cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Manzana de la Rivera
Clari-Mestre róga
Ko edificación, ojoajúva ''Casa Clari' rehe', oñemopu’ã 1912 arýpe orekóva peteĩ estilo neoclásico. Oñemopu’ã ha oñemyatyrõ jave, ogahója zinc, péva  ojeguerovia  construcción mboyve. Upe cielo raso cartón, orekóva relieve ha nda’isa’ýri. Péva ivaipáguima, oñeguahẽ peteĩ ñe’ẽ ha oñemoï teja hekovia. Oimégui ambue nivel orekóva óga, ifactible omoheñói pa’ũ amandaje oiko haguã. Péva ha’e auditorio Ruy Díaz de Guzmán ojeporúva, oiko jave aty guasu, purahéi purory, ñoha’anga, jeroky ha aranduka ñemoherakuã.
Río de la Plata Virreirenda
Carlos III omoheñóikuri Río de la Plata Virreirenda 1776-pe ha oheja ipoguýpe Argentina, Uruguái, Rio Grande do Sul ha Santa Catarina, Brasil, upéicha avei, Paraguái, Bolivia ha Chile yvy ag̃agua yvateguáva. Ojehúvo upe mba’e, Paraguái opytákuri Río de la Plata Virreirenda poguýpe ha ojehekýi Peru Virreirendágui. Pe virreirenda pyahu tavaguasurã ojeporavókuri táva Buenos Aires-pe.
17 jasyrundy
17 jasyrundy ha'e 107º ára arygua.
Trelew
Trelew arasẽme tava Argentina retãme. Oĩhína tetãvore Chubut-me. Ko távape oiko 99.430 ava (2010 ary).
Latinañe'ẽ achegety
Latinañe'ẽ achegety, hérava avei Rróma raity, ha'e jehaipy ypykatu ojeipuruvéva yvórape. Achegety ojeipuru yma guive Latinañe'ẽme. Ko achegety ojeipuru Avañe'ẽ achegetýpe, ha ambue ñe'ẽme, techapyrãme ingleñe'ẽme, karaiñe'ẽme, hyãsiañe'ẽme, italiañe'ẽme, alemañañe'ẽme, poytugañe'ẽme ha ambue 40 ñe'ẽ achegetýpe.
Hyãsia
Saro'y XIX jave, Hyrãsia ha'e akue peteĩ tetã mbareteite, ojapo heta kolónia ha oñemu heta, ha heta ary jave iñe'ẽ, hyrãsiañe'ẽ ha'e akue ñe'ẽ tenondeguavéva ojeipururã tetã ñeporombuekoviáva, ko ñe'ẽ niko opu'ãvéva umi rrománika pa'ũme ha'e hyãsiañe'ẽ, térã imombyryvéva latinañe'ẽ pegua. Ko ára jave, hyãsiañe'ẽ ojeipuruite heta tetãme ha imba'eguasuite.
Charlie Chaplin
Sir Charles Spencer Chaplin, (Londye, 16 jasyrundy ary 1889 – Vevey, 25 jasypakõi ary 1977) ha'e akue peteĩ ñoha'ãngahára oporombopukáva, purahéi haihára, ta'angamýi apohára, motenondehára ha haihára Tavetã Joaju pegua. Oñemboherakuãite oñoha'ãngávo Charlot rérape, heta ta'angamýi ñe'ẽ'ỹvape. Ojehechakuaa ichupe mbopukaha rembiechaukahára tuichaitéva ramo. Ñorairõ Guasu Peteĩha pahápe, oiko chugui ñoha'ãngahára kuimba'e ojekuaavéva.
Hi'ava tee Charlot oñepyrũ ary 1914 ta'angamýi hérava Making a Living-pe ha upe aryite jave ojapo 35 ta'angamýi mbyky (cortometraje), umi apytépe oĩ Between Showers, Tango Tangles ha A Film Johnnie. Ha'angamýi herakuãvéva ha'e The Gold Rush (ary 1925), City Lights (ary 1931), Modern Times (ary 1935) ha The Great Dictator (ary 1940). Arykuéra 1910 guive, Charles omotenonde heta ha'angamýi. Chaplin-me oñeme'ẽ va'ekue heta jopói herakuãva. Oñeme'ẽ pe Oscar Terakuã Porãre ary 1928-pe ha ary 1972-pe.
20 jasyrundy
20 jasyrundy ha'e 110º ára arygua.
1923
1923 - ary.
Vista Alegre do Prata
Vista Alegre do Prata (Avañe'ẽme:Prata Techa Vy'a) ha'ehína peteĩ táva michĩ Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 1.569 áva (2010 ary).
Schaffhausen
Schaffhausen (alemañañe'ẽme: Schaffhausen; hyãsiañe'ẽme: Schaffhouse; italiañe'ẽme: Sciaffusa) ha'ehína peteĩ táva Suisa. Ko távape oiko 35.927 ava (2014 ary).
Havía ka'aguy
Havía ka'aguy (Turdus albicollis) herava avei Korochire havía ka'aguy, ha'e peteĩ guyra korochire juehegua, Turdidae juehepehẽ pegua. Oiko heta renda Ñembyamérikape, Colombia, Venezuela, Pindorama, Paraguái yvate Argentina, Trinidad ha Tobago ha Perũ.
Gyregório arapapaha
Gyregório arapapaha ha'e peteĩ arapapaha Európa pegua, heta tetãme ojeipurúva.
Yvy Ára
thumb|200px
Francisco Solano López
Ñemomarandu
Oñeheñói Paraguaype, peteĩ ogaygua jepigua chagua, itúva Kalo Toni López oñepyrũ ombo'e chupe, oñepyrũ peve oñemoarandu pe mbo’ehára Arahentínagua Huã Pedro Escalada ndive ha upéi Pa’i Bernardo Parés ndive. Itúva oiko rire mburuvicha Paraguái retãme Hosé Gaspar Rodriguez Hyãsia pegua omano rire, omoñe’ẽ heta ha opaichagua aranduka. Avei oñemomarandu oñe'ẽkuaa hag̃ua Hyãsiañe'ẽ ha Ingleñe’ẽ.
1911
1911 - ary.
Luis Szarán
Che Yvy Purory
Añetehápe, proyecto Sonidos de mi tierra, ha'e proyecto comunitario oñemomba'eguasuvéva, ha oñeme'ẽvo  Paraguay tembiasakue, ghe'íva cultura musical comunitaria. Ko'ágã peve oñemomba'eguasu ambue tetã América-pe ko'ãichagua tembiapo.
Oisãmbyhýva mit0Ò ha mitãpyahu, omoheñóiva Luis Szarán, omopyendávo umi eskuéla de música, grupo músical ha asociación cultural, ome'ẽ pa'ũ ojeike haguã tekombo'e purorýpe 3.000 participante imboriahumíva,  72 komunidad Paraguái okaháre oĩva,  péicha mante ikatúva oñembokatupyry ijehegui ndikatu mo'ãi imboriahúgui.
Ñe'ẽndýi Guaraníme
HE’ISÉVA
Ha'e umi ñe'ẽ oñandukáva py'atytýi térã ñemondýi. Nashe Techapyrã:
How I Met Your Mother
Iñoha'ãngahára tenondegua ha'e Josh Radnor, Neil Patrick Harris, Cobie Smulders, Alyson Hannigan, ha Jason Segel. Ko tekoha'ãngandy oguereko ko'agã peve 7 pehẽnguenguéra ha ára 5 jasyapy ary 2011-pe, Neil Patrick Harris he'i Twitter ikuatiáre CBS ojapovetaha mokõi pehẽngue pyahu, pehẽngue pokõi —ohasa peteĩhápe Tetãvorekuéra Joajúpe ára 19 jasyporundy ary 2011-pe— ha pehẽngue poapy —ohasa peteĩhápe Tetãvorekuéra Joajúpe ára 24 jasyporundy ary 2012-pe—. Ára 22 jasypakõipe ary 2012-pe, Alyson Hannigan omoañete akue Twitter ikuatiáre CBS ojapoveháta peteĩ pehẽngue pyahúva, ko pehẽngue porundyha ha'e pehẽngue pahague, 9 ary ohasa rire.
Mano Marangatu
Mano Marangatu ojehecharamo heta hendápe: Méhiko, umi pehẽngue Tetãvorekuéra Joaju-regua, Paraguái, Argentina (Formosa, Chaco, Corrientes ha Misiones) ha avei Brasil-pe (Parana ha Rio Grande do Sul). Ha’ãnga niko ojepuru kurundu ipokatúvarõ ha ojejapo yvyra térã kanguégui. Oĩ heta oguerekóva Mano Marangatu ra’ãnga ijehe, omosàingóva ijajúri. Ko’ág̃a rupi oĩ avei oha’ãngáva Mano Marangatu ra’ãnga hete pirére.
1910
1910 - ary.
Jasyretã Apipe
Denuncia oiva corrupción rehe
Mención aparte omereséva denunsia korrupsión ha'éva emprendimiento. Presupuesto paha 11.000 millones de dólares, 7.000 millones okorrespondéva coste financiero ha ambue 1.000 millones estudio de consultoría-pe.
Ñorairõ Guasu Peteĩha
Mbeguehápe ñorairõ oñepyrũ oguahẽ ipahápe amo jasyapy 1917-pe ho'ávove Rrúsia retã rekuái upe Jasykõi Ñepu'ã aja ha ojapóvove jekupytyha py'aguapyrã Rrúsia rekuái pyahu ha umi Mburuvi Mbytegua, jasyapy 1918 aja. Ára 3 jasypateĩ 1918, Áuteria-Hungyria Mburuvi oñeĩkuri py'aguapy. Alemáña oñeha'ãmbaite rire amo 1918 ñepyrũme opaite pehẽngue ojehero va'ekue "kuarahyreikegua" pukukuévo, oñoirũvakuéra ogueviuka Alemañayguakuéra heta ñorairõ ipu'akáva rire. Alemáña, ohasa hína upe aja ñepu'ã guasúre, ojerure py'aguapyrã 11 jasypateĩ 1918-pe, upéicha opa ñorairõ ha Oñoirũvakuéra ipu'aka.
Opávove ñorairõ, opa avei irundy mburuvi guasu: Alemáña, Rrúsia, Áuteria-Hungyria ha Mburuvi otománo. Tetãnguéra ou ombuekoviarã umi mokõi mburuvi (Alemáña ha Rrúsia) heta ijyvy pehẽnguégui ojeipe'a, ha umi mokõi ambuéva oñemboja'opa. Európa yvy ra'anga ha tetãnguéra rembe'y oñemoambuepaite, ojehecha heta tetã pyahu oñemosãso ramóva. Ñorairõ Guasu Peteĩha mbyteitépe oiko Rrúsia ñepu'ã, omoñepyrũ upe tetã peteĩha ojeheróva socialista: Joaty Soviétiko.
Ypa’ũ Umbu
Umbu peteĩ ypa’ũ michĩva oĩva tetãvore Ñe'ẽmbukúpe, opyta 12 km ko tetã’i tavusúgui. Ojekuaa Cuenca lechera Ñe'ẽmbuku ramo.
Táva
Ko távape oiko 320 yvypóra, ha’ekuéra hory ha ojokuaapa, upévare ojoayhu hikuái. Umbúgui ou Pilar–pe 3000lts kamby. ko ypa’ũme oñeñangareko gueteri umi tava’i ymagua rehe.
Guarani Ñe'ẽpukuaa
Guarani ñe'ẽpukuaa ñahesa'ỹijokuaa kóicha:
Upévare ha ja'ehaguéicha, Decoud Larrosa omboheteka-túkuri Guarani haikatu omoheñóivo pe achegety jaipurúva ñande ha oguerekóva mbohapypa mbohapy (33) tai (letras).
Puteĩ ha taiteĩ
a - ã - ch - e - ẽ - g - g̃ - h - i - ĩ - j - k - l - m - mb – n - nd - ng - nt - ñ - o - õ - p - r - rr - s - t – u - ũ - v - y - ỹ - ' (puso).
Huã Sinforiano Bogarín
Hekove
Itúva Juan Jose Bogarín ha isy Mónica de la Cruz González. Imitãme oiko Arekajàpe, Limpio, oñemoarandu upe tavusùpe oreko peve 16 ary oike Seminario Conciliar Asunción-me oiméva.
Dom Feliciano
Dom Feliciano ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Ko távape oiko 14.380 ava kuéra (2010 ary).
Guarani Ñe'ẽpukuaa
Muanduhe pu'atã
2.1. Muanduhe hai (acento gráfico u ortográfico): Ha'e pe muan-duhe jahaíva térã ñaha'ãngahaíva ( ´ ).
Techapyrã: 4.2. Ñe'ẽ imuanduhe'etáva (Palabras politónicas): Ha'e umi ñe'ẽ oguerekóva ipype mokõi térã hetave pu'ae atã (hai térã pureko).
Juan Cancio Barreto
Ojoajúva okápe
Página Web de Berta Rojas Música Paraguaya
Guarani Ñe'ẽpukuaa
Muanduhe tĩgua
2.2. Pu'ae tĩgua ñamoñe'ẽpehẽrõ peteĩ pundie tĩgua ndive, ndo-guerahaiva'erã muanduhe tĩgua. Pe pundie tĩgua ijehegui omotĩ-guáma ñe'ẽpehẽme.
Ñe'ẽpehẽtai purukuaa
Techapyrã: 2.2. Ñe'ẽpehẽtai upeigua (partículas sufijas) ha'e umi oñemohendáva ñe'ẽrapo rire.
1893
Omano'akue
...1892-1893-1894...
Tupãsy La Candelaria Areguápe
Ohekombo’epávo ichupe ogueraha jey oheja hendaitépe ha’eháma ohekombo’e hag̃ua ha peichakuérape ha upe guive ohero  Kuñakarai Tupãsy La Candelaria.
Hi'ára jeguerohary
Oñepyrũ novenario rehe, ára ha ára og̃uahẽ upépeve peteĩ Marangatu Ñangarekohára opytáma hag̃ua hendive ha hi’árape procesión–hápe ohóva henondépe.
Ymave
Marangatu ra’angakuéra ndoúimi omomaiteívo Tupãsýme, upéva oikohague ojapo mokõipa ary rupi.
Ñe'ẽkuaaty ha Ñe'ẽtekuaa
MBOHAPÝICHAGUA ÑE’ẼKUAATY
ÑE’ẼKUAATY TEMBIASAPÝVA
Hapykuerimínte, oñemoheñóima katu ñe’ẽtekuaa tembiasapýva (gramática histórica) oñeha’ãva oheka, ojuhu, ombyaty ha omopeteĩ ñe’ẽte indoeuropeo ojojoguáva rembiasa. Jacob Grimm (1785 – 1863), Alemania-ygua, niko upe omohe-ñóiva hembiapo rupive upe ñe’ẽtekuaa tembiasapýva, ohe-sa’ỹijóvo mayma ñe’ẽte indoeuropeo.
FERDINAND DE SAUSSURE
Ñe’ẽkuaa ombojoavy rire ñe’ẽtégui, Saussure oñeporandu moõpa ojoavy hikuái ñe’ẽte ha ñe’ẽpu. Heta ojepy’amongeta rire, Saussure he’i ñe’ẽpu ha’eha katupyete (facultad) peteĩteĩ jaguerekóva peteĩ avano’õme, ñamoañete hagua upe avano’õ ñe’ẽte. Ñe’ẽpu ohechauka mba’éichapa ava oñemomba’e ñe’ẽtére -hetã ñe’ẽtére- ha’e oipurukatúva, ha’e oipotaháicha ha oipota jave, omoheñóivo hemiandu, oñandukáva hapichápe: ayvu ỹrõ kuatiapyre rupi.
Saussure he’i peteĩ mba’e, taha’eha’éva, ñe’ẽtépe, hekove pukukue jaipyhýrõ ñahesa’ỹijo hagua, upépe jaipuruhañaína arete. Upéicha rupi ikatu jaikuaa upe mba’e rembiasa, heñói guive oguahẽ meve ijapýpe. Tembiasakue (historia) ha’evoi peteĩ tembikuaaty heko aretéva. Techapyrãrõ, jaikuaasérõ Guarani ñe’ẽte rembiasa jahapykuehoareteva’erã chupe. Kóicha: Guarani reko ypy; upéi, Paraguay retã Español-kuéra poguýpe; Paraguay ñemosãsõ; Ñorairõ guasu Argentina, Vrasil ha Uruguái ndive; Ñorairõ rire arepa’ũ (época); Cháko ñorairo; ha ipahápe, ñane rembiasa agagua. Kóva hína ñehesa’ỹijo arete.
NO’Õ ÑE’ẼKUAATY RETEPYKATÚVAGUIGUA
Ñane retãme ha Guarani ñe’ẽtépe jaipurujepi upe ñe’ẽguykuaa ja’évo: ñandereja (omanóvare). Ñahesa’ỹijórõ jajuhukuaa:
3. ÑE’ẼKUAATY ÑEMOÑANGATÚVA HA ÑEMOAMBUÉVA Ary 1955 guive oñemoherakuã opaite tetã rupi, ambue ñe’ẽkuaatyhára rembiapo, hérava Avram Noam Chomsky, Fila-delfia-ygua (EEUU), heñoiva’ekue ary 1928. Hembiapo rupi omoheñóikuri ñe’ẽkuaaty ñemoñangatúva ha ñemoambuéva.
Kóicha heñói’ypýkuri peteĩ ñe’ẽtekuaa ñanepytyvõkuaáva ñe’ẽjoaju apópe. Ko ñe’ẽtekuaa pyahu oñembohéra ñe’ẽtekuaa ñemoñangatúva.
Techapyrã:
Mauricio Cardozo Ocampo
Imitã ha imitã rusu aja
Paraguay, Paraguái táva guasúpema, oike Banda de Policía de la Capital-pe, ha omba’apo mbo’eharakuéra Nicolino Pellegrini ha Salvador Déntice ndive.
Pytyvõ ome’ẽva arandukuaápe
Conferencia apohára ramo hembiapo tuichava’ekue, oho heta tapicha arandu tavarandu rehegua atýpe, festival, amandaje, seminario, ha simposio mokõipa rasa táva Argentina ha Uruguay-pe. 1961 guive ome’ẽ charla ha conferencia ko’ã ñe’ẽmbyrã rehe “La música paraguaya y sus ramificaciones”, “El arpa paraguaya”, “Nombres genéricos de la música paraguaya”, “La fiesta de la galopa”, “El origen de la música paraguaya”, “Músicas y danzas paraguayas”, “La música paraguaya y su influencia en el Río de la Plata”, “Música y danza paraguaya y la voz espúrea de litoraleña”, “Leyendas y costumbres del Paraguay”, “6x8, signo musical de América Latina”, “Folklore paraguayo”, “¿Qué es folklore?”, “El tirteo verde-olivo: Emiliano R. Fernández”, “Instrumentos musicales del Paraguay”, “Músicos, poetas y artífices de la cultura artística paraguaya”, hamba’e.
Hembiapokue
Umi mbohapysa hembiapokue apytépe ojekuaave “Galopera” (oĩva mbohapy Paraguái purahéi oñemyasãivéva apytépe), “Pueblo Ybycui”, “Las siete cabrillas”, “Añoranza”, “Mi destino”, “Paraguaya linda”, “Guavirá poty”, “`Che morenamí”, “Regalo de amor”, “Ondina del Plata”, “Canto a Itacurubí”, “Morena”, “Rincón guaraní”, “Sé que te perdí”, “Amambay”, “Estrellita”, “Que linda es mi bandera”, “La carreta campesina”, “San Baltasar”, “Cambá la mercé”, “Chokokué kera yvoty”, “Noches blancas”, “Luna de mi Asunción”, “Marizza”, “Punta porã”, “Mombyry guive”, “Chokokue purahei”, “Yo soy purahei”, “Josefina”, “Mansú resay”, “Mi amor guaraní”, “Corazón”, “Arroyito del sendero”, “Volverás a soñar”, “Solita estoy”, “Soledad”, “Mi retorno” y “En una noche azul”, ko’ãva umi hembiapokue tuichavéva.
H
Ymaguare, ehiptoñe'ẽ achegety, ko tai ohechaukava peteĩ kokue.
Alfredo Seiferheld
Ikaria'ype
Ary 1986 omohu’ã doctorado ojapóvo tésis Nazismo y fascismo en el Paraguay. Ha’e tapicha ohayhu añeteva’ekue pe hérava filatelia, ary 1975 jave oguenohẽva’ekue Correos y sellos Paraguayos, ary 1976-pe katu Filatelia, afición sin barreras. Ha’eva’ekue omoñepyrũ ha omotenonde ñepyrũva pe hérava Asociación Filatélica del Paraguay. Judiokuéra ou ypyva’ekue Paraguáipe rehegua omboguapy aranduka ohaiva’ekue hérava Los judíos en el Paraguay, osẽva ary 1981-pe. Kuatiahaipyre ABC Color Paraguái peguápe omba’apo heta ára, upépe oguenohẽ heta haipyre tembiasakue rehegua, heta ko’ã jehaipyre ombyaty Conversaciones Político-Militares ryepýpe. Ha’e omoñepyrũ Editorial Histórica.
Mano
Jepe imitãreve omano, oikove aja ojapo heta mba’e porã mba’ekuaa rehegua. Omano hasy vaipaite rire mbohapy jasypoteĩ ary 1988-pe,omboty rire  mbohapypa pokõi ary (37 años).
Hembiapo
!width=70|Año !width=500|Libros y otros trabajos
Osvaldo Verón
Oikoha rupi og̃uahẽ Ka’aguy Darién, Panamáme; Yvera yvyapasusũ, Corrientes ha Cartagena Colombia-pe, ymave ha’éva’ekue pirata Morgan tenda jeikokue. Oike ka’irãime Revolución Guatemalteca aja, oñemosẽrõ tendota Miguel Idígoras Fuentes.
Chipa
Opavave Paraguái rembi’u teéicha, “Chipa so’o” oreko heta caloría. Péicha oiko ymaite guive ha ojehechaukáma mba’ekuaavete rupive.
Moõguipa ou ko téra
Peteĩva ko tembi’u apytépe ha oiméne pe hevéva ha hetave proteína orekovahína pe oraháva ijapytépe vaka ro’o Guaranime “so’o”, ha pégui ou pe héra “chipa so’ó”.
Aguara guyra
thumb|Aguara guyra Aguara guyra /(latinañe'ẽme: amaurospiza moesta) ha'e peteĩ guyra oĩ Volivia, Pindorama, Kolombia,Ekuator, Paraguái ha Perũpe. Oguereko 18 cm yvatere ha ipohyikue ha'e 30 g.
Cirilo R. Zayas
Guata Ñepyrũ
Don Cirilo R. Zayas rogayguakuéra universitario meme, artista, periodista, mbo’ehára, pa’i ha sindicalista-kuéra. Itúva, ohasa mboyve Facultad de Derecho y Ciencias Sociales, ha’e violinista, flautista ha mbaraka. Ndojeguerohorýi ete ichupe política rehe; “isy, iñangirunguéra ndive odesafía  vía del tren peteĩ convoy oguatávo kuimba’e ha kuña avei armamento-kuéra, omotenondévo umi huelga sindicalista orekóva connotación política Paraguáipe”, omyesakã jehai Autores Paraguayos Asociados (APA)-pe.
Hembiapo
Avei oike ohai composición Zarzuela-pe guarã ha peteĩva, zarzuela paraguaya: Mburukuja, purory Neneco Norton, pñemoherakuãva ko’ã ára peve. Ko’ãva hembiapo purahéipe:
FELICIDADES
Alegre siempre tu corazón
Por tu amor mi palomita.
Que me muero que me muero de esperarte
Que yo sufro por tu amor
Como quieres que te diga bella flor
Jetepyso
Pe Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua he'i jetepyso ñeha'ã ha'e umi mba'e kuéra yvypóra ikatu ojapóva jokoha'ỹ, ha mba'e ypy pe Ñembosaraipavẽ ha'e «opa yvypóra ikatu va'erã oñeha'ã jetepysópe ñemoingoe'ỹre ha ñembosarái hapére, oreko va'erã ñemoirũ, ñepytyvõ ha tekohayhuhápe ha ñeha'ã hápe».
Kuvãju
Kure juehegua omoambue kuvãju he ha reko.
Marangatu jeromandu'a pypegua
Procesión
Ogakuéra avei ijeguakapáva’erã, poyvi, yvoty, isa’y pyahu, oñemopotĩ. Tupão korapýpe térã hesakãháme oiko parque de diversiones ojeheróva avei kermese, upépe oĩ ñemuha, calesita ha carpa guýpe, lotería, dado kaguaka jekutu, aro rehegua, tiro al blanco, baraja, avei ojehepyme’ẽ tembi’u Paraguái, ojey’yva’erã, casa parroquial – pe oĩ jehepyme’ẽrã tataindy, marangatu ra’anga rosario ha mandu’ara opáichagua.
Comisión
Tupãópe oiko ndaha’éiva upepegua, ñoha’anga ha tavayguakuérape g̃uarã: toro ñarõ, kavaju ñani, ype ñembosarái ndokyvéi jave, mba’asyvai, ñemitỹ nosẽ porãi vove avei oiko ñemba’ejerure.
Toro ñemoñarõ
Og̃uahẽva ñandéve España-gui. Peteĩ ava ikamisa ha ikasõ po’íva, isa’y mokõivéva ha ipópe ao pehẽngue pytã omoñarõ hag̃ua tórope ha ipynandi.
Remberto Giménez
Cargo ojupi haguépe arte rehehápe
Ha’eva’ekue orquesta sãmbyhyhára ndekatupyrýva ha oĩ hembiapokue, “Rapsodia paraguaya” ichagua, ojehechakuaahápe armonía ha’e ojapóva ipyahueteha ha tuicha iporãveha ambue tembiapo sinfonía rehegua oipyaháva ambue paraguaigua ijavegua. Violín mbopuha katupyryva’ekue, jepémo orquesta motenondeháramo–oñemboykéramo ikatupyry hague omboguta hagua tembiapo- ndaha’éi ikatupyrypáva.
Hembiapokue sinfonía rehegua oho tetãrayhu rapére, upéichante avei ha’e romántico ha contemplativo. Ambue hembiapokuéra oreko estilo melodía popular ojepyaha porã ha ipu porãva.
Petỹ
Ñemohenda
Kalo Linnéo ohai Nicotiana tabacum, Species Plantarum-pe 1: 180. 1753
Koichiro Matsuura ñe'ẽmondo
Ha upéi, umi tekopykuaa eta, peteĩ peteĩva, oñembohapopaite hína umi opa rupigua ñe'ẽteépe, oporomomandu'aháicha UNESCO Ñemoñe'ẽ Pavẽ Tekopykuaa Eta rehegua ha Hembiaporã Rapépe (2001), Ñe'ẽme'ẽ Mba'e Porã Pokopyrã'ỹ Tekopypeguápe (2003) ha Ñe'ẽme'ẽ Tekopykuaa Eta Rechauka Pysyrõ ha Ñemoingoverã reheguápe (2005).
Opa henda rupi, taha'e tekombo'épe, informátikape, tekombo'e ñepyrữme; taha'e apopyrã oipysyrõtava ñe'ẽ ikangyva ohóvo terã oñemotenondétava ojeporu haguã tekopy joajurã; taha'e ñe'ẽ ha tekojera ñembohaperã, ñe'ẽ ha mba'e porã ñerenohẽrã, tekotevẽ ojehupi yvate, opa rupiete, temimo'ã : "ñe'ẽnguéra tuicha mba'e" !.
Jajesarekóvo Ysyry Paraguái rupive
Paraguái Ysyry
Río Paraguái ojuhu Alejo García ary 1524. Ojeipyso 2.620 km, ipékue 500 m rupi, ha osyry pya'eterei 3 km/h. Heñói mesetal Mato Grosso Brasil-pe, ha ho'áva ysyry tuichavéva ha ipya'éva ysyry Parana. Oipehe'ã Paraguái mokõiha región ojehechaporãva ojoavýva, oriental ha occidental. Umi ára estiaje ikatúva oñemotenonde ha'e jasyapy guive jasypa peve, ha ipukukué ome'ẽ porã umi yga osyry porã haguã mediano calado ha tuichávape.
Pirambujape
pastel mandi'o hérava avei so'ombutuka, ha'e peteĩ mbujape ipoietéva myenyhẽmbyre tembi'u jukýva reheve térã tembi'u he'ẽva, tatakuáre térã chyryrýva. Mbuja'apyte ñemyenyhẽ ikatu ha'e vaka ro'o, ryguasu ro'o, pira ro'o, ka'avo térã yvakuéra. Imbujape ikatu ha'e avati avati mirĩ ku'i, térã hu'itĩ ijapopyre (avati ku'i).
Paraguáipe oĩ ko pastel mandi'o, imbujape mandi'o mante, oñeñembopupu mandi'o juky reheve, ojejypa rire oñembohasa molino rupi, térã angu'ápe. Oñeñembojehe'e mandi'oku'i hu'itĩ reheve, oñemoĩ kure ñandy, juky, ryguasu rupi'a ha avati mirĩ ku'i, oñeñembojehe'a porã ojuehe. Palo de amasar-pe oñembope ha oñemboapu'a. Ha upei, myenyhẽmbyre so'o ndie.
Jajesarekóvo Ysyry Paraguái rupive
Tavusu Okaháre
Orekóva 872 km Paraguay.Oiméva confluencia río Paraguái ha río Negro. Ko'ã tendáre oime frontera mbohapy tetã: Brasil, Bolivia ha Paraguái. Ko'ágã ndaha'evéima ymaguare, ou ramo upe tendáre ojapóva tanino. Ko'ágã ojehecha upépe tavusuntéma.
""Vallemí""
""Concepción (Paraguái)""
Uruguaiana
thumb|left|Uruguaiana ñemohenda
Aka'ẽ para
thumb|Aka'ẽ para. Aka'ẽ para / (latinañe'ẽme: Cyanocorax chrysops) ha'e peteĩ guyra oĩ Pindorama (Pantanal), Paraguái, Volivia, Argentina ha Uruguái. Oiko ka'aguy. Aka'ẽ para ihete ha'e sa'yju, ijatukupe ha'e hovy ha iñakã ha'e sa'y hũ ha hovy avei, heta haguere ndive.
J
Ymaguare, tai I ha tai J peteĩcha, latinañe'ẽ ojapova tai J, ipu omoambue ha ko'ãga tai J oñemoingoeva.
! Heroglifiko ! Hieratika hai ! Proto-semítika ! Henisiañe'ẽ Y ! Gyresiañe'ẽ Iota ! Eturukoñe'ẽ I ! Latinañe'ẽ I ! Latinañe'ẽ J ! Latinañe'ẽ Jj
Tavetã Joaju
Tavetã Joajúpe oĩ 14 yvy pehẽngue paramboypýri, opa niko pe Vyretáña Mburuvi rembirejakue, ko mburuvi ymaguare niko ijyvy apekue pógui peteĩ opaite Yvy apekuégui. Kuñakarai Isabel II omyakã gueteri Tetãnguéra Ñembojoaju ha ha'e gueteri Tetã ruvicha opa umi Ñembojoaju tavetãnguérape.
Refugio Mbarakaju
Geografía
Ko’ápe oĩ yvyty karape mimi ha mbytepekuéra heta yvype oĩ hápe yvu ha ysyry porã porã ha avei ñu ha yvy karugua ysyry guasu Paraná. Ko refugio opytahína peteĩ henda oñembyaipaitehápe opáichagua tekove, ha’éva mymba ha yvyrakuéra renda. Ymave ha’eva’ekue ka’aguy yvate uperire ojeitypa va’ekue ojeipuru haguã pe yvy vakakuéra ñemuñarã.
Mymba ha ka’aguykuéra rehegua
Pe ecosistema oĩva ko Refugio-pe ha’e tenda oikove porãhápe mymbakuéra, ko’ãva apytépe ikatu jajuhu kai (Cebus apella), kuati (Nasua nasua), aguara (Cerdocyon thous); yvy he’õhárupi katu jajuhu carpincho (Hydrochaeris), lobo ypegua (Lutra) ha ikatu avei jajuhu meme ciervo yrupigua (Blastocerus dichotomus), ko mymba porãite opapotámava ohóvo. Ko ciervo-re ojejuhu meme ysyrykuéra rembe’ýrupi, upéicha avei ha’ekuéra oiko mokõi mokõi mante oñondive.
Kapi’ipe porã hetahárupi katu heta oĩ guyrakuéra opáichagua, jajuhu heta mymba’i angujajoguaha hérava, ha upérupi osẽ meme avei jaguaretekuéra rehegua. Oĩ katu ára koo tendárupi katu ojehecha memeteha jekái guasu kokuerére. Ko kapi’i ja’éma va’ekue ha’e pe Panicum maximum oje’eha ha jatopa 90% koichagua memete.
Ko Refugio-pe jajuhu 250 rupi guyrakuéra rehegua, ha ikatu upévare ñamoi mbo’apy kuatia ñemboguapy Paraguáipe guãrã: Anhima cornuta, Picummus albosquammatus y Schistochlamys melanopis.
Zonificación
Zona de Núcleo: tendakuéra avakuéra omo’ambue mimíma haguérupi (ko’ãva apytépe oĩ mbohapy núcleo ndaikatúmo’ãiva jajavy ha ha’eva ko’árupiguánte). Ko Reserva oguereko mirador panorámico, ikatuhárupi jahecha ka’aguykuéra oĩhárupi, avei yno’õguasu pe embalse rupive oiko va’ekue. Jehe’a guasu oikóva ko’árupi ka’aguy, yno’õ guasu ha ko yvy porã jajuhúva katu ombotuicha tuichave ko’ẽ ko’ẽre ko tenda iporãitéva.
Z
Tai Z ha'e tai mokõipa poteĩha, pundie porundyha latinañe'ẽ achegety, tai pahague, karaiñe'ẽ achegety avei, tai mokõipa poteĩha ha pahague. Avañe'ẽ achegety ndoguerekói ko tai, ipu ikatu ohechauka tai S, ko tai ikatu oguereko heta pu heta ñe'ẽme. Z héra karaiñe'ẽme Séta (Zeta).
Villeta
Economía
1930 peve ojekuaa opavévere ohepyme’ẽre ambue tetãme narã ygarenda guive, ko távape oĩ 19 apopy tuicháva: Oguereko peteĩ ygarenda ysyry guasu Paraguái ári ha upégui hoguera umi tembiapokue ojehepyme’ẽ hagua ambue tetãme yga rupive. Ojekuaa opa rupi ohepyme’ẽre narã ambue tetãme ygarenda guive, sa ro’y XX paha peve.
Isaac Newton
Sir Isaac Newton (4 jasyteĩ ary 1643-pe – 31 jasyapy ary 1727-pe) ha'e akue peteĩ mba'erekokuaahára, arandupykuaatyhára, tupãjekuaahára, moheñoiha, alkimista ha papapykuaahára tetã Ingyatérra pegua.
Villeta
Villeta che táva
Ko táva opyta tape ohova Paso de Patriape, péicha rupi ojeguereko pe ojoaju hague ñe’ẽmbyry tenondete oĩva ñane retãme Villeta - Paraguay ndive. Ko mba’e pyahu ojekuaayka ypy jasypakõi su poapysa poteĩpa mbohapype (12-1863) ha oho hese yvygotyo ñorairõ guasu aja (1870).
Ygarytaha'i
Jajesareko ramo oñemyanyhẽha narã rehe oñemyasakava’erã pe mba’eruguasu ygarata rehegua hyepýpe oñembojo’apa ojuehegui upevarã ojepuru mba’epyaha itanainimbo guigua ha ãva pa’ũme oñemoĩmi umi mba’e oguahẽ tenondeva, ko’ã mba’e ojejapo ponoike pe ipohyikue rupi ombopepa umi narãitape.
N
Oĩ avei ko tai Ñ, ND ha NT.
Anambe hovy
thumb|Anambe hovy. Anambe hovy / (latinañe'ẽme: Pachyramphus viridis) ha'e peteĩ guyra oĩ Pindorama, Paraguái, Volivia, Argentina, Gujána, Venesuéla ha Uruguái. Oiko ka'aguy. Anambe hovy hete ha'e morotĩ, ijatukupe ha'e sa'yky ha iñakã ha'e sa'y hũ ha sa'yky avei.
San Lorenzo tavao ñe'ẽme'ẽ pytyvorã avañe'ẽre
Irundyha
ATENEO ome'ẽ iñe'ẽ oipytyvõtaha ñe'ẽ jeporurãme San Lorenzo-pe ko'ã mba'épe:
14 jasyteĩ
14 jasyteĩ ha'e parundyha ára arygua.
Hande Yener
Makbule Hande Özyener jekuaáva Hande Yener (12 jasyteĩ, 1973, Istanbul, Tuykia) ha'e peteĩ opurahéiva Tuykia.
Refugio Pikyry
Geografía
Ha’ehina peteĩ área rehegua Faja de Protección del Embalse ryepypegua ñeñamindu’u ñepyrũgua ohechaukáva tekotevẽha ko tenda ha’e oike aveiko programa de Conservación, oguereko haguére hetaiterei mba’e porã ikatu va’erã omoirũ ha omoañeteko corredor biológico ha’éva pe oje’eha poligonal Envolvente rehegua, Refugio Mbaracayú guive Refugio Tati Yupí peve.
Clima
Ara hakukué ohupyty 21ºC ha 22 ºC rupi, pyharekue katu ho’ysãiteve katuete arakuégui, upéva oikohína Araro’y oguãhe vove.
Zonificación
Zonas de Núcleo: tendakuéra avakuéra omo’ambue mimíma haguérupi  (ko’ãva apytépe oĩ mbohapy núcleo ndaikatúmo’ãiva jajavy ha ha’eva ko’árupiguánte).
Rrúda
Rrúda pohã ñana hogue rovyũ morotĩ ha michĩ mimíva, hyakyã mbaretéva. Ojepuru mitã ndive, ojeity ha ojejuka hagua sevo'i ha oñemondýi hagua mba’e aña ogahágui.
Mauricio José Troche
Reconocimiento
Capitán de Urbanos Mauricio José Troche-pe oñeme’ẽ oñangareko hagua peteĩ cuartel Paraguay pegua, oĩva ysyry guasu ykére, ha’éva pe imbaretevéva  casa de Gobierno ypýpe. Pépe oĩ heta hapichakuéra ñorairõhára España-gua, oĩva tendota ykére.
Andrés Barbero
Ohesa'ỹijórõguare ha ipytyvõ avano'õme
Ary 1940 guive oĩ ambue tenda: Sociedad Indigenista del Paraguay, Sociedad Etnográfica del Paraguay, Instituto Paraguayo de Investigaciones Históricas, ko'águi osẽ upe rire Academia Paraguaya de la Historia ha avei Sociedad de Cultura Guaraní.
Para Yvy mbytépe
Para Yvy mbytépe ha'e peteĩ para oĩ Paraguasu Atlántiko, ijykére ojejuhu yvate gotyo Europa, ñemby gotyo yvate Afrika ha kuarahyresẽ gotyo kuarahyreike Asia, oguereko heta ypa'ũ guasu. Ituichakue ha'e 2.500.000 km². Y ku para pegua osẽ paraguasu Atlántiko-pe ypo'i Hivyraytã rupi, ha para Pytãme, y hasaha Sues rupi. Y para Hũ pegua osẽ avei para Yvy mbytépe ypo'i Vóyhoro ha Ndandanelo rupi.
Mbojuapy:Tavapy Paraguay
link=https://gn.wikipedia.org/wiki/Ta'%C3%A3nga:Asunci%C3%B3n_-_Barrios.png|centre|frame|Tavapy Paraguaýpe
Pachuca de Soto
200px|thumb|Pachuca Táva
Kamby ryru jere
Kamby ryru jere ha'e mba'asy ojeíramo ojoehegui so'o mitã retere. Ko mba'asy ogueru py'a hasy, tye rasy, tye, py'a jere ha mitã ombojevypa ho'úva. Oje'e ko mba'asy omombykyveha mitã retyma peteĩva; ha pohãnohára chae oikuaa ha omonguera ha iñarandu ka'aty rupive. Oñepohano ñembo'eñemi ha ojepichy hierba buena, salvia ha mandarína roguépe, avei manzanilla raỹi rykuerépe.
Tatapu'ã'ỹ
Tatapu'ã'ỹ ha'e peteĩ Apỹi Kimi rehegua, Mba'etĩ Marangatu, ndoguerekói sa'y ha hi'átomokuéra ha'e 18.
José Luis Appleyard
José Luis Appleyard heñói Paraguay Paraguái Retã Táva Guasúpe, Paraguái, 5 jasypo 1927-me.
Pytundyry apojovai'ỹ
Umi pytundyry apojovai'ỹ:
Tekovekuaaty ñemohenda
Tekovekuaaty ñemohenda ha'e pe rysýi omohenda opa juehegua (mymba-ka'avo), oiko térã amyrỹi, oĩ yvóra.
Ko ñemohenda ãgagua heñói ary 1753 Carlos Lineo rehegua, ko kuimba'e omohenda opa juehegua oikova.
Pohã ñana
Mandu'apy
Ohai Matilde Galeano
Aguapeaso
Aguapeaso, ha’e guyra Jacanidae ojoatygua, oikóva jepi yvyapasusũ oĩva Sudamérica ha Panama tetãme.
José Asunción Flores
Guarania guerojera
1925-pe, heta omyatyrõ rire peteĩ Paraguái pumbasy tuja hérava Maerãpa reikuaase, oñepyrũ omba'apo peteĩ purahéi pyahúre, ombohérava Guarania. Hembiapo ypyva'ekue Jejui. Ko género pyahu rupi ohekava'ekue ha'e ombojoajúvo paraguaiguakuérape purahéi rupi. Upe riréma Flores oñe’ẽvo hembiapo pyahu rehe he'iva'ekue:
Heta hembiapokue omoĩ disco-pe Moscu-pe, umi tapicha iñarandúva pumbasýpe Rusia-gua ndive. Aty ojepersegui ha ojejopyvaiva'ekue ryepy guive, Partido Comunista de Paraguay, Flores akóinte oku’e ombopepo hagua ikera yvoty.
(De Manuel Ortíz Guerrero y José Asunción Flores)
mborayhu ha yuhéigui amano mbotáma ko'ape aguahevo
He'íva nde rehe lo karia'ykuéra pe imandu'aha rupi,
Teñói
Teñói ha'e mymba ha ka'avo jeikove iñepyrũ, mymba osẽ isy membyryru pegua térã osẽ tupi'a pegua jave, ka'avo osẽ yva ra'ỹi jave avei. Yvypóra heñói ojemboherava membyrã.
Arapasu hovy
Ko arapasu hovy - (Dendrocincla turdina), ha'e peteĩ guyra juehegua, juehepehẽ Furnariidae pegua. Ko guyra oikove kuarahyresẽ Ñembyamérikape.
Juehegua rekovety
Juehegua hekovety (Orden (biología)) ha'e peteĩ vore tekovekuaaty ñemohenda pegua, jueheguasã ha juehepehẽ mbytépe.
Ko mba'e omohysýi mymba térã ka'avo térã ambue tekove oĩ juehepehẽpe.
León Cadogan
Imitã rusúrõ ha imbo'epy
Oñemboja umi tapicha ñande ypy Mby'akuéra ndive; ko jejuhu kóvagui ndaikatu mo'ãvéima ojei ha ogueraha meme ichupe hendivekuéra oikuaa porã haguã ko'ã tapicha aveve voi oikua porã'yva araka'eve.
Ohai va'ekue
Ordenanza municipal 9513/76 rupide peteĩ tape barrio La Residenta o karai arandu réra. Kóa ha'ehína mbohapyha paralelo norte gotyo tape calle Teniente 1º Cáceres Sanabria gui, oñepyrũ tape guasu Transchaco-pe ha  este-oeste gotyo oho.
Tekoha
Oĩ tembikuaaty oñemoarandu hag̃ua tekoha vorekue opaichagua, tekohakuaa oipyguaráva mba'éichapa umi oikovéva ojokuaa ha oiko oñondive, tekovekuaaty katu ohesa'ỹijóva opa mba'e tekove rehegua, ha mba'e omoingovéva rehegua, taha'e ha'éva yvypóra, mymbakuéra ha ka'avo; oĩ avei mba'erekokuaa omohesakãva mba'éichapa oiko ñande arapy.
Karíve
Umi Európa retãygua oguahẽ mboyve, Karíve ypykue opaichagua ha hetáva, ypa'ũnguéra oiko hikuái, umíva apytépe oĩ akue tainokuéra, arauakokuéra ha iñeringuéra.
Petỹ'ỹ Ára
Apytu'ũroky ñanesãso hag̃ua petỹgui
TFI oipotávaniko oñemboguejyve ha oñembogueve ohóvo mba’asy ha mano oikóva petỹ puru (pita, pyte, su’u, hetũ) rupive ha, upekuévo, pe tembiapo guasu rupive ñañangareko hag̃ua tekoresãire ko’ág̃a ha tenonde gotyo. Upéva jajapórõ, upéi nañambyasymo’ãi pety puru rapykuere ky’aite taha’eha’ehápe: tesãi, avano'õ, tekoha ha mba’erepýpe. Petỹ puru ojuka ipuruhárape ha avei upe oipuru’ỹvape.
Ajajái guyra pytãngy
Oñemohenda Orinoco yvytuaku gotyo, yvyturo’ysã gotyo Caicara yvyturo’ysã meve. Ñu, ka'aguy ijyvyapasusũ oĩháme ha yparágui iñag̃uĩva.
Japeusa, vícho, yso, jatyta, kururu, pira, ñunundi’a ha opáichagua ta’ỹi.
Paranãmbuka
Paranãmbuka (peroñe'ẽme: Pernambuco) ha'e peteĩ tetãvore Pindorámape.
Máxima Lugo
Tito Chamorro ohenóikuri chupe omba’apo hag̃ua “La clase de órgano”-pe, oisãmbyhýva Juan Carlos Maneglia. Upéva oĩkuri umi hembiapo paha apytépe. Hekove pukukuépe ohayhu ha omomba’eguasu opaite hembiapo ha ñoha’ãnga ojapóva. Oiko opavave hapicha mba’apohára pehẽnguéramo, ha upéicha avei, hekove potĩ, kuñaháicha, opytáma techapyrãrõ opavave ñane retãyguápe g̃uarã. 13 ary oguereko guive he’i ñe’ẽpoty, ojapo avei ñoha’ãnga, omba’apókuri pukoekuérape ha avei opurahéi. Ombosako’i ha omoheñoi Revista Folklórica Femenina, oĩjepe hetaiterei vy’aguasúpe ha avei heta tekora’ã jehechaukápe.
Tyeguy
thumb|200px|Tyeguy ro'o. Tyeguy ha'e peteĩ tete pehẽngue yvypóra pegua ha mymba pegua oĩva pyti'a guýpe ha tumby ári.
Jyva'anga
thumb|200px|Jyva'anga Jyva'anga ha'e peteĩ tete pehẽngue ojoajúva ati'y ha gotyo jyvanga.
Haumea mbyguaikuéra
Ko yvóra michĩ Haumea oguereko mokõi mbyguaikuéra jaikuaáva.
22 jasyteĩ
22 jasyteĩ ha'e mokõipa mokõiha ára arygua.
Adriano Irala
Imitã’i ha mitãrusúramõ
Omenda kuñakarai Zoraida Burgos rehe, ha oguereko mokõ ta’ýra, ha’éva Adriano ha Gerónimo Irala Burgos, mokõvévagui oiko karai aranduete ohai va’ekue heta mba’e kuaaukapyrã.
Hekove profesional háicha
Motenondehára ha caudillo mbarete raka’e mba’e porã rehegua, ha omoheñói ambuekuéra político-ndi Liga Nacional Independiente, pe partido oposición-gua oñemboguata va’ekue 1928-pe.
Ha’e rupi karai jeroviapy a avei ha avei arandu ndoguevíriva avavépe umi ha’e oikuaa porãvagui, ha ndojojáiva Gobierno política-re, oñemosẽ kuri hetã teégui, ha ikatu haguépe ou jey karai doctor Eusebio Ayala ojupi rire mante tendota guasúramo ñane retãme
Hembiapokuéra
“Cruzaré por la vida como buen peregrino
Samogitiñe'ẽ
Samogitiñe'ẽ (žemaitiu kalba) hína ñe'ẽ Európape. Samogitiñe'ẽ ko Baltika ñe'ẽkuaatýgui. Oñeñe'ẽ Samogitia-pe, ko'ágã Lituáña retãme.
Mása
thumb|Peteĩ [[kilogramo másagui.]] Mása ha'e pe oha'ãva mbovýpa mba'e retakue oĩ. Oipuru kilogramo oha'ã hag̃ua. Techapyrãme, peteĩ yvyty imása tuichavéva peteĩ itágui. Mása ndaha'éi pohyikue.
V
Tai V ha'e tai mokõipa mokõiha, pundie papokõiha latinañe'ẽ achegety pegua, karaiñe'ẽ achegety tai mokõipa mbohapyha. Avañe'ẽ achegetýme tai mokõipa poapyha, ambue ñe'ẽme ipu hechauka V, avañe'ẽicha térã tai B.
Guarani ñe'ẽjoaju pypegua
Guarani ñe'ẽjoaju pypegua
Teroñe’ẽ pypegua
3.2.2. Moĩmbaha Teróva: Ha'e pe tero omoambuéva terópe. Mokõive oĩva’erã ojoykére. Techapyrã:
Teroñe’ẽje’éva pypegua
4.2.1. Moĩmbaha mbohasapyréva: Ha’e pe ñe’ẽ térã ñe’ẽ aty ho’áva ári ñe’ẽtéva mbohasapyréva remiandu. Ha’e avei pe ombohováiva porandu “mba’épa”.
Araka
Araka  (Ara spp.) ha'e peteĩ guyra jueheguaty, guyra tu'ĩ (Psittacidae) juehegua, del juehegua hekovety herava Psittaciformes pegua, oguereko 14 gua'a juehegua (6 omanoma), yvyrusu Amérika pegua, oikoveva ka'aguy Méhiko guive yvate kuarahyresẽ Argentina peve.
Leonardo da Vinci
Leonardo da Vinci hembiapo mba'eguasuvéva ha ojeikuaavévaniko pe ta'ãnga hérava La Gioconda (Mona Lisa) ha Rambosa Paha (L'Ultima Cena), ha'ãngahaipyre herakuãvéva niko pe Kuimba'e Vitruviogua.
26 jasyteĩ
26 jasyteĩ ha'e mokõipa poteĩha ára arygua.
Overa
Overã ha'ehína peteĩ táva Argentina retãme, yvatévokuarahy resẽ gotyo. Oĩhína tetãvore Misionesme. Ko távape oiko 55.548 áva (2001 ary).
Justo Villar
thumb|200px|Justo Villar
Ever Hugo Almeida niko upe oisãmbyhyñepyrũva chupe. Ary 2001-pe, Justo Wilmar Villar oñehepyme’ẽkuri ha ohasa Libertad-pe. Upépe ohupytýkuri iñirũnguéra ndive pe ñeha’ãru’ã ary 2002 ha 2003-pe, Gerardo Martino ñesãmbyhy rupive, ko’ág̃a oisãmbyhýva Paraguái retã atyha poravopyre.
Ko ary 2011-pe -opávo ko Amérika Ñeha’ãru’ã- Justo Villar opytáta Argentina-pe, oha’ãvo Estudiantes de la Plata-pe.
Pehẽ'a
Pehẽ'a ha'e peteĩ vore tekovekuaaty ñemohenda pegua, tavetã ha jueheguasã mbytépe.
30 jasyteĩ
30 jasyteĩ ha'e mbohapypaha ára arygua.
Castro Alves
Ojekuaa hembiapokue guasu ha herakuã porã, pe Pindorama Ñe'ẽ Amandaje omoĩ pe Apyka 7ha Castro Alves Ñembojárare.
Basílio da Gama
Hekove
Ary 1760 ha 1766 mbytépe oheja chupe oike pe Rróma Ñe'ẽ Amandaje Guasúpe (Accademia dell'Arcadia), ñe'ẽpapára Michel Giuseppe Morei rupive, oñembohéra "Termendo Sipilho".
11 jasykõi
11 jasykõi ha'e irundypa mokõiha ára arygua.
André da Rocha
André da Rocha ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 1 216 áva (2010 ary).
Yperana mburuvihára
Yperana mburuvihára - (Aptenodytes forsteri) ha'e peteĩ guyra yperana juehegua oiko tenda ro'ýpe, jueheguaty yperana tĩmbukúva pegua.
Yperana
Yperana (juehepehẽ Spheniscidae, hekovety Sphenisciformes) ha'e umi guyra aty yguasupegua, guyra juehegua ndovevéiva, oikove mante ñembyete gotyo ñande Yvýre.
Yperana iñakãyvotýva
Ko aty ha'e jueheguaty tuichave yperana pegua.
1894
1894 - ary
Changái
thumb|Táva Changái. Changái (omoñe'ẽva shang-jái chinañe'ẽ: 上海, pinyin: Shànghǎi) ha'ehína táva tuichaveva China Tekoha Tetã pegua, opyta kuarahyresẽ gotyo retãme.
1879
Omano'akue
...1878-1879-1880...
Bento Gonçalves (Rio Grande do Sul)
Ko távape oiko 107.341 áva (2010 ary). Ko táva opyta 109 km tavaguasu Porto Alegre pegua, tetãvore Rio Grande do Sul itavusu.
1900
Joaju
...1899-1900-1901...
Tembetary
thumb|200px
Ky'ỹi
thumb|Ky'ỹi yva. Ky'ỹi ka'avo yva tái, Amérika pegua. Yvypóra oipuru ky'ỹi yva oñembohe hag̃ua tembi'u.
Pitogue
thumb|250px|Pitogue
Tekotevẽ Tenonde Paraguái retã mba'e
Vore I
Artículo 9: Yvypóra rekosãoe¥ ha jeiko kyhyjeoe¥* rehegua Mayma yvypóra oguereko derecho oñeñangarekóvo hese ilibertápe ha kyhyjeoe¥re oiko hagua. Avavépe ndikatúi ojejopy ojapo hag̃ua Léi omandaoe¥va, térã ojejoko chugui ojapóvo Léi oproivioe¥va.
moakãha IX: Derecho Económico ha Reforma Agraria rehegua
Yperana jehaipy
Yperana jehaipy (Spheniscus) ha'e umi guyra yperanaicha jueheguaty; oguereko 5 yperanakuéra juehegua.
Fernando de la Mora (Paraguái)
Clima
Arahaku java oguahẽ 40 °C –pe pe hakukue ha ro’ýpe 0 °C-pe.
Rigoberto Fontao Meza
Mba'e oikóva ome'ëva ñembyasy
Rigoberto Fontao Meza imbo'ehára José Asunción Flores, irundy ary imitãve chugui, tekoayhu mbarete ha teko johéipe oiméva ha orek´´ova joyke'ỹicha chupekuèra, umi tembiapo ára ha ára omboguatáva purory ñemoherakuãvo; ko'ãva mbytépe oñemomba'eguasu umi jehai guarania omoñepyrüva ko maestro, ijapytépe India.
Fernando de la Mora (Paraguái)
Arte y cultura
thumb|300px|right|Teatro Municipal Fernado de la Mora oguereko ñoha’angao tuicháva ojehechauka hápe opa mba’e iporãva ñane retãmegua ha hetave mba’e. Ko tavaguasúpe oñembo’e ñoha’anga, jeroky, ñe’ẽpoty ha ambue mba’e. Oguereko peteĩ museo opytáva peteĩ óga ymaguarépe Municipalidad ykére.
Tupão
Ary 1 942-pe oñepyrũva’ekue ojejapoTupão Medalla Milagrosa. Ko Tupão ojejapo’akue avakuéra ñepytyvõme, umíva apytépe oĩ Pa’i Enrique José Velman omoñepyrũva’ekue omotenonde ko Tupão. Ha’e oipuru ñepyru avei aranduka oñemboguapyhápe mitã karai oikóva upépe; ko aranduka ojeguerko ko’agaite peve.
Kuñakara Teodosia Vda,. De Gómez ome’e ñepyru’akue itapu. Taangakuéra: pasión, ornamentos, estaciones ha sagrario ome’e Florentín Peña rogaygua oguerúva hikuái Argentina-gui.
Refugio Karapa
Geografía
Ijerére oĩ heta yvyty ha yvy ipyko’ẽvaipáva ojupi térã oguejýva, yvy rehegua ha’ehína pe ojeheróva latosol pytã oho ñai’ũ gotyo.
Tejurusu
Tejurusu (Dinosauria, δεινός σαῦρος, ) ha'e opa mymba pujase'orekova otyryrýva juehegua hekovety oikova va'ekue yvýpe, oikova akue 160 sua arýre vove, mymba ojuavýva, ikatu iguasuete térã michĩmi aveinte.
Reserva Limoy
Itaipú yno’õ guasu
Ko yno’õ guasu katu nomo’abuéi ko jeréregua yvy jahechaáicha añónte, avei mba’apo ñemitynguéra rehegua oñemombyta avei tapykuépe ha ohasa hi’ári tembiapokuéra turístico kuéra rehegua.
Zonificación
Oĩrupi tapichakuéra oñembokatupyryva arandu ko’ãga rupi área protegida rehegua, ko refugio oñemboja’o kuri heta hendáicha ikatu hagãicha oñeñangareko porãve hese. Ko’ãva apytepe jajuhu:
9 jasyapy
9 jasyapy ha'e papo porundyha ára arygua.
Eligio Ayala
José Eligio Ayala heñói Mbuyapeýpe, tetãvore Paraguarí irundy jasypakõi ary 1879, peteĩ español hérava Mariano Sisa ha ambue paraguaya Manuela de Jesús Ayala. Ijoyke’y ikõingue hérava Emilio de Jesús Ayala ha Eliseo ru joyke’y, Juan Pablo, Juan Bautista ha Manuel Sisa. Abelardo ru, ña Rosaura González memby ha Anastasia, Candelaria Duplán memby.
Su Vida
Oñemoarandu ñepyrũ itávape ha upéi oho Paraguarípe. Ary 1897 oike Colegio Nacional de la Encarnación, oĩháme itúva joyke¡y José del Rosario Ayala, omotenondéva upe mbo’ehao, kóva ome’ẽ chupe pa’u omomgakuaa hagua imba’ekuaa, ome’ẽ chupe viru mbo’ehaópe guara, itúva ndaikatúi rupi.omohu’ãvo pe tercer curso, ova Paraguaýpe oike hagua Colegio Nacional de la Capital-pe, omohu’ã haguépe ñemoarandu mitãrusu mbo’ehaópe, oñeme’ẽ haguépe chupe peteĩ beca del gobierno.
Tetãvore Santa Cruz
thumb|right|200px|Santa Cruz Ijeskudo. Tetãvore Santa Cruz ha'e peteĩ tetãvore kuarahyresẽ gotyo Volíviape.
Luis Alberto Riart
Obras
Umi ary 1935 ha 1936 pa'úme ha'ekuri ministro de Relaciones Exteriores de Eusebio Ayala, kóva mboyve pe 12 jasypoteĩ ary 1935 jave, omboguapy héra pe tratado (Riart- Elío) jeikoporãrã Bolivia ndive. Pe 21 jasypokõi ary 1938 jave omboguapyjey héra pe tratado de paz, amistad y límites. Ary 1939-pe ojupi tendotáramo tetã Paraguáipe pe 15 jasypoapy jave, general José Félix Estigarribia oĩ ypyrõ guare.
Principios con pocas luces
Pe 8 jasypoapy ary 1904 jave ohova'ekue tetã Argentina-pe oñepyrũ rire mba'evai oĩva motenodeháragua ndive opava'ekue ñorairõme. Oĩva'ekue pe pacto de unión ej'évape umi cívico y radical ndive oikova'ekue, upe mboyve oikekuri pe comisión central-pe. Ary 1928-pe oho jeporavo apytépe convención ipartidope ha opyta tapykuépe michimirõ jepe.
Kosovo
Kosovo (sérviañe'ẽme: Косово; avañañe'ẽme: Kosova térã Kosovë) ha'e peteĩ tetã oĩ Europa. Ohupyty sãso 17 jasykõi, 2008pe.
Refugio Tati Yupi
Ko Refugio Biológico de TATĨ JUPI hérava oĩ táva Hernandarias, tetãvore Alto Paraná, Paraguái, ysyry guasu Paraná rembe’y akatua gotyo, ha’ehína umi poapy ojeporavóva reserva ecológica-rã Itaipú ohejáva, kóva ha’e represa tuichavéva arapýpe, Paraguái ha Brasil pa’ũme oĩva. Ko tenda oguereko 2.245 ha.
Fauna y flora
Ka’aguy karape oĩháme katu pe hetave jahecháva pa’úme ikatu ja’e umi mirtáceas, ñangapiry, yva poroity y guavirá, avei kanelon, ka’a vera, ka’a viju.
Oguereko avei yvyra ijyvate mbytéva 3 ha 7 m. Ñanandy javoráipe katu oĩ hetaichagua yvyra michĩvéva, koãva ha’e: yvyra hovy, molle’i, kokũ, sapirangy, chirca.
Tetãnguéra Yvy ape ári
Ko kuatiaroguépe ojejuhu peteĩ tysýi oñemohendahápe opaite tetã hekosãsóva.
Chípere
Chípere ha'e ypa'ũ tuichave mbohapyha oĩva Para Yvy mbytépe, Sisilia ha Seyndeña rire. Chípere ipukukue ha'e 160 Km.
Chípere omboja'ova 6 tetã'i: Nicosia, Famagusta, Kyrenia, Larnaca, Limassol and Paphos.
Julián Alarcón
Hembiasa pahàpe
Omano Paraguaýpe pe 19 jasypoapy ary 1957 jave.
Ñorairõ Malvina peguare
thumb|Ñorairõ Malvina peguare. Ñorairõ Malvina peguare ( - inglyesñe'ẽme: Falklands War) ko ñorairõ niko oiko kuri Argentina ha Reino Unido ndive amoite ñembygyotyo Paraguasu Atlántiko ypa'ũnguéra Malvina, Georgia ha Sándwich-pe
Jahei'ỹ
thumb|Jahei'ỹ. Jahei'ỹ ha'e peteĩ temiandu ha peteĩ teko marangatu oipytaso peteĩ mba'e  omoñeko'õva, máva jahei'ỹva opu'aka ñaña ha pochy, ipy'aporãva ha ohechakuaava.
Tapi'itĩmbuku
Tapi'itĩmbuku tuichavéva japipyre oguerekóva akue 11.000 kg (Angola retãme, 1956), ha 3,96 métro yvatekuére.
Iñakã apytu'ũ ipohýi 5 kg, iñakã apytu'ũ ituichavéva opa yvy ape pegua. Inambi ituichava avei ha ipire poguasúva ha hũngýva.
Veinticinco de Diciembre
Ñepyrũrã yma, ymaite; ary 1800 rupi oho ypy Veinticíncope mayma paraguáigua oñangarekóva mymbáre ha omba´apóva oñemitỹ kokuépe opáichagua mba´erepyrã ha tembi´urã avei. Upérõ ko tenda ojehero Tava´i. Ohasa rire heta ary oje´e avei chupe "Cenizal". Ha upéima oñembohéra ko´ag̃aguáicha. Oĩvoi peteĩ purahéi hérava "Querido Veinticinco de Diciembre", españa ñe´ẽme.
Tembiapo ha Mba´erepy Rehegua
150px|thumb|Karreta veinticíncope Ko tenda kóvape ningo oñeñemitỹ kumanda, avati, mandi´o, sésamo ha avei ojejapo escencia de Pettit Graïn. Oñemongakuaá jety, merõ ha sandía ojehepyme´ẽ hag̃ua upéi ñemuha guasu oĩva Paraguaýpe. Upéicha avei oĩ heta takuare´ẽndy, petỹndy, mamónety ha pakovaty. Hetaiterei oĩ vaka, kure, ryguasu, ovecha, kavaju, guinea ha ambue mymba oñemongakuaáva tembi´urã ha ojehepyme´ẽ va´erãichagua avei.
Amaral Ferrador
miniaturadeimagen miniaturadeimagen|Poyvy
Maua
Maua (poytugañe'ẽme: Mauá) ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulope. Ary 2014-pe oguerekova 448.776 tavayguakuéra.
Netúno mbyguaikuéra
<br style="clear:both" />
Jaguapytã
Jaguapytã térã Jagua pytã ha'e peteĩ mymba okambúva ha ojoguáva jaguarete, so'o'úva, mbarakajarundi, opaite Amérika pegua. Oikove Kanatã retã guive yvytyrysýi Andes ñemby gotyo (Argentina) peve. Okaru oimeraẽ mymba okambúva michĩ, guasukuéra, kavarakuéra, vakakuéra, kavaju michĩ ha ovecha, ikatu ho'u anguja avei.
Yvauru (táva)
Yvauru (poytugañe'ẽme: Bauru) ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulope. Ary 2010 ko táva oguerekova 348.146 tavayguakuéra. Yvauru hera ou tupiguaraniñe'ẽ ha he'ise "Yva mba'euru".
11 jasypokõi
Ára 11 jasypokõi ha'e ára 192ha ary pegua ku Gyregório arapapahápe ha ára 193ha umi ary hekope'ỹme. Amo 173 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Fernando de la Mora (tekove)
Kuimba’e ñembo’epy oguerekóva personalidad ojehecharamóva oreko rupi oñemboja umi familia viru heta ha arandu oikóva Buenos Aires-pe. Ha’e avei kuri peteĩva umi oformava upe élite rural michĩmi Paraguaýgua.
Homenaje
Fernando de la Mora oheja va’eku’e mokõi kuatia haipyre arandu: “Bando del 6 de enero de 1812” ha “Instrucción para el Maestro de Escuela”.
American Broadcasting Company
American Broadcasting Company (ABC) ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Japopapyre 15 jasypo 1943-pe.
Mbo'ehaorusu Harvard
Heta kuatiañe'ẽ herakuã ha ambuéva he'i mbo'ehaorusu Harvard ha'e mbo'ehaorusu porãvéva opa Yvýgui.
Coronel Luís Irrazábal
Iguata ñepyrũ
Ary 1922, okapúvo revolución chirifista  batallón omotenonde odefendévo gobierno legalmente omopyendáva.
Mombe'u mbykymi
Ko'ã condición orekóva ipersonalidad-pe, tuicha oñemomba'eguasu ha oĩ poyhu hese oúva subalterno-kuèragui.
Àra kyhyjèpe oimèva
Ary 1928 jave pe unidad odestináva omo'ã haguã área Bahía Negra upèrõ naiporãiete oñemohape apañuãi péva oamenasáva omotenondétaha hikuái ñorãirõ ñane continente gotyo.
Jasyporundy 1932 ary jave, oúvo tetãme, oñenombra comandante umi fuerza omba'apòva sectorl Fortín Nanawa-pe ha, mokõi jasy rire, jasypateïme 1932, oñenombra comandante DI 5, unidad ombosako'ìva Comando boliviano oñepyrũva oataka mbaretépe ko sector.
Ñe'ẽ oitýva hi'ári tukumbo
Posguerra jave, oñenombra agregado militar tetã Buenos Aires-pe, upéi Santiago de Chile gotyo, tetã orekóva gobierno omotenondéva ministro plenipotenciario. Péicha, upéi, ojepytaso gobierno peruano renondépe.
Jehan Albert Vellard
Jehan Albert Vellard (1901-1996). Heñoi Tunes-pe, 1901. Imitã guive mitãrusu peve oiko Hyãsia-pe, oikohague itúva, oñehekombo’ehague pohã (medicina) ha tekovekuaaty (biología), ohupyty tekombo’e ijyvatevéva.
Reserva Itabo
Geografía
Ikorapyhína ohupyty: norte gotyo, Colonia Gral. Díaz, sur goytyo, vakarekoha Loma Porã, kuarahy resẽ gotyo, Colonia  Pikyry ha kuarahy reike gotyo Coloniakuéra Gleba 2 ha Gleba 3.
Mymbakuéra rehegua
Mbikuéra reheguáramo oĩ jarara (Bothrops sp.), coral (Micrurus altirostris), jakare (Caiman latirostris).
Mba’eichaitépa oñemohenda
Oĩrupi tapichakuéra oñembokatupyryva arandu ko’ãga rupi área protegida rehegua, ko refugio oñemboja’o kuri heta hendáicha ikatu hagãicha oñeñangareko porãve hese. Ko’ãva apytepe jajuhu:
Zonas de uso especial: oĩ ko’ápe korapy michĩ mimíva, ojepuru porãva administración-rã umíva, avei kotykuéra mbohupa rendaguã, jekarurendaguã, oguejy haguã avión ha mba’e.
Zonas de Recuperación ha amortiguación: tenda ñanderekoha oñembyaipaitéma haguérupi oĩhárupi heta tavakuéra ijerekuévo oikóva.
Casa de la Independencia
Tembiasákue
300 px|left|thumb|Acceso lateral