cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pantanal
Fuerte Olimpo rupive
Peteĩ colina yvate ári ojejapo pe fuerte Borbón, ary 1792 jave umi España-gua rupi, oñemombarete haguã hikuái umi Bandeirantes portugueses oike jave ko tenda rupi. Pe fortificación ojejapo itágui ha oĩ pe tenda ijyvstevehápe, ha'etéva peteĩ óga juru ysyry ha pe bahía ári.
Guyra opaichagua
thumb|250px|center|Chauna
Luisiana
Luisiana ha'e peteĩ estado Amérika Retãvorekuéra Joaju-pe ko'a oguereko petei territorio 134.264 Km² upevaré ha'e pe tetavore 32 tuichave'a Amérika Retãvorekuéra Joaju-pe.
Jarakuera
Luisiana ha'e akue Hyãsia mba'e upei Ñorairõ pokõi Ary rire, oiko chugui Epáña mba'e, Napoleon Ñorairokuera rire oiko jey chugui Hyãsia mba'e ha upéi ary 1808-pe Amérika Retãvorekuéra Joaju ojogua pe ha'eva'ekue upérõ Hyãsia pegua colonia Luisiana-pe.
Jyva Oriõ
Jaikuaáma Jyva Oriõ ningo pehẽngue imichĩva, ñehesa'ỹijo ojejapóva ary 2013 jave ohechauka Jyva Oriõ ikatu ituichavéva, ha ikatu oĩ Jyva Perseo joa térã hi'añóva.
Tajasu
Ojehechaháicha
Ha'e peteĩ guyra ipukúva (60 ha 65 cm). Ijajúra ndaipukúi, ojekuaa hesa pytãha, hague iguypegua isa'y hũngy, pe ijajúra katu morotĩ terá hũngy. Hova, ahy'o ha hyeguy imorotĩ. Iñakã ári ha iñaka kupépe hũ. Avei umi okakuaávape ojehecha mokõi térã mbohapy hague iñakãme, ipukuvéva umi kuimba'épe.
Guarambare
Guarambare oĩ tava Paraguái retãme, tetãvore Centralme. Ko távape oiko 36.066 ava (2015 ary).
Tambeypy
thumb|200px|Tambeypy Tambeypy tye yke ha tyeguy.
Friedrich Nietzsche
Ohaieterei ava rembiapóre, jeroviáre ha yvy kuarahyreikégua arandupykuaaty rehe, umi arandupykuaaty imba'etee rupive, ha umi apytu'ũ rekotee rupive (mba'épa oĩ porã ha mba'épa oĩ vai yvypórare). Hembiapo kuéra omoambue heta tembiapokue oúva rire tupãkuaáre, avakuaatýre, arandupykuaatýre, avarekokuaatýre, apytu'ũkuaatýre, jokuaikuaáre, ñe'ẽpotýre, tembiasagua'úre ha ñe'ẽporãhaipyrére.
Yvypóra Tekoiterape Kuaaukaha Pavẽ
Kuaauka
Mayma yvypóra oguereko derecho opytu'úvo, ho'ureimivo nombaápoi jave; avei omba'apóvo omba'apo hag̃ua ha'óra pevénte, ha ivacaciónvo oguahẽ vove jepi tiempo, ha upe aja ojepagávo ichupe.
Huã XXIII
thumb|200px|Pápa Huã XXIII Angelo Giusseppe Roncalli heñóikuri ára 25 jasypateĩ ary 1881-pe Sotto il Monte-pe, Bérgamo tetãpehẽ, Italia retãme; ha’éniko irundyha paapy joyke’y apytépe. Upe arapevoi oñemongaraíkuri.
Ary 1892-pe oikékuri Bérgamo Pa’irãrógape, oñemoaranduhaguépe avakuaatykuéra, arandupykuaaty ha mokõi ary tupãkuaatýpe. Upépe, orekórõ parundy ary, oñepyrũkuri ohai tembipytu rehegua, omoirûva’ekue chupe hekove pukukuépe, ha oñembyatyva’ekue “Peteĩ ã rembihai”pe. Ára 1 jasyapy ary 1896-pe, Bérgamo Pa’irãróga ruvicha, Luigi Isacchi, omoinge chupe Franciscano Pa’i’ỹva Atýpe, oñemboajehaguépe ára 23 jasypo ary 1897-pe. 1901 guive 1905 peve oikókuri chugui temimbo’e Roma Papambohapeha Pa’irãróga-pe.
Rosa Brítez
Rosa Brítez ha’e peteĩ mba’e porã apoha katupyry paraguaiguaetéva, heñói va’ekue Itápe, ko táva tetãvore Central Paraguáipe, 9 de jasyrundýpe1941 ramo.
Imitã ha imitãkuñataĩme
Kuñakarai Ramona Brítez membykuña. Imitãmi poteĩ ary oguerekórupi opyta sy’ỹre, ha oñangareko hese itia Simeona Cáceres karai Farías rembirekore; ko kuñakarai ombo’e va’ekue ichupe mba’eichaitépa omota’ãnga va’erã ohóvo pe ñai’ũ.
Hembiapokuéra
!width=70|Año !width=500|Exposiciones
Premios y distinciones
!width=70|Año !width=500|Premios y distinciones
Tupãra'y Marangatu
Ko jerovia Tupãra'y Marangatu rehe, ojegueromandu’áva ñavõ ary ára 20 jasypokõi jave, oñepyrũkuri ary 1935-pe Kolómbia retãme, táva Bogotá ñemby gotyo, jeikoha hérava 20 Jasypokõime, ogueraháva pe téra ha’égui Kolómbia arasãso (20 jasypokõi ary 1810).
Tetãvore Amambái
Amambay ha’e peteĩ tetãvore Paraguái-pe. Tavapy ha’e Pedro Juan Caballero. Ko tetãvore réra ha'e peteĩ tero oñemboja'óva mbohapy hendape, peteîhápe Ama(y ho'ava yvategui oky jave), mokoîhápe Mba(peteî mba'e opáva) ha Y(hei'se ry, rykue, rykuere, [oñemombyky]), he'ise upéicharõ ama opa ha osyry.(http://www.abc.com.py/edicion-impresa/suplementos/escolar/amambay-decimo-tercer-departamento-de-la-republica-del-paraguay-984691.html) Españagua ñe'eme oñe'eva he'i amambái. Oî avéi peteî ka'avo herava amambái oĩva ka’aguýre he’õva rupi heta oĩva ko tendáre. Oñemomba’eguasúva Kordillera Ka'aguasugua ojekuaáva “Cordillera de Amambay” ramo.
Hembiasa
Ary 1893 jave omopyenda Pedro Juan Caballero ha 1902 arýpe Bella Vista. Omoheñói 1945 jave X távaguasu oñehenóiva Amambái, upéi, oñemohenda táva rembe'y, ha ojedeklara XIII departamento ramo tetã Paraguáipe, ko'ã límite ha superficie, orekóva ko'ágã.
Árapytu reko.
Temperatura media 21ºC, ojupíva arahaku jave 35ºC ha mínima araro'y jave -1ºC. Umi ára okyetereíha ha'e jasyteĩ ha jasyrundy.
Tekoha ha Ka'aguy.
Umi área oñeñangarekóva ha’e:
Economía
Ko yvy comercio fronterizo, oiméva ha ojoajúva tetã oĩva ijykére ha'éva Brasil. Economía, oreko poteĩha tenda ko távaguasu ganado vacuno-pe, ha omba’apo 2% mandyju producción nacional. Ko’ã mba’erepy agrícola upe tendáre ha’e: aho, mandyju, arro, arveha, pakova, jety, kafe, takuare'ẽ, sevói, girasol, havilla, limõ, lokote, avati, mandarína, mandi'o, manduvi, menta, naranja hai, he'ẽva, papa, piña, greifo, kumanda, soha, sorgo, petỹ, mba'ysyvo, tomate, avati mirĩ, parral, ka'a ha sanaoria.
Ramón Indalecio Cardozo
Vista de Lujo
1930 ramo, ou va’ekue upe mbo’ehára guasu Adolfo Férriére (Suizagua). Herakuã oparupiete mbo’eharakuéra rupi ha oheja heta mba’e porã ñane retãme guarã. Ko karai ha’e doctor Sociología-pe, vicepresidente upe Liga Internacional de Educación Nueva-pe, omyakã avei Oficina Internacional de Educación Ginebra-pe, umi ohaíva upe revista “Para la Era Nueva” jefe va’ekue, escuela activa rehegua kuatiahai apohare avei. Oguãhẽ heta mbo’ehaórupi Paraguay ha táva okaraháre avei. Ohecharamoite opytávo mba’éichapa oñembo’e mbo’ehaokuéra activa rupi.
Ko mbo’ehára Férrière he’i: añetehápe ajuhu ko’ápe okaháre ko’ã mbo’ehaokuéra oiporãvéva opa henda aha haguérupi ahechávo, oñemotenonde umi jardinería sistemática, ha avei práctica umi tembiapo ñande pópe jajapóva.
Terarãngue Guaraníme
He'iséva
Ha'e ñe'ẽ omyengoviáva térape. Ñe'ẽ rekovia jaipurúva, hendaguépe. Techapyrã:
Ytaygua
Historia y Toponimia
Pe mba'e tuichavéva ko tendápe ha'e pe ojeheróva Festival del Ñandutí, ary ha ary jave ogueraháva heta tapicha ambue hendágui mbohapypa pokõi ary guive. Oñepyrũva'ekue jasypoteĩ ary 1970 jave. Ko festival-pe oho puraheihárakuéra ikatupyrýra tetã Paraguái pegua, ko'áva ha'e Juan Cancio Barreto, Grupo Generación, Quemil Yambay, Vocal Dos, Óscar Pérez y su Conjunto ha mba'epu aty ojehayhúva Juan Carlos Oviedo y los Hermanos Acuña.
Tomás Antônio Gonzaga
Hekove
Oheñói Mirangaia, táva Poytuga heraha Oporto hi'aguĩ. Itúva ha'e akue João Bernardo Gonzaga oúva Pindoráma ha isy Tomásia Isabel Clark Poytuga pegua iñemoñare Ingyaterra pegua. Isy omano ha'e oguereko aja peteĩ ary, oho itúva ndive táva Pernambuco ary 1751-pe ha upei oho Bahía-pe, upépe oho Hesuíta Mbo'ehaópe. Ary 1761 oho jey Poytugápe oñemoarandu hag̃ua teko me'ẽ Coimbra Mbo'ehaovusúpe. Omba'apo teko me'ẽre heta ary Poytugápe ha Pindorámape. Upépe oikuaa kuñataĩ Maria Doroteia Joaquina de Seixas Brandão, "mymba rerekua Marília" oñemohechauka heta jey iñe'ẽpotýme.
Hembiapokue tenondegua ha'e Tratado de Direito Natural, Marília de Dirceu ha Cartas Chilenas.
Saro Vera
“Kuimba’e nahasẽiva” (El varón no llora)
Ko kuimba’e, oñongatúva hemiandu, ndoikói peichareínte, oĩva’erã ombokatupyrýva chupe ãvape. Upévare kuimba’e imitã guive nahasẽi, ha nahasẽiva’erã. Hasẽ jave oñembyepotiva’erã okirirĩ haguã, péichamante ikatúta oñongatu pe hasýva ha tasẽ oguerekóva. Ko’ã mba’e ndaha’éi oiko haguã kuimba’e reko, ha’e pe oguereko haguã mbarete oguerahátava tuichavévo kuimba’e reko. Ñamombareteva’era pe mitãme asýva rovái.
El Paraguayo y el bien común
Ko fragmento ha’e ambue mba’e oĩ arandukápe "El paraguayo, un hombre fuera de su mundo" de Saro Vera:
He'y
Ymaguareite guive yvypóra oipuru he'y ha ko'ãga guive oipuru jave. Oime he'y opaichaguáva, ituichakue ha mba'e ijapopyre, oĩ umíva oguereko mba'e jere ijapýrare avei.
Parques nacionales del Chaco paraguayo
Parque Nacional Río Negro
Oiko ary 1998 jave, oreko 30.000 ha ñepyrũrã, ary 2004 jave oñembotuichave 123.786 ha. Oñangareko pe ecosistemas típicos del Pantanal ha avei pe Chaco Húmedo rehe. Ko’ápe oĩ yvy y renda ha avei Karanda’yty. Oje’e hese Sitio Ramsar ary 1995 guive pe Convención sobre Humedales de Importancia Internacional rupive, ha’e haguéra guerakuéra ováva róga (aves migratorias), ha avei ambue mymbakuéra ha yvyra he’õhamegua rehe. Mymbakuéra oĩva: jaguarete, gua’a, ciervo de los pantanos, lovope ha jakare. Ndoguerekói gueteri peteĩ plan ha avei tembipuru ikatu haguáicha ojeho upépe (turismo). Ikatu oñeguahẽ ko tendápe tape Lagerenza – Bahía Negra rupi, pe Parque Nacional Defensores del Chaco rupi.
Monumento Natural Cerro Chovoreca
Ijyvy ha’e yvyku’i pytã, ha’ete oĩ Región Oriental gotyo, ndaipypukúi. Iporãnguépe ndaijojahái, pe ka’aguy karape ha pe ka’aguy yvate oĩháme yvyra ikatúva opa rehegua: ha’éva trébol (Amburana cearensis). Mymba oĩ hetavéva: jurumi, kaguare, ha felino rehegua, tatukuéra.
Alberto Santos Dumont
Alberto Santos Dumont (20 jasypokõi ary 1873 - 23 jasypokõi 1932) ha'e akue peteĩ karai Pindorama pegua oñepyrũ pepo'atã ñemoarandu, ojuhu tembiporu pyahu ha omosẽ tenonde tembikuaatýpe. Santos Dumont ha'e akue kuimba'e peteĩha oveve peteĩ pepo'atã rupive, ñemýiha ombovevéva rupi; oĩ umi tetãnguéra he'íva upe joyke'y Wright oveve peteĩháme ára 17 jasypakõi ary 1903-pe. Hákatu, Santos Dumont ha'e akue kuimba'e peteĩha oveve peteĩ tape tee oñemohenda mboyve, heta kuimba'e arandu ohecha aja. Ára 23 jasypa ary 1906-pe, oveve 60 metro ha ijyvatekue ohupyty 2 gotyo 3 metro yvýgua ipepo'atã heraha 14-bis rupive, upe ñu heraha Bagatelle táva Parĩme. Peteĩ jasy rire, oveve jey heta tekove omaña aja, oveve 220 metro ha ijyvatekue ohupyty 6 metro. Pepo'atã 14-bis jeveve ha'e akue peteĩha oñemoañete Hyãsia Jeveve aty rupive, peteĩ mba'e ipohyivéva yvytúre opa Európape ha peteĩha mba'yrumýi oveve tee iñemyiháre.
Chikitúnga
Chikitúnga kuña ojehecharamoitereíva, Paraguái retãmegua. Hekokatu mimbipáre, Karmelíta Pynandi Paraguaygua Aty ojerurékuri oiko hag̃ua chugui marangaturã. Upe tapépe, ára 27 jasyapy ary 2010-pe, Pápa Benedicto XVI ojapókuri chugui Ãngatu.
Jasypo ary 1953-pe María Felicia-gui oikókuri Mitã Ñangarekoha Tavavusugua Katóliko Ñemongu’e Paraguaigua rehegua. Jasyteĩ ary 1954-pe oñepyrũkuri oñembohekokatu ha upeichahápe Tupã ohenóikuri chupe Karmélo-pe. Jasykõi ary 1955-pe oikékuri Karmelíta Pynandi Paraguaygua Rogakatúpe ha, jasypoapy upe aryguápe, omondékuri Karmelita Pynandi ao ha upe guive oñembohéra María Felicia Hesu Rekomarangatugua.
Paraguái rembiapotee
Temiporã vakapígui ojejapo tetãvore Misiónepe, táva Ypakarai, ha táva Atyra. Ojejapo umi vakapi pyrague piru omoĩ hag̃ua ovetã – okẽ ha kastre, apyka ojejapo taguégui. Tupa, voko, arreador, tukumbo, tejuruguái mborevi, rebenque ha guacha ikatu ojejapo.
Aovyta
Umi aovyta irundykejojáva oguereko heta inimbo oñembo'ýva ha inimbo oñenóva, ha upéi ojejuasa va'erã umi inimbo oñembo'yva ári ha guýre umi inimbo oñenóva rupive, upéicha ojejapo peteĩ pyahapy.
Gabriel Casaccia
Imitã ha imitãrusu jave
Ha'e oñepyrũ kuatiahaipyre “El Liberal-pe” ha avei “El Diario-pe” upéicha heta kuatiahaipyre oĩma paraguaýpe oñemoherakuãva- upéicha oñemboyke mbarete narrativa jehaípe.
Tetãnguéra Yvýi
Umi Tetãnguéra Yvýi opyta yvate kuarahyreike Európape ha ijerére ojejuhu yvate ha kuarahyreike gotyo upe para Yvate, ñemby goryo ojejuhu Véyhika ha kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu upe tetã Alemaña. Ijyvy niko michĩ ha heta tekove kupera oikove ipype, umi Tetãnguéra Yvýi hekoporã ha hekotenondeite.
Heta jey, umi Tetãnguéra Yvýi heraha Holanda, hákatu Holanda ha'e peteĩ yvy yvategua Tetãnguéra Yvýi pegua ha ndaha'éi peteĩ tetã tee.
Iñe'ẽ avei heraha hata jeýpe holandañe'ẽ, hákatu héra tee hína neelándañe'ẽ; holandañe'ẽ ha'e peteĩ ñe'ẽ nunga ambuéva oúva neelándañe'ẽ megua.
Kuruguaty
Climatología
Arapytu hakuve jave ohupity 39ºC. Michĩve jave araro’ýpe 0ºC. Arapytu mbyte ha’e tetãvorépe ha’e 21ºC. Okykue katu hetaiterei ary pukukue jave.
Klu Cerro Porteño
Ao
Hóga pegua ao: Kamisa pyta ha hovy, kasõ hovy ha py aho pyta hovyndi.
Okápe gua ao: Kamisa sa'yju, kasõ sa'yju, ha py aho sa'yju.
Tavagua klu
Ojekuaa Tavagua kluicha orekogui hetaiterei ava ñane retãpyre, ha avei oguerekogui heta poriahu. Aveí ojeikuaa chupe koicha, oĩ haguere peteĩ porandu guasu 1952 pe, ojapova'eku peteì kuatiahaipyre hérava "El Golero", upépe osẽ Cerro Porteño ha'eha klu hetave ava (hinchas) oguerekova retã Paraguáipe. 2010pe katu, Abc Color onohẽ jeyma ambue porandu guasu (Titular) ha osẽ jey upeichaite.
Guyra campana
Enlaces externos
www.salvemoslos.com.py Guyra campana rehegua momarandu.
Ñe'ẽjoajukatu
Ta'ãnga apopygua puru (Figuras de Construcción)
Kalo oguata kuehe Kuehe Kalo oguata Oguata kuehe Kalo
Vakúna
miniaturadeimagen|[[Jonas Salk 1955 jave, ojokóvo mokõi liméta moheñoigua ojeipurúva ojejapo hag̃ua pe vakúna pólio rehegua.]] Vakúna (epañañe’ẽgui: vacuna) ha’e opa guypegua ombosako’íva ñanderetépe ombohovái hag̃ua mba’asykuérape. Oñemoĩ ñanderetére ju hakuáva (herínga), pohãkutu térã juru rupive (vakúna oje’úva); heta kundaha ohechauka upe vakúna ñemoĩ omombareteha ñanderete.
Vakúnape oje’e avei tasymombiaha ha pohãkutu (inyección).
Ita (táva)
Mba’yruguata
Itá opyta tape 1 Mariscal Francisco Solano López rupi Itá guive, peteĩ tape hũ osẽva Tapehũ I-gui rupi, ikatu oñeg̃uahẽ Itauguápe, ha tape Acceso Sur rupi katu Guarambarépe.
Vy’arã marangatúva
250px|thumb|Dancers
Oscar Cardozo Ocampo
Trayectoria
Oscar Cardozo Ocampo he’i voi: "Ajapóva voínte tembiapokuéra cine, teatro,  disco umívape guarã. Arekóva voínte umíva marã´s. Ha chéve ramo guarã, ndarekóirõ kuri oguahẽne chéve peteĩ ñemondýi guasu ".
Sin Límites
Ko aty musico-kuéra rehegua Oscar Cardozo Ocampo ombokatu haguépe ipuraheikuéra hombohéra “Sin Límites”. Ko aty kóva rupive oguahẽ va’ekue opa tetã oĩva Latinoamérica pýre ha ojupy apyka puraheiha kuéra Carnegie Hall-pe ary 1988 ramo omoirũvo upe Sociedad Coral Nueva York-guápe.
Argentino ha paraguayo va’ekue ha’e
Oscar Cardozo Ocampo oĩ memente upe piano ári, ombovy’a umi aty guasu ha omombe’u káso umíva ha’e imarangatuhácha omombe’uva.
Castillo de Alarcón
Upe castillo de Alarcón (avañe'ẽme: Óga guasu Alarcón - Óga mbarete Alarcón) ha'e peteĩ óga guasuete oĩ umi óga mbarete ambuéva oñangarekóva ha omongoraháva upe táva heraha Alarcón, upe Tetãvore Cuenca pegua. Ku tenda oguereko peteĩ mongoraha guasu ijerére ha óga guasuete ipype, po (5) óga yvate ha táva avei opyta ipype.
Sudã
Sundã pukukue niko amo 1.886.068 km2 ha oguereko amo 34.154.490 tetãyguakuéra (ary 2009). Ijerovia mba'eguasuvéva hína Islã.
Juan de Mena
Municipio
Intendente ko distrito Juan de Mena pegua héra karai Julio César Antúnez Acosta, PLRA, 2006 guive, 2010 peve. Ko distrito pyahu omba’apóva kokuépe, ha’e umi po distritos ojeiva’ekue umi tenda itujavévagui ary 1990 rupi.
Hidrografía
Ha ãva ysyryguasukuéra:
Carlos Lara Bareiro
Hembiasakue
Umi composición orekòvape ojehecha orekòha influencia estilo impresionista, oiporúvo material oùva folklore musical Paraguáigui. Hembiapo oñeñongatus 35 ary pèva ijoja dictadura general Alfredo Stroessner rehe (1954-1989) ha oñemoherakuã ho’a rire ko mburuvicha guasu.
Hembiapókue
Hembiapo sinfónica-pe ojejuhu "Suites paraguayas 1 y 2" serie "Acuarelas Paraguayas'"'; "Concierto para piano ha orquesta"; la gran guarania do mayor-pe "Ko’ẽju mba’e apohára rapépe", oestrenáva orquesta Sinfónica Río de Janeiro; Guarania Sinfónica para coro ha orquesta, pe ojehaiva "Ñande poyvi guýpe" Enrique Bogado; "Guarania N.º 3 en Re, Ñasaindy jave"'', ohaiva’ekue Darío Gómez Serrato. Hembiapógui piano-pe guarã ojekuaavèva Acuarelas Paraguayas ha mbarakápe guarã, "Tres piezas en Mi: Preludio agreste", "Guarania y Alegría" ohai hetaiterei purahéi popular ha avei ojapo arreglo sinfónico ha’éva música de inspiración folklórica, ijapytépe "Cholí" José Asunción Flores ha "Mi destino", Mauricio Cardozo Ocampo mba’éva.
Kaguyjúi
Opaichagua isa'y, pytã guive hũ meve, ojepurúgui heta hu'itĩrã ambuéva.
Ñe'ẽpoty Piraretã
Yvate Piraretã remombe´úvo. Ojupime mba´epu ndoguejyvéi. Ndoikuaavai gueteri nomarandúvo. Arapýre taiñasai che purahéi.
Morangu Ka'i ha Jakare
Morangu (Fábula)
Ta'ãngambyry
thumb|250px|Ta'ãngambyry Ta'ãngambyry mba’e ohechaukáva opa oikóva añeteramoguáicha; ojekuáava ipype omýi ha hyapu. Ikatu oporombovy’a, oporomomarandu térã oporohekombo’e. Oipuru ñe'ẽasãi momarandu hag̃ua.
Vokerón
Geografía
Opyta yvatekuarahyreike tavapehẽ kuarahyreikepe, oĩ umi paralelo 20º 06º y 23º 50º Latitud ñemby mbytepe meridianos 50º 20º y 62º 40’ kuarahyresẽ.
Mbojojaha
Ka’aguykuéra ikarape ha ñuatĩ memete, oĩháme ñanandy ha heta tuna umíva, dunas arenosas ha lomadas, hetave oĩha ha’e noroeste gotyo tetãvore pegua. Ojeikuaa avei chupeumi yvyra oĩva upépe ha ikatúva opahína: ãva ha’e urunde’y, quebracho morotĩ ha pytãva, samu’ũ, hérava avei “palo borracho”, ha palo santo rupive.
Municipio y gobierno departamental
Boquerón oguerekova’ekue peteĩ municipio ha’eño, ára 18 jasypakõi ary 1944 guive. Pe jasypakõi ary 2006 guive oĩvéma mokõi, ãva ha’e: Filadelfia, oñembohéra táva guasu tetãvorépe (Capital Departamental) Ley 71/92 rupi ha Loma Plata avei municipio-ramo.
Educación
Ko tetãvore oguereko 160 instituciones educativas, 9.000 temimbo’e ha 450 mbo’ehára rupi. Ko’ãva apytégui oĩ umi mbo’ehao hérava instituciones privadas, temimbo’ekuéra oñembokatupyryhápe mba’ekuaa mba’aporã rehegua rehe (formación profesional). Mbo’ehaópe ohóva oguahẽ 80% rupi. Apañuái tuichavéva ha’e mombyrykue (distancia) oĩ mbohehao, ha kóva mbo’ehára ha temimbo’ekuérape guarã ha’e ñepysanga, peicha rupi heta mitã térã mitãrusu ohejarei tapére iñemoarandu. Avei oĩ tenda mombyryhápe mbo’ehára ndaiporiha. Reiko mbo’ehararamo ha’e ha’e mba’apo ikatúva neguenohẽ tenonde gotyo, ha avei oĩveva’erã mbo’ehakuéra pe tendáre guarã ikatu haguáicha oguahẽve oparupiete mba’ekuaa.
Salud
Ko tetãvore oguereko irundy tasyo ava mba’éva (privado) ha avei XVII Región Sanitaria, Ministerio de Sañul Pública y Bienestar Social oñangarekóva, Mariscal Estigarribia-pe ha Gobernación oñangareko Centro Materno Infantil rehe, villa Choferes del Chaco-pe oĩva. Hetaiterei tendagua (más de la mitad de la población departamental) oñeñangareko hesekuéra Filadelfia, Loma Plata, Yalve Sanga ha Colonia Neuland-pe.
Autarália
Autarália niko tetã ituichavéva Oseaníape ha ijerére oĩ heta ypa'ũnguéra ipoguýpe paraguasu Py'aguapýpe, Índikope ha paraguasu Antartidaguápe. Tetã ambuéva Autarália hi'aguĩvéva ha'e Indonésia, Kuarahyresẽ Timor ha Papúa Gynea Pyahu yvateite gotyo, umi Ypa'ũnguéra Salomõ, Vanuátu ha Hyãsia hetãvore hérava Kalendónia Pyahu yvate kuarahyresẽ ngotyo, ha Selánda Pyahu ñemby kuarahyresẽ ,gotyo. Autarália tetã ituichavéva poteĩha opa tetã ambuéva apytépe, ijyvy apekue hína 7.686.850 km². Itavusu, táva Kambérra (Canberra), ojejuhu Autarália Tavusu Rekohápe. Ko tetãme oiko 25.600.000 tapicha ary 2020 aja, umíva niko haimete oikopa táva ojejuhúva yrembe'ýpe: Sínei, Melbourne, Brisbane, Perth, Adelaida ha itavusúpe Kambérra.
Ko yvýpe ko'ágã jahero Autarália oiko va'ekue heta avakuéra ha te'ýi, umi ypykue, ojapo 42.000 ary kuéra guive. Heta tapicha Europagua oguahẽ akue Autarália rendápe saro'y XVII guive.
Héra Ypy
Ku ñe'ẽ Australia ("Autarália" avañe'ẽme) ikatu ou latinañe'ẽ pegua Australis, he'iséva ñembygua: pe mombe'ugua'u oñe'ẽva “peteĩ tenda ojeikuaa'ỹva ñembýpe ojejuhúva” rehegua (terra australis incognita), ou Rróma Mburuvi mombe'ugua'u pegua.
Brigadeiro
Avañe'ẽme ikatu oje'e "chokora apu'a" oje'e hag̃ua ko ñe'ẽ brigadeiro, oúva poytugañe'ẽ pegua ha he'iséva "guarini mburuvicha".
Lívia
Tetã Livia (áraveñe'ẽ: ‏ليبيا, «Lībiyā»; italiañe'ẽ: Libia) ha'e peteĩ tetã oĩ Yvate Afrikape. Itavusu ha tenonde táva ha'e Trípoli. Ijykére oĩ yvate gotyo Para Yvy Mbytépe, kuarahysẽ gotyo Ehipto ha Sudano, kuarahyreike gotyo Tunes ha Arhelia, ñembykuarahyreike gotyo Níher ha ñemby gotyo Chade.
Momaranduporã
thumb|350x350px|Kuatiarogue peteĩha [[Márko Momaranduporã pegua, armeniañe'ẽme saro'y 14 rehegua.]] Momaranduporã, he'iháicha upe Kirito jerovia rape, ha'e opaite mombe'u oñe'ẽva Hesu Nasaregua rekovére, mano ha ñemoingovejey, ohechauka avei mba'épa ombo'e ha oñemopyenda Kirito jerovia rape. Momaranduporã ojeikuaavéva ha'e umi irundy "momaranduporã momarangatuha": Matéo, Márko, Lúka ha Huã, oĩva pe Ñe'ẽme'ẽ Pyahúpe, oĩ avei momaranduporã mombyryitakua, ndaha'éiva momarangatuha, Hudeo-Hesurapépe ha nostiko rapépe.
Los Ángeles
Los Ángeles ha'e peteĩ táva Tetãvore Joapykuéra retãme. Ha'e táva tuichavéva hetãvoréme, Kalifórnia, ha táva tuichavéva mokõiha Tetãvore Joapykuéra retãme, Táva Nueva York rire. Ko távape oiko amo 3 792 621 tavayguakuéra, ojeipapaháicha ary 2010-pe. Los Ángeles oñepyrũ táva ramóicha ára 4 jasyrundy ary 1850-pe. Los Ángeles tavapykuéra herakuãite, umi ojeikuaavéva mbytépe oĩ Hollywood ha Santa Mónica.
Villa Elisa
Tembiasakue
Ñorairõ guasu Guerra contra la Triple Alianza rire, tetã Paraguái avakuéra omanombarai ha imboriahueterei rupi, omoguahẽva’ekue umi pytaguápe, ãva pa’ũme oĩ Europa-gua, oñeme’ẽ haguépe chupekuéra yvy omba’po haguáicha kokue ha avei mymba ñangarekópe. Ary 1890 rupi, pytagua oúva tetã Bélgica-gui omoñepyrũ hikuái pe colonia hérava Mbocayaty, oĩháme avei Francia ha Italia-gua, ary 1880 ha 1890 rupi.
Ubicación
Ko táva oja ko’ã tendáre: Yvate gotyo: oĩ táva Paraguay ha táva Fernando de la Mora; Kuarahy resẽ gotyo: táva San Lorenzo ja Ñemby; Kuarahy reike gotyo: táva Lambaré ha ñemby gotyo: San Antonio ha ysyryguasu Paraguái.
Demografía
Oguereko pe tasa de crecimiento demográfico hérava ijyvatéva: 9,52% ary jave. Ãva jaikuaa Dirección General de Estadísticas y Censos, avakuéra oikóva oĩ 53.166 ko ary 2008 peve. Ko’ãga rupi avakuéra tendagua oikopaitéma távape.
Gobierno
Municipalidad oĩ pe primera categoría ryepýpe (Decreto Nº 12.192/ 01 rupi) ha oguereko pakõi concejales, ha’éva tapicha ojapóva tekovoña tendaguápe guarã, ápe oĩ Asociación Nacional Republicana, Partido Colorado (6), Partido Liberal Radical Auténtico (5) ha Partido Patria Querida (1). Intendente ãgagua ha’e karai Ricardo Estigarribia, PLRA pegua.
Personas Ilustres
Pe ojekuaavéva umi personajes ilustres apytépe Villa Elisa pegua oĩ pe haihára Cristian González Safstrand, heñoiva’ekue ko távape ary 1947 jave. Kóva ha’eva’ekue oñemoarandúva ha’eño, imitã guive oho pe ñe’ẽporãhaipyre gotyo literatura, omoñe’ẽ rire umi clásicos de la narrativa occidental, ãva paytépe mokõi karai ikatupyry añetéva tetã España-gua -Miguel de Cervantes Saavedra ha Pedro Antonio de Alarcón- ha avei francia-gua Alejandro Dumas. Oñepyrũ mombe’uháramo (narrador) ary 1984 jave oguenohẽvo mokõi tembiasagua’u mbykýva (novelas cortas): “Andanzas de un comisario de campaña” ha “Sueños y conflictos”. Peteĩ ary ohasávo oguenohẽ ambue: “La vida y sus secuencias” ary 1985 jave, ha ary 1989 jave “La pesadilla”, ha’éva irundyha.
Itakurubi de la Cordillera
Historia
Santo ára ha’e 08 jasypa jave, Virgen del Rosario-pe ojeguerohorývo, patrona táva pegua. Ko’ága rupi oĩ ñemongu’e tavaygua omoĩségui hikuái ára 07 jasypa ary 1871 heñói hague táva, ndaipóri térã ndojeikuaái rupi peteĩ ára araka’etépa heñóiraka’e.
Economía
Avakuéra Itacurubí de la Cordillera-gua omba’apo kokuépe ha mymba ñangarekópe, oĩ avei ojejapoha eíra takuare’ẽgui.
Cayo Sila Godoy
Hembiapokue
Hembiapo mbarakapúpe ojekuaa “Habanera”, “Moto perpetuo”, “Extasis”, “Cuatro piezas para guitarra clásica”, “Fiesta campesina”, “Canción íntima”, “Oración a Tania”, “Capricho”. Orekóva ñemyatyrõ umi  obra José Asunción Flores –omoheñóiva’ekue  Guarania- ha’e ojapo trascripción mbarakapúpe, omotenondévo version moderna ha’ete omohenda oikuaahàicha “Nde rendápe aju” ha “Gallito cantor”.
Teteñeko'õi
Teteñeko'õi ha'e pe py'atarova, pochyreko ojehupytýva mba'apoiterei rupi térã ipukuetereíramo peteĩ tembiapo, oñemohechauka upe kane'õ'asy avei, umíva heteñeko'õíva omba'apo sa'i ha vai.
Poteĩ
1,2,3,4,5,6,7,8,9,10
Pirĩvevúi
Pirĩvevúi (Piribebuy) ha’e peteĩ tavaguasu Paraguái retãme, tetãvore Cordillerape.
Tembiapojegua Táva Piribebuy mba’éva
Ahoja ijysaja takambyrundýva mbytetépe ikua oikeha akãre oguejy ati’ýre ha oñua ñande rete.
Ko ahojajegua isa’y hũhovyngy ha morotĩ arai, upérõ ndaiporiva’ekue anilina inimbo oñembosa’y hag̃ua, upévare ojeporúmi yvyra hérava yryvuretyma, kóva oñembojehe’a tanimbu, juky ha týpe oñemboykue ojejuhu hag̃ua sa’y oñeikotevẽva.
Korea
Korea (koreañe'ẽme: 한국 - hanguk térã 조선 - joseon) he'ise umi tapicha aty oikovéva Korea yvyapýpe omboja'óva mokõi tetãme, pe Korea Tekoha Tetã Jekopytyjojáva (hérava avei Yvatekorea) ha Tavakuairetã Korea (ojekuaáva avei Yvykorea).
Chína Tetarã Retã
Chína Mburuvi
Umi Tetãnguéra Oñorairõva opa ary 221 Kirito mboyve, pe tetã Qin ipu'akárõguare ambue 6 mburuvichakuéra rehe, omoheñóivo peteĩha tetã tee peteĩchagua chíno. Qin Shi Huang oikuaauka ha'eha peteĩha mburuvicha guasu (始皇帝) ha omoñepyrũ ombopyahu Chína tuichakue javeve, ojehechakuaáva Chinañe'ẽ taikuéra oñemopeteĩ, upéicha avei oiko umi mba'era'ã rehe ha pareha avei. Pe Qin ñemoñanga ho'a Shi Huang Di omano rire, umi tekome'ẽre ohoséva omotenonde rire peteĩ ñepu'ã.
Ary 907-pe, China yvate gotyo, umi Kitã omoheñói Liao ñemoñanga ary 1125 peve, upérõ oity Yurchen rupive, omoheñóiva Jin ñemoñanga pe yvy apekue oñemomba'éva hikuái. Ho'a rire Liao ñemoñanga ary 1125-pe, heta Kitãnguéra oho kuarahyreike gotyo omoheñóihápe hikuái Tetã Kara-Kitan, ipahápe oñehundi Gengis Kan rupive ary 1218-pe.
Rróma
thumb|right|250px| Foro rómanoRóma ha'ehína táva guasu Itália, oĩ kuarahy resẽ tetã retãme. Ko távape oiko 2 550 982 ava.
Eusebio Ayala
Eusebio Ayala ikatupyrýgui oisãmbyhyva’ekue Paraguay. Ojupi mokõiha jey omyakã presidencia de la República, 7 jasypateĩ 1921 guivel 12 jasyrundy 1923 peve, ha upéi 15 jasyporundy 1932 guive 17 jasykõi 1936 meve.
Hekovépy
Omohu’ã rire iñemoarandu Aranduo guasúpe, heta viaje ojapo Europa gotyo. Iñepyrũháme secretario de embajada Gran Bretaña-pe mbohapy ary, ko’ã árape oñepi’ã oñe’{e porã haguã inglés ha francés, oñembokatupyrývo, iformación filosófica ha cultural.
Hembiasa
Oúvo Paraguáipe, ombo’e Derecho Penal ha Derecho Constitucional Facultad de Derecho-pe ha’e avei Rector Universidad de Asunción-pe.
Omano Buenos Aires-pe, 4 jasyrundy 1942 ha ojegueromandu’águi hembiapo, ogueraha téra tetã Paraguáipe, peteĩ tape tuja hérava San Lorenzo, péva 17 jasypokõi 1942, ojehovasa hérape peteĩ tape, avei itávaguasu o’arahechahague.
Tava'i
ÑE’Ẽ ÑEPYRŨ
Iporã ñande rekove ha tekotevẽ upéa ñamombe’u ani hagua okañy ñandehegui. Javy’a ko yvy ape ári ha javy’a hagua nañaikotevẽi heta mba’ére, py’a ha py’a marangatu rava ja ñaĩmbáma.
MBA’EICHAPA YMA OJEHO PARANARE
Opárupietegua ymave oho Paranáre obrájepe omba’apo hagua terã Argentínape oho hagua. Ojeho va’erã Tava’i rupi mante. Tape nde pukúva, sapy’apy’ánte oĩ óga ha ka’aguy ipukuetereíva, pikáda oje’e ichupe. Upéicha oĩ peteĩ Estancia Tapytã jahasávo héra “Tambo pikada”. Péicha jaha Tava’i peve, upépe opáma ñu ha jaikéma ka’aguy guasúre, nda’ipóri véima mba’evéichagua ñu ñasẽ meve Parana syrýpe. Parana rapére heta hendápe oĩ ojepytaha ojepytu’u terã ojeke hagua. Ojeho yvýrupi, kavaju terã mburika ári. Pe ojepytaha héra parage ha péva oĩ y porã ypýpe ha avei jepe’a heta hápe. Péva pe tenda ipotĩ porã ha oĩ okaru hagua kavaju ha buey kuéra. Oĩ umi ojepyta háipi oñemoĩ pe tarima ani hagua ojeke yvýpe ojekyhyjégui mbóigui. Pe mbói hína oje kyhyjeveha pe ka’aguýre, ñande su’u ramo nda’ipórigui ñañe pohano hagua. Oĩko ojeporúra pohã arriero he’i chupe lo mitã. Umía apytépe oĩ guasu ty oje’u ichupe, pea oje’e iporãha terã katu nde su’u ramo mbói rejuka va’erã ha pe hyekue eipe’a ha upéa emoĩ pe nde su’u haguére ha péicha opa mba’e rei ojapo lomitã jahechákepa ndojuhúi pe pohã mba’eve nda’ipóri hápe. Oĩ ko mbói ñande su’u ramo ñanembo hasyetenteva, ñanemo akãnundu hamba’e ha upéi jakuera jevy, ha oĩ katu ñande su’u ramo na’ipohãiva iponsoñaitereigui. Oikuaa voi lo mitã umía ha ha’e hína mbói jini ha mbói chumbe, ko’ãva nde su’u terã nde jopi ramo ja reikuaama voi remenotaha. Ko’ãva ko’ã mbói sapy’aitépe ñande rety; ndajahechavéi terã ñamano rei, ndajaha pukúi voi ichugui. Pe mbói chini ko ombopu ñandéve ijaguai ha ñahendu ramo tuichaiterei ñane mondýi ñane pirĩmba japytávo. Pe mbói chumbe ku iporãmi pe ipara ha ipo’imi hakatu oĩ peteĩchagua ñande jopíva. Pe huguái apýrape oguereko pe ipopĩa. Ko’ãva ko’ã tapére ojeho paranáme: San Rafael, Jatytay ha Ape’aiméme jaha hagua jaike Pindojúpe upéi ja jaháma Rancho Tava’i, Yhovy, Pelanka, Arroyo Tembei, Campamento San Juan, Viado ha upéi ja ñaguahẽma mamo jahahápe. Paranambu, Itaipyte, Ñakunday, Pirapytã ha Torokuápe jaha hagua jaike:
TAVA’IGUA IJYVA PUKU ULAO
Jaháramo umi tava guasuháre jajuhu opárupigua ha opáichagua tapicha ha ñane mandu’a ramo ichupe iválle rekóre ha’ete ku hi’otĩva, ha’eteku okañyséva heñói haguégui. Ha’ete avei ojoguaséva pe hekoha pyahu pegua kuérape heko ha iñe’ẽme avei. Jaha ramo Buenos Airespe jajuhu tapicha iñe’ẽ kurepietéva, nivy ndajaikuaái ichupe paraguayoha, oñeha’ãmbaite ojogua hagua ichupe kuéra. Tekotevẽko ñamomba’e ñande rekoha, ñane reñói hague, ñande tavarandu ha opa mba’e porã jaguerekóva ani hagua jaha vai terã ñakañy ñande rekovekuépe. Nda’ipóri ijargel véva tapicha oiko ramo ambue henda peguáicha terã ndoikuaavéi gua’u ramo ivalle reko terã iñe’ẽ, ha’etevoi ningo ñande ropetéva peichagua tapicha. Heta ku oĩ techapyrã ramo ikatúva jareko; péicha jajuhúta gua’ikuéra iñe’ẽ karẽva ha noguerotĩri ichuko uvei katu pe hekóre ha upévagui gua’i kuéra mamo ohohápe osẽ porã tapia, ha péichante va’erã opárupigua ñane rakate’y ñande tava rekóre ha opamba’e jaguerekóvare. Nda’ipóri ivai véva pe nde resarái ramo nde vállegui terã neñe’ẽgui upéa niko he’ise ndaha’evéimaha nde. Oje’e voi ava piko ndoikuaái ichupe! Ndousevéi ramo ivállepe terã noñe’ẽsevéi ramo guaraníme. Umía umi mba’e ko oiméne ou voi Ñandejáragui, Ha’e oipota ñane reñói peteĩ hendápe ha upépe guáicha oipota jaiko opaite ára. Péa ha’e petĩ mba’e hasýva ñantende hagua, ikatu kuri ñane reñói ambue hendápe terã ambue tétame hákatu Ñandejára ñanembou peteĩ hendápe ha upépe jajojogua heta mba’épe. Sa’ivépe jajoavy. Ndahasýiete niko jaiko hagua ñande vállepe ha hasyeterei niko jaiko hagua ambue hendápe. Oiméneko Ñandejára oipotágui jaiko ñande rekohápe terã ñande rekoitépe. Jaha ramo jepe ambue hendápe jagueraha va’erã opa ñande reko ha upéicha ñamoporãvéta pe tenda jaikoháipigua. Opaite táva kuéra hi’ã va’erã ñane rakate’y ñanemba’ére ha jahechauka ñande reko mayma oúvape ikatu haguáicha nañande resaráiri ñande rapógui araka’eve. Péicharõ jajehayhuvéta ha jahechaukáta opavavépe ñane remiandu.
1833
Omano'akue
...1832-1833-1834...
Huã Natalicio González
Hekove
Heñói táva Villarrica itavaguasu Departamento de Guairá, Paraguay-pe, omoheñóiva umi artista ojeguerohorýva ha’eháicha Leopoldo Ramos Jiménez, Manuel Ortiz Guerrero, Natalicio Talavera, Ramón Indalecio Cardozo, Delfín Chamorro ha Efraín Cardozo, 8 jasyporundy 1897 jave.
Hetã sambyhy
Ojupi guive tetã sãmbyhýpe, oñehendu opávave jurúpe, oĩtaha peteĩ mba’e omoapañuãva’erã ha ndikatumo’ãi omohu’ã gobierno orekóva. Péichal 26 jasypa ary 1948 jave oñandu golpe de estado tentativa, oúva ipatido-gui voi.
Mba'ekuaarã
Mba'ekuaarã ha'e peteĩ apopyme'ẽ aty ñemohendapyre ojapóva peteĩ marandu omohechaukáva mba'e pyahúva ambue tekovépe. Ñande rete opa ára oipyhy mba'ekuaarã, tesáre, apysáre, jurúre, tĩre ha pire rupive, ha upei umi mba'ekuaarã oho apytu'ũme oñemohenda hag̃ua.
Huã Natalicio González
Oho, ha ha’e oho hendive
Natalicio omano México-pe 6 jasypakõi 1966 jave ikorasõ rasýgui (ataque cardiaco). Péva oúta jave hetã ha itáva heñoihaguépe. Aravo 11.00 jave, hembireko ojuhu apykápe escritorio ypýpe. Tuichaiterei oñemondýi ha ojedeseperágui y ombo’yu ha hendive, treinta pastilla opáichaguáva, ha ojesuisida, péicha. Ha ndaha’éi péva año pe ojapóva oikytĩ ivena peteĩ jilépe. Péicha ojuhu ichupe ikriada, oñuãha iména  omanombotáma ohóvo, ohenói peteĩ ambulancia ha ogueraha ichupe tasyópe. Pohanohára oñeha’ãmbaite omopu’ã haguã jey ha ogue hekove. Omano desangrada.
Yvotyje
Oñembohéra yvotyje heta yvotýpe ha ka'a iñuatĩva ha potýva, yvoty jueheguaty guasuete. Hyakuã porã ha mbarete. Karaiñe'ẽme oje'e niko rosa ha upévare avañe'ẽme ikatu oje'e rrósa yvotyje rangue, ko ñe'ẽngue ou latinañe'ẽ pegua.
Natalicio de María Talavera
thumb|180px|“Kavichu’i”
Para Hapõ
Ijerére ojejuhu, kuarahyresẽ gotyo, umi ypa'ũnguéra Hapõ retãgua Hokkaidō, Honshu ha Kyushu, ha ypa'ũ Sajalín (Rrusia-pegua); ha, kuarahyreike gotyo, yvyapy Korea ha tetã Rrúsia.
Ymboguataha Segovia
Ymboguata Segovia ogueraha y yvu Fuenfría pegua, opytáva upe yvyrysýimi 17 kilómetro táva Segovia pegua. Osyry 15 kilómetro oguahẽ mboyve távape. Peteĩháme, y ho'a peteĩ mba'yru guĩasu heraha El Caserón, ha upe oñemboguata peteĩ óga yvatépe (heraha Casa de Aguas), upépe y hekopotĩ ha ojepe'a yvyku'i. Ha upei osyry 813 m (1% osaingóva). Yvatekue ha'e amo 28 métro ha oreko 167 karapã.
Guajána Hyãsiagua
thumb|Pe Gujána Hyãsiapegua ipoyvi ha'e [[Hyãsia ipoyvi avei.]] Gujána Hyãsiapegua (hyãsiañe'ẽme: Guyane française, térã avei Guyane) ha peteĩ tetãvore isãso'ỹva Hyãsiapegua oĩ yvate gotyo Ñembyamérika. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Paraguasu Atlántiko, kuarahyresẽ gotyo Surinam, kurahyreike ha ñemby gotyo Pindorama (Tetãvore Amapa). Itavusu isãso'ỹva ha itáva tenondegua ha'e táva Kỹiña. Gujána Hyãsiapegua oguerekova ary 2012 260.000 tetãyguakuéra, ha ipukukue ha'e 83.846 km². Iñe'ẽ ha'ehína hyãsiañe'ẽ.
Leõ Tolstói
thumb|200px|Tolstói (1908)
Tetãvore Ka'aguasu
Ka'aguasu (karaiñe'ẽ Departamento de Caaguazú) ha'e tetãvore Paraguái retãmegua, oĩva arasẽ ha kuarahy resẽ gotyo. Itavaguasuhína Coronel Oviedo.
Hekoasa
Tapicha ikatupyrýva heñoiva’ekue ko valle-pe, péicha jahecha heñoihague haihára Mario Halley Mora ha mbaraka mbopuha  Cayo Sila Godoy. Omba’apo ñepyrũma tendaguáva, oity yvyra tuicháva ha añeteguáramõ ome’ẽma táva Ka'aguasupe CAPITAL DE LA MADERA, ko tenda ha’e peteĩha omoheñóiva yvyra tetãme, avei oguerahaka ambue tetãme ijyvykuéra 1970 guive ko’ãgaite peve.
Ko’ág̃a rupive heta tapicha ambue távagui ou ha avei uperupigua og̃uahẽ Ka'aguasúpe ohecha ha ojogua hag̃ua ha’ekuéra ojapóva yvyrágui, péicha jahecha heta mba’e ohepyme’ẽ hikuái : kyha, kavaju’i oñemyatimõiva, vy’arenda opaichagua, apyka, apykapuku, oga’i mitã ha jaguápe g̃uarã ha heta mba’eve ojejapóva yvyrágui.
Itaty ha ijyvy
Ko departamento-pe hysýi yvytypa’ũ, ohóva ojuehe yvy yvate ndive. Yvate gotyo hetave yvy karape oñemongakuaahápe vaka; kuarahy resẽ gotyo katu yvy ijyvateve ha ika’aguy parapara ha oreko ka’aty.
Tekoha ha ka’avo
Mbohapy ecorregión oreko hyepýpe Ka’aguasu departamento, Selva Central ko departamento mbytépe; Alto Paraná,  kuarahy resẽ gotyo; ha Litoral Central, kuarahy reike gotyo.
Yvyra rehegua tembiapo pe imbaretevéva ko región-pe, ome’ẽva yvyra industria omba’apóva yvyra rehepe ha avei róllo jegueraháva ambue tetãme; ko departamento rehe opoko vaive yvyra jeitypa.
Ekonomia
Ka’aguasu omotenonde Paraguáipe mandi’o ñeñotỹ ha oĩ mokõihápe manduyju ñeñotỹme. Tavayguakuéra avei omba’apo mymba ñemongakuaa ha tembiapo kokuépe.
Tadeo Zarratea
Ñemombe'u hembihaikuéva ogueroikeva'ekue Feliciano Acosta iñarandukápe "Kai rekovekue", ha hemimbohasapyre guaraníme mombe'urãnguéra opa rupiete ojekuaáva oime "Morangu"-pe, Natalia Krivoshein de Canase rembiapopy. Guaraniñe'ẽ jekuaaukápe ojeporuva'erãva hembiapokue hína: "Gramática Elemental de la Lengua Guaraní", ha umi hapicha heko irũve ndive oguenohẽva'ekue katu "Avañe'ẽ" ha "Jaleéna guaraníme" Tadeo Zarratea omoimbaite voi tiempo oproivihague hembiapokue ñembohasa ambue ñe'ẽme. Kalaíto Pombéro niko tembiasagua'u ypykue Guarani ñe'ẽme, ha avei tenondére opavaite Amerika ñe'ẽme.
Ñe'ẽjoaju Guaraníme
Ñe'ẽjoajuteĩ
Ha'e pe he'íva peteĩ mba'e, omonei térã ombotovehápe.
Ha'e pe oñandukáva jaipotárõ ojehu térã nahániri peteĩ mba'e.
Pocho Roch
8 ary peve oikókuri okaháre, tenda hérava Jakareýpe ha upégui oikuaa Avañe'ẽ ha upe guive ojepy’apy Guarani reko Taraguiguáre ha oñepyrũ ombyaty heta mba’e tavarandu, avakuaaty, tembiasakue, aranduka ha ñe'ẽryru, mba'epu, purahéi jeroky, tembipuru ha hetave mba’e Amérika reko rehegua.
Ñe'ẽjoaju Guaraníme
2.2. ÑE'ẼJOAJUETA
Ha'e umi ohóva ojoapykuéri, oñemopa'ũva kytakuéra rupi, ha oĩháicha ojoja hikuéi.
2.2.3.1.2. Moĩmbaha mbohasapyrévarõ: Mba'e.
Ha'e umi ñe'ẽjoaju'etápe oikóva teró moĩmbahárõ. Ko'ãva heñói ojepuru jave ñe'ẽpehẽtai: "va", "va'ekue", "va'erã”, "ha", "hague".
Ko'ãva heñói ñambojoapy jave ñe'ẽpehẽtai "ha" térã "hague", ñe'ẽpehẽtai "re", "gui" ha "pe" rehe.
Kamby arro
Kóva peteĩ mba’e he’ẽ hypy’ũ ha hetereíva osẽva oñembojývo arro vaka kambýpe, ojejapóva hekópe porã. 200px|right|thumb|Kamby arro
Tembevo
thumb|Tembevo
Avakuera Tavaygua
Perurima: ha’e iñarandu vea iryke’ýra apytépe, katuetei ombohovái va’erã oĩro joja’ỹ reko, ha’e oguerovia kiritópe ha ojapóvape oheja heko, ojepy’a ñomongeta ha noimei’ete iñañavandi.
Áfrika
Ijyvy apekuépe ojejuhu tave'ỹ guasu, ha'éva Saára, Kalahári ha Namíve; ka'aguy opaichagua, techapyrãme umi savána ha Sahel; ysyry pukuitéva, oĩva Nílo, Sambése, Senegal, Gámbia, Kóngo, Níher ha heta ambuéva; ha ypa ojepyso porãva, ha'éva Victória, Tanganíka, Maláui ha ambuéva.
Avakuera Tavaygua
Peru ojupi cerro ári ohecha hag̃ua mávapa ou, oikuaa ve’ẽ hag̃ua ichupe hi’ólla de virtud, pirapirére.
-	Ehasaiko korapype?
-	Nde barbaro Kachique, nde valetepiko che guive ningo akakapaite mo’a che jehe!
Judas Tadeo Marangatu
Judas Tadeo Marangatu Ñembo'e
Hesu remimbo’e rekoverapy Judas Tadeo Marangatu, Chemo’ãhára, ñangarekohára ha pytyvõhára, Ko’ápe añesũ ne renondépe Amombe’úvo ndéve che remikotevẽ Ãngapy ha opaite aragua. Cherechakuaamína ha ejesareko Ko che korasõ mba’embyasymíre Ha upekuévo toñemomba’e che ãngare Ne kunu’ũ ha nde poriahuvereko Ha ahupytyvo pe pytyvõ Reme’ẽva nde rayhuhárape Ku ohasa’asyve jave Tahupyty ne pytyvõ ha ne ñangareko Ko’ág̃a aikotevẽve jave nderehe Chepytyvõkena akóinte ajapo hag̃ua Tupã rembipota Anítei añembyasy ahasa’asy jave Uvei tamombareteve che jerovia Hesu marangatuete mborayhúre. Taupéicha.
Orkéta
Demografía
Horqueta-pe oiko 52.573 tapicha; umíva apytégui 27.093 kuimba’e ha 25.480 katu kuña, he’iháicha Censo 2002-me guare. Tavaitépe oiko 9.946 tapicha ha okaháre katu 42.627.
Elvio Romero
Hapykuere
Heta tembiapo omboguata editorial-kuéra rupi ha avei heta hendápe omyasãi ñe’ẽpoty ha ojapo conferencia centro cultural-hápe América ha Europa rupi.
Péva ñeikũmby ha jejapyhy hembiaporã. América-pe ningo umi mba’e oikóva ha’e ñe’ẽpoty, ha ndaha’éi umi imaginado térã ficticio-va. Upévare hetaite yvy jepyso ijyvotypáva, ijitáva, orekóva mymba hamba’e jajuhu ñamoñe’ẽramo ko ñe’ẽpapára añete Paraguaigua. Ipurahéi omyasãiva rupi hyapu mba’asy oikytĩ’asýva tetãmanuérape, pyahẽ ha sapukái, katu upéichante avei jerovia. Ko’ã teminadu ha apytu’ũroky heñóiva tekohágui hesakã ohóvo ha jeyvéramo oporojopýva, omopẽ ha ombyai pe ñe’ẽpapára “ohenóiva” chupekuéra. Omopẽ pe akãtarova “ohenóivo chupekuéra” ha’ehína Elvio Romero rembiapo, angapyhy oúva tekoha ryakuãgui, ojapyharáva iñe’ẽpotýpe ohupyty potávo akãvai, ñe’ẽpoty rehegua. Naturaleza ári oho iñe’ẽpoty, oguerotyryrýva tuguy opupúva, akãnga’u, ñembohovake ha ñemoambue. Tetepy noñemomba’éi, noñemomba’éi ñe’ẽpapára orekóva mbarete oporoguerotyryrýa, ha ipype oje’éva iñasãi, ha iñasãiva yvúicha opupu arapy pyahu, hokypu ha iñañetéva”.
1802
Omano'akue
...1801-1802-1803...
1803
Omano'akue
...1802-1803-1804...
Ñe'ẽ omýiva hendágui
ÑE'Ẽ OMYI'Y HA OMÝIVA HENDÁGUI, GUARANÍME (CONSTRUCCIONES FIJAS Y MÓVILES DEL GUARANI)
Para Sa'yju
Ojejuhu Chína Tetarã Retã ha Korea yvyapy (Yvatekorea - Yvykorea) mbytépe. Héra ou umi yvyku'i heta oĩva upépe ha ombopara sa'yjumi ýpe, yvyku'i oúva pe ysyry Sa'yjúgui, Huang he. Ojeikuaava avei hérape, Yvykorea mante, para Kuarahyreikegua ramóicha.
Ñe'ẽ omýiva hendágui
Mba’ejararenda puru
Techapyrã:
Ñe’ẽriregua puru
Ja’ekuaa:
David Abdón Galeano Olivera
Hembiapo Mbo’ehaovusúpe
David Galeano Olivera, Universidad Nacional de Asunción mbo’ehára. Ha’e Tembikuaareka Taperekokuaa mbo’ehára tee; Avakuaaty Tembiapoguigua, Ñomongeta ha Jehai, Avarekokuaa Paraguaigua mbo’ehára, Avakuaaty mbo’ehára pytyvõha, Ñomomarandu mbo’esyry mboguataha. Avei ombo’e Ñe’ẽkuaaty Ateneo de Lengua y Cultura Guaraníme. Upéicha avei Ñe’ẽtekuaa, Ñe’ẽporã, Mbo’ekuaakatu, Guarani reko, ha hetave mbo’epy Ateneo de Lengua y Cultura Guaraníme.
1875
Omano'akue
...1874-1875-1876...
Ñe'ẽ omýiva hendágui
Ñe’ẽteja
Techapyrã:
Terarãngue
Techapyrã:
Vakapipopo (Mombe'urã)
Vakapipopo peteĩ ko’emẽ ndaje oi hina peteĩ  mitarusű herava William, ha’e oguereko 19 ary ha opáramo imbo’ehao. Ha’e imita’i, ha iguápo, ikatupyry avei, itesapará ha’e hina iñemoarandu, iñakane akue mbo'ehaope.
Lucio Rodriguez Rembiapokue - Colegio Presbiteriano Cerritos
El Salvador
El Salvador (karaiñe'ẽme: República de El Salvador) ha'e peteĩ tetã Ñembyamérikapegua. Ijerére ojejuhu yvate ha kuarahyresẽ gotyo Honduras, ñemby gotyo Paraguasu Py'aguapy ha kuarahyreike gotyo Guatemala. Ary 2012 Guatemala oguerekova 6.251.495 tetãyguakuéra ha ipukukue ha'e 21.041 km². Ko tetã oñe'ẽ karaiñe'ẽ. Itavusu ha'e táva San Salvador.
Museo Memoria de la Ciudad. Manzana de la Rivera
Club Nacional rokẽ
Peteĩ okẽ yvyràgui, tallada ha ensamblada ha’eva Club Nacional ,ba’e, omopyendáva’ekue Carlos Antonio López ra’y ha ijernokuéra. Ko edificio odiseñava’ekue arquitecto Alejandro Ravizza, oñemohu’ãva 1860 arýpe, oiméva calle Palma, 25 de Diciembre (Chile ko’ágã) ha Atajo (Alberdi ko’ágã).
Escudo Cemento-gui República Del Paraguay mba’éva
Elemento constructivo ornamental cultura paraguaya exponente.
Pintura
La Chacarita: Alicia Bravard
OPÁICHAGUA TEMBIPORU
Ritual guaraní oiporúva, avakuéra guaraní ha’éva instrumento musical ha umi kambuchi oguerahàva ipype y.
99
99 ary. Oñepyrũ akue ara'apy.
Tetãvore Ka'asapa
Tembiasakue
Ko tenda oiméva tetã mbytépe, ha’eháicha Ka'asapa ha’e peteĩ región oipytyvõvéva omopyenda haguã ohaívo tetã rembiasa. Ko’ã franciscano upe reducciones ymaite guive oĩva Yuty ha Ka’asapápe, oñepyrũvo 1607 ha heta jey siglo XVII ha XVIII-peve. Ary 1786 ojehovasa Misión San Juan Nepomuceno, ombojoajúva ambue táva ndive ñemba’apópe ha omoheñói ñemitỹ upe yvýpe ha omoñemoña mymba.
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2014 - Paha
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2014 ipahaite oñembosarái akue ára 13 jasypokõi upe ñeha'ãrenda Maracaná, táva Rio de Janeiro-pe. Pahápe oñoñembosarái umi tetã Alemaña ha Argentina, ohasáva pahápe ipu'aka rire Vrasil ha Tetãnguéra Yvýi. Oñoñebosarái aja ndojejapói gol, árapahague Alemaña osẽ tenonde ha ojapo peteĩ gol, upévare ipu'aka irundyha FIFA Tembiesarái.
Ñembojoja
Teroñe’ẽ ha ñe’ẽtéva ñembojojoa
Jesarekopyrã: Ñe’ẽteva oñemosusũ jave, avaite peteĩha ha mokõihãme, papyteĩ ha papyetápe, omoambue iñe’ẽpehẽtai avaite ha papapyguigua (asẽ, resẽ, rosẽ, ñasẽ, pesẽ). Ko mba’e ndojehúi avaite mbohapyha, papyteĩ ha papyetápe, ojepuruhápe peteĩ ñe’ẽpehẽtai año mokõivévape (ha’e osẽ --- ha’ekuéra osẽ).
Luz María Bobadilla
Imitã ha imitãkuñáme
Oñemoarandu irundýha ary oñeperfeccionávo Cayo Sila Godoy ndive, ha'e temimbo'e oadmitíva gran guitarrista, ha'e omokyre'ỹ ichupe omba'apo agua ko mbaraka mbopúpe ohechau`´avo ichupe tape ikatupyrýha ko tembiapópe. Péicha avei oestudia armonía mbo'ehára José Luis Miranda ndive.
Jopói ha ohupytýva
Ojeporeka ha ohechakuaa mbovy posibilidad guitarra clásica-pe, oheja upéicha testimonio opáichagua grabación: cassette "Concierto en Re Mayor", colección Florentín Jiménez (1990),  disco de larga duración "Guitarra Clásica en concierto" (1991),  casete "Lo mejor de Agustín Barrios" (1992),  disco compacto "Homenaje a Mangoré" (1994) ha disco compacto "Luz e en la guitarra" (1998).
Ogueraha interpretación escenario ha'eháicha Londres, Paris, Ámsterdam, Berlín, Roma, Bruselas, Estocolmo, Madrid, Ginebra, Lisboa, Washington, México D.F., La Habana, Caracas, Bogotá, São Paulo y Buenos Aires. Ipópe guitarra clásica paraguaya ojajái umi tavaguasu mombyryete ha'eháicha Moscú, El Cairo ha Tel Aviv.
Herminio Giménez
Ha'eningo heñói'akue táva Caballerope oĩva Paraguari ypýpe peteĩ mokõipa jasykõi 1905 jave; Isy Ovetense Artemia Giménez ojukava´va' ekue chupe “rayo” poteĩ jasy ha'e heñói ha guegui.
1867
Omano'akue
...1866-1867-1868...
Tape guasu 8 (Paraguái)
Táva kuéra
Táva ha tava guasu 1.000 tavayguakuéra ndie ko tape guasu ohasava kuarahyreike guive kuarahyresẽ peve ha'e:
Sandía
Ipoty morotĩ, hembo chororĩgui osẽ hi’a ijyképe. Opaicharei hi’a: tuicha ha michĩva, ijapu’áva, ipekõi ha ipukúva, ijape morotĩ para’i, hovyũ ha hovérova. Ipire atã’i he’õ ha hu’ũ hyepýpe, ho’o pytã térã sa’yju, hykue re’ẽ ha ha’ỹi hũ térã para’i. Ikatu ja’u tembi’u ári. Ha’ỹingue ojepuru pohãrã orchatápe. Oĩ opáichagua: sandía morotĩ, sandía para’i, sandía hovéro, sandía hapõygua, sandía hũ’i, sandía sa’yju, sandía hy’a, sandía yvyvy, sandía vaka.
Guarani Ñe'ẽysajakuaa
Guarani ñe'ẽme jaguereko poapýichagua ñe'ẽ (ocho cla-ses de palabras). Umíva ha'e:
Guarani Ñe'ẽtekuaa
Ñe’ẽtekuaa niko tembikuaaty (ciencia) ñanerekombo’éva ñañe’ẽ, ñahendu, ñamoñe’ẽ ha jahaikatu hagua peteĩ ñe’ẽte. Guarani, mayma ñe’ẽtéicha, oguereko avei iñe’ẽtekuaa. Ñe’ëtẽkuaa oñemboja’ojey irundy vorépe:
Juan Bautista Gill
Tetã sãmbyhy
Ambue opu’ãva hikuái oreko intención oitývo Presidente, mba’eve ndoikói, amo ipahápe opu’ã hikuái ha oiko guerra civil vaiete oñepyrũva 27 jasypo 1922 jave ha oñemotenonde peteĩ ary porã.
Augusto Roa Bastos
Hekovépe
Pèicha 1989 ohupyty Premio Cervantes. Oguahẽ jeývo Paraguáipe ha hekove pahàpe ohai peteï columna de opinión diario Noticias de Paraguaýpe-me.
Iñe’ẽpoty oike, ambue aranduka ñe’ẽpoty mbytépe, El ruiseñor de la aurora y otros poemas (1942), El naranjal ardiente. Nocturno paraguayo 1947-1949 (1960) avei El génesis de los Apapokuva (1970). Ombyatyva’ekue umi artículo periodístico ha’e ohaiva’ekue upe ohenóiva La Inglaterra que yo vi (1946), imandu’ávo ijeho ñepyrũ Europa gotyo.
Cecilio Báez
Tetã sãmbyhy
Oñeinaugura, avei, Gran Hotel del Paraguay, oñeinverti $65.000 kóva umi elemento Mbo’ehao ha’éva upe “Escuela de Agricultura ha péva oautorisáva karai Ernesto Wenzel upe tranvía rural rógarã ombojoajutáva, 20 kilómetro, tavaguasu Villarrica Cerro Pelado peve. Péicha revolución 1891, ohasáva exilio omombyasýva ha omotyre’ỹva. Ou jey, ñane retãme ary oúvape, vy’a ha torýpe.
Yguasu (Paraguái)
Yvykuaa
87.000 hectárea orekóvagui haime 10.000 opyta y guýpe ojejokóre Río Yguasu oĩhápe opaichagua pira, Rio Mondaypeguáicha avei.
Ekonomia
Ojekuaa avei chupe plantío directo térã siembra directa Tavusúramo, pépe oñeñepyrũ rupi oñemboguata’ypy Paraguáipe peichagua ñemitỹ, ani hag̃ua yvy ituja.
Turismo
Oñeg̃uahẽ upe peve Ruta II “Mcal. José Félix Estigarribia” ha Ruta VII “Dr. Gaspar Rodríguez de Francia” rupi; opyta 40 km Ciudad del Este-gui.
Makychĩ guasu
Makychĩ guasu herava avei sanaória, ka'avo karape, rakã rovyũ, hogue sa'isa'i, isarembi ha ikangýva, yvýpe oñemoña ha'ỹigui. Ipoty morotĩ apu'a'i mimi hu'ãre iñapesã guasu. Hapo pytãngy, ijapyte morotĩ, hague mimi, ipuku ha ndaipoguasuetéi, okakuaa yvy guýpe. Ja'u tembi'úpe, ñemboy'urã he'ẽ ha ha'eño omomóipyre térã ipýra.
Ñumi
Demografía
Indicadores socio - demográficos, distrito Ñumi pegua:
Fiesta Patronal
Iñemomorã oñepyrũ pe ñembo’e oikóva porundy ára jave oikóva ka’aru (novenario) ha pe ára 9 oiko pe jerokyguasu tinglado municipal-pe.
Víru
Mborave, ha'e peteĩ mba'e vai michĩete ombováva, mborave ombohetave katúma mymbárerhe térã yvypóra ha ka'avo avei.