सणांचें_पारंपारीक_म्हत्व
दिवाळी
दिवाळेक दिव्यांचो उत्सव लेगीत म्हणप जाता. सलग पांच दीस वेगवेगळ्यो खोसदिण्यो धर्मीक घडणुको घडिल्ल्यो आशिल्ल्यान उमेद उक्तावपाच्या उद्देशान दिवे लावन हो सण मनोवप जाता, देखुनूच ह्या सणाक दिवाळी ह्या नांवान वळखतात. आर्यकाळापासून ह्या सणाक सुरवात जाली अशें म्हण्टात. आर्य लोकांमदीं पार्वण, आश्वयुजी आनी आग्रहायनी हे तीन यज्ञ करताले. ह्या तिनूय यज्ञांचें एकठांय रूपांतर जावन हो उत्सव सुरू जालो.पार्वण यज्ञ म्हळ्यार ‘पाकयज्ञ’. हो पितरांखातीर आसतालो,‘आक्ष्वयुजी’ हो यज्ञ इंद्र आनी ऋषीदेवता हांकां संबोदून करताले. तेचपरी ‘आग्रहायनी’हो यज्ञ संवत्सर समाजीक उद्देशान आसतालो.‘संवत्स’ म्हळ्यार ‘वर्स’. वर्स सोंपतकच जो यज्ञ करतात ताका अग्र+हायन = आग्रहायनी अशें म्हण्टात. हाचे आदीं पुर्विल्ल्या काळांत हे परबेक वेगवेगळ्या नांवांनी वळखताले.इ.स.1 ते 400 ह्या काळांत, ही परब ‘यक्षरात्री’ ‘माहितांनी ’ ह्या नांवान वळखताले. इ.स.600 च्या सुमाराक ह्या सणाक “ दीप प्रतिपदुत्सव”अशें म्हण्टाले. त्या वेळार ह्या सणाक घुत खेळपाची प्रथा आशिल्ली. इ.स.800 च्या सुमाराक काश्मीरांत आनी हेरकडेन ह्या सणाक “दीपमाला” अशें म्हण्टाले. आनंदाचो, उल्लासाचो, प्रसन्नतेचो, प्रकाशाचो हो उत्सव. धनत्रयोदशी,नरकचतुर्दशी, दिवाळी, सुरू जावपी नवें वर्स, आनी भाऊबीज. ह्यो पांच सांस्कृतीक विचारधारा घेवन हो उत्सव सम्मिलीत जाला. - धनत्रयोदशी - (पयलो दीस) ‘धनत्रयोदशी’ म्हळ्यार लक्ष्मी पुजनाचो दीस. भारतीय संस्कृतीत लक्ष्मीक ,आई समजून तिका पुजनीय मानतात. महालक्ष्मी हत्तीचेर बसून वाजत गाजत येता. हत्ती हो ओदार्याचे प्रतीक. आश्विन वध त्रयोदशीपासून कार्तिक शुध्द व्दितीये मेरेन दिवाळी मनयतात. दिवाळी म्हणजे दिव्यांची ऒळ असो अर्थ जाता. दिवाळेच्या पयल्या दिसा ‘धनत्रयोदशी’ वा ‘धनतेरस’ म्हणटात. हाच्या फाटली कथा आसा ती अशी. एक फावट यमराजान आपल्या दुतासाक प्रस्न केलो की, “लोकांचे प्राण व्हरता आसतना तुका कोणाची दया येवंक ना ?” दुतान जाप दिली, “एक फावट इंद्रपस्त शहराचो राजा ‘हंस’ मृगयेकरता रानांत भोवताना भूक, तान आनी श्रमान  व्याकूळ जाल्लो. अशी स्थितीत सोद करीत तो ‘हैम’ नांवाच्या राजाकडेन गेलो. राजान ताचें उत्तम स्वागत केलें. त्या वेळार पुत्रसंतती प्राप्त जाल्ल्यान राजाय आनंदात आसलो. त्या दिसा ताच्या घरांत पष्ठीदेवी बायल रूपान प्रगट जाली आनी राजाक म्हूणूंक लागली की, “ह्या चल्याचें लग्न जावन चौथ्या दिसा सोरोप चावन ताका मरण येतले.” हे आयकून राजाक खूब वायट दिसलें. ताणें ताचेवेलें मरण टाळपाक खूब प्रयत्न केले. शेवटाक, एका सरोवरान मदी खांबो पुरून ताचेर एक बंगलो बांदलो आनी तातूंत राजकुंवराक दवरलो. यमराजाक, त्या चल्याचे प्राण हरण करताना दया आयली. असो प्रसंग कोणाचेरूच येवंक जायना तर लोकांचेर उपकार जातले आनी असो आशिर्वीद दिलो की, “आश्विन वध त्रयोदशी मेरेन पांच दीस जो दिवे लायतलो ताका केन्नाच अपमृत्यृ येवंचो ना. - नरकचतुर्दशी - (दुसरो दीस) आश्विन वध चतुर्दशीक “नरकचतुर्दशी” वांगडा “कालीचतुर्दशी” लेगीत म्हणटात. हाच्या फाटल्यो कथा आसात त्यो अश्यो. (अ) प्रागज्योतिषपुराचो राजा नरकासुर शक्तिक लागून सैतान जाल्लो. स्वताच्या शक्तीन तो सगल्यांक त्रास दितालो. इतलेंच न्हय तर तो सौंदर्याचो शिकारी म्हणजेंच बायलांक त्रास करतालो. ताणें  बंदखणीत सोळा हजार कन्यांक कैद करून दवरलेल्यो. भगवान श्री कृष्णान ताचो वध करपाचो थारायलो. आनी चतुर्दशी दिसाच ताचो नाश श्री कृष्णान केलो. ताच्या त्रासांतल्यान मुक्त जाल्ल्या लोकांनी उत्सव साजरो केलो आनी अमावशेच्या काळखे राती दिवे लावन ती लखलखावन सोडली. असुराच्या नाशान आनंदीत जावन लोक नवे कपडे लेगीत न्हेसून भोवपाक लागले. (आ) नरकासुर हो दैत्य खूब बलिश्ठ आसलो. अजिंक्य जाल्लो. हें श्री कृष्णाक कळळें तेन्ना ताणें आपली स्त्री सत्यभामा हिका वांगडा घेवन तिच्या हातान ताचो आश्विन वध चतुर्दशीक तीन प्रहर रातीक, चंद्रोदयी वध केलो. त्या उपरांत श्री कृष्ण चतुर्दशीच्या दिसा सकाळी आपल्या स्त्री बरोबर परत नगरात आयलो. त्या वेळार सगळ्या लोकांनी ताका स्नान घालून, स्त्रियांनी ऒवाळ्ळे. त्या युध्दाचीच यादीक हो दीस ‘नरकचतुर्दशी’ म्हण मनयतात. नरकासुरान आपलो उध्दार करपा खातीर श्री कृष्णाकडेन, ह्या दिसा सगळ्या लोकांनी सकाळफुडे उठून न्हांवचें असो वर मागून घेतलो. (इ) श्री विष्णून वामन अवतार घेवन बळीराजाक पाताळांत धाडिल्लो तो ह्याच दिसा. - दिवाळी दिवाळी म्हळ्यार वैश्यांच्या वह्या पूजनाचो दीस. पुराय वर्साचो आढावो घेवपाचो दीस. ह्या दिसा मानवान लेगीत जिवनाचो आढावो घेवंक जाय. राग-व्देश, वैर-जहर, ईर्ष्या-मत्सर वा जिवितांतली कटुता पयस करून नव्या वर्साच्या दिसा प्रेम, श्रध्दा वा उत्साह वादोवपा कडेन लक्ष दिवंक जाय. नव्या वर्साक ‘बलिप्रतीपदा’ म्हणटात. तेजस्वी दैदिक विचारांची उपेक्षा करून वर्णाश्रम वेवस्था उधवस्त केल्ल्या बलीचो वामनान पराभव केल्लो. ताच्याच स्मृतीची याद म्हण बलीप्रतीपदेचो उत्सव मनोवपाक सुरवात जाली. कनक वा कान्ता हांच्या मोहात पडिल्लो मनीस असुर जाता. म्हूणून बलीचो पराभव करपी विष्णून कनक वा कान्ता हांच्या कडेन पळोवपाची विशिश्ट दृष्टी दिवपी दोन दीस प्रतीपदेच्या लागी जोडून तीन दिसांचो उत्सव करपाचो आदेश दिलो. दिवाळेच्या दिसा ‘कनक’ म्हळ्यार लक्ष्मी कडेन पळोवपाची पुज्य दृष्टी, जोपासण्याचे शिक्षण वा भाउबीजेच्या दिसा बायल मनशेकडेन आई वा भयण ह्या दृष्टीन पळोवपाचे शिक्षण घेवचें. दिपोत्सव म्हळ्यार ज्ञान प्रकाशाकडेन वचप. आनी दिवो हो ज्ञानाचे प्रतीक. आव्हाहना नवरात्राच्या उत्सवाक आयज एकेतरेचें वेव्हारीक रूप आयलां .नवरात्रेक गोंयांत कृष्णाक पुजतात तेन भायर दूर्गेकय पुजतात. नवरात्रेच्या निमतान ‘दांडीया’ हो नृत्याचो खेळ देवाच्या भोवतणी खेळटाले. तशेंच गरबा वा रासूय खेळपाची प्रथा आसा. पूण आयज, त्यो जंय जावंक जाय थंय जावपाच्यो सोडून हॉटेलां वा हेर सुवातांनी सर्तींच्या रुपान  घडोवन हाडटात. देणगी घेवन ह्या उत्सवांचें जायते फावट आयोजन करतात. आनी जायते फावट श्रध्देचे, भक्तीचें वातावरण निर्माण जावपाचे सुवातेर थंय खास करून तरणाट्यां खातीर मजा करपाची ठिकाणां जावंक पावल्यात. देवळानी ह्या नवरात्रेच्या णवूय रातीक वेगवेगळ्यो तरेन साबार गजालींचें आयोजन केल्लें आसता, घटस्थापना करतात. गरज आसा ती ह्या सारक्या उत्सवाचें मूळ रुप तिगोवन दवरपाची आनी तांकां श्रध्देचें, भावार्ताचे फास्के भितर दवरपाचो यत्न करपाची. 2-दसरो सैमाची राखण करच्या निमतान आमी हे सण मनयतात.दस-याक आपट्याच्या झाडाक महत्व आसा पूण आयज ताच्यो खांदयो मोडून हाडून लायतात आनी पूजतात.आदल्या काळार आपट्याच्या झाडाकडेन वचून ताका पूजताले.दर सणाच्या निमतान दर सैमातल्या वस्तूची पूजा जाता.पूण आता झाडा कापील्यान झाडा मेळानात आनी जय आसतात तीच्यो फांद्यो हाडून तीकात मारतात.त्यात दिसा जर गांवानी,शहरानी आपट्याचे झाड रोयले जाल्यार ताची खरी पूजा जातली. आमच्या गोंयान दर सणाक बायलानी कापड आनी दादल्यानी धोतर घालप आसता.दादले तर ह्या वस्त्रानी दीसातनात आनी बायला फकत मोजक्याच सणांक कापड न्हेसतात.आता बायला नवीन तरेच्यो साडयो घालतात.कापडाक मह्व उरूक ना. (आयची गरज आसा ती म्हळ्यार आमी हे सगळे सामाळून दवरपाक जाय आमचे फूडले पिळगे खातीर.वेगवेगल्या तंत्राचो वापर करून हे सण सामाळूंक जाय.आयज युट्युब,गुगल,नेमाळ्यातल्यान,पूस्तका बरोवन,चित्र गीता,निबंध,कथा,गीता बरोवन ताचो सांबाळ करपाक जाय.लेख बरोवन,युट्युबाचेर घालून हे सगळे लोकामेरेन पावोवन तांका हाची म्हाहीती दिवंक जाय.ध्वनीफीत,रेकोर्ड करून दवरूंक जाय.चीत्रा काडून सामाळून दवरप.ज्या ज्या गांवानी वचून तांचेर वीडीओ काडपाक जाय आनी दूरदर्शनाच्या माध्यमातल्यान दाखोवंक जाय.) गावानी सिमोल्लंघन करतात.शस्त्रांची पूजा करतात.देवळातल्यान तरगा भायर काडटात.भारान तरगा घेवन आपट्याच्या झाडाकडेन वयतात.कूवाळो हे फळ ते आपट्याच्या झाडाकडेन व्हरतात आनी कूवाळो कापतात,वध केल्याचे प्रतीक.थोड्या गावानी खानी हाडून पूरतात,पयली झाडूच आसताले.दूस-या गावानसून तरंगा घेवन येताले ते न्हयन पडून बूडले म्हूण तरगा बन जाले हाडपाचे. ह्या दिसा ब-या कामाक सूरवात करतात.आख्खो दिस बरो आसता.शस्त्रांक नेवेद्य दाखयतात.त्या म्हयन्यान जे पीकताले ताचो नेवेद्य करताले.खीर ही तानळाची करताले. 3-दिवाळी लक्ष्मीचो आदर करप मान करप.आदी दूकानानीत करताले पूण आता घरानी लेगीत करतात.पयली फकत चीरमूल्यो वाट्टाले,पूण आता चोकलेटी,पेडे,आयसक्रिम लेगीत वाट्टात. दिवाळे दिस सकाळी कारीटा फोडटाले,वध करपाचे प्रतीक.कोडू पयली तोणान घालप मागीर गोड.कारण कोडसाण फाटी उडोवप.घोवाक केन्ना ओवाळप नासताले म्हूण दिवाळे दिसा ओवाळटात.आता ओवाळटकच घोव बायलेक पयशे दितात.पयली नवे पीकताले म्हूण फोव करताले.आता वेगवेगळे खाण बाजारातल्यान हाडून दीतात.पयली घरान करताले.एकवटान येवन करताले. पयली आख्या गावान एकूच नरकासूर करताले,ता प्रत्येक घरानी करतात आनी करपाक वगत ना म्हूण बाजारातलो हाडटात. आकाशदीवे आदल्या काळार जातातीतलो वयर लायताले आनी बीतून पंटी पेटयताले,म्हणजेच जे कोण गरातले देवागेर गेल्यात तेंका उजेड.आता बल्ब घालतात.धनत्रयोदशी-पयली भटाक हाडून पूजा करताले पूण आता आपले आपूण मंत्र म्हणून पूजा करून लक्ष्मीपूजन करतात.भटाक रावल्यार खूब वगत लागता.रातची 10-11सूध्धा जातात.म्हूण आपूण करून बेगीन निभयतात.पयली सांजेच्या स सूमार करताले पूण आता आपल्याक जाय तेन्ना करतात. आता दिवे नवीन नवीन तरेचे आयल्यात,आदले तरेचे कोण लोपाक पयनात.आकाश दिवे लायतात ते बद्द दूस-या वेरसा नवीन लायताना काडटात.पयली आपूण स्वता उमेदीन करताले,आता बाजारातले विक्ते हाडून लायतात. नरकासूरा चड महत्व दीतात,श्री कृष्णाक कोण चड महत्व दीनात.नरकासूर फातोडेचेर जळोवपाचो आसता आनी वायट वृत्तीचो नाश करप आसता.तो आयज ना जाला.आयज आमी रात रातभर स्पर्धा करतात,एकएकदा तोतसोत दवरून दूस-या वर्सा तोच स्पधेक हाडटात.कृष्णाक चड कोण दाखयनात.भूरगे रातरातभर सोरो पीवन मजा करता.हे पयली काय जायनासले.स्पर्धा,पयशांखातीर ते करतात.दूस-या दिसा म्हणजेच दिवाळे दिसा सकाळी उठून कारीटा फोडटाली आनी न्हावन बायल आपल्या घोवाक ओवाळटाली आनी फळार खाताली.पूण आयज हे जायना.रातरातभर जागरण करून येवन सकाळी धा जायसर उठानात.