cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
José María Rivarola Matto
Obras
Encrucijada del Espíritu Santo, oguerekomimirõjepe oguejyha iñemombe’úpe, oĩháme disquisición ha ñe’ẽ ipukúva tembiasakue rehegua, ome’ẽ peteĩ techapyrã ha apañuái ko’ã misiones jesuíticas rehegua ha oñemosẽramo guare hikuái.
Ko tembiapo ha’e peteĩ flash-back oje'éva. Ojeívo pe telón osẽma peteĩ oñe’ẽva mykymi tembiasakue rehe. Oñe’ẽmbávo he’i ko’ápe oĩ ñembohovái, ko “drama” rupive, ohechauka ko representación ha’eha ombohovaiséva umi porandu oĩva tapicha ha oikuaaséva tembiasakue rehegua. Ndojaposẽi tembiasakue, haihára ome’ẽ peteĩ carácter aleccionador ko hembiapokuépe.
Tai
Techapyrã: A - Ã - CH - E - Ẽ - G - G̃ - H - I - Ĩ - J - K - L - M - MB – N - ND - NG - NT - Ñ - O - Õ - P - R - RR - S - T – U - Ũ - V - Y - Ỹ - ’ (puso).
Pindoráma
Pindoráma réra
Ko ñe'ẽ "Pindoráma" ou tupiñe'ẽ: pindo-rãma térã pindo-retãma, ha he'ise pindoty retã. Pindoráma héra Poytugañe'ẽme ha'e Brasil ha oje'e ou seltañe'ẽ, ha he'ise pytã tata rendyicha, hákatu, ko'ãga Brasil ha'e peteĩ yvyramáta réra (Palo Brasil), oĩ va'ekue hetaiterei Pindoráma retãme oguahẽvo umi Poytugagua. Ymaite Pindoráma hérakuri Monte Pascoal (ava kuéra Poytugagua oguahẽvo Pindoráma retãme, ary 1500-pe), ha upéi oñembohéra chupe Ypa'ũ Vera Cruz, Santa Cruz Retã, Nova Lusitânia, Cabrália, ha ambuéva.
Sãso ha Pindoráma Mburuvi
Ñorairõ Pindoráma sãso ohekáva oñemyasãi oparupi tetã tuichakue, ñorairõ guasu oiko tetã vore yvategua, yvat ekuarahysẽygua ha ñembyguápe. Poytuga aty ñorairõhára ondyry ipahápe Pindoráma rehe amo ára 8 jasyapy ary 1824 jave, upe rire Poytuga oñeĩ Pindoráma isãsoha ára 29 jasypoapy ary 1825 jave, jekupytyha Rio de Janeiro pegua rupive.
Pindorama apekuaa
Umi mymba ha ka'avo Pindoráma pegua opaichagua hína, umi mymba okambúva ituichavéva ha'e hína: Pe jaguapytã, pe jaguarete, jaguarete'i, aguarakuéra, taitetukuéra, pe mborevi, jurumikuéra, mykurẽ, aíguekuéra (perezosos) ha pe tatukuéra.
Takuru Puku
Turismo
Mundo de las Ciencias-pe katu oĩ mymbakuéra oiko va’ekue ko’árupi.
15 jasypateĩ
Ára 15 jasypateĩ ha'e ára 319ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 320ha umi ary hekope'ỹme. Umi 46 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Majakuéra
Ñehundi
Oiko rire colapso umi táva oĩ yvy yguy gotyoguápe, civilización maja pu'aka ova región septentrionales de la península de Yucatán, umí táva apytégui ikatu ja'e: Chichén Itzá, Uxmal y Cobá. Siglo X-pe pueblo tolteca oúva norte de México-gui ova upépe oñemomba'évo ko yvýre, ha cultura maja iñambue ijepokuaápe, arte ha ijerovia toltecas rehegua. Tolteca-kuéra ha'e peteĩ táva avakuéra ñorãirõhára ha ñemuharakuéra ha upérõ majas oñembopirapire heta ha upekuévo ipu'akave. Og̃uahẽvo ary 1000 ha 1250, Chichén Itzá ha'e upe táva ipu'akavéva upe región-pe ha chupe oñeme'ẽ tributo ambue táva oĩva ijeréregui.
Vitakúra
Vitakúra (epañañe’ẽme: Vitacura, oúva mapucheñe’ẽgui fütra kura, «ita guasu») ha’e peteĩ komúna ojejuhúva Santiágope, Chíle tavusu. Hi’área ohupyty 28,3 sp² ha oguereko 85,400 tavaygua.
Pu'ae aty Guaraníme
PU’AE ATY
Pu’ae aty
Koichagua pu’ae aty ojehu mokõi pu’ae -ojehaíva ojoykére peteĩ ñe’ẽme- oñemoñe’ẽpehẽvo ohojeýrõ hikuái oñondive. Pei-chahápe muanduhe (hai térã pureko) ojehekuavo katuete pu’ae atã ári.
2.3. Pukõi'ỹ
Arroyos y Esteros
Arroyos y Esteros táva Paraguáigua. Kordillera departamento-gua, oñefundava’ekue 1767; opyta 67 km Paraguaygui.
Yvy rehegua
Arroyos y Esteros rehe ojere ysyry tuichaicháva, Pirivevúi ha Manduvirá; ko’ãva ohykuavo y, heta ñu ha ysyry michĩvéva ho’a mboyve ysyry Paraguáipe.
Omombe’uháicha mombe’upy, Ysyry Manduvirá rembe’ýpe, Puerto Tovatĩ Túvape, ojejuhuva’ekue Tupãsy ra’anga, peteĩ opyta táva Ka’akupépe ha ambue katu Tovatĩme.
Economía
Arroyos y Esteros ojekuaa “Cuna Mundial del Azúcar Orgánica" ramo, ha’e rupi táva hetave takuare’ẽ oñotỹva Paraguáipe; takuare’ẽgui avei ojejapo eíra ha guari. Ambue ñemitỹngue onohẽva avei umi tapicha hína anana, pakova ha heta mba’e.
Hekoasa
Omombe’u umi tavayguakuéra yma ohóramo guahre karai Paraguay Rendota, Carlos Antonio López ohechamívo Pa’i Maíz-pe he’i hague chupe: "ag̃uahẽ hag̃ua... ahasa ajúvo, “ríos”, “arroyos” ha “esteros", ha pégui ou pe héra.
Nueva Colombia
Tapekuéra rehegua
Emboscadagui. Ñomongeta mombyryrã katu, ko tetãvore’i oguereko ñe’embyryku´éra rehegua COPACO omoĩva.
Ykuéra rehegua
Ko tetãvore ombohykue porã upe ysysy ohasáva ko’árupi ha’éva Piribebuy, avei heta ysyry’ikuéra jajuhu ohasáva ko’árupi.
Demografía
Nueva Colombia oguereko 4.277 tapichakukéra oikovéva ipype. Ha ñamañá ramo hesekuéra, jajuhu 83,57% oikovéva okaháre. Omombe’úva mba’eichaitépa ojeikove:
Buena Vista
Buena Vista tavasu Paraguaigua, Ka'asapa departamento-gua, heñoiva’ekue tetã ñe ñemohenda tavakuéra ñemboja’o rupi, 25 jasypoteĩ 1945-pe.
Presidente Franco
Naturaleza ha educación ambiental rehegua
Ko’ã ysury guasu porãitépe oívape ikatu ñamoive heta ysyru’i porã porã ha avei ko río Monday guasu, ho’ava Paraná-me, ogueraháva avei ysakã moroti asy oikova ichugui y jepo guasu ombotavyraíva imbaretekue ha imba’eguasukue umi tapicha ohóva ohechápe.
Ñe'ênguéra Mbo'ehaovusu
MBA'EKUAARAPEKUÉRA
Mbo'ekuaahararâ mbo'esyry peteîteîva:
TEKOMBO'EGUA KOTEVÊPY
Jeikerâ aranduchauka katuete oñeme'êva'erâ opavave mbo'ekuaahararâ mbo'esyrýpe. Umi aranduchauka oikójepi upe ñe'ê ojeporavóvape ñemoarandurâ ha oreko ko'â kotevêpy::
Chiguayante
thumb|275px|right|Chiguayante táva Chiguayante táva Chilepe. Ko távape oiko 81.302 (ary 2002).
Miley Cyrus
Apoha
Hi irũ porãve ha'e Emily Osment ha Mitchel Musso (Oactúa avei Hannah Montana pe) ha ojerokyva Mandy Jiroux.
Mba'e apu'a
Álbumes de estudio
Ñe'ẽpuporã Guaraníme
Ñe’ẽpuporã (eufonía) niko aporeko (técnica) ojepurúva sapy’apy’a ikatuhaguáicha mayma ñe’ẽ hyapu katu, porã, rory, hekopete, ha anitéi hyapu vai, pohýi ha hendape’ỹ.
Pukarã
PUKARÃ GUARANÍME – CHISTES EN GUARANI
PERURIMA
(Omombe’úva: Miguelángel Meza - Luque) Oguapýndajeko mbohapy pa’i peteĩ asaje okaru haguậ, tuichaicháva so’o ka’ẽ henondepekuéra ha upeichahágui ohecha sapy’a Perurimáme oúrõ ha he’i ojupe: "Ñahenoimína Perúpe okaruhaguáicha gua’u ñane ndive ha ñañembohorymi hese”.
MBOHAPY IMEMBY
(Omombe’úva: Salomón Melgarejo - Paraguaýpe) Peteï kuñakarai niko mbohapyvoi imemby. Peteï ára, oñemongeta hendive peteï karai oporandúva kuñakaraimíme mba’épa oikóta imembykuéragui okakuaapávo.
MUAMUA
(Omombe’úva: Paternio Emiliano Vera González - Villarrica) Peteï pyhare moköi gua’i omonda peteï tuja’ípe ha pya'épeko oike hikuái ka’aguýre ha oïmakatu omuñáva chupekuéra. Ka’aguýpe oï heta muamua hendy ha oguéva. Nimbora’e umi gua’i ndoikuaaivavoi mba’épa muamua, upévare peteïva osë osapukái hapichápe: “¡Pya’éke, che irü. Ejeity yvýpe!”.
MÁNGO
Tapicha he’ijey gua’ípe: “Mba’éichaiko re’úta mángo upépe, pévango úva”. “Mángo ha’úta”, he’ijeývo gua’i onohë i-bolsillo-gui peteï mángo ha... ho’u.
PALANCA DE CAMBIO
(Omombe’úva: Abdón Galeano Benítez - Kapiata) Peteï ára Kachíke, oikóva Kuruguatýpe, he’i: “Che ndaikuaai ko’ág̃a peve Ciudad del Este, upévare asëta ha aha aikuaami hag̃ua”, ha upehague ko’ëme Kachíke osësapy’a ka’aguýgui. Ha’éngo ndoikuaáiva ko Paraguáy, imitä guive ha ikaraipa peve niko ka’aguýpentevoi oiko. Nosëivavoi upégui. Upévare avei moköi hapicha osëmava’ekue ka’aguýgui ohekombo’e chupe ha omombe’u chupe mba’épa ojapova’erä. Omombe’u chupe ojupiva’eräha Rysa-pe, ohepyme’ëva’eräha ipasaje hamba’e...
HAGUÉRE
Kachíkengo hesajere ha hendysyrypa omañávo umi ryguasu ka’ë ojere’asývahína, ojehesy aja. Pya’éko, py’a kororöre, Kachíke oñemboja ha oporandúma ñemuha járape mboýpa hepy umi ryguasu ka’ë. Ñemuha jára he’i chupe: “20.000”.
ÁREA CHICA
Upémarö Kachíke he’i chupe: “Chemboguejymína área chíca akäme ikatúrö”.
NE’ÏRÄ ORAMBOSA
Ohendúvo upéva, Kachíke osë he’i karaimíme: “Péva ndaha’éi chemba’e porque chemba’e ne’ïrä gueterei orambosa”.
MILANESA
(Omombe’úva: Abdón Galeano Benítez - Kapiata) La profesora pregunta: “Mba’épa pekarúkuri pende rógape”. Los mitä’i gritan: “¡Milanesa!”, menos Kalo’i que dice: “Cocido”. Al escucharlo la maestra, sorprendida, le dice: “Anichéne. Mba’éichapiko rekarúta kojói”. Kalo’i insiste: “Oréngo ógape roarambosa, rokaru ha ro-cená kojóintevoi”. Todos se burlan de él. Incluso, en el recreo sus compañeritos le ponen de marcante “kojói”. Luego de salir de la escuela, camina hasta su casa, donde al llegar -con voz enojada- le dice al papá: “Che ndahamo’ävéima mbo’ehaópe” y le cuenta al papá todo lo que le ocurrió en la escuela. El papá le dice: “Ajépa nde tavy, che ra’y. Umi ne irü niko ijapu. Mba’e milanesa katu piko ho’úta. Ha’ekuéra niko he’ínte ho’uha milanesa. Nde niko reikuaa porä ñandeichaiténte ha’ekuéra kojóinte avei ho’uha, ára ha ára”. El papá palmotea y anima a su hijo diciéndole: “Ko’ërö aháta añe’ë ne mbo’ehára ndive. Ajeruréta chupe oporandujey hag̃ua peëme mba’épa pekaru, ha ág̃a oporandúvo, nde eréta avei re’uha milanesa”. Al otro día, tal cual le dijo a Kalo’i, el papá fue y habló con la maestra. En fin, los alumnos entraron a la clase y luego la profesora les volvió a preguntar: “Mba’épa pekaru kuri pende rógape”. A su turno Kalo’i dice también: “¡Milanesa!”. Sobre la marcha la maestra le pregunta a Kalo’i: “Ha... mboýpiko re’u”. Y Kalo’i, inocentemente, responde: “Dos jarro, prosesora”.
Kururu
thumb|250px|Kururu Kururu oĩ ko mymba ypegua.
Guarani Ñe'ẽte ha Arandu Anamandaje
Anamandaje ohuptyva'kue
Ary 2007-pe Guarani Ñe'ẽte ha Arandu Anamandaje omboty mokõipa mokõi (22) ary ha, mokõipa mokõi ary ombotývo, Ateneo rembiapo ojepyso ha oguahẽma 100 távape, Paraguáy retã tuichakue javeve ha mboypýri avei. Umi mokõipa mokõi arýpe Ateneo-gui osẽma 22.000 Mbo’ehára Guarani, ombo’e ha omba’apokyre’ỹva ñane Avañe’ẽ rayhupápe. Umi mba’e ykére, ñamombe’ukuaa avei Ateneo-pe oñemboaranduhaguékuri Guarani Mbo’esyry Kuaa’ypy rupive 50 000 tapicha mbo’eharapyréva. Avei, oĩ 250.000 mbo’ehára ha mbo’ehararã rupi oñembokatupyryvéva’ekue mbo’esyry mbykymbykýva rupive. Iporã avei jaikuaa Ateneo-gui osẽhaguéma 805 mbo’ekuaahára Guarani.
Guarani ñe’ë pyahu ko’ága rupi ojehayhuetevéma. Avei, oïma Léi Guasúpe. Guaranígui oikóma Paraguay retä ñe’ẽ teete. Guarani oikéma avei tekombo’épe; upehaguére, heta mitã ha mitãrusu ohóva mbo’ehaópe --Guarani rupive-- hekove sãso, oñeñandu porã ha ovy’a mbo’ehaópe ha upe iporãvéva -Guarani rehe ae- oñemoarandu añetetéva hikuái. Opaite tenda rupi Guarani ojepuruvéma. Oĩma avei heta aranduka Guaraníme; ja’eporãsérõ, oĩma heta jehaipyre. Oĩma heta marandu castellano-gui oñembohasáva Avañe’ẽme. Upévare, oguahẽma ára jahechakuaávo Guarani ha’eha pe tembipuru oipytyvõtava hekopete oñemongusugue hagua Paraguáygui: mboriahu, tavy ha teko’asy. Upévare avei hesakãva’erã mbo’eharakuérape Guarani ndaha’eiha peteĩ mbo’erãmínte. Nahániri. Guarani hína pe tembipuru ha’evéva orekóva Paraguáy oipukúi hagua upe tape pyahu ha hekokatúva. Yma, ymave Guaraníme oñe’ẽva itavy ha ijuruky’a; ko’ága Guaraníme oñe’ẽva iñarandu ha ojehecharamo.
Ko’ága hetáma oĩ tapicha iñarandúva Guaraníme. Guarani ñe’ẽ pyahu iñasãima Paraguay retã tuichakue javeve ha upéicha avei oñembo’e, oñemomba’eguasu ha ojehayhúma ambue tetã rupi. Guarani herakuãporãma ko yvy ape ári. Jaha jahaha gotyo (Argentina, Vrasil, Uruguái, Volivia, Tetãvore Joapykuéra, Kanatã, Francia, Alemaña, Epaña) jajuhukuaa tapicha arandu ohecharamo ha ohayhu añetéva Guarani ñe’ẽ ha Guarani reko. Guarani ñe’ẽ pyahu oĩ avei internet-pe. Hetaiterei mba’e ñane avañe’ẽguigua oĩ internet-pe. Oĩ avei umi tapicha iñaranduvéva he’íva hikuái: ñe’ẽ ija ha ijahetáva internet-pe, hekove pukúta. Aipórõ ja’ekuaa Guarani ñe’ẽ pyahu hekove pukutaha. Hetaiterei tenda niko oĩ internet-pe imandu’áva ha omomba’eguasúva avañe’ẽme, umíva apytépe Ateneo rendatee ha’eva: www.ateneoguarani.edu.py. Avei, ndahi’aréi Guaranígui oikohague Corrientes, Argentina ñe’ẽ teete; péicha avei, ko ary 2007-pe oiko avei ichugui Mercosur ñe’ẽ, castellano ha portugués ykére.
Piavy
Piavy (poytugañe'ẽme: Piauí) ha'e peteĩ tetãvore Pindorámape.
Hérib Campos Cervera
Hembiasakue
Ary 1940 jave, omanóvo Presidente de la República, General José Félix Estigarribia, accidente aviación hi’apañuãvape, ojupi mburuvicharõ General Higinio Morínigo, oguerohorýva autoritarismo nacionalista  ojepytasóva Europa nazi-fascista-pe; igobierno ojeipyso 1948 peve. Péva mboyve, ary 1947 ramo, oñemopyenda pe tembiasa opytáva Paraguái rembiasápe, guerra civil del ‘47, umíva ogueru mba’e vai ha heta mba’e ho’a vaíva arandu kuaandýpe, oipe’áva talento ha apytu’ũ roky umi kuimba’e katupyrygui jehaípe. Ijapytépe, Hérib oho exilio-pe jey Buenos Aires gotyo, omano meve.
Mbo'ehaovusu
Paraguái retãme katu, Mbo'ehaovusu Tetãgua Paraguaygua pe itujavéva, oñepyrũ amo ára 24 jasyporundy 1889 jave ha upe guive imba'eguasuite Paraguái rembiasakuépe.
Ysyry Parana
thumb|260px|Ysyry Parana Ysyry Parana oĩ ko ysyry pukuitéva Ñembyamérikapegua oseha délta rehe Ysyry de la platape.
Cedron
thumb|200px| Cedron peteĩ ñana Amérikaetéva.
Escáner
thumb|right|200px|Escáner Escáner (ha'e inglyesñe'ẽgui "scanner"; karaiñe'ẽme "escáner") ha'e peteĩ mba'e ojeporuva ta'anga povyvy guarã térẽ rete, térẽ kuatia kuéra.
Tetãvore Presidente Hayes
Tekoha ha ñemitỹ
Irundýha bioma chaqueño oiméva ko departamento-pe: Llanura oñapymíha Río Paraguái, Pozo Azul, Laguna Salada ha Llanura de inundación Río Pilcomayo. Ko desvio orekóva Río Pilcomayo orekóva ha omoambuéva umi lugareño-pe, séka jave umi tendáre ha upévagui oï osẽva ha omoheñói migración jakare umi yvy he'õveha rupive, avei ojeipyso mba'asy mymbakuéra orekóva. Umi ka'avo, yvyramáta ha mymba mimi ojeguerokyhyje: ko'ãva timbo, samu´ũ, quebracho morotĩ ha pytã, karanda'y. Mymba apytépe oime: karpincho, jurumi, jakare, kure ka'aguy.
Luis de Bolaños
Ñe'ẽnondegua
Iñapyse tembiapo peteĩha Hai'ymakuaaty (Filología) Guaranímegua ojapova’ekue temimbo’e oĩva Mbo’esyrykatu (Post-grado): Mbo’erekokuaahára (Maestría) Guarani Ñe’ete ha Rekópe. Ko tembiapo rupive, omboguatáva Ateneo, oñehesa’ỹijo “Oraciones y Catecismo de Fray Luis de Bolaños”, oguerekóva ipype: “Doctrina Cristiana en Lengua Guaraní, Padre Nuestro, El Ave María, Credo, Mandamientos de la Ley de Dios, Mandamientos de la Santa Madre Iglesia, Sacramentos, Acto de Contrición y El Alabado”.
“El Catecismo en Lengua Guaraní” Bolaños rembiapo oñembopyahu jey imombe’úpe Nicolás Yapuguai rupi, ary 1.724 ha oipytyvo ichupe  Paulo Restivo. Bolaños rembiapo ha’e Haipy peteĩha guaranimegua ojekuaa’ypýva. “Sínodo” Paraguaygua, omotenondeva’ekue Fray Martín Ignacio de Loyola ha ñane retã Sambyhyhára Hernadarias, omoneĩ  pe “Catecismo Bolaños mba’éva, añóramo ha opavave Paraguái ha Río de la Plata-pe g̃uarã.
Jaguarete ka'a
thumb|250px| Jaguarete ka'a peteĩ ka'avo Amérikaetéva.
Emily Osment
Mba'e opu'a
Emily Osment ojape mbahapy mbo'a apu Disney guarã:
San Ignacio
Ára rova
Arahaku aja, hakuvéramo og̃uahẽ 39 grado peve, ha araro’ysã aja oguejy 0 grado rupi peve. Ñamombytéramo hakukue, ohupy 21 grado rupi.
Turismo rehegua
Peteĩ jerovia ymaite guivéma ojapóva tapichakuéra upepegua ha’e hína pe estacionero, péva ojejapo vierne santo ka’aruete; upe árape, oikévo kuarahy, tapichakuéra oñepyrũ peteĩ jeguata tysýire kandil rendy ipopekuéra, omoingovejeývo rito ymaite guivéma oúva, purahéi ha jetopa ojapóva estacioneros. Estacionero-hína kuimba’ekuéra opurahéiva oguata aja hikuái Vía Crucis apóvo. Heta turista Paraguái ha tetã ambuegua ou upe ararã ohechávo upe "cuadros vivientes", tapichakuéra upe tavaygua ohechaukahápe cuadros ojapova’ekue ta’anga apoha herakuãguasúva peteĩ jehechauka guasu neporãvape. Ko tembiapo guasu omoñepyrũva’ekue artista paraguaigua Koki Ruiz, hembiapoha guive, ha oipytyvõ chupe hapicha kuera San Ignaciogua opavave.
Campo Grande (Mato Grosso del Sur)
Campo Grande (Ñu Guasu) táva Vrasilpe, ha'eva tavusu ha tava tenondegua tetãvore Mato Grosso do Sul. Ko távape oĩ 805.397 tavayguakuéra (ary 2010) ha oguereko peteĩ yvy pehẽngue 8 096,051 Km² nunga.
Oscar Safuan
Estilo orekóva
Safuán oikuaauka estilo pyahu omohendáva folklore paraguayo rehe. Ombojoaju porãitereíva ha'éva peteĩ fusión perfecta ha ipiro'ýva Guarania ha Polka paraguaya, heta ary ojepovyvy rire ha omohenda hague hendaitépe pu rory, oestudia ha ohayhu añetégui ñane retã purahéi. He'iháicha ha'e, Avanzada "…ndaha'éi ni polka ni guarania. Ha'e peteĩ ritmo heñóivako'ãvagui, ha pe (mitãicha) oreko tekove ha tesape ijahégui". Ko estilo musical, Safuán omohenda, péva ritmo folklórico, instrumento electrónico ha ohechaukáva música popular brasilera, ha'eháicha bossa nova ha balada.
Hapõ
Héra ypy
Hapõ réra (Nippon/Nihon 日本, he'iséva: «kuarahy ypy») ijypy niko Chinañe'ẽme: rì běn, kuarahyresẽ, osẽhápe kuarahy. Tai 日 ijypy niko peteĩ apu'a omoha'angáva kuarahy, ha 本 omoha'anga yvyra rapo ha he'ise "ypy". Upévare ko tetã ojehero avei "Kuarahy osẽva Retã".
Ta'ãnga'ita
Ta'ãnga'ita ha Óga ita tuicháva ha`e peteĩ tembiapo py'aguasugui mba'eporãgui, tembiasakuegui ha tembiapogui. Avei oĩ ta'ãnga'ita japopapyre hag̃ua omandu´a peteĩ máva ha peteĩ tembiasa.
Emilio Aceval
Hekove
Ou jeývo tavaguasúpe, ojejuhu isy ha itúva rogajuépe, ojesakeávaekue, ha ityre’ỹ chupe guarã, ohasa Corrientes gotyo ha upéi Buenos Aires-pe, ko’`pe oñemoarandu mbo’ehaópe jey interno ramo Colegio Nacional Central-pe. Oñemoarandu ingeniería posguerra-pe, ary 1876, omopyta jey hasyetégui. Upéi opu’ã jey, omotenonde ijeho Europa ha Estados Unidos gotyo, ou jey 1881, ha omba’apo kyre’ỹ ganadería, oñemopyendáva hacendado mbaretépe. Omano Paraguaýpe 15 jasyrundy 1931 jave.
Tevikuarymi
Mba’éicha ñaguahẽ
Ñasẽ Paraguaygui tape guasu 1 Mariscal Francisco Solano López rupi ñaguahẽ meve távaParaguarí-pe. Ko táva oapyta 66 kilómetro Paraguaýgui, upégui jahave upe tapére jahasa jahávo tavakuéra Karapegua, Acahay ha La Colmena rupi. Ko’águi jaha peteĩ tape yvyreínteva rupi 18 kilómetro, ñaguahẽ meveTebicuarymíme.
Ararova
Arapytu rehegua iporã jaikuaami ko’árupi ohupytyha 22 °C rupi, hakuvérõ ohupyty 28 °C ha ro’ykue 18 °C rupi.
Sãso Retera'ãnga
thumb|right|Sãso Retera'ãnga Sãso Retera'ãnga térã Sãso Tera'ãnga (Inglesñe'ẽme:Statue of Liberty) ha'e peteĩ ta'ãnga'ita, oĩ Sasõ Ypa'ũme, Táva Nueva York, Tetãvore Joapykuérape. Ojejapopa ára 28 jasypa 1886-pe. Kóva niko Hyãsia jopói ome'ẽ va'ekue Tetãvore Joapykuérape 1886-pe oñemboarete hag̃ua ojapóma 100 ary upe tetã hekosãsoha ha ohechauka hag̃ua ã mokõi tetã ijekupyty porãha. Karai Frédéric Auguste Bartholdi ha Gustave Eiffel ojapo. Iyvatekue ohupyty 46,05 métro, ha ipohyikue 225 toneláda. Oiko chugui Yvypóra reko rembiejakue ary 1984 guive.
Marangaturã
Marangaturã
Klu Guaraní
Klu Guaraní ha’e peteĩ Mbo'ehao jepetyso ha ava'aty, Paraguái pegua, kóva tenonde oĩ Ogaykeregua Pinosá, pe yvy oñembohérava Ndós Vókas táva Paraguaýpe. Ojejapo 12 jasypa ary 1903 jave ha oñembosarái Paraguái Peteĩha Divisiõme. Oha'ã pe ha'ã tujáveva Klu Olimpia ndive, pe ambué klu itujáveva ko tetãme, avei oguereko peteĩ ñembohovaí jepetyso pegua umi klukuéra Libertad ha Cerro Porteño.
Kuimbe
Essbesteck
Lampreado
Lampreado, Lambreado avei “Pajagua Mascada”
Ha’e peteĩ tembi’u Paraguái mba'éva ambuekuéra tembi’u ko’arupiguáicha avei ha’e tembi’u ñanemombarete porãva, upeichaha ojeikuaa porã oñemoñe’ẽvo kuatiahaikuéra Paraguái rekovekueregua.
Mba’éicha jajapo
Ani haguã ipohyieterei ñande py’ápe iporãve ñaguenohẽ hendive ensalada ka’avokuéragui ijapopyre.
Mburika
thumb|250px|Mburika Mburika mymba osẽva kavaju ojoapyva chavurro ndive.
Tetãvore San Pedro
Comunicación ha jejokuairã
Puhoe AM-va ko’ãva: Radio Ykuamandyju, Ñasaindy; ha FM-va katu: Santani, Choré, Amistad, San Estanislao, Tapirakuãi, La voz del Campesino, Libertad. Avei oĩ televisiõ rehegua canal, pareha ha mba’yruguata.
Tekombo’e
San Pedro departamento-pe oĩ 525 mbo’ehao; 901 educación escolar básica pegua ha 150 katu educación media pegua.
Turista-kuéra ohechasekuaáva
Laguna Blanca, opytáva Santa Rosa del Aguaray distrito-pe, avei peteĩ tenda ecológico ha turístico; hyepýpe oĩ peteĩ lago, oĩva yvyku’i ári ha y katu hesakã’asy.
San Estanislao-pe oĩ Casa de la Cultura ha Museo Histórico, jesuita-kuéra mbo’ehao ypy ha upe rire oiko chugui Mcal. López cuartel general Guerra de la Triple Alianza aja.
Rolando Chaparro
Rolando Chaparro heñói tavaguasu Paraguaýpe 2 jasypoapy 1965 jave. Itúva Rolando Chaparro, fotógrafo profesional, ha Isy Celia María Benítez,omba’apóva ñoha’ãngápe
Hembiasa
Ary 1984-pe omopyenda peteĩ aty Berta Rojas ha Carlos Noguera ndive.
Omotenonde peteĩ concierto orekóva arpista César Cataldo ndive, ohupytývo prensa-gui ojekuaa ha oñemoñe’ẽ hembiapokuéragui umi marandu.
Arapyvore
thumb|Peteĩ Mbyjaraity. Mbyjaraity ha'e peteĩ aty joaju heta mbyjakueragua, Mba'etĩ Araikuéra ha yvorakueragua avei. Tuichavéva mbyjaraity arapýpe ha'e Andrómeda.
Ñemongaru
Mymba ñemongaru
Mymbakuéra oikotevẽ mymba ambuéva oñemongaru hag̃ua, oĩ umíva ho'u so'ónte ha oho omymba'api ho'u hag̃ua, oĩ avei umíva ho'u kapi'i ha ka'avo, oheka hag̃ua hembi'urã.
Elzear Salemma
Elzear Salemma, (oarahecha Paraguaýpe-Paraguái, 28 jasyapy 1958pe, ha’e kuimba’e arandu ha ikatupyrýva mba´eñemu ha hetave mba´épe avei. Omoakã upe ñemuha guasu Salemma & Cía. oñemopyendáva táva San Lorenzo pe Paraguay mboipýri. Ag̃aitépeve oĩ Cámara de Comercio Paraguayo Americanope ha omyakã avei Cámara Paraguaya de Supermercados. Arandu Róga Universidad Americana ha Centro de Liderazgo Estratégico del Paraguay (CLEP), ombojopói kuri Elzear Salemma pe "Líder Gremial 2009" ramo, upe Premios Líderes del Paraguay ryepýpe.
Hembiapokue
Salemma $ Cía. oguereko avei ñemuha hérava Salemma Carmelitas ha ambue katu oĩ Shopping Multiplaza Km 5, mokõivéva táva Paraguaýpe. Elzear Salemma ha´e hína ko´ag̃aite Cámara Paraguaya de Supermercados (CAPASU) motenondehára. CAPASU, oipytyvõ hina umi tapicha oguerekóva ñemuha guasu ñane retã tuichakue javeve. Salemma ha´e avei miembro permanente Cámara de Comercio Paraguayo-Americano pe.
Gabriela (2012)
Tembiasagua'u omombe'u táva guasu hérava Ilhéus (tetãvore Bahia-pe) hembiasa, oúvo peteĩ kuñataĩ porã okágua hérava Gabriela ha ombohováiva avano'õ rekópe; Ilhéus niko táva ipirapire heta kuvuasu ñemitỹ ha heta karai mburuvicha omosãmbyhyse. Umíva ohechauka mba'éichapa Pindoráma reko okápe ha mba'éichapa umi tapicha kuéra rekove.
Kyha
thumb|250px|Kyha. Kyha ñemyatymoiha ijapopyre inimbo poguasúpe ha ojepysóva oñeñapytĩ hag̃ua ijapýragui tapia térã tupaicha.
Ñorãirõ Estero Bellaco
Ñorãirõ Estero Bellaco-pe
thumb|300px|Batalla de Estero Bellaco.
Franz Kafka
Oñeñe'ẽvo kafkia rehegua he'ise peteĩ mba'e ojejuhu ha'e hekopete'ỹ umíva mba'e ojejuhúva iñarandukakuérape. Hembiapokue sa'i osẽ kuatiápe oikove aja. Opavavéva nunga, hembiapokue ne'ĩra opa avei, osẽ kuatiápe Kafka irũ hérava Max Brod rupive, ndomoneĩva Kafka rembipota, haihára ombyaisemba hembiapokue imano rire.
Tagua
Tagua mymba, kure ka’aguypegua.
Jaguareteru
Jaguareteru ha'e michĩve jaguareteva, ha oiko Asia ha Afrika.
Tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui
Paraguáipe
Heta tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui ojapo akue Paraguáipe. Techapyrã: La Chuchi ha Niñera de Adultos.
Tahachi
Tahachi oñemoĩva oñangareko hag̃ua tetãguáre.
Bella Vista (Itapúa)
Hembiasakuke
Umi coloniakuéra alemana Hohenau, Obligado ha Bella Vista peteĩchante oñepyrũ ha imba’apokuéra rupi oñembohéra "Colonias Unidas" (Itapúa). Upe ymave guarema ha’e Hohenau, opytáva 50 km noreste gotyo Encarnacióngui, oñemoñepyrũ va’ekue ary 1898 rupi, tetã sambyhykuéra ome’ẽrei ramo guarema 30.000 ha yvy oñemohenda hagua upe colonia peteĩha, oñefunda va’ekue mokõi  ary rire, upe ary 1900-pe.
Comunicaciones
Tapekuéra oporogueraháva ko’árupi iporã, upéicha rupi coloniaháre kuéra heta tapicha oho ha oúva oguerahava hembipurukuéra jajuhu.
Aty ojokuaikuaáva peteĩnte
Aty ojokuaikuaáva peteĩnte ha'e peteĩ tekuái reko peteĩ aty ojokuaikuaáva mante oporokuaihápe, ha pe aty mante omotenonde hetã ruvicharã, hákatu, ikatu oĩ heta aty ojokuaikuaáva, tetã rekorãnguéra he'iháicha, térã ha'etehápe, opa tetã rekuái mba'e oĩ aty ojokuaukuaáva peteĩnte poguýpe. Heta tetã ijaty ojokuaikuaáva peteĩnte oñemoñe'ẽ iporokuái reko ha'e "tavakuairetã oguerekóva heta aty ojokuaikuaáva jekopytyjojápe", hákatu heta tapicha arandu ohesa'ỹijo iporokuái reko nomoneĩri kóvare.
Y syryha
thumb|Y syryha ([[Ysyry).]] Y syryha ha'e y guasu osyrymeméva, ikatu ha'e opaichagua ysyry, ysyrymi, yakã térã opaichagua yhape ambuéva. Y syryha osẽ va'erã ambue rendápe, taha'e ha'éva parápe, ypápe térã ambue ysyrýpe avei.
Aty ojokuaikuaáva
Aty ojokuaikuaáva ha'e peteĩ tapicha ñembyaty omotenondéva mburuvicharã ha sãmbyhyhárarã opaite tapicha pegua, jekopytyjojápe, ha omyengovia tapicha kuéra ambuéva; umi tapicha oĩha ipype ohesareko joja, hekorã joja ha oime joja, ohupyty hag̃ua tekuái sãmbyhy térã ivore mante, ojapo hag̃ua umi mba'e ohesarekóva ha omoĩ hag̃ua hekorã. Ohechauka mburuvicharã jeporavo hag̃ua, oñemohenda ha ojokuái tekorã. Oiko va'erã amandajépe oipytyvõ hag̃ua ha omohenda hag̃ua tetã iporokuái, avano'õ rembipota ha viruremono'õ rembipota tetãme guarã. Opysyrõ tapicha kuéra tetãgua rembipota kuéra tetãme guarã, ojapo ha omohenda tekuái reko, ha ojokuái tekorãndýre.
Cándido Bareiro
Hembiasa
Omano, mba’asy pya’e ogueraháva ichupe,  Asunción –pe omombytévo tetã sãmbyhy Paraguay-pe, 4 jasyporundy 1880. Pèicha vicepresidente, Adolfo Saguier, ndikatúi oike hekovia, pèva ojokógui golpe de estado omyakãva general Bernardino Caballero ha ministro del Interior ojupíva ko arýpe. Contemporáneo José del Rosario Miranda ha Gregorio Benítez.
Hembiasa Política
Péicha 21 jasyapy 1864 jave, gobierno onombra Cándido Bareiro ministro ramo, oñangarekóva Negocio de la Legación ojeakreditáva Londres ha Parĩ-pe. Pèicha marzo 1864 jave pèva jasypa ary oúva oiméva tembiapo ojoajúvaa marcha de la guerra-pe.
Tetã'i
Dipartimento
Tembi'u
Tembi'u ha'e opa hi'upy ojejapóva ojekaru hag̃ua ára térã pyhare jave. Tembi'u jekaru rire, yvypóra hete oipuru chupe oñemongaru hag̃ua, upéicha ikatu oñemombarete ha okakuaa.
Hugo Rodríguez-Alcalá
Hembiasakue
Oikova'ekue consejero literario ko'ã revista Hispanic Review, Revista Iberoamericana, Hispanic Journal, Letras de Buenos Aires, etc.
Guerohory hekovépe
Jasypateĩme 1982 jave, Universidad California ome’ẽ ichupe título Professor Emeritus.
Hembiapo
Hembiapo crítica ha ensayística-gui ojepytaso: Arte Juan Rulfo (1965), Sugestión e Ilusión (1967).
Lajeado (Rio Grande do Sul)
Lajeado ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 71.481 tavayguakuéra (2010 ary).
Tetãvore Santa Cruz (Arhentína)
thumb|right|200px|Poyvi Santa Cruz pegua.
Mba'ysyvo vai
Mba'ysyvo vai (Ricinus communis), ha'e peteĩ ka'avo yvyra rakã'ícha, ñana ikatu oporojuka.
Yvypóra ho'u ramo mba'ysyvo vai ra'ỹingue, ipy'a rasy vaiete, ipitikiri'i oñembyáiva ha hete y'ỹ, ha upei, ikatu omano.
Ypaka'a
thumb|250px|Ypaka'a thumb| Gallinula chloropus
Carlos Villagra Marsal
Oñembongu’e ypýpe
Oguereko ramo poteĩ ary 60 kuatiáma ohai kuri ñe’ẽyvotyku´éra rehegua.
Ha’e avei abogado, ha ojeikuaa ijupe upe oje’éva "promoción del 50" gua ha, omboguatahaguépe heta ñe’ẽyvotykuéra porã upe Academia Universitaria del Paraguay-pe.
Arica
thumb|275px|right|Arica táva Arica táva Chilepe. Ko távape oiko 221.364 (ary 2017).
Jaguareterusu
Oiko poteĩ jaguareterusu juehegua: Vengála jaguareterusu oĩve; oiko India, Vangyladẽ, Vutã, Viymánia ha Nepal Ko'ãga haimete opa jaguareterusu oikove oiko rokáipe.
Avakuaaty
Avakuaaty ha ambue tembikuaaty
Apytu’ũkuaaty (Psicología), Avarekokuaaty (Sociología), Teteysajakuaa (Anatomía) ha Teteku'ekuaaty (Fisiología) ojesakorekokatu hikuái ava rekove vorére; avakuaaty katu ojesarekokatupaite ava rekovére.
Avakuaaty reko ha hupytypy
Avakuaaty hupytypy (alcance) katu ohechauka ñandéve "moõ guive" "moõ peve" oho ijesarekokatu, ha mba'éichaitépa jaipurukuaa umi arandu ombyatýva ñamyatyrõ, ñambohetia'eve ha ñamotenondevévo ava rekokatu ko yvy apére, taha'e ha'ehápe ha avei opaite árape.
Avakuaaty momba'eguasu ñemoarandúpe
Avakuaaty oipytyvõtaha añetehápe temimbo'épe hembiapópe, ome'ẽvo ichupe tapereko ha aporeko oikotevẽva ohesa'ỹijo hag̃ua hetepy, hekoha, tekombo'e, ñe'ẽkuaa, ñe'ẽporãhaipyre, ñe’ẽkõi, tavarandu, térã katu ñande ypykue reko. Ha'e oñeporanduva'erã ijupevoi ha oporanduva'erã taha'eha'évape umi mba'e nahesakãporãiva chupe. Ohekava'erã tekokatu, itenondeve'arã. Omyatyrõ'arã hekovaíva, ombopyahujeyjey'arã hembikuaa. Oikova'erã arapysandúicha. Ojesarekova'erã opaite mba'ére ha upevarã oñemoarandukatuva’erã.
Ava imba'epotáva ha ava hekokatúva
Ág̃a katu ndaha’éi peichagua meme umi jaikóva yvy ape ári. Oĩ avei ohecháva tekove ambue hendaicha ha he’íva hikuái tekotevẽha jaheka tekokatu ha ñamboyke mba’epota. Ko’ãva apytépe oime hikuái umi ñande rapicha Guarani, ohekáva añetehápe upe tekokatu.
Springfield (The Simpsons)
Springfield ha'e peteĩ táva gua'u ojehuva The Simpsons tekoha'ãngaty ta'angambyrygui hembiasakuéra. Springfield oĩ Yvateamérika, Tetã peteĩ reko Amérikaguape, ha oguereko nunga 30.000 távayguakuéra. Springfield oguereko heta tenda herakuã: Kwik-E-Mart Ñemuha Apu Nahasapeemapetilon-pegua, central nuclear Montgomery Burns-ypegua, Mbo'ehao Springfield, Ka'urenda Moe, Tetera'anga Jebediah Springfield, távarenda (ayuntamiento), Flanders hóga ha Simpsons hóga.
Artesanía indígena Paraguaipe
Pe artesanía indígena paraguaya ikatu oñemohenda mokõiha atype:
Zumpango (táva)
200px|thumb|Zumpango kuairóga 200px|thumb|Zumpango tavao Zumpango ha'e peteĩ táva Méhiko pegua. Tavayguakuéra: 127 988 ava.
Urdu ñe'ẽ
Ko'ãgarupi, urdu ha'e mokõiha térã mbohapyha iñehára ypyguáva penjavi, hídiko, sindi, pásto, valuchi, saraiki, kachemiro ha vrahui, ha'e ñe'ẽ tee ha katuete ojeiporuva'erã tekombo'epy mbo'ehaópe opaite hendáre Pakistán-pe. Oipuru araveñe'ẽ achegety ohai hag̃ua.
Urdu ñe'ẽ reko
Urdu ha'e ñe'ẽ ojoguáva hindi-pe, ha añeteháme, ko'ã mokõive ñe'ẽnguéra ojukupyty ñe'ẽháme. Ojoavy ñe'ẽ hendapývape: urdu (hetaive oñe'ẽva musulmã-kuéra), oguereko ñe'ẽ hendapýva oĩháme hetaiterei ñe'ẽ pyahu oiporúva pérsa ñe'ẽ ha áraveñe'ẽ-gui ha ojehaíva achegety nastaliq-pe (oúva áraveñe'ẽ-gui), hindi ñe'ẽ hendapýva (hetaive oñe'ẽva hindu-kuéra) oiporúva ñe'ẽ ikatéva sánskrito-gui ha ojehai achegety devanágari-pe. Ko mba'ére, umi tenda ikatevaháre, ojeiporuhápe ñe'ẽ hendapýva, híndi ha urdu-kuéra ikatu ndojukupytýi oñondive mba'e ndoikóiva tenda peicharei ñomongetaháme.
Akãguyry
Akãguyry mba'asy oporomoñeñandu vaíva, ñamo’ávaicha ombojeréva pe máva akã ha ombopy’avaíva avei ichupe.
Festival Yno’õ Ypakaraípe
Festival ohasáva
Jepénte pueblo nomboykéi esperansa omotenondévo ko actividad, tavayguakuèra omboyke py’amiri ha opavave komunidad ypakaraiense oipyhy pytyvõ ñepytyvõme tetãme ha upéicha festival ogueraha hikuái Tupão korapýpe orekóva custodia policial.
Avakuaaty tetepyguigua
Avakuaaty tetepyguigua ha'e avakuaaty vore ojesarekokatu ava retepýre ohesa'ỹijóvo ichupe mymbáicha mymbaita apytépe. Oñemboja'ojey mokõime: Ava retepy myesakã yma guive ág̃a peve, ha avano'õ kuaa ha ñemyesakã.
Ava ha tekogua pypegua
Tekogua imeg̃uambaite ohóvo ojeitypávo yvyrakuéra, ha upevakuére yvy jepe ndikatuvéi ojepurukatu. Upeichahápe avei mymbakuéra omanomba ohóvo ha heta umíva rehegua oguetemavoi ko yvy ape árigui. Ava omongy’apaite hekoha ha upevakuére umi mbohapy tekogua pypegua: hekomymbáva, hekoka’avóva ha mba’ehekotee’ỹva ndojojavéi, ha mba’e vaiete -ava rembiapo- pya’e pya’épe ojevy ohóvo ijapohare ári. Upe mba’e ojehu ñañangarekóigui hekoháre. Upévare, jajepy’apy ha ñamomba’eguasúrõ ñande rekoha jaiko arevéta ha py’arorýpe, upeicha’ỹrõ katu mba’asyeta ñande aho’ivaipáta ha pya’eve ñamanojoáta.
Ava ha mymba retepy ñembojoja
2.3.2. Ysajakatukuaa (Homologías) Ohechauka ñandéve mba’éichapa ava retepy ysajakatu ojogua ambue mymba retepy ysajakatúpe. Péicha, ava jyva ojogua ryguasu pepópe; mokõivéva kanguemimi ojojaite hetakuépe. Aipórõ ja’ekuaa ava jyva ha ryguasu pepo retepy ysajakatu ojojoguaha, jepémo iku’ekatu ambue hikuái.
Ava rembiasakue yvy ape ári heñói guive (Conceptos básicos sobre la evolución biológica del hombre)
Umi aporeko apytépe, ojepurúva ojepapa hag̃ua ava ary yvy ape ári, oĩ peteĩ hérava carbono 14. Upévajeko oike taha’e ha’éva retepýpe: mba’e’apokue itaguigua, tembipuru ojejapóva ñay’ũgui, ka’avo ha mymbáre; ha umíva retepýpe hekove areterei. Hi’are haimete 5770 ary ha upépe ae oñepyrũ oje’o. Carbono 14 rupive ñaha’ãkuaa opa mba’e ary, poteĩpa su ary peve. Ambue mba’e irandipúva (material radioactivo) ojepurúva avei ojepapa hag̃ua opaite mba’e itujaitevéva ary, ha’ehína uranio.
Huã Gualberto González
Hapykuere político háicha
Omba’apo pytyvõháraramo sanidad-pe Guerra de la Triple Alianza aja. Oiko magistrado ha Cámara de Diputados motenondeháramo. 26 jasypoteĩ 1869-pe omoĩ héra kuatiáre “Club del Pueblo” ofundavakuéra apytépe; miembro ramo oĩva’ekue upépe karai Ignacio Sosa, motenondehára, José María Mazó, vicepresidente, ha José Segundo Decoud, secretario. 1872-me oikova’ekue juez de primera instancia de comercio ramo. 1873-pe oiko Defensor de pobres y ausentes ramo. 1877-me oĩ aty omoheñoiva’ekue Asociación Nacional Republicana-pe; 15 jasypoapy upe arýpe omba’apo comisión provisoria omoñepyrũva’ekue ANR-pe; ha’eva’ekue Consejo de Crédito Público motenondehára ha omoĩ héra manifiesto ojekuaaukava’ekue 11 jasyporundy ha 5  jasyapy 1888-pe oiko upe comisión vocal ramo. 1881 ojupi Ministerio de Justicia, Culto e Instrucción Pública ramo; avei omyakã bancos Hipotecario, Comercial y Territorial.
Maggie Simpson
Margaret "Maggie" Simpson ha'e peteĩ tekovegua'u kunumi kuña tenondegua ha herakuã The Simpsonsypegua tekoha'ãngaty ta'angambyrygui moha'angapyre, ojapova Matt Groening. Maggie Simpson itúva ha'e Homer Simpson ha isy ha'e Marge Simpson, oguereko peteĩ kyvy herava Bart ha tykéra herava Lisa. Maggie oiko táva Springfield hógaygua ndive, ha ha'e mitãkuña'i 1 arynte ha ndoñe'ẽ gueteri.
Turismo rural Paraguáipe
Turismo rural ome’ẽva
Ysyry guasu osyry pya’e ha ipypukúva, iporãva pekáfape ojeho haguã, paseo ha jeho táva mombyrýpe. Ko’ã ka’aguy tekohá porãitéva ohechauka establecimiento rural. Ko’ã tembiapo omotenonde: oñeñami vaka, oñemongaru ha oñeipoháno, mymbakuéra ko’ã tembiapo ha ‘e pe oguerohorýva umi visitante, área agrícola-pe oñeguahẽva.
Estancia Don Emilio
left|thumb|350px|Oime tavaguasu Cnel. Oviedo-pe oĩ estancia Don Emilio, 1.000 has ka’aguy natural umi táva rehe, ombojoajúvayvyramàta yma guaréva ha mymba ka’aguy.
La Lilia
Mbohupa oiméva ko’ã tendáre ikatu oikundáha Museo del Campamento, ojahúvo ysyry sakã potĩme Mandana, ojupíva picada agreste gotyo, orekóva tembi’u típico ha oikuauka faena ohechaukàva jepokuaapy táva okaháregua..
Umi tenda hi’aguĩva
Umi tenda oikuave’ẽva establecimiento turismo rural,ikatu avei oipyhy tembiapo ñemoirũ atýpe ha familiar péva oimévo tekoha ndive, omomba’évo biodiversidad ha oipyhývo peteĩ compromiso orekóvo recurso del ambiente rupive.
Amérika Ára
thumbnail Amérika Ára niko peteĩ arete ojeromandu’áva ñavõ ary opaite Amérika retãnguérape, og̃uahẽvo ára 14 jasyrundy, oñemomba’eguasu hag̃ua sãso ha joaju mbarete oĩva maymaite tetã apytépe. Ñavõ ary, tetãnguéra ruvicha térã amandaje -kuatiapyre rupive- ogueroayvu Amérika retãita ára ha arapokõindy. Ko jehecharamo oiko Amérika tavavusu, táva ha tekohakuéra rupi.
Ysyry Irtich
Ysyry Irtich (ingyaterrañe'ẽme: Иртыш, kasahiñe'ẽme: Ертіс, chinañe'ẽme:额尔齐斯河/Erqisi) ha'e peteĩ ysyry puku Mbyte Asia pegua, ha ysyry guasuvéva osẽva ysyry Ovi-pe. Héra he'ise ysyry morotĩ. Ipukukue ha'e 4.248 km —ysyry Ovi ndive ha'e upe ysyry pukuvéva irundyha 5570 km ipukukuére— omohe'õ heta yvy ha ojepuruve.
Huang Xianfan
Hembiapo Mbo’ehaovusúpe
Ou jey China-pe ary 1937 jave, ombo’e raka’e tembiasakue ha lógica Mbo'ehao Nanning de Profesores-pe. Oiko avei tembiasakue mbo’ehára  universitario de Guangxi-pe, ary 1938 guive 1940 peve. Sun Yatsen Universidad Nacional de Guangdong  mbo’ehára,ary 1941 guive 1942 peve.Universidad de Guangxi  mbo’ehára,ary 1943 guive 1953 peve. Universidad Normal de  Guangxi  mbo’ehára,ary 1954 guive 1982 peve. Ha’e Tembikuaareka Taperekokuaa  mbo’ehára tee; Tembiasakue ha  Avakuaaty Tembiapoguigua, Ñomongeta ha Jehai,  Ñe’ẽ’ymakuaa  mbo’ehára. 1981-pe oñemoañete upe Universidad Lijing de Guilin.Omano Guilin-pe, ára 18 Jasyteĩ ary 1982 jave. Ñe’ẽpapàra historiador ha  avakuaahára ndaijojahái. Mayma hi’arandúva tembiasakue chino rehe ojoaju ñe’ẽme he’ívo ko tembiapo omboguata peteĩ concepción tembiasakue ipyahúva ojoajúva tape po’i vanguardismo gotyo ohóva.
2000
Joaju
...1999-2000-2001...
Tero Guaraníme
2.3. Tero ñemohenda hetepy rupi
2.3.2. Teroeta: Ha'e umi tero oguerekóva ipype mokõi térã hetave ñe'ẽ. Peteĩ ñe'ẽme ojojuhu ha oñomopeteĩ mokõi térã hetave ñe'ẽrapo, ha ojoajukatúvo ombohérava hikuái peteĩ mba'e pyahu. Peteĩ ñe'ẽntema oiko chuguikuéra.
ARAPURU
3.4. Arapuru Mo'ãva: Ha'e pe oñandukáva tero puru mo'a. Opurutava'ekue ha ojepuru'ỹva. Kóicha jave oñembojoapyva'erã ñe'ẽpehẽtai upeigua: rãngue.
4.1. MEÑA
4.1.2. KUÑA MEÑA. Ko'ápe katu ija umi tekove hekokuñáva. Upévare avei heta jey oñembojoapy teróre ñe'ẽ: “kuña”, péicha jave oikóva ñe'ẽpehẽtai upeiguárõ.
4.1.3. MEÑA'YVA. Ko'ápe ija umi mba'ehekove'ỹva; ja'eporãsérõ, ndahekokuimba'é'ỹ ha hekokuñá'ỹva. Amo hapó-pe, imeña'ỹva.
4.2. PAPAPY
4.2.2. PAPYTEĨ. Tero ipapyteĩ hagua katuete ogueraha-va'erã Teroja Moteĩva papyteĩme (techaukarã, mba'éva, papý-va térã kuaa'ỹva).
4.3. KOKATU
4.3.7. KOKATUVUSU: Kóva ha'ehína kokatukuéra ruvicha, upe tuichavéva, ijojaha'ỹva. Kóva ombojoaju teróre ñe'ẽpehẽtai upeigua "pavẽ".
Tujuju
Tujuju hetyma puku ha tuicha, itĩ mbukúva avei, ikare'ỹ, ijyvate gotyo 75 térã 150 cm ipohýi gotyo 2 térã 9 kg. Ipepo puku ha guasu ha oveve porãhápe. Hague morotĩ, hũ téra hũngy.
Emiliano R. Fernández
Iguata ñepyrũ
Amo ary '20 rupi, ha'e oje'eháicha espíritu bohemio ha errante oipykúi, oñepyrũ oikundaha opa tenda Paraguái rehe ojeipysóva, ohaívo verso ha'éte  voi he'íva térã opurahéiva omoirũ ichupe imbaraka: “Primavera” (I y II), “Trigueñita” ha “Pyhare amagýpe”, oñemoherakuãva “Okara poty kue mímei”, kóva peteĩ  revista verso ha purahéi meméva o editáva hetaite ary familia Trujillo, ko'ágãite peve.Péicha ohai avei mokõi  composición de tono épico maymáva oguerohorýva ohendúvo ha'éva: “Che la reina”térã “Aháma che china” ha “Rojas Silva rekávo”.
Tembiapo
Omano mboyve, oheja ko mba'e jerure iporãitereíva ojehaíva castellano-pe  “Mi pluma”:  Ha he'i péicha
Pombéro
Ojehechahaicha
Pombéro pyharekue oke tatakua ry'epype, ógakuepe ha yvyra kuape térã yvyra ho'ava'ekue kotape.
Mbohapy Karai Imba'ekuaáva
Hesu oikove ypy Belén-pe, Judea-pegua táva, Herodes ramoguare mburuvicha guasu upe tetãme. Upéramo og̃uahẽ Jerusalén-pe kuarahy resẽguio umi Karai Imba'ekuaáva oikóva oma’ẽ povyvy mbyjakuérare, ha oporandu hikuái: “moõpiko oime pe Judea-guakuéra ruvicha guasu oikove ypy ramo va’ekue?. Rohecha iñapysẽ imbyja ha roju romomba’eguasúvo”.
Upéramo Herodes ohenói kirirĩhamete umi Karai Imba'ekuaávape kuarahy resẽvoyguápe, ha ha’ekuéra rupi oikuaa porã araka’etépa osẽra’e pe mbyja. Upéi omondo chupekuéra Belén-pe, ha he’i: “Tapeho amo ha peporandu ikatuháicha pe mitã rehegua, ha pejuhu vove pechemomarandu, ikatuhag̃uáicha che ave aha amomba’eguasu chupe”.
Patricio Escobar
Patricio Escobar ko karai peteĩva Paraguái rendota; oisãmbyhyva’ekue tetã 25 jasypateĩ 1886 guive 25 jasypateĩ 1890 meve.
Tetã Sãmbyhy
20 jasypateĩ 1888-pe oipe’ajey hokẽ Escuela de Derecho ha 11 jasyporundýpe omano mbo’ehára, haihára ha Argentina mburuvichakue karai Domingo Faustino Sarmiento, oipytyvõva’ekue oñembosako’i hag̃ua mbo’eharã pyahu. 1890 oujey tetãme oñemosẽ rire Adela ha Celsa Speratti, omohenda ha omboguatava’ekue Escuela de Preceptoras.
Apokytã
thumb|250px|Apokytã Apokytã oñeñapity akandúva.
Cháko Paraguáigua
Tymba oikóva ipype
Ko’ã tendáre oime heta hikuái javirúes, garsa, mbigua térã cormoranes, ype ka’aguy, gua’a hovy, tukã ha tuĩ opaichaguáva, suruvi, paku,  dorado ojejuhúva ysyry guasúpe ko’ã tendáre.
Ojehecháva ha imba’etéva
Ko tenda orekóva diversidad cultural, religiosa ha económica, ojapóva peteĩ yvága Chaco-gui. Ohasa porã ha omotenondeséva pe oje’eháicha peteĩ aventura turismo rupive, kóva ha’e tenda.
Péicha Chaco yvy ojeguerohoryeterei hau péva rehe umi tekove kuimba’e ohóva mymbajukáha ombotovéva umi mymba opámava ohóvo jejuka péva oĩva’erã ñangareko hesekuéra.
Ary Pyahu
Pyharepytepotávo oiko oñopehẽnguéva karupyhare, mbokapu ha purahéi pa’ũme; ayvu, puka ha ñe’ẽme’ẽngatúpe; ha og̃uahẽvo pyharepyte, opavave omomaitei ary pyahu, ñehetũ ha ñeañuã apytépe. Arareñoimeguáicha, oĩramo okéva pyharepyte mboyve, upévape ojehero “kure hũ”.
Agustín Pío Barrios
Iñepyrũmbýpe
Ohupytývo 13 ary Agustín oike Orquesta Barrios-pe ha peteĩ ára 1898 jave omotenonde concierto omoaguĩva mbo’ehára Gustavo Sosa Escaladaha orekóva ichupe pupilo ramo ha oike formalmente repertorio guitarra clásica-pe.Péicha oreko techapyrãrõ iguía, Barrios ombohasáva omoarandu haguã obra ojekuaavéva compositor-kuéra tuichavéva guitarra clásica péva,  ha’eháicha: Francisco Tárrega, José Viñas, Fernando Sor, Dionisio Aguado, Julián Arcas ha Joaquin Parga. Sosa Escalada ijurujái hese temimbo’erõ omoñe’ẽva ituvakuéra Agustín ová peve Paraguaýpe oñemoarandúve haguã tekombo’e musical y académica en el Colegio Nacional de la Capital, orekóvo Instructor ramo Nicolino Pellegrini.
Peteĩha Jekuaauka
Oñemoarandu rire Colegio Nacional, oñepyrũ opresentávo concierto ha omohendávo. Péicha presentación orekóva solista ha’éva 1907 espectáculo ombosako’íva Sosa Escalante. Péicha 1908 ojekuaával Paraguái pukukue, presentación ojapóva ijoyke’y,  poeta Francisco Martín Barrios. Agustín ombopu mbaraka ha Francisco he’i ñe’ẽpoty.
Ary 1910 Barrios osẽ tetã oikuave’ẽ haguã  presentación Corrientes (Argentina),ha péva osẽ porãitereígui, oúva oplanea arapokõindýpe concierto omoha’ãrõva  12 ary. Corrientes-gui ohasa Buenos Aires-pe ha upéicha oho Uruguay gotyo ary 1912, Brasil, 1916, ha Chile-pe.
Ikuaandy ha hekoitéva
Ko’ãva apytépe hembiapo ikatu ojehechakuaa orekóha carácter Romántico ipuku’imíva, jepénte oime purorýpe peteĩha mbyte siglo XX. Omoĩ preludios, estudios, valses, mazurcas, tarantelas ha romanzas.
Araka'y
Araka'y ha'e ysyry pukuvéva osyrýva Pindorama mante rupive, ha ysyry pukuvéva 33ha opa Yvýpe.
Akuti
Akuti mymba oñepi'ũva yvate ha yvy Amérika pegua. Oikoveva Méhiko guive yvate Argentina peve.
Huã Bautista Rivarola Matto
Hekove pahávoma
Amano Paraguaýpe 14 jasypo 1991-pe hetaite omyasãi rire Paraguaí ñe’ẽporãhaipyre.
José Pedro Montero
Hembiapo pohanohára ramo
Ary 1.911 jave, orrenunsia rire Presidente Manuel Gondra, oho República Argentina gotyo ha upépe omba’apo movimiento ombosako’íva Partido Liberal Radical ary 1.912 jave. Upéicha, ko arýpe, oike Comité Revolucionario Pilar-pe. Omano 7 jasypoteĩ 1.927 jave ha oĩgui peteĩ disposición municipal Nº 1766, upe 23 jasypoteĩme upe arýpe, ojehéro Avenida orekóva Hospital ogueraháva héra.
Aché
Heta tembikuaarekahára he’i ñe’ẽte Ache, ñe’ẽ guarani reheguaha. Ñe’ẽkuaatyhára Robert Dooley katu he’i, ndaha’eiha ñe’ẽ iñe’ẽjoapykuaáva (aglutinante) rehegua, iñe’ẽpeteĩha (aislante) uvei.
Ha’ekuéra ojahu oke hagua, oñeñandu vai jave térã imbyry’áirõ. Avei ojekyty hagua hikuái ojahúvo oipuru “kmatã”. Upéva ojapo imbarete ha oñeñandu porã hagua. Avei mitã hesãi ha okakuaa pya’e hagua. Mitãkuñarusu ijasy’i ñepyrũva avei ojahúvo oipuru kmatã, oke hi’ãhápe, ojejaho’i ha ndo’úi so’o.
Pe hyeguasúva imembypotávo ojerure katuete peteĩ mymbaro’o ho’uséva, iména térã peteĩva ijapytepekueragua oho ojeporeka ogueru peve, oikuaaguihína pe mymba oguerúva réra oguerahataha pe mitã hekovesẽtava.
Arajere
thumb|280px|Umi irundy arajere: arapoty, arahaku, araroguekúi ha araro'y. Arajere ha'e ary vorekue. Heta tetãme ojehecha oĩha irundy arajere, ha'éva:
Vermont
thumb|right|200px|Vermont poyvi. Vermont ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
1935
Joaju
...1934-1935-1936...
Ysyry Tyete
Oñepyrũ táva Salesópolis, 1 120 metro para ári, ha osẽ ysyry Paranápe.
Kesu
Oĩ hetaite kesu hendaichagua, kesu Paraguái techapyrãme ha'e peteĩ kesu ndaijojaháiva ojejapóva “kuaháda” (oñeguenohẽva kamby ha kuájo, vaka ryepýpe guare, oñembojehe'ávo ojuehe), juky'ỹ ha ojejapohaguére vaka kamby porãgui (ojepe'a'ỹre ichugui hova kyrakue).
Boa Vista das Missões
Barra Funda ha'ehína peteĩ táva michĩ Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Opyta 400 km imombyrykue táva guasu Porto Alegre pegua.
Ko távape oiko 2.114 áva (2010 ary).
Pablo Neruda
Ary 1921-pe oho oiko Táva Santiago-pe ha oñemoarandu Francés Mbo’ekuaakatúpe, Chile Mbo'ehaovusúpe. Upépe, iñe’ẽpoty “La canción de fiesta” osẽ tenda peteĩháme Fiesta de la Primavera-pe. Ary 1923-pe onohẽ yvytu pepóre hembiapo hérava “Crepusculario” ha opavavénte omomba’eguasúva.
Ary 1924-pe, Editorial Nascimento rupive, hembiapo hérava “Veinte poemas de amor y una canción desesperada” ohechákuri ara resa. Upéi, ary 1926-pe, onohẽkuri mbohapy aranduka: “El habitante y su esperanza”, “Anillos” ha “Tentativa del hombre infinito”.
Justo Pastor Benítez
Guerra del Chaco
Jasyköi ary 1940 jave ojupi tendotáramo general José Félix Estigarribia ha Benítez oho Ministerio de Hacienda-pe.
Boa Vista do Buricá
Ko távape oiko 6.576 áva (2010 ary).
Justo Pastor Benítez
Guerra del Chaco
He’i Alfredo Seiferheld opyta hague peteï estigma-ramo ko karai katupyry rapykuerépe.
Oheja ha ojapo va'ekue
Ha’e motenondahára mokõiha Instituto de Investigaciones Históricas del Paraguay-pe; miembro de la Academia Paraguaya de la Historia; miembro de la Academia Paraguaya de la Lengua, Academia de Derecho Internacional Americano ha avei heta academia tembiasakue rehegua América pegua.
Nepal
Mandu'apy
Selección
Chagas Mba'asy
Chagas Mba'asy, térã Trypanosomiasis america peguáva, hína peteĩ arahaku renda parasitaria omyasãiva protozoario Trypanosoma cruzi. ko mba’asy omosarambi vícho hérava chichã guasu. Iñambue ohóvo ojehechakuaáva hasýva rehe ko mba’asy pukukue jave. Ñepyrũrã ndojekuaaguasúi térã sa’imínte ojekuaa, umíva ikatu: akãnundu, rurupa ganglios linfáticos, akã rasy, térã iruru vícho ojopihaguépe. 8–12 arapokõindýpe tapichakuéra hasy ohóvo peteĩ 60–70%-pe, ha ndojekuaái gueteri mba’eve hesekuéra. Oï 30-40% tapicha hasýva 10 ary guive 30 ary peve ipuku pe vícho ojopihague chupekuéra. Upéva pa’ũme okakuaa ventrículos del corazón peteĩ 20 ha 30%-pe, ha hasy avei insuficiencia cardíaca. Peteï 10% ko mba’asy oguerekóvape okakuaa esófago agrandado térã colon agrandado.
T. cruzi iñasãi tapichakuéra ha ambue mymba okambúva rehe vichokuéra rupive chupadores de sangre ha’éva avei Triatominos rehegua. Ko’ã vícho ojekuaa heta téra rupive, avei:vinchuca Argentina, Bolivia, Chile-pe ‘chichã guasu’ Paraguay-pe,  barbeiro (el barbero) Brasil-pe, pito en Colombia-pe,chinche América Central-pe, ha chipo Venezuela-pe. Ko mba’asy ovakuaa avei transfusión sanguínea, transplante de órganos, tembi’u oguerekóva mba’asy, ha de la madre al feto rupive. Ñepyrũrã ko mba’asy ojejuhukuaa peteĩ microscopía ohekáva tuguýpe pe parásito. Ko mba’asy ojekuaa ojejuhúramo anticuerpos T. cruzi tuguýpe.
Oñehenonde’a hag̃uã ko mba’asy ojeipe’apaiteva’erä chichã guasu renda ani hag̃uã ko’ãva oporojopi. Avei ojejesareko porãva’erã tuguy oñembohasáva ambue tapicha oikotevëvape. Ary 2013 peve ndojejapói gueteri peteï vacuna. Mba’asy ipyahúpe ikuatu oñepohäno  benznidazole térä nifurtimox-pe,  oporomomonguera kuaáva ndaipukuetéiramo tapicha rehe ko mba’asy. Ojeporúramo mba’asy okakuaa riréma ikatu omboguevi’imi ani haguã okakuaave oguahẽvo hu’ãme. Benznidazole ha nifurtimox ikatu ijefecto secundario peteĩ 40% tapichakuérape,  oñembyai sapy’akuaa ipire, iñapytu’ũ ha ipy’a.
Pindo
Ojereko avei chupe Mbokaja'aka. Ko'ava yvyra Arecaceae-gua ndahasýi ojepija mba'echaguãpa ha'e, niko katu ojejagui umi yvyra Zamiaceae ha Cycadaceae juehegua ndive. Ko'ava ha'e ka'avo leñoso. Oguereko togue tuichaitereiva imata opahape, Yjyvoty oguereko 3 pétalo ha 3 sépalo
1954
Joaju
...1953-1954-1955...