cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
आदिलशाय
(1489-1686) पंदराव्या शेंकड्याचे अखेरेक दक्षिण भारतांत निर्माण जाल्ली एक मुसलमानी राजसत्ता. त्या काळावयले बळीश्ट अशे बहामनी सत्तेची ताकद उणी जाल्ल्याचो फायदो घेवन त्याच राज्यांतलो विजापूरचो सुभेदार यूसुफ आदिलखान 1489 त स्वतंत्र जालो. बहामनी सत्ता तेन्ना उत्तर मंडूसावन दक्षिणेक रायचूर मेरेन आनी उदेंतेक भोंगीर सावन अस्तंतेक दाबोळीमेरेन चलताली. ताणेंच आदिलशाय घराण्याची थापणूक केली. सुमार दोनशीं वर्सां हे सत्तेचो शेक दक्षिण भारतांत चलतालो. ह्या काळांत यूयुफ आदिलखान (1489-1510), इस्मायल आदिलशहा (1510-1535), इब्राहिम आदिलशहा (1535-1557), पयलो अली आदिलशहा (1557-1580), दुसरो इब्राहिम आदिलशहा (1580-1627), मुहंमद आदिलशहा (1627-1656), दुसरो अली आदिलशहा (1656-1672), आनी दुसरो शिकंदर आदिलशाहा (1672-1686) अशे सुलतान जावन गेले. यूयुफ आदिलखान हुशार, कर्तबगार आनी सहिष्णू आशिल्लो. इस्मायल आदिलशहाच्या कारकीर्दींत बऱ्योच लडायो आनी कट कारस्थानां जालीं. ह्या दोनूय पयल्या सुलतानांच्यो राजवटी आदिलशाय सत्तेची बुनयाद घालपाखातीर खर्च जाल्यो. आपली सत्ता बरेभशेन चलोवचेखातीर तांकां बहामनी राज्यांतल्या अमीर बरिदावांगडा झगडचें पडलें. यूसुफान विजयनगरच्या राजावांगडा कबलात करून बरिदाचेर जैत मेळयलें. ताचे उपरांत विजयनगरच्या राजान तांचेर घुरयो घाल्ल्यो त्यो यूसुफान बरेतरेन परतायल्यो.
निजामशहा आनी आदिलशहा हांच्यामदली इश्टागत चड तेंप तिगली ना. तांच्यामदीं पर्थून सर्त लागली. मुर्तजा निजामशहा हाच्या सान वयाचो फायदो घेवन अली आदिलशहान निजामशहाक मेळिल्लो पयलींच्या विजयनगर राज्यांतले वाठार जिखून घेतले. ह्या वेळार विजापूर राज्याची शीम उत्तरेवटेन नीरा, अक्कलकोट, नळदुर्ग, कल्याणमेरेन, कांय वाठार सोडल्यार अस्तंतेक बाणकोटचे दक्षिणेवटेंतले दर्यादेगेमेरेन, दक्षिणेक तुंगभद्रा न्हंय मेरेन आनी उदेंतेक रायचूर; यादगीर, बिदरमेरेन आशिल्ली.
1508 त अली आदिलशहाचो खून जालो आनी ताचो पुतणयो दुसरो इब्राहिम आदिलशहा राजा जालो. तो सान आशिल्ल्यान चांदबिबी राज्यकारभार पळोवंक लागली. तिका तिच्या दिवाणाचो पालव मेळटालो. राज्यसत्तेच्या लोभान दिवाणान चांदबिबीक अटक केली, पूण रेखडीच तिची सुटका जाली. विजापूर दरबारांत दक्षिण आनी उत्तर वाठारांतल्या लोकांमदीं सत्तेखातीर सर्त लागली. हाचो फायदो घेवन मुर्तजा निजामशहान आनी कुतुबशहान विजापूरचेर घुरयो घाल्यो. इब्राहिम आदिलशहाची भयण मुर्तजा निजामशहाच्या पूताक लग्नावरवीं दिवन दोन घराण्यांमदीं पर्थून इश्टागत करपाचे यत्न जाले. हे इश्टागतीचे संबंद रोखडेच इबाडले. इब्राहिमान निजामशहाच्या वाठारांचेर घुरयो घालून खंडणी वसूल केली. 1619 त ताणें बरिदशहाचेर धुरी धालून ताचो सगळो वाठार जिखून घेतलो.
आदिलशाय सुलतानांनी 1594 ते 1636 मेरेनच्या काळांत निजामशायआड आपली दुस्मानकाय विसरून मोगलांनी ताचेर केल्ले घुरयेआड ताका पालव दिलो. 1637 त निजामशाय सोंपली.
इब्राहिमाउपरांत राजा जाल्ल्या अहंमदशहा हाचे मोगल बादशहा शहाजहान हाच्यावांगडा संबंद इबाडले. 1631, 1632 आनी 1635 ह्या वर्सांनी शहाजहानान खंयचे ना खंयचे निमीत्त काडून विजापूराचेर घुरयो घाल्यो. 1636 त दोगांयमदीं कबलात जाली. हे कबलातीवरवीं कृष्णा न्हंयचे पलतडचो वाठार मोगलांचो आनी आलतडचो वाठार आदिलशहाचो अशी वांटणी जाली. मोगलांक वर्साक 20 लाख होन खंडणी दिवपाचें आदिलशहान कबूल केलें.
शिवाजीन आपल्या मराठ्यांक घेवन आदिलशहाचे बरेच वाठार जिखून घेवंक सुरवात केल्ली. शिवाजीक आळाबंदा हाडचेखातीर आदिलशहान बरेच यत्न केले, पूण ते फळादीक जाले नात. अफजलखान आनी सिद्दी जोहारसारके आदिलशहाचे खडेगांठ सरदार, शिवाजीआड अपेशी जाले. 1675 मेरेन शिवाजीवांगडा आदिलशायेचीं झूजां चालूच उरलीं. शिकंदरशहाच्या करकिर्दांत मोगल आनी शिवाजीन आदिलशायेचेर घुरयो घालून आपापल्या राज्यांचो विस्तार केलो. मोगल दक्षिणेवटेन राज्यविस्तार करतात हें पळोवन शिवाजीन आदिलशहा वांगडा आनी कुतुबशहा वांगडा 1675-76 त कबलाती केल्यो. 1683 सावन औरंगजेबान पुराय बळान आदिलशहाचेर घुरी घाली. संभाजी आनी कुतुबशहा हांणी शिकंदर आदिलशहाक बरोच पालव दिलो, पूण 1686 त औरंगजेबान आदिलशाय काबार केली. आदिलशाय राज्यपध्दत सोंपी आशिल्ली. सुलतान सगळ्यांत चड बळीश्ट आसतालो. ताचे उपरांत सगळ्यांत व्हडलो अधिकारी वकील (वजीर) हो शासनाचेर नियंत्रण दवरतालो. ताच्या हातासकयल मीर जुमला आनी युसत फिऊल मुल्क हे अधिकारी आसताले. 1565 त पयलो अली आदिलशहा हाचे कारकिर्दींत ताचो वजीर अफजलखान शिराझी हाणें खातें वांटप करून दर खात्याचेर नामनेचे अधिकारी नेमले. ही राज्यपध्दत फुडें तशीच उरली. मुहंमद आदिलशहान राज्यकारभाराविशीं नेम बरोवन दवरले.
आदिलशाय सरदारांतल्या कांय जाणांनी शिया आनी कांय जाणांनी सुन्नी पंथ आपणायल्लो. हिंदूंक आदिलशायेंत मानाची सुवात आसताली. बरेच हिंदू दरबारांत उंचेल्या अधिकाराचे सुवातेर आशिल्ले. दरबारांतलें बरेंच कामकाज मराठींतल्यान चलतालें. आदिलशाय सरदारानीं आनी सुलतानांनी बऱ्याच थळांचेर व्हड बांदकामां केल्लीं. परांडा, मिरज, सोलापूर,मुद्गल हेभायर हेर बरेचकडेन तांणी किल्ले बांदले. गेंयचें आयचें सचिवालय हो पयलींचो आदिलशहाचो राजवाडो आशिल्लो. यूसुफ आदिलशहाच्या काळांत हो राजवाडो बांदून पुराय जाल्लो. आदिलशाय राजवटीच्या काळांतले बरेच लेख गोंय (ओल्ड गोवा), गिरवडें (बारदेस), वरगांव, नार्वे (दिवचल), हडकोण (फोंडें) हांगा सांपडल्यात. हे लेख अरबी फारशी, संस्कृत आनी मराठी भासांतल्यान आसात.
पळेयात
वर्ग:देवनागरी पानां
ओणम्
केरळ राज्यांतली म्हत्वाची परब. नव्या मलयालम वर्साचो आरंभ ‘ओणम’ चे परबेन जाता. पावसाळो सोंपल्या उपरांत येवपी शरद ऋतूंत, मलयालम वर्साच्या चिंगम म्हयन्यांत ही परब येता. आश्विन शुध्द प्रतिपदेक सावन म्हळ्यार हस्त नक्षत्रासावन ही परब सुरू जाता आनी श्रवण नक्षत्र लागसर धा दीस चलता. श्रवण नक्षत्राक केरळांत ‘ओणम’ म्हण्टात.
केरळी भौस ही परब जाती पातीची बंधनां बाळगिनासतना मनयता. शेत पिकावळ घरांत आयिल्ल्यान जाल्ली उमेद हें ह्या परबेफाटलें एक कारण आसलें, तरीय हे परबेचें मूळ बळी राजाचे दंतकथेंत सांपडटा. ही कथा अशी आसा: असुरांचो राजा बळी हाणें आपल्या कर्तुत्वान आनी योगबळार पुराय धर्तरेर शेक गाजयलो. ताचे राजवटींत जनता खोशयेन जियेताली. सगळ्या सुख समाधानाच्या गजालींनी ताचें राज्यपरिपूर्ण आसलें. ताका लागून स्वताच्या तपोबळाचेर बळी देवलोक जिखत,असो भंय देवांक दिसलो. देवांक दिसलो. देवांनी भगवान विष्णुक होरायलो. विष्णून ‘वामन अवतार’ घेतलो. बळीच्या दानी आनी उदार स्वभावाचो फायदो घेवपाच्या हेतान वामन अवतारांतलो विष्णू तागेर भिक्षा मागपाक गेलो. वामनान बळीकडेन तीन पावलां जमीन मागली.बळीन अट मानून घेतकच वामनान आपलें आकांताचें मूळ रूप घेतलें. ताच्या दोन पावलां जमीन बळीन अट मानून घेतकच वामनान आपलें आकांताचें मूळ रूप घेतलें.ताच्या दोन पावलां जमीन मागपाक गेलो. वामनान बळीकडेन तीन पावलां जमीन मागली. बळीन अट मानून घेतकच वामनान आपलें आकांताचें मूळ रूपघेतलें. ताच्या दोन पावलांनी धर्तरेसयत पुराय संवसार भरून गेलो. वामनान ‘तिसरें पावल खंय दवरूं?’ अशें विचारतकच बळीन आपलें मस्तक ताचेफुडें बागयलें. वामनान तिसरें पावल बळीच्या मस्तकार दवरून ताका पाताळांत धाडून दिलो.
केरळांत ही दंतकथा मातशी बदलता. हांगा बळी, ‘महाबळी’ जाता. ही कथा द्राविडी भौसाचे नदरेंतल्यान लोकांमदीं घोळिल्ल्यान आपलो राजा फटवला अशें तांकां दिसना. महाबळी राजा दानशूर, दिल्लें उतर पाळपी, जिवाक दिवपी अशी आदराची भावना केरळांत ताचेविशीं आसा.आपलो राजा महापराक्रमी आशिल्ल्यान ताका हरोवपाक देवाक येवचें पडलें अशेंय तांकां दिसता. आर्य आनी अशा दोन संस्कृतायेंतल्या झजांत अनार्य (द्राविडी लोक) हरले तरी तांचो राजा दानशूर पराक्रमी म्हूण म्हान, अशें केरळांतल्या लोकांक दिसता. हे दंतकथेक केरळांत आनीक एक रूप मेळटा, तें अशें- पाताळांत वचचेपयलीं, आपल्याक वर्सांतल्यान एक फावट प्रजेक भेटूंक मेळचें, अशें विष्णूकडेन महाबळी मागता. वामन अवतारांतलो विष्णू त्यावेळार ‘तथास्तू’ म्हण्टा. महाबळी राजा वर्सांतल्यान उकफावट लोकांचे भेटेक येता. त्या दिसाक ‘भिरू ओणम्’ म्हण्टात. ओणम् परबेचो आरंभ ह्याच दिसा जाता.
हे परबेक येवकार दिवंक केरळांत व्हड तयारी चलता. घरां-दारां निवळ करून तांकां रंग काडटात. घराचो फुडलो भाग फुलांनी नटयतात. घराफुडलें आंगण सारोवन ताचेर रांगोळी घालतात. ताचेर विंगडविंगड फुलांच्यो रचना करतात. ही तयार धा दीस मेरेन चलता. श्रवण नक्षत्राच्या मुखेल दिसा वामनाची तोंकदार मातयेची मूर्त हाडूण आंगणांत दवरतात. ते मुर्तीच्या भोंवतणी फुलांची सोबीत रचना करतात. पयलीं सगळे जाण एकठांय जावन ‘आरप्पू’ ह्या पवित्र उतरांचो मोट्यान उच्चार करतात. उपरांत वामनाची म्हळ्यार ‘तृक्काक्करपन’ हाची पूजा जाता. ह्यावेळार घरभर लोक नटून थटून रावतात. ह्या दिसा घरांघरांत गोडधोड, जेवणखाण जाता.ओणमच्या दिसा केरळचे लोक एक खास खेळ खेळटात. ताका ‘नाटन पंतुकळि’ म्हण्टात. तेभायर किळितटटु’, ‘कुंतिक्कळी’ अशे जायते मैदानी खेळ जातात. घरांत बशिल्लेकडेन बुध्दिबळ,पलॉन्कुशि, पल्लुकळि हेवूय खेळ खेळटात. चलयो आनी बायलो दनपारां आनी रातीच्यो एकठांय जावन नृत्य करतात. ताका ‘कैकोट्टिकाळी’ अशें म्हण्टात. दादले फकाणांनी लडाय करतात.तिरंदाजीच्यो, कुस्तीच्यो आनी वाध्यां वाजोवपाच्यो सर्ती हे परबेवेळार जातात. व्हड्यांचे सर्तीक हे परबेंत खास म्हत्व आसता. हे सर्तीक ‘वंचीकळी’ म्हण्टात. हातूंत ‘चुंडन’ ह्या व्हडल्या व्हड्यासावन घरगुती बनावटीच्या पनेळांमेरेन सगळीं व्हडीं आस्पावतात.
रिती
ओणमच्या दिसा लग्न जाल्ले चलयेन कुळारा येवपाक जाय, असो नेम आसा. त्या दिसा घरांतल्या नोकरचाकरांक, धनी नवीं लुगटां भेटयतात. भाटकारालीं कुळां तांकां केळीं,तवशीं, कारांदे ह्या फळांच्यो भेटी धाडटात. भाटकार गोड-धोड जेवण तांकां वाडटा.
मलयालम भाशेंत हे परबेचेर दोन सुंदर काव्यां रचल्यांत तीं अशीं: विल्वत्तयु राघवन् नंबियार हाचें ‘अरणमुला विलासम्’ आनी पेरूंपरा वासुदेव भट्टार्थिरि हांचे ‘उटट्रितथि चरितम्’. केरळ सोडून तमिळनाडू, कर्नाटक वाठारांतूय ओणम् परब आदल्या काळार जाताली. तमिळ आळवाराचीं गितां, कर्नाटकाचे दर्यादेगेलागसार गंगावळी न्हंयचे लागीं आशिल्ल्या अवशेशांवेल्यान ही गजाल सिध्द जाता.
पळेयात
Onam
वर्ग:देवनागरी पानां वर्ग:इतिहास / History वर्ग:तत्वाशास्त्र / Philosophy वर्ग:धर्म / Religion
१०वो गोवा युवा महोत्सव (१५, १६ जानेवारी २००५)
१०वो गोवा युवा महोत्सव( १५,१६ जानेवारी २००५)१०वो गोवा युवा महोत्सव १५ आनी १६ जानेवारी २००५ ह्या दिसा चावडी काणकोण हांगा जालो. शेनवार आनी आयतारा जावपी १०व्या युवा महोत्सवा निमतान गोंयच्या तरणाट्यांक येवकार दिवपाचे तयारेंत पुराय काणकोण तालुको आसलो. ह्या महोत्सवाक चार हजारावयर प्रतिनीधी वांटेकार जाल्ले।.
सुमार ६० पंगडांनी साबार सर्तींनी वांटो घेतिल्लो. महोत्सवांत १४ सर्ती घडोवन हाडिल्ल्यो.ह्या १०व्या गोवा युवा महोत्सवाचें उक्तावण गोंय राज्याचे नित्यानंद नायक, युवा महोत्सवाची समाजसेविका इंदिरा पै कुडाळकार, कार्याध्यक्ष अंजु साखरदांडे आनी सचीव सुरज कोमरपंत हजर आशिल्ले. वेग-वेगळ्यो सर्ती दवरिल्ल्यो त्यो अश्यो लोकनाच, रांगोळी,रुपडें, फ़टाफ़ट, खेळ, ट्रिओ, धिक थै, प्रस्नमाची,मुस्तायकी,गीत गायन,आदी.
ह्या १०व्या युवा महोत्सवांत पयलो जैतीवंत पंगड श्री.मल्लिकार्जुन महाविद्यालय आनी दुसरो 'श्री.कामाक्षी देवी होमियोपथीक कॉलेज' आसले. समारोप सुवाळ्या वेळार हेमा सरदेसाय मुखेल सोय-यो म्हूण हाजीर आशिल्ले. ह्या महोत्सवा निमतान काडिल्ल्या यादस्तीकेचे नांव ‘मेळ’ आसलें.ह्या १०व्या गोवा युवा महोत्सवाची कर्याध्यक्ष म्हूण अंजु साखरदांडे हांणी जापसालकी सांबाळळी.
संदर्भ
वर्ग:देवनागरी पानां
लाल, प्रतापचंद्र
प्रतापचंद्र (जल्मः 6 डिसेंबर, 1916 लुधियाना (पंजाब), मरणः 13 ऑगस्ट, 1982 लंडन). भारताचो भुतपूर्व हवाई दलाचो मुखेली (1969 – 73). ताच्या बापायचें नांव वसंत आनी आवयचें नांव प्रमोदीनी. ताचो बापूय आयकर खात्यांत अधिकारी आसलो. प्रतापचंद्राचें शिक्षण दिल्ली आनी लंडनच्या किंग्स कॉलेजींत जालें. विद्यार्थी अवस्थेंत ताचें लग्न इला हे बंगाली चलयेकडेन जालें. बॅरिस्टर जावपाची ताची इत्सा आसली पुण दुसऱ्या म्हाझुजाखातीर ताका आपल्या मायदेशांत परतचचें पडलें. विमान उडाडाणाचो थोडोभोव अणभव मेळ्ळ्याउपरांत नोव्हेंबर 1939 त ताची भारतीय हवाई दलांत अधिकारी म्हणून नेमणूक जाली. उड्डाण प्रशिक्षण विद्यालयांत तशेंच झूजाविशयक सैन्याच्या हालचालींचें प्रशिक्षण दिवपी संस्थेंत निर्देशक म्हणून ताणें कांय काळ काम केलें. दुसऱ्या म्हाझुजाच्या काळांत जून 1944 वर्सा ताचेकडेन वायुसेनेच्या सातव्या स्कॉड्रनाचें मुखेल पद दिलें. झुजाउपरांत ताची भारतीय वायुसेनेंत स्थायी पदाचेर नेमणूक केली. लमडनचे रॉयल अर फोर्स स्टाफ कॉलेजींतल्यान ताणें हवाई शिक्षणक्रम पुराय केलो. त्या उपरांत ताणें खूब उंचेलीं पदां मेळयलीं. वायुसेनेच्या मुख्यालयाचो सहाय्यक सचीव आनी अर फोर्स ऑफिसर कमांडिंग ट्रेनिंगकमांड म्हणून ताणें काम केलें. 1957 – 62 ह्या काळांत ति भारतीय हवाई मार्ग निगम तशेंच अर इंडिया ह्या दोन भारतीय हवाई येरादार कंपन्यांचो अनुक्रमान महावेवस्थापक आनी वांगडी संचालक आसलो. ते उपरांत 1963 वर्सा तो परत भारतीय वायुसेनेंत आयलो. फुडें वायुसेनेच्या परिक्षा कार्यालयाचो तो हवाई अधिकारी आसलो. 1966- 69 ह्या काळांत तो अस्तंत विभागाचो मुखेली, वायुसेना कर्मचाऱ्यांचो उपमुख्याधिकारी, हिंदुस्तान अरोनॉटिक्स (बेंगलूर) ह्या निगमाचो वेवस्थापकी संचालक आनी अध्यक्ष ह्या पदांचेर आसलो. ताच्या वेगवेगळ्या पदांवयले कार्यक्षमतायेचो विचार करून जुलय 1969 वर्सा ताची हवाई दळाच्या प्रमुखपदार नेमणुक केली. ह्या पदाचेर तो निवृत्त जायमेरेन आसलो (1973). 1971 वर्सा भारत – पाकिस्तान संघर्शांत ताणें खास कुशळकाय दाखोवन भारतीय हवाई दलाची शान आनी सैन्याचें नैतिक धैर्य वाडयलें. निवृत्त उपरांत ताणें दोनय भारतीय हवाई मार्ग निगमाचें अध्यक्षपद सांबाळलें.
ताणें केल्ल्या कार्याखातीर ताका मान सन्मान फावो जाल्यात ते अशे – म्यानमाराचे (ब्रह्मदेश) आघाडीचेर केल्ल्या कामगिरीखातीर ताका डिस्टिंग्विश्ड फ्लाइंग क्रॉस (डी. एफ. सी) हो किताब फावो जालो. प्रशासकीय कामगिरिखातीर पद्मभूषण हो पुरस्कार 1966 वर्सा फावो जालो. भारत – पाकिस्तानाच्या संघर्शांत भारतीय हवाई दलाचें नैतिक धैर्य वाडयले खातीर ताका 1972 वर्सा पद्मविभूषण हो पुरस्कारव फावो जालो.
भारतीय हवाई दलाच्या वट्ट आधुनिकीकरणांत आनी कार्यक्षमतायेंत लाल हाचो म्हत्वाचो वांटो आसा.
संदर्भ
वर्ग:देवनागरी पानां
करंडे, रामचंद्र वामन (फोंडुशासत्री)
(जल्म: १८६४, माशेल;मरण:१९४३, माशेल). एक सुदारणावादी आनी शैलीकार साहित्यिक वेदविध्या आनी वैजकी शास्राची वळख ताका घरचे परंपरेंतल्यान जाली. फुडें ह्या विशंयांततो खांपो तज्ञ जालो. ज्योतिशशास्त्राचो आनी धर्म कर्माल्या विधींचो जो तंत्रीक भाग आसता, ताचों ताणें खोलायेन अभ्यास केलो. धर्मशास्त्रावेल्या ग्रंथांचे वाचन केलें. अशे तरेन संस्कृत, साहित्य, धर्मशासत्र, कर्मकांड, आयुर्वेद आनी ज्योतिशशासत्र ह्या विशयांचो खोलायेन अभ्यास करून ताणें शास्त्री ही पदवी मेळयली. तो चडसो नेमाळ्यांतल्यान लिखाण करलो. सुमार १८९४ वर्सा ‘हितचिंतक’ ह्या पणजेसावन उजवाडाक येवपी सातोळ्यांतल्यान ‘व्दिरेफ’ ह्या टोपण नांवान ताणें समाजीक विसयाचेर बरोवंक सुरवात केली. ताच्या रामच्रंद ह्या नांवांत दोन रकार आशिल्ले. म्हूण ताणें ‘व्दिरेफ’ हें नां घेलें आनी व्दिरेफ हाचो अर्थ भोंवर जाता. देखून णें आपल्या आपल्या बरपावळीक ‘गुमजारव’ हें नांव दिलें. ह्या नांवान णें फुडें चाळीस वर्सा बरप केलें.
गोंयांतल्या म्हत्वाच्या अशा नेमाळ्यांनी ताणें बरपावळ केल्ली आसली तरी साहित्याच्या मळावेलो ताचो खरो वावर ‘सत्संग’ ह्या नेमाळ्यांतल्यान जालो. १९०१ वर्सा कुंभारजुवें वाठारांत श्रीनिवाद लखू भांडारे हांणें छापकालो हाडलो. ह्या छापखान्यांतल्यान एक नेमाळें काडचें, असो विचार करंडेसास्त्रीच्या मनांत आयलो. भांडारेनूय ताका तेंको दिलो. अशे तरेन करंडेशासत्रीच्या संपादकपणाखाल ‘सत्संग’ नेमाळें येवंक नेमाळ्यांतल्यान ‘तोच मी’ ह्या टोपण नांवान कविता बरोवंक सुरवात केली. पूण कवितेपरस ताचें गध्य बरप चड बरें थारलें. ताचेंवरवीं गध्य बरपाक बरी शैली मेळ्ळी. देखुनूच ताका पयलो मराठी शैलीकार साहित्यिक अशें म्हण्टा. ताणें आपले बरपावळींतल्यान सगळे विशय हाताळ्ळ्यात, तरी शिक्षण प्रसाराचेर ताचो चड भर आशिल्लो. जाय ते फावट ताणें ह्या विशयाचेर तळमळीन बरप केलां. पारतंत्र्याविशीं ताची खंत ताच्या बरपांतल्यान जाणवताली. ताच्या बरपाचे शैलींतले उपरोध, उपहास आनी नर्मविनोद हीं आंगां उक्ती जातालीं. ताचें शिक्षण जरी आदल्या काळांतलें आसलें, तरी तो सुदारक आशिल्लो.बायलांक शिक्षण दिवपाविशीं तो उर्बा दितालो. हिंदुधर्मांतल्यो जातीपाती, भुरगेपणांत लग्न, पोटजातींयलीं लग्नां, परदेशगमन ह्या विशयांचेर ताची मतां सुदारणावादी आशिल्लीं. ताचें ‘कैवल्यपूर मठाचा इतिहास’ हें एकूच पुस्तक उजवाडाक आयलां.
वर्ग:देवनागरी पानां
हिमालयाचो दोंगरी वाठार
राज्याचे उत्तरेक हिमालयाचो दोंगरी वाठार उदेंत-अस्तंत पातळ्ळा. हिमालयाच्यो तीन पर्वता वळी ह्या राज्यांतल्यान वतात. उत्तरेवटेन आशिल्ली मुखेल हिमालयाची वळ सरासरी 6,100 मी. उंचायेची आसा. तातूंत नंदादेवी, धवलगिरी, कामेट, त्रिशूल हे दोंगरमाथे येतात. दुसरी पर्वता वळ सरासरी 3,720 मी. उंचायेची आसा. तिसरी पर्वता वळ सरासरी 1,550 मी. आसा. तातूंत नैनीताल, मसुरी, अलमोडा, रानीखेत सारके कमी उंचायेची दोंगर माथे येतात. ह्या दोंगर फांट्यांमदल्यान ‘दून’ नांवाचो एक वाठार आसून थंयची जमीन पिकाळ आसा. हिमालयाची तिसरी पर्वता वळ वा शिवलीक दोंगरफांट्याक लागून न्हंयांतल्यान व्हानवृल आयिल्ल्या फातर-रेंवेचो ‘भाबर पटो’ आसा. तो अस्तंतेक 32 किमी. रूंद आसून उदेंतेक अशील जायत गेला. ताच्या सकयल्यान उदक व्हांवता.
दक्षिणेकडलो पठारी वाठार
सैमीक रचणूक आनी हवामान हांचेवेल्यान ह्या वाठाराचे दोन भाग केल्यात. पयलो बुंदेलखंडाच्या पठाराचो वाठार नीरा नांवाच्या फांतरांनी तयार जाली. शोण न्हंयचो उत्तरेकडलो वाठार खूब पोरन्या फांतरांनी तयार जाला.
जमीन
दून आनी गंगा वाठारंतली जमीन पिकाळ आशता. गंगेच्या आवांठांत 900 मी.परस चड गाळ मातयेचो थर आसता. हुंवाराचें उदक न बादपी वाठारांक बांगर आनी हुंवार लागपी वाठाराक ‘खादर’ म्हण्टत. न्हंयचे देगेलागीं आशिल्ली बारीक माती, बारीक रेंव आशिल्ली आसात. चिकण आनी काळी माती पिकावळीखातीर बरी आसता. बुंदलखंड पठार, फत्तेगढ,कानपूर आनी अलाहबाद वाठारांतली जमीन पिकाळ आसा. रेह नांवाची जमीन पीक दिना. चंबळ,बेटवा, यमुना, गोमती ह्या न्हंयांच्या वाठारांत मातयेचो कस उणो जावन व्हड फोंड पडल्यात.
न्हंयो
गंगा ही ह्या राज्यांतली म्हत्वाची न्हंय. भारतीय धर्म-पुराणांत तिका पवित्र मानल्या. तिचो उगम हिमालयांत 19 हजार फूट उंचायेर गंगोत्री हांगा जाता. उत्तर प्रदेशांतल्यान त बिहार, बंगाल, राज्यांतल्यान वचून बंगालाच्या उपसागराक मेळटा. हरद्वार हांगा गंगेक दोन फांटे फुट्टात. एक फांचो कनखल नांगली रावली कडल्यान दारानगररंज, गडमुक्तेशवर, शुक्रताल,अनूपशार, रृप्रयाग, मारजापूर, काशी सावन बिहारांत वता. दपुसरो फांटो मायापूरीसावन वता. तो कालव्याच्या रुपान उत्तर प्रदेशाचो चडसो वाठार भिजयता.
यमुनेचो उगम गंगेच्या अस्तंतेक जाता. राज्याचे अस्तंत शीमेवेल्यान कांय अंतर व्हावन,अलाहबाद लागसार गंगेक मेळटा. दक्षिण पठारी भागांतल्यान यमुनेक चंबळ, सिंद, बेटवा आनी केन ह्यो न्हंयो मेळटात. मिझीपूर राज्यांतल्यान शोण न्हंय अस्तंत-उदेंत व्हांवता. तिका मेळपी रिहाड न्हंयच्या धरणाक लागून जाल्ल्या जलाशयाचो चडसो वाठार उत्तर प्रदेशांत येता.
वनस्पत आनी मोनजात
उत्तर प्रदेशाचो 15.3% टक्के वाठार रानांखाल येता. दोंगराळ वाठारांनीच रानां चड आसात. जमनीच्या वाठारांत रान 3% टक्के आसा. दोंगरी वाठारांतल्यान रानांनी तरातरांचे रूख आसात. ह्या रानांनी शिसवी, खैर, हालद, तेडू अशीं तरेतरेचीं झाडां मेळटात. उत्तर हिमालय वाठारांत बर्च, फर, स्प्रूस, ज्यूनीपर, ब्लूपाइन, चीड, देवदार ह्या रुखांचीं व्हड रानां आसात. रानांत आनी हेराकडेन मोहाचीं झाडां खूब आसात. आंबे, पेरां, बोरां, सफरचंदां आनी नास्पती हीं फळझाडां हांगा पळोवंक मेळटात. 302 मार्च 1980 मेरेन 51,199,42 चौ.किमी. वाठार रानांखाल आशलो. सद्या व्हड प्रमाणांत झाडां मारिल्ल्यान मातायेचो कस उणो जायत गेला. तेखातीर सरकारान व्हड प्रमाणांत झाडां रोवपाची कार्यावळ हातांत घेतल्या.
इतिहास
ब्रिटीश राजवटींत ह्या राज्याचें नांव ‘संयुक्त प्रांत’ (युनायटेड प्रॉव्हिन्सिस) आसलें. भारतीय घटनेन ताका ‘उत्तर प्रदेश’ हें नांव दिलें.
उत्तर प्रदेशाक एक व्हड इतिहास आसा. मिर्झापूर, बांदा, हमीरपूर जिल्ह्यांत पाशाण युगांतलीं हत्यारां तर मथुरा, बिजनौर, उनाओ आनी कानपूर वाठारांत ताम्रयुगांतल्या बाणांचे आनी भाल्यांचे फळ मेळ्ळ्यात. आर्य संस्कृतायेचीं मुळां सगळ्यांत पयलीं उत्तर प्रदेशांत धरलीं.हांगाचीं काशी, कोसल, कुरू, पांचाल हीं राज्यां आर्य संस्कृतायेचीं आसलीं. रामायण आनी महाभारत काळांत राम आनी कृष्णाचे जल्म हे भूंयेर जाल्ले. ह्या काळांतल्यो चडश्यो इतिहासीक घडणुको ह्याच वाठारांत जाल्यो. जैनाचे आदिनाथ, अजितनाथ हांचीय ही भूंय आसली. गौतम बुद्धाचे भोंवडेचे पुरावे हांगा मेळटात. ताणें गिन्यानसाधना ह्याच वाठारांत केल्ली. स्तूप, पोरने विहार हांगा दिश्टी पडटात. सम्राट अशोकाची राजाज्ञा आशिल्ले फातरपटे कालसी, मीरत,वाराणसी आनी अलाहबाद हांगा मेळ्ळ्यात. हांगा कांय काळ मौर्य राजाचो शेक चल्लो. मौर्या उपरांत इ. स. प. दुसऱ्या शतमानांत शुंग आनी तेउपरांत कण्व हांणी ह्या वाठारांचेर आपलो शेक गाजयलो. इ. स. तिसऱ्या शतमानांत क्षत्रप राज्य करताले. ताच्या फाटल्यान कुशाण आयले.चवथ्या शतमानांत मौखरी वंशाचो उदय जाल्लो. सातव्या शतमानांत हर्षवर्धन हाणें कनौजाक राज्य स्थापून आपलें राज्य वाडयलें. हर्षाच्या मरणाउपरांत कनौजाचेर यशोवर्मा राज्य चलोवपाक लागलो. णव्या शतमानांत गुर्जर प्रतिहारी हाचें राज्य आयलें.
इकराव्या शतमानांत गझनी मुहमंद हाणें बुलंदशहर, मथुरा, कनौज ह्या शारांचेर घुरयो घाल्यो. सन 1034 वर्सा अहमंद नियाल्तिगीन ह्या पंजाबच्या मुसलमान राज्यपालान, उत्तर हिंदुस्थानाचेर बनारस मेरेन घुरी घाली. हींदू लोकांच्या पंगडान ताका धांवडावन घालो. गांगेयदेव हाणें फउडें कनौजाचेर घुरी घाली. भोज, परमार ह्या राजांनी ताका हरयलो. इकरावें शतमान सोंपता आसतना चंद्रदेव गाहडवाल ह्या राजाचो शेक चल्लो. ह्याच वंशकुळयेंतलो गोविंदचंद्र हाचो 1112 ते 1155 मेरेन मगघाचेर शेक चल्लो. सन 1192 त मुहमंद घोरीन पृथ्वीराज चौहान हाका आनी 1194 त कनौजच्या जयचंद हाका हरोवन उत्तर प्रदेशांतली हिंदू सत्ता सोंपयली.बुंदेलखंड मात स्वतंत्र उरलें. उरिल्ल्या वाठारांचेर दिल्लीच्या सुलतानाची सत्ता सुरू जाली.मुहंमद तुघलक, बल्बन, अलाउद्दीन खिल्जी हे बळिश्ट राजे, आपल्या राज्यांत उप्रासपी बंडाळी मोडून काडपाक खांपे आसले. फिरोझपूर आनी जौनपूर हीं शारां ताणें वसयलीं. 1402 ते 1436 ह्या काळांत इब्राहीम शर्की ह्या सुलतानाचो शेक चलतालो. पंदराव्या शतमानाच्या शेवटाक दिल्लीच्या लोदींनी शर्की राजवट पोंपयली.
सन 1527 त, खानुवाज हांगा बाबरान राणा संग हाचो 1540 त कनौज हांगा शेरशहा हाणें हुमायूँ हाचो केल्लो पराभव ही ह्या काळांतली कांय झुजां आसात. अकबरान हो वाठार उपरांत आपल्या शेकातळा हाडलो. मोगलांची राजधानी त्यावेळार आग्रा हीच आसली. शहाजहानान तिची सोबीतकाय वाडयली. शहाजहाना उपरांत आपल्या भावांकडेन औरंगजेबान झगडीं करून राजसत्ता जोडली. ताणें आपली राजधानी दिल्लीक व्हेली. औरंगजेबान आपल्या काळांत जबर धर्मीक अत्याचार केले. ताणें कुमाऊँ राज्याचो आस्पाव मोगल साम्राज्यांत केलो.
1857 वर्सा जाल्ल्या स्वातंत्र्य संग्रामांत पुराय उत्तर प्रदेशान वांटो घेतिल्लो. अवधचे तालुदार, झांशीची राणी, बिठूरचो नानासाहेब हे ह्या झुजांत मुखेल आसले. ह्या झुजाचीं मुखेल केंद्रां ह्याच वाठारांत आसलीं. इंग्लीश हें स्वतंत्रतायेचें बंड मोडून उडोवपांत जैतीवंत थारले. 1902 वर्सा वायव्य सरहद्द प्रांत घडिल्ल्यान उत्तर प्रदेशाचें नांव संयुक्त प्रांत दवरलें. सन 1935 च्या कायद्यावरवीं ह्या प्रांताक स्वायत्तता मेळ्ळी. भारतीय सुटके-झुजाचें फुडारपण करचे पासत पं.अयोध्यानाथ, पं. गंगाप्रसाद, पं. मोतीलाल नेहरू, पं. जवाहरलाल नेहरू ह्याच भारताक मेळ्ळें भारताचो पयलो प्रधानमंत्री पं. जवाहरलाल नेहरू ह्याच राज्यांतलो. स्वातंत्र्या उपरांत रामपूर,टेहरी-गढवाल हीं संस्थांनां उत्तर प्रदेशांत विलीन जाली. बूंदेलखंडाच्या उत्तरेचो कांय भागय तातूंत जोडलो. 1950 च्या संविधानांत उत्तर प्रदेशाक ‘अ’ दर्जो मेळ्ळो. 1962 च्या चिनी आक्रमणाउपरांत हिमालयाचे शिमेवेल्या राज्याचो कांय भाग उत्तर खंड नांवान निर्मिल्लो.
राज्यवेवस्था
उत्तर प्रदेश हें एक भारतांतले घटकराज्य. राश्ट्रपतीन नेमिल्ल्या राज्यपालाचे मान्यतायेखाला मंत्रीमंडळ हांगाचे कारभार पळेता. मंत्रीमंडळ विधीमंडळाक जापसालदार आसता. विधीमंडळाचे 425 वांगडी आसतात. तेभायर एक अँग्लो-इंडियन वांगडी नेमतात. विधानपरिशदेचे वट्ट वांगडी 105 आसात. राज्यांतल्यान 85 खासदार लोकसभेर वेंचून येतात. राज्यसभेर 34 खासदार वेंचून काडटात. स्वातंत्र्या उपरांत चडसो काळ राश्ट्रीय काँग्रेस पक्षाची सत्ता ह्या राज्यार चलली. 1989 च्या विधानसभा वेंचणुकांत ‘जनता दल’ पक्षाक सत्ता मेळ्ळा. 13 जून 1973 ते 8 नोव्हेंबर 1973 मेरेन राज्यांत राश्ट्रपती राजवट आसली. भारताच्या सात प्रधानमंत्र्यांमदले स जाण ह्याच राज्यांतले. राज्यकारभाराचे वेवस्थेखातीर 57 जिल्हे घडयल्यात. अलाहबाद, आग्रा, उत्तर खंड, कुमाऊँ, गोरखपूर, झांशी, फैजाबाद, मीरत, रेहिलखंड,लखनौ, वाराणसी अशे इकरा येणावळ दिवपी वाठार आयुक्ताच्या हातासकल आसात. पंचायत राज्याची त्रिसुत्री येवजण 1963 वर्सा राज्याची त्रिसुत्री येवजण 1963 वर्सा चालीक लागली.
राज्यांत 51 जिल्हा परिशदो आनी 3 अतंरीम जिल्हा परिशदो आसात. राज्यांत वट्ट 142 नगरपालिका आसात. शेतकी, येणावळ, पाटबंधारे, शिक्षण, न्याय, भलायकी, कूटुंबयेवण,सहकार रासवळ प्रकल्प, उद्येगधंदे, येरादारी, भौशीक वीज, बांदकाम आनी हेर कामां हांचो कारभार त्या त्या खात्याचे मंत्री आपले यंत्रणेवरवीं पळेतात. उच्च न्यायालय अलाहबादाक आसून एक न्यायपीठ लखनौ हांगा आसा. मुखेल न्यायाधीशाबगर एक अतिरिक्त न्यायाधीश आनी 40 दुसऱ्या पांवड्याचे न्यायाधीश आसात. राज्यांत 45 सेशन विभाग आसात.
वर्ग:देवनागरी पानां
धुकें
धुकें
जातूंत नदरेची कक्षा (visibility) एक हजार मीटर अंतरापरस उणी आसता अशा जमनीच्या वा उदकाच्या वयल्या थराक स्पर्श करपी एक तरेचें कूप.नदरकक्षा एक हजार मीटरांपरस चड आसल्यार ह्याच कुपाक 'झकळ'(mist) अशें म्हण्टात.ध्रुवी वाठारांत वा दर्याचेर तयार जाल्ल्या धुक्यांत भौतेक करून द्रवरूप जाल्लें उदका बाश्पकप वा अतीसुक्षीम हिमस्फटीक आसतात.पूण भूंयतळाचेर जाल्ल्या धुक्यांत धुल्लाचे कण कार्बन कण, मिठा कण हे सारकिलीं आद्रताय आशिल्लीं द्रव्यां आसूं येतात.
दर्यादेगे लागसारच्या वाठारांत,दोंगरांचेर उपाट उदकाबाश्प आशिल्ल्या देगणांनी तशेंच पृश्ठभागावयलें उदक थंड आसता,अशा दर्याथराचेर धुकें तयार जाता.भुंयेवयल्या भागाचेर धुकें चड करून सकाळीं दिसता. लंडन,लॉस एंजलीस,टोकियो,पिटसबर्ग हेसारख्या उद्देगीक शारांतले हवेंत उदकां बाश्पाप्रमाणूच धुल्लाचे कण आनी धुम्रकण व्हडा प्रमामात आसतात.ताका लागून विखारी आनी अपायकारक धुक्याचो प्रसार जाता.लंडनांत डिसेंबर 1952त अशे तरेन उपराशिल्ल्या धुक्याच्या प्रदुशणाक लागून चार हजारांवयर लोकांक मरण आयिल्लें.
धुक्यांत सापेक्ष आद्रताय शंबर टक्के आसुकूंच जाय,अशें ना.ती 95 टक्क्यांपरस चड,म्हळ्यार संतृप्त अवस्थेंत आसता.शारांतले प्रदूशीत हवेंत जेन्ना धुकें पातळटा,तेन्ना अंधूकपण,धुंवरी,झाकळ आनी धुकें असो क्रम दिश्टी पडटा.संद्रवीत कणांचो आकार आनी संख्या वाडिल्ल्यान झाकळीचें धुक्यांत रुपांतर जाता.
विंगड विंगड वाठारांनी जेन्ना धुकें पडटा,तेन्ना हवेंत उदकाचो अंश कितलो आसूं येता,हाचेविशीं कांय म्हत्वाचे निकश थरयल्यात.ध्रुवी वाठारांत,दर्याभागाचेर वा भूंयतळाचेर तयार जाल्या धुक्यांत हवेंतल्या उदकाचो अंश सारकोच आसलो,तरी धुक्यांतल्या घटक कणांच्या आकाराचो वा संख्येचो नदरकक्षेचेर परिणाम जाता.दर्यावयल्या धुक्यांत संद्रवीत कण संख्येन उणे पूण आकारान व्हड आसतात आनी शारांवयले प्रदुशीत हवेंत धुक्याचे कण संख्येन चड पूण आकारान ल्हान आसतात.ताका लागून दोनूय तरांच्या धुक्यांनी उदकाचो अंश आसलो,तरी दर्यावयल्या धुक्यांत शारी धुक्यापरस नदरकक्षा चड आसता.धुक्यांतलो उदकाचो अंश विस्तृत मर्यादांप्रमाण खूबदां बदलत आसता.
भूंयतळाचेर धुकें शरद ऋतूंत आनी शिंयाळ्यांत पडटा,दर्याभागाचेर तें वसंत ऋतूंत आनी गिमाळ्यांत पडटा.उंच कटिबंधीय वाटारांपरस मध्यमकटिबंधीय वाठारांत धुक्याची परत परत उपरासपाची शक्यताय चड आसता.जमनीवयल्या धुक्याचो ऊर्ध्व विस्तार भूंयतळासावन 225 मी. मेरेन आसता,जाल्यार दर्यावयल्या धुक्याचो ऊर्ध्व विस्तार 150 मी.मेरेन आसता.
भूंयतळा लागसारची आर्द्र हवा थंड जावन तिचें तापमान दव अंकासकयल गेल्यार चड करून धुकें तयार जाता.खूबदां धर्तरेवयले उश्ण उदक बाश्पीभवन क्रियेन लागसल्ले शुश्क थंड हवेंत वचून हवा संतृप्त जाल्यारय धुकें आसता.अशे तरेन शीतलीकरण (तापमान उणें जावप) आनी बाश्पीभवन ह्या दोन क्रियांक लागून धुकें पडटा.जी परिस्थिती धुकें निर्माण करपाक अनुकूल आसता,तेप्रमाण धुक्याचे वेगवेगळे प्रकार थरयल्यात.
वर्ग:देवनागरी पानां
अमीबा
अमीबाः (वर्गः ऱ्हायझोपोडो, संघः प्रोटोझोआ.)
अमिबाच्या शरिरकची रचणूक सादी आसून तिचो आकार थाराविक आसना. तो एक सारको बदलत आसता. ताचें शरीर एकाच पेशींचें वा कोशिकेचें घडिल्लें आसून पातळ आनी लवचिक जीवद्रव्य कल्लांत(plasmalemma) धांपिल्लें आसता. ह्या कल्ल्या भितर जीवद्रव्य (protoplasm) आसता. ताच्या भायर आशिल्ल्या नितळ थराक बहिर्द्रव्य (ectoplasm) आनी उरिल्ल्या पातळ पूण कणांनी भरिल्ल्या भागाक अंतद्रर्व्य (endoplasm) म्हणटात. अंतद्रर्व्यांत आशिल्लें वाटकुळें केंद्र शरिरांतल्या चलनवलनाचेर नियंत्रण दवरता. ह्याच भागांत एक वा चड ल्हान-व्हड जावपी बुराक (compression lacuna) आसतात. शरीरा भितल्लो दाब नियंत्रीत करप आनी द्रव्यरूप पदार्थ कांय प्रमाणांत शरिराच्या भायर उडोवप हीं तांचीं मुखेल कार्यां. खार आनी गोड उदक, दमट जमीन अशा वातावरणांत अमीबाची वस्ती आसता. अमीबा वंशाच्यो जायत्यो जाती आसात. कांय जाती मनशाच्या सर्वसादारण नदरेक दिश्टी पडनातय. कांय जाती साद्या दोळ्यांक दिसतात. ‘अमीबा प्रोटिअस’ ही जात चडशी सगळे कडेन दिसता. अमीबा एका थाराविक आकारयेदो जातकच ताचे दोन कुडके जावन तांची प्रजनन क्रिया सुरू जाता. ह्या शरिरांत दोन कुडके जावन ताचे दोन वेगळे प्राणी जातात. बारीक सूक्ष्मजंतू, डायाटम आनी जैव पदार्थांचे कण ही अमिबाची खावड जावन आसा. आपल्या शरिरांतल्यान भायर सरिल्ल्या बोटावरी फागुरांनी (Process Pseudopodium) आपली खावड ओडून ती आपल्या जीवद्रव्यांत घेता. खावडीच्या भोंवतणी उदकाचो ल्हानसो थर आसता. हाका अन्न-रिक्तिका फुटून मल वा घाण भायर उडयता. फागूराचो उपेग चलपा खातीरय जाता. अमीबा ज्या उदकांत रावता, तातूंत विरगळिल्लो ऑक्सिजन, विसरणान (diffusion) जीवद्रव्य कल्लांतल्यान शरिरांत वता आनी तातूंत उत्पन्न जावपी कार्बन डाय-ऑक्साइट भायर पडटा. चयापचयाक लागून (शरीरांत सतत जावपी भौतिक आनी रसायनीक घडणुकांक लागून) उत्पन्न जावपी यूरियावरी निरुपयोगी पदार्थ जीवद्रव्यकलांतल्यान भायर वतात.
चिकित्साः
एमेटीन, डाय-ओयोडोक्विन, सोमल क्लोरोक्विन हीं वखदां अमिबाच्या रोगाचेर गुणकारी आसतात. प्रतिजैव वखदांमदीं ‘टेरामायसीन’ म्हत्वाचें आसता. अमिबाच्यो श्वसन आनी उत्सर्जन क्रिया सगळ्या पृष्ठावेल्यान (sheet plane) जातात, कठीण परिस्थितींत एका पदार्थाच्या स्त्रवणान आपल्या शरिरा भोंवतणी संरक्षक पुटी निर्माण करून अनुकूल परिस्थितींत अमीबा तातूंतल्यान भायर सरता.
चित्र प्रदर्शन
वर्ग:देवनागरी पानां
विनायक रवळू गोवेंकार
विनायक रवळू गोवेंकार हांणी एम।ए(हिंदी)कोंकणी शिक्षक सदन अभ्यासक्रम केला।तें गोंय शिक्षण खात्यांत नोकरी करता।
संदर्भ
वर्ग:देवनागरी पानां
रंग
रंग वेगवेगळे आसतात. पांचवो, निळो, जांबळो, तांबडो, हळडुवो सारकिल्ले रंग आसात.रंगाक लागून हो संवसार चड सुंदर दिसता.
वर्ग:देवनागरी पानां
विमान शास्त्र
विमान शास्त्र आनि वायुगतिकि (Aerodynamics)
वायुगतिकि (Aerodynamics) गतिविज्ञानालॆं तॆं शाखॆ आासा, खंच्यांत वायु आनि अन्य गॅसी तरळ (gaseous fluid) हांच्यार ज़ातल्या बळांचॆं अध्ययन ज़ाता। या विषायानिमित्तिच़ मुखार वच़ुन वायुयानालि कल्पना मुखार आयलि।
सदंर्भ
वर्ग:देवनागरी पानां
विशाल गुरुदास शेणवी खांडेपारकार
विशाल गुरुदास शेणवी खांडेपारकार हाचो जल्म ६ अॉक्टोंबर १९७६ वर्सा शिरोडें हांगा जालो.
संदर्भ
वर्ग:देवनागरी पानां
Job achem Pustok
Job ache Pustok
Job Devak polleunk ani aikunk anvddevun anvddeta ani Tachea tonddantlo ilo-so tori zobab axeun ravta. Sorvespor Dev aplea kortubanchem nitivontponn Jobakh kollit korina. Punn, dusrea ordan, Aple thav naxil’le zannvaiecher ani mit-mer naxil’le podvecher khol niall korunk sorvespor Dev Jobak apoita (38-41). Ani ucharabhaile Dev-Rochnnarache ojapvont manddavolli mukhar, Job gopchup ogo ravta ani tachea monant matui savronant tim Devachim koutik vismitam polleun, apli vhodd chuk manun gheta ani Devacher Aplo bhavarth ani visvas odik kholaita ani thiraita.
Heo khol xikovnneo ani sogllea mon’xank lagu zatolo deivik sondex ditolem pustok, Pordesa uprant chodd korun xastri sangtat te porim, panchvea xenkddeache survatek Kristi xoka adim uzvaddak ailem.
Tacho mukhel sondex mholler : devache nitivont ievzonne pormannem, bore ani promannik-ui monis sonstole ani koxtt bhogtole ani tanchea koxtt-upodream vorvim Dev tanchea nix bhavarthachi ani visvaxiponnachi topasnni korta. Tankam xevottak inam’ melltolem. Mon’xachea ihan gineanan Devacho ghutt ani vatto somzunk-atthapunk zainant. Ho sonvsar ani hi srixtti choloitolea sorvzannar ani Sorvpodvedar Deva mukhar ihan’vikaien ami sorpottchem ani Taka amchea koxttam-trasamnim, onnbhovun, Tachea bollachi mogall asnneachi ani zannvaiechi nomrutaien vollokh gheunchi (42/5). Atam Job xiklo Devache rochnneche manddavollin khoim ti tachi svat ani to konn to Sorvpodvedara Deva mukhar !
Joba bhaxen ami sodanch udgarchem : “Somian mhaka dilem, Somian portun vhelem, Somiachem nanv sudoiv zaum !” (1/21).
Polleiat
Book_of_Job
Books_of_the_Bible
Bible
Sandarbh
वर्ग:Konknni वर्ग:Adlea Korarachim Pustokam (Old Testament Books) वर्ग:Devachem Utor वर्ग:Romi panam
करमळकार, आत्माराम (आपा) नरसिंह
(जल्म: २४ जून १९१६,पणजी). गोंयचो सुटके झुजारी. ताणें लिसेवमेरेन शिक्षण घेतलें. १९३४ वर्सा भारतीय राश्ट्रीय कॉंग्रेस (Indian National Congress) हे संघटनेचो तो वांगडी जालो. ‘छोडो भारत’ मागणी करूंक ताणें कँसलराँक हांगा मोर्चा व्हलो.1954 वर्साताणें दादरा नगर हवेलीचे सुटके चळवळीक वावरपी धाडिल्ले. आझाद गोसंतक दल संघटनेच्या पालवान नगरहवेलीची सुटका करपांत ताचो वांटो आसा. दादरा आनी नगर हवेलीचो प्रशासक म्हूण ताका एकमतान वेंचून काडलो. फुडें ताणें कश्टकरी आदिवासींक आदार दिवपाखातीर पंचायत राज्य आनी भूंय कायदो काडलो आनी प्रांताच्या प्रशासनांत लोकशाय राज्यपध्दत सहजतायेन हाडपाखातीर मोलादीक वावर केलो. तो गोंयच्या आनी गोंयाभायल्या कांय सुटके झुजार्यांक अर्थीक पालव दितालो. गोंय सुटके मेरेन ताणें मुंबय रावन सुटके झुजाची वावर केला. गोंय सुटके उपरांत तो जायतीं वर्सा भारतीय राश्ट्रीय काँग्रेस संघटनेचो पदाधिकारी आनी चिटणीस आशिल्लो.1972 वर्साभारत सरकारान ताका ताम्रपत्र दिवन ,मुबंय प्रदेश काँग्रेस समितीन पदक दिवन आनी दादरा आनी नगर हवेलीच्या प्रशासकान ताका मानपत्र दिवन ताचो भोवमान केला.
११वो गोवा युवा महोत्सव (१४, १५ जानेवारी २००६)
११वो गोवा ११वो गोवा युवा महोत्सव( १४,१५ जानेवारी २००६) ११वो गोवा युवा महोत्सव हो १४ आनी १५ जानेवारी २००६ ह्या वर्सा फ़ादर आग्नेल कॉलेज,पिलार हांगां जालो. मुखेल सोयरे म्हूण गोंय राज्याचे मुख्यमंत्री श्री. दिगंबर कामत,श्री. एंथनी सिल्वेरा आनी श्री. स्वप्निल बांदोडकर हे हाजीर आसले.लोकमांड, कातर रे भाजी, रांगोळी,रुपडें, फ़टाफ़ट,आयलें तशे गायलें,मोनेळ, खेळ,संगीत, कोंकनी पोप, गीत गायतना,मुस्तायकी, प्रस्नमांची आदी सर्ती आशिल्ल्यो.
मुलाखतीखातीर प्रसाद लोलयेंकार आनी डो. ऑस्कर रिबेलो हे हाजीर आशिल्ले.२००६तलो ११वो गोवा युवा महोत्सव पयलेच खेपे तिसवाडी म्हालांत जालो.आतां मेरेन चड प्रमाणांत जंय हिंदू भावांचो राबितो चड थंय हो महोत्सव जाल्यांत मुस्लीम. हिंदू-क्रिस्तांव एकवट ही गोंयची वळख घडयता.इतली वर्सां हो महोत्सव घडटा तो घडोवपाफ़ाटीं अस्मितायेचे राखणेचो हावेस आसा.
कोंकणीच्या इतिहासांत ११व्या आंकडयाक खूब म्हत्व आसा.कोंकणी भाशा मंडळाचो हावेस आसा की हो युवा महोत्सव गोंयांतल्या अकराय म्हालांनी पावचो. पयले ५ महोत्सव साश्ट म्हालांत घडोवन हाडून ६व्या वर्सासावन तो अंत्रुज, सत्तरी,केपें, काणकोण गाजोवन तिसवाडी म्हालांत आपली सासाय आनी अस्मितायेचो परमळ घेवन आयलो.युवा महोत्सवाच्या सर्तींनी आमची भूंय,राजकारण, सैम,भास, संस्कृताय,अस्मितायेचे दर्शन घडटा. लोकमांड सर्तींत गोंयच्या पारंपारीक लोकनाचाचो दिश्टावो जाता.
खेळ ह्या सर्तींतल्यान गोंयच्या साबार प्रश्नांचे यथार्थ चित्रण घडटा. मुस्तायकी सर सर्तीत तरणाट्यांच्या कलेचो कस लागता त कातर भाजी ह्या वक्रृत्व सर्तीत तरणाटो बौध्दिकजाग हाडटा. ह्या युवा महोत्सवाक जैतीवंत पंगड थारलो स्वामी विवेकानंद सादरीकरण मंच आनी सावयवेरेंचो साख्याहारी. ह्या महोत्सवा निमतान काडिल्ल्या यादस्तीकेचें नांव इंत्रुज आसलें. कार्याध्यक्ष म्हूण मंगलदास भट हांणी जापसालदारकी सांबाळ्ळी.
संदर्भ
वर्ग:देवनागरी पानां
१२वो गोवा युवा महोत्सव (१३, १४ जानेवारी २००७)
१२वो गोवा युवा महोत्सव( १३,१४ जानेवारी २००७) १२वो गोवा युवा महोत्सव १३ आनी १४ जानेवारी २००७ ह्या दिसा बी.पी.एस क्लब आनी आनाफ़ोंत हांच्या जोडपालवान मडगांव हांगा जालो. मुखेल सोयरे म्हूण गोंय राज्याचे मानादिक मुख्यमंत्री श्री.प्रतापसिंग राणे हाजीर आसले. ह्या महोत्सवांत आयलें तशे गायलें, रुपडें,लोकमांड, मुस्तायकी,प्रस्नमाची, गीत गायतना, खेळ,ब्रेकांतर अश्यो जायत्यो सर्ती आशिल्ल्यो.
ह्या महोत्सवा निमतान उजवाडाक आयिल्ल्या यादस्तीकेचें नांव मठग्राम आशिल्लें.ह्या १२व्या गोवा युवा महोत्सवाचो कार्याध्यक्ष म्हूण अमेय प्रभुदेसाय हांणी जापसालदारकी सांबाळळी.
संदर्भ
वर्ग:देवनागरी पानां
१३वो गोवा युवा महोत्सव (१२, १३ जानेवारी २००८)
१३वो गोवा युवा महोत्सव( १२,१३ जानेवारी २००८) १३व्या गोवा युवा महोत्सवाचे उक्तावण गोंय राज्याचे मुख्यमंत्री श्री. दिगंबर कामत हांणी केलें.डॉ. रवणसिध्द नायक, आग्नेला डिकोस्टा, वासुदेव गांवकार,पुर्णानंद च्यारी,श्याम सातार्डेकार,परेश नायक आनी बिंदीया कस्त हे लोक मुखेल सोयरे म्हूण हाजीर आसले. सगळे पंगड देवाक नमन करुन यात्रा वाज्त गाजत माटवांत आयले.
ह्या युवा महोत्सवांत ओंकार कला आनी सांस्क्रूतीक मंडळ हो पंगड जैतीवंत थारलो. ह्या महोत्सवा निमतान उजवाडाक आयिल्या यादस्तीकेचे नांव संगम आशिल्लें.कार्याध्यक्ष म्हूण परेश नायक हांणी जापसालदारकी सांबाळ्ळी.
संदर्भ
वर्ग:देवनागरी पानां
करबील
(मराठी-कढिलिंब, गंधला, पुष्पला; हिंदी-कटनिंब, मिठानिंब; गुजराती-कढिलिंबडो; संस्कृत-सुरभिनिंब, कैष्णानिंब, कैटर्य;कन्नड-करीबेवू; इंग्लीश- करी लीफ ट्री; लॅटीन-मुराया कोनिजी; कूळ-रूटसी). करबील हें पोरसांलें एक झाड. करबीलाक कांय लोक ‘करपील’ अशेंय म्हण्टात. करबीलाचें झाड ६ मी. मेरेन वाडटा. झाडाचें कांड बारीक आसलें, तरी तें घड आसता. ताचीं पानां सुंयुक्त रूपांत आसतात, एकोडीं केन्नाच नासतात. पानांक बरो वास येता आनी तीं मात्शीं मिरमिरीत आनी तिखट आसतात, तांचेय गोंड जातात. फुलां बारीक आनी धवशा रंगाचीं आसतात. फळां बारीक आसतात, तांचेय घोंस जातात. पिकल्या उपरांत फळ जांभळ्या रंगाचें दिसता आनी तातूंत भितर एक वा दोन बियो आसतात. करबीलाची लागवड व्हड प्रमाणांत केल्ली दिसना. गोंयांतम करबील फकत घरगुती वापराखातीर आपल्या घराच्या पोरसापुरतो रोयिल्लो दिश्टी पडटा. खाद धंध्याखातीर कोणूच रोयनात.
करबीलाक खास तरची जमीन अशें ना. ताका सारें वा उदकूय घालीनासतना. रेब्यामत-खातोडांत तो व्हड जाता. सांवटांतय तो जियेता. मात ज्या जाग्यार वत कमी आनी झाडां चड आसतात, ते सुवातेर तो ऊंव गेल्लो दिश्टी पडटा.
करबीलाचें झाड ३ ते ५ वर्सांचे जातकच पानां काडपाक सुरवात करतात. झाड ल्हान आसतना पानां काडलीं जाल्यार झाडाचे वाडीचेर परिणाम जाता. घरांत वापरपाखातीर गरजेपुरतीं झाडांचीं पानां काडू येतात, पूण विकपाखातीर चड प्रमाणांत काडपाचीं आसत जाल्यार वर्सांतल्यान सादारणपणान २ ते ३ खेपे तेगशेवयलीं पानां काडटात. ब-या वाडिल्ल्या झाडांपसून सरसकट १०० किग्रॅ. पानां मेळपाक शकतात. करबीलाचें उत्पन्न २० ते २५ वर्सां मेळटा.
करबीलाच्या पानांक बाजारांत वर्सूयभर मागणी आसता. ह्या पानांचो चड करून जेवणाच्या पदार्थांक फोण्ण दिवपाक वापर करतात. सार, ताकाची कडी, चेटणी, चिवडो ह्या पदार्थांत वासाखातीर करबील वापरतात. हागवणीचे धामीआड उपाय म्हूण करबीलाचीं ताजीं पानां खातात.
वर्ग:देवनागरी पानां वर्ग:वनस्पत
दूत
दूत हो राजाचो वा देशाचो परराज्यांत नेमिल्लो प्रतिनिधी. पुर्विल्ल्या राज्यशास्त्रांत राजा, मंत्री आनी पुरयत हांचे उपरांत दुताची सुवात मानल्या. त्या त्या राश्ट्राचे शासनसंस्थेचो तो एक म्हत्वाचो घटक आसता.
इतिहास
भारतीय झुजापयलीं तें झूज टाळचें आनी कौरव-पांडवांचो दूत ह्या नात्यान दुर्योधनाकडेन गेल्लो. कौटिल्यान दुतांचे तीन प्रकार सांगल्यात. ते अशें वैदीक युगापसून गुप्त युगामेरेन दूतपरंपरा दिसता. उपरांतच्या काळांतूय अशें दूत वा राजाचे प्रतिनिधी परराज्यांत धाडटाले. इतिहासांतूय अशा कितल्याशाच दुतांचीं नांवां सांपडटात.
गुण आनी कार्य
दुतान सदांच सत्य उलोवचें आनी आपल्या राज्याचे उदरगतीचें कार्य तत्परतेन करचें, तेखातीर जीव लेगीत धोक्यांत घालचो पडल्यार ताची पर्वा करची न्हय, अशें कौटिल्यान सांगलां. परदेशांत आसताना ताणें थंयचे लस्करी परिस्थितीची बारीकसाणीन म्हायती मेळोवची अशें कामंदकीय नितीसारांत म्हळां. मत्स्यपुराणांत दुताचीं लक्षणां सांगताना म्हळां की राज्याचो दूत हो थारायलां तेप्रमाण उलोवपी, वेगवेगळ्या देशांच्यो भाशा उलोवपी, कश्ट सहन करपाची शक्ती आशिल्लो, बरो वक्तो आनी देशाच्या इतिहासाची आनी भुगोलाची खोलायेन म्हायती आशिल्लो आसूंक फावो. दुताचे गूण सांगताना कौटिल्यान म्हळां की दूत बुद्दिमान, बरो वक्तो, विव्दान, दुसऱ्याचें मन जाणपी, धीट आनी फावो तशें उलोवपी आसचो. रामान लंकेचेर घुरी घालतकच अंगदाक आपलो दूत म्हणून रावणाकडेन धाडिल्लो. रामाचो रकाद ताणें रावणाक वेवस्थीतपणान सांगून आपलें दूतकार्य बरे तरेन केलें, अशें रामायणांत सांगलां.
राजदूत
राजदूत हे राज्याच्या गुप्तहेरांपरस वेगळे आसतात. गुप्तहेर हे राज्याच्या हिताचेंच काम करतात आसले, तरी तांकां ते जंय वावर करतात, थंयच्या शासनाची मान्यताय आसना आनी तांच्या ह्या अनधिकृत वावराखातीर ते त्या शासनाचे शिक्षेक पात्र थरतात.
आधुनीक काळांत, राश्ट्रा-राश्ट्रांमदीं सलोख्याचें नातें निर्माण करपाक, तशेंच राश्ट्रां-राश्ट्रांमदलो वेव्हार सांबाळपाचे नदरेन दर एक राश्ट्र आपलो राजदूत दुसऱ्या राश्ट्रांत धाडटा. थंय ताची आपली अशी कचेरी आसता. कर्मचारी आसतात. कांय प्रमाणांत स्वातंत्र्याय आसता. पूण ज्या राश्ट्रांत दुतावास आसता, त्या राश्ट्राची मर्जी आससर ताचे वेव्हार थंय चलता. खंयच्याय राश्ट्राक परकी दूत आपल्या राश्ट्रांत नाका असो दिसलो जाल्यार तो ताका आपल्या राश्ट्राभायर काडूंक शकता. तशेंच, खंयच्याय राश्ट्राक आपलो दूत परकी राश्ट्रांतल्यान काडून घेवंचेशें दिसलें, जाल्यार तें तशें करूंक शकता. दुतांच्या अदलीबदलीच्या आंतरराश्ट्रीय कराराप्रमाण दुतांचे वेव्हार त्या त्या राश्ट्रांनी चलतात.
वर्ग:देवनागरी पानां
बाळा मापारी
बाळा मापारी हो सुटके झुजारी.
जल्म
बाळा राय मापारी हांचो जल्म 1 सप्टेंबर 1921 दिसा बार्देस म्हालंतल्या अस्नोंङें गांवांतल्या मयतेवाङी हांगा जालो. खाशेलपण तांच्या सभावाचें खाशेंलेपण म्हणल्यार सान पिरायेचेर लेगीत तांकां अन्यान सहन जायना आसले. कोणेंय अन्याय केलो जाल्यार रागाच्या भरांत ते तांबङो गुंज जाताले. गुरूजीन केल्ले संस्कार म्हणल्यार फट उलेवप नां. बाळांच्या मनार ह्या संस्कारांचो सामको खर प्रभाव पङिल्लो.अन्नाय आनी फट उलोवप हांचेविशीं तिङक आशिल्ल्या बाळाक गुरूजीन ल्हवू ल्हवू आकार दिले. गुरूजीच्या हाता सकयल बाळा व्हङ जाले. ताचें अक्षर म्हटल्यार मोतयांक फाटीं घालपाचें. बुद्दी तल्लख आशील्ली. गुरूजीन दिल्ले गिन्यान ते भरभरुन घेताले.पुण ते चवथेंत आसताना, सरकार विरोधी आंदोलनांत, चळवळींत भाग घेता म्हणून तांच्या गुरूजींक सरकारान धरून व्हेलें आनी बाळाचे शिकप बंद जालें. तांच्यानी केल्लो वावर जरी शिक्षण बंद पङलें तरी गुरूजीन जें राष्टभक्तीचें बीं तांच्या मनांत पेरिल्लें तें तांकां ओगी बसपाक दिना आसलें. राष्टीय दिसाळीं अदीं-मदीं वाचपाक मेळतलीं. तातुंतल्यान भारतांत चलिल्लाया स्वतंत्रतायेच्यो गजाली, चळवळी, आंदोलना, सत्यागह हांचेविशीं वाचून ते पेटून उठठाले. त्यो सगळ्यो गजालीं ते भौसा मेरेन पावयताले आनी आमचीय लगणूक कशी आसूंक जाय हाचेर सगळे गांवकार विचार करतालें.
गुप्त वावर
बापायक शेतांत मदत करता आसतानाच दुसरे वटेन ते गुप्तरितीन केन्ना वण्टीपत्रकां वांटप तर केन्ना वण्टीपत्रां चिकटावप अशीं कमां करताले. केन्ना केन्ना गुप्त मार्गान बसका घेवन राष्ट्रकार्या खातीर लोकांची मनां तयार करताले. बाळाचें मन देशर्काय, राष्ट्रकार्य हांचे मदीं पुरायपणान घुस्पल्ले. आपलो पूत अश्या कार्याक लागून हातांतलो सुटत म्हूण तांच्या बापायन बाळाचें सान पिरायेचेर लग्न केलें. इंद्रावतीक आपलो घरकारा देशा खातीर कार्या करता तें पळोवन धादोसकाय जाताली. कारण चळवळ,आंदोलन, क्रांती हांचे विशीं ती आपल्या कुळारा सावन आयकत आयिल्ली. बाळाच्या सांगातान ती प्रत्यक्ष अणभवूंक पावली.
तांचो ठारावीक निश्चेव
बाळाच्या बापायन ते संवसारांत रमचे म्हणून तांकां लग्नाच्या बंदनांत घुस्पायल्ले पूण तांचे लक्ष मात संवसांरात केन्ना रमलें ना.पुर्तुगेजांक सत्ते भायरें करचे पसत तांचो जीव तळमळतालों आझेंत मोन्तेरो हो पुलीस अधिकारी जी दादागिरी करतालो ताका लागुन तांकां सासणाची बुद्द शिकयतलों असो तांणी खर निश्चेव केल्लो.
तांनी केल्ली क्रांती
आझेंत मोन्तेर गोंयकारांक छळटालो. ताचे विशीं बाळाक भयंकार राग आसलो. ताकां सोंपोवणाचो तांणी बेत केल्लो. ताकां लागून ताणीं पुर्तुगेज सत्तेक, आपले सवंगङी मोहन रानङे,आनंद थळी,सुखा शिरोङकार,यशंवत, लाङू दत्ता, रामचंद्र हांच्या आदारान धावंङावपाचो यत्न केलो. पुर्तुगेजांक सत्ते भायरे करचे पसत ते आझाद गोमंतक दलाचे वांगङी जाले आनी तांचे वतीन आकांतवाद निर्माण केलो. पुर्तुगेज सत्तेंत आवाज काङपाक मेळना आसलें म्हणून तांणी आकांतवादाच्या आदारान मोन्तेरोक हालयतालो. तांणी आनी तांच्या वांगङ्यानी पत्रादेवीच्या लागसार गाळेल गांवांतल्या पुलीस स्टेशनाचेर घुरी घालून थंयचो दारूगुळो, शस्त्रां,काङतुसां घेवन पसार जाले. अस्नोङेचें पुलीस चौकेर घुरी घालून थंयच्या पुलिसांक बांदून घालून थंयचो सगळो दारूगुळो चोरून व्हेलो. बाळाच्या आकांतवादान आझेंत मोन्तेर सारको थतरवितर जालो आनी ताणें तांकां धरपाचो कट केलो. हे क्रांतीवीर योतात केन्ना आनी आपलें काम सोंपोवन पुर्तुगेज शिपायकांक शिंगां लावन केन्ना नाच्च जातात कशें, हें कुवाङें मोन्तेरोक सुटलें ना. ताणें बाळांक धरपाक शेकङ्यांनी पुलिसांचो आदार घेतलो आनी न सांपङपी बाळा, एका मनशान चाङी केल्ल्यान पुर्तुगेज शिपायकांच्या हाताक जिवंत सांपङले.
मरण
आझेत मोन्तेरोन तांकां हाल हाल करून मारलें. बाळान सगळे दुख्ख,त्रास,यातना, कश्ट सोंसलें पूण निमणे स्वासा मेरेन आपल्या एकांय वांगङ्याचें नांव सांगलें ना. मातृभुंयेची सेवा करीत, राष्ट्रदेवतेच्या ह्या स्वातंत्र्य यज्ञांत आपलें रगत आनी मांसाचो निवेद्दा दवन आपले प्राण ओंपले आनी ते हुतात्मे जाले. क्रांतिकाराचो मान मेळयत बाळा अमर जालो, ती तारीक जावन आसा 18 फ्रेब्रुवारी 1955. अस्नोङें गांवांत तांचो पुतळो आसा तशेंच अस्नोङेंच्यान शिरगांव वचपी मार्गाक ‘हुतात्मा बाळा मापारी मार्ग’ अशें नांव दवरलं.
संदर्भ
वर्ग:देवनागरी पानां
१४वो गोवा युवा महोत्सव (१७, १८ जानेवारी २००९)
१४वो गोवा युवा महोत्सव( १७,१८ जानेवारी २००९) १४वो गोवा युवा महोत्सव १७ आनी १८ जानेवारी २००९ ह्या दिसा स्पोर्ट्स कॉम्प्लेक्स, पर्ये,सत्तरीत आयोजित केल्लो. गोवा युवा महोत्सवाचे उक्तावण पयलेच फ़ावट दिवले वांगडाच दिवजां पेटोवन जालें.ज्येश्ट कोंकणी साहित्यीक आनी पत्रकार सदानंद तेंडुलकार हांणी उक्तावण केल्लें.
संदर्भ
वर्ग:देवनागरी पानां
र.वि.पंडित
र.वि.पंडित हो एक फामाद कवी.
वळख
हे कोंकणींतले एक यूग निर्माण करप कवी. 26 जानेवारी 1963 ह्या दिसा एकाच बराबर पांच कविता संग्रह देखीक ‘आयलें तशें गायले’ ‘म्हजें अतर गावड्याचें’ ‘अतुरले तें रूप घरतलें’ ‘धरतरेचें कवन’ आनी ‘चंद्रावळ’ हे उजवाडाक हाडून इतिहास रचलो. ‘ल्हासो’ आनी ‘दर्या गाजोता’ हे तांचे म्हत्वाचे कविता साग्रह आसात. तांच्या कवितांचे इग्लीश, कन्नड भाशांनी अणकार जावन ते पुस्तक रुपान उजवाडा आयल्यात. ते भायर तांच्यों कविता पुर्तुगेज, फ्रँच आनी ज्ञायत्या भारतीय भासांनी अणकाराच्या रूपान पावल्यात. लोकसाहित्याचोय तांणी खोल अभ्यास केल्लो. ते एक नामनेचें फोटोग्राफर आशिल्ले. तांकां राष्ट्रीय आनी आंतरराश्ट्रीय पुरस्कार फावो जाल्यात. तातूंत गोंय कला अकादेमी, साहित्य अकादेमी हांचो आसपाव आसा. भास्स सरकारान तांकां ‘पद्नश्री’ हो किताब दिवन तांचे साहित्य सोबेचो भोवमान केलो.
साहितीक वावर
‘म्हजें  उतर  गावड्याचे’ हो कविता संग्रह गावड्याचेर आधारीत आसा. ह्या संग्रहात ताणी गावड्चाची भास, तांचें दूख-सूक,भैस बरे भाशेन निमार्ण केल्यात. तशेंच ‘हांव गावडो’ म्हणपी तें पयलें कवी.’आयज तूं येतलो देखून’ हे कवितेंत तांणें घरूपसून पयस गेल्या आपणाल्या घोवाची वाट पळोवपी अशें एके बायल-मनशेच्या विरहाची भावना खूब उत्कटतायेनन परगट केल्या पंडितांन आपणाली प्रतिमा मानवतावादी कवी म्हणूनच जपली. आपणाले जीणेंत आयिल्ल्या हेर भूमिकांक तांणी पाळो दीलो ना, पंडितांक कविता बरयतासतना जी खुशालकाय मेळटाली तिचेंच तांकां अपरूप दिसतालें. पूण आपणाली कविता समीक्षकांक मानवतली काय ना, हाचे संबंदान चडशी चिंतना करपाची तांका गरज दिसली ना. तांची भूमिका निश्चित जाल्ली आनी तांणी उदात्त मूल्यां बाळगिल्ल्यान ते भूमिकेक आपणाल्या बळग्याची वळख पटिल्ली. त्या बळग्यांत दास्यमूक्त भारतांत आनी गेंयांत सपनांक नव्यो दिको दिवपाखातीर नवी उर्बा ठासून भरिल्ली. ते आपुण जसो आसा तसोच उरतलो, तेंच आपणालें भागधेय, अशें किंकर्तव्यमूढ जावंक नात. नव्या शास्त्रांचो लाव सामान्य जनांक जावंक जाय अशी अपेक्षा बाळगीत रावले. हातांत कांयच नासतना पोरण्या काळांतल्या वैभवांत रावपाचें सपन पळयत रावपी, नव्या आव्हानांक मात सामखारा न वचपी, गोयचे सुटके आदलो जसो आशिल्लो तसोच अंदिल्लो रांवक सोदपी समाज पंडितांक केन्नाच मानवलो ना. पंडित कर्मठ नाशिल्ले आनी हेरांनी कर्मठ राविल्ले तांकां मानवपासारके नाशिल्लें. ते ह्धुमॅनिस्ट आशिल्ले ते अशा अर्थान. गांधावादांतल्यान होलमल्ली अध्यात्मिक विचारधारा आनी गोंयचे अस्मितयेचें दायज ह्या आदर्शांत पंडितांतांचे पांय पुराय आत्मविश्वासान रोमून आशिल्ले. देखून तांकां नवकविता, अस्तित्ववादी बरपावळ हांचे परसय भौतिक वो समाजिक पांवड्यावेल्या प्राप्त परिस्थितीच्या समस्यांचें आनी तांचो सुटावो करपाचें भान दवरप चड गरजेचें दिसले. तांचे कवितेंतलो लयकारी आनी ललकारीय दिसून आयली. मुखार जेन्ना सवस्तकाय लाबली तेन्ना पंडितांक दधसागरापरसय दर्या, सामुव, समुदावेलें नुस्तें पागप हीं आव्हानां चड मानवली. तांचे कवितेकडसून प्ररणा घेतिल्ल्यांनी, आपणाले कोंकणी कवितेंत हें भान सदांच राखले.
भाशिक वावर
•	आयलें तशें गायलें,1963 •	उरतलें तें रुप धरतलें ,1963 •	चन्द्रावळ, 1963 •	धर्तरेचें कवन, 1963 •	ल्हारां, 1965 •	रेवेंतली पावलां, 1969 •	नाच रे मोरा, 1975 •	मोगाचे आवंडे, 1975 •	दर्या गाजोता, 1976 •	जिणेची रूपडीं, 1976 •	रत्नांहार-भाग 1, 1976 •	रत्नांहार-भाग 2, 1976 •	विरचित दर्सा गाजोता, 1983 बालसाहित्य •	गोड गोड काणयों (भाग 1)1965 •	रामायण-महाभारतांतल्यो कथा, 1966 •	गोड गोड काणयों (भाग 2), 1965 •	मोगरे फुलां, 1982 •	भुरग्यांल्यो काणयों, 1983 हींन्दी बरपावळ •	चन्द्रशेखर, 1971 •	जैसा आया वैसा गाया, 1971 इगंजी बरवळ •	Gandhiji ,1945 •	The national leader, 1946 •	Voice of peace, 1967 •	The Moon….The Moon, 1969 •	Motiam, 1971 •	Moods of love, 1971 •	My Goa and other poems, 1971 •	Dance, Peacock Dance, 1975 •	A child’s world,1976 •	Goan Poetry, 1976 •	The sea is roaring, 1976 •	Poems, Panjim, 1978 •	The Tamarind Leaf, 1974 पुर्तुगेज अणकार •	Poemas, separate do boletin do instituteo menezes braganca no 123,1978 •	Poemas, separate do boletin do instituteo menezes braganca no 122,1979 •	Poemas, separate do boletin do instituteo menezes braganca no123,1979 मराठी अणकार •	गोदान, 1969 •	तरंग, 1969 •	धागे दोरे, 1969 •	स्त्री-हदय, 1986 कन्नड अणकार •	रश्मी ,1979
पूरसकार
दर्या गाजोता ह्या कविता समग्रहाक अकादमीचो पुरस्कार फावो जाल.1982 वर्सा तांका भारत शासनाची पदूमश्री पदवी फावो जाली.
वर्ग:देवनागरी पानां वर्ग:कोंकणी लेखक वर्ग:लेखक/Lekhok वर्ग:गोंयकार फामाद मनीस/Goenkar famad monis
आल्मैदा, आनास्तासिओ तोमाझीनु बारनाबे द
(जल्मः 12 जुलय, 1929 वेळ्ळी-साश्टी; मरणः 25 मे 1978 वेळ्ळी). गोंयचो सुटके झुजारी. बापायचें नांव कायतानु आल्मैदा. ताणें बी. ए. मेरेन शिक्षण घेतलें, तशेंच पत्रकारितेचोय अभ्यास केलो. 1950 वर्सा मुंबय प्रजासमाजवादी पक्षान आयोजित केल्ले विद्यार्थी चळवळींत ताणें वांटो घेतिल्लो. 1953 वर्साचे सुर्वेक तो ‘ नॅशनल काँग्रेस ’- गोंय संघटनेचो वांगडी जालो. 1954 वर्सा तो हे संघटनेचे मुंबय शाखेचो चिटणीस जालो. उपरांत उरसेलीनु आल्मैदा आनी फेलीक्स आल्मैदा हांचेवांगडा ताणें कलकत्याक ‘ नॅशनल काँग्रेस ’- गोंय हे संघटनेची शाखा सुरू केली. उपरांत ताणें आपले नोकरेक सोडचीट दिवन तो गोंयां आयलो आनी राजकी वावर करूंक लागलो. 15 सुप्टेंबर 1954 दिसा ताका ताच्या वेळ्ळीच्या घरांत धरलो. उपरांत प्रादेशिक लश्करी दंडाधिकाऱ्यामुखार ताची चवकशी जावन ताका आठ वर्सां खर बंदखणीची ख्यास्त फर्मायली. आग्वाद बंदखणींत आसतना तो निरक्षर कैद्यांखातीर वर्ग घेतालो.
वर्ग:! गोयेकार - फामाध व प्रसिद वर्ग:Goemkar – Famadh / Prosidh वर्ग:Prosidh, Famadh Monxeam वर्ग:देवनागरी पानां वर्ग:गोंयकार फामाद मनीस/Goenkar famad monis
आदिवासी
ही भास शेक चलता. ह्या कुटुंबांतआदिवासी लोक रान आनी दोंगर हांचो आलाशिरो घेवन, नागरी संस्कृतायेपरस पयस आनी अलिप्त राविल्ल्या संबंदीत प्रदेशांतल्या मूळ नागरिकांक ‘ आदिवासी ’ अशें सादारणपणान म्हणटात.
इंग्लीश भाशेंत ‘ आदिवासी ’ ह्या उतरांक अॅबॉरिजिनझ् ’ म्हणटात. तेभायर‘ प्रिमिटिव्ह ’ म्हळ्यार उदरगत घडोवपाक शिकूनाशिल्ली जमात, तर ‘ सॅव्हेज ’ म्हळ्यार मागाशिल्ले वा रानवट लोक ह्या उतरांनीय ह्या जमातींक वळखतात. तेभायर वयल्या इंग्लीश उतरांनी तांचें मागशिल्लेंपण, अज्ञान आनी भोळो सभावय नदरेंत येता.
भारतांत, पूर्विल्ल्या काळांत प्रोटोऑस्ट्रलॉइड, मंगोलाइड आनी नेग्रिटो अशें विंगडविंगड मानववंश रावताले. आयच्या ‘ आदिवासी ’ची उत्पत्ती ह्या वंशकुळयांसावन जाली, अशें मानतातभारतीय स्मृतिग्रंथांत आदिवासी समातीचो उल्लेख आयला. रामायणांत किरात,निषाद,शबर हांचो तर महाभारतांत पुलिंद आनी कित ह्या हिमालयांतल्या आदिवासींचोउल्लेख आयला. भारतात वन्य आदिवासींचे वाठार फुडल्या भूगोलीक