cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
भगवद्गीता
अर्थ
भगवद्गीतेचे जे मराठी अवतार आसात, तातूंत 'ज्ञानेश्र्वरी' हो सगळ्यांत पोरनो. ज्ञानेश्र्वरीची योग्यताय स्वतंत्र ग्रंथाइतली मानतात. ज्ञानेश्र्वराउपरांत वामनपंडित, दासोपंत, तुकाराम, मोरोश्र्वर अशा कितल्यासाच जाणांनी गीतेक मराठी साज चडयल्या. उपरांत इंग्लिशींत आनी हेर अस्तंती भाशांनीय गीतेचीं भाशांतरां जाल्यांत, तातूंतलीं कांय पद्दलेगीत आसात. ताचे उपरांत भारतांत, नवे नदरेतल्यान गीतेचो अभ्यास जावंक लागलो आनी तेविशींचे ग्रंथ निर्माण जाले. हातूंत सगळ्यांत पयली उल्लेख येता लोकमान्य टिळकांच्या गीतारहस्याचेर. महात्मा गांधी आनी विनेबा भावे हांणी बरेंच बरोवप केलां आनी तातूंतल्यान तांणी अनासक्तियोग प्रतिपादन केला, योगी अनविंद घोष,डॉ. राधाकृष्णन, डॉ. बेलवलकर, आचार्य विनोबा, श्री. ज. स. करंदीकर, पं. सातवळेकर अशा कितल्याशाच भारतीय तत्वगिन्यानी लोकांनी ग्रंथलिखाण करुन गीतार्थाचीं नवीं नवीं तासां अभ्यासकांक दाखोवन दिल्यांत.
मायणा
शिंपणावळ सुविधा
शिंपणावळ करपा खातीर स्रोत अशे आसात (क्षेत्रफळ हेक्टरांनी) :
भगवद्गीता
संदर्भ
वर्ग:देवनागरी पानां
मायणा
उत्पादन
मायणा ह्या गावांत सकयल दिल्ल्या वस्तूंचें उत्पादन जाता( महत्वाचें सकयल दिल्ल्या प्रमाणें): PADDY, SUGARCANE, MINING.
संदर्भ
वर्ग:दक्षिण गोवा वर्ग:केपें वर्ग:दक्षिण गोवा जिल्ल्यांतले गांव वर्ग:देवनागरी पानां वर्ग:गोंय/Goem वर्ग:दक्षिण गोंय वर्ग:साश्टी तालुका वर्ग:गोंयचीं शारां आनी जागे
सुरण
प्रकार
गावगीरा वाठाराांत काां लोक ही वनस्पत पावसाच दिसाांनी आपली पोरसाांत रोर्तात.झाडगो सुरु्ण आनी गाांवठी सुरण अशें तीन प्रकार मेळटात.ही वनस्पत मीटर भर उांचार्ेची जाता.जमनीांत ीभतर ह्र्ा वनस्पतीक गोलाकार व्हड मुांडल तर्ार जाता.सुरणाचे हे मुांडलेत वखि गुणधमा आमशल्ल्र्ान आर्ुवेिाांत ताचे साबार वखि उपेग साांगल्र्ात.बाजाराांत हो सुरण सहजतार्ेन मेळटा.कातररल्ल्र्ा सुरणाचो कांुडो आांगाक लागल्र्ार खाज सुट्टा.ताका लागून सुरणाचो बार क सोडी वा कापाां करून ताांकाां सोलाांचे उिक लावचें आनी मागगरूत ताांचो उपेग करचो.
उपेग
साधर्ाांक सूज आर्ल्र्ार वा हत्ती रोग जावन पाांर् सुजल्र्ार सुरण बार क वाांटून ताचो कल्प म्होवाांत ममसळचो आनी तें ममश्रण सूज आर्ल्र्ा त्र्ा भागाांक लावचे.सूज िेंवपाक मजत जाता.जजबेक रूच हाडपाक,भूक वाडपाक तशेंच खाल्ले पचन जावचें खातीर सुरणाची भाजी खावप गरजेची.पोटाांत िखु ल्र्ार वा पोटाांत िांत जाल्र्ार ह भाजी खाांवची. बबकाांत सुरणाचो मुखेल प्रमाणाांत उपेग करतात. बबकाांक लागून परसाकडेन त्रास जावप वा सांडास सुकप असल्र्ा लक्षणाां वेळार सुरणाची भाजी जेवता वाांगडा चड प्रमाणाांत घेतल्र्ार गुणकार थारता.पूण बबकाांत सांडासाांत रगत पडटा आसल्र्ार सुरणाचो वापर करचो न्हर्.फिग्िाक सूज आर्ल्र्ार आनी फिग्िाचें कार्ा बरेतरेन जावांचे म्हूण सुरणाची भाजी खावची.कुडीांतलो शुक्रधातूिरुबळ आसत वा ताचें प्रमाण कमी आसता जाल्र्ार तशेंच बार्लाांमि ां म्हर्न्र्ाची पाळी वेळार र्ेना जाल्र्ार सुरणाचे भाजर्ेचो उपेग जाता.सुरण आमशल्ल ां आर्ुवेि क वखिाां बाजाराांत उपलब्ध आसात.
पररणाम
हो सुरण गरम आमशल्ल्र्ान गरमेच्र्ा दिसाांनी तशेंच पपत्ताच्र्ा िर्ु ेंसाांत रक्त र्ेता त्र्ा बबकाांत ताचो अजीबात उपेग करचो न्हर्.एकाधर्ा वेळार सुरणाचो चड प्रमाणाांत वापर के ल्र्ार जजवाक माल पडूांक र्ेता.त्र्ा वेळार मलांबाचो रोस,ताांक वा गच ांचेचो कांुवळ करून पोटाांत घेवचो.
वर्ग:देवनागरी पानां
लोरेन्ट्स, कॉनरॅड झाकारियास
(जल्म: ७ नोव्हेंबर १९०३, व्हिएन्ना; मरण : २७ फेब्रुवारी १९८९, आल्टेनबर्ग)
ऑस्ट्रिया प्राणिवैज्ञानिक. आधुनिक वर्तनशास्त्राचो जनक. वर्तनशास्त्रांत सैमीक परिस्थितींतल्यान प्राणिवर्तनाचो तुलनात्मक अभ्यास करतात. व्यक्तिगत आनी सामाजिक वर्तनरीतीसंबंदींच्या ताच्या सोदांखातीर ताका आनी कार्ल फोन फ्रिश आनी निकोलस टिनबर्जेन ह्या प्रणिशास्त्रज्ञाक १९६३चो शरिरक्रियाविज्ञानाचो वा वैजकीचो नोबॅल पुरस्कार मेळ्ळो.
लोरेन्ट्साचो बापूय एक नामणेचो विकलांग शस्त्रक्रियाविशारद आशिल्लो. भुरगेपणासावन लोरेन्ट्साक प्राण्यांविशीं गोडी लागिल्ली. आवय - बापायच्या प्रोत्साहनाक ताणें नुस्तें, सुकणीं, कुत्रीं, माजरां, सोंशे अशे तरातरांचे प्राणी पोशिल्ले. तशेंच सवण्यांच्या वर्तनासंबंदींच्यो तपशीलवार नोंदी दीसपटयेच्या रुपांत दवरिल्ल्यो.
१९२२ वर्सा तो माध्यमिक शाळेंतल्यान पदवीधर जालो आनी उपरांत बापायचे इत्सेप्रमाण न्युयॉर्कच्या कोलंबिया विद्यापिठांत स म्हयने वैजकीचो अभ्यास करून तो ऑस्ट्रियाक परत आयलो. थंय व्हिएन्ना विद्यापिठांत अभ्यास करून १९२८ वर्सा ताणें ए्म.डी. पदवी घेतली. उपरांत ताणें तुलनात्मक शरीराचो ( शरीररचनाशास्त्राचो) अभ्यास करून १९३३ वर्सा त्याच विद्यापिठाची प्रीणिविज्ञानांतली पीएच्.डी. पदवी घेतली. आपल्या आल्टेनबर्ग हांगाच्या घरांतूच ताणें प्राण्यावंयले प्रयोग केले. १९३७ - ४०त तो व्हिएन्ना विद्द्यापिठांत तुलनात्मक शारीर आनी प्राणी मानसशास्त्र हांचो अध्यापक आशिल्लो. ते उपरांत १९४० - ४२त तो केनिग्झबर्ग (सद्द्याचें कालिनिनग्राड) हांगाच्या आल्बेर्ट्स विद्यापिठांत प्राध्यापक आनी सर्वसादारण मानसशास्त्र विभागाचो मुखेल आशिल्लो.
झूजकाळांत १९४२ ते ४४ मेरेन ताणें जर्मन सैन्यांत वैज म्हणून काम केलें. १९४४ वर्सा ताका झूजकैदी म्हणून रशियेंत अटक केलो. फुडें १९४८ वर्सा सुटका जातकच तो ऑस्ट्रियांत परत आयलो आनी आल्टेनबर्ग हांगाचो इन्स्टिट्यूट ऑफ कंपॅरेटिव्ह इथॉलॉजी हे संस्थेचो मुखेल जालो (१९४९ - ५१). ताणें अस्तंत जर्मनींतल्या बुल्डेर्न हांगाचे माक्स प्लांक इन्स्टिट्यूट फॉर बिहेव्हियरल फिजिऑलॉजी हे संस्थेंत तुलनात्मक वर्तनशास्त्राच्या विभागाची स्थापणूक केली आनी १९५४त तो हे संस्थेचो सहसंचालक जालो. १९५१न - ६१ ह्या काळांत तो अस्तंत जर्मनींतल्या सिव्हिलेज हांगाचे माक्स प्लांक इन्स्टिट्यूट फॉर कंपरेटिव्ह फिजिऑलॉजी हे संस्थेंतल्या संशोधन विभागाचो मुखेल आशिल्लो. १९५५ वर्सा ताणें ई. फोन होल्स्ट आनी जी. क्रेमर हांच्या आदारान थंय माक्स प्लांक इन्स्टिट्यूट फॉर बिहेव्हियरल फिजिऑलॉजी हे संस्थेची स्थापणूक केली आनी १९६१ - ७३ ह्या काळांत तो हे संस्थेचो संचालक आशिल्लो. उलपरांत १९७३त तो ऑस्ट्रियन अॅकॅडेमी ऑफ सायन्सेसच्या आल्टेनबर्ग हांगाचे इन्स्टिट्यूट फॉर इथॉलॉजी हे संस्थेतल्या प्राणी समाजशास्त्र विभागाचो तो संचालक जालो.
१९३७ वर्सा तो Zeitshrift fur Tierpsychologie ह्या नेमाळ्याचो मुखेल सहसंपादक जालो. उपरांत रोकडेंच हें नेमाळें वर्तनशास्त्राचें अग्रगण्य नेणाळें जालें आनी लोरेन्टस हाणें निमाणेमेरेन ताच्या संपादकपदाचेर काम केलें.वैजकीय विद्द्यार्थी आसतना ताणें प्राणिवर्तनासंबंदींचीं सविस्तर निरिक्षणां चालू दवरिल्लीं. १९२७ - ३८ ह्या काळांत ताणें प्राण्यासंबंदींचें सगळ्यांत म्हत्वाचें कार्य केलें. ताणें चोरकावळो (जॅकडॅा), ग्रेलॅग, हंस, मॅलार्ड बदक आनी संबंदीत जाती हेविशीं कार्य केलें. ताचे सगळे सोद १९३५ - ५० ह्या काळांत निबंद माळेवतीन उजवाडा आयले आनी ताका आंतरराश्ट्रीय नामना मेळ्ळी.
लोरेन्ट्स हाच्या संकल्पनांक लागून प्राणिजातींनी वर्तनरीती अशो विकसीत जाल्यो आनी चड करून जाती तिगून रावपाचे परिस्थितिवैज्ञानिक घटकांचें आनी वर्तनाच्या अनुकूलन (परिस्थितीकडे जुळोवन घेवपाखातीर जावपी बदल) मूल्याचें कार्य हेसंबंदींच्या आकलनांत प्रगती जाली. प्राणिजाती तिगून उरपाखातीर विशिश्ट तरेची म्हायती शिकपाचे नदरेन जातीची आनुवंशिकीय रीतीन रचणूक जाल्ली आसता अशें ताणें सुचयलें. ताच्या कल्पनांक लागून व्यक्तिगत सजीवांच्या आयुश्यांत वर्तनवारी कशो विकपीत आनी परिपक्व जातात हें समजुपाक आदार जालो. चोरकावळओ ह्या पक्ष्यासंबंदींची ताची दीसपटी Journal fur Ornithologic ह्या नामणेच्या नेमाळ्यांतल्यान १९२७ वर्सा उजवाडा आयली. ते उपरांतचे ताचे सगळे सोद १९३५ - ५० ह्या काळांत निबंद माळेवतीन उजवाडा आयले. ताचे कांय नामणेचे ग्रंथ आसात - Das Sogenannte Bose ( १९६३; इं.अ. ऑन अॅग्रेशन,१९६६),Die Ruck Seite des Spiegels: Versuch einer Naturgeschickte menschlichen Evkenners(१९७३; इं.अ. बिहाइंड द मिरर: ए सर्च फॅार ए नॅचरल हिस्टरी ऑफ ह्युमन नॅालेज, १९७७), Er redete mit dem Vieh, den Vogeln und den Fischen ( १९४९, इं. अ.किमग सॅालोमन्स रिंग, १९५२);So Kam der Mensch auf den Hund (१९५० इं. अ. मॅन मिट्स डॅाग, १९५४); Uber Tiersches und mensechliches Verhalten (१९६५ ; इं. अ. स्टडीज इन अॅनिमल अँड ह्यूमन बिहेव्हियर, २ खंड, १९७० - ७१); Dar Jahr des Graugans (१९७९; इं. अ. द इयर ऑफ द ग्रेलॅग गूज); Vergleichende Verhaltenforschung ( १९७८; इं. अ. दफाउंडेशन ऑफ इथॉलॉजी,१९८१). तेचभशेन सिव्हिलाइझड मॅन्स एट डेडली सिन्स(१९७३) ह्या इंग्लीश शीर्शकाखाल उजवाडा आयिल्लो ताचो ग्रंथूय लोकप्रिय जालो.
नोबॅल इनामाभायर लोरेन्ट्स हाका युनेस्कोचें कलिंग पारितोशिक (१९७०), आंतरराश्ट्रीय पर्यावरण पारितोशिक(१९८०), हे भोवमान मेळ्ळे. येल, लॅायोला, लीड्स, बाझेल आनी ऑक्सफर्ड ह्या विद्यापिठांनी ताका सन्माननीय पदव्यो दिल्यो. तो ऑस्ट्रियन अॅकॅडेमी ऑफ सायन्सेस, लंडनची रॅायल सोसायटी, अमेरिकेची नॅशनल अॅकॅडेमी ऑफ सायन्सेस ह्या मानादीक संस्थाचो सदस्य आशिल्लो.
वर्ग:देवनागरी पानां
थॉमस आंद्रे
थॉमस आंद्रे हो एक फामाद तियात्रिस्त ।उपरांत तो आठ वर्साचो आसतना ताच्या एका काकान ताका सालीगांव हाडलो.
जल्म
थॉमस आंद्रे हांचो जल्म १८ मार्च १९३७ हया वर्सा ओपा खांडेपार फोंडें हया गांवांत जालो. जुआव आंद्रे आनी मारीया कोन्सेसांव डायस हें ताच्या आवय बापायचे नांव जावन आसा. तो एक वर्साचो आसलो, तेन्ना ताची आवय हो संवसार सोडून गेल्ली.
शिक्षण
.त्या उपरांत तो आठ वर्साचो आसतना ताच्या एका काकान ताका सालीगांव हाडलो. थंय तांणें आपले मुळावें शिक्षण पुर्तुगेजीन पुराय केलें. तांची घरची परिस्थिती गरीब आसल्या कारणान घर चलोवपा खातीर तांचे कडेन पयशे नासले म्हूण ताका शाळा सोडची पडली आनी त्या खातीर धा वर्साचो आसताना ताका आपले घर चलोवपा खातीर रेंदेंराचे काम करचे पडले.
वावर
शेजारच्या गांवांत जाल्लो फामाद जागर आनी तियात्र हातूंल्यान प्रेरित जाल्लो, थॉमस आपलो इश्ट इनासियो हांच्या वांगडा सायकलीन तियात्र  पळोवपाक वतालो. वीस वर्साचो आसतना ताणें तियात्र बरोवपाक, दिग्ददर्शन आनी तियात्रान वांटो घेवपाक सुरु केल्लें. सालीगांवांत जाल्लो ताचो पयलो तियात्र 'इरमांव आनी होनी' ह्या तियात्राक थंयच्या लोकांचो खूब बरो प्रतिसाद मेळ्ळो. त्या उपरांत ताका फाटीं वळून पळोवपाची गरज पडूंक ना. ताणीं आनीकूय तियात्रां बरोवन सालीगांवातल्यां आनी थंयच्या सरभोंवतणच्या लोकांक तांचो रंगमेळ दाखोवन 'अ थॉमस ' ह्या नांवान तांचे मनोरंजन केलें.
चिदंबरम्
ह्या क्षेत्रांत नटराज शिव कसो प्रगट जालो, ह्या संबंदान एक कथा प्रचलित आसा, ती अशीः
थॉमस आंद्रे
वावर
आपले घर चलोवपा खातीर रेंदेंराच्या कामान जरी तो व्यस्त आसलो तरी काम नासताले तेन्ना तो तियात्राच्या मोगा खातीर वेळ काडून तियात्र बरयतालो. तियात्र म्हळ्यार ताचे काळीज आनी कूड आसली. ताका कितलेंय काम आसले जाल्यारुय तो तियात्र बरोवंक वेळ काडटालो. तातुंतली ताणीं बरयल्लीं; दिग्दर्शन आनी आपूण वांटो घेतिल्ली कांय तियात्रां अशी आसात, ' पूर्वोजांचे हतिराम ', ' ओस्तोरी घराची राणी ', ' कितें हो संवसार ' , ' तायनीम ' , ' नीत ' , ' सोंवसार एक सोपोन ' , ' मोग वो आशा ' , ' फायदो ' , ' देव बोरें कोरूं ' , ' खंय तुजें घोर ' , ' पोरदेसी ' , ' व्हायलांकनी सायबिणिची राखण ' , ' हांव तुकांच रावता ' , ' गेला तो कोण ?' ( दिग्दर्शक : सी आल्वारीस ) आनी ' एकूच माती '.
चिदंबरम्
पूर्विल्ल्या काळांत तिल्लई (चिदंबरम्) हें वाममार्गी शाक्तांचे केंद्र आसलें. ह्या लोकांचे उपासनेंत जायत्या वायट गजालींची भरसण जाल्ली. ताका लागून ह्या वाठारांत अनाचार वाडिल्लो.अशा ह्या वायट चालीच्या शाक्तांसावन भौसाक राखपाक शिव थंय प्रगट जाली. शिवाक पळोवन वाममार्गी भिले नात, वयल्यान ते शिवाआड झुजपाक उबे - चिदंबरम् कुरुप मोटवो मनीस अग्नीकुंडांतल्यान भायर काडली. ते तीगूय जाण फाटीर नाचली. हें सगळे पळोवन शाक्त भिले आनी शिवाक शरण गेले.
थॉमस आंद्रे
वावर
जेन्ना तो तियात्रा बरयतालो तेन्ना कांय नांवाजलेल्या कलाकारांची ताणें जापसालदारकी घेतिल्ली: सी आल्वारीस, आल्फ्रेड रोज , रीता रोज , एम.बॉयर, बाबा पीटर, ओफेलिया , सौजा फेर्रांव , रिको रॉड, जोस रॉड दे पर्रा , ग्रेग , सबीना , बेट्टी नाज़ , वालनट मस्कारेनहास , बेट्टी फर्न्स , जर. नेल्सन, जेसीएम डायस आनी जायते जाण. ६० वर्साचो आसतना तो माडा वयल्यान सकयल पडलो आनी ताच्या फाटीच्या कण्याक मार बसलो. णव वर्सा पयली ताचे अर्धांगवायुचो झटको आयलो आनी ताणें आंग धरलें, आता तर दावी बाजू अर्दांगवायुच्या झटक्यान कायमची धरल्या.
चिदंबरम्
त्या जाग्यार शिव येवचेपयलों सावन पार्वती थंय रावताली. शिवाचे थंय येवपतिका आवडलें ना. तिणे शिवाक आपल्या वांगडा नाचाची सर्त लावपाचे आव्हान दिलें आनी हे नाचाचे सतींत हरल्यार हो जागो सोडून वचचो पडटलो, अशी अट घाली. शिव ही अट मान्य करून पार्वतीवांगडा नाच करपाक लागली. नाच करता आसतना शिवान विंगड विंगड र्मुद्रा दाखयल्यो, ज्यो पार्वतीक बायल आशिल्ल्यान करून दाखोवप जमलेंना.
थॉमस आंद्रे
संदर्भ
वर्ग:तियात्रिस्त/Tiatrist वर्ग:देवनागरी पानां
चिदंबरम्
व्याघ्रपद आनी पतंजली नांवाचे दोन शिवभक्त ह्या वाठारांत कथा चलता. पूर्विल्ल्या काळांत बौध्द लोकांनी ह्या क्षेत्राचेर आपलो ताबो चोळ राजा परांतक (पयलो इ.स. ९०७ ते ९५३) हाणे हांगाचे नटराजमंदिर बांदिल्ले, हें थंय आशिल्ल्या फातरापटधावेल्यान समजता, फग्र्युसन ह्या वास्तुशास्त्रज्ञाच्या मतान हें देवूळ मूळ रुपांत धाव्या पेटले तेन्ना ह्या क्षेत्राक म्हत्व आयले. हैदरअलीन हांगाच्या देवळाच्या आवारांतूच सैन्य दवरिल्ले.
सर आयरकूटान १७८१ त ह्या देवळाचेर घुरी चिदंबरम् हांगाच्या शिवमंदिरान सुमार १६ हेक्टराचो वाठार व्यापला. देवळाच्या कोटाभोंवतणी १८ मी. रुंदायेचो रस्तो आसा.
देवळाच्या आवारांत चित्सभा, कनकसभा, नृत्यसभा, देवसभा आनी राजसभा अशा नांवांचीं पांच व्हड भवनां आसात. चित्सभा हें मुखेल देवूळ आसून, तातुंतूच आकाशमय शिवलिंगाची पूजा करतात.
जेरोनीयो दामासेनो ब्रिटो
जल्म
जेरोनीयो दामासेनो ब्रिटो 19 मे 1946 ह्या वर्सा जालो. सेलेस्टीनो ब्रिटो तांचो बापूय आनी पासकीना ब्रिटो ही तांची आवय, तांचो जल्म मांद्रे उत्तर गोंय हांगा जालो.
चिदंबरम्
ह्या देवळाचे पाखें नटराजमूर्त आसा. पार्वतीचें गर्वहरण करतना शिवान नाचाची जी अवस्था घेतिल्ली, त्या नाचाचे अवस्थेत ही मूर्त थंय कोरांतल्या. हे नटराजमूर्तीच्या पांख्याचेर भांगराचे पत्रे आसात. हे मूर्ती भाँवतणी आशिल्ल्या जाग्यांत नकसूद शिल्पकाम केल्ले ५६ पाशाणी खांबे आसात. मुखेल देवळाचे एके कुशीक देवसभा हें लहानशे देवूळ आसा. हांगा देवाच्यो उत्सव-परबो मनयतात. राजसभा ही भव्य वास्तू शिवगंगा तळ्याचे देगेर आसा. हिची लांबाय १०४ मी. आसून रुंदाय ५८ मी. आसा. राजसभेक १,००० पाशाणी खांबे आसात. ह्या जाग्यार वसाँतल्यान दोन फावट नटराजाची मूर्त हाडून बसयतात आनी तिका महाभिषेक करतात.
जेरोनीयो दामासेनो ब्रिटो
वावर
तांणी मिलाग्रीस दे चांदोर ह्या फामाद तियात्रिस्तांच्या 'माय पुताक तागडेन जोखता' ह्या तियात्रांत भुमीका केल्ल्या आनी आलेशीन दे मोरजींच्या आनी तरने दिग्दर्शक जशे बासिलियो बापतीस्त कार्वाल्हो जाका बि. बी. सी म्हुण चड वळखताले अशा साबार तियात्रिस्ता खातीर काम केलां. तो गोंय आकाशवाणीचो मान्यताय प्राप्त जाल्लो कलाकार आसा. तांणी जायत्या संगीत कार्यावळीं खातीर गायन केला, तशेंच वालंकण सायबिणिची ओचोरयां ही सी.डी प्रकाशीत केल्या. ते आयजूय तियात्र माचयेर वावुरतात, जंय ते गायता, बरयता आनी दिग्दर्शन लेगीत करता.
चिदंबरम्
चिपळयो-चिबूड़ (चिबड) आकाशलिंग आसा, असो समज आसा. ह्या देवळाचो पुजारी गर्भकुडींत वण्टीमुखार हुमकळायिल्लो पड्डी मुखावेली जात्रा भरता. भारतांतले तशेंच श्रीलंकेंतले हजारांनी लोक त्यावेळार हाजीर रावतात. हे जात्रेक येवपी लोकांक रावपाक हांगा जायते मठ आनी धर्मशाळा आसात.
जेरोनीयो दामासेनो ब्रिटो
पुरस्कार
तांणी कला अकादमींच्या आनी तियात्र अकादमी, गोंय हांच्या साबार नामनेच्या तियात्र सर्तींनी गोंयभर वांटो घेतला आनी गायना पासत तांकां जायते पुरस्कार लेगीत फावो जाल्यात.
वर्ग:तियात्रिस्त/Tiatrist वर्ग:देवनागरी पानां
चिदंबरम्
- की. वि. सं. मं.
वर्ग:देवनागरी पानां
पणस
पणसाच्यो जाती
‘पणस’ हें झाड बरेंच व्हड आनी दाट पानांचें आसता. शियांच्या दिसांनी फुलां येवन पणस (फळां)लागतात. कापो आनी रसाळ अश्यो पणसाच्यो मुखेल जाती आसात.
पणसाचे खावपाक केल्ले पदार्थ
गोंयांत आमी पणसाचे पिकिल्ले गरे खातात. ते भायर चारकुटो तशेंच तरण्या जून गऱ्यांची भाजी (शेक) करतात. तरण्या गऱ्यांची पातीं खळाक घालून त्या सालांची भाजी करतात. भिकणां रोसांत घालतात वा भाजून खातात. पिकिल्ल्या रसाळ ग ऱ्यांचे वताक सुकोवन साठ करून खातात. ते भायर पापड करतात. हे सगळे प्रकार खावपाक रूचीक लागतात.
पणसाचे कांय उपेग वा फायदे आनी ताचे वायट परिणाम
पणसाचे पिके गरे गोड आनी थंड आशिल्ल्यान कुडींत इबाडिल्ले (वाडलेले) वात आनी पित्त दोश कमी करतात. ह्या दोशांक लागून जावपी साबांर दुयेंसांनी तांचो उपेग जांव येता. पूण हरवे गरे खायत जाल्यार कफ आनी वात दोश वाडून पोट जड जाता, पोटांत वात जावन फुगार जाल्लेवरी जाता, थंडी जावप अशीं कांय लक्षणां दिसपाक शकतात. तशेंच वाताक लागून पोटांत गुळो येत वा पोट फुगार जाल्यार गरे खांवक जायना. तातून त्रास वाडूं येता. संडासांतल्यान रगत पडटा आसत जाल्यार काप्या पणसाचे गरे बऱ्याक पडटात. शुक्रधातू बळिश्ट करपाक जाय जाल्यार लेगीत ह्या गऱ्यांचो काय प्रमाणांत उपेग जाता. पातळ परसाकडेन जायत जाल्यार पणसाच्या मुळांचो काढो करून पोटांत घेवचो. पणसाचे सालींतल्यान एक तरेचो द्रव भायर सरता. तोंड आयल्यार हो द्रव त्या भागार लायतात अशें केल्यार तें दुयेंस बरें जाता. कांय कातीच्या विकारांनी कातींततल्यान उदक तेंवता. अशा वेळार पणसाचीं पानां तशेंच मुळांचो काढो करून थोडो पोटांत घेवचो. पणस (फळ) कापतकच दीक येता. सुजिल्ल्या भागार तशेंच घावो जावन सूज आयल्यार त्या जाग्या भोंवतणी वयलो दीक लावचो. ऋतू प्रमाण फळां खाल्ल्यार ताचो कुडीक फायदोच जाता. पूण खंयचेय गजालीची अतिताय करची न्हय. तशेंच पणसाचे गरे-भिकणां चड प्रमाणांत खायत जाल्यार ताचो लेगीत वायट परिणाम आमचे कुडीर जाता.
वर्ग:देवनागरी पानां
Jacinto Vaz
thumbnail|Jacinto Vaz
'Amchem Noxib', 'mhoji ghorkan'n', hea konknni sinemantleo vinodi bhumika korun prekxokankoddlean taka vhodd tokhnnai mell'llea.
Lokamni taka 'tiatristancho raza' oxi podvi dili. Chikatten tannem machyechi sadhna korun gõychea gamvam konnkonnim aple tiatr dakhoile. Modim 7 vorsam tannem 'omisara d gova' mhollear akaxovanni ponnji kendrar nokri keli. Nokre uprant porot tannem aplem lokx tiatracher kendrit kelem. Aizomeren tachea tiatranche 5 hozamrauyor proyog zaleat. Titlyai proyogant tannem bhumikai keleat. Tannem sumar 2 hozar kantaram rochleant. Ech.Em'. Vhi kompnin tachea kantaracheo dhvonimudrika kaddleat ani teo boreoch gajleat.
Gõy kola okadomi ani sinettaims (prokaxon somstha) hanche purskar tannem zoddleant. Mumboichea sinettaimsan taka 'konknni palkacho charli chaplin' tor ttaims ef inddian 'keameddicho raza' oxem pacharun tachi tust-tokhnnai kelea.
Polleiat
Nirmon
वर्ग:Konknni वर्ग:Tiatrist वर्ग:Goemkar – Famadh / Prosidh वर्ग:Sonvsaracho Prosidh vo Famadh Lok वर्ग:Romi panam
पेर
पेराचे प्रकार.
पेराचे उपेग
खावपा खातीर आताांच पीकूंक आीयल्लें पाचवें हळडुवें अशें पेर खावचें तातूंतल्यो बांीयो लेगीत जवनसत्वाांनी युक्त अश्यो आसतात. पूण त्यो पचपाक जड आनी ताांचो काांय लोकाांक त्रास जावांक शकतात म्हूण बबांयो काडून पेर खावचें. पेर खाल्यार कात टवटवीत उरता. दाताां खातीर आनी मावाां खातीर लेगीत तें बरेंच उपेगी.काळजाची क्रिया सुदारपाक काांय प्रमाणाांत मजत करता. जाांकाां उच्च रक्दाबाचो त्रास आसा ताांणी पेर मुजरत खावचें.
पराचे फायदे
आयज आमच्या आहाराांत भायलीां, तेलाचीां खाणाां वाडत आसात. जरी काांय लोकाांनी तेलाचेंखावचें सोडलें पयलीां खाल्ल्या पदाथाांचो दश्ुपररणाम हो जाताच.ह्या दश्ुपररणामाां पसून वाटावपाक जाय जाल्यार एक गजाल करची. ती म्हणजे पेर खावचें. बध्द मल प्रवत्तृ ी आसता ताांकाां तर हें भोवच उपेगी फळ. पेर हें एक उत्कृश्ट 'अॅण्टिओण्सिडेटि' बरयाश्या दयेसाांक आमचे पसून पयस दवरता. तशेंच हातूत सत्रयाां परस चड प्रमाणाांत वटामीन ‘िी' आसता. इतलें सगळें गूण लिाांत घेतल्यार हें भोव मोलादीक अशें फळ उपेिीत उरचें ना.
वर्ग:देवनागरी पानां
Andhra Pradex
Andhra Prodex bharti-i songhrajeantolem ek ghottok rajio. Hem rajio bhartache dokxinnek voslam. KxetrfollH 2,75,068 chov. Kim. LoksonkheaH 5,35,49,673. Rajdhani Hoidrabad, bhas telugu, sakxorota 29.73%. Okxanx ani rekhanx ut'tor 12˚ 14˚ te 19˚ 54' ani udent 76˚ 50' 86˚ 50'. Hea rajeache ut'torek mharaxttr, modhyoprodex ani orisa, dokxinnek tamillnaddu ani kornattok, ostontek kornattok ani mharaxttr tor udentek bongalocho upsagor yeta. Andhr rajeak 960 kimi. Lambayechi doreadeg asa.
Bhuimvornnon
Sadaronnponnan andhr prodex tin soimik vibhagant moddtta. Doreadegevoilo sokoil, sopatt moidani vatthar, udent ghattant axil'leo viskollil'leo dongracheo volli ani ostontekoddlea soheadrikoddlo dongor pottharacho vatthar, tor suttavim khoddpam, viskollun poddil'leo dongul'leo hanni bhoril'lo vatthar, tor suttavim khoddpam, viskollun poddil'leo dongul'leo hamnni bhoril'lo vatthar he andhr prodexache tin soimik vibhag zaun asat. Ixanyekoddolo doreadegevoilo vatthar oxir asa. Doreadegevoilo modlo bhag godavori ani krixnna nhoimyank lagun pikall zala. Hea vattharank hea nhiomyancho tribhujprodex mhonnttat. Dorea degevoilo dokxinn vatthar sokoilea panvddeache zomnicho asa. Noirityesaun ixanyemeren patllil'lea udent ghattache 900 te 1500 mi. Unchayechea dongrant velikondda ani nol'lomoli hea dongrancheo volli doreak somantor yetat. Hea dongraullinche ostontek nondhall degonn poddtta. Hea rajeachea noirity ani dokxinn bhagant eramoli, xexacholom' ani palkondda (900 mi.) dongor volli asat. Agneyek nagri dongor asat. Stholiprai vattharachi ut'toreuttenochi unchai sumar 450 te 600 mi. Tor dokxinneuttenochi unchai sumar 300 te 450 mi. Asa. Ho vatthar tambdde remveche bhorsonnen ghoddla. Hi zomin grenaitt ani nais hancheposun toyar zalea. Ukteo-boddkeo dongul'leo, kantteanchim zhopam-zhuddpam, sukil'le udkache provah hankam lagun ho vatthar tollopttea soddeavori dista.
Godavori ani krixnna nhoimyank lagun hea rajeacho boroch motto vatthar udkall ani pikall asa. Godvori hi hea prodexantoli mukhel nhoim asun ti hea rajeantlean 720 kimi. Vhanvon bongalchea upsagorak melltta. Rajmohendri hanga ticho tribhujprodex suru zata. Krixnna nhoinchi mukhel upnhoim tungobhodra, kornattok rajeantlean ayil'li pen'nar, orisa rajeantlean ayil'li vonxdhara ani nagouli heo nhoimyo andhr prodexantlean vhanvtat.
Hovaman
Andhroprodexant gimachea disamni tapman 37˚ se. Te 44˚ se. Meren asta. Kaim zagear te 50˚ se. meren vota. Ximyalleachea disantlem tapman 16˚ se. Te 19˚ se. meren asta. Doreadegevoilea vattharant ximyallo ani gim' chodd khor nasta. Andhr prodexak dokxinn ostont mansunakoddlean don-tritianx tor ut'tor udent mansuna koddlean ek-tritianx paus melltta. Ut'torechea dongrall vattharant 110 te 125 sem'mi. Paus zhoddtta. Bongalchea upsagorantlean yeupi vadllank lagun hea vattharant nettacho paus zhoddtta. Telonganna railosima (onontpur, chit'tur, koddoppa, kornul he jilhe) ani doreadege voilea vattharamni pausachem promann kroman unnem zait vota.Bongalchea upsagorantlean yeupi vadoll-varem andhr prodexak vhodd luksann dita. Aizouyor zal'lea vadoll-vareak lagun andhrak orthik luksanni vangddach jivithani-i sonschi poddlea. Vonospot ani monzat
Hea rajeacho 22.5% vatthar ranachea va vonospotichea xekatolla asa. Telonganna, vixakhapott'ttnnom', godavori jilhe ani nol'lomoli porvot hanga choddxim ranam asat. Tatunt sagvan, rozvudd, settin vudd, modd'ddi, yepi sarke rukh, toxench kondde, kochchhounxri hanchim bonam distat. Rajeantlean vonospoti savn (ranantli) son 1981-82 vorsa, hea rajeak 157.177 rupeancho nivvoll faido zalo. Bibtto vag, chit'to, landdgo, kolo, vamsvel, char xingachim hornnam, sambor hea rajeachea ranant asat. Te bhair gorvam, mhosram, bokddeo, meddhram him zonavoram lok postat.
Itihas
oitrey brahmonnant andhr prodexantlea lokancho ul'lekh soglleant poilim melltta. Megesthenisan chondrgupt mourea adlo andhr sompn'n axil'leachem mhollam. Dhonkottok uprant omravoti hi tea kallant andhr prodexachi rajdhani asli. Andhr podexantole mull lok ario vonxkullache asle. Uprant te vindio porvotache dokxinnek aile, thoim tancho her vonxiyavangodda sombond ailo. I. So. Po. Chouthea xotmanant zoim achary bhodrobahu aplea onuyayamvangodda hea bhagantlean gel'leacho ul'lekh melltta. Somratt oxokachea fatraptteant andhr prodexacho ul'lekh yeta. I. So. Po. Sumar 225 vorsam simuk razan poitthonn hanga satvahon ghoranneachi thapnnuk keli oxem zannkar mantat. Satvahonamni sumar saddecharoxim vorsam rajio kelem. Yogonexri xatokornni,hal, goutmiputr xatokrnni, pulumayi he hea vonxkullyentole namneche raza asle. Tanche razouttint kola, sahiteachi khub udrogot zali. Hea kallant tancho romon samrajeakodden sombond ailo,toxench torsadi khatir lagpi polad andhrantlean nirgot zal'lean yuropakoddenoi tancho khasa sombond urlo. Tisrea xotmanant xok, pol'lou, youn hanchea vangdda zhujpak poddil'lean satvahonanchi razvott ostak geli ani tea zagear nag, brihotpalain, salonkain, ikxvaku him ghorannim udeak ailim. Satvahonanchem mull manddlik axil'lea ‘ ikxvaku ’ rajghorannean nagarzunokondda degnnant xri porvotalagim vizoipuri hanga apli rajdhani bandli. Boudhd dhormachem xikxonn, kola hanchem tem kendr mantale.
Hyuentsongan, andhrache ixanyek gong, udentekodden vengiche chaluky, dokxinnek chol, pol'lou ani her rajeam axil'leacho ul'lekh kela. Son 850 chea odmasak vengichea chalukeam'modolo vijeadity (tisro) hannem sodeachea andhr prodexantolo borochoso vhoddlo vatthar aplea xekatolla haddil'lo. Te uprant tannem apli rajdhani vengithaun vizoivaddeak vheli. I. So. 1022 te 1063 meren chaluky raza rajrazonorendr hannem rajmohendri hi apli rajdhani korun vengidexacher rajy kelem. Chaluky razamni mottea promannant vivdanank asro dilo. Telugu mohabharotacho lekhok non'noi bhott chalukeanchech sevek axil'lo.Chalukeachea kallant raxttrokutt, chol, kakti-i hanchi razoutt andhrachea vingodd vingodd vattharamni asli. Andhrant vorongoll hanga i. So.1150 te 1325 hea kallant kakti-i razamni rajio kelem. Kakti-i hem mull raxttrokutt aslem. Punn tem rokhddench andhr lokanche jinnent aspaulem. Vengiche chaluky jen'na tomillonadduntlea chol razanche gadyer aplo ho hokk sangpak lagle, ten'na donuy sot'tam'modim songhorx suru zalo. Hea songhorxant kaktiyamni chalukeank chola add adar dilo. Kaktiyamni kel'lea adarak lagun chaluky yuvraz kulot'tung hea namvan chol rajeache gadyer boslo oxe toren chaluky don prodexacho karbhar polloupak lagle. Haka lagun tanchem andhravelem lokx unnem zalem. Kaktiyamni hea gozalincho faido gheun purai andhr aplea thekatolla haddlo. Gonnpotidevo (1202-62), tachi choli rudrom'madevi (1262-92) ani ticho natu protaporudr dusro (1292-1323) he kakti-i vonxantole mhotvache rajyokrte zaun gele. 1323 to dil'lichea tuglok sultanan kaktiyamadd zhuzun andhr aplea tabeant ghetlo. Horil'lea kakti-i rajghoranneasaun anik char lhan rajghorannim udeak ailim; hatuntlea vizoinogor rajghorannean sumar donxim vorsam muslomani sot'teadd zhuz dilem. 23 zanevari 1565 disa bollixtt dokhkhonchea sultanan vizoinogorchea soineak ‘ talikotta ’ hanga haroilem.
Dusrevotten islami ghuryecho nett denvtokoch redd'ddi ghorannean andhr prodexacher aplo tabo melloilo (1328-1424). Krixnndeurai ho vhodd somratt 1509 te 1530 mojgotim andhracher rajy kortalo. Tannem vivdanancho adar kelo. Techpori telugu sahiteant tannem molachi bhor ghali. 1565 to vizoinogorachem samrajy nax pausokoch muslomanamni andhrantoli sot'ta hatasoli. Bohmoni rajeantlea telugu bhaxik telongonnacher kuli kutuboxohachi nemnnuk zali. Bohamoni rajeache kuddke poddle ten'na kuli kutuboxohan golkonddeank kutuboxayichi thapnnuk keli. 1580 meren andhr prodexacho choddso vatthar kutuboxoha kodden ailo. Tache razouttint dokhkhonchea urducho andhrant prosar zalo. Kutuboxohache huxar sordar aknn'nna ani madnn'nna hamnni rajyokarobharant sudaronna korpak vhodd yos zoddlem. Techpori tamnni telugu sahity ani kolek asro dilo. Sodeachea telongonn vattharant aizuy kutuboxayicho probhavo chodd dista. 1687 to golkondda ourongojeban jikhlo ani oxe toren andhracho mogol razouttikodden sombond ailo. Ourongojeban osof zohak dokhkhonocho subhedar mhunn nemlo. Ourongojebachea mornna uprant mogol vonxiyam'modim upraxil'lea tonttea, zhogddeancho faido gheun tannem bondd kelem ani svotachea svotontr nizamoxayechi thapnnuk keli. Heach vellar morattheanchi sot'ta vaddik lagil'li. Sumar xombor vorsanchea kallkhoddant nizam'-morattheache sombond kaim fautt ixttagotiche tor kaim fautt dusmanokayeche urle.
1611 to mochhlipott'ttnnom' hanga brittixamni kutuboxayeche manyotayen ek bhongsall suru keli. Toxench solabotozongan frenchank aplo kaim vatthar toddun dilo ani french soineacho adar ghetlo.1628 to ddoch lokamni ostont godauri jilheant madhovpolaim' hanga lokhnni samanacho karkhano suru kelo. Yuropiyon lok oxe toren andhrant rigle. French-brittix hancheabhitorlea zhuzant monant nasunoi nizamak brittixancho pakho gheuncho poddlo. Sumar 1795 to nizamamni brittixank gonzam', vixakhaptt'ttonnom', godauri, krixnna, gunnttur he jilhe tostrip mhunn bhettoile. Ttipu sultanachi razoutt somptokoch nizamachea vantteak ayil'le bel'lari, kornul, onontopur ani koddoppa he jilhey tannem 1800 to brittixank divn uddoile.
1857 che cholloulli uprant andhrancho tabo istt inddia komponikoddlean brittix sorkaran ghetlo. Tea vellar modras ilakheant telongannacho aspavo axil'lem, hoidrabad sonsthan ani choddso andhr aspavl'lo. Telugubhaxik lok tin-char rajki-i vibhagant ximpddun poddil'le. Bhartachea svatontrea uprant nizaman bhartant vilin zaupachem nhoikarolem, ten'na polis-karvayevorvim tacho vatthar loxkori niyontronnakhala haddlo. 1952 to ba. Ramokrixnnaravo ho hoidrabad rajeacho poilo mukhelomontri zalo.
Modras ilakheant axil'lo andhr vegllo kaddcho he khatir andhromhasobha 1913 savn chollvoll kortali. Telugu-bhaxik andhr rajeachi thapnnuk zaunchi hekhatir pott'tti xriramolu hannem 58 disancho upas kelo. Upas kortasotonach taka mornn aslem. 1 ekttobor 1953 disa ikra jilheanchem novem andhr rajy (rajdhaniH kornul) ostitvant aslem. Bhaxavar prantrochonekhala ostitvant ayil'lem andhr prodex hem bhartantolem poilem rajio aslem. Tti. Prokaxom' andhr prodexacho poilo mukhelomontri mhunn venchun ailo, punn ovisvasacho tharavo tachea montrimonddolla add manun ghetil'lean tachea sorkaran rajinamo dilo. 1955 to andhr prodexant kangres yunaittedd frontt venchun ailo ani gopall redd'ddi hea rajeacho mukhelmontri zalo. Modlea kallant mixra komixonan bel'lari jilheacho kanddibhaxik prant mhoisur (kornattok) rajeak dilo (me 1953).Hoidrabad rajdhani axil'le telonganna, vegllem rajy mhunn mellchem oso yotn chen'na redd'ddi ani her lokamni kelo punn tatunt tankam yos mell'llemna. Rajyopunorghottona somitiche xifaroxipromann novhembor 1956 to andhr (11 jilhe) ani telonganna (9 jilhe) mellun andhr prodex ghoddlo. Novea andhr prodex rajeacho poilo mukhelomontri zaupacho man sonjivo redd'ddik mell'llo. Andhrantlean telonganna vegllem kaddpachi chollvoll mat chalu urli.
Rajyovevostha
Proxasoki-i kamant suttsuttitoponna haddchekhatir andhr prodexant onontpur, chit'tur, koddoppa, udent godavori, gunnttur, krixnna, kornul, nel'lur, prokaxom', xrikakulom',vixakhaptt'ttonnom', vijeanogorom', ostont godauri, adilabad, hoidrabad, ronga redd'ddi, korimonogor, khom'mom', mohbubonogor, medok, nolgondda, nizamabad, vorongoll he tevis jilhe ghoddoileat. Andhr prodexache vidhanosobhent 295 vangddi venchun kaddttat. Andhranchi vidhan porixod 1 zun 1985 vorsa borkhast zali. Loksobhent 41 tor rajsobhent 18 vangddi andhr prodexache protinidhitv kortat.Hoidrabad xarant rajeachem uchch neayaloi asa toxench jilha ani taluka pamvddeacher nyaidanachem kam' cholta.
Orthik sthiti
Andhr prodex aple soimik girestkayecho upeg apli orthik sthiti ghott korpak korta. Rajeantole sumar 74% ttokke lok xet-dhondeant asat. Krixnna, godauri,pen'nar ani her nhomyam deganchea pikall vattharant tandull, ums, kellim, ambe, him follam ani pikaulli zatat. Telonganna vattharant kapus, tombakhu, mirsang, hollod, jvari bajri ani her dhaneam zatat. Dokhkhonochem potthar ani railosima vattharantole tambdde zomnint kullid, bhiknnam, don dabichem dhany, foll-follavoll zata. Kaim udkall vattharant kapus, tombakhu, ums tor heach soimak vibhagantlea zambhea fatrache zomnint nal'l, supari him kodd'ddonnam, follam ani kaim vattharant tandull pikta. Sadaronnoponnan andhr aple gorjeporos chodd tandull pikoita. 1981-82 to tandllachem utpadon 11.4 doxolkx tton zalem. 9.22 doxolkx hekttor zomin foll-follaullikhala asun 13.04 doxolkx hekttor zomin lagouddi sokol haddlea. Lagouddikhala axil'lea purai zomnintoli 26% zomin bhat-pikakhal, 20% jovarikhal tor 15.9% bajri, nasnno, rall, moko, vori, sava, gomv hea pikaullikhala asa. Kalve, bandh, tolleo, bamyo ani her ximpnnaullichea sadnamvorvim andhrantolo xetkar vorsak tin favttim legit pik kaddtta. Chokrivadoll, humvar, dukoll hea soimik sonkxttancho tras hea rajeank khub favtt sonscho poddla.Tacho porinnam' xet-pikaullicher zala. 1972 to dukoll poddil'lean 600 kott rupeanchem luksann andhr prodexak somschem poddlem.
Khoniz somopt'ti
Andhr prodexantole soglleant porne fator arkiyon kallantle asun tatunt gulabi ani gobrea rongache grenaitt, nais ani thoddea promannant dharvadd vorgache hornoblendd ttalk, kloraitt, maika, xistt, lohi, kvarttozhaitt, khonddalaitt, nefelin, samyenaitt he fator mellttat. Hea arkiyonokalin fatrant lokhonn, mongniz, tambem, kromaitt ani her dhatu toxench obhrok, beril, grafaitt, kayenaitt, silimonaitt ani her zaitim udyegik mhotvachim khonizam mellttat. Khom'mom', odilabad, korimonogor, vorongoll ani ostont godavori hanga 3908 doxolkx tton kollxache santthe asat. Odilabad, hoidrabad, mehbubonogor, kornul, koddppa, gunnttur nolgondda ani krixnna hangam 2,018 doxolkx tton chun khoddiche santthe asat. Onontopur, korimonogor,adilabad, chit'tur, khom'mom', prokaxom', krixnna, kornul, koddppa hangam 390 doxolkx tton lokhnnache satthe asat. Vixakhaptt'ttonnom' hanga axil'le boksaittoche santthe 30 doxolkx tton asat.
Udkantli pikavoll
Andhr prodexak 982 kimi. Lambayechi doreadeg mell'llea. Doreantolo sumar 32,000 chovo. Moil vatthar nustem marpakhatir vapropak melltta. Vorsak 4 lak tton nustem nustem'mari kendramvorovim dhortat. 1980 to 1,16,013 tton nustem doreant dhorlem. Kakinadda ani mochhliptt'ttonnom' hanga nustem'mari proxikxonn kendram asat. Sodea rajy sorkar, unch tontrogineanachea adaran oteadhunik ttrolor bandpacho vichar korta. Tebhair udkantoli nustemari korpak ek zodd nustemari proklp rajy sorkaran hatant ghetil'lo asun tacher 238.0 doxolkx rupea khorch yeupacho asa. Tekhatir somvsarik bonken 150.5 doxolkx rupeanchem rinn dilam. Andhr prodexantole 3.26 lakh lok nustemveusayant asat.
Ud'deogdhonde
Jun 1977 meren andhr prodexant 51 udyegik vosahoti, 28 udyegik udrogot vibhagant asleo ani 20 udyegik vosahoti toxench char udyegik udrogot vibhagantolim kamam mullavea pamvddear aslim. Rajeant 6,00,000 lakh hatmag kendram aslim. Hea kendrant 1981-82 to 420 doxolkx mi. Hatmag toyar zal'le. Dexant toyar zaupi hatmagantole 20% hatmag andhr prodexantlean nireat zata.
Sigretti, chiruttam, sarem, sakor, bhat soddoup, bhata kunddeatolem tel kaddop, aesbesttosoche potre korop, lokhnnachem saman, tel xudhdikoronn hanche karkhane toxench lokhonn, obhrok slett, xahbadi forxi, songmorour, beraittos ani her khonizancher adaril'le udyegodhonde sodea andhrant voir sorleat. Hankam lagun andhrache orthoveusthek ghott fattboll mell'llam.
Ximpnnavoll ani urza
1980-81 vorsa lhan ani vhodd ximpnnavoll proklpa vorvim andhr prodexantoli 1.259 doxolkx hekttor zomin udkacho lavo gheupak upkarotali. Tatuntoli 0.828 doxolkx hekttor zomin ximpnnaull kxetrakhal haddli. 1980-81 meren je mhotvache ximpnnaull proklp toyar zal'le tanchim namvam ani tank fuddlepromann asliH prokaxom' beraz (40,873 hekttor), tungobhdra hai leuhol kanal sttez-1 (48,198 hekttor), tungobhdra lo-leuhol kanal (60,298 hekttor), ke. Si. Kanal (0.122 doxolkx hekttor), kodom' (47,920 hekttor),nagarzunosagor (0.868 doxolkx hekttor) ani xriramosagor (0.2967 doxolkx hekttor) hea proklpacho vaur suru aslo. Lhan ximpnnaull proklpanchi udrogot korpak rajy-sorkaran somvsarik bonkecho adar ghetla. Hatunt 146 lhan ximpnnaull yeuzonni ani 200 pazhor tolavo hancho aspavo asun tanchi tank 2,32,403 hekttor zomnik udka purounn korpaitoli astoli (80-81). Rajeant udok ani uxnnotayeurovim vijechem utpadon zata. Mochchhokundd, tungobhdra, nizam' sagor, opor sileru, loor sileru, xrixoilom', nagarzunosagor, rampodosagor, inchepl'li, prannhita ani her proklpant udkaurovim vijechi nirmonni zata. Husenosagor, ramgunddom' ani telonganna toxench her proklpant uxnnotaye vorvim (ouxnnik) vijechi nirmonni zata. 1981-82 to 8,873.9 vijechi nirmonni zali. Rajeant 19,284 kheddeant viz purounn zali. Yeradari ani soncharonnH
1981-82 meren rajeant raxttri-i mohamarg (2357 kimi.), rajy mohamarg (8387 kimi.) mukhel jilhamarg (18072 kimi.) jilha porixod ani somiti marg (74, 930 kimi.) asle. Kar, jip, mottar, saikol, skuttor, ettorikxa, ttrekttor, bosi, ttrok, ttempo mellun 2,72,274 vahnam rosteamvelean ghollttalim.
Godavori kalvo, krixnna kalvo, bokingohem'm' kalvo, kornul-koddppa kalvo, kom'mapur kalvo he rajeantole ontorgot udkamarg asat. Udkamargachi vott'tt lambai 1845 kimi. Asa.Doreavelea udkamargacher vixakhaptt'ttonnom' ani kakinadda him mukhel bondram asat. Mochhliptt'ttonnom' bhimuniptt'ttonnom' krixnnaptt'ttonnom' ani kolingoptt'ttonnom' him-i doreadegeuyolim mhotvachim bondram asat. Rajeantlean 6,224 kimi. Lambayeche relve-marg geleat. Voltteoroche ut'torek dokxinn-purv relvecho tor modras ani gunnttur hanchea mojgotim dokxinn relvecho kaim bhag andhrant aspaula. Dokxinn modhy relvechem mukhealoi rajeantlea sikondorabad xarant asa. Rajeantolo antororaxttri-i vimanotoll hoidrabad hanga asa.Rajeant jim mukhel disallim ujvaddak yetat, tim fuddle toren asat. InglixH ddekkon kronikol-hoidrabad, inddiyon eksopres-hoidrabad, ani vizoivadda, hindu-hoidrabad, telguHandhroprobha- hoidrabad ani vizoivadda, andhr jeoti- vizoivadda, andhrobhumi-hoidrabad, inaddu-hoidrabad, vixakhaptt'ttonnom', vizoivadda ani tirupoti. UrduH siasot. HindiH milap- hoidrabad.
Lok ani somaz jivon
1981 chea zongonnone promann 2,75,068 chovo. Kimi. Kxetrant 53,549,673 lok rautat. Dor chovo. Kimi. 194 lok poddttat. Dor 1000 dadleamfattlean 975 bailo rajeant asat. Loksonkhea vaddichem promann 7.82% ttokke asa. Sakxorotechem promann 29.73% asun rajeantolim mukhel somprkachi ani uloupachi bhas telugu asa. Kaim vattharant urduchoi vapor zata. 1961 chea zongonnonepromann rajeant hindu 88%, musloman 8%, ani kiristamv 4% asat. Andhr, bhil'l gondd, prodhan, xobor valmiki, koya, chenchu, erukul ani her prokaracheo sumar 31 vony adivasi zomati asun tancheo bhaso ani pottbhaso vegveglleo asat.
Ritrivaj
Bhurgem zolmotokoch, baravea disa barso kortat. Bhurgeank pallnneant ghalun arti kortat. Hea vellar sovaxinn bailek hollod kukum' ani forall ditat. Monglaroti gaup hem andhr somskritayechem khaxeleponn zaun asa. Dor sonna-porbek oxim podam gaitat. Andhrant cholyechem logn mamebhavakodden va mamakodden zaupak xokta. Haka ‘ mamesombond ’ mhonnttat.Lognacho mattou maddachea chuddttamposun kortat. Lognachi vorat vhodd dobajean kaddttat. Ghorant koslem-i borem kary aslear dar nivll korun xennan saroitat.
Andhrant vorx rpratepoda hi porob vhodd urben monoitat. Tea disa godd, chicheche koll ani koddulimbachim fulam ghalun kel'lem ‘ pochchodd ’ namvachem pey soglloyank ditat. Ramnomichi porob nattkam, burrokotha sarkea kareavollimni monoitat. Xraunn mhoineant logn zal'leo choleo mongllarak ‘ nomu ’ mhollear gourichem vrot kortat. Xraunnantlea dusrea sukrarak sovaxinn bailo vorolkxmiurot kortat. Hea vrotant puza, upas ani holldikukum' he vidhi mukhel astat. Xravonn xudhd oxttomik mhakalicho dis sokoilea vorgantleo bailo monoitat. Bhadropod vody toyek ankvar choleo gourichem vrot kortat. Divallechi porob andhrantlea her khoinchyai vattharaporos telongannant umedin monoitat. Hollyechi porob fokot telongannantoch monoitat. Hea vellar dadle- bailo ekmekancher rong ximvrit holli khell rongmondir, nagarzunokondda gamvcho mithun, nottrazozhuz, mottvo yokx, ghonttasakx hangasl'lim songmorouri xilpam kolatmok asat. 1591 vorsa hoidrabad hanga kuli kutuboxah hannem bandil'lo ‘charminar ’, dha hozar lokank nomaz poddhpak suvat axil'li fatranchi mokkamoxid, golkonddacho kil'lo, vorongollchea kil'leachea provexodaralagim axil'lo kirtistombh, bageam' udean, choumhol, razachi kotthi, folkonuma mohol, salarozong myujhiym', usmania videapitthachi novi imarot ani her vastu oprup asat.
Andhr prodexantli chitrkola kaktiyanchea razouttint namnek pauli. Andhrantlea surveche chitrkolecher chalukeacho probhav poddla. Teravea xotmanant hangache chitrokolek manachi suvat mell'lli. Teravea ani sollavea xotmanantli, taddaptri ani lepakxi hangachi chitrokari namvajl'li asa. Choudavea xotmanantoli palnadd hangachim xilpochitram ani vorongolloche bhognauxex, andhr chitrokolecho unch pamvddo dakhoitat. E. Poidirazu, mokkaptt'tti krixnnomurti, pi. Tti.Redd'ddi, es. Vhi. Kam'mravo, lokxma gondd, kovita deuskor, norendrorai he chitrokar andhrant namna zoddun asat.
Andhrantole choddxe raza devbhokt axil'lean hanga murtikolechi ani devaloyachi vhodd udrogot zali. Vorongoll hangachi sohstrostombhi xivmondirantoli murt, nukab, ekvira-ghott'ttambik, monnikadevi heo xivxktiche devicheo murti, heo porne murtikolecheo dekhi zaun asat.Guddali gonddourom' ani dipile hangacheo songmexvor, xivparvoti ani nognexvor heo murti-i namvajl'leo asat.
Xikxonn
andhr prodexant sakxorotechem promann 29.94% (1981) asa. Hea rajeacho xikxonnik itihas khub porno. Ikxvaku vonxiyachi nagarzun kondda degnnantoli vizoipuri hi rajdhani boudhd dhorm' ani kolevangoddach xikxonnachem kendr aslim. Difnagacharean vengi videapitthachi thapnnuk kel'leacho ul'lekh melltta. Rajeantolem poilem ukte videapitth 26 egostt 1982 disa hoidrabad hanga suru zalem. Bailankhatir axil'lem podmauti videapitth – tirupoti hanga 14 epril 1983 disa suru zalem.
1980-81 meren 40656 mullavea xallamni 53.68 lakh videarthi, 4782 uchch mullavea xallamnim 88.2 lakh videarthi, 3842 madhyomik xallamnim 8.92 lakh videarthi xikop ghetale. Tebhair 468 uchch madhyomik xalla ani 387 mohavidealoyam 80-81 meren rajeant aslim.
telugu bhaxek andhrobhaxa va ‘ tenugu ’ oxem-i mhonnttat. ‘ tenugu ’ mhollear mhomvauri godd oso orth zata. I. So. Po. Tisrea xotmanasaun telugu bhaxek svotontr rup mellpachi prokria suru zal'leachem dista. I. So. Sovea xotmanasaun ‘ telugu ’ bhaxechi khorea orthan udrogot suru zali. Telugu sahiteachea itihasache sadaronnoponnan sat kallkhondd zatat.1. Tomoyug (i. So. Po. 250 te i. So. 1000) 2. Poilo kallkhondd (1001 te 1150) 3. Dusro kallkhondd (1151 te 1500) 4. Tisro kallkhondd (1501 te 1700) 5. Choutho kallkhondd (1701 te 1850) 6. Arvil'lo kallkhondd (1851 te 1947) 7. Svatontrea- uprantocho kallkhondd (1947 uprant).
Tomoyug
Telugu bhas aple poile ovosthent astona jim vingodd vingodd prokarochim gitam ani loksahity he bhaxent rochlem tem kallavangoddach na zal'lean hea kallkhonddak ‘ tomoyug ’mhonnttat. Bolbhaxa mhonnun telugu bhaxek ostitv mellttokoch legit he bhaxecher somskritacho sorlloponnan va her toren porinnam' zait raulo. I.So.Po. Tisrea xotmanasaun andhrant boudhd dhormiyancho probhavo vaddlo. Hea vellar pali bhaxek lagim axil'li prakrit boudhdanchea procharachi bhas zali. Hea prakritacho probhav telugu bhaxecher poddlo. I.So.Po. 200 vorsam, rajyokrteanchim danoptram, agoneaptram, korivo lekh ani gaha sot'tosisaroke gronth je prakritant boroile, tatunt monis, vostu ani thollam sombondit telugu namvam distat. Vixnnu kunddinache razouttint somskrit utranchea telugu bhouvchoni protyoyanchim rupam aileant. Renatti cholkalin korivo lekhant telugu utram distat. Heach vonxantlea dhononzoyan i.So. 575 to zo ‘ koloml'la korivo lekh ’ boroilo to telugu bhaxentolo poilo korivo lekh aslo. Nnovea xotmanant vijeaditeache razouttint (i.So. 848) ‘ od'donki korivo lekhant ’ poilem telugu pody mellttaH hea adlem sogllem borop godeantoch astalem. Telugu bhaxek hea kallkhonddant razaxroi mellil'lean tiche udrogotichea margant addmellim ailimnat. Poilo kallkhondd (i.So. 1001 te i.So. 1150):
Chaluky razacho xek hea kallkhonddant chol'lo; dekhun purai rajeant xant'tai ani thirai urli. Taka lagun telugu sahiteachi nettan udrogot zaupak lagli. Hea kallant prakritacho zago telugun ghetlo. Hi hea kallkhonddantoli mhotvachi ghoddnnuk. Dhormik zagritai hi telugu sahiteache survechea kallantoli urba asli. Somskrit ani telugucho ponddit non'noi hannem, venginorex rajraz norendrache suchounnevelean ‘ telugu mohabharot ’ rochlem oxem vidvanachem mot asa. He bhaxentlem poilem veakronn ‘ xobdochintamonni ’ non'noyanoch rochlem oxem kaim vidvan mantat. Hea kallantolem lekhon purai toren pourannik kothancher adaril'lem asa. Hea kallantlea mhotvache gronthrochonnukent, non'nechoddache ‘ kumarosombhou ’,bemulovadda bhimkovichem ‘ raghou panddvi-i ’, ‘ xotkontth - ramainn ’ ani ‘ nrisimh purann ’ hancho aspavo zata. Dusro kallkhondd (1151 te 1500):
Chalukio rajghoranneacho xevott ani kakti-i rajghoranneachi tin xotmanam cholil'li razoutt hem hea kallantolem khaxeleponn aslem. Kaktiyache razouttint andhrache raxttri-i osmitechi posounn bore toren zali ani tachem poddbimb sahiteacher poddlem. Marg podhdotichi bhas ani dexi poromporetole chhond ani olonkar hancho upeg korpi xoili hea kallant procharant asli. Mohakovi xrinath (1380-1450) ho modhyom' xoilikarancho protinidhi oxem mantat. Tachea vingddovingodd prokarchea rochnam bhitor morut'toratt choritr, xalivahon soptoxoti,xringaronoixodh, bhimkhondde, kaxikhondd, horvilasovithinattok, polnattivirochoritomu, xivratrimahatmyomu, pondditaradhyochorit heo sahity-kriti aspautat. Palkuriki somnath hea kovin ‘ bosoupurann ’ hem namnechem kauy rochlem. Rongnath kovin dvipod chhondant ramainn rochlem tor sumtixotokacho korto bod'dena hannem xotok-sahiteache poromporechi bunead ghali. Nel'lorocho mohakovi tikn'nan nirvochonot'tor ramainn ani non'noyan ordar soddil'li mohabharotantolim 4 te 18 porvam rochlim. Hea kovik hea kallkhonddacho protinidhi mantat. Gon budhdoreddin (1200-50)hachem, ‘ rongnathoramainn ’ hem ramkothevelem poilem svotontr telugu kauy asa. Tall'llopak on'nomachary (1423-1502) hea songitgone kovin 13,000 kirtonogitam rochun bhoktigitokaranchi porompora nirmili. Kovi marnan markonddeyopurann rochun purannoporomporechi bunead ghali.
Vizoinogorocho somratt krixnnodeurai hachi razoutt (1506-1530) sahity, kola ani videa hanchi sogllea angamni bhorbhoratt zaupak karonn tharli.Hea kallak telugu sahiteachem ‘ bhangrayug ’ mhonnun pacharotat. Svota krixnnodeurayan ‘ amuktomalyoda ’ hea gronthachi rochnnuk keli. Tache rajsobhent ‘ oxttodiggoz ’ hea namvan gajil'le atth kovi asle. Otthra prokarochim vornnonam, dhirodat't naik, xringarachim vornnonam, purannantolim gajil'lim kothanokam hancho aspavo axil'lea agllea-vegllea salonkrit probondhokaveamni ho kallkhondd gajlo. Ped'donachem ‘ monuchoritr ’, ramraz bhuxnnachem ‘ vosuchoritr ’, tenali ramokrixnnachem ‘ panddurongomahatmyomu ’, xrinathachem ‘ xringar noixodh ’, krixnnodeurayachem ‘ amuktomalyoda ’ him teluguntolim vhodd ponch probondhokaveam (ponchmahakaveam) oxem mantat. 1565 to vizoinogor razouttichea osta uprant tonzaurchea moratthi razamni ani moduraichea rajghoranneamni telugu sahiteachi udrogot ghoddoupakhatir aplem fattboll dilem. Xohaji, vizoiraghou naik, chemkur venkttokovi ani rongajm'm' hancheo hea kallantleo rochna ul'lekhoni-i asat. Teagrazachea sahitean tomill bhaxik vattharant apli khaxeli suvat nirmil'li. Gain ani obhinoi hancho aspavo axil'lo. ‘ yokxogan ’ namvacho agllo nrityonattyoprokar hea kallant choltalo. Yokxoganak ‘ zokkulopattolu ’ mhonnttale.
Choutho kallkhondd (1701 te 1850):
Hea kallantolem sahity favo to pamvddo zori mellounk paulem na tori tatunt veglleponn aslem. Kuchimonchi tim'mokovi (1701-56) hannem hea kallant xotok, donddok, probondhokauy ani promannobhut lokxonngronth boroile. Xudhd telugunt tannem ramainn rochlem. Konkontti paprazu hannem boroil'lem ‘ ut'tor ramainn ’ ‘ voidrbhiriti ’khatir namvajl'lem asa. Narainn kovichi ‘ bobbili itihas kotha ’ chouddppache kond ani regulopatti kurmachem sis chhondantolem xotok,kasul purxot'tomachem veazoktipurnn andhronaik xotok, chattukaveache rochnakar addidomu surkovi ani pinddiprollu sokxmonnokovi, bhoktigitacho rochnakar kxetroyea,he hea kallantole namneche sahityik asle. Arvil'lo kallkhondd (1851 te 1947):
Englix razvotticho xek hea kallant andhr prodexacher chol'lo ani tachem poddbimb telugu sahiteacher poddlem. Inglix kovinchea onukoronnak lagun bhaukovitecho udoi telugu sahiteant zalo. Kothatmok loghukauy, khonddkauy, atmonixtth kauy, soimacher adaril'lem kauy ni guddhkauy he sahity prokaroi hea kallant udeak aile. Tea kallauyleo bhouxik ani rajki cholloulli, toxench hunddo, balvivah, osprixyotai, xetkar ani kamgar lokanchi sukh-dukhkham hancho probhavo telugu kovinchea hea kallantlea kaveacher poddil'lo dista.
Telugu sahiteantolem nattyolekhonachem porv 1875 vavilal vasudeuxastri hannem jyuliys sizhor nattkacho onnkar korun suru kelem. Dhormaurom' ramokrixnnachary, kolacholom' xrinivasoravo hamnni poilem svotontr telugu nattok boroilem. Andhr xeksopiyor panguntti lokxminorosimhoravo hannem tis nattkam boroilim. Vixrvonath sotyonarainn hannem unch pamvddeachea nattkanchi nirmonni keli. Achary atrey ani buchchibabu (xivraz venkttosubboravo) hamnni aplea nattkam vorvim monacho thavo sodpacho yotn kelo. Ekankika ho nattyoprokar 1910 to telugu sahiteant bhitor sorlo. Tol'laujzhol xivxonkoroxastri hannem telugu songitikechea mollar mhotvacho vaur kelo.
Telugu kadomboricher ostontecho probhavo poddla. 1873 to khoddoul'li ramchondruddu hachi ‘ dhormouti vilasomu ’ hi poili kadombori ujvaddak aili. Vixvonath soty narainnachi ‘ veyi poddugulu ’,un'nou lokxminarainnanchi ‘ malopl'li ’ heo hea kallantleo kaim ul'lekhoni-i oxeo kadombreo asat. Nori norsimh xastri hannem itihasik kadomborichea mollar, guddipatti venkttacholom' hannem somajik kadomborichea mollar tor chilkomurti, lokxmi norsimhom', munimannkyom' norsimhoravo hamnni vinodi kadomborichea mollar molachi bhor ghalea. Gajil'lea bongali kadomborichea onnkaramni andhrant borich namna zoddlea.