लोखण
लोखण सगळ्यांत महत्वाचें अशें धातुरूप मूळद्रव्य. ताचें रसायजीक चिब्ज Fe; ताचो अणुक्रमांक (अणुकेंद्रांतल्या प्रोटोजांची संख्या) २६; अणुभार ५५.८४७; वितळबिंदू१,५४0° से. ह्या धातुपासूज जायते मिश्रधातू तयार जातात देखून ताची सगळ्यांत चड वापर जाता. इतिहास : इतिहासपूर्व काळांत लोखणाचो सोद लागलो. इ.स. आदीं ४000 वसाँ आदीं अशजींतलें (धर्तरीभायल्याज आयिल्लया फातरांतल्याज) जिकेलयुक्त लोरवण मजशान पयलीं वापरलें. उपरांतच्या काळांत धातुकाचे भट्टेंत क्षपण करूज लोरवण मेळोवंक लागले. सुरवातीक तें थोडद्या प्रमाणांत मेळटालॅ. देखूल ताचो मोलादीक वस्तीं एवातीरच वापर करताहते. इजिप्तांतले फेअरो राजे ताका भांगरा परसूय मोलादीक माजताले. पूण लोहयुगाचे सुरवातीक इ.स. आर्दी सुमार १२00 प्रशलनाच्या (धातू शाळपाच्या) तंत्रांत सुदारणा जाल्लयाज लोरवण चड प्रमाणांत तयार जावपाची शक्यताय निर्माण जाली आजी तें सवाय लेणीत पडूंक लागलें. ताकालागून इ.स, आर्दी ८00 उपरांत ताची शस्त्रां, हत्याशं आजी अवजारां हांचे एवातीर उपेण करूक लागले.आनी आयदनां करपाखातीर लोखणाचो उपेग करताले.कुतुबमिनारच्या लागसल्लो मेहरोली हांगाचो लोखणाखांबो हो इ.स. सुमार ४०० तलो आसा.तो सुमार ७.५ मीटर उंच आनी वजनान ६ टनांपरस चड आसा.हो खांबो अजून कळमेवंक ना. चडकरुन हाच्या पृश्ठभागाचेर तयार जाल्ल्या चुंबकीय ऑक्साइडच्या (Fe3O4)संरक्षक पातळ थराक लागून कळमेवपापसून वा झरपापासून ताची राखण जाल्या आसुंये.हाच्यापरस व्हड आनी दोन खंडांचो इ.स. सुमार १२००तलो एक लोखणाखांबो माळव्यांतल्या धार (मध्य प्रदेश‌‌)हांगा मेळ्ळा.सद्दाच्या काळांत लोखणा जाग्यार अॅल्युमिनियम,काँक्रीट, प्लास्टीक आदी द्रव्यां कांय प्रमाणांत वापरतात आसले तरी लोखणाचें म्हत्व उणें जावंक ना. ऑक्सिजन, गंधक, फॅास्फरस आदी मूळद्रव्यांकडे लोखणाचो सहजपणान संयोग जाता.ताकालागून मुक्त धातूच्या रुपांत तें क्वचीतच मेळटा.अशनी तशेंच ग्रीनलंडांतल्या मर्यादीत क्षेत्रांत मेळपी बेसाल्टी फातर आनी अमेरिकेच्या मिसुरी राज्यांतल्या कार्बनयुक्त गाळांत तें निकेलावांगडा मिश्र धातूच्या रुपांत मेळटा.हाचेभायर ५ ते ७ निकेलयुक्त केमॅसाइट, तशेंच ६२ ते ७५ लोखण आनी २४ ते ३७ निकेल आसपी टीनाइट ह्या अशनींतल्या खनिजांत आनी जमनीवयल्या निक्षेपांतल्या लोहनिकेल हांच्या मिश्रधातूंत लोखण मेळटा. अशेतरेन भूकंवचांत, चड करुन अग्निज फातरांत, लोखणांचें वजनी प्रमाण ५ आसून भूकंवचांतली हेर मूळद्रव्यां विचारांत घेतल्यार ऑक्सिजन, सिलिकॅान आनी अॅल्युमिनियम हांच्या उपरांत ताचो चवथो क्रमांक लागता. जमनींतलें उदक आनी दर्याचें उदक हातुंतय लोखण मेळटा. १ घ. किमी. उदकांत सुमार १२ टन लोखण आसता. हेर जायत्या खनिजांवरी लोखणाचीं खनिजांय जीवांत आनी मनशाच्या रगतांतल्या हिमोग्लोबिनांत मेळटात. मनशाच्या शरिरांत सुमार ४.५ ग्रॅ. लोखण आसून तातुंतले ६५ लोखण हिमोग्लोबिनांत आसता. हाच्या आदारान रेणुरुपांतलें ऑक्सिजन फुप्फुसांत आनी पुराय शरिरांत पावता. १ लोह वेगवेगळ्या एंझायमांत आसता आनी ह्या एंझायमांवरवीं पेशींभितर ऑक्सिडीभवनाचें नियमन जाता.उरिल्लें चडशें लोखण शरिरांत साचता आनी गरजेप्रमाण ताचें हिमोग्लोबिनांत परिवर्तन जाता. मांस, फळां, गंव, पाचव्यो भाज्यो हांचेवरवीं सर्वसामान्य प्रौढ व्यक्तीक दिसाभरांत लागपी १० ते २० मिग्रॅ. तलें चडशें लोखण मेळटा. लोखणच्या हेर मूळद्रव्यां वांगडची शेकड्यांनी खनिजां भूकवचांत मेळटात. हातुंतल्या थोड्याच खनिज सांठ्यापसून लोखण मेळटा. लोखणाच्या अश्या खनिज साठ्यांक धातूक साठे म्हण्टात. तातुंतल्यान ३० - ७० मेरेन लोखणाचें प्रमाण मेळूंक शकता. हीं धातुकां चडकरुन ऑक्सायडा, कार्बोनेटां, सिलिकेटां, आनी सल्फायडां हांच्या रुपांत आसतात. हातूत हेमॅटायट,(Fe2O3);मॅग्नेटायट,(Fe2O४)आनी लिमोनायट हीं लोखणाचीं मुखेल धातुकां आसून टॅकोनायट आनी सिडेरायट हीं हेर धातुकां आसात. हांचेपरस पायरायट आनी क्रोमायट हीं ताचीं धातुकां चडकरुन गंधक आनी क्रोमियम मेळोवपाखातीर वापरतात. हातुंतल्यान कांय म्हत्वाच्या धातुकांची म्हायती अशी-