cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
कन्नड भास
‘हळेगन्नड’ आनी ‘होसगन्नड’ ह्यो कन्न्ड भाशेच्यो दोन अवस्था सादारणपणान नदरेक येतात. णव्या शतमानासावन सुमार बाराव्या शतमानामेरेन ‘हळेगन्नड’ प्रचारांत आसलें. उपरांत इकराव्या शतमानांत ल्हानसो उगम पावन बाराव्या शतमानांत व्हड प्रवाह जावन ‘होसगन्नड' मुखार सरलें. ११,१२,१३ आनी १४ व्या शतमानांत ‘हळेगन्न्ड’ कांय ग्रंथांत रूढ जाल्या. १५ व्या शतमानांत ताची व्याप्ती उणी जायत गेली. १७ व्या आनी १८ व्या शतमानांत ताचें पुनरूज्जीवन जाल्लें दिसून येता. १९ व्या आनी २० व्या शतमानांत मात ‘होसगन्नडाक’ चड म्हत्व मेळ्ळें.कन्नड भाशेच्या इतिहासांत ‘हळेगन्नड’ आनी ‘होसगन्नड’ असो कालविभाग करप बरोबर न्हय अशें रं श्री. मुगळी म्हण. ‘हळगन्नड’ आनी ‘होसगन्नड’ हे वेगळे थारावपी लक्षणां अशीं:हळगन्नड होसगन्नड विजातीय संयुक्तांक्षरां सजातीय संयुक्तांक्षरां (इदं) (इद्दनु) सबिदुंक शब्द अबिदुंक शब्द (कूंदलु) (कूदलु) ‘प’ कार प्रयोग ‘प’ काराजाग्यार ‘ह’ काराचो उपेग (पालु) (हालु)नाम पदांक आख्यात प्रत्यय जोडून क्रियापदाचो एके तरेचो अर्थ काडप हें हळेगन्नाचें खाशेलेपण जावन आसा. ‘केशवन्’ ह्या नामपदाक ‘एन्’हें उत्तम पुरू॑ष एकवचन प्रत्यय जोडल्यार ‘केशवनेन’म्हळ्यार ‘उणे केशवनाचो हाचो आसा’ असो अर्थ जाता. पिरियेक म्हळ्यार ‘आमी जाणटे व्हड आसात’ असो अर्थ जाता. पिरियेक म्हळ्यार ‘आमी जाणटे व्हड आसात’ असो अर्थ जाता ‘हळगन्नड’ आनी ‘होसगन्नड’ पयलीं ‘नडुगन्नड’ आशी अवस्था आसली अशें कांय लोकांचें म्हणणें आसा. वयल्यो दोनूय अवस्था मानल्यार कन्नड भाशेच्यो वट्ट चार अवस्था मानच्यो पडटात. सध्या कन्नड कोश लेखनाक तयार जायतसावन हेर भासांतलीं उतरां कन्नड भाशेंत आयल्यांत. संस्खृत-प्राकृतांतलीं उतरां तातूंत चडांतचड प्रमाणांत आस्पावल्यांत. मराठी,अरबी,फारसी,उर्दू,इंग्लीश,तेलुगु,तमीळ ह्या भाशांतल्यान ती पूर्णत्वाक पावल्या.
व्याकरण: (नाम):
क्रियाविशेषण: क्रियाविशेषणांवरी दिसपी जायतीं उतरां जायतेफावट नामासावन घडटात. पूण कांय स्व:तसिध्दय आसात.
क्रियापद: क्रियापदाचें मूळ, फकत धातू वा प्रत्यय सिध्द धातू अशें आसता. वर्तमानकाळाचो प्रत्यय त्एअत्एउत् वा भूतकाळाचो द्/त्/इ/ इंद वा शून्य आसा. तृतीयपुरूष सोडल्यार क्रियापदांत लिंगभेद व्यक्त जायनात.
आज्ञार्थाचें एकवचनी रूप म्हळ्यार धातूचें मूळ रूप. अनेकवचनांत ताका’इरि’ हो प्रत्यय लागता. एकवचन होगु’वच’ माडू ‘कर’ अनेकवचन होगिरि माडिरि
वर्तमानकाळाचीं रूपां अशीं: एकवचन अनेकवचन प्रथम पुरूष नानु होगुत्तेने नावु होगुत्तेवे व्दितीय पुरूष नानु होगुत्ती नीव होगुत्तीरि तृतीय पुरूष अवनु होगुत्ताने अवरू होगुत्तारे (पुल्लिंगी) तृतीय पुरूष अवळु-आके होगुत्ताळे अवरू होगुत्तारे (सत्रीलिंगी) तृतीय पुरूष अदु होगुत्तदे अवु होगुत्तवे (नपुंसक लिंगी) वर्तमानकाळाचें नकारार्थी रूप धातुक ‘अदु’ हो प्रत्यय आनी निमाणें इल्ल हें नकारार्थी जोडून जाता: होगु ताचे होगु+अदु=होगुवदु, होगुवदु+इल्ल= होगुवदिल्ली (वचना) हें रूप जाता. तीं सगलीं पुरूषांत, लिंगांत आनी वचनांत तशींच उरतात.
भविश्यकाळाचीं रूपां स्वतंत्र आसलीं तरीय जायते फावट तातूंत तेखातीर ‘वर्तमानकाळाची’रूपांय वापरतात. सकर्मक भूतकाळांत कर्मणि प्रयोग ना.
कन्नड भाशेंतलीं कांय वाक्यां: निन्न हेसरू एनु? (तुजें नांव कितें?) पेटेयिंद अक्कियन्नु तंदेनु (बाजारांतल्यान तांदूळ हाडले?) अवनु पेटेयिंद काइ पल्ले तरूवनु (तो बाजारांतल्यान भाजी हाडटलो.) ओब्ब राज इद्दनु (एक आसलो राजा) अवनिगे इब्बरू राणीयरिददरू (ताका दोन राणयो आसल्यो)
कन्नड साहित्य
द्राविड भाशावर्गांतली ‘कन्नड’ ही एक म्हत्वाची भास जावन आसा. कन्नड साहत्याचो इतिहास (रं श्री. मुगळि) ह्या पुस्तकांत ‘करनाडु’ वा ‘कर्नाड’(व्हड उंचवट्याचो देश) ह्या कन्नड उतरांचें ‘कर्णाट’ हें संस्कृत रूप आसूंये अशें म्हळां. ‘कर्नाड’ हें उतर मुखार ‘कन्नड’ ह्या उतरांत बदल्लें आनी भाशा आनी देश सुचोवपी उतर जालें. कर्नाटकांत आयिल्ल्या असंतंती लोकांनी ह्या उतरांचो उच्चार ‘क्यानरीज’ असो केलो.
कन्नड भास दोन हजार वर्सां पयलीं सावन वेव्हाराची भास म्हूण समाजाभितर घोळटा.महाभारत आनी पाणिनीच्या व्याकरणग्रंथांत ‘कर्णाट’ आनी ‘कुंतुल’ ही देशवाचक उतरां मेळटात.इ.स. आरंभाक ग्रीक भुगोलशास्त्री टॉलेमीन बादमि, हंडी, कलकेरि,मुदगल ह्या नांवांकडेन जुळपी गांवांचीं ब=नांवां सांगल्यांत. हातूतली कांय नांवां शुध्द कन्नड आसात. इ.स. २०० वर्सा जावन गेल्ल्या हालराजाच्या ‘गाथासप्तशती’ ह्या प्राकृत ग्रंथांत जाग्या-जाग्यार कन्नड उतरां मेळटात.
कन्नड साहित्याक देड हजार वर्सांची व्हड परंपरा आसा, कन्नड साहित्य काळखंडाचे सादारणपणान ५ वांटे जातात.
१.पंपपूर्वकाळ-(आरंभासावन इ.स-९४० मेरेन) २ (९४०-११५० इ.स.) ३. बसवकाळ (११५०-१४००) ४ कुमार व्यासकाळ (१४०० ते १९००) ५. आर्विल्लो काळखंड (१९००-उपरांत)पंपपूर्वकाळ:इ.स.च्या ३ –या शतमानासावनचे जे शिलालेख कर्नाटकांत मेळ्ळ्यात ते संस्कृत आनी प्राकृतांत बरयल्ले आसात. इ.स. ४५० त मेळिल्लो ‘हल्मिडी शासन’ हो शिलालेख पयल्या कन्नड लेखनाची कुरू अशें मानतात. सात्व्या शतमानांत साहित्यिक लक्षणां आशील्ले जायते शिलालख मेळ्ळ्यात. इ.स. ७०० तलो, कप्पे अरभट्टाच्या सभावाचें चित्रण करपी बादामीचो शिलालेख साहित्यिक संस्कारानी नाटिल्लो आसा. णव्या शतमानांत रचिल्लो ‘कविराजमार्ग’ हो ग्रंथ उपलब्ध कन्नड ग्रंथांतलो सगळ्यांत प्राचीन ग्रंथ मानतात. ह्या ग्रंथाचो कर्तो श्री विजय आसुंये अशें कांय विव्दान मानतात. दंडिच्या ‘काव्यादर्श’ ह्या काव्य शासत्रग्रंथाचो हो अणकार आसलो तरी भारतीय आनी कन्नड अंशांचो समन्वय सादपाखातीर लागपी प्रज्ञा हातूंत दिसून येता. ‘वडडारधना’ हो आध्य कन्नड गध्य ग्रंथ आसून तातूंत धर्मीक हेतान बरयिल्ल्यो जैन महापुरूशाच्यो एकोणीस कथा आयल्यात. ह्या ग्रंथाचो कर्तो शिवकोट्याचार्य हो जावन आसा. कन्नड गध्य-साहित्यंतलो हो अप्रुप असो ग्रंथ आसो ग्रंथ आसून तातूंत धर्मीक हेतान बरयिल्ल्यो जैन महापुरूशाच्यो एकोणीस कथा आयल्यात. ह्या ग्रंथाचो कर्तो शिवकोट्याचार्य हो जवान आसा.दुर्विनीत (सुमार ६००) हाणें भारवीच्या किरातार्जुनीयामदल्यापंदराव्या सर्गाचें ‘भाश्य’, गुणाढ्याच्या पैशाची भाशेंतली ‘बृहत्कथेचो’ संस्कृतांतलो अणकार आनी शब्दावतार हो व्याकरणाग्रंथ रचलो पूण हातूंतलो एकय ग्रंथ उपलब्द ना.
तुंबलूराचार्य (सुमार ६५०) ह्या जैन धर्मीय कवीन जैनतत्वांचे प्रतिपादन करपी ‘चूडामणि’ नांवाचो १६,००० श्लोक संख्येचो ग्रंथ बरयलो. श्यामकुंदाचार्य (सुमार ६५०) हाणें जैनतत्वाचेर ‘प्राभृत’ हो शास्त्रग्रंथ बरयलो. सैगोट्टे शिवपूर (सुमार ८००) ह्या गंगराजान गजशसत्राचेर ‘गजाष्टक’ नांवाचें आठ भागांचे काव्य रचलें. आसर्ग (इ.स. सुमार ९००), गुणनंदी (इ.स. सुमार ९००) पयलो गुणवर्म (९०७-९२०) ह्या साहित्यिकांचो हेर कडेन उल्लेख यरता,पूण तांचे साहित्य मेळना. विमळोदय नागार्जुन ह्या साहित्यिकांसंबंदीची म्हायतीय मेळना.‘गुणगांकीयम्’ नांवाचो एक कन्नड धंदोग्रंथय ह्या काळांत जावन गेल्ल्याची म्हायती तमिळ धंदोग्रंथांत मेळटा.
सादारणपणान कन्नड साहित्याचो हो वैभवाचो काळखंड आशिल्लो अशें मानतात.
पंपकाळ (१४०-११५०): इकराव्या शतमानासावन कर्नाटकांतले राजकी आनी समाजीक जीणेंत नव्या युगांचो आरंभ जालो. धर्मीक जैन,शैव आनी वैष्णव हे धर्म आनी पंथ आपल्या मताचो प्रसार आनी आत्मसरंक्षणाखातीर वावुरताले. अशा संघर्शाच्या काळांत ह्या काळांतलें साहित्य रचलें. पंपकाळांतलो चडशे कवी जैन आसले. ताच्या काव्यांत आलाशिरो दिवपी राजाचें चरित्र आनी त्या काळावयली राजकी आनी समाजीक जीण दिसता, तर आगमीक काव्यांत तीर्थंकरांची,म्हापुरूशांचौ आनी सम्राटांची चरित्र आयल्यांत. ह्या काळांतली सगळीं महाकाव्यां ‘चंपू’ प्रकारातलीं आसात. तेभायर ‘कंद’, ‘गळे’,‘अक्कर’, ‘त्रिपदी’ आनी हेर जानपद वृत्तछंदाचीय तातूंत भरसण जाल्या.
पंप हो धाव्या शतमानांत जावन गेल्लो म्हान कवी आसलो.कन्नडाचो आदिकवी अशी पदवी ताका मेळ्ळ्या. आदिपुराण आनी विक्रमार्जुन-विजयम् वा पंपभारत हे ताचे दोन काव्यग्रंथ. ताची प्रतिभा, कल्पना वैभव, उतरांचो सुमेळ, नादमाधुर्य, भाशेंतली गोडसाण ह्या विंगडविंगड कारणांक लागून कन्नडसाहित्यांत मानाची सुवात जोडून बसल्यात. ताच्या ह्या काव्यांक लागूण ताची एक व्हड परंपरा उपरांतच्या कन्नड काव्यांत तयार जाली. पोन्न (९५० इ.स.) आनी नन्न (९९० इ.स.) हेय ह्या काळांतले म्हान कवी आसले. पोन्नाचेर कालिदासाचो प्रभाव पडिल्लो. ताणे ‘शांतिपुराण’ हें शांतिनाथ तीर्थंकराचें पुराण आनी सध्या सांपडनाशिल्ले ‘भुवनैकरामाभ्युदय’ ही दोन महाकाव्यां आनी ‘जिनाक्षरमाले’ ही जिनाक्षरमाले’ ही जिन स्तुती रचली. नन्नान पांच काव्यां रचलीं.तातूंतलीं ‘साहसीविजय’ आनी ‘अजित पुराण’ हीं दोन काव्यां मेळटात. ह्या काव्याचेर पंपाचो प्रभाव आसलो तरी स्वताच्या प्रभाव आनी स्वतंत्र्य व्यक्तिमत्तवावरवीं ताणें कन्नड साहित्य परजळून उडयलां.
ह्या काळांतल्या हेर कवींमदीं चावुंडराय (९७५) हो गध्यकार म्हूण नांवाजल्लो. ताणें ‘त्रिषष्टि लक्षण महापुराण’ वा ‘वुंडराय’ पूराण नांवाचो ग्रंथ बरयलो. पयलो नागवर्मन्(९९०) हाणें ‘छंदोंबुधी’ आनी ‘कर्नाटक कादंबरि’ हे दोन ग्रंथ बरयले अशें मानतात. दंडनायक (१०३०) हाणें ‘पंचतंत्र’ कन्नडांत हाडलें. चंद्रराजान कामशास्त्राचेर ‘जातकतिलक’ नांवाचो ग्रंथ रचलो. नागचंद्र(११००) हो अभिनवपंप म्हूण गाजलो. मल्लिनाथ-पुराण आनी रामचंद्रचरित-पुराण ह्यो ताच्यो दोन चंपूरचना जावन आसात. सोप्या आनी रसाळ भाशेंत कन्नड काव्य रचड्यांमदीं नयसेन(१११२) हाचो जागो सगळ्यांत वयर आसा.ताणें ‘धर्मामृत’ नांवाचें काव्य बरयलें. ब्रह्मशिव (११५०) हाणें ‘समय परिक्षे’ हो तात्विक ग्रंथ पध्यांत रचलो. तेभायर ताणें ‘त्रैलोक्य चूडामणि’ हें स्तोत्र रचलें. दुसरो नागवर्मन् (११४५),उदयादित्य (११५०), चंद्रराज (१०४०), राजादित्य (११२०) ह्या कवींनीय कन्न्ड साहित्यांत मोलाची भर घाल्या, सुस-या चावुंडरयाचो ‘लोकोपकार’ हो ग्रंथ, उका अर्थान विश्वकोश आसून तातूंत पंचांगफलवर्णम, पाकशास्त्र, वास्तुप्रकरण, विषवैध्यक, वृक्षायुर्वेद,पंचांगफलवर्णम, पाकशास्त्र, वास्तुप्रकरण, विषवैध्यक, वृक्षायुर्वेद.
बसवळाक (११५०-१४००): बसवकाळाक क्रांतिकाळ वा स्वतंत्रतायेकाळ म्हण्टात. ह्या काळांत राजकी अस्थिरतायेक लागून कनाटकांत उंचाबाळाय उप्रासली. कल्याणच्या चालुक्य वंशाचो नाश, कलचूरी वंशाचो अस्त, दक्षिणेचे होयसळ आनी उत्तरेचे यादव हांचेभितल्लीं झुजां, तेराव्या शतमानासावन मुसलमानांनी घाल्ल्यो घुरयो हाका लागून ह्या राज्यांतलो भौस प्रभावित जालो. चौदाव्या शतामानाचे सुर्वेक विध्यारण्याचे प्रेरणेन विजयनगरच्या साम्राज्याची थापणूक जाली जेवरवीं हेर गजालीवांगडाच साहित्यकलेचीय उदरगत जाली.
बसवकाळांत वेगवेगळ्यो साहित्य-परंपरा आनी प्रवाह भितर सरले.‘भक्ति’ हो काव्यांचो मुखेल विशय आसले. कन्नड भाशा-साहित्याचे नदरेंतल्यान ह्या काळांत घडिल्ले दोन म्हत्बाचे बदल फुडलेतरेन आसात. १. व्याकरणाचे नेम सोंपे जाले. २, पोरने कन्नड भाशेची सुवात नवे कन्नड भाशेन घेतली.कन्नड काव्याच्या मळार वचनकारकवी, क्रांतीकवी आनी मार्गकवी अशें कवींचे तीन वर्ग वयर सरले.
वचनकारकवी:साध्या, सोप्या आनी सुटसुटीत शैलींत, नीत शिलोवपी जीं कवनां रचपाक आयलीं, तांकां वचनां अशें म्हण्टात. शिवशरणांचीं वचनां (वीरशैव संतांची) ही बसवकाळांतली म्हत्वाची घडणूक आसली तरी समाजांतल्यान सगळ्या थरांतल्या जाती- जमातींनी ह्या काळांतलें वचन साहित्य गिरेस्त केलें. वचनाकार आपल्या वचनाच्या निमणे आपले इश्टदटवतेचें नांव मुद्रिका म्हूण वापरताले. हे एक वचनाचटं खाशेलेपण जावन आसा.
क्रंतीकवी: कन्नड काव्यांत नवो प्रवाह निर्मूपाचें श्रेय हरिहराक (इ.स.सुमार ११३५) वता. हाणें रगळे छंदांत, शेंकड्यांनी काव्यां रचली।. ‘बसवराज देव रगळे’ आनी ‘नंबिय्ण्णन रगळे’ हीं दोनखंडकाव्यां, चंपूशैलींतलें काव्य ‘गिरिजाकल्याण’ आनि कांय शतककाव्यां ताचे सहित्य रचनेंत आस्पावतात. राघवां (इ.स. सुमार १२२५) हाणें षट्पदी छंदात काव्यरचना केली. ताचे ‘हरिश्र्वंद्र काव्य’,‘वीरेश चरिते’, ‘सिध्दराम चरित्र’, ‘सोमनाथ चरिते’ हे ग्रंथ सांपडटात. ह्या कालखंडांतल्या हेर कवींमदीं केरेय पध्यरस (इ.स. सुमार १२००), पाल्कुरिके सोमनाथ (इ.स.सुमार १२००), सोमराज (इ.स. सुमार १२२५), कुमार पध्यरस, भिमकवी (इ.स. सुमार १४००),पध्यरस (इ.स. सुमार १४००) हांचो आस्पाव जाता. पाल्कुरिके सोमनाथ हाणें रगळेगळु, वचनगळु आनी शीलसंपादने ह्यो कन्नड रचना रचल्यो. ताच्या तेलुगु ‘बसवपुराण’ ग्रंथांचो अणकार भीमकवीन केलो.
मार्गकवी: ह्या वर्गांतल्या कवींनी पंपची चंपूशैली आपणायली. नेमिचंद्र (सुमार १२००)हाच्या ‘लीलावति’ प्रबंधांत भारतीय परंपरेंरली मोग-काणी आनी शृंगार आयलां. ‘नेमिनाथ पुराणांत’ जैन पध्दतीच्या तीर्थकांचें चरित्र आयलां. अन्नळान ‘चंद्रप्रभुपुराण’, आचण्णान ‘वर्धमानपुराण’, बंधुवर्म्यान ‘हरिवंशाभ्युदु’ हीं काव्यांत लागून जन्न हाका कन्नड साहित्यांत मानाची सुवात आसा.
कमलभव हाणें शांतीनाथाथाचें चरित्र शांतश्वपुराणांत सांगलां. मल्लिकार्जुनान सूक्तिसुधार्णव’ ह्या संकलनांत कन्नड साहित्यांतल्या सोबीत पअध्यविशयाचें वर्गीकरण केलां. हे सगळे कवी जैन आसले. रूद्रभट्ट (इ.स. सुमार १२००), देवकवि (इ.स. सुमार १२२५), चौडरस (इ.स. सुमार १३००) हे ह्या कालखंडांतले नामनेचे ब्राह्मण कवी जावन आसात. रूद्रभट्टान भक्तींतल्यान गिन्यान जोडपाची नदर दवरली. ताणें सगळ्यांत पयलीं विष्णुपुराणांतल्या कृष्णकथांचेर ‘जगन्नाथ विजय’ हें चंपूकाव्य रचलें. देवकवीन ‘कुसुमावळी’ नावांच्या चंपूकाव्यांत एक काल्पनिक कथा सांगल्या. दंडिच्या ‘दशकुमार चरिताचो’ चौडरसान ‘अभिनव दशकुमारचरिते’ महूण अणकार केला.
बसकाळांत कांय शास्त्रग्रंथांचीय रचना जाली. तातूंत कविकाम (इ.स. सुमार १२००) हाचो ‘शृंगार रत्नाकर’, केशिराज हाचो ‘शब्दमणिदर्पण’, माघणछंदी हांचो ‘शास्रसांर समुच्चय’, पयलो मंगराज हाचो ‘खगेंद्रमणि दर्पण’ , अभिनवचंद्राचो ‘अश्वशास्त्र’ , कविमल्लाचो ‘मन्मथविजय’ हांचो आस्पाव जाता.
कुमार व्यास काळ (१४०० ते १९००): राजकी नदरेन आनी साहित्याचे नदरेन कर्नाटकाच्या तिहांसांत हो पांचशीं वर्सांचो कालखंड म्हत्वाचो र्रला. विजयनगर राजवटीच्या अस्ता उपरांत म्हैसूर राजाच्या काळांत तांच्या आस-याखाला एएक व्हड काळमेरेन कन्नड साहितयाची पोसवण बरे तरेन जाली. ‘षटपदी’ हें ह्या काळांतल्या सुवात मेळ्ळी. ह्या काळांतलें साहितय ब्राह्मण साहित्य, दास साहत्य, म्हैसूर राजवटींतलें कन्नड साहोत्य , जैन साहित, वीरशैव साहित्य,शस्त्र साहित्य, जानपद साहित्य, तशेंच ‘यक्षगान’ ह्या प्रकारांत मोडटा.
ब्राह्मण साहित्य: कुमारव्यास (इ.स. सुममार १४००) ह्या काळआंतललो व्हड तपस्वी साहित्यिक. ताणें ८५०० भामिनी षदपदीच्या रचनांवरवीं पयल्या धा पर्वांचें ‘कन्नड भारत’ वा ‘गुदुगिन भारत’ रचलें. ताची भाशाशैली अप्रुप आसली. टिकाकारांनी लेगीत ताचो ‘रूपकसम्राट’ म्हूण भोवमान केलो. लक्ष्मीश हाचीं (इ.स. सुमार १५५०) कैष्णचरितामृत, गोपकवीले,चित्रभारत,नंदिमाहात्मय हीं काव्यां, तशेंच नगरस हाचो (इ.स. सुमार १६७५) अनुभवामृत ह्यो काळांतल्यो म्हत्वाच्यो साहित्यकृती जावन आसात. तिरूमलभट्ट, सोमनाथकवी, नरहरि,वेणककवि, बब्बूरू रंग, कोनय्य, हेळवनकट्टेगिरियम्म, तिम्मामात्य, चिदानंदावधूत, वेंकामत्या ह्या साहित्यिकांनी हो काळखांड गाजयलो. मुद्दण (१९००) हो ह्या काळांतलो निमणो कवी. ‘ अदभुतरामायन’ ,‘रामपट्टाभिषेक’ आनी ‘रामाश्वेमेघ’ हयो काव्यरचना आसात. ताका पोरन्या आनी नव्या साहित्याच्या संधीकाळाचो प्रतिनिधी मानतात.
म्हैसूर राजवटींतलें कन्नड साहित्य: सतराव्या शतमानासावन विसाव्या शतमानामेरेन ह्या कालखंडाचो काळ आसा. तिरूमलार्याचे ‘वर्णवृत्तांत’ हें काव्य, चामराज औडेयाचे ‘चामराजोक्तिविलास’ आनी ‘मणिप्रकाश’ हे दोन गध्यग्रंथ, गोविंदवैध्याचें ‘कंठीखनरसराजविजय’ हें चरित्रात्मक काव्य, ह्यो कांय म्हत्वाच्यो साहित्यकृती आसात.चिक्कदेवराजान चिक्कदेवराज बिन्नप, गीतगोपाल, भारत, भागवत, शेषअर्म हीं काव्यां रचलीं अशी म्हणणी आसा. ताच्या आलाशियाक तिरूमलार्य, सिंगरार्य, चिक्कुपाध्याय, शृंगारम्म,होन्नम्म, वेणुगोपालवर प्रसोद, तिम्मकवी, मल्लिकार्जुन कवी, चिदानंद कवी मल्लरस आनी हेर कवी आसले. हातूंतल्या सिंगरार्य हाणें हर्षाच्या ‘रत्नावली’ चो ‘मित्रविंदा गोविंद’ नांवान कन्नड भाशेंत अणकार करून पयलें कन्नड नाटक रचलें. मुम्मडी कृष्णराजाच्या काळांत जायत्या संस्कृत नाटकांचे कन्नडांत अणकार जाले. ताच्या आलाशि-याक केंपुनारायण आनी अळिय लिंगराज आनी हेर साहित्यिक आसले. बसप्पशास्त्री हो म्हान नाटककार चामराजाच्या चामराजाच्या काळांत जावन गेलो.
जैन साहित्य: ह्या काळांतल्या जैन कवींनी परिस्थितीप्रमाण नव्या विशयाचेर बरोवन ‘अच्चगन्नड’ (शुध्दकन्नड) छंदांत तांची वर्णनां केल्यांत. भास्कराचें ‘जीवधरचरिते’, कल्याण कीतांचें ‘ज्ञानचंद्रभ्युदय’, विजयण्णाचें ‘व्दादशानुप्रेक्षे’ हीं आनी हेर काव्यां, तेरकणाबी बोम्मरसाच्यो सनत्कुमार चरिते आनी जीवधरसांगत्य ह्यो कृती, तिसरो मंगरस हाचीं ‘जयनृपकाब्य’ आनी ‘नेमिजिनेश संगति’ ह्यो रचना म्हत्वाच्यो आसात. रत्नाकरवर्णी ह्या म्हान कवीन ‘भरतेशवैभव’ हें महाकाव्य आनी ‘अपराजितेश्वरशतक’, ‘त्रिलोकशतक’ आनी ‘रत्नाकराधीश्वर शतक’ ह्यो रचना रचल्यो. ताची भास सोपी आनी सरळ आसा.
शास्त्रसाहिय: व्याकरण, छंद-शासत्र, अलंकार, काव्यरस आनी हेर शास्त्रीय स्वरूपाच्यो रंथरचना ह्या साहित्य प्रकारांत आस्पावा. साळवाचे ‘रसरत्नाकर’, ‘शारदाविलास’, भट्टकलंकाचो ‘शब्दानुशासन’, गुणचंद्राचो ‘छंदोस्सार’,तिरूमलार्याचो ‘अप्रिमवीरचरिते’, बोम्मरसाचो ‘चतुरास्य’, वीरसाजाचो ‘वैध्यसंहिता सारार्णव’ हे ग्रंथह्या प्रकारांत आस्पावतात. जानपद साहित्य तशेंच यक्षगान:यक्षगान हें संगीत-नृय-प्रधान आनी विनोदी संवादान नटिल्लें एक लोकनाट्य आसून ताका शास्रीय बसका आसा. यक्षगानांत पुराणीक कथांवरीच इतिहासीक कथा आसा. पार् सुब्ब हें जाय्या यक्षगानांची रचना केल्या.
आर्विल्लो काळ:
(१९ व्या शतमाना उपरांत) आर्विल्लो काळ सादारणपणान न भागांनी वांटला. पयलो काळ १९०० ते १९४० मेरेन चलता. ह्या काळखंडाक ‘नवोदय युग’ म्हणटा. ह्या काळांत कन्नड साहियान स्वाताच्या दायजाच्या अभुमानासावन आनी भारतीय सुटके-झुजाचे चळवळीसावन प्रेरणा घेतली. १९४० ते १९५० हो काळ त्या काळांतल्या इतिहासीक घडणुकांनी प्रभावित जाल्लो. पयल्या आनी तिस-या काळांक जोडपी ह्या मध्यकाळाक ‘प्रगतिशील काळ’ म्हण्टात. सामान्य भौसाच्या सुख-दुख्खाचें चिरण ह्या काळांत जालें. कन्नड साहित्याच्या परिवर्तनाचो तिसरो काळ १९५० सावन सुरू जा. ताका ‘नवयुग’ म्हण्टात. आर्विल्ल्या काळांत कन्नड साहियांत कथा, लघुका, कादंरी, नाटकां, निबंद, काव्य आनी हेर प्रकार आयले. तेचपरी हें साहित्य तळागाळाच्या लोकांमेरेन पावलें.आर्विल्ल्या काळांतल्या कन्नड साहाचे सार फुडलेरेन आसा.
काव्य:
एकुणिसाव्या शतमानाच्या शेवटाक, होसगन्न्ड (नवकन्न्ड) मदल्या कवितेची सुरवात जाली. पंजे मंगशेराव, जी. नरसिंहाचार, हि यंगडी नारायणराय हांणी स्वतंत्र भावगींचे रचनेक आनी अणकाराक सुरवात केली. रणाट्ता कवींमदीं ‘नव काव्य’ ची गोडी लावप्यांमदीं श्री.बी. एम्. श्रीकंठ्या (१८८६-१९४६) मुखेल आसात. ताचीं कवनां ‘होंगनसुगळु’ नांवान उहवाडाक आयल्यांत.
कादंबरी:
बी. वेकटाचार्यान बंगाली कादंब-याचो अणकार करून कन्नडांत पयलेंच खेपे कन्नड कादंबरी हाडली. कन्नडांली पयली स्वतंत्र कादंबरी रेंटल वेंकट सुब्बराव हाची ‘केसरी विलास’ (१८९५) ही जावन आसा. एम. एस्. पुट्टणाची ‘माडिद्दुण्णो महाराय’ ही कन्नड भाशेंतली कादंबरीचें बसकेंत बसपी पयली साहियकृती आसली. गळगनाथ, वासुदेवाचार्य केसूर हे सुर्वेच्या काळांतले म्ह्वाचे कादंबरीकार आसात. १९२० ते १९३० हें कन्नड कादंबरीचें भांगरायुग मानतात.ह्या काळांतल्या कांय म्ह्वाच्या साहित्यिक आनी ताच्या साहित्यकृतीमदीं शिवराम कारंत (चोमन दिडि, मरळि मण्णिगे, औदार्यद उरूळल्लि, अळिद मेले), यशवंत चित्ताल(मूरू दारिगळु),शांतिनाथ देसाई (मुक्, विक्षेप), त. रा. सुब्बराव (कंबनिय कुयिलु, रक्तरात्रि, तिरूगुबाण), आनंद कंद (सुदर्शन), मास् वेंकटेश अय्यगांर(चिक्कवीर राजेंद्र) हाचो आस्पाव जाता.
कथा:
कन्नड कथेची बुन्याद एम्. एन्. कामत, पंजे मंगेशराव, वासुदेवाचार्य केरूर हांणी घाली. कन्नड कथाकारांमदीं श्रीनिवास हाणें कथा-साहित्यांत मोलाची भर घाल्या. ताचे समकालीन नवरत्न रामराव, ए.आर. कृष्णाशास्त्रि, एस. जी. शस्त्रि हेयफांकिवंत कथाकार आसले.स्वतंत्र्या उपरांतच्या काळांत ‘नवकथा’ हो प्रकार हाताळप्यांमदी रामचंद्र शर्मा, यू. आर.अनंतमूर्ति, के. सदाशिव, पी. लकेश, शांतिनाथ देसाई, यशवंत चित्ताल, पूर्णचंद्र तेजस्वि हांचो आस्पाव जाता.
पुरस्कार, तस्त्रीप:
साहित्य अकादेमीचे वर्सावळीचे पुरस्कार जोडपी कन्न्ड साहित्यिक फुडलेतरेन आसात. १९५८: डी. आर. बेंद्रे, १९५९: के. एस्. कारंत, १९६०: ‘ विनायक’ (व्ही . के .गोकाक), १९६१: ए. आर. कृष्ण शास्त्रि, १९६२: देवुडू नरसिंह शास्त्रि, १९६४: बी पुट्ट स्वामैय्या,१९७२: एस्. एस्ए भूसनूरमठ, १९७३: न्ही सितारामय्य, १९७४: गोपाळकृष्ण अडिग, १९७५: एस्. एल्. भैरप्प, १९७६: एम. शिवराम: १९७७: के. एस्. नरहिंसस्वामि, १९७८: बी. जी. एल्. स्वामि,१९७९: ए. एन. मुर्तिराव, १९८०: गोरूर रामस्वामी अय्यंगार, १९८१: चेन्नवीर कणवि, १९८२:चदुरंग, १९८३: यशवंत चित्ताल, १९८४: जी. एस् शिवरूद्रप्पा, १९८५: टी. आर. सुब्बाराव, १९८६:व्यासराय बल्लाळ, १९८७: पूर्णचंद्र तेजस्वि, १९८८: शंकर मिकाशि पुणेकर, १९८९: हा. मा.नायक. (१९५७ आनी १९६३ वर्सा हे भाशेंत कोणाकूच पुरस्कार मेळूंक ना.)
अय्यनार
अय्यनारः
दक्षिण भारतांतलो, खास करून तमिळनाडू राज्यांतलो एक थळावो देव. त्या देवाक अय्यप्प अशेंय म्हूण पाचरतात. केरळांत ताका शास्ता म्हणटात. द्रविड आदिवासी ताका आपलो नियमाक वा नेम थारावपी मानतात. तमिळनाडूंतल्या दरेका गांवांत ह्या देवाक खाशेलो जागो आसता. पाण्ट्यांचेर वा ऊंच रूखाचे सांवळेंत ताच्या नांवान फातर बसयिल्लो आसता. कांय गांवानी चावडेर ताच्यो मूर्ती बसयिल्ल्यो आसतात. ह्या देवाक भुताखेतांचो मुखेली समजतात. तो मध्यानरातीक घोड्याचेर बसून आपल्या भूतगणां बरोबर भोंवपाक भायर सरता. ताच्या हातांत तरसाद आसता. ताची वाट जो आडायता, ताका जिवो मारता. दुयेंसांतल्यान बरे जावपा खातीर लोक ताका आंगवण करतात आनी चिकणमातयेचे हत्ती, घोडे, रेडे, सुणीं तयार करून देवाक ओंपतात. वयल्या प्रमाण आंगवण पावयतात. दुकळ पडटा तेन्ना ताची घोड्याचेर बसयिल्ली मूर्त तयार करतात आनी मिरवणूक काडटात. घरांघरांतल्यान शीत जमोवन देवाक निवेद्य करतात रातीच्या वेळार लोक ताच्या जाग्या म्हऱ्यामंत वचनात. हाचें स्वरुप, अधिकार आनी कार्य पळेल्यार महाराश्ट्रांतल्या खंडोबा आनी ब्रह्मभूत ह्या दैवतां लागीं ताचें लागींचें नातें दिसता. केरळांत ताका वनदेव म्हणटात. ह्या वनदेवाची वा रानाच्या राजाची मुखेल सुवात साबरीमेलै (शबरीमैल) जावन आसा.
गोंयच्या सिध्द, पायक, बेताळ, देंवचार ह्या देवांच्या वर्णना कडेन आनी तांच्या पूजाविधीचे चालीरिती कडेन अय्यनाराचें खूब सारकेंपण दिसता. चड करून पायक देवाकडे ताचो लागींचो संबंद आसुंये.
पायकदेव रातचो घोड्यार बसून गांव राखता. ताच्या वांगडा रातचो भुतां-खेतांचो मेळ आसता. जर कोणूय ह्या मेळाच्या आड येत, ताका तो श्राप दिता अशी आख्यायिका चलता.जेन्ना गोरवांक कसल्याय वायट रोगाची लागण बादता वा गांवांत दुकळ पडटा, तेन्ना गांवचो लोक संकश्टांतल्यान सोडयल्यार मातयेचे घोडे करून देवाक घालता अशी आंगवण करतात. गूण पडटकच ही आंगवण पावयतात. वर्सांतल्यान एक फावट घरांघरांतल्यान भात जमोवन पुजारी गांवाक जेवण घालता. एक खासा उल्लेख करपा सारकी गजाल म्हळ्यार सिध्दापाकाच्यो देवळ्यो अय्यनारा भशेन उदकाच्या पाण्ट्यालागीं, वडाच्या रुखा पोंदा वा व्हड झाडाच्या मुळांत,दोंगुल्ल्यांच्या माथ्यार दिश्टी पडटात. गोंयच्या गांवगिऱ्या वाठारांनी सिध्द- पायकाच्यो बऱ्योच देवळ्यो दिश्टी पडटा.
वर्ग:देवनागरी पानां
आर्विल्ली कोंकणी कविता
आर्विल्ली कोंकणी कवितेक गिरेस्त इतिहास आसा. कोंकणी मनशाच्या जिणेंत काव्याची सुवात आगळीच. गीत काणयो, आल्लयो, मांडें, दुल्पदां, फुगड्यां सारक्या लोकवेदाच्या विंगड-विंगड रुपांनी ती घोळटिकेत आशिल्ल्याचें कळटा. भाशेच्या साहित्याक चंवर सुरवेक काव्यातल्यान येता. ह्या सिध्दांताक धरुन कोंकणी भाशेच्या साहित्याच्या इतिहासाचेर नदर मारल्यार ताची सत्यताय होलमता.
आर्विल्ल्या कोंकणी कवितेचो इतिहास
कोंकणी भाशेच्या काव्याच्या उगमाचो आढावो घेतल्यार 13 -14 व्या शेंकड्यांत संत नामदेवाच्या गवळणीत तशेंच 15 व्या शेंकड्याच्या अदमासाक कवी कृष्णदास शामाच्या कांय स्फूट कोंकणी काव्य रचनेत कोंकणी काव्याचें रुप दिश्टी पडटा. पुर्तुगेजांच्या शेकातळा आशिल्ल्या गोंयांत अस्तंती संस्कृताय पुरायेन रिगिल्ली भाशेचेर पडिल्ल्या फिरंगी प्रभावा वांगडाच फिरंगी संगिताचोय ताल आनी साज तिचेर चडून, भारतीय तशेंच अस्तंती संगीताचो मेळ जावन मांडो, दुल्पदां, देखणी गितांची रचना जावपाक लागिल्ली. हिंदू भक्तीगीतां 17व्या शेकड्याच्या शेवटाक संत अपय्या, राघवदास, जोगव्वा आनी आवडीबाय हांचे वरवीं केरळातल्या कोंकणी लोकां मदीं फुलूंक लागलीं. कर्नाटकांतले नामनेचो कवी मंजेश्वर गोविंद पै हाणेंय कोंकणी काव्य रचलें. पुर्तुगालांत रावून थंयच सोपिल्लो आदेवदात बार्रेत हांणेय ‘ बेका-याक’ (1935) ही कविता कोंकणीत रचली.
कोंकणी कवितेक खरो चंवर आयलो तो सुटके खातीर. 18 जून 1946 ह्या दिसा राममनोहर लोहियान गोंयांत येवन सुटके झुजाचे चळवळेची ज्योत पेटयली आनी ताच्याच त्या स्फूर्तदिण्या उल्यान जागे जावन कोंकणी कवीक अदीक नेट आयलो. भौसाक भुंयेविशींचो हुस्को निर्माण करून ताका खडबडून जागो करपाच्या उद्देशानच मुखार कोंकणी काव्याक ओतो आयलो. ह्या वेळार गोंयां भायर सावन साद, मीर्ग,साळीक,प्रजेचो आवाज, गोमंत भारती सारक्या नेमाळ्यातल्यान अभिजीत (वामन सरदेसाय), दिनकर देसाय, शंकर भंडारी, मनोहरराय सरदेसाय, बाकीबाब बोरकर हांच्यो कविता उजवाडाक येताल्यो.
मुंबय आकाशवाणी केंद्राचें योगदान लेगीत त्या काळार तितलेंच म्हत्वाचें आशिल्लें. आर्विल्ले कोंकणी कवितेचे परंपरेक बयाभाव (काशिनाथ श्रीधर नायक) आनी बाकीबाब बोरकारान मुळावण घालें म्हळ्यार अतिताय जांवची ना. तो काळ मेरेन कोंकणी काव्याक कसलीच परंपरा लाबूंक नासली. लोकांच्या जिभेर जो लोकवेद घोळटालो तातुंतल्यान संचीत जावन कोंकणी कविता वयर आयली. शणै गोंयबाबन ‘गोंयकाराचो मुंबयकर’ आनी ‘गोड म्हजें गोंय, सुंदर म्हजें गोंय’ ह्या सारक्या गद्य कवितांची रचना केल्ली. शणै गोंयबाबाचे समकालीन म्हळ्यार बयाभाव (काशिनाथ श्रीधर नायक). कोंकणी कवितेच्या सुक्या सड्यार ताणें “सड्यावेली फुलां” आनी “सुकृत फळां” अशे दोन झेले दिले, आनी तेन्ना पासून तो सडो उरलो ना. थोड्याच वर्सांनी फुलांनी भरिल्ली ती बाग जाली.(प्रस्तावना- स्वतंत्र गोंयांतली कोंकणी कविता). बाकीबाब बोरकार हरशी मराठी कवी पूण तांच्या काव्याक लेगीत कोंकणीचो चंवर फुल्लो.‘पवित्र हो मंगळार’, ‘सात लाख गोंयकार आमी’ सारक्या कवितांतल्यान ताणें गोंयकारांच्या काळजातले हावेस उक्ते केले. कोंकणी भास, समाज आनी ताची अस्मिताय जागोवपी बरयल्यो कविता तांच्या ‘पांयजणां’(1960) संग्रहात आस्पावल्यात.ताच्या ‘सासाय’ (1980) -1981 वर्सा साहित्य अकादेमी पुरस्कार) संग्रहात, गोंय मुक्ती उपरांतच्या काळाचेर भाश्य करपी कवितांनी ताचो आशावाद दिश्टी पडटा, वांगडाच सपन भंगाची खंत लेगीत तो उक्तायता.
गोंय मुक्ती उपरांतची कोंकणी कविता
आधुनीक कोंकणी काव्याची बुन्याद मनोहरराय सरदेसायान घाली अशें म्हणू येता. गोंय मुक्ती उपरांतचें दशक ताचेंच. ताच्या समकालीन कवी-कवियत्रींचेर ताचो प्रभाव आशिल्लो. आपल्या मनांत गोंयांविशीं आशिल्ली ओड, मोग, गोंयचो सैम तशेंच गोंयच्या गुलामपणाची खंत ताणें ‘गोंयां तुज्या मोगाखातीर’ संग्रहात उक्तायल्या. ‘जायात जागे’(1964) संग्रहात नवें गोंय घडवपाच्या हावेसा वांगडाच सुटके आदिची सपनां सार्थक जावंक नाशिल्ल्याची खंत दाखयता. ‘आयज रे धोलार पडली बडी’(1961), ‘जायो जुयो’(1970), ‘पिसोळीं’(1978), आनी ‘अठरा जून’ हे तांचे कांय कविता संग्रह. ‘स्वतंत्र गोंयांतली कोंकणी कविता’ ह्या प्रतिनिधीक कविता झेल्याचे संपादनूय ताणें केलां. ह्या वेळार आनीक एका कवीन आपल्या वेगळ्यापणाक लागून वाचप्यांचें लक्ष ओडून घेतलें ते कवी म्हळ्यार र.वि. पंडित. ‘म्हजें उतर गावड्याचें’, ‘उरतलें तें रुप धरतलें’, ‘आयलें तशें गायलें’, ‘धर्तरेचे कवन’, ‘चंद्रावळ’ (1963) हे पांच काव्य संग्रह एकाच दिसा उजवाडावन कोंकणी कवितेच्या मळार ताणें इतिहास घडयलो. ‘दर्या गाजोता’ (1979 वर्सा साहित्य अकादेमी पुरस्कार) आनी ‘चारां’ ह्या दोन स्वतंत्र झेल्यां भायर ‘रत्नांहार’ भाग-1-2 अश्या कविता संग्रहांचें संपादन ताणें केलां. तांच्यो कविता खूब व्हड, लांबचे लांब जाल्यार कांय साप्प ल्हान. आशय आनी अभिव्यक्तीच्या विंगडपणाक लागून तांच्या कवितेत वेगळेंपण आयलां. सरभोंवतणच्या समाजाच्यो भावना जश्यो उपेक्षितांची दुख्खां, अन्न्याय, तांचे हावेस आनी तातूंत तिगून रावपाचो यत्न सारक्यो गजाली गांभिर्यान तशेंच खोलायेन ताणें मांडल्यात.
गजानन रायकार सारक्या संवेदनशील आनी समाजवादी आशिल्ल्या कवीन कोंकणीक रोमँन्टीक कविता दिली. ‘बनवड’ आनी ‘सुंवारी’ हे तांचे दोन कविता संग्रह. सुटके झुजारी, कवी नागेश करमली आपलो ‘सांवार’ (1974) झेलो घेवन रसिकां मुखार आयले. बंडाच्या उमाळ्यांनी भरिल्ल्यो कविता तातूंत आसात. ‘जोरगत’(1975), ‘वंशकुळाचें देणें’(1988, साहित्य अकादमी पुरस्कार 1992) आनी ‘थांग-अथांग’(2003) हे ताचें कांय स्वतंत्र काव्य संग्रह. कवी जोरगतीत बंडा वांगडाच तितलेच नाजूकसाणेन मोगाचे नाजूक रंग रंगयता जाल्यार ‘वंशकुळाच्या देणें’ झेल्यात ताच्या कवितेन उग्र रुप घेतिल्लें पळोवंक मेळटा. आध्यात्मीक आनी मनीस धर्माचे चित्रण करपी कविता कवी पांडुरंग भांगी घेवन आयले. ‘दिश्टावो’(1972), ‘अदृश्टाचे कळे’(1982), ‘चांफेल्ली सांज’(2000) हे तांचे काव्य संग्रह. ‘दिश्टावो’ तशेंच ‘अदृश्टाचे कळे’ सारक्या संग्रहातल्यान ताणें अंतर्मूख करपी काव्य मुखार हाडलें. परिणामकारक आनी आशयपूर्ण प्रतिकांचो वापर ही तांची विशेशताय.
मुक्ती आदल्या कवियत्रिंचो विचार केल्यार ठळकपणान पयलें-वयलें नांव मुखार येता तें विजयाबाय सरमळकार हिचें. ‘गोठलां’(1973) ‘घननीळ’ ह्या दोनूय संग्रहात ती अस्तुरेची प्रतिमा प्रभावीपणान उक्ती करता. पांडुरंग भांगी हांचे पंगतीक बसपी आनीक एक ज्येश्ठ कवी म्हळयार शंकर रामाणी. ‘जोगलांचें झाड’(1987), ‘निळें निळें ब्रम्ह'(1993), ‘ब्रम्हकमळ’(1995) आनी ‘निरंजन’(2002) अशें चार कविता संग्रह तांणी दिले. तांची कविता आत्मनिश्ठ. तशेंच, सैमाची वर्णनां तातूंत आयल्यात. यमकांतल्यान ते उलयतातूच पूण मुक्तछंद, गंधछंद आनी छंदमुक्त ह्याय रचना बंदांतल्यान ते मेकळेपणान आनी आंतरीक लयेन उलयतात.
थोड्याच उतरांनी खूब कितें सांगपाची कळाशी लाभिल्लो प्रतिभावंत कवी म्हळ्यार माधव बोरकार. आपले अणभव वेंचीक उतरांनी गुंथपाची ताची सवंय. ‘चवंर’(1969), ‘वताच्यो सावळ्यो’(1972), ‘उजवाडाचो रुख’(1975), ‘पर्जळाचें दार’(1986) ‘यमन’(1999), ‘अव्यक्ताचीं गाणीं’(2002) ताचें काव्य संग्रह. आपल्या कवितांतल्यान ताणें निजाचें अशें कविता विश्व तयार केलां. रोमँन्टीक कविताय ताणें बरयल्यात. ‘यमन’ हो ताच्या काव्य प्रवासातलो मैलाचो फातर अशें म्हणू येता. हातूंत कवीन जिणेविशीची आपली अणभवनिश्ठा व्यक्त केल्या जाल्यार भारतीय जिणेतलें सत आनी सौंदर्य तशेंच संस्कृतायेच्यो खुणो दाखोवपी कविता ‘अव्यक्ताची गाणीं’ संग्रहातल्या कवितांनी आयल्यात. चेपिल्ल्या, चिड्डिल्लया गोंयकारांचे हावेस तशेंच तांच्या भितरलो किवांटो पुंडलीक नायकाच्या ‘गा आमी राखणे’(1976) संग्रहातल्यान स्पश्ट उक्तो जाल्लो आसा. ‘म्हजो बांगर बैल’ सारक्या कवितेत नव्या नेटान मदेल्लो, फुडाराच्या सपनान फुरफुरलेलो गोंयचो तरनाटो नव्या युगाचो धेक घालता.
रमेश वेळुस्कार हे पुंडलीक नायकाचे समकालीन. सैम, सुंदरकाय, मोग हे ताच्या कवितांतले मुखेल विशय. ‘मोरापाखां’(1977), ‘माती’(1983), ‘आंगणी नाचता मोर मोरया’(1988) ‘सावुलगोरी’(1989, साहित्य अकादेमी पुरस्कार 1990), ‘हिरण्यगर्भ’(1993), ‘सूर्यवंशी’ ‘तनरज्योती’(1999),आनी ‘दर्या’(2008) अशें तांचे कांय संग्रह उजवाडा आयल्यात. तांच्या कवितांतलो सैम मनशा सारको वावुरतना सावुलगोरीत दिसता. हिरण्यगर्भात मनशाच्या आनी सैमाच्या आदिमत्तवा कडेन वचपी कविता जाल्यार तनरज्योतीत आत्मत्यागातय सौंदर्य आसता अशें सुचोवपी, सौंदर्याच्या साक्षात्काराची वर्णनां करपी कविता आयल्यात.
निलबा खांडेकराच्या ‘वेध’ संग्रहातल्यो कविता सामाजीक जाणविकाय करुन दितात जाल्यार ‘सूर्यवंशी’ तल्यो कविता समाजाक अन्याया आड झुजपाचें आवाहन करतात. ताचे म्हत्वाचे अशे हे कविता संग्रह. प्रसाद लोलयेकार ‘मुळां’(1995) सारक्या झेल्याच्या आदारान आर्विल्ल्या काळांतल्या भौशीक प्रस्नां कडेन वाचप्यांचें लक्ष वोडटा. तशेंच मनोराय नायक हाचो ‘कल्पफूल’(1993), पंढरीनाथ लोटलीकराचो ‘आमची भूंय’(1965) हो देशभक्ती आनी भावगीतांचो जाल्यार हरदत्त खांडेपारकाराचो ‘गितोत्सव’(1995) संग्रह गीत आनी कविता घेवन आयला. युसूफ शेखांच्या ‘गांठी’ संग्रहात (1984) आत्मदर्शनात्मक कविता आयल्यात. राम प्रभू चोडणकार ‘निरंजन’(1984), जॅस फॅर्नांडीसाचो ‘किरवट’(2006) तशेंच भिकाजी घाणेकार, सिरील सिक्वेरा, फा. बोतेल्यु, सिल्वेस्टर डिसौझा, एडवर्ड नाझारेथ, जेराल्ड पिंटो, सिंथिया क्वाद्रूश हांणीं कोंकणी काव्याच्या मळार आपलें खाशेलें योगदान दिलां. मंगळुरचे कवी चा. फ्रां. दि’ कॉश्ता हांचे ‘सोश्याचे कान’(1988) तशेंच जे.बी. मोरायश हाची ‘नवी होंकल’ आनी ‘भितरलें तुफान’ कोंकणी कवितेच्या मळार भर घालतात. सुरेश बोरकाराचीं ‘वज्रथिकां’ जिणेचें तत्वगिन्यान सांगता. उदय भेंब्रे ‘चान्न्याचे राती’ त मोगाच्यो जाल्यार तोमाझीन कार्दोज ‘पाकळ्यो’, प्रभाकर तेंडुलकार ‘जैत’ काव्य झेल्यांत गोंयच्या सैमीक सोबितकायेचेर आनी जिणेची वास्तवताय दाखोवपी कविता आसात. ‘पुंजयिल्ल्यो पाकळ्यो’(1974) आनी ‘सुस्कारे’(1984) हे दो. ओलिविन्यु गोमिशाचे कविता झेले.
काशिनाथ शांबा लोलयेकारांची ‘काशी म्हणटा’(1996), ‘काशिक म्हणचेंच पडटा’(1997) आनी ‘काशीन म्हणपाचें सोडूंक ना’ ह्या सारक्या संग्रहातल्यान अस्तित्ववादी आनी नियतीवादी नदर कोंकणी कवितेक दिता. आर. रामनाथाची ‘मळबरंगमाची’(1989), प्रभाकर नाडकर्णीराचे ‘गजलप्रभा’, ‘वळेसर शेर शायरीचो’, ‘शिशिरांतलीं शेंवतेफुलां’, आलेक्स गोयशाचो ‘काजुले’, जॉन आगियार ‘जीण’, दामोदर व्यंकटेश कामत ‘जनेल’, रामकृष्ण जुवारकार ‘मोगरीं’, ‘कांदळां ओंवळां’, महादेव नाडकर्णी ‘मंत्रपुष्प’, फा. प्रताप नायक ‘जिवितांतलीं घडितां’ धर्मानंद वेर्णेकार ‘ल्हारां’, राम प्रभू चोडणकाराच्या ‘उमाळो’, ‘निरंजन’, ‘दिवजां’ ह्या सारक्या संग्रहांनी कोंकणी कवितेच्या मळार मोलाची भर घातल्या.
नवे जाणविकायेची तशेंच आपल्या अस्तित्वाचो साक्षात्कार जाल्ल्या नव्या अस्तुरेक मुखार हाडपी कवियत्री म्हळ्यार निला तेलंग ‘काळजाची भरती’, माया खरंगटे ‘कयपंजी’, नुतन साखरदांडे ‘जीण जाली कस्तुरी’(1994), ‘पासवर्ड’(2010), नयना आडारकार ‘प्रतिमा’, जयंती नायक, शकुंतला आर्सेकार, शांती तेंडुयकार ‘मोग-यां आटी’, प्रशांती तळपणकार, कुंदा पै, अमिता सुर्लेकार. खास करुन आयची तरनाटी पिळगी कोंकणी कवितेच्या मळार आपली वळख सिध्द करपाक मुखार येता ही खरेंच बरी गजाल. आयच्या समाजांत उप्रासपी तरेकवार प्रस्न, तांकां फुडाराविशींचो लागिल्लो हुस्को, मुखार येवपी आव्हानांक फुडो करून जैतां जोडून घेवपाच्या हावेसा वांगडाच काळजांतले उमाळे, उत्फर्के लेगीत तांच्या कवितांनी व्यक्त जातना दिश्टी पडटात.
वर्सभर वेगवेगळ्यो शिक्षणीक तशेंच हेर कोंकणीच्या मळार वावुरपी संस्था कवितांच्यो सर्ती तशेंच कवी संमेलना घडोवन हाडटात. ह्या सारक्या उपक्रमांक लागूनच तर युवा प्रतिभावंताक आपली कृती नामनेच्या कवी/कवियत्रीं मुखार सादर करपाक संद मेळपा वांगडाच मोलादीक मार्गदर्शन फावो जाता. तशेंच वेळा काळार जावपी ह्या संमेलनां, कवितांच्या सर्तींक लागून आपली सर्जनशीलतायेक पोसवण दिवपाचे नदरेन युवा कवी/कवियत्रिंनी आपलें पेंगट बांदलां. हाचीच गवाय तांच्यो नेमान उजवाडाक येवपी नेमाळ्यांतल्यो कविता तशेंच तांचे उजवाडाक आयिल्ले पयले वयले संग्रह करून दितात. कोंकणी कवितेच्या मळावेली आव्हनां पेलून तिका नवी उबारी दिवन तिका फुलोवपाचो म्हत्वाचो वावर आयचे पिळगेन करपाची खूब गरज आसा.
संदर्भ
वर्ग:देवनागरी पानां
अकाली
अकाली एक शीख धर्मपंथ. ‘अकाल’ म्हळ्यार जाचेर काळाचो लेगीत शेक चलना असो – म्हळ्यार परमेश्वर. ह्या परमेश्वराची उपासना करपी ते ‘अकाली’. शीख धर्मांत ह्या शब्दाक खाशेलें म्हत्व आसा. धर्मीक नदरेन पळेल्यार हो पंथ कर्मठ आसून राजकी नदरेन तो जहालमतवादी जावन आसा. गुरू नानक देव हाणें कालातीत परमेश्वराची उपासना ‘अकाल’ ह्या नांवान प्रचलीत केली. “जातीपातीचीं, धर्माचीं आनी देशाचीं बंदनां मानिनास्तना समेस्त लोकांचेर मोग करचो. तांकां विरोध करिनासतना इश्टागतीन वागचें. कारण, सगळी मनीसजात त्या अकाल पुरसाचीच संतती आसा”, असो उपदेश गुरू नानक हाणें केलो. ‘अकाल सत् श्री अकाल’ ही ह्या पंथाची घोशणा आसा.
हीच परंपरा फुडें चलोवन शिखांचो सवो गुरू हरगोविंद हाणें अकाली पंथाची स्थापना केली. ताणें अमृतसरच्या भांगरा मंदिरा मुखार अकालतख्त स्थापन केलें. ताका ‘अकाल बुंग’ अशें नांव आसा. ‘बुंग’ म्हळ्यार जाचेर घुमट आसा अशें एक महानभवन. ह्या अकालबुंगांत अकाली लोकांच्यो गुप्त बसका जावपाक लागल्यो. तातूंत जे थाराव जाताले तांकां गुरूमतां म्हळ्यार गुरूचो ‘आदेश’ अशें मानताले. धर्मीक सुवाळ्याच्या स्वरुपांत अकाली दलाचीं थंय खूब संमेनलना भरतालीं. पूण तांचो मुखेल उद्देश मोगलांच्या अत्याचारां पसून लोकांचें रक्षण कशें करप, होच आसतालो. ह्याच कारणाक लागून अकाली चळवळीक राजनितीक वळण लागलें. जो नामवाणीचो प्रेमी, त्यागी आनी विरक्त, अशा मनशाकूच अकालबुंगाचो वांगडी जावपाचो अधिकार आशिल्लो. अकाली लोक शूर, निर्भय आनी स्वतंत्र आसताले. भुरगीं, जाण्टे, दुबळे आनी बायलो हांची राखण करप होच आपलो धर्म अशें ते समजताले.
1699 त गुरू गोविंदसिंह हाणें ‘खालसा पंथ’ स्थापन केलो. फकत अकाली लोक त्या पंथाक अनुयायी आशिल्ले. औरंगजेबाच्या अत्याचारांक तोंड दिवपाक अकाली लोक सेना दलाच्या स्वरुपांत संघटीत जाले. निळें वस्त्र आनी पांच ककारः- कच्छ, कडा, कृपाण, केश, कंछा धारण करपाची गुरून तांकां आज्ञा केली. तांच्या लश्करी बाण्याक लागून तांकां ‘निहंग’ अशेंय म्हणटाले. ‘निहंग’ ह्या फारसी शब्दाचो अर्थ निर्भय असो आसा. शिखांच्या इतिहासांत अकालींनी केल्ली कामगिरी म्हत्वाची. निहंग ब्रह्मचारी वृत्तींन रावताले. ते दलित-दुबळ्यांची राखण करताले आनी शीख धर्माचो प्रचारूय करताले. ते सदांच भोंवडेर आसताले. तांची ही पक्षी वृत्ती पळोवन कांय लोक तांकां ‘विहंग’(सुकणें) अशेंय म्हणटाले. अफगाणांच्या घुरयांक तोंड दिवप आनी अत्याचारी टोळ्यां पसून हिंदू बायलांची राखण करप हें तांचे दिसपट्टे कार्य जाल्लें.
महाराजा रणजीतसिंह (इ.स. 1780 - 1839) हाच्या काळांत अकाली सेनादल भरभराटीच्या तेंगशेर पावलें. अकाली सैन्याच्या बळाचेरूच मुलतान, काश्मिर, अटक, नौशेरा, जमशेद, अफगाणीस्तान हांगा रणजितसिंहान आपलो राज्यविस्तार केलो. त्या वेळार फुलसिंग हो अकालींचो फुडारी आशिल्लो. इ.स. 1809 त अमृतसर हांगा मेटकाफ हांच्या सैन्याचेर तो आपल्या जला सयत तुटून पडलो आनी ताका लागून नामनेक पावलो. इ.स. 1818 त वेढ्यांत सांपडिल्लो मुलतानचो किल्लो ताणें मोटो पराक्रम करून सर केलो. ताचो हो पराक्रम पळोवन रणजितसिंहान ताका सिंध देगणांत मुखेल अधिकारी म्हूण नेमलो. फुडें 1823 सालांत तेरीच्या लडायेंत हाणें आपल्या दला सयत युसुफझईचेर घुरी घाली. युसुफझईचो पराभव जालो खरो पूण फुलसिंगाक ह्या झुजांत मरण आयलें.
संदर्भ
वर्ग:देवनागरी पानां
शेणै गोंयबाब
वामन रघुनाथ शणै वर्दे वालावलीकार (Waman Raghunath Shennoi Varde Valaulikar)(२३ जून १८७७ - ९ एप्रिल १९४६) शणै गोंयबाब(रोमि:Shennoi Goembab) ह्या नांवान लोकप्रिय आसा. ते एक फामाद कोंकणी लेखक आनी कार्यकर्ते आशिल्लें.
शिकप
तांचो जल्म २३ जून १८७७ इस्वींत गोंयांत दिवचल (डिचोली) गावांत ज़ाल्लो. तांचें शिकप पयलें मराठी शाळेंत ६वी मुसोर ज़ालें. ताचे उपरांत तें पुर्तुगेज़ primary ईश्कोलांत दाखेल ज़ालें आनी थंय 'Segundo Grau'(चौथें grade) काबार केलें. आर्थिक परिस्थिति सामा नातलें म्हण ईश्कोल सोड्न घराच बसुन तो इंग्लेज़ आनी संस्कृत शिकलो. १८९३ वर्सा तो मुंबय गेलो आनी थंय शिकप पर्तेन सुरु केलें आनी १८९८ वर्सा High School काबार केलें.
कुटूंब
वामणचें लग्न, मुंबयत आस्ताना, शांताबाई कडे ज़ालें. तांका एक पुत ज़ालो.
Career
१८९९ वर्सांचेर ते गोंया पाटी गेले आनी हिस्कोलांत शिकषाचें काम कोरुंक लागले,पूण ते खुश नाशिल्ले. तें काम सोंदुन कराचि गेले आनी थोडे वेळ लाहोर नगरपालिकेंत काम केलें. मुंबई परत येंवन ताचें लग्न जाले आनी उप्रांत ताणीं इटलिच्या कोन्सुलांत काम मेळयलें.ताच्या उप्रांत M/s लऊसिअस ब्रेनिंग नावच्या एक जेर्मन कंपनींत स्टेनोग्राफराचें काम केलें.
पयलें विसव युद्ध घडलें आनी जाॅरमन मालक भारत सोड्न गेले, कंपनी वामण्च्या हातांत दरून गेले.ताणे ती कंपनी बेसबरी चलयली. शेट पाटि आइल्या उप्रंत ताणीं ताचि शाब्बासकी दिली आनी ताका सेक्रेट्रिचि पद्वी दिली. पूण थोड्या कम्गारांक हें आवडलेना आनी तांचेर काम व्यावस्तीत करना असो खोटो आरोप घालो रागान तांणी कंपनी सोड्लि. ताचें उप्रांत ताणी आप्ले जीवन कोंकणी भाशेंक अर्पण केलें.
लेखक
बोंबोइंत काम कर्ताना वामण बोरोंउक लागलो. ताचि बाइल अशिक्शित आसलि पोण ताक कोंकणी भास आनी लोककथा बोरें गोत्तु आल्लें. वामणांन आप्ल्य बाइलेक कणी आनी proverbs म्होणुंक सांगलें आनी तो ते काणी बोरोइतोलो. ते काणी मगीर चप्ले गेले. गोंयकारांचि गोंयाभाइली वोस्णुक हें पुस्तक ताणे १९२७ वोर्सा, बोंबोइच्या सारसवत ब्रह्मण समाजंत दिल्लें इतिहास्चें lectures च्य वोइर आधारित आस्लें आण्की एक इतिहासिक पुस्तक : आल्बुकर्कान गोंय कोशें जिक्लें. म्होजि बा खुईं गेल्लि modern कोंकणीचें पोइलें short-story मानलें ज़ाता. तें गोमांतोप्निशत आंतु आसा. गोमांतोप्निशत दोन भागांची पुस्तक आसा ज्यांत fiction आनी non-fiction दोनी आसा. दुस्र्या भागांत सोंवसार बुड्ति आसा. हें बाइब्ल्च्या Great Flood वोर आधारित एक चर्चा आसा. तांतुं उपनिषद, वांजेल, कुरान आनी ताल्मुड अशें धार्मिक पुस्तोकांतले बोरोवणें आसात. तो पतेतोलो की कोंकणी भासेक revolution ची गर्ज आसा आनी हें तरुण कोंकणीच कोरु सोक्तेले. अशें ताणें अम्रुताचो पाउस आनी ''कोंकणी विद्यार्थ्यांक'' हें दोन नेबोंधान बोरओइलां. भुर्ग्यां खातिर लेख बोरोंच्याक तांचे एक वोड्लो contribution आसा. भुर्ग्यांचे व्याकरण, ताने सवाल-उतोरांत बोरोइल्या जे तो आप्ल्या पुताक शिकौंक वपोर्तोलो. भुर्ग्यांचो इश्ट ल्हण कण्यांचो अक झेलो आसलो. ताने मोस्त पुस्तोकं कोंकणिंत translate केल्यात, मखेल मोलिएर्चें ल मेदिसिन मालग्रे लुइ , मोगाचें लोग्न आनी शेक्स्पियरचें ओथेल्लो, हॅम्लेट आनी किंग लिअर. शेणै गोंय्बाबाचें मुख्य कार्य भाग्वद गीताचें कोंकणींत translation केलें ”भग्वंतांतलें गीत”.
Konkani Activist
He had observed how Konkani had diminished in status among Goans and Portuguese and Marathi had taken the place of respect among the educated, upper class Hindus and Christians respectively. Konkani was used only to communicate with their employees, the poor and downtrodden castes. The favourable status accorded to Christians v/s others in Goa by the Portuguese rulers had further caused a communal divide. He believed that no matter how many languages a person could communicate in to earn a living, he was lost if he could not communicate in his mother tongue, the "language of your soul" as he called it. "We have been shining under others' lamps", observed Shenoi Goembab. He began telling Konkanis about the sweetness of their mother tongue and of its rich past. He started writing books to propagate his views. Not only did he see the Konkani language as an inseparable part of every Goan's and Konkani's identity. He also saw it as a movement against Portuguese rule in Goa.
Shenoi Goembab wrote 7 books in the Roman Script and 22 in Devanagiri. This included short stories, dramas novels, poetry, essays, linguistics, philosophy history. Perhaps ahead of his time, Shenoi Goembab stressed on the need to eliminate caste barriers and get the lower castes educated. He said, "let's make Pandits (scholars) out of Gawdes (farmers)". The alienation of the lower castes was one of the reasons why many of them switched over to Marathi. In a communally divided linguistic community Waman Shenoi spread the message of peace and unity without rejecting religion. He equated Santeri (a Goddess popular among Goans) with the Virgin Mary in order to get the two major communities of Goa to join hands for Konkani. He would chant, "Om Santeri Have Mercy on Us! Holy virgin Mother Bless Our Way!"
Demise
He died on 9th April 1946 in Bombay (Mumbai).
Recognition
His death anniversary, 9th April, is observed as Vishwa Konkani Dis (World Konkani Day). Shenoi Goembab was posthumously awarded the Konkani Person of the Millennium award by Mandd Sobhann (a Mangalore based Konkani organization), on the 54th anniversary of his death (9th April 2000). The Shenoi Goembab School of Languages and Literature is established by the amalgamation of six conventional language departments active in the field of languages and literature, viz., Department of Konkani (established in 1987), Department of Marathi (1970), Department of Hindi (1965), Department of English (1965), Department of Portuguese (1987) and Department of French (1965) of Goa University.
External links
वर्ग:देवनागरी पानां वर्ग:! गोयेकार - फामाध व प्रसिद वर्ग:Goemkar – Famadh / Prosidh वर्ग:Prosidh, Famadh Monxeam वर्ग:गोंयकार फामाद मनीस/Goenkar famad monis
नादोडा
शैक्षणिक सुविधा
गांवांत १ शासकीय पूर्व-प्राथमिक शाळा आसा. सगळ्यांत लागीं प्राथमिक शाळा (REVORA) ५ किलोमिटरा परस कमी अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं कनिष्ठ माध्यमिक शाळा (REVORA) ५ किलोमिटरा परस कमी अंतराचेर आसा. गांवांत १ शासकीय माध्यमिक शाळा आसा. सगळ्यांत लागीं उच्च माध्यमिक शाळा (COLVALE C T) ५ किलोमिटरा परस कमी अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं पदवी महाविद्यालय (MAPUSA) १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं अभियांत्रिकी महाविद्यालय (BANDORA C T) १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं वैजकी महाविद्यालय (BAMBOLIM C T) १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं वैवस्थापन संस्था  (PENHA-DE-FRANCA C T) १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं पॉलिटेक्निक (PANAJI) १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं वेवसायिक प्रशिक्षण शाळा (MAPUSA) १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं अनौपचारिक प्रशिक्षणकेंद्र (MAPUSA) १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं अपंगांखातीर खाशेली शाळा (PENHA-DE-FRANCA C T) १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा.
वैजकी सुविधा (शासकीय)
सगळ्यांत लागीं समाजिक आरोग्य केंद्र १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं प्राथमिक आरोग्य केंद्र ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं प्राथमिक आरोग्य उपकेंद्र ५ किलोमिटरा परस कमी अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं प्रसूति आनी बालकल्याण केंद्र ५ किलोमिटरा परस कमी अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं क्षयरोग उपचार केंद्र १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं अ‍ॅलोपॅथी रुग्णालय १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं पर्यायी वैजकी रुग्णालय १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं दवाखानो ५ किलोमिटरा परस कमी अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं पशुवैजकी रुग्णालय ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा.
सगळ्यांत लागीं कुटुंब कल्याणकेंद्र १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा.
पिवपाचे उदक
गांवांत शुद्धीकरण केल्लें नळाचें उदक पुरवण आसा. गांवांत शुद्धीकरण करूंक नशिल्लें उदक पुरवण ना. गांवांत धापिल्लें बांयचें उदक पुरवण आसा. गांवांत उघड्या बांयचें उदक पुरवण ना. गांवांत हॅन्डपंपचें उदक पुरवण ना. गांवांत ट्यूबवेलच्या/बोअरवेलाचो उदक पुरवण ना. गांवांत झरीचें उदक पुरवण आसा. गांवांत न्हय/खाजनाचें उदक पुरवण आसा. गांवांत तळी/कोंड उदक पुरवण ना. गांवांत अन्य पद्धतीचे उदक पुरवण ना.
दळणवळण आनीक येरादारी
गांवांत पोस्ट ऑफीस उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं पोस्ट ऑफीस ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. गांवांत उपपोस्ट ऑफीस उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं उपपोस्ट ऑफीस ५ किलोमिटरा परस कमी अंतराचेर आसा. गांवांत पोस्ट आनीक तार ऑफीस उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं पोस्ट आनीक तार ऑफीस ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. गावाचो पीन कोड ४०३५१३ आसा. गांवांत दूरध्वनी उपलब्ध आसा. गांवांत सार्वजनीक दूरध्वनी केंद्र उपलब्ध आसा. गांवांत मोबाईल फोन सुवीधा उपलब्ध आसा. गांवांत इंटरनेट सुवीधा उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं इंटरनेट सुवीधा ५ किलोमिटरा परस कमी अंतराचेर आसा. गांवांत खाजगी कूरियर उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं खाजगी कूरियर ५ किलोमिटरा परस कमी अंतराचेर आसा. गांवांत शासकीय बस सेवा उपलब्ध आसा. गांवांत खाजगी बस सेवा उपलब्ध आसा. गांवांत रेल्वे स्थानक उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं रेल्वे स्थानक ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. गांवांत ऑटोरिक्षा व टमटम उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं ऑटोरिक्षा व टमटम ५ किलोमिटरा परस कमी अंतराचेर आसा. गांवांत टॅक्सी उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं टॅक्सी ५ किलोमिटरा परस कमी अंतराचेर आसा. गांवांत व्हॅन उपलब्ध आसा. गांवांत ट्रॅक्टर उपलब्ध ना. गांवांत सायकल रिक्षा (पायचाकी) उपलब्ध ना. गांवांत सायकल रिक्षा (यांत्रिक) उपलब्ध ना. गांवांत बैल आनी अन्य जनावरांनी ओढिल्ली गाडी उपलब्ध ना. गांवांत समुद्र/नदी बोट सेवा उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं समुद्र/नदी बोट सेवा ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. राष्ट्रीय महामार्ग गांवाक जोडूंक ना.सगळ्यांत लागीं राष्ट्रीय महामार्ग ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. राज्य महामार्ग गांवाक जोडूंक ना.सगळ्यांत लागीं राज्य महामार्ग ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. जिल्ल्यातलो मुखेल रस्तो गांवाक जोडला. जिल्ल्यातलो अन्य रस्तो गांवाक जोडूंक ना.सगळ्यांत लागीं जिल्ल्यातलो अन्य रस्तो ५ किलोमिटरा परस कमी अंतराचेर आसा. सगळ्यांत लागीं वाहतुकी करपासारखो जलमार्ग ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा.
बाजार आनी सावकारी पेडी
गांवांत एटीएम उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं एटीएम १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा. गांवांत वेपाराविशी सावकारी पेडी उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं वेपाराविशी सावकारी पेडी १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा. गांवांत सहकारी सावकारी पेडी उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं सहकारी सावकारी पेडी ५ किलोमिटरा परस कमी अंतराचेर आसा. गांवांत शेतकी कर्ज संस्था उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं शेतकी कर्ज संस्था ५ किलोमिटरा परस कमी अंतराचेर आसा. गांवांत स्वयंसहाय्य गट उपलब्ध आसा. गांवांत रेशन मांड उपलब्ध आसा. गांवांत मंडी / कायमचे बाजार उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं मंडी / कायमचे बाजार ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. गांवांत आठवडयाचो बाजार उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं आठवडयाचो बाजार ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. गांवांत कृषी उत्पन्न बाजार समिती उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं कृषी उत्पन्न बाजार समिती १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा.
आरोग्य आरोग्य, पोषण आहार आनी मनोरंजन सुविधा
गांवांत एकात्मिक बाल विकास योजना (पोषण आहार केंद्र) उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं एकात्मिक बाल विकास योजना (पोषण आहार केंद्र) ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. गांवांत बालवाडी (पोषण आहार केंद्र) उपलब्ध आसा. गांवांत इतर पोषण आहार केंद्र उपलब्ध आसा. गांवांत 'आशा' कर्मचारी उपलब्ध आसा. गांवांत समाज भवन (टीव्ही वेवस्था आशिल्ली/नाशिल्ली) उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं समाज भवन (टीव्ही वेवस्था आशिल्ली/नाशिल्ली) ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. गांवांत खेळांमळ उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं खेळांमळ ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. गांवांत खेळ / मनोरंजन केंद्र उपलब्ध आसा. गांवांत चित्रपटगृह / व्हिडिओ केंद्र उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं चित्रपटगृह / व्हिडिओ केंद्र ५ ते १० किलोमिटराच्या अंतराचेर आसा. गांवांत सार्वजनिक पुस्तकालय उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं सार्वजनिक पुस्तकालय १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा. गांवांत सार्वजनिक वाचनालय उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं सार्वजनिक वाचनालय १० किलोमिटर परस चड अंतराचेर आसा. गांवांत खबरेपत्र पुरवण उपलब्ध आसा. गांवांत विधानसभा मतदान केंद्र उपलब्ध ना.सगळ्यांत लागीं विधानसभा मतदान केंद्र ५ किलोमिटरा परस कमी अंतराचेर आसा. गांवांत जन्म मृत्यु नोंदणी केंद्र उपलब्ध आसा.
जमिनीचो वापर
नादोडा ह्या गावात जमिनीचो वापर सकयलदिल्ल्याप्रमाण जाता (हेक्टर- क्षेत्रफळ):
उत्पादन
नादोडा ह्या गावांत सकयल दिल्ल्या वस्तूंचें उत्पादन जाता( महत्वाचें सकयल दिल्ल्या प्रमाणें): CASHEW NUTS, COUNTRY LIQUOR.
संदर्भ
वर्ग:उत्तर गोवा वर्ग:बार्देस वर्ग:उत्तर गोवा जिल्ल्यांतले गांव वर्ग:देवनागरी पानां वर्ग:गोंय़ वर्ग:उत्तर गोंय वर्ग:बारदेस तालुका वर्ग:गोंयचीं शारां आनी जागे
कामाक्षी
कामाक्षी एक देवता. श्री महिषासुरमर्दिनी हीच श्री कामाक्षा वा कामाक्षी देवी आशिल्ल्याचें तिचे मूर्तीवेल्यान स्पश्ट जाता. हे देवीचें कामाक्षिका अशें नांव सह्याद्रिखंडांतल्या श्री कामाक्षी माहात्म्यांत मेळटा.
आसाम (आदलें कामरुप) हें श्री कामाक्षी देवीचें मूळपीठ, अशें म्हण्टात. सह्याद्री खंडांतल्या लोपाख्यानांतल्या श्री कामाक्षी माहात्म्यांत काहूर असो श्री कामाक्षीच्या मूळ वाठाराचो उल्लेख येता. आसामांत जो कामरुपवा काहूर वाठार आसा, त्या वाठारांत कामाक्षी देवीचें थळ नामनेचें तीर्थथळ आसून तें ‘कामाख्य़ा’ ह्या नांवान वळखतात. आसाम राज्यांत गुवाहाटी सावन तीन मैलांचेर नीलाचल पर्वताचेर हे देवीचें देवूळ आसा. हें एक नामनेचें शक्तिपीठ आसा. कालिकापुराणांत सतीची योनी गळून ह्या पर्वताचेर पडली आनी तो पर्वत निळो जालो, अशें सांगलां. ह्या पर्वताक शिवाचें प्रतीक मानलां. हे देवीक ‘कामाख्या’ नांव कित्याक पडलें ताचें कारण शिवान अशेतरेन सांगलां -
शिव म्हण्टा- नीलाचलाचेर देवी म्हजेकडेन रममाण जावपाखातीर गुप्त रुपान येताली, म्हूण तिका कामाख्या नांव पडलें (कालिका पुराण ६१). कामाख्या मंदीर हें शक्तिपूजेचें एक मुखेल थळ आसा. कामाख्या हें नांव सुमोच, कोमोच आनी हेर ऑस्ट्रीक उतरांचें संस्कृतीकरण आसा, अशें डॉ. काकती हाचें मत आसा.
“सर्वत्र विरला चाहं कामरूपे गृहे गृहे” --(तंत्रचूडामणी पीठमाला) अर्थ: कामाख्या म्हण्टा: हांव सगळेकडेन दुर्लभ आसा. पूण कामस्वरुपांत म्हजो वास (अस्तित्व) दरेका घरांत आसा. पूर्विल्ल्या काळांत गारो लोक कामाख्ये पूजारी आशिल्ले. काळांतरान ब्राम्हणाक ती सुवात मेळ्ळी. पयलीं 'नरक' ह्या राजान आनी उपरांत 'कोच' राजान, ब्राम्हणांक ह्या आसमंतांत हाडले, अशें सांगतात. कामरुपांत शक्तिपंथाचो प्रसार नरक राजान केलो. ताणें कामाख्येक कालीकडेन एकरूप मानून तिची उपासना सुरू केली. ब्राम्हणाचो ह्या सुवातेंत अधिकार सिध्द जालो. तिचे भोंवतणी नव्योनव्यो कथा, आख्यायिका तयार जाल्यो. कालिका पुराणांत सतीची कथा सांगल्या तें ताचेंच प्रत्यंतर आसा. मूळचें कामाख्या मंदिर आर्यपूर्व पध्दतीचें आशिल्लें, अशें सांगतात. हें मंदिर सोळाव्या शतमानांत मुसलमानांनी मोडून उडयतकच इ.स. १६६५ वर्सा कोचराजा नरनारायण हाणें हिंन्दू शिल्पपध्दतीन तें देवूळ बांदलें. कामाख्येविसशीं दोन आख्यायिका आसात, त्यो अश्यो.
१. राजा नरक देवीच्या रुपाचेर सामको भुललो. ती आपली घरकान्न जावची, अशें ताच्या मनांत भरलें. देवीक हो तचो बेत आवडलो ना. म्हूण तिणें राजाक अट घाली, जर रातीभितर म्हजें देवूळ बांदशीत, तलाव खणशीत आनी दोंगराच्या माथ्यामेरेन फातराचो रस्तो तयार करशी तर हांव तुजी बायल जातां. राजान ती अट मान्य केली. तेप्रमाण इतलें सगळें बांदकाम एकेच रातींत राजान पुराय करीत हाडलें तें पळोवन देवी भियेली. तिणे बेगोबेग कोंब्याक साद घालपाक लायलो. अशेतरेन देवीन आपली सोडवणूक करून घेतली.