cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Casa de la Independencia
Ambue mba'e oñemomba'eguasúva
Ojeguereko testimonio ko òga omopyenda hague tetã emancipación, kòva oisãmbyhývo Carlos Antonio López, pèva decreto osẽva jasyrundy 1849 jave, pèva omoñepyrũ calle de Asunción, ojehovasàva tape ohasàva hovài Callejón Histórico, ko'àgã hèra 14 de Mayo. Ojeikèvo Museo-pe, ikatu ojehecha peteï mural ceramista José Laterza Parodi ojapòva, ha'e ohechauka umi edificio ha umi tenda Asunción colonial, reheguáva. Ary 2003 jave, 38 ary rire oñeinaugura Museo Histórico, ko òga oho ohecha Licenciado Nicolás Darío Latourrete Bo, ohechakuaávo oñembyaiha ohóvo acervo museográfico, ojeofrese omyatyrõ haguã ha péicha orrecupera Museo dignidad jey. Jasykõi 2003 jave, oñepyrũ umi tembiapo restauración ha conservación ha'éva reliquia kakuaa oatesoráva upe tenda. Péicha, Ministerio de Educación y Cultura omoañete karai Latourrette Bo ha'èha Protector de la Casa de la Independencia. Ary 2005 jave, ojedeklara ichupe Protector Vitalicio, ko'ã mba'e ndorekóiva precedente Paraguáipe.
Okẽndusu:Amérika
Marandukuéra
Amérika mba'e ambuéva
Laguna Blanca
Laguna Blanca ha’e tenda ecológico ha turístico Paraguái pegua, oĩháme peteĩ establecimiento agrícola-ganadero ha turístico, oguereko  peteĩ ypa hecharamombýva oĩ rupi ybyku’i calcárea ári, péicha rupi ojehejapa hugua peve, opa tapicha oikéva pype, oguerekóva ijehe temipuru yguýpe guara, ikatu ohecha porãiterei umi pira ha ka’avo oĩva ipypukuvehápe, 7 metros ypyvehá peve. 350px|right|center|thumb|Laguna Blanca
Trascendencia ecológica
Kóva ojehecha peteĩ tenda ijojaha’ýva pe ojeheróva conservación en el Plan Estratégico del Sistema Nacional de Áreas Silvestres Protegidas (SINASIP) (Ley 352/94) rehegua. Ko’ãga oñemba’apo oñemoinge hagua Patrimonio Natural del Paraguay-ramo, omongu’éva IDEA (Instituto de Desarrollo y Economía Ambiental). Ha¡éta upéicharõ mokõiha hérava recurso natural oguerekótava ko jehero; peteĩháme oĩ ysyry guasu jejuí.
Fina Estampa
Omombe'u Grisela da Silva Pereira hembiasakue. Heñói mboriahu, oho Vrasil-pe orekovo 5 ary, 14 ary omenda ha 15 ary omemby. Iména, Pereirinha, ha'e akue pirakutuhára ha omano parape, ha hetekue ndojuhuveva, Griselda opu'aka heta viru ha heta mba'e ohasava.
Guasu pytã
Guasu pytã mymba okambúva.
Viriato Díaz Pérez
Madrid-pe guare hekovekue
Imitãrusu guive ha’e omba’apo va’ekue kuatiahaikuérape umi haiharakuéra katupyry ndive generación 98-guakuérandive.
Insensato Coração
Insensato Coração ha'e akue peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo akue ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva herava Rede Globo. Oñepyrũ ára 17 jasyteĩ ary 2011-pe ha opa ára 19 jasypoapy ary 2011-pe, tembiasagua'u Passione rire ha Fina Estampa mboyve. Ohai akue Gilberto Braga ha Ricardo Linhares ha omotenonde Dennis Carvalho.
Viriato Díaz Pérez
Hogayguakuéra
Oñemyenuhẽ va’ekue ko tetãrayhúgui ha’e oguahẽ guive oñemomba’ehague, ha ko’ápe opyta. Omenda Leticia Godoi Rivarola-re, político ha tapicha marangatu Juan Silvano Godoi rajy; chuguikuéra heñói ta’yrakuéra Fernánd ha Rodrigo, kóva katu avei papára mbarete va’ekue avei.
Hembiapokuéra
Ha’e omyakã va’ekue jehape upe kuatia aranduete Revista del Instituto Paraguayo.
Jagua yvyguy
Jagua yvyguy mymba okambúva.
Párke Ñu Guasu
Péicha oñemohenda
Hetaiterei tembiapo ha opáichagua tekove oho upèpe ipytuho haguã,  ára ha àra oñemyatyrõ ohòvo ikatu haguã hekoitépe oiporu yvypóra. Ikatu haguã oñemantene oipytyvõ térã osubvenciona empresa privada-kuéra ojepytasóva ikatu haguã pe párke infraestructura iporãve aguã, oje’e niko ko korapy guasu rovy’ũ ha’e pe ombopytúva tavaguasu Lúkepe ha Paraguaýpe avei.
Ñe'ẽryrupavẽ
Ñe'ẽryrupavẽ ko'ágã guáicha jaikuaáva ou Ephraim Chambers rembiapokuégui, pe Cyclopaedia (1728) ha'e ohai ha oñemyasãi oparupi. Upe rire ou karai Denis Diderot ha umi ñe'ẽryrupavẽ haihára saro'y XVIII pegua, ojapose hikuái tembiapokue ojoguáva Cyclopaedia Chambers ojapo va'ekue, upéicha oiko upe aja pe tembiapokue tuichavéva Ára Mba'ekuaáva pukukuévo: pe Encyclopédie (1751-1772), ojapo haihára ha tembikuaatyhára aty Hyãsia pegua.
Saramandaia
Tembiasagua'u omombe'u táva gua'u hérava Bole-Bole rembiasakue, peteĩ ava aty oipota omboherajey ku táva, omoambuese táva réra Saramandaia-pe, heta ava oipota ku ñemoambue ha heta ava ndoipotai avei, ku távape oikove heta kuña ha kuimba'e heko mba'e hekope'ỹva, oĩ karai luisõ, kuña tata, karai orekova tahýi itĩme, karai ipýpe oreko tapo, kuña ohecháva ryguasu gua'u, kuña okaru vai ha okapu, karai ikanguére oñandu ararova reko ha heta ambue mba'e hekope'ỹ oĩ Bole-Bole-pe.
Ka'i pyhare
Ka'i pyhare mymba okambúva.
Pororoka
Pororoka mymba okambúva.
Mykurẽ pytã
Mykurẽ pytã mymba okambúva.
Mbopi pytã guasu
Mbopi pytã guasu mymba okambúva.
1 jasypateĩ
Ára 1 jasypateĩ ha'e ára 305ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 306ha umi ary hekope'ỹme. Umi 60 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Jaguarete'i
Jaguarete'i mymba okambúva.
Sócrates
Sócrates (Gyresiañe'ẽme: Σωκράτης, Sōkrátēs; Alopece, Aténa, 470 Kirito mboyve - Aténa, 399 Kirito mboyve)  ha'e akue peteĩ karai arandupykuaatýre oñemoarandúva Gyrésia Ymaguare pegua, ojehechakuaa chupe oĩha umi karai aranduvéva apytépe ko Yvy ape ári tuichakue. Ha'e niko Platõ mbo'ehára, pe hemimbo'e va'ekue Aristóteles, ko'ã mbohapy hína umi mba'etuichavéva Gyrésia arandupykuaatýpe. Ambue hemimbo'e herakuãva ningo Antístenes, Aristipo ha Esquines. Sócrates ndohechaukái tekorã térã tembikuaa heko peteĩva, ohechauka katu mba'éichapa jajokupyty porãve ñemongeta rupive ha mba'éichapa ikatu hesakãmba ñandéve ñañoñe'ẽjovakévo umi mba'e hasýva jaikuaa hag̃ua. Umi mba'e hasýva katu oñe'ẽva iñepyrũme ñande rekove oñondivepa rehegua, upéva he'ise oñe'ẽva hikuái jokuaikuaa rehegua. Hákatu oñemoaranduve ohóvo, ikatu jahecha oñe'ẽva tekopykatu rehegua, upéva he'ise "mba'éichapa jaikove". Such is the influence of Socrates that philosophers before him are called the Presocratic philosophers.
Paraguái jeporavo guasu 2018
He'iháicha Paraguái jokuaikuaa ñemohenda ha hekorã, jeporavo guasúpe ojeiporavo va'erã tendota, tendota ombuekoviáva, 45 Tetã Amandaje ruvichakuéra (ha 30 ombuekoviáva), 80 diputado (ha 80 ombuekoviáva), 17 tetãvore rekuaitára, 17 aty mboguataha tetãvore ha 18 ruvicha Mercosur Amandajépe guarã (ha 18 ombuekoviáva).
Tuykomenitã
Okakuaaháicha PIB Tuykomenitã retãme, amo 11 % 2012 arýpe, upe hína heta ary aja ko tetã viru remimono'õ okakuaágui, ndaha'éi ramo jepe oreko apopy opaichagua oñemu hag̃ua tetã ambuévare, peteĩ mba'epy mante oreko ha oñemu, gas natural ojejuhúva ijyvy guýpe, ko tetã niko pe irundyha orekovéva gas natural opa tetã ambuéva apytépe. Oreko ramo jepe ijyvy apekue guýpe hetaite mba'epy omoñemu hag̃ua, ko tetã apekue pehẽngue tuichavéva rehe ojaho'i pe tave'ỹ Karakũ, héra he'ise «yvyku'i hũ». Ary 1993 guive, tetãyguakuéra oreko hógape tendyry, y ha gas natural hepyme'ẽ'ỹre, tetã rekuái ome'ẽ chupekuéra, upéicha ojapose ary 2030 peve. Peteĩ umi gas natural rupa herakuãvévagui ha'e Darvaza yvykua, ojeheróva avei «añaretã rokẽ», ombou ko tetãme heta pytagua ohecha ha oikuaa chupe.
Elis Regina
Elis Regina Carvalho Costa, ojeikuaavéva chupe Elis Regina réraicha (Porto Alegre, 17 jasyapy ary 1945 – São Paulo, 19 jasyteĩ ary 1982) ha'e akue kuña opurahéiva Pindoramagua hetaite omba'apo ko mba'epu porã ñemohenda ojeheróva MPB rehe (Pindoráma retãygua mba'epu porã). Omano imitãrusu jave, orekóvo 36 ary, kokaína ha alkoho oipuruitereígui, oiméramo jepe umi he'íva Pindoráma porokuái hatã ikatu ojuka chupe. Heta karai arandu, atõihára ha opurahéiva ambuéva he'i hese Elis Regina ha'e voi peteĩ umi opurahéi porãitévagui opa Pindoráma retãgui.
Hekove
Ha'e Romeu Costa rajy, kuimba'e reko kirirĩva ha Ercy Carvalho Costa memby, kuña reko mbaretéva. Oñepyrũ omba'apo 7 ary orekóvo, ary 1952-pe, peteĩ puhoe ñemyasãiháme, hákatu heta imondýi ha ndaikatúi opurahéi.
Oreko jave 20 ary  ojapo ivirurã amo 15.000 dólar opa jasýre ha oreko hembiaporã ta'angambyrýgui ha herakuãite.
Ka'avo ipotýva
Ka'avo ipotýva ha'e hína ka'avo ojehechavéva oparupi ipotykuaáva, osẽhápe chugui hi'a térã ha'ỹi oñemoña hag̃ua. Ka'avo ipotývagui osẽ hetaite yvypóra rembi'urã ha ñemitỹrã.
Puerto Rríko
Umi Puerto Rríko pegua niko Tetãvore Joapykuéra retãygua tee ary 1917-pe, Tetãvore Joapykuéra Amandaje guasu ohechakuaa upéicha. Oikoramo Tetãvore Joapykuéra poguýpe, ojereko jepe chupe peteĩva umi tetãvore teéicha ha ojeheja avei ojapo hag̃ua iléi guasurã. Puerto Rríko ñesãmbyhy rekosãso oĩ jepe Tetãvore Joapykuéra Amandaje guasu poguýpe, umi Puerto Rríko pegua ndaikatúi oiporavo Tetãvore Joapykuéra mburuvicharã.
Tavusu
miniaturadeimagen|[[Caracas|Karáka, Venesuéla itavusu.]] Peteĩ tetã táva guasu térã, oje'ememéicha tavusu (táva ha guasu) ha'e upe táva térã tekoha ojeporojokuaihápe, oĩhápe opaite umi Tetã remimoĩmby ha ñasãmbyhy. Tetãnguéra oiporavo itavusurã, ipeteĩva ramo térã hetáva.
Ojeipuru ko ñe'ẽ avei oñeñe'ẽvo peteĩ tava guasúre itenondeguáva peteĩ tembiapóre (techapyrãme oje'e Paraguái retãme táva Ka'aguasu ha'eha "yvyra tavusu", ha oje'e Bella Vista ha'eha "ka'a tavusu").
Komóra Guasu
Ko ypa'ũme oiko amo 316 600 tekovekuéra ha ijyvy apekue ohupyty amo 1148 km².
Níher
Níher oime akue Hyãsia ipoguýpe, peteĩ ikolónia ramoguáicha, ohupyty ramo isãso ary 1960-pe. Oime marandupy he'íva Níher imba'eheta ñemohenda ha'e upe ikangyvéva opa Áfrikape ha oje'e amo mbohapýgui mokõi umi oikóvagui ko tetãme imboriahuite. Upéicha, ko yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaha Níher pegua ary 2016-me ha'énte 0,353 ha upévare oĩ ñemoĩ 187ha opa umi tetã ambuéva imbytépe, tetã mboriahuvéva mokõiha, upe Tetã Mbyteafrikagua rire. Ko tetã oiko pyta'ỹme jekopytyjojápe ha ohasa heta golpe de Estado rupive, ko golpe pahague oiko jasykõi 2010-pe, oñemosẽvo tendota Tandja Mamadou, ha'e opyta rire 10 ary ko tetã ñesãmbyhýme. Jasyrundy ary 2011 peve ko tetãre oisãmbyhy peteĩ Aty Milíko omyakãva ñorairõhára ruvicha Salou Djibo, ombohasa rire Níher ñesãmbyhy upe karai ipu'akáva ary 2011 jeporavo tendotarã, ko tendota ko'ãgagua Mahamadou Issoufu.
Tupãsy Ka'akupe
Ary 1912 jave ojejapo Tupãsy Ka'akupe ra'angápe guarã peteĩ mba'yru itatĩgui, ogueraha hag̃ua hi'ári pe ta'anga, upéva niko karai Félix Granda rembiapo, ko ára peve ojeipuru oñemomba'évo ko ta'anga.
Crispín González
Orekórõguare 74 ary ha haimete ohupytývo 55 ary omba’apohague, Crispín González Bordón omanókuri táva Kapiata, Paraguay Retãme; ára 21 jasyrundy ary 2021-pe.
Guarani Ñe’ẽ Rerekuapavẽ
Mba'éichapa heñói rerekuapavê
1994-pe ojegueroike Tekombo’e ryepýpe.
Dólar
Tetãnguéra ambuéva oipuru avei Dólar Tetãvore Joapykuéra pegua, Ekuator, El Salvador, Panama ha Kuarahysẽ Timor oipuru avei iviru teéicha. Kódigo ISO 4217 ko virúpe ha'e USD.
Jean-Jacques Rousseau
Rousseau ha'e avei peteĩ purahéi apohára, ohaiva'ekue heta aranduka pupoty rembikuaaty rehegua. Rousseau ojapo Confesiones, peteĩ aranduka oñe'ẽva hekove rehegua, peteĩva umi peteĩha ko'ãichagua. Rousseau oguerovia yvypóra heñóiha imarangatu ha hembiapo vai'ỹre, ha oikoha pokarẽ ha ñembyasy umi mba'e ojehúva hekovépe ha ojehasáva avano'õme. Oguerovia avano'õ opa ramo, yvypóra ovy'áta ha ipotĩ jeýta.
Makano (puraheihára)
Hernán Enrique Jiménez Pino (Panama, 7 jasypópe ary 1983 jave), ojeikuaa hetavéva Makano réra guýpe, ha’e peteĩ puraheihára ha puraheiapohára panamagua ojapóva rregetõ. miniaturadeimagen|Makano [[2008 jave.]]
Robert Morales
Mba'apokuaa teéva
Robert Morales okakuaa Olimpia michĩvipe; avei oiko peteĩ umi vakapipopo oha'ãva oñembosarái porãveva umi kámpeonatokuérape oiko Olimpia michĩnguérape.
Omaguañe’ẽ
Ko ñe’ẽme ojeikuaava’ekue avei omagua jete, ariana, pariana, anapia, makanipa, ihuata, umaua, kambeva, kampeva ha omaguíno réra guýpe, uvei iñe’ẽharakuéra he’i ichupe "omagua".
Nakáma
Nakáma (hapõñe’ẽme: 仲間), ha’e peteĩ ñe’ẽ oúva Hapõ retãgui ojeiporúva oñehenói hag̃ua peteĩ angirũme, irũme, javevépe térã peteĩ jojápe. miniaturadeimagen|Ñe’ẽ nakáma (ojehaíva hapõñe’ẽme).
Kampála
Kampála (Ingleñe'ẽme: Kampala) ha'e niko tetã Ugánda tavusu ha táva orekovéva tavaygua upe tetãme. Ojehecha oiko ko távape amo 1.650.800 tavaygua ojeipapávo ára 31 jasypokõi 2019-pe ha oñemohenda po tavavo rupive, ojeipapáramo jepe umi táva ijerére ojehecha oiko amo 6.709.900 tavaygua.
Okẽndusu:Ape
{| width="100%" style="background:#FFFFFF; border:solid 1px #8FAACC;" cellspacing="0" cellpadding="8"
Mbyjakuaa • Papapykuaa
Tembiapoporã: Jeroky
Ugánda
Ary 1800 guive, oiko ko tetãgui kolónia Tavetã Joaju pegua, opaite Ugánda retãre oisãmbyhýva. Ugánda oñemosãsónte Tavetã Joaju poguýgui ára 9 jasypa ary 1962-me. Upe guive, Ugánda retãygua heta oñorairõ, amove peteĩ sua tapicha ova va'erã hógagui ha hetaite omano oñepyrũ guive ñorairõ Ñandejára ñorairõhára aty ojepytasóva rehe, peteĩ aty oporomongyhyjéva ha oityséva Ugánda rekuái omoĩ hag̃ua ombuekoviáicha Tupã rekuái.
Quemil Yambay
Orekórõ guare 16 ary, Quemil Yambay osē itávagui, Francisco ha Marco Iglesias ndive, yvy rupi omba'apo hag̃ua purahéipe, itúva omonei'ỹre chupe. Mbohapyve og̃uahẽ peichahápe Coronel Oviedo pe, upei katu Presidente Franco, Itakyry ha Presidente Stroessner pe (Ciudad del Este). Avei opurahéi jepe Foz de Yguasúpe ha ojeherókuri Vapor-kue Aty. Ary 1960 pe, imba'epu aty oñembohetave ha upe guive oñembohérakuri Los Alfonsinos.
Quemil Yambay omendákuri Lidia Mariana-re, omanova'ekue ha chugui oreko peteĩ tajýra. Hembireko ko'ág̃agua héra Lidia Alvarenga ha hendive oguereko mokõi ñemoñare kuimba'éva. Quemil oreko 5 ñemoñare (3 kuña ha 2 kuimba'e) ha 10 temiarirõ. Mokõive ita'ýra niko puraheihára avei: Ulises ha Chahian. Mbaetecoico
Chikunguña
Téra
Pe ñe'ẽ Chikunguña (oje'evo/chikungúña/) oú makondeñe'ẽgui ha he'ise "mba'asy kuimba'e ojere" pevapy ombohasy vaíeterei yvyporakuéra retépe.
Séichele
Itavusu hína ku táva Victoria, ojejuhúva upe ypa'ũ hérava Mahé-pe ha oiko ko távape mbohapýgui peteĩ umi oikóvagui ko tetãme. Ko távape opyta avei upe pepo'atãrupa peteĩva ha ygarupa guasu peteĩva oĩva ko tetãme.
Paláu
Paláu, héra tee hína Tavakuairetã Paláu (Paláuñe'ẽme: Beluu er a Belau, Ingleñe'ẽme: Republic of Palau, Hapõñe'ẽme: パラオ共和国 «Parao kyōwa-koku»), ha'e hína peteĩ tetã hekosãsóva heta ypa'ũme ojejuhúva, tetã peteĩ umi irundýgui oĩva Mikyonésia-pe, ha tetã peteĩ umi 14-gui oĩva Oseanía-pe. Itavusu ha'e táva Ngerulmud ha itáva tuichavéva ha'e voi Koror.
Big Bang
Aipórõ, ore arapy oñembotuicha tuicha ha imba'epytu ro'yve ára ohasa jave. Arapykuaa hína upe tembikuaaty ohekáva ha ohesa'ỹijo mba'éichapa ore arapy oñepyrũva'ekue ha mba'éichapa ojepyso. Umi tapicha arapykuaáre oñemoarandúva oñe'ẽ peteĩ ko mba'ekuaarã Big Bang rehegua oikoite umi mba'e ohecháma arapýre rehe.
18 jasypakõi
Ára 18 jasypakõi ha'e ára 352ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 353ha umi ary hekope'ỹme. Umi 13 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Fernanda Pivano
Tekovehai
Ary 1948 jave, Pivano oñemoangirũ Ernest Hemingway ndive, ha oñepyrũ omba’apo oñondive.
Tatakua
Ymaguare guive yvypóra ojapo opaichagua mba'e mbyakuha, oipuru ita ha mba'e hatã ambuéva oñemongora hag̃ua óga ahoja ikarapãicha, iguýpe térã ijyképe omoĩ mba'e jehapyrã (ymaguare heta oipuru jepe'a) ha ipype omoĩ mba'e ñembyakurã.
Tengwar
thúle:z formen: f  harma:ch  hwesta:h
O:﻿ peteĩ moapopẽ kotyo yvate
Uakari arasa
Uakari arasa (Cacajao ayresi), ha’e peteĩ mymba juehegua okambúva ojejuhúva juehepehẽ kochiu (Pitheciidae) ryepýpe. Oiko yvate Pindorámape, ysyry Arasa gotyo. miniaturadeimagen|Uakari arasa (Cacajao ayresi), oikohápe.
Banjul
Banjul (hérava ymaguare: Bathurst) ha'e hína Gámbia retã itavusu. Oguerekónte amo 34.828 tavayguakuéra, hákatu ojeipapávo opa táva oĩva ijerére ojejuhu amo 357.238 tavayguakuéra (ary 2003 jave). Ku táva opyta St. Mary Ypa'ũme (Banjul Ypa'ũ), upe ysyry Gámbia osẽhápe paraguasu Atlántiko-pe.
Napoleón Bonaparte
Ojegueromandu'a Napoleón peteĩ mburuvicha ñorairõháraicha ipu'akaitéva, oñehesa'ỹijo hembiapokue ñorairõme oparupi mbo'ehao milíkope. Heta umi he'íva ha'eha mburuvicha iporãva, hákatu heta avei umíva he'i ivaiha. Ha'e oguereha umi tetãme ha'e ondyry va'ekue Hyãsia Ñepu'ã mba'e oñemopyenda va'ekue: tekosãso reka, tekosãso jeroviapýpe, oñembopyahuséva tekombo'e ha tetã rekuái. Umi hese ija'e'ỹva ogueromandu'a chupe peteĩ mburuvicha iñañáva oñemomba'eguasúnteva ha ambuéva he'i ha'e ojapoha heta ñorairõ.
Jakutinga
Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: ya'ku + tinga
Mariano Celso Pedrozo
Pa’íramo Mariano Celso Pedrozo omotenondejepe heta tupão táva Paraguaýpe, avei táva Ka’akupépe ha ipahápe Tupão Táva Itauguapegua. Omopu’ãjepékuri heta mitãmbo’ehao ha mitãrusumbo’ehao. Avei omopu’ãkuri Tupão Mba’erenda Itaguaupegua. Ha’éngo oikuaapypukúkuri ñane tavarandu ha ñane ñe’ẽ Guarani. Ojapókuri heta tembikuaareka tavarandu ha Guarani ñe’ẽ rehegua. Ha’éngo ñe’ẽpapára ha mbo’ehára avei.
Japi
Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: ya'pi
Paletína
Paletína (Áraveñe'ẽme: فلسطين, Filasṭīn, Falasṭīn térã Filisṭīn), héra tee hína Tetã Paletína (Áraveñe'ẽme: دولة فلسطين, Dawlat Filasṭin), ha'e peteĩ tetã hekosãso namoañetéiva opa tetã ambuévape ojejuhúva Kuarahyresẽ Aguĩgua yvy pehẽnguéme, ha ijerére ojejuhu tetã Israel, Horytáña, Ehípto ha para Yvy mbytépe ipehẽnguemi.
Simón Bolívar
Ary 1813-pe ojehechakuaa chupe téra herakuã rupi Venesuéla Mosãsohára upe Táva Mérida ñesãmbyhýre Venesuéla retãme, oñemoañete rire táva Caracas upe aryitépe, ojehechakuaaite hérare. Hetaite apañuái ha jejoko omombytasékuri hembiapo Amérikare, upévare he'i hese ha'e niko «karai umi mba'e jetu'úgui» peteĩ kuatiañe'ẽme omondo akue mburuvicha Francisco de Paula Santander-pe guarã ary 1825-pe.
Javatĩ
thumb|250px|Javatĩ Javatĩ ha'e guyra.
Eva Perón
Hogaygua mboriahumi, omboty jave 15 ary ova kuri Buenos Aires távape, upépe oñepyrũ omba'apo mba'eapohára ramóicha, herakuã guasu porã ñoha'ãnga rechaukahápe, ñoha'ãnga puhoe rupive ha ta'angamýime. Ary 1943-pe ha'e kuri peteĩ umi omoñepyrũva apytépe upe Asociación Radial Argentina (Arhentína Puhoe Atyvete) ha ojeiporavo chupe imburuvicharaicha.
Tãimbuku
Peteĩ tãimbuku (epañañe’ẽme, colmillo) ha’e peteĩ tãi ipukuetereíva hatĩ ra’ãngáva, heta mymba okambúva oguerekóva, ojekuaáva ijuru oñemboty jave. miniaturadeimagen|Ko mymba akãnguépe ikatu jahecha hãimbuku.
Para Árave
Para Árave térã para Arávia pegua ha'e niko yguasu upe paraguasu Índikope oĩva ha ojejuhúva Ásia ipehẽngue ñemby kuarahyreikegua rembe'ýre, Arávia yvyapy ha Índia mbytépe. Ko yguasu apekue niko 3 862 000 km², tetãnguéra ko para omohembe'ýva hína Jemẽ, Omã, Pakitã, Irã, Índia ha Mayndíva.
Jaoñe'ẽ
Jaoñe'ẽ ha'e peteĩ ñe'ẽ vantú Áfrikagua, oĩ 1.000.000 oñe'ẽva ko ñe'ẽ Maláuipe, 500.000 Tãsáñape ha 450.000 Mosambíkepe, umi aty wajao ha'e umi oñe'ẽveva ko ñe'ẽ, pe yvy oñeñe'ẽhame hetave ko ñe'ẽ ha'e pe Tãsáña ha Mosambíke tetãkorapy, ombojaova chupe pe ypa Maláui oĩ hagué umi oñe'ẽva nyanjañe'ẽ. Avei oĩ oñe'ẽva ko ñe'ẽ Sámbiape retãme.
Amã
Amã (áraveñe'ẽme عمّان, ʿAmmān) ha'e tavusu Tavetã Hachemita Horytaña rehegua, ha táva orekovéva viru remono'õ, ogavoña ha táva oisãmbyhýva Horytaña retãme. Hyepýpe oĩ 2.000.000 ava kuéra nunga (ary 2008-pe).
Boushaki
Boushaki (árabe ñe’ẽ: بوسحاقي) ikatu oñe’ẽ:
Pororo
Pororo ha’e peteĩ mbojuruheha he’ẽ jukýva térã he’ẽ asukáva, ojejapóva avati okapúvagui. miniaturadeimagen|Pororo.
Feriel Boushaki
Mbo’ehaovusu
Boushaki heñóikuri ary 1986-pe táva Argel-pe, ha omohu'â rire iñemoarandu tenondegua Argelia retâme oho Hyãsia retâme.
Carrera rehegua
Ary 2018-pe ojehecha Boushaki opresenta pe pieza artística hérava Herman Diephuis, Plus ou moins 20 pour commencer ryepýpe, 20ha Festival Artdanthé oñembosako’íva Théâtre de Vanves-pe.
Kinoko Nasu
Kinoko Nasu (奈須 きのこ, Nasu Kinoko, kuimba’e, 28 jasypateĩ ary 1973) ha’e peteĩ apohára hapõgua, ojeikuaa hetavéva ichupe ohaihaguére tembiasagua’u vevúi hérava The Garden of Sinners (avañe’ẽme: Angaipavorakuéra yvotyrokái). Oñehekombo’e Hósei Mbo’ehaovusúpe, mbo’esyry tembikuaaty yvypóra ryepýpe.
Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 2018
Ñembosaraipavẽ Sochi-gua ha'e peteĩha Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe ojejapóva Rrusia retãme. Ary 1980-pe, Ñembosaraipavẽ Arahakúpe ojejapo táva Moskúpe.
Vantu ñe'ẽnguéra
Tembisakue
Umi Áfrikañembygua ipire hũva oñembohéra akue «vantúes» pe apartheid he'iháicha, ko'ãngá ojepotave ha ojepuruve pe ñe'ẽ "sintu" oje'e hag̃ua ko'ava ñe'ẽnguérape.
Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 2018
Ojeiporavókuri ko táva ára 6 jasypokõi ary 2011-pe. Pyeongchang ha'e táva mbohapyha ojapo Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe umi táva Hapõ pegua Sapporo ha Nagano rire. Yvykorea ojapo Ñembosaraipavẽ mokõiháme, Ñembosaraipavẽ Arahakúpe ojejapo peteĩháme ary 1988-pe táva Seúl-pe.
Unesco
thumb|300px|Unesco Poyvi Unesco (ingleñe'ẽme: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization, ha karaiñe'ẽme:Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia y la Cultura) (UNESCO) ha'e Tetãnguéra Joaju atyvete oñemoheñoiva'ekue 16 jasypateĩ ary 1945-pe, ombohape hag̃ua pytyvõ tetãnguéra apytépe yvy tuichakue javeve tekombo'e, kuaaty, tembikuaa arandu ha momarandúpe. UNESCO hína peteĩ pa'ũ heñoihápe apytu'ũroky opaichagua; avei oheka tape omog̃uahẽvo peteĩ ñe'ẽme tetãnguérape teko porãrã ko'ág̃a rupiguáre.
Mandi'i
thumb|250px|Mandi'i (Pimelodus maculatus) Mandi'i ha'e pira.
Tekove'etaita
thumb|300px|Peteĩ [[aguara (Chrysocyon brachyurus), peteĩ mymba juehegua umi 2.5 sua oikóva tekove'etaita Yvy pegua.]] Tekove'etaita  he'ise opa mba'e oikovéva, taha'e mymba, ka'a térã opaichagua ijueheguáva, iñembyatypyre ko Yvy ári, ha umi hekotee avei, taha'e mymba téra ka'avo hetére térã hekóre, upe tekove ñemoambuére oiko hína. Tekove'etaita avei oñembyaty opa umi tekoha renda ha mba'ekuéra ijeréva.
Jeju
Jeju (Hoplerythrinus unitaeniatus) ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ tararira (Erythrinidae) ryepýpe, tekovety Characiformes rehegua. thumb|250px|Jeju (Hoplerythrinus unitaeniatus).
Ju’i kambo
Ju’i kambo térã ju’i ka’i guasu (Phyllomedusa bicolor) ha’e peteĩ ypegua juehegua, juehepehẽ Phyllomedusidae rehegua, oikóva Amasóname. Ko’ã ju’i pyharegua oiko yvyramátape, ha heta mymba ypeguáicha, ipirégui osẽ peteĩ guypegua porombojukáva. miniaturadeimagen|Ju’i kambo (Phyllomedusa bicolor).
Papúa Ginéa Pyahu
Papúa Ginéa Pyahu ijyvy apekuére ha iñarandupy teére sa'i ojehecha oheka hag̃ua mba'e pyahu, ojeikuaaa oĩ ijyvy apekuére opaichagua mymba ha ka'avo yvypóra ne'ĩra oikuaa, ha ojeikuaa avei Papúa Ginéa Pyahu ha'eha peteĩ umi 17 tetãgui ijyvy apekuére ojehecha tekove'etaita guasuitereíva.
Mbarete okakuaa yvýgui kuarepoti ñemosẽ ko tetãme, upéicha imba'ehetave ha ipirapire mba'apo ñemohenda oñemoporã. Oikóramo jepe hetaite tetãygua imboriahuitereíva gueteri, ha oje'e amo mbohapýgui peteĩ umi oikóvagui ko tetãme orekónte 1,25 $ oiko hag̃ua ára ha ára.
Tukandi
Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: tukandí
Lado a Lado
Lado a Lado ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva herava Rede Globo. Oñepyrũ ára 10 jasyporundy ary 2012-pe ha opa 8 jasyapy ary 2013-pe, tembiasagua'u Amor Eterno Amor rire ha Flor do Caribe mboyve, 154 ñembyaty kuéra ndie. Ohai Claudia Lage ha João Ximenes Braga, ha oipytyvõ jehaípe Chico Soares, Douglas Tourinho, Fernando Rebello, Jackie Vellego, Maria Camargo ha Nina Crintzs, omyatyrõ jehai Gilberto Braga, omotenonde Dennis Carvalho ha omotenonde guasuhápe Vinícius Coimbra, ku tembiasagua'u ha'e 80ª "tembiasagua'u 18:00 aravo pegua" ohechauka Rede Globo.
Mandaguari
thumb|250px|Mandaguari Mandaguari eiru rehegua.
Mahatma Gandhi
Índia hekosãsóma rire, Gandhi omoambuese hetãygua reko tee, oñepyrũ ombojoporase umi "indu avano'õ vore" ojeheróva castas (umi shudras he'iséva ‘tembiguaikuéra’, umi pária he'iséva ‘ndaikatúiva ojepoko hesekuéra’ ha umi mlechas he'iséva ‘pytagua’), ha omoporãse oñemitỹhápe. Ivai chupe umi oñorairõséva ojupe ijerovia ambuévare, upéicha ojehechágui Índiape hekosãso ramóva, ha upe aja oipysyrõ umi Islãre ojeroviávare Índia retãme, ipahápe katu, ára 30 jasyteĩ ary 1948-pe, peteĩ ojerovia reíva Indu rapére ha héra Nathuram Godse ojuka Gandhi-pe, orekóvo 78 ary. Hetekue tanimbu oñemoĩ Ganges ysyrýpe.
Iósif Stalin
Iósif Stalin (héra heñóivo Ioseb Besarionis dze Jughashvili) (18 jasypakõi 1878 – 5 jasyapy 1953) ha'e akue peteĩ ojokuaikuaáva Georgia retãgui, oiko chugui Joaty Soviétiko mburuvicha ary 1922 guive omano meve 1953-pe. Ha'e ojupi Joaty Soviétiko mburuvicháicha osẽ rire Vladimir Lenin. Iñeimo'ã ha hekorã hetãme guarã omoambue Joaty Soviétiko reko, upéicha oiko upe tetãgui imbaretete ha ijapekue tuichavéva umi tetã ambuévagui. Omba'apo Marx ha Lenin ñeimo'ã rupive, Marx ha Lenin rembiapokuégui osẽva.
Okẽndusu:Ñe'ẽ
Európa ñe'ẽnguéra: Alemañañe'ẽ, Chekoñe'ẽ, Eloveñañe'ẽ, Elovakiañe'ẽ, Euskéra ñe'ẽ, Ingleñe'ẽ, Hyãsiañe'ẽ, Gyresiañe'ẽ, Itáliañe'ẽ, Karaiñe'ẽ, Lasioñe'ẽ, Neelándañe'ẽ, Ndinamakañe'ẽ, Noruegañe'ẽ, Poloñañe'ẽ, Peroñe'ẽ, Romãcheñe'ẽ, Rrumáñañe'ẽ, Rrusiañe'ẽ, Samogitiñe'ẽ, Seviañe'ẽ, Ukyañañe'ẽ, ha ambuéva...
Ehíto Ymaguare
Ehíto retãygua ohaikuaa umi heróglifo rupive (ta'anga'i ohechaukáva mba'e opaichagua), ojapo hikuái opy tuichaitéva ha tyvy yvateitéva ojeheróva pirámide, oñemuite hikuái umi tetã ijykeguáre ha heta ñorairõ guasúpe ipu'aka porã. Ojerovia hikuái hetaite tupãre ha jeroviaháre, umi pa'i Ehíto pegua imba'ehetáva ha ipoguasúva. Umi oisãmbyhýva hesekuéra, Faraõ, oje'e hese Tupã ra'yha.
Rruánda
Rruánda retãyguakuéra imboriahu, hákatu ára ha ára oñemoporãve ha ipirapire mba'apo ñemohenda oiko porãve avei, tetã okakuaavéva opa umi tetã Áfrikape. Hetaite Rruánda retãygua oñemitỹ oiko hag̃ua ára ha ára, hákatu ojehecha pya'e okakuaa yvýgui kuarepoti ñemosẽ ko tetãme ha koga'a ñemu. Ko tetã itáva tuichavéva ha'e Kigali, ko tetã itavusu avei, amo 1.130.000 tavaygua oiko pe távape. Táva guasu ambuéve oĩva ko tetãme ha'e Mbutáre, Rruánda itavusukue, ha Muhanga.
Tukũ
thumb|250px|Tukũ Tukũ ha'e pindo.
Pundie tembehãigua
IRH-pe pundie tembetãigua
Umi pundie tembetãigua ohechakuaáva Iñe'ẽpu'andu Raity Hetatetãgua (IRH) rupive ha'e:
Umi pundie tembehãigua ykegotyópeva (consonantes labiodentales laterales) pehẽngue oĩva pe IRH haipyrépe inỹpytũ. Péva he'ise ko'ã pundie ndoikóiha. Pe pundie pytuhẽva [f] ha [v], añetehápe, oguereko jepi peteĩ pytu rehegua ñemosãso ykegotyópeva, ha katu ndaipóri ñe'ẽ ombojoajýva juru mbytepegua-gui, ha pe ñemoambue ndojehechakuaái avei.
Ojehúva rehegua
Ñe'ẽñemi oñeñe'ẽvape tyapu tembetãigua jepivegua añoite ha'e umi pundie pytuhẽva ha pe pundie ndopokóiva. Pundie tembetãigua py'éva ojejuhu hetáme michĩmi umi pamokõi-gui, ha katu aipo pundie ha'e ojejoko Ávyrika mbytépe ha ñembykuarahyreiképe. Ambue ñemohenda ojejapohápe oñemoñe'ẽ ndive (lugar de articulación), umi pundie tembekõigua ha'e ojepuruvéva (upíva, pundie tembehãigua ndive, oñondive ojapo pundie tembegua aty).
Pundie hãitembegua
Pundie hãitembeguápe g̃uarã muanduhe IRH mbotuicha (extenciones del AFI) iky'áva ñe'ẽ g̃uarã ha'e peteĩ jehasaha haiyvatéva (punte superscripta), ⟨◌͆⟩, oúva pundie tembetãigua muanduhe rehe: ⟨m͆ p͆ b͆ f͆ v͆⟩. Ikatu umi pundie hypy'ũ, tyapukõi ha pundie tĩguáva mboyvegua ramo, avei.
Bactrocera costalis
Marandeko
Jaho’i’ohára Shiraki, 1933.
Arapasu ka'atĩ
Hete
Ituichakue ha'e 19, 5 gotyo 21 cm. Iñakã hũ ha morotĩ, ijatukupe pytã kanela. Ipyti'a ha ipy'a morotĩ ha marrõ kangy. Itĩ mbuku, po'i ha karapãmi, pytãngy térã morotĩ.
Pira’ape
Mandu’apykuéra
miniaturadeimagen|Anguja ruguái.
Rruánda retãyguakuéra jejuka heta
Rruánda ohupyty mboyve isãso ha oiko aja Véyhika ipoguýpe, tetãygua ipehẽngue michĩvéva ojeheróva tutsi oisãmbyhy tetãre; hákatu, ary 1961 guive ary 1994 peve hutu kuéra oisãmbyhy.
Ishir Chamacoco
Tembiapoporã ha tembipurukuéra
Umi vosa’i karaguatágui ojejapóva, 10 cm ipekue ha ipukukue, oipuru umi omymba térã opirajukáva oñongatu hag̃ua leznas, amuletos de caza, petỹ ha pitarã.
Jerovia ha mombe'ugua'ure
Osiazyr: La Creación del mundo y el hombre. Ojapopaitéva, oĩva guive. Oñembojoja yvytu, ndojeikuaáiva hendatee, kuarahy ha jasy ndive, ha’eha Santísima Trinidad, religión cristiana-pegua joguaha.
Pigárago guasu
Pigárago guasu térã Steller pigárago (Haliaeetus pelagicus) ha’e peteĩ guyra oikóva Koréa, Hapõ, ha yvate Chínape; ha Rrúsia Paraguasu py’aguapy yrembe’ýre. miniaturadeimagen|Pigárago guasu.
Tururi
Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: turu'ri
Tamandua (jueheguaty)
Tamandua ha’e peteĩ mymba jueheguaty, ojeikuaáva tamandua térã kaguare réra guýpe. Ko’ã mymba oiko Méhiko, Mbyteamérika ha Ñembyamérikape. miniaturadeimagen|Tamandua (Tamandua tetradactyla).
Uakari (jueheguaty)
Kakajáo (Cacajao), oñembohérava avei guakari térã uakari, ha’e peteĩ mymba jueheguaty okambúva ojejuhúva juehepehẽ kochiu (Pitheciidae) ryepýpe. thumb|250px|Cacajao calvus (kuimba’e). Carajao jueheguaty réra ikatu ou tupiñe’ẽgui.
Aristóteles
Aristóteles ha'e akue peteĩ arandupykuaatýre oñemoarandúva Gyrésia Ymaguare pegua. Ha'e niko oĩ umi ikuaapavẽ mba'eguasuvéva apytépe, ha Platõ ndive oje'e hesekuéra niko umi Arandupykuaaty omoñepyrũ va'ekue, hembiapokue ha iñeimo'ã mba'eguasuite niko Yvy vore kuarahyreikeguápe.
Tavakuairetã Saáragua Árave Jekopytyjojáva
Tavakuairetã Saáragua Árave Jekopytyjojáva (Áraveñe'ẽme: الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية, Al-Ŷumhūrīyyah Al-`Arabīyyah Aṣ-Ṣaḥrāwīyyah Ad-Dīmuqrāṭīyyah ha Karaiñe'ẽme: República Árabe Saharaui Democrática) ha'e peteĩ tetã hekosãso namoañetéiva opa tetã ambuéva, ijyvy apekuére oñembojára tetã Marruéko ha Mauritáña oiko rire ary 1975-pe Epáña ñesẽ upe kolóniagui ojehero akue Saára Epáñagua, ha upéi Marruéko omoĩmba ko yvy pehẽngue ijyvy apekueteepýpe jasypoapy 1979-pe, tetã Mauritáña osẽ rire.
Tavakuairetã Saáragua Árave Jekopytyjojáva hekosãso oñemoañete 84 tetã rehe, ko tetã hetakue oñemoambue he'iháicha ñavõ maranduhára. He'iháicha Európa Joaju Amandaje Guasu, 54 tetã omoañete ko tavakuairetã hekosãsoha. He'iháicha upe «maranduhára Saára Marruékogua» 27 tetã omoañete ko ko tavakuairetã hekosãsoha ary 2011-pe, hákatu he'iháicha ko Aty Polisário amo 80 tetã omoañete. Ko tetã oĩ hína Áfrika Joatýpe.
Aserikuéra
Aserikuéra niko umi hetavéva Aservaijã retãme (amove 90%), oisãmbyhy hikuái ko tetãre ha oiporavopa tetã rekuáire. Aserikuéra Aservaijã retãme ndaha'éi umi Irã retãgui, Aservaijãme niko ndoguerekovéima hikuái ijeroviapy, ku tetã hetaite oiko Joaty Soviétiko poguýpe ha hetáva umi ndogueroviáiva Tupãre. Amo 98,8% aserikuéra apytépe Aservaijã retãme omoñe'ẽkuaa ha ohaikuaa.
Pajura
Pajura ha'e yvyra.
CNN
CNN (Cable News Network) ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Japopapyre 1 jasypoteĩ 1980-pe.
Anu
Ojejerovia ha'e ikatuhague oñembohovake umi iñangaipáva, ha ojapohague mbyjakuéra oiko iñorairõhára ramo ohundipa hag̃ua iñañávape. Hembiguái ha ipytyvõhára ha'e akue tupã Ilabrat.
Jain Dharma
Jain Dharma ha'e niko peteĩ jeroviapy ymaguareite oñepyrũ Índia retãme. Oĩ amo 6 sua ojeroviáva, tenondeite oiko Índia retãme. Ombo'éva opaite tekove hi'ánga hína (taha'e ha'éva yvypóra térã mymba), arapy oñemboguata ha oñemohenda tupã'ỹre, arapy ipaha'ỹre ha upe tapicha ohenonde'áva umi mba'e vai ipy'apýgui ha ohypyty teko yvategua oñembohéra «ipu'akáva» (jáina).
Jain Dharma ombo'e kóva niko peteĩ jeroviapy iñepyrũ'ỹva ha ipaha'ỹva, oĩramo jepe ñehesa'ỹijo ohechaukáva ko jeroviapy ypy ha iñemohenda peteĩha ikatu oñepyrũ akue amo saro'y IX Kirito mboyve. Upéicha ikatu ja'e ko jeroviapy oñepyrũ akue Índo avano'õme (tekovekuéra oiko va'ekue 3300 Kirito mboyve guive 1300 Kirito rire peve ysyry Índo jerekuévo), heta Indu jerovia rekóicha ikatu ja'e oñepyrũ avei upépe.
Guana
Ohaygua reko, mba'erepykuaa, tekombo'e, tembi'urã
Ko mbohapyha rembiapo ha'e: oipykúi aty jerére omombe'u hag̃ua tendota 2-me opa mba'e vai ha'e ohecháva, omobe'u jey hag̃ua péva tendota 1, omotenondéva opa mba'e upépe oikovaírõ sapy'apy'a ha omoneĩ térã ombotove tavaygua tembijerure, og̃uahẽva chupe oñemohendaháicha ko'ã mbohapy tendota.
Schaan
Schaan ha'e hína Liechytenteĩ itáva orekovéva tekovekuéra ipype, ary 2015-pe ojeipapa amo 5 959 tavayguakuéra oikóva ko távape.
CTV Television Network
CTV Television Network (CTV) ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Kanatãgua. Japopapyre 1 jasypa 1962-pe.
Ayoreo
Tenda oikohápe
Paraguáipe oĩ porundy aty: Isla Alia, Guidaichai, Cucaani-pe (ojekuaáva Ayoreo yguasu rembe'yguáramo); upéi oĩ atykuéra: Campo Loro, Chovoreca, Jesudi, Ebetogue, Aocojandi ha ipahápe Tunucujai.
Ohaygua reko, mba'erepykuaa, tekombo'e, tembi'urã
Ayoreo oñangarekoiterei hesãire, ha'e araka'eve ndo'úi guaripóla, térã ambue mba'e ojapovaíva hetépe, ndojapói orgía, katu, mitãrusukuéra oikokuaáva ikuña térã ikuimba'éndi og̃uahẽ meve ñemendáme. Hekoypykuaa oĩ ijeroviápe, kóva ohechauka mba'éichapa oiko ijehe, ambue ha tavayguakuérandi.
Ambue tapicha henondéva ijapytepekuéra ha'e dahisnaí: ha'e tavaygua chamán. Iñambue voi atykuéra oĩva upe rupi. Dahisnai Ayoreo ndoipurúi ka'a ruvicha; omonguera ñe'ẽ, purahéi ha ipytu ndive. Ha'e añónte ikatu oipuru cóndor rague, ha mavavéva ndojapokuaái mba'e vai chupe. Ambue tapichakuéra tavayguápegua oñemopehẽ ha'érõ: mitã, mitãrusu, kakuaapáva ha tujakuéra. Omendáva oike kakuaapáva aty apytépe.
Ogayguápe, kuña ha ména ojohayhuete. Kuimba'e ohayhu añetéva'erã ikuñáme opyta hag̃ua heko pukukue aja hendive; kuña ñe'ẽ ha'e peteĩ mba'e tuichapajepéva ménape ğuarã ha avei kuimba'ekuéra oime vove aty korápe ndaikatúi péicha péichante og̃uahẽ peteĩ ñe'ẽme, kuña akãngeta'ỹre.
Maka
Ohaygua reko, mba'erepykuaa, tekombo'e, tembi'urã
Makakuéra ha'e aty Chákopegua ipahaitéva, kuimba'ekuéra mbohapypa ary tapykuépe oipuru gueteri pytasã jeguaka ojejapóva ñandu raguégui. Oho mboyve ñorãirõme oguereko jeguaka iñakãre. Ombosa'y hovakuéra, oguerohory pytã. Kuña omendámava oñembosa'y hovýpe.
Umi mba'e omymbajuka hag̃ua ha'e: ka'aguy ñemonde ha ambue mba'e.
Jerovia ha mombe'ugua'ukuéra henondevéva
Tenda oikohápe: Inmaculada (Concepción), Guayaki Cua (Caaguazu), Ykua Porã (Caaguazú), Pati'y (Encarnación), San Rafael, San Agustín (Ciudad del Este), Korumbakue (Mariano Roque Alonso), San Francisco de Asís - Cerrito (Benjamín Aceval), Chaco I (Villa Hayes).
Gavõ
Gavõ imba'eheta umi tetã Áfrika Kuarahyreikégua mbytépe, oĩgui ijapekue guýpe heta itakyra ha Gavõ oñemukuaa itakyra tetã ambuépe. Gavõ retãygua rekove oñemoporã, hákatu hetaite mboriahu oĩmeméva imbytépe.
Yakã Pindapói Guasu
Yakã Pindapói Guasu (epañañe’ẽ: arroyo Pindapoy Grande) ha’e peteĩ yakã ojejuhúva Arahentína Tavakuairetãme
Ñorairõhára
miniaturadeimagen|390x390px|Ñorairõhára Paraguáigua [[Ñorairõ Paraguáigua jave (1864-1870).]] miniaturadeimagen|Ñorairõhára [[Alemáña Mburuvi|Alemáña Mburuvigua ary 1915-pe oiko jave Ñorairõ Guasu Peteĩha.]] Peteĩ ñorairõhára ha'e peteĩ yvypóra oikéva peteĩ tetã hekosãsóva guarini'atýpe, oñangareko hag̃ua hese térã upéva oipotávagui, oikévo kóvape oiko chugui peteĩ milíko guarini'atýpe, ápe ikatu oike kavajeríape, artilleria, infantería ha hetave.
Samóa Amérika pegua
Samóa Amérika pegua térã Samóa Tetãvore Joapykuéra pegua (Ingleñe'ẽme: American Samoa; en samoano: Amerika Sāmoa o Sāmoa Amelika) ha'e hína peteĩ yvy pehẽngue noĩri Tetãvore Joapykuéra ipype, hákatu oĩ ipoguýpe, paraguasu Py'aguapýpe jejuhu. Ha'e hína umi 17 yvy pehẽnguégui peteĩva ONU oñangareko ohupyty hag̃ua hekosãso ha opa hag̃ua mbeguehápe kolónia tetã ambuégui ijyvy apekuépe. Ojejuhu ijerére, yguasu rupive, Ypa'ũnguéra Cook kuarahyresẽ ngotyo, ñemby gotyo ypa'ũ Tonga, ha amo 500 km yvate gotyo pa'ũ Tokelau, ha kuarahyreike goyto ypa'ũnguéra Wallis ha Futuna. Itavusu ha táva orekovéva tavayguakuéra ipype ha'e Pago Pago, Tutuila ypa'ũme.
Mérida (Epáña)
Mérida ha'e hína peteĩ táva Epáñame, tetãvore hekosãsóva Extremadura itavusu. Ko távape oiko amo 59 548 tapicha (2020 aja).
Tyeguasu
Teñói mboyve ñeñangareko omoporã tyeguasu ñemohu'ã. Kóva apytépe ikatu oje'umie mba'ehái yvyraroguerekoguigua, ndoje'uiva'erã ñanavai ha káña, ojejapova'erã teteñemongu'e, tuguy tesa'ỹijo ha tete tesa'ỹijo. Mba'e vai oikóva tyeguasúgui ikatu ha'e: tuguypyatã atã tyeguasúpe, tuguyasuka tyeguasugua, tuguypokã ndoguerekóiva itakãndua, py'ajere ha gue'ẽ mbarete, ha ambue. Tyeguasu hi'are 37 arapokõindy guive 41 peve. Hi'ára voi oho arapokõindy 37 guive 38 peve. Hi'araitépe oho arapokõindy 39 guive 40 peve. Hi'ára are ha'e 41 arapokõindy. Arapokõindy 41 rire ojehero “hi'ára rire”. Mitãra'y heñóiva 37 arapokõindy mboyve, oje'e heñoiha hi'ára mboyve, ha ikatuve oguereko mba'asy, ha'eháicha apytu'ũ akuruchĩ. Iporã upe membysẽ noñemoñepyrũirõ mba'e apopyre ndive, ha'éva membysẽ jeguerahara'ã térã tye pirekytĩ, ohasa mboyve 39 arapokõindy, noñeikotevẽirõ ambue ñepohãnokuaapy mba'ére.
Karakaru (jueheguaty)
Karakaru (Caracal) ha’e peteĩ mymba jueheguaty okambúva ha ho’úva so’o, ojejuhúva juehepehẽ Felidae ryepýpe, oñemoha’ãngáva mokõi jueheguáre. miniaturadeimagen|Karakaru tapiagua ([[Caracal caracal).]] Hikuái mbarakajarundi ituicha’ỹva, ikóva Áfirika savãnape ha Ásia yvyku’ipasúpe.
Rrúsia ha Turykía Ñorairõ (1568-1570)
Rrúsia ha Turykía Ñorairõ (1568-1570) ha'e akue peteĩ ñorairõ oikova'ekue ary 1568 guive ary 1570 peve, ko ñorairõme oñombohovái Rrúsia Sárato ha Mburuvi Otománo, kóva oipytyvõvo ichupe pe Kiriméa Kanato.
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1900
thumb|340x340px|Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1900. Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1900 táva Parĩ-pe ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2ha ojejapóva ára 28 jasypokõi guive ára 12 jasypoapy peve ary 1900-pe, táva Parĩ-pe, Hyãsia retã itavusu. Oñembyaty ha ojapo vaekue pe Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua.
Lengua
Jerovia ha mombe'ugua'ukuéra
Ojokupyty rire Misión Anglicana ndive, misioneros he'i kilyikhama ha'eha aña retã rehegua.
Censo ary 1992-peguápe, ojeipapa 9.501 ava.
Oñemohenda ko'ãva tenda rupi: Madame Linch, Asunción-pe, Pozo Colarado-pe Estancia Santa Juanita, Puesto Estrella Sola, Estancia Riachito, Estancia Yasamathasla, Riacho Grande, Deolinda, Los Lapachos, Estancia Lota S.A, Estancia Amora, Estancia Lucero, Esperanza, Misión Central Makthlawaiya, Rancho del Monte, Puerto Karaja Vuelta, Estancia Buena Vista, Estancia Quebrachales, Estancia Bretona, Estancia Los Tamarinos, Estancia Salazar, Estancia Alborada, Estancia Yakukay, Estancia Maroma, Estancia Ledezma, Estancia Medina-kue, Estancia Setenta y Cinco, El Estribo, Santa Fe, Paratodo I, Dos Palmas, San Carlos, Palomito, Alegre, Caranda, 20 de Enero, Yatmata, Sombre Piri, Nazareth, Sombreo Piri-Enxet, Muijik, Km 270, Km 316, Pome, Campo Largo, Campo Nuevo, Natem Amyip, Paz del Chaco, Nueva Vida, San José, Armonía, Pozo Amarillo Centro, Pozo Amarillo Colonia 1, Pozo Amarillo Colonia 2, La Esperanza, Benjamín Aceval-pe, La Patria, Laguna Hũ, Puerto Pinasco-pe, Hoffnungsau, Kronstal, Hochstadt, Molino Menonita.
Yvy Marãe’ỹ Fundación
Tembihecha
Rohechase tetã iñe’ẽheta ha hembikuaahetáva, oñemomýi ha oñeipysyrõhápe tetã ñe’ẽ ha tetã rembikuaa arandu, hekotee, yvypóra reko ha tapicha derecho ñe’ẽ rehegua, noñembo’ykeihápe avavetéva tetãyguárape.
31 jasypo
Ára 31 jasypo ha'e ára 151ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 152ha umi ary hekope'ỹme. Amo 214 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Ñorairõ Vokerón ha Sause
miniaturadeimagen|[[Uruguái ñorairõhárakuéra.]] Ñorairõ Vokerón ha Sause ha'e peteĩ ñorairõ oiko akue Ñorairõ Paraguaigua, oiko akue 16, 17 ha 18 jasypoteĩ 1866-pe. Ape Paraguái ombohovaíUruguái, Arahentína ha Pindoráma Mburuvi-pe.
Mimby
Oñembotývo ha ojeipe'ávo umi kuára ipirekáre oñemoambue ipu, ha upéicha oñeñatõi hekopete.
Mba'asypararã
thumb|Mba'asypararã [[popĩami|ipopĩami.]] Mba'asypararã ha'e pe mba'asy omosarambi yvypóra rete, guyra ha opa mymba okambúva rete, peteĩ víru ojapo ko mba'asy. Ombohasy ñane akã, ñande py ha ñande po kuéra, ome'ẽ akãnundu ha ñañeñandu vai.
Sanapana
Apopy ha tembipurukuéra ojeipurúva
Sanapanakuéra ojapokuaa pumbasy; ha'ekuéravoi ojapokuaa hembipuru upevarã, taha'e flauta, tambor, violín ojejapóva samu'ũgui.
Parapyte Ñorairõ
Ipaha rire
Umi itakyra kua ojekapaite ha ombyai pe tave'ỹ Kuáite-pe.
Tekokangy
Umi mba'asyapypẽ oĩ pe hekokangýva oñeñanduháicha: py'ỹinte ovy'a'ỹ ha oñembyasy, ikaigue vai, ipochy rei, ipirevai, naikyre'ỹi, noha'arõi mba'eve hekovégui ha nomba'apovéima yma omba'apoháicha. Tuichaitépe ojehecha va'erã pohanokuaa rupive hekokangývapa térã ndahekokangýiva, ikatu pe hekokangýva noñembyasýi, ikatu naikyre'ỹi mante hekovére ha noñeñandu porãi oikórõ umi mba'e oporombovy'ávape, ikatu oñandu avei ára ohasa mbegueve.
Georgia
Ára 7 jasypoapy ary 2008-pe ku Georgia retãvore hérava Ñemby Osétia ha Georgia oñorairõ, Ñemby Osétia osẽ guive Joaty Soviétiko ohekágui isãso. Ku Georgia retãvore ambuéva, Avihásia, oipytyvõ avei Ñemby Osétia ohekágui isãso avei, ha Rrúsia oipytyvõ umi mokõi tetãvore. Rrúsia ha mokõi Georgia retãvore ipu'aka, ohupyty isãso, hákatu heta tetã ndohechakuaái isãso ha omoañte Georgia ha'eha tetã peteĩ rekóva. Amérika-pe, Nikaragua ha Venesuéla mante ohechakuaa Ñemby Osétia ha Avihásia isãsoha, ha Európa-pe Rrúsia mante ohechakuaa.
Karambúko
Karambúko, hérava avei vinoráma, arómo térã kuhi (Vachellia farnesiana), ha’e peteĩ yvyra juehegua ojejuhúva jueheguaty Vachellia ryepýpe. Ko yvyra ha’e Kúkuta tavaguasu hechaukáva, Kolómbiape. miniaturadeimagen|Vachellia farnesiana.
Huaycán
Ava
Ko távape oiko 160.000 ava.
Supukukue irundykejojáva
Supukukue irundykejojáva ha'e hína pe oha'ãva apekue renda ituichakue peteĩ supukukue ijykére, irundykejojáicha. Ombojoja hína sua m2 (1 000 000 temira'ãha irundykejojáva). Upe Ta'ãhareko Hetatetãrehegua ñemohendápe (SI) oipuru taikuéra km² ohechauka hag̃ua ko mba'era'ãva (ndoguerekói kyta térã ambuéva).
Karambei
Karambei (Carambeí) ha’e peteĩ Pindoráma tavanda tetãvore Parana rehegua. Oguereko 23 415 tavaygua (ary 2021 jave). miniaturadeimagen|Karambei guarakapa. Héra ou poytugañe’ẽgui "Carambeí", ha kóva avañe’ẽgui karumbe ha y ñe’ẽgui.
La usurpadora
La usurpadora ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Méhikogua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava Televisa. Oñepyrũ ára 8 jasykõi-pe ha opa ára 24 jasypokõi 1998-pe iñembyatýva 102 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Gabriela Spanic, Fernando Colunga ha Libertad Lamarque.
Rrúsia ha Turykía Ñorairõ (1676-1681)
Pe Rrúsia ha Turykía Ñorairõ ary 1676 guive 1681 peve, ha'e peteĩ ñorairõ oñepyrũva'ekue ary 1676-pe ha opa ary 1681-me, ha oñorairõhápe Sárato Rrúso ha umi Kosakokuéra Saporoshia-gua oikóva pe ysyry Dniéper kuarahyreiképe ha ohayhúva Rrúsiape, ha ombohovái chupekuéra pe Mburuvi otománo ha umi Kosakokuéra Saporoshia-gua oikóva pe ysyry Dniéper kuarahyresẽme ha oipytyvõ chupekuéra umi tartarokuéra Kirimeagua ohayhúva Turykíape. Ko ñorairõ oñepyrũ umi oñorairõva oñemomba'ese hague Ukyáña yvypaite rehe. Ko ñorairõ opa ojejapóvo pe kuatia Vajchisarái, ojapóva pe Sárato ha Mburuvi otománo tetãkorapy ysyry Dniéper-pe.
Membysẽ rire pámo
Membysẽ rire pámo, ojeikuaáva avei pámo memby rire, akãnundu membysẽ rire térã mitãrupa akãnundu, ha'e peteĩ mymbachu'ĩgua pámo upe kuña ñemoñarã tetepy rapegua, oiko rire mitã reñói térã membykua rei. Techaukaha ha mba'asyapypẽ apytépe ojetopa jepi akãnundu ojupivéva 38°C ári, ty'ái ro'ysã, tye guy rasy, ha ikatu avei tako ry inéva. Kóva oiko jepi 24 aravo ohasa raẽvape, ha umi pa ára pa'ũme membysẽ rire.
Robert Boyle
Herakuãite tembikuaatyhára ramo, tuichaitépe ojapógui pe tekorã Boyle pegua (he'íva mba'éichapa oiko mba'etĩ), oje'e avei hese ha'eha pe kímiko javegua peteĩha, upévare ikatu oje'e oĩha umi omboypy va'ekue apytépe ko uno de los fundadores de la kímika javegua. Hembiapokue hérava The Sceptical Chymist (Pe kímiko ndoroviareíriva) mba'etuichaitéva kímika rembiasakuépe.
Rróma Mburuvi
Oiko aja Rrómagui peteĩ tavakuairetã tuichaite oñombohovái Cartago rehe, ko táva niko omosarambi ipokatu kuarahyreike ha ñemby gotyo para Yvy mbytépe rembe'ýpe ha upéicha Rróma rehe oñoha'ã, hákatu ho'a ko táva ha ndaipu'akái umi ñorairõ púnika rire, ã ñorairõme ojehecha Rróma imbareteveha Caratago-gui ha ipu'aka hese. Upéicha Rróma pokatu osẽ Itália yvyapýgui ha mbeguehápe oñemosarambi oñembojáravo yvy apekue pyahúvare.
Kópa Paraguái 2018
Kópa Paraguái 2018 ha'e akue pe Kópa Paraguái peteĩha (I), ha ombohasa Club Guaraníme Kópa Ñembyamerikana 2019 peguape, kóva ha'e hagué pe pu'akaveva ipu'aka rire Olimpia rehe.
Ñeha'ãnguéra Tetãvorekuéra pegua
Aty 3 - Kórdillera - San Pedro
Taity
Taity niko mba'e mymbakuéra ojapo oñemo'ã ha ojejaho'i hag̃ua, mymbakuéra omoñemoña haitýpe imemby. Hetaite umi ohaitypóva, guyrakuéra ohaitypo oñangareko hupi'áre anitei ho'ysãve hete'akukuégui, upéicha avei ojapo umi mymba otyryrýva, oĩ jepe umíva Y|ýpe ohaitypo. Tymbachu'i ha ñandu ohaitypo ojejaho'i hag̃ua ha oheka hembi'urã. Oĩ avei mymba okambúva ohaitypo oñemo'ã hag̃ua ha hogarã.
Kópa Paraguái 2018
Tetã Ñeha'ã
Tetã Ñeha'ã oñepyrũ jasypokõi opakuevo. Ko kópa oñeha'ã Kópa Ñembyamerikano oñeha'ã háicha, ha pe pu'akaveva ohota pe Kópa Ñembyamerikana ary 2019 peguape Paraguái 4 icha. Pe pu'akaveva oho mavo peteĩ kámpeonato okapeguape, pe pu'akaveva mokõiha ohasata, ha pe pu'akaveva mokõiha oho mavo peteĩ kámpeonato okapeguape, ohota pe pu'akaveva mbohapyha, ha kóva oiko je'y mavo ohota pe oĩva poapyhape Peteĩha Divisiõme.
Ñeha'ã Peteĩha
Oñepyrũ jasypoteĩ ha opa 5 jasyporundy ary 2018. Oñemohovaí umi 48 atyguasu ohasa'ekue 24 kurusupe mokõi atyguasu peguape, ñeha'ã ñemosẽme, peteĩ ñu maváve mba'eva, ohasa pe pu'akaveva ha peteĩ ñeha'ã opytavo joja oñeha'ã penal. Ojejapo hag̃ua umi kurusu ojejapo peteĩ ñeha'ã ijykegua ára 29 jasypoteĩ ary 2018-pe, kóvape umi 12 atyguasu Peteĩha Divisiõ pegua (oñembohérava 1 guive 12 peve) ha 12 Divisiõ Mbyteguagui, (13 guive 24 peve), oĩme ñokendavoka A-pe, ha umi 4 ohembýva atyguasu Mbytegua katu ohasa'ekue umi ñeha'ãnguéra mboyvegua (25 guive 48 peve) oñemo'ĩ ñokendavoka B-pe, ombohovaívo umi atyguasukuéra ñokendavoka peteĩha pegua umi atyguasukuéra ñokendavoka mokõiha ndive. Cerro Porteño ha Olimpia oñembohéra 1 ha 2 heiháicha pe ijykegua ojejapova'ekue, ani hag̃ua ko'ava oñembohovaí mbo'íeterei.
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1904
thumb|340x340px|Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1904. Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1904 táva St. Louis-pe ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 3ha ojejapóva ára 1 jasypokõi guive ára 23 jasypateĩ peve ary 1904-pe, táva St. Louis-pe, Tetãvore Joapykuéra retã itavusu. Oñembyaty ha ojapo vaekue pe Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua.
Heymáña
__DISAMBIG__ Heymáña térã Germania ikatu he'ise heta tenda ha táva, ha mba'e ambuéva avei:
The Salt of the Earth
The Salt of the Earth ha'e peteĩ ta'angamýi moha'angapyre Hyãsia ha Pindoráma retãgui ojejapo 2014-pe ha omotenonde Wim Wenders ha Juliano Ribeiro Salgado. Imba'eapohára tenondegua ha'e Sebastião Salgado.
Elvis Presley
Ojehechakuaa Presley ha'eha peteĩ umi tekove herakuãvévagui saro'y XX reko arandupýpe. Iñe'ẽ pu py'ahetáva ha opuraheikuaáva opaichagua mba'epuporã, hetave mbytépe upe country, rock, góspel ha blues. Upéicha avei, ha'e niko upe opurahéiva año oñemuvéva imba'pu rembiapo. Oñemomandu'a chupe 14 jopói Grammy rehe, mbohapy ipu'aka ha hembiapo guasu herakuãite avei ipu'aka peteĩ oreko aja 36 ary. Ary 2016-pe, upe atyvete Recording Industry Association of America omoañete Elvis ha'e upe oñemuvéve mba'epuporã mba'ekuéra opa áragui Tetãvore Joapykuérape, The Beatles ha Garth Brooks rire.
Tape guasu 5 (Paraguái)
Tape guasu 5 heratee karaiñe'ẽme ha'e Ruta Nacional N° 5 "General Bernardino Caballero", ha'e peteĩ tape guasu oĩva Paraguái retãme, ku tape tenondeguaite, upérupi ohasa heta mba'yrumýi guasu ogueraha ka'a, yvyra ha sóha, oipytyvõ heta tekove kuéra oikove yvate gotyo retãygua, ojoajúva táva Concepción pe táva Pedro Juan Caballero rehe, ombojoaju avei ko'ã táva mokõi Cháko Paraguái ndive. Ipukukue ha'e 355 km.
Lionel Messi
Oje'e ha'eha pe vakapipopo oha'ãva pu'akaveva yvýpe ha peteĩ umi ipu'akaveva yvy rembiasakuepe,​ ha'e pe ipeteĩva Vakapipopo ha'ãhára rembiasakuepe oñeme'ẽvape, pokõi Manga Kuarepotiju, pokõi FIFA jopói pe ha'ãhára pu'akavevape, poteĩ Sapatu Kuarepotiju ha mokõi Manga Kuarepotiju Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ pegua. 2020-pe, oiko pe peteĩhaiteva Vakapipopo oha'ãva ha peteĩhaiteva tekove arahentínaguape oñeme'ẽvape peteĩ jopói Laureus ha oñemoinge Dream Team Manga Kuarepotiju peguape.
Jurupoka
Jurupoka (Hemisorubim platyrhynchos), hérava avei jerupoka, jeripoka, térã jiripoka, ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ Pimelodidae ryepýpe, pira mbarakaja (Siluriformes) juehegua hekovety rehegua. miniaturadeimagen|Jurupoka (Hemisorubim platyrhynchos). Ko pira réra ou tupi-guaraniñe’ẽgui, ñe’ẽnguéra "juru" ha "poka" joajúgui. Paraguáipe ha ijerére, epañañe’ẽme ko pirápe oje’e "tres puntos".