cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
रणमालें
रणमाल्यांचीं विधी
हो लोकनाटयप्रकार एक विधी म्हण करतात. मनशांचोच पड्डो,रामकथेचें अविशकरण,कथाप्रसंग चालू आसतना मदींच येवपी धोंगो, हो प्रकार रामकथेचें खाशेलेपण. हेर लोकनाटयप्रकारांत रामकथा नासता पूण रणमाल्यांत पुराय रामकथाच पळोवपाक मेळटा.रणमालें नाटयप्रकाराची सुरवात सांजवेळीची जाता.गांवांतल्या देवळांतलो पुजारी,गुरव वा भगत गांवकाऱ्यांक रणमाल्याचो शब्द दिता.शब्द म्हळयार पुजाऱ्यान सांगणें करुन एक नाल्ल ,देवाच्या प्रसादावांगडा मुखेल गांवकाऱ्याच्या हातांत दिवप.शब्द मेळ्ळो ना जाल्यार रणमालें जायना.शब्द घेवन रातचे,गांवकार मांडार एकठांय जातात.थंय दिवो दवरप,शब्द म्हणून हाडिल्लो प्रसाद दवरप,सांगणें करप अशो विधी जातात.वाद्यां वाजोवन नमनाक सुरवात जाता.धोल,घूम,समेळ,कांसाळें वा झांज हीं रणमाल्यांतली वाद्यां आसातात.एके विशिश्ट लयींत हीं वाद्यां वाजयतात.आविशकरणाच्या वेळार रणमाल्यांत वांटो घेवपी गायक,वादक आनी नर्तक माचयेर एके वळींत पड्ड्याभशेन उबे रावतात.वाद्यांच्या थेक्याचेर एक पाय फुडें-फाटीं आनी कुशीक करत नाचत रावतात.रणमालें सोंमेरेन हो पड्डो असोच हालत रावता.फुडें येवन नाचपी पात्रांचें येवप-वचप ह्या मानवी पड्ड्यांतल्यान जाता.कांय पात्रां आपलें काम सोंपतकच आसा त्या भेसांत थंयच उबे रावतात.भेस बदलपाक वा हेर कसल्याय कामाखातीर ह्या पड्डया फाटल्यान वतात. गांवांतलो जाणकार रणमाल्याची सुरवात करता.बाकीचे साथ दितात.पद्यभाग लिखीत स्वरुपांत आसता. परंपरेन पदां पाठ आसतात.
अविशकरणाची सुरवात नमनान जाता.नमनाचें पद अशें- “ प्रथम नमन गणपते,माघा नमिल्या सरस्वते
खेळती खेळीरे खेळी जोगीण नाता,
सरसवती शारदा रंगि आली माया “
रणमाल्यांचो उगम
पुराय संवसारांतल्या सगळीं लोकनृत्यां आनी लोकनाट्यां ह्या विधी कडेन संबंदीत आसात. विधी हो देव-देवतांचे उपासनेचो आचार,एक पद्दत,एक तरा. थारावीक उत्सवांनी कांय विधी हे करुंकच जाय ते केले ना जाल्यार देवदेवताचो प्रकोप जाता आनी भैसाचेर संकश्टां येतात आनी तीं विधी कांय देव-देवता आनी अदृश्य शक्ती प्रसन्न जावन संकश्टां पयस जातात, शेतवाडी बऱ्यो पिकतात,गांवाचेर धाम येना अशी लोकधारणां भैसामंदीं आसात. काळाबरोबर खंय समाज बदलता हांगाय तशेंच जालें. बदलत्या काळांत ह्यो विधी करप-यच्या आनी करुन घेवप-च्या हांतानी ताचें स्वरुप बदल्लें. चड करुंन तातूंत चड नाटकीपणां आयलीं तातुंतल्यानच मुखार नाट्याचो जल्म जालो आनी काळांतरान ह्या विधीन नाट्यांतले नृत्य आनी संवाद आयले. विधी नाट्यांचें हें नवें रुप म्हटल्यारुच लोकनाट्य तेंच जात कुळातलें हें रणमालें लोकनाट्य कालो,जागोर,खेळ,तियात्र,लळीत आनी रणमालें,भरणूल,माळेगान हीं गोंयची लोकनाट्या तातूंत रणमालें पूराय तरेन वेगळे आनी स्वतंत्र प्रा प्रकाश प्रर्येंकारा प्रमाण भौवजनाचे विशय घेवन भौवजनाचे मन रिजवणें खातीर कलाकारांनी सादर केल्लें सूट सूटीत नाट्य म्हळयार रणमालें एक वेगळेच धाटणीतलो लोकनाट्य प्रकार सह्याद्रीच्या कुसव्यात रावपी लोकांचो पीड कुळवाड्याचो दोंगराच्या माथ्यार,पालसणामनी आनी मुळसांत शेंता कसोवन ताणीं जीण घडयली सांतेर,केळबाय,ब्राम्हणी माया,जोगेश्र्चरी आनी बारा कुळां देवतां भुमिकां ही ताची शक्त तांच्याच बळ्ग्यान आनी आर्शीवादान ह्या वाठारांतल्यान झाडा-पेडांक चंवर येता तीं फुलता-फळटांत देवदेवतांचे कृपेन तांच्या शेतांनी नासणे पिकतात हांगच्या पुराणांनी भाताच्या रयपांत भांगार पिकता ही तांची श्रध्दा गांवच्यो देवता आनी अनुराल प्रसन्न जावन आपले घरनदाण्यां-गोट्यांनी भरचें हे खातीर हांगच्या लोकानी विधी सुरु केल्यो देव-देवतांची स्तुती गीता रचली आनी तातूंतल्यानच हें भुयेंत धालो, फुगडी, सोकारात, करवल्यो, घोडे-मोडणी सारकिल्ले लोकनाच आनी सोकारात ,जत,सारकिल्ली लोकनाच आनी भरणूल ,माळेगान, रणमालें हीं लोकनाट्य रुजली आनी विकसीत जालीं।
आख्यायिका
पु्र्विल्ल्या काळार सत्तरी आनी ताच्या लागशिल्या वाठारांत हेब्बार नांवाची भिल्ल जमात रावताली हे जमातींतलें लोक खुनशी आनी रानवटी प्रवृतीचे पूण फिशाल कारागीर आसलें तें लोक सदाच आपआपसात झगडत रावताले त्या जमातीतलें लोकांक भिल्ल म्हळयार हेब्बार अशें म्हणटालें तें ह्या भुयेंचे मुंळ वसाहतदार आसूंक जाय तांका होब्बू मेशे आनी भिल्ल ह्या नावानूय वळखतालें  ह्या नावानूंय वळखतालें तें लोकाक पिडटाले, बायलांचेर अत्याचार करताले हेब्बार दुसयाचें धनीपण न मानपी स्वतंत्र प्रवृतीची जमात आशिल्ली जेन्ना हो वाठार सांवतवाडकार भोसल्यांचे सत्तेखाला आयलो तेन्ना रयतेचेर लक्ष दिवपाक ताणी राण्यां कडेन देसकी दिली ही देसकी चलयताना राण्यांक हेब्बारा कडल्यान विरोध जावक लागलो तेन्ना  तें संबंधीची म्हायती  सांवतवाडकारा मेरेन पावली आनी हेब्बाराक बुद शिकोवपाचे थारले तें खातीर परंपरगात चलत आयिल्ली देवदेवतांची स्तुती गितां आनी परंपरेन चलत  आयिल्ली नाच गितांचें खेळ आखून हेब्बारांवचो संव्हार करपाचो कट शिजली पुर्व नियोजीत कटाची तयारी जातकच हेब्बारांक आमंत्रण गेले कसलोच विचार करनासतना आपल्या ताती-पिल्यां सयत ते कार्यावळीक आयले रातीं कडेन लोकवाद्याच्या तालार सुरु जाल्या खेळाक मध्यानराती रगं आयलो हेब्बार खेळ पळोपात गुल्ल आसतनाच सांवतानी अचकीत तांचेर घुरी घालुन तांका मारुन उडयले  अचकीत जाल्या हल्लयान हेब्बार हांगा थंय धावपाक लागले पूण सांवतानी कोणाकूच सोडलें ना हेब्बारांची पुराय वंशच ना करुन उडयलो अशी एक आख्यायिका  सत्तरी गांवात आसा
''एकादशी एकवाद
दुवादशी पारणे
भिल्ल पावले गांवा मंदी हो
भिल्ल पावले गांवा मंदी
भिल्ल अस्तुरी घेऊनी चालले रे'' ह्या धोऩग्यातल्यान हेब्बाड लोक गांवाक पिडटालेऩ चड करुन बायलांक हे कळटा ह्या धोंगात हेब्बाडांक हेब्बारांक भिल्ल म्हण संबोधल्यात
तिसरी काणी अशेंच तरेची एक आख्यायिका कोंकण महात्म्य ह्या पुस्तकांत उत्तरार्धातल्या आख्यानात वाचूक मेळटा ती अशी- दशकोंकणच्या रायाचे सैन्य पेडणे-कुडाळ म्हाला लागी आशिल्ले व्यंकट हो मांग जातीतलो मनीस ते सेनेचे नायक आशिल्लो आनी ताका परुळें हो गांव वेतनाक आशिल्लो मार्इणकार हो क्षत्रीय परुळे गांवचो मुखेल गांवकार एका लग्ना वेळार न्हव-या--व्हकले आदिं आपलो मान आपली पूजा जांवक जाय म्हण हट्टाक पेटलो सगळ्या दायजा, सोय-या धाय-यानी  ताका समजायलो पूण ताणें आपले सोडलें ना तें पळोवन लोकांनी ताका लग्ना माटवांतलो भायर काडलो तो काडलो तें भायर ताचें कडले सगळे संबंद तोंडले शिक्षा म्हण ताचें घर भायर दचरलें
गावीचा मुख्य गांवकार त्यासी म्हणती मार्इणकार
त्यास कलाइती बाहेर वृतीवंत जनानी
फुडे हया मार्इणकाराली धुव लग्नाची जाली तरी तिका कोणूच मागणी घालना जालो चलयेक न्हाण आयलें तरी घरात दवरल्या म्हण लोक मार्इणकारांक हिणसावपाक लागले ही खबर सेनानायक व्यंकटाक कळळी तेन्ना ताणे मार्इणकाराक शिटकायलो तुजी धुव विटाळल्या  ,सोय-या धाय-यानी तुजे कडले संबंध तोडल्यात ते तुका आपले माननात तेन्ना तुज्या धुवेक तूं म्हज्या सुवादीन कर हांव तुजो राया देखून तुज्या धुवेचेरुय म्हजो ह्कक आसा हांव ताचें कडेन लग्न जावलाक तयार आसा आनी जर तूं तुज्या धुवेक म्हजे कडेन लग्न करना जाल्यार हांव ताका उबारुन व्हरतलों अशी ताणी धमकी दिल्ली
विटाळली ती दिधल्यावीण तुज सर्वदा न सोडी जाण
ण देशी तरी बळी आणीन   एसे निर्विण मांडिले
व्यंकट हो जातीन मांग आनी आपूण क्षत्रीय अशें आसतना म्हजी धुव हांव ताक कशी दिवं हें संकश्ट मार्इणकारा मुखार उबें रावले ताणे ही गजाल ताचो लागीचो सोयरो देवलीकार हाच्या कानार घातली तेन्ना देवलीकारान मार्इणकाराक मदत करपाचें उतर दिलें दोगांनीय व्यवस्थित सापलो रचलो आनी व्यंकटाक लग्नाची उलोवणी करुंक आपयलो त्या निमतान खेळ आनी खाणा-जेवणाचो बेत रचून व्यंकट आनी ताचे जातकारांक घेवन जेवणाक बशिल्ले आसतनाच तांचेर घुरी घालून तांचो घात घेतलो हे कथेतलो मांग हो अदीवाशी जमातिचो प्रतिनिधी आसूंक जाय एका काळार ह्या वाठारांत म्हार, नांग, शंबर हे अदिवाशी लोक रावताले आनी तेच हांगचे मूळ रावपी असो उल्लेख गोमंतकाची प्रतिमा ह्या पुस्तकांत मेळटा
रणमालें हे नावं कशे पडलें?
सत्तरी वाठारांतल्या बोलीच्या शैलीक लागून रणमालें हे उतर मात्सो बदल जावन रनमालें रनमाला अशा उतरांनी घोळूकेंत आसात कर्नाटकातल्या कणकूंबी,पारवड,चिखलये ह्या गांवानी रणमालेऩ हें उतर रगंमाला आनी आमगांव,पस्टूली,गवाळी वाठारांत रगंमाल अशा रुपांत आयकूक मेळटा सत्तरीतल्या साट्रे आनी सुसाल ह्या गावानीय रणमालें उतरां बदला रगंमाला हे उतर घोळणुकेत आसले ह्या सगळ्या रुपा मदलें रणमालें हें प्रमाणीत रुप सत्तरीतल्या चडशा वाठारांत आयकूक मेळटा''' रणमालें उतराची व्युत्पती मेळना पूणा जाणकारांच्या मताप्रमाण रण ह्या उतरांतल्यान तें घडला आसूंक जाय गोयचें लोकवेद अभ्यासक विनायक खेडेकार आपल्या लोक सरिता ह्या पुस्तकांत रणमालें ह्या संदर्भात सांगतात तें अशें रणमालें ह्या शब्दाचो अर्थ पळोवप गरजेचो खूब लोकांनी एकठांय येवन गडबड,गोंधळ करप असो रण ह्या शब्दाचो जाता सत्तरीच्या ज्या भागात रणमालें जाता त्या सुवातेर राणे ह्या क्षत्रियाचे राज्य आशिल्ली रण हो रान ह्या शब्दावेल्यान आयलां आसूं येत मालें ह्या शब्दाक जायतें अर्थ आसात व्हड लाकडी दाण्याचेर  कुशीक वाती पेटोवपाक धातूचो समईचो भागाक मालें म्हणटात सोरोप,अजगर सारखे प्राणी एका जाग्यार सुस्त बशिल्ले आसतात ताणें मालें केला अशें म्हणपाची चाल आसा  फुलांमाळ ह्या शब्दावेल्यान हो शब्द आयला आसत देखीक रामालें म्हण रणमालें असो एक विचार घोळणुकेत आसा
रणमाल्यांची परंपरा
शिगम्या दिसांनी जे वेगवेगळे खेळ जातात तातूंतलोच एक खेळ रणमालें जाणकारा प्रमाण हो आमचो परंपरागत खेळ कांय गांवानी तर रणमालें खेळपा फाटल्यान विधीची परंपरा आसा करंजोळ हो तातूंतलोच एक गांव सत्तरी म्हालातल्या ह्या गांवात फाल्गून म्हयन्यांत होळये दिसा चोर हो उत्सव जाता ताच्यो विधी रणमाल्यात दिसून येतात  ह्या गांवात चोरोत्सवाच्या आदल्या दिसा म्हळयार शिगम्यातले फाल्गून वद्य  सष्टी दिसा रणमालें खेळपाची परंपरा आसा हें  रणमालें जाल्या बगर दुस-या दिसाचो 'चोरोत्सव करपाक मेळना सत्तरी गांवातल्या झर्मे गांवातूय मातशी वेगळी परंपरा आसा  ह्या गांवात फाल्गून पुनवेच्या दुस-या दिसा म्हळयार पाडव्याक चोर जाता आनी चोरांच्या  दुसरें दिसा गांवच्या मांडार रंणमालें खेळूकूच जाय अशी परंपरा आसा नाजाल्यार शिगम्याच्यो फुडल्यो विधी कपलाक मेळनात साट्रे,धावें,सालेली,शिर्सोडे, हे सत्तरी म्हालांतले गांव आनी गावाळी, आमगांव, इंजोळये, तळडे, पारवाड, चिखलयें, कणकुंबी ह्या कर्नाटकातल्या गांवानीय शिगम्याच्या  मांडार रणमालें खेळपाकूच जाय असो अलिखित नेम आसा रणमालें खेळपी वाठारांतल्यान सगल्या गांवानी फाल्गून म्हयन्याचे पुनवे साकून चैत्र प्रतिपदे मेरेन शिगम्याची परब मनयतात संवसार पाडव्या दिसा ह्या उत्सवाचि सांगता जाता ह्या काळात वेगवेगळ्या धार्मीक विधी जातात शिगम्या वेळार अदृश्य शक्तींक जागोवन तांका गांवच्या मांडार  मानान हाडून मानाचो पाट दितात तेच प्रमाण शिगम्याच्या उत्सावांत बाधा येवची न्हय म्हण सगल्या राखणदाराणची होरावणी जाता ह्यो सगल्यो दैवी आनी अदृश्य शक्ती राखणदार,वाठारी,लावां-भूतां हांचो चाळो  शिगम्या दिसानी उठठा त्या सगल्यांची थारोवणी संवसार पाडव्या दिसा जाता त्या दिसा गांवा गांवानी रणमाल्याचें आयोजन करुन शिगम्यात उठिल्लो चाळो थाबयतात देखून त्या रणमाल्याक   थारोवणेचे रणमालें अशें म्हणटात थारोवणेचे रणमालें करुंकच जाय असो नेम ह्या गांवान असो नेम आसा देखून  झर्मे,सुराल,चिखलये, गावाळी,आमगांव अश्या कितल्याश्याच गांवानी थारावणेचे रणमालें खेळपाची परंपरा आसा आयज रणमालें बदला नाटका जातात पूण गांवाच्या मांडार त्या दिसा रणमाल्याचे नमान घालून  टाळ मारचोच पडटा।
पाडव्याचे रणमालें
गोंय मुक्तीपूर्व काळार लोक दोंगरी वाठरांत वचून शेंतांक सावड म्हण वळखतालें मुक्ती उपरांतच्या पयल्या दसका मेरेन हो शेत प्रकार अस्तित्वांत आसलो त्या वेळार त्या शेतांक कुमेरी हो शब्द रुढ जालो फाल्गून म्हयनो सोंपतां सोंपतां लोकांक सावडीचे वेध लागताले शिगम्ताच्या निमतान एकठांय जमिल्ले जाण्टे अदू शेतां खंयच्या दोंगरार करप ते थारताले संवसार पाडव्या दिसा सगल्याक एकठांय येवन दुस-या दिसा शटता हणोंक वचप हें पयलीच थारायिल्लें आशील्यान सावडी आपआपली आवता पुजोवन तराय दवरतालें शिदो जमयताले आनी पाडव्याच्या राती कडेन सगळें एकठांय जमलें कामय देवळाच्या दारांत वा गांवकाराराच्या आंगणात रणमालें  सादर जातालें अशीं परांपरा साबार वर्सां पयली सत्तरीत  झर्मे  दोबास कुमठळे,शिरसोडे,कोदाळ,धावें,करंजळे,सुराल आनी कर्नांकटकात गवाळी आमगांव,पारवाड,चिखलयें,कणकुंबी  ह्या गांवानी आसली हे  परंपरेचो पाडव्याचे रणमालें' म्हण  उल्लेख जातालो देवदेवतान प्रसन्न जावन आपल्या कामाक येस येवचे,शेतांनी दाणें-गोटे बरे पिकचे म्हण ही परंपरा सुरु जाली आसूक जाय कृषी परंपरा मुखार व्हरचें खातीर पाडव्याचे रणमाल्यांक सुवात जाली
काळे खुटयेचे रणमालें
दोंगरानी शेतां शिनोक गेल्ले दादले २०-२५ दीस खोपी बादूंन रानांतूच रावतालें थंय बरो सो दोंगर वेचून थंय शेतां हाणटालें शेता करचे खातीर शिनिल्ली झाडां सुकलीं काय त्या शेतां जाळटालें शेतां बरीं जाळळी जाल्यार जमीन बरी भाजता आनी तितलोच बरो दाणों-गोटो चड पिकता शेताक उजो घातल्या उपरां जें कितें उरला ताका परतो उजो घालून शेत निवळ करतात क्रियेंक साकूळ काडप अशें म्हणटात साकूळ काडटना उरिल्लो उरिल्लो भाग परत बारीक बारीक जाळटात आनी खोशी जावन घरा परततात हो खोशेचो खीण ते नाचून गावन मनयतात आनी ह्या खोशेयेच्या खिणाक गांवात रणमालें जातात तांका  काळे खुटयेचे रणमालें  म्हणटात  शेता बरी जळ्ळया उपरांत सगळ्यो खूटयो बी जळून वतात त्यो काळ्यो जातात म्हण ताका काळे खुटयेचे रणमालें म्हणपाची परंपरा सुरा जाली  साबार वर्सां पयलीची ही शेतांय गेल्ली आनी तें रणमालें गेल्ले गोंय मुक्ती उपरांतच्या काळांत कुमेरी बंद जाली सावड हो शेत प्रकारुय दिसान दीस फाटी पडत गेले
लग्ना माटवातलें रणमालें
कांय वर्सां फाटी सत्तरित रणमालें खेळपाची चाल आशिल्ली जाणकारांनी दिल्ले म्हयती प्रमाण आपली वंशवेल बरी विस्तारची,फुलची फळची ह्या उदे्दशान लग्नाच्या माटवांत घरभरोवणी लागल्या उपरांत न्हव्या-व्हकलेक सव्याचेर बसिवन तांच्या मुखार रणमालें खेळपाची परंपरा आसली कर्नांटकातल्या गवाळी आमगांव,पायडें,चिखलयें ह्या गांवानीय अशी परंपरा आसा सर्गेस्त रामा राघोबा धुरीहे सत्तरीतल्या दाबोस गांवचे रणमाल्याचें म्हलगडी   ताणी आपले पूत राघोबा धुरी आनी  नारायण धुरी १९७० हांच्या लग्ना वेळार माटवांत रणमाल्याचो खास प्रयोग आयोजीत केल्लो ,तेच परीन ठाणे गांवचे यशवंत गांवकार हाणेय ताचो पूत फटी गांवकार १९७४ आनी धावें-तार गांवचे श्री पर्येकार २००५ हाणे आपल्या धाकल्या भावाल्या लग्ना वेळार रणमाल्यांचे आयोजन केल्ले शिर-सावर्डे ह्या गांवात लग्नाकार्या वेळार खास रणमालें खेंळपाची परंपरा अशिल्ली अशी म्हायती श्री विठ्ठल पूनो राणे ७० वर्सां हाणी दिल्ली आयज लोक रणमाल्याची परंपरा विसरल्यात
अनुराजाचे रणमालें
कुळीवाडी लोकांचे मातयेडलें नातें सासणाचें देखून ताणी सातेरीच्या रुपातले भूमिका मायेची सेवा केन्नाच सोडली ना नागपंचमीक नाघ आनी चवथीक गणपतीची पुजा जाता ती लेगीत मातये कड्या नात्यातल्यानूच दोंगर माथ्यार वचून सावड केली कांय तांबड्या गुंज नासण्यानी घर भरतालें बागायती वसोवन घरांत नाल्ल,सुपा-यो,पणस भरुन कुसताले गिमा दिसानी पोरसू शिपून कांदे मिर्सांगो आनी तरांतरांची शाक-भाजी पिकोवपी हो कश्टकरी कुळवाडी आनी तांची बायलां शेता-भाटांक आनी खासा करुन पोरसाक बरो फुलोर येवचो म्हण अनुराजाची श्रध्देन पुजा करतात अनुराजान पोरसां बागायती आनी शेतां-भाटाची राखण करची म्हण रणमालें करतात रणमालें केल्यार अनुराजा प्रसन्न जाता  ताका प्रसन्न् करुन घेवचे खातीर रणमालेम करतात अशी म्हायती रणमालें कलाकार आनी जाणकारानी दिल्ली मासोडडें गांवात एका तेपार गिमात पुरणीक तेकून पोरसां करपाची परंपरा आशिल्ली ह्या पोरसांनी ते मिरसांगो,कांदे,आनी वाली रोयताले गिमातल्या पोरसांनी मिरसांगा रोप्याक घुल्दो नावाचो रोगा जाता घुल्दो पडल्यार मिरसांगो लागनात आनी सगळी मेहनत फुकट वता देखून मासोडेकार गांवकार दोबोसांतल्या रणमालें पगंडाक आपोवन खास रणमाले करुन घेतालें आनी रणमालें जातकच अनुराजा प्रसन्न जाता आनी मिरसांगा रोप्यांक,झाडां-पेडांक,किड-मूय लागना,पोरसां बरी फुलाराक येवन घोसानी मिरसांगो लागतात अशी श्रध्दा त्या गांवात आसा देखून रणमालें करपाची परंपरा थंय रुजली राणमालें ही देवाची सेवा ति केल्यार गांवात धोरा-वासरांच्यो पिडा धाम येनात शेतां -भाटांनी बरे पिक येता ,नाल्ल-बोंडो भरपूर लागता अशें गावचे भिवा गांवास आनी रघुनाथ गांवस हांणी सांगलें गांवात वर्सां एकतरी रणमालें जावकच जाय अशें त्या लोकांमदी श्रध्दा आसा
कर्नांटक भागतले रणमालें
रणमालें खरं साबाळून दवरल्यांत तें घाटमाथ्यावेल्या कर्नांटकी लोकांनी आयच्या आधुनीक युगाचे नदरेन हो वाठार अजूनय अविकसीत आसा टि वी तशेंच हेर प्रसार माध्यमा अजून गांवानी तितली पावूक ना देखून थंयच्यो परंपरा आनी रिती रिवाजानी भरिल्ले सांस्कृतीक दायज त्या भैासानी तिगोवन दवरला रणमाल्यांच्या पारंपारिक रुप फक्त ह्याच वाठारांत पळोवपाक मेळटा कर्नांटकांतले चोर्ले घाट ते अनमोड घाटां मेरेनच्या चडश्या सगल्या गांवानी शिगम्याच्या उत्सवांत पारंपारीक रणमालें पळोवपाक मेळटात रणमाल्यांची परंपरा चलोवपी कांय मुखेल गांव म्हळ्यार कणकुंबी, पारवाड, चिखलये, आमगांव, चोर्ले, इंजोळये, तयेंडे, गवाळी, पास्टूली, कृष्णापूर आदी एका तेंपार रणमाल्यांची  परंपरा जोयडा म्हालातल्या पांजेली गावां मेरेन विस्तारील्ली अशें म्हणटात आयज ज्या जाग्यार सुपा धरण आसा त्या वाठारांत शिगम्यां दिसानी तरां तरांचे खेळ जातालें तातूंत रगंमाला म्हण खेळ जातालो पूण आता तो जायना मात अनमोड घाटांतल्या तिनय गांवानी जशें करनोळ्या, हानी ह्या गांवानी ही परंपरा आसा।
जुांवाचें तिस्रें पत्र
जुांवाचें तिस्रें पत्र
Third Epistle of John
जुांवान आपलें तिस्रें पत्र गाय्ूस म्हणलल्या कण-एकल्याक बरयलें. हो गाय्ूस द.ई. १९/२९ आनी २०/४ हांगा मेळता; तो एक क्रिसतांव मनीस जाल्यार सार्की खबर ना.
हें पत्र केदना आनी खय बरयलें तेंबी सार्कें कळना. ह्या पत्राचो संदेश आनी रूप मनांत धरल्यार, दुस्रें पत्र बरयलें तेदना हेंय तिस्रें बरयलें म्हण सुमार करुंयेता.
ह्या पत्राची मानडावळ अशी
प्रसतावना : १-४
गाय्ुसाक वाखाण्णी फावो : ५-८
देमेत्रीवसाक तुसत फावो : ११-१२
संपादणी : १३-१६
पळेयात
Third_Epistle_of_John
Sondorbh
वर्ग:नव्या कराराचीं पुसतकां वर्ग:देवाचें उतर वर्ग:देवनागरी पानां
रायगड
रायगड महाराष्ट्रांतलो एक नामनेचो इतिहासीक किल्लो आनी शिवछत्रपतीन घडयल्ल्या हिंदवी स्वराज्याची राजधानी. रायगड जिल्ह्यांत तो महाडचे उत्तरेक 25 किमी. अंतराचेर आनी जंजिऱ्याचे उदेंतेक 65 किमी. अंतराचेर सह्याद्री दोंगर 5.125 चौ. किमी. चेर आसा. ताची उंचाय 846 मी. आसून, सरभोंवतणी सांदोशी, छत्री निजामपूर, वाघेरी वाडी, पाचाड अशा खेड्यांचो पुंजुलो दिसता. रायरी हें दोंगुल्लेचें पोरनें नांव. जिब्राध्य असोय ताचो उल्लेख करतात. इशान्येकडे लिंगाणा, उदेंतेकडे तोरणा, दक्षिणेकडे कांगोरा, चांभारगड, सोनारगड, वायव्येकडे तळेगड, उत्तेरकडे घोसाळगड हे गड रायगड किल्ल्याभोंवतणी राखणदार कशे उबे रावल्यात. तेचखातीर शिवाजी महाराजान थंय राजधानीची स्थापना केली.
दंतकथा
शिवाजी – संभाजी हांच्या काळांत इंग्रज, डच, पुर्तुगेज ह्या वकिलानी. ह्या किल्याक भेट दिवन ताचें वर्णन बरोवन दवरलां. 12 व्या शेंकड्यांत रायरी हें मराठी पाळेगारांचें निवासस्थान आसलें. 14 व्या शेंकड्यांत ह्या पाळेगारांनी विजयनगराचें मांडलिकत्व आपणायलें. इ. स. 1436 त दुसरो अल्लाउदीन बहमनीशाहान रायगड आपल्या ताब्यांत घेतलो. इ.स. 1479 त अहमदनगराच्या निजामशाहान रायरी आपल्या ताब्यांत घेतली. इस्तंबोल हो ताचो किल्लेदार दिली. फुडें 1621 त मलिक जमरुन हो हवलदार जालो. मागीर परत हो किल्लो निजामशाहींत गेलो. मोगलानी निजामशाही नश्ट केल्याउपरांत आदिलशाहान जाल्ले कबलातीप्रमाण रायरी आदिलशाहीकडे आयली. आदिलशाहींत 1636 ते 1644 च्या अदमासाक जंजिऱ्याच्या सिध्दी घराण्यांतलो इब्राहीम-सय्यद कब्बरी आनी शेख अली हांकां हवालदारीचो हक्क दिलो. चंद्रराव मोरे हाचेकडे रायरी आदिलशाहाच्या वतीन गेली.
शिवाजी महाराजान जावळी जिकून 1656 च्या सुमाराक चंद्रराव मोऱ्याकडले सगळे किल्ले काबीज केलो. 15 एप्रिल ते 14 मे 1656 च्या अदमासाक रायरी शिवाजीच्या हातांत आयली. तेन्ना शिवाजीन रायरीचें रायगड नांव दवरलें आनी तीन चार वर्सांभितर थंय ल्हान व्हड तीनशें वास्तू बांदल्यो. 1662 वर्सा शिवाजीन राजधानीखातीर रायगडाची निवड केली आनी 1674 त तो छत्रपती संभाजीच्या ताब्यांत आसलो. फुडें मोगलांनी तो घेतलो. 1689 त परत मराठ्यांनी घेतलो. 1735 तो किल्लो उत्तर पेशवाईंत राजकीय बंद्यांची बंदखण जाल्ली.
नाना फडणीस आनी दुसरो बाजीराव हाणें पडट्या काळांत ताचो आलाशिरो घेतलो. मराठ्यांचो पराभव करुन ब्रिटीश लश्करी अधिकारी कर्नल प्रॉथरान 10 मे 1818 त रायगड जिकून घेतलो. त्याचवेळार तोफांच्या माऱ्यांत जायतो इमारती मोडल्यो. ते उपरांत शिवजयंती उत्सवानिमतान 1897 त लोकमान्य टिळक स्मृतीनी लोकजागृतायेकलागून ह्या इतिहासीक वास्तूकडेन परत लक्ष दिलें, आतां तें पर्यटकांचें एक प्रेक्षणीय स्थळ जालां. नगारखाना, मनोरे, बुरुज, देवळां अशो कांय वस्तू नश्ट जाल्ल्यो आसून लेगीत, ते वास्तूचे भव्यतेची कल्पना येता. किल्ल्याक हिरकणी, टकमक, भवानी आनी श्रीगोंदे अशीं चार तोंकां आसून, टकमक तोंक आनी हिरकणीविशीं जायत्यो कथा प्रसिद्द आसात.
चोर दाराखेरीज किल्ल्याक एकूच व्हडलें दार आसा. सगळ्या वटांनी कातळ आनी कडेन तटबंदी आसा. नाणेदार हें रायगडाचें सुरवातीचें प्रवेशदार आसून, ताचो भितरले वटेन महादार लागता. थंय 22 मीटर उंचायेचे दोन बुरुज आसात. मनोऱ्याचे अस्तंतेक एकवीस सोपणां चडून गेल्याउपरांत बालेकिल्ल्याचें दार लागता. ताचें क्षेत्रफळ 300 x 150 मीटर आसून, सरभोंवतणी तटबंदी आसा. भितरलेवटेन पोरने इमारतीच्यो दोन वळी लागतात. उजवेवटेन राण्यांचे सात म्हाल आसून दावेवटेन नोकरांच्यो कुडी आसात. बालेकिल्ल्याचे मदीं सिंहासानाचो चवथरो आसून तो सुस्थितींत आसा. सिंहासना मुखार फवारे आसून, ताचे मुखार उदेंतेक 16 मीटर उंचायेचो भव्य नगारखानो आनी बालेकिल्ल्याचें मुखेल प्रवेशदार आसा. हांगाच शिवाजी महाराजाचो दरबार भरतालो. ह्या सभाघराचो आवाजाचे नदरेन विचार केल्लो आसा. कारण नागरखान्यामुखार आशिल्ले व्यक्तिक सिंहासनालागीं उलयल्लें स्पश्ट आयकूंक येता. ताच्या मुखार शिवाजीचो वाडो आनी त्या भोंवतणी कार्यालयीन इमारती आसात.
नागरखान्याचे उदेंतेक कुशावर्त नांवाचें तळें आसून, लेगींच श्रीगोंदे तोंक आसा. तशेंच शिवाजीच्या अश्ट प्रधानांचे वाडे आसात. ताच्या मुखार दारुखान्याचें कोठरा 25 x 6 मी. आसा. बालेकिल्ल्याचें वायव्येक पीलखान्याची जीर्णशीर्ण वास्तू, ताचे उत्तेरक गडावयल्या बाजारपेठेचो अवशेश, दोनूय वटेंतलीं मेळून सुमार 44 दुकानां आसात. दोनय रांकेंत फरसबंदी आसून बारा मी. रुंद रस्तो आसा. थंयच्यान इशान्येच्या प्राकारांत हेमाडपंती पद्दतीन बांदिल्लें जगदीश्र्वर महादेवाचें देवूळ आसून, ताच्या प्रवेशदाराकडे मारुतीची सोबीत पाशाणी मूर्ती आसा. देवळाभोंवतणी नृत्यांगनांच्यो मितितिथी आनी शके हाचो उल्लेख आसा. देवळाच्या उदेंत दारामुखार शिवछत्रपतींची समाधी आनी घुमटाकृती यादीस्तीक आसून, ताच्या मुखार इमानी वाद्या सुण्याचेंय यादस्तीक आसा. ते भायर फरामदारशाह ह्या मुस्लीन साधुची कबर, हत्ती तळें, गंगासागर तळें ह्योय वास्तू आसात.
पळेयात
Raigad_Fort
एकांकी
एकांकी म्हळ्यार एक अंकी नाटक. एकांखीत एक मुखेल घटना आनी एक प्रसंग आसात. हेर उपकथांक एकांकींत वाव आसना. उण्यांत उणे प्रसंग घेवन चडांत चड प्रभाव निर्माण करप हो एकांकीचो हेत. एकाद्र्या व्हड संदर्भाचो भार घेवन एकांकीची सुरवात जाता. ह्या संदर्भाखातीर नाटकाचो वेग एकसारको वात आसता. जेन्ना हो वेग उंचेल्या पांवड्यार पावता, तेन्नाच एकांकी सोंपता. जाय तितलेच प्रसंग घेवन, उण्यांत उणी उतरां आनी थोडींच व्यक्तिचितरां आशिल्ल्यान एकांकी परिणामकारक जाता.
संस्कृत एकांकी:
संस्कृतांत भाण, वीथी, व्यायोग, त्सृष्टिकांक अशे चार रूपक प्रकार एकांकींत मोडडटात. प्रहसन हो प्रकार एक अंकी तसोच दोन अंकीय आसूं येता. भास ह्या संस्कृत नाटककाराचीं ‘ऊरूभंग’ ,‘केणभार’ आदी पांच रूपकां एक अंकी आसात. विश्वनाथाच्या ‘साहित्य दर्पणांत’ उपरूपकाचे जे अठरा प्रकार दिल्ल्या तातूंत गोष्टी, नाट्यरासक, उल्लाप्य, प्रेड:खण, रासक, श्रीगदित,विलासिका, हल्लीश, ह्या एकांकींचो आस्पाव जाता. ‘रैवतमदनिका’, ‘वालिवध’, ‘मनेकाहितम्’,‘ मेनकाहितम्’, ‘देवीमहादेप्रकार, विशय, दादले तशेंच बायल संवगांची संख्या, नायक नायिकेचो भेद, वृत्तींतले वेगळेपण, भाशाभेद ह्या गजालींचेर आदारीत आसतात. चडश्या संस्कृत एकांकींत हीं दोन लक्षणां मेळटात. १. कथानक रचणुकेंत ज्यो पांच संधी आसतात तातूंतलयो दोन संधी ‘गर्भ’ आनी ‘विमर्श’ एकांकीत आसनात. म्हळ्यार कथानक रोखडेंच फलप्राप्तीकडेन वता. २.एकांकी नृत्यप्रधान आशिल्ल्यान ‘कौशिकी’ आनी ‘भारती’ ह्या दोन वृत्तींचो थंय चडसो वापर जाता.
अस्तंतेकडली एकांकी:
खंयच्याय देशाच्या साहित्य प्रकारांत एकांकीचें मूळ बरेंच खोल गेल्लें दिश्टी पडटा. चडशीं पूर्विल्लीं ग्रीक नाटकां एकांकीच आसात. कलेचे नदरेन पळेल्यार पंदराव्या ते सतराव्या शेंकड्यांत इटालींत जीं ल्हान प्रहसनां जातालीं, तातूंत आर्विल्ल्या एकांकीचीं मुळां मेळटात. मदल्या काळांत इंग्लंड आनी हेर देशांत जीं वेगवेळेच तरेचीं आनी गूढ नाटकां जातालीं तातूंतय एकांकीचें मूळ रूप दिसून येता. इंग्लंडांत १७९० वर्सा एकांकी ह्या नाट्यप्रकारान नाट्य प्रेक्षकांचें लक्ष ओडून घेतलें. ऋपरांत ‘कर्टन रेझर’ (Curtain Raiser) हो नाट्यप्रकार रंगमाचयेचेर आयलो. वेळार येवपी लोकांक, उसरां येवपी लोकांक लागून त्रास जातालो. तेन्ना तांचे मन घुस्पावन दवरचे खातीर रंगमाचयेच्या मुखेल्यांनी दोन पात्रांचो प्रहसनपूर्ण संवाद रचलो. अशा प्रकारच्या स्वतंत्र संवादाक ‘कर्टन रेझर’ म्हण्टात. हातूंत कथानका वांगडाच रचलो. अशा प्रकारच्या स्वतंत्र संवादाक ‘कर्टन रेझर’ म्हण्टात. हातूंत कथानका वांगडाच जिवितांतलें सत्य आनी नाटकांतल्या व्दंव्दाचो उणाव आशता. फुडें ह्या कर्टन रेझरांच्या जाग्यार वास्तव जिविताचेर आदारीत कथानक आनी जोडपातरां घेवन ल्हान नाटकांची सुरवात जाली. ह्या नाटकाचे उदरगतीचें पयलें पावल म्हळ्यार एकांकी. आर्विल्ल्या युगांतल्या एकांकीची बुन्याद अस्तंत राश्ट्रांनी घाली अशें म्हण्टात.
इंग्लीश एकांकीवरवीं वयल्या पांवड्यावेलें वाड्.मयीन मनोरंजन जालेंच, ते भायर नाटक आनी नाट्तशास्त्र हांचीय गोडी निर्माण जाली. इग्लंडांतले ‘ब्रिटीश ड्रामा लीग’ आनी अमेरिकेंतलें लिट्ल थिएटर’ चळवळीन एकांकीक नामना मेळोवन दिली. १९०३ वर्सा, डब्यू. डब्यू. जेकब्स हाच्या ‘द मंकीज पॉ’ (माकडाचो बचको) लघुकथेच्या नाट्यरपांतराक रंगमाचयेर यश लेळ्ळें. पूण हौशी मंडळांनी आनी ‘लिटल थिएटरांनी’ ह्यो प्रहसनाच्यो एकांकी हातांत घेतकच तांकां खरें चैतन्य मेळ्ळें. टेनेसी विल्यम्स, क्लिफर्ड ओडेट्स, कॉफ्मन, जेम्स बेरी, बर्नार्ड शॉ, जॉन ड्रिंकवॉटर, पिनेरो ए. ए. मिल्न, स्ट्रिंडबर्ग, सिंग, ब्रिगहास, जां पॉल सार्त्र, रवींद्रनाथ टागोर हांच्या एकांकींक बरीच नामना मेळ्ळी.
हिंदी एकांकी:
हिंदी एकांकीची सुरवात भारतेंदु हरिश्चंद्राच्या कालासावन जालो अशें मानतात. हिंदी एकांकीच्या इतिहासाची चार भागांत विभागणी केल्या. भारतेंदु उपरांतचो काळ जयशंकर प्रसादाचो, तिसरो काळ भुवनेश्वर प्रसादाचो आनी चवथो काळ रामकुभार वर्माचो,जांणी १९५५ वर्सासावन एकांकी बरोवंक सुरू केल्यो आनी जे अजुनय करतात तांचो आस्पाव हे काळाविभागणेंत करूंक ना. भारतेंदु काळांत दोन प्रकारच्यो हिंदी एकांकी बरयताले. पयलो प्रकार अणकारिल्ल्यो एकांकी आनी दुसरो वास्तवतेचेर आदारीत बरयल्ल्यो एकांकी. ह्या काळांत भारतेंदु वांगडा राधाचरण गोस्वामी, अयोध्यासिंह उपाध्याय, किशोरीलाल गोस्वामी,राधाकृष्णादास, बीकादत्त व्यास आदी जायत्या एकांकीकारांनी एकांकी बरयल्यो. दुस-या काळांत जयशंकर प्रसाद हाणें ‘एक घूट’ ही एकामकी बरयली.
तिचेर संस्कृताचो आनी बंगालच्या माध्यमांतल्यान आयिल्ले अस्तंती एकांकीचो प्रभाव आसा. ह्या काळांत जयशंकर प्रसाद सोडून हेरांनी एकांकीचें बरप केल्लें दिसना. हिंदी एकांकीची ह्या काळांत सत्येंद्र (कुनाल), पृत्वीनाथ शर्मा (दुविधा), राजकुमार वर्मा(पृथ्वीराज की ऑंखे)हांणी कांय एकांकीचें बरप केलें. ह्या एकांकीनी लग्नाच्यो, समाजीक आनी साम्यवादी राजनीतीक अडचणी चड प्रमाणांत दिश्टी पडटात. १९३४ त जेन्ना रेडिओ प्रसारण जांवंक लागलें तेन्ना तातूंत एकांकीकूय वाव मेळ्ळो. अशे तरेन रेडिओ एकांकी वा ध्वनी नाटकांची संख्या वाडत गेली.
चवथ्या काळांत एकांकीचें स्वरूप बदलत गेल्लें दिश्टी पडटा. ह्या काळाची सुरवात डॉ.रामकुमार वर्मा हाच्या ‘रेश्मी टाई’ ह्या एकांकी झेल्यान जाली. ह्या काळांतपहाडी युग युग व्दारा शक्तिपूजा, दो कलाकार (भगवतीचरण वर्मा), रीढ की हड्डी (जगदिशच्रंद माथूर), दो अतिथी (उदय शंकर भट्ट) आदी जायत्यो एकांकी तयार जाल्यो. ह्या एकांकी वरवीं एकांकीकारांनी समाजांतले सगळे विशय हाताळिल्ले दिसतात.
पांचव्या काळांत वेगवेगळे तरेच्या हिंदी एकांकींची सुरवात जाली. हातूंत रंगमाची एकामकीभायर ओपन एअर एकांकी, चित्र एकांकी (दूरदर्शनावेली), रस्ता नाट्य आदींचो आस्पाव जाता. ह्या काळांतल्या एकांकींनी एक तर अस्तंती निर्मितीचो कठोरपणान वापर केला वा तातूंत प्रतिभा आनी बुद्दीन नवें वस्तूविधान वा नव्या भावनांवरवीं खरें रूप निर्माण केलां. जिवितांतल्यो नव्यो तरा, तांची आस, निर्शेणी, ल्हान ल्हान अडचणी आदी बरेच विशय हिंदी एकांकींनी आयल्यात.
मराठी एकांकी:
तंजावरच्या ‘सरस्वती महाल’ह्या ग्रंथालयांत मराठी नाटकांचीं जीं हातबरपां आसात, ताचेवेल्यान मराठी एकांकी नाट्यरचणुकेचो अदमास मेळटा. सुमार १७०० वर्साची ‘श्री लक्ष्मीनारायण कल्याण नाटक’ ही नाट्यरचना मराठी एकांकीची सुरवात अशें म्हण्टात. १८७० ते १९०० मेरेन पौरणिक नाटकां वांगडा मराठी रंगमाचयेचेर प्रहसनांय करून दाखोवपाची चाल आयली. हातूंतलीं सगळीं प्रहसनां जरी एकांकी नासल्यो, तरी तातूंत खुबशीं प्रहसनां विंगड विंगड प्रवेशाच्या एकांकी स्वरूपाचीं आसात. आर्विल्ल्या काळांत हरिभाऊ आपटे (जबबरिचा विवाह), राम गणेश गडकरी (सकाळचा अभ्यास), नाट्यछटाकार दिवाकर(ऐट करू नकोस) हांणी एकांकी बरयल्ल्याचें मेळटा. १९३० मेरेन एकांकीकडेन एक स्वतंत्र साहित्यप्रकार म्हूण पळोवप जालें ना. पूण ह्या काळांत नॉर्वेजन इब्सेनाची एक अंकी, एक प्रवेशी नाटकांची वळख घडली. ते भायर न्भोवाणी हें एक नवें माध्यम तयार जालें आनी श्रुतिकेची भरपूर निर्मिती जावंक लागली. इंग्लीश एकांकीचो स्वतंत्रपणान अभ्यास जालो. अनंत काणेकर, माधव मनिहर हाणें एकांकींतल्या विंडबनाची उदरगत केली. नाट्यनिकेतन संस्थेन मो. ग.
कोंकणी एकांकी:
कोंकणींत दोन वा तीन अंकी नाटक मूर्त स्वरूपांत येवचे आदीं कोंकणी रंगमाचयेचेर कोंकणी एकांकी हो प्रकार खूब प्रभावी जावन आसलो. गोंयचे सुटकेआदीं (डिसेंबर १९६१) कोंकणी एकांकी एकांकीचें स्वरूप चडशें फार्सीकल म्हळ्यार विनोदी आसलें. कोंकणी ही गोंयची थळावी भास जाल्यान आनी तिच्या म्होंव्या रूपाक लागून फार्सीकल रूपांतले कोंकणी एकांकीक आपशींच एक खोशेलेपण प्राप्त जालें. ह्या काळांतलोच कोंकणी एकांकी हो कोंकणी रंगमाचयेवेलो एक सुरबूस, ओडलायणो असो नट्य आविश्कार.
कोंकणी भाशेंतली पयली स्वतंत्र एकांकी म्हळ्यर आचार्य रामचंद्र उर्फ राणू शंकर नायक हाची ‘चवथीचोचंद्र’ (१९३५) अशैं कांय लोक मानतात. तिचो पयलो प्रयोग पणजेंत ‘उनियांव आकादेमिक’ हे संस्थेन, संस्थेच्या वर्सा दिसा २१ डिसेंबर १९३४ क केलो. तेपयलीं शणै गोंयबाब हाणें ‘झिलबा राणो’ (१९३६) हो अरेबियन नाइट्सांतल्या अबू हसनचे काणयेच्या आदारान बरयल्लो हासौणो खेळ. मुंबयंत १७ नोव्हेंबर १९३३ दिसा बरोवन ३ डिसेंबर १९३३ दिसा गिरगांवांत, गोंयकार हिंदू सभेच्या वर्सूकी संमेलनांत तिचो पयलो प्रयोग केलो.
आचार्य राणू नायक हाणें उपरांत बरयल्ल्यो सगळ्यो एकांकी म्हळ्यार चड करून परकी भाशेंतल्या एकांकीचो अणकार वा रूपांतरां: ‘रायबा-याची व्हाड्डीक’ (१९५४), ‘दामू कुराडो’(१९५५), ‘सोनुदादालो संवसार’ (१९५३-पोर्तुगेज), ‘एक हजार आनी तेईस’ (१९५५, इयूलियू दान्तश (१०२३) हाच्या खेळाचेर आदारीत), ‘म्हजो सर्गार आसल्लो घरकार’ (१९५३-पोर्तुगेज-आंद्रे ब्रुन)आनी ‘एकापरस एक हटी’ (१९५३ जर्मन). हातूंतली एक हजार आनी तेईस ही गंभीर स्वरूपाची जाल्यार हेर सगळ्यो विनोदी. तेभायर मुंबयसावन भायर सरपी ‘साद’ च्या ऑगस्त १९५३ च्या आंकांत ताची शिल्यल्ली शिकवण ही एकांकी उजवाडाक आयली. संवादांतलें घोटीवपण, भाशेची गिरेस्तकाय आनी वास्तव पात्रां ह्या गुणांक लागून आचार्य रामचंद्र शंकर नायक हाच्यो एकांकी १९७५ मेरेन कोंकणी रंगमाचयेचेर रंगत रावल्यो.
वसंत कारे हागेल्यो ‘रिटेदाद’, ‘नबत’, (‘साद’-फेब्रेर १९५४), गोपीनाथ विसु आरसेकार हाची ‘रवळू पै लो दिवटो’ (१९४४), डी. व्ही. काणेकार हागेली ‘म्हाळूदादली फुंकणी’ (१९५१) ह्यो एकांकी तशें पळेल्यार ‘चवथीच्या चंद्रा’ पयलीं तयार जाल्ल्यो. पूण त्यो साहित्यीक कसाक उतरल्यो नात. काणयेच्या आदारान ‘आब्रांवालो यज्ञदान’ हें काव्य-नाट्य उजवाडायलें. कानडी लिपयेंतल्या आर्विल्ल्या कोंकणी साहित्याचो लुईस मास्कारेन्यस हो बपूय अशें मानतात.
१९५० ते १९६० ह्या दशकांत मुंबय आंतरमहाविध्यालयीन पांवड्यार कोंकणी एकांकीन बरीच उदरगत केली. आंतरमहाविध्यालयीन सर्ती हेर भासांवरीच कोंकणीतय जावंक लागल्यो आनी ह्यो एकांकी विध्या ह्या वर्सुकी नेमाळ्यांत उजवाडाक येवंक लागल्यो. १९५३ त मुंबयचे आकाशवाणीचेर कोंकणी विभाग सुरू जालो. थंयूय कोंकणी एकांकी श्रुतिकांक वाव मेळ्ळो. ‘साद’,‘प्रजेचो आवाज’, ‘साळीक’ आदी नेमाळ्यांनी त्यो इजवाडाक आयल्यो. रघुवीर नेवरेकार, शंकर भांडारी, किसन कामत, अ. ना. म्हांबरो, उदय भ्रेंब्रो, विश्वनाथ संझगिरी हांणी ह्या मळार बुन्यादी वावर केलो. रघुवीर नेवरेकार हाच्यो ‘पोपेबाबाली मुंबय’ आनी ‘कोडुनिंब’, किसन कामत हाच्यो ‘दोन आनी दोन’ (१९६८) ह्या संग्रहांतल्यो चार उकांकी, संझगिरीच्यो ‘कर्तव्य’ आनी ‘भुरग्यांली मळणी’, शंकर भांडारीच्यो ‘शेट श्रृंगारता’, ‘भाव म्हणचो न्हय धाकलो’ आनी हेर एकांकी खूब गाजल्यो. ह्या सगळ्यांमदीं प्रायोगिक कोंकणी एकांकीक फुडें व्हरपी चड म्हत्वाचो नाटककार म्हळ्यार किसन कामत. १९५० ते १९६० ह्या दशकांत गोंयचे आकाशवाणीचेर पुंडलीक नारायण दांडे हाणें जायत्यो कोंकणी श्रृतीका बरयल्यो. पूण त्यो आज संग्रहीत वा मेकळ्या रूपांतय हाताक लागनात.
१९६१ च्या डिसेंबरांत गोंय मेकळें जालें आनी गोंय हें कोंकणीचें कार्यक्षेत्र जालें. कोंकणीच्या कांय म्हालगड्यांनी हेर साहित्यप्रकारावांगडा एकांकीय बरयल्यो. मनोहरराय सरदेसाय- ‘आयज रे धोलार पडली बडी’ (नृत्यनाट्य- १९६०), ‘स्मग्लर’ (१९७५), रवीन्द्र केळेकार- ‘मुक्ती’ (१९७५)आनी ‘तीन एके तीन’ ; चंद्रकांत पार्सेकार- ‘देंवचार’ (१९६९) आनी हेर कोंकणी एकांकी, अशोक आनी ‘तीन एके तीन’ ; चंद्रकांत पार्सेकार- ‘देंवचार’ (१९६९) आनी हेर कोंकणी एकांकी, अशोक कामत- ‘कोण कोणाचो न्ही’ , ‘ म्हजी भूंय म्हजो मोग’ , ‘अशोकांकी’ (१९६८-१९७५ ह्या काळांत उपसंग्रह) ‘उजवाडाक आयले. रघुवीर नेवरेकार आनी किसन कामत हांच्या ‘बाप्पा’ हे व्यक्तिरेखेभोंवतणी प्रहसनात्मक विनोदी एकांकी रचपाची डॉ. विनय सुर्लकार हाणें खूब फुडें व्हेली. ‘सात मजली हांसो’, ‘खांवचीं पानां’, ‘बाप्पाली गांथन’ हे संग्रह आनी हेर जायत्यो प्रहसनात्मक एकांकी डॉ. सुर्लकारान बरयल्यो.
फाटल्या धा-पंदरा वर्सांच्या काळांत जायत्या जाणांनी एकांकी बरयल्यात. पूण संग्रह मात चड उजवाडाक येवंक नात. दत्ता नायक ‘कावळेमाम कावळेमाम’ (१९८३), मधुसूदन बोरकार-हांसोळ’, हेमा नायक- ‘भायली गोड’ (१९८४), प्रकाश थळी- ‘तीन खेतीं शाणीं सुरतीं (१९८७), दत्ताराम कामत बांबोळकार- ‘ वनमहोत्सव’ (१९८९), चा. फ्रा. द कॉश्ता- ‘सुणें माजर हांसता’(१९८८), जयमाला दणायत- ‘सप्तक’, दिलीपकुमार वि. नायक- ‘आजून शाळा सुटूक ना’, राजू दा. नायक- ‘खूरीस उबारूंकूंच जाय’, श्रीधर कामत-‘इंतेर’, धर्मानंद वेर्णेकार-‘एक जयराम साजुलो अडवलपालकार’ ह्यो कांय उल्लेखनीय एकांकी.
शाळा-कॉलेजीच्या गॅदरींगांनी आनी कालो सारक्या उत्सवांनी तशेंच तालुका पांवड्यावेल्या सर्तीनी भरत नायक हाची ‘वेंचणूक’ ही एकांकी खूब गाजली. ताचे ‘भरें भरें टुणटुणें’, ‘ बॉबी न्हिदता तेन्ना’ , ‘चपलाहार’, ‘तिसरे माळ्येर बस’ आनी ‘चामट्याक चिमटो’ हे संग्रह उजवाडाक आयल्यात.
कृष्णनाथ आळवणी- ‘ आमीसगळीं देड शाणीं’, उल्हास पै रायकार- ‘बोमो द ग्रेट’ , रामदास नायक- ‘कावळे’ हाणी शालेय एकांकी बरयल्यात. गोकुळदास मुळ्वी, सुहास सावर्इकार, तानाजी हळर्णकार, शैलेशचंद्र रायकार, जे. एल्. गोयस, मीना काकोडकार, नयना आडारकार, अभयकुमार वेलींगकार, अशोक भोंसलो, एन्. शिवदाद, दिलीप बोरकार, उपेन्द्र तिंबलो (अनिरूध्द बीर), तुकाराम शेट आनी हेर जायत्या जाणांनी एकांकी साहित्य रचलां. रामकृष्ण जुवारकार, सुरेश काकोडकार, पुरूषोत्तम शींगबाळ, रवीन्द्र नमशीकार हांणि कांय अणकारीत तर कांय स्वतंत्र एकांकी संहिता निर्मिल्यात. तियात्र शैलीतली एकांकी, हो एक वेगळो नाट्य प्रकार आसुंये. पूण तियात्राची मूळ संहिता एकांकी सामकी लागींची आसा. तोमाझिन्य कार्दोझ हाणें ‘एक आंक नाटकुलीं’ हो संग्रह आनी फा. फ्रेडी द कोश्त हाणें वेगवेगळ्या नेमाळ्यांनी जायत्यो एकांकी उजवाडायल्यात. फा. फ्रेडी हो किसन कामत आनी डॉ. विनय सुर्लकार हाची ‘बाप्पा’ व्यक्तीरेखेची परंपरा मुखार चलयता. जॉनी एम्. हो तरणाटोय अशे तरेच्यो तियात्री-एकांकी बरयता. ताची ‘श्राप’ एकांकी खूब गाजली. गोंयाभायर महाराष्ट्र,कर्नाटक आनी केरळ ह्या राज्यांनीय कोंकणी नाटककार एकांकी बरयत आसात. मुंबयचो देवराय बैंदूर अय्यंगळ, कर्नाटकांत बाबू टी. नायक, दांडेलीचो के. एन्. राव., मंगळूरचे बि. वी. बालिगा,मोहन भंडारी, अनील पै, कुमठाचो सदानंद पुराणीक, वासुदेव शानभाग, नरहरी प्रभू हांणीय एकांकी बरयल्यात. कर्नाटकांत इगर्जी भोंवतणी कोंकणी एकांकीक पोसवण मेळळ्या. व्ही. जे. पी. साल्दान्य,डॉल्फी लोबो, काल्सीय-मार्टीन डिसा, एस्. एस्..मिरांडा, फ्रेड फेर्नांदीश, सिरील व्हिएगस, विल्फ्रेड रिबिंबस हीं कांय ठळक एकांकीकारांचीं नांवां.
एकेश्वरवाद
जातूंत एकाच ईश्वराचें विधान आनी एकाच ईश्वराचेर भावार्थ आसता तो. ईश्वर एक आसा, तोच परमात्मो आसून तोच जगाचें सृश्ट-स्थिती- प्रलय घडोवन हाडटा, तो नित्य ज्ञान आनी नित्यानंद स्वरूप आसा, तो निर्दोश आसून साबार गुणांचें भामडार आसा, अशी एकेश्वरवादाची धारणा आसा. हेर खंयचेच देव मानीनासतना एकट्याच परमेश्वराची उपासना करची, असोय आग्रो ह्या मतांत आसा.एकेश्वरवाद हो अनेक देवतांक भजपी बहुदेवतावाद आनी ताच्यासारक्या हेर धर्मसंप्रदायांक विरोध करता आनी उजू चलणूक श्रेश्ठ आसा अशें सांगता. दैवी साक्षात्काराचो आदार घेवन एकेश्वरवाद हो बहुदेवतावादापरस वेगळो अशें मानतात.
एकांकी
कोंकणी एकांकी:
केरळांत एकांकीची व्हडलीशी परंपरा नासली, तरीय नारायण नरसिंह पै (१८७९-१९५९)सारक्यांनी थंय कांय नाटकां आनी एकांकी दाखयइयात. मंगळूर, धारवाड, रेडिओ केंद्रानीय अदींमदीं कोंकणी श्रुतिका वितरायतात.
एकेश्वरवाद
वर्ग:देवनागरी पानां
एकांकी
कोंकणी एकांकी:
वर्ग:देवनागरी पानां
एकादस
दरेक म्हयन्याच्या शुक्ल आनी कृष्ण पक्षांतले इकरावे तिथीक ‘एकादस’ ह्या नांवान वळखतात. तिका ‘हरिदिनी’ अशेंय म्हण्टात. ही तीथ विष्णूदेवाक भोव आवडटा, म्हूण हे तिथीक विष्णूची तीथ मानतात.
उत्पत्ती:
एकादशीचे उत्पत्तीविशीं दोन पुराणकथा सांगतात-मृदुमान्य नांवाचो एक राकेस शंकराक प्रसन्न करून घेवंक तप करतालो. तेन्ना शंकरान प्रसन्न जावन ताका वर दिलो ‘तुका कोणचडल्यान मरण येवचें ना, सगळ्या देवांक तूं झुजांत हरयतलो, पूण जर तुका मद भरलो जाल्यार मात एके बायलेच्या हातान तुका मरण येतलें.’ हो वर मेळटकच मृदुमान्यान देवांकडेन झूज करून विष्णूसयत सगळ्या देवांक हरयले. देव भियेवन शिवा कडेन गेले. शिवाच्यानूय कांयच करूंक जायना हें पळोवन ते एके होंवरींत वचून लिपले. थंय तांच्या सगळ्या एकठांय जाल्ल्या उस्वासांतल्यान एक देवी तयार जाली. तिचेंच नांव ‘एकादास’. त्या दिसा खूब पावस पडटालो.देखून सगळ्यांचे आपशींच न्हावप जालें. होंवरींत आशिल्ल्यान उपासूय घडलो. एकादशीन सगळ्या देवांक अभय दिलें आनी मृदुमान्याक जितो मारलो.
एकादशीचे उत्पत्तीविशी दुसरी एक पुराणकथा सांगतात ती अशी-एकदां मुरू नांवाचो एक राकेस विष्णू देवाचेर चाल करून गेलो. विष्णून सगळ्या देवांसयत ताचें वांगडा झूज केलें. पूण तांचे कायच चल्लें ना. विष्णू बदिराकश्रमांत वचून एके होंवरीत लिपलो. थंय ताका अस्त्रांनी भरिल्ली सुंदर बायल दिसली. मुर जेन्ना विष्णू फाटल्यान थंय आयलो तेन्ना ते बायलेन आपले गर्जनेनूच ताका जितो मारलो. खोशी जावन विष्णून ते बायलेक वर मागूंक सांगलो तेन्ना ‘जो कोण एकादशीचो उपास करता ताका तूं सदांच पाव’ अशें तिणें मागलें. विष्णून ‘तथास्तु’ म्हळें.
वैष्णव, शैव, सौर ह्या सगळ्या हिंदूंक एकादशीचें व्रत लागता. तशेंच विष्णुभक्तांकूय हें व्रत लागता. एकादशींत ‘स्मार्त’ आनी ‘भागवत’ अशे दोन पंथ आसात. ज्या पक्षांत हे दोन भेद येतात,तेन्ना पंचागांत पयल्या दिसा स्मार्त आनी दुसरे दिसा भागवत अशें बरयल्लें आसता. स्मार्त ही तीथ पयलें दिसा येता आनी भागवत ही दुसरे दिसा येता. चडशे वैष्णव लोक भागवत एकादस पाळटात. ह्यो एकादशी केन्ना मानप तेविशींचें विवेचन धर्मसिंधु, निर्णयसिंधु आदी ग्रंथांत दिल्लें आसा. मदल्या काळांत भूलपाणीन ‘एकादशी विवेक’ आनी रघुनंदनान ‘एकादशी तत्व ‘ हे ग्रंथ फक्त एकादशीचेर बरयल्यात. हे भायर ‘व्रतराज’ आनी ‘कालतत्तव विवेचन’ ह्या ग्रंथांतूय एकादशीचिशीं कांय म्हायती मेळटा.
दरेक म्हयन्यांत दोन अश्यो वर्सांत २४ एकादशी यरतात. तातूंत शुक्ल पंक्षातल्यो एकादशी अश्यो आसात: कामदा, मोहिनी, निर्जला,शयनी, पुत्रदा, परिवर्तिनी, पाशांकुशा, प्रबोधिनी,मोखदा, प्रजावर्धिनी, जयदा आनी आमलकी. कृष्ण पक्षांतल्यो एकादशी अशो आसात:पापमोचनी, वरूथिनी, अपरा, योगिनी, कामिका, आजा, इंदिरा, रमा, फलदा, समला, षटतिला आनी विजया. जेन्ना अदीक म्हयनो येता तेन्ना येवपी दोनूय एकादशींक कमला अशें म्हणटात.
एकादशीचे प्रकार :
नित्य आनी काम्य अशे एकादशीचे दोन भेद आसात. सत्यं सर्वाणि पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च। सन्त्येवैदनमाश्रित्य श्रीकृष्णव्रतवासरे।। (ब्र. वै. कृष्णजन्मखंड, २६.२३)
अर्थ: एकादशीच्या दिसा सकाळीं ब्रह्महत्येसारकीं पातकां अन्नाचो आलाशिरो घेवन रावतात. (जो मनीस त्या दिसा अन्न भक्षण करता, ताका तीं पातकां लाहतात). वर्साच्यो चोवीसूय एकादशी नेमान करप आनी त्या दिसा विष्णुपूजा, जागरण, हरिकथाश्रवण आदी गजाली करप, हें नित्यव्रत आसा. कात्यायनान काम्य एकादशीविशीं अशैं म्हळां.
संसारसागरोत्तारमिच्छन् विष्णुपरायण:। ऐश्वर्यं सन्ततिं स्वर्गं मुक्तिं वा यध्यदिच्छति। एकादश्यां न भुव्जीत पक्षयोरूभयोरपि।।
अर्थ: ह्या कोणाची विष्णुपरायण जावन संवसारसागरांतल्यान मुक्त जावपाची इत्सा आसा वा गिरेस्तकाय, संतत, स्वर्ग, मोक्ष वा हेर कसलीय इत्सा आसा वा गिरेस्तकाय, संतत, स्वर्ग,मोक्ष वा हेर कसलीय इत्सा आसता, ताणें एकादशी दिसा अन्न खावप नासता.
दोनूय एकादशींक उपास करप हो नेम रानांत रावपी ऋषीमुनींक लागता. मनशान फक्त शुक्ल एकादास करची, अशैं निर्णयसिंधूत देवल हांचे मत आसा. पूत आशिल्ल्या बापायन कृष्ण एकादशीचो इपास करचो न्हय, अशैं नादर म्हण्टा. विधवा बायलेन दोनूय एकादशी दिसा इपास केचो. हेमाद्रीन दोनूय पक्षांतल्या एकादशींचो अधिकार सगळ्यांक दिला. जाची पिराय आठ वर्सां सकल आनी ऐशशीं वर्सां परस चड आसा, ताका एकादशीच्या इपासाचो नेम लागू जायना, अशें नारद म्हण्टा.
एकादशीचें फळ :
पझपुराणाच्या आदिखंडांत एकादशीच्या इपासाचें फळ अशें सांगलां:अश्वमेधसहस्त्राणि राजसूयशतानि च। एकादश्युपवासस्य कलौ नार्हन्ति षोडशीम्।।स्वर्गमोक्षप्रदा ह्येषा शरीरारोग्यदायिनी। सुकलत्रप्रदा ह्येषा जीवत्पुत्रप्रदायिनी।। न गड.गान गया भूप न काशी न च पुष्करम्। न चापि वैष्णवं क्षेत्रं तुल्यं हरिदिनेन च।। यमुना चंद्रभागा न तुल्या हरिदिनेन तु। अनायासेन त्रेनाये प्राप्यते वैष्णवं पदम्।।
अर्थ: एकादशीच्या इपासाक जें म्हत्व आसा तें हजारांनी अश्वमेधांक आनी शेंकड्यांनी राजसूयांक ना. एकादस केल्यार स्वर्ग, मोक्ष, भलायकी, बरी बायल, बरो घोव, पुत्रप्राप्ती आदी फळां मेळटात. गंगा, गया, काशी, पुष्कर, वैष्णवक्षेत्र, यमुना, चंद्रभाग हातूंतल्या कोणाकूच एकादशीची बरोबरी करूंक येवंची ना. त्या दिसा इपास केल्यार सहज वैष्णवपद मेळटा.
आषाढ शुध्द एकादशीक ‘महाएकादस’ वा ‘शयनी एकादस’ म्हण्टात. ह्या दिसा विष्णू शयन करता म्हूण तिका ‘शयनी’ अशें नांव पडलें. कार्तिक शुध्द एकादशीक विष्णू जागो जाता, म्हूण तिका ‘प्रबोधिनी’ म्हण्टात. आषाढी आनी कार्तिकी एकादशींक महाराष्ट्रांतल्या वारकरी पंथांत चड म्हत्व आसा. मार्गशीर्ष शुध्द एकादस ‘गीत जयंती’ म्हूण मनयतात. दरेक वाठाराप्रमाण एकादशीव्रत पाळपाचे प्रकार वेगवेगळे आसात.
लघुउद्देग
ल्हान प्रमाणांतलो उद्देग. उद्देगांत घाल्लें भांडवल, रोजगार क्षमताय (कामगार संस्था) आनी वेवस्थापकीय स्वरूप हांचे एके थरावीक व्याप्तींत उबारिल्लो उद्देग म्हळ्यार लघुउद्देग हे व्याप्तीच्या घटकांत वेळावेळार बदल जायत आसात. सुरवेक तीस हजार रूपया भांडवल आशिल्ल्या उददेगाक लघुउद्देग म्हण्टाले. पंचवर्सुकी येवजणेचे सुरवेक ही भांडवलाची मर्यादा पांच लाख रूपयांचेर व्हेली आनी सदयाच्या काळांत ती पस्तीस लाख रुपयांचेर पावल्या. हेर घटकांचे बाबतिंतूय संबंदीत अशी वाड जाल्ली आसा. कुटीरोद्देग ह्या उद्देगाचो आस्पाव लघुउद्देगांत जाता.
लघुउद्देगांचें दोन प्रकारांनी वर्गीकरण करूं येता (1) शारांनी आनी खेडयांनी पुराय वेळ आनी अर्दवेळ काम आसपी लघुउद्देग आनी (2) लघुउद्देगांचें व्हड धंदयांवांगडा आशिल्लें नातें मतींत घेवन पयल्या वर्गीकरणाभितर आनीक वर्गीकरण करूं येता तें अशें अ) नागरी अर्दवेळ लघुउद्देग : हातूंत हंगामी स्वरुपाचें काम आसता. देखीक – मातयेचें काम, विटो करपाचें काम (ब) नागरी पुराय वेळ लघुउद्देग : हातूंत पुराय वेळ रोजगार दिवपी लघुउद्देगांचो आस्पाव जाता. देखीक विणिल्लें लुगट अभियांत्रिकी, छापखाने, फीतध्वनिमुद्रक, दूरचित्रवाणी संच, संगणकाखातीर लागपी आनी हेर इलॅक्ट्रॉनिमुद्रक, वस्तू, कातडी सामान, शाबू, रंग हांचे ल्हान कारखाने (क) हंगामी गांवगिरे लघुउद्देग : देखीक – शेतीच्या म्हालाचेर प्रक्रिया करपी उद्देगांचो हांतूत आस्पाव जाता. (ड) पुराय वेळ ग्रामीण लघुउद्देग : हातूंत धवड काम, तेलाचे घाणे, हस्तवेवसाय, खेळणीं, कंवचेचें सामान, थवयकाम हांचो आस्पाव जाता.
दुसऱ्या वर्गीकरणाचो विचार केल्यार, लघुउद्देगांचें व्हड उद्देगांकडलें नातें लक्षांत घेतल्यार तांचें तीन विभागांनी वर्गीकरण करूं येता (अ) जे लघुउद्देग संघटीत उद्देगधंद्यांकडे सर्त करिनात. देखीक – कुलपां, बटन, मेणवाती, जोतीं आनी हेर (ब) ज्या लघुउद्देगांक समान उत्पादनाक लागून व्हड उद्देगांकडेन सर्त करची पडटा. देखीक – कापड, इलॅक्ट्रॉनिक उपकरणां आनी हेर (क) जे उद्देग व्हड उद्देगधंदयांक पूरक आसात अशा उद्देगधंदयांनी, व्हड कारखान्यांत निर्माण जावपी म्हालाचे कांय घटक निर्माण करतात. देखीक – सायकलीचे भाग, विजेचें सामान हांचे कारखाने.
(1)आधुनिकीकरण आनी तंत्रज्ञान हांचो दर्जो वाडोवन उत्पादकताय आनी उत्पादन गुणवत्ता वाडोवप. (2) वीज, कच्चो म्हाल, रीण हांची फावो त्या प्रमाणांत पुरवण करून अस्तित्वांत आशिल्ले उत्पादन क्षमतायेचो बरो उपेग करून घेवप (3) देशांतल्या बाजारपेठांनी ह्या क्षेत्राच्या म्हालाची विक्री, ताका प्रसिध्दी दिवन, ताचें प्रमाणीकरण करून, विक्रेक आदार दिवन आनी शासनाचे म्हाल – खरेदी – कार्यावळींत चड वांटो दिवन, वाडोवप. (4) अंगभूतीकरणाच्या कार्यावळींचेर भर दिवन लघुउद्देग आनी हेर उद्देग हांचेमदले संबंद
पांचवर्सुकी येवजणेंत लघुउद्देगांचेर भौशिक क्षेत्रांत जाल्लो खर्च (कोटींनी) बळिश्ट करून उद्देगांच्या पुराय क्षेत्राचो विकास सादप. (5) उत्पादनांत आनी निर्याताभिमुख उद्देगांनी विशेशीकरण प्रसूत करप (6) स्वयंरोजगाराखातीर चड संद मेळची हे नदरेन उद्देगीक प्रवर्तन (Enterpreneurship), वेगवेगळे तरेची कुशळटाय आनी वेवस्थापन पद्दत हांचो विकास करप (7) काम करपाचे परिस्थितींत सुदारणा, कामगारांच्या कल्याणाखातीर येवजणी आनी रोजगाराची सुरक्षीतताय हांचेवतीन कर्मचारी आनी कारागीर हांच्या जीवनमानाचो पांवडो सुदारप. ह्या धोरणांच्या निमतान आनी लघुउद्देगांच्यो खाशेल्यो अडचणी मतींत घेवन शासनान तांच्या विकासाखातीर बऱ्योचशो येवजणी चालीक लावन तांकां सवलतीय दिल्ल्यात.
व्हड आनी मध्यम उद्देगांक सहाय्यकारी आनी तांचेर आदारीत ल्हान प्रमाणावयल्या घटकांची स्थापणूक करपाखातीर तशेंच नव्या ल्हान कारखान्यांक उर्बा दिवपाखातीर उद्देगीक वसणुकांची स्थापणुको केल्यात. मार्च 1979 वर्सामेरेन अशा 662 उद्देगीक वसणुकांची स्थापणूक जाली, तातूंत 13,467 कारखाने आसात. ग्रामीण उद्देग समितीच्या शिफारशींप्रमाण (1962) 45 ग्रामीण उद्देग प्रकल्प कांय वेंचीक ग्रामीण भागांत सुरू केल्यात. फोर्ड प्रतिश्ठानाच्या आंतरराश्ट्रीय अभ्यास मंडळान लघुउद्देगांच्या विकासाचो बारीकसाणीन अभ्यास केलो आनी ह्या मंडळाच्या शिफारशींक अणसरून राश्ट्रीय लघुउद्देग निगम आनी विकास अधिकारी ह्या लघुउद्देगांक मदत करपी संस्थांची सरकारान उबारणी केली. तशेंच, लघुउद्देगांच्या विकासाखातीर परदेशी तज्ञांचोय आदार घेतलो.
लघुउद्देगांच्या क्षेत्रांत येवपी धंदयांच्या प्रश्रांचो अभ्यास करपाखातीर आनी तांकां सगळ्या तरांनी आदार करपाखातीर खादी आनी ग्रामोद्योग, काथो, रेशमी, हातमाग, लघुउद्देग, हातमाग हीं महामंडळां स्थापन केलीं. लघुउद्देगंच्या विकासा खातीर अशे तरेन राश्ट्रीय लघुउद्देग निगम, लघुउद्देग विकास संघटना, विकास अधिकारी कार्यालयां, जिल्हो उद्देगीक केंद्रां, लघुउद्देग सेवासंस्था, उद्देगीक वसणुको, तांत्रिक आनी संशोधन प्रयोगशाळा अशो कितल्योशोच संस्था सरकारान निर्माण केल्यात. भारतांत पांचवर्सुकी येवजण सुरू जायत पसूनच्या साडेतीन दशकांच्या काळांत लघुउद्देगांची प्रगती जाली तरी तांचेभितर उद्देगीक दुयेंस पातळ्ळें अशें सातवे येवजणेचे सुरवेक दिसलें. ही परिस्थिती सुदारपाखातीर बँकांकडल्यान वेळच्यावेळार आनी जाय तितली पतपुरवण, अंगभूत लघुउद्देगांकडल्यान व्हड कारखान्यांनी (उद्देगांनी) घेतिल्ल्या म्हालाचें मोल तांकां वेळार दिवप आनी तेखातीर अशा कारखान्यांक बँकांनी मंजूर केल्ल्या रिणाचो एक वांटो म्हणून राखून दवरप, राज्य वित्त निगमांप्रमाण बँकांनीय बीज भांडवल येवजण सुरू करप अशे तरेचे उपाय करचे अशें येवजणकारांनी सुचयलां.
वर्ग:देवनागरी पानां
औदुंबर- २
(रूमड). औदुंबर वा उदुंबर वा उंबर ह्या नांवाच्या रूखाक भारतीय संस्कृतायेंत पवित्र रूख म्हणून वळखतात. औदुंबर हो श्रीदत्ताचो आवडीचो रूख आशिल्ल्यान, जंय दत्तात्रयाचें मंदिर आसता, थंय औदुंबराचो रूख आसता. औदुंबराच्या मुळांत श्रीदत्तात्रय रावता असो समज पूर्विल्ल्या काळासावन चलत आयला. ग्रहयज्ञांत गुरूखातीर औदुंबराच्यो समिधा घेतात. औदुंबराच्या रूखाखाला घाण उडयनात. ह्या रूखापोंदा खणल्यार उदक मेळटा, असोय एक समज आसा.
अथर्ववेदांत ह्या रूखाचो उल्लेख आयला (१९.३१.१). ऐतरेय ब्राह्मणांत (७,१५,५.२४)औदुंबराचें फळ वर्सांतल्यान तीन फावट पिकता आनी तें गोड आसता, अशें म्हळां. पूर्विल्ल्या काळांत धर्मीक विधीखातीर औदुंबराच्या लांकडाचो उपेग करताले. धूप, पळी, ताईत ह्यो वस्तूय लांकडाच्योच करताले. राज्यभिषेकाच्या सुवाळ्यांत राजाखातीर औदुंबराच्या लांकाडाचें शिंवासन करताले. औदुंबराचो रूख पवित्र आशिल्ल्यान ताची पूजा करची अशें धर्मशास्त्रांत म्हळां. उदुम्बरे वसेन्निल्य भवानी सर्वदेवता। तत। सा प्रत्यहं पूज्या गन्घपुष्पाक्षतादिभि:।। (आचारेन्दु) अर्थ: औदुंबराच्या रूखांत सदांच सगळ्या देवतांत व्हड अशे भवानीचो राबितो आसता. तिची सदांच फांतोडेर गंध, फूल, अक्षदा ह्या द्रव्यांनी पूजा करची.
हो रूख १५ ते १८ मी. वाडटा. ब्रह्मदेश, श्रीलंकेंत आनी भारतांत न्हंयो, नाले, दोंगर, देगणां,खेडीं हांगा हो रूख दिश्टी पडटा. रूखाची साल मोटी, पिंगट गोब-या रंगाची आनी गुळगुळीत आसता. पाना मोटीं, एका आड एक तांतयाच्या आकाराची, तर उप-पानां दोन सेंमी. आनी आकारान पानासारकीं आसता. तुरो मोटो, देंठ आशिल्लो, तांबडो आनी तातूंत तीन तरांची फुलां आसतात.
औदुंबराचीं फळां पुराय पिकतकच खांदयांक घोंसाचेर हुमकळटात. हातूंत बारीक कृत्सनफळां जायतीं आसतात. सुकणीं-सावदां हीं फळां खातात. तांचे घाणींतल्यान हीं फळां विंगडविंगड सुवातींनी वचून पडटात. तवरवीं आनीकय औदुंबराच्या झाडांचो जल्म जाता.औदुंबराचें लांकूड धवें, तांबडें, मोव आनी ल्हव आसता. ह्या रूखाच्या सालींपसून काळो रंग करतात. रूखांतल्यान भायर सरपी दिकापसून सवणी धरपाचें गम तयार करतात. ताचीं तरणीं आनी पिकिल्लीं फळां खातात. ह्या झाडाचो वखदाखातीर उपेग करतात. साली बुळकांड्या रोगाचेर(Rinder pest) वापरतात. मूळ आमांश, गोडेमूताचेर ह्या झाडाच्या मुळाचो रोस दितात.पित्त विकाराचेर, पानांचो चुरो म्होंवातल्यान दितात. झाडाचो दीक मूळव्याध (बीक) आनी हागवण हांचेर गुणाक पडटा.
काळ्या औदुंबराचें वा रूमडाचें झाड चड करून भारतांत कोंकण, कारवार, खंडाळा वाठारांत दिश्टी पडटा. हे झाड ६ ते ९ मी. मेरेन वाडटा. ह्या झाडाच्या कवळ्या कोंबांचेर दाओ केंस आनी एकामेकामुखार पातळ पानां आसतात. काळ्या औदुंबराच्या झाडाचीं फळां गिमांत वा पावसाच्या आरंभाक येतात. झाडाचो पालो गोरवांच्या चरवाखातीर उपेगी पडटा. फळां, बी, साल, रेचक आनी वातीकारक आसता. फळ गोड, थंड, घटसाण दिवपी आनी कामोत्तेजक आसता.
वर्ग:देवनागरी पानां
रमेश सखाराम बरवे अग्यारी (आतश बेहेराम)
रमेश सखाराम बरवे अग्यारी (आतश बेहेराम) पारशी धर्मियांच्या उज्यांच्या मंदिराचें नांव. पारशी लोक हे आर्यांचे इराणी शाखेचे वंशज जाल्ल्या कारणान आर्य लोकांवरीच तांकां सुर्य आनी अग्नी (उजो) हांच्या विशीं पूज्यभाव आसा. देवाची प्रार्थना लेगीत ते लोक उज्या म्हऱ्यांत रावन करतात. उजो एक सारको पेटोवन दवरपा खातीर पारशी लोक मंदिरॆं बांदतात. ह्या उज्याच्या मंदिरांक अग्यारी,अताश बेहेराम, आतश अद्रान, आतश दादगा, आतशखाना आशीं नांवां आसात.तातूंत आश बेहेराम हें सगळ्यांत व्हड. हातूंतलो उजो सिद्ध करपाक एका वर्सा परस चड काळ मेरेन विधी करचे पडटात. आतश अद्रान सिद्ध करपाक मात चार दीस पुरो जातात. अग्यारी (उज्याघरां) हीं सगळ्या मंदिरांत अण्या पांवड्यांची मानतात. पूण जंय पारशांची थोडी-भोव वसती आसता, थंय अघ्यारी आसताच. ‘आतश दादगा’ हो पारशांच्या घरांतलो उजो. पारशी जेन्ना घर बदलतात तेन्ना ‘आतश दादगा’ आपल्या वांगडा घेवन वतात आनी तो केन्नाच पालवचो न्हय हाची जतनाय घेतात. हातूंतल्या उज्याचे पूजे खातीर ‘दस्तूर’(पुरोहित) वा गृहस्थी वचूंक शकता. पूण ‘आतश आदरॉंन’ आनी ‘आतश बेहेराम’ हातूंतल्या उज्या कडेन सेवेक नियुक्त केल्या दस्तुरा बगर आनीक कोणाकूच वचपाचो अधिकार ना. अग्यारींतल्या उज्याचें दर्शन हेर धर्मांतल्या लोकांक घेवपाक मेळना. भारतांत आठ आतश बेहेराम आसात. तातूंतले चार मुंबयत आसा.पयलो आतश बेहेराम उदवाड्याक सुमार 1742 वर्सा बांदलो. दुसरो नवसारी हांगा 1765 वर्सा बांदलो. तिसरो 1783 वर्सा दादाभाई नोशीरवानजी हाणें कदमी पारशां खातीर मुंबयत बांदलो.चवथो बाई जाईनीन 1823 वर्सा सुरतेक शाहनशाही पारशां खातीर बांदलो. सुरत हांगा कदमी पारशां खातीर पेस्तनजी काळाभाई वकील हाणें 1823 वर्सा पांचवो बांदल. बमनजी, रस्तमजी आनी अर्देसर हरमजी वाडिया ह्या तीन भावांनी 1830 वर्सा शाहनशाही पारशां खातीर सवो बांदलो. सातवो आनी आठवो अनुक्रमान 1845 आनी 1897 वर्सा मुंबयत बांदलो.आतश बेहेराम उजो सिद्ध करपाचो विधी एकदम कठीण आशून तो उजो एक हजार अग्नीं पसून तयार करपाचो आसता. पयलीं फुडें दिल्ले सोळा अग्नी वेगवेगळ्या सुवातींतल्यान जमयतातः- प्रेतदहनाचो अग्नी, रंगारी, राजा, कुंभार, विटो करपी, तांबट, शेट, टांकसाळवालो, लोहार, शिकलगार,भडभुंजा, सोऱ्याटी भाटी, झुजारी, धनगर, पुरोयत हांच्या घरच्यो आनी मळबांतल्या विजेचो अशे ते एकूण सोळा जातात. हातूंतलो प्रत्येक अग्नि शुद्ध करून घेतात. तो सिद्ध जावपक एक म्हयनो ते दोन म्हयने इतलो काळ लागता.तो तयार जातकूच चांदीच्या वा काशाच्या पेल्यांत घालून एका फातराच्या पेडाचेर दवरतात. जे कुडींत हो उजो दवरपाचो आसता, ते कुडींत वण्टीर एक तलवा, चोपदाराच्यो दोन बडयो आनी कोनशांनी पितुळच्यो घांटी हुमकळायतात. दीस आनी रात मेळून पांच खेपो अग्नीची प्रार्थना करतात. दरेक वेळेक वा प्रहराक ‘गेह’ असें म्हणटात. उज्याचेर सवळ्या आनी चारित्र्यवान पुरोयतांची सदांच पाळत आसता. उजो एक सारको पेटत आसता. तो पालवलो जाल्यार तें दुःश्चिन्ह समजतात.आतश बेहेराम लागीं काम करपी पुरोयत तोंडार एक कापड बांदतात, ताका ‘पदान’ असें म्हणटात. भावीक पारशी लोक सदांच अग्निदर्शन घेतात. गर्भकुडींत हुंबऱ्यार दिंबी मोडून प्रार्थना करतात आनी कस्तीचो मंत्र म्हणटात. आतश बेहेरामविशीं पारशांक उपाट पुज्य भाव आसा.
वर्ग:देवनागरी पानां