cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nicolás Leoz Almirón
Actividad resaltante
Oĩ miembro umi comisión Seguridad ha Fair Play, Emergencia, estudios Estratégicos, ombosako’íva Copa Mundial 2002, ombosako’íva Copa FIFA, Confederaciones ha avei Task Force 2004.
Ary 1971 - 1973 ha 1979 – 1985 peve
Presidente Liga Paraguaya de Fútbol-pe.
Ary 1968 guive 1977 peve
Presidente Club Libertad-pe.
Ary 1957 guive 1977 peve
Avei ha'e:
Burj Khalifa
Burj Khalifa (برج خليفة, avañe'ẽ tai taíre jehasa: Vurj Halifa, opa ñe'ẽme tai taíre jehasa: Burj Khalifa, AFI:bʊɾʤ χalifæ), ha'e peteĩ óga yvateiterei opyta Nduvái távape, Aravia Emiryvy Joajúpe. Oguereko 828 métro yvatekuére, ha'e opa yvy hóga yvatevéva.
Ára 21 jasypokõi ary 2007-jave, atyvete hechaukaha Emaar Properties he'i, Burj Dubai héra yma, ohasa Taipei 101 yvatekuére  509 métrore, opaite yvy hóga yvatevéa ha opaite yvypóra rembiapo yvatevéva ojejapóva. Ára 17 jasyteĩ ary 2009-jave ku Burj Khalifa ohupytu yvatekue tee (828 métro).
9
Tembiasa
== Teñõnon
i ==
Mano
0er
Arai Oort
Umi mokõi arai ambuéva ojekuaáva ha oguerekóva yvága mba'ekuéra Yraryimboypýri ha'e Kuiper Ku'asã ha Apu'a ha'eño, hi'aguĩvéva Kuarahýre Arai Oort-gui.
10
Mano
10er
Arai Oort
Arai Oort, oñembohérava karai mbyjakuaahára Holanda retãgua Jan Oort, oguereko mokõi pehẽngue: Arai Oort okagua, ijapu'avy, ha Arai Oort pypegua, hérava avei "arai Hills", ijapu'aporãva. Umi mba'ekuéra oĩva ku arai ipype yrypy'a, metáno ha amoníako ijejapopy.
Karaikuéra mbyjakuaahára opa tetãgua he'i ku arai oúva umi jaguaveve ha umi sandu'a ojeréva Kuarahýre ha oho jey ku araípe.
1948
1948 - ary.
Wilson óga yvate
Torre Wilson (avañe'ẽme: Wilson óga yvate) ha'e peteĩ óga tuicha oĩva táva Paraguaýpe, Paraguái retãme, Eligio Ayala tapére, Constitución ha Brasil tape mbytére.
1948
Joaju
...1947-1948-1949...
Wilson óga yvate
Ojejogapo ary 1993-jave ha oguereko 107 metro yvatekuére ha 31 píso; mokõipa ary nunga ha'e va'ekue aja Paraguái hóga yvatevéva.
Fernando Pessoa
Fernando António Nogueira Pessoa, ojekuaavéva Fernando Pessoa (Lisimbã, Poytuga, 13 jasypoteĩ de 1888 — Lisimbã, 30 jasypateĩ ary 1935-pe), ha'e peteĩva ñe'ẽpapára ha haihára poguasuvévagui poytugañe'ẽ pegua ha opaite Europa iñe'ẽporãhaipyre pegua.
Ohasa heta imitãme Yvyafrika retãme, ary 1905-peve, oñe'ẽkuaaite akue inglyesñe'ẽme ha oipurukuaa porã pe ñe'ẽ, ohai heta kuatia ha moñe'ẽrã, omba'apo ha ombohasa ambue ñe'ẽme heta mba'e inglyesñe'ẽme. Ohai avei heta ñe'ẽpoty, ha ojapo haihára gua'u heta iñakãme ohai hag̃ua teko oikoéva, ohaíva oikoéva. Fernando Pessoa omba'apoiterei poytugañe'ẽ iñe'ẽporãhaipyre rehe ha avei inglyesñe'ẽ rehe.
Omano mba'asýre ary 47 reheve táva Lisimbãme, ha oheja va'ekue heta tembiapo kuatiáre ndosẽi arandukápe ha ambue ñe'ẽpoty ojecha'ỹijo va'ẽra.
1993
1993 - ary.
Joaju
...1992-1993-1994...
Pateĩ
Papaha 11
Ñandejára
Ñandejára jeroviaha, ánga ipu’akapáva arapypeguáre hi’angapyhy rupive ome’ẽva angapy yvyporakuérape ha oñangarekóva hesekuéra ohasa asy jave, angekói ha angata ombotarova jave chupe ohupytyuka py’aguapy ha opa mba’e porã.
Sixto Durán Ballén
200px|miniaturadeimagen|Sixto Durán Ballén Sixto Alfonso Durán-Ballén Cordovez ha'e 34ha mburuvicha porokuái Ecuador pegua. Ojupi ára 10 jasypoapy ary 1992-pe ha opa iporokuái ára 9 jasypoapy ary 1996-pe.
Pahapy
Papaha 13
Ñana
thumb|210px|Ñana Ñana ka'avo okakuaáva oparupiete, omomgy’áva kokue térã óga jere. Hetã oĩ ijapytepekuéra jaipurúva pohãrã.
Ñemuhã
Ñemuhã mba’erepy renda. Oimeraẽ tape hupyty mba'e viru.
Parundy
Papaha 14
1979
1979 ary.
Joaju
...1978-1979-1980...
2014
2014 - ary, oñepyrũ akue ararundýpe.
Joaju
...2013-2014-2015...
Ka'aguasu (táva)
Ka'aguasu (karaiñe'ẽ: Caaguazú) ha'e peteĩ táva Paraguái retãme, táva oguerekovéva tapicha kuéra ipype tetãvore Ka'aguasúpe, Imbytépe ohasa Tape guasu 7 "Gaspar Rodríguez de Francia". Ko távape oiko 102.610 ava (2008 ary)
Misisípi
thumb|right|200px|Misisípi poyvi.
Misisípi (Ingleñe'ẽme:Mississippi) ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
1891
1891 - ary.
1985
1985 ary.
Joaju
...1984-1985-1986...
Montána
thumb|right|200px|Montána poyvi.
Montána ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Papokõi
Papaha 17
Misúri
thumb|right|200px|Misúri poyvi.
Misúri (Ingleñe'ẽme: Missouri) ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Papo
Papo (15) ha'e pe papaha oúva 14 rire ha 16 mboyve.
Doctor Juan Eulogio Estigarribia
Doctor Juan Eulogio Estigarribia mbytépe tava Paraguái retãme.
Papoteĩ
Papoteĩ (16) ha'e papaha oúva 15 rire ha 17 mboyve.
Paporundy
Papaha 19
Papoapy
Papaha 18
1946
1946 - ary.
Mbohapypa
Papaha 30
Nebraska
thumb|right|200px|Nebraska poyvi.
Nebraska ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Ka'a yvate (Rio Grande do Sul)
Ka'a yvate (poytugañe'ẽme: Caibaté) ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Opyta 487 km táva guasu Porto Alegre pegua.
Ko távape oiko 4.954 tapicha (ary 2010 jave).
1952
1952 - ary.
Joaju
...1951-1952-1953...
Ícono óga yvate
Torre Ícono (avañe'ẽme: Ícono óga yvate) ha'e Paraguái retã hóga yvatevéva, oĩva táva Paraguaýpe, oguereko 137 m yvatekuére ha 37 píso.
Paulo Coelho
Paulo Coelho (Rio de Janeiro, 26 jasypoapy ary 1947-pe) ha'e peteĩ haihára ha momaranduhára Pindorama pegua. Ojekuaa chupe peteĩ umíva haihára guasuvéva pegua Pindorama ñe'ẽporãhaipyre ko'ãgagua. Oĩ avei Pindorama Poytugañe'ẽ Amandaje ipype.
Vânia Fernandes
Vânia Fernandes ha'e peteĩ música Poytugagua. Heñói Funchal, Madeira, Poytugápe, 1985-pe. Jeike Eurovisión 2008 ndive purahéi "Senhora do Mar".
Guembe
Guembe, mbuambe, guaimbe ñañaguasu hakã kangu ojúpiva ambue yvyra rehe ha hi'a hi'upy.
Ñetĩ
Ñetĩ mymba’i ikangue’ỹva, oveve ha ono’õ mba’e hyakuã vaívare, michĩve ñati'ũgui.
2003
2003 - ary.
Joaju
...2002-2003-2004...
Guavirami
Guavirami, guavira pyta, guayubira yvyra ka'aguýpe okakuáva ha hi'a pirekue ojepuru omohỹakuã hag̃ua guaripóla.
Ñembo'esyrỹi
thumb|250px|Ñembo'esyrỹi Ñembo'esyrỹi mba’e máva oipurúva oñembo’e hag̃ua Tupãsýme, ogueromandu’aháramo imemby Hesu reovekue. Oĩ kuña ha kuimba’e omosaíngova ijajúrare.
Eco Reserva Mbatovi
Ko Eco-reserva Mbatovi ha’e peteĩ korapyguasu ijárava ohejáva oñeñanderekohaguã ñanderekohakuérarehe oĩhápe heta mba’e porã oikovéva ñana ha mymbakuéra. Ha’e Primera Servidumbre Ambiental Paraguaigua, oñemboguapy kuatiáre Dirección General de los Registros Públicos-pe.
Opytahína tetãvoreParaguarí, Paraguáipe, yvyty jehe’a Cordillera de los Altos-pe, ruta hũ ári ombojoajúva umi táva Paraguarí ha Piribebuy, ha oforma avei eco-región hérava Litoral Central.
Hembiasakue
Ary 1999-pe, karai Jacinto Santa María ha hembireko Marta González Ayala –mokõve ñanderekoha rahyhúva– oñepyrũ oheka mba’éichapa tenda pe yvytýrupi ikatuhápe opytu’u haguã arandy ru’ãme. Upeichahápe oguãhẽta pe tenda oĩ va Cordillera de los Altos-pe opytáva táva Paraguarí-pe, ikahágui jajesareko umi mba’eporã ojekuaáva yvytykuéra opytáva Pirayú gotyo.
Uperiremínte opytama itavyraívaicha pe mba’e porã oĩva ha avei umi mymbakuéra ha yvyrakuéra uperupigua. Karai Jacinto he’i umi ohecharamóvare ha’eha “mborayhu peteĩ jesarekópe”.
Omongu’égui chupekuéra pe naturaleza-re ñemba’apo ha mborayhu, ojogua hikuá pe korapyguasu ha he’i pe tendare ojeheja va’erãha oñeñangarekohaguã ikatu haguãocha opavave ohecharamo ha oguerovy’a. Upécha oñepyrũ upe ikerayvotykuéra ko’ágã oñemoañetémava, ha héraa Eco-reserva Mbatovi.
Omoñepyrũma ñemoarandu, avei tembiapokuéra pe tendáre ikatu haguãcha oñeme’ẽ ichupekuéra ha omoĩ heta mbsa’e upépe ikatu haguãicha oñemoañete pe eco reserva.
Ary 2003-pema voi omohu’ãva va’ekue umi tembiapo omoañete haguã pe áre protegida ha avei kuatiápe ñemboguapy pe Mbatovi Dirección General de Registros Públicos, Primera Servidumbre Ambiental  Paraguaigua ramo.
Upéva aja katu tembiapokuéra pe reserva-pe ohorei hese ko’ã tapicha mba’e porã kyre’ỹete rupive. Heta ára jevy pe naturaleza ñe’ẽte voi oipytyvõ va’ekue ichupekuéra ikatu haguãicha umi ka’aguy mbytérupi ojuhu haguã umi yvu porã porã ysakã morotĩ asy ha umi y je’a porãite oĩva upérupi ikatu haguãicha ojehecha
Jacinto ha Marta ogueroguata heta tetã ambuekuéra oĩva América Latina-pe (Costa Rica, México, Colombia, Perú y Brasil), ojesarekóvo umi upérupi tenda porã oĩvare ikatu haguãicha oguenohẽ katupyry naturaleza-re ñeñangareko.
Umi tembiapo ha aravo oipuruva’ekue ohupytyka opavavépe heta vy’a ko Ecor Reserva mbatovípe, oipe’a va’ekue hokẽ tekovekuérape jasyteĩ ary 2006-pe
Su paisaje
Ko reserva tuicha mba’e oguerekógui ipype heta mba’e porã jahecha va’erã iporãmbajepéva, avei ko’ape ndahasyiete ñaguãhe haguã. Omeẽ maymavépe tembiapo porã tekombo’epy ambiente rehegua, oĩgui ipyte opaichagua yvyrakuéra ha mymbakuéra korapy ndatuichaitévape ome’ẽva jehechapyrãnguéra Cerro Santo Tomás, Cerro Hũ ha Cerro Perõ guive, kuarahy reike gotyo ñu guasu Pirayú rehegua ha avei Cerro Mbatovi, ko’ápe oĩ jehechapyrã ha’eñomi oguerekóva.
Ñananguéra oñuãva ko tenda ha’e umi osẽva itatýre otyryrýva oguãhẽva ysyrykuéra rupive omyenyhetéva ñananguéragui.
Yvyrakuéra ko’arupiguánte
Ysyry oguerekóva y morotĩ asy iky’a’ỹva gueteri oñemoñepyrũva ko’aruieténte, oiko chuguikuéra heta cascada iporãmbajepéva hembe’ýrupi jajuhukuaava heta ñananguéra Chachi (Cyathea atrovirens) rehegua, upe opapotámava ohóvo, ha avei hembe’yete henuhẽ helecho, culantrillo ha líquenes umíagui. Oĩ avei yvykua oikoreínte va’ekue ikatuhápe jahupyty jepytu’u hupyty’ỹva jepy’amongeta reheve.
Ko’ãva ysyry rembe’ýre jajuhu ka’aguy yvate yvyra guasu gusúreheve, havei jatopáne sa rehegua yvyra ñaneretã mba’éva ha’éva cedro, yvyra ro, urunde'y, yvyra pytã, tajy (lapacho), kurupa'y, peterevy, incienso, guajayvi, amba'y, pakuri, mbavy, timbo, yvyraju, haharati'a, umía.
Avei ojejuhu kuri upérupi heta guyrakuéra ojeikuaáva, umíva hína pe ka’aguy guasu Atlántico Interior pegua; avei heta mboikuéra rehegua ndojeikuaaporãiva rehegua, mymbakuéra, ko’ãva apytépe oĩ agouti paca, akuti sa’yju, aguara’i, tapiti ha heta tatukuéra, ha hetave mymbakuéra.
Ko ecoreserva Mbatovípe ikatu jajuhu cactus ha orquídea kuéra ka’aguy, avei hetaiterei helecho-kuera; ñamaña peteĩbalcón natural guive umi yvyra ru’ã ha opavavete mba’e upe jereregua; avei ñahendu y ha itakuéra ryapu, jajupi ita rembe’ýpe ñanaita ygáu, helecho, ha culantrillo kuéra ombojeréva; upérupi ikatu jajuhu mymbakuéra pypore pyahuete ha jaguatami tapepo’ikuéra rupi, upérupi jajuhu sapy’áta heta yjepo porã porã ha hetave mba’e piro’y porã.
Ikatu haguã kuri ojeipuru tapichakuéra ohommi haguã oguata ha avei omba’erechahaguã, Mbatovípe kuri oñemohenda heta mba’ekuéra pytyvõrãnguéra naturaleza respétope, ha avei ikatuhaguãicha maymavéva oúva guive ko’ápe ovy’ahaguãnte mba’eve ivaíva ojehu’ỹre ichupekuéra, ojapóva chugui tenda eco-aventura-rã ojedeclara va’ekue “De Interés Turístico Nacional” SENATUR (Secretaría Nacional de Turismo de Paraguay) rupive.
Ko ecoreserva-e ikatu avei ñañembovy’a heta mba’e jajapóva jaipuruhápe equipo-kuéra ojegueru va’ekue tetã ambuégui imbarete porãva, ha avei tapicha pytyvõha oĩ memete ñanembo katupyrýva oúva mombyrýgui..
Circuito de ecoaventura “Tapé Saingó”
Ko’ape jajuhu vy’a renda tuichavéva ome’ẽva ko Reserva. Ha’ehína heta tembiapo ikatuva jajapo yvyrakuéra ru’ãme ha oĩ katu yvatevevoi jahasaha.
Ñahendu rire peteĩ ñemoñe’ẽ oñeme’ẽ haguã ñandéve mba’éichapa jaiko ha jaguata va’erã, ñamoñepyrũma jeguata tapepo’ikuéra Yvaropy rupi, orekóva 1.700 m ipukukue, oiva tape tuja ñande ypykuéra oguatahaguérupi, oikuaaukáva ñandéve heta mba’e porã oiko va’ekue opa árape, oñeñangarekóva ha iporãitemíva oje’éva oikohaguérupi póra (Ybaropy).
10 aravo’i jeguata rire, jajejuhu peteĩha desafio tembiaporãme ka’aguykuéra yvate rupi Eco-reserva rupi oĩva. Peteĩ bahiana gua’u ohupytykáva ñandéve ñañembo’ykuaa haguã, ha uperire jahasa peteĩ puente ári ojejokóva mbohapy cabo-pe ñanembohesaráiva jepy’apykuéra hetá jarekóvagui.
Opakuévo ko peteĩha tembiapo jahasa peteĩ puente oñesaingóva yvate jahechahaguãme mba’eporãnguéra, mbohupakuérape omombytu’úva hi’ágã, ha hetave mba’e ikatúva jajapo yvate ñesaingohápe.
Jaguatavévo jahávo jeguata henyhẽtéva opa mba’e jahechava’erãgui, oĩhápe yvu porã porã ha avei iporãmbajepéva y jepo umíva, jahecharamomi avei guyrakuéra aty guasu ha panambi vera porã omyenyhẽtéva ko ka’aguy ha ñu- Japytu’umi porã rire Salto Piro’y  ha pe tape ñandegueraháva pe tuichaitéva ñemañaha naturaleza ome’ẽva ñandéve hérava Itá Chororí.
Tape Saingo vy’arã ne’ĩrã jahechapa. Peteĩ tape yvate jehasaha ñandegueraháva plataforma Canopy peve ikatuhágui umi oúva ikatu oñemombo ha “oveve” 4ª metro ijyvatekue peteĩ ka’aguy ijapysẽva upérupi, tenuyẽva yvyraty ypytũgui, ñesãihápe ysypo acero orekóva 105 metro ipukukue, ha jahechami opa mba’e porã ha ñañandu heta vy’a guasu.
Japytu’urire jerekue Las Cuevas-rupi, ñamoñepyrũ jejujevy, jajupívo tapepo’íre 700 ipukúva. Ñamohu’ã mboyve pe tape, japyta mañaha mokõme, ikatuhápe ñamañami mba’e iporãmbajepéva pe Yvyty Mbatovi guive ha pe ñu guasu Pirayú.
Mba’éicha ñaguãhẽ
Ko Reserva-pe ikatu ñaguaãhẽ "km 72 rupi" tape hóva Paraguarí-gui Piribebuy-peve, yvytykuéra ru’ãme, 10 km rupi távaParaguarí mbytégui.
Ko Reserva-pe ikatu jaike sábados, domingos ha feriado jave. Opavave tembiapo jajapótava ñamombe’uraẽ mante va’era. Ikatu avei jajapo upéva ko’ã mbyryñe’ẽpe: 595 21 44 48 44; 0971 299 250 ha avei 0981 437 526.
Ka'aikára (Rio Grande do Sul)
Ka'aikára (poytugañe'ẽme: Caiçara) ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Opyta 460 km táva guasu Porto Alegre pegua.
Ko távape oiko 5 071 tapicha (ary 2010 jave).
Tape guasu 1 (Paraguái)
Tape guasu 1 heratee karaiñe'ẽme ha'e Ruta Nacional N° 1 "Mariscal Francisco Solano López", ha'e peteĩ tape guasu oĩva Paraguái retãme, ojoajuva tavusu Paraguay táva ñemby gotyo Encarnación. Ipukukue ha'e 370 kilómetro. Ogureko peteĩ térã mokõi mba'yrumýi rape.
Táva kuéra
Táva ha tava guasu 1.000 tavayguakuéra ndie ko tape guasu ohasava yvate guive ñemby peve ha'e:
Velẽ
Velẽ (Áraveñe'ẽme: Bayt laḥm) ha'e peteĩ táva Paletína retãme, upe yvy pehẽngue hérava Sihorytáña-me, ojejuhu amo 9 km ñemby gotyo táva Herusalẽ-gui umi yvyty Hudéa pegua imbytépe. Ipype oiko amo 25 266 tavayguakuéra, ojeipapaháicha ary 2007-pe, umívagui imbyte musulmã ha mbyte ambuéva Hesu rapére ojeroviáva.
Ko táva mba'eguasu hína umi ojeroviávape Hesu rapére, he'ígui upe Tupã ñe'ẽngue ryru ko táva ha'e voi Hesu Nasaregua itáva reñóiha, he'iháicha Marandu Lúka pegua ha Marandu Matéo pegua.
Guaviju
thumb|250px|Guaviju Guaviju, iva viyu, iba porei yvyra mataguasu hi'a hũmimíva ha hi'upy.
1924
1924 - ary.
Joaju
...1923-1924-1925...
Su
Su (Karaiñe'ẽ: mil) ha'e peteĩ papapy ojojáva sa pa jeýre. Ojehai péicha: 1.000.
Luis Bordón
Infancia y Juventud
Luis Bordón heñói táva Guarambaré, tetãvore Central, Paraguái retãme ára 19 de agosto ary 1926 jave ha imitã guive oike chupe pe mba’ekuaase música ha mba’embopu rehegua, itúva voi he’íva ha omoakãrakúva avei.
Oñepyrũ iñemoarandu arpa paraguaya rehegua ha pya’eterei ohechauka ikatupyryetereiha ko mba’épe, omoingévo peteĩ estilo hasýva ha ojekuaa’ýva ndaikatúiva avave ombopu, he’i mayma tapicha ohenhúva ombopu jave.
Ary 1950 guive ha heta ary oĩkuri pe mba’epu aty Julián Rejala mba’évape, ha’éva peteĩ conjunto folclórico, oho haguépe hikuái tetã Paraguái tuichakue ha upéi osẽma tetã ambuére, péicha oguahẽ Brasil-pe, ohechauka haguépe ikatupyryetereiha, ha’e rupi ohohápe ojejepopete hetavéva chupe iñirũnguéra apytépe.
Ombopu arpa paraguaya Félix Pérez Cardozo, Digno García, Albino Quiñónez, Cristino Báez Monges ha ambue ndive, oho oiko heta ary imba’ekuaa reheve tetã Brasil gotyo, oipyso haguépe heta ára hembiapo, oje’évo hese ary 1770 ha 1980 rupi ha’e hague artista pa’ũme pe ojehayhuve térã ojehecharamovéva ombopuhápe avei umi disco oguenohẽva jehepyme’ẽme Brasil tuichakue. Upépe oguenohẽ 34 discos, oñeme’ẽ chupe 8 discos de oro, omosarambi umi haipyre arpa paraguaya-pe guarã ha omoherakuã mbarete ko instrumento rehegua opavave música ryepýpe.
Ihaipyre pya’e ojeikuaa ha ojehayhu ha ipu opa ára, opa henda rupi avei. "Arpa India" ha’e pe oje’eva’ekue ko mba’épe (arpa) ombopúva umi tapicha katupyry tetãgua, hákatu oguahẽvo Luis Bordón, oguenohẽva’ekue chugui aporeko pu juavy rehegua, oñehenói ko’ãgameve “Arpa paraguaya”.
Machu Picchu
250px|thumb|Machu Picchu táva. Machu Picchu (Yvy-Kechuañe'ẽme: Machu Pikchu "Tuja Yvyty".) ha'e peteĩ tuja távambarete (ciudad fortaleza) ojapova Ĩka-kuéra (Inka), Saro'y XV-pe. Ãgagua oĩ táva Cusco, Perũpe. Ha'e peteĩ Tembiejakue Yvypóra rekogui 1983 jave, ha ha'e avei peteĩ Pyahu Pokõi Tembiechapyrã Yvóragui Ãgagua. Machu Picchu oguereko heta ógakuéra, ógaguasukuéra, tupãoguasukuéra ha Inka hembiapo.
Luis Bordón
Infancia y Juventud
Luis Bordón ha’e peteĩ estilista ijojaha’ỹva arpa paraguaya rehegua, ha upévare, oĩ umi mba’e mbopuha hi’añóva pa’ũme yvyatete, umi ohendu tapiáva tembiasakue ko instrumento rehegua he’ívava’ekue.
Machu Picchu
Inka-kuéra hag̃ua ha'e akue peteĩ "Marangatu Táva". Machu Picchu omakañyva'ekue herakuã 1534-pe, Epañaguakuéra oñemomba'e akue Inka-kuéra ha Machu Picchu opytava'ekue jehejaeterei. Upéi, 24 jasypokõi 1911-pe, Hiram Bingham ojuhujey akue Machu Picchu.
Luis Bordón
Trayectoria artística
Oike ñepyrũ pe grabaciones discográficas ary 1959 jave, oguenohẽramo guare imba’apokue peteĩha hérava “Arpa paraguaya en Hi Fi” (“Arpa paraguaya en alta fidelidad”), ko tembiapo pya’eterei oiko chugui mba’e herakuã mombyrýva, ohupity ko instrumento, osẽ ypy guive pe disco, iñambue haguã ijeherópe, héra ypýgui arpa india hératee ko’ãgameve arpa paraguaya. Ojehayhueterei rupi pe hembiapokuri oguenohẽma epéi oñoakãre, ojuapykuéri, péicha rupi ohupity 32 volúmenes, noĩrihãme umi oikova’ekue umi 8 ha 45 rotaciones pegua.
Omba’po pukukue tetã Brasil gotyo oguenohẽ 34 discos areguáva, ãva oñehendu arapýre ha umi tapicha ohayhu añetéva arpa paraguaya oguerekóma pe hérava colecciones particulares peteĩ mba’e tuichávaramo.
Herakuãporã ha mombyry rupi ko’ã hembiapokue heta hendápe oñeme’ẽ chupe mbojopói (premios), ãva ha’e umi poapy discos de oro ombojeguáva ko tapicha katupyry Paraguaigua róga, pe imba’e mbopukue rupi, ikarréra pukukue, oho arapy tuichakue, oguerahávo pe mensaje iporãva ha ijojaha’ỹva, mensaje Paraguái reko rehegua.
Premios
Koã condecoración ohechauka apykuere:
Oñeme’ẽ chupe 18 trofeos artísticos Brasil ha Estados Unidos-pe, avei oñemomora pe grado de "Comendador"-ramo Gobernación del Estado de São Paulo rupi, ojapo haguére heta tembiapo mba’ekuaa rehegua.
Ary 2001 jave UNESCO ome’ẽ chupe pe medalla Orbis Guaraniticus, ojejapóva pe casa Monage París peguápe, oikóva oñeme’ẽ haguã tapichakuéra ikatupyrýra arte térã cultura reheguápe, avei heta ambue jopoive.
Umi disco oguenohẽ jave oiko mba’e tuicháva Brasil, Estados Unidos, Francia, España, Portugal, Holanda, Japón, Venezuela, Argentina, México, Colombia ha ambue tetãme.
Josefina Plá
Josefina Plá (Isla de Lobos, Canarias, Epaña, 1903-Paraguay, Paraguái, 1999) ñe’ẽpapára, drama haiha, mombe’uhára, ensayo haiha, cerámica apoha, arte sã’ỹijoha, ta’aga’apoha ha kuatia haiha.
Luis Bordón
Premios
Oiko avei mbohapy ary rupi Estados Unidos-pe, peteĩ visa especial ome’ẽva’ekue chupe pe gobierno upe tetãmegua, ohechauka haguépe ikatupyryetereiha hembiapópe; omopeipirũ avei chupe peteĩ compañía aérea japonesa oho haguã ombopu hetãme, ojeheróva tierra del sol naciente, ha Holanda-pe avei ombopu haguã arpa paraguaya peteĩ canal de televisión oñepyrũvo omba’apo.
Josefina Plá
Ohai ñe’ẽpory, mombe’upy, mombe’upyrusu ha ensayo. Tuicha influencia orekova’ekue tapicha arandu oútava tenondeve rehe Paraguáipe. Hekove pukukue javeve ohupyty heta jepói ha jehechakuaa hembiapo ñe’ẽporãhaipyre ha derecho humano rehegua, ha upéichante avei kuimba’e ha kuña jojarã rehe.
Luis Bordón
En Paraguay
Oujey ijyvyteépe ha omba’apo pe mba’e ojapokuaavévape: ohai ha ombopu (composición e interpretación) arpa paraguaya rehegua. Omoñepyrũ peteĩ mba’epu aty mokõigua oĩháme ita’ýra ndive, Luis Bordón Junior, ombopúva hendive mbaraka guitarra, jha’éva pe irũ ipuporãvéva arpa ndive, ombopu oñondive música tetãmegua ha avei pytagua mba’éva.
Josefina Plá
''Vivir la otra que soy que no fui que habría sido. Vivir la que sería Morir la que aún no soy. Dormir todos los fui Despertar otro voy. Nos habremos deseado tanto/ que el beso habrá muerto. Desnudo Día, 1936''
Luis Bordón
En Paraguay
Luis Bordón ohupity tenda ijyvatéva música paraguaya rembiasakuépe, hembiapokue jehai peguáva ha yvyporahaicha ha’e ijoheipyréva, ha arpa paraguaya mbopúpe ihupity’ỹva rupi.
Josefina Plá
Imitãkuña ha ikuñataĩme
Ojekuaáramo jepe heñói hague Isla de Lobos, Canarias, España-pe, ha’eha Leopoldo Plá ha de Rafaela Guerra Galvani memby, ndaipóri marandu hesakãporãva araka’etépa heñói.
Luis Bordón
Obras
Ko’ãva ha’e umi ojeikuaavéva:
Josefina Plá
Imitãkuña ha ikuñataĩme
Hogayguakuéra hi’ag̃uíva chugui he’i heñói hague 1903-pe. Tapicha arandu Mbo’ehára Raúl Amaral, peteĩva umi ohaiva’ekue hekovekue rehe, omoañete heñói hague 9 jasypateĩ 1903-pe.
Ohasa imitãkuña ha ikuñataĩ aja heta táva rupi España-pe itúva ndive, ha’eva’ekue mba’apohára provincia-háre.
Luis Bordón
Obras
Ãva ha’e umi LPs ome’ẽva Luis Bordón-pe poapy (ocho) discos de oro:
Josefina Plá
Imitãkuña ha ikuñataĩme
1924 oikuaa Villajoyosa, Alicante, Epaña-pe, artista paraguaigua Andrés Campos Cervera, héra gua’u artista háicha ha’éva Julián de la Herrería-pe; ko karia’y ndive omenda mokõi ary upe rire.
Luis Bordón
Últimos Días
Jasy jakõi jave oñeme’ẽ chupe homenaje, upérõ he’i oguerekoha gueteri iñakãme ojaposehápe peteĩ concierto de arpa tuicháva. Kóva ndaikatujepéi ojapo, hákatu pe arpa pu porã iputagueteri arapy tuichakue.
Josefina Plá
Guata ñepyrũ ha hapykuere
1926 og̃uahẽ Paraguáipe ha opyta ñepyrũrã Villa Aurelia-pe ha Paraguay, tetã tava guasúpe, upe rire. Upe ary guive oñepyrũma oike tapichakuéra omba’apóva arte rehe apytépe ko tetã ha’ete voi ojapyhýva hetãramope ha vokóikema omog̃uahẽ haipy kuatiahaipyre “Juventud”-pe, generación  de escritores del postmodernismo paraguayo ñe’ẽ myasãhára. Upe ary guive 1938 peve oho mokõi jey España-pe iméva ndive, upe aja oipytyvõ heta kuatiahaipyre Paraguaiguápe ñe’ẽpory, artículo ha ambue haipy ñe’ẽporãhaipyre rehegua.
Luis Bordón
Últimos Días
Omano ary 2006 jave 80 ary oguerekóvo.
Josefina Plá
Guata ñepyrũ ha hapykuere
Iména omano 1937-me. Ou jey rire Paraguáipe, peteĩ ro’y rire, oiko chugui tapicha ojekuaavéva movimiento pyahu ñe’ẽporãhaipyre regua, imbaretevéva ñe’ẽpoty apópe, omyakãva Hérib Campos Cervera ndive, ha’éva iméma sobrino. Upe guive omba’apo mbarete maranduha, haiha ha artista plástica ramo, tembiapo omboguatáva omanoite peve.
Hekove pukukue javeve hetaiterei jopói, galardón ha nominación ohupyty. Hasykue oñembohysyipa hag̃ua. Katu ojekuaavéva hína pe pokatu oñeme’ẽva’ekue chupe Dama de Honor de la Orden de Isabel la Católica (1977) ramo; oiko miembro ramo Academia Internacional de Cerámica hógava Ginebra, Suiza-pe ; miembro fundadora PEN Club Paraguayo-pe; ohupyty trofeo “Ollantay” ñoha’anga rehegua hapykueho ojapóvare, Venezuela (1984)-pe; “Mujer del año” (1977)-me; Medalla del Bicentenario de los Estados Unidos de América (1976)-me; oĩ Consejera ramo Vice Ministerio de Cultura del Paraguay-pe;  “Orden Nacional del Mérito” en el grado de Comendador, Paraguái Rekuái ome’ẽva’ekue chupe (1994)-pe;  galardón oykeko haguére derecho humano, ome’ẽva chupe Sociedad Internacional de Juristas; Medalla de Oro de las Bellas Artes de España (1995)-pe; Medalla Johann Gottfried von Herder;  miembro de las Academias Paraguaya de la Lengua, upéichante avei Historia Paraguaya y de la Historia Española; opyta  finalista ramo  concurso de méritos para el Premio “Príncipe de Asturias” (1981)-me; héra oike tapichakuéra ohupytyséva “Premio Cervantes”, jopói  tuichavéva castellano-pe ohaívape g̃uarã, apytépe ary 1989 ha 1994-pe; “Ciudadanía Honoraria” ome’ẽva Paraguái Parlamento 1998-pe.
Omoñepyrũ pa’ary 50 oñepyrũ rupi pe sa’ary ohasava’ekuépe Joao Rossi brasilgua ha Olga Blinder ndive, “Grupo Arte Nuevo”, aty tuichaite omba’apova’ekue artes ñembopyahu oikova’ekue Paraguái artes plástica-pe.
Hekove paha
Heta jehecharamo ha ñembomba’e oúva tapicha arandu ha artista Paraguái, España ha opa hendapegua apytépe, omano Paraguaýpe 20 jasyteĩ 1999-pe.
Hembiapokue
Hembiapokue ryepýpe jajuhu ñe’ẽporãhaipyre guerojera –irundypa rasa aranduka ñe’ẽpoty, mombe’u ha ñoha’anga rehegua -, historia social ha cultural Paraguái rehegua, cerámica, pintura ha crítica rehegua; ko’ã hembiapokuére ko kuñakarai oiko tapicha hapykuere jekuaavéva arandu ñemyasãime Paraguáipe sa’ary ohava’ekuépe.
Hembiapokue ñe’ẽpoty rehegua ryepýpe ojejuhu:“El precio de los sueños” (1934), “La raíz y la aurora” (1960), “Rostros en el agua” (1965, “Invención de la muerte” (1965), “Satélites oscuros” (1966), “El polvo enamorado”
(1968), “Desnudo día” (1968), “Luz negra” (1975), “Antología Poética 1927-1977” (1977), “”Follaje del tiempo” (1982), “Tiempo y tiniebla” (1982), “Cambiar sueños por sombras” (1984), “La nave del olvido” (1985), “La llama y la arena” (1985), “Los treinta mil ausentes” (1985) ha “De la imposible ausente” (1996).
Mombe’u rehegua guerojera rypepýpe jajuhu “Alguien muere en San Onofre de Cuaremí” (1984) ha aranduka orekóva mombe’upy “La mano en la tierra” (1963), “El espejo y el canasto” (1981), “La pierna de Severina” (1983), “Maravillas de unas villas – Cuentos Infantiles” (1988), “La muralla robada” (1989) e incluidos en un volumen de sus “Cuentos completos”, “Anécdotas del folklore naciente”, “Cuentos de la tierra”, “Anécdotas”, “Folklóricos”, “Varios”, “Textos (inéditos)” (1996).
Hembiapokue ñoha’anga rehegua apytépe jajuhu, 1927 guive 1974 peve, “Víctima propiciatoria”, “Episodios chaqueños” (Roque Centurión Miranda ndive), “Porasy” (ojejapóva ópera-pe g̃uarã ha Otakar Platal ombopuraheipyre), “Desheredado”, “La hora de Caín”, “Aquí no ha pasado nada”, “Un sobre en blanco”, “María inmaculada”, “Pater familias” (opavave ko’ãva Roque Centurión Miranda ndive), “La humana impaciente”, “Fiesta en el río”, “El edificio”, “De mí que no del tiempo”, “El pretendiente inesperado”, “Historia de un número”, “Esta es la casa que Juana construyó”, “La cocina de las sombras”, “El profesor”, “El pan del avaro”, “El rey que rabió” ha “El hombre de oro” (umi mbohapy hu’ãmegua mitãme g̃uarã), “La tercera huella dactilar”, “Media docena de grotescos brevísimos”, “Las ocho sobre el mar”, “Hermano Francisco”, “Momentos estelares de la mujer (ñoha’anga mbyky mbykýva)”, “Don Quijote y los Galeotes”, “El hombre en la cruz”, “El empleo” ha “Alcestes”.
Hembiapo historia cultural y social del Paraguái rehegua ryepýpe oĩ: “La cultura paraguaya y el libro”, “Literatura paraguaya del Siglo XX”, “Apuntes para una historia de la cultura paraguaya”, “Arte actual en el Paraguay”, “Cuatro siglos de teatro en el Paraguay”, “Impacto de la cultura de las Reducciones en lo Nacional”, “Apuntes para una aproximación a la Imaginería Paraguaya”, “El Templo de Yaguarón”, “El barroco hispano-guaraní”, “Las artesanías en el Paraguay”, “Ñandutí. Encrucijada de dos mundos”, “El espíritu del fuego”, “El libro en la época colonial”, “Bilingüismo y tercera lengua en el Paraguay”, “Españoles en la cultura del Paraguay” ha “La mujer en la plástica paraguaya”.
Táva Nueva York
Táva Nueva York (ingyaterrañe'ẽme ha mburuvicharupime, New York City) táva orekove tavayguakuéra Estado de Nueva York-pe, ha Tetã peteĩ reko Amérikaguape, ha mokõiha tuichave távarusu aty Amérikape. Ha'e Nueva York Tetãvore távarusu.
Sa'roy XIX apyre guive, ko táva ha'eva peteĩ táva tenondegua, ñemure ha tepyre. Nueva York ojeikuaava táva pavẽgua, imomaranduháre, ipolítika rehe, hekombo'ere, iñoha'anga ha ao pyahureko imba'e rupi. Ha avei, Nueva York-pe oĩ Tetãnguéra Joaju ógaguasu, ha ojeikuaavave ko táva hetatetãre.
Nueva York omboja'ova po vore (herava komuna), ha po komuna mayma ojojava peteĩ kondado: Bronx, Brooklyn, Manhattan, Queens, ha Staten Island. Tavayguakuéra 8,4 sua ndive oiko peteĩ rendare 830 km².
Ka'i Ladrillo
Ka'i ladrillo, ka’i chehẽ térã manduvi mahe'ẽ ha'e peteĩ tembi'u paraguái he'ẽva ojejapóva manduvi ha eíra hũ takuare'ẽ rykuégui.
Maymave tembi'u Paraguáicha, “ka'i ladrillo”, oguereko heta proteína ha avei ome'ẽ mbarete he'iháicha umi tapicha oñemoarandúva ñane retã rembiasakuére
Guasuvira
thumb|250px|Guasuvira Guasuvira guasu joguaha mymba.
Ka'i Ladrillo
Moõguipa ou héra
Ko “ka'i ladrillo” réra ou mokõi ñe'ẽgui, peteĩ guaraní ha ambue castellano. Ko'ã ñe'ẽ guarani “ka'i” ha kastellano “ladrillo” oñembojehe'ávo ojuehe oñemombe'u ñandéve mba'éguipa ha avei mba'épa he'ise.
Upéicha “ka'i ladrillo” ka'i rembiu, ojejapógui ipukumi ha oñembope upe mba'e ladrilloicha, umi ka'i Paraguái ka'aguýre hetaitéva (upe ka'i mirikina, michĩmínteva), ha ho'usetéva opavave mymbakuéragui mba'e he'ẽ ha ko tembi'u he'ẽ porãve opa mba'égui.
Oje'e avei chupe “asukápe manduvi”, oúva ñe'ẽ español “azúcar” (asuka), guaranípe ha'e “manduvi” (España ñe'ẽme maní ha avei cacahuete).
Mba'e mba'épa oguereko
“Ka'i ladrillo” ojejapovévape ojeipuru manduvi maimbe ha eíra hũ.
Oĩ omoĩva avei pype michĩmi pomelo ha avei naranja hái rykue, ani haguã he'ẽterei ha avei ha katu he'ẽhái haguã
Mba'éicha ojejapo
Ñambopupu eíra hũ jaipyvúvo ojekuaa peve pe olla rugua. Upémaramo jaity pype pe manduvi ku'i (ikatu avei iku'i'ỹre) ha ñambojy miẽ ndahetavéima.
Uperiré ñañuhĩ keséra hykue porãvape ani oja ha jaheja ho'ysã. Ho'ysã porã vove ikatúma jaipe'e umi ka'i ladrillo.
1927
1927 ary.
Joaju
...1926-1927-1928...
Nha Trang
thumb|300px|Nha Trang thumb|300px|Nha Trang Nha Trang táva tetã Vietnampe, tavaguasu Khanh Hoa tetãvore-pe.
Oikovéva: 292,274, area of 251 km2
Cristina Fernández de Kirchner
thumb|260px|Cristina Fernández de Kirchner Cristina Elisabet Fernández de Kirchner (La Plata, 19 jasykõi 1953) ha'e peteĩ ojokuaikuaáva ha ñe'ẽngára Argentína pegua, ha'e akue Argentína retã ruvicha 10 jasypakõi 2007 guive 9 jasypakõi 2015 peve. Ára 10 jasypakõi 2019 guive ha'e hína ombyekovíava Argentína retã ruvicha.
Ha'e oheñói kuri 19 jasykõi ary 1953-pe,táva La Platape, Buenos Aires Tetãminipe. Ary 2003-pe iména Néstor Kirchner, omanohague ary 2010-pe, ojupi ko tendotáramo Argentína ha ary 2007-pe ojupi ha'ete tendotáramo pe tetãme. Ary 2011 ipu'aka kuri jeýma hetã jeporavo ruvicharãme ha oisãmbyhy ary 2015 peve.
Y akuã (Rio Grande do Sul)
Y akuã (poytugañe'ẽme: Camaquã) ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Opyta 127 km táva guasu Porto Alegre pegua.
Ko távape oiko 62 759 tapicha (ary 2010 jave).
Ñemby Ñemuha
thumb|200px|border|Ñemby Ñemuha thumb|200px|border|Ñemby Ñemuha poyvi thumb|200px|border|Ñemby Ñemuha 2005
Ñemby Ñemuha terã Mercosur/Mercosul oĩ ko irũ joa ñemuha tetãgua Ñembyamérikape.
Oreko irundy pehengue:
Ñe'ẽ:
Motto: Yvy mba'e yvate ojehegui
Ñe'ãvevúi
thumbnail|250px|Ñe'ãvevúi Ñe'ãvevúi máva ha mymba retepygua omoingue ha oguenohẽ hag̃ua ipytuhẽ.
Wisconsin
thumb|right|200px|Wisconsin poyvi.
Wisconsin ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Ñe'ẽnga
Ñe'ẽnga ñe'ẽ mbykymi kuaapy térã momarandu rehegua oipurúva tavaygua.
Ñe'ã
thumbnail|250px|Yvypóra iñe'ã Ñe'ã térã korasõ (karaiñe'ẽgui corazón) ha'e yvypóra ha mymba rete pehẽngue imba'eguasuvéva tuguy ñembosyryhápe. Umi mymba ijatukupe kangue rysýiva, yvypóra avei, ha'e peteĩ hete pehẽngue ro'o anambusúva ha inandíva omba'apóva ombosyry ha omboguata hag̃ua tuguy umi tuguy rapére, ome'ẽ hag̃ua tuguy peteĩteĩme hete pehẽngue.
Yvypóra iñe'ã tuichakue hína ojogua yvypóra ipo apu'a, ipohyikue amo 250-300 grámo kuñáme ha 300-350 grámo kuimba'épe. Ojejuhu yvypóra ipyti'a mbytépe ha mokõi ijykére ojejuhu upe ñe'ãvevúi.
Óga
thumb|250px Óga ha'e pe tenda oikohápe tekove kuéra terã yvypóra, terã avakuéra ipehẽnguenguéra ndive. Ko ñe'ẽngue reheve oñembohéra jepi avei mymba-tekoha, oikohápe tymbakuéra, taha'e sarigue, térã oikóva ñande pa'ũme. Yvypóra ojapo ambuéichagua óga oiko hag̃ua arapýpe: upéicha opa tetãme jahechakuaa óga oikoéva ojuehegui. Ikatu oikoe ojuehegui ta'angarehe, ojejapoháicha, terã umi mba'eypy ojeipurúva ipype, térã ituichakuérupi, terã hepykuérupi, terã moõpa oñemohenda (okáragua óga, távagua róga), térã máva g̃uarãpa: hoga'ỹva peg̃uarã, ipirapiretáva peg̃uarã, mboriahúvapeg̃uarã.
Guari
Guari kaña ojejapova'ekue takuare'ẽgui Paraguaigua.
1960
1960 ary.
1890
1890 ary.
Omano'akue
...1889-1890-1891...
Milton Hatoum
Ombo'e ñe'ẽporãhaipyre upe Universidade Federal do Amazonas (UFAM) ha Mbo'ehaoguasu Califórnia táva Berkeley pegua. Ohai irundy mombe'ugua'u: Relato de um Certo Oriente (Amo Kuarahyresẽ Retã Mombe'u), Dois Irmãos (Mokõi Joyke'y), Cinzas do Norte (Yvate Tanimbu) ha Órfãos do Eldorado (Umi tyre'ỹ Tavajúgui). Iñarandukakuéra oñeñemu porã ha Pindoramape oñeñemuve 200.000 ha oñembohasa 8 tetãme.
Hatoum omombe'u ijehaípe umi óga hekope'ỹ ha ombojoguami jokuaikuaa rekóre.
Takape
Takape térã nupãha ha'e peteĩ mba'e po'i pokokáicha, yvyra jejapopyre, kuarepoti térã ambue mba'e hatã, peteĩva ijapýragui ituichavéva ha ojepurúva ñorairõme, ymaguarépe ojepuruvéva heta tetãme, guarani kuéra oipuru avei imboka teéicha, ha heta ñemoñare ambuéva Amerikagua oipuru va'ekue ñorairõme.
Mba'e ohechaukáva ha he'iseha
Takape ha leõ pire ha'e Heracles (Hércules) heko tee ñorairõme, umi mba'eporãme kuarahyreikegua.
Vuda rapépe, takape niko umi Dvarapala ñemoñare imboka tee.
Tupã Visnu pópe, he'ise arandu rekoteéva ha tupã Kali pópe, ohechauka ára mbaretekue, ohundipáva opa mba'e ombohovái hese.
Maine
thumbnail|derecha|200px|Maine poyvi. thumbnail|derecha|200px Maine ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Guapyha
thumb|240px|Apyka Guapyha, guapyja mba'e pjeporúva ojeguapyhag̃ua : apyka, silla, taha'e ha'eva.
Méhiko Pyahu
Méhiko Pyahu (ingleñe'ẽme: New Mexico) ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Vung Tau
thumb|300px|Vung Tau thumb|300px|Vung Tau Vung Tau ha'e peteĩ táva tetã Vietnampe, tavaguasu Ba Ria-Vung Tau tetãvore-pe.
Ñoha’ãngao
Ñoha’ãngao (epañañe’ẽme: teatro) ha’e peteĩ tenda ojehechaukahápe máva rembiapo oñeha’ãngávo. Mba’e oikova’ekue térã gua’uhapeguáva ohechaukáva umi oporoha’ãva ombovy’a hag̃ua avakuérape. miniaturadeimagen|São Paulo ñoha’ãngao.
Vung Tau
Oikovéva: 287.765 (2011), ipukukue ha'e 140 km2
Tetãvore Alto Paraguái
Alto Paraguái ha’e peteĩ tetãvore umi papokõi tetãvore apytépe ha Paraguay ndi ojapo Paraguáipe. Oime Chákope, límite-kuéra oñemombyte yvate gotyo Vorivia ndive, sur gotyo umi tetãvore Presidente Hayes ha Concepción ndive, kuarahyreike gotyo Tetãvore Boquerón ndive ha kuarahyresẽ gotyo Pindoráma ndive, ko'a ha'e pe mokõi tetãvore tuichaveva oguerekopy 82.349 km², ha katu sa’ieterei oguereko ava orekóva añoite 18.231, upéva ojapo chupe pe tetãvore sa'ive tapicha oikóva Paraguáipe. itavusu ha'e Fuerte Olimpo.
Akutiporã
Akutiporã (poytugañe'ẽme: Cotiporã) ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Opyta 160 km táva guasu Porto Alegre pegua.
Tetãvore Alto Paraguái
Távakuéra
Tetãvore Alto Paraguái oguereko irundy táva.
Akutiporã
Ko távape oiko 3 917 tapicha (ary 2010 jave).
Cidreira (Rio Grande do Sul)
Cidreira ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, paraguasu Atlántiko hembe'ýre, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Opyta 127 km táva guasu Porto Alegre pegua.
Ko távape oiko 12 654 tapicha (ary 2010 jave).
1953
1953 ary.
Joaju
...1952-1953-1954...
Ndinamáka
Itavusu hína ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype niko Kopeniháge, oĩva Selándia ypa'ũme. Ndinamáka hína pe tetã umi polítiko mbovyitevéva omonda tetã pirapirégui (ary 2010 jave) ha, he'iseháicha ñehesa'ỹijo, pe tetã tapichakuéra ovy'avéva.
Ndinamáka oĩ Ekandinávia rendakuépe ha yvýre ojejuhúnte ñemby gotyo tetã Alemáña, ary 1999 guive orekóramo jepe tape guasu ohasa y ári ha ohóva Suésia retãme, upe hasaha Øresund. Ndinamáka apekue ipype oĩ ku yvyapy Julándia (Jylland) ha 407 ypa'ũnguéra, umíva pegua 79 mante oreko ipype tapichakuéra (ary 2009 jave).
Ndinamáka rembe'y ýre hína amo 7314 km ipukukue ha ijerére ojejuhu ku para Yvate ha ku para Vátiko, Julándia ñemby gotyo mante yvýre ojejuhu Európa.
Ndinamáka hína iporokuái peteĩme léi guasúre ary 1849 guive, upe ary ojeheja pe porokuái peteĩme pavẽ oiko va'ekue ary 1660 guive, ha upéi oñemoambue ha oporokuái peteĩme amandajére ary 1901 guive. Porokuái peteĩme itujavéva opa Yvy ári. Ndinamáka hína oiko Európa Joaju atýpe (ndoipurúi hákatu euro pirapire).
Johann Wolfgang von Goethe
Johann Wolfgang von Goethe /ˈjoːhan ˈvɔlfɡaŋ fɔn ˈɡøːtə/ (Fráncfort del Meno, Hesse, 28 jasypoapy ary 1749-Weimar, Turingia, 22 jasyapy ary 1832) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára, tembiasagua'u haihára, mombe'upyrusu haihára ha tembikuaatyhára Alemáña megua oipytyvõ va'ekue omoñepyrũ hag̃ua upe py'aitegua reko (romanticismo), ombotuichaite ko tembiapoporã ñemyasãi hérava py'aitegua reko. He'iháicha karai George Eliot, Goethe ha'e akue «Alemáña ñe'ẽporã haihára tuichavéva... ha kuimba'e yvoragua añetete pahague oguata va'ekue Yvy ape ári».
Hembiapokue (ha'éva tembiasagua'u, ñe'ẽpoty, mombe'u omopirĩva ha kuatiañe'ẽ tembikuaaty hekopete'ỹva rehegua), hembieja pukuite tembiaporã ambuéva opaichaguápe, taha'e ha'éva umi haihára apytépe térã umi purahéi apohára, ñeimo'ãhára ha mba'eporã apohára oúva rire, ndaikatúiva ojepapa tuicha mba'e ojapo Alemáña arandupýpe. Hembiasagua'u hérava Wilhelm Meister oĩ tysýipe ojapo Arthur Schopenhauer orekóva umi tembiasagua'u porãvéva ojehaíva'ekue,  Tristram Shandy, La Nouvelle Heloïse ha Don Quijote yképe. Herajoapy ombohéra upe Goethe-Institut, atyvete omyasãiva Alemáña rekotee opa rendápe.
Kalihõryña
thumb|right|200px|Kalifóryña poyvi.
Kalifóryña ha’e peteĩ tetãvore Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Yvytyrysyi Mantiqueira
Yvytyrysyi Mnatiqueira (Poytugañe'ẽme: Serra da Mantiqueira) térã Yvytyrysyi Amandyky avañe'ẽme, ha'ehína peteĩ yvytyrysyi ñemby-kuarahyresẽ Vrasil-pe (São Paulo, Minas Gerais ha Rio de Janeiro). Oĩva ko Yvytyrysyi ijyvyty yvatevéva Tetãvore São Paulo ha Tetãvore Rio de Janeiro gui. Ijyvyty ivatevéva ha'e Yvyty Pedra da Mina (2797m.p.a.) ha Yvyty Agulhas Negras (2792m.p.a).
Kuri'ytýva
60px|left
Mbiti
Mbiti ñe'ẽpehẽ upéigua. Rembe juruguy ohechaukáva tãi.
Kuri'ytýva
Kuri'ytýva (poytugañe'ẽme: Curitiba) hína peteĩ táva Pindorama retãme, ha'éva tavusu tetãvore Paraná pegua. Héra ou avañe'ẽgui "kuri'ytyva" ha ohasa poytugañe'ẽme Curitiba. Ko távape oĩ 1 828 092 tapicha kuéra (ary 2010 jave) ha oguereko peteĩ yvy pehẽngue 430.9 km2 nunga. Upepe ojejapo akue Húvol Tembiesarái Yvypavẽ ary 2014 jave.
Mbiti
Affixe Affiks
Ñuatĩ
thumb|250px|Ñuatĩ Ñuatĩ mba’e akua osẽva ka'avo térã yvyra rakãre, ikatúva ñandekutu.
New Jersey
thumb|right|200px|New Jersey poyvi. New Jersey ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Lituáña
thumb|right|200px
Pepo'atãrupa
400px|thumb| [[Aeropuerto Internacional Silvio Pettirossi ha'e pepo'atã rupa tuichavéva oĩva távaParaguaype.]] thumb|Peteĩ Pepo'atãrupa [[Kanatãpe.]] thumb|Peteĩ "[[Ygarata Pepo'atãrupa".]] Pepo'atãrupa térã aviõ rupa ha'e mba'yrumýi yvytugua ñeguahẽha (terminal de vehículo aéreo). Jaipurúva aviõ ñemboguejy hag̃ua ha aviõ ñamopu'ã hag̃ua.
Ernesto Pérez Acosta
Ernesto Pérez Acosta Ha’e va’eke Pa’i salesiano-gua. Oiko Capellán ramo upe ñorairã guasu Chaco-pe ha avei mitãrusukuéra mbo’ehára.
Imitãrusu ha hekombo’ekuéra
Pa’i Ernesto Pérez Acosta, oparupiee oikuaáva “Paí Pérez” pe, heñói táva Itaguápe upe 17 jasyteĩ ramo ary1889-pe. Coronel José del Carmen Pérez ra’y, Ha’e va’ekue convencional Asamblea Constituyente oiko va’ekue 1870-pe; sy katu kuñakarai Juana Rosa Acosta.
Oike mbo’ehao tupao La Encarnación oĩva Paraguaýpe. Upe ary 1901 ojojuhu umi pa’i salesiano-kuérandi ohóvo ohóvo omoĩ temimbo’e artesano ramo upe Colegio Monseñor Lasagna-pe omyakã pa’i Turriccia.
Ary 1903-pe, mitãrusumírõ guare, oje’ói Uruguay-pe omoñepyruhaguã iñarandurã upe Seminario del Manga-pe, táva Montevideo ypýpe. Ojejapóvo chugui pa’i upe ary1916-pe, oñembo’e va’ekue peteĩha imisa Paraguaype upe tupao pyahu oĩva ha’e okehaguép mbo’eho tujápe, opytahá mbo’ehára ramo, tembiapo ojapo va’ekue pateĩ ary javeve.
Pa’i ramo guare
Upe peteĩha ary pa’íramo guare oiko tembiapo tuichapajepéva, oñemoañete upe Batallón de Exploradores ombohéra va’ekue Don Bosco. Ko aty ndive, ha’e ombykã va’ekue, ohasa heta tendárupi ñane retãme. Upéicha omoñepyrũ hembiapo tekombo’e rehegua avei ñembokatupyry mitãrusu ha mitãnguéra Paraguaiguápe, tembiapo ojapo va’ekue irundy ary javeve.
Ko pa’i Pérez oñemomba’eguasu pya’e va’ekue; tekove hory, arandu ha heko porã rupi ojehecharamo va’ekue opárupi.
Hekove pa’i ramo omba’apo jetu’uva’ekue. Upe ary1927 ramo o nombramyakãhara ramo Colegio Salesiano del Sagrado Corazón (Salesianitope), upe ary rire, oñemoĩ va’ekue ichupe concejal Municipalidad Paraguaype.
Hembiapokuéra guerra del Chaco aja
Ary 1930 ramo ha’e va’ekue director Instituto San José de Concepción-pe. Oñepyrũvo upe guerra del Chaco ary 1932-pe ha ohechávo umi hapichakuéra ha hemimbo’ekuéra oipykúi Chaco rape ñorairõrã ha’e ndaikatúi ohecha rei umi mba’e ha avei ha’e oñemoĩ tapére hendivekuéra. Oñe nombravo capellán, oñemoherakuã mbarete va’eku odefendéve upe fortín Nanawa, oñetĩ joso haguépe umí imbaretetéva ejército Bolivia-gua.
Ko coronel Irrazabal katupyry ha’e ohecharamoite va´ekue, upéicha avei ko coronel omomba’eguasuete avei va’ekue ko pa’i guasúpe ikatupyry ha imarangatuetégui.
Capellán va’ekue, uperiremínte upe III Cuerpo de Ejército-pe. Ara 11 jasypakõme ary 1934 ramo, upe fortín Las Moras-pe, upérõ ohupyty va’ekue upe condecoración Cruz del Chaco, ñorairõ oiko va’ekue upe Campo Vía ára guahẽre, ha’e va’ekue upe tuichavéva tembiapo katupyry oiko va’ekue upe ñorairẽ aja.
Upe hekovekue ári upéramo guare pa’i Pérez ohai mokõ kuatia arandu hérava: “En la contienda del Chaco: lo que vio, oyó y supo un capellán”.
Upe 20 jasykõi ramo omoañete upe herakatúva Batallón Rojas Silva, oñemandu’a puku va’ekue, téra omoĩ va’ekue omomba’eguasu haguã upe teniente Paraguaigua ho’a va’ekue upe fortín Sorpresa-pe guerra ñepyrũ rupi. Upépe oike va’ekue hetaiterei mitãrusukuéra, upépe ohupyty mbo’ekapy porã marangatu mba’éichapa ogueroguata va’erã hekove yvy ape ári, tetã ha Tupã rayhu javeve. Kóva ha’e osẽ hague heta tapicha katupyryete, música, vakapipopo ha hetave tapicha ikatupyrýva heta mba’épe ha i Tupã rayhúva.
Ko aty guasu Exploradores oho oiko va’ekue oguata heta tavakuéra ñane retã ruguáre omoirũva heta mitãrusu katupyry artista popular a avei upe banda de músicos, mba’epurorykuéra omombáy upe jeke pukúgui tapicha kokueyguára kuérape. Umi velada teatral-kuera ha’e va’ekue heta ojehecharamóva umi tapicha oikovéva upérupi ha pyahete voi tapichakuéra omba’apóva hendivekuéra ojehecharamóite.
Umi ary guasu arte rehegua batallón omoañete va’ekue pa’i Pérez ha’e va’ekue umi ombohekovéva hetaiterei tapicha katupyry música ha avei escena-pe. Ernesto Báez, Juan Bernabé ha’e osẽ va’ekue ko’ã tembiapógui.
1958-pe oñedesigna salesiano-kuéra jokuaipy upe Congreso de Turín, Italia-pe.
Ary paha ha iñemano
Omano oguereko ramo 88 ary upe 28 jasyrundy ramo 1977 arýpe.
Ary 1960 guive, peteĩ tape Paraguaýpe, tava’i Pettirossi-pe oñemoĩ ko pa’i réra.
Eusevio Ajala (Paraguái)
Eusebio Ayala ha’e peteĩ tetãvore’i opytáva tetãvore Cordillera, Paraguái-pe. Opytã 72 km rupi Paraguaygui, Ha’éva Tetã Paraguái myakãha.
Ko táva opyta arroyo Piribebuy re’ýpe ijakatúa gotyo, ha ko’águi osẽ tapekuéra ohóva ko tetãvore ryepy ha okagotyo. Herakuãitéva ojejapohaguére upeoje’usetéva chipa Barrero ha avei opytahaguére ko’árupi upe ñu hérava Acosta Ñú, ojejukapahaguére mitãnguéra ñorairõguasu Guerra contra la Triple Alianza (1865/1870) ramo guare.
Superficie
Ko tetãvore’i korapy oguereko 338 km², ha oikove ipype 20.843 tapichakuéra rupi, ha ko’ãva apytégui 40% rupi oikove távakuéra rupi. Jajuhu 67,22 tapichakuéra km 2-pe.
Municipio
Táva Eusebio Ayala ofunda va’ekue karai Gobernador Carlos Morphi ary 1770 ramo ha ombohéra va’ekue upéramo Barrero Grande. Ymave oñembohéra va’ekué San Roque y Barrero Grande. Ko’ãgãgua intendente ha’e karai Néstor Fabián Delgadillo Díaz, ANR gua, omandátava ary 2006 guive 2010 peve.
Hembiasakue
Ñorairõ guasu batalla de Acosta Ñu, oiko va’ekue 16 jasypoapy ary 1869 ramo. Paraguái ejército va’ekue uperamo 3.500 mitãmimi oñorairõ va’ekue 20.000 kuimba’ekuéra umi ejército ou va’ekue ñande ári. Umi jajukapaguasu oiko va’ekue umi árape rupi, ojeguerekóva katupyry ijojaha’ỹva ramo, upe ára ojegueromandu’a mitãkuéra ára ramo Paraguáipe.
“Los niños de seis a ocho años, en el fragor de la batalla, despavoridos, se agarraban a las piernas de los soldados brasileños, llorando que no los matasen. Y eran degollados en el acto," ohai upe tembiasakuére ohaíva brasileño Chiavenatto.
“Escondidas en la selva próxima, las madres observaban el desarrollo de la lucha. No pocas agarraron lanzas y llegaron a comandar un grupo de niños en la resistencia. Finalmente, después de un día de lucha, los paraguayos fueron derrotados”, he’i avei.
“El Conde D’Eu, el comando de la guerra,.... después de la insólita batalla de Acosta Ñu, cuando estaba terminada, al caer la tarde, las madres de los niños paraguayos salían de la selva para rescatar los cadáveres de sus hijos y socorrer los pocos sobrevivientes, el conde D’Eu mandó incendiar la maleza, matando quemados a niños y madres”, ombojoapy.