cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
19 jasyapy
19 jasyapy ha'e papokõi poapyha ára arygua.
27 jasyapy
27 jasyapy ha'e papoapy poteĩha ára arygua.
Ayvu rapyta
(4) Habiendo creado el fundamento del lenguaje humano, habiendo creado una pequeña porción de amor, de la sabiduria contenida en su propia divinidad, y en virtud de su sabiduria creadora el origen de un solo himno sagrado lo creó en su soledad. Antes de existir la tierra en medio de las tinieblas originarias, antes de conocerse las cosas el origen de un himno sagrado lo creó en su soledad.
Mens sana in corpore sano
Mens sana in corpore sano ha'e peteĩ ñe'ẽnga, he'ise Apy'ã resãi tete resãime
Mby'a
Techapyrã:
Kėdainiai
Oikovéva: 31.224
Ñamandu
o kuaa-ra-rá vy ma
Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 2014
Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 2014 táva Sóchi-pe ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 22ha ojejapóva ára 7 jasykõi guive ára 23 jasykõi peve ary 2014-pe táva Sóchi, Rrúsia retãme. Hákatu heta ñembosarái ojejapo táva Krasnaya Polyana-pe, peteĩ táva ambuéva Sóchi hi'aguĩ. Ojejapo 98 ñeha'ãnguéra ha 15 jetepyso kuéra. Umi ñembosarái kuéra ojapo Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua (COI).
San Carlos (Paraguái)
San Carlos del Apa ha’e peteĩ tenda turístico opytáva Río Apa ha Arroyo Blandengue, mbytépe táva Paraguái,tetãvore Concepción-gua.
Mba’éicha ikatu ñaguãhẽ
Ñaguahẽ kuaa ko távape oeste guio jahasapárõ umi estancia-kuéra, este gotyo kokue guasukuéra, ha’éva peteĩva Colonia José Félix López, "Puentesiño" oje’eha avei ha avei Parque Nacional Paso Bravo. Oguereko oguejy haguã avion-kuéra.
Tendakuéra javy’a haguã
Ko Fuerte de San Carlos ha’e ñanembaa’etee omombe’úva tetã Paraguái rembiasakuére rehegua, avei Brasil rehegua.Opyta namombyryiete Mato Grosso-gui.
Karaguatay
Demografía
Heta Kuruguatygua oje’ói EE.UU.-pe omba’apo hag̃ua ha ogueruka viru hogayguakuérape; óga omopu’ãkáva hikuái ohechauka mba’éichapa oiporu iviru itávape.
Turismo
Ko tavusúpe ojegueromandu’a, 14 jasypo San Francisco Labrador ára ha 24 jasyporundy Virgen de las Mercedes ára, táva ñangarekoha.
Tapicha ojekuavéva upepegua
Ambueve táva memby ha’ehína:
Isla Puku
Historia
Upe 17 jasypo ary 1951-pe ojedeclara va’ekue tetã’iramo (distrito). Ha’e va’ekue peteĩ tenda heta haguépe ka’agukuéra ojeitypa va’ekue, upévare upe héta “ka’aguy juru” oñemo ambue va’ekue Isla Pukúpe, oiko haguére ichugui ka’aguy jere’ínte. Mcal. López itropakuéra reheve ohasa va’ekue ko’árupi upe 17 jasypópe ary 1865 ramo upéramo omyakã va’ekue comandante Victoriano Bernal, umi soldadokuéra rembyremi ojapo va’ekue ñorairõ va’ekue upe Acosta Ñúme.
Jakare
Jakare mymba oikóva ýpe térã yvýre. Amérika trópikoeteva (Méxiko guive Paraguay meve).
Islã
Ikatu oĩ amo 1.500 sua musulmã opaite Yvy ári. Islã hína upe tupãrape orekovéva tapicha jeroviahára ipype, Hesu rape rire.
Konsepsiõ (Paraguái)
Concepción oĩ yvatévo tava Paraguái retãme. Oĩhína tetãvore Concepciónme. Ko távape oiko 24.000 ava (2002 ary).
Amérika
Amérika térã "Awya Yala" ningo yvyrusu ojeipysóva paraguasu Árktiko guive paraguasu Antártiko peve. Ipukukue rupi, 42.000.000 km², opyta mokõihápe yvyrusukuéra apytépe. Hete oñemboja'o irundy hendápe: Amérika Yvateogua, Amérika Mbyteogua, Antillas ha Amérika Yvyogua.
Fernando Lugo
Hembiasakue
Fernando Lugo oñembo'ekavaekue va'ekue "Ciencias Religiosas" Universidad Católicape.
1977 pe oñemongarai pa'icha ha upéi oho Ecuadorpe, upéi 1982 ou jey Paraguáipe, ha petei ary rire, dictadura ajáañomosẽ iretã gui.
1994 pe oñe ordena Obispo San Pedro pe, ha upéi 2005 pe opyta "Obispo Emerito".
Euro
thumb|Euro 2023 thumb|Euro Euro (€) ha'e viru tee ojeipurúva katuetehápe umi tetãme oĩva Európa Joatýpe. Alemaña, Auteria, Chipre, Elovakia, Eloveña, Etoña, España, Gyresia, Hĩlandia, Holanda, Hyãsia, Ilandia, Italia, Kyoasia, Letoña, Lituaña, Luxemburgo, Malta, Portugal ha Véyhika.
Matilde Galeano
EGIDIA MATILDE GALEANO DE AGUIAR, heñói 4 jasyapy 1963-pe, táva Fernando de la Mora, Tetãpehẽ Central, Paraguaýpe. Omendáva karai Eugenio Aguiar-re, ha imemby mbohapy, Maria Eugenia, Willian Ernesto ha María Makarena. Oñemoarandu mbo’ehao “Villa San Francisco”, Paraguaygua.
Tetãvore Misiónes (Arahentína)
Misiones tetãvore Argentina-pe. Itavusu hérava Posadas.
Pindoráma sãso
Péicha jasypópe pe ñokarãi imbaretevéma Don Pedro ha Corte-kuéra apytépe. Upévare principe regente oñe'ẽmondo: opa mba'e ojejaposéva Brasil-pe katuete oguerahava'erã “tojejapóke” che aheraguapýva, péva he'ise Brasil hekosã nungáma ohóvo, ko mba'e ha'e ojapo haguére 13 jasypópe, Senado Cámara Río de Janeiro-pegua ombohéra chupe ha ipehẽnguekuérape “Brasil pysyrõhára opaite árape”. Oñehenói ojejapo hag̃ua Convención Constituyente (Ñembyaty ojapo haguã consitucion tetãngua) ojehechakuaa hag̃ua tekotevẽha ñemosãsóre. Ohasávo jasy ojehecha opavave temiandu, péicha Pedro oho Sao Paulo-pe oikuaa hag̃ua okaraygua oĩmbápa pe ojeipotáva ndive. Ojevývo Río de Janeiro, 10 jasypondýpe oñemog̃uahẽ ichupe mokõi kuatiañe'ẽ peteĩva José Bonifácio, ojeruréva omondoho hag̃ua jekupyty metrópoli ndive, ha ambue hembirekógui María Leopoldina, he'íva ha'e omoirũha ministro mba'e rembipota. Upépe Pedro ojere omaña iñirũnguéra rováre ha he'i “Che irũnguéra Corte portuguesas ñandeguerekose ipoguýpe ha jejahéipe. Ko ára guive jajehekýi chuguikuéra. Ndaipóri mbe'eve ñanemoirũva gueteri hendivekuéra” oipe'a brazalete hovy ha morotĩva Portugal rechaukaha, ha ombojoapy “Peipe'a brazalete pende jyvágui che irũnguéra. Ñamomaitei Sãso, Portugal poguýgui ñesẽ, ha espada ipópe he'i jey “Che ruguýre, cheréra, ha Tupãre, añe'ẽme'ẽ Brasil-pe ame'ẽva'erã : Sãso térã ñemano! Péicha Brasil oñemosãsõ Portugal-gui 7 jasyporundy 1822-me.
Chinañe'ẽ
Chinañe'ẽ (中文) ko'a ñe'ẽ oñañe'ẽva tetã China Tekoha Tetãme, Taiguã ha Singapur-pe. ojehaíva ta'ãngáre. Ha'e peteĩ Tetãnguéra Joaju ñe'ẽ.
Lambare (tuvicha)
Upérõ españa-ygua ojerure cacique-pe ome’ẽ hag̃ua ijerovia karai Rey Carlos V-pe, Lambare, Carióramo ojerovúva, pya’e ombotove upe mba’ejerure ha osẽ he’ívo: “Nañesũva’erãi yvypóra renondépe. Che jára Tupã ñoite” Domingo Martínez de Irala oĩma gobernador-ramo, cacique Lambare omyakã peteĩ ñepu’ãguasu español-kuéra rehe, ha omoirũ chupe upe tembiapópe cacique Paragua ha cacique Guarambare.
Hetave español-kuéra ha ipahápe cacique-kuéra Guarani jepéramo oñorãirõ hasy peve ho’a ha ojegueraha ojejuvy hag̃ua, ha kuatiápe he’i kóicha: Ko Provincia tendota oñe’ẽmondo, cacique Lambare, Guarambare ha Paragua, omopu’ã haguére hapichakuéra oñemoĩ hag̃ua Su Majestad Católica Don Carlos V rehe, ha tekotevẽgui oñemoĩ py’aguapy ko’ã yvy rupi techapyrã rupive, oikuaauka opavave oikóva Cacique Paraguay yvýpe, ko Semana Santa ary 1541-pegua, ojejukátaha Cacique-kuéra Lambare, Paragua, ha Guarambare, ha’ékuéra he’i haguére peteĩnteha Tupã oguerekóva hikuái ha ojehechakuaágui upéva ha opu’ã haguére gobierno rehe oejuvýta opavave renondépe.
Kapi'atã
Kapi'atã he'iséva
Ñe’ẽ Kapiata ou mokõi ñe’ẽgui: “kapi'i” ha “atã”. Ja’eporãtarõ, ñambohyapuva’erã “Kapi’i’atã”; ha’éva peteĩ ka’avo hetava’ekue ko táva oĩhame ha ijere rupi avei ha ichugui ojejapo avei typycha ha’éva Kapi’atãygua rembiapo teete.
Freddie Mercury
Oguereko jave papokõi ary ova hikuái Middlesex, Inglaterra-pe. Oñepyrũ oñemoarandu universidad West Thames-pe, mbo’esyry arte reheguápe. Upépe oñeme’ẽ chupe peteĩ kuatia’atã Diseño Gráfico rehegua, ko mba’e oipuru upéi ojapo hag̃ua Queen ra’angarã. Mercury opyta oiko Inglaterra-pe omano meve.
Barca
right|300px Barca táva tetã Epañape, Soria provincia-pe.
Hosé Falkón
Geografía
Ko tetãvore’i opyta peteĩ yvykarape iñai’ũvape. Ndaipóri ko’árupi yvyte guasueterei. Ko tetãvore ko’árupi oguereko karuguakuéra, karanda’y ha ñana yrupigua. Ha’e avei yvy oky guasuha árarupi henyhẽteha ýgui.
Clima
Ko tetãvore’i opyta peteĩ zona mbyry’aivehápe arahaku jave. José Falcón-pe hakukue ohupyty 44°C. Araro’ýpe katu oguahẽ 0°C pe. Arykue jave katu 26°C rupinte.
Emboscada
Héra tee
Ojekuaa avei chupe táva ijita hetávaramo, hetaiterei tapicha oikóva pype omba’apo rupi ita rehe, onohẽva hikuái itatýgui.
Ekonomia
thumb|320px|Emboscada táva arandukakoty
Turismo
thumb|340px|Jeroky San Francisco Solano jeguerohoryrã
Guyratĩ
thumb|210px|Guyratĩ Guyratĩ guyra morotĩ kupy puku oikóva karuguaháve.
Mínga Guasu
Tavaygua kuéra
Oguereko 60.719 ava, ko’ã apytégui oĩ 31.358 kuimba’e ha 29.361 kuña, osẽ Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos-gui. 300px|thumb|left|Mbo'ehao Minga Guasugua
Loma Plata
Historia y Turismo
Oñepyrũramo guare colonia Loma Plata, tendaguakuéra oguerekova’ekue heta apañuái hekovépe, techapyrã, mymba saite rehegua ha avei ndaipórigui pohanohára mba’evéichagua, tasyo umíva. Oĩ 101 aldeas rupi ko’ã colonia-pe.
Benjamín Aceval
Historia
Ko táva heñoiva’ekue ára 30 jasyrundy ary 1859 jave. Avakuéra oikova’ekue ñepyrũrã ha’eva’ekue pytagua memete oúva Villa Hayesgui. Ñepyrũra ojeheróva’kue Monte Sociedad, ary 1940 jave oiko chugui distrito Ley 436 ára 6 jasypa jave. Pe laudo Hayes hérava rupive tendota Estados Unidos-gua, Rutherford B. Hayes, oipytyvõ Paraguáipe ñorairõ guasu Triple Alianza oikórõ guare. Ko tembiapópe oñemomba’e guasu Benjamín Aceval-pe, oguerahava’ekue kuatiakuéra mburuvicha Hayespe.
Ka'apuku
Vías y Medios de Comunicación
Tapekuéra heta oĩ yvyreíva (terraplenados ha enripiados) ombojuajúva tavakuéra oñondive.
Hyãsiañe'ẽ
thumb|upright=1.5|Opa tenda oñe'ẽ hyãsiañe'ẽ. Hyãsiañe'ẽ ha'e peteĩ ñe'ẽ Indoeuropagua, oñe'ẽva 220 sua ava. Oúva lasioñe'ẽgui. Ha'e peteĩ Tetãnguéra Joaju ñe'ẽ. Ñe'ẽ rapykuere ikatu oñembyeja'o irundy árape: hyãsiañe'ẽ ymaguare (ijypyetégui sa ro'y XIII peve), hyãsiañe'ẽ mbytepegua (sa ro'y XIV - XVIII) ha hyãsiañe'ẽ ipyahúva (sa ro'y XIX guive).
Ka'apuku
Geografía
Ko distrito Ka'apuku oĩ kuarahy reike gotyo tetãvore Paraguarípe.
Turismo
Oguereko heta mba’e techapyrã, ãva ha’e Playa Municipal “Punta Arenas”, oĩva ysyry guasu Tebicuary rembe’ýpe; Estancia de Turismo “Santa Clara”, opytáva 8 km távagui; avei ysyry porã, paradores, plazas ha museos históricos.
Lambare
Félix de Azara omombe’uháicha Paraguay isãsóramoguare, tupão Lambare oĩkuri Paraguay mba’éramo, péicha he’i kuatiápe ary 1769, 1° jasypápe.
La Victoria
Ararova
Ko távape hakumeme; arahaku aja ojupi 45 grado centígrado peve, ha araro’y aja katu oguejy 9 grado centígrado peve. Memeve haku 25 grado rupi. Akóinte ojehasa kyve’ỹ puku ha hapykuéri katu ama ndetuicháva.
Hekoasa ha Turismo
Guerra del Chaco aja pe empresa róga ojeporu taller oñemba’apohápe maquina-kuéra rehe, upéichante avei ojejapo mboka, mba’yruguata motorizado-va, oho mboyve oñorairõ. Ojeporu avei ojajapo hag̃ua inseminación artificial vakakuérare.
Torres Gemelas ojeitypárõguare, 11 jasyporundýpe
TORRES GEMELAS OJEITYPÁRÕGUARE, 11 JASYPORUNDÝPE
3 jasyrundy
3 jasyrundy ha'e 93º ára arygua.
Salto del Guaira
Salto del Guaira oĩ arasẽme Paraguái retãme. Oĩhína tetãvore Kanindejúme.
Ysyry Araguay
Ysyry Araguay oĩ ko ysyry Ñembyamérikapegua, Chákogua.
Salto del Guaira
Junta Municipal, ára 29 jasypo ary 1974 jave ojerure ojupi haguã Primera Categoría ryepýpe, oguerekopáma rupi opamba’e oikotevẽva, péicha rupi pe Decreto Ley 7.131 ára 2 jasypokõi pe arýpe, oiko Municipio de Salto del Guairá Primera Categoría, ha avei oiko chugui tavaguasu tetãvore Kanindeju pegua.
Ano
Ano ha´e hína guýra Yvyamérikagua haguekue hũva ha oikóva atýre. Oiva ano michĩ ha ano guasuvéva. Ha´e Ha´úva ývakuéra, yso, tarave ha upéícha.
Salto del Guaira
Comunicaciones
Ko táva oguereko red de comunicaciones Telecel, Copaco, Personal ha CTI, peteĩ central automática reheve, ko’ãva rupi tendagua ikatu oñe’ẽ tavaguasu tetãmegua, ambue tavakuéra tetãgua ha avei tetãnguéra arapy pegua ndive.
Vias de Comunicación
Ysyryguasu Parana ha ypa Itaipu, ikatuha ojeho ygápe, oguereko impacto tuicha’ỹva ha ndahetái hendápe, ko’árupi ikatu ojeho tetã Brasil gotyo namombyryihápe, Mundo Novo ha Guaíra-pe, oĩháme balsa ojehasa haguã. Umi vías de comunicación imbaretevéva ha’e yvy rehegua, ãva ha’e Ruta 10 “La Residenta”, ohasáva tetãvore kuarahy resẽgui kuarahy reike gotyo ha oguahẽva Salto del Guairá peve, oguereko pewteĩ jepiaha hérava Ypejhũ ha ambue ohóva Corpus Christi gotyo osẽva pe tape guasu (supercarretera) ombojuajúva tetãvore Alto Parana ha ambue tetãvoerkuéra rehe.
San Huã Bautista Ñe'embukupegua
San Huã Bautista Ñe'embukupegua ha'e peteĩ táva Paraguái retãme, oime tetãvore Ñe'ẽmbuku-pe, ojepó Pedro Caballero 1848-pe. Ko távape oiko 6.008 ava (2002 ary).
San Francisco de las llagas ára
SAN FRANCISCO DE LAS LLAGAS ára jeromandu'a. KOKUE GUASU-AREGUÁ
San Joaquín
Turismo
San Joaquín-pe ikatu avei jaju turismo-rã estancia hárupi. Hetá jajuhu ko’árupi ko távarupi mbohupa rendaguã jajuséramo jahechami.
26 jasypokõi jave ojejapo vy'arã San Joaquín ára rehegua ha Santa Ana rehegua katu 21 jasypoapy jave ojejapo "Fiesta de Gala" ojejapohápe kabaju’ári ñembokatupyry, oñemoĩ jehechapyrã ha avei tendakuéra ovy’ahaguã mitãnguéra.
Ñe'ẽmoherakuã opaite tetãyguaita retã ihekombo'e rehegua, Naciones Unidas-gui osẽva'ekue
Omomirãta reve ñee, oechaukavi kerãi opaete Tëta reta opaño oyoaviavi jekovae, oporomboriko teko yopara yekourã oiko vaerã opaete Tëta reta kuae ivi iporã yoguirekovae retape, oñemboete vaerã jese,
Oñemboyekuaete reve kuae ñemongeta jaeko, Naciones Unidas ipope oï jekuae omoeräkua jare oepiavei vaerä Tëtaiguaete reta itekomboe,
Mborokuaijai 2
Tëta reta jare metei ñavo kia reta Tëtaiguaete yoguirekovae iyaambaeko jare oyuvake opaete irü tëta jare kianunga ñavo reta ndive, guinoi tekomboe aguiye vaerä kiave omomii jare guiroïro oiporu rambueve itekomboe ketigua jare kiako jaevae oechauka yave.
Mborokuaijai 12
1. Tëtaiguaete reta guinoi tekomboe ipuere vaerä oechauka, oiporu vaerä, ombotuicha jare oporomboe vaerä jekoima retare, iporoguirovia reta regua; jare ipuere vaerä jekuae guireko, mbaemboetea jenda reta oepi vaerä iiviguasu rupi ñoguinoivae jaema jokoropi jae retaño ipuere oiporu mbaembaeko guinoivae, jokoräiñovi oimeko yave oë irü tëtakoti, oyereruye vaerä iteögue reta. 2. Estado reta mbaetitako omboavai oyeeka ani ramo oyereruye vaerä opaño mbae reta oyeporu tupao rupivae jare kia reta jetegue. Jokuaerä Estado oyapo katuta ñemongeta Tëtaiguaete reta ndive mbaeti reve oñeomi, jupi rupi jare imambae pegua.
Chore
Pirapire rehegua tendagua sa’i ohupity, hákatu ary ohasaramovévape ojehechákuri okakuaaha ohóvo mbeguekatu, péicha rupi tendaguakuéra oikoporãvéta ary pyahúpe.
Lilí del Mónico
Colecciones
Lilí del Mónico jajuhu Museo Paraguayo de Arte Contemporáneo de Asunción ñembyatýpe ha avei heta tapichakuéra ombyatýva ãichagua tembiapoporãnguéra Paraguái, Argentina, Uruguay, Estados Unidos de Norteamérica, Venezuela, España ha Suiza rupi.
Livio Abramo
Livio Abramo
Chore
Tetãnguéra
Ha kuarahy reike gotyo distrito San Pablo.
Livio Abramo
Hembiapokue
Upe rire ou umi ñehakã’i’o Brasil reko rehegua: “Itapecerica", “Campos de Jordao", ha ambueve, ñe’ẽmbyrã hovatavýva. Amo gotyove ou umi serie “Obrero" y “Guerra civil española" ha upéi heta ary rire og̃uahẽ serie xilograbados rehegua ajejapova’ekue 1948-pe amoha’anga hag̃ua aranduka “Pelo sertao", haihára Brasil-gua Alfonso Arinos rembiapokue… Umi mbohapy ary oúva upe rirépe, 1949, 1950 ha 1951, amba’apo deseño apópe añoite. Ko arapa’ũme osẽva’ekue umi diseño ha aguada oñe’ẽva "Río de Janeiro", "Macumba" ha "Negritude" rehe; pypekuéra añeha’ã ahechauka py’arory ome’ẽva táva Río de Janeiro ha "Dina" ra’anga, iporãngue ñanembotavyetéva. …Aju ypy ha sapy’amiramo guare Paraguaýpe 1956-me, oñepyrũ pe “fase paraguaya", ndopái gueteriva ko’ág̃a meve … Ko jeguata oñepyrũva heta mba’e rehe opoko: mba’e porã orekóva ñande rekoha ha avei yvypóra. Opaite árante che rembiapokuéra arte reheguápe añeha’ã ndaiporúi umi mba’e tee, vyrorei ha avei umi mba’e ojajaipáva…”
Chore
Cómo llegar
Tapekuéra tetãvore ryepy pegua hetaiteve oĩ yvyreíva.
Ekonomía
Oĩ yvy ijyvateha ka’aguy ha avei ka’a renda.
Kokue pegua ko distrito tuichakue jave oĩ ñemitymby, mandyju, pety, takuare’ẽ, mandi’o, sésamo, cedrón paraguái, soja, papa, alfalfa, yva, manduvi ha trigo, avei girasol. Yvakuéra pa’ũme oĩ naranha he’ẽva ha háiva.
Avei oñemba’apo ka’avo hi’upývape horticultura.
Aregua
Héra
Ko távape ára hakumi. Arahaku jave myry’aive voi, ohupyty peve arahakukue 40 °C. Ho’ysã jave katu oguãhẽ 0 °C, Ama ramo katu, umi aryvore okyveha oikohína jasyteĩ ha jasyrundy rupi.
Tembiasakue
Iñepyrũmbýpe ko táva oñembohéra va’ekue “Tapaicuá”. Omohenda va’ekue karai Domingo Martínez de Irala ary 1538-pe peteĩ táva ypykuéra oikohápe ko tendárupi, yno’õ guasu Ypakarai rembe’ýpe. Yvyporakuéra oikóva ipype oñemohenda va’ekue ko tupao guasu ko’ágã oĩva jerere Areguápe.
Economía
thumb|250px|left|Estación terrena Ko yva ñeñotỹ ha’ehína tembiapo omongu’evéva ko’ã tapicha ko’árupi oikovéva. Opavave arýpe jasypoapy jave ojejapo pe “Festival de la frutilla”. Upépe umi mba’apoharakuéra oikuãve’ẽ hembiapokuéra ojapova’ekue ko yva frutilla-gui.
Hermann Guggiari
Imitã ha imitãrusu aja
Oñemoarandu primaria ha secundaria Colegio de San José-pe táva heñói haguépe, ingeniería ha escultura katu Buenos Aires-pe, Escuela Superior de Bellas Artes “Ernesto de la Carcova”-pe, mbo’ehaopavẽ joaju haguépe Libero Baadi, Alicia Peñalba, Lucio Fontana ha Curatella Manes ndive ha omomba’e guasu haguépe arte vanguardista upéramo guare.
Hemiandu
Hemiandu ohekáva tekosã’ỹ ha ohekágui democracia oñemosẽ hetãgui ñorairõ vaiete Paraguái ñemoñarekuéra apytépe guerra civil oikova’ekue 1947 guive 1954 peve opa rire, upéichante avei oñemboyke chupe arandu rapégui ha oñemonambi chupe heta jey dictadura Alfredo Stroessner oguata aja.
Jehechakuaa
1995-pe Paraguái Rekuái ohechakuaa chupe “Orden Nacional del Mérito” en el grado de Comendador rupi.
Hesu
Hesu rapé-pe, Kirito imano akue rire omoingovejey akue ára mbohapyhápe ha ojupi yvága vy'arendápe.
Valenzuela (Paraguái)
Toponimia
Oñemoĩ ko téra "Valenzuela",upe kara i fonnda va’ekue ko táva upe 18 jasyrundu 1813-pe. Ymave oñembohéra va’ekue “Ybyraty”, he’iséva guaraníme “yvyra atýra” avei “yvyra rakã atýra”.
Ky'ỹindy
Ñaguãhẽ ko távape Ruta I Mariscal Francisco Solano López rupi. Ko távare ojere ysyry potĩ porã porã, ha ko’ãva apytépe umi tuichavéva ha’e Tobatinguá ha avei Yacarey.
Aguĩete ko távagui jajuhu upe herakuã mombyrýva lago Ypoá, peteĩ reserva natural hetaiterei jajuhuhápe yvyra ha mymbakuéra, ha’éva voi tuichavéva ko ñane retãme.
Demografía
Ohechaukáva ñandéve tapichakuéra rekovekuéra:
Enkarnasiõ
Enkarnasiõ ha'e peteĩ táva oĩva Paraguáipe. Ha'e tavusu Itapua távaguasu. Oĩ Paraguái ñembýpe, ysyry Parana akatúa rembe'y. Ha'e avei umi távandi oĩva ijerére, mbohapyha táva ijava hetavéva, Paraguay (Paraguái távaguasu) ha Ciudad del Este kupépe. Oñembohero avei "La Perla del Sur". thumb|left|280px|Táva Enkarnasiõ, techa [[Argentina-guive.]]
Sapukai
Ñaguahẽ ko távape peteĩ tape yvyreínteva oguerekóva 24 km osẽva táva Paraguarí-gui, upe tetãvore myakãha.
Avei upe tren tuya oho jepi avei excursion-rã ko távapeve, peteĩ jeguata ijojoha’ỹva ko tendárupi ñañemomandu’ávo ymave guarére.
El cementerio de los trenes
Ko táva Sapucaipe, jaju jahechami ko estación tren opytahaguépe avei ha’e mba’e neporãva.
Mba’éicha ñaguãhẽ
Ikatu avei ñasẽ jaguata upe ferrocarril tren tujape oúva ko’ápeve jevy’arã, jeguata.
Alberta
Alberta oguerekohína ipype 3.645.257 tekove kuéra (ary 2011-jave), oguereko avei heta mymba guasu porã, yvyramáta ha ka'avo.
25 jasypakõi
25 jasypakõi ha'e 359º ára arygua. Jasypakõipe.
Ypane
Oguereko actividades comerciales ha industria.
¿Cómo llegar?
Ypané ha’e táva Paraguái retäme tetävore Centralmegua, 27 km Paraguaýgui. Tapekuéra ikatuha reho ha’e 1 ha 2 rupi. Hérava Acceso Sur ombojuaju tavaguasu Paraguay ko tendáre, oĩháme opaichagua mba’yruguata ikatúva nemohuahẽ.
2005
Joaju
...2004-2005-2006...
Universidade Federal do Recôncavo da Bahia
Universidade Federal do Recôncavo da Bahia ha'e peteĩ mbo'ehaorusu Pindorama pegua, tetãvore Bahia, oñepyrű ary 1994pe. Oguereko arandu róga táva Cruz das Almas-pe. Ko'ag̃aite ko Mbo'ehaorusu Pindoramapegua ohekombo'e 8.514 temimbo'ekuerape ha oguereko 1.768 mbo'ehára.
Santiago (Paraguái)
Turismo
Iporã ha oñemomba’e "Museo de Arte Sacro" ha upe "Museo Jesuítico de Santiago” de las misiones jesuíticas.
Guido Rodríguez Alcalá
Comentarios
Oiko haguéicha umi hembiapokue tapykuépe guare, Guido Rodríguez Alcalá oñembosarái ñe’ẽ oipurúva omombe’úva umi personajes oikuaauka hagua heta mba’e oikóva ko’ãga peve: techapyrã, Velasco nda’ija’éi umi hérava “vicio local de destruir documentos” (pág. 49); he’i avei ñe’ẽ guarani ha’eha “el idioma de la mayoría pobre y de los ricos ignorantes, que entre nuestros ricos no son pocos” (pág. 100); y denuncia: “libros sobre el Paraguay, por desgracia, no se escriben o no se publican” (pág. 105).
Ñemby (táva)
Símbolos del distrito
thumb|right|280px|Tupao guasu Ñembýpe
Mba’eichapa ñaguahẽ
Hetaiterei mba’yruguatakuéra oho ha oúva táva Paraguay guive Ñemby peve. Pyhare pyte jepe ikatu jajuhu ko’ã mba’yruguatakuéra. Ñaguahẽ ko tape Ruta Acceso Sur rupive. Ndahetaitéiramo mba’yrukuéra ikatu ñaguahẽ peteĩ aravo vorépe mba’yruguatápe.
Gobierno ha política
Ko távape tendotakuéra ha’e karai intendente, peteĩ Junta Municipal oguerekóva 15 tapicha oñemoĩva 5 ary javeve. Avei oñemondo mokõi Concejales Departamentales aty Gobernación-pe ko táva rerape oñe’ẽ haguã. Ko’agãgua intendente ha’e karai Blas Lanzoni ha’éva Partido Liberal Radical Auténtico (PLRA) gua.
Lasioñe'ẽ
Latinañe'ẽ oñeñe'ẽva heta Império Románo yvýpegui, ijoavýva ñe'ẽ ojehaívagui -latinañe'ẽ ymaguare- osẽ ñe'ẽ romanikokuéra gagua.
Jasy
thumb|right|260px|Jasy ojehechaháicha arapýpe, Jasy ojehecha peteĩ apu'a morõti ha hũ kangymícha, oguereko ijapére heta kuára guasu. Jasy (mba'ehero: ; karaiñe'ẽ: Luna) ha'e hína mbyguai peteĩva ojeréva ñande yvóra Yvy rehe. Yvypóra ndaikatúi oikove Jasy apépe, ndaipóri haguére y ni arapytu upépe.
Avañe'ẽ
Ñe'ẽjoapykuaa
Guero: 	ñe'ẽpehẽtai:	ñe'ẽ'apoha (voz)
Guata:	ñe'ẽ		ñe'ẽtéva (verbo)
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1996
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1996 táva Atlanta-pe ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 26ha ojejapóva ára 19 jasypokõi guive 4 jasypoapy peve ary 1996-pe, táva Atlanta (tetãvore Georgia itavusu), Tetã peteĩ reko Amérikagua rendápe.
Ñembyaty ojapo 302 ñeha'ã ha 28 jetepyso kuéra, oñeha'ãva 10.318 jetepysohára (6.806 kuimba'e kuéra ha 3.512 kuña nguéra) oúva 197 tetãnguéra pegua. Ambue táva kuéra Mbejingo hi'aguĩ ojapo avei jetepyso ha ñeha'ã oimeraẽva. Estados Unidos ojapo avei Ñembosaraipavẽ ambuéva arahakúpe, ary 1904 táva St. Louis-pe, ary 1932 ha 1984 táva Los Ángeles mokõiháme. Umi ñembosarái ojejapo vaekue 100 ary kuéra peteĩha ñembosaraipavẽ guive táva Atena-pe ary 1896-jave.
Lívano
Lívano oguahẽ kuri isãsõ Hyãsiagui ary 1943-pe.
Emiliano González Navero
Hekove
Kuimba'e katupyry oúva Tetã ñorãirõ guasúgui péva pe ojeheróva Guerra contra la Triple Alianza. Oñemoarandu ñepyrũ itàva guasu ohayhuetéva heñói haguépe ha ou Paraguaýpe omohu'ã iñemoarandu mokõiha atýha Mbo'ehao Guasu o{iva ko'ágãite peve Colegio Nacional de la Capital. Ha'e omohu'ã hi'aranduo, Facultad de Derecho Universidad Nacional de la Capital-pe. Omba'apo abogacía-pe ary 1887 guive ha upéi oike magistratura-pe juez ramo ko mburuvicha guasu pèva oisãmbyhývo tetã don Juan Antonio Escurra. Omenda kuñakarai Adela Lima ndive, omanóva 7 jasyporundy 1928 jave, ñembyasýpe oiko umi àra ohasávape. Emiliano, osẽ actividad pública-gui ha upéicha omano tetã Paraguáigui ha'e ohayhuetèva, ha'e niko orekóva peteĩ óga, Estados Unidos gotyo ha upépe, 18 jasypa 1934 ára jave.
Hembiapo Tetã rehe
Umi tembiapo ojapóva gobierno jave omopyenda Escuela Naval de Mecánicos, amnistía delitos políticokuèra rehe, Código Rural promulgación, he'i ñemoarandu ndojehepyme'ẽ va'erã avavépe ha upéicha oñemohenda mbo'ehao àra rupi, enseñanza primaria gratuita y obligatoria, omomba'apo ferrocarril tàva guasu Concepción gotyo ha omoheñói municipalidad tavusu jerère tetãme; upéicha, heta represión política oñembotývo umi periódico ojeguerekóva umi àrape. Tetã pyahu oime va'ekue Congreso Internacional de Enseñanza Artística, oñemotenondéva Desde Alemania-pe, oñeasigna $ 2800 oro sellado, delegación oipytyvõtáva Congreso de Estudiantes Americanos-pe, Lima (Perú)-pe ha oñenombra mbo'ehára J. Inocencio Lezcano ha José del Rosario Ayala péva Consejo Nacional de Educación. Oñemosarambi Cuerpo de Bomberos ha Guardia de Seguridad péicha oñemopyendaa Escuela Naval de Mecánicos.
Ybytymi
Ararova
Arahakukue 21º C rupi, Arahakúpe ohupyty 39º C Araro’ýpe katu oguahẽ 2º C peve. Ko’árupi umi ka’aguy guasu oĩva gueteri rupi umi ara hakuete oikóva ambuekuéra rendárupi ndaiporiveimaha ka’aguy ñane retãme nañañanduetéi. Upéicha avei umi yvu porã porã heta rupi ombopiro’y porã avei.
General Isidoro Resquín
Vías de Comunicación
Ko distrito oguereko mba’yruguata ava guerahaha opaichagua ohóva opárupi ko’ápe térã tetãvore ryepýpe, ha avei ohóva távaguasu Paraguaýpe, Ciudad del Este, Pedro Juan Caballero, ha tetã ambuére Argentina, Brasil ha Chile gotyo.
Economía
Kokue pegua, oĩ ñemitỹ ka’a, mandyju, petỹ, takuare’ẽ, mandi’o, sésamo, cedrón paraguay, soja, papa, alfalfa, yva, manduvi, naranha (hái ha he’ẽva), girasol ha ambue mba’e.
Mbohapy
Mbohapy
Ricardo Migliorisi
Heñói Paraguay, Paraguáipe, 6 jasyteĩ 1948-pe. Isolina Salsa Ferraris ha Salvador Migliorisi Tumino, Italia-ygua ñemoñare memby.
Imitã ha imitãrusu aja
Pya’ete ko mitãrusu ohechauka hembiapópe, yvy ape tuichakue javeve, estilo oñeñapytĩ’ỹva, ipyahúva, ndojehechakatúiva ha ojeroviakuaa’ỹva.
Sánskrito
Sánskrito haipyrã
Oikoháicha India retãme heta ambue tenda oñe'ẽháme peteĩ ñe'ẽ, haipyrã ojejapo ikatu haguãicha oñeipysyrõ, jokupytyrã ha oñembohasa haguã kuatiañe'ẽnguéra Tupã jerovia ypykue rehegua, ko'ápe hinduísmo. Devanágari ñe'ẽpehẽndy, achegety vrahmi ymaiteguare oñemyatyrõva'ekuégui, ojeiporu upe guive sánskrito achegetýramo, ohasávo heta ára, heta umi ñe'ẽnguéra Índia-gua ojapyhy avei ko haipyrã. Sánskrito ymaguarépe ojehai kuatiañe'ẽ heraguasúva Índia ñe'ẽporãhaipyre rehegua, oikova'ekúegui haipy arapyguáva oñembohasarupi hetaiterei ñe'ẽnguérame, ñe'ẽpoty omomba'eguasúva tembiasakue térã tapichápe Mahabharata i Ramayana ha tembiasagua'u Kalidasa.
Ñorairõ Guasu Mokõiha
Umi tetãnguéra oñoirũva ipu'akaite tetãnguéra mbaretete mbyteguágui rehe ary 1945 aja, upéicha opa ko ñorairõ guasu, upe rire oñemosãso opa umi tapicha Alemáña omoĩ ka'irãme ojuka hag̃ua. Ñorairõ Európa-pe opa URSS ha Polóña oñemomba'e Berlin rehe, upe rire Alemáña oñeme'ẽ ha omomarandu hekópe ndaipu'akaiha, ára 8 jasypo 1945-pe. Tetãvore Joapykuéra ipu'aka avei Hapõ Mburuvi aty ñorairõhára rehe ha sapy'aite oñeha'arõ upe tetã ondyrýta voi Hapõ ypa'ũnguéra rehe. Tetãvore Joapykuéra oity rire Hirochíma ha Nagasáki ári tembipu mboka guasu okapúva ha URSS ondyry rire Manchúria rehe, ñorairõ Ásia-pe opa, ára 15 jasypoapy 1945-pe, Hapõ oñeme'ẽvo ha omomarandu hekópe ndaipu'akaiha.
Porto Alegre
Porto Alegre avei ha'e peteĩ táva oguereko heta yvyramáta umi hapére ha ha'e peteĩ umíva aranduvéva Pindoramaguigua, heta tekove osẽ itávagui ha oho Porto Alegre-pe omba'apo hag̃ua, oñemoarandu ha oikove hag̃ua. Ary 2014 ojejapo táva Porto Alegre-pe upe FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2014 ha heta tetã oha'ã upépe. Ku táva osẽ tenonde avei hembiapóre, heko tee hetáva, ha oñemomba'eguasu imba'eporãre, jetepyso ha tembikuaaty rupive, oguereko avei tavarandu heta ha óga guasu tuja oñemohechaukaitéva.
Yvymbovoha
Hetaiterei yvymbovohaichagua oĩ, ha ejeiporuvéva kokuépe ha'e ko'ãva :
Villarrika
Ararova
Pe ára iporã ha oporomboretia’e rupi, Villarrika ojerereko táva oporomonguerávaramo; oje’e ombotatapejuhuha kane’õ opaichagua opavave ohóva upépe.
Sóchi
Sóchi ([ˈsot͡ɕɪ] - Со́чи) ha'e peteĩ táva oĩva Rrusia retãme, ñemby ete gotyo, opytáva krai Krasnodar-pe. Ku táva opyta yvytyrysýi Káucaso ha para Hũ ipa'ũme, ha oguereko ipype 368 011 tavayguakuéra ary 2013-pe.
Ary 2014 ojejapo pe Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe ku táva peteĩháme, ha mokõiha jey ojejapóva Rrusia retãme.
Villarrika
Tapekuéra
Pe Departamento oreko ruta 8 “ Blas Garay”, oñepyrũva Coronel Oviedo-pe, ha osẽva ruta 2 “ Mariscal Estigarribia”, ha 7 “ Doctor Gaspar Rodríguez de Francia-gui; ko tape oreko asfalto Ka’asapa táva peve. Ambue tape orekóva asfalto: Villarrika- Independencia, ipukúva 50 km. Ambue tape ojoajúva ruta 7 ndive, ohasáva Mbokajaty, Natalicio Talavera, Troche ha Colonia Blas Garay rupi.
Tembikuaa arandu
Ko távape oĩ heta puhoe, circuito cerrado televisión rehegua ha avei Canal 8.
Pe museo-pe ikatu ojehecha heta tembiporu apytépe, mesa ha apyka tujakue hamba’e, máquina ndojeporuvéiva, pintura, ta’anga ha tembiporu tupãope guare ome’ẽva’ekue Diócesis  Villarrika-pegua.
Yvyrapytã
thumb|250px|Yvyrapytã Yvyrapytã yvyramáta yvate guasu, hakã sarambi, hogue sa´i ha ipoty sa´yju. Imatágui ojejapo yvyra ojepurúva oñemohenda hag̃ua óga ape. Ipire ojepuru pohãrã pire ai ha hay´o rasýpe g̃uarã.
Jorge "Lobito" Martínez
Guata ñepyrũ
Oñemoarandu ombopu hag̃ua piano Margarita Morosoli de Piccardo ndive oreko guive 6 ary 11 peve ha upe rire Nelly Jiménez, Pedro Burián ndive Instituto de Altos Estudios Pianísticos de Leonor Aranda-pe.
22 ary oreko guive ha 1983 peve oĩ puraheiha aty opurahéiva música moderna ha ojejeroky hag̃ua “Los Aftermad’s” onohẽ haguéndi heta disco orekóva purahéi imba’éva.
Yvytu
thumb|250px|Yvytu Yvytu mba´e oporopejúva, oĩ tekohápe. Oñeñandu ãga katu naikatúi ojepoko hese ha ndojehechái avei. Ome´ẽ tekove mymba, yvypóra ha yvyrakuérape omosarambíre arapytu.
Yvyrapuku
Yvyrapuku yvyramáta karape higue hovy, po´i, iserrúcho ha osaingo. Hakã ikarẽ rei ha umi michĩvéva ipuku ha osaingo. Ipire hũngy, ojekajeka ha ikorócho. Ipoty sa´yju, hi´a michĩ ha hũngy. Heñói oĩhápe ysyry ha yvykúi. Ojekuaa avei Sauce Criollo- ramo.
Cháko Ñorairõ
Opa ñorairõ
miniaturadeimagen|Hose F. Estigarribia ha Enrrike Peñarada ompopa ñorairõ. miniaturadeimagen|[[E. Martinez (Uruguái), Luis Alberto Riart (Paraguái), Tomás M. Elío (Volívia) ha Kalo Saavedra Lamas (Arahentína).]] Pe ára pukukue, umi mba'e oheja vai ha omanóva retakue ombopochyve Volívia retãygua kuérape, ñorairõharakuéra añoite oimo'ã oreko ramo hikuái hetave ára ha pirapire ikatuha gueteri ipu'aka hikuái, ha katu ko oje'éva ha’eva’ekue ojapo gua'u noñeme'ẽséi hikuái. Jasypokõi 1935 jave, Volívia ondyrývo ysyry Parapetí rehe, coronel Árgel Rodríguez he'i oñeikotevẽha 50.000 kuimba'e ha 500 kamiõ oguahẽ haguã, hetaiterei mboka ha pirapire omantene haguã tembiapo ñorairõha hi'arevéva.
Sueños y discursos
Sueños y discursos de verdades descubridoras de abusos, vicios y engaños en todos los oficios y estados del mundo (avañe'ẽme: Kerayvoty ha ñemoñe'ẽ upe añete pegua omohechaukáva tembiapo ñaña, mba'e vai ha japu opaite tembiapópe ha opaite tetã ko yvýgua) ha'éko Francisco de Quevedo hembiapokue jehaipy arandupykuaaty pegua ojekuaavéva ha oñemoñe'ẽvéva. Osẽ peteĩháme kuatiápe táva Barcelona-pe.
Suísa
Ijerére ojejuhu yvate gotyo Alemaña; kuarahyresẽ gotyo Liechytenteĩ ha Auteria; ñemby gotyo Italia;ha kuarahyreike gotyo Hyãsia. Suisa oguereko 7.870.134 avakuéra (ary 2011-pe) ha ipukukue ha 41.290 km². Oñe'ẽ alemañañe'ẽ, hyãsiañe'ẽ, italiañe'ẽ ha romãche ñe'ẽ.
Akonkágua
Akonkágua ha´e hína yvyty yvatevéva opa Amerikape ha ohupity 6.962 métro Para ari hu´ãme. Opyta Argentina, tetãvore Mendózape. Yvytyjupihára kuéra Hyãsiaygua Pierre Lesueuer, Adrien Dagory, Edmond Denis, Robert Paragot, Lucien Berardini ha Guy Poulet ha´ekuéra ava peteiha ojupihague hu´ameve ary 1957-pe.
Ecoturismo y áreas silvestres del Paraguay
Áreas silvestres protegidas
Paraguái oguereko 42 tenda oñangarekoha (áreas silvestres protegidas), ko’ãva ha’e:
Takuarembo (táva)
Ko távape oiko 51.224 áva (2004 ary).
Delfín Chamorro
Imbo’epy imitãrõguara
Omohu’ãvo mbo’ehaóñepyrũgua, oike Colegio Nacional de la Capital Paraguaýpe oĩvape oñemoaranduhaguã mbo’eha mokõhápe, ndaikatúi va’ekue omohu’ã hogayguakuéra imboriahuetégui ha avei he’iháicha umi ohai va’ekue hekovekue, omotavýgui ichupe mborayhúpe peteĩ mitãkuña ha’e ohayhuva’ekue, umívare ohejarei pe mbo’ehao 4° curso bachillerarto-pe.
Vocación
Upeicha rupi 1892-pe, Chamorro-pe oñeme’ẽ umi cátedras de Castellano ha Retórica Poética rehegua Colegio Nacional Villarica-pe oĩva.
Hi’arapahaapotávo
Natalicio González he’i 1905-pe, coronel Escurra tetãsãmbyhy ho’aramo guare, Chamorro oike Partido Colorado-pe. Ombojeguaru va’ekue ichupe chentese tenyhẽte va’ekue umi coloradokuéra sãmbyhyharakuérape, upévare oñeme’ẽvo chupe oikohaguã ichugui senador ramo, ojei upégui ha avei umi ñemohenda porã ome’ẽse va’ekue ichupe iñirũnguéra.
Ohejava’ekue ha iñemano
Pe ha’e imboriahuhagueichaiténte hekovépe ha’e omano va’ekueParaguaýpe 15 japypoapy 1931-pe.
Yvóra
Ñande Kuarahy ypykatúpe oĩ poapy yvóra: Mekúrio, Mbyja Ko'ẽ, Yvy, Mbyja Pytã, Húpiter, Satúyno, Uráno ha Netúno. Oike va'ekue ko tysýipe Plutõ ary 2006 peve, hákatu ko'ãga oñemohenda ko yvága mba'épe peteĩ yvóra michĩ ramo.
Mandu'a
Mandu'a niko imokõi: peteĩ imbykýva ha ambue ipukúva.
Índia
Mbeguehápe upe Kuarahyresẽ Índia Atyvete (aty omoñemúva Ingyatérra pegua) oñembojára ko tetã yvy apekuére oñepyrũ guive saro'y XVIII ha oiko chugui peteĩ kolónia Tavetã Joaju pegua saro'y XIX guive, Índia oñemosãsónte Tavetã Joaju poguýgui ary 1947-me, hetãygua oheka rire isãsorã ñerairõ'ỹre.
Huã Max Boettner
Medicina
Pe mba’apo mba’asypo’i rehegua hatã oñemoherakuã ha’e rupi. Ñepyrũrã ha’e motenondehára Dispensario de Tuberculosis pegua. Upéi ha’ékuri motenondehára Lucha Antituberculosa rehegua, ha’éva uperire departamento Ministerio de Salud Pública pegua.
Ary 1945 jave oñepyrũ pe tasyo Bella Vista, oñemopu’ãva’ekue mboehára Boettner pytyvõ rupive, hápe oho uperire umi hasýva iñe’ãme rehegua (pulmonares). Ko tendápe oñembokatupyryva’ekue hetaiterei pohanohára omba’apóvava’ekue clínica ha cirugía de tórax-pe. Ko’ãga pe tasyo oĩva tape Venezuela ári táva Paraguaýpe héra “Juan Max Boettner”, oñemoĩva ko karai katupyry rérape.
Jekopytyjoja rembiasakue
Rróma Ymaguare
Rróma jekopytyjoja ojogua va'ekue Atenape, omohetã ramo jepe umíva pytagua ndoheñóiva Rróma mburuvípe. Rróma jerovia, he'íva yvypóra oĩva umi tupãnguéra mba'e apytépe, ha upe hudío jerovia ha Hesu rape, oñangarekóva umi mboriahúpe ohupyty hag̃ua tekoiterape porã ha he'íva opavavéva ijoja Tupã renondépe, umi mba'e oipytyvõ ojapo hag̃ua ko jekopytyjoja ko'ãgagua.
Kachiky
Kachiky (poytugañe'ẽme: Cacequi) ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Opyta 412 km táva guasu Porto Alegre pegua.
Amsterdam
thumb|280px|Táva Amsterdam renda herakuãvéva. Amsterdam táva ha'e Tetãnguéra Yvýi tavusu. Táva ojejuhúva ysyry Amstel rembe'ýpe. Oñemopu'ã saro'y XII-pe ojejapóvo upépe tava'i oikohápe pirakutuhára, ko'ãga niko táva tuichavéva Olándape ha oĩ umi táva poguasuvéva ha mba'eguasuvéva apytépe opa Yvýgui. Amo 810.000 tekove oiko ko távape ha jaipapárõ umi táva ijerere ohupytýta amo 1.500.000.
G77
G-77 atypy gui tetã ñemongakuaa.
Antártida
frameless|right thumb|Antártida thumb|
1
Avano'õ
Yvy ohupyty amo 200 sua tapichakuéra
Cacique Doble
Ko távape oiko 4 865 tapicha (ary 2010 jave).
7
Mano
0er
Táva Méhiko
Táva Méhiko (karaiñe'ẽme: Ciudad de México) ha'e hína Méhiko retã itavusu ha itáva tuichavéva. Ha'e peteĩva umíva táva guasuvéva pegua opa Yvýgui. Orekove 8.800.000 tapichakuéva oikovéva ipype ha 22.000.000 tapicha kuéra oikove ijerére.
Neneco Norton
Trayectoria
Ko jehaipyre opurahéi hetaiterei puraheihára tetãgua ha avei pytagua, peteĩ ojekuaavéva réra ha’e Julio Iglesias. Ãva he’ise Neneco Norton, ojekuaaveha héra, oñemombarete hague haiháramo. Ha nadha’éi ko haipyre año pe ojekuaáva hembiapokue, oĩ hetaiterei, heta ary pukukue imba’apo pa’ũme, ojeikuaa ha oñehendueterei haipyre imba’éva.
Obras realizadas
Ko mba’apópe oĩ pe dramaturgo ha periodista Paraguaigua Alcibiades González Delvalle ndive, osẽ haguépe ã haipyre: Resedá, Naranjera, Ribereña, El arribeño, La Morena, Del Trigal, El Delegado ha Cañaveral. Neneco avei omba’apo pe dramaturgo Paraguaigua Mario Halley Mora ndive oguenohẽvo hikuái Promesera de Caacupé ha Mustafá. Crispulo Melgarejo ndive oguereko Marido de Contrabando, El Gringo de la Loma ha Escuela Pyhare. Rogelio Silvero ndive La Calandria de mi barrio ha ambue tembiapo.
Ko’ã grabaciones discográficas, purahéi ava atýpe, ta’angamýime, pujoe térã teatro-pe guarã, puraheiharakuéra Luis Alberto del Paraná, Agustín Barboza, Pura Agüero Vera, Ñeca González, Oscar Barreto Aguayo a ambue, ojerureva’ekue chupe omotenonde térã omyatyrõ mba’epuaty tẽra haipyre rehegua (dirección y arreglos orquestales) ikarrerakuéra pukukue.
Buscándote
Si pudiera un día Volver a encontrarte Muchachita mía De dulce mirar Volvería el encanto De aquellos instantes A secar mí llanto
Paloma Blanca
Ajumírõ ndorotopái Aperdetéma la esperanza Ambyasyvoi rohayhu hague Ingrata paloma blanca
Jan Hendrik Oort
Oort oheñói táva Franeker tetãvore Frisia-pe ha oñemoarandu táva Groninga-pe Jacobus Cornelius Kapteyn ndive. Ikuatia mbo'ehaorusúpe guarã oñembohéra Mbyjakuéra ipya'etéva. Ary 1927 omoañete Mborevi Rape ojere jere, ohesaỹ'ijógui mba'éicha mbyja kuéra omýi yvágare. Ary 1935 ombo'e Mbo'ehaorusu Leiden-pe, karai Ejnar Hertzsprung omotenondéva.
Nicolás Leoz Almirón
Imitãme
Oñepyrũ omba’apo 14 ary oreko jave Bernardo Ismajovich ndive, peteĩ valija reheve, oĩháme peinetas, peines, talcos, pañoletas ha ao kuña mba’erã.
Actividad resaltante
Presidente Tribunal de Justicia Confederación Paraguaya de Básquetbol pegua.
Burj Khalifa
Hérava yma ojejogapóvo Burj Dubái (برج دبي,Óga yvate Nduvái), tapicha kuéra oñepyrũ ojogapo ára 21 jasyporundy ary 2004-pe, ha ojepe'a tee oñepyrũ hag̃ua tembiapo ha jeikove ipype ára 4 jasyteĩ ary 2010-pe.
Arai Oort
Arai Oort (hérava avei arai Öpik-Oort) ha'e peteĩ arai guasueterei ha apu'avýva oguerekóva yvága mba'ekuéra Yraryimboypýri ne'ĩra ojehecha opytáva Kuarahy Ypykatúpe, ijapýra, peteĩ ary tembipe nunga Kuarahy guive.
Wilson óga yvate
Ko'ãga, Paraguái hóga yvatevéva ha'e Ícono óga yvate, ha ku óga yvate imokõiha.
Fernando Pessoa
Ijeikovépe omba'apoite va'ekue momarandúpe ha ñe'ẽporãhaipyrépe, ohaívo oipuru heta téra ambuéva ha kóva oporopytyvõ hekove rembiasa ikuaavépe.
1891
Omano'akue
...1890-1891-1892...
1946
Joaju
...1945-1946-1947...
Sa
Sa (, 100) papapy rehegua, pa jey pa.
Eco Reserva Mbatovi
Yvyrakuéra ko’arupiguánte
Mbatoví ome’ẽ avei tembiaporã umi tekove omba’apo guasúvape guarã, oñemoĩ va’ekue ohesape’a va’erã opavavépe mba’eichaitépa ñanderekove va’erã, jehechauka rupive jeikohakuérarã. Upe kóva rupive ojehupytyséva ha’ehína mba’eichaitépa avakuéra hembiapo porãvéta, ojejapóva akã porã jeipurúpe, ñemba’apo oñondivekuerapa ha avei ñemboguatakuaa tapichakukérape.
Circuito de ecoaventura “Tapé Saingó”
Umi ikane’õ’ỹva gueteri ikatu oñemby’a avei oguejývo rapel-pe peteĩ ita’óga oñembo’yetéva rupi, ijyvatéva 25 metro. Ha umi ovy’apámava katu ko’ã tembapo rupive, ko reserva ome’ẽhína tenga iporãitemíva ñande rete ñemombytu’u ha jepy’amongetarã.
Tape guasu 1 (Paraguái)
Henda km 224-pe, táva San Ignaciope, oĩ pe ñembohapemokõi tape guasu 4, ombojoajuva táva Pilar.
Luis Bordón
Luis Bordón ha’e músico ha compositor Paraguaigua. Arpa paraguaya mbopuha.
Trayectoria artística
Hetajey ojei mba’epu atýgui oñembokatupyryve haguã aporeko ha’eñoguávape guarã.
Imba’apo compositor ha intérprete arpa paraguaya rehegua ogueraha hi’ára paha gotyo peve ha péicha rupi oguenohẽve 14 discos rupi, CD-pe, ã tembiapokue guasu ha’e oguerekóva tembiasakue música paraguaya rehegua, ha umi ojejapova’ekue  arpa mbopúpe guarã, oĩva mayma Paraguaigua ñe’ãme.
Táva Nueva York
Ko táva oguereko heta tenda ha heta óga ta'anga'ita ojeikuaava opa yvórare. Ko Sãso Tetera'ãngaicha, oĩva ypa'ũme, ha Ypa'ũ Ellis, opyhyva akue heta inmigrantes Amérika hag̃ua, saro'y XIX apyre guive ha saro'y XX iñepyrũre. Nueva York oquerekova avei heta óga yvateve yvýgua, Empire State óga yvateicha ha One World Trade Center, oĩ va'ekue umi Torres Gemelas, ojeitypa 11 jasyporundýpe 2001-pe.
1960
Joaju
...1959-1960-1961...
Milton Hatoum
Milton Assi Hatoum (Manaos (Amazonas) 19 jasypoapy ary 1952-pe) ha'e peteĩ karai haihára, ombohasáva mombe'u poytugañe'ẽme ha peteĩ mbo'ehára Pindorama pegua. Ojekuaa Hatoum hína peteĩ umíva haihára guasuvéva pegua Pindorama ñe'ẽporãhaipyre ko'ãgagua.
Méhiko Pyahu
thumb|right|200px|Méhiko Pyahu poyvi.
Tetãvore Alto Paraguái
Tembiasakue
7 jasyporundy ary 1973-pe, Léi n. 426 omboja’o tetã 17 Tetãvore-pe, 14 región este gotyo, ha 3 Chákope, Umi 3 tetãvorekuera apytepe, oime Tetãvore Alto Paraguái, itavusu ha'eta kuri Fuerte Olimpo.
Ndinamáka
Ndinamáka (ndinamákañe'ẽme: Danmark [ˈd̥ænmɑɡ̊]] ) hína tetã hekosãsóva oĩva Európa Joaju atýpe ojejuhúva Európa yvate pehẽnguéme. Ko hína pe tetã oĩ yvatevéva gotyo umi tetãnguéra yvateguigua apytépe ha avei upe tetã imichĩvéva. Ha'etehápe, ko Tavetã Ndinamáka —ndinamákañe'ẽme: Kongeriget Danmark térã Danmarks Rige— hína ko mbohapy tetãnguéra hekosãsóva aty, Ndinamáka ha'e ae ha mokõi tetã ambuéve, Kyoẽlándia ha ypa'ũnguéra Feroe.
Lituáña
Oĩ ko Lituaña Europape tetã.
Ernesto Pérez Acosta
Hembiapokuéra guerra del Chaco aja
Misa ha ñemombe’u apytepe, hasyve jave upe ñanderetã ñangareko, Pa’i Pérez, ha’ete voi he’iháicha, oipyhy va’ekue avei mbokaguasu ha avei oñemoĩ oñorairõ odefende haguã ñane retã ohechauka haguã mba’éichapa ha’eve Paraguái ra’ykuéra.
Oñemohu’ãvo upe ñorairõ guasu, pa’i Pérez, ohupývo upe grado coronel ramo ñane retãme, oñemomba’e jey hembiapo tujáre. Ary 1936 ramo ha’e va’ekue director kuatiahaipyre hérava Rumbos, ha’éva Iglesia Católica jekuaaukapyrã ha uperire oelegi va’ekue vicepresidente Federación Paraguaya de Scoutismo ramo.
Ary 1952 ramo, opyta va’ekue upe Colegio Don Bosco de Villarica akãme ha ary 1958-pe, upeEscuela Agrícola Ganadera Carlos Pfannl Coronel Oviedo-pegua.
Ary paha ha iñemano
Ojeguerohory ramo guare pokõi pa ary oguahẽ hague umi pa’ikuéra Salesiano, Ernesto Pérez o guenohẽ va’ekue upe“Memoria Histórica de la Obra de los Salesianos en el Paraguay”.
Eusevio Ajala (Paraguái)
Población
Umi heñói ha omanúva apytépe na iñambueguasúi ko’árupi ko’ã ára rupi.
Tapekuéra rehegua
Tapekuéra ko’arupigua ikatu jaipuru opa árape. Tapekuéra koárupi gua ha’epáma asfaltado, ijita térã ijitara’ỹiva. Tapekuéra ohasáva tava’ikuéra rupi katu oñeñangareko meme ikatu haguãicha ojeipuru ojeguata haguã mba’yruguatakuérape.
Oguereko telefonía digital, radiokuéra ha avei repetidora umi canalkuéra TV rehegua.
1972
Joaju
...1971-1972-1973...
Tehás
thumb|right|200px|Texas poyvi.
1977
Joaju
...1976-1977-1978...
Káukaso
Káukaso yvy ikatu oñembojo'a umi mokõi yvy ambuéva:
Juan Crisóstomo Centurión
Ñorairõguasu Triple Alianza
Secretario va’ekue Cancillería-pe y avei pe ombojevýva ñe’ẽkuéra,tembiapo ojapo va’ekue upe ñorairõ aja pukukue. Ndahasyiete jaikuaaporã haguã mba’etépa hi’ise ko Tetã sãmbyhykuérape guarã ko tapicha arandu rembiapokue.
Ñorairõ guasu opa rire
Tetã Brasil guive ikatu kuri ohoHyãsia-pe. Táva Parĩ-pe omenda kuñataĩ Concepción de Zayas y Echavarría-re, heñói va’ekue tetã Cuba-pe. Centurión omombe’u ikuatia haípe oñembohóga hague Estados Unidos-pe; Cuba-pe ha Jamaicaisla-pe ou peve hetãme ary 1878 ramo.
Pedro Bruno Guggiari
Ha’e avei hembiapokue
Ha’e avei socio ofundada va’ekue heta tapicha aty científico-kuera rehegua ha avei Ateneo Paraguayo-pe. Orepresenta hetãme etaiterei congreso ha’e ikatupýva reheguápe.
Chikória morotĩ
Hogue ha hykuere hi’upy porã ha avei pohã iporãva py’ápe guarã, mba’asy ictericia héravape (“tiricia”: mba’asy ñanembosa’yjúva). Avei iporã ñeĩ atãme guarã ha omohesãi hag̃ua ñande ryekue ani ituju. Iporã avei kanguerasy ha kangue juajuha rasýpe guarã, “artritis” heiha, po ha py ruru, kyra rekópe guarã. Iporã ikatukue javeve ja’u ensaládape.
Kykyo
Tembiasakue
Umía ára rupi upe ñemomba’e ko río Paraguay rehe ha’e kuri tekotevẽtéva ikatu haguãicha ojejoko umi portugués-kuéra japyhara ko’ápe. Upevarã tekotevẽ kuri ojejoko raẽ umi ñande’ypykuérape ikatu haguãicha ojeipuru umi ysyrykuéra ojeho haguã.
Economía
Tetãvore’i Kykyópe, tapichakuéra omba’apo kokuépe, ha oñeñotỹvéva ha’e parral, mandyju, mandi’o, takuare’ẽ ha kumanda. Avei oñemoña ko’ã mymbakuéra: vaka, ovecha, kure ha avei kavaju.
Oĩ yvy ko táva Kykyo rupi karuguaha.
Municipio
Intendente ko'gagua ha'e karai Lucio Martín Martínez Moreno, ha'éva Asociación Nacional Repúblicana (ANR)gua, omandáva arykuéra 2006/2010 peve.
Tapekuéra ko'arupigua
Ko porundyha tetãvore Paraguarí rypi ohasa tape guasu 1 Mariscal Francisco Solano López, ha’éva tape hũ ojeipuruvéva, kóva oguãhẽ ñane retã Paraguái peve ha avei ambuekúera táva peve. Oĩ ambue tapekuéra ijytara’ỹva ha avei yvyreínteva ombojoajúva tetãvore’ikuéra oñondive ha avei upe táva ombyakãva ko tetãvore.
Ikorapy
Oeste gotyo opyta upe tetãvore’i Ka'apuku.
Mo’õpa ikatu jaha javy’ahaguã
Turismo aventura ha ecológico-rã jajuhu:
Merõ
thumb|250px|Merõ Merõ yva imata tyryrýva hi'áva hakãme, isa'y sa'yju ha he'ẽmby.
Jekopytyjoja Aténa pegua
Jekopytyjoja Aténa pegua oñepyrũ saro'y poha Kirito mboyve upe táva Gyrésia Ymaguarépe (ojeheróvava Táva-Tetã térã "polis") Aténa, upéicha oiko upe táva Aténa mbyteitépe ha Átika yvy voremi ambuévape avei. Ojeikuaa Aténa ipeteĩha umíva jekopytyjoja rekópe apytépe ko Yvy ape ári, táva ambuéva Gyrésia pegua oike avei jekopytyjoja rekópe oñembojogua hag̃ua Aténape, hákatu ndaipóri ambuéva jaikuaaporãvéva kuatiáre térã aranduka ymáre Atenaguáicha.
Minas Gerais
Minas Gerais (Avañe'ẽ: Itakanduatykuéra Maymáva) ha`e peteĩ tetãvore Vrasilpe.
Káukaso mboypýri
Káukaso mboypýri térã Ñembykáukaso ha'e peteĩ yvy ñembyatypyre Káukaso pegua oguerekóva ipype mbohapy tetã hekosãsóva Armenia, Georgia ha Aservaijã, ha mokõi tavakuairetã hekosãsovýva Avekásia ha Ñemby Osétia. Umi yvy michĩva Tuykía ha Irã pegua oĩha avei Ñembykáukasope. Ojehero upéicha ko yvy ojejuhúgui yvytyrysýi Káukaso Guasu ñemby ngotyo, upe yvy hérava Káukasope.
New Hampshire
New Hampshire ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Connecticut
thumb|right|200px|Connecticut poyvi
Jehe'a mbytegua
Jehe'a mbytegua ha'e hína joaju heta tumingue'a mbyte ipype joja, oñembojoaju ha ojapo imbyterã pohyive. Ha upégui osẽ térã oipyte heta mbaretekue, oñemoambue opaite imba'e ha ombohása upéva plasma hekóva.
Yvágape ikatu jahecha ko jehe'a mbytegua, opaite mbyja kuéra, ha Kuarahy avei oguereko ipype pe jehe'a mbytegua, omosẽgui imbaretekue ha omohesakã porã. Hakukue ipype ohupyty 15 sua °C. Upévare, umi jehe'a hérava "jehe'a mbytegua hakuitéva".
Noruéga
Iñe'ẽ tee hína Noruegañe'ẽ —ikatúva ojehai mokõihápe: bokmål ha nynorsk rupive—, peteĩ umi ñe'ẽ nordikokuéra ojoguáva Ndinamakañe'ẽ ha Suesiañe'ẽ. Umi oñe'ẽkuaáva Noruéga ha Suésia ñe'ẽ ojokupytykuaa, hasymi katu ichupekuéra oikuaapa pe Ndinamakañe'ẽ.
Kentucky
thumb|right|200px|Kentucky poyvi.
Apo
Ava rembiapo heta niko: óga apo, tembi'u apo, mba'yruguata apo, kaguy apo, ao apo ha opa mba'e ñandejeréva, upévare yvypóra oipuru heta ku'ekavoña (mákina) ha tembipuru opaichagua omba'apo pya'eve hag̃ua ha ojapove mba'ekuéra (taha'e ao, óga, tembipuru ambuéva térã tembi'u).
Mba'eapopyha ha'e oimeraẽ óga yvypóra oipurúva ojapo hag̃ua peteĩ mba'e térã tembiporu, ipype oiĩ heta ku'ekavoña térã ava mba'apohára, umi óga ombopy'aeve mba'ekuéra apo.´
Amérika ñe'ẽnguéra tee
Ipahápe, eskímo-aleutína Ñe'ẽ aty iñasãiva yvyguasu yvate gotyo, Alaska guive Kyoẽlándia meve. Eskímo aty ñe'ẽme oike inui ha júpiy.
Paraguái
Yvypóra oguahẽ ñepyrũme Paraguáipe Neolítikogui ag̃ui, 3200 ary Kiríto mboyve. Ára Kolõ mboyvépe oikoraka'e ko'ápe ava tupi-guarani ha matáko-guaikuru. Ñeguahẽ ava Epáña gua ndive oñepyrũ Epáña poguy ko tendápe saro'y XIX-pe, ko saro'ýpe katu Paraguái ohupyty isãso.