન કે શોષણ પ્રત્યાઘાતથી મુક્ત રહે છે, કારણ કે આ પરિસ્થિતિમાં પ્રત્યાઘાતની પ્રક્રિયામાં સમગ્ર ઘન પદાર્થ ભાગ લે છે અને તેનું દળ ઘણું વધારે હોવાથી પ્રત્યાઘાત જેવી અસર થતી નથી, પરિણામે ઊર્જા ઘુમાવાતી નથી. મોસબાઉઅરે જોયું કે ગ્રાહી વડે આવું વિકિરણ ત્યારે જ ગ્રહણ થાય છે, કે જ્યારે પ્રેષક અને ગ્રાહીને એક જ આવૃત્તિ પર સમસ્વરિત કરવામાં આવે. આ ઘટનાને અનુનાદ-શોષણ કહે છે, જ્યારે પરમાણુનું ન્યૂક્લિયસ ગેમ-વિકિરણનું ઉત્સર્જન કરે છે, ત્યારે તે પ્રત્યાઘાત અનુભવે છે અને પરિણામે થોડી ઊર્જા ઘુમાવે છે અને તેની આવૃત્તિમાં ઘટાડો થાય છે. મોસબાઉઅર ઘટનાનો વિવિધ ક્ષેત્રે ઉપયોગ થાય છે. આઇન્સ્ટાઇનના સાપેક્ષવાદને ચકાસવા માટે મોસબાઉઅર ઘટનાનો ઉપયોગ મહત્વનો છે. પારમાણ્વિક ન્યૂક્લિયસના ચુંબકીય ક્ષેત્રના માપન માટે પણ તેનો ઉપયોગ થાય છે. આ ઉપરાંત રસાયણ શાસ્ત્ર, જીવવિજ્ઞાન વગેરે ક્ષેત્રે આ ઘટનાનો ઉપયોગ થાય છે.
મોસબાઉઅર એક ઉત્તમ શિક્ષક હતા. તેમણે અનેક વિષયો પર અભ્યાસપૂર્ણ વક્તવ્યો આપ્યા હતાં જેમ કે, ન્યૂટ્રીનો ભૌતિકશાસ્ત્ર, ન્યૂટ્રીનો ઑસ્સિલેશન, વિદ્યુતચુંબકીય અને નિર્બળ આંતરક્રિયાઓનો એકિકરણ સિદ્ધાંત તેમજ ફોટૉન અને ન્યૂટ્રોનની દ્રવ્ય સાથેની આંતરક્રિયાઓ વગેરે.
સન્માન
તેમના ગૅમા-કિરણના અનુનાદ-શોષણને લગતા સંશોધન (મોસબાઉઅર ઘટના) અને એ ક્ષેત્રે કરેલ આનુષંગિક શોધ માટે તેમને ૧૯૬૧નું નોબેલ પારિતોષિક એનાયત થયું હતું. આ ઉપરાંત તેમને એલિઓટ ક્રેસન મૅડલ (૧૯૬૧) અને લોમોનોસોવ ગોલ્ડ મૅડલ (૧૯૮૪) પ્રાપ્ત થયેલ છે.
બાહ્ય કડીઓ
શ્રેણી:નોબેલ પારિતોષિક વિજેતાઓ શ્રેણી:વૈજ્ઞાનિક શ્રેણી:પરમાણુ ભૌતિકવિજ્ઞાન શ્રેણી:૧૯૨૯માં જન્મ શ્રેણી:૨૦૧૧માં મૃત્યુ
ગંગથા (તા. કુકરમુંડા)
ગંગથા ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના દક્ષિણ ભાગમાં આવેલા તાપી જિલ્લાના કુલ ૭ (સાત) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા કુકરમુંડા તાલુકાનું ગામ છે. ગંગથા ગામમાં ખાસ કરીને આદિવાસીઓ વસે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, આંગણવાડી, પંચાયતઘર, દુધની ડેરી વગેરે સવલતો પ્રાપ્ય છે. ગામના લોકો વ્યવસાયમાં મુખ્યત્વે ખેતી, ખેતમજૂરી, પશુપાલન જેવાં કાર્યો કરે છે. ગામના લોકો ખાસ કરીને જુવાર, તુવર, મગફળી તેમ જ અન્ય શાકભાજીની ખેતી કરે છે.
શ્રેણી:કુકરમુંડા તાલુકો
મેગાળ (તા. વડગામ)
મેગાળ (તા. વડગામ) ભારત દેશના પશ્ચિમ ભાગમાં આવેલા ગુજરાત રાજ્યના ઉત્તર ભાગમાં આવેલા બનાસકાંઠા જિલ્લામાં આવેલા કુલ ૧૪ (ચૌદ) તાલુકાઓ પૈકીના એક એવા વડગામ તાલુકામાં આવેલું એક  ગામ છે. મેગાળ ગામના લોકોનો મુખ્ય વ્યવસાય ખેતી, ખેતમજૂરી તેમ જ પશુપાલન છે. આ ગામમાં મુખ્યત્વે ઘઉં, જીરુ, વરિયાળી, બાજરી, કપાસ, દિવેલા, રજકો તેમ જ અન્ય શાકભાજીના પાકની ખેતી કરવામાં આવે છે. આ ગામમાં પ્રાથમિક શાળા, પંચાયતઘર, આંગણવાડી તેમ જ દૂધની ડેરી જેવી સવલતો પ્રાપ્ય થયેલી છે.
શ્રેણી:વડગામ તાલુકો
બીગલ
બીગલ એ નાનાથી મધ્યમ કદના શ્વાનની એક નસ્લ છે. શિકારી શ્વાનના સમૂહનો એક સભ્ય તે, દેખાવમાં શિકારી શિયાળ જેવા સમાન જ છે, પરંતુ ટૂંકા પગ અને લાંબા મુલાયમ કાનની સાથે નાના હોય છે. બીગલ્સ એ સૂંઘનારા શિકારી શ્વાન છે, પ્રાથમિક રૂપથી સસલા, ખરગોશ અને બીજી રમતો માટે ટ્રેકિંગ કરવા માટે વિકસીત કરેલ છે. તેઓને ગંધ અને ટ્રેક કરવાની સુઝબુઝની તીવ્ર સમજ હોય છે માટે તેમને વિશ્વભરમાં ક્વોરનટાઇનમાં પ્રતિબંધિત કૃષિ સંબંધી આયાતો અને ખાદ્યપદાર્થો માટેના શોધખોળ શ્વાન તરીકે નિયોજિત કરાયા છે. તેમના કદ, મિજાજના પણ અને વંશાગત સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓના અભાવોના કારણે તેઓ પાળતું રૂપે ખૂબ લોકપ્રિય છે. આ લક્ષણો તેમને પ્રાણી પરિક્ષણ માટે પસંદીદાર શ્વાન પણ બનાવે છે.
જો કે, બીગલ પ્રકારના શ્વાન 2000 કરતાં વધુ વર્ષોથી અસ્તિત્વમાં છે, આધુનિક જાતિનો વિકાસ 1830ના દાયકાની આસપાસ ગ્રેટ બ્રિટનમાં ટેલ્બોટ શિકારી શ્વાન, ઉત્તરી દેશના બીગલ, દક્ષિણી શિકારી શ્વાન અને સંભવિત હેરિયર સહિત, વિવિધ જાતિઓમાં વિકસિત કરાયા હતાં.
બીગલ્સને સાહિત્ય અને ચિત્રોમાં એલિઝાબેથન સમયથી અને તાજેતરની ફિલ્મોમાં, ટેલિવિઝન અને રમૂજ પુસ્તકોમાં લોકપ્રિય સંસ્કૃતિમાં ચિત્રિત કરવામાં આવ્યા. રમુજી શ્રેણી પીનટસ ના સ્નુપીનો “ વિશ્વના સૌથી પ્રસિદ્ધ બીગલ ” રૂપે પ્રચાર કરવામાં આવ્યો છે.
પ્રારંભિક બીગલ પ્રકારના શ્વાનો
આધુનિક બીગલના સમાન કદ અને ઉદ્દેશ્ય ધરાવતા શ્વાનોને પ્રાચીન ગ્રીસમાં 5મી શતાબ્દી બીસીની આસપાસ પહેલા નિશાનીઓ જોઇ શકાય છે.ક્ષેનોફોન, 433 બીસીની આસપાસ જન્મેલ, તેનો ટ્રીટીસ ઓન હંટીંગ માં અથવા સાયનેજેટીકસ માં એક એવા શિકારી શ્વાનનો, જે સસલાનો ગંધથી શિકાર કરતો અને પગલા પાછળ પીછો કરતો તેવું વર્ણન કરેલ. કેનોટના વનનીય કાયદાઓમાં નાના શિકારી શ્વાનોનું વર્ણન થયું છે જે હરણની પાછળ દોડી શકતા બધા શ્વાનોનો એક પગ વિકૃત હોવો જોઈએના અધ્યાદેશમાંથી બાકાત હતા. જો વાસ્તવિક હોય, તો આ કાયદાઓ 1016ની પહેલા ઈંગ્લેન્ડમાં બીગલ પ્રકારના શ્વાનોના હોવાની પૃષ્ટિ કરે છે, પરંતુ તે સંભવિત છે કે આ કાયદાઓ મધ્યયુગમાં પુરાતનતા અને વનનીય કાયદાઓની પરંપરાને ઓળખ આપવા લખાયેલ હતાં.
11મી શતાબ્દીમાં, વિલ્યમ એક વિજેતાએ ટેલ્બોટ શિકારી શ્વાનને બ્રિટન લાવેલા. ટેલ્બોટ મુખ્યત્વે સફેદ, ધીમો, ઊંડા ગળાવાળો, સૂંઘનારો શ્વાને હતો, મૂળરૂપે સેંટ હુબર્ટ શ્વાનમાંથી વ્યુત્પન્ન થયેલ જે 8મી શતાબ્દીમાં વિકસીત થયા. એક પોઇન્ટે, અંગ્રેજી ટેલ્બોટને ગ્રેહાઉન્ડસ સાથે ઝડપનો વધારે વળાંક આપવા માટે સંકરણ કરવામાં આવેલ. લાંબી વિલુપ્તિ પછી, ટેલ્બોટ શ્રેણીએ કદાચ દક્ષિણી શિકારી શ્વાનોને જન્મ આપેલો જે પછી આધુનિક દિવસના બીગલના પૂર્વજ તરીકે વિચારવામાં આવેલા હતા.
મધ્યકાલીન યુગથી, બીગલ ને નાના શિકારી શ્વાનો માટેના સામાન્ય વર્ણન માટે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો, જો કે, આ શ્વાનો આધુનિક જાતિઓથી ઘણા અલગ છે. બીગલ પ્રકારના શ્વાનોની લઘુ જાતિઓ એડવર્ડ II અને હેનરી VII ના સમયથી જાણીતા હતાં, જેમની પાસે ગ્લોવ બીગલ્સનું એક ટોળું હતું, જે હાથમોજામાં બંધબેસતા પૂરતા નાના હતા આથી આ નામ પડયું, અને ક્વિન એલિઝાબેથ પ્રથમ એ પોકેટ બીગલ નામની જાતિને રાખી હતી, જે ખભા પર 8 to 9 in ઊભુ રહેતું. “ પોકેટમાં ” અથવા તો ઘોડા પરની થેલીમાં બંધબેસતું પૂરતું નાનું, તેઓ શિકાર પર સાથે સવાર થતા. મોટા શિકારી શ્વાનો શિકાર પાછળ જમીન પર દોડતા, પછી શિકારીઓ નાના શિકારી શ્વાનોને ઝાડીઓમાં પીછો ચાલુ રાખવા માટે છોડતા. એલિઝાબેથ પ્રથમ એ શ્વાનોને તેના ગાનારા બીગલ્સ રૂપે વર્ણવતી અને ઘણી વખત તેના મહેમાનોનું શાહી ટેબલ તેના પોકેટ બીગલોને પ્લેટ અને કપની વચ્ચે ઈતરાયને ચલાવી મનોરંજન કરતી. ઓગણીસમી શતાબ્દીના સ્ત્રોતો આ જાતિઓને વિનિમય રીતે વર્ણવેલ છે અને એ શકય છે કે બે નામો એક જ નાના પ્રકારને વર્ણવાતા હોય. 1866થી જયોર્જ જેસ્સીના રીસર્સિચ ઈન ટુ હિસ્ટરી ઓફ ધ બ્રિટીશ ડોગ માં, પ્રારંભિક 17મી સદીના કવિ અને લેખક ગરવેસ મર્ખામેએ બીગલને ઉદ્દેશીને લખ્યું કે એક માણસના હાથમાં બેસવા પૂરતું નાનું અને છે: 1901 સુધીમાં મોડામાં મોડે પોકેટ બીગલ માટેના ધોરણ નક્કી કરવામાં આવ્યા; આ આનુવંશિક પંકિતઓ તો વિલુપ્ત થઈ ગઈ, જો કે આધુનિક પ્રજનકોએ આ પ્રકારની પુનરચના માટે પ્રયાસો કર્યા હતા.
આધુનિક જાતિનો વિકાસ
રીવરેન્ડ ફીલિપ હનીવુડે એક બીગલ સમૂહને 1830માં એસેકસમાં સ્થાપિત કર્યાં અને એવું મનાય છે કે આ સમૂહ આધુનિક બીગલ જાતિ માટેનો આધાર બન્યો. જો કે, આ સમૂહના વંશની માહિતીઓ નોંધાયેલી નથી, એવું વિચારાયું કે ઉત્તર દેશના બીગલ્સ અને દક્ષિણી શિકારી શ્વાનોને મક્કમતાથી રજૂ કરાયા હતા; વિલ્યિમ યુઆટ્ટ સંદિગ્ધ હતા કે હેરિયર્સ બીગલના રકતરેખાને સરસ મુખ્યત્વે બનાવે છે, પરંતુ હેરિયર્સનું પોતાનું મૂળ અસ્પષ્ટ હતું. જોન મિલ્સ (1845માં ધ સ્પોર્ટસમેન લાઈબ્રેરી માં લેખ) મુજબ હનીવુડના બીગલો નાના હતા, ખભા પર 10 in એ લગભગ ઊભા રહેતા અને એકદમ સફેદ હતાં. આ સમયની આસપાસ પ્રિન્સ એલબર્ટ અને લોર્ડ વીન્ટરટોન પાસે બીગલના સમૂહ હતા, અને શાહી પક્ષ કોઈ શંકા વિના જાતિના થોડા હિતના પુનરુધ્ધારને પરિણમી, પરંતુ ત્રણેમાં હનીવુડના સમૂહને સૌથી વધુ સરસ માનવામાં આવ્યું. જો કે આધુનિક જાતિના વિકાસ સાથે સમ્માનિત થયેલ, હનીવુડે શિકાર માટે શ્વાન બનાવવામાં ધ્યાન આપ્યું અને એવા શ્વાન કે જે આકર્ષક અને શિકાર કરવા બંનેમાં સક્ષમ હોય તેવા બનાવવાના પ્રજનનનું પરિષ્કૃત થોમસ જોનસનને સોંપી દીધું. બે પ્રકાર વિકસીત કરવામાં આવ્યા : ખરબચડા અને મુલાયમ લેપવાળા પ્રકાર. ખરબચડા સ્તરીય બીગલ 20મી સદીના પ્રારંભ સુધી જીવંત રહ્યા, અને એવા અહેવાલ પણ છે કે જે દર્શાવે છે કે 1969ના અંત સુધીમાં એક શ્વાનના કાર્યક્રમમાં એક પ્રદર્શની કરી હતી, પણ આ પ્રકાર હવે વિલુપ્ત થઈ ગઈ છે કદાચ માનક બીગલ રકતરેખામાં સાંશિત થઈ ગઈ છે.
1840ની સાલમાં, એક માનક બીગલ પ્રકારને વિકસિત કરવાની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી : ઉત્તર દેશના બીગલ અને દક્ષિણના શિકારી શ્વાન વચ્ચે ભેદ ખોવાઇ ગયા, પરંતુ પેદા થતા સમૂહમાં કદ, ચરિત્ર અને વિશ્વસનીયતામાં ભારે બદલાવ હતો. 1856માં, 'સ્ટોનહેંજ' (ધ ફિલ્ડ ના સંપાદક, જોન હેનરી વોલ્શનું છજ્ઞ નામ) મેન્યુલ ઓફ બ્રિટીશ રુરલ સ્પોર્ટસ નાં લેખમાં હજી પણ બીગલને ચાર પ્રકારમાં વિભાજીત કરે છે : મધ્યમ બીગલ; ડ્વાર્ફ અથવા લેપડોગ બીગલ; શિયાળ બીગલ (શિયાળના શિકારી શ્વાનનું નાનું, ધીમું સંસ્કરણ); અને ખરબચડા સ્તરીય અથવા ટેરિયર બીગલ, જેને તે કોઈ પણ બીજા પ્રકાર અને સ્કોટીશ ટેરિયર જાતિમાંના એક વચ્ચે સંસ્કરણ રૂપે વિભાજીત કરે છે. સ્ટોનહેંજે માનક વર્ણનનો પ્રારંભ પણ આપેલો :
1887 સુધીમાં વિલુપ્ત થવાનો દર પતનમાં હતો : ઈંગ્લેન્ડમાં 18 બીગલ સમૂહ હતા. 1890માં બીગલ કલબ બનાવવામાં આવ્યું અને તે જ સમયે પ્રથમ માનકને ચિત્રિત કરવામાં આવ્યું. બીજા વર્ષે હેરિયર્સ અને બીગલ્સના માલિકોનું સંગઠન બન્યું. બંને સંસ્થાઓનો હેતુ જાતિના સર્વશ્રેષ્ઠ હિત આગળ કરવાનો હતો અને એક માનક પ્રકારના બીગલને પેદા કરવા માટે બંને ઉત્સુક હતા. 1902 સુધીમાં સમૂહોની સંખ્યા વધીને 44 થઈ.
નિકાસ
1840 સુધી છેલ્લે બીગલ્સ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં હતા, પરંતુ પ્રથમ શ્વાનોને કડક રીતે શિકાર કરવા માટે આયાત કરવામાં આવ્યા અને તે વિભિન્ન ગુણવત્તાના હતા. કારણ કે હનીવુડે પ્રજનન 1830ના દાયકામાં જ શરૂ કર્યું હતું, તે અસંભવિત હતું કે આ શ્વાનો આધુનિક જાતિનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા હતા અને તેમનું વર્ણન જેમ કે સીધા પગવાળા સાથે નબળા માથા વાળા ડચશન્ડસ જેવા દેખાતા હતા જેના ધોરણ પ્રમાણે થોડું જ સાદૃશ્ય હતું. જ્યારે જનરલ રીચાર્ડ રોવેટ્ટે ઈલીનોઈસથી થોડા શ્વાનોને ઈંગ્લેન્ડ આયાત કર્યા અને પ્રજનન શરૂ કર્યું ત્યારે ગુણવત્તાવાળા રકત રેખાને બનાવવાના ગંભીર પ્રયાસો 1870ની પ્રારંભમાં શરૂ થયા. રોવેટ્ટના બીગલોને પ્રથમ અમેરિકન ધોરણે 1887 માં રોવેટ્ટ એલ. એચ. ટવાડેલ અને નોર્મન ઈલમોરે દ્વારા દોરવામાં આવ્યા. 1884માં અમેરિકન કેનલ કલબ (એકેસી) દ્વારા બીગલની એક જાતિ સ્વીકારવામાં આવી હતી. 20મી સદીમાં જાતિ દુનિયાભરમાં ફેલાઈ ગઈ.
લોકપ્રિયતા
તેમના નિર્માણ પછી, હેરિયર્સ અને બીગલ્સના માલિકોના સંગઠને પીટરબરોમાં નિયમિત કાર્યક્રમને ચલાવવાનું શરૂ કર્યુ જે 1889માં શરૂ થયો હતો, અને યુકેના બીગલ કલબે 1896માં પ્રથમ કાર્યક્રમનું આયોજન કર્યું. આ જાતિના નિયમિત કાર્યક્રમ એક સમાન પ્રકારના વિકાસમાં પરિણમી, અને બીગલે સફળતા સાબિત કરવાનું પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ ફાટી નીકળવાના સુધી ચાલુ રાખ્યુ જ્યારે બધા કાર્યક્રમો વિલંબિત કરવામાં આવ્યા. યુદ્ધ પછી યુકેમાં આ જાતિ પાછી અસ્તિત્વ માટે સંઘર્ષ કરવા લાગી : છેલ્લા બીગલ્સના સમૂહો કદાચ આ સમય દરમિયાન નષ્ટ જ થઈ ગયા, અને નોંધણીકરણ પણ બધા સમય કરતા ઓછા થતા ઘટી ગયા. થોડા પ્રજનકો (નોંધનીય રેનાલ્ટન કેનલ્સ) શ્વાનમાં પાછું પુન: જીવન માટે પ્રબંધ કર્યો અને બીજા વિશ્વ યુદ્ધ સુધીમાં, આ જાતિ પાછી સારુ કરવા લાગી હતી. યુદ્ધના અંત પછી નોંધણીકરણ પાછું ઘટ્યું પરંતુ લગભગ તરત જ સારું થઈ ગયું. 1959માં ડેરાવુન્ડા વીક્ષેને ક્રફટસમાં 'કાર્યક્રમમાં સર્વશ્રેષ્ઠ રૂપે' વિજેતા બન્યો.
શુદ્ધ નસ્લના શ્વાન તરીકે, બીગલ્સ હંમેશાથી તેમના વતન દેશ કરતા પણ વધારે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને કેનેડામાં વધારે લોકપ્રિય હતા. 1888માં રાષ્ટ્રીય બીગલ કલબ ઓફ અમેરિકાનું નિર્માણ થયું અને 1901 સુધીમાં એક કાર્યક્રમ પદમાં બીગલે સર્વશ્રેષ્ઠ વિજેતા બન્યો. કારણ કે યુકેમાં પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધની પ્રવૃત્તિ ન્યૂનતમ હતી, પરંતુ આ નસ્લએ જ્યારે દુશ્મની પૂરી થઈ ત્યારે યુએસમાં પુનજીવન માટે ખૂબ સંઘર્ષ કરી બતાવ્યો. 1928માં તેણે વેસ્ટમિન્સ્ટેર કેનલ કલબના કાર્યક્રમમાં સંખ્યાબંધ ઈનામો જીત્યા અને 1939 સુધીમાં બીગલ -ચેમ્પિયન મીડોલાર્ક ડ્રોટસમેને - એ વર્ષ માટેનો પ્રથમ વિજેતા અમેરિકન-જાતિ શ્વાનના પદને જીત્યું. 12 ફેબ્રુઆરી 2008 પર, એક બીગલ, કે-રન્સ પાર્ક મી ઈન ર્ફસ્ટ(યુનો) એ સ્પર્ધાના ઇતિહાસમાં પ્રથમ વખતે વેસ્ટમિન્સ્ટેર કેનલ કલબમાં કાર્યક્રમમાં સર્વશ્રેષ્ઠ વિભાગમાં જીત્યો. ઉત્તર અમેરિકામાં 30 વર્ષોથી પણ વધારે સમય માટે તેઓ નિરંતર રૂપથી 30 વર્ષોથી પણ વધારે સમય માટે સર્વશ્રેષ્ઠ દસ સૌથી લોકપ્રિય જાતિઓમાં છે. 1953 થી 1959 સુધી બીગલને અમેરિકન કેનલ કલબના નોંધાયેલ નસ્લોમાં નં 1 નો ક્રમ અપાય છે; 2005 અને 2006માં તે નોંધાયેલ 155 જાતિઓમાંથી 5 માં ક્રમે આવ્યો. યુકેમાં તેઓ એટલા લોકપ્રિય નથી, ક્રમશ 2005 માં અને 2006માં કેનલ કલબના નોંધાયેલ ક્રમમાં 28માં અને 30માં સ્થાને આવ્યા.
નામ
ઓકસફોર્ડ અંગ્રેજી શબ્દકોશ મુજબ, અંગ્રેજી સાહિત્યમાં નામ દ્વારા બીગલનો પ્રથમ ઉલ્લેખ ઈસ્કવાયર ઓફ લો ડિગ્રી માં 1475 સીએની તારીખમાં થયો છે. “ બીગલ ” શબ્દનું મૂળ એ અનિશ્ચિત છે, જો કે એવું સૂચવવામાં આવ્યું છે કે આ શબ્દ ફ્રેન્ચ બેગ્યુએલ (અર્થે બેયર  “ ખૂલ્લું પહોળું ” અને ગ્યૂએલ  “ મોઢું ” પરથી “ ખૂલ્લું મોઢું ”) અથવા તો જૂના અંગ્રેજી, ફ્રેન્ચ અથવા તો ગેલિક શબ્દ બિગ, અર્થે 'થોડું' માંથી ઉત્પન્ન થયો છે. બીજી શકયતાઓમાં ફ્રેન્ચ બ્યૂગ્લર (અર્થે “ એકદમ નીચે ”) અને જર્મન બીગલ  (અર્થે “ ખીજવવું ”) નો સમાવેશ થાય છે.
તે નથી જણાતું કે કેમ શ્યામ અને ટેન કેરી બીગલ જે સેલટીક સમયે આયરલેન્ડમાં હાજર હતા, તેમનું બીગલ વર્ણન થાય છે, 22 to 24 inતે સમયે તે આજના આધુનિક દિન બીગલ કરતા ખૂબ મહત્વપૂર્ણ ઊંચા હતા, અને પ્રારંભિક સમયમાં એથી પણ ખૂબ મોટા હતા. ઘણા લેખકોએ સૂચવ્યું છે કે બીગલની સૂંઘવાની ક્ષમતા કેરી બીગલ સાથેની પ્રારંભિક દબાણ સંકરણથી આવી હશે. મૂળરૂપે હરણના શિકાર માટે ઉપયોગી, આજે તેનો સસલા અને અવરોધી શિકાર માટે ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
દેખાવ
બીગલનો સામાન્ય દેખાવ શિયાળનો શિકાર કરતા શ્વાનના નાના સ્વરૂપ સમાન છે, પરંતુ માથું વધારે પહોળું છે અને નાક-મોઢાનો આકાર તેના કરતા નાનો છે, હાવભાવ તદ્ન અલગ છે અને પગ શરીરના પ્રમાણમાં ટૂંકા છે. આ કારણ કે બીગલ્સને લગભગ તેમની સૂંઘવાની સમજનો ઉપયોગ કરવા માટે તાલીમ અપાતી અને તેઓ ખૂબ વાંકા વળતા હોતા હશે. તેઓ સામાન્યરૂપે 13 and 16 in વચ્ચે કાંધથી ઊંચા અને વજન 18 and 35 lb વચ્ચે હોય છે, સાથે નારી સરેરાશે નર કરતા થોડી નાની હોય છે.
રંગીન
બીગલ્સ રંગોની શ્રેણીમાં જોવા મળે છે. જો કે ત્રિરંગી (મોટા કાળા વિસ્તાર સાથે સફેદ અને હલકો કથ્થઈ છાપ) એ સૌથી સામાન્ય છે, બીગલ્સ શિકારી શ્વાનના કોઈપણ રંગમાં બની શકે છે.
ત્રિરંગી શ્વાનો સંખ્યાબંધ રંગમાં હોય છે, 'આદર્શ ટ્રાઇ' સાથે જેટ કાળી પીઠ (જેને “ કાળી પીઠ ” પણ કહેવાય) થી “ ઘેરી ટ્રાઇ ” સુધી (જેમાં હલકા કથ્થઇ નિશાનો તદ્દન કાળા નિશાનો સાથે અર્તમિશ્રિત હોય) “ ઝાંખા ટ્રાઇ ” સુધી (જેમાં હલકા કાળા નિશાનો ઘેરા કથ્થઈ નિશાનો સાથે અર્તમિશ્રિત હોય). થોડા ત્રિરંગી શ્વાનોને તૂટેલા પ્રકારનો ઢાંચો હોય, ઘણી વખત રંગબેરંગી તરીકે વર્ણવાય છે. આ શ્વાનોને મોટાભાગે કાળા અને કથ્થઈ વાળના ધબ્બાઓ સાથે સફેદ સ્તર હોય. ત્રિરંગી બીગલ્સ લગભગ હંમેશા કાળા અને સફેદ જ જન્મે છે. સફેદ વિસ્તાર વિશિષ્ટપણે આઠ સપ્તાહમાં ગોઠવાઈ જાય છે, પરંતુ જેમ જેમ કૂરકૂરીયું પ્રૌઢ બને તેમ કાળા વિસ્તારો ઝાંખા પડી કથ્થઈ બને છે. (કથ્થઈને પૂરી રીતે વિકસતા એક અને બે વચ્ચેના વર્ષે થઇ શકે). થોડા બીગલ્સ ધીમે ધીમે તેમના જીવન દરમિયાન રંગ બદલે છે, અને તેમના કાળા નિશાનો સંપૂર્ણ રીતે ખોઇ દે છે.
સૂંઘવાની સમજ
બ્લડહાઉન્ડની સાથે સાથે, બીગલ પાસે કોઇપણ શ્વાનોમાં એક સૌથી શ્રેષ્ઠ વિકસિત સૂંઘવાની સમજ છે. 1950માં, જોન પોલ સ્કોટ અને જોન ફૂલરે શ્વાનીય વર્તનનો તેર વર્ષીય અભ્યાસ શરૂ કર્યો હતો. આ સંશોધનના ભાગરૂપે, તેઓએ એક ઊંદરને ક્ષેત્રમાં 1 acre મૂકી વિવિધ જાતિઓની સૂંઘવાની ક્ષમતાનું પરીક્ષણ કરેલું અને શોધી કાઢવામાં શ્વાનો કેટલો સમય લે છે તેનું પરીક્ષણ કરેલું. બીગલે તે એક મિનિટથી પણ ઓછા સમયમાં શોધી કાઢયું, જ્યારે ફોક્ષ ટેરિયર્સે 15 મિનિટ લીધી અને સ્કોટિસ ટેરિયર્સ શોધવામાં નિષ્ફળ ગયા. બીગલ્સ હવાઈ-સૂંઘવામાં છે તેના કરતા તેઓ ભૂમિ-સૂંઘવામાં વધુ સારા છે (ગંધનો જમીન પર પીછો કરવામાં) અને આ કારણ માટે જ તેઓને મોટા ભાગના પહાડી બચાવ ટીમમાંથી બહાર રાખેલ છે, કોલિઆસ વધારે સારું સૂંઘે છે, જે હવાઈ સૂંગધની સાથે નજરનો પણ ઉપયોગ કરે છે અને વધારે આજ્ઞાકારી પણ છે. બીગલના લાંબા કાન અને મોટા હોઠ કદાચ નાકની નજદીકી ગંધને પકડી પાડવામાં મદદ કરે છે.
નસ્લના પ્રકારો
અમેરિકન કેનલ કલબ અને કેનેડિયન કેનલ કલબે બીગલના બે અલગ પ્રકારોને ઓળખ્યા : 13 in થી ઓછા માટે 13 ઈંચ શિકારી શ્વાનો, અને 13 and 15 in થી વચ્ચેનાઓ માટે 15 ઈંચ. ધ કેનલ કલબ (યુકે) અને એફસીઆઈને સંગઠિત કલબોએ એક પ્રકારને ઓળખ્યું જેની ઊંચાઈ 13 and 16 in ની વચ્ચે છે.
અંગ્રેજી અને અમેરિકન પ્રકારોને કેટલીકવાર ઉલ્લેખ થાય છે. જો કે, આ ભેદ માટે કોઇ પણ કેનલ કલબમાંથી કાયદાકીય ઓળખ નથી મળી. બીગલ્સ જે અમેરિકન કેનલ કલબના ધોરણમાં બંધબેસે છે - જે પ્રાણીઓ 15 in થી ઉપરનાને પરવાનગી નથી આપતા - કેનલ કલબના ધોરણ પ્રમાણે જે 16 in સુધીની ઊંચાઈને પરવાનગી આપે છે તેમના કરતા સરેરાશે નાના છે.
પોકેટ બીગલ્સનું કોઈ વાર વેચાણ માટે વિજ્ઞાપન થાય છે, પરંતુ આ નસ્લની રકતરેખા વિલુપ્ત થઈ ગઈ છે, અને જો કે, યુકે કેનલ કલબે મૂળરૂપે 1901માં પોકેટ બીગલના ધોરણો નક્કી કરેલા, આ પ્રકાર હવે કોઈ પણ કેનલ કલબ દ્વારા ઓળખાય છે નાના બીગલ્સ એ નબળા સંકરણ અને વામનતાના પરિણામે છે.
એક જાતિ જેમને પેચ હાઉન્ડસ કહેવાય છે તે 1896થી ખાસ કરીને સસલાના શિકારની ક્ષમતા માટે વીલેટ રેનડલ અને તેના પરિવાર દ્વારા વિકસીત કરવામાં આવી હતી. તેઓ તેમના રકતરેખાને પાછા ફિલ્ડ ચેમ્પિયન પેચ સુધી પકડે છે, પરંતુ જરૂરી રૂપે તેમને પૈબંધકારીના નિશાન નથી.
સંકરણ જાતિ
1850માં, સ્ટોનહેંજે પુન પ્રાપ્તી માટે એક બીગલ અને સ્કોટિશ ટેરિયર વચ્ચેના સંકરણની સલાહ આપી હતી. તેણે શોધ્યું કે સંકરણ જાતિ એ સારા કામદાર, શાંત અને આજ્ઞાકારી હોય છે, પરંતુ તેની એક ખામી હોય છે કે તે ખૂબ જ નાના હોય છે જે મૂશ્કેલીથી એક સસલાને ઊંચકી શકે છે. તાજેતરમાં, આ શૈલી “ ડિઝાઈનર શ્વાનો ” માટે પણ હોય છે, અને સૌથી લોકપ્રિય બીગલ/પગનું સંકરણ જે પુગલ તરીકે જાણીતું છે. એક બીગલ કરતા ઓછું ઉત્સુક અને ઓછી કસરતની જરૂરિયાતવાળા આ શ્વાનો શહેરી નિવાસ માટે અનુરૂપ છે.
પ્રકૃતિ
બીગલનો સમાન ગુસ્સો અને નરમ સ્વભાવ હોય છે. વિવિધ નસ્લ ધોરણોમાં 'સંતોષમય' તરીકે વર્ણન કરાયેલ, તેઓ મિલનસાર, અને સામાન્યરૂપે ના તો વધારે આક્રમક ના તો એકદમ ઠંડા હોય છે. તેઓ સાથને માણે છે, અને ભલે તે શરૂઆતમાં અજાણ્યાઓ સાથે અજનબી બની શકે, તેઓને આસાનીથી જીતી શકાય છે. આ કારણથી તેઓ નબળા ચોકીદાર શ્વાન બને છે, જો કે તેમનો અજાણ્યાનો સામનો કરતી વખતે ભોંકવાનો અને બૂમો પાડવાની પ્રવૃત્તિ તેમને સારા નજરી શ્વાન બનાવે છે. 1985માં બેન અને લાયનેટ હાર્ટ દ્વારા કરાયેલા અભ્યાસમાં સૌથી વધુ ઉત્સુકતા ક્ષમતા માટે યોર્કશાયર ટેરિયર, કેર્ન ટેરિયર, મીનીએચર શ્કનાઉઝર, વેસ્ટ હાઈલેન્ડ વ્હાઈટ ટેરિયર અને ફોક્ષ ટેરિયરની સાથે સાથે, બીગલને સૌથી વધુ અંક અપાયેલા હતાં. બીગલ બુદ્ધિશાળી હોય છે પરંતુ લાંબા પીછો કરવા માટેની નસ્લ હોવાને કારણે એકલ વિચાર અને નિશ્ચિત હોય છે, જે તેમને તાલિમ આપવા માટે અઘરા બનાવે છે. તેઓ સામાન્યરૂપથી આજ્ઞાકારી હોય છે, પરંતુ એક વખત જો તેમને ગંધને પકડી લીધી તો પાછા બોલાવા અઘરા છે અને સહેલાયથી તેમની આસપાસની સુગંધોથી વિચિલિત થઈ જાય છે. સામાન્યરૂપે તેઓ આજ્ઞાકારી પરીક્ષણોમાં સગવડીયા નથી હોતા, પરંતુ જ્યારે તે સક્રીય હોય છે, તે દરમિયાન ખાદ્ય-પુરસ્કાર તાલિમમાં સારી પ્રતિક્રિયા આપે છે, અને ખૂશ કરવા માટે હંમેશા ઉત્સુક હોય છે, તેઓ સહેલાયથી કંટાળી કે વિચલિત થઈ જાય છે. તેઓને સ્ટેનલી કોરેનના ધ ઈન્ટેલીજન્સ ઓફ ડોગ્સ માં 72 મું સ્થાન અપાયેલું કારણ કે કોરેને તેમને કામકાજ/આજ્ઞાકારી હોંશિયારીના સૌથી ઓછા ગુણના સમૂહમાં સ્થાન આપેલું. કોરેનના માપદંડે જો કે સમજદારી, સ્વતંત્રતા અને રચનાત્મક ગુણોને ધ્યાનમાં નહોતા લીધા.
રવિશંકર રાવળ
જીવન
તેમનો જન્મ ગુજરાતના ભાવનગરમાં ઔદીચ્ય બ્રાહ્મણ પરિવારમાં થયો હતો. આપમેળે આગળ વધેલા પિતા રાવ સાહેબ મહાશંકર રાવળ સૌરાષ્ટ્રની એક માત્ર બેંક “ભાવનગર દરબાર બેંક”ના પ્રણેતા હતા, તેમને કલાના સ્રોત રવિભાઈને તેમના બા (માતાજી) માણેકબા પાસેથી મળ્યાં. ઇ.સ. ૧૯૦૯માં તેઓ મેટ્રિક પાસ થયા અને તેજ વર્ષે તેમના લગ્ન શિવશંકર ત્રવાડીના પુત્રી રમાબેન સાથે થયા.
બીગલ
પ્રકૃતિ
બીગલ્સ બાળકો સાથે શ્રેષ્ઠ હોય છે અને આ કારણોમાંનું એક છે કેમ કે તેઓ કુટુંબી પાળતું તરીકે ખૂબ લોકપ્રિય છે, પરંતુ તેઓ સામૂહિક પ્રાણીઓ છે અને જુદા થવાના વલણમાં ચિંતાતુર થઈ શકે છે. બધા બીગલ્સ બૂમો નથી પાડતા, પરંતુ મોટા ભાગના અજાણી સ્થિતિઓનો સામનો કરતી વખતે ભોંકે છે અને થોડા જ્યારે તેઓ સંભવિત શિકારને ગંધ દ્વારા પકડી પાડે છે ત્યારે મોઢું ખોલશે ('બોલવા', 'જીભ આપવી', અથવા 'ખુલવા' તરીકે પણ સંદર્ભ થતું). તેઓ સામાન્યરૂપે બીજા શ્વાનો સાથે પણ સારી રીતે મળે છે. તેઓ વ્યાયામના સંબંધમાં માંગણી કરતા નથી હોતા; તેઓની જાતિય સહનશકિત અર્થે તેઓ કસરત કરાવતી વખતે જલ્દીથી થાકી નથી જતા હોતા, પરંતુ આરામ કરવા પહેલાં તેઓને થાકી જવાય ત્યાં સુધી કામ કરવાની જરૂર પણ નથી હોતી, જો કે નિયમિત વ્યાયામ તેમને વજન વધવાના દરવાજા બંધ કરવામાં મદદ કરે છે જેનાથી નસ્લને ખતરો છે.