cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Santa Rosa (Paraguái)
Clima
Arahaku jave, yvy ára pytúho oguahẽ 39 grados-pe, mbovyvéva araro’y jave, jepiguáicha ha’éva 0 grado. Pe media anual oguahẽva 21 grado-pe.
Tembiasa
Tavaguasu jesuita oñemopyenda 1698 jave péva pa’i Ranzonier, upépe oikova’ekue umi familia oúva tavaguasu Santa María de Fé-gui. Ko Reducciones Jesuíticas, ojeguerohory ha oñemomba’eguasu ha’égui pypore ohejáva ‘ekue techapyrã ramo.
Tupão ypykue okáipava’ekue 1883 jave upéva oñemopu’ã ambue tupão, ojehupyty ha ojeguerekol itapu (campanario) ñangarekópe, ko’ã ára peve ojeporúva.
Mba’yru ojeporúva
Táva Santa Rosa rire, oime peteĩ desvío akatúa gotyo, peteĩ tape oñe pavimenta ỹva gueteri oguahẽva Santa María peve.
Chichã
thumb|210px|Chichã Chichã mymba'i oikoséva tetére, okambúva tuguy ha hyakuã mbaretéva.
1959
Joaju
...1958-1959-1960...
Anton Baron
Ko´ag̃a, karai Anton Baron oiko táva Paraguaýpe ha ombo´e heta arandu róga rupi Paraguáipe. Ko karaí ningo ikatupyry avei ñekundaha ha aranduka mbo´epyru´ã jejajópe. Oñe´ẽ hetaiterei ñe´ẽ ha ikatu he´i ñe´ẽ mbykymimi guaraníme avei.
Chiripa
Chiripa Ao’imi tevimo’ãha.
Teatro Municipal Ignacio A. Pane
Breve historia del Teatro Municipal
Teatro Municipal, ha’éva tuicháva pa’ũ, oñembotyva’ekue ary 1995 jave oñembyai rupi heta hendápe ha avei ikatúma ho’a.
Datos del edificio
Umi osẽva tenonde gotyo pe concurso del anteproyecto ary 1995-pe guare, Corvalán ha Capelletti he’i pe valor arquitectónico Teatro Municipal oguerekóva ndatuichái, ndaikatúi ojejapóvo ñemyatyrõ año, oikotevẽ ñemombue óga guasu. Pe idea osẽva ko’ã karaígui ha’e mbojuaju umi mba’e iporãva yma guaréva umi mba’e pyahu ko’ãgagua ndive, ha’e rupi óga guasu renda pe hérava corazón del centro histórico Paraguay pegua.
Habilitación
Ára 28 jasyrundy ary 2003 jave iñapysẽ sala Jacinto Herrera, clases ha ensayos rendaguã, yvatehápe, ha umi oficina karapehápe Presidente Franco ha Chile-pe oĩva.
Chochĩ
thumb|250px|Chochĩ Chochĩ guyra’ikuéra hetaichagua oikóva ka'aguy ha óga jerére.
Arandupykuaaty
thumb|right Arandupykuaaty térã kuaapavẽ ha'e pe ñemoarandu oúva jepy'amongetágui ohekáva mba'épa mba'ekuéra heko tee ha mba'érepa upéicha, ohechaukáva mba'éichapa ikatu jahecha ñande arapy ha mba'éichapa ikatu ñaikũmby pe ojehúva ñandéve. Arandupykuaaty ombo'e ñane apytu'ũ reko rehegua, moõgui ou arandu ha mba'érepa upéicha ñande reko ha ñane remimo'ã.
1963
Joaju
...1962-1963-1964...
Chopĩ
Chopĩ jeroky Paraguái. Ñembosaraki popyhyy jerépe.
José Mauro de Vasconcelos
José Mauro de Vasconcelos heñoiva’ekue Bangu, Rio de Janeiro, Brasil-pe upe 26 jasykõi 1920 jave, peteĩ óga mboriahumíme, sy, túva ha pehẽnguekuéraicha avei.
Chipa so'o
Jejapo
Jetyvyro pe rupi'a pe kyrakue rehe, nde po rupive oñembojoaju oike porãve hag̃ua, upe rire ñemo'i pe kesu, kamby ha avati ku'i, oñembojehe’a juky’imi heseve, oñembojehe’a porãiterei opa mba’e ha oñembojehe’a porãiterei nde po rupive. Jejapo bollo, ñaikytĩ mbytépe ha ñamoĩ pype pe hyepypegua, ha’éva peteĩchaite peteĩ pirambujape so’o (so'o oñemongu'iva'ekue, sevói, Ky'ỹi, kyramonarã, kómino, orégano, juky ha ky'ỹi ku'i). Tatakuape isayju peve.
José Mauro de Vasconcelos
Hembiapokuerakue ha’e:
Aníbal Lovera
Imitã ha Imitãrusúpe
Péicha década 40-pe omoañete peteĩha agrupación musical oñondive, Felipe Sánchez ha Guillermo Vera, ohechaukávo pe oikuaáva escenario-pe ha ohekávo purory jeguerohory ha upéva oñuã tembiaporõ.
Eíra
thumb|250px|Eíra Eíra takuare'ẽ rykuere rypy´ũ japepo ñambopupúva jaipuru hag̃ua tembi´úramo ho´ysã rire.
María Luisa Artecona de Thompson
Hekove pahápe
Omendava’ekue háihára Thompson, ndive omoheñói mitãkuña ha mitãkuimba’e ha’éva ipehẽngue, mborayhu rupive.
Guarani
Guarani hína ava aty Ñembyamérika pegua. Hetaite Ñembyamérika ypykuéra tupi-guarani rehegua oikóva América-pe og̃uahẽ mboyve Españaguakuéra.
Guarani hi'upyrã
Cultura Guarani omymba juka, oipirakutu ha omono'õ ñemitỹngue, téra ka'avo saite tembi'urã, ha'ekuéra oikuaa ñemitỹngue rehegua, oikuaa hetáichagua lo demuestra plantas tropicales ikatúva oñeñemitỹ, oikuaa mymbakuéra ñemoñemoña ogapýpe, umíva apytépe, ype, ryguasu, gua'a, tu'ĩ, ha hetave. Oiko tapỹi oñemopu'ãva ojoykére okarusu jerére. Hembipurukuéra ñorãirõrã ha'e: takape, mimbuku ha hu'y. Umi tembiapoporãnguéra apytépe oĩ alfarería ha tejido-kuéra rehegua. Oke kyhápe, ojejapóva tejido rupive telares verticales-gui.
Mba'asy ñemonguera pohã ñana rupive
Ndaikatúi ja'epa mboy pohã ñana oipuruva'ekue ha'ekuéra oikuaa rupi pe oguerekóva ipype mba'épe g̃uarã, ha katu ojehechakuaa ohejaha iñarandu tuichaitereíva, ko ára peve ojeipuru gueteri. Pe kuaaty ohechauka mba'eichaitépa tuicha ava Guarani arandu, ndojuavýi pe jeporu ha'ekuéra ome'ẽva'ekue chupe.
Umi ou ypýva ogueruka España-gui ava iñararandúva ojesareko ha ombotuichave hag̃ua iñarandu ka'aty. Umi Epáña retãygua avei ogueru America-pe yva, ñana, ta'ỹi hetãgui.
Mba'éichapa ohecha ñemano hikuái
Guaranikuéra ojaty omanóvape hóga jerére ha upéi iva upégui; oĩ avei Guaranikuéra omoingéva omanóva rete peteĩ urna-pe, tujúgui ijapopyréva, ha hi'ári omoĩ opa mba'e pe máva ohayhúva'ekue.
Coronel Suárez
Coronel Suárez ha'e táva Argentina retãme, arasẽngotyo. Oĩhína tetãvore Buenos Aires-pe. Ko távape oiko 23.621 ava (2010 ary).
Teroja Guaraníme
TEROJA TEKOME'ẼVA
Ñe'ẽjoajukatúpe (sintaxis), ko'ã teroja tekome'ẽvagui oiko moĩmbaha tekome'ẽva.
TEROJA MOTEĨVA
H, Ij, Iñ, i, hi'  	   H, Ij, Iñ, i, hi' + tero + kuéra (nguéra)
"IÑ" puru: Kóva oñembojoajuva'erã umi tero tĩguáre, avei oñepyrũva pu'aépe ha katu imuanduhéva ipu'ae pahápe.
Meña
Jahechakuaaháicha, teroja moteĩva techaukarã “Umi”, ha teroja tekome'ẽva “marangatu” naiñambuéi mokõive techa-pyrãme; jepémo upéicha, mokõive tero “karai” ha “kuñakarai” ojoavy hikuái imeñáme. Peteĩva ikuimba’e meña ha ambuéva katu ikuña meña.
Kokatu
Mitã porã
4- Peteî mesa pyahu ajuhu nde rógape.
TERO:
Néi ñañepyrû jaikuaa guaraní ñe’ênguéra jepuru, ikatuhaguãicha ñandekatupyryve guaraní ñe’ê ha jehaípe. Ko árape jaikuaáta ha ñamba’apota tero rehe.
* Teratee (sustantivos propios): ha'e umi téra teete oñeme'êva ava, mymba, ka'avo terã mba'épe.
Techapyrã: kuarahy, guyra, vaka.
Kanada
Tenda oĩha Kanada oikove vaekue heta ava kuéra ha te'ýi. Sa ro'y XV ipaha guive, heta karai aty Vyretañagua ha Hyãsiagua oikove ha oñemu Kanada yrembe'y atlántikogua, ha opyta upépe. Hyãsia retã ome'ẽ vaekue haimetepa henda Kanatãme ary 1763-pe, norairõ Franco-india rire.
1971
Joaju
...1970-1971-1972...
Yaguarón
Toponimia
Ñepyrũrãme Yaguarón oñembohero Jaguaru, (Perro enorme) oikova’ekue upépe.
1975
Joaju
...1974-1975-1976...
1976
Joaju
...1975-1976-1977...
Braga (Rio Grande do Sul)
Braga ha'ehína peteĩ táva michĩ Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Opyta 480 km táva guasu Porto Alegre pegua.
Revolusiõ Hyãsiapegua
Ivaivévo tetã rembiasa -ndoguerekovéiva pirapire ha avei oĩgui ndohechaporãiva tetã ñemboja’o mbohapýpe- umi huguy hovýva oñemboja tetãyguakuéra rendápe ohesape’a ha omyasãivo ijapytepekuéra tekojoja reko; umíva apytépe oĩkuri Duque de Orleans ha Gilberto de Lafayette, oñorairõva’ekue, Yvateamérika-pe, omosãso hag̃ua umi 13 táva oĩva Ingyaterra poguýpe.
Ñorairõ ýpe
thumb|Ñorairõ ype oipurúva yga guasu. Ñorairõ ýpe ha'e peteĩ ñorairõ oipurúva yga guasu oñorairõ hag̃ua, oñeha'ãva para, paraguasúpe, ypa térã ysyrýpe.
Poarajere
Poarajere ha'e peteĩ aty 5 ary.
Malta
Malta, (maltañe'ẽme: Repubblika ta' Malta; ingleñe'ẽme: Republic of Malta), ha'e peteĩ umi 27 tetã ojapóva Európa Joaju-pe. Itavusu ha'e Valeta, ha pe táva hetavéva oguereko tapicha ha'e Virkirkara. Oime Para Yvy mbytépe apytére, Itália ñemby guýpe, Tunísia kuarahyresẽ ngotyo, ha Lívia yvate gotyo. Ojejuhúgui oimehápe, heta tetã mbaretéva oñorairõ ijyvýre. Isãso 1964-pe ha 2004 rire ha'e peteĩ tetã Európa Joaju pegua.
Ñe'ẽteja Guaraníme
ÑE’ẼTEJA ÑEMOHENDA
2.5. ÑE’ẼTEJA PORANDÚVA: Ko’áva jaipuru ñe’ẽtéva ndive ñaporandu hagua omoandúvare. Ko'ã ñe'ẽteja oguerahava’erã ñe'ẽpehẽtai upeigua "pa" térã "piko".
2.7. ÑE'ẼTEJA MBOTOVÉVA: Ko’ãva ha’ehína umi omboa-je’ỹva ñe’ẽtéva omoandúva.
ÑE’ẼTEJA MOAMBUEHA
3.3. Kokatu Ñe’eteja rehe ñambojoapykuaa umi ñe’ẽpehẽtai kokatuguigua, avei ñambojoajúva tero, teroja ha ñe’ẽtéva rehe.
Além do Horizonte
Mba'eapohára ojapóva ava tee kuéra ha'e akue Juliana Paiva, Rodrigo Simas, Thiago Rodrigues. Mariana Rios, Vinicius Tardio, Laila Zaid, Flávia Alessandra, Alexandre Borges, Rodrigo Simas, Christiana Ubach, Alexandre Nero, Sheron Menezzes, Igor Angelkorte, Rômulo Estrela, Day Mesquita, Maria Luísa Mendonça, Caco Ciocler, Cláudia Jimenez, Letícia Colin, Cássio Gabus Mendes, Yanna Lavigne, Marcello Novaes, Antônio Calloni ha Carolina Ferraz.
Tekoayhu ára
Ára 30 jasypokõi jave niko ojehecharamo Tekoayhu ára. Tekotevẽ ñanemandu’a Tekoayhu Arapygua Ñemongu’e’aty heñoihague omomba’eguasu ha omombaretevévo tekoayhu opavave tekove apytépe, ikatuhag̃uáicha oñemoherakuãve Py’aguapy Reko. Ko mba’e porãite ipotyjerákuri Pohãnohára Ramón Artemio Bracho apytu’ũme, Puerto Pinasco, Paraguái Retãme, ary 1958-pe. Upe guive ojegueromandu’a Tekoayhu Ára ñane retã ha ambue tetãme.
1990
Joaju
...1989-1990-1991...
Ysyry Akyry
Akyry (poytugañe'ẽme: Rio Acre) ha'e peteĩ ysyry Ñembyamérika pegua, oñepyrũ Perũ retãme ha osẽ ysyry Purus-pe. Ku ysyry ombohéra upe tetãvore Pindorama pegua Akyry.
Okarusu Pytã
thumb|right|300px|Okarusu Pytã, [[Mosku, Rrúsia.]] Okarusu Pytã (Rrusiañe'ẽme:Красная площадь, Krásnaya plóshchad) ha'e peteĩ tenda Mosku távape, Rrúsia retãme. Ipyrusu ohupyty 70 métro ha ipukukue 330 métro. Oiko chugui Yvypóra reko rembiejakue ary 1990 guive.
Eukalíto
thumb|200px|Eukalíto Eukalíto yvyramáta yvate, rakã sa’i, hogue po’i, ipoty morotĩ ha hyakuã porã. Ipoty rendaguépe opyta ha’ỹi mba’yru’i ojoguáva trómpope. Hogue ojepuru pohãrã pyti’a chiãme.
Gua'amba
Umi gua'amba ojeikuaavéva ha'e:
Enxet
Enxet
Héra ypy
Ojehero chupekuéra Lengua ha katu ko téra ou ambue te’ýigui. Ha’ekuéra oñembohéra ojupe Enxet, ko ñe’ẽ he’iségui Ava teete.
Timothy Curtis (Ñembojerekatuhára Ñandejára Ñe’ẽ Enxet-pe) he'i oguerekoha heta ha hypy’ũva ñe’ẽ, ndaipóriguasúi ikatu’ỹva ja’e ambue ñe’ẽme oje’éva. Avei he’i ndoipuruseiha ñe’ẽ purukapy, oñeha’ã ombohéra iñe’ẽme mba’e pyahu, jepémona ipuku ha hasy. Moõ rupipa oiko
Potĩreko
Ka'atĩnga
Ka'atĩnga ijerére ojejuhu upe Mbokajaty guasu Maranhão pegua yvate kuarahyreike gotyo, umi ka'aguy kã Atlántiko pegua ha ñu guasu Cerrado kuarahyreike ha ñemby kuarahyreike gotyo, Ka'aguy guasu Atlántiko pegua kuarahyresẽ gotyo ha upe Paraguasu Atlántiko yvate ha yvate kuarahyresẽ ngotyo.
Ñembyái
Yvypóra niko hetaiterei omoambue ka'atĩnga, yvy guasu oipuru oguereko hag̃ua vaka aty ha ñemitỹ, ára ha ára oñekytĩ yvyra ha ka'a. Upe Tekoha Montenondeha Pindorama pegua he'i amo 53,62% ka'a tee ka'atĩnga rehegua opyta ko'ãga. Umi mokõi tetãvore oñembyaivéva ha'e Bahia ha Ceará, oguerekógui heta mba'eapopyha oipurúva mba'epy oúva ka'atĩnga pegua.
Yvyapy
thumb|Yvyapy [[Méhikope.]] Yvyapy ha'e peteĩ yvy ape ysaja, ijerére haimete opa y rembe'y, jepéramo nahembe'ýi peteĩ vore ñónte, ko voremi y rembe'y'ỹva héra niko yvy akua.
Raimundo Rolón
Bibliografía
General Raimundo Rolón oheja jopói ramo peteĩ legado testimonial omoherakuãva ha’e ojapova’ekue, péva especialidad ha’e omotenondéva, ha’eháicha:
Toni Ortiz Mayans
Tekove Pyahu
Heta mba’ère, ñane retãguáva oho Plata tavaguasúre ha oikuaa upèpe década 30 guive; umi kuimba’e arandu ohóva ojeheka Buenos Aires gotyo.
Ñe’ẽpoty oñembopurorýva
Omoñepyrũva hembiapo ñe’ẽpotýicha “Burrerita” he’íva ijehaípe “No Despunta aun el alba cuando inicias tú la marcha y al mercado te diriges a llevar mba`erepy, no haces caso de la lluvia ni te importa si la escarcha, solo pueden depararte el dolor de un mba`asy”, kóva omoherakuãva Ortiz Mayans ha ipurahéi ha purorýpe omba’apo arpista Félix Pérez Cardozo, Demetrio Ortiz, Luis Alberto del Paraná, Emigdio Ayala Báez, Remberto Giménez, Herminio Giménez ha Florentín Giménez, ha umívape guarã ohai ha omoĩva hikuái purory: “Pasionaria”, “Burrerita”, “Bajo el Cielo del Paraguay”, “Asuncena”, “Kykyo”, Francisco Alvarenga opurahéiva, ha hetave hapicha.
1996
1996 - ary.
Arsenio Erico
Heta ary rire ha heta kuatia oñemyenyhẽ rire, 2009-pe, oñemoneíkuri Arsenio Erico jereru ñane retãme. Hasy peve, 26 jasykõi 2010-pe, Arsenio retekue oñemohendákuri Paraguay Vakapipopo Rógape: “Defensores del Chaco”-pe. Péicha, Arsenio Erico oujeýkuri ñane retãme opytaitévo, py’aguapýpe.
Yvy Karolina
thumb|right|200px|Yvy Karolina poyvi.
Che Guevara
Hekove herakuã guasu oparupi, oĩ umi omomba'eguasu chupe he'ígui hikuái ha'e heta omba'apo toiko tekojoja avano'õme ha opa hag̃ua porokuái hatã, oĩ avei umi he'íva naiporãiha upéva ha'e ojapo.
Supernatural (tekoha'ãngandy)
Ko tekoha'ãngandy omombe'u joyke'y Sam Winchester ha Dean Winchester tembiasakue, japopyre mba'eapohára Jared Padalecki ha Jensen Ackles, ko mokõi joyke'y oho heta renda Tetã peteĩ reko Amérikaguape, imba'yruguatape hũ Impala 1967, oitypeka ha orairõ póra kuéra, ha ambue mba'e omopirĩva.
Zika Akãnundu
Zika Akãnundu oñemosarambive ñati’ũ su’upy rupive; upe ñati’ũ ha’e Aedes lajagua. Ikatu avei ko mba'asy oñemosarambíva poreno rupive ohasa kuimba'égui umi oporenóvape; avei ikatu oñemosarambi tuguy ñemondo rupive. Umi hyeguasúva hasýrõ ikatu ombohasa avei imembýpe; ko mba'asy oñembojoaju avei membykua ha akã'i rehe. Ikatu oñehesa'ỹijo ko mba'asy ojetopárõ Zika mymbachu'ĩ ñarõ ARN umi hasýva ruguy, ty térã rendýpe.
Pe mymbachu'ĩ ñarõ oguerúva ko mba'asy oñemoha'eño kuri 1947-me. Upe ñemosarambi ñepyrũgua oñemboguapyva'ekue kuatiápe tapicha apytépe oiko kuri 2007-me, Estados Federados de Micronesia-me. Ko jasyteĩ, 2016 jave, pe mba’asy oñemosarambíma 20 tenda América-gua rupi. Avei ojeikuaa oikohague África, Asia ha Pacífico-pe. Oikohaguére peteĩ ñemosarambi Brasil-pe 2015 jave, upe Tesãi Arapygua Atyguasu oikuaauka upéva ha'eha peteĩ Pavẽgua Tesãi Purupya'erã Oipy'apýva Pytaguarekóvape jasykõi, 2016-me.
Áurea
Ko távape oiko 3.665 áva (2010 ary).
Japusa
Japusa ha'e peteĩ ka'i jueheguaty, mymba kuéra okambúva oiko Ñembyamérikape, oĩ Kolombia retãme, Pindorama, Perũ, Volivia ha Paraguái retã yvatére.
Eladio Martínez
Hembiasa jeguata
Ou jeývo Buenos Aires-pe oipyhy película musicalización hérava "El trueno entre las hojas", oisãmbyhýva Armando Bo, orekóva guión cinematográfico ohaiva'ekue Augusto Roa Bastos. Upéi guata internacional ojajái, Eladio Martínez ohecha oñeakãngeta rire opyta tenda o'arahecha haguépe. Oñemoĩ símbolo oñeha'ãva ogueru ha omoherakuã umi purahéi ojeheróva inspiración folklórica universitario-kuéra mbytépe péva década '70 jave. Upérõ, ojesareko popularidad kakuaa ha oimégui generación ikatupyryvéva paraguáipe, oipyhýva téra "Eladio El Grande".
Ombohetave tembiapo omboguatáva ha oñandúva orekóha katupyry oúva ijehegui omombe'ukuaáva umi mba'e, ojeityvyróva ha heta omonmba'éva hekove, heta oĩ ombotovéva ko'ã árape oñemoherakuã ha iporãitereíha tetãme música paraguaya ojoajúva pe ojeheróva "generación de oro", mbovymi oikuaáva, ha ikyre'ỹ ha ojeguerohory ndojejapóigui hetã ojehayhu. Ary 1979, imbaraka ha iñe'ẽ oñemotenonde Japón gotyo,péva Campeonato Mundial Juvenil de Fútbol, oñemotenondégui upe tetãme. Upe arýpe omopyenda Paraguaýpe peteĩ conjunto guasu orekóva 7 arpa ha 5 mbaraka. Omotenonde peteĩ tembiapo Radio Tajýpe, táva Paraguaýpe, omano ha'ára peve oñehendu ichupe ha upe programa héra "Una guitarra en la noche", oñe'ẽ ha omome'u umi mba'e tetã rehegua ha opurahéi avei.
Hekove paha
Omba'apo kyre'ỹme ha omba'apo kane'õ'ỹme ojeporeka ha ojepovyvy ramo umi mba'e tetã rehe oñe'ẽva ha omoherakuã jey ha péicha ojeguereko pe ojekuaáva "música de inspiración folklórica paraguaya" ramo. Omano Paraguaýpe ary 1990 jave. Luis Alvarez, músico paraguayo ojeguerohorýva he'i, ha omoañete karai: "Don Eladio figura añetehápe ohechauka kuimba'e katupyry ha iñarandúva omohendávo hemiandu purorýpe, ha'eháicha Agustín Barboza ha Herminio Giménez, ojesarekóva tetã jepokuaa ha kuaandy ombohasáva maymávape hembiapo rupive". Péicha ita'ýra Lobo Martínez he'i, Don Eladio "karai orekóva ñe'ã marangatu ha positividad pmbovy ára ojejuhúva. Péicha posibilidad económica, orekóva katuete peteĩ andu ome'ẽva kyre'ỹ. Hembiapo ohechauka carga positiva. Peteĩ yvypòra ogueroviáva Tupã rehe ha omotenondéva ichupe opa mba'e àri ha upèi hembiapo" ,
Yvyrusu
Yvyrusu térã yvyguasu ha'e peteĩ yvy aty ituichaitéva ha ijerére oĩva paraguasu térã yguasu. Umíva niko oñemohenda meméva umi tetã oneĩgui peteĩ ñe'ẽme oĩha hikuái peteĩ yvyrusúpe, ha sa'i oñemohenda yvy aty ituichaitéva rehe. Pe yvyrusu tuichave guive pe michĩve peve niko umi pokõi: Ásia, Áfrika, Yvateamérika, Ñemby Amérika, Antártida, Európa, ha Oseanía. Ikatu oñemohenda ambueháicha, Európa ha Ásia térã Yvateamérika ha Ñemby Amérika oñembojoajúva, upéarõ jareko Eurásia ha Amérika.
Acosta Ñu ñorairõ
thumb|280px
Julio Correa
Hembiasa paha
Omano 14 jasypoapy 1953 jave itáva Lúke-Paraguái, tavaguasu capital rire heta ary oiko upe ógape. Péva “óga kakuaa” imandu’áva Wey ko’ágãite héra “Museo Julio Correa”.
Mbo'ehaovusu Tetãgua Paraguaygua
Tembiasakue
Tuicha ojepyso yvy apére, imbo'ehaorusukuéra oguereko mbo'ehao ha ipehẽngue Encarnación, Pedro Juan Caballero, Caacupé, San Juan Bautista, Caazapá, Villarrica, Coronel Oviedo, Caaguazú, Paraguarí, Villa Hayes, San Pedro, Coronel Bogado ha ambue táva guasúpe.
Chipa asador
thumb|220px|chipa asador Chipa asador ha’e peteĩ tembi'u mbujape ojejapova avati ku'i ha aramirõgui, tembi’u tembi'u Paraguaigua, oñembojehe’áva kesu pyahu ha kure ñandygui, oñembopukúva po’íva ikuáva mytérupi oñembojy rupi yvyra rakãngué oñembosako’iva upevarã imbaretemíva oñemboingétare tapápe jepe’a terã tatapỹgui ijapopyre hakuetemíva nahendýirõ jepe.
Iporã avei jaikuaa
He’iháicha umi oñemoarandúva umi Paraguái tembiasakue reheguáre opavave umi tembi’u paraguái ogahárupi ojejapóva upe Guerra del Paraguay  Triple Alianza (Argentina, Brasil y Uruguay, rehegua okó va’ekue umi ary 1864 ha1870) jave, heta he’e tembi’u imbate porãva, kóicha oiko upe ñorairõguasu rire ndahetavéi rupi ojehupyty tembi’ukuéra, ha umi ojejapóva guive katu ha’e ikatu haguãicha ko’a tembi’u ohupyty pukuve.
Pirambói
Ho'u yso ha ambue pira michĩ.
Tavarandu
APYTU'ŨGUIGUA TAVARANDU
Nde korapýpe reguereko
Anínte eja cherehe, ¡cháke! Che ru nderaviramíta
Maria Pytyvõhára
Ary 532-pe, Sabas Marangatu omombe'u arasẽ gotyo oĩhakuri peteĩ Tupãsy ra'ãnga ojeheróva “Hasykatúva Pytyvõhára”, ha'e oipytyvõhaguére heta tapicha ñemonguerápe.
Tavarandu
APYTU'ŨGUIGUA TAVARANDU
Kóva hina Tau ha Kerana ñemoñare irundyha. Ko mitã'i yvágaicha hesa hovy hasy ha kuarahy mimbícha iñakãrague sa'yju. Og̃uahẽvo asajepyte ndaje osẽ omyasãi mborayhu. Oje'e hese opívo oguataha ha oguerekoha ipópe ka'a rakã pehẽngue ome'ẽva ichupe imba'ekuaaita.
Mba'e'apoguigua tavarandu
'''2.4. Mba'e'apo. Táva ojejapohápe ha mba'e ojejapóva (Artesanía: su geografía y materiales empleados)'''. Ita, Aregua ha Tovatĩme: mba'e'apo ñai'ũ ha tovatĩgui, Karapegua: poyvi, San Miguel: ovecha rague, Jataity: ao po'i, Kapiata: typycha, Luque: Mbaraka ha opaichagua jeguaka itaju ha kuarepotĩgui, Limpio: karanda'y), Itagua: ñanduti, Pirivevúi: póncho 60 lista), Ka'akupe: mba'ehe'ẽ, '''Cnel. Bogado ha Eusebio Ayala: chipa, Atyra ha Ypakarai:''' vakapi.
Loma Grande
Tapekukéra
Tape rakambykuéra rupive oñembojoaju umi tetãvore’ikuéra Nueva Colombia Altos ha Atyrá ndive.
Gua'a pytã
Gua'a pytã ha'e peteĩ guyra ijyvatéva 100 cm. Okaru ta'ỹi, yva ha yvapo.
Chipa piru
Enlaces externos
Recetas
Guarani Hai'ymakuaaty
Ñe'ẽnondegua
Iñapyse tembiapo peteĩha Hai’ymakuaaty (Filología) Guaranímegua ojapova’ekue temimbo’e oĩva  Mbo’esyrykatu (Post-grado): Mbo’erekokuaahára (Maestría) Guarani Ñe’ete ha Rekópe. Ko tembiapo rupive, omboguatáva Ateneo, oñehesa’ỹijo   “Oraciones y Catecismo de Fray Luis de Bolaños”, oguerekóva ipype: “Doctrina Cristiana en Lengua Guaraní, Padre Nuestro, El Ave María, Credo, Mandamientos de la Ley de Dios, Mandamientos de la Santa Madre Iglesia, Sacramentos, Acto de Contrición y El Alabado”.
Marandu'asãihára Ára
Santiago Leguizamón aramano
26 jasyrundy 1991-me, Marandu'asãihára Árape, ojejukákuri Táva Pedro Juan Caballero, Paraguái retãme, marandu'asãihára Santiago Leguizamón. Irundy ava Brasil-ygua hekomarãva, oity chupe ñuháme ha ojuka hikuái ichupe pe tape héra “yvy ijara'ỹva”-pe. Oje'e Santiago Leguizamón ojejukahague oikógui omombe'u Pukoe Mburukuja rupive, mba'e vaieta ojapóva umi pokarẽ oikóva Pedro Juan ha mboypýri Táva Ponta Porãme.
Santiago Leguizamón heñóikuri Villa Hayes, Paraguáipe, ára 26 jasyapy 1950-pe. Omano oreko javérõ 41 ary. Omendáva ha oreko irundy ñemoñare. Ojejuka javérõ ha'ékuri Pukoe Mburukuja jára ha sãmbyhyhára, Táva Pedro Juan Caballlero-pe.
Amérika Retãvorekuéra Joaju
Ararova
Tetãvorekuéra Joaju ararova hetaitéva, ituichaitereígui ha ijyvy'apekue opaichaguágui, oguereko heta yvy hakuitéva ha yvy ro'ysã asýva. Umi tetãvore ñembyguápe sapy'ánte oiko yvytu vai mbaretéva.
Che, Karai Guasu
Karai Roa Bastos ohai aja ku aranduka, Alfredo Stroessner oporokuái hatãme Paraguáipe, ha'e niko oporokuái heta ára Francia-gui. Heta tekove he'i ku aranduka ombohovái sa'i sa'i mba'éichapa Stroessner oporokuáiva. Ku aranduka osẽ karaiñe'ẽme ary 1974-pe, ne'ĩra osẽ avañe'ẽme.
Lost
Lost ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua, ohasáva ta'angambyry mbohasahápe héra American Broadcasting Company (ABC) ary 2004 guive ary 2010 peve, oguereko 6 pehẽnguenguéra. Ko tekoha'ãngandy omombe'u tekove aty hembiasa oĩva peteĩ ypa'ũme, ojeipe'a manógui rire ipepo'atã ho'a akue.
Rabia
Mba'e omoñepyrũ ha mba'éicha oñehesa'ỹijo
Ambue mymba ombohasa Rabia tapichápe. Rabia ikatu oñembohasa peteĩ mymba hasýmava oikarãi térã oisu'úrõ ambue mymba térã tapichápe. Mymba hasýva rendy ikatu avei ombohasa Rabia og̃uahẽrõ ambue mymba térã tapicha ambýu pirepererĩme. Tapichápe, Rabia oñepyrũve jagua su'upy rupive. Umi tetãme oguerekóva heta jagua hasýva, 99% Rabia oñepyrũ jagua su'upy rupive. Umi tetã América-guávape, mbopi su'upy hína upe omoñepyrũvéva Rabia tapicha apytépe; ha 5% ndohupytýi Rabia oñepyrũva jagua su'upy rupive. Mymba oñapi'ũva ndoguereko guasúi Rabia. Upe Rabia mymbachu'ĩ ñarõ og̃uahẽ apytu'ũme tajygue apejereguáva rupive. Ko mba'asy oñehesa'ỹijokuaa oñepyrũ rire mba'asyapypẽ mante.
Barra do Rio Azul
Ko távape oiko 2.003 áva (2010 ary). Ha opyta 400 km mombyry tavusu Porto Alegre pegua.
Kuarahyreike Ásia
Kuarahyreike Asia ha'e peteĩ Asia yvy vore ikatúva oñemohenda Kuarahyresẽ Mbyte, ko'ãga ONU ha ambuéva ombohéra ku yvy "Kuarahyreike Asia".
Gabriel García Márquez
Gabriel García Márquez omanókuri ára 17 jasyrundy ary 2014-pe, táva México DF-pe.
Ta’ãngamýi
Ta'angamýi ha'e peteĩ mba'eporã japova'erã ta'ãnga omýiva. Auguste ha Louis Lumière ojapoakue ta'ãngamỹi 1895-pe, Parĩpe.
Ferrocarril Paraguáipe
Mba'yrutĩmbo América
Argentina-pe,oñeinaugura 30 jasypoteĩme 1857 línea omoñepyrũ ferrocarril del oeste, ha’éva peteĩha extensión ferroviaria oikuaáva tetã ñande ykére reheguáva.
Péicha 22 jasykõime 1862 oñepyrũva umi tembiapo ojoajúva Buenos Aires ha Ensenada ndive, upe contratista ingeniero Wheelwright, añetehápe oikuaa asáda jeporu.
Peteĩha proyecto riel ári
Omoñepyrũva construcción línea ferroviaria Paraguáipe oñeme’ẽ 1854 jave, upérõ presidente de la República, Carlos Antonio López, okontrata ingeniero ingles oisãmbyhýva estudio habilitación peteĩha línea ferroviaria Asunción guive Paraguari peve.
Ary 1856, umi soldado Ejército-gua omotenondéva umi tembiapo vía ojeipyso haguã, desmonte, terraplenado ha ambue obra de arte, Inglaterra-pe, kóva upe firma BLYTH omotenondéva ojerurévo peteĩha gobierno paraguayo ojeruréva, locomotora, vagon, riel, plancha de acero, apyka ha hetáve mba’e.
Estación San Francisco
Ko’ã publicación época omotenondéva referencia ramo “Estación San Francisco”. Ary 1863, “El Seminario”-pe omombe’u obra ñemboguata: “Oñemotenonde paye’e obra magna, pya’e oñemohu’ãtáva ha’éva edificio iporãitereíva monumento ohechaukáva upe época ko’ã ára ñaimévape kio’ágã.”
Guy Sahoña
thumb|right|200px|Poyvi Guy Sahoñagua.
Rafael Franco
Hembiasa Política-pe
Ha'e tendota Partido Revolucionario Febrerista. Omotenondéva carrera militar, jepénte oreko umi política ovaléva oñemboykévo carrera, pero oñepyrüvo ñeko'õ Bolivia ndive, oike jey ejército-pe. Omotenonde carrera guarini ramo ha ikatupyryeterei, oike Comandancia del II Cuerpo de Ejército ha omopu'ã Ejército en Campaña guerra chaqueña ñemohu'ã Pikuíva, Yrendague ha oipyhy Karandayty, Charagua ha Ingavi.
Tibagi
Hembiasa
Ha'ekuéra iyvy amo Alegre yrysype, okurusukue pa Tyba'y ha og̃uahekue Cástrope. Ha'e Monte Alegre (Hory Ka'aguy), Fortaleza (Itaokyke), Bela Vista (Porã Hecha) ha ambuekuéra oñemboyvy jára. Omba'apokue mba'éicha mburuvichágui oúva akãava ha ekombo'eha akãava Castrope, ha omba'apokue tuvicha mohendagui Piraí ha Furnaspe. Jere 1796, José Felix angirũ oñandukue Oñemboyvy Fortalezape, kóa 17km ko'ãgagua táva. Brígido Alvares ndopotai ha'e iangirũ nepytyvõ jere ha'e ihóga Castrope. Peteĩ ary rire ombohu'y ha'e ihesape ha akã yvyra rakã michĩme okẽme Fazenda Fortaleza. Jehepy oñemboyvyjára omohendakue ha'e itembiapoava Antonio Machado Ribeiro ñeha'ã ava kaingánge apoha, ha'ekuéra máva tapiã okovekue amo yvype. [...]
Yvate Rrenania-Westfalia
Yvate Rrenania-Westfalia (Alemañañe'ẽme: Nordrhein-Westfalen) ha'e tetãvore michĩve Alemañagua, kuarahyreike gotyo.
Edda de los Ríos
Guerohory
Ohupyty opàichagua reconocimiento ha galardon umíva apytépe oime:
Ñe'ẽpoty
Ñe'ẽpoty ñe'ẽporavopyre, ojepyaháva haipyrépe. Ennovia máva apytu’ũgui térã ipy’a mbytégui, ikatu avei oikuaauka tembiasakue. Ñe'ẽ yvoty.
Sahoña-Anhalt
thumb|right|200px|Poyvi Sahoña-Anhaltygua.
Tavakuairetã
Tavakuairetã ha'e peteĩ tenda ñesãmbyhymbyre Leiguasúre ha tekojojáre hekorã rupive, karaiñe'ẽme niko república ha ko ñe'ẽ ou latinañe'ẽ pegua res publica, he'iséva mba'e tavayguágui,
Elovákia
Oĩ ko Elovakia Europape tetã.
Ryguasu
Yvypóra oipuru ryguasu ha kupyju ha omongakuaa chupe oipuru hag̃ua ho'o ha ryguasu rupi'a, upéicha avei oipuru haguekuéra ojapo hag̃ua heta mba'e.
Tetãvore Taragui
Teko
Taraguiguareko ojojoguaiterei paraguaiguandive,oje'e oguerekomantegui guarani ñe'ẽ, pe ro'y mokõisurundype (2004) oñemboajeva'ekue Taragui ñe'ẽtee, Epaña ñe'ẽ ykére, tekome'ẽha (ley) papapy 5598 rupive. Pumbasy chamame avei imbarete Taraguipe oirõ jepe ambue pumbasy.-
Ryguasu
Ojehechahaicha
Hete rague sa'yjumíva, ijajúra guive ijatukúpe peve. Kupyju ruguái hague tuicháva ha hũva. Iñakã ykére oĩ mokõi apu'ami imorotĩva, ha ipy hũngy. Kupyju opurahéi ha otokoro'o.
Hesse
Baden-Wurtemberg (Hese) ha'e peteĩ tetãvore Alemañagua.
Inmigración tekove libanesa Paraguáipe
1970-ko'ángã
10 jasyporundy ary 2015-pe pe agencia islámica de noticias internacionales he'i mburuvicha guasu Horacio Cartes ojapo pe mesquita tuichaveva Ciudad del Este-pe.
Tesãi Arapygua Ára
Tesãi Arapygua Ára niko oñemomorãjepi ára 7 jasyrundy jave, ñavõ ary, ojegueromandu’ávo Tesãi Arapygua Atyguasu (OMS) arareñói, ojehuva’ekue ary 1948-pe. Arykuéra ohasávape, ojeporavójepi peteĩ mba’ekuaarã oipy’apýva OMS-pe ha upe mba’e ojeporavova’ekuére oñemba’apo peteĩ ary pukukue.
Tevikuary
miniaturadeimagen|Ysyry Tevikuary [[Villa Florida-pe]] Ysyry Tevikuary oguereko 235 km ipukukue, ho’a hi’y a los 23º 30¨ de Latitud Sur; yma guive ojeipuru mbojuajúpe tetãvore Ñe'embuku ha umi ha yvy okaháregua, pe misiones jesuíticas oĩha rupi. Upérupi oike umi yga michĩvéva vapor peguáva ogueraháva mba’erepy ojeguerúva tetã Argentina-gui, hetavéva táva Taragui. Oguahẽ pe paso de Santa María peve, koãga hérava Villa Florida, oĩháme firmas comerciales tuicháva omosarambíva imba’erepyopa tenda jerereguápe. Oukuévo ko’ã yga ogueru mandyju ha jepe’a táva Pilar peve.
Edith Jiménez
Ijeguata ñepyrũmby ha ipypore
Josefina Plá ohai: “Edith, mbosa’yhára kueheguare ha ko’ag̃agua, grabadora are ha ymaite guive, ojeguáva ogueroguatávo hembiapo ojeguerovu’ỹre, oñeme’ẽmbaitéva hembiapópe, upévare akói ha’ehaichaite oguereko katuete mba’e pyahu ha ñanderesarenóiva ohechauka hag̃ua ñandéve.” Ha Livio Abramo-katu he’i: “Ko’ã hembiapokuérape ndajajuhúiramo upe hetepy peteĩha, Edith Jiménez rembiapo rekoitépe, jajuhúne katuete sa’y jehe’a ha jepuru iporãitéva ha –ro’e- avei jajuhúne tape pyahu. Tape ojekuaa’ỹva upevére... ñanemakãrakúva”
Urukure'a
thumb|Urukure'a Urukure'a guyra rusu iñakã ha hesa vera guasúva, hague pukuva ha pyharéramo oikóva pytumbýre.
Rrúsia
Rrúsia (rrusiañe'ẽme: Россия) térã Rrúsia Joaty (rrusiañe'ẽme: Российская Федерация) upe tetã guasuvéva opa Yvýgui. Rrúsia Joaty ijyvy apekue oguereko hína 17 125 246 km2, oguereko ijyvy'apekuére heta yvytyrysýi ha ka'aguy porã. Itavusu táva ñembyatypyre Mosku.
Ijyvy'apekue ojaho'ipa Yvate Ásia ha amo 40% Európa pegua, Rrúsia oguereko tuichave yvy mba'e, ita ha kuarepoti mba'e ne'ĩra ojeipurúva. Oguereko avei hetaiterei yvyra mba'e ha y porã.
Rrúsia Joatýpe ojapo jasykõi ary 2014-jave upe Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 2014, peteĩha Ñembosaraipavẽ ojejapóva Rrúsia Joatýpe, upe Ñembosarái 1980 táva Moskú pe, ojejapo Joaty Soviétiko aja. Ary 2018 ojejapóta avei FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2018, peteĩha Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ ojejapóva Rrúsiape.
Avakuaaty tembiapoguigua
Techapyrã avakuaaty tembiapoguigua Paraguáipe
Karai Moisés Santiago Bertoni niko ohaíkuri mbohapy aranduka ijojaha'ỹva, hérava La civilización Guarani (Guarani Retãngatu) omboguapyhaguépe opa mba’e ha’e ohechakuaáva Guarani kuéra rekópe. Ha’e ohecharamo ha omomba’eguasu mba’eichaitepevépa ipotĩ ha hesãi hikuái. Avei ohechakuaa mba’éichapa hekove puku, ha he’i upe mba’e ojehuha hesãigui hikuái hetepýpe ha iñapytu’ũme, hekorory ha ipy’aguapykuaáre. Oñangarekokuaa hikuái ijehe, ndaha’éi ku ikaruhetáva térã ikaruvaíva. Ndo’úiva yva itujúva térã hi’aju’ỹva, térã tembi’u ndojyporãiva. Oikuaa avei karu’ỹ, ha’ekuéra ojapóva oipotágui ha oipota jave, térã oaguyjeme’ẽvo Tupãme; ỹramo omopotĩvo ipy’a ha hetepy hamba’e. Avare, karaiva térã paje ojapo hikuái upe karu’ỹ oñepyrũ mboyve iñemongeta Tupã ndive; upéicha avei, okaru’ỹ umi túva ita’ýra heñoiramóva, oñanduka ha ohechaukávo ipy’arory Tupãme. Ipotĩ asy ndaje ojapokuévo hembi’urã ha okarúta jave katu oipyso pakova rogue mesa ári ha upe mba’e ári omboguapy hembi’u ha upépe ae okaru. Katuete ojepohéi porã ojapo hag̃ua hembi’urã ha okaru mboyvemi. Ndo’uguasúiva so’o, oĩvoi ndo’uietéva. Pira añoite ho’u. Mymba ro’o ombohasykatu chupekuéra, ha upevakuére heta ndojepokuaajepéi Européo rembi’úre. Ndaha’éi omymbajukaitereíva. Ijypykuemavoi oipururaka’e hembi’urã opaichagua ka’avo ha ñana rogue ha heseve mandi’o, jety ha yva. Ndo’úiva hikuái guyra rupi’a. Ko’ãva hína umi mba’e oipuruvéva hembi’úpe: mandi’o, avati, jety, yvakuéra ha eirete. Yva apytépe katu ho’u pakova, anana, aratiku, arasa, jakarati’a, pakuri, andai, kurapepẽ ha mbokaja. Kuimba’e, kuña ha mitã opu’ãre ohóma ojahu ha oñakãky’o ysyrýpe. Oĩjeko ára ojahuhápe pakõi jey. Chiriguanokuéra oipuru ñandyra ra’ỹi josopyréva oñakãky’o hag̃ua. Oñangarekokuaa avei ipyapẽ ha ipysãpẽre. Oñakãky’óvo oipuru hikuái peteĩ havõ ha’ekuéra ojapóva ka’avokuéragui. Ko’ẽmbávo, ojeitýma ysyrýpe ha ojahupa rire ha oñemokã porã mboyve, omonambaite hikuái hetére mba’eñandýva (ungüento, pomada), ojapóva hikuái urukúgui. Upehaguére hete ha hóva jepe ipytãngy asy opytávo. Upehague ko’ẽme ojahu onohẽmba peve uruku rembyre hetégui, uperiremínte omonajey hag̃ua ijehe. Hopehýi jave ha’ekuéra oñemohendáma ikyhápe. Péicha jave ndaha’éi ku oñeha’ãva hikuái omboyke topehýi. Ha’ekuéra okese jave oñeno ha orambi ñepyrũma. Oguata puku jave ñu térã ka’aguýre ha ohupytývo chupekuéra topehýi, oñeno ha oke yvýpe ha upeichahápe, pyhare javérõ, omohenda ipy pyte tataypy gotyo, ombyakúvo hete ha ani hagua iro’y. Tata ndogueiva’erã araka’eve.
Tekoypykuaaty (ARQUEOLOGÍA O PREHISTORIA)
Tekoypykuaaty ojesareko umi ava no’õ ymaiteguarére ha tekovekuéra ara ypýre. Oñeha’ã ikatuha peve oha’ãnga jey umi mba’e ymaite oikova’ekue, ohechauka ikakuaa ha itenondépe ara resáre.
Tekochaukahakuaaty
Tekochaukahakuaaty (etnología) hína oñepyrũ opahápe tekoypykuaaty. Ohapykuereka ha ohechaukakatu opaichagua ava no’õ reko, oiko ha oikova’ekue yvy ape ári. Oñeha’ã ombohovái mba’eicharupípa ojojogua ha ojoavy ava reko taha’e ha’ehápe ha opaite ára.
Kurusurape'anduhára
Oje’e avei ha’ekuéra oha’ãha umi pakõi Hesukirito Remimbo'épe (12 Apóstoles de Jesucristo) ha ohapykuehoha umi parundy tenda (14 estaciones) Hesukirito ho’ahaguépe ogueraha javérõ upe kurusu ijati’ýre. Upe ijeguatápe ojehero kurusu rape (vía crucis). Arapo marangatu pyhare jave ha’ekuéra ojapo itesapeharã (faroles); ha upevarã oipuru hikuái apepu pire, vakañandy ha inimbopo’í. Opurahéi asy rire, umi ogajára oaguyjeme’ẽ chupekuéra chipa ha kojói aku porã reheve, ha oĩ avei ombohasáva chupekuéra guaripolami. Pe arapoteĩ marangatúpe, ha’ekuéra oguerahajepi ipópe umi mba’e ojepuruva’ekue Hesukirito ñemongurusu ha jejukápe, péicha: tapygua ha mbotaha (clavos y martíllo); ñuatĩ akangua’a (corona de espinas), aomo’ãha pytã, hu’y, yvyra puku ygaurãme (esponja) ijapýva; tesapeha, vosa orekóva 30 pirapire, jupiha, aopehẽ ape’atãva, yvyra’ija (cetro), ha mbohapy kurusu.
Avakuaaty tembiapoguigua
Tembiapo
Añetehápe, tembiapo niko hína opa mba’e -ava rembiapokue- yma guive ko’ág̃a peve ha taha’e ha’ehápe. Ipype ija mba’epukuaa ha ñe’ẽporãhaipyre guive ao ñembovyvy ha oga apokuaa peve. Upévare Avakuaahára (Antropólogo) he’i: oĩháme ava oĩ tembiapo ha tembiapo oĩháme jajuhúta ava ijapoharépe. Ndaipóri yvy ape ári áva hembiapo’ỹva. Tembiapo oĩháicha Nueva York, Londres ha Parĩ-pe oĩnte avei Paraguay, Ka'asapa ha Jutýpe, Mby’a, Ache ha Paĩ retãme avei.
Imbovýva mba'eteekuaa
Upéicha avei, jaguereko ñanendive ha ñande apytépe, heta avano’õ’i térã avano’õ imbovýva oĩháme tapicha ambue tetãmegua oikóva ñane retãme. Umíva apytépe oĩ oúva Alemania, Corea, China, Arabia, Israel ha ambue tetãgui. Jepémo oiko ñane retãme ha’ekuéra oipuru ha oikuaaukajey hogayguakuéra imba’etee, ijahápe iñe’ẽ, ijepokuaa, ijeroviakatu ha ambue mba’ekuaaita.
Tembiapo rechapyrã Paraguáipe
Sy ha tuvakuéra oporeno hikuái iñemoñare rovake. Peichahápe umi mitã oikuaa ñepyrũ ma’erãpa oñeporeno. Umi mitã oikuaávo upe mba’e oikuaa avei mba’éichapa heñoiraka’e isy ryepýpe. Kuña hyeguasu jave, iména osẽva’erã omymbajuka, ha upe mymba ojukáva ro’o ho’ukava’erã hembirekópe. Upe mymba pytu ha mbarekue ndaje ojehaitypo mitãra’y retepýpe. Upe mymba rérape ojehero uperire mitãme, heñói rire.
Tembiapoñemoambue ha tembiapoguerova
Upéicha avei, peteĩ tetã térã avano’õ hembiapo katuvéva omoambuérõ peteĩ itenonde’ivévape, upéva upe mba’épe ojehero tembiapoguerova (transculturación). Umi pytaguáva (norteamerica térã europagua) oguerova ñande apytépe imba’ekuaaita ha upevarã oipuru hikuái tapepotĩ terã ikarẽva. Upeichahápe ombogue ohóvo umi ñanemba’etéva, ha omomba’eguasuka ñandéve imba’ekuaaita: iñe’ẽ, ijeroviakatu, ijepokuaa, hembi’u hamba’e.
Avano'õ hejapyre rechapyrã guarani tekopykatu ha jeroviakatu (moral y religión)
Ijeroviakatúgui ja’ekuaa ha’eha hekovekuéra sã. Upégui osẽmbaite opa mba’e: hekopykatu, hembikuaa ha hembiapoita. Ha’ekuéra ojerovia peteĩrente, sapy’ánte héra hetáva. Mby’akuéra apytépe ojehero Ñande Ru Papa Tenonde, ha’evahína ypy ha paha. Paĩ Tavyterã apytépe katu hera Ñane Ramói Jusu Papa. Amo hapópe, upe mba’e ohechauka porã ñandéve ha’ekuéra oikuaaporãha mba’éichapa heñói arapy, yvy ha ava, jeroviakatu rupive nga’u.
Tembiapo kuaa pyhy (aprendizaje de la cultura)
Tembiapo jaipyhykatu ñemoarandu rupive, ndaha’éi ku jaikuaámava ñanereñóivo yvy ape ári. Ja’ekuaa avei upe ñemoarandu ikatuha ipya’e ha ikatuha imbegue. Ndaha’éi avei ku ñanearandujojóva térã katu peteĩchainténte ñanerandupáva. Ñañe’ẽ, jajepy’amongeta, ha ñamba’apo jajepokuaahaguéicha ñane avano’õme. Javáramo ambue avano’õme iñambuéta avei umi ñane rembikuaa ha rembiapoita. Iporã jaikuaa ñañemoaranduha tapiaite, ñanereñói guive ñamano meve; ogapýpe, mbo’ehaópe térã jaikoha rupi. Ñemoarandu ndopái araka’eve.
AVAREKO HA AVAREKO’Y (LA CONDUCTA HUMANA Y LA CONDUCTA NO HUMANA)
Ava añoite upe imba’eherokuaáva, ha’émante upe hembiapóva ha ombopyahukuaáva hembiapokue; ambue mymba ndikatúi oñembo’avareko. Upeháre ja’ekuaa oĩha avareko ha avareko’ỹ.
ÑE’ẼKÕI TEKOMBO’ÉPE (EL BILINGÜISMO EN LA EDUCACIÓN)
Upéicha avei, tekombo’e avarekópe (educación humanista) niko ojuhu ava oñemoarandu jave vy’a ha py’aguapýpe, hesakãporãgui chupe oñeme’ẽmíva guive mbo’ehaópe. Ja’ehaguéicha, ymave niko avave ndovy’ái mbo’ehakotýpe ojepurúgui peteĩ ñe’ẽ hesakã’ỹva. Péicha, mbo’epy (clase), aranduka (libro) ha aranduchauka (examen) oĩmbaiteva’ekue castellano-pe, ha mitãmimi ha mitãrusu katu iñe’ẽ Guarani. Upehaguére, nahesakãigui chupekuéra mba’eve ha ndovy’áigui mbo’ehaópe, heta tapicha ohejarei mbo’ehao ha ambuéva katu noñembojáinte ijypýpe. Upevakuére avei hetaiterei oĩ ñane retãme omoñe’ẽ ha ohaikuaa’ỹva.
TEMBIAPO, ÁRA HA PA’Ũ (LA CULTURA, EL TIEMPO Y EL ESPACIO)
Ñahesa’ỹijóramo guare mba’épa jepokuaa avano’õre (adaptación social) ja’emavoíkuri tembiapo (cultura) heñoiha tekohápe, ava ojaitypohapevoi. Ág̃a katu, pa’ũ (espacio) ndive ha pa’ũ reheve oĩmavoi ára (tiempo), oñandukáva ñandéve arapy rembiasa ijapyra’ỹva. Techapyrãrõ, ja’ekuaa ñane retã 1811-pe guare iñambue heta mba’épe ñane retã ag̃aguágui. Ñambohovakénteva’erã upérõguare ha ag̃aguáva jahechakuaa hag̃ua joavy oĩva ñemonde, jepokuaa, jogapo, mba’yrumýi ha myasãihakuérape. Ja’ekuaa ipahápe ombohasaha hekove yvy ári, pa’ũ ha ára pýpe, omoheñói ha omboambuehápe hembikuaa ha hembiapoita.
TEMBIKUAA HA TEMBIAPO MYASÃI (LA DIFUSIÓN DELCONOCIMIENTO Y LA CULTURA)
Upe ñembohasa oikóva araka’eve ndopytu’úi. Ara, aravo, aravo’i ha aravoi’ive ohasávape ava omoheñói ha omoambue hembiapo, ha upéicha avei omyasãi ikatuha peve umi isyva ry’aikue. Péicha, pohã pyahu, tetepypegua myengoviaha ha heta mba’e iporãva oñemyasãiháicha, ojekuaauka avei umi ivaíva: ñanavai puru, pokarẽkuaa, ñorairõ hamba’e. Oĩva guive oñemyasãi ha péicha jaháta heseve opa peve arapy, yvy ha ava.
Taragui Tetãmini Rekovoñaguasu
Taragui Tetãmini Rekovoñaguasu
Ñemyakã’i 6.- Ñe’ẽ ha jehai ava mba’etee isãsova’erã. Opáva opaichave ikatu oikuahauka ipahaite peve hemimo’ã, ha oipyguara mburuvicha rekove, jepérõ ndikatúi ojapo sarambi isãsógui.
Ndojejapóiva’erã tekovoña, ojokóva ñe’ẽ apyre’ỹ ha oimérõ mba’e rehegua ojehechaukava’erã mburuvichárõ umi ojeja’óva.
Fidel Maíz
Oguata ñepyrũ
Umi ijoyke'y apytépe pe tuichavéva ha'e raẽve pa'i Francisco Fidel-gui, oñeordena ra'ẽ pa'íramo parroquia Lambaré ha Valenzuela-pe. Francisco Fidel oñeordena pa'i ramo, omotenonde Parroquia Arroyos y Esteros ary 1856 jave.
Hekove rembiasa
"Ojejopývo hetã situación rehe, ha omoañetévo órden legitimo superior-gui oúva, oipyhy peteï soldado ramo teko ha pa'i condición-me, oñemondévo ministerio kóvape, nomboykéi hekove tavaygua ramo, ohayhúva hetã", omoañete haipyvo ohaíva. Oike rire ha omotenonde upe circunstancia extraordinaria orekóva mandu'a ñorãirõ tetã rehe omano mev ha péva ojopy oipyhy haguã decisión, pa'i Fidel Maíz ombotove responsabilidad orekóva ani haguã tuguy oñehe'ẽ directamente ha ojerúre toñemopu'ã censura térã inhabilidad canónica oïva ha ojegueroviáva ha'e ojapóha.
Ruinas jesuíticas de Jesús y Trinidad
Ruina Santísima Trinidad Paranagua
Reducción Santísima Trinidad Paranagua ha'éva pe tuichavéva misión. Omopyendáva 1712 ary umi nativo oúva misiones San Carlos (ko’ãva territorio Argentina ko’ágã).
Oreko Plaza Mayor, tenda oñembyatýha pueblo ha Museo Jesuítico omohendáva sacristía ymaguáre ko’ápe ikatúva ojehecha escultura ha máketa misión mba’éva. Trinidad ára ha ára ohóvape oñemyatyrõ tembiapo ha’éva restauración ha mantenimiento.
Yno'õ Ypakarai
Geografía
Mba’e porãitereíva tekoha, ojeréva hese umi yvyty kaa’avo rypy’ũme, ha umi tavusu Aregua, Ypakarai ha San Bernardino, ojehecha. Ho’a ipype río Salado, avei oguahẽval Ysyry Paraguái. Péicha ho’a, ojedesagua ko yno’õ heta ysyry rehe, ha’eháichal Jagua Resay, Yukyry, Puente Estrella ha Piraju.
Mba’yru ojeporúva
Ko tendápe ikatu oñeguahẽ umi mokõ ysyry rembe’ýre yno’õ, oguahẽvo tavaguasu ojeréva. Péva Terminal de Ómnibus tavaguasu Asunción guive osẽ umi mba’yrumýi público ohóva San Bernardino ha Ypakarai-pe. Mba’yrumýi oguahẽva Areguápe oguahẽ Paraguaýpe, upéicha avei ikatu pe ohoséva ojupi Avenida San Martín térã Aviadores del Chaco tapére. thumb|250px|left|Vista de la playa de Aregua
Jeguatarã
San Bernardino
Aregua
Tren Turístico
Parana tetãvorekua tavakuéra
Tetãvore Parana oguereko 399 tavakuéra.
Apere'arusu
Ko ñe'ẽ "apere'arusu" ou avañe'ẽ ñe'ẽngue "apere'a" he'ise India Tapiti, ha avañe'ẽ ñe'ẽngue "rusu" he'iséva iguasúva.
Jejui Guasu
Ysyryguasu Jejui oguereko ipukukue 350 km rupi. Ome’ẽ chupe y ysyrykuéra Jejuimi ha Jejuí Guasu, avei Aguaray. Namombyrýi oñepyrũhágui ojojuhu umi ysyrykuéra Kuruguaty ha Itanara.
Hyma guive oguereko mba’e tuicháva kóva umi portugués oikese rupi pype ko’árupi oguahẽ haguã ysyryguasu Paraguáipe, tape ohóva pe minas ituju rehegua Kuyaba pegua.
Ygary
thumb|220px|Ygary
1885
Omano'akue
...1884-1885-1886...
1826
Jasyteĩ
30 jasyteĩ: Ypa'u Anglesey ha tetã Gales mbytépe ojejapo jehasaha Momai.
The Big Bang Theory
Ipehẽngue peteĩ oguerekonte 18 ñembyatykuéra ha ipehẽngue mokõi oñepyrũ ára 22 jasyporundy ary 2008.
Europa apere'arusu
Europa apere'arusu (Oryctolagus cuniculus, latinañe'ẽme - Conejo Europeo, karaiñe'ẽme) ha'e mymba okambúva juehegua oiko Europa, Chile ha Auteralia, mymba isarambíva kokuere, ka'avore.
Ko mymba ho'u ka'avo térã tapo, oguereko nambi ha hetyma guasuva.
Mba'apohára Ára
Ko ára ojeporavókuri 1889, Parĩ, Hyãsia-pe, oikórõguare peteĩ Mba’apohára Ava’atyrekoguáva Amandaje, ojegueromandu’ávo umi mba’apohára ojejukava’ekue Chicago, Estados Unidos-pe, ojerurehaguére poapy aravo omba’apo hag̃ua, ára ha ára, imba’apohápe. Upérõ umi mba’apohára omotenondékuri peteĩ mba’apo’ỹ tuicháva oñepyrũva’ekue ára 1 jasypo 1886-pe; ha upévare ojeporavókuri 1 jasypo Mba’apohára Árarõ.
Pyti'a
thumb|Pyti'a kanguekuéra. Pyti'a ha'e peteĩ yvypóra ha mymba retepehẽngue oĩ akã ha tye mbytépe.
Kóngo Jekopytyjoja Retã
thumb|Tetã Jekopytyjoja Kongo Poyvi thumb|Kĩsasa ha'e tavusu ha tuichave táva Tetã Jekopytyjoja Kongo-gua. Kóngo Jekopytyjoja Retã (Hyãsiañe'ẽme: République Démocratique du Congo, Kikongoñe'ẽme: Repubilika ya Kongo Demokratika, kisuahiliñe'ẽme: Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo; (Héra ymaguare Sáire ary 1971 guive 1997 peve), ikatu oñemombyky KJR, ha'e niko tetã hekosãsóva tuichavéva mokõiha Áfrikape. Kóngo Jekopytyjoja Retã niko tetã imboriahuvéva opa Yvýgui. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Tavakuairetã Mbyteafrikagua ha Yvy Sudano; kuarahyresẽ ngotyo Uganda, Rruanda ha Vurundi, ñemby gotyo Sámbia ha Angola, ha kuarahyreike gotyo Tetã Kongo. Itavusu ha itáva tuichavéva ha'e Kĩsasa.
30 Rock
30 Rock ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui omopukava, Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua, ta'angambyry mbohasava NBC, omombe'uva peteĩ taikyhára rekove (guionista), Liz Lemon, omba'eapova Tina Fey, ha iñangirũnguéra omba'apova avei NBC-pe. Ko tekoha'ãngandy ojapova Broadway Video ha Little Stranger, Inc., joaju NBC Universal ndie.
Yvyra piũ
thumb|200px Yvyra piũ peteĩ yvyra Vrasil, Argentina, Volivia ha Paraguaietéva. Ipoty jasyporundy guive jasypateĩ meve.
Áuteria
thumb|upright=.5|Áuteria Poyvi thumb|Táva [[Viéna ha'e Áuteria itavusu.]] Tetã Áuteria (alemañañe'ẽme: Österreich) ha'e peteĩ tetã oĩ Europape, itavusu ha'e Viéna. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Chekia ha Alemaña; kuarahyresẽ gotyo Liechytenteĩ ha Suísa; ñemby gotyo Eloveña ha Itália;ha kuarahyreike gotyo Elovakia ha Hungyria. Áuteria oguereko 9.104.772 avakuéra (2023) ha ipukukue ha 83.883 km². Oñe'ẽ Alemañañe'ẽ.
Kysepuku
Umi kysepuku ymaguarevéva kuarepoti pytãgui ijapopyre ha ou Ehíto Ymaguare pegua. Pya'eite ojehecha oparupi tetã ambuévape kysepuku jepuru. Oiko raẽ mbokakuéra, hetave umi oipurukuaáva kysepuku oñorairõvo. Oñepyrũ rire ojeipuru mbokakuéra, ojeheja kysepuku ojeipuru oñeñorairõvo joasápe.
Yvyra Arareñóigua
thumb|Yvyra mbojeguapyre. Yvyra Arareñóigua térã Arareñói Yvyra ha'e peteĩ yvyra térã yvyra gua'u ombojeguava Arareñói hag̃ua. Ko yvyra ha'e mbojeguavapyre apu'a sa'yreko ndive, mbyjami, mba'erendy ndive ha ambue mba'e ombojeguava.
Para tesapeha
Ymaguare, yvypóra ojapo para tesapeha, Gyresia Ymaguarepe ha Rroma Tetãrusume. Alehandiria Para tesapeha ojapova saroy III Kirito mboyvepe, ha oguerekova 150 metro.
Vincent van Gogh
Vincent Willem van Gogh (holandañe'ẽme ) (Zundert, Tetãnguéra Yvýi, 30 jasyapy ary 1853 – Auvers-sur-Oise, Hyãsia, 29 jasypokõi ary 1890) ha'e akue peteĩ mboparaha Holanda pegua, hechaukahára guasu mbopy'arasa riregua rape (postimpresionismo). Ombopara 900 ta'angakuéra ha 1.600 moha'angapyre.
Museo Mitológico Ramón Elías
thumb|300px|right|Ramón Elías. Museo “Ramón Elías”, ojeheróva pèicha ojegueromandu’àvo pe omopyendava’ekuèpe, oimèva tavaguasu rembe’ýpe Kapiata, Paraguái, oiméva 19 km péva Paraguaýgui, tetã tavaguasu ha Ruta Mariscal Estigarribia ári.
Omoheñói
Omenda 25 jasyporundy 1954 jave Elsa Agueda ndive, don Salvador Céspedes Valdez ha Petrona Gamarra Gaona memby. Oreko poteĩ mitã: Felipe, Melva, Oscar Ramón, Elva Mercedes, Felipe Segundo ha Elsa Concepción.
Museo Mitológico reñói
Omopu’ã museo orekóva tejuelon yma guaréva, maderamen pohýi opu’ãva ohasàvo ára. Péicha diseñador ha omyakãva construcción ha ambientación museo-pe, omoheñóiva mitológia, orekóva armonía umi tembiporu ha mueble yma guaréva ombyatýva.. Museo Mitológico Ramón Elías oipe’a hokẽ opavave ohoséva ohecha 1979 arýpe.
Aporte cultural.
Museo Mitológico Ramón Elías omoañete kuatia omopyendáva ombohasávo umi kuaandy ha tetã paraguái mba’éva. Elías hembiapópe omoha’anga tavaygua andu ha umi tekove ha mbymbakuéra irekóva tetã rembiasa mba’èva Paraguái. Ha’e omomba’e indígena remiandu umi ta’angápe oúva ñande ypykuéragui ha omantenéva cultura popular, ohaíva idiosincrasia tavaygua ma’éva.
1918
miniaturadeimagen|[[Alemáña yvy oñemboja'o.]] 1918 (MCMXVIII) ha'e peteĩ ary oñepyrũ akue ara'apýpe he'iháicha gyregório arapapaha.
Jasyteĩ
2 jasyteĩ: Segovia-pe (Epáña) okái pe Palacio Real de La Granja de San Ildefonso, oñehundi heta ta'anga.
Almirante Tamandaré do Sul
Almirante Tamandaré do Sul ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 2 067 áva (2010 ary).
O Clone
O Clone, ha'e akue peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo akue ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva herava Rede Globo. Omombe'u yvypóra javegua (clonación), ka'u ha pohã ñaña, islã rape ha Marrueko retã hembiapo.
Manzana de la Rivera
Viola róga
Ko óga Viola ha’éva peteĩ típica construcción colonial oúva 1750-1758 ary guive, oiméma ko tape doctor Gaspar Rodríguez de Francia okuadrikula mboyve tavusu.Ko óga techo teja a dos aguas. Henondépe, peteĩ galería; upéva rire, herrería, opu’ãva viga ári ha orekóva kolumna yvyrágui. Ymaite ko óga oreko, orekova’ekue mbohapy koty kakuaa, opytáva ko’ágã peteĩnte, péva Palacio de Gobierno rovái. Ypéi ojejuhu peteĩ galería corredor, ohechaukáva 'kulata jovái'', tipología óga ymaguaréva paraguáipe. Ógahoja ojejapo pindo rogué ha takuarilla-gui; umi teja oñemoĩ ñai’ü argamasa-gui, oñembyatýva vaka ruguy ndive. Ko ágã ko óga ha’e Museo Memoria de la Ciudad (Asunción), orekóva ipype umi aranduka opaichaguáva, mapa, tembiporu, pintura, gráfica; péicha avei opáichagua elemento orekóva Asunción rembiasa, oñemopyenda guive ko’ã ára peve.