लाखेर
लाखेरांमदीं एकाच कुळांत लग्न जावंक शकता,तेचपरी एके बायलेक दोन घोवांपसून जाल्ल्या सवतीभावंडां मदींय लग्न जावंक शकता. पूण आतेभयणीकडेन मात लग्न जायनात. तांचेभितर जरी चडशे प्रेमविवाह जाले तरी सादारणपणान चल्याचे आवय-बापूय लग्नां थारायतात. चल्याच्या आवय-बापायन चली सोदून काडली म्हण्टकच नात्यांतले एके बायलेक चलयेगेर धाडून तिचो बापूय चली दिवपाक तयार आसल्यार पळयता. तशें आसल्यार मध्यस्थाकडल्यान चलयेच्या आवय-बापायकडेन डाओ नांवाचें शास्त्र धाडटात. डाओ हें शुभ सपनाचें प्रतीक मानतात. डाओ घेतकच चलयेच्या आवय- बापायक बरें सपन पडल्यार ते चल्याचें स्थळ मान्य करतात. वायट सपन पडल्यार तें स्थळ न्हयकारतात. लग्नाच्या पयल्या दिसा व्हंकलेच्या आनी न्हवऱ्याच्या घरा सोरो पियेवन लग्नाच्या विधीक सुरवात जाता. दोनय पक्ष आपआपल्या घरा दुकर कापतात आनी जित्या मांसाची अदलाबदल करतात. उपरांत व्हंकलपावणी न्हवऱ्यागेर येता. थंय न्हवरो-न्हंकलेक सोऱ्याच्या आयदनां कुशीक बसयतात. उपरांत एक मनीस सोऱ्याचो दोणो घेवन तांतूत केंसांत खोवपाचे गांच बुडयता तो सोरो तांकां पियेवंक दिता. ह्या विधीक टिपाणी अशें म्हण्टात. हो विधी कोंब्यान साद घालचे आदीं करपाचो आसता. तेमेरेन व्हंकलेक सोरो पियेंवक मेळना. हे कार्यावळी उपरांत व्हंकल-न्हवरो सोरो पियेतात आनी सगळ्या लोकांमदीं भरसून नाचपांत-गावपांत वांटो घेतात. निमाणें व्हंकल बापायच्या घरा वता. लग्नाउपरांत उण्यांत-उणो एक म्हयनो तरी न्हवरो-व्हंकलेक एकठांय रावंक मेळना. हो सगळो विधी सोंपतकच एक व्हड मेजवानी आसता आनी ती सतत तीन दीस चलता. तांचेभितर घटस्फोटाची चाल आसा. तेचपरी विधवेकय लग्न करूंक मेळटा. देर आनी विधवा भावज आसल्यार तांचें परत लग्न करूंक येता. तेचपरी मांवय आपले विधवा सुनेकडेन लग्न जावंक शकता. विधवेन देराकडेन लग्न जायत जाल्यार तिच्या कुळारच्या मनशांनी मोल दिवंचें पडटा. विधवेक भुरगीं नासत जाल्यार तिची आस्पत तिच्या धाकट्या देराक मेळटा. तांचेमदीं मेल्ल्या मनशाक पुरतात. मेल्ल्या मनशाचो सोयरो मड्याक हून उदकान न्हाणोवन केंसांक तेल लावन उपरांत ताका कपडे घालतात. मडें कोंड्याचे निसणीक बांदून ती निसण घरा फाटले वण्टीक तेंकून उबी दवरतात. मड्याचे तकलेर एक ल्हानशी फळी दवरून तीचेर शीत आनी उकडिल्लीं तांतयां दवरतात. मड्याच्या आत्म्याक जनावराच्या जिवांचो सांगात मेळचो देखून रातचीं जायतीं जनावरां मारतात आनी रातभर इश्टांवांगडा जागर करतात. मडें दोन वा तीन दीस घरांत दवरतात. तिनय दीस ताच्या तोंडांत सोरो,मांस आनी शीत घालतात. ते पुराय रातीं धोल वाजोवन जागरण करतात. मड्याचो आत्मो सुखान अथिरवीक म्हळ्यार सर्गांत वचचो हो ह्या विधीचो हेत आसता. तांचो निमाणो संस्कार सदांच सांजवेळचो आसता. मडें मेल्ल्या मनशाच्या घरामुखार वा रस्त्यार पुरतात. ताका गाड निळ्या कोराचें लुगट गुठलायतात. गांवांतले तरणाटे फोंड मारतात आनी मडें फोंडांत दवरतात. मरणां उपरांतच्या संस्कारांत मेल्ल्याच्या मामाक बरेंच काम आसता. हे लोक मेल्ल्या मनशाचें यादस्तीक बांदतात. यादस्तीक बांदसर थंय जेवण दवरतात. तेचपरी थंय खांदयो आशिल्लो खूंट पुरतात. ते खांदयेर ऊंस, लिंबू आनी हेर फळां लोंबकळायतात. तेचपरी निकोटिनाच्या उदकान भरिल्लो एक दुदी थंय दवरतात. ह्या खुंटा शेजारच आनीक एक खूंट पुरून ताचेर मड्याखातीर मारिल्ल्या जनावरांच्यो तकल्यो दवरतात. टोळीमुखेल्याक मरण आयल्यार पुराय गांवाक तीन म्हयने सुतक पाळचें पडटा. ह्या काळांत मेल्ल्या मनशाचे सोयरे न्हयनात वा केंसांक तेलूय लायनात. हे लोक झूम पद्दतीन शेतवड करतात. ही शेतवड एका जाग्यार एकच वर्स करतात आनी सात -आठ वर्सां ती सुवात पडींग दवरतात. शेताक जागो पळोवचे पयलीं शकून-अपशकून पळयतात. शेतांत तांदूळ, कापूस, मको,कड्डण,भाजीपालो हीं पिकां काडटात. तेभायर वीणकाम,वेतकाम, कोंड्याची कामां,नुस्तेमारी हे वेवसाय करतात. तांच्यो बायलो वीणकाम आनी लुगटां रंगोवपाचें काम करतात. हे लोक शिकारय करतात. तांणी वागाची शिकार केल्यार ते चाकेइ ह्या नांवाचो विधी करतात. हो विधी दुस्मानाच्या तकल्यांची पुजा करपासारकोच आसता. ही पुजा केली ना जाल्यार वाग पिडा पातळायता असो तांचो समज आसा. गाय,दुकर,सुणीं,मिथुन,कुकडां आनी पारवे ह्या जनावरांक ते पोसतात. हातूंत मिथुन हें सगळ्यांत म्हत्वाचें जनावर. लग्नांत चलयेचें मोल ते मिथुनांत दिसता. तांच्या दुदाचो मात ते उपेग करीनात. ते तांदळापसून सहम नांवाचो सोरो तयार करतात. मिथुनाच्या शिंगापसून ते सोऱ्याचे पेले तयार करतात. हे पेले टोळीमुखेली आनी खानदानी लाखेरीच वापरतात. सामान्य लोक सोरो पियेवपाखातीर कोंड्याच्या नळयांचो उपेग करतात. बायलो-दादले निकोटिनाचें उदक पियेतात. आधुनिक काळांत, येरादारीच्या संपर्कावरवीं, सगळ्याच आदिवासी जाती-जमातींचो कायापलट जावंक लागला. पारंपारीक चालीरिती सदळ जावंक लागल्या. आधुनिक समाजाची वाटचाल विज्ञानीक दिकेन जावंक लागल्या, हे वाटचालींत बरेंच कितें पोरणें शेणूंक लागलां आनी नवें घेवप जावंक लागलां. लाखेर जमातय ह्या बदलाक आडवाद उरूंक ना.