cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kolvontam Ami Borie Sokoilim (Hatak Ghalun Kanknnam) - Dekhni
Kolvontam Ami Borie Sokoilim (Hatak Ghalun Kanknnam)
Musical form: Binary
Literary form: Ethnological aspects
Translated by Romano Abreu, Moira, Goa, June 2003
Kolvontam ami Borie sokoilim
We are dancing girls from lower Borim.
Borie vetanam ami
When we were going to Borim,
Marvank(u) sampoddllim.
We were caught by Marva [40].
Amguel jevonn(u) tup ani lonni
Our meal butter and cream.
Almusak khatai ami pan(u) supari.
Hatak ghalun kanknnam, paink painzonnam
Wearing bangles in hands and anklets with bells on our legs,
Choi, choi, choi, choi, choiai rê tumi ami
You look, look, look, look at us,
Deknni nachtanam.
While we are dancing deknni dance.
Polleiat
Dekhnni
रुमानियन साहित्य
रुमानियन साहित्य हे पंदराव्या शेंकड्यांत, धर्मसुदारणेचे चळवळीचे प्रेरणेंतल्यान कांय धर्मीक साहित्य चर्च स्लाव्हॉनिकांतल्या रुमानियन भाशेंत अणकारीत जालें. रुमानियीन भाशेंतल्या लौकिक स्वरुपाच्या लिखाणाचो आयज उपलब्द आशिल्लो सगळ्यांत पोरवो पुरावो म्हळ्यार 1521 त, ब्रासॉहव्हच्या न्यायाधिशाक बरयल्लें एक पत्र. तुर्कांकडल्यान आक्रमण जावपाची शक्यताय त्या पत्रांत उक्तायल्या. मौखिक परंपरेन सांबाळून दवरिल्लें रुमानियन लोकसाहित्य भरपूर आसा. तातूंत महाकाव्यां, भावकविता, बोधवादी साहित्य, नाट्यात्म संवाद हांचो आस्पाव जाता.
1688 वर्सा रुमानियन भाशेंत बायबलाचो अणकार जालो. ह्याच काळांत रुमानियन भाशेंत ॲलेक्झांडराचें चरित्र, इसापाच्यो नितीकथा अशेंय साहित्य तयार जासें.
आठारावो शेंकडो
ह्या शेंकड्यांत ग्रीसीक फनॅरिऑटांच्या म्हळ्यार कॉन्स्टँटिनोपलांतलो ग्रीक वेपारी हांचे सत्तेक लागून रुमानियन साहित्याच्या विकासांत आडखळी आयल्यो. आधुनिक ग्रीक भास ही शिश्टसंमत भास थरली. अठराव्या शेंकड्यांत रुमानियन युनिएट इगर्जेच्या धर्मोपदेशकांनी रुमानियन भास ही लॅटीन भाशेपसून जाल्या अशें मानलें. लॅटीनवादी संप्रदायाचे मुखेल प्रतिनिधी म्हणून सॅम्युएल माय्क्यू – क्लेन, घेओर्ग सिनकाई आनी पेत्रू मायॉर हे उल्लेख करपासारके आसात. माय्क्यू – क्लेन आनी घेओर्ग सिनकाई आनी पेत्रू मायॉर हे उल्लेख करपासारके आसात. माय्क्यू – क्लेन आनी घेओर्ग सिन्काई हांणी रुमानियन भाशेचें पयलें व्याकरण तयार केलें (Elementa Linguae daco – romanae Sive Valachicae, 1780). पेत्रू मायॉर हाणें रुमानियन भाशेच्या लिखाणाखातीर लॅटीन वर्णमाळ आसची हे खातीर खूब यत्न केले आनी रुमानियन लोकांचो इतिहासूय बरयलो (1812). ह्या शेंकड्यांत बरयल्ले संतचरित्रांचे 24 खंड (minei) हे भाशाशैलीचे नदरेन म्हत्वाचे थरतात. यॉनाके व्हाकारेस्क्यू हाणें रुमानियन भाशेंत रुमानियन भाशेचें पयलें व्याकरण बरयलें (1787) आनी नैतिक उद्बोधनाचेर कविता बरयलीं. ताचोच पूत आलेकू व्हाकारेस्क्यू हाणें प्रेमगितां बरयलीं. यॉन बुदाई – दिलिआनू हाणें ‘जिप्सी सागा’ हें महाकाव्य बरयलें. यांकू व्हाकारेस्क्यू हो एक श्रेश्ठ कवी जावन गेलो.
एकुणिसावो शेंकडो
हो रुमानियाचो प्रबोधनकाळ. ग्यॉर्गे लाझार, ग्यॉर्गे आसाची आनी एल्यादे रादूलेस्कयू हे ह्या काळांतले उल्लेख करपासारके विव्दान. हो ग्यार्गे लाझार हाचो शिश्य. वॉलेकियांत रादूलेस्क्यून पयलें रुमानियन पत्र काडलें. 1828 वर्सा ताणें रुमानियन व्याकरणावयलो आपलो ग्रंथ उजवाडायलो. ग्यॉर्गे आसाची हाणें इटालियन संस्कृतीचो स्त्रोत मॉल्डेव्हियांत हाडलो.
ताणें इतिहासीक विशयांचेर लघुकथा बरयल्यो तशेंच रुमानियन आनी इटालियन अशा दोनूय भाशांनी कविता बरयल्यो. एकात्म रुमानियाचो पयलो प्रधानमंत्री मीहाईल कॉगलनीचानू हो राजकारणी आनी इतिहासकार. ताणें मॉल्डेव्हियाचीं पोंरनी इतिवृत्तां संपादून उजवाडायलीं. सिर्लोव्हा आनी ग्रिगोर अलेक्सांद्रेस्क्यू हे कवी. अलेक्सांद्रेस्क्यू कांय बोधकथाय (फेबल्स) बरसल्यात. निकलाय बाल्सेस्क्यू हो व्हड इतिहासकार. कोस्ताक नेग्रूझ्झी हो कवी कथाकार. ताणें Aprodul Purice हें महाकाव्य रचलें. निकलाय बाल्सेस्क्यू हो कादंबरीकार. बॉगदान हाश्यड्यू हो भाशाशास्त्रज्ञ, इतिहास्कार, कवी आनी नाटककार. अलेक्सांदू ओदोबेस्क्यू हो पुरातत्त्वविद्यावेतो आनी इतिहासकार. ताणें कांय काव्यरचनाय केल्या. व्हासीले आलेक्सांदी हाणें सुमार 300 कविता आनी 50 नाटकां बरयल्यांत. यॉन क्रआंगा हो एक नामनेचो लेखक. यॉन ल्यूका कारागीएल हो सर्वश्रेश्ठ रुमानियन नाटककार. ए स्टॉर्मी नायट, ए लॉस्ट लॅटर, कार्निव्हल सिन्स ह्यो ताच्यो उल्लेख करपासारक्यो सुखात्मिका. कलॅमिटी ही ताची शोकात्मिका. यॉन स्लाव्हिसी, बार्बू देलाव्हरान्सीआ, दुलिऊ झामफिरेस्क्यू, गेओर्ग कॉस्बक हे एकुणिसाव्या शेंकड्याचे अखेरेचे साहित्यिक.
विसावो शेंकडो
कवींभीतर सगळ्यांत पयलीं त्यूदोर आर्गेझी हाचो उल्लेख करचो पडटा. ताणें तात्विक, समाजीक, उपरोधप्रचुर, आनी मोगाचेर कविता बरयल्यात. हेर उल्लेख करपासारक्या कवींभितर ल्यूशन ब्लागा, गेओर्ग तोपीर्सीनू, अलेक्सांद्र फिलिप्पीदी आनी गेआर्ग बाकोव्हीआ हांचो आस्पाव जाता.
रुमानियन साहित्याक खरो चंवर आयलो तो फॅसिस्ट राजवटींतल्यान मुक्त जातकच. ह्या काळांतल्या कवींभितर झहारिआ स्टान्सू, ई. कामीलार, एम्. बेनिउक, ई. जाबेलीनू, एम्. बानूस हांचो आस्पाव जाता. गद्यलेखकांभितर एम्. प्रेदा हाणें समकालीन बुध्दिमंतांच्या संदर्भांत बरयलें. सूतो आंद्रास, यॉन लांक्रांजन, व्हासिल रेब्रिआनू (गद्यलेखक); दान देस्लीऊ एन्. लेबिस, ए. ई. बाकोन्स्की, व्हेरोनिका पोरंबाकू, मिहू त्रागोमीर, नीना कासिऊन (कवी); डी. मिकू, पॉल गेओऱगेस्क्यू (समीक्षक) हे सद्याच्या शेंकड्यांतले कांय मुखेल रुमानियन साहित्यिक आसात.
संदर्भ
वर्ग:तत्वाशास्त्र / Philosophy वर्ग:देवनागरी पानां
कोंकणी भाशा मंडळ
कोंकणी भाशा मंडळ गोंय ही भाशा, साहित्य आनी संस्कृती हांचे उदरगतीखातीर ओपिल्ली एक संस्था. कोंकणीचे व्हडविकायेचो दिस म्हळ्यार ३० सप्टेंबर, कोंकणी भाशा मंडळाचो वर्धापन दिस. कोंकणी भाशा मंडळ ही कोंकणी चळवळीतलीं म्हालगडी संस्था आसा. ह्या संस्थेन गोंय आनी गोंयकार हांचेखातीर जायत्यो चळवळी केल्यो तांतुतल्यो कांय म्हळ्यार कोंकणी भाशेच्या अस्तित्वाची चळवळ, कोंकणी साहित्याची चळवळ, कोंकणी नाटकाची चळवळ, कोंकणी राजभाशेची चळवळ, कोंकणी मनशाक जागो करून जागो दवरपाची चळवळ, गोंयकाराच्या एकवटाची चळवळ, अशो कितल्योश्योच चळवळी तांणी घडोवन हाडल्यात.
इतिहासीक फांटभूंय
कोंकणी भाशा मंडळाची कायदेशीर स्थापना ५० वर्सा आदी 30 सप्टेंबर 1962 ह्या दिसा मडगांवा कोंकणी अकादेमीची थापणूक जाली. गोंय मुक्तताये उपरांत रोकडीच पेद्रू कुर्रेय आफोंस हांणी तिची थापणूक केली. तेन्नासावन आयजमेरेन ह्या संस्थेचे मुखेल कार्यालय ह्याच शारांत आसा. 30 मार्च 1963 ह्या दिसा नोंदणी खातीर आशिल्ल्या कायद्याप्रमाण ही संस्था रजिस्टर जाली.
मंडळां
कोंकणी भाशा मंडळाचो कारभार थारावन दिल्ले नेमावळीं प्रमाण चलता. हो सगळो करभार वेंचून काडिल्ली वावुरपी समिती पळयता. ही समिती मंडळान थारायल्ले प्रमाण वेचूंन काडटात. पिरायेची 18 वर्सा पुराय केल्ल्या आनी मंडळाचे उद्देश मान्य आसपी खंयच्याय मनशान मंडळाचो वांगडी जांव येता. मंडळाचे वांगडी 3 प्रकारचे आसाताः- मंडळाच्या वावुरपी समितीचो कार्यकाळ दोन वर्साचो आसता. दर दोन वर्सानीं एप्रिल म्हयन्यांत वांगड्याचे साबार बसकेंत वावुरपी समितीचेर 12 वांगडी वेचूंन काडटात. तशेंच गोंयच्या दरेका म्हालांतल्यान एक वांगडी, मंडळ समितीचेर धाडटात. तेखातीर त्या म्हालान कमीतकमी 15 वांगडी आसप गरजेचे आसता. म्हळ्यार मंडळाचेर वेंचून आयिल्ले वांगडी 23 मेरेन आसूं येतां. दोन हजारां लागी सभासदत्व आशिल्ली कोंकणी भाशा मंडळ ही एकमेव सामाजिक संस्था.
कोंकणी भाशा मंडळाच्या 2014-2017 ह्या कार्यकाळाची नवी समिती
हेर वांगडी:
म्हाल वांगडी:
स्विकृत वांगडी:
उद्देश
कोंकणी भास, साहित्य आनी संस्कृताय हांचे उदरगती खातीर आनी कोंकणी उलोवपी लोकांचे संस्कृतीक हितसंबंद सांबाळून दवरचें खातीर बसकां, सभा, प्रदर्शना, जमाती, परिसंवाद, परिशदो, संमेलनां घडोवन हाडप. कोंकणीचे शिकोवप्यां खातीर तशेंच विद्यार्थ्यांखातीर वर्ग घेवप. कोंकणी उतरावळी, शब्दकोश तयार करून संपादप. कोंकणी भाशेचो, साहित्याचो आनी संस्कृतीचो अभ्यास करून उजवाडावप.
वावर
कोंकणी भाशा मंडळ आपल्या उद्देशांक धरून फाटली 50 वर्सा शिक्षणीक, सामाजिक, सांस्कृतीक, साहित्यिक अशा साबार मळांचेर वावुरता. कोंकणी शिक्षणाच्या मळार मंडळाचे काम चड आनी व्हड आसा. शिक्षणीक अभ्यासक्रम तयार करपा पासून ते पुस्तकां उजवाडावप अशीं कामां मंडळान केल्या. पुस्तकां वांगडाच मंडळान दोन सीडीय उजवाडायल्या.
कोंकणी भाशा मंडळाचे आयज मेरेनचे पुरस्कार
2004 - बाबली नायक
2005 - सुहास दलाल
2006 - आंतोन पियेदाद मोरायश
2007 - सदानंद प्रभू तेंडूलकार आनी सोतेर बार्रेत
2008 - सुलोचना काटकार आनी सॅबेस्त्यांव मिंगेल फर्नांडीस
2010 - प्रदीप रामकृश्ण लवंदे
2011 - अरविंद भाटिकार
2012- सुरेश गुंडू आमोणकार, सुरेश बोरकार, फा. जायम कॉता, कमलाकर म्हाळशी,सदानंद काणेकार
2013- बाबय वेरेंकार
2014- दत्ता श्री. नायक
लिगोरियो फुर्ताद ट्रस्ट पत्रकारिता पुरस्कार
2006 - तुकाराम शेट
2008 - उदय भेंब्रे
2009 - सोतेर बार्रेत
2010 - अनंत दत्ताराम केळकार
2011 - नारायण जयवंत प्रभू वादोळकार
2012- दिलीप बोरकार
2013- डॉ माधवी सरदेसाय
2014- फावुस्तो डिकोस्ता
सॅराफीन कॉता पुरस्कृत फॅलिस्यु कार्दोज यादस्तीक शिक्षक पुरस्कार
2005 - कुर्सिन्हो पिन्हो
2006 - अशोक कामत
2007 - जोन्ह मेंडोसा (बबन)
2008 - कमलाकर म्हाळशी
2009 - सुभाश दामोदर लोटलीकार
2010 - वर्षा पुरशोत्तम नायक
2011- भिकू बोमी नायक
2012- मिंगेल मास्कारेन्हस
2013- विनंती कांसार
2014- उषा राणे
2011 - झिलू लक्ष्मण गांवकार
2012- पोब्र फॅर्नांडीस
2013- राजेंद्र नायक, कुडचडें
2014- राजेंद्र नायक, सावय वेरें
कोंकणी भाशा मंडळ, स. नरसिंह दामोदर नायक, स. रॉक बार्रेटो यादस्तीक, साहित्य पुरस्कार
1996 - 97
कांदळां- देविदास कदम
कोंकणी भाशेचे अध्यापन- वसंत गो लवंदे
मुळां- प्रसाद लोलयेंकार
1997 - 98
मांड ओसाड जातना- संजीव वेरेंकार
जोगलां- मार्कुस गोन्साल्वीस
आवाळे- उदय शेणवी
2000
सुर्यवंशी- निलबा खांडेकार
बार्देसच्यो इगर्ज्यो- फा मोरेन डिसोजा
पालक आनी भुरगीं- स्नेहलता भाटीकार
2001
अळंग- परेश न कामत
यामीना आनी जैत- ज्यो मेनी
शक्तिपात- अवधूत कुडतडकार
2002
अंदल्ले उस्वास- भालचंद्र गांवकार
सूरवन- अशोक भोंसलो
नवी आंकरी- फा लिनू द सा
2003
उमज- शशिकांत पुनाजी
कोहम- देविदास कदम
अग्नी- निलबा खांडेकार
2004
अशें एक ल्हार- आग्नेल द बोरी
मन सांवर- नयना आडारकार
आत्म्याचे संगीत- सुधा आमोणकार
2005
गर्भखोल- परेश कामत
फूट- फावास्तो दा कोस्ता
2006
दवरणें- प्रकाश पर्येकार
खांद- विली गोयश
आमोरी अमुरपिकी- रोमीयो आल्मेदा
2007
गोंय म्हज्या सपनांतले पायणे- झितो आल्मेदा
कविता सुर्याच्यो- रवींद्र म्हार्दोळकार
नादब्रम्ह- शकुंतला भरणें
मळबझेंप- माया खरंगटे
2008
धर्तरेचो स्पर्श- तुकाराम शेट
कावळ्याचे श्राध्द- अरुण साखरदांडे
कसली मालीस नासतना-डॅनीयल डिसोझा
एक वजा एक- आगुस्त बार्रेत
मळबगंगा- ग्वादालूप डायस
2009
उथळ जीण- रामनाथ गावडे
कुवाडीं- हनुमंत चोपडेकार
नोशीबांत निर्मील्ले- कामिलो मिनेझीस
2010
जिणेची वाट- जॉन आफांसो
शुभत्कार- शोभा शिवा फुलकार
सक्षम- काशिनाथ अच्युत नायक
2011
अक्षर सरिता- डॉ किरण बुडकूले
काशिखंड- काशिनाथ शांबा लोलयेंकार
कोडू कसाय गोड गुळी- मधुसूधन जोशी
2012
पासवर्ड- नुतन साखरदांडे
परिस-स्पर्श- अनंत द. केळकार
म्हज्या बाणावले गांवात- सिरील फॅर्नांडीस
2013
बांवरी राधिका- अजय बुवा
हँडबॅग- शॅरोन फर्नांडीस
आनंदयात्रा- हर्षा शेटये
2014
फा. युजेबियो गोमीश- सोताचीं किर्णां
संदेश प्रभुदेसाय- तालगडी
अॅड् बॅर्नार्द डिसोझा- कायद्यांच्या दर्यांतलीं ल्हारां
मनोहरराय सरदेसाय यादस्तीक बाल साहित्य पुरस्कार
2011- मम्मी मम्मी काणी सांग- कुमूद भिकू नायक
2012- सुवादीक काणयो- रेखा रामनाथ नायक
2013- सरस्वती नायक- पिंकू आनी वास्वेल
दिनेश मणेरकार पुरस्कृत स चंद्रकांत केणी यादस्तिक स्तंभलेखन पुरस्कार
2011- नमन सावंत धावस्कार- धालो गे बाये धालो
2012- डॉ नारायण देसाय- थोडें जनांतले, थोडें मनांतलें
2013- माधव बस्तोडकार
2014- श्रीकांत नागवेंकार
पद्मजा माणिकराव नायक गावणेकार अध्यात्मीक साहित्य पुरस्कार
2014- स. रामनाथ मणेरकार- श्री सत्य साईबाबा
संदर्भ
वर्ग:Konkani वर्ग:देवनागरी पानां
Calangute
अशें म्हणटात की कळंगूट हो शब्द "काल" ह्या नावांतल्यान आयला. काल हो शब्द हिंदू धर्माच्या काली देवतेक संबंधीत आसा. काली देवतेक आदल्या काळार नुस्तेकार पुजताले अशी एक आख्यायिका आसा. हेरकडेन अशें म्हणटात की कळंगूट हो शब्द "कल्याणगुटी" हाचेवयल्यान आयला, जाचो अर्थ सुंदर गांव. कळंगूट हो शब्द "कुवालो घांट" हातूंतल्यान आयला अशेंय कांय लोक मानतात. अशें लेगीत मानतात की कळंगूट हो शब्द "कोळी" ह्या शब्दांतल्यान आयला. हाचें फाटलें कारण म्हणल्यार कळंगूट हो दर्यादेगेवयलो गांव आनी थंय चडसो लोक कोळी म्हणल्यार नुस्तेकार, जे नुस्तें पागून आपलें पोट भरतात. अशेतरेन कळंगुटेच्या गांवाक ताचें नांव मेळ्ळां.
वाड्यांची नांवां
सांवटा वाडो - अशें म्हणटात की ह्या वाड्यार रावपी चडशा लोकांचें आडनांव सावंत आसलें. ताका लागून ह्या वाड्याक सावंटावाडो अशें नांव पडलें. उंठा वाडो - अशें म्हणटात की ह्या वाड्यार उंठार बसून लोक आयिल्ले. वाड्यावयले "लोबो" ह्या आडनांवाचे लोक उंठाचेर बसून ह्या गावांत आयिल्ले. हो लोक चड करून करमळें गांवचो आसलो. हाका लागून ह्या वाड्याक लोक उंठावाडो अशें म्हणटात. पोरबा वाडो - अशें म्हणटात की ह्या वाड्यार परब हे लोक रावताले, जें ह्या वाड्यावयल्या लोकांचें आडनांव आशिल्लें. म्हणून ह्या वाड्याक पोरबा वाडो अशें नांव पडलें. खोबरांवाडो - अशें म्हणटात की ह्या वाड्यावयले लोक खोबरें सुकयतालें आनी ताचें तेल काडूून विकताले. देखून ह्या वाड्याचें नांव खोबरांवाडो अशें पडलें. नायका वाडो - ह्या वाड्यावयल्या चडशा लोकांचें आडनांव नायक आसलें. म्हणून ह्या वाड्याक नायका वाडो अशें नांव पडलें. गौरा वाडो - ह्या वाड्यार जायतीं गोरवां आसलीं, आनी तांचे दूद काडून लोक विकताले. म्हणून ह्या वाड्याक गौरा वाडो अशें नांव पडलें. तिवय वाडो - होे वाडो दर्यादेगेर आशिल्ल्यान ताका तिवय वाडो अशें नांव पडलें. माड्डा वाडो - ह्या वाड्यार खूब माड आसात देखून ताचें नांव माड्डा वाडो. आघर वाडो - ह्या वाड्यार एक मिठाघर आस. देखून ताका आघर वाडो अशें नांव पडलें.
आदलीं देवळां पुर्विल्ल्या काळांत कळंगुटेंत खूब देवळां आसलीं, जशीं सातेरी, सप्तनाथ, ब्रह्मनाथ, वेताळ आनी सितळनाथ. पुर्तुगेज सुत्रांतल्यान आमकां कळून येता की कांय कारणांक लागून तीं देवळां मोडलीं आनी आतां एकूय आदलें देवूळ उरूंक ना.गांवच्या जाणटेयाकडल्यान आनी घाराणें घालतात तातूंंतल्यान आमकां कळून येता की वेताळाचें देवूळ दोंगरपूर ह्या जाग्यार आसलें. हेर जीं देवळां आसलीं तांचेविशीं अजून सुद्दां कांय लोकांक खबर ना आनी कांय जाणांनी ह्या देवळांविशीं आयकूंक लेगीत ना.
कळंगुटेंतलीं मुखेल देवळां
कळंगुटेंत ग्रामदेवीचें एकूच देवूळ आसा, आनी तें म्हणल्यार शांतादुर्गा कळंगुटकारीणीचें. हें देवुळ तिट्यार आसा. पुर्तुगेज काळांत धर्मांतरण जालें आनी शांतादुर्गा कळंगुटकारीणीन आपल्या भक्तांकडेन आपणाक ह्या गावांतल्यान पयस व्हरपाची मागणी केली. त्याप्रमाण गांवकाऱ्यांनी तिका डिचोलच्या नानोड्या गावांत व्हेली. त्या काळांतलें तिचें देवूळ थंयच आसा. अशें म्हणटात की शांतादुर्गेचें देवुळ पयलीं एका मैदानाकडेन आशिल्लें आनी तंय ती सातेरी म्हणल्यार रोयणीच्या रुपान आसली. पूण मागीर तिका हिंदू संस्कृतींतले दुर्गेचं रुप दिलें आनी तिका शांतादुर्गा अशें म्हणपाक लागलीं. इतलेंच न्हय तर आमच्या गोयांत जी शांतादुर्गा देवी आसा, ती आदीं रोयणीच्या रुपान आसली. आयज लेगीत थोड्या देवळांनी शांतादुर्गेक रोयणीच्या रुपान पुजतात. हें एक देवुल सोडलें जाल्यार कळंगुटेंत जीं हेर देवळां आसात, तीं म्हणल्यार मारूतीचें देवूळ, तालेश्वर आनी हेर. तशेंच फोणेश्वर, जांबळेश्वर, बाबरेश्वर आनी थोठेश्वर ह्या गांवच्या राखणदारांची ल्हान - व्हड अशीं खुबशीं देवळां आसात.
मुखेल परबो
चवथ - कळंगुटेंत जायतीं फेस्तां आनी परबो जाता. आमचे हिंदू भाव चवथीची परब मनयतात. ही परब देड, पांच वा इकरा दिसांची आसता. ह्या परबेक आमचे हिंदू भाव आपल्या घरांनी गणेशाची मुर्ती हाडून ताची पुजा करतात आनी उपरांत निमण्या दिसा ताचें विसर्जन करतात.
नातालां - नातालांची परब क्रिस्तांव धर्मांतले लोक डिसेंबराचे 25 तारखेर मनयतात. ह्या दिसाचें खाशेंलपण म्हणल्याक जेझू क्रिस्तोटो जल्म. त्या निमतान लोक आपल्या घरांनी गोठो करतात आनी नकेत्रां लायतात. तशेंच गोडशें म्हणून दोदोल आनी नेवऱ्यो करतात. ही पध्दत अजून लेगीत चालू आसा.
दिवाळी - ही परब आमच्या हिंदू भाव - भयणांची जावन आसा. अशें आसलें तरी ह्या परबेंत क्रिस्तांव लोक लेगीत वांटो घेतात. दिवाळेच्या आदल्या दिसा लोक नरकासुराची प्रतिमा करून लासयतात. वायटाचेर जाल्लें बऱ्याचें जैत दाकोवनपी हें प्रतीक
पालखी
कळंगुटेच्या गावांतल्या ग्रामदेवांची पालखी वर्सान वर्स करतात. चड करून आब्रीलांत ह्यो पालख्यो भोंवडायतात. ह्यो पालख्यो गावां - गावांनी वेगवेगळ्या मांडार रावतात. हे मांड म्हणल्यार थोटेश्वर मंडप, बाबरेश्वर मंडप, जांबळेश्वर मंडप. अश्या कांय मंडपांनी ही पालखी भोंवता. शांतादुर्गेची पालखी अक्षयतृतीयेच्या दुसऱ्या दिसा भोंवडायतात.
केळ्यांची जात्रा
कळंगुटेंतली फामाद जात्रा म्हणल्यार बाबरेश्वराची केळ्यांची जात्रा. हे जात्रेचें खाशेलपण म्हणल्यार बाबरेश्वराचे भक्त केळ्यांचो घड हाडून बाबरेश्वर देवाक भेट म्हण दितात. ही जात्रा चडशी सात दिसांची आसता.
धालो
ह्या गांवच्यो बायलो धालांचो खेळ मांडार खेळटात. धालांचो खेळ ह्या गावांत नायक भांडारी जातींतल्यो बायलो खेळटात. कळंगुटेंत चडसो पांच दीस धालो खेळटात. वेगवेगळ्या वाड्यांचेर जशे नायक वाडो, उंटावाडो धालो खेळटात.
वेवसाय
कळंगुटेंतलो लोक वेगवेगळो वेवसाय करून आपलें पोट भरतात. हे वेवसाय म्हणल्यार मुस्तें पागप, पदेर, रेंदेर, शेतकाम करप आदी.
शिक्षण
शिक्षणाचो विचार करत जाल्यार कळंगुटेंत जायत्यो शाळो आसात. देखीक - लिटल फ्लावर हायस्कूल, डॉन बॉस्को हायस्कूल, मार्क फेर्नांनडीस मॅमोरियल हायस्कूल, विद्या निकेतन हायस्कूल आनी सेंट जोझफ हायस्कूल
पळयात
वर्ग:देवनागरी पानां
पांडुरंग जगन्नाथ सिनाय मुळगांवकार
पांडुरंग जगन्नाथ सिनाय मुळगांवकार हो सुटके झुजारी आशिल्लो.
जल्म आनी शिक्षण:
पांडुरंग मुळगांवकार हांचो जल्म 10 ऑक्टोबर 1917 त मळकर्णे, केपें हांगां जालो. तांणी लिसावाचें सातवें वर्स मेरेन शिक्षण घेतकच पुर्तुगेज कायद्याची सनद आनी पदविका घेतली.
वावर:
पांडुरंग मुळगांवकार हांच्यानी गोंयच्या लोकांनी पुर्तुगेज कायद्याआड आनी न्यायालयीन बंदीक विरोध करचो म्हूण प्रचार करपाक सुरवात केली. राजकीय चळवळीक तेंको दिवपा खातीर ते गोंयांत आनी गोंयां भायर जाल्ले दर राजकीय बसकेंत वांटो घेताले.
जिणेतलो प्रसंग:
18 जून 1946 ह्या दिसा खुबशे सुटके झुजाऱ्यांक अटक जाल्ली तेन्ना तांचो बचाव केल्ल्या आरोपाखाल तांकां अटक करपांत आयली. अश्या वेळार 30 जून 1954 ह्या दिसा तांकां अटक करून आग्वाद बंदखणींत दवरले. फुडें प्रादेशीक लश्करी न्यायालयामुखार उबो करून तांकां 5 जूलय 1955 ह्या दिसा 8 वर्सांखातीर खर बंदखीणीची ख्यास्त जाली. हाचे भायर दर दिसा 20 इश्कूद हे प्रमाण दोन वर्सां दंड आनी 15 वर्सां खातीर तांचे राजकीय हक्क काडून घेतले. फुडें 17 मे 1959 दिसा तांची सुटका जाली.
हेर वावर:
सुटका जाले उपरांत तांच्या वांगडा बंदखणींत आशिल्ल्या राष्ट्रवादी फुडाऱ्यांच्या सहवासांत ते रावंक लागले आनी गोंय मुक्ती चळवळीक नेट येवंचो म्हूण ते खूब वावुरले. 1959 ते गोंय पुर्तुगेजांच्या जुलमी राजवटींतल्यान मुक्त जाय मेरेनच्या काळांत सुटके झुजाऱ्यांच्या चळवळीन बरोच नेट धरिल्लो. पुर्तुगेजांक नाका शेवट करपाच्यो चळवळी भूमीगत तशेंच दहशतवादी सुटके झुजाऱ्यांकडल्यान दिसपट्टे चालू आसल्यो. अश्या चळवळीकडेन पांडुरंग मुळगांवकारांचो सामको लागींचो संबंद आसलो. मजगतीं 19 डिसेंबर 1961 दिसा गोंय पुर्तुगेजांचे गुलामगिरींतल्यान मेकळें जालें. चडशे सुटके झुजाऱ्यांचो संबंद काँग्रेस सत्तेकडेन आशिल्लो.
नामना:
भारत सरकारान ताम्रपत्र दिवन तांचो भोवमान केलो. 18 जून 1983 दिसा गोंय, दमण आनी दीव सरकारान तांचो भोवमान केलो. पणजी हांगा जाल्ल्या इंडियन नॅशनल काँग्रेसच्या शतब्दी सुवाळ्यांतूय तांचो भोवमान जालो. डॉ. सखाराम गुडे ट्रस्टाचो (शिरोडें-गोंय) गोमंतक भूशण हो मानाचो पुरस्कार तांकां फावो जाला.
संदर्भ
वर्ग:देवनागरी पानां
धर्तरी
धर्तरी (खूण: ) जीवसृश्ट आशिल्लो सूर्यकुलांतलो एक ज्ञात गिरो. सुर्यासावन ताची गिऱ्यांवळेरेंत तिसरी सुवात आसून, आकारमानाचे नदरेन सूर्यकुलांतलो तो पांचवो व्हड गिरो. सूर्यकुलांतल्या हेर गिऱ्यांप्रमाण धर्तरेकूय सुर्यासावन उजवाड मेळटा. चंद्रीम हो धर्तरेचो एकमेव सैमीक उपगिरो. धर्तरी सुर्याभोंवतणी थरावीक अंतराचेर लंबवाटकुळाकार घुंवत आसता. तशीच ती आपल्या अक्षाभोंवतणीय अस्तंतेकडच्यान उदेंतेकडेन घुंवता. अंतराचे नदरेन धर्तरी सुर्यासावन तिसरी, म्हळ्यार शुक्र आनी मंगळ ह्या गिऱ्यांचे मजगतीं आसा. सूर्यकुलांतल्या हेर गिऱ्याप्रमाण धर्तरेचेरूय प्रारण (Radiation),आयनांबर (lonosphere),वातावरण (Atmosphere), शिलावरण (Lithosphere) हांचे थर आसात. 1960 त अवकाशांतल्यान घेतिल्ल्या फोटयांवरवीं धर्तरी हो एक (Lithosphere) हांचे थर आसात. 1960 त अवकाशांतल्यान घेतिल्ल्या फोटयांवरवीं धर्तरी हो एक गिरो हें सिध्द जालां. तिचो आकार वाटकुऴो आसून, तिच्या भूंयपृष्ठाचेर जमनीपरस उदकाचें प्रमाण चड आसा. हाका लागून ती अवकाशांत निऴशी कशी दिसता.स्वताभोंवतणी घुंवपाक सादारणपणान ती 23 वरां 56 मिनटां आनी 4 सेकंद घेता जाल्यार सुर्याभोंवतणी एक भोंवडी मारपाक तिका एक वर्स म्हळ्यार सुमार 365.25 दीस लागतात. ह्य काळांत अल्प असो फाटींफुडें बदल जायत आसता.
वर्स म्हळ्यार सुमार 365.25 दीस लागतात. ह्य काळांत अल्प असो फाटींफुडें बदल जायत आसता. त्रिज्या एकसारकी ना. अस्तंत ते उदेंत अशी स्वताभोंवतणी घुंवता आसतना धर्तरेच्या मध्यभागार केंद्रोत्सारक नेट (Centrifugal force) तयार जावन, धर्तरी विषुववृत्ताकडेन मातशी फुगता जाल्यार ध्रुवांकडेन मातशी सपाट जाल्या. धर्तरेचें परिणाम -
उत्पत्ती आनी विकास
धर्तरेची उत्पत्ती हो सूर्यकुळाचें उत्पत्तेचोच एक वांटो आसून, सूर्यकुळां वांगडा धर्तरेची उत्पत्ती जाल्या अशें कांय खगोलशास्त्रज्ञांनी मत मांडला. आंतरतारकीय वायूसावन धर्तरी आनी गिरे एकाचवेळार संवनीत (Condensation) जाले आसुंये हो 18 व्या शेंकड्यांत मांडील्लो सिधदांत सादारणपणान चडश्या खगोलशास्त्रज्ञांक मान्य आसा. ह्या सिध्दांताप्रमाण सुर्याची उत्पत्ती हेर सूर्यकुळांतल्या गिऱ्यापरस पयलीम जाल्या. तांच्या मतान सुरवेक हायड्रोजन तशेंच कांय प्रमाणांत हिलियम आनी साप उण्या प्रमाणांत हेर घटकांचे धुल्लकण आशिल्ले तपकडेच्या आकाराचें व्हड कुप सूर्याभोंवतणी घुंवताले. उपरांत ह्या व्हड कुपाचे कांय ल्हान व्हड कुडके जावन ते सूर्याभोंवतणी घुंवपाक लागलें. मुखार हें कुडके न्हिवून तांकां गिऱ्याचें स्वरूप मेळ्ळें. साद्याश्या हो सिध्दांत साद्याश्या तर्काचेर आदारिल्लो आसलो. तरी धर्तरेची उत्पत्ती सांगपी सगळ्यो आधुनिक कल्पना ह्या सिध्दांताचेर आदारिल्ल्यो आसात.
दुसऱ्या एका सिध्दांताप्रमाण सुर्याभोंवतणीं साबार ल्हानल्हान गिरे घुंवताले. ल्हवल्हव ह्या गिऱ्याचें एकठांयकरण जावपाक लागले, तेन्ना गुरुत्वीय उर्जेचें उश्णतायेंत रूपांतर जावन तांचें तापमान वाडत गेले. ह्या मताप्रमाण सुरवेक धर्तरी कड्डील्लें स्थितींत आशिल्ली. हें स्थितींत लोखम चड आशिल्ल्यान ते सकयल वचून ताचेर पसून धर्तरेचो गाभो (Core) तयार जालो. किरणोत्सर्गी मूळ द्रव्यां हलकीं आशिल्ल्यान सिलिकेट वयर येवन ताचे पसून प्रावरण निर्माण जालें. गाबो तयार जावपाची क्रिया खूब वेगीं जाल्ल्यान गाबो आनी प्रावरण हातूंत रसायनिक समतोल जावंक शकलोना.
भूंयरसायनिक आनी शिलाविज्ञानांतल्यान संशोधनात्मक पुराव्या वयल्यान भुंयेचें कट्टें (Crust) प्रावरणापसून तयार जाला. खंडीय कवच निर्मीतीचें प्रक्रियेंत भिन्नीभवनाचे (समान रसायनीक संघटन आशिल्ल्या शिलारसाचें विंगड विंगड संघटन आसपी भाग तयार जावपाची प्रक्रिया) उण्यांत उणें दोन थर आसतात आनी म्हासागरी कट्ट्याचे निर्मितीचे प्रक्रियेंत भिन्नीभवनाचो एक थर आसता. प्रावरणापसून कट्ट्याचें खडप निर्माण जावपाच्यो उदग्र भिन्नीभवन आनी पार्श्वीय भिन्नीभवन अशो दोन प्रक्रिया आसात.
सुरवेक उश्णतायेक लागून धर्तरेंतलो वायू मुक्त जावन ताचेपसून धर्तरे भोंवतणीएक मुळावें वातावरण निर्माण जालें. हालींचें वातावरण आनी जलावरण, धर्तरेच्या अंतरंगातल्यान मुक्त जावन वयर आयिल्ल्या वायूंपसून तयार जाल्यांत.
धर्तरेच्या सुरवेच्या वातावरणांत हायड्रोजन वायू खूब आशिल्लो अशें मत आसा. पूण तो साप ल्हव आशिल्ल्यान व्हड प्रमाणांत अवकाशांत गेलो. ताचे वांगडा हीलियम, निऑन, आर् गॉन आनी हेर अक्रिय वायू आनी अल्प प्रमाणात हेर वायू वयर गेले. उपरांत मिथेन, अमोनिया, कार्बन डायऑक्सायड, उदकाची वाफ आनी हेर गौण वायू हे वातावरणाचे मुखेल घटक जाले. हें वातावरण क्षपणकारक गूणधर्माचें आशिल्ल्यान ह्या वातावरणांत जिवोत्पत्ती जाली अशी एक कल्पना आसा.
हायड्रोजन वयर गेले उपरांत अमोनिया आनी मिथेन वायू अस्थीर जायत गेले. हाका लागून नायट्रोजन आनी हेर सगळ्या द्रव्यांचो मुलभूत घटक आशिल्लो कार्बन मुक्त जायत गेलो. उपरांत ल्हवल्हव वातावरणांतल्या वायूंचें प्रमाण बदलत गेलें आनी ज्वालामुखींक लागून कार्बन डायऑक्सायड तशेंच उदकाची वाफ हांचें प्रमाण वाडत गेले. हे वाफेचें उदक जावन तें एकसारकें भूंयपृश्ठाचेर सांचत रावून ताचेपसून तळयो, तळीं आनी उथळ म्हासागर निर्माण जाले.
धर्तरेच्या विकासाच्या दुसऱ्या थरांत कांय सुक्ष्मजीव हरितद्रव्यां (क्लोरोफिल) निर्माण करपाक लागले. मुखार हरितद्रव्यांच्या आदारान वनस्पत, वातावरणांत आशिल्लो कार्बन डायऑक्सायड भितर घेवन ताचेपसून आपलें अन्न तयार करपाक लागली. ही प्रक्रिया चालू आसतना वनस्पत प्राणवायू भायर सोडटा. हाका लागून वातावरणांत मुक्त प्राणवायुचें प्रमाण वाडत गेलें.
अब्जांनी वर्सांपयलींच्या काळांत दर्यांत सागरी जीवांच्या क्रमविकासाक सुरवात जाली. हे जीव वनस्पताचेर जगतालें. कँब्रियन काळांत जीवांभोंवतणीं आनी भितर कॅल्शियम कार्बोनेटाचीं कट्टीं आनी सांगाडे तयार जावपाक लागले. अशे रितीन तांका एका खाशेल्या प्रकाराचो आकार आयलो. उपरांत भितर एकसारको बदल जावन वा ताचे भितर भरसम जावन जिवांचो क्रमविकास चासूच रावून आयचीं जीवसृश्टी निर्माण जाली.
गती
धर्तरी, स्वताभोंवतणी तशीच सूर्याभोंवतणी एकसारकीं घूंवत आसता. ही घुंवपाची गती आकाराच्या मानान सावकाश आशिल्ल्यान मनीस तिचेर आसून लेगीत ती ताका जाणवना. धर्तरी आपलें भोंवतणीं घुंवत आसता. हाका लागून दीस आनी रातीं जायत आसतात. आपल्या अक्षाभोंवतणीं धर्तरी अस्तंतेसावन उदेंकडेन घुंवता. ताका भ्रमणाक्ष म्हण्टात. भ्रमणाक्षाभोंवतणी एक भोंवडी मारतात धर्तरेक एक दीस म्हळ्यार सुमार 23 वरां 56 मिनटां 4 सेंकद लागतात. अक्षीय गतीक लागून विषृवृत्तवयलो दर एक बिंदू वराक सुमार 1,600 किमी. गतीन घूंवत आसता. विषृवृत्तासावन बिंदू जशें पयस वता तशी तांची गती उणी जायत वतां ध्रुवावयल्या बिंदूची गती शुन्य आसता. धर्तरेक आपलें भोंवतणी घुंवता आसतना ती सूर्याभोंवतणी घुंवत आसता. हाका कक्षीय गती अशें म्हण्टात. धर्तरी सूर्याभोंवतणी लांबवांटकुळांकार (Eliptical) कक्षेंत घुंवता. एक भोंवडो मारपाक धर्तरेक एक वर्स लागता. धर्तरेचे कक्षेमदली गती दर सेंकदाक 29.76 किमी. आसता.
तापमान आनी उश्णताय
सूर्यासावन येवपी वताक लागून जमीन तापता. पूण धर्तरी आनी सूर्य हांचेंमदलें अंतर, धर्तरेची अक्षीय गती, तशेंच धर्तरे भोंवतणच्या वातावरणाचें स्वरूप, ह्या सगळ्यांक लागून धर्तरेचेर येवपी वाताचेर नियंत्रण उरता. धर्तरेभितर आशिल्ली मूल द्रव्यां आनी किरणोत्सर्गी मूल द्रव्यांभितर आशिल्ले उश्णतायेक लागून वा धर्तरेच्या अंतरेगात जावपी घर्शणाक लागुनूय धर्तरेचें तापमान वाडटा. धर्तरेच्या भायल्या थरांत सरासरी दर किमी. चे खोलायेप्रमाण तापमान वाडत वता. पूण चड खोलायेचेर ताचेर ताचेर नियंत्रण उरता अशें मत कांय भूंयतज्ञांनी मांडला.
चुंबकत्व
धर्तरेभितर चुंबकी गूणधर्म आसा हें मध्ययुगाच्या निमाणेकडेन साबीत जाला. धर्तरी हो एक व्हड पूण दुर्बळ असो चुंबक आसा हें विल्यम गिलबर्ट हाणें 1600 वर्सा दाखयलें.धर्तरेच्या चुंबकी गूणधर्माक लागून तिका प्राप्त जाल्लें चुंबकी क्षेत्र सु. 0.50 गौस आसून ताका भूचुंबकत्व म्हण्टात. धर्तरेचें चुंबकी क्षेत्र तिचें भोंवतणी पातळिल्ले आसून अवकाशांतल्या विद्युत् भारीत कणांचे हालचालींचेर ताचो जेमेरेन प्रभाव पडटा अशा भागाक चुंबकांबर म्हण्टात. धर्तरेच्या पोटांत आशिल्ल्या चुंबकी द्रव्यांक लागून धर्तरेक चुंबकत्व आयिल्लें आसा, असो आदल्या तेंपार समज आशिल्लो. पूण चुंबका क्षेत्र हें धर्तरेच्या द्रायुरूप आनी धातवीय गाभ्यातल्या विद्युत् प्रवाहांनी निर्माण जाता हें डब्ल्यू. एलझॅझर हाणें 1947त दाखयलें.
सूर्य आनी हेर गिऱ्याप्रमाण धर्तरी हीय एक रेडिओ उदगम आसा. पूण चुंबकांबरांत निर्माण जावपी हे रेडिओ तरंग जमनीकडेन येता आसतना मदल्या आयनांबारान परावर्ती जावन अवकाशांत परत वतात. 1970त उपगिऱ्यांच्या आदारान केल्ल्या रेडिओ तरंगांच्या आनी आयनद्र्यू तरंगांच्या मापनावयल्यान सूर्य, गुरू आनी शनी हाचें प्रमाण पृथ्वीय एक खर रेडिओ उदगम आशिल्ल्याचें स्पश्ट जाला.
भुंयेचें रूप आनी तांची उत्पत्ती
धर्तरेची जमीन आनी म्हासागर अशी विभागणी केल्ली आसा. धर्तरेचो चडसो आंवाठ उदकान व्यापिल्लो आसा. खंड आनी म्हासागर ही आंवाठ उदकान व्यापिल्लो आसा. खंड आनी म्हासागर ही भुंयेचीं दोन मुखेल स्वरूपां आसात. दोंगर, देगणां, रेंवटा तशेंच सपाट प्रदेश, न्हंयो, तळीं अशी भूंयेचीम साबार स्वरूपां दिश्टी पडटात. ज्वालामुखी, पावस, भरती-सुकती, भूंयकांप, हवामानांतलो बदल आनी हेर क्रियांक लागून म्हासागर आनी जमीन हांचेर परिणाम जातकूच भूंयेचें पयलींचें स्वरूप नश्ट जाता वा तातूंत थोडो भोव बदल जाता. भूंयस्वरूपाचे उत्पत्तीविशीं साबार सिध्दांत मांडल्यात.
पर्वत आनी देंगण निर्मीती
एकेच सुवातेर एकसारको गाळ सांचिल्ल्यान थंय ताचें थर तयार जातात. उपरांत ताचेर दाब पडून तांच्यो घजयो तयार जात. अशो गाळाच्यो साबार घडयो तयार जावन पर्वत तयार जातात. भूंयकट्टयाक वेरा वचून वा धर्तरेभितल्ल्या आनी ज्वालामुखीच्या क्रियांक लागून पर्वत निर्माण जाता. दोंगराचेर पडपी पावसाक लागून वा बर्फ वितळिल्ल्यान हें उदक सुरवेक ल्हान ल्हान खळयांतल्यान व्हांवता. अशो साबार खळयो एकठांय जावन उपरांत तांका न्हंयचें रूप मेळटा दोंगरावयल्यान नेटान व्हांवपी उदकाच्या नेटाक लागून न्हंयेचें पात्र ल्हव ल्हव रूंद आनी खोल जायत रावता हाकालागून देगणा तयार जाता. आनी खोल जायत रावता हाकालागून देगणा तयार जाता.
वातावरण
धर्तरे भोंवतणच्या वेगवेगळ्या वायूंच्या थरांक वातावरण अशशें म्हण्टात तापमानचें रचणुकेप्रमाण वातावरणाचें थर रचल्यात सगळ्यांत सकयल आशिल्ल्या थराक क्षोभावरम अशें म्हण्टात क्षोभावरण हो थर विषुवृत्ताकडेन मातसो फुगिल्लो आसून सादारणपणान ताची दाटाय 10 ते 12 किमी. इतलीं आसा. ह्या थरांची उंचाय वाडटा तशें तापमान घटत रावता. वातावरणांत मुखेलपणांत नायट्रोजन (78%) आनी ऑक्सीजन (21%) हे वायू आसून उरिल्ल्या प्रमाणांत आरगॉन, कार्बन डायऑक्सायड, हायड्रोजन, निऑन, ओझोन, हिलीयम, उदकाची वाफ आनी हेर वायू अल्प प्रमाणांत आसात.
शिलावरण
जमनीच्या वयल्या थराक शिलावरण म्हण्टात. शिलावरणाची सरासरी दाटाय सुमार 35 किमी. आसा. पर्वतांची उंचाय म्हासागराची खोलाय, देगणां, ल्हानव्हड खळयो हांका लागून शिलावरणाचें पृश्ठ खडबडीत आसा. शिलावरणाचें खंडीय आनी अधःखंडीय अशे दोन थर केल्यात. खंडीय थरांतलें तळप मुखेलपणान ग्रॅनायटा केल्यात. खंडीय थरांतलें तळप मुखेलपणान ग्रॅनायटा
जलावरण
भूंयपृश्टावयल्या उदकाच्या भागाक जलावरण म्हण्टात. तातूंत म्हासागर, दर्या, न्हंयो, तळीं, तळयो, हिम तशेंच खनिजांतल्या उदकाचोय आस्पाव जाता. जलावरणातलो भूंयपृश्ठाचो सुमार 71% भाग आसा. दक्षिण गोलार्धाचो चडसो भाग उदकांतळां आसा. पॅसिफिक, अॅटलांटिक, हिंदी म्हासागर, आर्क्टिक आनी अँटार्क्टिक दर्या हे मुखेल सागर आसात. तातूंतलो पॅसिफिक हो सगळ्यांत व्हड आनी खोल.
आकृती आनी गुरूत्व
धर्तरेचो आकार वांटकुळो आसा हाचेर पूर्विल्ल्या काळासावन भासाभास जायत आयल्या पूण त्या काळांक हेच संबंदी स्पश्टपणान म्हायती मांडपाक कोणाकूच शक्य जालेना. धर्तरी वांकुळीं आसा अशें पायथागोरस (इ. स. प.6वो शेंकडो) हाचें मत आशिल्ले. अॅरिस्टाटल हाणें चंद्रगिराणाच्या वेळार, चंद्रिमाचेर पडपी धर्तरेची सावळी वाटकुळी आसता हे दाखोवन पायथागोरस हाचें मत सिध्द केलें. दक्षिणेसावन उत्तरेक वचत रावल्यार सूर्य आनी हेर नखेत्रांची सुवात बदलता. ह्या बदलांच्या आदाराचेर एराटॉस्थीनीझ (इ.स.प. 276-194) हाणें सुरवेक धर्तरेचें आकारमान काडलें आनी टॉलॅमी (इ.स.90-169)हाणें धर्तरेचो व्यास काडलो. तरी पूण धर्तरेच्या आकाराविशींचो दुबाव लोकांच्या मनांत तसोच रावलो. मुखार 16 व्या शेंकड्याचे सुर्वेक फेर्दिनांद मागाल्ल्यांयश हाणें धर्तरेक प्रदक्षणा काडलेउपरांत धर्तरेचें वांटकुळेपण सिध्द जालें. धर्तरी आपलेभोंवतणी घुंवत आशिल्ल्यान उत्पन्न जावपी केंद्रोत्सारी (Centrifugal) प्रेरणेक लागून विषुववृत्ताकडेन मातसो फुगीर आनी ध्रुवांकडेन थोडो चेपटोसो वाटकुळाकार तिका येता ही कल्पना आयझॅक न्युटन हाणें मांडली. विषुववृत्तीय त्रिज्या ही ध्रुवीय त्रिज्येपरस चड आशिल्ल्यान धर्तरी पुरायपणान वाटकुळी ना हें सिध्द जाता.
धर्तरेवयल्या खंयचेय वस्तूचेर कार्य करपी आनी ते वस्तूक धर्तरेच्यामध्याक खेंचपी प्रेरणा म्हळ्यार धर्तरेची गुरूत्वीय प्रेरणा. धर्तरेच्या पृश्ठभागार सरासरी गुरूत्वीय प्रवेग 979.76 सेंमी.। सॅ. इतलो आसता.गुरूत्वीय प्रेरणेची खराय खोलायेप्रमाण उणी जायत वता आनी धर्तरेच्या मध्याकडेन ती शुन्य आसता. धर्तरी पुरायपणान वाटकुळी नाशिल्ल्यान, भूंयपृष्ठाचेर वेगवेगळे सुवातेर अक्षांशाप्रमाण गुरूत्वीय प्रवेग वेगळोवेगळो आसता. ह्या गुरूत्वाकर्शणाक लागून धर्तरेभोंवतणचे वातावरण तिगून उरलां. खंयचीय वस्तू धर्तरेच्या गूरूत्वाकर्शणांतल्यान भायर पडपाक तिका जो नेट जाय पडता, ताका मुक्तीवेग म्हण्टात.भुंयपृषठावयलो मुक्तीवेग सेकंदाक सुमार 11,2 किमी.इतलो आसा.
भुंपृश्ठाचेर वातावरणाचो दाब दर चौ. सेंमी. क सुमार 1 किग्रॅ. इतलो आसा. ह्या दाबाक वातावरणीय दाब अशें म्हण्टात. भुंयेसावन जितले वयर वता तितलो हो दाब उणो जायत वता. पूण खोलायेप्रमाण हो दाब वाडटा.
अक्षांश आनी रेखांश
धर्तरेचेर आशिल्ले खंयचेय वस्तूची सुवात दाखोवपाखातीर अक्षवृत्त आनी रेखावृत्त हांचो उपेग जाता. अक्षवृत्त ही उदेंत-अस्तंत अशी कल्पिल्ली आसून आनी रेखावृत्त ही दक्षिण-उत्तर अशी कल्पिल्ली आसात. धर्तरेच्या गोल पृश्ठाचेर दानूय ध्रुवांसावन समान अंतराचेर कल्पिल्ल्या उदेंत-अस्तंत वांटकुळा 'विषुववृत्त' अशें म्हण्टात विषूववृत्ताक लागून गोल भूंयपृश्ठाचे दोन समान वांटे जातात. विषुववृत्ताच्या उत्तर भागाक 'उत्तर गोलार्ध' आनी दक्षिण वांट्याक 'दक्षिण गोलार्ध' अशें म्हण्टात. विषुववृत्ताक समांतर कल्पिल्ल्या वाटकुळांक 'अक्षवृत्त' म्हण्टात. एका अक्षवृत्ताचेर सगळी थळां विषुवृत्ताच्या पांवड्याकडेन धर्तरेगोलाच्या मध्यबिंदूकडेन सारकोच कोन करतात. ह्या थळांचे विषुववृत्ताकडेन आशिल्ले कोनीय अंतर म्हळ्यार तांचो अक्षांश विषुवृत्त हें सगळ्यांत व्हड मुळावें अक्षवृत्त. ताचेर आशिल्ल्या सगळ्या थळांचो अक्षांश 0(0) आसता. दोनूय ध्रुवांकडेन अक्षवृत्त ल्हानल्हान जायत वतात. दोनूय ध्रुवांतल्यान दक्षिणोत्तर वचपी अर्धवाटकुळांक रेखावृत्त अशें म्हण्टात. ती अक्षवृत्तांक काटकोन करतात. मुळाव्या रेखावृत्ताचो पांवडो आनी स्थळ रेखावृत्तीचो पांवडो हांचेमदल्या कोनांक 'रेखांश' म्हण्टात.
इतिहासिक म्हायती
पूर्विल्ल्या काळासावन धर्तरेसंबंदान विंगड विंगड कल्पना चालंत आसात. खूब आदल्या काळांत, धर्तरी सपाट आसून तू कसल्या तरी आदाराचेर थीर आसा आनी ह्या आदाराक लागून सूर्य, चंद्रीम आनी हेर गिरें धर्तरेसकयल वचून परत वयर येतात असो समज आशिल्लो. बॅबिलोनियी, प्राचीन ग्रीक आनी हिब्रू लोकांच्या मतान सैमाच्या पृश्ठभागाचेर पातळिल्ल्या उदकांतल्या वयर आयिल्लो जुंवो म्हळ्यार धर्तरी. होमर (क्रिसापयलीं 900-800) ह्याच्या मताप्रमाण धर्तरी ही बहिर्गोल आकाराची तपकडी आसून तिचें भोंवतणी उदक आसलें. सुमार ह्या तेंपार इजिप्ती आनी हेर लाकांच्या मतान धर्तरी एक व्हड तपकडी आसून ती एका व्हड कालवांचेर थीर आसली. सूर्य आनी चंद्रीम हांचेसारकीक धर्तरी वाटकुळींच आसा, हो युक्तीवाद सुर्वेक पायथागॉरस आनी तांच्चा वांगड्यानी मांडलो (इ. स. प. सवो शेंकडो) अॅरिस्टॉटल आनी हिपार्कस हांणी पायथागॉरसच्या मताक तेंको दिल्लो. मागाल्ल्यांयश (1480-1551) हाणें धर्तरेक प्रदक्षिणा घालून धर्तरेचो वाटकुळांकार सिध्द केलो. ह्या तेंपामेरेन धर्तरेच्या आकाराविशीं वेगवेगळीं साबार मतां आशिल्ली. धर्तरेचो आकारमान काडपाचें शास्त्रीय मापन पद्दतीचें वर्णन आनी वापर सुरवेक एराटॉस्थीनीझ हाणें केलो. धर्तरी वाटकुळी, थीर आनी सैमाच्या मध्यभागार आसून हेर खस्थ पदार्थ तिचे भोंवतणी वाटकुळाकार कक्षांनी धुंवत आसता अशें टॉलेमी हाचें मत आशिल्लें. पूण कोपर्निकस (1473 -1543) हाणें सूर्य हो तारो सूर्यकुळाच्या मध्यभागार आसून हेर खस्थ पदार्थ ताचे भोंवतणी घुंवतात अशें मत मांडले. झांपिकार हाणें अक्षांश थरोवपा खातीर पयलेंच खेपे दुर्बीणाचो उपेग केलो. उपरांत धर्तरेक अक्षीय आनी कक्षीय गती आसात हे 1725त सिध्द जालें. धर्तरेचे वस्तुमान काडपाची पद्दत सुरवेक न्यूटन हाणें मांडली. उपरांत 1831त धर्तरेचो उत्तर ध्रुव चुंबकीय जे. सी. रॉस हाणें, जाल्यार दक्षिण ध्रुव चुंबकी इ. एच. शॅकल्टन हाणें 1909त सोदून काडलो.
एराटॉस्थीनीझ ते झां पिकारा मेरेनच्या काळांत धर्तरी वाटकुळी आसा हें सिध्द करपाचे साबार भूंयशास्त्रज्ञांनी आपले वेगळेवेगळे सिध्दांत मांडले. हाकालागून ह्या काळाक भूंयगणितातले 'वांटकुळाकार यूग' अशें म्हण्टातत. मुखार न्यूटन आनी क्रिस्तीआन हायगॅन्झ (1629-95) हाणीं सूचयल्ल्या धर्तरेच्या दिर्घवृत्ताभ आकाराचो काळ येता. निमाणेकडेन भूंयरूप सिध्दांताचें यूग चालू जालें.
भारतीय मत
ऋग्वेदांत रूंद पातळिल्ली भूंय असो धर्तरेचो उल्लेख केला. धर्तरे भोंवतणी दर्या आसा असो उल्लेख ऐतरेय ब्राम्हणांत मेळटा. तशीच, धर्तरी वाटकुळी आसून ती मळबासावन वेगळी आनी अवकाशांत कसलोच आदार नासतना ती उफेता असोय उल्लेख सांपडटा. शतपथ ब्राम्हणांत धर्तरेक सृश्टी आनी अग्निगर्भ अशें म्हळां. तशीच ती वाटकुळी आसा अशेंय तातूंत सांगलां. ऋग्वेदसंहितेच्या काळांत लेगीत धर्तरी वाटकुळी आनी निराधार आसा हाची जाण आशिल्ली. मनशाक उपेगी पडपी सगळ्यो वस्तू धर्तरेसावन मेळटात. हाका लागून शांखायान अरण्यकांत धर्तरेक वसुमती (संपत्तीन भरिल्ली अशी) अशें नांव दिलां. धर्तरी आपले भोंवतणी घुंवता, हाकालागून सूर्य आनी हेर गिरे धर्तरेभोंवतणी घुंवता असो भास जाता हें मत पयल्या आर्यभट्टान इ.स.प. 6 व्या शेंकड्यांत मांडलें. ह्या ताच्या मताक लागून उपरांत आर्यभट्टाचेर खूब टिका जाली. पूण धर्तरी सूर्या भोंवतणीं घुंवता अशें ताचें मत नासलें. बाराव्या शेंकड्यांत भास्कराचार्य हाणें धर्तरेचे कुडींत आकर्शणशक्ती (गुरूत्वाकर्शण) आसा, हाका लागून अवकाशांतली खंयचीय जड वस्तू धर्तचेर पडटा अशे सांगलें. भारतीय ज्योतिशशास्त्रांत वेगवेगळ्या सिध्दांतांनी धर्तरेविशीं विंगड विंगड भुगोलिक म्हायती मेळटा.
वर्ग:देवनागरी पानां
वक्ल
वक्ल : मुखेलपणान नदर दोशाचेर मात करून मनशाची नदर प्रभावी करपाक आदार करपी साधन. नदर दोशाभायर दोळ्यांक अपाय करपी उजवाडाच्या किरणांपसून संरक्षण करपाकूय वक्लाचो उपेग जाता. वेल्डींग करतना निर्माण जाल्ले खर उज्याकिटींपसून दोळ्यांचें संरक्षण करपाक तशेंच उदकापोंदा वावुरतना उदक आनी उदकांतले अपायकारक जीव हांचेपसून संरक्षण नेमपाक वक्लाचो उपेग करतात. प्लास्टीक वा धातुची फ्रेम आनी हारसो वा प्लास्टीका पसून तयार केल्लीं दृश्टीदोश निवारक भिंगां फ्रेमींत बसोवन कान आनी नाक हांचेर थारपी वक्लां सादारणपणान तयार करतात. वेल्डींग वा उदकांतल्या वावराखातीर आशिल्ल्या वक्लांक पट्याच्या आदारान तकलेक रेवडावप जाता. आधुनिक काळांत फ्रेमींत भिंगां बसयनासतना सरळ दोळ्यांच्या मुंडल्याचेर बसोवपाचीं भिंगां (Contact lense) तयार केल्यांत.
इतिहास
इ.स. १५० त क्लॅाडियस टॅालेमस ह्या रोमी लेखकाचे बरपावळींत पुर्विल्ले लोक कंवचेच्या वांटकुळ्या आयदनांत उदक भरून ताचो उपेग वस्तू व्हड दिसपाखातीर करताले असो उल्लेख मेळटा.
पोरणीं हातबरपां वाचतना आनी तांच्यो प्रती तयार करतना आदले धर्मगुरू दाट भिंगां वापरताले. जाण्टे लोक भिंगांचो फायदोन घेतात असो पयलो उल्लेख माईनसर हांगा केल्लो मेळटा. १२८२ वर्सा निकोलस बुलेट ह्या धर्मगुरून एके कबलातीच्र सय करतना वक्ल वापरिल्ल्याचो उल्लेख मेळटा. रॅाजर बेकन (१२१४ - ९४) हाणें पारदर्शक स्फटीक वा कंवची हांचो उपेग उणी नदर आशिल्ल्या लोकांक जातलो अशें म्हणिल्ल्यान वक्लाचो सोद ताणें लायलो अशें ताका श्रेय दिवप जाता. पूण सुमार १२७० त मार्को पोलो हाणें चीन देशाचे भोंवडेंत थंयचे लोक नदर सुदारपाखातीर भिंगां वापरताले असो उल्लेख केल्लो मेळटा.
खूब पुर्विल्ल्या काळार सावन कंवचेचीं भिंगां वापरताले. सुरवेक बहिवक्र (भायलेवट्न वाटकुळसाण आयिल्ली) भिंगां तयार केल्ल्यान जाण्ट्या लोकांक ताचो बरो फआयदो जालो. पंदराव्या शतमानांत अंतर्गोल भिंगां वापरपाक सुरवात जातकच उणे नदरेचो दोश आशिल्ल्यांकूय ताचो फायदो जावंक लागलो.
कंवचेची भिंगां वापरपाक सुरवात जायत सावन विसाव्या शतमानांत भिंगाची आनी वक्लाची पांवड्या पांवड्यान उदरगत जायत गेली. वक्लाचो सोद लायल्या उपरांत तीन - साडेतीन शतकांनी कानार घट्ट बसतल्यो अशे तरेन सरयो जोडपाची कल्पना १७२७ल - ३० च्या सुमाराक एडवर्ड स्कार्लेट हाणें ,सोदून काडलीं. उपरांत सुमार १७४९ त दुर्बिणीवरी वक्लां प्रचारांत आयलीं. १८०६ वर्सा एकच भिंग (मोनोकोल) वापरपाची प्रथा सुरू जाली. १८४० म्हळ्यार स्प्रिंगेच्या आदारान फकत नाकाचेर घट्ट बसून उरतलें अशें दोन भिंगांचें वक्ल प्रचारांत आयलें.१८४५ त सर जॅान हर्शेल हाणें दोळ्यांचेरच चिकटून उरतली अशा स्पर्श भिंगांची कल्पना मुखार हाडली. तशेंच कॅन्सरान दोळ्याच्यो मुंडल्यो इबाडल्यार स्पर्श भिंगांचो संरक्षक आनी वक्लावरी उपेग जाता हें म्यूलर हाणें दाखोवन दिलें. जाल्यार यूजीन फिक ह्या सीस दोतोरान ह्या भिंगांक कॅान्टक्ट लेन्स (स्पर्श भिंग) हें नांव सुचयलें. दोळ्यांक वक्ल घालीनासतना ह्या भिंगांनी वक्लावरी काम जाता आसलें, तरी वक्ला इतलो तांचो प्रसार जाल्लो ना. हीं भिंगां वापरपांत जायत्यो अडचणी येतात. कांय प्रकारांची भिंगां मिठाच्या उदकान भरून घेवन दोळ्यांर बसोवचीं पडटात, तीन - चार वरांनी हें उदक उणें जातकच तीं काडून परत मिठाचें उदक भरून बसोवचीं पडटात. कांय भिंगां फकत मुंडल्यांचेर बसयतात. दोळ्यांत दुकां येतकच पोंवतना, खेळटना वा वेगान वचपी वाहनावयल्यान वतना अशीं भिंगां कुशीन वतात. ताकालागून तीं सतत वापरप कठीण जातात. भारतांत स्पर्श - भिंगां तयार करपी ती - चार कारखाने आसले तरी सदच्या वक्लांपरस हीं भिंगां खुबच म्हारग पडटात.
गोलिय भिंगां
हातूंत दोळ्यांचें अनुकूलन (वेगवेगळ्या अंतरावयल्यो वस्तू स्पश्टपणान दिसपाखातीर दोळ्यांतल्या भिंगाची बहिर्वक्रता उणी चड जावप आनी भिंगाच्या आदारान किरणांचें एकत्रीकरण जावप) संवयेन आनी सहकार्यान जाता. हाचो उपेग लागसल्ली वस्त पळेतना जाता. हें अनुकूलन उणें जालें म्हण्टकच वाचतना वा बारीक कामाचेर नदर लायतना त्रास जावंक लागता. फाव तीं बहिर्गोल भिंगां वापरलीं म्हण्टकच दोळ्यांच्या पटलाचेर प्रकाशकिरण केंद्रीभूत जावन दोश पयस जातात.
खर नदरदोशांत दोळ्यांची लांबाय उणी आशिल्ल्यान प्रतिमा दोळ्यांच्या पटलाच्या फाटल्यान पडटा. अनुकूलन सुदारतकच हो दोश वचून पयसुल्ल्यो वस्तू स्पश्ट दिसूंक लागतात. लागसल्ल्या वस्तूं वयल्यान येवपी प्रकाशकिरणांचें अपसरण जावन ते केंद्रभिसारी जावपाखातीर अनुकूलन चड लागता. घन शक्तीचें भिंग हो दोश पयस करता.
उण्या नदरदोशांत नेत्रगोलाची लांबाय वाडिल्ल्यान पयसुल्ले वस्तुवयल्यान येवपी समांतर किरण नेत्रपटलाचेर पडनासतना ताच्या मुखार केंद्रित जाता देखून ती वस्त अस्पश्ट दिसता. फावतें अंतर्गोल भिंग वापरल्यार किरणांचें अपसरण वाडून हे किरण नेत्रपटलाचेर केंद्रित जातात.
चित्याकृती भिंगां
दृश्टिवैषम्य हो दोश व्हड प्रमाणांत दिसून येता. दोळ्याच्या उब्या आनी आडव्या याम्योतरांची (Meridian) वक्रता वेगळी आशिल्ल्यान प्रणमन शक्ती (उजवाडा किरण एका माध्यमांतल्यान दुस-या माध्यमांत भितर वतना तेच दिशेंत जावपी बदल) वेगवेगळ्या याम्योतरांत वेगवेगळी मेळटा. ही चडांत चड आनी उण्यांत उणी प्रणमन शक्ती एकमेकांक काटकोनांत आशिल्ल्या याम्योत्तरांत मेळटा. ह्या नदर दोशांत नेत्रपटलाचेर केंद्रीकरण जायना आशिल्ल्यान सगळ्या अंतरावयल्यो वस्तू स्पश्ट दिसनात. त्या दरम्यानच्या कोनांत नदर काम करपाक शकता आसली तरी तकली उसळप वा दोळ्यांचेर ताण येवप जाता. हो दृश्टिवैषम्य चित्याकृती ( लांबशें वाटकुळें) भिंग वापरून पयस करपाक येता. ह्या भिंगाची शक्त एकेच दिशेक आसता.
लोलक – बहुकोनी भिंगां
उणे शक्तीचें लोलक (Prism) वापरून आपाती (Incident) किरणांची दिशा बदलूंक येता. हाचो उपेग तिरशे दोळे सुदारपाखातीर करतात. लोलकाचो उपेग नेत्रगोलाच्या भायल्य स्नायुंच्या पक्षाघाताचेर करतात.
व्दिकेंद्री भिंगां
उणो पूण चड तेंपाचो नदर दोश आशिल्ल्यांक परत परत वक्लाची अदलाबदल करची पडटा. हो त्रास व्दिकेंद्री भिंगां एकठांय बसोवन पयस करतात. १७९४ वर्सा बेंजामिन फ्रँक्लिन हाणें सुरवेक व्दिकेंद्री भिंगां वापरलीं आनी तांचें वर्णनूय केलें. तेउपरांत १०० वर्सांनी दोन भिंगां एकठांय चिकटावन वापरपाक सुरवात जाली. १९०४ सावन दोन भिंगांचो मिलाप करून वा अखंड काचेंत व्दिकेंद्री भिंगां तयार करपाक लागले. व्हड भिंगांच्या एका भागांत जो दुस-या ल्हान भिंगाचो मिलाप करतात ताचो प्रणमनांक चड आसता. दोनय भिंगांचो भायलो पृश्ठभाग चड वक्रता आसता. तातुंतल्यान वाचूंक वा लागिंचें पळोवंक मेळटा. अखंड काचेंत दोन भाग करून जायतेप्रमाण हिशेब करून तांचें घासकाम करून व्दिकेंद्री भिंगां तयार करतात.
त्रिकेंद्री भिंगां
हातूंत पयसुल्लो, मदलो आनी लागसल्लो अशे तीन वेगवेगळे शक्तीचे विभाग आसतात. मदल्या विभागाचो सकयलो आनी वयलो विभाग सारकेच शक्तीचो आसलो तरी तांचीं प्रकाशीय केंद्रां मात वेगवेगळी आसतात. हीं भिंगां दोन दोळ्यांतलो विषम प्रणमन दोश पयस करपाखातीर वापरतात.