cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hoko
Hoko - (Gruidae) ha'e umi guyra juehepehẽ aty. Oikove ñu guasúre, Europape, Asia ha Afrikape.
Hoko juehegua
Juehepehẽ Gruidae (Hoko) omboaty 15 guyra juehegua ñemohendapyre 4 jueheguaty:
São Paulo tavakuéra
São Paulo Tetãvore oguereko 645 tavakuéra.
right|350px right|350px right|350px
Adolfo (São Paulo)
Adolfo ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulope.
Hoko guasu
Hoko guasu - (Ardea cocoi) ha'e peteĩ guyra juehegua. Oikove Mbyteamérika ha Ñembyamérikape. Oikove Panama guive ypa'ũnguéra Malvina peve.
Castro Alves
Antônio Frederico de Castro Alves (Curralinho, ára 14 jasyapy ary 1847 — Salvador, ára 6 jasypokõi ary 1871) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára Pindorama pegua.
Heñói pe kokue Cabaceiras, amo 50 km tava'i Nossa Senhora da Conceição de "Curralinho", ko'ag̃a oñembohéra Castro Alves, tetãvore Bahia.
Iñe'ẽpoty herakuãvéva omombe'u tembiguái reko pohýi ñembohovái, upévare ojekuaa chupe "Tembiguái Ñe'ẽpapára".
Đồng Hới
thumb|300px|Dong Hoi thumb|300px|Bao Ninh Beach, Dong Hoi Đồng Hới táva tetã Vietnampe, Quảng Bình provincia-pe.
Oikovéva: 103,988, area of 155.54 km2
Águas da Prata
Águas da Prata ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulope.
1 jasykõi
1 jasykõi ha'e mbohapypa mokõiha ára arygua.
Kỹiña
Kỹiña (hyãsiañe'ẽme:  Cayenne ) ha'e peteĩ táva Hyãsia retãme, Amérikape, Gujána Hyãsiapegua itavusu. Ipype oikove amo 55.198 tapicha kuéra
Téra
Héra ou tupiñe'ẽme kỹiña ha he'ise ky'ỹi.
Fernando de la Mora
__DISAMBIG__ Fernando de la Mora:
Mosambíke
Tetã Mosambíke (poytugañe'ẽme: República de Moçambique) tetã hekosãsóva oĩva ñemby kuarahysẽ ngotyo Áfrikape, paraguasu Índiko rembe'ýpe. Ijerére ojejuhu yvate gotyo tetã Tãsáña ha Maláui, yvate kuarahyreike gotyo Sámbia, kuarahyreike gotyo Simbávue, ñemby kuarahyreike gotyo tetã Suasilándia ha ñemby gotyo Yvyáfrika.
Karai Vasco da Gama oguahẽ tetã Mosambíke-pe ary 1498-pe ha Poytuga oñemomba'e ko tetãre ary 1505 jave. Mosambíke ohupyty isãso ary 1975-pe, Poytugágui.
Oĩ 30.066.648 tekove oikóva Mosambíkepe, ha ko tetã yvy apekue ha'e 799.380 km2, oñe'ẽ Poytugañe'ẽ ha ñe'ẽ tee ambuéva. Itavusu ha'e táva Mapúto.
Alto Alegre (São Paulo)
Alto Alegre ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulope.
2 jasykõi
2 jasykõi ha'e mbohapypa mbohapyha ára arygua.
2016
2016 oĩ ary.
Joaju
...2015-2016-2017...
3 jasykõi
3 jasykõi ha'e mbohapypa irundyha ára arygua.
Américo Brasiliense
Américo Brasiliense ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulope.
4 jasykõi
4 jasykõi ha'e mbohapypa poha ára arygua.
Kaskádia
200px|thumb|Kaskádia
Kaskádia ha'e peteĩ tetã isãso'ỹva oĩ Yvateamérikape, Tetãvore Joapykuéra (Washington-Oregon) ha Kanatã (Kolumbia Vyretañagua).
Ña'ũma
Anhumas ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulope.
Aparecida (São Paulo)
Aparecida ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulope.
Artur Nogueira
Artur Nogueira ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulope.
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1990
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1990 (Campionato mondiale di calcio 1990, italiañe'ẽme) ha'eva pe XIV (14°) vakapipopo ñembosarái hetatetãrehegua kuimba'erehegua ojapova FIFA rehe, pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ. Ojapova Alemañape, guive 8 jasypoteĩ ha 8 jasypokõi peve ary 1990, ko ha'e mokõiha jevy Italia ojapo peteĩ FIFA Tembiesarái Yvypavẽ. Ipu'akavéva ha'eva tetã Kuarahyreike Alemaña ha ipu'akavéva hekovia ha'eva Argentina.
5 jasykõi
5 jasykõi ha'e mbohapypa poteĩha ára arygua.
Tekoha jeporu porã
Tekohapegua jeporu porã
Ñangareko he’ise jeporu are opa mba’e oĩva ko yvýpe. Techapyrã: y, yvy, yvyra, tymba ha itaita. Umi mba’e oĩva yvy apéreningo imba’erepy ñepyrũmby ha ko’ã mba’e  jeporu vai he’ise  ñemomborei mba’erepy. Oñema’ẽramo opa mba’e porãitáre, marã’ỹme oike avei ojeheja pe oĩháichaite ka’aguy,yvyra ha mymba oĩva ipype reheve, ha umi oñeñorãirõ hague tetã rayhupápe avei.
Ka’aguy ñangareko
Jareko areséramo yvyra oĩva ka’aguýpe tekotevẽ ñañangareko mbohapy mba’ére: Iñepyrũrãitépe: ñañangarekova’erã umi yvyra ra’ýre onítei oipyhy chupekuéra tata, yso, ha mba’asy. Tata niko jepevérõ ombyaipaite umi ka’aguy, ha’e avei peteĩ tembiporu ojeporúva oñeñangareko hagua hese jesarekópe porã. Oĩvoi yvyra oĩkotevẽva tata hoky porãjevy hagua. Umi mymba’i, ja’e porãsérõ umi mbíra, mberu, kuri’y raso a umi mba’asyeta kakuaa omomarã ka’aguy. Upéicha ramojepe, oñeñangareko katuíramo umi mba’asy reruháre, ñemyatatĩ sapy’amimi, pepo atã rupive, yvyra ñekytĩ hekope porã ha ojeguyru tembiapokue osẽ porãve ko’ẽ ko’ẽre. Jerovia mokoĩha: ojoaju mba’éichapa oñekytĩ pe yvyra oĩva guive (ñekytĩmbaíte) yvyra okakuaapapyre ojeporavóvaraẽ ojeity mboyve (ñekytĩ poravópe) ndive, ha ñemboka’aguy, taa’e hñóiva ojehegui térã yvyra ra’yoñeñotypyre. Mba’eichaitépa oñekytymba térã oñemopy’ỹi upe ñekytĩniko oguerekova’erã hesa renondépe ka’aguy jeguereko are peverãicha. ch) Jerovia mbohapyha: upe ñangareko he’ise avei tojeporupaite pe yvyra ojeitýva. Arandu ojeguerekómava ko’ág̃a rupi yvyra ku’ikue jejopy térã yvyra ñekytĩ pererĩete, ko’ág̃a ojeporupa hakãngué jepe, yvyra naiporãiva, yvyra ipo’íva ndaikatúiva oñembo’i perẽrĩ, ha umi oñembohérava yvyra vai.
Kapi’ipe yvy jeporu porã
Ikatu hag̃ua jaiporu are kapi’ipe yvy, tekotevẽ, mbyterénte rupi toñeñoty, pe arýpe oñeikotevẽvagui, umi kapi’i mymbápe g̃uarãva, tove tokakuaa ha  toñemuña umi ka’avo hesãiva. Upéicha avei, pe yvy pehẽngue ejeguerekóva ári oñemongakuaa’arã mymba ipu’akaháicha hesénte, ha ojehejáva’erã okaru ára rendaitépe ome’ẽháicha pe kapi’ipe oje’éva. Jaguereko areséramo kapi’ipe tekotevẽ jaguereko peteĩ apopyrã, mymba ñemongaru rehegua,tove ta’imbarete tapiaite ha toñemyatyrõ umi tenda hypava’ekue, jehejarei rupive térã ñañoty haguére kapi’ipe mymba rembi’urã jeporavo porãpyre. Oñemohenda mbaretéramo jepe ko’ã apopyrã, hetaiterei yvykapi’ipe tetã mba’éva  oĩ ojeporu vaipáva.
Mymbáre ñeñangareko
Ikatu hag̃uáicha jaguereko are opáichagua mymba, tekotevẽ oñemoañete tembi’u ha añuvã opáichagua mymba oĩvape g̃uarã, pe  tenda eñeñe’ẽva apytépe. Mokõi mba’e vai rehe oñemoĩ hína opa mba’e ypy oĩva ko yvýpe: oñembyaipa hekove renda, ñemitỹ, yvypóra rekoha  okakuaáve ha yvy oñemboja’o michimichieterei, ojehupi hag̃ua umi mymba rekove  tetã mba’éva. Ñemu ikatu’ỹme guyra rague, mymba ratĩ, raĩngue, ryekueha mba’e,oheja hetápe oñehundipa hag̃uáichamavoi. Mymba ka’aguyningo peteĩ mba’e ypy jepururã  ñeporãva,virupurukuaa ha vy’arã,ikatúva ojehupi tembiapo ñangareko porã rupive. Mymba jejuka hendapete ikatu ojesareko umi oñemuña hetaitereímava rehe, omanomba’ỹre, uveikatu ojesareko ponóiteke hetaiterei hikuái pe tenda oikohápe.
6 jasykõi
6 jasykõi ha'e mbohapypa pokõiha ára arygua.
Yperana tĩmbukúva
Yperana tĩmbukúva (Aptenodytes) ha'e guyra yperana jueheguaty aty (Spheniscidae). Ko guyra itĩmbukúva ha hete guasúva.
Oĩ 3 yperana juehegua ko jueheguaty, mokõinte yperana juehegua oikove:
7 jasykõi
7 jasykõi ha'e mbohapypa pohapyha ára arygua.
Assis
Assis ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulope.
8 jasykõi
8 jasykõi ha'e mbohapypa porundyha ára arygua.
9 jasykõi
9 jasykõi ha'e irundypaha ára arygua.
Arealva
Arealva ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulope.
10 jasykõi
10 jasykõi ha'e irundypa peteĩha ára arygua.
Húpiter ku'asãnguéra
thumb|Húpiter ku'asãnguéra. Húpiter ku'asãnguéra ha'éva umi yvóra ku'asã aty ojeréva Húpiter rehe. Ha'e apu'a yvytimbo kangýva ojere aipo yvórare.
Basílio da Gama
José Basílio da Gama (São José do Rio das Mortes, ára 8 jasyrundy ary 1741 jave — Lisimbã, ára 31 jasypokõi ary 1795 jave) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára Poytuga ha Pindorama pegua ohaíva hembiapokue héra Termindo Sipílio rupive. Herakuã porã iñe'ẽpoty guasu O Uraguai, ary 1769 pegua, ha oñemoĩ chupe Apyka Irundyha Jára pe Pindorama Ñe'ẽ Amandajépe.
Húpiter ku'asãnguéra
Mandu'apy
Jupiter (Planet) 木星の衛星と環
Basílio da Gama
Hekove
Heñói táva'i São José do Rio das Mortes, oñembohérava rire São José d'El Rei, ha ko ára oñembohérava Tiradentes, Minas Gerais tetãvoréme. Itúva ha'e akue Manuel da Costa Vila-Boas, mburuvicha guasu "capitão-mor" pe Novo Descobrimento pegua, ha isy ha'e akue pe mburuvicha milíko Leonel da Gama Belles hemiarirõ.
Ary 1757-pe, itúva omano rire, oñepyrũ oho pe Hesuíta Mbo'ehaópe táva Rio de Janeiro-pe. Ary 1759 jave, Karai Guasu Gomes Freire de Andrade, 1ha Kónde Bobadela pegua, ombotyuka mbo'ehao, mitãrusu Basílio oho Roma-pe omombarete hag̃ua ijerovia.
Amo ary 1768 jave opytami jey Pindorama retãma, Rio de Janeiro távape, hákatu oho jey Európape, Coimbra rendápe. Upe oñemoĩse chupe ka'irãme Lisimbã távape, oĩ porãvagui chupe pe Hesuíta rembiapo. Oñemosãsorã chupe, Basílio da Gama oñe'ẽme'ẽ ohóta oikove hag̃ua Angola-pe. Ha upe rire, ndohomo'ãi hag̃ua, oñemoirũ Karai Guasu Sebastião José de Carvalho e Melo rehe, Marike Pombal pegua.
Basílio ohai upévare peteĩ ñe'ẽpoty porã ñemendarã rehegua, Marike Sebastião rajýpe guarã, omomba'eguasu chupe. Upe ary avei osẽ kuatiápe ñe'ẽpoty guasupe O Uraguai, karai Francisco Xavier de Mendonça Furtado herakuãre, Pombal ipehẽngue, ikatu ojehecha omomba'eguasu umi karai Poytuga pegua. Ha hi'ári omomba'eguasu avei umi ava guarani, ha umi pa'i hesuíta oñemomichĩ, ombohováigui hikuái pe Pombal hekorã, ha ohechauka chupe ombotavyséva avakuéra.
Upévare oñemoirũve Karai Marike Pombal rehe, ha oñemoĩ chupe ipytyvõhára ramo guáicha. Iñangarekohára osẽ táva rekuáigui, Basílio oho jey va'erã Pindorama ha sapy'apy'a oho jey va'erã Poytugápe avei.
Oime jave Lisimbãme omano sapy'a, ára 31 jasypokõi ary 1795-pe, oñeñotỹ chupe pe Igreja da Boa Hora rendápe.
Pekĩ
Pekĩ hérava avei Mbejingo (chinañe'ẽme: 北京) ha'e China Tekoha Tetã tavusu ha oguereko amove 17.000.000 tavayguakuéra. Pekĩ ha Mbejingo he'ise "Tavusu Yvategua".
Arroio dos Ratos
Arroio dos Ratos ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe.
Ko távape oiko 13.608 áva (2010 ary). Ha opyta 55 km mombyry tavusu Porto Alegre pegua.
Sentáuro
Sentáuro, hérava avei mbyjausuveverusu, ha'e yvága mba'e jaguavevéicha ojeréva Kuarahý re ha oĩ Húpiter ha Netúno mbytépe, ituicháva hína umi jaguavevégui. Sentáuro peteĩha ojehecha va'ekue ha'e ko jaheróva Kirõ (Quiron), ojogua mbyjavevépe, ãga katu ko Kirõ oñemohenda jey peteĩ jaguaveve ramo.
Sentáuro tuichavéva ha'e 10199 Chariklo, oguereko 250 km ijykekuéra apytépe.
Mandu'a
}
Arroio do Meio
Arroio do Meio ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe.
Ko távape oiko 18.783 áva (2010 ary). Ha opyta 121 km mombyry tavusu Porto Alegre pegua.
Oscar Niemeyer
Oscar Ribeiro de Almeida Niemeyer Soares Filho (Rio de Janeiro, 15 jasypakõi ary 1907 — Rio de Janeiro, 5 jasypakõi ary 2012) ha'eva jogapomo'ãhára Pindorama pegua.
Jogapomo'ãhára ãgagua tenondégua ha herakuãveva Pindorama pegua. Ojogapova táva Brasilia, 1960 parehegua, Pindorama itavusu pyahúva, ha heta óga yvate ambuéva opaite yvórape: Pindorama Amandajerusu hóga, Brasilia tupão guasu, Palacio do Planalto ha Palácio da Alvorada, táva Brasiliape. Ha omba'apo joajuhápe jogapomo'ãhára ambuéva ndive jogapo hag̃ua pe ONU hóga yvate oĩva táva Nueva York-pe.
Ararika
Ararika (Araricá) ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 4 868 áva (2010 ary).
Herval
Herval (Ka'aty) ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe.
Ko távape oiko 6.757 áva (2010 ary). Ha opyta 302 km mombyry tavusu Porto Alegre pegua.
Yperana ruvichaete
Yperana ruvichaete - (Aptenodytes patagonicus) ha'e peteĩ guyra yperana juehegua oiko tenda ro'ýpe, jueheguaty yperana tĩmbukúva pegua. Yperana guasuve mokõiha, yperana ruvicha rire.
Oikove mante Antártidape, ha ohaitypo ypa'ũ hembe'y Antártidape.
Ipyti'a ha ijahy'o pytã'yjuva, ijatukupe hũngyva. Ipy'a morotĩva, iñakã hũva ha itĩ pytã'yjuva ha mbukúva.
Mongoraha Guasu Chinagua
thumb|Tuicha Mongoraha Chinagua. Mongoraha Guasu Chinagua hérava avei Mongoraha Guasu (chinañe'ẽme: 長城) ha'e peteĩ mongoraha mbarete ymaguare ojejapóva China Tekoha Tetãme. Ojejapo oñangareko hag̃ua pe Mburuvi China pe Mburuvi Mongolia pegua. Oguereko amo 21.196,18 Km pukukuére ha ha'e ta'ãnga'ita herakuãvéva China Tekoha Tetãme.
Ary 1987 guive, Mongoraha Guasu Chinagua ha'e niko peteĩ Tembiejakue Yvypóra rekogui ha ary 2007 guive ha'ehína peteĩva umi Pokõi tembiechapyrã pyahu yvóra ãgagua pegua mbytépe.
Yperana mburuvihára
Ko guyra juehegua oikove mante Antártidape, yperana tuichave ha pohyive; kuimba'e ha kuña hague ijojava, ijyvatekue ha'e nunga 120 cm ha ipohyikue ha'e 20 gotyo 45 kilo. Ijatukupe, ipepo ha iñakã hũva, hete guýre morotĩva, ha ipyti'a sa'yjukangýva ha oreko mokõi mbore sa'yju iñakã ykére. Guyra ndoveveiva, ojepokuita porãete.
Ho'u mante pira ro'o ha jatyta yguasu pegua. Oheka tembi'u yguasúre, ojepokuita.
Yperana mburuvihára kokuaava ijyvate 115-120 cm ha ipohýikue 22 gotyo 45 kg kuimba'e pohyiveva kuñare.
Kysegi
thumb|Kysegi. Kysegi mboka kysepukuicha karapã, máva ojeipurúva yma oñorairõ, saro'y XIX ha XX.
Yperana
Yperana oikove yguasu ro'y ñembyete gotyo ñande Yvýre; yperana juehegua peteĩnte oiko tenda hakúva, ypa'ũ Galápago pegua. Ohaitypo Antártida rembe'ýre, Selánda Pyahúpe, ñemby Auteráliape, Yvyáfrikape, opaite ypa'ũ Antártida pegua, Ekuator, Perũ, Chíle ha Patagónia Arhentínape. Ikatu jahecha ko guyra kuarahyresẽ ñemby Pindorámame, paraguasu Atlántiko ha Kolómbia ha Panama paraguasu Py'aguapýpe.
Ñemohenda
Oĩ 18 yperana juehegua, ñemohendapyre.
Juehepehẽ Spheniscidae (sensus stricto)
Alvorada (Rio Grande do Sul)
Alvorada ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 7 045 áva (2010 ary).
Bagé
Bagé ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 116 792 áva (2010 ary).
Arroio do Sal
Arroio do Sal ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 7 045 áva (2010 ary). Oguereko heta yrembe'y porã.
Yperana iñakãyvotýva
Yperana iñakãyvotýva - (Eudyptes) ha'e guyra jueheguaty yperanáicha oikove tenda ro'ýpe. Oguereko 7 guyra yperana juehegua hérava yperana iñakãyvotýva.
Ñemohenda
Juehegua hekovety Sphenisciformes
Yperana akã votõju
Yperana akã votõju - (Eudyptes chrysocome) ha'e peteĩ yperana juehegua, yperana iñakãyvotyva.
Yga'yta
thumb|Yga'yta. Yga'yta mba'e mbareteva japopyre kuarepoti térã yvyra oĩ yga guýpe, ygatĩ guive ygaropyta peve.
Yperana akã votõju
Yperana iñakãyvotyva juehegua michĩve. Hete hũ ha morotĩva, ijyvate ha'e 55 cm ha ipohyikue ha'e 3.35 kg. Ijatukupe hũva ha oguereko akãyvoty sa'yju, hesa ári.
Yga'yta
Ojoko ygarata ha ombojoaju opa ygarata pehẽngue.
Yperana akã votõju
Ohaitypo joajúva, yguasu rembe'y guive yvyty ru'ã peve. Ho'u heta yguasu mymba michĩ ha pira ro'o.
Balneário Pinhal
Balneário Pinhal ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 7 045 áva (2010 ary). Oguereko heta yrembe'y py'aguapy ha ojapo heta eirete.
Tókio
thumb|250px|Tókio Tókio (東京都 Tōkyō-to) ha'e hína Hapõ retã itavusu, ojejuhu upe tetã pehẽngue kuarahyresẽ mbyteguápe.
1894
Omano'akue
...1893-1894-1895...
1950
1950 - ary
Joaju
...1949-1950-1951...
Taguato akãtĩ
Taguato akãtĩ (Busarellus nigricollis)-, guyra guasúva juehegua oiko Amérika, Méjiko guive Uruguái peve.
Ko guyra ho'u mymba michĩ, pira, jatyta.
Kirikiri
Kirikiri (Milvago chimachima)- ha'e umi guyra juehegua ha taguatoranaicha oiko Mbyteamérikape ha Ñembyamérikape aveinte. Oiko ñemby Kosta Rrika guive yvate Argentina ha Uruguái peve.
Taguato akãtĩ
Oiko ypa rembe'y, yno'õvume ha ñu guasu yreiva.
Kirikiri
Kirikiri kuña ipohýive ha ituichave kirikiri kuimba'ere. Kuña ipohýi 310 ha gotyo 360 gramo. Kirikiri kuimba'e ipohýi 280 ha gotyo 330 gramo. Ipukukue ha'ente 37 gotyo 46 cm.
13 jasykõi
13 jasykõi ha'e irundypa irundyha ára arygua.
1877
1877 - ary
Omano'akue
...1876-1877-1878...
15 jasykõi
15 jasykõi ha'e irundypa poteĩha ára arygua.
12 jasykõi
12 jasykõi ha'e irundypa mbohapyha ára arygua.
14 jasykõi
14 jasykõi ha'e irundypa poha ára arygua.
Yperana michĩ
Yperana michĩ (Eudyptula) ha'e yperana jueheguaty orekova mokõi guyra juehegua.
Juehegua hekovety Sphenisciformes
Yperana akãyvoty
Yperana akãyvoty, ha'e peteĩ guyra yperana juehegua, jueheguaty yperana iñakãyvotyva pegua, ohaitypova Pyahu Selanda ipa'ũnguéra.
Oikove ko'ãga ypa'ũnguéra Malvinape, Patagonia Argentinape, Auteraliape, ha Antártidape.
16 jasykõi
16 jasykõi ha'e irundypa pokõiha ára arygua.
Yperana akãyvoty
Ko guyra michĩ, ijyvate ha'e 50 gotyo 70 cm ipohýikue ha'e 2,5 gotyo 6 kg. Kuimba'e tuichaveva kuñare. Ijatukupe hũ ha hovy, ha hete guýre morotĩva. Hesa ári oreko akãyvoty sa'yjuva.
Ohaitypo joajúva, ypa'ũ rembe'y itava.
17 jasykõi
17 jasykõi ha'e irundypa pohapyha ára arygua.
18 jasykõi
18 jasykõi ha'e irundypa porundyha ára arygua.
La Plata
thumb|250px|Ysyry La Plata osẽvo [[paraguasu Atlántiko|paraguasu Atlántikope, oikóvo chugui upépe parapaha.]] La Plata niko ysyry osẽva oñembojoajúvo ysyry Parana ha Uruguái, Ñembyamérikape. Ikatu oñembovo mokõi pehẽnguére: pe jaheróva hyepypegua, oguerekóva ysyry vore mbytegua ha yvategua, y ndahypýiva ha ndaijukýiva, ha upéi pe jaheróva okapegua, oguerekóva ysyry vore oñepyrũva amo táva Punta del Este-pe Uruguáipe ha opáva yjere Samborombón-me amo Arhentína kuarahyreike gotyo, y hypy hína upépe ha ijukymi oikégui y oúva paraguasu Atlántikogui. Ipukukue niko 325 km, osyrývo paraguasu gotyo oiko chugui pe omohembe'ýva Arhentína ha Uruguái. Osẽmbotávo paraguasúpe oiko chugui parapaha, upépe ojejuhu kuarahyreike gotyo táva Buenos Aires ha yvate gotyo táva Montevideo.
1899
1899 - ary
Joaju
...1898-1899-1900...
Santa Cruz do Sul
Santa Cruz do Sul (Avañe'ẽme:Ñemby Kurusu Marangatu) ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 118.374 áva (2010 ary).
1879
1879 - ary
1988
1988 - ary
Joaju
...1987-1988-1989...
1973
1973 - ary
Joaju
...1972-1973-1974...
Bento Gonçalves (Rio Grande do Sul)
Bento Gonçalves ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme.
Passo Fundo
Passo Fundo ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 200.028 áva (2010 ary).
1880
1880 - ary
Omano'akue
...1879-1880-1881...
19 jasykõi
19 jasykõi ha'e papoha ára arygua.
1785
1785 - ary
Omano'akue
...1784-1785-1786...
1900
1900 - ary
1930
1930 - ary
Joaju
...1929-1930-1931...
Yperana yguasu guýpe
Yperana yguasu guýpe (Megadyptes) ha'e umi yperana jueheguaty aty. Oguereko mokõi guyra yperana juehegua: pe yperana resaju (Megadyptes antipodes), ha pe yperana waitaha ndoikoveva (Megadyptes waitaha), ko'ã mokõi guyra oikoveva Pyahu Selandape.
Uráno mbyguaikuéra
Uráno oguereko 27 mbyguai yvypóra oikuaáva ha opa Uráno mbyguai oguereko héra. Uráno mbyguai tenondegua ha'e: Titania, Oberón, Umbriel, Ariel ha Miranda.
Pyñuã
Pyñuã ha'e hína yvypóra ha okambúvakuéra retepehẽngue ojoajúva tetyma ha ipy rehe. Yvypóra py oguereko mbohapy kangue.
1936
1936 - ary
Joaju
...1935-1936-1937...
Pohã
thumb|Pohã juehegua. Pohã mba'e okuerava mba'asygui, oporomongueráva, ikatu jaipuruva hogukue, ipotykue, ipirekue térã hapokue. Ikatu ojajapóva lavoratóriope. Oĩ avei pohã ñana, ka'avo pegua.
20 jasykõi
20 jasykõi ha'e papo peteĩha ára arygua.
Timbo
thumb|250px|Timbo
Timbo peteĩ yvyra Ñembyamérikaetéva. Ijyvate 30 m rupi. Ipoty jasyporundy guive jasypateĩ meve.
Rio Grande (Rio Grande do Sul)
Rio Grande (Avañe'ẽme:Yguasu) ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-me. Ko távape oiko 198.048 áva (2010 ary). Ko táva ygarupa tenondegua ha tuichava, heta ygarata oguahẽ mante ko táva ijygarupáre.
Timbo
Yvyra ha'e vevỹi, hosã. Yva tóxika.
Kurupa'y kuru
thumb|250px|Kurupa'y kuru Vrasilape
Yvyra pere
Yvyra pere peteĩ yvyra Ñembyamérikaetéva (Vrasil, Uruguái, Paraguái, Argentina). Ijyvate 25-40 m rupi. Ipoty jasyporundy guive jasypateĩ meve.
Kurupa'y kuru
Kurupa'y kuru peteĩ yvyra Ñembyamérikaetéva. Ijyvate 5-30 m rupi, yvyray hatiãi. Ipoty jasyporundy guive jasypakõi meve.
Yvyra ha'e mbarete, hosã. Oporu yvyra jepe'ave guarã. Avei ojepuru pohãramo.
Yvyra pi'u guasu
Yvyra pi'u guasu peteĩ yvyra Ñembyamérikaetéva (Vrasil, Paraguái, Uruguái, Argentina). Ijyvate 8-15 m rupi.
Yvyra ha'e sa'y sayju.
22 jasykõi
22 jasykõi ha'e papo mbohapyha ára arygua.
Yvyra pere
Yvyra ha'e hosã, sa'y sayju.
Tembetary
Tembetary peteĩ yvyra Ñembyamérikaetéva.
Ijyvate 5-9 m rupi. Ipoty jasyporundy guive jasypa meve.
21 jasykõi
21 jasykõi ha'e papo mokõiha ára arygua.
Ka'anakyrỹi
Ka'anakyrỹi herava avei lechu, ka'avo yvypóra oñemitỹ hi'upyjehe'a rembi'u hag̃ua. Oiko heta ka'anakyrỹi ysaja, para, ha tuichakue.
Ho'uva pýra térã mbojypapyre.
thumb|left|Lechu ñemuhape.
Jaguarata'y
Jaguarata'y peteĩ yvyra Ñembyamérikaetéva (Paraguái, Uruguái, Vrasil, Argentina). Ijyvate 7-9 m rupi. Ipoty arahaku meve. Yvoty michĩ.
Avei ojepuru pohãramo.
Pitogue
Pitogue oĩ ko guyra'i, Amérikaeteva (Texas ha Méxiko guive Argentina meve). Guahu tyapu. Pitogue okaru taso, tuku, yva, michĩ pira.
thumb|left|Guahu
Perũ yperana
Perũ yperana (Spheniscus humboldti) ha'e peteĩ guyra juehegua ndoveveiva, yperanaicha, ha'e peteĩ yperana jehaipy juehegua. Oikove Paraguasu Py'aguapýpe, Ñembyamérika rembe'y kuarahyreike, tetã Chile ha tetã Perũme.
Tekotevẽ Tenonde Paraguái retã mba'e
Ojehaihína Tekotevẽ Tenonde Paraguái retã mba’e (1992)
Moñepyrumby
Tetã Paraguái, héra teépe oñembyatỹva rupive Tetã Atyguasupavẽ Moĩmbahárape, imanduoeávo Tupãre, ohechakuaávo teko marangatu, omoañetepotávo tekosãoeỹ, joja ha tekokatu omoañetévo tekuái tetãygua remoĩmbõva, tembijokuái rupiguáva, omonguoeéva tetãygua voi ha ijahápe maymáva, omombaoee jeyje†vo ipuoeakapavẽ ha ijeiko haoee ae, ojeheoeávo mayma tetãre, omoañete ha omboaje ko Leiguasu. Paraguay, jasypoteĩ, 20, 1992-me.
Vore I
Kuaapyrã Mopyrendaha rehegua, Derecho, Deber ha Garantía-kuéra rehegua.
Tepysã I: Kuaapyrã Mopyrendahakuéra rehegua
Artículo 1: Estado ha tekuái* rehegua Paraguái República opaite árama oikóta haoee ae* ha poguypeoe¥*. Haoee Estado ojeikohápe leietére ha oñeñangarekohápe tetãyguáre, ipeteĩ ha oñembojaoeokuaoe¥va ha oguerekopaoe¥va peteĩ hendápe ipokatu sãmbyhyrã, Leiguasu ha leikuéra heoeiháicha. Paraguái retã oipuru iñemboguatápe tekuái tetãygua remimoĩmb†va, jokuaihára rupiveguáva, ijahápe tetãygua maymáva, opaichaguáva, ha ipyendáva teko marangatu* jehechakuaápe.
Artículo 2: Puoeakapavæ jeheguiete rehegua Paraguái retãme puoeakapavæ oĩ tetãyguakuéra pópe, ha ãva oipuru ko Leiguasu omohendaháicha.
Artículo 3: Tetã puoeaka* rehegua Tetãyguakuéra oipuru ipuoeaka vóto rupive. Tekuái omboguata oñondive Poder Legislativo, Ejecutivo ha Judicial; maymáva oguereko hembiaporã tee, omandaoe¥re ojuehe; oñomoir¤, oñopytyvõ ha omaña ojuehe. Mavavéva kooeã Poder ndikatúi omeoeæ ijupe térã ambuépe, térã peteĩ yvypóra ¥rõ yvypóra at†pe, pokatu oĩoe¥va léipe, térã ombyatypa ipogu†pe puoeakáva oĩva. Dictadura osæte voi léigui.
Tepysã II: Derecho, Deber ha Garantía-kuéra rehegua Moakãha i. Tekove ha Tekoha rehegua Pehængue a. Tekove rehegua
Artículo 4: Derecho ojeikovévo rehegua Mayma yvypóra oguereko ijeheguiete voi derecho oikovévo. Ko derecho iñañetévaoeerã, ikatúma guive, maymávape oikove ypy guive isy ryep†pe. Juez ndaikatúi ojukauka avavépe hembiapo vaikuére. Estado oñangarekóvaoeerã mayma tekovére oñembyaioe¥ hag̃ua hete ha iñakãme, héra ha herakuã porãme. Léipe oĩvaoeerã moõ mevépa peteĩ tapicha ojapokuaa ojaposéva hetégui oipytyvõmbotávo mbaoeekuaaverã térã tesãirã.
Artículo 5: Tortura ha ambue tembiapo vai rehegua Avavére ndojepuruvaoeerãi tortura térã ñembosarái vai ojojaoe¥va yvypóra rekóre. Jejukapaguasu, tortura, yvypóra ñembohapykuerekañy mbaretépe, ha jeporojuka políticakuére, jepeve aréma oiko hague, ndopytareivaoeerãi.
Artículo 6: Yvypóra rekove porã rehegua Estado oñehaoeãne yvyporakuéra rekove iporã hag̃ua, ha upevarã omoĩne tembiaporã ohechakuaáva oĩha imboriahuetéva, oĩmbaporãoe¥va, imitãiterei, ha ikaoearúmava. Estado oipytyvõvaoeerã avei oñemyesakã hagua opa mbaoee tetãygua reko rehegua, mbaoeéichapa upéva ojoaju akarapuoeã ndive, tekoha ñembyaioe¥ ndive, ha yvyporakuéra reko porãve ndive.
Pehængue II: Tekoha rehegua
Moakãha II: Tekosãoe¥* rehegua
Moakãha III: Jojareko rehegua
Artículo 46: Yvypora-kuéra peteĩchapanteha rehegua Opaite oikóva ko República-pe peteĩchapánte hekokatu ha ideréchope. Ndaikatúi oñeporombojoav†vo. Estado ojapóne tekotevæva upéicha oiko hagua. Jojaoe¥ rehe ñangareko ndojehechavaoeerãi oñeporombojojaoe¥va ramoguáicha.
moakãha IV: Derecho oguerekova familia rehegua
moakãha V: Ypykuéra Retã rehegua
moakãha VI: Tesãi rehegua
moakãha VII: Tekombooee ha Aranduka rehegua
moakãha VIII:. Mbaoeapo rehegua
moakãha X: Tetã ñemboguatarã Derecho ha Deber
moakãha XI: Tembiaporã tee rehegua
moakãha XII: Jeroviakuéra Leiguasu pegua rehegua
vore II: Tetã rekuái Ñemohenda rehegua
tepysã I: Tetã ha estado rehegua
moakãha I: Ñeoeæ ropytakuéra rehegua
Artículo l40: Ñe'ẽnguéra rehegua Paraguái ha'e tetã rembiakuaa arandu hetáva ha iñe'ẽ mokõiva. Estado ñe'ẽ tee ha'e castellano ha guaraní. Léipe he'iva'erã mba'éichapa ojeporúta mokõivéva. Mayma ypykue ñemoñare ñe'ẽ ha opaite imbovyvéva ñe'ẽ, ha'e tetã rembikuaa arandu.
moakãha I: Tetã ambue ndive ñomoir¤ reko rehegua
moakãha II: Tetãygua reko ha Ciudadanía rehegua
tepysã III: Estado de Excepción rehegua
tepysã IV: Leiguasu ñembopyahu
tepysã V: Temimoi ipahapegua ha sapyoeagua
23 jasykõi
23 jasykõi ha'e papo irundyha ára arygua.
Kangue
thumb|Yvypóra ipy kanguekuéra. Kangue ha'e tete pehẽngue mbarete ha morotĩ oĩva yvypóra rete ha mymba pujase'orekova rete, kangue aty herava kanguekue, ojoko ha omomýi yvypóra rete ha mymba pujase'orekova rete.
Kanguekuéra oguereko heta ysaja ha tuichakue, ikatu ha'e michĩete térã guasuete, pukuete térã po'i. Oimeraẽva kangue aty oñangareko peteĩ tete pehẽngue, akã kangue oñuvã akã hyepy.
Fernando de la Mora (Paraguái)
Fernando de la Mora ha'ehína peteĩ táva Paraguái retãme, mbytépe gotyo. Oĩhína tetãvore Centralme. Ko távape oiko 117.000 áva (2002 ary).
Hérakuri Zavala-kue. Oĩva’ekue San Lorenzo ryepýpe, ary 1 938-pe oñemopeteĩ. Avenida Madame Lynch, ojekuaava Calle Última ramo, ha’e okẽ ojeikeha tetã tavusu guive. Pe tenda héravape kamba kua oiko umi kamba ojegueruvaékue siglo XIX ñemoñare. Tavayguakuéra omba’apo mba’e jejogua ha jehepyme’ẽme.
Mba’e ojehecharamovéva ha’e: tenda mba’e ojehepyme’ẽhápe; ñoha’angao; tenda ikatuhápe oñeha’ã vakapipopo ha ambue mba’e; Loma Campamento. Oñemboja’o mokõi tendápe Zona Sur ha Zona Norte, oguereko 21 km cuadrado pukukue. Oguereko 62 okarusu. Ko távape oĩ heta mbo’ehao, oñemomba’eguasuvéva ha tuichavéva ko tavaguasúpe ha’e mbo’ehao Dr Fernando de la Mora.
Toponimia
thumb|300px|left|Municipalidad de Fernando de la Mora
Ko távaguasu héra upéicha oñemomba’eguasúgui prócer Dr Fernando de la Mora-pe.
Rigoberto Fontao Meza
Rigoberto Fontao Meza ha'e ñe'ẽpapára ojepytasóva ha omotenondéva cancionero nativo tetã paraguáipe; iñe¨ẽpotys orekomombe'u hesakã porãva ha ñe'ẽpu hekoitépe ha ombohetáva tembiasa tetã paraguái hjehaípe ha péva guaraní ñe'ẽme, castellano ha joparaicha.
Para Hũ
thumb|Para Hū, jehecha yvate gui. Para Hũ ha'e yguasu juky gui, imbovyva ha oiméva yvyrusu apytépe, oĩ Europa kuarahy ñesẽme. Oguereko ha hypy tuichavéva ha'e. Ijerere oĩ tetã Tuykia, Vugaria, Rrumaña, Ukyaña, Rrusia ha Georgia.
Yperana jehaipy
Ko guyra hete jehaiva, peteĩ hai guasu ohasa hetere, itĩ hũ ha morotĩ, ipy'a ky'ava, ha oreko peteĩ mbore haguepáva hesa renondépe.
Rigoberto Fontao Meza
Heñói distrito Tape ka'aty tenda oiméva Mokõiha Departamento San Pedro, Paraguáipe, péva 29 jasypakõi jave ary 1900,  itúva, karai Benjamín Fontao  ha isy Marciana Meza.
Yperana jehaipy
Ko yperana jehaipy ndoikove Antártidape. Ko yperana jueheguakuéra oikove tenda hakúva, Yvyafrika ha Ñembyamérikape.
Rigoberto Fontao Meza
Rigoberto Fontao Meza, omano Paraguaýpe 29 jasypakõi 1936 jave, upe àra ombotyva'erãhápe 36 ary, he'iháicha "Diccionario de la Música en el Paraguay " ohaíva'ekue mbo'ehára Luis Szarán.
Yperana jehaipy
Ko yperana ijuehegua irundy ha'e:
Oĩ avei ko yperana juehegua ndoikoveva ko'ãga:
Fernando de la Mora (Paraguái)
Toponimia
Fernando de la Mora, ha’e Tetã apohára Paraguái sasõ rehegua. Hanói Tapuá Limpoi-pe,ary 1785-pe. Itúva héra Fernando Antonio de la Mora ha isy Ana María Cazal. Fernando oho oñemoarandu ambue tetã Buenos Aires–pe. Oiko chugui tekojoja pytyvõhára Universidad Nacional de Córdoba-pe
Sapukaia do Sul
Sapukaia do Sul ha'e peteĩ táva oiva Pindoráma-pe, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Ko táva-pe oiko 133.944 ava.
24 jasykõi
24 jasykõi ha'e papo poha ára arygua.
Sapukaia do Sul
Ko táva oime 20 km mombyry tavusu Porto Alegre. Ko táva oguereko mymbarenda guasúva ha tenondegua.
Tembiasakue
sapukaia do sul osẽ pe colonización poytuga-gua Pindoráma-pe. Kova ha'e akue pe táva São Leopoldo mba'e akue, uperire pe 14 jasyporundy 1961.
Fernando de la Mora (Paraguái)
Toponimia
Isasõ rire ñane retã ojejapo peteĩ Junta de Gobierno oisãmbyhýva Fulgencio Yegros ha Fernando de la Mora ha’e Vocal secretario. Gaspar Rodríguez de Francia, oñepyrũ orairõ ikatu haguaicha oipe’a hendágui Fernando de la Mora-pe ha ha’e opyta hagua mburuvicha ramo. Fernando de la Mora ojeipykua ha oñemoĩ chupe ka’ĩrãime omano hag̃ua ary 1820–pe.
Sapukaia do Sul
Tembiasakue
Ojejapo guere umi via ha muro pe Trensurb guara umi arykuera 1980, Sapukaia do sul oñemboja’o yvate ha ñemby gotyo-pe.
Fernando de la Mora (Paraguái)
Demografía
Ko tavaguasu oguereko 162 652 yvypóra. 77 609 kuimba’e ha 85 042 kuña.
Rigoberto Fontao Meza
Imitã ha imitãrusu ramo
Ikatupyry ha omoheñóiva ikuaandy ha iñipytũ roky ohaívo umi ñe'ẽpoty guarania omoñepyrũva ha oimèva jehai pyahu ha revolucionario ritmo paraguayo, José Asunción Flores, oguahẽva ombojoajùva kakuaa ha tekoayhu puku angirũ rehe, pero, ohapejoko joavy orekòva mbo'ehàra José Asunción Flores ndive, ha ojoajúva Guaranía INDIA ndive, peteïha ñe'ẽpoty imba'eva, osẽva ijehegui.
Sapukaia do Sul
Tembiasakue
Pe yvyra aka Higuera ha'e peteĩ simbolo ko táva-pe.
Oimehape
Sapukaia do Sul oime Lagoa mokõi Patos rembe’ýpe, ha'e peteĩ táva ndayvate'iva, pe yvyateve oguahe 23 m. Kova oguereko 53,6 km.
25 jasykõi
25 jasykõi ha'e papo poteĩha ára arygua.
Pujase'orekóva
Pujase'orekova ha'e mymba aty pehẽ'aguy iñemohenda, opaite mymba oguereko atukupe kangue rysýi ha akã kangue oñangareko iñakã ro'o.
Fernando de la Mora (Paraguái)
Hembiasakue
Oĩva’ekue San Lorenzo ryepýpe ha yvypórakuéra omba’apo ñemitỹvháme. Upéramo hérava’ekue Zavala Cué ha upépe oñeñemitỹ ka’avo, yva ha oñemuña vaka, kure ha ryguasu opaichagua.
Yperana resaju
Yperana resaju - (Megadyptes antipodes), ha'e peteĩ yperana yguasu guýpe juehegua, ko guyra juehegua oikove mante, yperana yguasu guýpe ambueva ndoikovema yperana waitahaicha, yperana juehepehẽ.
Fernando de la Mora (Paraguái)
Hembiasakue
Ko tenda oñembohérava’ekue Zavala Cué oĩgui rupi peteĩ ogayguakuéra ijyvy hetáva ha hérajoapýva Zavala. Ko téra oñemoambue oñemoĩgui peteĩ ñe’ẽme avakuéra upepegua ikatu haguaicha omopu’ã ha ombotuichave hikuái.
Upévare oñeha’ã oipe’a táva San Lorenzo-gui. Ary 1 950 guive táva Fernando de la Mora-gui oikoma tetã’i ha opyta tetã vore Central-pe.
Rigoberto Fontao Meza
Hembiasákue
Omoheñói obra tuichaitereíva ha oñemoherakuãitéva EL ARRIERO, ARRIBEÑO RESAY, KA'ATY ha heta tembiapóve.
Yperana resaju
Oikove gotyo ñemby kurahyresẽ Pyahu Selandape. Oikove avei ypa'ũ ñemby gotyo ko retãme ha ypa'ũ aty ambueva ñemby gotyo.
Pujase'orekóva
Heta mymba okambúva, otyryrýva, ypegua, pira ha guyra avei ha'eva mymba pujase'orekova.
Fernando de la Mora (Paraguái)
Economía
thumb|200px|left|Zona Comercial Ko’ága tavayguakuéra omba’apo mba’e jejogua ha jehepyme’ẽme. Sa’i oñeñemitỹ ha omoñemuña hikuái mymba.
Rigoberto Fontao Meza
Hembiasákue
Ha'e ñe'ẽpapàra guaraní ha upéva rupive oikuaa heta compositor umi àrape guarévape, ijapytépe José Asunción Flores, omoheñóiva guarania, pe ojekuaavéva, ha ohaíva ñe'ẽpoty upévape ARRIBEÑO RESAY, KA'ATY jha peteïha India versión oñehendúva.
Guavirana'a
thumb|Guavirana'a para. Guavirana'a yva pytã térã sa'yky guavirana yvyra pegua, ouma Asia ha Europa pegua, tenda ro'y pegua.
Para Hũ
Ysyry Danúvio osẽ Para Hũme, Dniéper (2.290 km), Dniéster (1.352 km) ha ysyry Kubán (870 km) osẽ avei ko parape.
27 jasykõi
27 jasykõi ha'e papo poapyha ára arygua.
Yperana resaju
Ko guyra ndaha'éi guyra guasu, ko guyra ha'e yperana ruvicha ha yperana ruvichaete michĩve. Ijyvate ha'e 66 gotyo 70 cm. Oreko mokõi resa sa'yju.
Rigoberto Fontao Meza
Hembiasákue
Ohai "EL ARRIERO" –pe guarã ñe'ẽpoty  Don Félix Pérez Cardozo omoĩ chupe purory; ko purory oñemohendáva ojekuaa ko'ã àra peve heta ñe'ẽ'asãi rupive ha'èva ko'àgã peteĩ versión oñemoambuéva opáichagua interprete ombopúva tetãme.
Yperana resaju
Ho'u heta pira ro'o ha mymba'i oikove yguasúre.
Mandu'apy
Estado de conservación: IUCN Red List
Peroñe'ẽ
thumb|upright=1.5|Poytugañe'ẽ Poytugañe'ẽ ha'e ko Indoeuropa ñe'ẽ oñeñe'ẽva Poytuga, Pindoráma, Ásiape (Índia, Kuarahyresẽ Timor, Makáu (Chína)) ha heta tetã Afrikapeguápe. Kuatiañe'ẽ ñepyrũ ojeikuaáva sa ro'y XII peguare, ha voi, sa ro'y XIV mbyte rupi, omopu'ã ko ñe'ẽme peteĩ ñe'ẽporã jopara joja.
Rigoberto Fontao Meza
Hembiasákue
Peteĩ àra José Asunción Flores, ogueraha serenata ñe'ẽpapàra oipyhýva umi ñe'ẽpoty oguahẽva mayma tekove ñe'ãme, Manuel Ortiz Guerrero, ohenduva'ekue peteĩ àrape guarania INDIA, omohendáva maestro, ijehaípe  Rigoberto Fontao Meza, omoañetéva. Ñe'ẽpoty Manuel Ortiz Guerrero, he'i chupe oguerohorýha hembiapo, ojapóva jehaípe peteĩ cuestionamiento, péicha ha'e, ndorekói ñemoherakuã orekova'erãva ha ohupytýva composición orekóva, upéva rehe oñemoñe'ë iñangirüme ohaívo ñe'ẽpoty iporãitereíva purahéipe. José Asunción Flores, ha iñangirũ Rigoberto Fontao Meza, omomba'e guasu hembiapo ha umi mba'e he`íva:  KA'ATY,  ARRIBEÑO RESAY, oñepyrũva pe ñañomongetàva rehe Manuel Ortiz Guerrero ha he'i ohejàva posibilidad orekòva poeta guaireño ohai haguã ñe'ẽpoty pyahu.
28 jasykõi
28 jasykõi ha'e papo porundyha ára arygua.
Rigoberto Fontao Meza
Hembiasákue
Fontao Mezaomonéi umi pedido, he'ìvo iñangirũ Flores-pe nome'ẽséi tape omoambue haguã, ombotove hikuái ha Manuel Ortiz Guerrero omohenda ijehai "India"-pe guarã, ñande jaikuaáva ko'ã àrape, upérõ ary 1944 ojedeklara, pet¨^i léi ohaíva poder Ejecutivo, ha'eháicha "Música Oficial Paraguaya", avei purahéi Campamento Cerro León ha Cerro Corá.
"Fontao Meza araka'eve noñyrõi pe ojejapóva, opyta ñeko'õme ha péva ogueraha mba'asyrõ omano meve. Ndaha'evéi che angirũ ha ombotove ñomongeta chendive ni maitei ndaipóri chendive", he'i José Asunción Flores memoria ohaívape.
Mba'e oikóva ome'ëva ñembyasy
Tekoayhu ojeipyso heta ary, omoheñóivo Guarania, José Asunción Flores, oikuaa ambue poeta nacional, ha'èva Manuel Ortiz Guerrero, ojeruréva oñepyrüvo joaju tekoayhu angirü ramo oñemopyendáva oguerohory ha oguerochichïva vate guaireño-pe, omomba'éva hembiapo, upévare nomoambuéi tembiapo omoheñóiva ko maestro,  guarania, ha'èva peteĩ movimiento pyahu omboguatáva Flores oipytyvõva tembiasa purahéi tetã mba'éva ha héra ogueraháva ñe'ẽpapára ha iñangirũ, pèva versión orekóva aranduka Juan Max Boettner Música ha Músicos del Paraguay.
Oñembyasýva tembiasa, he'i mbo'ehára José Asunción Flores he'íva omoambuéha India jehai, ndoikuaaukái ichupe ni noñomongetái ojapotáva rehe Rigoberto ndive. Péva noñyrõi ojejapóva, ha ipochyeterei ha ára ha ára okakuaáve ohóvo upe guarania oipyhýva ha omoherakuãva ha oguereko repercusión internacional.
Hembiapo
Hetaiterei tembiapo ojapo ko ñe'ẽpapára sampedrano oamerita ichupe omoheñóihague ha péva ndovaléi ichupe, aporte omoheñóiva repertorio folklórico nacional, ko'ã purahéi ha'éva: Tembiapo ñoha'angápe ha aranduka ñe'ëpotýpe, opytáva ko'ãite peve mayma tekove apytu'ũme ha umi oguerohorýva umi tembiapo ha'e ohaiva'ekue. Péicha romoguahẽ peẽme jehai ñepyrü " India" ohaiva'ekue Fontao Meza.
INDIA
Un rey fabuloso, poeta y pintor, que huyó cansado del trono real llevó por el mundo su hondo dolor en vano buscando un ideal II Indiscreta morena que una noche naciera de tristeza y penar. Y una noche quisiera de la selva olorosa su perfume arrojar Tupàsy Ka´aguy nde rete mbokaja, nde juru yvoty, nde resa angaipa III Tras un largo de deambular por la sombra sin ningun compañero de sueño cruel forjo de su sueños toda la armonia su cuerpo divino indiscreta, fiel. Tupãsy ka´aguy Nde juru eirete, Nde resa pyhare, Ne ma´ẽ ñasaindy. Letra: Rigoberto Fontao Meza Música: José Asunción Flores Ambue purahéi ohaíva ha'e:
Ka'aty
Amo mombyry cerro-mi kupépe Ka'aguy mbytépe  che valle okañy Sapy'amirãicha ka'aty pe aju apyta ko'ãicha ku techaga'u II Tras de aquellos montes, arroyos y cerros Yo imito vente al urutau y mi lindo pueblo de largo destierro lleva la nostalgia del mbarakapu III Aniveangána che compañero Ore korasõ reikytĩ asy ore aveiko orekuéra entero ore symimi ha ore valle hovy IV Aniveangána che compañero ore korasõ reikytĩ asy anive angána che compañero ore korasõ reikytĩ asy LETRA: Rigoberto Fontao Meza. Música: José Asunción Flores
Peroñe'ẽ
Sa ro'y XII pe avei, poytugañe'ẽ ñe'ẽmbo'e pu'aka oñembyeja'o mokõi hendápe jokuairapépe ñaimérõ: ysyrygusu Minho yvate gotyo, Galicia, tetã ojoajúva Leon kasíkere, ha saryty XIII guive, Kastílla akãrojáipe; yvy gotyo, Poytuga, tetã oikóva ha'eñohápe.
Opa guive ñe'ẽ taha'e ha'éva tape oñembohape joavy: Poytugape oñemohatã ñe'ẽ ipavẽ ha tekopyrã, ha Galísiape oike karaiñe'ẽ oiko ramo jepe ichugui peteĩ ñe'ẽ hypy'ũ'ỹva jehaípe. Ã mba'e rupi ambue tetã ijopara tuichave ha, sa ro'y XV guive ñe'ẽmbo'e joaju ikangyve ha oñeñepyrũ oñeñe'ẽ mokõi ñe'ẽme: poytugañe'ẽ ha galísiañe'ẽ.
Fernando de la Mora (Paraguái)
Transporte
Heta mba’yruguata oguereko ko tavaguasu ogueraháva avakuéra imba’apohápe. Ko tavaguasu oñembojoaju Paraguýre.
26 jasykõi
26 jasykõi ha'e papo pokõiha ára arygua.
Fernando de la Mora (Paraguái)
Turismo
thumb|300px|left|Plazoleta Fernado de la Mora-pe oĩ peteĩ tavapy hérava “6 de enero” ko’ápe oiko ñande ypykuéra oguaheva’ekue karai tendota Gervasio Artigas ndive. Ko’aga meve ha’ekuéra oiko heko’ymáme ha ojeroky meme afroamericanoicha. Ko’ã jeroky ojehechauka Festival 6 de enero jave oñemomorã hagua San Baltasar-pe.
Tupão
Mba’éicha ñaguahekuaa Fernado de la Mora-pe.
Opyta 9 km Paraguýgui ha ndahasýi ñaguahe hagua oigui rupi heta mba’yruguata ohasáva upe rupi.
thumb|200px|left|Entrada a Fernando de la Mora. thumb|200px|right|Intenso tráfico vehicular.
1 jasyapy
1 jasyapy ha'e papoteĩha ára arygua.
29 jasykõi
29 jasykõi ha'e papoteĩha ára arygua ha oĩ ñavo irundy ary.
Yvapytã
Yvapytã yva he'ẽ, ojekuaavéva frutílla ramo, taha'e hi'a, hykuere, mbujape torta, tarta, pionóno térã ambue hi'upy oikóva ko yvahetégui. Ou Europa pegua.
Hu'itĩrã
Hu'itĩrã ha'e ka'avo ku'iva ha ka'a ta'ỹinguéra.
Tarumaite
thumb|Tarumaite yvyra. Tarumaite yvyra hogue mbareteva, 15 metro iyvatéva, Europa ha Asia pegua, para yvy mbytépe renda. Hi'a tarumaite'a, yva porãite ojapova ñandyry hetereiva.
Marjorie Estiano
Marjorie Dias de Oliveira (Curitiba, ary 1982), jekuaáva Marjorie Estiano ha'e peteĩ mba'eapohára tetã Pindorama pegua.
Typy'are'ẽ
thumb|Typy'are'ẽ. Typy'are'ẽ ha'e peteĩ tembi'u he'ẽ piro'yva ojejapova kamby, yva ha eiratã. Ikatu ojejapova chokora térã ambue yva ndie, tupi'a ha kamby rupi'are. Pyvupyre ha piro'y.
Refugio Karapa
thumb|350 px|left|Entrada al refugio Refugio biológico de Karapã oĩ tetãvore Kanindejúme, Paraguái, margen derecha ysyry guasu Paraná-gui, ha’ehína umi poapy ojeporavóva reserva ecológica-rã Itaipú ohejáva, kóva ha’e represa tuichavéva arapýpe, Paraguái ha Brasil pa’ũme oĩva. Ko tenda opyta 260 km táva Ciudad del Estegui. Oiko ary 1984-pe ha oguereko 3.250 ha.
Clima
Árapytu katu haku, he’õ ha hakuvo oguerúva pe ojeheróva subtrópico mesotermal húmedo. Okykue ary pukukue ha’e 1.300 mm. Pe cuenca hidrográfica ysyry guasu Karapã oiko heta ysyry michĩveva tetãvore Kanindeju (Paraguái) rupi oĩva.
Fauna y flora
Ka’aguyita ko refugio Karapã megua oiko ojuajuhápe heta ka’aguy’ive, avei umi ñanandy yvate, umi ka’aguy ñepyrũ pe tendápe oĩvavoi ha ysyry ykeregua. Yvyrakuéra hetave oĩva ha’e: Tabebuia, Peltophorum dubium ha Cedrela fissilis.
Mymbakuéra pa’u megua heta oĩ umi ikatuvahína opa ha ko’ãva ha’e: Lobo de agua (Lutra longicaudis), kure ka'aguy (Tayassu tajacu), so’o’uha pa’úme Felis, ãva ha’e mymba ou ha ohóva, ndaha’éiva uperupiguaite. Upéicharamo jepe pe tenda hérava área de embalse de Itaipu, 61,4% oĩ ko ysyry guasu Karapã ha ijerére.
Infraestructura y uso del refugio
Ko refugio oguereko ogaita ikatuhápe oiko umi tapichakuéra omba’apóva ha avei umi técnico oipytyvõva pe tendápe.
Objetivos generales del refugio:
Lago de Itaipu
Ko reservare ojere pe ypa ojapova’ekue omba’apo ñepyrũramo guare pe usina de Itaipu. Oikóramo ary 1982-pe, hetaiterei mba’e ojapova’ekue umi pokõi pa pokõi municipalidad oĩva ijerére. Ko ypa japopyréva ha’ehína oĩva umi tuichavéva apytépe arapýpe, oguereko 29 millones m³ ha 200 km ipukukue. Ojeipapátarõ umi bahías, ensenadas ipukukue oguahẽta 1.400 km.
Ko ypa oiko rire ndaha’éi iñambuéva pe tenda yvýpe añonte, avei iñambue heta mba’épe. Kokue pegua,ha’eva’ekue omongarúva chupekuéra oñepyrũ ome’ẽ pa’ũ pe ojeheróva actividad turística. Hetaiterei hendápe oñepyrũ ojejapo jejahu renda (playas artificiales) ha oĩháme avei opaichagua ñembosarái ýpegua.
Zonificación
Ojeikuaa porã rupi aporeko ko’ãga ojeipurúva ko tenda oñemboja’o heta hendápe ikatuhaguáicha oñemba’po hese iporã ha ko’ẽ ko’ẽre oĩporave hagua. Zonas de uso especial: tenda michĩva hákatu oguereko tuicha mba’éva ha ikatuýva ojei, ko’ãva ha’e umi oficina, hospedaje, restaurante, pista de aviación umía.
Zona de uso extensivo: ko’ápe ikatu oguahẽ mayma tapicha ohóva oñembokatupyry ha ohecharamo (senderos interpretativos y autoguiados, senderos "cross country", ha ambue mba’e. Zonas de uso intensivo: kóva hae umi paisajes sobresalientes ha ikatúva jaipuru ñembosarairã, oĩ (áreas de camping, centros de visitas ha miradores panorámicos).
Zonas de Recuperación y Amortiguación: ãva omba’apo omoĩpora hagua umi mbae’e iñambue’imíva térã umi mba’e oñembyaíva, ko’ã mba’e oikove umi tenda oĩhápe oikóva ava ijykére.
Zona de Núcleo: kóva katu ha’e tenda ojepoko’ýha téra umi sa’i oñembyaiva’ekue (comprende tres núcleos bien diferenciados y característicos del lugar).
Ko reserva ecológica oguereko oñema’ẽha, ikatuhápe ojehecha tuichakue ka’aguy, avei y guasu oikova’ekue pe embalse ejapo rire. Ojehe’apávo ko’ã mba’eporãita (recursos de vegetación, agua ha topografía) ome’ẽ ko tendápe heta mba’e iporãitereíva.
Patagonia yperana
Patagonia yperana (Spheniscus magellanicus) -, ha'e peteĩ guyra juehegua ndoveveiva, yperanaicha, ha'e peteĩ yperana jehaipy juehegua, ohaitypo ypa'ũnguéra Malvina ha patagonia rembe'ýre, tetã Argentinape ha Chilepe, araro'ýpe oho Uruguái ha ñemby Pindorama hembe'y.
Patagonia yperana ijyvate gotyo 35 ha 45 cm ha ipohýi gotyo 3 Kg. Iñakã hũ ha morotĩ, ijahy'o morotĩ avei. Ijatukupe hague hũngy ha ipy'a morotĩ, oguereko mokõi mbore hũ iñakã ha ipy'a mbytére.
Apỹipenga
Apỹipenga mba'e ikatu moha'angava, jeipuruva japo hag̃ua heta mba'e. Ou ikatu itakyra térã ambue mba'e hekove'ỹva.
Itakyra
Itakyra niko peteĩ kyra terã ñandyry joguaha yvyguýgui oñerenohẽva. Oguerekóva itaku'i ha ambue apỹi kimi rehegua jehe'a.
Ñande Yvy ojapo ko itakyra ipýpe.
Hũ, hypy'ũ ha ijaysy. Opa tetã rupi ojeporu itakyra. Chugui ojejapo umi oñekotevẽva mba'yru kuéra oñemboguata haguã, óga oñembyaku haguã, ha heta ambue mba'e. Itakyra ojeporu heta mba'erã:
Tava'i (Rio Grande do Sul)
Tava'i (Poytugañe'ẽme:Tabaí) ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe.
Ko távape oiko 4.131 áva (2010 ary) ha Tava'i henda ha'e 94,755 km².
Syrykupyre'ẽ
thumb|Syrykupyre'ẽ yvapytãre. Syrykupyre'ẽ ha'e tembi'u he'ẽ piro'ýva ojejapóva kamby'ỹre ha ryguasu rupi'a'ỹre, oguerekóva yva josopyre, yva rykue, y ha eiratã ñóntema. Syrykupyre'ẽ ndoguerekói kamby kyrakue, oguereko yva rykue ñónte.
Syrykupyre'ẽ ikatu ojejapóva úva kaguyre, térã yva kaguyre ambuéva.
2 jasyapy
2 jasyapy ha'e papokõiha ára arygua.
Ñe'ẽasãi
thumb|Nikola Tesla oipuru va'ekue ñe'ẽasãi peteĩháme [[puhoe rupi.]] Ñe'ẽasãi ha'e marandu ha ñe'ẽ ñembohasa mombyrýva ha inimbo'ỹre, puhoe, pumbyry, mbopika ha ta'angambyry oipuru ñe'ẽasãi ñemomarandu hag̃ua.
3 jasyapy
3 jasyapy ha'e papopyha ára arygua.
Galápago yperana
Galápago yperana (Spheniscus mendiculus) -, ha'e peteĩ guyra juehegua ndoveveiva, yperanaicha, ha'e peteĩ yperana jehaipy juehegua, oikovente ypa'ũnguéra Galápago, tetã Ekuator-pe.
Ko guyra ohaityponte ypa'ũnguéra Galápago, tetã Ekuator-pe. Ko guyra michĩva (35-40 cm). Ohaitypo añóre, poteĩ yperana ndie.
Oikovente 2000 Galápago yperana.
Tejurusu
Tejurusu ipy oñembo'ýva, hetere guýpe, mymba okambúvaicha. Oĩva va'ekue tejurusu kapi'iuha ha tejurusu ho'uva so'o ñóntema, oikova avei tejurusu ho'uva ambue mymba rupi'ante.
Peteĩ arapyrendy guasueterei ho'a va'aekue ñande yvýpe, ha ojukapaite tejurusu. Tejurusu taguerekova ha mymba okambúva ndomanoi.
Tukurovy
Tukurovy (poytugañe'ẽme: Tucuruvi) ha'e peteĩ tavavo oĩva Yvate Renda táva São Paulope, Pindoramape. Ko távavo henda ha'e 9,44 km² ha oguereko 88.566 tavayguakuéra.
Ko héra Tukurovy ou avañe'ẽme ha he'ise tuku hovyũ,
4 jasyapy
4 jasyapy ha'e paporundyha ára arygua.
Reserva Limoy
Ko Limoy reserva biológia opytahína tetãvore’i Hernandarias, Alto Paraná tetãvore guasu, Paraguay-pe, ysyry guasu Paraná akatúa gotyo.
Taramandahy
Taramandahy (Poytugañe'ẽme:Tramandaí) ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Táva yrembe'y, tetãvore yvate renda gotyo.
Reserva Limoy
Ha’e peteĩva umi pohapy tenda ojehejáva reserva ecológica ramo Itaipú rehegua, ha’éva tuichavéva ojejapo va’ekue ko yvy ape’ári, apytáva ñane retãnguéra Paraguái ha Brasil-pe.
Taramandahy
Ko távape oiko 41.655 áva (2010 ary), ha henda ha'ehína 143,918.