cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
बेतोडा
वैजकी सुविधा (शासकीय)
सगळ्यांत लागीं समाजिक आरोग्य केंद्र ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं प्राथमिक आरोग्य केंद्र ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. गांवांत १ प्राथमिक आरोग्य उपकेंद्र आसा. सगळ्यांत लागीं प्रसूति आनी बालकल्याण केंद्र ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं क्षयरोग उपचार केंद्र १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं अ‍ॅलोपॅथी रुग्णालय ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं पर्यायी वैजकी रुग्णालय १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं दवाखानो ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं पशुवैजकी रुग्णालय ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा.
गांवांत १ कुटुंब कल्याणकेंद्र आसा.
नितळसाण
गांवांत बंद गटार उपलब्ध ना. गांवांत उघडें गटार उपलब्ध आसा. नीट जलस्त्रोतांत सोडिल्ले सांड उदक हें क्षेत्र पुराय तरेन स्वच्छता अभियानांत ना गांवांत न्हाणीघर आनी सार्वजनिक स्वच्छता घर उपलब्ध ना. गांवांत न्हाणीघर सोडून सार्वजनिक स्वच्छता घर उपलब्ध ना. गांवांत ग्रामीण उत्पादक केंद्रे ना जाल्यार सॅनिटरी हार्डवेअर मांड उपलब्ध ना. गांवांत ग्रामीण सॅनिटरी हार्डवेअर मांड उपलब्ध ना. गांवांत सामूहिक बायोगॅस ना जाल्यार उत्पादक पुनर्वापराची वेवस्था उपलब्ध ना.
दळणवळण आनीक येरादारी
गांवांत पोस्ट ऑफीस उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं पोस्ट ऑफीस ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. गांवांत उपपोस्ट ऑफीस उपलब्ध आसा. गांवांत पोस्ट आनीक तार ऑफीस उपलब्ध आसा. गावाचो पीन कोड ४०३४०१ आसा. गांवांत दूरध्वनी उपलब्ध आसा. गांवांत सार्वजनीक दूरध्वनी केंद्र उपलब्ध आसा. गांवांत मोबाईल फोन सुवीधा उपलब्ध आसा. गांवांत इंटरनेट सुवीधा उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं इंटरनेट सुवीधा ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. गांवांत खाजगी कूरियर उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं खाजगी कूरियर ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. गांवांत शासकीय बस सेवा उपलब्ध आसा. गांवांत खाजगी बस सेवा उपलब्ध आसा. गांवांत रेल्वे स्थानक उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं रेल्वे स्थानक १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा. गांवांत ऑटोरिक्षा व टमटम उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं ऑटोरिक्षा व टमटम ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. गांवांत टॅक्सी उपलब्ध आसा. गांवांत व्हॅन उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं व्हॅन ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. गांवांत ट्रॅक्टर उपलब्ध ना. गांवांत सायकल रिक्षा (पायचाकी) उपलब्ध ना. गांवांत सायकल रिक्षा (यांत्रिक) उपलब्ध ना. गांवांत बैल आनी अन्य जनावरांनी ओढिल्ली गाडी उपलब्ध ना. गांवांत समुद्र/नदी बोट सेवा उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं समुद्र/नदी बोट सेवा ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. राष्ट्रीय महामार्ग गांवाक जोडला. राज्य महामार्ग गांवाक जोडूंक ना.सगळ्यांत लागीं राज्य महामार्ग ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. जिल्ल्यातलो मुखेल रस्तो गांवाक जोडूंक ना.सगळ्यांत लागीं जिल्ल्यातलो मुखेल रस्तो ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. जिल्ल्यातलो अन्य रस्तो गांवाक जोडूंक ना.सगळ्यांत लागीं जिल्ल्यातलो अन्य रस्तो ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा.
बाजार आनी सावकारी पेडी
गांवांत एटीएम उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं एटीएम ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. गांवांत वेपाराविशी सावकारी पेडी उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं वेपाराविशी सावकारी पेडी ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. गांवांत सहकारी सावकारी पेडी उपलब्ध आसा. गांवांत शेतकी कर्ज संस्था उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं शेतकी कर्ज संस्था ५ किलोमिटरा परस कमी अंतराचेर आसा. गांवांत स्वयंसहाय्य गट उपलब्ध आसा. गांवांत रेशन मांड उपलब्ध आसा. गांवांत मंडी / कायमचे बाजार उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं मंडी / कायमचे बाजार ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. गांवांत आठवडयाचो बाजार उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं आठवडयाचो बाजार ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. गांवांत कृषी उत्पन्न बाजार समिती उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं कृषी उत्पन्न बाजार समिती ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा.
आरोग्य आरोग्य, पोषण आहार आनी मनोरंजन सुविधा
गांवांत एकात्मिक बाल विकास योजना (पोषण आहार केंद्र) उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं एकात्मिक बाल विकास योजना (पोषण आहार केंद्र) ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. गांवांत बालवाडी (पोषण आहार केंद्र) उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं बालवाडी (पोषण आहार केंद्र) ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. गांवांत इतर पोषण आहार केंद्र उपलब्ध आसा. गांवांत 'आशा' कर्मचारी उपलब्ध आसा. गांवांत समाज भवन (टीव्ही वेवस्था आशिल्ली/नाशिल्ली) उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं समाज भवन (टीव्ही वेवस्था आशिल्ली/नाशिल्ली) ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. गांवांत खेळांमळ उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं खेळांमळ ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. गांवांत खेळ / मनोरंजन केंद्र उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं खेळ / मनोरंजन केंद्र ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. गांवांत चित्रपटगृह / व्हिडिओ केंद्र उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं चित्रपटगृह / व्हिडिओ केंद्र १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा. गांवांत सार्वजनिक पुस्तकालय उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं सार्वजनिक पुस्तकालय ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. गांवांत सार्वजनिक वाचनालय उपलब्ध आसा. गांवांत खबरेपत्र पुरवण उपलब्ध आसा. गांवांत विधानसभा मतदान केंद्र उपलब्ध आसा. गांवांत जन्म मृत्यु नोंदणी केंद्र उपलब्ध आसा.
वीज
२४ वरां वीज पुरवण घरगुती कामाखा तीर हुनाळ्यांत (एप्रिल-सप्टेंबर) दर दीसा उपलब्ध आसा. २४ वरां वीज पुरवण घरगुती कामाखातीर हिवाळ्यात (ऑक्टोबर-मार्च) दर दीसा उपलब्ध आसा. २४ वरां वीज पुरवण शेतकामाखातीर हुनाळ्यांत (एप्रिल-सप्टेंबर) दर दीसा उपलब्ध आसा. २४ वरां वीज पुरवण शेतकामाखातीर हिवाळ्यात (ऑक्टोबर-मार्च) दर दीसा उपलब्ध आसा. २४ वरां वीज पुरवण वेपाराविशी कामाखातीर हुनाळ्यांत (एप्रिल-सप्टेंबर) दर दीसा उपलब्ध आसा. २४ वरां वीज पुरवण वेपाराविशी कामाखातीर हिवाळ्यात (ऑक्टोबर-मार्च) दर दीसा उपलब्ध आसा. २४ वरां वीज पुरवण सगळ्यांखातीर हुनाळ्यांत (एप्रिल-सप्टेंबर) दर दीसा उपलब्ध आसा. २४ वरां वीज पुरवण सगळ्यांखातीर हिवाळ्यात (ऑक्टोबर-मार्च) दर दीसा उपलब्ध आसा.
जमिनीचो वापर
बेतोडा ह्या गावात जमिनीचो वापर सकयलदिल्ल्याप्रमाण जाता (हेक्टर- क्षेत्रफळ):
शिंपणावळ सुविधा
शिंपणावळ करपा खातीर स्रोत अशे आसात (क्षेत्रफळ हेक्टरांनी) :
उत्पादन
बेतोडा ह्या गावांत सकयल दिल्ल्या वस्तूंचें उत्पादन जाता( महत्वाचें सकयल दिल्ल्या प्रमाणें): RICE, ARECANUTS, CASHEW NUTS.
संदर्भ
वर्ग:देवनागरी पानां वर्ग:गोंय/Goem वर्ग:उत्तर गोंय /ut'tor Goem वर्ग:फोंडा तालुका/Ponda Taluka वर्ग:गोंयचीं शारां आनी जागे
श्रीलंका
श्रीलंका हिंद म्हासागरांतलो एक जुंव्याच्या रुपान आशिल्लो देश. भारताचे आग्नेय दर्यादेगे सावन तो सुमार 32 किमी. पयस आसा. डॅमोक्रेटीक सोशलीस्ट रिपब्लीक ऑफ श्रीलंका हें ताचें सावन तो सुमार 32 किमी. पयस आसा. डॅमोक्रेटीक सोशलीस्ट रिपब्लीक ऑफ  श्रीलंका हें ताचें राजकीय नांव. देशाचो आकार पिएर(Pear) ह्या फळासारको आसा. 1972 मेरेन ह्या देशाक सिलोन ह्या नांवान वळखताले. क्षेत्रफळ 65,610 चौ. किमी. उत्तर-दक्षिम चडांत चड लांबाय 435 किमी. आनी अस्तंत-उदेंत चडांत चड रुदांय 225 किमी. पाल्क स्ट्रेट ह्या उथळ दर्यान श्रीलंकेक भारता सावन वेगळो केला. कोलोंबो हें देशाचें राजपाटण.
भूंयवर्णन
भूंयतज्ञांच्या मता प्रमाण भूंयतज्ञांच्या मता प्रमाण श्रीलंका हो भारतीय द्विपकल्पाचोच एक भाग. त्या भागाक तांणी गोंण्डवानालँड अशें नांव दिलां. देशाचो दक्षिण-मध्य भाग पर्वतीय आसा. ह्या पर्वतीय भागा भोंवतणी(नैऋत्ये खेरीज) उणे उंचायेचो भाग आसा. हो भाग पर्वतीय प्रदेशा सावन खोल देगणांनी वेगळो केला. हो उणे उंचायेचो भाग सपाट प्रदेशांनी रेवाडला. नैऋत्य दर्यादेगेर ऊंच सुळको आसा. हेर दिकांच्या दर्यादेगांनी खूब खाजनां, रेंवे पटे, रेंवे राशी आनी ल्हान ल्हान द्विपकल्प आसात.
भूंयरचणूकेचे नदरेन देशाचे वांटे केल्यात ते अशे पिदुरुतालागला हें मध्यवर्ती पर्वतीय प्रदेशांतलें सगळ्यांत उंचेलें तेमूक आसून ताची उंचाय 2,524 मी.जाल्यार अॅडम तेमकाची  उंचाय 2,243 मी., आसा. हें तेमूक म्हळ्यार बौध्द, हिंदू, मुसलमान तशेंच किरिस्तांव लोकांचें पवित्र स्थान. ईशान्येकडचो प्रदेशय पर्वतीय आसून तातूंत रक्वाना पर्वताचो आस्पाव जाता. थंय ल्हान ल्हान दोंगुल्यांच्योय वळी आनी समान्तर गेल्लीं देगणांय खूब आसात. उदेंतेकडचो प्रदेश हो खडबडीत मैदानी भाग आसून थंय एकामेकांक पयस अशो कांय दोंगुल्ल्योय आसात. उत्तरेकडच्या सखल भागांत खूब न्हंयो आनी कांय ल्हान ल्हान दोंगुल्ल्योय आसात.
हवामान
श्रीलंकेचें हवामान विषुववृत्त प्रकारचें. पूण चारयवटेन दर्यान रेवाडिल्ल्यान तातूंत थोडोसो बदल जाणवता. देशांतलें वर्सुकी सरासरी तापमान 27°सॅ. पूण पर्वतीय भागांतलें सरासरी तापमान 16°सॅ. आसा. श्रीलंका हो ल्हान देश आसलो तरी थंयच्या वेगवेगळ्या भागांतलें पावसाचें प्रमाण वेगवेगळें आसा. देशाचे आग्नेयेकडच्या प्रदेशांनी सरासरी पावसाचें वर्सुकी प्रमाण 130 सेंमी. जाल्यार ईशान्येकडच्या भागांत  तें 510 सेंमी. इतलें आसता.
वनस्पत आनी मोनजात
च्याचे मळे तयार करपा खातीर खूब प्रमाणांत वनस्पत कातरप जाल्या. पूण आयज लेगीत देशाचो 70% भाग रानांखाला आसा. सद्या फुलपी आनी नाफुलपी वनस्पतीच्यो 3,000 उपजाती आसात. रानां मारप आनी शिकार हांकां लागून मोनजातीचेंय प्रमाण उणें जालां. हांगाच्या रानांनी हत्ती, हरणां, बिबळो, वांस्वेल, कोलो, माकड, रानदुकर, चितो, मानगें आनी गव्या रेड्यांचो तड आस्पाव जाता. हांगा तरेकवार सुकण्यांच्योय जाती आसात.
इतिहास
श्रीलंका ह्या जुंव्याक 1972 मेरेन सिलोन अशें म्हणटाले. ह्या जुंव्याचेर सगळ्यांत आदीं यक्ष आनी नागा लोकांचो राबितो आशिल्लो अशें जाणकारांचें मत आसा. वेद्दा हे ह्याच लोकांचे वंशज. सिंहाली लोकांचें आगमन ही श्रीलंका इतिहासांतली मुखेल  घडणूक. इ.स.प.550 त विजया ह्या उत्तर भारतीय राजकुंवरान श्रीलंकेंत सिंहली संस्कृतायेची स्थापणूक केली अशी आख्यायिका प्रचलित आसा. सुरवेक सिंहली लोकांनी जुंव्याच्या उत्तर प्रदेशांत आपलो राबितो केल्लो. तांकां शिंपणावळ पद्दतिचें बरें गिन्याय आशिल्लें. इं.स.प. 200 ते इ.स. 993 मेरेन अनुराधापुरा हें सिंहली हें सिंहली केंद्र आशिल्लें. सिंहली जेन्ना ह्या जुंव्याचेर पावले, तो मेरेन थळावे वेद्दा हे लोक शिकार करूनच आपलें पोट भरताले. पूण सिंहली लोकांनी शेतकी पद्दत आनी लोखण तयार करपाची पद्द्त थंयच्या लोकां मुखार मांडली. श्रीलंकेचो पारंपारीक इतिहास पयलेच खेप इ.स. सव्या शेंकड्यांत बरोवन काडलो जुंव्याचो पुर्विल्लो इतिहास महावंश ह्या ग्रंथांत मेळटा. हो ग्रंथ बौध्द भिक्षुकांनी पाली  भाशेंत बरोवन काडलो. हातुंतली इतिहासीक म्हायती पुर्विल्ल्या आख्यायिकांचेर आदारल्या. इ.स.प. तिसऱ्या शेंकड्यांत भारतांतलो सम्राट अशोक हाणें बौध्द धर्म आपणायल्या उपरांत आपले धुवेक धाडली. महेंद्रान धम्माच्या रुपान बुध्दाची शिकवण थंयच्या लोकांमुखार मांडली. हे शिकवणेन प्रभावीत जावन थंयचो राजा देवानाम्पीयातीसा  हाणें बौध्द धर्म आपणायलो. उपरांत थंयच्या सिंहली लोकांनीय तो धर्म आपणायलो बौध्द लोकांनी श्रीलंकेक आपलें खाशेलें वास्तुशिल्पशास्त्र, मूर्तीकला आनी बरपावळ दिली. बौध्द भिक्षुकांचे संघ खूबकडेन पातळिल्ले. पूण अनुराधापुरा हें तांचें मुखेल केंद्र आशिल्लें. श्रीलंकेच्या राजांनी बौध्द भिक्षुकां खातीर खूब विहार बांदिल्ले.
इ.स.प. 100 च्या सुमाराक दक्षिण भारतांतल्या तमिळांनी जुंव्याचेर घुरी घालून थंयच्या उत्तर भागाचेर आपलो शेक बसयलो. उपरांत तमिळ राजा आनी सिंहली राजा हांच्यांत पुर्तुगेज येमेरेन झगडीं चालूच आशिल्लीं. तमिळांनी जुंव्याचो उत्तरेकडचो भाग हातासल्या उपरांत सिंहली दक्षिणेकडेन गेले. तांचे भितल्ल्या झगड्यांक लागून सिंहली राजांक आपलें राजपाटण साबार कडेन हालोवंचें पडलें. सोळाव्या शेंकड्यांत कोट्टे शारांत तांणी आपलें राजपाटण उबारिल्लें. हें शार कोलोंबो शारासावन कांय मैल अंतराचेरच आशिल्लें. त्या वेळार चडसो वेपार मूर अशें म्हणटात. पंदराव्या शेंकड्याच्या शेवटा मेरेन तमिळांनी जुंव्याचे उत्तरेक जाफना द्वीपकल्पांत आपलें राजपाटण उबारलें. आयज लेगीत तें तमिळांचें मुखेल ठाणें आसा. सिंहली राजा पराक्रमाबाहु सवो हाकाच तमिळांक आपल्या शेकातळा हाडपाक यश आयलें.
संदर्भ
वर्ग:देवनागरी पानां
ದೋನ್ ರಿಂಕಾರಿಯಾಂಚಿ ವಪಾರ್
ವಪಾರಿಂಚೊ ಹೆತು
ತೆದ್ನಾಂ ಶಿಸಾಂನಿಂ ಲಾಗಿಂ ಸರುನ್ ತಾಕಾ ವಿಚಾರ್ಲೆಂ: “ವಪಾರಿಂನಿಂ ತಾಂಚ್ê ಕಡೆ ಕಿತ್ಯಾಕ್ ಉಲಯ್ತಾಯ್?” ತಾಣೆಂ ಪರ್ತಿಪಾಳ್ ಕೆಲೊ: “ಕಿತ್ಯಾಕ್ ಸರ್ಗಿಂಚ್ಯಾ ರಾಜ್ಯಾಚೆ ಗುಟ್ ವಳ್ಖುಂಚೆಂ ದೆಣೆಂ ತುಂಕಾಂ ದಿಲ್ಲೆಂ ಆಸಾ; ತಾಂಕಾಂ ಹೆರಾಂಕ್ ನಾ. ಆಸಾ ತಾಂಕಾಂ ದೆವ್ ಆನಿಂಕ್-ಉಯ್ ದಿತಲೊ ಆನಿ ತಾಂಚೆಂ ಮಾಪ್ ಭರನ್ òತ್ತಲೆಂ; ಪುಣ್ ನಾ ತಾಂಕಾಂ, ಆಸಾ ತೆಂ ಪರಿಯಾನ್ ತಾಂಚ್ê ಕಡ್ಲೆಂ ದೆವ್ ಕಾಡುನ್ ಘೆತಲೊ. ದೆಖುನ್ ಹಾಂವ್ ವಪಾರಿಂನಿಂ ತಾಂಚ್ê ಕಡೆ ಉಲಯ್ತಾಂ, ಕಿತ್ಯಾಕ್ ಪಳೆವ್ನ್-ಉಯ್ ತಾಂಕಾಂ ದಿಸನಾ, ಆನಿ ಆಯ್ಕುನ್-ಉಯ್ ತಾಂಕಾಂ ಆಯ್ಕನಾ ಆನಿ ಸಂಜೊಯ್ ನಾ.
''‘ಆಯ್ಕುನ್-ಆಯ್ಕುನ್ ತುಂಕಾಂ ಕಾಂಯ್, ಸಂಜಚೆಂ ನಾ; ಪಳೆವ್ನ್-ಪಳೆವ್ನ್ ತುಂಕಾಂ ಕಾಂಯ್ ದಿಸ್ಚೆಂ ನಾ. ಕಿತ್ಯಾಕ್ ಹ್ಯಾ ಲಕಾಚೆಂ ಕಾಳಿಜ್ ಜಡ್-ನಿಬರ್ ಜಾಲಾಂ, ತಾಂಚೆ ಕಾನ್ ಭೆರೆ ಜಾಲ್ಯಾತ್, ತಾಂಚೆ ದಳೆ ಧಾಂಪ್ಲಲೆ ಆಸಾತ್; ನಾ ತೊರ್ ದಳ್ಯಾಂನಿಂ ತಾಂಕಾಂ ದಿಸುಂಕ್ ಲಾಗ್ತಲೆಂ, ಕಾನಾಂನಿಂ ತಾಂಕಾಂ ಸಾರ್ಕೆಂ ಆಯ್ಕುಂಕ್ ಮೆಳ್ತಲೆಂ, ಮನಾನ್ ತಾಂಕಾಂ ಸಂಜತಲೆಂ, ಆನಿ, ತಿಂ ಮ್ಹಜ್ê-ಶಿಂ ಪರ್ತುನ್ ಯೆವ್ನ್, ಹಾಂವ್ ತಾಂಕಾಂ ಬರಿಂ ಕರಿನ್ .'
ದನ್ ರಿಂಕಾರಿಯಾಂಚಿ ವಪಾರ್
ಪವಿತ್ರ್ ಪುಸ್ತಕ್ ː ಲುಕಾಸ್ 7 ː 40-50
“ವಪಾರಿಂನಿಂ ಉಲಯ್ತಲಂ, ಸಂವ್ಸಾರ್ ರಚ್ಲಲ್ಯಾಕ್ ಗುಪಿತ್ ಆಸ್ಲಲೆೊ ವಸ್ತು ಉಕ್ತೆೊ ಕರ್ತಲಂ”, ಹೆಂ ಪ್ರವಾದಿಯಾಚೆಂ ಉತರ್ ಅಶೆಂ ಖರೆಂ ಜಾಲೆಂ. (ಮಾತೆವ್ 13:35)
Polleiat Niall
The Two Debtors, Commentary and Meditation
Sondorbh
वर्ग:ಜೆಜುಚ್ಯೊ ವಪಾರ್ಯೊ वर्ग:ದೇವಾಚೆಂ ಉತ್ತರ್ वर्ग:ಕನ್ನಡ್ ಪಾನಾಂ
तुर्की
, आशीयांतलो आनि एरोपांतले देस आसा। ताची राजधानी अंकारा नगर आसा।
पळेयात
वर्ग:तुर्की वर्ग:आशीयांतले देस वर्ग:एरोपांतले देस वर्ग:देवनागरी पानां
Konknni lok
Konknni Lok
Page needs to be Edited
Konknni lok vo "Konknnim", ho konknni bhas uloupi lokancho ek pongodd. Ho lok mullache Aryan, ( toxench thodea promanant Dravidd vonxache, nizache Afriki ani Arbi mullache asat). Tanchi Maibhas Konkani zaun asa. Konknni hea xobdachem mull: "kum'" ani "konn", hea xobdam pasun konknni ho xobd uzvadak ailo. "kum'" mhollear dhortori ani "konn" mhullear kuddko. Bharotachea poxchim' tottar, ghattanchea ani somudra modlo zago, mhonnje "Konkonn", ani thoim raupim lok, "Konknnem". Konknni lok, Konkani bhas uloitat punn tantle kaim lok don bhaxeo uloipi asat, karonn Konknni lok Bharotachea poxchim' tottar soglle kodden vosleat ani tea tea rajeantleo promukh bhas uloitat, udahronnak, Marathi, Kanada, ani Malayalam. Ho lok Goem toxem Mharaxttrachea konkonn vibhagant, Kornattokant toxench Kerallant thodde kodden vosleat. Atam ho lok soglea Sonvsarant vistar zalolim disti podtai. Atam Inglandak, Swindon mhunlolea eka xerant, zaito Goemcho lok vosti kortai ani ‘Mini Goa’ oxem nav tea zageak podlam.
Mull
Oxem mhonnttat ki hea lokanche purvoz Sorosvoti nodhiechea deger vostale, khub kall adim Sorosvoti nodi sukun duxkall poddlo, ani ho lok zollam'mollam asro sodunk gele, zoxe Rajasthan, Kaxmir iteadi. Thodde Konkonn prantant aile, Goyant vosle, ani magir vingodd vingodd zageanni vosle. Dharmik xikovnne pormannem, Porxuraman aplo "Porxu" marun hi zomin nirman keli zaka "Konkonn" mhunnttat. ‘Skanda Puranant’ "Sarasvot" Bamonnanchi 96 kullam Goyant vosti keloleacho ul'lekh melltta. Itihaskar oxem mhonnttat ki Goyche adim' raupi dravidd vonxache lok "kunknna" navachi hrasak pavil'li bhaxa uloitale,magavoilean ayil'lea ario lokanchi "prakrit" ani nizachea lokanchi "kunknna" bhaxechea songomatlean atachi konknni zonmak ailea.
Itihas
He lok xetkam',vepar-udim' kortale, tea nimtan thodde Goem bhair gele.
Chol, Koleann, Malovnn , Hon'navor ani Bhottkoll hea zageavoile kaim lok orbi vepari, navik hanchea sombondat aile. Thoddeamni tanchea oteacharak bolli poddun, logn sombondanko lagun, ani thoddeamni opkhoxien muslomani dhorm' apnnailo. Toxech Goyche kaim lok Arbanchea trasak lagun Kornattokant toxech kerallant dhavil'leacho sondorbh melltta.
Te uprant Tipusultanan Kenarachea Kristanvank bondi kelem. 60,000-80,000 Kristanvank xrirongapttonnant 15vorsam bondkhonnint dovorle.
Sodeachi Stithi
Konknni lok kotthinn poristhitlean fuddem aileat. Inglez ani Purtugez razvotti ostak gelea uprant hea lokamni khub udorgot kelea. Te xikl'le ani sompon'n asat. Tanni vepar-udim', banking, xikxonn, kola, vigonean, rajkaronn adi sogllea xetramni vhodd progoti kelea. Bharot toxech Goem svotontr zalea nontor tanchi Mumboi ani her xarantli vosnnuk vaddli. Pordexantui tanchi vhoddli vosnnuk asa.
Konknni Lokam'modli Vividhtai
koknni ulovpi lokam'modim vegvegllea zatidhormachea lokancho aspav asa.
Hindu
mukhel zati:sarosvot bamonn,doivgone va xett,bhonddari va naik,koradde bhott,chitpavn bhott,vanni,moratthe,kunnbi,gavodde,vellip iteadi.
Gavddem
Gavddem (onio navam : kunnbi, gavodde, vellip iteadi),Goemche odim' vosnnukar,zannim gavam rochlim te gavddem.Te Mol'likarzun, Malkazonn, Malkumi adi Devank bhoztat. Chodd Goemant ani thodde Kerllantui asat.
Sarosvot Bamonn
Hanchea modim Godd Sarosvot, chitrapur, kuddalldesokar, rajapur oxe bhed asat. Goem, Kornattkat, Mharaxttrot ani Kerllant tanchi vosti asa. Xoiv ani Voixnnov motam te mantat,ani Goemeant kovllea, Portogalli, Kornattkat xiralli, toxech kaxek tanchea gurunche motth asat. Toxich khub Devlam asat. Te nustem khatat.
Doivgone va Xett
Doivgone kinva xett zatiche lok gyom, mharaxttr, Goem ani Kornattokant vostat. Te bhangor, rotnam,ani rupeachea ollonkaracho vepar kortat, nustem khatat. Sode motth, korki motth hanka mantat.
Bhonddari
Hea lokank naik/naik oxem-i mhonnttat,te Goem choddkorun ani her rajeamni-i ravtat,te xet roitat,nustem dhorpache kamoi kortat.
Koradde Bhott
Mukhel vosti Goemant toxench her rajeamni-i ravtat. Te "Bhotti" bhas navachi boli uloitat. Bhottponnacho vevsai ani kullangramni supari pikoitat. "Pode" ani "Porbhu" oxe tancheant don bhed asat. Xivrak jevtat.
Vanni
he voixio vornnache lok vepar-udim' kortat.
Chitpavn Bhott
tanka konknne bhott oxem-i mhonnttat,te "chitpauni" boli uloitat ani bhottponn kortat.te nustem,mams khainant.
Moratthe
he kxotrio lok,ranne,desai,foll oxi tanchi navam astat.
Her Zati
mest,moddovoll,kolvont,kamsar,mhale,mhar,chambhar,adi.
Konknni Musloman
Mumboi, Thanne, Rotnagirint toxench Goemantt hanchi vasti asa. Te Arbi vepari ani Hindu dhormporivortit vonxache asat.
Navaith
'navaith' (vo noitea) bhottkollant vostat.
Zonjira Sid'di
Ho lok Afrikakek san ail'le, Rotnagiri ani Raigodd hanga ravtat.
Kristanv
Te Goem ani Kenrat ravtat. Vhodd sonkhien aspi he lok mullche dhormporivortit lok zavn asat.
Goemche Kristanv
Goemche Kristanv lok nizache zal'le, vingodd vingodd zatitlem Hindu. Tancheat ozunui zatibhed asa. Tanchi boli Hindu bolieporos veglli asun, tatunt khub Portugez xobd sapddottat.
Monglluri Kristanv
Ho lok Purtugexoioi-Morattha loddai ani battabattichea vellar Goemsan Kenara gel'le. Mungllur xarachea bhonvtonnim ravtat.
Iel'lapur Sid'di
Ho lokank Portugizamni, Afrikeksakun gulam' mhonnun haddil'le. Fuddem chhollak lagun te Goem soddun Karvar chea Iel'lapur zongalant liple. Te Adivasikoxe jietat punn, Kristi dhorm' mantat.
Polleiat
वर्ग:Konknni वर्ग:Romi panam
इटली
, एरोपांतलो देस आसा। ताची राजधानी रोम नगर आसा।
पळेयात
वर्ग:एरोपांतले देस वर्ग:संवसाराचीं राष्ट्रां वर्ग:देवनागरी पानां
कोंकणी भास
कोंकणी (देवनगरी : कोंकणी ; कन्नड : ಕೊಂಕಣೀ ; मल्याळी : കൊംകണീ ; रोमी लिपी : Konknni ; ) ही भारतांतली एक भास, भारतीय-येवरोपी मुळाची जावन आसा. हे भाशेचे मूळ Indo-Aryan कुळांत सांपडटां, आनी हे भाशेंत द्राविडी भासांतले आनी कोंकणींत द्राविड भासांतलें सुमार शब्द आसात. कोंकणीचेर हेर भासांचो खूब प्रभाव जाणवता देखीक पुर्तुगेज, कानडी, मराठी आनी फार्सि-आरबी.
प्रांत
कोंकणी भारतांतल्या पश्चिमी देगेर, म्हळ्यारुच कोंकण प्रांतांत आस्पावपी राज्यांनी उलयतात. गोंया, महाराश्ट्रांतलो कोंकण विभाग,, केनरा, (costal कर्नाटक) आनी केरळांतल्या थोड्या जाग्यांनी ही भास उलयतात. तशेंच प्रत्येक राज्यांत स्वताच्यो खाशेल्यो अश्यो बोलयो आसात. तशेंच उलोवपाची तरा, व्याकरण, स्वरशास्त्र, उच्चार, शब्दसंग्रह जाग्या जाग्यार बदलता, इतलेंच न्हय तर, वेगवेगळ्या जाती-धर्माचे लोक वेगवेगळ्यो बोलयो उलयतात.
लोकसंख्या
भारत सरकाराच्या नोंदणी विभागाच्या १९९१ कलमानुसार, भारतांत कोंकणी उलयतल्या लोकांची संख्या १,७६०,६०७ आसा. म्हणजेच भारताच्या लोकसंख्येतले ०.२१% लोक कोंकणी उलयतात. भारत संविधानांत सुचीत केल्ल्या वळेरेंत कोंकणी १५व्या सुवातेर आसा. २००१ वर्स केल्ल्या लोकसंख्येचे आंकडे अजून प्रसिद्ध करूनांत. भारताच्या भायरूय कोंकणी उलयतल्यांचो आंकडो ५ लाखाच्या वयर आसा. सरासरी जगभर कोंकणी उलयताल्यांची संख्या ७६ लाख(अदमासान) आसा .
मूळ
एक मान्यते प्रमाण आर्यांचें गट, उत्तर भारतांतल्यान सरस्वती न्हंयेच्या देगेवयल्यान, थंय पडिल्ल्या दुकाळा उपरांत(७०० इ. पुर्व) कोंकणांत आयले. . हे आर्य शौरसेनी नांवाची प्राकृत भाशा उलयताले, जी खूब काळा उपरांत कोंकणी भाशेंत रुपांतरीत जाली. .
आनी एका तर्काप्रमाण कोंकणी, "कुंकणा" नांवाच्या एका द्रविडी भाशेचेंं सुधारीत आनी संस्कृतिकरण जाल्लें रूप. कुंकणा आदिवासी( जांका कोक्नि, कुक्नि वा कुक्ना अशेय म्हणटात) आतां उत्तर म्हाराश्ट्रांत आनी दक्षिण गुजरातांत वसतात, पूण नांवा प्रमाणे पळयल्यार, कोंकण प्रांतांत आदीं रावताले. सोंस्क्रुत/प्राक्रुत ची उतरां मेळयिल्ली.
पयले वर्स
कोंकणी भाशेची प्रगती गोंयांत जाली. पयलिच्या काळार कोंकणी बरोवंक ब्रह्मी लिपि वापरताले, पूण ते थोड्या वेळा उपरांत बंद जालें आनी ताच्या उप्रांत देवनागरी लिपी वापरुंक लागले. कोंकणी भाशेचो घरांत आनी धार्मीक कार्यांत वा देवकाऱ्यांत वापर जातालो.
दुसऱ्यो जाती
दुसऱ्यो कोंकणी जाती जल्माक आयल्यो आनी तांणी आपली उलोवपाची रीत हाडली. रत्नागिरि आनी भटकळ चे कोंकणी म्होपळीं झाती ओरबी नविगार आनी स्थानी लोकां मोदीं काझार आनी हिंद्वांच्या धोर्मांतर जावन आयले. आनीक एक भायल्यांची जात आसा सिद्दि. हे सिद्दि ईथीओफिया थाउन आइले नाविगार-वीर आसले .
स्थलांतरण आनी विखंडन
पुर्तुगेज आयल्या उपरांत कोंकणींत साबार बदल जाले. कोंक्ण्यांचे क्रीस्तांव धोर्मपोरिवोर्तोन झाताले आनी पुर्तुगेझांचे धोर्म-नीती च्य कारणार मोस्त कोंकणी हिंदु शेजार्च्या प्रांतांत धावले.हिंदु आनी क्रीस्तांव लोकांमोधें ओंतोर वाडलें आनी आनी थोड्या वेळांत त्यंची उलोंवचि रीत सोइत बोदोल्ली. आदल्या ५०० वोर्सांत कोंकणी भास केनारा(तट्वोर्ती कोर्नाटोक), कोकण-पट्टा (तट्वोर्ती म्हाराष्ट्र) आनी केर्लांत पावलें, मूल कारोण कोंक्ण्यांच्या migration. त्याच्या पोइलें सोइत कोंकणी लोक शेजार्च्या प्रांतांत रवतेले, पोण, migration चें मूल कारोण गोंयेर पुर्तुगेझ राज आसलो.
गोंयां सोड्ण पोळ्तोल्यांत हिंद्वांचे आनी क्रीस्तांव आल्ले आनी migration तीन पोव्टी घोडलें. पोइल्या पोव्टीं, पुर्तुगेझ राज स्थापोण झाल्या उपरांत आनी १५६०-७० च्या इन्क्विझिसांव(Inquisition) झात आसताना. दुस्रें पोव्टीं १५७१ च्या पुर्तुगेझ आनी बीजापुर।बीजापुरच्या सुलताना मोधें लोडाई झाताना. तिस्रें पोव्टीं १६८३-१७४०च्या पुर्तुगेझ आनी मोराठा सांम्राज्या।मोराठ्यां मोधें लोडाई च्या वेळार. पोइलें पोव्टी मोस्त हिंद्वांनी गोंयां सोड्ले. दुस्र्या आनी तिस्रे पोव्टी सोडास्त क्रीस्तांव्चे आल्ले.
हेम पोळुन गेल्ल्यो झाती एक-मेका थांउन वेग्ळे रावतेले आनी तांच्या मोधें सोड interaction नातलें. ह्या झातिंक नोव्या प्रांतांत, थोंइच्या स्थानी लोकांकोडे तांच्या मांइभाषेंत उलोइजे पोड्तोले, देकुन तांच्या उलोऊंच्या रीतिंत,script आनी सोब्दांत स्थानि भाषेंचो मोस्त प्रोभाव पोडता.
इंदिया पुर्तगेसा।पुर्तुगेझ गोंयांत कोंकणी भास
पुर्तुगेझ शासनान १६८४इस्विंत कोंकणी भाषेक ban केलें. तांचे इच्छा आसली कि ओशे कोर्ण हिंद्वांच्या धार्मिक कार्यांत कमी झातेलि. नोवे क्रीस्तांवांक तांच्या सोंस्क्र्ति थांउन पोइस कोरुंक तांनी ओशें केलें. पुर्तुगेझ भाषेक ओप्चरिक भास केलें. त्या उप्रांत गोंयच्या क्रीस्तांवांच्या कोंकणिंत पुर्तुगेझ भासेचो प्रोभव पोदुंक लागलो. त्याच कलार गोंयच्या हिंद्वांनी मोराठि वापोरुंक सुरु केलें, विशेशकोर धार्मिक कार्यां खातिर. ते असुन पुर्वि काळार मोराठी आनी कोंक्णांच्या interaction धोर्मान, आत्तां मोराठि गोंयच्या हिंद्वांचि एक्वोत्त भास झालि. ग्रेस्त क्रीस्तांव कोंकणी वापोर्तेले तर गोरिब आनी खाल्त्या झातिच्या लोकांकोडे उलौंकच्च, आनी सामाजिक कार्यांत पुर्तुगेज उलोइतोले.
Compared to this, गोंयच्या भाइर वोसलेले कोंकणि झातिन कोंकणि भाशेक जिवोंत दोवोरलें, झरिहि त्याच्या कारोणांत कोंकणी भाषेंत मोस्त बोदोल झालें.म्हाराष्ट्रांत देवनगरि लिपिचो वपोर कोर्न्यात आइलो आनी कोर्णाटोकांत वोस्तेले कोंकणी लोकान कोन्नोड लिपिंत बोरोउंक सुरु केलें.
क्रीस्तांव मिसोनार्यांक मांइभाशेंत प्रोचार कोर्न्याचि गोर्झ कोळली आनी तांनी क्रीस्तांव लेख कोंकणींत आनी मोराठिंत थर्जुमओ केलें. तांच्यांत स्रेष्ट फादर थोमास स्तीफन्स आसलो.
कोंकणी पुनर्जीवान
पुर्तुगेझ भाशेचे औपचारिक भास जावन, क्रीस्तांवां मोधें पुर्तुगेझ भाशेचो वोड्ड प्रोभाव,हिंद्वां मोधें मोराठी भासेचो प्रोथोम स्थोल आनी हिंद्वा-क्रीस्तांवा मोधें ओंतोर आसुन कोंकणि भासेची हालत बेकार झालेलि.हें पोळोव्न वामण रघुनाथ वार्डे वाळौलिकोर, हांनी कोंकणी भासेक पुणोर्जीवित कोर्न्याचे थोरोइलें. तांन्नी सोर्व कोंकण्यांक, ते हिंदु असु , गी क्रीस्तांव असु, कोण्त्याहि झात-धोर्माचे असु, तांका एकवोट कोरोउंक प्रोयोत्न केले. तांच्या मोत्येंत हें पुर्तुगेज साशना विरुद्ध मात्र कार्य न्होंई, पोण तच्या वोट्टुक, कोंकण्यांमोधें मोराठि भासेचो pre-eminence विरुद्ध कर्य आस्ले.एक्टो काम कोरुन तणें कोंकणींत मोस्त लेख बोरोइल्यो. He is regarded as the pioneer of modern Konkani literature आनी ताक शेणोइ गोंयबाब म्होण उग्डास करतात.
स्वतंत्राये उपरांत
भारोत स्वोतोंत्र झाव्न आनी १९६१ इस्विंत गोंयवोइर पुणोर कोब्ज़ो झाउन, गोंयाक भारोत गोणरज्यांत Union Territory म्होण झोडलें गेलें त्याच वेलार भारोतचे सोर्व प्रांतांक भाषेच्या नोदरेन reorganize कोरण्यात आइलें.म्हाराष्ट्रा आनी गोंयांतल्या मोराठि लोकांन माग्णि केलि कि गोंयांक म्हाराष्त्रांत झोडलें झाइजे. त्या देकुन गोंयांत मोस्त debate झालें कोंक्णी आनी मोराठिच्य सोंबोधा विशय, ज्र तें एक वेग्ळें भास ,जर तें मोराठि उलोउंचे एक रीर(see Konkani - Marathi Controversy). गोंयांत १९६७ वोर्सा plebiscite दोवोरलें जच्या मोतेंत गोंयाक वेग्ले प्रांत दोवोरलें. तरिही इंगलिस,हिंदि आनी मोरोठि वपोर्ले गेले आनी कोंकणी भाषेक कायं म्होत्व नतलो.
स्वोतोंत्र भासेचो दोर्जो
थोड्या मोरठ्यांनि हेंच सांग्लें की कोंकणी एक वेग्ळि भास न्होंइ, पोण मोराठिचें एक बोलि(dialect). त्या करणान हई लोडाइ साहित्य आकादेमि च्या मुकार दोवोर्ले. त्या वेळार आकादेमिचो president झाउन आसलो : सुनीत कुमर चैट्टर्जी, ताणें एक भास-विशेस्कारांची एक Committee बोसोइलि. २६ फेर्वरी १९७५ आर कोमिट्टीन आपलो निरणोइ सांगलें : कोंकणी एक वेग्ळें आनी literary भास आसा.
ओप्चरिक भासेचो दोर्जो
हें सोगळें झाउन, गोंयांत काय्यें बोद्लुना. कोंकणी प्रेमी थोकले आनी १९८६ वोर्सा, कोंकणी भाषेक ओप्चारिक भास कोर्च्या माग्णेर आंदोलोन सुरु केलें. थोड्या झाग्यांत लोडाइ झाली, आनी पुलिसांच्या गुळ्यांन सोव प्रोदोर्शोनकारि मेले. आखेर, ४ फेर्वरि १९८७ आर, गोंयां विधान सभेन(Goa Legislative Assembly) ओप्चरिक भास काय्दो काडलें ज्या उपरांत कोंकणी गोंयांची ओप्चरिक भास झालि.
वोर्स १९९२ इस्विंत कोंकणी भास भारोत सोंविधानच्या ८व्या भागांत आडलें गेलें आनी ताका राष्ट्रभास चो दोर्जो मेळ्लो.
लिपी
कोंकणी भास मोस्त लिपिंत बोरोइलें झाता. पोर्न्या काळांत ब्रह्मि लिपि वापोर्लें झातेलें पोण तें बोंद झालें. देवनगरि गोंयांत ओपचारिक लिपि आसा. रोमि लिपि पोण गोंयांत लोक्प्रिय आसा. कर्नाटोकांत्ल्या कोंकणी लोक कोन्नड लिपि वापोरतात. केरोळच्या कोंकणी लोक मळयाळम लिपिंत बोरोइतात. कोंकण-पट्ट्यांत आनी भटकळ।भटकळांत कोंकणी म्होपळीं ओर्बी लिपिंत बोरोइतात.
बोलि(Dialects)
कोंकणी ओलोईतोल्यांची लोकसोंख्या ल्हान्न आसल्यारि ताचें मोस्त बोलि(dialects) आसात. कोंकणी भासेचि बोलि प्रांत ,धोर्म, झात, आनी स्थानि भाषेचो प्रोभाव ह्या प्रोमाणे वेग्ळें कोर्ण्यात येता
वेग-वेग्ळ्या विशेश्गारांनी ह्या बोली वेग्ल्या प्रोमणे वर्गीकरण केलां.
एन.जी. कालेलकोरचें Classification
इतिहास आनी सोस्क्रुतिक सोंबोंधांच्या लेकार एन.जी. कालेलकोरान सोर्व बोलिक तीन मुख groupआंत classify केलां.
एथ्नोलोग(आय.एस.ओ) Classification
आय.एस.ओ ६३९-३ च्य प्रोमाणे कोंकणी generic macrolanguage(आय.एस.ओ ६३९-३:kok) चे दोन मुख्य भास आसात :
एथ्नोलोग थाउन मेळ्ल्या कोंकणीचि बोलिंचि list ओशें आसा:
सोंबोंधित भास/बोलि
दुस्रे भास/बोलि जे एथ्नोलोग/आय.एस.ओ ६३९-३ प्रोमाणे भाषेच्या कुट्मांत, कोंकणी उप-कुट्मांत जोडले जातात, पोण पुर्न तोर्येन कोंकणी भाषेचे बोलि म्होण सांगुक झाइना( कोंकणी भासेच्यि भोइणि म्हुण सांगिएत)
अडचणी
कोंकणी भास मोरच्या लागीं आइली आनी ताचे मोस्त कारणा आसात.
हें सोगळें रवौंक मोस्त कार्य केलि गेलि.सुरु केल्लें शेनोइ गोंय्बाब हाने. कोंकणी लेखांत interest वाढ्ल्या. साहित्य आकादेमिचें पुरोस्कारान कोंकणी लेख बोरौंचे कर्य वोढ्ल्या.
थोडे सोंस्था जोसि कि बोंबोइचें कोंकणी भाशा मोंडोल(१९३९ वोर्सा स्थापित), हनिं आयोजित केल्लें कोंकण दाइझ यात्रा आनी नोवीं सोंस्था जशें विश्व कोंकणी पोरिशद, कोंकणी लोकांत्ल्या झाति-धोर्म-बोलिचि वोणोद तोडुंक प्रोयोत्न कोर्तात.
बहुभाषावाद
हाचें एक मुल कारोण आसा की कोंकणी लोक ज्या प्रांतंत वोस्तात, थोइम तांचे majority ना. आनी थोइंच्या प्राम्तिय लोकांकोडे तंच्या मांइभासेंत उलोइजे पोड्ता. दुस्रें कारण हें कि, कोम्कणींत शिकोइतोलि इस्कोलां उणें आसात.
Multilingualism, हें वाइट न्है, पोण थोद्या लोकांन ताचें उल्टें मोत्लोब काड्लां कि कोंकणी एक developed भास ना. गोंयांत कोंकणी हिंद्वांचे मोराठी वोट्टु द्वि-भासी आस्ल्यान मोस्त problem झाल्यात कारण थोड्या लोकान हें मोतलोब काड्लो की कोंकणी मोराठीची बोलि आसा आनी हें गोंय्च्या फुडाराचेर प्रोभाव पोड्लो.
कोंकणी मोराठी लोडाइ
थोद्या लोकान वहें सांग्लां कि कोंक्णी एक वेग्ळि भास न्होइ पोण मोराठिचें एक बोलि आसा. हाचें मोस्त इतिहासिक कारणा आसात (outlined in the इतिहास section), कोंकणी आनी मोराठिंतले similarities, दोनी प्रांतांचे लाग्गीं आस्चें, म्हाराष्ट्रांत उलोइलि कोंकणी बोलींत मोराठिचो प्रोभाव (जशें मालवणि),आनी कोंकणी भाशेंत लेख उणे आस्च्यान.
ओसे पिरेरान, ताच्या १९७१ पुस्तक "Konkani - A Language: A History of the Konkani Marathi Controversy" हांतु दखोइलां कि हें चूक जोन लेय्देन्च्य १८०७ वोर्सा बोरोइल्य भारोताच्या भाश्यांवोइर एक लेखांत आसा.
एस. एम. कत्रे च्या १९६६ लेखांत The Formation of Konkani, इतिहासिक आनि चोव कोंकणी बोलिवोइर comparative linguistics वापोरुन दखोइला कि कोंकणी चे आनी ल्मोरथिचे formation वेग्ळें आसा .
शेणै गोंयबाबान, जाणे कोंकणी पुणोर्जिवन कार्यांत मुख्य पात्र काण्गेलो, हिंद्वंमोधें मोराठिचें आनी क्रीस्तांवांत पुर्तुगेझ्चे वोड्पोणा विरोध लोदाइ केलि.
१९६१ वोर्सा गोंय्च्या भारोतांत जोडच्या वेळर भारोताचे सोगळे प्रांत भासेच्य आकारांत reorganize केले गेले. म्हारष्ट्र आनी गोंय्तल्या मोराठि लोकान भारोत शसनाक हें माग्णें केलें कि गोंयाक म्हाराष्ट्रांत जोडलें झांउ. हें कारण गोंयांत मोस्त मोराठई लोक आसले आनी थोडे लोक पातोइतोले कि कोंकणी ही मोरठिचि एक बोलि(dialect) आसा. कोंकणी गोंय्कारांन हचो विरोध केलो. कोंकणी हें एक वोग्लें भास गी मोराठिची एक बोली आसा हाचें गोंयच्या फुडार्यार मोस्त फ़रक पोड्लें. आखेर भारोत सोर्कारन १९६१ वोर्सा एक plebiscite दोवोर्लें ज्यांत गोंयाक वेगळो प्रांत म्होण ठोरोइलें .
साहित्य आकादेमि (भारोत सोर्कार्चें एक प्रोमुख सोतोंत्र सोंस्था)हानी १९७५ वोर्सा कोंकणीक स्वोतोंत्र भास म्होण स्वीकारलें आनी १९८७ वोर्सा कोंकणीक गोंय्चें ओप्चरिक भासेचो दोर्जो मेळलो.
लिपि आनि बोलिचे समस्या
मोस्त लिपि आनी बोलि आस्ल्यान कोंकणी लोकांक एक्वोट्ट कोरुंच्या कार्यांत impediment आइल्यात. आंत्रुझ बोलिक आनी देवनगरि लिपिक ओप्चारिक केल्यान गोंयां आनी गोंय्च्या भाइर विरोध केलां. विरोध्याम्चें मोण्नें आसा कि आंत्रुझ सोडास्त गोंय्कारांक कोळाणा आनी देवणागिरि गोंयात रोमि लिपिच्या मुकार उणें वोपोर्लें झाता आनी कोर्नाटोकांत कोन्नोड लिपि सोड वपोर्लें जाता. गोंयांत कोंकणी क्रीस्तांव, जे १९८६-८७ च्या कोंकणी आंदोलोनांत मुक्कार आस्ले आनी जे रोमि लिपि शेक्ड्या वोर्सां थाव्न वपोर्तात , ह्या विरोधीम्त प्रोमुख आसात. तांचे मागणें आसा कि रोमि लिपिक देवनागिरि वोट्टुक ओप्चारिक लिपि केलें झाइजे.
कोर्णाटोक प्रांतांत सोर्वांत सोड्ड कोंकणी आसात आनी हाम्ग मुख्य कोंकणू सोंस्थ्यांन हें मागलां की कोर्णाटोकांत कोंकणी भाषेक कोन्नोड लिपि ओप्चारिक लिपि केलि झाइजे आनी इस्कोलांत कोंकोणी शिकौंचे मध्योम केलें झाइजे.
आत्तां, एक्कि बोलि वो लिपि नां जें सोर्व कोंकणी लोकांक कोळ्ता गो सोर्वांक पोसोंद आसा. हें विवाद सोडौंक सोड प्रोयोत्न कोरुनांत.एक standard बोलि नास्ल्यान हें झालां कि केदाळा एक कोंकणी दुस्र्या कोंकणी मोण्श्याकोदे कोंकणी सोडुन दुस्र्या भाशेन उलोइता.
सोंस्था आनी शाळा
कोंकणी भाशेर काम कोर्तोलि मोस्त सोंस्था आसात पोण ते सोडास्त आप्ल्या एका community खातिर काम कोर्तात. ओल इंडिया कोंकणी परिषद (व), २३ जेन्वरि १९७८ स्थपित झालि आनि सोर्व घुटांक वोट्टुक आड्चें काम केलें. ऎक नोवें सोंस्था आसा विश्व कोंकणी पोरिशद आनी तांचें इच्चा आसा क विष्व भोर कोंकणी सोंस्थाम्चे एकवोट्ट सोंस्था आसों. ताचे स्थापोण ११ सेप्तेंबर २००५ आक झालें.
कोंकणी खातिर काम कोर्तोले थोदे सोंस्था:
परिचय
कॊंकण भारतीय-युरोपीय भास कुटमालॆं ऎकळॆ भारतीय-आर्य भास आस्स. कॊंकणी उल्लयतलांगॆलॆं संख्यॆं बहूशः ३.६ अरब आस्स.
कोंकणी अस्तॆंती भारतांलॆं राज्य गॊंय हाज्जॆं राजभास आस्स आनी भारतीय संविधान अनुसार भारतालीं आधिकारीक भासथांवुनू एक भास आस्स। कायदॆ अनुसार देवनागरी लिपी (नगर बरप) कॊंकणीलॆं लिपी आस्स।.मस्त जन बरंवचॆक रोमि लिपि, कन्नड लिपि, मलयाळम् लिपि आनि अरबि लिपि हांगॆलॆं प्रयोजन करताती. कॊंकणी भारतांलॆं अस्तॆंती समुद्रतडियॆरी मस्त हॊड क्षेत्रांतूं उल्लयताती. हांतूं महाराष्ट्र-कॊंकण प्रांत, गॊंय, कर्नाटक- बड्गी कॅनरा, शिवमॊग्गा, ऊडुप, कॊडियाल आनी कॆरळ- कासरगोड आस्सती.
भूमी आनी जन
सह्याद्रि पर्वतश्रृंखलॆं आनी अरब सागरामध्यांतुलॆ ठाणॆथांवुनू कारवारथांय क्षेत्राक कॊंकण आप्पयताती. आदलॆ काळांतूं कॊंकणाक अपरांत आप्पयतलींती. हाज्जॆंचि नांव कुंकण अश्शिलॆं. गुज़रातथांवुनू कॆरळथांयचॆं प्रांताक सप्तकॊंकण म्हणतलींती.
कॊंकण हाज्जॆं पाळ कुक्कण ऊत्रांतुं आस्स. सुत-संहिता (XVI १-५) हांतूं कुक्कणालॆं स्थान गोकर्णालॆं बड्गांतूं म्हुणू दिल्लां. डांग जिल्ला, गुज़रात हांगा जन कुंकण देवीलॆं पूजॆं करताती. ३रें सदी इं च़ॊ युनानी इतिहासकार स्त्राबॊ हान्नॆं कॊणियाकॆय म्हुणू हॆं प्रांतालॆं उल्लेख कॆल्लां। चीनी पैणारी ह्युऎन् त्सॅंग् (Hieun Tsang) हान्नॆं ७वॆं शतक इं न्तुं माहोलोच (महारांष्ट्र) थांवुनू विंगड अश्शिलॆं कॊंकणपुरा प्रांतालॆं उल्लेख कॆल्लां.
अश्शि दिसुनू यॆत्ता की ६वॆं शतकालॆं कडेकाळांतूं बड्गि कॊंकणाक अपरांत आनी टॆंकी कॊंकणाक गॊमांत म्हणतलींती, आनी कॊंकणालॆं विस्तार बड्गाक दमनगंगा न्हयिधक्कुनू टॆंकाक गंगोळी न्हयिथांय अश्शिलॆं। ७वॆं शतकांतूं दोन कॊंकणांगॆलॆं विभाजन प्रांतंतूं ज़ाल्लॆं; म्हुणू सप्तकॊंकण. ७०५इ.न्तूं चालुक्य राजा विजयादित्यालॆं काळांतुलॆं तांबॆ बरपारी दिसता. तांतूं म्हणलां, महासप्तमॆ इरिडिगॆ विसयॆ। ६वॆ शतकाचॆ वराहमिहिरालॆं बृहत्संहितांतूं कॊंकणाक भारतालॆं ऎकळॆ प्रांत म्हुणू सांगलां. १५वॆं शतकाचॆं वाङ्मय रत्नकोष हाज्जॆ जैन बरपियॆनॆं कोंकणदेशालॆं उल्लेख कॆल्लां.
कॊंकणाक अपरांत -अस्तॆंति बदीक अश्शिलॆं प्रांत आप्पयतलींती. महाभारतालॆं आदिपर्व (अध्याय २१७, २१८) हांतूं बरंयलां की अर्जुनू गोकर्णथांवुनू अपरांत वच़्च़ुलॊ, थांयथांवुनू प्रभास् आनी माग्गिरि रैवतक आनी कडेक द्वारिका. गोमांत आनी अपरांत हांगॆलॆ उल्लेख महाभारतालॆं भीष्मपर्वांतूं (अध्याय ९) आस्स.
स्कंद पुराणालॆं सह्याद्रि खंडानुसार भगवान् परशुरामानॆं हॆ प्रांत सारस्वतांक दिल्लॆं.
कॊंकण प्रांतारी राज्य करतलीं
३रॆं शतकांतूं मौऱ्यांगॆलॆं राज्य आश्शिलॆं. ताज्जॆं उपरांत सतवाहन राजा सतकर्णि १.हान्नॆं राज कॆल्लॆं. सतवाहन उपरांत पल्लव राजा आयलीं. कदंब राजा मौऱ्यशर्मा हान्नॆं पल्लवांक धांवंडवुनू कदंब वंश स्थापित कॆल्लॆं. कदंब वंशानॆं ३२५-५४०इ.थांय राज्य कॆल्लॆं. कदंबाथांवुनू कॊंकण ५६६-७५७इ.न्तूं चालुक्य राजांगॆलॆं हात्तांतूं आयलॆं. पुलकेशी २. (६१०-६४२ इ.) हान्नॆं कॊंकणारी राज्य कॆल्लॆं. हाका चंद्रादित्य म्हुणू सुद्दंय आप्पयतलींती. हान्नॆ्चि, कडेकाळांतूं गॊंय कदंबांगॆलॆं राजधानी ज़ात्तलॆं, चंद्रपुरा आधुनीकच़ांदोर नगर स्थापित कॆल्लॆं. १२९६-१३१६ गॊंय अल्लाउद्दिन खिलजिलॆं हात्तांतूं अश्शिलॆं. मुहम्मद बिन् तुग़लकालॆं मरणा उपरांत गॊंयॆंतूं बहामनि सल्तनत आयलॆं आनी तॆं १३६६थांय तांगॆलॆं हात्तांतूं अश्शिलॆं.
तॆदोळ पोर्तुगीज़ांनी भारत यॆंवचॆं नवॆं समुद्रमार्ग सॊद्दिलॆं आनी आफ़ॊनसॊ दॆ आल्बुकर्कानॆं १५१०आंतूं इस्माइल आदील शाह लाग्गिथांवुनू गॊंय काबीज़ कॆल्लॆं. आदील् शाह् नॆं गॊंय वापस काबीज़ कॆल्लॆं ज़ाल्लॆरी २५ नवॆंबर १५१०आंतूं आल्बुकर्कानॆं पोर्तुगाल् खात्तिरी गॊंय जिकलॆं.
कॊंकणीलॆं भूमी बद्द म्हणलॆरी गॊंयची. सर् जॊर्ज एब्रहॅम् ग्रीसन् हांनॆं तागॆलॆं Linguistic Survey of India हांतूं म्हणलां की कॊंकणीलॆं बद्द स्थान गॊमांतची.
कॊंकण कॆदनाय महाराष्ट्र आथवा कर्नाटकालॆं भाग नाऽशिलॆं. ९००इ.लॆं कविराज्यमार्ग कर्नाटकालॆं सीमा सांगता आनी बालरामायण महाराष्ट्रालॆं सीमा विदर्भ आनी कुंतल म्हुणू सांगता (आयजचॆं मध्यप्रदेश आनी दक्खन पठार). दक्खनालॆं इतिहास"" हांतू सर् रामकृष्ण भंडारकार म्हणताती की  पुराणांतूं आनी रत्नकोषांतूं अपरांताक (कॊंकण) हाका महाराष्ट्राथांवुनू विंगड दाक्कंयलां.''' १७वॆं शतकांतूं मात्र कॊंकण मराठांगॆलॆं हात्तांतूं आयलॆं.
भासू - वैशिष्ट्य आनी इतिहासू
कॊंकणी भारतांलॆं अरब सागर तडियॆरी अस्तॆंती भारतंतूं उल्लयताती. महाराष्ट्रांतू कॊंकण म्हुणू आप्पवुनू घॆत्तलॆं प्रांत आनी गोमांतक (आयज़चॆं गॊंय) कॊंकणीलॆं जल्मभूमी. आयज़चॆं तारखेरी कॊंकणी सर्वसाधारण भासकुटमालीं उल्लवपभास रत्नागिरी, सावंतवाडि, गॊंय, कारवार (हांगा ७८% जन कॊंकणी उल्लयताती), हळ्ळियाळ, सूपा,टॆंकी कॅनरा आनी कासरगोड जिल्लांतुं उल्लयताती. युरोपीय आनी भारतीय भासशास्त्रि, सर् जॊर्ज एब्रहॅम् ग्रीसन्, जूल्स् ब्लॊख़, स्टॆन् कोनॊफ़, सुमित्रा मंगेश कत्रॆ, वी.पी. च़व्हाण हांणी कॊंकणीक विंगड भास आनी मराठी-गुज़रातिलॆं भैणभास म्हुणू म्हणलां. मस्त ऐतिहासीक कारणांनिमित्ती कॊंकणीक मराठीलॆं उल्लवपभास लॆंकताती; हॆं च़ुक्किंचॆं धारणॆं.
मनुशज्ञानशास्त्र (Anthropology) संस्थॆलीं माजी उपाध्यक्ष डॊ. वी. पी. च़व्हाण हांणी कॊंकणी मराठी थांवुनू विंगड कश्शि हॆं सांगूक चार युक्तियॊ दिल्लांती-
पाळ
कॊंकणीलॆं पाळ भारतीय-आर्य भास आनी द्रविड भास हांगॆलॆं एकवॊट्टांतूं आस्स. आदिकॊंकणिलॆं ज़ल्म शौरसेनि प्रकृत थांवुनू ज़ांवुनू मागिरी महाराष्ट्रि प्रकृत हाज्जॆं प्रभाव पडुनू कडेक अपभ्रंश भासालॆं उत्पत्ती ज़ाल्लॆं. हाकाची आदिकॊंकणी म्हणयेद.
महाराष्ट्री प्रकृतालॆं अध्ययन करतलीं मस्त भाशाकार कॊंकणीक "महाराष्ट्रिली पयली दूव" आप्पयताती". हॆं भासू चिकॆं पॊरनॆ मराठि म्हणकॆं अश्शिलॆं. मगधि प्रकृत हाज्जॆं सुद्दंय मस्त प्रभाव पडलॆं आनी पाळि भास हाज्जॆय प्रभावानिमित्ती कॊंकणी अपभ्रंशालॆं व्याकरण आनी ऊत्रकोष वाडलॆं.
महाराष्ट्रिी इतलॆं शौरसेनिलॆं प्रभाव कॊंकणीरी पडनी. मस्त ऊणॆं ऊत्र शौरसेनि पद्धतिलॆं प्रयोजन करताती. शौरसेनि पशिनॆं कॊंकणी ऊत्र पाळी म्हणकॆ च़ड आस्सती. शौरसेनिंतूं नांवा कडेरचॆं "आऒ" कॊंकणींतूं "ऒ" अन्यथा 'उ" ज़ात्ता उदा. "दांडाओ" ज़ात्ता "दांडॊ", 'सुण्णाओ" ज़ात्ता "सुणॊ".
कॆलवू भाषाकार पॊरनॆ कॊंकणीक पैशाच्ची अपभ्रंश आप्पयताती. कॊंकणीलॆं हॆ पुर्वज़ानॆं मराठींतूं मॆळनात्तिलॆं आनी संस्कृतांतूं मॆळतल्यॊ मस्त क्रियापद विभक्तियॊ आनी व्याकरण पद्धतियॊ, आनी ध्वनिशास्त्र आनी व्याकरणालॆं पॊरनॆं स्वरूप राक्कुनू दव्वरलां. हाज्जीं उदाहरण मराठींतूं मॆळनातीं परंतु ज्ञानेश्वरी आनी लीला चरित्रा हांतूं मॆळताती. तोग्गुवॆलॊ पाट्टॊ कॊंकणी-पाळी-संस्कृत हाज्जॆं संबंध सांगतलॊ.
कॊंकणींतूं प्रतियॆकळॆं संस्कृत ऊत्रालॆं अपभ्रंश रूप ना. मस्त संस्कृत ऊत्र आश्शिलॆं तश्शि आस्सती. हांका तत्सम ऊत्र अथवा तद्भव ऊत्र म्हणताती. उदा, वाट, उदक, मार्ग, निसणी, सारिणी, तांदूळ.
कन्नडालॆं प्रभाव
कॊंकणी भारतीय-आर्य कुटमालॆं भास आस्सुनय कॊंकणीरी द्रवीड भाशाकुटमालॆं कन्नड भास हाज्जॆं प्रभाव पडलॆं. मस्त काळा धक्कुनू कन्नड उल्लयतलॆ कदंब राजांनी गॊयॆरी राज कॆल्लॆं. ताव्वळी कॊंकणीक कामकाज़ातूं स्थान नाश्शिलॆं. कन्नडालॆं प्रभावानिमित्ति सुरुवेक "ऒ" असलॆरी ताज्जॆं उच्चार "वॊ" ज़ात्ता, उदा. "ओट्टु" हाज्जॆं उच्चार "वोट्टु" अश्शि ज़ात्ता आनी सुरुवेक "ऎ" असलॆरी ताज्जॆं उच्चार "यॆ" ज़ाल्लॆं, उदा. "ऎकळॊ" हाज्जॆं उच्चार "यॆकळॊ" अश्शि ज़ात्ता.
तोग्गुवॆलॆ पाट्टांतूं कथीत क्रियापद अश्शिलीं कॆलवू ऊत्र दिल्लांती :
अन्य भाशांगॆलॆं प्रभाव
व्यापारा खात्तिरी होड केंद्र अश्शिलॆ निमित्ती गॊयॆंतूं फुळ्ळेलॆ काळांतूं अरब, सुमेरी, अशूरी आनी तुर्क यॆत्तलींती. म्हुणू मस्त फ़ारसी आनी अरबी ऊत्र कॊंकणींतूं आयलीं.
पोर्तुगीज़ शासनवेळू
पोर्तुगीज़ शासनवेळा सुरुवेक क्रिस्तांव धर्मप्रचारकांक स्थानीय भाशांतूं धर्मप्रचार करचॆं महत्त्व दिस्सुनू आयलॆं आनी तांणी क्रिस्तांव वाङ्मयालॆं कॊंकणींतूं अनुवाद कॆल्लॆं; हांतूं पाद्रॆ थॊमस् स्टीवन्स् हांगॆलॆं उल्लेख करका.
परंतू, १६८४ ईसविंतूं पोर्तुगीज़ शासनानॆं तांगॆलॆ भारतीय राज्यक्षेत्रांतूं स्थानीय भाशांगॆलॆं प्रयोजनारी प्रतिबंध हाडंयलॆं. तांणी दफतरांतूं मात्र न्हय, घरा आनी बाज़ारायी पोर्तुगीज़ालॆं प्रयोजन अनिवार्य कॆल्लॆं. इत्तॆक कि हिंदु जन स्थानीय भाशेलॆं धार्मीक अनुष्ठानांखात्तिरी प्रयोजन करतलीं. नवॆ क्रिस्तांव आनी तांगॆलॆं आदलॆं धर्मालॆं संबंध भॆत्तंवचॆं, हॆं आनी एक कारण अश्शिलॆं. पोर्तुगीज़ाक राजभास करचॆं ऊपरांत कॊंकणीलॆं, अन्य भारतीय भाशांम्हणकॆं शासनालॆं आधार नात्तिलॆं निमित्ती, अधोगती सूरु ज़ाल्लॆं.
मस्त फुडा धक्कुनू गॊयॆंलीं हिंदू जन धार्मीक अनुष्ठानाखात्तिरी मराठीलॆं प्रयोजन करतलींती आनी म्हुणू तीं द्विभाशी ज़ाल्लीं. गॊयॆलॆं हिंदू जनांगॆलॆं अनुष्ठानालॆं आनी साहित्यालॆं भास म्हुणू मराठीक सशक्त स्थान मॆळलॆं. तश्शिची गॆरॆस्त दुड्डुवाळ क्रिस्तांव जन मॆळापांतूं पोर्तुगीज़ालॆं प्रयोजन करतलींती आनी कॊंकणी मात्र चॅड्याओट्टु आनी गरीब जनांओट्टु उल्लयतलींती. पोर्तुगीज़ालॆं च़ड प्रयोजनानॆं कॊंकणींतूं पोर्तुगीज़ ऊत्र हाडलीं विशेष करुनू क्रिस्तांवांगॆलॆं कॊंकणींतूं पोर्तुगीज़ प्रभाव दिसता.
वच़णूक आनी विंगडाय
पोर्तुगीज़ांगॆलॆं यॆंवणुकानॆं कॊंकणींतूं मस्त बदल हाडलॆं. कॊंकणी जनांगॆलॆं क्रिस्तांव धर्मांतूं धर्मपरिवर्तन आनी पोर्तुगीज़ांगॆलॆं कायदॆनिमित्ती सुमार जन वट्टराचॆं प्रांतांक धांवलीं.
गॊयॆं थांवुनू वच़णुकालॆं (५००) पांयशीं वर्सां उपरांत कॊंकणी भासू कॊंकण पट्टॊ, कॅनरा आनि कासरगोड हांगा पलतंयलां. गॊय थांवुनू हिंदू आनी क्रिस्तांव जनांगॆल्यॊ तीन वच़णुकां ज़ाल्ल्यॊ. पयलि वच़णुक पोर्तुगीज़ शासनालॆं सुरुवेक आनि १५६०ई.लॆं इन्क्विसिसांव (inquisition) वॆळारि हिंदु आनि नवॆं क्रिस्तांवालि ज़ाल्लि. दुसरॆं वच़णूक १५७१ई.न्तूं बिजापुरालॆं आदील शाहओट्टु युद्धांवॆळारि क्रिस्तांवांगॆलॆं ज़ाल्लॆं. तिसरॆं वच़णूक १६८३-१७४०आंतूं मरांठां ओट्टु युद्धावॆळारि क्रिस्तांवांगॆलॆं ज़ाल्लॆं.
देशांतर ज़ाल्लॆलॆ प्रतियॆकळॆ सान्न संप्रदायानॆं तात्तांगॆलॆं उपभासालॆं विकास कॆल्लॆं. अन्य संप्रदायां ओट्टु नित्य काम करुक पडतलॆं निमित्ती प्रतियॆकळॆ उपभासांतूं लिपी, ऊत्र आनी उल्लंवचॆं पद्धतिंतूं विंगडाय दिस्सुनू यॆत्ता. रत्नागिरी आनी भट्कळचॆं कॊंकणी मुसल्मान संप्रदाय अरब नाविकां ओट्टु वरडीक आनी हिंदुवांगॆलॆं धर्मपरिवर्तनानिमित्ती स्थापीत ज़ाल्लॆं. ईथियोपियालीं देशांतर ज़ाल्लॆलीं नावीक-योद्धा सिद्दी हांणी कॊंकणीलॆं आवुसुभास म्हुणू स्वीकार कॆल्लॆं.
स्वातंत्र्य उपरांतलॊ वेळू
भारतालॆं स्वातंत्र्य आनी १९६१आंतूं गॊंय वापस काबीज़ करचॆं उपरांत गॊंय केंद्र शासनामूळा दव्वरुनू संघ राज्यक्षेत्र म्हुणू भारतीय संघांतूं सामील ज़ाल्लॆं. राज्यांगॆलॆं भाशेलॆं आधारारी पुनर्घडण, महाराष्ट्राथांवुनू गॊंयॆक सामील करच्यॊ मागणियॊ आनी गॊंयॆंतूं राबतलीं मराठीयांगॆलॆं महाराष्ट्रांतूं गॊंयॆक व्हरचॆं मागणियांनी होडू विवाद सूरु कॆल्लॆं. मुख्य विशय विंगड भास म्हुणू कॊंकणीलॆं स्थान आनी, गॊयॆलॆं भविश्य महाराष्ट्रालॆं प्रांत म्हुणू बरॆं की विंगड राज्य म्हुणू बरॆं. १९६७आलॆं जनमतानॆं गॊंयॆलॆं विंगड राज्य म्हुणू चयन कॆल्लॆं. तरी कॊंकणीक बगलाक दव्वरुनू दफतरी कामांखात्तिरी अंग्रेजी, हिंदी आनी मराठीलॆं प्रयोजन सूरु अश्शिलॆं.
स्वतंत्र भास म्हुणू गुरुतू
कॊंकणी भास च़ळवळी १९३९आंतूं कारवार, कर्नाटक हांगा एक संमेळनांतूं सूरु ज़ाल्लॆं. भारत अंग्रेज राज्यामूळा आनी गॊंय पोर्तुगीज़ राज्यामूळा अश्शिलॆं. माधव मंजुनाथ शानभाग हांणी बॊंबयि, गॊंय, कारवार, कॊडियाल आनी कासरगोडालॆं प्रतिनिधियांक ओट्टु हाडलॆं. १९३९आलॆं संमेळनांतूं जनांनी स्वीकारलॆं की कॊंकणी विंगड विंगड लिपियांतूं बरंयताती तरी ताज्जॆं स्वाभावीक लिपी देवनागरी आस्स. आठ वर्सां ऊपरांत भारताक स्वातंत्रय मॆळलॆं तरी गॊंय पोर्तुगीज़ामूळा अश्शिलॆं. कडेक देशाक स्वातंत्र्य मॆळचॆं १४ वर्सां उपरांत गॊंयॆ स्वाधीन ज़ाल्लॆं. १९६२आंतूं गॊयॆलॆ़ मुक्ती उपरांत कॊंकणी शिक्षण मूळारिथांवुनू सूरु ज़ाल्लॆं. प्राथमीक शालॆंतूं देवनागरी लिपिंतूं कॊंकणी शिक्षण मॆळूक लागलॆं. तॆंवॆळारी गॊंयॆंतूं कॆलवू जनांगॆलॆं कॊंकणीक विरोध अश्शिलॆं. कॊंकणीवादि कॊंकणीक विंगड भारतीय-आर्य लॆकतलींती आनी कॊंकणी विरोधी कॊंकणीक मराठीलॆं उपभास लॆकतलींती. अश्शि करुनू दोन गूट ज़ाल्लीं; ऎकळालॆं ध्येय गॊंयॆक विंगड दव्वरचॆं आनी कॊंकणीक राकचॆं आनी दुसरॆलॆं कॊंकणीक मराठीलॆं उपभास लॆक्कुनू गॊयॆंक महाराष्ट्रांतूं सामील करचॆं अश्शिलॆं. १९६७आलॆं जनमतानॆं गॊंयॆंक विंगड दव्वरचॆं अश्शि म्हणलॆं. हाज्जॆनॆ कॊंकणीक शासनालॆं आधार मॆळलॆं, ज़ाल्लॆरी कॊंकणीलॆं विरोध ऊणॆं ज़ायनी.
कॊंकणीवादि च़ळवळीनॆं वेग धरुक सूरु कॆल्लॆं. प्रतियॆकळॆ अखील भारतीय कॊंकणी परिशद आधिवेशन कॊंकणीवादिंक ओट्टु करुक पळंयतलॆं. पणजॆंलॆं आज़ाद मैदान हांगा च़ळवळिंतूं ४ जन अंतरलीं. कॊंकणिक विंगड भास म्हुणु गुरुतु मॆळचॆखात्तिरि च़ळवळिकार केंद्रीय साहित्य अकादमिलॆं बागिलारि पांवलीं. मराठि साहित्यकार, बुद्धिजीवि आनि मंत्रिंनॆं तांगॆलॆं विरोध कॆल्लॆं. परंतु साहित्य अकादमिलीं अध्यक्ष, नांवाधिक भाषाशास्त्रि, डॊ॰ सुनितिकुमार चॆटर्जि हांनि कॊंकणिलॆं अध्ययन करुनु सामान्य मॆळापानॆं (General Council) १९७५आंतुं कॊंकणिक विंगड भास घोषित कॆल्लॆं.
आधिकारीक भास म्हुणू स्थान
साहित्य अकादमीलें उपाधी उपरांतय गॊयॆंतूं सकड आस्स तश्शि अश्शिलॆं. १९८६आंतूं कॊंकणीरी मॊग करतलांनी कॊंकणीक राजभास(Official Language) दर्जॆो मॆळूक च़ळवळी सूरु कॆल्लॆं. च़ळवळी मस्त ज़ागॆरी हिंसक ज़ाल्लॆं;जॆंकरुनू ६ च़ळवळिकार अंतरलीं. आत्त कॊंकणीवादी आंदोलनांतूं समाजालॆं प्रतियॆकळॆ वर्ग सामील ज़ाल्लॆं. कॊंकणी साहित्यकार, कलाकार, राजनेता आनी सर्वसाधारण जनता हांणी कॊंकणी प्रजॆच़ॊ आवाज़ ""(क.प.आ)"" नांवालॆं संघटन सूरु कॆल्लॆं. संघटनाल्यॊ तीन मागणियॊ अश्शिल्यॊ- कॊंकणीक गॊंयॆलॆं आधिकारीक भास करचॆं, गॊंयॆक राज्य घोशीत करचॆं आनी भारतीय संविधानालॆं आठवॆं अनुसूचींतुं (Eighth Schedule) कॊंकणीक घालुनू घॆंवचॆं.
४ फ़ॆब्रुवरी १९८७आंतूं कॊंकणीक गॊंयॆलॆं ऎकळॆ आधिरारीक भास घोशीत करतलॆं गॊंय आधिकारीक भास अधिनियम विधान सभेंतूं पारीत ज़ाल्लॆं.
इतिहास
अदलॆं काळारी कॊंकणी ब्राह्मि लिपीतूं बरंयतलींती. कदंब राजांगॆलॆ काळांतूं गॊंयकानडी लिपी प्रयोजनांतूं अश्शिलॆं.
अत्तंचॆं
कॊंकणीलॆं आधिरारीक लिपी देवनागरी लिपी (नगर बरप) आस्स.
नगर लिपियॆंतूं कॊंकणी बरंवचॆं.नगर लिपियॆंतूं कॊंकणी बरंवचॆं पद्धती विंगड आस्स. कॊंकणींतूं सॊळा(१६) पाळ स्वर(पाळ-root), ३६ व्यंजन, ५ अर्ध-स्वर, ३ अनुस्वर आनी १ विसर्ग आस्सती. अनुनासिकृत स्वर (नांकांथांवुनू उल्लंवचॆं) कॊंकणीलॆं विशेशता.
कॊंकणी ध्वनिपद्धतिलॆं वैशिष्ट्य, हिंदी आनी मराठी हांतूं schwaलॆं प्रयोजन ज़ात्ता हाज्जॆ बदलाक, ऎ हाज्जॆं प्रयोजनांतूं आस्स अनुनासिकरण अ सोडुनू व्हरलॆलॆं सकड स्वरांक लागता.
स्वर
कॆदॊळ खंचॆय स्वरालॆं प्रयोजन ज़ायना, ताव्वळी थंय अ आस्स म्हुणू लॆकचॆं. स्वर नसलॆरी हलान्त ् हाज्जेनॆं दाक्कंवका, उदा. महान्.
व्यंजन
हांगा चार विशेश व्यंजनांगॆलॆ आनी कॆलवू ज़ॊडाक्षरांगॆलॆं विंगड उल्लेख करूक पडतलॆं.
अंक
कॊंकणी अंकपद्धतीक हिंदू-अरबी अंकपद्धती म्हणताती.
व्याकरण
कॊंकणीलॆं मस्त व्याकरण संस्कृतथांवुनू आयलां आनी तॆं भारतीय-आर्य भाशांम्हणकॆंची आस्स. तरि ताज्जॆरि द्रवीड भाशांगॆलॆं मस्त प्रभाव पळंवचॆक मॆळता. कॊंकणीक कर्षण आधारीत भास (Stress based language) म्हणूक ज़ायॆश ना आनी ध्वनि आधारीत भासय म्हणूक ज़ायॆश ना.
कॊंकणीलॆं ऊत्रसंचांतूं तत्सम ऊत्र(संस्कृतथांवुनू आस्स तश्शि घॆत्तिलॆं ऊत्र), तद्भव ऊत्र (कॊंकणीकृत संस्कृत ऊत्र), देश्य ऊत्र (कॊंकणीलीं आपणालीं ऊत्र), अंतरदेश्य ऊत्र.
उल्लंवपालॆं ज़ाती (Parts of Speech) संस्कृतम्हणकॆं आस्सती-
कॆलवू नामपद आनी सर्वनामपद तद्भव आस्सती
कॊंकणीलीं उल्लवप भास (बोली)
श्री नारायण गोविंद काळेकर हांणी, ऐतिहासीक आनी सांस्कृतीक संपर्काक धरुनू, तीन हॊड वर्ग कॆल्लांती.
अंतरराष्ट्रीय प्रामाणिकरण संस्थॆलॆं (International Standardisation Organisation) वर्गीकरण
ISO 639-3 कॊंकणी सर्वसाधारण भासकुटम ISO 639-3:kok) हाज्जीं दोन हॊड वर्ग करता: हांतूं कॊंकणी (विंगड भास) हाका मराठीलॆं उल्लवप भास म्हणलां.
आनियॆकळॆं वर्गीकरण कॊंकणी सर्वसाधारण भासकुटमालीं उल्लवप भास अश्शि दित्ता:
कॊंकणी साहित्य, कला आनी संगीत
आठवॆं अनुसूचिंतूं सामील ज़ावचॆनॆं कॊंकणीक मस्त मदत मॆळलॆं. राष्ट्रीय [[पुस्तक कोश]] (National Book Trust) हाज्जॆं, कॊंकणी साहित्य छापूंक आनी वितरण करूक, मदत मॆळता. मैसुरु स्थित भारतीय भाशाशास्त्र संस्थॆ(Centre Institute for Indian Languages) कॊंकणीलॆं प्रमाणीत ऊत्रकोश तयार करुनू कॊंकणी यॆनात्तिलॆ जनांक कॊंकणी शिक्कयता. तिसरॆं, वैज्ञानीक आनी तांत्रिक ऊत्रकोश विभाग (Commission for Scientific and Technical Terminology) विंगड-विंगड तकनिकी विषयांखात्तिरी ऊत्र सॊदता.
साहित्यकार
१९९२ उपरांत कॊंकणी ज्ञानपीठ पुरस्कार भाशायादिंतूं सामील ज़ाल्लॆं. २००८आंतूं श्री. रविंद्र केळेकार हांका कॊंकणीखात्तिरी पुरस्कार मॆळलॆं.
भाइले विब्साइट
वर्ग:भास वर्ग:Indo-Aryan languages वर्ग:Boreantlim borim panam वर्ग:देवनागरी पानां वर्ग:संवसारांतल्यो भासो/sonsarantleo bhaso
दुदाळ
दुदाळ हे दक्षिण गोवा जिल्ह्यातल्या सांगें तालुक्यातील ७६९ हेक्टर क्षेत्राचे गाव आसून २०११ च्या जनगणनेनुसार ह्या गावात ९७ कुटुंबाचे व पुराय ४४६ लोकसंख्या आसा. हांगा लागीचे शार SANGUEM ८ किलोमीटर अंतरावर आसा. हांगा २२९ दादले आनीक २१७ बायला आसा. हांगा अनुसूचित जातीचे लोक ० आसून अनुसूचित जमातीचे १५५ लोक आसात. ह्या गावाचो जनगणनेतलो स्थल निर्देशांक आसा.
शैक्षणिक सुविधा
सगळ्यांत लागीं पूर्व-प्राथमिक शाळा (MAULINGUEM) ५ किलोमिटरा परस कमी अंतराचेर आसा. गांवांत १ शासकीय प्राथमिक शाळा आसा. सगळ्यांत लागीं कनिष्ठ माध्यमिक शाळा (CALEM) ५ किलोमिटरा परस कमी अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं माध्यमिक शाळा (CALEM) ५ किलोमिटरा परस कमी अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं उच्च माध्यमिक शाळा (SANGUEM) १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं पदवी महाविद्यालय (QUEPEM) १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं अभियांत्रिकी महाविद्यालय (BANDORA CT) १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं वैजकी महाविद्यालय (BAMBOLIM CT) १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं वैवस्थापन संस्था  (CURCHOREM-CACORA) १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं पॉलिटेक्निक (CURCHOREM-CACORA) १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं वेवसायिक प्रशिक्षण शाळा (CURCHOREM-CACORA) १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं अनौपचारिक प्रशिक्षणकेंद्र (MARGAO) १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं अपंगांखातीर खाशेली शाळा (MARGAO) १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा.
वैजकी सुविधा (शासकीय)
सगळ्यांत लागीं समाजिक आरोग्य केंद्र १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं प्राथमिक आरोग्य केंद्र ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं प्राथमिक आरोग्य उपकेंद्र ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं प्रसूति आनी बालकल्याण केंद्र ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं क्षयरोग उपचार केंद्र १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं अ‍ॅलोपॅथी रुग्णालय १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं पर्यायी वैजकी रुग्णालय १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं दवाखानो ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं पशुवैजकी रुग्णालय १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं कुटुंब कल्याणकेंद्र ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा.