cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
उदकांतली अप्रूप सृश्ट
वऴख
जीं झाडां वा वनस्पती खऴखऴपी उदकांत रावतात,तांणी व्हांवन वचपा पासून स्वताक वाटावंक जाय. ह्या झाडां मदीं ओडून घेवपाची एक शक्त निर्माण जाता आनी ते वरवी तीं उदकाच्या झोताक दसून रावतात वा फातरां मदल्या खांचींक धरून रावतात आनी तांचो आकार किरकोऴ जाल्यान उदकाचे झोती बरोबर तीं व्हांवन वचपाक शकनात.
जमनीवेल्या जनावरां परस हांचें प्रजनन सोंपे.ह्या उदकांतल्या प्राण्यांनी उदकांत तांतयां आनी शुक्राणु सोडल्यार पुरो,तीं थंय एक जातात आनी नव्या जिवांक जल्म मेऴटा. कांय उदकांतल्या प्राण्यांनी अन्न मेऴोवपाची आपली खाशेली पद्दत आपणायल्या. ते अन्नाचे कण आशिल्लें उदक आपल्या तोंडांतल्यान भितर घेतात.हेंउदक एके चाऴणींतल्यान वता.थंय अन्नाचे कण आडखऴून उरतात आनी अन्न म्हूण गिऴप जाता. देवमासो,जगांतलें सगऴ्यांत व्हडलें नुस्तें,पसून हेच पध्दतीन आपलें अन्न घेता.
तुमी पऴयलां जातलें,ह्या पुस्तकाचे वेगवेगऴे विभाग आसात.प्रत्येक विभागांत नुस्तीं, प्राणी वा झाडां एकमेकां कडेन संबंदीत आसात.हे विभाग त्या त्या प्राण्यांच्या गटाचे उत्पत्ती प्रमाणें मांडल्यात. जे पृथ्वीचेर पयलीं उत्पन्न जाल्यात तांची माहीती पयलीं दिल्या.
संदर्भ
वर्ग:देवनागरी पानां
यखा
यखा
एक आदिवासी जमात. कर्नाटक राज्यांतल्या कूर्ग भागांत आनी केरळ राज्यांतल्या उत्तर मलबारांत हांची वसती आसा. व्यन्नाड हें हांचें मूळस्थान आसुंये अशें म्हणटात.पंजिरी, पनिय, बदव आनी काजी यखा अशीं हांचेमदीं चार कुळां आसात. बदव आनी काजी यखा ह्या कुळांतलो लोक कावळ्याचें मांस खातात म्हणून तांकां समाजांत उण्या दरज्याचे मानतात.पंजिरी आनी यखा हे कर्नाटकांतल्यान आयिल्ले आसून, तांचेमदीं इप्पुमलै आनी हरट्टी अशे दोन पंगड आसात. इप्पुमलै लोकांची वसती श्रीमंगल आनी पोन्नमपेट वाठारांत आसा. हरट्टी यखांचो राबितो परट्टी मलै हांगा आसा
कोरवा, कुट्टथम्म आनी गुलिकन ह्या देवांक ते भजतात. मलबार जिल्ह्यांतल्या रानांनी हाचीं देवळां आसात. देवाची पुजा करचे पयलीं ते सुर्याची प्रार्थना करतात.तांदूळ, नाल्ल हें तांचें पुजेचें साहित्य. कुट्टथम्माक सोऱ्याचो आनी कोंब्याचो निवेद्य लागता. कूर्ग लोकांच्यो सगळ्योपरबो ते मनयतात. तशेंच लग्ना वेळार ते गंगेची पुजा करतात. कावेरी,लक्ष्मणतीर्थ आनी धर्तरेचीय ते पुजा करतात. जादुटोणो आनी मंत्र-तंत्र हांचेर तांचो खूब विश्र्वास आसा.
हे जमातींत जाण्टेले लग्न थरयतात. आते वा मामेभयणीकडेन लग्न जातात. व्हंकल पसंत जातकच न्हवऱ्याचो बापूय आनी टोळयेचो मुखेली व्हंकलेगेर साडी आनी रांदपाचीं आयदनां घेवन वतात.न्हवऱ्याच्या बापायन आपलें येवपाचें कारण सांगले उपरांत व्हंकलेक थंय हाडटात आनी तिका साडी दिवन ताळी बांदतात. देवपुजाय थंयच जाता. मागीर दोनय वटेनचे लोक एकठांय बसून लग्नाचो म्हूर्त थरयतात.
हे लोक जाय तितल्यो बायलो करपाक शकतात. विधवा विवाहाक मान्यताय आसा. विधवे वांगडा लग्न जावपी दादलो आपल्या इश्टांवांगडा तिगेर वता आनी तिका चार आणे दिवन तिच्या गळ्यांत ताळी बांदता.दादल्याचे इत्सेप्रमाण घटस्फोट मेळटा. दादल्यान व्यभिचार केल्यार ताका ते बायलेकडेन लग्न जावंचें पडटा.
संदर्भ
वर्ग:देवनागरी पानां
धर्मीक प्रतिकां
देवकप्रधान जमातींनी भाव-भयणीच्या नात्याचेर प्रतिकां आसतात. झूज, जैत, शांती, वेवसाय, क्रिडा, शिक्षण हांचीं तशेंच पुरोयत, संत, धर्माचे संस्थापक, धर्मगुरू हांचींय प्रतिकां आसात. शब्द, भास, ग्रंथ, संगीत, वाद्यां हांच्या रुपांतय धर्मीक प्रतिकां आसात. वेदांत हें ब्रम्हाचें प्रतीक आनी व्याकरणांत शब्द ब्रम्हाचें प्रतीक मानतात. बायबल, कुराण आनी शीखांचो ग्रंथसाहिब हीं दैवी शक्तीचीं प्रतिकां. संगितांतली विशिश्ट राग-रागिणी, ध्वनी हीं दैवी शक्तीचीं तशेंच नगारे, घांट, शंख, वीणा हीं वाद्यां पावित्र्यांचीं प्रतिकां आसात.
वनस्पतिशास्त्र, प्राणिशास्त्र, रसविद्या, वैद्यकशास्त्र ह्या शास्त्रांचोय धर्मीक प्रतिकांचे जडणघडणेचेर परिणाम जाता. भौतिकी, रसायनशास्त्र विश्वरचनाशास्त्र ह्या शास्त्रांतल्यो कांय कल्पना मांडपाखातीर धर्मीक आनी पुराणकथांतल्या प्रतिकांचो उपेग करतात. सगळ्या धर्मांभितर, हिंदू धर्मांत सगळ्यांत चड प्रतिकां आसात. यंत्र हें विश्वाचें, वेदी हें जगाचें, स्वासोस्वास हें अग्निहोत्राचें आनी आचमनाचें, उदक हें अमृताचें प्रतीक आसा. ब्रम्हदेवाचो हंस, विष्णुचो गरूड, शिवाचो नंदी, कार्तिकेयाचो मोर हीं वाहनां त्या त्या देवांचे उपस्थितीचीं प्रतिकां. तेच भाशेन पादूका ह्योय देवतेचें उपस्थितीचें प्रतीक. शंख, चक्र हीं आयुधां विष्णुच्या सामर्थ्याचीं प्रतिकां. त्रिशूळ हें शंकराच्या शासन अधिकाराचें प्रतीक. त्रिशूळ आनीकवटीं हीं कालीचीं प्रतिकां, कमल हें लक्ष्मी, सरस्वती आनी शुचिता हाचें प्रतीक. गायत्री हें ब्रम्हा, विष्णु आनी महेश हांचें आनी त्रिवेदांचें प्रतीक आसा.
पींड हें पितरांक दिल्ल्या वांट्याचें प्रतीक. ग्रहांचींय प्रतिकां आसतात. देखीक - धोणू हें शनीचें. चवकोन हें चंदाचें, त्रिकोण हें मंगळाचें प्रतीक. वनस्पतीच्या रुपांतूय कांय प्रतिकां आसात तीं अशीं - पिंपळाचें झाड हें कांय देवांच्या वसतिस्थानाचें प्रतीक. तुळस, दर्भ हें पावित्र्याचें प्रतीक. रूद्राक्ष हें रुद्राचें प्रतीक. स्वस्तिक हें शुभत्वाचें आनी दुश्ट शक्त निवारपाचें प्रतीक. बौध्द धर्मांत चक्र हें धर्म प्रवर्तनाचें प्रतीक. तंत्रशास्त्रांत प्रतिकात्मकताय व्हड प्रामामांत दिसता. मंडलां वा यंत्रां हीं तांत्रिकांचीं म्हत्वाचीं प्रतिकां. श्री यंत्र हें विश्व, विश्वात्मक देवी वा परमात्मो हांचे प्रतीक मानतात.
ग्रीसी लोकांनी देवतांचीं कांय प्रतिकां प्रागैतिहासिक लोकांकडल्यान घेतलीं अशें कांय जाणकारांचें मत आसा. ग्रीसांतल्या स्थानिक पंथांतल्यान व्हड प्रमाणांत प्रतीकवाद दिश्टी पडटा. दोनूय वटांनी धार आशिल्ली कुराड ही डायोनायसस हे देवतेचें प्रतीक. क्रिस्तांव धर्मांत क्रिस्त, मॅरी, खुरीस आीन सैतान हांचेविशीं जायतीं प्रतिकां निर्माण जालीं. मेंढराचो राखणो हें क्रिस्ताचें प्रतिक आनी जेजू क्रिस्त हो सासणाची जीण दिवपी शक्तीचें प्रतीक. कॉन्स्टंटीनच्या काळासावन खुरसाचें प्रतीक दिसूंक लागलें.
इस्लाम धर्मांत देवाची मूर्त नासता. तेखातीर ह्या धर्मांत देवतांची प्रतिकां नासतात. पूण तांचें चांद-तारो हें एक म्हत्वाचें प्रतीक. फुलां, वासाचीं द्रर्व्यां, दूप हांचो पारशी लोक प्रतिकां म्हणून वापर करतात. न्हवऱ्या व्हंकलेच्या कपलाचेर लायिल्लो वाटकुळो तिबो हें सूर्यकिरणाचें प्रतीक मानतात. अग्नी हें तांचें पवित्र प्रतीक. चीनी लोकांच्या धर्मांत खूब प्रतिकां आसात. तांचे दरेके सजावटीक प्रतिकात्मक अर्थ आसता. जपानी लोकांचे जिणेंतूय प्रतिकांक म्हत्वाची सुवात आसा.
वर्ग:देवनागरी पानां
Nirmon
Nirmon zaun asa 1966chi ek Konknni cholchitr. Hea cholchitran C. Alvaresan kam kel'lem. Hea cholchitrak don Raxtriya Cholchitr Puroskar (National Film Awards) mel'let.
वर्ग:Konknni वर्ग:Konknni cholchitram वर्ग:Romi panam
पुर्तुगेज मिशनरींनी रचिल्लें साहित्य
पुर्तुगेज मिशनरींनी रचिल्लें साहित्य 25 नोव्हेंबर,1510 वर्सा पुर्तुगेजांनी गोंय जिकलें. तांचो उद्देश वेपार (Trade)करप, शेक गाजोवप आनी धर्माचो प्रसार करप हो आशिल्लो. सुरवेक धर्मीक स्वरुपाचें साहित्य चडशें ना नपश्यात करपाचो यत्न केल्लो. पुण उपरांत तांच्या पाद्रींक कोंकणी भास शिकोवचेखातीर तांच्या जाळवणदारांनी गोंयां 1565 च्या सुमाराक), रायतुरा 1576 च्या अदमासाक,चोडणा 1565 च्या भोवतणी, म्हापश्यां ह्या सुवातींनी शाळा उगडल्यो. देखून तांचे सांगाता जेजुइत, दोमिनीकन, कार्मेलायट अशे विंगड विंगड धर्मपंथांचे मिशनरी क्रिस्ती धर्माचो प्रचार आनी प्रसार करपाक आयिल्ले.
6 सप्टेंबर,1556 ह्या दिसा गोंयांत भारतांतलो तसोच पुराय आशिया खंडातलो बसयलो आनी तांतूंतल्यान छापिल्लीं पयलीं वयलीं पुस्तकां कोंकणीतल्यान जालीं. पुर्तुगेज मिशनरीनीं 3 स्वरुपाचें साहित्य कोंकणी भाशेंत रचलें. मुखेलपणान तांणी धर्मीक, व्याकरणीक आनी निखळ ललित साहित्य रचलें. कोंकणी भाशेक ते कानारी ह्या नांवान पाचारताले.
हेर मिशनरी पाद्रींक कोंकणी भास शिकोवपापासत तांणी जायतीं व्याकरणां,शब्दकोश आनी उतरावळी रचल्यो.
जेजुईत मिशनरींनी रचिल्लीं व्याकरणां, शब्दकोश, उतरावळी
थॉमस स्टीफन्स
ह्या इग्लेज जेजुइत मिशनरीन कोंकणी भास बेस बरी शिकून घेतली. तांचो पयलो ग्रंथ 'क्रिस्त पुराण' 1614 वर्सा हातबरपा रुपान उजवाडा आयलो. 1616 वर्सा तो छापिल्ल्या रुपान उजवाडाक आयलो. तांचें कोंकणींत बरयल्लें पुस्तक म्हळ्यार 'दौत्रीन क्रिस्ता' जें 1622 वर्सा उजवाडाक आयलें. तांणी कोंकणीत ध्वन्यात्मक रोमी लिपयेंत व्याकरण रचलें जें तांणी 1568 ते 1617 मेरेन बरयल्लें पुण तें तांच्या मरणा उपरांत 1640 वर्सा 'आर्त द लिंग्वा कानारी' ह्या नांवान उजवाडाक आयलें. हें पयलें वयलें कोंकणींतलें व्याकरण अशें मानतात.
हे जेजुईत मिशनरी मदले एक व्हड कोंकणी गद्यकार. मिंगेल द आल्मेद हांणी 52000 उतरांची नोंद आशिल्ली तीन भासांनी उतरावळ 'Vocabularium Nostri Benedicti Perera e Linguam Concanim Conversum' रचली जांतूंत कोंकणीचोय आसपाव आशिल्लो. 1658-59 वर्सा तांचो 'वनवाळ्यांचो मळो' हो फामाद ग्रंथ उजवाडाक आयलो. हो ग्रंथ पांच खंडानीं उजवाडाक आयिल्लो. १६व्या आनी १७व्या शेंकड्यांत कोंकणीच्या भांगरा काळातलो उत्तम ग्रंथ म्हळ्यार वनवाळ्यांचो मळो.
आंतोनियो साल्दाना
हे जेजुईत मिशनरी मदले दुसरे एक खांपे बरोवपी. ते एक कुशळ गद्यकार आनी प्रवचनकार आसले. तांणी 'वॉकेबुलारियो द लिंग्वा द जुन्ता' (Vocabulario da Lingua da Junta) नांवाची एक उतरावळय रचली. 1975 वर्सा ती पुर्तुगालच्या हे संस्थेन फोटो प्रती काडून सांबाळून दवरल्या. तशेंच तांची आनीक दोन पुस्तकां म्हळ्यार 'सांत आंतोनिची अचर्या' आनी 'जिवीत रूखाचीं अमृत फळां'.
इनासियो आर्कामोनी
ते एक इतालियन मिशनरी. तांणी ‘सगल्या वरुसांचें वांजेल’ हो गद्य ग्रंथ 1667 वर्सा रचलो. बायबलाच्या खंयच्याय वांट्याचो भारतीय भासांभितरलो कोंकणीक लाबिल्लो हो पयलो वयलो अणकार. ‘वांजेल’ म्हळ्यार गॉस्पॅल (Gospel) वा शुभ वर्तमान बायबलाच्या नव्या कराराचेर (New Testament) आदारिल्लें आसा. तांची आनीक एक भोव म्हत्वाची कृती म्हळ्यार ‘जानुआ इंदिका सिवे प्रो कोंकानिका इदेक्कानिका लिग्वीस’ जो व्याकरणाचेर उजवाड घालता.
दियोग रिबैर
हांणी 1626 वर्सा 'व्हाकाबुलारियु द लिंग्वा कानारी' ह्या नांवान ‘कोंकणी-पुर्तुगेज' आनी ‘पुर्तुगेज-कोंकणी’ असो म्हत्वाचो उतरावळ रचपाचो वावर केला. तांच्या कोशांत 15,500 उतरांची नोंद आसा. तशेंच तांणी 'देक्लारासांव द दौत्रीन क्रिस्ता' हें 1632 वर्सा जाणट्यांखातीर क्रिस्ती धर्मतत्वांची शिकवण दिवपी कोंकणींत पुस्तक बरयलें.
जुआंव द पेद्रोज
'देवाची एकाग्र बोलणी' हो तांचो ग्रंथ जो स्पेनीश भाशेतल्यान कोंकणींत अणकारून 1660 वर्सा उजवाडाक हाडलो. तशेंच तांचें आनीक एक फामाद पुस्तक म्हळ्यार 'आंकवारी मारी'.
फ्रान्सीसकन मिशनरींनी रचिल्लें साहित्य
फ्रान्सीस्कन मिशनरींनीय कोंकणी भाशेंत विपूल साहित्यरचना केल्ली म्हणपाची रुजवात मेळटा. 'कार्तील्य दे दौत्रीन क्रिस्ता' हें पुस्तक तांणी क्रिस्ती धर्माची शिकवण शिकोवपाक तयार केल्लें. कांय फ्रान्सीसकन मिशनरी अशे आसात-
फ्रेय आमादोर द सांत आना
तांणी रचिल्लो सगळ्यांत चड मोलादीक आनी व्हड आकाराचो ग्रंथ म्हळ्यार 'फ्लोस सांक्तुरम' (Flos Sanctorum). ताचो अर्थ संतांचीं फुलां असो जाता.हो ग्रंथ कानदेवी कन्दवी लिपींत निवळ पुण बारीक अक्षरांत बरयल्लो आसा. हो ग्रंथ 1607 वर्सा रचिल्लो.
जुआंव दे सांत मातियश
गाश्पार द सा मिंगेल
क्रिश्तोवांव दे जेजूस
तांणी ‘आर्त ग्रामातिकाल द लिंग्वा कानारीन' तशेंच ‘Gramatica de lingua Bramana’ अशें कोंकणी व्याकरण रचलें.
मानुयेल दांतीश्त आनी मानुयेल लादु
ह्या दोनूय पाद्रींनीं कोंकणीत क्रिस्ती धर्माचीं प्रार्थनेचीं पुस्तकां रचलीं.
मानुयेल दे बान्न हांणी एक कोंकणी उतरावळ तयार केल्ली.
संदर्भ
वर्ग:देवनागरी पानां
सुधा सुरेश आमोणकार
संदर्भ
वर्ग:देवनागरी पानां
ओकिन्लेक, फील्ड मार्शल सर क्लोड
(जल्म; २१ जून १८८४; मरण?) नामनेचो ब्रिटीश सेनानी आनी स्वातंत्र्या आदल्या काळांतलो भारतीय सैन्याचो सरसेनापती. ताणें इंग्लंडांतल्या वेलिंग्टन महाविद्यालयांत शिक्षण घेतलें. १९०४ वर्सा भारतीय सैन्याच्या पायदळांत अधिकारपदाचेर ताची नेमणूक जाली.
पयल्या म्हाझुजांत ताणें भोव बरें काम केल्लें. दुसऱ्या म्हाझुजाच्या काळांत ब्रिटनचो दक्षिण विभाग मुखेली म्हूण ताची नेमणूक जाली. १९४१ त, ताका भारतीय सैन्याचो सरसेनापती म्हूण नेमलो. १९४१-४२ ह्या काळांत मध्य उदेंत भागांतल्या ब्रिटीश सैन्याचो अधिकार ताचेकडेन आशिल्लो. त्या वेळार जर्मनीच्या सेनापतीन ऑकिन्लेकाच्या सैन्याक ईजिप्त देशाचे सीमे मेकेन फाटल्यान धांवडायलें. पूण ऑकिनलेकान एल् अॅलामेन लागसार घट अशें ठाणें दवरलें आनी दुस्मानाक आडावन दवरूंक ताका येस आयलें. फुडें १९४३-४६ हया काळांत तो रपतून भारताचो सरसेनापती जालो. जपानान भारताचो उदेंत शीमेर केल्ले घुरयेचो ताणें खर प्रतिकार केलो.देखूनट ताका तुशळ संघटक आनी हुशार सैनिक म्हूण फुडारी म्हूण नामना मेळ्ळी. १९४६ वर्सा ताका फिल्ड मार्शल हो सगळ्यांत व्हडलो हुद्दो मेळ्ळो. १९४७ वर्सा तो सेवानिमृत्त जालो.
वर्ग:देवनागरी पानां वर्ग:प्रसीध, फामाध मंश्यां
यती
यतीः
बौध्द संन्यांशांचो एक पंथ. ‘यतते चेष्टते मोक्षार्थमिति′= मोक्षाखातीर यत्न करता तो यती अशी ताची व्याख्या. जे लोक तांबडे कपडे वापरतात,भीक मागून पोट भरतात,घरदार करिनासतना सतत भोंवत रावपी आनी वैराग्यशील अशे आसताले तांकां वेदकाळांत यती म्हण्टाले. यती हें उतर मुनींचे जोडयेन वापरतात.
ऋग्वेदांत जायतेकडेन यतींचो उल्लेख आसा.तशेंच इंद्र यतींचो दुस्मान अशेंय म्हळां. ताणें यतींक लांडग्यांचे भकीक खावपाक घाले असो उल्लेख तैत्तिरीय संहितेंत आसा. अखेरेक हातूंतल्यान फकत पृथुरश्मी,बृहद्गिरी आनी रायोवाज हे तितले उरले.पंथ सोडून इंद्राक ते शरण आयले आसुंये,कारण इंद्रान तांकां अभय आनी क्षत्र,ब्रह्म आनी वैश्य हयो विद्या दिल्यो अशें म्हळां. म्हणजेच,वैदिक आर्यांनी यतींतल्या कांय जाणांक त्रैवर्णिकांत दाखल करून ग्रहस्थाश्रमांत हाडले असो ताचो अर्थ दिसता.
हे आर्येतर समाजांतले लोक आसुंये. वैदिक आर्य प्रवृत्तिमार्गी आशिल्लयान तांकां संन्यासमार्गी यतीविशी दुस्वास दिसतालो. पूण वैदिक आर्यानी विरोध करूनय यतींची संन्यासमार्गी विचारसरणी बदलली ना. यतिमुनींचो वर्ग समाजांत तांकां मान मेळतूच उरलो.अखेरेक आश्रमवेवस्था निर्माण करतना तांकां यतींच्या पंथाचो संन्यास हो चवथो आश्रम म्हणून आपणावंचो पडलो.बौध्द आनी जैन हे दोनूय पंथ यतीमुनींची विचारसरणी आपणावन उत्पन्न जाले आनी वाडले. तांची प्रवृत्ती आनी गृहस्थाश्रम हांकां निवृत्ती आनी संन्यास हांचेइतलो केन्नाच मान फावे जांवक ना. जैनांच्या आध्यत्मिक गुरूंक यती म्हणटात. ते धर्मप्रसार करतात,तशेंच पुरयताचेंय काम करतात.तांचे ८४ गच्छ आसात.
वर्ग:देवनागरी पानां
दुभाषी,डॉ. गणबा नागेश सिनाय
दुभाषी,डॉ. गणबा नागेश सिनाय:
(जल्म : 20 जुलय 1920, नागवें - बारदेस). सुटकेझुजारी.ताणें मेदिकु सिरूर्जियांवाचो अभ्यासक्रम(वैजकी डिप्लोमा)पुराय केल्लो.1946-61 ह्या काळांततो, आझाद गोमंतक दल आनी नॅशनल काँग्रेस गोवा ह्या संघटणांचो वांगडी आशिल्लो आनी राजकीय चळवळींत वांटो घेतालो.1949त डॉ. पुंडलीक गायतोंडे हाचेकडेन ताचो संबंद आयलो.तेन्नासावन तो भूंयगत वावरांनी वांटो घेवंक लागलो. 1952त ताणें दिपाजी राणें शताब्दी दिसा तिरंगी बावटो लावपाचो बेत आखिल्लो,जो कानोबा नायक आनी महाबळेश्वर नायक हांणीपुराय केलो. 30 जून 1954 दिसा पोलिसांनी ताका हेर वांगड्या सयत अटक केली.26 जुलय 1954 दिसा ताची सुटका जाली.22 मार्च 1955 दिसा ताका परतून एक फावट अटक जाली.ताणें वट्ट 13 वर्सां बंदखण भोगली.20 वर्सां खातीर ताचे राजकीय हक्क काडून घेतिल्ले.
गोंय स्वतंत्र जातकच ताणें 'प्रथमोपचार' आनी 'होमगार्ड प्रशिक्षण' शिबीर घडोवन हाडलें.तशेंच, म्हापश्यां युवक संघ स्थापन करपांत ताचो मोलादीक वांटो आसा.1970त गोंयच्या जनसंघ फांट्याचें ताणें मुखेलपण केलें.डिसेंबर 1975 ह्या आणिबाणाच्या काळांत ताका आग्वाद बंदखणीत दवरिल्लो.भारत सरकारान ताम्रपत्र दिवन ताचो भोवमान केलो. - कों. वि. सं. मं.
दुर्गा:एक नामनेची शक्तीदेवता. उमा, गौरी, पार्वती, चंडी, चामुंडा, काली, कपालिनी, भवानी, विजया अशीं हे देवीचीं जायतीं नांवां आनी रूपां आसात.
दूर्ग नांवाच्या राक्षसाक मारपी म्हणून दुर्गा.णव वर्सांचे शक्तीदेवीक दुर्गा म्हणचें,
वर्ग:देवनागरी पानां
सुनील पालकार
सुनील पालकार हांचे पुराय नांव सुनील हरी पालकार ।तांचो जल्म सुपुल्ल्याशा ,दोंगर आनी दर्याच्या मदीं आशिल्ल्या नावशे गांवांत जालो। सोशीक आनी शांत सभावाचो मनीस तोंडार सदांच पुनवे हांसो।ओंठार उतरांचो घसघसो।
संदर्भ
वर्ग:देवनागरी पानां वर्ग:कोंकणी लेखक
साहित्यशास्त्रकारांची म्हायती
साहित्यशास्त्रकारांची म्हायती ह्या विशया खाला भारतीय साहित्यांत मोलादीक भर घालपी विद्ववानाची विस्तारान म्हायती दिल्या।
भामह
भामह सादारणपणान इ स च्या सव्या शतकांत जावन गेलो।ताका रविलोगोमिपुत्र हया नावान लोक वळखताले।ताचो प्रसिध्द ग्रंथ म्हळ्यार काव्यालंकार।हाकाच भामहलंकार अशेंय म्हणपाची चाल आसा।हया ग्रंथाचे स परिच्छेद म्हळ्यार वांटे आसात।ह्या ग्रंथान सुमार चारशें श्लोक आसात।काव्यालंकाराचेर उद्भट ह्या साहित्यकारान भामह विवरण नावाची व्याख्या बरयल्या।भामहान काव्याचें लक्षण केलां तें अशें
शब्दार्थो सहितौ काव्यम
एकठांय हाडिल्ले शब्द (उतरां) आनी अर्थ म्हळ्यार काव्य।काव्याक सोबीत करपी ३८(शब्द आनी अर्थ)अलंकारांचे ताणें विवचेन केलां।खंयचीय रचणूक अलंकार थारपा खातीर तिका नकसूदपणाचें कांकण घालूक जाय। तें बगर तो अलंकार जायना।ह्या कांकणाक तो वक्रोक्ती अशें म्हण्टा।काव्य खंयच्याय तरेचें आसूं ताका वक्रोक्तीचो पालव जाय।सर्गबंध,अभिनेयार्थ,आख्यायिका,कथा आनी गाथा ह्या पांच तरेच्या काव्यांत वक्रोक्ती आसपाक जाय।
वक्रोक्ती म्हळ्यार नकसूदपण-नजाकत।हें नकसूदपण सकारण,अलोकीक विशेश अर्थ सांगपी अशें आसूंक जाय,अशें भामहान म्हळां।थोडयाभितर सांगपाचें जाल्यार वक्रोक्ती होच काव्याचो आत्मो अशें ताणें म्हळां।भामहान माधुर्य,ओज,प्रसाद,अशें तीन काव्यगूण मानल्यात।काव्य आयकुपाक कितलेंय बरें आसलें तरी वक्रोक्ती ना जाल्यार तें नि्र्जीव जाता।भामहान गुणाबरोबर काव्यदोशांचेरुय उजवाड घाला।तो अर्थ विरयत,अर्थदृश्ट,कल्पनादृश्ट,श्रुतिदृश्ट,शब्दहीन,श्रुतिकश्ट अशें काव्याचें दोश जावन आसतात अशें म्हण्टात।
काव्यशोभाकारान् धर्मान् अहंकारान प्रचक्षते
(काव्यादर्श)काव्याक सोब दिवपी गुणांक अलंकार अशें म्हण्टात।कवीन आपणाली तपस्या वाडोवंक जाय,श्रूत वाडोवंक जाय।दण्डीच्या मतान सगलीं शास्त्रां,काव्यां धर्म,अर्थ,काम आनी मोक्ष ह्या पुरुशार्थाचें गिन्यान करुन दितात।हे नदरेन कामशास्त्राचो अभ्यास लेगीत कवीक गरजेचो जावन आसा।कवीन ज्या विशयाचेर काव्य रडपाचे आसा त्या विशयाचो विचक्षणायेन अभ्यास करुंक जाय अशें दण्डी म्हण्टा।ते नदरेन राजाचेर काव्य बरोवपाचे आसल्यार राजनितीचो,दण्डीनीतीचो अभ्यास गरजेचो आसता।दण्डीच्या काव्यादर्शाचेर पुर्विल्ल्या आर्विल्ल्यो अश्यो खूब व्याख्या आसात।तातूंत तरुणवाचसपतीन बरयिल्ली व्याख्या आनी हदयंगमा ह्यो व्याख्या चड प्रसिध्द आसात।
उद्भट
भामह दण्डी हांच्या बराबरीन उद्भट एक म्हत्वाचो आलंकारीक।इ स च्या ८ व्या शेंकडयांत तो जावन गेलो। तो काश्मीरच्या जयापीड राजाचो सभापती जावन आशिल्लो।भामहाच्या काव्यालंकाराचेर भामह विवरण नावाची व्याख्या,काव्यालंकार संग्रह नाटयशास्त्राचेर व्याख्या आनी कुमार संभव नावाचें काव्य ताणें बरयलां अशी म्हायती मेळटा।तातूंतलें काव्यालंकार संग्रह होच पुरायेन उपलब्ध आसा जाल्यार कुमारसंभव काव्याचे कांय वांटे उपलब्ध जाल्यात।काव्यालंकार संग्रहात ताणें स्वतच रचिल्या कुमारसंभवाताल्या श्लोकांच्यो देखी म्हण उपेग केला।
काव्यालंकार संग्रह हो सान आकाराचो अलंकाराचेर म्हायती दिवपी ग्रंथ आसून तांतूत ७५ लक्षणाकारिका आनी ९५ उदाहरणां दिल्यात।वट्ट ६ वर्ग आसून ताणें बरयल्यात आनी ४१ अलंकारांचेर भासाभास केल्या।छेकानुप्रास,वृत्यनुप्रास आनी लाटानुप्रास हे तीन अलंकार म्हण ताणें सांगल्यात।भामाहान सांगिल्ले यमक,उपमा,रुपक,उत्पेक्षावयव उद्भटान घेतले नात पूण भामहान सांगूक नाशिल्ले पुनरुक्तवदाभास,प्रतिवस्तूपमा,काव्यदृध्टांत काव्यहेतू हे चार अलंकार नव्यान सांगल्यात।ह्या ग्रंथाचेर लघुवृत्ती ही व्याख्या आसा।ती श्री इंंदुराज हाणें बरयला,अलंकाराचीं लक्षणां आनी प्रकार हाचेर उद्भटान खर विचार केला आनी विवेचन करतना खोलायेन मुळावे विचार मांडल्यात।
वामन
उद्भटाच्या काळखंडात जावन गेल्लो आनी उद्भटाबरोबर सर्त करपी म्हण वामनाची नामना आसा।इ।स च्या ८व्या शतकात तो जावन गेलो,अशें विद्वान लोक मानतात।तो काशमिरच्या जयापीड राजाचो मंत्री आशिल्लो। काव्यालामकारसूत्रवृती हो ताचो काव्यशास्त्रावेलो ग्रंथ।ह्या ग्रंथाची ५ अधिकरणां आसात।तांची नावां अशीं-शरीर दोषदर्शन,गुणविवेचन,आलंकारीक,प्रायोगिक।अधिकरणाच्या नावावेल्यान तांतूत आयिल्या विशयांची सुलूस मेळटा।ह्या ग्रंथात भासाभास केल्ले विशय अशें-
५ अधिकरणांचे मेळून १२ अध्याय आनी वामनान स्वता रचिल्ली ३२० सूत्रां आसात।कविप्रिया ही व्याख्या वामनानूच बरयल्या।तांतूंत अलंकारांच्यो भरपूर देखी दिल्यात।ह्या ग्रंथाचे वाचन करतना हो ग्रंथ वेदांत मीमांसा ह्या शास्त्रांच्या धर्तीचेर बरयला।अशें दिसून येता।पुस्तक कशें बरोवचें हाचो एक आदर्श काव्यालंकार सूत्रवृतीन आमच्या मुखार दवरला।
काव्यं ग्राह्यम अलंकारात् सौंदर्यम् अलंकार अशें सांगून वामनान सौंदर्य होच काव्याचो आत्मो अशें मत मांडलां।सौंदर्यम् अलंकार अशें म्हण्टना तो दोष आनी गुण ह्या दोनूय गजालींचो उल्लेख करता।दोष सोडूंक जाय आनी गुण घेवंक जाय अशें तत्व तो मांडटा।वामनाचीं मता दण्डीच्या मतां सारकींच आसात।रीतीरात्मा काव्यस्यहें ताचें मुळावें तत्व,रीती म्हळ्यार गुणांनी युक्त अशी रचणूक तीच काव्यांत म्हत्वाची अशें वामन मानता।
संदर्भ
वर्ग:देवनागरी पानां
उदय शंकर
(जल्म: 8 डिसेंबर 1900, कलकत्ता). संवसारीक नामना मेळिल्लो भारतीय नृत्यकार. पिरायेच्या अठरा वर्सांचेर तो चित्रकलेचें शिक्षण घेवपाक इंग्लंडाक गेलो. थंय ताणें नाचाच्यो कांय कार्यावळी करून दाखयल्यो. ही कार्यावळ पळोवन संवसारीक नामना फाव जाल्ली रशियन नर्तिका आन्ना पाव्हलॉव्हा ही प्रभावित जाली आनी तिणें ताका नृत्यकलेखातीर उर्बा दिली. पाव्हलॉव्हाच्या पंगडावागडा ताणें विगंडविंगड देशांची भोंवडी केली. देडवर्सा उपरांत तो पारिसाक आयलो. थंय ताणें वेगवेगळ्या आनी चड करून उदेंतेकडल्या संस्कृतायांचो आनी कलांचो खोलायेन अभ्यास केलो. नाचाच्यो जायत्यो कार्यावळी पळेल्यो. हो नियाळ करता आसतना ताची कला ल्हवल्हव आकार घेताली.
फुडें तो इंग्लंडाक गेलो आनी ‘मादाम सिमकी’ हे आपले फ्रेंच शिष्ये वांगडा ताणें स्वतंत्र कार्यावळी सपरू केल्यो. विदेशांत आसतना ताणें भारताक खूब भेटी दिल्यो आनी भारतीय नृत्याक वाव दिलो. ताका भारतीय लोकनृत्याची आवड. स्वताचे नृत्यशैलीक ताणें फाव तशें पदलालित्य आनी मुद्राभिनय हांची जोड दिवन ही कला अस्तंतेच्या लोकांमुखार दवरली. अस्तंतेच्या देशांत ‘उदयशंकर म्हळ्यार भारतीय नाच’ अशी ताची नामना जाली.
1938 वर्सा तो भारतांत आयलो आनी ताणें अलमोडा हांगा ‘इंडिया कल्चर सेंटर’ ची थापणूक केली. हे संस्थेवरवीं ताणें अभिजात भारतीय नाच शिकोवपाची वेवस्था केली. ताच्या ‘लेबर अँड मशिनरी’, ‘द ऱ्हिदम ऑफ द लाइफ’, ‘सामान्य क्षती’ ह्या सारक्या बॅले नृत्यांनीं खूब नामना मेळयली. ताणें नाचाचे कार्यावळींत नव्यो नव्यो कल्पना हाडल्यो आनी रंगमाचयेचो अचूक वापर केलो.ताचे विश्य चालू स्थितीकडेन बांदिल्ले आसतात.तशेंच ताचे कार्यावऴीची आंखणीय़ येवजिल्ली आसता. ताच्या नाचाचीं निर्मणी मूल्यां उंचेल्या पांवड्याचीं आसतात.
नाचाच्या खंयच्याय एकाच प्रकाराकडेन तो एकनिश्ठ रावलो ना.शास्त्रीय नाचांत तो आपले कल्पनेप्रमाण बदल करतालो असो ताचेर आरोप जाला.ताचेर अस्तंतेकडल्या आनी उदेंतेकडल्या नाचाचो प्रभाव आशिल्लो. पारंपारिक नाचावरवीं आर्विल्ल्यो अडचणी अर्थपूर्णतरेन लोकांमुखार मांडपाचें ताचें ध्येय आशिल्लें. ह्या कामाखातीर जाय आशिल्ली प्रयोगशीलता ताचेकडेन आशिल्ली. ताणें 'तिमिर बरन'ह्या संगीततज्ञाच्या आदारान नाचाद्या संगीतांत कितलेशेच बदल घडयले.
भारतीय परंपरेक खबर नाशिल्लो व्हड वाध्यवृंद ताणें हाडलो। हे प्रयोग करतना तो केन्नाच आपलो भारतीय आत्मो विसरलो ना, ताणें आपली वेगळी नाचाची पध्दत सुरू केली.हातूंतल्यान ताची बायल अमला शंकर तशेंच शांतीर्धन, सचिनशंकर, कामेश्वर, जौहर सैगल, नरैंद्र शर्मा आदी कलावंत निर्मा केले.नामनेचो सतारवादक पंडित रविशंकर ताचो भाव.
१९५९ वर्सा ताका संगीत नाटक अकादेमीचो पुरस्कार फावो जालो.ताणे नाचाचेर कल्पना नांवाचो सिनेमा काडला. भारतीय नाचाचे परंपरेंत ताणें आर्विल्ल्या नाचाचो आस्पाव केला.भारतीय नाचाक आर्विल्ल्या तंत्रांनी समृध्द करपी कलावंत म्हूण उदय शंकर हाची कामगिरी नाचाच्या इतिहासांत खूब म्हत्वाची आसा.
वर्ग:देवनागरी पानां
ಬಳಿಶ್ತ್ ಮನಿಸ್ ಬಾಂದ್ಲೆಲೊ ವಪಾರ್
Bollixt Monis Bandlelo Vopar - The Strong Man Bound (Parable)
ವಪಾರಿಂಚೊ ಹೆತು
ತೆದ್ನಾಂ ಶಿಸಾಂನಿಂ ಲಾಗಿಂ ಸರುನ್ ತಾಕಾ ವಿಚಾರ್ಲೆಂ: “ವಪಾರಿಂನಿಂ ತಾಂಚ್ê ಕಡೆ ಕಿತ್ಯಾಕ್ ಉಲಯ್ತಾಯ್?” ತಾಣೆಂ ಪರ್ತಿಪಾಳ್ ಕೆಲೊ: “ಕಿತ್ಯಾಕ್ ಸರ್ಗಿಂಚ್ಯಾ ರಾಜ್ಯಾಚೆ ಗುಟ್ ವಳ್ಖುಂಚೆಂ ದೆಣೆಂ ತುಂಕಾಂ ದಿಲ್ಲೆಂ ಆಸಾ; ತಾಂಕಾಂ ಹೆರಾಂಕ್ ನಾ. ಆಸಾ ತಾಂಕಾಂ ದೆವ್ ಆನಿಂಕ್-ಉಯ್ ದಿತಲೊ ಆನಿ ತಾಂಚೆಂ ಮಾಪ್ ಭರನ್ òತ್ತಲೆಂ; ಪುಣ್ ನಾ ತಾಂಕಾಂ, ಆಸಾ ತೆಂ ಪರಿಯಾನ್ ತಾಂಚ್ê ಕಡ್ಲೆಂ ದೆವ್ ಕಾಡುನ್ ಘೆತಲೊ. ದೆಖುನ್ ಹಾಂವ್ ವಪಾರಿಂನಿಂ ತಾಂಚ್ê ಕಡೆ ಉಲಯ್ತಾಂ, ಕಿತ್ಯಾಕ್ ಪಳೆವ್ನ್-ಉಯ್ ತಾಂಕಾಂ ದಿಸನಾ, ಆನಿ ಆಯ್ಕುನ್-ಉಯ್ ತಾಂಕಾಂ ಆಯ್ಕನಾ ಆನಿ ಸಂಜೊಯ್ ನಾ.
ಇಜಾಯ್ಾಸಾನ್ ಅಶೆಂ ಆದಿಂಚ್ ಸಾಂಗ್ಲಲೆಂ ತೆಂ ತಾಂಚ್ê ಸವೆಂ ಪಾಳನ್ ಯೆತಾ:
ಬಳಿಶ್ತ್ ಮನಿಸ್ ಬಾಂದ್ಲೆಲೊ ವಪಾರ್
“ವಪಾರಿಂನಿಂ ಉಲಯ್ತಲಂ, ಸಂವ್ಸಾರ್ ರಚ್ಲಲ್ಯಾಕ್ ಗುಪಿತ್ ಆಸ್ಲಲೆೊ ವಸ್ತು ಉಕ್ತೆೊ ಕರ್ತಲಂ”, ಹೆಂ ಪ್ರವಾದಿಯಾಚೆಂ ಉತರ್ ಅಶೆಂ ಖರೆಂ ಜಾಲೆಂ. (ಮಾತೆವ್ 13:35)
Polleiat Niall
The Strong Man Bound, Commentary & Meditation
दुर्गा
दुर्गा एक नामनेची शक्तीदेवता. उमा, गौरी, पार्वती, चंडी, चामुंडा, काली, कपालिनी, भवानी, विजया अशीं हे देवीचीं जायतीं नांवां आनी रूपां आसात.
दूर्ग नांवाच्या राक्षसाक मारपी म्हणून दुर्गा. णव वर्सांचे शक्तीदेवीक दुर्गा म्हणचें, अशें देवी भागवतांत म्हळां. महाभारताच्या विराट पर्वांत दुर्गा ही नारायणाची बायल अशें म्हळां. हे देवीचें स्थान विंध्य पर्वताचेर आशिल्ल्याचें हरिवंशांत सांगलां. ताचेवयल्यान हे देवीक विंध्यवासिनी अशेंय म्हण्टात. ताचेवयल्यान हे देवीक विंध्यवासिनी अशेंय म्हण्टात. दुर्गेचो संबंद शंकराकडेन लावन तिका आदिशक्ती अशेंय म्हळां. शंकर, यम, विष्णु, चंद्र, इंद्र, वरूण, धर्तरी, सूर्य ह्या देवतांच्या अंशापसून दुर्गेचो जल्म जालो, अशें मार्कंडेय पुराणांत म्हळां.
दुर्गेचीं रौद्र आनी सौम्य अशीं दोन रूपां आसात. रौद्र रुपांत ती तांत्रिकांची उपास्य देवता थारली. दुर्गेचें अध्यात्मरुप म्हळ्यार सौम्यरुप देव्युपनिषदांत वर्णिलां. चंडी ह्या स्वरूपांत दुर्गा ही चतुर्भुजा, अष्टभुजा, दशभुजा, अष्ट-दशभुजा अशी मेळटा. तिच्या हातांत चक्र, पाश, शूल, खड्ग हीं आयुधां आसतात. ती शींवाचेर बशिल्ली आसता. महिषासुरमर्दिनीच्या रुपांत तिच्या पांयांकडेन तकली तुटिल्लो महिषासुर आसता.
मार्कंडेय पुराणांत दुर्गा देवीचें महाकाली, महालक्ष्मी आनी महासरस्वती ह्या तीन स्वरूपांनी चरित्र वर्णन केलां. ही तीन रुपां अनुक्रमान तम, रज आनी सत्व ह्या तीन गुणांचीं प्रतिकां. मधुकैटभ, महिषासूर, चंडमुंड, शुंभनिशुंभ ह्या राक्षसांचो तिणें वध केल्ल्याच्यो कथा हातूंत सांगल्यात. जेन्ना धर्माचो ऱ्हास जाता, तेन्ना दुर्गा अवतार घेता अशेंय वर्णन तातूंत केलां. दुर्गेन हो पराक्रम णव दिसांनी केलो म्हणून आश्विन शुध्द पाडव्यासावन णव दीस 'नवरात्र' हो उत्सव मनयतात. बंगालात खुबशा लोकांची दुर्गा कुलदेवता आशिल्ल्यान थंय हो उत्सव व्हडा पांवड्यार मनयतात.
यदुमणि महापात्र
यदुमणि महापात्रः
(जल्मः सुमार इ.स.१७८१,ईटमती,नयागढ संस्थान,ओरिसा; मरणः इ.स.१८६५). नामनेचो ओडिया कवी. ताका काव्य आनी चित्रकलेची आवड आशिल्लीताचो बापूय लाकडाचेर नक्षीकाम करतालो तशेंच तो चित्रकारूय आशिल्लो.आठघर हांगाच्या अधिपतीचे राजधानींत तांचे वास्तव्य आशिल्लें.यदुमणि वेगवेगळ्या दरबारांनी शीघ्र कवित्वान दरबारी लोकांची मनरिजवण करतालो. ताच्या काव्यांतलो विनोद आनी उपहास ह्या दोन गुणांक लागून यदुमणीची कीर्त ओरिसाभर पातळिल्ली.
यदुमणिन ‘राघव-विलास′ आनी ‘प्रबंध’ पूर्णचंद्र अशीं दोन अलंकारीक काव्यां बरयल्यांत. तातुंतल्या राघव-विलास ह्या काव्याचो थोडोच वांटो उपलब्ध आसा.‘प्रबंध पूर्णचंद्र’ हें ताचें प्रदीर्घ काव्य खूब लोकप्रिय आसा.तातूंतली काव्य शैली, शब्दकळा, अलंकार उत्कृश्ट आसात.हातूंत कृष्ण आनी रूक्मिणी हांच्या लग्नाची कथा बरी कल्पकतायेन वर्णिल्या.ओरिसांतल्या ‘पालवाले’ ह्या नांवाच्या भाट कवींनी हेर प्राचीन काव्यांभशेनूच हें काव्य गांवागांवांनी भोंवन, गावन दाखोवन खूब लोकप्रिय केलां. ह्या काव्याक लागून यदुमणिक मानाची सुवात फावो जाल्या.
विनोदी आनी तैलबुध्दाचो म्हणून यदुमणिची नामना आसा. उत्तर भारतांत, बीरबलाक जशी नामना आनी सुवात आसा तशीच सुवात ओरिसांत यदुमणिक आसा.
वर्ग:देवनागरी पानां
यमन(राग)
यमन (राग)
हिंदुस्थानी संगितांतलो एक राग. हाचे आरोह-अवरोह सात स्वरांनी जातात. हाचो वादी स्वर ऋषभ आसून ताका गंधार वा पंचमूय मानतात.हाचो संवादी स्वर निषाद. ताची प्रकृती गंभीर आनी श्रध्दाशील. ताका नर्मशृंगारय मानवता. ह्या रागाचो गायनाचो वेळ रातीचो पयलो प्रहर. हातूंत कांय प्रमाणांत कोमल मध्यमाचो प्रयोग केल्यार तो यमनकल्याण जाता. स्वरक्रमांत वक्रता नाशिल्ल्यान हो राग रंजक दिसता.
वर्ग:देवनागरी पानां
धामी संप्रदाय
धामी संप्रदाय प्राणनाथान स्थापन केल्लो एक संप्रदाय. हाका प्राणनाथी पंथ, महाराज पंथ, मेराज पंथ, खिजडा पंथ, चकला पंथ, धाम संप्रदाय अशींय हेर नांवां आसात. ह्या नांवांनी महाराज पंथ ह्या नांवावयल्यान संप्रदाय प्रवर्तकावयली निश्ठा आनी आदर उक्तो जाता. मेराज हें महाराज शब्दाचें अपभ्रश्ठ रूप आसुंये वा मीराज म्हळ्यार सजीव स्वर्गयात्रा ह्या अरबी शब्दाचो अर्थ जाता. खिजडा हें नांव ताका एका झाडावयल्यान मेळ्ळां. प्राणनाथाचो गुरू देवचंद हाचो पूत बिहारीदास हाणें 1655 त चकला नांवाच्या एका पंथाची स्थापना केल्ली. पूण हो पंथ धामी संप्रदाया भाशेनूच आशिल्ल्यान धामी संप्रदायकच फुडें चकला अशें नांव मेळ्ळें. धाम ह्या शब्दाचो सांप्रदायिक अर्थ आध्यात्मिक उच्च वा विशुध्द प्रेम असो जाता.
प्राणनाथान आपल्या काळांत प्रचलित आशिल्ल्या सगळ्या धर्मांचो अभ्यास केलो आनी तातूंतलीं मोलादीक तत्वां आपणावन तांचेरच आदारून धामी संप्रदायाची स्थापना केली. ह्या संप्रदायांत प्रेमतत्वाक म्हत्वाची सुवात दिल्या. ब्रम्हाची मूळ शक्ती ही प्रेमस्वरूप आसून, ती मेळटकच जीव ब्रम्हरूप जाता असो ह्या पंथाचो सिध्दांत आसा. प्रेम हें प्रत्यक्षांत आसलें वा ताचो अणभवय येता आसलो, तरी तें शब्दातीत वा अनिर्वचनीय आसा अशें प्राणनाथाचें मत. मनशाचे आध्यात्मिक उदरगतीखातीर सत्संगाची गरज आसता. जगत आनी ब्रम्ह हीं दोनूय अका आगळ्याच आनंदावरी आसून विशुध्द प्रेमावरवीं तांचो आनंद अणभवूंक मेळटा. हीच पुरशार्थाची निमाणी अवस्था अशें प्राणनाथान म्हळां. ताणें परमात्याचें नांव धाम = परमपद अशेंच दवरलां.
ह्या संप्रदायान हिंदू, मुसलमान, क्रिस्तांव हे सगळेच एकच आसात अशें म्हळां. धर्माच्या नांवार लोकांमदी तीडभावनेचो प्रसार जाता हें जाणून ताणें आपल्या पंथावरवी वेगवेगळ्या संप्रदायांच्या अनुयायांमदीं प्रेमाचो आनी सदभावनेचो प्रचार केलो. सद्या ह्या संप्रदायाच्या अनुयायांचेर वैष्णव धर्माचो बरोच प्रभाव पडिल्लो दिसता. धामी संप्रदायाचे अनुयायी बालकृष्णाचें ध्यान करतात, गळ्यांत तुळशीची माळ, त्रिपुंड्र आनी कुकूम लायतात. ते उपास्याचे मुर्तीची पुजा करिनासताना 'कलजमे शरीफ' ह्या आपल्या धर्मग्रंथाची पुजा करतात. सोरो, मास आनी जातीवेवस्था हांचो तांणी निशेध केला. एकाद्याक संप्रदायाची दीक्षा दितना हिंदू आनी मुसलमान हांचें सहभोजन करप अशी तांची पद्दत.
पन्ना हें ह्या संप्रदायाचें मुखेल केंद्र आनी तीर्थस्थान आसून दर वर्सा कार्तिक पुनवेक हांगा धामी लोकांची व्हड जात्रा भरता. ह्या संप्रदायांत मुसलमानांकय प्रवेश मेळटा. सुरतेचे जायते कच्छी ह्या संप्रदायाचें अनुयायी आसात. मध्य प्रदेशांतल्या सागर आनी दमोह ह्या जिल्ह्यांत आनी सौराष्ट्रांतल्या जामनगर लागसार ह्या पंथाचो बरोच प्रसार आसा. जामनगर आनी सुरतेक तांचीं केंद्रां आसात. सुमार देडशें वर्सांआदीं नेपाळांतय ह्या पंथाचो प्रसार जाल्लो. पंथाच्या धर्मग्रंथाचें अध्ययन करपाखातीर नेपाळांतलें प्राणनाथी लोक पन्नाक हांगा येतात.
वर्ग:देवनागरी पानां
माधवी सरदेसाय
'डॉ माधवी सरदेसाय' ही एक भारतीय शिक्षणीक तज्ञ आशिल्ली. ती जाग म्हयनाळ्याची संपादक आनी प्रकाशक आशिल्ली. तशेंच ती एक विद्वान, प्रकाशक आनी बरोवपी जाणी गोंयांत कोंकणी भाशेखातीर काम केलां. तिचो जल्म '७ जुलय १९६२' वर्सा जाल्लो. ती '२२ डिसेंबर २०१४' वर्सा संवसाराक अंतरली.
जीण आनी शिक्षण
ती लिसबोआ, पुर्तुगालांत जल्मल्ली पूण मूळ मडगांवची. तिचे घोवाचें नांव राजू नायक आनी तिका दोन चलयो आसात. आसावरी नायक आनी अदिती नायक अशी तांची नांवां. तिणें आपलें मुळावें शिक्षण कोंकणी माध्यमांतल्यान घेतिल्लें. तिणें मडगांव हांगच्या चौगुले म्हाविद्यालयांतल्यान इंग्लीश आनी तत्वज्ञान ह्या विशयांत पदवी मेळयल्ली.
तशेंच भासविज्ञानांत पद्युत्तर पदवी मेळयल्ली. 'कोंकणी व्याकरणाचे कांय स्वरूप' (Some Aspects of Konkani Grammar) हातूंत तिणें प्रबंद दिवन एमफिलची पदवी मेळयल्ली. 'A Comparative Linguistic and Cultural Study of Lexical Influences on Konkani' ह्या प्रबंधा खातीर तिका पी.एच.डी.ची पदवी मेळिल्ली.
साहित्यीक वावर
तत्वगिन्यान आनी इंगलीश साहित्य ह्या विशयांत मुबय विद्यापिठाची बी.ए पदवी घेवन मुखा वयल्या शिक्षणा खातीर पुण्याचे डॅक्कन कॉलेजीत शिक्षण घेतले. भासविज्ञान विशय घेवन पुण विध्यापिठाची एम ए आनी एम. फिल घेतले सधा डॉकटरेटी खातीर ह्याच विशयांत कोंकणीचेर सोद वागडा चिन्नविज्ञानाचोय अभ्यास आसा. सद्याक ती गोंय विद्यापिज्ञानाच्या कोकणी विभागांत भासविज्ञानाच्यो प्राद्यापिका. माधवि सरदेसाय हाणी कोकणी भाशेंत स पुस्तका बरयल्यात.
पुसतकांची वळख
‘मंनतन’ हें पुस्तक निबंधाचेर आदारिल्ले आसा. ह्यो निबंध वेगळ्या-वेगळ्या विशयांचेर आसा.जशें भाशीक, साहित्यीक, वळख दिवपी, शिक्षणीक, समाजीक आनी इतिहासीक. ’भासाभास’ ह्या पुस्तकांतल्यान आमकां कोंकणी भाशेचें म्हत्व आनी तिचे उदरगतीक वावरुपाच्या कार्याचेर आदारिल्ली आसली. ’जाग’ ह्या पुस्तकांत तिणे नव्या बरोवप्यांक बरोवपाची उमेद आनी तांक जागोवपाचें काम केले आसा.
संदर्भ
वर्ग:Goemkar-Famadh/Prosidh वर्ग:Prosidh, Famadh Monxeam वर्ग:प्रसीद, फामाद मंश्यां वर्ग:देवनागरी पानां वर्ग:लेखक/Lekhok वर्ग:कोंकणी लेखक वर्ग:साहित्य वर्ग:गोंयकार फामाद मनीस/Goenkar famad monis
लजेझाड
लजेझाड (मराठी - लाजाळू, लाजरी, संकोजी; हिंदी - लाजवती, लज्जावंती; गुजराती - लजमणी, शिशामणी; कन्नड - नाचिके गिड, मुट्टिदरे मुनि; संस्कृत - लज्जिका, लज्जालु; इंग्लीश - सॅन्सिटिव्ह प्लांट; लॅटीन - मिमोजा पुदिका; कूळ; लेग्युमिनोजी).
हें झोंप सुमार 50 – 90 सेंमी. ऊंच आसून ताका जायत्यो कांटेरी आनी केंसाळ खांदयो आसतात. पानां संयुक्त आनी स्पर्शग्राही आसतात. पानाक कसलोय स्पर्श जालो तर पानांचीं दलां कवळटात. तेन्ना पानाच्यो कडो एकमेकांक तेंकता आशिल्लयान तीं आपलें तोंड लजेन धापतात असो भास जाता. ताचेवयल्यान ह्या झाडाक लजेझाड हें नांव पडलां. एका देंठार दोन तें चार दलां आसतात आनी दर एक दल हें संयुक्त आनी पिसावरी आसता. सप्टेंबर – ऑक्टोबरांत तांबसार वाटकुळीं, बटनावरी 6 – 8 मिमी. व्यासाचीं, फुलां पानांचें खांचींत येतात. सांगो गाड तपकिरी, चेपट्यो, सुमार 1.3-2 सेंमी. X 3.4 मिमी. ल्हान आनी केंसाळ आसतात. 3 – 5 बियो दोनूय वटांनी फुगीर आसतात. फुलांची संरचना आनी हेर सामान्य शारिरीक लक्षणां लेग्युमिनोजी कुळांत आनी मिमोनॉयडी उपकुळांत वर्णन केल्लेवरी आसतात. हें झाड थंड आनी कोडू आसून शारिरांतलें पित्त आनी कफ ह्या विकारांचेर गुणकारी थारता. भारतीय वैजकी ग्रंथांत हाच्या गूणधर्माची चिकित्सा केल्ली आसा, बिकाचेर पानाचें चूर्ण दुदावांगडां दितात. मुळांचो काडो मुतखडो आनी हेर मुताविकारांचेर दितात. भुरग्यांच्या मोडण्याचेर ह्या झाडाचो उपेग मॅलॅगॅसींत करतात. ब्राझीलांत मुळांचो वापर गंडमाळेचेर आनी वांतिकारक म्हणून करतात. गोरवां हाचीं पानां खातात. फिजींत ताची चरपाखातीर कुरणां तयार केल्यांत. तांकां लागून गोरवांचें मास आनी दूद वाडटा असो अणभव आसा. ही वनस्पत तणावरी त्रासदायक थारिल्ल्यान तिचो नाश करपाखातीर एमसीपीए हें तणनाशक दर हॅक्टेरी 0.8 – 1.2 किग्रॅ. वापरतात. हाच्या बियांनी श्र्लेश्मल द्रव्य आनी पाचवेंसार हळदुवें तेल आसता. ताचो उपेग लेप दिवपाच्या पदार्थाखातीर जावंक शकता.
हें वनस्पतीच्या पानांक हात लायल्यार दलां आनी दलकां एकामेकांचेर पडून धांपतात आनी निमाणें सगळींच पानां सकयल लांबतात. हाचें कारण म्हळ्यार दलकाच्या फुगीर तळभागांत पातळ थर आशिल्ल्या पेशींतल्या उदकाचो अंश उणो जाता आनी तेखातीर ह्यो पेशी लुळ्यो पडून दलकां धांपतात आनी पानां सकयल बागवतात. स्पर्शाचो परिणाम जसो जसो जाता उणो जाता तशेंतशें तें पाना आशिल्लें तशें जाता. खर उजवाडांत वा काळखांत अशीच प्रतिक्रिया घडटा. हें हालचालीचो खाशेलो प्रायोगिक अभ्यास सर जगदीशचमंद्र बोस हाणें केल्लो. वनस्पती उण्या अदीक प्रमाणांत संवेदनक्षम आसतात आनी प्राण्यांवरी त्यो प्रतिसाद दितात अशें सिध्द केल्लें.
वर्ग:देवनागरी पानां वर्ग:झाडां/Zhaddam
आज्ञापत्र
शिवाजीच्या कालळांत राजनीतीचो नियाळ घेवपी अप्रुप असो मोलादीक ग्रंथ. राजाराम आनी राजसबाई हांगेलो चलो श्रीराजा शंभु छत्रपती वा दुसरो संभाजी सत्तेर आसतना (१७१४) ताचे आज्ञेवेल्यान रामचंद्र पंडीत आमात्य हुकुमतपन्हा हाणें हें आज्ञापत्र बरयलें (१७१५-१६). ह्या आज्ञापत्राक शासनपत्र, राजाज्ञापत्र वा लिखित आज्ञा अशेंय म्हणटात. दुसऱ्या संभाजीन आपल्या पुताक राजनीत शिकोवपा खातीर हो ग्रंथ बरोवपाची सुचोवणी केल्ली अशें ह्या ग्रंथाच्या आरंभाक म्हळां.
आज्ञापत्रांत णव प्रकरणां आसात. पयल्या दोन प्रकरणांत शिवाजी, संभाजी आनी राजाराम हांणई स्वराज्य घडोवपाक आनी सांबाळपाक काडिल्ल्या कश्टांतीं वर्णनां आयल्यांत. तिसऱ्या प्रकरणांत राज्यांतलें धर्मीक लोक, पुजारी, यती, बैरागी, तपस्वी, गवय, नाचपी, पाखंडी, देवळां, मठ, तीर्थां,समाधी आनी हेर संस्था हांचे विशींचीं राजाचीं कर्तव्यां, पयशांचो खजिनो, सैन्य,शस्त्रां हांचेविशीं राजाक कशी जतनाय घेवपाक जाय तेविशीं केल्लो उपदेश आस्पावला. चवथ्या प्रकरणांत प्रधान आनी हेर अधिकारी हांका कशें वेचून काडचे, मनशाची पारख कशी करची, ताका आपलो कसो करचो ह्या संबंदान वर्णनां आसात. पांचव्या प्रकरणांत धंदो-वेव्हार करपी, सावकार हांचे म्हत्व सांगला. ब्रिटिशां सारक्या वेपारी वर्गा कडेन जतनाय घेवन वेव्हार करपाची शिटकावणी केल्या. सव्या प्रकरणांत देशमुख, कुळकर्णी सारक्या गिरेस्तांक कशे तरेन सांबाळून घेवंक जाय हेविशीं सांगलां. निमण्या तीन प्रकरणांत आदल्या काळा सावन चलत आयिल्ल्यो वृत्ती, गड किल्ल्याचो बंदोबस्त, नाविक दळाचें म्हत्व हेविशीं उपदेश केला.
आज्ञापत्रांत शिवाजीच्या अष्टप्रधानाचो उल्लेख ना. हें आज्ञापत्राचें आगळें खाशेलेपण जावन आसा. जमीन कोणाकय अशेंय आज्ञापत्र म्हणटा. आज्ञापत्राच्या बरपांत संस्कृत आनी फार्सी उतरां मेळटांत. विशय पुरायपणान समजावपा खातीर ह्या उतरांचो वापर जाला. राजनिती संबंदीचे म्हत्वाचे आसय सोप्या आनी सुटसुटीत वाक्यांत हरयल्यात. मराठीशाहींतल्या गद्य लेखनाची 'आज्ञापत्र' ही आगळीवेगळी देख जावन आसा.
वर्ग:देवनागरी पानां
रेल्वे
रेल्वे हो शब्द मूळ इंग्लीश. ‘रेल’ (Rail) महळ्यार रूळ आनी ‘वे‘ (Way) म्हळ्यार मार्ग म्हणजे रुळाचो मार्ग असो ताचो अर्थ जाता अशें जरी आसलें तरी सद्या रेल्वे हाचो चांलत अर्थ एके विशिश्ट पद्दतीची येरादारी वेवस्था असो जाला. हातूंत रुळांचो मार्ग, रुळांच्या मार्गावयल्यान लोकांची तशेंच सामानाची येरादार करपी रेलगाडी, येरादारीचें वेवस्थापन हांचो आस्पाव जाता. हातुंतल्या पयल्या घटकांत थरावीक अंतराचेर लांकडी, लोखणी वा काँक्रिटाच्या शिळोपाटाच्या (स्लिपर्स) आदारान घट्ट बसयल्ल्या रुळांची जोडी फातराचे खडयेच्या थरार घट रोमिल्ली आसता. रुळामार्गांतल्या दोन समांतर रुळांतलें अंतर वेगवेगळ्या देशांतले प्रथेप्रमाण थारायल्लें आसता. रेल्वे येरादारींत सगळ्यांत म्हत्वाचें गेज म्हळ्यार स्टँडर्ड गेज हे 4’ 81/2 (1.436 मी.) इतलें आसा. भारतांत रेल्वे येरादारीची सुरवात ब्रॉड गेज 5’ 6’’ 9 (1.676 मी.) ह्या अंतरान जाली. फुडे तातूंत मीटर गेज ञ(1 मी.) आनी नॅरो गेज (2’6) आनी 29 0.762 मीटर आनी 0.610मी. ह्या अंतराची भर पडली. रुळाच्या मार्गावयल्यान लोकांची तशेंच सामानाची हाड – व्हर करपी रेलगाडयेचीं चाकां कडो आशिल्लीं आसतात. ही चाकां एका कड्यार एक जोडी अशे तरेन बसयल्लीं आसतात आनी तातुंतलें अंतर दोन रुळांतल्या अंतरापरस थरावीक प्रमाणांत उणें आसता. हे यंत्रीक रचणुकेक लागून चाकां रुळांवयल्यान सकयल घसरनासतना जलद गतीन घुंवतात आनी रुळांची दिशा बदलता, तेचप्रमाण आपशींच वाहनांची दिशाय बदलता. हे येवजणेक लागून उज्यागाडी वेगान वचूंक शकता. दोन रेल्वोमार्ग एकठांय येतात वा एका लोहमार्गापासून दोन मार्ग जातात तेन्ना चाकां सरळपणान वचपाखातीर रुळामार्गाची विशिश्ट तरेची रचना करची पडटा.
रेल्वे वेवस्थेचो तिसरो घटक म्हळ्यार डबे आनी वागिणी ओडून व्हरपी वा धुकलपी इंजिनां. सादारणपणान उज्यागाडयेक एक इंजिन फुडें जोडटात. पूण गाडयेच्या डब्यांची वा वागिणींची संख्या चड आसल्यार गाडी ओडपाखातीर दोनूय इंजिनां वापरतात. सद्याच्या काळांत सामान येरादारींत रेल्वे वेवस्थेची कार्यक्षमताय वाडिल्ली आसा. अस्तंत्या देशांत, चड करून अमेरिकेंत, शंबरांपरस चड वागिणी आशिल्ले म्हालगाडयेक फुडें दोन आनी अदींमदीं कांय वागिणीच्या गटाउपरांत एक अशीं वट्ट तीन इंजिनां लायतात. भारतांतय ही ऐवजण प्रायोगिक रितीन चालींत आसा. आर्विल्या काळांत लोकांक व्हरपी कांय उज्यागाड्यांक इंजीन हो वेगळो घटक नासून तातुंतल्या कांय डब्यांकच विजेचो चलित्रां बसयल्लीं आसतात.
रेल्वे येरादारीचे तंत्रविद्येंत तिख्या रुळावयल्यान भितरले वटेन कडो आशिल्लीं तिरक्या चाकां वेगान घुंवत वतप हें मुखेल आंग आसा. हे येवजणेक लागून खंयच्याय वाहनांचे गतींत घर्शणान येवपी आडखळ उणी आसता आनी वाहनांची दिशा बदलपाखातीर चाकां घुंवडोवपांत खर्च जावपी यंत्रीक शक्त वांचता.
ताका लागून लोकांक व्हरपी डबे आनी म्हालाच्यो वीगिणी ओडून व्हरपाखातीर वापरपांत येतल्या इंजिनाची अश्र्वशक्ती खंयचेय येरादारी साधनेपरस रेल्वे वेवस्थेंत उण्या प्रमाणाचेर लागता. देखीक 5000 टन वजन आशिल्ली म्हालगडी सपाट लोहमार्गावयल्यान सदच्या वेगान ओडीत व्हरपाचें काम तितलीच अश्र्वशक्ती आशिल्लें इंजिन सहज करूंक शकता. म्हणजेचे रेल्वे माल वाहतुकीक दर टनांफाटल्यान एक अश्र्वशक्ती पुरो जाता. रस्त्यावयल्यान जावपी म्हालवाहतूक पद्दतींत हें प्रमाण सादारणप्रमाण दर टनाक 8-10 अश्र्वशक्ती इतलें आसता. हाका लागून हेर खंयचेय येरादार साधनेपरस रेल्वे येरादारीक आनी सामान हाड व्हर करपाची कार्यक्षमताय व्हड प्रमाणाचेर फाव जाल्या. ताका लागून संवसारीक येरादारीच्या मळार रेल्वेक पयल्या क्रमांकाची सुवात मेळ्ळ्या.
इतिहासीक फाटभूंय (इ. स. 1500 – 1830)
सोळाव्या शतमानासावन युरोपांतल्या कोळशाच्या खाणींनी लांकडी वा लोखणी रुळावयल्यान कडो आशिल्लीं चाकां बसयल्लीं वेगवेगळ्या प्रकाराचीं वाहनां ओडून वा धुकलून व्हरपाची पद्दत आशिल्ली. सतराव्या शतमानांत इंग्लंडांत हे पद्दतींत कांय सुदारणा करून लोखणी रूळ आनी चाकां आशिल्ल्या लोहमर्गांत ताचें रुपांतर करपाचे यशस्वी यत्न केले. ह्या शतमानाचे निमाणेमेरेन कोळशाचे खणीपसून बऱ्याच अंतराचेर आशिल्ल्या बंदरामेरेन म्हालाची येरादार करपी जायते लोहमार्ग अस्तित्वांत आयले.
अठराव्या शतमानांत हातूंत चड यंत्रीक सुदारणा जाल्यो आनी अशा लोहमार्गाक 1758त इंगलंडाचे संसदेन संमत केल्ल्या कायद्याप्रमाण शासकीय मान्यताय मेळ्ळी. ह्याच सुमाराक जेम्स वॉट ह्या अभियंत्यान 1788त वाफेचेर चलपी शक्तीयंत्र तयार करून उद्देगीक मळार यंत्रयुगाची सुरवात केली. सॅम्युएल हाम्फ्रे ह्या कारखानदारान ट्रेव्हिथिक हाका पयली रेल्वे उज्यागाडी तयार करपाक आपयलो. ताणे तयार केल्ल्या ‘इनव्हिक्टा’ ह्या वाफेच्या रेल्वे इंजिनान 21 फेब्रुवारी 1804 दिसा 10 टन म्हाल भरिल्ल्यो पांच वागिणी आनी तांचेर चडून बशिल्लीं 80 मनशां हांकां वराक 8 किमी. वेगान 16 किमी. लांबायेच्या लोहमार्गावयल्यान ओडून व्हेले. त्याच वर्सा ट्रेव्हियिक हाणें न्यू कॅसल नांवांचे दुसरें शक्तिमान इंजिन तयार करून ताच्या करून ताच्या आदारान वेल्स भागांतल्या एके खाणींतल्या लोहमार्गार कोळशाची येरादारी सुरू केली.
जॉर्ज स्टीव्हेन्सन ह्या अभियंत्यान दोन वर्सांच्या श्रमाउपरांत 27 सप्टेंबर 1825 ह्या दिसा प्रवासी आनी म्हाल हांची येरादार करपी जगांतली पयलीच भौशिक रेल्वे तयार केली. 1827 वर्सा स्टीव्हेन्सन हाणें ‘रॉयल जॉर्ज’ नांवाचें दुसरें वाफेचें इंजिन उपेगांत हाडलें.
जर्मनींत वाफेच्या इंजिनाचो उपेग करपी पयली रेल्वे वेवस्था 7 डिसेंबर 1835 दिसा न्यूरेंबर्ग आनी एष्यूर्ट ह्या. शारांत चालू जाली. ऑस्ट्रिया हंगेरींत पयली रेल्वे परिवाहन वेवस्था 1837त सुरू जाली. एकुणिसाव्या शतमानाचे सुरवातीकच अमेरिकेच्या संयुक्त संस्थानांत रेल्वेमार्गान येरादार करपांत सुरवात जाल्ली. 1813 च्या सुमाराक ऑलिव्हर एव्हान्झ ह्या संशोधकान न्यूयॉर्कासावन फिलाल्डेल्फिया मेरेन रेल्वे मार्ग बांदपाची येवजण आंखली, पूण तातूंत ताका प्रतिसाद मेळ्ळोना. जॉन स्टिव्हेन्सन हाणें न्यू जर्सींतले आपले खासगी जमनीचेर सुमार 0.8 मी. लांबायेचो वाटकुळो रेल्वेमार्ग बांदून ताचेर ताणें तयार केल्ल्या वाफेच्या इंजिनाची 1825 वर्सा यशस्वी चांचणी घेतली. रेल्वे परिवहनाचें मुळावण घालपी अमेरिकेंतली ही पयलीच रेल्वे वेवस्था आशिल्ली. 1830 वर्सा वॉल्टिमोर अँड ओहायओ रेलरोड कंपनीन अमेरिकेंतली पयली रेल्वे परिवहन वेवस्था सुरू केली.
इ.स. 1830 – 90 : 1830 उपरांत 20-25 वर्सांच्या काळांत संवसारांतल्या सगळ्या देशांनी अशे तरेच्यो रेल्वे अस्तित्वांत आयल्यो. 1870 म्हळ्यार रेल्वे परिवहन ही एक संवसारीक अस्तित्व आशिल्ली गतिमान वाहतूक वेवस्था म्हणून सर्वमान्य जाली. उद्येगीक युगाचे सुरवेकच यंत्राचोय सोद लागिल्ल्यान रेल्वेचें संयोजन जावपाक बरो उपेग जालो. तशेंच रेल्वे परिवहन वेवस्थेचो उद्देगिकरणाचो विस्तार जावपाक हातभार लागलो.
संवसारांतली पयली रेल्वे सुरू करपी इंग्लंडांत 15 वर्सांच्या काळांत 2100 किमी. रेल्वेमार्ग कार्यान्वित जाले. देशांतल्या सगळ्या वेवस्थांनी रेल्वेमार्गखातीर 4’ 81/2 (1.436मी) ही सर्वमान्य रुंदाय (स्टँडर्ड गेज) घेतली. तरी इंगलंडाच्या द ग्रेट वॅय्टर्न हे रेल्वे वेवस्थेन आय.के.ब्रुनेल ह्या अभियंत्याचे सुचोवणेप्रमाण आपल्या लोहमार्गाची रुदांय 7’ (2.1 मी.) दवरपाचें थारायलें. पूण जेन्ना देशभर प्रमाणभूत लोहमार्गाचो प्रसार जालो. तेन्ना ग्रेट वॅस्टन रेल्वे वेवस्थेक हेर रेल्वेमार्गाकडेन संबंद जोडपाखातीर आपलोय रेल्वेमार्ग स्टँडर्ड दवरचो पडलो. युरोपांतल्या चडशा देशांतल्या रेल्वे वेवस्थांनी रेल्वेमार्गाची सर्वमान्य रुदांय आपाणायली.
रशियांत 1835 त 6’ (1.8मी.) रुंदायेचो रेल्वेमार्ग घालून अश्र्वबळाच्या आदारान रेल्वे येरादारी सुरू जाली. ते उपरांत रशियाच्या साम्राज्यांतल्या पोलंड देशांत स्टँडर्ड गेजाचो रेल्वेमार्ग घाल्लो. 1851 मेरेन रशियांत सेंट पीटर्झबर्ग ते मॉस्कोमेरेन 650 किमी. लांबायेचो रेल्वेमार्ग पुराय जालो.
फ्रांसांत 1850 मेरेन 3200 किमी. लांबायेचो लोहमार्ग चालू जाल्लो आनी फुडल्या 20 वर्सांत पुराय देशभर रेल्वे मार्गाचें जाळें पातळिल्लें. फ्रेच सरकारान प्रत्यक्ष रेल्वेमार्गाचें बांदकाम आनी वेवस्थपान खाजगी कंपन्यांचेर सोंपयल्लें. तशेंच तांणी गुंथयल्या भांडवलाचेर नियमीत केल्लो उण्यांत उणो फायदो मेळून भागीदारांक फायदो मेळटालो हाचेंय शासनान उतर दिल्लें. ताका लागून जायत्या उद्देजकांनी ह्या नव्या वेवसायांत प्रवेश केलो.
1831 वर्सा नॅदर्लंडसावन स्वतंत्र जाल्ल्या बेल्जियम ह्या देशांतूय रेल्वे येरादारी सुरू जाली. तांणी दोन मुखेल रेल्वेमार्गांची येवजण आंखून उदेंत - अस्तंत रेल्वेमार्गांन जर्मनी आनी फ्रांस ह्या देशांकडेन आनी दक्षिण – उत्तर मार्गांनी जर्मनी आनी ब्रिटन ह्या देशांकडेन दळणवळणाचें कार्य सुरू केलें. 1870 जाता म्हळ्यार ह्या देशांत सुमार 3000 किमी. लांबायेचें रेल्वेमार्गाचें जाळें पातळिल्लें.
स्पेनांत दोंगराळ वाठार आनी उण्या प्रमाणांतले उद्देगधंदे हांकां लागून रेल्वे परिवहनांची व्हडलीशी उदरगत जाली ना. तरीय पूण 1837 वर्सा साम्राज्यशाही देशांच्या वसणुकांनी पयली रेल्वे वेवस्था स्पेनाच्या अधिपत्याखाला आशिल्ल्या वॅस्ट इंडिजांतल्या क्युबा ह्या देशांत सुरू जाली.
इंगलंडांत रेल्वे येरादारीचे युग सुरू जायत सावन तिस वर्सांच्या काळांत हे येरादारीची खूब वाड जाली आनीन तातुंतल्यान जायत्यो अडचणी मुखार आयल्यो. ताचेर उपाय म्हणून अभियंत्यांनी भुयांरी रेल्वे मार्गांची आभिनव कल्पना मुखार हाडली. 1863 वर्सां लंडंनांत संवसारातलीं पयली भुंयारी रेल्वे वेवस्था सुरू जाली. 1870 म्हळ्यार इंगलडांत 21 हजार किमी. परस चड लांबायेचे रेल्वेमार्ग बांदले. तातुंतलें चडशे दोट्टी (Double) आशिल्लें. 1876-83 ह्या काळांत ग्रेट ब्रिटनान संवसारांतलो सगळ्यांत लांब आनी सेव्हर्न न्हंयेच्या पात्रासकयल्यांन वचपी भुंयारी रेल्वे मार्ग बांदलो. तशेंच 1890 वर्सां एडिंबरो शाराकडले फोर्थ न्हंयेचेर प्रक्षेप बहाली पद्दतीन संवसारांतलो त्या काळाचो सगळ्यांत लांब असो रेल्वेखातीर तिख्यापूल बांदलो. रेल्वे परिवहन सुरू जावन फुडल्या 30-40 वर्सांभितर प्रवासी डब्याचे बांदावळींत बरीच सुदारणा जाली. चार तक्रा जाग्यार आठ चक्रां आयलीं. डब्यांभितरय खूब बदल जाले. सुशेगादीन प्रवास करपाखातीर पयलो वर्ग, सामान्य प्रवाशांखातीर दुसरो वर्ग आनी हेरांखातीर तिसरो वर्ग अशी डब्यांची विभागणी जाली. एकुणिसाव्या शतमानाच्या निमाणें पयसुल्लो प्रवास करपी जलद गाडयो सुरू जाल्यो. तशेंच बाज्जो आशिल्ल्यो आरामशीर आनी सगळ्या सूख-सुविधांना युक्त आशिल्ले जी. एम. पुलमन हाणें बांदिल्ले पुलमन ह्याच नांवान वळखतले प्रवासी डबे ह्या गाड्यांक जोडले.
युरोप खंडांभायर रेल्वे येरादारीचो प्रसार सुरवेक उत्तर अमेरिकेंत जालो. इंगलंडावरी अमेरिकेंतूय सुरवेक खाजगी उद्देगधेद्यांक स्वातंत्र्य दिवपाचें धोरण कार्यान्वीत जाल्ल्यांन थंय जायत्यो ल्हान कंपन्यो अस्तित्वांत येवन उण्या अंतराचे लोहमार्ग बांदलो. 1840 जाता म्हळ्यार न्यूयॉर्कासावन वॉशिंग्टनाक रेल्वे परिवहनावरवीं वचपाक जायत्यो गाड्यो बदलच्यो पडटाल्यो. फुडल्या दोन दशकांत न्यूयॉर्कासावन शिकागो वचपाक सुमार 2000 किमी. लांबायेचे रेल्वेमार्ग अस्तित्वांत आयले. पूण हातुंतूय गाडयो बदलच्यो पडटाल्योच. फुडे 1861 – 65 ह्या काळांत मात यादवी झुजावेळार सैन्याक जलद हालचाल करपाखातीर रेल्वे परिवहनाचें म्हत्व लक्षांत घेवन अमेरिकन सरकारान एकसंघ रेल्वे वेवस्थेचें नवें धोरण दवरलें. तशेंच ल्हान रेल्वे कंपन्यांक व्हड कंपन्यांमदीं आस्पावन घेवपाक उत्तेजन दिलें. फावो ते कायदे केल आनी रेल्वे सुसूत्रीकरण हाडलें. हातुंतल्यान युनियन पॅसिफीक ह्या दोन व्हड रेल्वे कंपन्यांनी दोंगराळ आनी निर्जन वाठारांतल्यान खूब त्रासांनी रेल्वेमार्ग पुराय केले. 10 मे 1869 दिसा दोनूय दिशांनी स्पर्धात्मक प्रगती करपी हे दोन रेल्वेमार्ग उटा राज्यांतल्या प्रॉमटरी ह्या गांवाभायर एक भांगराचो खिळो मारून जोडली आनी संवसारांतली पयली परिवहन वेवस्था कार्यान्वीत जाली.
ते उपरांत रेल्वे परिवहनाचे उदरगतींत वाड जायत गेली. अमेरिकेच्या व्हड आनी निर्जन अस्तंत भागाचें वसणुकीकरण करपाखातीर सरकारान खाजगी रेल्वे कंपन्यांक उण्या दराच्या कळंतरान नव्या रेल्वेमार्गाचे बांदावळीखातीर रीण दिलें. तशेच, रेल्वेमार्गाच्या दोनूय वटांतल्यो चड क्षेत्रफळाच्यो जमनी तांकां इनामां न्हणून दिल्यो. अशेतरेन 29 रेल्वे कंपन्यांक 30,000 किमी. लांबायेची लोहमार्गा भोंवतणीं सुमार 53,000 हॅक्टरांवयर इनानी जमीन दिली. एकुणिसावे शतमानाचे निमाणेमेरेन अमेरिकेच्या उदेंत देगेसावन अस्तंत देगेमेरेन अखंडीत प्रवासी वा म्हाल येरादार करपी णव लोहमार्ग अस्तित्वांत आयले.
जेन्ना इंगलंडांत रेल्वे येरादार सुरू जाली तेन्नाच्यान भारतांत वेपाराच्या निमतान येवन राजकीय सत्ता प्रस्थापीत केल्ल्या इस्ट इंडिया कंपनीच्या अधिकाऱ्याक भारतांतूय रेल्वे परिवहन चालू करपाची इत्सा जाली. तेन्ना उदेंतेकडेन कलकत्यासावन राणीगंजामेरेन सुमार 200 किमी. लाबांयेचो आनी अस्तंतेकडेन मुंबयसावन कल्याणामेरेन 50 किमी. अंतराचो अशे दोन रेल्वेमार्ग बांदपाच्यो येवजणो आंखल्यो. तेप्रमाण 16 एप्रिल 1853 वर्सा मुबंय प्रांतांत बोरीबंदर ते ठाणें ही सुमार 34 किमी. लांबायेची भारतांतली पयलीच रेल्वे परिवहन वेवस्था चालू जाली. तिची मालकी आनी वेवस्थापन ग्रेट इंडियन पेनिन्सुला रेल्वे हे कंपनीकडेन आशिल्लें. 15 ऑगस्ट 1854 दिसा भारतांतलो दुसरो रेल्वेमार्ग कलकत्यांतल्या हावडा वाठारासावन सुमार 30 किमी. अंतराचेर आशिल्ल्या हुगळी ह्या गांवां मेरेन चालू जालो. 1853 ते 1869 ह्या सोळा वर्सांच्या काळांत भारतीय रेल्वे परिवहन वेवस्थेची सुमार 6000 किमी. लांबायेची रेल्वे येरादार वेवस्था अस्तित्वांत आयिल्ली. ह्या काळांतलो मुंबय – पुणें रेल्वेमार्गावयलो कर्जत ते लोणावळा हो खुबूच चडटी आशिल्लो घाटांतलो रेल्वेमार्ग संवसारांतल्या त्या काळांतल्या अभियांत्रिकेंत उल्लेखनीय थरलो.