cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jose A. Fassardi
Clima
Okyeterei jasykuéra jasypa ha jasypateĩ jave. Jasypokõi ha jasypoapy jave ha’e umi sa’iveha oky ko tendápe; umi ambue jasykuéra katu oguereko mbyte 138 mm okykue, ary pukukue ohupity 1.600 mm rupi.
Historia
Ko mba’e japopyre oje’u ta´va Villarrikape, ha hembyre oñehrpyme’ẽ Paraguaýpe, ha’éva tavaguasu tetã Paraguái pegua.
Economía
Ko distrito José Fassardi-pe, tendagua omba’apo kokue ha mymba ñangareko reheguápe tembi’u repyránte.
Vías y Medios de Comunicación
Ambue tapekuéra uperupigua ndaha’éi tape hũ, ko’áva ombojuajupaite opa hendápe. Mba’yruveve rehegua avei oĩ tendápe, oĩháme mba’yruveve guejyha ava mba’éva. Oguereko pumbyry rehegua Copaco ha avei pumbyry po pegua opaichagua, avei medios de comunicación, opárupi oguahẽ kuatiahaipyre távaguasu pegua.
Marãmbotayga
Ko'ãga umi marãmbotayga kuarepoti hatã ijejapógui ojeipuru ohundi hag̃ua ygarata ambuéva, yga yguypegua ha oipytyvõ hag̃ua umi ygarata guasuvéva ñorairõme.
Teju Jagua
Jasy Jateréndy
Jasy Jatere ha'e iñermáno imitãvéva, upéva oraha erira ha yva'a ichupei katuhaguã ho'u, oipytyvõ ichupe ikatuhaguã hoy'u ha osẽ okápe upeipi ikatu haguã omaña upeipi.
Tekove ñemoambue
Joaju
Ingyaterrañe'ẽme:
Tuguyasuka
Eñeñangarekóke hi’upyrãme. Ikatug̃uáicha jareko pe teteasuka hendaitépe tekotevẽ jakarukuaa ha jakaru porã ha ñañangarekova’erã asuka, aramirõ ha mba’eñandy ñamoingéva ñande retepýpe hi’upy rupive. Upéicha avei tekotevẽ ñañeñangareko guari mboy’úpe ha avei juky purúpe. Ñane rembi’úpe oĩva’erã hi’upyrã hesãiva, yva ha umi mba’e oipytyvõtava ñande py’ápe omboguapy porã hag̃ua ha pya’e umi tembi’u; upéicha avei ñamongu’eva’erã ñande rete ani hag̃ua ñandekyra.
Moñái
Moñái ha'e hina Tau ha Kerana memby mbohapyha. Mbohapy hague, umi ñu ha yvytu jara, ipokovivare ija'éva ha mondahare avei oñangareko.
Luisõ
Mombe'uguau
Ojereko pyhare pytepe jave araapy ha arapoteĩ Luisõ osẽ, oñemomba'e umi tavakuérare, tekoha ha tavaguasure, Luisõ oheja pe itekove yvyporá icha oiko hag̃ua chugui peteĩ jagua ivaíetereiva, ha'i ha'imbeva ohekava umi te'ongue ikatu hag̃ua oñemombo hi'ari ha ho'u hag̃ua ho'o. Pyharekue pytepe osẽ oheka yvyporákuérape ojapo hag̃ua chuguikuéra Luisõ, kóva ojapo hag̃ua ohasa ãra ko'ava retyma guy'ipi térã ohere'i ãra chupekuéra isyvape. Jagua aty oikojipi hapykueri ha oñarõ chupe mombyryguy okyhyje haguére chugui. Peteĩ mba'e ne oiko hendive.
Lima (Paraguái)
Idioma
Hetave oĩ oñe’ẽva guarani, 80% rupi tendagua ha jopara (español-guaraní) oñe’ẽ 20% hembyre.
Jasy Jatere
Ogueru jepi mitã iñermánope Ao ao ári ikatu hag̃uáicha hoʼu chupekuéra. Avei ogueru eíra ha yva ijoyke’y tuichavéva Teju Jagua-pe ikatu haguã ho’u.
Yvóra itaguigua
Yvóra itaguigua, hérava avei yvóra yvyichagua, ha'e peteĩ yvóra oguerekóva ipype ha ijapére heta kuarepoti hatã ha ita. Yvóra itaguigua ikoéva yvóra mba'etĩgui, umíva oreko heta tatavevýi, tataveve ha y ipype ha ijapére. Opa yvóra itaguigua iñemohenda jojáva: imbyte kuarepoti jejapopy, opa nunga itakandua, ha peteĩ mo'ãha ojaho'íva hese ha ita jejapopy. Mbyguai Jasy oimo'ã yvóra itaguigua, hákatu imbytépe oreko hetaiterei itakandua. Umi yvóra itaguigua ijapére oguereko heta yvyty, yvykua ha ambue ape ysaja.
Siara
thumb|right|200px|Poyvi Ceara
Suésia
Suésia (suesiañe'ẽme: ), héra tee niko Mburuvi Suésia (suesiañe'ẽme: ), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva Ekandinávia pegua ojejuhúva Yvate Európape ha oĩva Európa Joajúpe. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Noruéga ha Hĩlándia, kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu Hĩlándia ha parapyte Botnia, ñemby gotyo para Váltiko ha kuarahyreike gotyo upe para Yvate ha Noruéga. Yvy rupi oñohembe'y Noruéga ha Hĩlándia rehe ha y rupi Ndinamáka rehe upe yrasaha Öresund rupive. Itáva orekovéva tavayguakuéra ha'e Estocolmo, ko táva niko ko tetã itavusu avei.
Mikyonésia Retãvore Ñembyatypyrekuéra
Mikyonésia Retãvore Ñembyatypyrekuéra (ingyaterrañe'ẽme: Federated States of Micronesia) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ypa'ũ opytáva Mikyonésia rendápe, tekuái reko ha'éva tavakuairetã ñembyatypyre jekopytyjojáva.
Ijerére ojejuhu ñemby kuarahyreike gotyo umi ypa'ũnguéra Ginéa Pyahu; ñemby gotyo, ypa'ũ Guam ha ypa'ũnguéra Marianas; kuarahyresẽ gotyo ojejuhu Nauru retã ha Ypa'ũnguéra Marshall ha kuarahyreike gotyo Palaos ha Filipina. Ko tetã opyta 2900 km yvate gotyo Auteralia pegua.
Tupãsy María Rósa Rovasapyre
Tupãsy María Rósa Rovasapyre, ojekuaavéva Tupasy Rósa Rovasapyrépe, ojehechaukañepyrûkuri ary 1947-pe Montichiari-pe, ha'éva peteĩ tava'i oĩva Italia yvate gotyo. Pierina Gilli, heñoiva'ekue ára 3 jasypoapy ary 1911-pe ha omba'apóva hasykatuvarerekuárõ, niko upe ohecha'ypyva'ekue upe Tupãsýme, tasyo omba'apohápe. Upe mba'e ojehúkuri arapoty árape ary 1947-pe. Piernina niko ohechákuri upe Kuñakarai porãitépe oñemondéva ao pytãũme ha iñakãhoja morotĩva ha ipyti'a katu ojekutúva mbohapy kysepukúpe. Hova mimbipáva katu ityre'ỹ ha hesaymimi otykytyky yvýre. Hembemimi ojepe'ákuri he'i hag̃ua “ñembo'e, ñembyasy ha myatyrõ” ha upéi okirirĩ.
Salt Lake City
miniaturadeimagen|Salt Lake City Salt Lake City, sapy'apy'a oñemombyky jepi pe héra Salt Lake térã SLC-pe, ha ha'e pe tavusu ha tavaguasu itavayguakúera hetavéva pe tetãvore Utah-pegúape. Pe ary 2013 jave oguahe pe itavayguakúera 191.1180 rupi, pe tavaguasu opyta Salt Lake City ijerére, oguerekóva itavayguakúera oñondivepa 1.140.483 pe ary 2013 rupi guive.
Sevo'i
thumb|250px|Sevo'i Sevo'i vicho ikangue´ỹ ha otyryrýva, ijape sỹi, hüpytãngy. Oĩ mbyky ha ipukúva. Oiko yvy guýpe. Okaru vicho´íre ojuhúva oikoha rupi. Oĩ opáichagua sevo´i, umíva apytépe oikóva ha okambúva tuguýre. Sevo´i yvy guýpe ojepuru ñamongaru hag̃ua pira ojekutukuévo.
San Salvador (Paraguái)
Geografía
Ko distrito San Salvador oĩ pe extremo sur gotyo irundyha tetãvore Guaira ryepýpe, Paraguái retãme.
Demografía
Avakuéra oikotevẽva ha ndoguerekóiva (necesidades Básicas Insatisfechas)
Tetãvore Sentral
Kóva peteĩ Departamento número 11 umi 17 tenda ojeguerekóva tetãme, imichĩvéva oreko poblado omotenondéva 35% tetã tavaygua, orekóva nivel social  ha infraestructura  oime porãvéva ha ombaytýva 56% industria tetãme. Ko tetãvorepe oiko 1.363.399 ava (2002 ary).
Tembiasakue
Omoheñóiva tavaguasu Nueva Italia, Colonia Thompson ha Villa Elisa omoheñóiva colonia agrícola siglo XIX ha oñepyr*uvo siglo XX, heñóiva inmigrante pytaguáva.
Momarandu ha Tekotevẽmby
Carretera oñehenóiva tape guasu 1, “Mariscal Francisco Solano López”, ombojoajúva tetã tavaguasu ambue tetã’i ndive ha’éva Encarnación, itavaguasu Itapua, yvy gotyo, ha ojoaju República Argentina ndive.
Tape ysyry gotyo
Vía fluvial orekóva Departamento Central, oiméva “Río Paraguáipe”, orekóva puerto Asunción ha Villeta.
Jehekápy ha mba’e porã guerohory
Péicha Departamento Central oreko hetaiterei mba’e porã turismo-pe oñemotenondéva ha ojekuaaukáva ko’ã àrape. Ijapytépe ojeguereko recurso natural ojekuaavéva internacionalmente ko Yno'õ Ypakarai, omohendáva  Demetrio Ortíz  rembiapokue araka’eve nomanóiva ni nokañýiva  Guaranda ko tenda omomba’èvagui. Yno'õ omoañete tekoha ha o{i poyhu hese, tavaguasu Aregua, iñe’ãitéva, yno’õ ha omohenda ha omomba’eguasúva hese mayma tekoha.
Ko’ã distrito orekóva Museo opáichaguáva, tenda ymaguare oñemomba’eguasúva ha umi centro cultural-kuéra, ojeguerohorýva avei, ohechaukágui tetã rembiasákue.
Oreko tenda ñeguahẽha (hotelería) omoañetéva mba’apo ha omoingéva pirapire tetãme ha ombojepytasóva tavaguasúpe imbohupa pytaguàva ha tavygua oiporúva avei.
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2014
Tenda ojapóva jeporavo
Ára 7 jasyapy ary 2004-jave, FIFA omoñe'ẽ akue Conmebol hetãnguéra ikatúva ojapo pe tembiesarái pavẽ. Upévare, ára 17 jasyapy, Conmebol he'i oipotáva Brasil ojejaporã Tembiesarái 20ha.
Sogue
Yvóra Viruróga (Banco Mundial) ombojuavy mokõi tekotevẽ ha omoĩ pirapire hepy ohechauka hag̃ua ku ñembojuavy ary 2015 guive, mboriahuiterei oiko tapicha orekónte 1,90 dólar oiko hag̃ua ñavõ ára ha tekotevẽ oiko tapicha orekónte 3,10 dólar oiko hag̃ua ára ha ára.
Chos Malal
thumb|Chos Malal.
Atyra
Atyrá heñói ypy Domingo Martínez de Irala oisãmbyhy jave, ary 1539-pe.
Ojekuaa avei “Ciudad ecológica” ramo. Ko táva oñemohenda yvyturusu Altos-pe. Ha’e táva ipotĩvéva tetã ryepýpe, América ryepýpe oĩ tenda pokõihape ha yvóra tuichakue javeve oĩ tenda poapyhápe.
Felipe Sosa
Hembiapo teete
Sosa otranskrivi hetaiterei piesa folklore paraguayo térã partitura guitarra clásica-pe.
Atyra
Mba’éicha ikatu ñaguahẽ Atyrápe
Tape hũ Mcal. José Félix Estigarribia rupi ha yvyty Ka’akupe rupi avei. Oĩ ambue tape ñanemoguahẽva umíva ha’e táva Arroyos y Esteros ha Emboscada rupi.
Tymba'aty
Ñemohenda
Ikanguéva katu oñemboja’ojey: pira, mbói, otyryrýva, guyra ha okamby'úvape. (Amo hapópe oñemboja’ojey ho’úva so’o, ho’úva ka’avo, ovevéva, ypeguáva ha ka’ikuéra.)
Yvypóra
Ava, yvypóra, tekove.
Mbutuy
Ysyry Mbutuy ningo ha´e peteĩ ysyry´i ojepysóva karugua hérava upéicha avei ha ojejuhu táva Veinticinco de Diciembre mboipýri. Heñóĩ itakuágui yvyty Ka'aguasu ypýgui. Ko ysyry oúva kuarahy resẽguio, oho kuarahyreikévo ha opa karugua hérava Chipa-pe. Yga´imimi ovevúiva hi´ári oguata pype ha umi hembe´ýre oikóva oguenohẽ chugui pira ho´uva´erã térãkatu ohepyme´ẽ va´erã.
Ysyry Mbutuy ha´e tenda ojehayhuvéva upe távape, ha arahaku jave opa umi ikatúvaguive oho upépe oñembopiro´y, oĩgui peteĩ tenda y ipererĩha ha yvyku´i ndeporãmbajepéva omoporã pe hembe´y. Santa Rosa, San Juan Bosco (Mbopi) ha Hugua Guasu ha´e hína umi tenda ojeikoha hi´ag̃uiveva ko ysyrýgui.
Ban Ki-Moon
Mba'e hechapyrã hekove rapykuerépe
Karai Ban avei omba'apo kyre'ỹ ohekávo jekupyty mokõivéva Koréa-pe g̃uarã. Ary 1992-pe, oĩ jave Mbohapehára Poravopyrérõ upe hetã Tetãitándi Jokupytyrã Motenondeha rérape, oikókuri avei ichugui Aty Joyvy Ñemby-Yvate Motenondeharariregua oguerekóva ipoguýpe Mboka Tororõ Ñangareko, aty -upéva- oñemoheñoiva'ekue oñemboajerirékuri Mokõivéva Ñe'ẽme'ẽ oñembotovetévo Mboka Tororõ puru mokõive Koréa-pe. Jasyporundy ary 2005-pe, oĩ jave Tetâitándi Jokupytyrã Motenondehárarõ, heta oipytyvõkuri oñeg̃uahẽ hag̃ua peteĩ ñe'ẽme oñemyasãi hag̃ua py'aguapy ha tekoguapy'andu mokõive Koréa-pe, upe mba'épe oñeg̃uahẽkuri oñemboajerirékuri Mokõivéva Ñe'ẽme'ẽ Mboka Tororõ puruguigua Korea Yvateguápe, upe ñemboaje omoneíkuri upe mboyve poteĩ aty omba'apova'ekue upevarã.
Tembi'u Paraguai
Mandi'o
Pastel mandi’o
So’o hu’ũ
So'o apu'a jukysy
Vori-vori de gallina
Rei’u jangua
Ka’ay ro : mate amargo de yerba
Tĩpa'ã
Virus
Resfriado común ningo hína peteĩ infección virus-kuére ojeguerekóva ñane pytyhẽ rape yvateguáre. Pe virus hetaitevejey oporombohasýva hína pe rinovirus (30–80%) ojeheróva, peteĩchagua picornavirus amo 99 serotipos hesegua rupi ojeikuaáva. Ambue oguereko: coronavirus (10–15%), influenza (5–15%), parainfluenza, virus sincitial yvypóra pytuhẽ rehegua, adenovirus, enterovirus, ha metapneumovirus. Heta jey ndaha’éi peteĩ virus añónte oĩva, hetave peteĩgui. Oñondivepaite, ojoaju amo 200-ichagua virus resfrío-kuéra rehe.
Ijevichea
Oje'e umi oñeñandúva resfrío-pe, ha’eha hína ñande rete ombohováiva virus-pe. Ñande rete ñembohovai, oiko ojehecha rire mba'eichaguaite virus-pa hína ojeguerekóva. Techapyrã, rinovirus jepivérõ ova oñeimégui oñondive térã ojoypýpe; ojoaju umi receptor ICAM-1 humano mecanismo ojeikuaa’ỹva rupi ombyapuráva mediador de inflamación oiko haguã. Mediador ojapo oñeñandu térã ojehecháva mba’asýpe. Jepivérõ nombyaíri epitelio nasal. Ambueháguio, pe virus sincitial respiratorio (VSR) oike ñandepype jajágui ojuehe térã ojoypýpe térã otykýgui ojeikoha rupi. Upéi oñepyrũ tĩ ha ahy’ópe, ohasa mboyve umi kua ñanepytuhẽha rupi. VSR ombyai ñande pire. Virus parainfluenza rehegua, jeyvérõ omboruru ñane tĩ, ñande hay’o ha bronquio-kuéra. Mitã michĩvape, traque ombyaírõ, ikatu oñandu crup-pe oñeñandúva, ipo’íre ipytuhẽ rape.
Hose Marangatu
thumb|220px
Neuland
Neuland ýrö ( Colonia Neuland)  ha’e táva ha avei distrito tetävore Boquerón, Paraguay  retäme.
Geografía
Oï namombyrýi táva Filadelfia-gui, kóva tavaguasu tetävore Boquerón pegua, ha avei namombyrýi tetävore Presidente Hayes-gui. Neuland oï pe ojeheróva Gran Chaco ryepýpe.
Historia y Turismo
Umi ecosistema Chaco pegua ha’eva’rä ñangarekopy, péicha rupi ndaikatúi oiko chugui peteï tenda ikatuhápe ojehoiterei, pe iporäva oikótarö ha’eva’erä turismo ecológico con carácter educativo.
Salud
Umi cooperativa pegua ikatu oike peteï hérava caja hospitalaria, ha’eröguáicha seguro médico. Pe tasyo oguereko pohanohára ára ha pyharekuépe mayma hasývape guarä.
Andrés Cuenca Saldívar
Infancia y juventud
Iñangirũkuéra rupi oñembohéra hikuái dúo “Vargas – Saldívar”, omboykévo Cuenca pe herajuapy ñepyrũ nda’ipuporãi rupi mokõihapeguáicha, péicha opyta tapykuépe pe téra oĩmo’ãva’ekue dúo Vargas-Cuenca.
Trayectoria
Péicha oñepyrũ hikuái oguata tape asýva osẽ haguã tenonde gotyo, hákatu pya’e ojuhúma pa’ũ ohechaukávo ikatupyryha hikuái. Heta opurahéi rire okaháre, ary 1952 jave, ko dúo Vargas-Saldívar oñepyrũma herakuã mombyryve ohóvo, opurahéi py’ỹivéma jerokyhápe Paraguaýpe ha opa hendápe. Avei oñepyrũma osẽ ipuraheikuéra puhoépe, umi oguenohẽva folklóre rehegua: puhoekuéra Nacional del Paraguay ha radio Teleco, opámava ko’ãga. Upe rire oñepyrũma oguereko hikuái peteĩ disco grabado, peteĩ empresa discográfica Buenos Aires pegua ogueraha chupekuéra ograva haguã “Musikeada campesina”, ha kóicha héra peteĩha tembiapo ipukúva rehegua. Ko’ápe, ohechauka ikatupyry pe arpa mbopuha ijojaha’ỹva Albino Quiñónez, ha’éva pe Trío Olímpico pegua mba’e mbopuhára, Emigdio Ayala Báez ha Eladio Martínez ndive.
Obras
Emiliano R. Fernández ha Ramón Vargas Colmán ndive ojapo “Ko’ápe che avy’ave”.
1852
Omano'akue
...1851-1852-1853...
Kapi'ipe
thumb|250px|Kapi'ipe Kapi'ipe ñana rogue po’ipo’iva, haimbe ha isarambíva yvýre, ojoko yvy ani haguã osoropa. Ombojegua avei óga okára.
Paul Percy Harris
Paul Harris araka'eve ndahesaráiri ituvakuéragui ha jepémo itúva hetajey ohejareíkuri isýpe, amo ipahápe, ohasákuri hembirekóndi umi ára paha omano meve. Peteĩ jey, upe mba'ére imandu'ávo, Paul ohaíkuri itúvape, peteĩ kuatiápe, péicha: “Reñangarekókuri che sýre mborayhu pópe umi hi'ára pahápe, rehupímiva'erã chupe hupágui remboguapy hag̃ua apykápe. Chemandu'a porã mba'éichapa remongarúmi chupe kunu'ũ pópe, mba'éichapa reñangarekómi iñe'ẽmimíre ha mba'éichapa reikojepe hembiguáirõ”. Isy omanókuri ary 1919-pe ha itúvakatu ary 1926-pe.
Akutipáy
Akutipáy (Cuniculus) ha'e peteĩ mymba okambúva ha oñapi'ũva jueheguaty, oikovente Ñembyamérikape, oguereko mokõi mymba juehegua.
Arakõi marangatu
Ára kuéra
Ko'ã hína Arapokõindy Marangatu ára:
Villa Florida
Hekoasakue
Tenonderã ko paso oĩva’ekue 800 metro rupi ysyry ári, ko’ág̃a oĩhápe puente (ojeporuñepyrũva’ekue1968-pe). Tape iporã gueteri, péva oñesẽ guive ysyýgui 19 k km na’ikarẽi ombojoaju peveSan Miguel ( 3 kilómetro ysyrýgui, ombojoaju ruta hũ rehe)
Turismo
Oĩ upépe heta hotel, umíva apytépe oĩ Parador, Dirección General de Turismo mba’e,  opytáva tavaitépe; Parador Centu Cueopytáva 11 km yvy gotyo, ysyry ári;    Parador Las Mercedes, 7 km Paraguay gotyo; avei  Hotel Playa, La Misionera ha hetave tenda ojepyta hag̃ua.
Tembi'u rehegua
Avei oĩ restaurante omba’apóva ko’ã tembi’u hetereíva apópe; ijapytepekuéra jajuhu Parador de Touring (peaje ykére), restaurante La Reja ha ambueve.
Mba'éichapa oñeg̃uahẽkuaa
Oñeguahẽ haguqa Villa Florida Paraguay guive, ojehova’erã tape guasu 1 "Mcal. Francisco Solano López" rupi, yvy rupi Encarnación gotyo. Ikatu avei ojeho acceso sur rupi, Itá peve, ha upéi ojeho Encarnación gotyo. Villa Florida opyta tape Paraguay ha Encarnación mbytépe. Ojejúramo Ciudad del Este-gui, ojejapyhyva’erã tape guasu 6 ha oñeguahẽ rire Encarnación-pe ojeipykúi tape oúva Paraguaýpe.
Mburunéi
Mburunéi héra tee ha'éva Tetã Mburunéi Darussalam térã Tetã Mburunéi, Py'aguapy Rekoha (malásiañe'ẽme: Negara Brunei Darussalam, jauiñe'ẽme: بروني دارالسلام, ingyaterrañe'ẽme: Nation of Brunei, Abode of Peace)— ha'e peteĩ tetã hekosãsóva opytáva Ñemby Kuarahyresẽ Asia, yvate gotyo ypa'ũ Vornéo-pe, itekuái reko hína sultã retã oporokuáiva peteĩme pavẽ. Mburunéi renda iñemohendapyre irundy tetãvore rupive ha 38 tetãvore michĩ. Itavusu ha'e táva Bandar Seri Begawan.
Cerro León
Cerro León peteĩ itaty itujarasáva ha oguerekóva amo 500 sua ary rupi omombe'uháicha umi yvykuaahára; upéicha rupi oreko amo 40 km. ijerekuépe ha pe ijyvatevehápe ohupyty 600 m. ha oĩ Tetã Okarusu “Cháko Pysyrõhára” ryepýpe, haimete 700 km táva Paraguaýgui, Tetãpehẽ Alto Paraguáipe. Cerro León niko ndoguerekói ijoguaha.
Cerro León niko peteĩ tekoha guasu oikovehápe opaichagua mymba (tagua, tatu, jurumi, karumbe guasu, jaguarete, ka'i, mborevi, ñandu ha charata, hetave apytépe), ka'avo (quebracho, palo santo ha samu'u) ha opaichagua yvy ha ita, upéicha avei oguereko ykua ha ysyry ipotĩ, hesakâ ha ipiro'ýva. Pe tekoha porãite ikatu omoheñói akãraku ojejapo hag̃ua jeho upépeve ojehechávo imba'eñongatupy.
Botánico (Paraguay)
Botánico  ha'e peteĩ tekoha Paraguay pegua, Paraguái retã itavusu. Upe Jardín Botánico y Zoológico de Asunción opyta ku tekohápe. Ijapekue ha'e 5.32 km².
Kesu Paraguái
Moõgui ou héra
Ko “kesu paraguái” ojejapóva Paraguáipe okaháre ou héra ñamoguaranívo ñe’ẽ castellano “queso” (tembi’urã ñaguenohẽva kambýgui ha ojejapóva opa hendáicha) ha “Paraguái”gui, ha’éva téra oguerekóva ñane retã ojejapohápe ko mba’e hi’upyrã.
Káso ñemombe'u
Káso ñepyrū ñande retãme
I moñepyrũhára ñande retãme ha'e hina Karai mbo'ehára Rubén Rolandi. Oiko oparupirei, taha'e ha'ehápe, ñane retãpýre. Terere jerépe, ka'ay he'ẽ syrykuhápe, tataypýpe, ỹramo omanóva ñeguereko'ẽháme. Mokõi, mbohapy, irundy térã hetave tapicha oñembyatýrõ, katuete oikova'erã káso ñemombe'u. Ñane retãme niko ñaimehaguéicha jaikuaa umi káso, jepéramo peteĩminte.
Kesu Paraguái
Moõgui ou héra
Jaipuru kóicha ko ñe’ẽ “paraguái”, “i” latina “y” griega rendaguépe, ñe’ẽ guaranime “y” he’isehaguére pe mba’e jay’u térã jajahuha”.
Káso ñemombe'u
Káso mombe'uha
Umíva ha'e umi omombe'úva. Katuete oimeva'erã ijapytepekuéra ñande ru, ñande sy, ñane ramói, ñande jarýi. Ha'ekuéra ha'e umi oikuaavéva, ha iñe'ẽ mbegue sogue sogue rorýpe oikuaaukáva ñandéve umi mba'e ojehuva'ekuendaje.
Kesu Paraguái
Mba’e mba’épa oguereko
“Kesu paraguái”, aporã jaipuru ko’ãva añoite vaka kamby ha “kuajo”.
Káso ñemombe'u
Káso mombe'uha
Umi ñande rapicha okaraygua niko ha'e umi oikuaa ha omombe'ukuaavéva, upevakuére avei hetave oĩ oñemombe'úva Guaraníme ha sa'ive España ñe'ẽme.
Kesu Paraguái
Mba’éicha jajapo
Ikporã jajapo porã upe kuájo, upevarã jajapo kóicha: jaipe’a pe mba’e, jajohéi porã ha upéi ñamoĩ mba’yrúpe naranja hái ýrõ limón rykukue reheve. Jaheja upéicha mbohapy térã irundy aravo ha upéi ñaguenohẽ ikãhaguã kuarahýpe, jaipyso porã oipejutahápe ivytu. Ikã porã vove ko cuajo ikatúma jaipuru ñambohypy’a haguã pe kamby.
Káso ñemombe'u
Aka'ai (Acahay)
Oĩ va'ekue peteĩ indiomi ra'ãnga vai cháko, ha ohechauka ijyvápe peteĩ lado, ha "acahay" he'i ipyti'áre, ohechaukájeko itaju (riqueza, oro) renda. Oúva la gente, ha oho yvyty gotyo, ohechaukaha gotyo ta'ãngami, ha maymávapente ombotavy. Upe rirente peteĩ árape, ou peteĩ kuimba'e, ha he'i upe ta'ãngamíme: "Etimádo, aréma reiko nde japu. Ko'agui aikuaaukáta ndéve "aca hay", ha omopẽ hese peteĩ garróte. Ojeka upe ta'ãngami ha henyhẽte ipype itaju (oro, riqueza); ha upeicha rupi ko hina upeva upe tenda ojekuaa Acaháy pe.
Ararundy marangatu
Ararundy marangatu ha'e pe ára irundyha pe Arapokõindy Marangatu pegua, Hesu rape ojeroviáva omboarete ha ojeromandu'a umi ára Hesu Kirito ojejapyhy, oñemoinge ramo tovakeópe, ojehupíramo kurusúre, omano ha oikovejeýramo guare.
Tetãvore Konsepsiõ
Tembiasakue
Oñepyrũvo siglo XX, Konsepsión oiko chugui mokõiha táva iñimportantevéva Paraguáipe ha oiko chugui peteĩ centro activo ojekomercia haguã ha ojeintercambia, Matto Grosso ndive, tuicha mba'e oguereko upe jave.
Ekonomia
Guyrakuéra ñemongakuaa rehegua apytépe oñemoñemoñave ryguasu, gállo ha ryguasura’y; upéichante avei ype, pávo, ganso ha guinea.
Comunicación ha jejokuái
Oĩ 33.976 óga ojeiporúva Concepción-pe, 13.768 tavaháre ha 20.208 katu okaháre. Y potable-va katu 1.094 oguereko. Peteĩ arýpe ojeporu energía 85.082 kwh.
Tekombo’e
Ko departamento-pe oĩ mbo’ehao oñekuave’ẽhápe mbo’esyry Educación Permanente, Educación Especial, Educación Técnica Superior ha Institutos de Formación Docente rehegua.
Turismo rehegua
Fuerte de San Carlos, Apape, peteĩ tenda meme ojehóva ojehecha, oñemopu’ãva’keu Colonia aja ikatu hag̃uáicha oñembotatapeju portugués bandeirante oikeséva Paraguái yvýpe.
Isla Peña Hermosa peteĩ yvyty orekóva opytáva Río Paraguaýpe.
Francisco Xavier Bogarin
Tetã isãsõ rire
Upe 17 jasypoteĩme 1811 jave omoñepyrũ primer Congreso del Paraguay emancipado. Upe atýpe omotenonde propuesta Mariano Antonio Molas, upe Congreso oipe’a Bernardo de Velasco ha Huidobro-gui ñesãmbyhy, ha omoñepyrũ Junta Superior Gubernativa, omoheñòiva teniente coronel Fulgencio Yegros, presidente ramo, doctor José Gaspar de Francia, capitán Pedro Juan Cavallero, presbítero doctor Francisco Javier Bogarín ha Don Fernando de la Mora, vocal-kuèra ramo.
Guarani reko ha ñe'ẽ
1.5. GUARANI TEKOPYKATU HA JEROVIAKATU
Tymbachu'i
Opa rendápe ojejuhu ko'ã tymbachu'i, y|ýpe ha paraguasúpe oiko avei tymbachu'i sa'imi. Oĩ avei mymba oiko yvýre ojoguáva umi tymbachu'i, hákatu ndaha'éi hikuái, umi ambu'a, ñandu ha japeusaroto ndaha'éi tymbachu'i, ipyhetávagui ha ipepo'ỹgui.
Pilar
Turismo
Restaurante ha hotel-kuéra oikuave’ẽ tembi’u ndehéva, umi oje’usevéva hína umi oñembosako’íva Suruvi, corvina, pacú y dorado.
Pyharekue oku’ememe tapichakuéra upépe, oĩ tenda ojakaru térã ojejeroky hag̃ua oipe’áva hokẽ pyhare pyte peve.
Ary Pyahu oikévo ojejapo vy’aguasu a lo yma Clubes Pilarense, América ha Capitán Bado-pe. Arroyo Ñe’ẽmbuku rembe’ýpe ojejapo jeroky “Hawaiana”.
Ignacio Núñez Soler
Imitã ha imitãrusu aja
Upe guive okakuaa ko’ẽko’ẽre ohóvo ha ohechauka hembiapópe katupyry añete ta’anga apópe, ohechauka mba’éichapa opu’ã ohóvo ogayvatekuéra Paraguaýpe ha upéichante avei arandupy ko tavapegua. Ogaguasu ha okarusukuéra, Ñemuha Guasu, burrera-kuéra, Plaza “Uruguaya” ha hyepy, función patronal ha ambueve tetã tavarandu omoha’anga ha ohechauka ipo rapykuere.
Juan Carlos Onetti
Biografía
Ary 1955 ipahápe oho jey táva Montevideo-pe ha oñepyrũ omba'apo kuatiañe'ẽ momaranduha Acción; omenda jey irundyhápe, peteĩ kuñataĩ Argentina-gua hi'ypykuéra Alemaña-gua, hérava Dorothea Muhr (Dolly).
Museo Militar (Paraguay)
Oñemohenda
Sede Ministerio de Defensa Nacional, oĩva avenida Mariscal López ha 22 de setiembre, Paraguay - Paraguáipe.
Koty pyvi oĩha
Ko sala-pe avei ojehecha Banda Presidencial omoñepyrüva’ekue Benjamín Aceval.
ISO 4217
ISO 4217 ha'e umi tekorãty ojapova ISOrehe, opaite pirapire yvórape hag̃ua.
Kuatiakatu
Kuatiakatu iporã hag̃ua
Pe tembiapo oĩ hag̃ua hekopete tekotevẽ oñemoakã, oñembohete ha oñemohu'ãkuaa.
Kuatiañe'ẽ
Ha'e marandu mbohasaha itujavéva. Kuatiañe'ẽ ha'e avei upe mba'e omoaguíva tapichakuérape ikatu'ỹva oñomongeta ojovake térã pumbyry rupi.
TECHAPYRÃ
Amoguahẽvo hu'ãme che ñe'ẽsyrymi, ame'ẽ peẽme che aguyjevete hypa'ỹva cherenduhaguére, ha ajerure Tupã ha Tupãsýme omyehyhẽ hag̃ua pende rekove vy'a, mborayhu ha tesãigui, ha tome'ẽ avei ñane avañe'ẽme tekove puku. Aguyje maymávape.
Paso de Patria
Zona de humedales
Rio-kuéra Parana ha Paraguay (Este ha sur gotyo) okakuaa ha osẽmba jave hapekuéragui henyhẽmba ýgui ñu ha ka’aguykuéra. Umi ñu karugua guasu lago Ypoa – Ñeembucú reheguáicha avei, jajuhu avei ñu guasukuéra hi’ypáva ko’ãva apytépe oĩ umi laguna-kuéra Ypoa ha Cabral Vera.
La comandancia del Mariscal López
Upe mba’e ojehecharamovéva ñorarõ ramoguare ojeguerekóva ko’ápe ha’e upe Mariscal Francisco Solano López comandancia kue, oñemboy va’ekue upe ary 1983 peve. Upe árape upe y sarambiguasu oiko va’ekue Ñeembucú tuichakue javeve ohupyty avei ko ógape ha umi adobekuéra he’õmba ha upéva ombyaipa ichupe.
Ko óga oguerekókuri mbohapy kotyguasu tuicháva; hokẽkuéra yvyra mbarete porã oñembojeguapávagui ijapopyre, ha oguereko óga jeve henonde ha hapykue gotyo.
1933
1933 - ary
Ñe'ẽtéva Guaraníme
IMOSUSŨ RUPI
Terarãnguete "ro" ojepurújepi ombojekupyty hagua avaite peteĩha ha mokõiha, papyteĩme (Che rojuhu).
Terarãnguete "po" katu ojepurújepi ombojekupyty hagua avaite peteĩha, papypeteĩgua; ha avaite mokõiha, papyetágua (Che pojuhu).
HEKOAMBUE RUPI
ÑE'ẼTÉVA HEKOPEGUA'YVA: Ha'e umi ñe'ẽtéva iñam-buéva iñe'ẽrapópe oñemosusũvo. Avañe'ẽme jaguareko poteĩ ñe'ẽtéva hekopegua'ỹva.
PAPAPY HA AVAITE
3.1.1. Ha'eteguáva Papyteĩ: a - re - o Papyeta: ja (ña) - ro - pe – o
3.1.3. Potapyrã:
YSAJA
Ñe’ẽtéva jurugua ndive: nd + ñe’ẽtéva + i Ñe’ẽtéva Tĩguáva ndive: n + ñe’ẽtéva + i
ÑE'ẼAPOHA
3.3.7. Ñe'ẽapoukapy (Voz Objetiva): guero (ro).
ÑE'ẼTEKO
3.4.7. Ñe'ẽtekoapovy: vy (ipu’atãva). Techapyrã:
3.4.10. Ñe'ẽteko apoukapohýi: ke (ipu’atã’ỹva). Kóva oipuru avaite ha papapy ñe’ẽpehẽtai moĩmbyre (ta / e / to / ja / toro / pe / to).
3.4.17. Ñe'ẽteko apoaguíva: nunga (ipu’atãva)
3.4.25. Ñe'ẽtekotapiaitéva: manterei (ipu’atãva)
ARA
3.5.2.1. Ára Mboyveguaite: ‘akue (ipu’atãva).
Mba'epytu
Mba'epytu ha'e peteĩ tetakue mba'erekogua taku, takuvy térã to'ysã ñeñandu rehegua, ikatu oha'ã mba'e mba'epytu ra'ãha rupive. Mba'epytu rupive ikatu jaikuaa mba'éichapa pe ararova, iporãpa térã ivaípa.
Ñe'ẽtéva Guaraníme
ARA
3.6.3. Kokatu Tuicháva: ete – ite (ipu’atãva).
Sivéria
Siberia (Rrusiañe'ẽme: Сибирь - Sibír), ha'e Asia vore yvatéva, Rrúsia kuarahyresẽ gotyo, hérava upévare avei Rrusia Asiagua ha Kuarahyresẽ Rrusia; ha Asia renda apekue oñembohéra ko yvy Yvate Asia. Ko yvy oñepyrũ umi yvyty Ural kuarahyreiképe, ha opa paraguasu Py'aguapy kuarahyresẽme, yvate gotyo ojejuhu upe paraguasu Árktiko ha ñemby gotyo ojejuhu Kazajistán, Mongolia ha China Tekoha Tetã. Ndaha'éi peteĩ tetã tee térã tetãvore, ipype oĩ heta Rrusia retãvore.
Mbokapĩ
Mbokapĩ  ha'e peteĩ mboka, ikañõmi mbuku, ijejapiha ikatu oho mombyryete ha imbarete. Ojejapo oñorairõ hag̃ua, saro'y XVII guive ha'e mboka ojeipuruvéva ñorairõhára atýpe ha milíko mba'e atýpe, ojeipuruha oporoñongatu téra oporojuka hag̃ua.
Centro Cultural de la República
Ojehovasa 14 jasypo 2004 omoñepyrũva senador, upérõ omyakãva Congreso Nacional Dr Carlos Mateo Balmelli, fundador ha miembro de honor, oipytyvõva umi mburuvicha oiméva Cuerpo Legislativo-pe.
Ha’e oimeva’ekue Congreso Nacional. Omopyendáva iñepyrũháme 1844, orekóva sede umi mokõi poder Ejecutivo ha Legislativo. Ha’eva’ekue peteĩ momento obra oñemomba’eguasuvéva omotenondéva gobierno don Carlos Antonio López (1844-1862). Kóva oreko hóga ramo Poder Ejecutivo péva 15 Jasypateĩ 1894 meve, ohasáva omomba’apo palacio omopu’ãva Mariscal López upe guive ha’e Congreso Nacional róga 2003 ary peve.
Oñemohenda ko’ã kotyñeguahẽha avei museo
Oñemotenonde ipype peteĩ tenda oikóha proyección cultural, ombosako’íva función pyahu, omohendáva umi pa’ũ jehechaukáha ha umi área administrativa péva construcción moderna oadosáva 70 ára ramo siglo pasado-pe.
Centro Cultural oreko heta koty oñeme’ẽva umi museo tavaguasúpe oiméva: ikatu hagua oreko umi hembiapo ojekuaa ha oñemomorã haguã péicha oĩ koty Sala del Barro, Sala del Arte Sacro, Sala Guido Boggiani, Sala de la Música, Sala del Cabildo, Sala del Cine ha avei biblioteca de autores paraguayos Augusto Roa Bastos oñemohérava. Oreko avei mokõi sala ojehechaukáva muestra temporaria Paraguay-pe.
Vugária
thumb|right|200px|Vugaria
Aeropuerto Phu Cat
240px|right|thumb|Aeropuerto Phu Cat Aeropuerto Phu Cat, aeropuerto, Quy Nhon, táva tetã Vietnampe, Bình Định provincia-pe.
Tuykiañe'ẽ
Paty peteĩha sa ro'y XX peguápe, heta mba'e ojejapóva ombohape joavy túrko pu'ã. Jejukapa ha ambue tetãme jeho aty Armeniagua Mburuvi otománogui, ára Mburuvi omopu'ãhaguéva ha Tuykia ohupytýrõ tetã mongu'erã ha griégo ñeguenohẽ Anatóliagui omohatã ñe'ẽ túrko mongu'e Hetãrape pyahu yvýpe, ha haimete ko'agaite oĩháicha hembe'ýva.
Ñe'ẽ (Ñemomarandu)
miniaturadeimagen|Ñe'ẽ Ñe'ẽ ha'e pe mba'epu oipurúva tekovekuéra oñemongeta hag̃ua oñondive peteĩ atýpe.
Turismo aventura Paraguáipe
América del Sur mbytetépe opyta Paraguái, tetã jajuhutahápe heta mba’eporã hechapyrã ijatúva ojeju ojehecha y, yvy ha yvatérupi.
Salto Monday
Umi ita koty katu iporãitemi umi ko’árupi oúva oguata oha’ã haguã umi deporte ha’éva rappel ha avei alpinismo. Ojere hese ka’aguykuéra mavave tapicha opoko’ỹha gueteri.
Sierras de Las quince puntas
Ko’ã Sierras de las quince puntas opyta San Lorenzo, tetãvore Concepción-pe. Ko’arupi oñemi yvyty oguerekóva 500 metro, ysyrykuéra ha avei ka’aguy ojeike’ỹha.
Jajuhu tape vai ombojeréva yvyty’ikuéra, umi oha’ãva ciclismo ha avei mba’yrukuéra 4x4 ohayhuetéva.
Arroyo Tagatiyá
Tagatiyá ysyry oguerekóva ysakã asy ohasáva ita’ári ha ojere hese ka’aguy rovyũ, ikatuhápe jahecha hetaiterei yvyra máta yvate, takuára ha ave helechokuéra.
Laguna Sirena
Umi oguenohẽséva pira katu, río Paraná-me heta ojuhúta pirakuéra dorado, paku, Suruvi, corvina ha hetave pirakuéra.
Ñe'ẽpykuaa Guaraníme
Mymba
Ko’ã mokõi ñe’ẽpehẽtai jaikuaaporãrõ ipurúpe /ty-ndy/ ha /kua/, pya’e jaikuaáta mba’épa he’ise ñe’ẽnguéra.
Yvyra
Ñande Ypykue oipurujepe avei ñe’ẽpehẽtai upeigua y, ombohéra hagua y’akã, ysyry, umíva. Ága katu, upevarã ojesa-reko porã mba’e pirápa hetave upe ysyrýpe, ha upéva réra om-bojoapy upe ñe’ẽpehẽtaíre. Péicha:
Yrypy'a
thumb|200px|Yrypy'a
Ñe'ẽrapokuaa Guaraníme
ÑE’ẼRAPOKUAA
Mymba ipy apytimby
Oĩve 1 200 000 mymba ipy apytimby juehegua ojekuaatee, umi tymbachu'i hetavéva (1 000 000), upéva he'ise umíva ha'e 80% opaite pegua umi mymba juehegua ojeikuaáva. Ojejuhu ko'ã mymba opa rendápe, heta umíva ikatu oveve avei, ha oĩ umíva ikatu oiko y|ýpe.
Esperanto
Samenhof ojapova'ekue peteĩ ñe'ẽ ndahasýi ha hesakãva ojeiporu haguã ñomongetarãme opaite tetãyguakuéra apytépe, oñemomba'eve arandukuaaveterã ha, upérire, jehairã ha arandukuaápe.
Iran
Irã ijypykue opaichagua, ojeikuaa oĩ tapichakuéra ijypykue Peysiagua (hetavéva), umi ijypykue Aservaijã pegua, kurdokuéra, lor kuéra, tuykománo kuéra ha balochi kuéra avei, heta ambuéva mbytépe, oĩ Irã arandupy teépe ha omomba'eguasu ko tetã. Umi ijypykue aravekuéra hetakue michĩmi Irãme (amo 1%).
Irã ha ku tetã ijyképe, Iráke, niko oñepyrũhápe umi avano'õ tujavéva Yvýgui. Las primeras dinastías conocidas en el oeste de Irán son las de Elam, amo ary 2800 Kirito mboyve guive. Umi medokuéra ojapo akue mburuvi guasu peteĩha oñemyasãi va'ekue Kuarahyresẽ Aguĩgua mbytére amo ary 625 Kirito mboyve. Umíva rire ou upe Mburuvi akeménida, ho'áva'ekue Gyrésia poguýpe upe Mburuvi seleúsida rehe, karai Alehándoro Mágno porokuáire, ha upéi ou umi tetã hekosãsóva ambuéva, upe Mburuvi Párto ha Mburuvi Sasánida. Musulmãnguéra oipyhy ha oñemyasã ku yvýre la ary 651 Kirito rire, upéicha Peysiañe'ẽ oñemyasã avei opa ku tetã ijapekue tuichakue ha heta mba'e Irã arandupýgui oike Islãme.
Altos
Turismo
Pe hotel campestre La Grappa oguereko pe tekoha iporãva yvyty rehegua, pyharekue katu oĩ peñas de folklóre peguáva, Paraguaigua ha pytagua mba’éva.
Paraguari
MBa’yruguata
Paraguari opyta 66 km Paraguaýgui Ruta I “Mcal. Francisco Solano López” rupi.
Turismo
Yvakuéra jehepyme’ẽha ko tavapegua hyakuãmombyry ha oñeg̃uahẽ meme upépe oñeñemu hag̃ua; umi ñemuha opyta Ruta I yképe.
Vy'a
miniaturadeimagen|Vy'a Vy'a temiandu vy’a reheguaoñepyrũva py’ýinte peteĩ vy’aitereígui ha meme ojehechauka.
Arapoteĩ marangatu
Ñemombe'u
Ko árape ojerovia oiko pe Hesu Kirito ñemano, omombe'uháicha umi irundy momaranduporã, Hesu oñemyakãsã ha oho oporombojovakehápe, umi Hudío oñembyaty ha ojerure Pilátope ojukauka Hesúpe, Piláto ombyepotika rire Hesúpe, omondo oñemosãingo haguã kurusúre.
Ñemboarete
Oĩ avei upégui ohóva oñembo'e ha oitupãitũ ambue tupãópe, ohupyty peve pokõi tupão. Arapoteĩ ha'e ára ikirirĩvéva. Avave ndaikatúi osapukái térã oñe'ẽ hatã. Ndaikatúi ñañani ha mitãnguéra ndaikatúi ñañembosarái, omboja'o hag̃ua Kirito ñemano.
Tetãvore Guaira
Apostillas
Umi Vrasil-gua jeju Guairá yvýpe oikova’ekue ary 1870 jave opamíre ñorãirõ guasu Guerra de la Triple Alianza, uperire oñembohéra "Guairá" pe tetãvore michĩmíva Paraguái Oriental mbytépe, yvy noĩrivava’ekuépe pe Guayrá ñepyrũme.
Almazán
thumb|300px|Almazán tupao
César Alonso de las Heras
Trayectoria
Oñeme’ẽ chupe condecoraciones ha jehecharamo oĩháme pe “Cruz de Caballero de Isabel la Católica”, ome’ẽva gobierno español, ha “Palmes Academiques” gobierno francés-gui. Ary 1994 jave, gobierno paraguayo-gui “Cruz de Comendador del Mérito Nacional” ha upe arýpe Doctor Honoris Causa Universidad Nacional de Asunción guive. Ary 1997 jave oñembojopói chupe pe “Llama del Arte que nunca se apaga” hérava, kóva ome’ẽ “Amigos del Arte” del Paraguay ha upe arýpe avei omomorã pe ára 31 jasypa jave, pe bodas de diamante pa’i reheguáva omoguahẽva 60 ary mba’apo tapão pegua.
Kuarahy Ypykatu
Umi yvóra ha ijasykuéra
thumb|Ñande [[Yvy.]]
Moisés Santiago Bertoni
Guata Ñepyrũ
Péicha 30 jasyapy ko arýpe oguejýva Buenos Aires-pe, ha oñomongeta presidente de la Nación, general Julio Argentino Roca ndive, oipytyvõva iviaherã ha ikatu agua omotenonde colonización provincia de Misiones, territorio Misiones gotyyo. Oguahẽva Santa Ana ha oñepyrũva tembiapo experimental agricultura botánica, zoología, meteorología, etnografía, etc. Omba’apòva costa Parana misionera, ohóva Paraguay-pe opytaite, ohayguetereiraságui.
Sus investigaciones
Investigó exhaustivamente, pasando por las ciencias físico-naturales, la antropología, el ensayo lingüístico e ideológico, las observaciones filosóficas y el comentario histórico. Se dedicó a investigar desde la frecuencia de las lluvias hasta las costumbres de los nativos del lugar e incursionó en lingüística.
Geração Brasil
Geração Brasil (Ojehai ta'angápe: G3R4Ç4O BR4S1L) ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva herava Rede Globo. Oñepyrũ ára 5 jasypo ary 2014-pe, tembiasagua'u Além do Horizonte rire, 150 ñembyaty ikatu oreko.
Emilio Bigi
Trayectoria
Opyta oiko táva Buenos Aires-pe, oñemoaranduve haguépe teoría ha solfeo, armonía contrapunto ha piano-pe, Academia Rubbione héravape. Upépe, omohu’ãvo iñemoarandu, ojapo tesis “Variaciones sobre un tema guaraní” rehegua. Oike, nda’aréirõ jepe, pe “Trío guaireño” ndive, omyakãva Gumersindo Ayala Aquino, upéi omoñepyrũ mba’epu aty imba’éva, ombopu haguépe ambue puraheihára ndive pe Agrupación Folklórica Guaraní ojeheróva ndive, kóva ndive heta ára omba’apo ko tenda rupi.
Ava'i
Ava'i ha'e peteĩ distrito ha táva tetãvore Ka'asapa, Paraguái-pe, Oime 258 km mombyry Paraguay-gui.
Katuáva
thumb|miniaturadeimagen|Katuáva Katuáva ka'avo ojepurúva pohãrã, omopotĩva py’a. Ja’u ka’avýpe hoguekue. Iporã avei tuguy asukápe g̃uarã chupe iporã avei tuguy asukápe g̃uarã, rréuma ha ñande ruguy omopotĩ hag̃ua.
Armeniañe'ẽ
Arménia ha Karavakh Yvatépe, arménio ha'e ñe'ẽ ojeiporúva tetã sãmbyhyháre, tekombo'e ha tekojojarãme, ha avei ha'e ojeiporuvéva tekoñomoirũme.
Naja ashei
Naja ashei, hérava avei mbói guasu ondyvúva, ha'e peteĩ mbói naja juehegua oporombyaietéva, oiko Afrika-pe. Yvypóra ojuhu peteĩháme ko mymba otyryrýva ary 2007-pe. Ipukukue ha'e 1,2 metro térã 2 metro.
Elsa Weizel
Hapykuere
Akóinte omba’apo omyasãi hag̃ua arte ha arandu hetã mba’éva; omoñepyrũ mbo’ehao ko’ãva: Museo de Arte Moderno; Periódico “El Feminista” (oĩhápe Jefe de redacción-ramo) Escuela de Bellas Artes, oĩ pépe sãmbyhyháraramo 1956 guive. Péva pe tembiapópe oĩ 12 ary pykukue javeve (Apopyrã Nº 36 Jasykõi 1956-pe Ministerio de Educación  Paraguaigua)
Estilo poético oiporúva
He’iháicha Carlos Sabat Ercasty: “Elsa Wiezell rembiapo iporã, mokõ heroísmo omohendamavoi upéicha chupe, oveve yvate ha nomboguejýi iveve …”
Tetãvore Misiónes
Ko tetãvorepe oiko 103 633 ava (2002 ary).
Tava
thumb|250px|Tetãvore Paraguái: Misiones.
Ñe'ēpypore
Misiones oguereko pukoe, avei oguereko ta’angambyry.
Ka'asapa
Héra tee
Ou guaranígui "Ka'aguy jehasapa" he’iséva "ka’aguy rire"; guarani retãygua orovia rupi ka’aguy mboypýri Tupã, Fray Luis de Bolaños, oguerojera hague chupe.
Árarova
Ndahakúi ni naho’ysãi; jepive haku 21ºC, arahaku aja hakukue ojupi 37ºC, ha araro’ysã aja katu oguejy 1ºC peve. Oĩ umi departamento okyveha apytépe, upévare ko región iporã añetete vaka oñemongakuaa hag̃ua.
Demografía
Ka’asapápe oiko 23.996 tapicha, umíva apytégui 12.500 ha'e kuimba’e ha 11.496 katu ha'e kuña; péicha he’i Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos.
Mba’yruguata
Ka’asapa opyta 230 km tavusu Paraguaýgui. Ymavémi opyta ha’eño mombyry, ha péva apañuãi ndetuichávami. Ferrocarril omba’apo gueteriramo guare, Maciel-pegua estación ombojoajúmi chupe Paraguay ndive.
Ko távape oñeg̃uahẽkuaa ruta II Mcal. Estigarribia (Paraguay guive) ha ruta VIII Blás Garay rupi (Cnel. Oviedo guive).
Yvyra
Yvyrakuéra niko opaite ka’avóicha oipytyvõ mayma tekovépe oikóva ko yvy ape ári. Ha’ekuéra omomorã ñande rekoha; ha upéicha avei, omo’ã mymbakuérape; omombyta ha omombarete yvy; ha pe mba’e tuichavéva: omoheñói ha omohesãi pe yvytupytũ potĩ mayma tekove ñaikotevẽva jaikove hag̃ua. Yvyra, oñekytĩ rire, ojepuru ojejapo hag̃ua kuatia térã, jepe'a; ha upéicha avei, ojejapo ichugui opaichagua yvyrape, apyka, mesa, karameg̃ua ha aorenda, okẽ, ovetã ha óga. Jahayhúrõ ñande rekoha ha upekuévo ani hag̃ua japyta yvyra'ỹre, tekotevẽ -jaitývo peteĩ- hendaguépe ñañotỹ mbohapy.
Yvyra ñeñotỹ oĩ mokõichagua:
San Petersburgo
Ko'ãga San Petersburgo hína táva mokõiha orekovéva yvypóra kuéra ipype Rrusia retãme ha peteĩva umíva tava guasuvéve opa Európa pegua. Ku táva mbyte ojekuaa Tembiejakue Yvypóra rekogui upe Unesco rupive. San Petersburgo-pe opyta avei Rrusia róga tekome'ẽháva.
Humaita
Tembiasákue
Kóva ha’eva’ekue peteĩ Humaita peteĩ fortaleza oñemohendáva Río Paraguái asúpe, amo 430 km yvy gotyo Paraguaýgui.
Museo Histórico tavaguasúpe, ha’eva’ekue kuártel Mariscal López, hetaiterei trofeo ojeguereko ko ñorãirõgui.
Economía
Oikóva ipype omba’apo ganadería-pe, ko’ãva agricultura mbovýve ha peteĩ parte oñemomba’eguasúva población omomba’apóva pira kutu ha iñekuave’ẽ.
Mba’éichapa oñeguahẽ
Ojeguereko umi ómnibus osẽva terminal Asunción guive Pilar peve, ha péva línea de omnibus interurbanooguahẽva Humaita peve. Upe tenda guive ikatu oñeguahẽ tape guasu 6 rupive, oñeguahẽ Encarnación-pe ha ojeju jey Asunción gotyo, ha upéi oñeguahẽ San Ignacio oĩ ko’ápe upe desvío ohóva Pilar peve.
Tembi’uarigua
Tembi’uarigua, tembi’u apýra térã tembi’upaha ha’e oimeraẽ he’ẽ oje'u tembi’u rire.
Tuguaipopo
Tuguaipopo (Collembola) ha'e peteĩ mymba ipy apytimby ha ipy poteĩ jueheguasã, ojoguaitereíva umi tymbachu'ípe. Tuguaipopo hína michĩeterei ha oiko opa rendápe (Antártidape avei). Oñeimo'ã ha'ekuéra ha'e umi mymba oĩvéva. Ojeikuaa oiko amo 7.900 tuguaipopo juehegua ha ha'ekuéra oĩ ko Yvy apére ymaguareiterei guive.
Tuguaipopo héra ou oguerekógui peteĩ tuguái mbarete ikatu oipuru oguata porãve térã oipopomi. Ku mymba'i ho'u tetekue, vakitéria ha ka'a michĩ.
Sópa Paraguái
Jepéramo ndajagueroviaséi, kóva ha’e peteĩ “sópa hatãva” (“sopa” katuetei orekova’erã y, katuetei nunga ha’eva’erã jukysy) ha  Paraguái rembi’u yma oje’usemíva.
Rally del Chaco
Tembiasakue
Oñepyrũvo ko Trans-Chaco Rally, tetãmegua ñembosarái mba’yruguata rehegua tuichavéva, ojetjuhu peteĩ tendápe ha’éva ha’etéva mombe’upy. Oikomeme haguã ko mba’e heta mba’e ojejapo.
Jasypokõi mbyte rupi pe arýpe oiko peteĩ aty ohova’erã Chaco gotyo. Oho mbohapy mba’yruguata ha pokõi tapicha omyakãva’ekue ingeniero Víctor Rubén Dumot; oho hendive Francisco Escanciano (Dunhill International pegua, oipytyvõva ko mba’épe), Darío González Palacios (camarógrafo). Ko’ã mbohapy oho peteĩ mbayruguatápe (pick-up Willys); Germán Russo (piloto y mecánico) ha Jorge Himmelreich (piloto, mecánico y traductor de alemán) peteĩ kombi VW-pe.
Ojehecha porã rire tapekuéra ha ikatuha ojejapo pépe, oñemoĩmakatu mba’e árapa oikóta ñepyrũrã Rally Chaco pegua rehegua: jasyporundy ary 1971 jave.
La primera versión
Ko mokõi omyakäva rehegua ojeguereha ary 1976 peve, uperire katu oïma omyakäva ha’eño. Kóvape osẽ tenode gotyo pe oñondivegua Juan Carlos Calvo ha Juan Bautista “Juanbi” Gill, peteï Toyota Celica-pe. Kóva ohasa tembiasaréramo, peteï tendápe ohasa rupi mbokapu yvate kua rupi, mbokápe, pe tuju vai Campo Aroma pegua ohasávo. Ta’anga kóva rehegua oguenohëva’ekue peteï mba’apohára kuatiahaipyre “El Gráfico” pegua ohóva’ekue arapy tuichakue ohechauka haguä mba’épa oikova’ekue.
Uperire ko Rally ndoikovéi mburuvicha ndohechaporäi rupi, oñakärapu’ä pya’eterei rupi, ñembosaráipe ha avakuéra pa’üme avei, ko mba’e tuicháva noïriva tendota poguýpe. Ary 1987 guive oikojey, ha ko’ápe osë tenonde Bubby Luthold ha José Manuel Abreu, peteï Peugeot 505-pe.
Koreañe'ẽ
Tekome'ẽrusu Koréa del Sur-pegua (1987) ndoguerekói mba'evéichagua apopyrã imandu'áva ñe'ẽre. Péicharõ, koréano-gui oiko ñe'ẽ tee 'de facto'.
Villa Hayes
Demografía
Villa Hayes –pe oiko 19.001 tapicha, umíva apytégui 10.071 kuimba’e ha 9.930 katu kuña, he’iháicha Censo Guasu ojejapova’ekue ary 2002-me. Tavaitépe oĩ 2.049 tapicha ha okahápe katu 16.592.
thumb|left|300px|Iglesia de Villa Hayes de la Virgen de la Victoria
Capitán Mauricio José Troche
Ekonomia
Ñemitỹ ha vaka ñemongakuaa hína tembiapo oñemboguatavéva táva Capitán Mauricio José Troche-pe, heta takuare’ẽ oñeñotỹ upépe.
Guido Boggiani
Iguata ñepyrũ
Ary 1888 oguahẽ Asunción-pe ikatu haguã oikuave'ẽ ganado ha vakapi, upéi oñepyrũ oguata gran Chaco gotyo, péicha igetión Don Juan De Cominges, oguahẽ Puerto Casado peve. Upe tendápe oikuaa grupos indígena guana ha sanapana.
Péicha pintura ha negocio omboyke. Boggiani ombyaty umi tembiporu ha artesanía, oestudia ha oguerohory hembiapo ha oike mbarete ipype.
Ykuamandyju
Turismo
Yvyku’i ysyry Jejui rembe’ýpe oikuave’ẽ tenda porã ojepytu’u hag̃ua, ha ikatuhápe avei ojeiko ygápe.
Tetãvore Ñe'ẽmbuku
Tembiasakue
Ary 1973 ramo oñemohenda porã va’ekue ko’ã tetãvore’e korapy ko’ágãitepeve gua.
Arahakukue
Arahakukue katu 22 °C rupi, verano-pe 37 °C guvi 40 °C rupive, ikarapeve katu Araro’ýpe ohupyty 5 °C guvie 2 °C peve .Oky 1334mm ary jave, jasykuéra okyhetaveha katu ha jasyteĩ, jasyapy, jasyrundy ha avei jasypa, oky’iveha katu jasypo ha jasypoapy.
Aéreo
Ko’ape ou avión Paraguay guive Pilar peve, tape porã oguejy haguã avión ndatuichaitéivape.
Economía
Táva Pilar-pe oĩ ogaguasu oñeha’yi’oha mandyju, ojejapoha ininimbo ha ao. Oguereko avei ojejapoha aceite vegetal, oñemondykyha káña, aramirõ.
Mbo’ekuéra rehegua
Ko tetãvore oguereko 50 mbo’ehao iñepyrũmegua, 201 educación básica-pegyua, ha’éva avei ñandepe guãrã, 38 ome’ẽva educación media (científico ha técnico).
Mogi das Cruzes
Ary 2010 ko táva oguerekova 387.779 tavayguakuéra.
Kesasy
Kesasy angekói ojeke jave ome’ẽva mba’asýgui térã jepy’apy raságui. Kerasýpe roiko hasy guive’ehe sy.
Inimbo
thumb|250px|Inimbo Inimbo mba'epo'i fibra, oñeguenohẽva mandyju, lana ha ambue mba’egui. Ko'ag̃a oĩma plásiko guigua.
Mbujapey
Mbujapey, ha'e peteĩ taváre Paraguái retãme oĩmeva tetãvore Paraguari-pe. Opyta 182 Paraguaygui, Paraguái tavusu. Tetã ñemby kuarahyresẽ gotyo, ha oĩme umi ysyry tevikuary ha ysyry tevikuary-mi.
Jurundi'ay
Jurundi'ay (poytugañe'ẽme: Jundiaí) ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulo-pe.
Ta'ãnga'i Kuatiapyre Guaraníme
Kyguái
Kóva hína ta’ãnga’i oñandukáva pa’u mbykyvéva jajapóva ñañe’ẽ jave. Jaipuru:
Taikõi (“”)
Ko’ã ta’ãnga’i jaipuru:
Inka Mburuvi
thumb|250px|[[Machu Picchu.]]
Inca-kuéra ndaha’éi aty étnico Cuzco-pegua, jepémo upéi upépe oñemohendáta, ha’e ndaje peteĩ aty ováva hendágui amo ary 1100 Kirito o’a rire, oĩ he’iva osẽ hague Altiplano, valle Cusco térã Cuzco-gui, upépe haimete 300 ary pukukue omba’apo ha ojokupyty ambue atykuéra rehe oikóva upe rupi. Ohasa ary ha oiko chuguikuéra aty ipu’akáva ha itenondéva ambue atýgui, opyta oiko upépe ou peve invasión chanca ha ojupi peve Pachacutec Inca Yupanqui tendotárõ, oñepyrũ jave ojeipyso ambue yvy rupi.
thumb|left|250px|Cuzco Umi oikóva ayllu-ramo oguereko peteĩ mburuvicha ojeheróva curacas térã cacique, ha’ekuéra tendotarõ oisambyhyva’erã avano’õ jokupytykuaa, ombohekova’erã avei vy’arã, ombyaty ha oñeñongatu hag̃ua ñemitỹngue ñemono’õ, yvy ñemboja’o opavavépe g̃uarã ha ohechava’erã umi omba’apótava tembiapokuérape. Economía Inca ndoikuaái pirapire, ndoikuaái ñemu rehegua, avei ndoikuaái trueque ha mba’apo ñemombarete chupekuéra g̃uarã ha’e pe oĩhaguére oñopehẽngue oñondive. Oñopehẽngue apytépe oñomombarete akóinte, ág̃a katu avei mburuvicha omba’apova’erã, pévape ojehero mita. Mburuvicha ojerurénte jopóiramo mba’apohára, ogueraháva oñemitỹ hag̃ua ijyvy, omba’apo hag̃ua ñai’ũre, omopu’ã hag̃ua andenes térã obras arquitectónicas, kakuaáva. Omyengoviávo mba’apoharakuérape hembiapokue omyakãvo rituales, oñangareko tapekuérare, oĩvo tekotevẽ ome’ẽrei imba’eteéva, ikatu vy’arã aja; ko tembiapo ohechaukáva jokupyty ijapytépe, mburuvicha omyengoviahápe ayllu mba’apohára rembiapo ojeikuaa redistribución-ramo.
Ojapo tape oporogueraháva opa gotyo, péva ombopya’e upe ñomomarandu, oĩ upevarã ava oñani pya’éva, ojeheróva chasquis ambue tapépe oĩma tapicha oha’arõva ichupe ombojoaju hag̃ua upe tembiapo, oñani 402 km peteĩ árape umi tapekuérare. Tavayguakuéra jeipapa, taha’e tropas, tembipuru, térã ambue inventario generale ojejapo quipus rupive, ha’éva cinta aty hetáichagua isa’ýva, oñeñapytĩva ha’ekuéra sistema codificado oikuaaháicha hikuái, ha péichape oipapa. Yga yvyrágui ijapopyréva ojeipuru mba’yrúramo, pya’eve oñeg̃uahẽ hag̃ua oimehápe, taha’e ysyry tuicháva térã mirĩva rupi.
Ka'akupe
Ka'akupé ha'e peteī táva tuicháva opytáva Paraguái retãme. Oĩ hina tetãvore Kordillera pe itavusu pe. Ko táva pe oiko 21 696 ava (2002 ary). Oĩ 57 km táva Paraguaý gui, ojehero chupe "Capital Espiritual del Paraguay".
Vías de comunicación y transporte
Oĩ ruta II ári, Mcal. José Félix Estigarribia, ohasáva pe distrito. Oreko avei ñu aviaciónpe g̃uarã. Ka'akupe oreko heta estaciones radioemisoras, canales de televisión ha servicio telefoníagua.
Pangyráma
Pangyráma (gyresiañe’ẽgui "opa taikuéra", Karaiñe'ẽ: pangrama) ha’e peteĩ ñe'ẽjoapy térã ñe'ẽngue opa taikuéra achegetýgui ndive.
José María Rivarola Matto
Infancia y Juventud
Opakuévoma ñorairõ ojapyhy chupe peteĩ trinchera Villa Montes peguápe. Oikove ohasa rire peteĩ ary pukukue mba’asykuéra disentería ha paludismo reheve. Okuera oisu’uhápe “coca” rogue, ka’avo ogueruva’ekue umi ho’áva’ekue ka’irãime tetã Bolivia-gua. Hekove puku ñorairõháme ndaha’éi ikatupyry rupi ñorairõme, imbarete térã ipo’a, umi ambue hapicháicha, katu ohaiporãiterei rupi.
Umi omotenondéva ha’e oĩha omoĩ chupe tapykuepeve ha’e ohai rupi chupekuéra kuatiañe’ẽ ikichĩháme guarã, techaga’u ha pya’e oĩtahajey oñondive rehegua.
Ha’eva’ekue omosarambíva Clarín Paraguaýpe, kuatiahaipyre tetã Argentina pegua, ikatuhápe ojeikua mba’e oikóva ha oikoháichaite tetã Paraguaípe mombyry guive.
Obras
Teatro rehegua hembiapokue, oĩ peteĩ precedente imbaretéva teatro histórico paraguayo contemporáneo apytépe: Encrucijada del Espíritu Santo de José María Rivarola Matto, tembiapo osẽva’ekue ary 1972 jave. Kóva ha’e peteĩha ombojáva pe misiones jesuíticas rekoháre. Pe protagonista héra José, ha’e peteĩ pa’i imitãva ha ha’eta itujáva opakuévo ko mba’e, ome’ẽva ko tembiapópe idea ojuapykuéri ha ipukúva elipsis del argumento.