cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
देवदार
इतिहास
शंकुमंत वनस्पतींच्या क्युप्रेसेसी कुळांतल्या जायत्या झाडांक इंग्लीशींत 'सायप्रस' म्हण्टात. क्युप्रेसेस वंशांतल्या सुमार बारा ते पंदरा जातींकच सादारणपणान हें नांव दिल्लें दिसता. (इटलियी सायप्रस क्यु. सेंपरव्हायरेन्स) भूमध्य सामुद्रिक वाठारांत पुर्विल्ल्या काळापसून आसात. वायव्य भारतांत हीं झाडां आसून (मराठी: सुरू; हिंदी: सारा, सारस) रानटी जातीचो एक प्रकार मानतात. ह्यो रानटी जाती आशिया मायनर, सिरीया आनी उ. इराणांत मेळटात. ह्या झाडाचें लाकूड आनी फळ स्तंभक आनी कृमीनाशक आसता. फळ वासाळ, उत्तेजक आनी बिकाचेर गुणकारी आसता. माँटेरी सायप्रस (क्यु. मॅक्रोकार्पा) हें सुमार 46-50 मी. उंचायेचे झाड कॅलिफॉर्नियांत मेळटा. भारतांत हें झाड सोबेखातीर लायतात. क्यु फ्युनेब्रिस (विपिंग सायप्रस) हें उत्तर चीनांतलें व्हड आनी उपेगी अशें झाड चीनांत आनी हिमालयांत मठालागसार आनी देवळा कुशीन लायतात. गोवा सायप्रस (क्यु. ग्लोका) भारतांत सोबीतकायेखातीर लायतात. हेभायर सायप्रसाचे वळेरेंतलीं हेर झाडां वेगळ्या वंशातली आसात. देखीक : लॉसन सायप्रस (कॅमिसायपॅरिस लॉसोनियाना) आनी अलास्का सीडार (कॅमिसायपॅरिस नूटकाटेन्सिस) हें अमेरिकेंतलें. हिनोकी झाड वा जपानी सायप्रस (कॅ. ऑबच्यूस) हें जपानातलें. सायप्रसाचीं झाडां उत्तर क्रिटेशस काळासावन (सु. णव कोटी वर्सां आदींसावन) धर्तरेचेर आसून तीं मध्यजीव महाकल्पांतल्या (सुमार 23-9 कोटीं वर्सांआदीं काळांतल्या) शंकुमतापसून जाल्यांत अशें मानतात.सायप्रसाचीं झाडां उत्तर क्रिटेशस काळासावन (सु. णव कोटी वर्सां आदींसावन) धर्तरेचेर आसून तीं मध्यजीव महाकल्पांतल्या (सुमार 23-9 कोटीं वर्सांआदीं काळांतल्या) शंकुमतापसून जाल्यांत अशें मानतात. बाल्ड सायप्रस हें दक्षिण अमेरिकेंतलें. ताका श्वसनमुळां आसतात.
वर्ग:देवनागरी पानां
रचनावाद
वर्ग:देवनागरी पानां
Sonxeachi Pirai Ghe Maim - Dulpod
“Let’s keep the Goan tradition and culture alive, worldwide”
Sonxeachi Pirai Ghe Maim
The age of the rabbit, Mother
Type: Dulpod
Source: Lourdinho Barreto. Goemchem Git. Pustok 2,
Musical form: Binary
Literary form: ?
Translated by: Alfred Noronha, Panaji, Ilhas, Goa, 30.05.2005.
Sonxeachi pirai gehe maim,
Ranatum. (bis)
In the forest.
Ani kit(u)lo temp(u) rauchem ghe maim,
And how long do I have to wait, o mother,
Charantum. (bis)
Tied down.
Polleiat
Dulpod Goenche
Sondorbh
वर्ग:Konknni वर्ग:Dulpod वर्ग:Romi panam
वेद
वेद भारतीय समाजाचें मुळाधार अशें साहित्य. संवसारांतलें सगळ्यांत पोरनें साहित्य असो वेदांचो गौरव जाला. वेद हें उतर विद् धातुपसून भाव.कर्म आनी करण ह्या अर्थाक अ प्रत्यय लागून तयार जालां. हाचेवयल्यान वेद उतराचो अर्थ गिन्यान,गिन्यानाचो विशय वा गिन्यानाचें साधन असो देखून वेदाक ब्रह्म असोय एक पर्यायवाची शब्द वापरप जाता.वेद हे ज्ञानस्वरूप ब्रह्म मानलें जाल्यार लौकिक आनी अलौकिक गिन्यानाचें तें भांडार आसा असो ताचो मतितार्थ जाता.
वेदांत एक गूढ शक्त आसा अशी एक धारणा आसा.वेद हो असो शब्द समूह आसा जाचो स्वरोच्चार बरोबर जालो जाल्यार आपलें मनोरथ सिध्द जावपाची तांक त्या शब्दसमूहांत आसा अशें मानतात.अशे तरेन वेदांक दैवीक संदर्भ मेळटा. वेदवाङ्मय कशें निर्माण जालें ह्या संबंदान जायतीं मतांआसात.हाचेविशीं वेदवाङ्मयांत कांय इल्लेख सांपडटात.सृश्टीक्रमाच्या मुळाचो सोद घेवपाचो यत्न केलो जाल्यार एकाद्रें तत्व आसा म्हणपाचें मानचें पडटा.ताकाच महाभूत,सैम,ईश्र्वर,परमात्मा अशें म्हणप जाता.ह्या महाभूताचो निश्र्वास म्हळ्यार वेद अशें बृहदारण्यकोपनिषदांत म्हळां.
वेदाचे उल्लेख
वैदिक वाङ्मयांतले प्रजापती देवतेन सृश्ट निर्माण करून तिच्या कल्याणाखातीर वेद निर्माण केले.तशेंच प्रजापतीन आपल्या हुंकारावांगडा वेद निर्माण केले अशेंय म्हळां.हो हुंकार पयलीं ऋशींनी आयकलो म्हणून त्या हुंकाराक म्हणजेच वेदाक श्रुती अशें नांव मेळ्ळें.
मनून ही अनादी आनी नित्य अशी वेदवाणी ब्रह्मदेवाच्या तोंडातल्यान भायर आयली अशें म्हळां.तशेंच यज्ञसिध्दिक ऋक्,यजुस् आनी हरिवंशांत म्हळां.पूण सादारणपणान वेदांचो कर्तो कोणतरी मानपाक जाय म्हणून पुराणांनी चार तोंडां आशिल्ल्या ब्रह्मदेवाकडेन आनी हेर देवांकडेन वेदांचें कर्तेपण सोंपयलें.विष्णुपुराणांत विष्णुकडेन,देवीमहात्म्यांत देवीकडेन जाल्यार कांय पुराणांत सूर्याक लेगीत वेदप्रवर्तक मानला.दुस-या एका पुराणांत वामदेवापसून तर भगवद्गीतेंत ओंकारापसून वेदनिर्मिती मानल्या.तशेंच वेद हे शब्दस्वरूप आशिल्ल्यान ते मळबांतल्यान उत्पन्न जाल्यात अशेंय एक मत आसा.कारण शब्द हो मळबाचो गूण.हदाकाश वा चिदाकाश हातुंतल्यान जी दिव्य वाणी प्रगट जाली तिकाच वेद अशें म्हळां.ही वाणी तपश्र्चर्या करपी पुर्विल्ल्या ऋशीच्या अंतस्करणांत प्रगट जाली.म्हणुनूच वेद ऋशींक स्फुरले अशे म्हण्टात.अशेतरेन वेदांचे उत्पत्तीविशीं आनीकय जायतीं मतां सांपडटात.
भारतीय संस्कृतीच्या अभ्यासांत वेदांचें स्थान सगळ्यांत वयल्या पांवड्यावयलें जावन आसा.मनून र आख्खो वेद धर्माचें मूळ म्हणून सांगलां.देखून आर्यधर्माचो विचार करतना वेदांचो अभ्यास करप सामकें गरजेचें आसा. वेदांचें म्हत्वय आदल्या काळासावन आयजमेरेन तिगून आसा.चडकरून अस्तंती पंडितांनी वेदांचो खूब अभ्यास करून तांचें म्हत्व जगाफुडें मांडलां.तशेंच वेद हें धर्माचें मूळ थारिल्ल्यान वेद प्रमाण म्हणपाचें त्रिकालबाधित आसा अशेंच मानपांत आयलां.मनून धर्माची जीं चार प्रमाणां सांगल्यांत तातुंत वेदाक पयलें स्थान दिलां.
भारतीय आस्तिक दर्शनांनी आपआपलें तत्वगिन्यान मांडतना वेदांचोच आदार घेतला.तशेंच नास्तिक दर्शनां म्हणून जांचो उल्लेख जाता त्या बौध्द-जैन धर्मांत लेगीत वेदांचो आदार केल्लो आसा.बौद्द धर्माचें तत्वज्ञान मांडपी गौतम बुध्दान वेदांचो अभ्यास केल्लो आनी तो वेदांक मानतालो.तसेंच संत ज्ञानेश्र्वर आनी तुकारामासारकिल्ल्या संतांनीय वेदांचो गौरव केलो.
वेद कशे निर्माण जाले हें सांगतना आदले ऋशी म्हण्टात.तशेंच वेदांचें कर्तेपण कोणाकच मेळना म्हणूनय वेद अपौरुषेय आसात अशेंय म्हणप जाता.वेदांची वैदिक वाङ्मय एकाच जाग्यार निर्माण जावंक ना जाल्यार तें मध्य आशिया,सप्तसिंधू आनी मध्यदेश हांगा निर्माण जालां असो सर्वसादारण समज आसा.
वेदाचे भाग
पुराय वेदाचे चार भाग आसात म्हणपाचे उल्लेख वैदिक वाङ्मयांत दिसतात.पुरुषसुक्तांत आयिल्ले ऋग्,साम,छन्द आनी यजुस् अशा ह्या चार शब्दांनी वेदाचे चार भाग जाल्यात.पूण ब्राह्मणग्रंथांत यज्ञाचें विधान आशिल्ल्यान थंय ऋग्,यजुस् आनी साम अशा तीनय वेदांचो उल्लेख आसा.चडशे सगळे तरेचे श्रौतयाग ह्या तीन वेदांच्या आदारान जातात.ह्या दर एका वेदाचो एकेक ऋत्विज यज्ञांत मुखेल म्हणून आसता.अध्वर्यू ऋग्वेदी आसता,होता यजुर्वेदी जाल्यार उद्गाता सामवेदी आसता.
समाज आनी देव
वेदांत वेगवेगळ्या देवतांचीं वर्णनां आयिल्लीं आसात.तांचेवयल्यान त्या देवांची खूब म्हायती मेळटा.तशेंच अग्नी,इंद्र,वरुण,उषस्,सूर्य आदी जायत्या देवांचीय म्हायती सांपडटा. आर्यांच्या समाजीक जिवितांत व्यक्ती आनी समाज तशेच इहलोक आनी परलोक हेसंबंदी बरोच मेळ घालपाचो यत्न केला.समाज हो व्यक्तींक लागून जाता देखून समाजांतल्या व्यक्तीचो विकास जावपाचेर वेदांत म्हत्व दिलां.तशेंच समाजाचो भौतिक आनी आध्यात्मिक विकास जावंचो असो वेदांचो उद्देश आसा.देखून कुटूंबीक जिवीत,तीन ऋणां,वर्णवेवस्था,आश्रमवेवस्था आनी चार पुरूषार्थश्(धर्म,अर्थ,काम आनी मोक्ष)ह्या पांच आदारांचेर वैदिक लोकांचें समाज जिवीत आदारिल्लें आसा हाचो बोध वेदांवरवीं जाता.
संदर्भ
वर्ग:देवनागरी पानां
शतपथ ब्राम्हण
शुक्ल यजर्वेदाचो ब्राम्हणग्रंथ. शुक्ल यजुर्वेदाच्या माध्यंदिन आनी काण्व ह्या दोनूय फांटयांच्या दोनूय ब्राम्हणांचें नांव शतपथ अशेंच आसा. ह्या ब्राम्हणांत शबंर अध्याय आशिल्ल्यान ताका शतपथ नांव मेळ्ळां. माध्यंदिन शतपथ ब्राम्हणांत १४ कांडां, १०० अध्याय, ६८ प्रपाठक, ४३८ ब्राम्हणां आनी ७६२४ कंडिका आसात. काण्व शतपथ ब्राम्हणांत प्रपाठक विभाग नात. तातूंत १७ कांडा, १०४ अध्याय, ४३५ ब्राम्हणां आनी ६८०६ कंडिका आसात. ह्या दोनूय ब्राम्हणांत बरेंचशें सारकेपण आसा तशेंच कांय पाठभेद आसात
माध्यंदिन शतपथ ब्राम्हणांत आयिल्ले विशय अशे आसात- पयल्या कांडांत दर्शपूर्णमास इष्टीचें आनी दुसऱ्या कांडांत आधान अग्निहोत्र, पिंडपितृयज्ञ, आग्रयण आनी चातृर्मास्य याग हांचें वर्णन आसा. तिसऱ्या आनी चवथ्या कांडांत सोमयागा कजेन संबंद अशा जायत्या यागांचें विवरण आसा. पांचव्या कांडांत वाजपेय आनी राजसूय ह्या यागांचें विवेचन आसा. स ते धा कांडांत उस्वासंभरण, विषणुक्रम, वनीवाहनकर्म,चयनवर्णन, शतरुद्रिय होम, चितिसंपत्ती, अग्नीची उपासना सारकिल्ल्या विशयांचें वर्णन आसा. इकराव्या कांडांत कांय कर्मां सागिल्लीं आसात आनी तीं समजुचीं म्हणून यज्ञयागांच्यो कथा दिल्ल्यो आसात. बाराव्या कांडां सौत्रामणी याग आनी प्रायश्र्चित हांचो विधी आसा. तेराव्या कांडांत अश्र्वमेध, सर्वमेध, पुरूषमेध आनी पितृमेध हांची चर्चा आसी. चवदावें कांड आरण्याक कांड म्हणून प्रसिद्द आसा.तातूंतल्या निमण्या भागाक बृहदारण्यकोपनिषद अशें नांव आसा. बारा हजार ऋचा, आठ हजार यजुस् आनी चार हजार सामे हांचो संग्रह प्रजापतीन केला अशें ह्या ब्राम्हणांत सांगला. पूण आयज उपलब्ध आशिल्ल्या तिनूय वेदांत इतले मत्रं मेळनात.
ह्या ब्राम्हणांत महाभारतांतल्या जायत्या कथांचें सार आयिल्लें आसा. सीता आनी राम हांचींय नांवां ह्या ब्राम्हणांत सांपडटात. कद्रू आनी सुपर्णा हांचें झूज, पुरूरवा आनी उर्वशीची कथा, अश्र्विनीकुमारान च्यवन ऋशीक जुवानपण दिलें ती कथा, मनू आनी नुस्तें ही कथा सारकिल्ल्यो कथा हातूंत संक्षेपान दिल्ल्यो आसात. मिथिलेच्या विदेह राजाच्या दरबारांत जायते खेप जे वादविवाद जाताले तांचें विस्तारीत वर्णन हातूंत आयला. हातूंत वेगवेगळ्या यज्ञयागांचें वर्णन दिल्लें आसा हें ह्या ब्राम्हणाचें खाशेलेपण
आयज मेळपी सगळ्या ब्राम्हण ग्रंथांत शतपथ ब्राम्हण हो पुर्विल्लो. आर्यांचो प्रसार भारतांत खंय मेरेन जालो ताचें दिग्दर्शन करपी एक कथा हाच्या पयल्या कांडांत आयिल्ली आसा. हे कथेवयल्यान त्या काळांत वैदिक धर्माचो प्रसार भारताच्या पूर्वभागांत जाल्लो म्हणपाचें जाणवता.
देवांचे उत्पत्तीक लागून उजवाड आनी राक्षसांचे उत्पत्तीक लागून काळोख जालो अशें ह्या ब्राम्हणांत सांगलां.ताका लागून दीस हो देवांचो आनी रात राक्षसांची थारली.
हातूंत आठ वसू, इकरा रूद्र बारा आदित्य, मळब आनी धर्तरी अशो तेत्तीस देवता मानिल्ल्यो आसात.
बायलांचो उत्तराधिकार हातूंत मानिल्लो ना. कारण हिंदू धर्मांत बायलांचें स्वतंत्र अस्तित्व मानिल्लें ना. तशेच दादलो हो शरीराचो अर्दो भाग आसा. जो मेरेन ताका बायल मेळना आनी पूत जायना तो मेरेन तो पूर्ण जायना आनी बायल नासतना ताका यज्ञय करपाक मेळना अशेंय सांगला.
वैदिक साहित्यांत ह्या ब्राम्हणाक जायत्या नदरांनी म्हत्व आसा.हेर ब्राम्हण ग्रंथां प्रमाण हातूंत जायत्या यज्ञांचें स्पश्टीकरण तर केलांच. ते भायर उतरांचे अर्थ आनी मंत्रांचें स्पश्टीकरण दिल्लें आसा. ह्या ग्रंथांक लागून वैदिक साहित्याचेर उजवाड पडटा. त्या काळांत वेगवेगळ्या विद्यांत प्रवीण आशिल्ल्या आर्चांचींय नांवां ह्या ग्रंथांत सांपडटात. हाच्या ६ ते १० ह्या कांडांनी वेदीच्या रचने संबंदीं विचार केल्लो आसून तातूंत शांडिल्याच्या मताक प्राधान्य दिलां. हेर भागांत सादारणपणान याज्ञवल्क्याच्या मताक म्हत्व दिल्लें आसून शेवटाक तर हो ग्रंथ याज्ञवल्क्यानूच बरयला अशें सांगलां. हातूंत गांधार, साल आनी केकय ह्या वायव्य प्रदेशांतल्या लोकांचो निर्देश आसून कुरू, पांचाल,कोसल, विदेह,सृंजय ह्या प्रांतांतल्या लोकांचो मुखेलपणान उल्लेख आसा. ताचेवयल्यान वैदिक संस्कृतीचें केंद्र पंजाबांतल्यान उदेंत भारतांत गेल्ल्याचें कळटा.
संदर्भ
वर्ग:देवनागरी पानां
रायबंदर
रायबंदर हें भारताचें गोंय राज्यचो एक गांव. हे गोंयचें तिसवडी(इल्हास) जिल्ल्यांत अासा. आनी हे पणजी आनी ओल्ड गोवा शाराचे मदी अासा.
हका पोण्जे दकुन ’रिओ दे औरे’(भन्गरान्चि नोदि) विन्गड कर्ता.
रायबंदरचे नाव ’रायन्चे बंदर’ दकुन आयिले.
गोये वयिर कदम्बा रायन्चो राज्य अशिलो. तचे नन्तार हन्गा बहमनि सुल्तनातन्चे राज्य झाले. हचे नन्तर हन्गा विजयनगर, बिजापुर अनी पुर्तागाल्चो शासन झालो. कोन्चे रायचे नावन्त हे जगेन्चे नाव रायबंदर पोडलो हे सन्गु झायना.
रायबंदरन्त ’इग्रेया दा नोसा सेन्होरा दा अजुदा’ अस्स. हाचो निर्माण १५६५यन्त मंडोवी नोदिन्चे तटन्त झाले. सांत फ़्रांसिस झावियरन्चे शवांचो स्वागत १४वी मर्च १५५४नत हन्ग झालो.
रायबंदरन्त ’सांत कासा दा मिसेरिकोर्दिय’(ओल्ड होस्पिटल/रोयाल पुर्तगाली होस्पिटल)अस्सा, हो एक काळान्त एशियान्चो प्रथम होस्पिटल झाउन अस्सिलो. अत्ता हे ’हेरिटेज’ बिल्डिंगान्त ’गोवा इन्स्टिट्युट ओफ़ मैनेजमेंट’ अस्सा.
रायबंदरचो फ़ादर अन्तोनियो फ़्रन्सेस्को झवियेर अल्वारेस(१८३७ - १९२३) एक गोएन्चो कथोलिक पदरि अशिलो आनी तो कथोलिसिसम सोडुन केरळ्चे येकोबय्ट अर्थोडोक्स चर्चा्चो अनुग्रही झालो. नन्तर फ़ा.अल्वारेस सिलोन, गोय अनि सग्ळे भारतन्चो आर्चबिशप-मेट्रोपोलिटन,मार जुलियस १ झलो.
भायर्चि कडी
वर्ग:देवनागरी पानां
जाणवाये हें पुस्तक
जाणवाये हें पुस्तक
Book of Wisdom
जाणवायेचें पुस्तक, आक्ख्या आदल्या करारांतल्या पुस्तकां मदलें, एकूच मूल-बरोवपान ग्रीक भाशेन बरयललें पुस्तक. चडशे जाणार क्रिस्ती-युगा आदीं पयल्या शेंकड्यांत तें एजीपताच्या आलेशांडरीया शारांत उजवाडाक आयलां अशें म्हणटात. दुबावा विरेत, ग्रीक संवस्कृताय आनी तत्व-गोन्यान आपणायलल्या आनी ग्रीक भाशेन आनी वातावरणांत वाडलल्या एका जुदेव भावार्थ्यान तें बरयलां. न्हयच अनभावार्थ्यांक खरी जाणवाय शिकोंवक पूण आपल्या जुदेव पुर्वजांचो निश भावार्थ सांडून घेल्ल्यांचें मन-बदलप करूंक हो मुखेल हेतू ह्या बरयणाराचो. पात्शाय सलोमनाच्या नांवान तो उलयता व आपली शिकोच्ण सलोमनाचे तोंडीं तो उचारता. ह्याच खातीर "सलोमनाची जाणवाय" हें दुसरें नांव ह्या पुस्तकाक आसा.
तीन मुखेल भागांनीं तें वांटललें आमकां मेळता आनी तांतूंत ताचो मुखेल संदेश आमी वळखूंक पावतांव :
1. '''जाण. १-५ :''' देवाचे येवजणें मनषाचो शेवट प्रमानिकपणान जियेवंक सगळ्यांक उलो. नश्टे मनीस बरेस मनशांक दोगदावणी दितात; आपलें संवसारी जिवीत फटकीरे मौजेन सारुन आनी तेंच आपलो शेवट म्हण समजून, प्रमाणीक मनशांक चेपोवन दवरूंक आनी पिडापीड दिंवक ते भारीं वावुरतात. बऱ्या मोन'अशांचें मरन तांचो सत्यानास म्हण ते पिशे आनी नश्टे समजतात. पूण खरेंच म्हणल्यार प्रमाणीक मोन'अशांचे अत्मे देवाच्या हातांत आसा (३/१). बऱ्या आनी सातवीक मनशांक मरणा उपरांत अमर जिवीत आनी म्हंयेचो मुकूट देव तांकां दितलो. मनसुबीदार देवा मुखार ते नश्टे अधर्मिक आनी वायटवे मनीस थरतरतलेत. मनषाच्या निमाण्या शेवोटाचेर, जब आनी उपदेशक ह्या पुस्तकांनीं मेळो नासलोलो जबाब जाणवायेच्या पुस्तकांत आमकां मेळता : " प्रमाणिकपण सदांच अमर" (१/१५); "आपलो काळ भरचे आदीं पोरयान, सुगुणी मनीस मरत तर, ताका विसव मेळतलो" (४/७); "प्रमाणीक सासणाक जियेतात, धनी तांकां इनाम दितलो, आनी सर्वेस्पर तांची राखण करतलो" (५/१५); " मनशां मुखार दोगद सोंसले जाल्यार-उय अमर जिविताच्या भरवानश्यान भरल्यांत तांचीं काळजां" (३/४); ' भांगार उज्यांत घालून तपासतात तशें देवान तांकां तपासलीं, आनी हमाचें अरपण कशीं तांकां मानून घेतलीं" (३/६); "देवान मनशाक अमर केलो, आपणाच्या सैम्बा सारको ताका रचलो" (२/२३).
२ '''जाण. ६-९ :''' सलमन पात्शाय नीज जाणवायेची सोदपुस करता. सर्व राजांक खरी जाणवाय आपणावंक उलो करता (६/१-११); राज चलोवप्यांक ती चड गर्जेची म्हण सांगता (८/९-१६). तिका मोगान आनी म्हेनतीन सोदतल्यांक ती मेळताच (६/१२). सलमन जाणवायेक वाखाणता (७/२२-३०); दुसऱ्या मनशां भाशेन सलमन एक विनाशी मनीस (७/१). तो जाणवायेक मान दिता आनी भलायके, सोबिताये आनी गिरेस्तकाये परस ताणें तिचो चड मोग केलो म्होन आनी ह्याच खातीर तिचे बराबर सगळ्यो बऱ्यो वस्तु आपणाक मेळ्ळ्यो म्होनून तो खात्री दिता (७/७-११; ८/२-८). ह्या दुसऱ्या भागाची उत्तं तेंगशी ९व्या अवेस्वरान्त आमकां मेळता : जाणवाय मेळूंक सलोमनांचें मागणें.
3. '''जाण. १०-१९ :''' ह्या निमाण्या भागांत देवाचे सोडवणेच्या इतिहासांत जाणवाय कशी वावुरता तें आमकां स्पश्ट जाता. आदांवा थावन मयजेसा मेरेन आनी खेरितपणीं विंचून काडलले पर्जेचे सुटके समयार देवाचे जाणवायेन कौतीक विस्मितां केलीं. इसरायेल पर्जेचेर जुलूमशाय चलयतल्या एजीपत्कारांचेर धाडलल्या खास्तींचेर निहाळ आनी हे विर-खथे समयार देवाची अजापवंत मांडावळ आनी सासाय आमकां दाखळ जातात (११/२-१६; १२/२३-२७; १५/१८-१९/२२). ह्या धर्मिक निहाळा मदें देवाचे सोंसणिकायेची आनी काकूतीची खबर आमकां मेळता (११/१७ १२/२२): तेच परीं कुडया देवांचे, मुर्तयांचे पुजेची विकटाय आनी कांटाळो आनी मूर्तीपुजा करतलयांचें खुद पिशेपण आनी व्हड नशटेपण ह्या तिसऱ्या भागांत आमकां स्पश्ट जाता.
पळेइयात
Books_of_the_Bible
Bible
Sandarbh
वर्ग:आदल्या कराराचीं पुसतकां (Old Testament Books) वर्ग:देवाचें उतर वर्ग:देवनागरी पानां
रामचरितमानस
रामचरितमानस रामायाणाचेर आदारिल्लें एक म्हाकाव्य. गोस्वामी तुलसी हाणें तें अवधी भाशेंत बरयलां. रामायण, तुलसीरामायण वा चौपार्इ रामायण ह्या नांवान ताची नामना आसा. पूण रामचरितमानस ह्या नांवानूच ताची चड वळख आसा. कवीन हें काव्य चडशें चौपायांत रचलां. पूण तातूंत अदीं-मदीं दोहा, सोरठा, हरिगीतिका, त्रिभंगी, तोटक, तोमर, भूजंगप्रयात, नागस्वरुपिणी आनी छंद मेळटात. हातूंत सात कांडां आसात आनी दर एका कांडाचे सुरवेक संस्कृत श्र्लोक आसा. उत्तर कांडाच्या निमाणें दोन संस्कृत श्र्लोक आसात. कांय कांडां मदीं संस्कृत स्तोत्रां आसात. कांडाचो अनुक्रम वाल्मीकीक अनुसरुनच आसा. फकत ताणें झूजकांडाक लंकाकांड म्हळां. रामतरीतमानस बरोवंक कवीन जरी वाल्मीकी रामायणाचो मूळ आदार घेतलो तरी ताणें रामकथा, जायतीं पुराणां आनी निगमागम हातूंतल्यान जशी बरी दिसता तशी घेतल्या. ताका लागून हातुंतली रामकथा वाल्मीकीचे रामकथे परस वेगळी आसा. तुलसीदासान अध्यात्म रामायणाचीच संवाद ददत घेतल्या. हो सवांद तीन उलोवपी आनी आयकुपी हांचे मदलो आसा. रामकथा ही शिवान उमा आनी भुशुंडी हांकां सांगल्या. भुशुंडीन गरुडाक सांगल्या आनी याज्ञवल्क्यान भरव्दाजाक सांगली. पूण जायते कडेन तुलसीदासान अध्यात्मरामायणाकडे मतभेद दाखयला. रामचरितांत कवीन आपणायल्ली कथा कलापूर्ण रितीन घडोवन आनी जाय थंय तिच्यांत बदल घडोवन एक बेस बरो उत्कर्श सादला. तुलसीदासान महाभारत आनी जायतीं पुराणां हातूंत जंय जंय रामकथा मेळ्ळ्यो थंयच्यान कांय अंश घेतला. राघुवंश, प्रसन्नराघव, हनुमन्नाटक हातूंतल्यानय तुलसीदासान जायती म्हायती मेळयल्या. ताणें ब्रह्रा, विष्णु, महेशापरसय रामाक उंचेली सुवांत द्ल्या. रामचरितांत ताणें इतिहास भक्ती, आनी प्रेरणा हांचो मेळ घडोवन हाडला.
तुलसीदासान रामकथेक आपले प्रतिभेन उंचेली सुवात दिल्या, तिका नवरसांनी समृध्द केल्या, गुणांनी सोबयल्या आनी अलंकारांनी नटयल्ली आसा. हे कथेंतली तुलसीदासाची रसनिर्मीतीय उल्लेख करपासारकी आसा. रामसीतेन पयले भेटेचो प्रसंग मांडून ताणें श्रृंगार रसाक बेसबरो आळयला. वीररसाचें वर्णनय हांगा जायतेकडेन आयलां. ताचीं व्यक्तिचित्रणां उदात्त आसात. तशेंच सहानुभुतीपूर्ण अशीं आसात. रामाक वनवासाक धाडपाचो दोश सहसा कैकेयीक दितात. पूण तुलसीदासाच्या मतान मंथरेची बुध्दी सरस्वतीन भ्रश्ट केल्ली. देवान आपल्या उधेशाखातीर तिका नीच दाखयली. तुलसीदासाच्या मतान रावण हो रामाचो विरोधी भक्त. ताच्या मतान ताणें सीतेचें हरण केलें तें तिचेर भाळून वा मनांत विशयवासना धरुन न्हय, जाल्यार ताका रामाच्या हातांतल्यान मरण मेळोवन हो भवसागर पार करपाचो आशिल्लो. दुस्मानपण केलेबगर रामाच्या हातांतल्यान आपल्याक मरण येवचें ना हें खबर आशिल्ल्यान ताणें हो वांकडो मार्ग धरलो. तशेंच ताणें रामाच्या सगळ्या भावांत भरताची रामभक्ती व्हड मानल्या. सीतेचें चरित्र वर्णन करताना ताणें तिचो जगदंबा म्हणून उल्लेख केल्लो आसा. रामचरित मानसांत ताणें रामाक केल्लें सीतात्यागाचें वर्णन घेंवक ना. तुलसीदासान रामराज्याचें वर्णन करुन तितल्यारच आपलो ग्रंथ पुराय केला. रामचरितमानसाचो उत्तर भारतांत खूब प्रसार जालो. घराघरांनी ताचे पाठ जावंक लागले.तुलसीदासान आपल्या काव्यांत भक्तीरस आळयल्लयान तातुंतल्या काव्यगुणांनी रसिकजनांच्या चित्ताक भुलोवणी घाली. रामचरितमानस हें गेय काव्य आशिल्ल्यान जांयत्या गायकांनी रामायणमंडळ्यो स्थापन केल्यो. हे पंगड गांवागांवानी फिरुक मानसाचें गायन करुन लोकांचे मनोरंजन कराताल्यो. तुलसीदासान हातूंत अवधी हे विशयानुरुप भाशेचो प्रयोग केल्ल्यान हो ग्रंथ सोबीत आनी मनोहर असो जाला. तुलसीदासाच्या काळासावनच रामचरितमानसाचें नाट्यरुपांत प्रयोग जाताले. आजून लेगीत रामलिलेच्या उत्सवांतलीं सगळीं पात्रां तुलसीदासाचेच संवाद म्हणटात.
तुलसीदासान रामचरितमानसांत भक्तीक चड म्हत्व दिल्लें आसा. हातूंत ताणें समाजाचें चित्र विचलित करुक नाका आशिल्ल्या मार्गान व्हरपी मतांचें आनी पंथाचें खंडन केलां. ताणें सज्जनाचें स्वरुप विशद केलें आनी दुर्जनाचें स्वरुप उकतें केलें. मनशाचो आचार कसो आसचो, मनशांमनशांमदले संबंद कशे आसचे, ल्हानांनी व्हडांकडेन आनी व्हडांनी ल्हानांकडे कशें वागचें, समाज वेवस्था आनी राजवेवस्था कशी आसची तशेंच मनशाचें श्रेय आनी प्रेय खंयचें ह्या सगळ्या गजालिंचें दिगदर्शन रामचरितमानसांत केल्लें आसा. धर्म खंयचो आनी हें फकत ताणें दोन वळींत सांगलां परहित सरिस धरम नहिं भार्इ पर पीडा सम नहिं अधमार्इ ll अर्थ: दुसऱ्याचें कल्याण करप ह्या सारको धर्म आनी दुसऱ्याक पिडप ह्या सारको अधर्म ना.
Jitendra Abhisheki
thumb
Polleiat
[http://%E0%A4%85%E0%A4%AD%E0%A4%BF%E0%A4%B7%E0%A5%87%E0%A4%95%E0%A5%80,_%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%83_%28%E0%A4%9C%E0%A4%B2%E0%A5%8D%E0%A4%AE,_15_%E0%A4%B8%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A4%B0_1932,_%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%87%E0%A4%B6%E0%A5%80%29. अभिषेकी, जितेंद्]
Jitendra_Abhisheki
वर्ग:Konknni वर्ग:Goemkar – Famadh / Prosidh वर्ग:Sonvsaracho Prosidh vo Famadh Lok वर्ग:Romi panam
ओरिसा
ओरिसा वो ओडिशा जावन आसा भारतीय संघराज्यांतलें एक घटक राज्य. हें राज्य भारताचे उदेंतेक वसलां. ह्या राज्याचे ईशान्येक अस्तंत बंगाल, उत्तरेक बिहार, दक्षिणेक आंध्र प्रदेश, अस्तंतेक मध्य प्रदेश, उदेंतेक बंगालचो उपसागर आसा. अक्षांश आनी रेखांश: उत्तर १७° ४८’ ते २२° ३४’ उदेंत ८१° ४२’ ते ८७° २९’. राजधानी- भुवनेश्वर.
भूंयवर्णन
राज्याचें सैमीक नदरेन चार वाठार करूं येतात.
उत्तरेचें पठार हातूंत मयूरभंज, केओंझार आनी सुंदरगढ हे जिल्हे, धेनकानाल जिल्ह्याचो पाल्लहरा म्हाल हे वाठार आस्पावतात. हो ऊंच-सकयल वाठार आसून ताका उत्तरेकडल्यान दक्षिणेवटेन देंवती आसा. अक्षांश आनी रेखांश: उत्तरेकडल्यान दक्षिणेवटेन देंवती आसा.
न्हंयचो वाठार हातूंत बोलानगीर, संबळपूर आनी धेनकानाल हे जिल्हे आस्पावतात. ह्या वाठारांतली जमीन पिकाळ आसा. सपाट मळांनी अदीं-मदीं दोंगुल्ल्यो दिसतात. महानदी, ब्राह्यणी आनी वैतरणी ह्यो म्हत्वाच्यो न्हंयो ह्या वाठारांत आस्पावल्यात. उदका येरादारी चडशी ह्या वाठारांतल्यान जाता.
उदेंतेकडलो दोंगुल्ल्यांचो वाठार हातूंत कोरापुट, कालाहंडी, बौध खोंडमाल्स आनी गंजाम हे जिल्हे आस्पावतात. हो वाठार दोंगर आनी रानांनी भरला.
न्हंयच्या गाळाचो वाठार बलसोर, कटक आनी पुरी जिल्ह्यांचो कांय वाठार हातूंत आस्पावला. ही गाळाची जमीन पिकावळीक खूब ब-याक पडटा. अस्तंतेकडलो दोंगराळ वाठार आनी उदेंतेकडलो खारपट्टो हांचेमजगतीं न्हंयगाळाचो लांब पट्टो आसा.
दोंगरराज्यांत व्हडल्या दोंगुल्ल्यांच्यो रांगो आसात. मलयगिरी, मानकर्णाच, मेघसानी हे कांय म्हत्वाचे दोंगर आसात. तांची उंचाय १,१०० ते १,२०० मी. भितर आसा. हेर दोंगरांमदीं देवमाली (१६७० मी.) तुरिया कोंडा (१५९८ मी.), महेन्द्रगिरी (१५०० मी.) हांचो आस्पाव जाता.
दर्याराज्याक ४८२ किमी. लांबायेची दर्यादेग मेळ्ळ्या.
हवामान
ओरिसा राज्य उश्ण कटीबंधांत येता. हांगाचें सादारण हवामान उश्ण आसता.गिमांत उदेंतेकडल्यो दोंगुल्ल्यो आनी उत्तरेकडलें पठार हांचे उंचायेवेले जागे सोडून सादारण तापमान ३८° से. आसता. शिंयां दिसांनी तापमान २२.८° से. १५° से मेरेन आसता. वर्साक सरासरी १४८ सेमी. पावस पडटा. अरबी दर्या आनी बंगालचो उपसागर ह्या दोनूय कडचें वारें राज्यांत एकठांय येता. दर्या देगेर जायते खेपो वादळां जावन लुकसाण जाता.
वनस्पत आनी मोनजात
राज्यांतलें रान, राज्याचे वट्ट जमनीच्या ४२.७२% आसा.अस्तंतेकडल्या वाठारांत रान चड आसा. शाल, सायल, शिसवी, पिआसाल, कुरूम, चांफो, गंभर,कोंडे राज्यांत व्हड प्रमाणांत जातात. तेंदूचीं पानां विडयो करपाक वापरतात. वखदी वनस्पत खूब प्रमाणांत जातात. तेंदूचीं पानां विडयो करपाक वापरतात. वखदी वनस्पत खूब प्रमाणांत जाता. सर्पगधा सारकी वनस्पत हांगा मेळटा.
राज्यांत वाग, हत्ती, चित्ते, रानरेडे दिश्टी पडटात. ब्राह्यणी न्हंयेंत मानगीं तर चिल्का तळ्यांत उदकांत रावपी बदकां आनी हेर सवणीं नदरेन येतात.
इतिहास
आध्य पुराणकाळासावन ह्या राज्याक कलींग आनी उत्कल ह्या दोन नांवानी वळखताले. सुध्यम्नपत उत्कल हाणें ह्या राज्याची थापणूक केल्ली म्हूण राज्याक उत्कल म्हूणूंक लागले. सुवर्णरेखा न्हंय सावन ऋशीकलमेरेन आनी मेकल राज्यासावन कापशेमेरेन ह्या राज्याच्यो शिमो आसल्यो. वयलें थळ आंध्राचे उत्तरेक, आर्यावर्ताचे उदेंतेक येता.
इ.स.प चवथ्या शतमानांत, कलिंग राज्यांतल्या जैन धर्मीय राजांक मगधाच्या नंदांनी हरयलो. उपरांत चंद्रगुप्त मौर्यान नंदाक हरयलो आनी कलिंग स्वतंत्र केलो. फुडें चंद्रगुप्ताचो नातू अशोक हाणें व्हड झूज करून कलिंग देश जिखलो. त्या झुजांत जाल्ल्या भिरांकूळ मनीसहानीक लागून तो अहिंसावादी जावन बौध्द धर्माचो उपासक जालो. अशोका उपरांत कलींग परत स्वतंत्र जालो. इ.स.प. दुस-या शतमानांत चेदी वंशाचो तिसरो खाखेल हो राजा जालो. ताणें कन्याकुमारी सावन गंगेमेरेन आनी अस्तंतेक महाराष्ट्रमेरेन जैत मेळयलें. भुवनेश्वरलागीं हाथीगुंफेंत ताचे राजवटीविशीं बरयल्लें वाचूंक मेळटा. ताची राजवट चड काळ उरली ना. हाचे उपरांत ओरिसाचो इतिहास स्पश्ट मेळना.
इसवी सनाच्या पयल्या दोन शतमानांत उत्कल प्रदेशाचे दर्यादेगेक बंदरां आशिल्लीं, तशेंच ह्या वाठारांकडेन विंगडविंगड मळांवेल्या बुदवंतांचो संपर्क आयलो, हें काय पुराव्यांवेल्यान स्पश्ट जाता. चवथ्या शतमानांत सम्राट समुद्रगुप्तान दक्षिण दिग्विजयाचे वाटेर आसतना उत्कलच्या पांच राजांक हरयल्ल्याचो उल्लेख मेळटा. सातव्या शतमानांत कलिंग देश हर्षवर्धनाच्या साम्राज्यांत आयलो. तेन्ना थंय महायान बौध्दमताच्या प्रचाराचो यत्न जालो. ताचे राजवटींत इ.स. ६३८ वर्सा ह्युएनत्संग हो चिनी भोंवडेकार कलिंगांत पावलो. सातव्या शतमानांत ओरिसांत सोमवंशीय महाभावगुप्त जनमेजयान (६८०-७१२) आपले राजवटींत नव्या राज्याची थापणूक केली.
ताणें राज्याची शीम कटक मेरेन व्हेली. ताच्या फाटल्यान महाशिवगुप्त आनी ययाती अशे दोन राजा गादयेर बसले. तातूंत ययाती राजान केसरी कुळाची राजवट सुरू केली. कलिंग, कंगोड,कोसल आनी उत्कल हीं राज्यां एकठांय करुन खाखेल साम्राज्य परंपरा परत हाडली. ती तो वैदिक धर्माचो पुरस्कार करतालो. ताणें कान्यकुब्जसावन १०,००० ब्राह्मणांक हाडून ओरिसांत तांची वसणूक केली, अशें म्हण्टात. पुरी हांगासल्लें जगन्न्थाचें देवूळ ताणेंच बांदले. ताचो पूत उध्योतकेसरी-दुसरो महाभावगुप्त, हो बरो राज्यकर्ते तशेंच धर्माभिमानी आसलो. ताचो राजवटींत भुवनेश्वर हांगा जायतीं देवळां बांदली. इकराव्या शतमानांत गंग वंशाचो राजा तिसरो वज्रहस्त हाणें त्रिकलिंगाधिपती ही पदवी घेवन कलिंगाचेर ३० वर्सां राज्य केलें. इकराव्या शतमानांत अनंतवर्मन चोडगंग हांणें पुरीच्या जगन्नाथ देवळाचो मंडप आनी कळस बांदलो अशें म्हण्टात. गंगा राजे वैश्णव मताचे आसले. तातूंतलो पयलो अनंगभीम, दुसरो राजराज, दुसरो अनंगभीम आमी कोणार्क हांगासल्लें नामनेचें सूर्यमंदिर बांदपी पयलो नरसिंहदेव हाणें खूब कीर्त जोडली.
१३५२ त बंगालच्या सुलतानांनी ओरिसाचेर घुरी घाली. तीन वर्सांनी दक्षिणेच्या बळीश्ट विजयनगरच्या सेनापतीन गंगाराज भानुदेवाक हरयलो. १३६१ वर्सा फिरोजशहा तुघलकान घरी घाली. तीन वर्सांनी दक्षिणेच्या बळीश्ट विजयनरच्या सेनापतीन गंगाराज भानुदेवाक हरयलो.१३६१ वर्सा फिरोजशहा तुघलकान घुरी घाली. जायत्या देवळांचो विध्वंस केलो. १४३१ त गंगवंशीयांफाटल्यान सूर्यवंशीय कपिलेंद्रदेवान सत्ता हातासली आनी गजपतीची राजवट सुरु जाली. ताणें सुर्वेक ओरिसांतलीं भितल्लीं झगडीं सोंपयलीं. बंगालच्या सुलतानाचेर जैत मेळयलें. बहामनी सैन्याक हरोवपाक येस जोडलें.
विजयनगर हाचो बरोच वाठार ताणें जिखलो. १५६८ त बंगालचो सुलतान सुलेमानखान हाचो सेनापती काला पहाड हाणें ओरिसाचो निमणो राजा मुकुंददेव हाचेर जैत मेळयलें. १५९२ वर्सा अकबराचो सेनापती मानासिंग हाणें हो वाठार जिखलो आनी मोगल साम्राज्याक जोडलो.औरंगजेबाच्या मरणाउपरांत बंगालचे नबाब ओरिसाचेर राज्य चलोवंक लागले. १७५१ त ब्रिटिशांनी हो वाठार जिखलो. १८२८ वर्सा कटक, बलसोर आनी पुरी हे जिल्हे एकठावन आनी तातूंत संस्थानां जोडून, ओरिसाक बिहार राजयाचो उपप्रांत केलो. १९०५ वर्सा संबळपूर जिल्हो ओरिसांत हाडलो. १९३६ वर्सा ओरिसा वेगळो प्रांत जालो.
ओरिसा हो प्रांत वेगळो जावचो, म्हूण देशभक्त मधुसुदन दास हाणें उत्कल युनियन कॉन्फरन्सची चळवळ सुरू केली. ही चळवळ १९०३ वर्सा सावन चलताली. महात्मा गांधीचे असहकार चळवळींत, ओरिया कॉंग्रेसीन व्हड प्रमाणांत वांटो घेतलो. १९३० वर्साचो मीठ सत्याग्रह जैतिवंत करपाक गोपबंधू वास मेहताब, रमादेवी, मालतीदेवी, सरलादेवी हांणी खूब वावर केला. १९३७ त विश्वनाथ दास हाच्या फुडारपणाखाल पयलें कॉंग्रेस सरकार राज्यांत सत्तेर आयलें. दुस-या म्हाझुजा उपरांत कॉंग्रेस पक्षान सत्ता सोडली. १९४२ त जाल्ले चळवळींत जायत्या देशभक्तांनी वांटो घेतिल्लो. तातूंत लक्ष्मण नायक हाका फाशी दिल्ली. भारताचे सुटके उपरांत ओरिसा, मध्य प्रदेश आनी बिहार राज्यांतलीं वट्ट २३ संस्थानां भारतीय संघराज्यांत विलीन जालीं. १९ ऑगस्त १९४९ दिसा ओरिसा भारताचें घटक राज्य जालें.
राजवेवस्था
राज्याचो कारभार पळोवचेपासत राज्याचे बालेश्वर, फुलबनी, बोलांगीर, कडक,धेनकानाल, गंजम, कालाहंडी, क्योंझर, कोरापुट, मयुरभंज, पुरी, संबळपूर, सुंदरगढ अशे १३ जिल्हे केल्यात. तातूंत २२ लाखांवयर लोकसंख्या आशिल्ले ६ जिल्हे आसात. राज्यांत ५७ उपविभाग, २७ नगरपालिका, १३ जिल्हा परिशदो, ३९४ पंचायत समिती आनी ३८३० ग्रामपंचायती आसात. ह्या राज्यांत विधानपरिशद ना. विधानसभेचेर १४७ वांगडी, लोकसभेचेर २० वांगडी, राज्यसभेचेर १० वांगडी ओरिसा राज्याचें प्रतिनिधित्व करतात. वरिश्ठ न्यायालयांत एक मुखेल न्यायमूर्ती आनी ४ पालवी न्यायमूर्ती आसात.
अर्थीक स्थिती
वट्ट १.५६ कोटी हेक्टर जमनींतली ४९.६ लाख हेक्टर जमीन रानाखाला आसा. सुमार ८ लाख हेक्टर जमीन पडंग, ७.२३ लाख हेक्टर जमीन चरोव आशिल्ली आसा.पिकावळीक फाव आशिल्ली ८७.४३ लाख हेक्टर जमनीतल्या १८.७९ लाख हेक्टर जमनीक उदक पावलां. शेताचेर ७६% लोक जियेतात.. राज्याचे येणावळीमदली ६६% येणावळ शेतासावन मेळटा. तांदूळ, बटाट, ऊंस, दाळ, जूट, तेलबियो,चिंच, हळद, मिरसांगो, सांसवां, तंबाखू हीं पिकां राज्यांत जातात. राज्यांतल्या फळफळावळीचें निव्वळ उत्पादन ४.१ दशलक्ष टन इतलें आसा.
खनीज संपत्ती
ओरिसांत खनीज खूब प्रमाणांत मेळटा. लोखण, दगडी कोळसो, बोक्साइट,चुनखडी, क्रोमाइट, कोळसो, ग्राफाडट, डोलोमाइट हीं खनिजां मेळटात. देशांतलें २०% मॅंगनीज उत्पादन ह्या राज्यांत जाता.
उदकांतली पिकाबळ
नुस्तें मारपाक फावो तो दर्या, न्हंयो, तळीं आसून लेगीत राज्यांत हो धंदो फळादीक जावंक ना. दर्यादेगेचो आवांठ १४,३०० चौ. किमी. आसा. तातूंत बांगडे, संरगो,हिलसा हें नुस्तें मेळटा. सन १९८१-८२ त राज्यांत ८२,००० टन नुस्त्याचें उत्पादन जालें. तेवरवीं सादारणपणान ४ कोटी रूपया येणावळ मेळटा.
उध्येगधंदे
राज्यांत यंत्रसामुग्री, लोखणी नळ, रसायनां, सारें, शिमीट, चिनी मातयेच्यो वस्तू, कागद, कापड, कंवची, साकर हांचे कारखाने राज्यांत आसात. हातमाग, कापड, विडयो,खेळणी, वेतकाम, कोंड्याकाम, तांब्या-पितूळच्यो वस्तू, रूप्याचें जाळीकाम हे ल्हान उद्देगय राज्यांत चलतात.
राउरकेला हांगा हिंदुस्थान स्टीलचो कारखानो आसा. तातूंत वर्साक १० लाख टन उत्पादन जाता. निकेलचो कारखानो चलता. तातूंत वर्साक १० हजार टन उत्पादन जाता. राज्यांतल्या ९००० उद्देगीक वसाहतींनी ६४,७९८ लोकांक काम दिवपाची क्षमता आसा. तातूंत ७,१७८,८६ लाख भांडवल घोळटा. कटक हें मुखेल उद्देगीक केंद्र आनी उद्येगाची बाजारपेठ जावन आसा. पुरी, बालासोर, संबलपूर, चौद्धर आनी पर्लाकिमिडी हांगा वेपार चलता.
बीज
हिराकूद धरण प्रकल्प, बालीमेला हायड्रो इलेक्ट्रिक प्रकल्प, मेखाकुंडा हायड्रो प्रकल्प,इंद्रावली हायड्रो इलेक्ट्रिकल प्रकल्प, हे मुखेल प्रकल्प आसात. डिसेंबर १९८६ मेरेन १२३४ मेवॉ. वीज डत्पादन जाल्लें.५१,६३९ खेड्यांमदल्या २४,९५२ खेड्यांक वीज पावल्या।
येरादारी आनी संचारण
रस्ते येरादारी३१ मार्च १९८३ मेरेन १,१९,४८६ किमी. लांबायेचे रस्ते आशिल्ले. तातूंतले १,६४९ किमी. लांबायेचे राश्ट्रीय रस्ते तर १३,००० किमी. रस्ते पक्के आशिल्ले. सरकारी राज्याची येरादार खातीं ४५० वयर बसी चलयतात. ओरिसा मार्ग येरादारी यंत्रणा केंद्र, राज्य आनी भौशीक ह्या तिगांच्यो मेळून २०० बसी चलतात.
उदका येरादारी
न्हंय आनी कालवे हातूंत उदका येरादारीचे ३४७ किमी. लांबायेचे रस्ते आसात. दर्यावेल्या बंदरांमदी पारक्षिप (कटक) हें सगळ्यांत व्हड बंदर आसा. हेर लांबायेचे रस्ते आसात. दर्यावेल्या बंदरांमदी पारक्षिप (कटक) हें सगळ्यांत व्हड बंदर आसा. हेर बंदरांमदी चंदबाली (बलसोर), गोपालपूर (गंजाम) हांचो आस्पाव जाता आसा.
हवाई ओरिसांतलो मुखेल विमानतळ भुवनेश्वराक आसा.थंयसावन दिल्ली, कलकत्ता, हैद्राबाद, हांगा विमान-येरादारी चलता. वायुदूत विमान सेवा भुवनेश्वर, जयपूर आनी राउरकेला हांगाय चलता।
लोक आनी समाजजीण
राज्याचो आवांठ १,५५,७०७ चौ. किमी. लोकसंख्या:२३,३७०,२७१(१९८१).
धर्म: राज्यांत वट्ट लोकसंख्येच्या ९६%हिंदू, सुमार २% किरिस्तांव तर १.५% मुसलमान आसात. हिंदूमदीं वैश्णव आनी शैव पंथीय मुखेल आसून ते पुरीच्या जगन्नाथदेवाक मानतात. जैन मताचेय लोक हांगा आसात.
जाती/ जमाती: अनुसूचित जाती-जमातीची लोकसंख्या राज्यांत ९७.८ लाख आसून राज्यांतले वट्ट लोकसंख्येंत हेर राज्यांपरस. हें प्रमाण सगळ्यांत चड आसा. राज्यांतले वट्ट लोकसंख्येंत हेर राज्यांपरस. हें प्रमाण सगळ्यांक चड आसा. राज्यांत आदिवासी २४% तर अनुसूचित जमाती १५.७% अशें प्रमाण पडटा. पाण, गंदा, डोम, धोबा, बावरी आनी कांद्रा भुइयॉं, ओराओं, भूमिजी,भौमिया आनी शबर ह्यो कांय आदिवासी जमाती आसात. ससनी ब्राह्मण, उत्कल ब्राह्मण हामकाम समाजांत व्हड मान आसा. ताच्या फाटल्यान क्षत्रिय आनी राजपूत वर्ग येता. सगळे जमीनदार स्वताक क्षत्रिय मानतात. रीतरिवाज: माड आनी आंब्याचे रूखावळीमजगतीं हांगाचीं खेडीं वसल्यांत. घरांच्यो वण्टी मातयेन रंगयिल्ल्यो आसतात. तांचेर चुन्यान चित्रां काडटात.देवूळ, वाग, हत्ती, भाताचे भरे अशी हीं चित्रां आसतात. दादले धोतर आनी खांध्यार चादर असो भेस करतात. बायलो धोंपरामेरेन साडी न्हेसतात. शारांत रावपी लाकांचेर आर्विल्ल्या भेसांचो प्रभाव पडिल्लो आसा. आदिवासी लोक शिकार करप, फळां पुंजावप, एकेच सुवातेर रावन वा कुमेरी पध्दतीची शेती करतात. हालीं ते खणींनी वा कारखान्यांनी वावर करतात.
सण आनी उत्सव: राज्यांतल्यो चडश्यो सगळ्यो परबो शेताकडेन संबंदीत आसात. पावसाउपरांत मळणी जातकच गाय-बैलांच्यो जायत्यो परबो जातात. हेर म्हत्वाच्या जात्रा-यात्रांमदीं पुरीची चंदन जात्रा,जून-जुलय म्हयन्यांत जावपी जगन्नाथाची रथयात्रा, नोव्हेंबर म्हयन्यांत जावपी कटकची बली यात्रा, फेब्रुवारी म्हयन्यांतली कोणार्कची जात्रा, हांचो आस्पाव जाता. हेर देशांतल्यान ह्या जात्रांक यात्रा, फेब्रुवारी म्हयन्यांतली कोणार्कची जात्रा, हांचो आस्पाव जाता. हेर देशांतल्यान ह्या जात्रांक लाखांनी लोक येता. कलाकुसर: ओरिसांतली शिल्पकला खूब ओडलायणी आसा. भुवनेश्वर,कोणार्क, जगन्नाथपुरी ह्या सुवातींनी ही कला दिश्टी पडटा. कोणार्क सूर्यमंदिर शिल्पकलेखातीर नामना जोडून आसा.
ओडिसी (*)हो राज्यांतलो म्हत्वाचो थळावो नृत्यप्रकार आसा. भरतनाट्यम,कथकळि, मणिपूरी, कथक ह्या नृत्यांकय तितलेंच म्हत्व आसा. मोव फातरासावन केल्लें मूर्तीकाम, लांकडी खेळणी, नक्षी आशिल्लें जाळिकाम ही हांगासल्ली खास कला आसा. हांगाचे दागिने आनी बंगालांतल्यान एक भाशीक चळवळ सुरू केल्ली. ते ओडिया ही भास म्हूण मानपाक तयार नासले. फकीर मोहन आनी सेनापती ह्या बरोवप्यांनी फुडाकार घेवन ओडिया ही स्वतंत्र भास आसा, हें मत स्पश्टपणान मांडलें. ह्या बरोवप्यांच्या पंगडान ‘लधमा’, ‘छमाण ’, ‘प्रायशिचत’ अश्यो जायत्यो नवलकाणयो रचल्यो. पुष्पमाला, उपहार अशे काव्यग्रंथ बरयले. रामायण आनी महाभारत हांचो अणकार केलो. ह्याच काळांतले नामनेचे ‘भक्तकवीं’ मुधुसूदन राय हांच्या काव्याचेर विश्वकवी रवींद्रनाथ टागोर हाचो प्रभाव पडला. ओरिसाचो वड्स्वर्स्थ म्हूण गाजिल्लो गंगाधर मेदेर ह्या कवीन ‘शाकुंतल’ काव्याचेर आदारित ‘प्रणयवल्लरी’, सीता वनवासाचेर ‘तपस्वीनी’ हीं काव्यां रचलीं.
आर्विल्ल्या बरोवप्यांमदीं गोपबंधुदास हाणें ‘धर्मपद’, ‘वदिर-आत्मकथा’, ‘काराकविता’,‘अवकाशचिंता’ हे ग्रंथ रचले. ह्याच काळांत निळकंठदास हाणें टेनीसनच्या ‘प्रीन्सेस’ चेर आदारिल्लें ‘प्रणयिनी’ आनी ‘इनॉक आर्डेन’ हाचेर आदारिल्ले ‘दासनायक’ हे ग्रंथ रचले. मायाधर मानसिंह कालींदीचरण पाणिग्राही, वैकुंठनाथ पटनायक, हरिहर महापात्र, शरदचंद्र मुखर्जी आनी अन्नदाशंकर राय हांणी काव्याच्या मळार मोलादीक वावर केला.
साहित्य अकादेमीचे वर्सुकी पुरस्कार जोडपी साहित्यीक अशे आसात- १९५५:गोपीनाथ मोहंती, १९५८:कान्हूचरण मोहंती, १९६१:गोदावरीस मिश्रा (मरणाउपरांत), १९६३: सोची राऊतरॉय, १९६४:नीलकांत दास, १९६५: बैकूंठनाथ पटनायक, १९६६: गोदावरीस महापात्र (मरणाउपरांत), १९६७: सूर्यनारायण दास, १९६१: सुरेन्द्र मोहंती, १९७०: बिनोद चंद्र नायक,१९७१: मनोरंजन दास, १९७२: मनोज दास, १९७३: जे. पी. मोहंतीं, १९७४: सीताकांत मोहापात्रा,१९७५: राधामोहन गडनायक, १९७६: किशोरी चरण दास, १९७७: काली रचण पटनायक, १९८१:अखिलमोहन पटनायक, १९८२:गोपाळ चोत्राय, १९८३: हरेकृष्ण मेहताब, १९८४: भानुजी राव.
म्हत्वाचीं थळां
पुरी: हें थळ भुवनेश्वर सावन ६२ किमी. अंतराचेर आसा. हिंदूंच्या चार धामांमदलें एक धाम. हांगा जगन्नथाचें देवूळ आसा. आषाढ शुक्ल व्दितीयेक हांगा व्हड जात्रा भरता. सध्याचें देवूळ ११९८ त बांदिल्लें. नामनेची जगन्न्थाची रथयात्रा हांगा भरता.
कोणार्कहांगा तेराव्या शतमानांतलें सूर्यमंदिर आसा. २४ कोरांतिल्ली पाशाणाचीं चक्रां, सात व्हड कोरांतिल्ले घोडे आशिल्लो सूर्याखातीर केल्लो रथ, हांगा पळोवंक मेळटा. भुवनेश्वरसावन ६५ किमी. चेर ही सुवात आसा.
भुवनेश्वरलिंगराज देवूळ, मुक्तेश्वर देवूळ, अनंत वासुदेव देवूळ, राजराणी देवूळ तशेंच हेर देवळां हांगा पळोवपाक मेळटात. खंडगिरी,उदयगिरी आनी धौली हांगासल्ल्यो जैन आनी बौध्दांच्यो होंव-यो आनी अशोकाचें पाशाणबरप हांगा आसा.
संदर्भ
वर्ग:देवनागरी पानां वर्ग:भारतांतलीं राज्यां/Bharotantlim Rajeam
शब्द आनी अर्थ
शब्द आनी अर्थ शब्द म्हळ्यार उतर।हें उतर आकाशाचो गुण अशें न्यायशास्त्र सांगता।शब्द आनी अर्थ हांचो एकमेळ जालो म्हण्टकीच काव्याची मुळावी तयार जाली।शब्द आनी अर्थ म्हळ्यार काव्याची बुन्याद।तिच्या आदाराचेर फुडें काव्याची इमारात बांदूक येता।फक्क्त काव्याकच न्हय तर सदीच्या वेव्हारांत शब्दांची खिणाखिणाक आमकां गरज आसता।एक शब्द सम्यक् ज्ञात सम्यक प्रयुक्त स्वर्गे लोके कामधुक् भवति अशें पतंजलीन म्हळां।ताचो अर्थ समजावन घेवंक जाय।उतरांचो वापर करतना तांचो अर्थ समजून तांचो प्रयोग म्हळ्यार उपेग करुंक जाय।
मनीस जातीच्या उदरगतींत शब्दांचे खूब योगदान आसा।पुर्विल्ल्या काळा सावन मनीस जात भाशेचो उपेग करीत आयल्या,ती भास शब्दांनी घडयिल्ली आसता।भास आनी शब्द हांचो संबंध खूब लागींचो।शब्द हो भाशेचो घटक।अनेक उतरांनी घडपी वाक्य हेवूय भाशेचो घटक ।शब्दाचे मुळावे गिन्यान आमकां जाता तें कानानीं।त्या खातीर शब्द हो कानाचो विशय अशें आमी मानतात।शब्दाचो मुळावो रुपकार म्हळ्यार धव्नी।विशिश्ट तरेच्या धव्नीचीं ल्हारां आमच्या कानार मारतात आनी तांचो अर्थ आमकां संवयेन कळून येता।ल्हानपणासावन शब्द आनी अर्थ हांचें नातें आमकां आवयेच्या वा हेर लोकांच्या उलोवपांतल्यान कळून येता आनी मागीर आमी शब्दप्रभू जातात।जेन्ना लिपयेचो सोद लागलो तेन्ना हींच उतरां बरपांत येवंक लागली आनी वाक्य नदरेक दिसूंक लागलें।तोंडान उलोवपाचें उतर बरपांत आयलें आनी मागीर स्पर्शान लेगीत तें कळूंक लागलें(ब्रेल)।हांगा एक गजाल मतींत धरुंक जाय ती म्हळ्यार लिपी म्हळ्यार उतर न्हय।लिप म्हळ्यार कुरु।त्या त्या कुरवांनी उतरांची जाणविकाय जाता।देखीक-उदक अशें बरयल्या उपरांत उदक ह्या नावान खबर जाल्ल्या वस्तूची जाणविकाय जाता।ही जाणविकाय इतली संवकळ त्या उतरांची जाल्या।उदक हें उतर आनी उदक ही वस्तू हांचो संबंध आसा।ताका पदपदार्थ संबंध अशें म्हण्टात।
धव्नी, उतर, लिपी अशे तरेची शब्दांची माळ आमी पळयली।ध्वनी कशे निर्माण जातात तांच्यो सुवाती खंयच्यो हे विशीं व्याकरणात खूब भासाभास केल्या।गळ्यांतल्यान येवपी उतर कणढांय,ताळवेंतल्यान येवपी उतर तालव्य अशें उतरांचे प्रकार व्याकरणात केल्यात।.
संदर्भ
वर्ग:देवनागरी पानां
लगोऱ्यो
thumbnail|Kids playing lagori on a Bangalore street.एक मैदानी खेळ. हो खेळ 500 – 600 वर्सां सावन प्रचलित आसा. एकनाथाचे गाथेंत ताचो उल्लेख आसा. पेशव्यांच्या काळांत घोड्याचेर बसून हो खेळ खेलप जातालो अशें म्हण्टात. सद्याच्या काळांत गांवगिऱ्या वाठारांनी ल्हान भुरगीं हो खेळ खेळटात. लांकडाचे चेपटे वाटकुळे कुडके वा चेपटे फातर वा नळ्यांच्यो नळकुटयो एकामेकांचेर मांडून दवरपाचे आनी पयसवल्ल्यान पेल मारून हे फातर उडोवपाचे अशे तरेचो हो खेळ आसता. ह्या खेळाखातीर जे फातर उडोवपाचे अशे तरेचो हो खेळ आसता. ह्या खेळाखातीर जे फातर वापरतात तांकांच लगोऱ्यो म्हण्टात. 6 चेपटे वाटकुळे फातर आनी एक कळस मेळून 7 लगोऱ्यो आसतात. सगळ्यांत पोंद दवरपाची लगोर 5 ते 6 इंच व्यासाची आसता, मदल्यो लगोऱ्यो हे लगोरे परस ल्हान ल्हान जावन सगळ्यांत वयल्या कळसाचो व्यास 2 ते 3 इंच आसता.
जंय लगोऱ्यो मांडून दवरतात थंय मध्यबिंदू काडून ताचे भोंवतणीं दोन वाटकुळां आंखून घेतात. वाटकुळाचे मध्य रेगेसावन एक समांतर रेग काडत. हिका नेमरेग म्हण्टात.
ह्या खेळांत दोन पंगड वांटो घेतात. दर एके वटेन 5 – 10 खेळगडे आसतात. एका पंगडांतले खेळगडे पेल्ल मारून लगोऱ्यांची माळ फोडटात आनी ती पडटकच परत लगोऱ्यो मांडपाचो यत्न करतात. हांकां खेळपी वा रचपी म्हण्टात. नेमरेगेचे आलतडीन उबे रावन पेल्ल मारपाचो आसता. दुसरो वटेनचे खेळगडे मुखावयले वटेन ल्हान वाटकुळाच्या भायर उबे रावन पेल्ल जिखपाचो यत्न करतात. पेल्ल लगोरेक लागनासतना जमनीर पडून वयर वता तेन्ना सकयल पडचे आदीं तो जिखल्यार पेल्ल मारपी गडी बाद जाता. पेल्ल जिखलोना जाल्यार दर एकल्यावतीन तीन खेपे मारूंक मेळटा. लगोऱ्यो पड नासतना लेगीत सगळ्यांचें पेल्ल मारून जातकच डाव पुराय जाता.
thumbnail|Lagoriखेळपी पक्षांतल्या खेळगडयान पेल्ल मारून लगोऱ्यो उडयतकच विरोधी गटांतले खेळगडे सगळ्यो लगोऱ्यो धाकट्या वाटकुळाभितरूच पातळावन घालतात. पूण खेळगडे सगळ्यो लगोऱ्यो परत मांडचेआदीं एकेच फावटीं हें काम करूंक मेळटा. खेळपी खेळगडे पडिल्ल्यो लगोऱ्यो मांडून दवरता आसतना दुसऱ्या पक्षांतलो एक खेळगडो पेल्ल काडून धाकट्या वाटकुळांत उबो रावन लगोऱ्यो मांडप्यांमदीं कोणाचेरूय तो पेल्ल मारता. तो पेल्ल जमनीक लागनासतना लगोऱ्यो मांडप्यांमदल्या कोणाच्याय आंगाक लागल्यार जाच्या नेमाक लागून लगोऱ्यो पडटात तो गडी बाद जाता. उपरांत दुसरो खेळगडो पेल्ल मारता.
लगोऱ्यो उडोवपी गटान लगोऱ्यो उडयतकच पेल्लाक हात लावपाचो नासता. तेचपरी व्हडल्या वाटकुळा भायर वचपाचें नासता. तशें केल्यार तो गडो बाद थारता. विरोधी गटांतल्या खेळगड्यांनी मारिल्लो पेल्ल चुकयत तांणी लगोऱ्यो मांडपाच्यो आसतात. ह्यो लगोऱ्यो रचून जाल्यो म्हण्टकच डाव पुराय जाता.
डाव सुरू करतना खेळपी वाटकुळाच्या अर्द्या भागांत उबे रावतात आनी झेलपी दुसऱ्या अर्द्या भागांत उबे रावतात. लगोऱ्यो पडसर वा डाव सोंपेमेरेन खेळगड्यांनी मुखावयले वटेनच्या अर्द वाटकुळांत पालव घालपाचें नासता. लगोऱ्यो पडटकच मात त्यो मांडीसर वा नेम मारपी बाद जायसर खंयच्याय खेळगडयाक मैदानाच्या (व्हड वाटकुळाच्या) खंयच्याय भागांत वचूंक मेळटा.
-कों. वि. सं. मं.
वर्ग:देवनागरी पानां वर्ग:खेळ/Khell
ताटयो
ताटयो एक भारतीय मैदानी खेळ. कसलोच खर्च करिनासतना, सपाट अशे जमनीर खेळपाचो एक खेळ. हो खेळ चडसो महाराष्ट्र आनी गोंयांत खेळिल्लो दिसता, महाष्ट्रांत ह्या खेळाक आटयापाटया जाल्यार गोंयांत मीठ फाळणी आनी ताटयो अशें म्हण्टात. ह्या खेळाच्या मैदानांत 23फूट 1इंच लांबाय आनी आशिल्लयो णव आडव्यो ताटयो आंखतात. तांचे मदोमद 89 फूट लांबाय आनी 13 इंच रुंदाय आशिल्ली उबी ताटी आसता. दोन आडव्या ताटयांमदले अंतर 11 फुटांचें आसता.
अशें ताटयो रक्षकांचें काम आसता. ह्या खेळांत सगळ्या णवय खेळगडयांनी णवय ताटयो हुंपपाची गरज नाएआक्रमक पंगडांतलो एक खेताटयो हुंपून गेलो तरीय अर्दी फेरी जाली अशें जाता. मागीर ह्या खेळ ताटयांदमल्या खणांत प्रवेश करचो पडटा. हाका लोण वा मीठ दिवप अशें म्ह हुंपून गेल्लो खेळगडो मीठ हाडूंक गेला अशें म्हण्टात. मीठ हाडपी खेळगडो वांगडयांक लोण वा मीठ दिता आनी अशे तरेन एका कडसून दुसऱ्याकडेन मी खेळगडो लेगीत पयली त्ताटी (कपाल ताटी) हुंपूक पावलो की, एक दावल वा लोपुराय जावपाक सगळ्याच खेळगडयांनी पयले ताटयेमेरेन खेळगडयाक मात लोण वा मीठ मेळिल्ल्या खेळगडयाची भेट तो आशिल्ल्या जाय. मीठ घेवन वचपी खेळगडयाक आडोवपाचें आनी जाका मीठ पाकोंडीत भरपाचें काम ताटी राखणो करता.
हे कोंडीक रिंगण कूड वा कूड खेळांतलो निर्णायक आनी कठिण असो डावपेंच, दोनय पंगडाखातीर आसता. हाडपाक येसस्वी जालो जाल्यार त्या पंगडाक एक डाव मेळून परतून तो आ सरता. जर आक्रमक पंगडांतलो एक लेगीत खेळगडो डाव जावंचेपयलीं राखणो पंगड आक्रमण करता, आनी बाद जाल्लो आक्रमक पंगड राख पंगडाच्या सगळ्या खेळगडयांक मीठ पावचेपयलींच जर आक्रमक खेळ हुंपली जाल्यार मीठ कुसयलें अशें म्हण्टात आनि अशे तरेन आक्रमक पंगड डाव हारता.
1914 त पुण्याच्या डॅक्कन जिनखान्यात ह्या खेळाचे अधिकृत अशे नेम करुन अखिल भारतीय सर्ती सुरु केल्यो. 1918त बडोद्याच्या हिंद विजय जिमखान्यात आनी 1935त अखिल महाराष्ट्र शारिरीक शिक्षण मंडळान ह्या खेळाक आधुनीक रुपकार दिलो. ह्या खेळाक दर पंगडाक दरेकी 7 मिनटांचे तीन डाव मेळटात. हुंपिल्ल्या ताटयांची संख्या मीठ हाडपांत मेळिल्लें पुराय येस हाचेर हाचेर गूण मेजप जातात वैयक्त्तीक चपकाय आणि शिटूकसाण, सांघीक कुशळटाय हांचे गिन्यान तशेंच प्रशिक्षण ह्या खेळावरवीं मेळटा. हांचेच जोडयेक मनोरंजन आनी व्यायाम हांचो लाव जाता. खेळावरवीं मेळपी ह्या गुणांचो खेळगडयाक फुटबॉल, हॅडबॉल, बास्केटबॉल, हॉकी सारकिल्ल्या खेळांनी फायदो जाता. एका तेंपार विशेश करुन गांगिऱ्या वाठारंनी खुबूच लोकप्रिय आशिल्लो हो मैदानी खेळ. नागरी आनी विदेशी खेळांच्या आक्रमणाक लागून हेर गांवठी खेळांसारकोच आतां फाटीं पडला.
संदर्भ
वर्ग:देवनागरी पानां
वतनदारी
वतनदारी : भारतीय समाज वेवस्थेंत पारंपारीक रितीन चलत आयिल्ली येणावळ म्हळ्यार वतन. गांव वा देशकारभारांत वेगवेगळ्या मळार थरावीक रितीचें योगदान करपी अधिकारी आनी सेवक हांकां तांच्या कामाखातीर मेळिल्लो मोबदलो, हक्क वा अधिकार, ह्या रुपांत ह्या वतनाचो उदय जालो. वतन घेवपी मनशाक वा घराण्याक वतनदार म्हण्टात आनी हे एकंदर वेवस्थेक वतनदारी म्हण्टात.
सुरवेक ग्रामसंस्थांचो कारभार चलोवपी जाळवणदारांक तांचे सेवेचो मोबदलो म्हणून पिकावळ वा जमीन हांच्या रुपांत मोबदलो दिवप जातालो. फुडें राज्यवेवस्था, धर्मवेवस्था हांचो कारभार पळोवपी कारभाऱ्यांक वतनदारी दिवपाची प्रथा शासनवेवस्थेंत स्विकारली.
वतनदारीचे दोन मपखेल प्रकारल मेळटात - एक, राजाक गरज पडटा तेन्ना लश्करी वा हेर आदार करपाचे अटीचेर जीं वतनां दितात, तीं सरंजामशाय वतनां आनी दुसरो, गांव कामगारांक गावस्की म्हळ्यार गावसभेकडल्यान ग्रामवेवस्थेच्या विशिश्ट कामाक मेळटात तीं वतनां. हाचेभायर बलुतेदार म्हळ्यार वेगवेगळे कारागीर - कामगार, गांवाखातीर जे विशिश्ट सेवा करतात, तांकां शेतरऱ्याकडल्यान कायम स्वरुपांत थाराविक धान्य मेळटा.
ग्रामसंस्थेंतल्या कारभारांत कांय अधिकारपदां कांय कुळांकडे वंशपरंपरेन दिताले आनी त्या कुळांक कांय जमीन कायमची इनाम दिवपाची चाल आशिल्ली. तेखातीर त्या त्या कुळांतले अधिकारी आपआपलीं कामां दक्षतेन करताले. यादव काळापयलीं ही संस्था वेवस्थित कार्यरत आशिल्ल्याचे दाखले शिलालेखांतल्यान आनी तांब्यापटांतल्यान मेळटात. यादव काळांत (९८० - १३१८) वतनदारी पद्दत पुरायपणान प्रस्थापित जाल्ली दिसता.
ग्रामवेवस्थेंत पाटील हो सगळ्यांत व्हडलो वतनदार. तसो राज्यांतलो सगळ्यांत श्रेश्ठ आनी मातबर वतनदार म्हळ्यार देशमुख वा देशग्रामकूट. पाटील हो जसो गांवाचो राजा तसो देशमुख आपल्या हाताखालच्या प्रदेशाचो नायक.
वतनदार हे लोकांचे प्रतिनिधी म्हणून लोकांखातीर काम करपी आशिल्ल्यान लोक तांकां मान दिताले. वतनदारांकूय आपल्या वतनाचो आनी आपल्या अधिकारपदाचो व्हड अभिमान दिसतालो.
ग्रामसंस्था ही दर एका गांवांत आसून तिचो कारभार ग्रांमपंचायत नांवाची सभा करताली. उपरांत मात ही वेवस्था मात्शी बदलली आनी ग्रामीण वाठारांनी देशकसत्ता आयलूी. देशमुख, देशपांडे, पाटील, कलकर्णी, चौगुलो आनी मुखेल ग्रामस्थ हांकां सगळ्यांक मेळून 'देशक' म्हण्टाले. गांवच्या कारभारा खातीर ज्यो सभा भरताल्यो तातूंत बारा बलुतेदार, शेतकामती, जोशी ह्या सगळ्या जानपदस्थ लोकांचो आस्पाव जाता. हातुंतले सगळे वतनदार आसताले. ताका लागून राजसत्ता बदलली जाल्यार अधिकारी बदलताले. पूण लोकवेव्हाराचो खांबो आशिल्ली वतनदार मंडळी कायम आसताली. तेखातीर यादवांचे शिमेंत परमार, होयसळ, शिलाहार, काकतीय ह्या वंशांतल्या राजांनी मदीं मदीं लुडबूड केली वा यादवांक कांय प्रसंगांचेर कांय प्रदेश सोडचे पडले; तरी स्थानिक कारभारांत व्हडलोसो गोंदळ जालोना. त्या काळांत देशाच्या हिताची सगळ्या धडणुकांची नोंद वतनी अधिकारी दवरताले. यादवां उपरांत मुसलमानी अंमल (१२१८ ते १७०७) आयलो आनी दक्षिण हिंदुस्थानांत, मध्ययुगांत बहमनी सत्ता (१३४७ ते १५३८) आनी फुडें तिचे पांच शाह्यांत - आदिलशाही, कुत्बशाही, निजामशाही आनी इमादशाही अशी वांटणी जाली. पूण वतनदारींत चडशे बदल जाले नात. कारण राजसत्ता बदलली तरी स्थानिक कारभारांत व्हडलोसो बदल जालो ना. मुसलमानांनी हीं सगळीं वतनां चालू दवरल्यांत. मराठेशाहींत हे वतनसंस्थेंत चड बदल जालो ना तरी शिवाजी महाराजान देशमुख - देशपांडे हांचीं वतनां जप्त करून वेतनपद्दत हाडपाचो यत्न केलो आनी येणावळ एकटांय करपाखातीर ताणें देशमुख - देशपांडे हांचेर पातयेवन राविनासतना कमाविसदार, महालकरी, सुभेदार अशा पगारी अधिकाऱ्यांची नेमणूक केली. सगळींच पोरनी वतनां काडलींनात पूण नवीं वतनां दिलींनात. शिवकाळांत वतनसंस्थेंची स्थिती मात्शी वेगळी आशिल्ली. त्या काळांत राजसत्ते फाटोफाट देशकसत्ता म्हळ्यार देशमुख, कुळकर्णी, देशकुळकर्णी, पाटील, बलुतेदार ह्या वतमदारांचे अधिकार आशिल्ले.शिवकाळांत उपरांत सरंजामशायेक सुरवात जाली. शाहू छत्रपतीच्या काळांत एकाद्र्या सरदारान नवो प्रदेश जिकल्यार तो ताकाच जहागीर म्हणून दिवपाची चाल सुरू जाली. ताका लागून उपरांत पेशवायेंत मराठी साम्राज्याचो विस्तार जावनूय हे सरंजामशायेक लागून एकसुत्री राज्य उरलें ना आनी स्वतंत्र संस्थानां तयार जालीं. उपरांत ब्रिटीशांनी हिंदुस्थान घेतकच इंग्लीश अंमलांत हीं संस्थानां कायम दवरलीं. ग्रामसंस्थेंतलो पाटील, कुळकर्णी, महार हीं वतनां तशींच चालू दवरलीं. पूण देशमुख - देशपांडे हांचीं सरंजामी वतनां काडलीं.फुडें स्वातंत्र्या उपरांत भारतांत संस्थानांच्या विलीनीकरणा वांगडा सगळीं वतनांय सोंपलीं. कुळकर्णी, पाटील, चौगुलो, देशमुख-देशपांडे, महार ,महाजन हांच्या वतनाविशींचे हक्क आनी कर्तव्यां अशीं आशिल्लीं-
कुळकर्णी
ताच्या वतनाक 'लिखनवृत्ती' म्हण्टाले. गांव - पाटलाचो लेखक - मदतनीस ह्या नात्यान गांवाचे येणावळीचो हिशोब दवरपाचें काम कुळकर्ण्याकडे आसतालें. कुल - करण ह्या सामासिक शब्दावयल्यान कुळकर्णी हो शब्द आयला आसुंये. कुल म्हळ्यार जमनीचो भाग वा शेतकरी आनी करण म्हळ्यार लिखनवृत्ती कुळवार हिशोह बरोवपी तो कुळकर्णी. हाका पटवारी वा पांड्या अशेंय म्हण्टात. कुळकर्णी चडकरून ब्राह्मण आसताले पूण प्रभू, मराठे, लिंगायत आनी मुसलमान ह्या ज्ञातींनीय कुळकर्णी वतनदार मेळटात. शिवकाळांत तांकां दोन रग, जोतें, मुंडासो, धोंतराचो जोड, लेंस, चादर तशेंच गांवांतल्या धंदेवाल्यांकडल्यान तेल, पानां, सुपारी, गोड, केळीं मेळटालीं. गांवाचें दप्तर, शिवाराचें कमाल क्षेत्र, आकार आनी वर्णन हांचो आकार, शेतवारपत्रक, लावणीपत्रक, पडपत्रक, वसुली - बाकी पत्रक तांची फाळणी आनी जमाखर्च, गोरवां आनी मनशांची गणती अशीं लेखी कामां तो करतालो. कुळकर्ण्याचो सामाजिक दर्जो बरो आसतालो. पाटील : प्राचीन ग्रामसंस्थेंतलो गांवचो मुखेल वतनदार अधिकारी. 'पट्टकील' ह्या संस्कृत शब्दावयल्यान पाटील हो शब्द आयला. ताचे उपरांत पाटैल, पाटेल, पाटील ह्या क्रमान तो शब्द प्रचारांत आयलो. तज्ञांच्या मतान, पाटीलकी हें वतन जमनीचे नांगरटी वांगडाच जल्माक आयलें. पाटलाक ग्रामसंस्थेंत प्रदेशाप्रमाण मान मेळटालो. पटलाक गांवपाटील वा पाटील - मुकादम अशेंय म्हण्टाले. पाटील घराण्यांत सगळेच पाटील आडनांव लायताले, पूण पाटीलकी भोगपीच खरो पाटील आसतालो. पाटीलकीहें वतन म्हार, मुसलमान, ब्राह्मण, कुणबी ह्या जातींनीय आशिल्ल्याचे उल्लेख मेळटात. देशमुखी फाटल्यान पाटीलकीक म्हत्व आशिल्लें आनी तांचें वतनूय वंशपरंपरेन चलतालें.
पयलींच्या काळांत पाटील हो गांवचो राजाच आसतालो. महाराष्ट्रांत प्रदेशाप्रमाण वेगवेगळीं नांवां आसात. कोल्हापूर - सांगली संस्थानांत ताका 'चौधरी कामगावुंड' म्हण्टाले, कोंकणांत चौगुला आनी हेरकडे पाटील म्हण्टाले. जातपाटील, सरपाटील, जडेपाटील अशेय भेद आसात. हाचे भायर पोलीस पाटील आनी मुलकी पाटील अशीय कामाची वांटणी एकाद्र्या गांवांत आसताली. पाटील हो गांवचो मुखेल आसून, ताचेकडे मुलकी, दिवणी आनी फौजदारी अधिकार आसताले. गांवचो सारो वसूल करप ही पाटलाची जबाबदारी आसताली. एकाद्र्या वर्सा रक्कम जमलीना जाल्यार ती पाटलाकूच भरची पडटाली. गांवची सुवेवस्था दवरून शांतिकाय राखप पाटलाचें काम आसतालें, गांवांत पीक, बलुतेदाराच्यो अडचणी, वतनदार, समाजीक संस्थांची वतनां, झगडीं हांची देखरेख आनी निवारण हीं पाटलाचीं मुखेल कामां आसतालीं. हाचेभायर सरकारी हुकमांची अंमलबजावणी, गांवांत येवपी - वचपी लोकांची खबर मेळोवप हीं कामां आसतालीं. म्हार, कुळकर्णी आनी पोतदार हांचेवतीन पाटील कामां करतालो. ह्या कामाखातीर पाटलाक वर्सुकी मुशाहिरा मेळटालो. विंगड विंगड समारंभांच्या प्रसंगांनी शिगमो, दसरो, पाडव्या दिसा पाटलाचो मान पयलो. भोसले, दाभाडे, पवार, गायकवाड, शिंदे, होळकर ह्या सरदारांनी संस्थानां निर्मिली तरी ते पाटीलकीक घवन बसले आनी तांणीं नवीं पाटील वतनां संपादन केलीं. स्वातंत्र्या उपरांतच्या काळांत हें पद नांवापुरतेंच उरलें.
चौगुलो
चौगुलो म्हळ्यार चार कुळां बाळगुपी ह्या मूळ शब्दावयल्यान हो शब्द आयला. देशचौगुलो असोय ताचो उल्लेख करतात. चडकरून हो कुणबी आसतालो पूण कोणाय वतनदाराक पयलीं आपल्या वतनाचो वांटो दुलऱ्याक दिवपाचो वा विकपाचो हक्क आशिल्ल्यान वाणी, मराठा, ब्राह्मण, लिंगायत ह्या जातींनीय चौगुलो वतनाची परंपरा मेळटा. गांवच्या एकंदर जमनीचो पंचविसावो वांटो पाटील, कुळकर्णी आनी चौगुलो हांकां इनाम म्हणून साऱ्याबगर दिवपाची चाल आशिल्ली. हाचेभायर तांकां दुसरेय हक्क आसताले. गांवांतले गुदांव हांची वेवस्था ताचेकडे आसताले. चौधरी आनी चौगुलो हे सादारणपणान एकाच दर्जाचे वतन आशिल्ले. महाळ - नाईक हे वतनदार भिल्ल, रामोशी वा कोळी आसताले.