cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mbeju
Mba'éichapa oñembosako'i
Pe “mbeju tradicional” oñembosako'i hag̃ua ojejapo péicha: oñembope aramirõ peteĩ yvyrápe, ha upe rire oñembogua ha ojepesa. Oñemoĩ pype ñandy ha kesu oñembyasa'i pyre. Ñambovu ñande pópe ág̃a ojogua peve peteĩ mbaipýpe. Oñemoĩ pype ryguasu rupi'a, juky, kamby ha upéi oñembovu jey. Amo hu'ãme oñemoĩ pype aramirõ ha avati ku'i, ñambojehe'apa ñande pópe opyta peve galléta ku'ícha.
Upéi oñembyaku peteĩ páila haku porã meve ha oñemoñandy'imi. Oñemoĩ pype pererĩmi pe mbojehe'apy oñembosako'íva, oñehembe'y jopyjopy kuimbe apépe. Oñembojy sapy'ami ha upe aja oñemomýi pe páila ojy joja hag̃ua ha ani okái mbytépe. Peteĩ mba'yru jaho'ihápe oñembojere “mbeju” pe páila ári ha oñembojypa oje'e haguéichama voi
Ambue marandu
"Mbeju" ojoaju jeroviapy guarani rehe, ha oĩ umi tembi'u itujavéva guaranikuéra hi'upy apytépe. "chipa" "sópa Paraguái" ndive, ha'e tembi'u ojeheróva "Týra", ñe'ẽ guarani oheróva opaichagua tembi'u oje'úva oñemoirũ hag̃ua "kojói", kamby térã caferykue, ỹrõ katu oñembosako'i oje'u hag̃ua ambue tembi'u ndive. Oĩ michĩvéramo 16 hendáicha oñembosako'i hag̃ua ha ko'ág̃a rupi ojekuaa 11 umíva apytépe.
Alaváma
thumb|right|200px|Alaváma poyvi.
Nasare
Nasare ha'e peteĩ táva Israelpe. Hesukirito ohasa akue peteĩha rekove ary Nasarepe. Nasare oguereko 81.410 ava.
Alaváma
Alaváma niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Singapúra
Singapur, hérava ha'etehápe Tavakuairetã Singapur (ingyaterrañe'ẽme: Republic of Singapore; chinañe'ẽme: 新加坡共和国, Xīnjīapō Gònghéguó; malájo: Republik Singapura; tamil ñe'ẽme: சிங்கப்பூர் குடியரசு, Siṅkappūr Kuṭiyarasu) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ypa'ũme opytáva Asia yvyrusúpe, oguereko 63 ypa'ũnguéra, ha'e niko peteĩ tavakuairetã amandajerapépe.
Singapur renda iñemohenda po tetãvore. Itavusu ha'e Táva Singapur, upévare Singapur ha'e peteĩ táva-tetã. Oguereko 707,1 km², ha'e tetã michĩvéva ñemby kuarahyresẽ Asia pegua.
Irundyvéva ñe'ẽnguéra tee Singapur-pegua ha'e malájo, chinañe'ẽ, támil ha ingyaterrañe'ẽ.
Héra
Ko ñe'ẽ «Singapur» ou malat ñe'ẽ pegua Singapura (sánskrito: सिंहपुर. Singha he'ise «leõ» ha pura, «táva», ha'etehápe he'ise: «leõnguéra táva»). Umi mymba leõ ndoikovéi araka'eve upépe; ikatu oĩ jaguareteru.
Eldorado
Eldorado táva Argentinapegua. Oĩ Ysyry Paranarembe´ype ha oguereko 47.556 tavayguakuéra. Ha´e táva mbohapyha guasuvéva Misiones (Argentina)-pe. Opyta 207 kilómetro Posadasgui ohóvo ruta nacional n° 12 rupi. Oñemoheñói kuri ko táva Ary 1919 jave. miniaturadeimagen|izquierda
Enkarnasiõ
Moñepyrũ
Pa'i Roque González de Santa Cruz (peteĩha Marangatu Paraguáigua) omoñepyrũ'akue 25 jasyapy 1615-me. Uperire ha'e oho Paraguaýpe ha ojerure imburuvichápe omoñepyrũhag̃ua peteĩ misión. Ha'ekuéra he'i chupe ikatu omoñepyrũ pe misión ha irundy táva. Roque González oho jey Itapúape 24 jasyapýpe ha ojapo umi mba'e. Péicha oñembohero chupe "Táva Moñepyrũhára".
Ka'i
thumb|260px|Ka'i Ka'i mymba ka’aguypegua, isararaki, huguái vuku, okambu, hetyma irundy. Hova ojogua avápe. Ka’i osãingo hyguáigui. Oĩ ka'i guasu, ka'i mirikiina. Mymba akã hũ, rete raguepa, resa guasu. ruguái vuku apovõ, nambi apu’a guasu, isaraki, oiko ka’aguýre opo opo yvyra rakãre. Oñamindu’u yváre ha avati rehe.
Mbita'i
Mbita´i (karaiñe'ẽ: sarpullido) síntoma osẽva oñemopa´ãmba haguére glandula ry’airi kuéra jaguereko ñande pire rehe. Oseva ára haku jave.
Canela (Rio Grande do Sul)
Canela (Kanela) ha'ehína peteĩ porãeterei táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 39 238 áva (2010 ary).
Hesu rape
thumb|Hesu rape mba'erechaukaha niko peteĩ pira ra'anga. Hesu rape hérava avei Kirito rape ha'e peteĩ tupãrape ojeroviáva peteĩ Tupãre mante (religión monoteísta) oñembohapéva Hesu Nasaregua rekovére, rekombo'ére ha rembiapóre. Hesu rapépe, Kirito ha'e Ñandejára ra'y ha ou Yvy ape ári oipysyrõ opaite yvypóra hag̃ua ha omano rire oikove jey mbohapy ára rire ha ojupi yvága vy'arendápe. Ko'ágã hína Hesu rape rehe ojerovia amo 2.300.000.000 tapicha oparupi Yvy tuichakue javeve. Hesu rape oguereko avei peteĩ aranduka marangatu hérava Tupã ñe'ẽngue ryru, oñemombe'uhápe ko jerovia mbo'erã ha Hesu rekove.
Canela (Rio Grande do Sul)
thumb|izquierda|Canela Chororo.
Sapukai
Sapukai, ha’e peteĩ táva opytáva Tetãvore Paraguari-pe, Paraguái-pe. Opyta 92 km mombyry Paraguaygui, ha’éva táva omyakãva Tetã Paraguái.
Kolorádo
thumb|right|200px|Kolorádo poyvi.
Kolorádo ha'e niko peteĩ Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Sapukai
Ko táva Sapucai oñefunda kuri karai Emiliano González Navero tendotáramo upe ary 1910-pe, ha’e táva ferrocarrilera, oñemohenda porãva’ekue.
Sapucai, ojeréva yvyty ha ñemombe’urãgua’úre
Ojehecharamovéva ko Sapucai rupi ha’e paisaje. Opytáva peteĩ ñu hovy porãme oñembojere hese yvyty porã porã opa ijykekuéra rupi. Oga yma guare, óga guasu oguerekóva korapy ikuarahy’ã porãva yvotytypoãreheve ome’ẽva tembiecharã mayma oikovévape ko’árupi.
Upe tupao, opytáva yvyty rembe’ýpe guive ikatu ikatu ñamaña ha jahecha mba’e porã mombyryguive. Peteĩva umi yvyty ru’ãgui osẽ peteĩ tape itágui ijapopyre, he’iháicha umi tapichakuéra ko’árupigua, ha’e raka’e umi boli ojegueruva’ekue ñorairõ Guerra del Chaco ramo guare ojapo va’ekue umi ary1932 guive 1935 peve ojegueru va’ekue ko táva Sapucaipe.
Ojeikuaa haguã ipyporekuéra oheja raka’e haipyre umi tape rembe’ýre. Ko’ágã rupi katu upe tapére tenda herava Cerro Ru’ãgui, sábado jave ko’ẽmbotávo ohóvo oguejy oúvo heta kuña burromi ári tenyhẽte kogakuéragui ohóva ñemuhaguasu peve. Ko’ãva ha’e umi burrerita oje’eha ymaite guaréicha ñanemomandu’áva mba’éichapa ojeiko raka’e.
El cementerio de los trenes
Ko’ápe, peteĩ korapy tuichávape, oñemohenda umi tren-kuéra Ferrocarril Carlos Antonio López rehegua, opytahápe omano umi mba’yruguatakéra comotora-kuéra ha mba’yruguasu, ogueroguata hague 100 ary pukukukue javeve ñane retã ryepy.
Ko tenda ojeikuaáva trenkuéra cementerio-pe ha’ete peteĩ ojejapohague película ciencia ficción rehegua posnuclear. Tenyhẽte hierro guasukuéra oñeñapytĩmbáva ojuhe a avei umi vagon-kuéra tenyhẽva porakúera ha mandu’águi, karai haihára Augusto Roa Bastos osesarekohague ohai haguã peteĩ vore’i upe kuatiahai Hijo de Hombre hérava.
Ko museo vai vai oikóva koty oñeñongatuhápe ferrocarril-kuéra rehegua ojogua umi tembiasakué ha avei momembe’ugua’u ojapo va’ekue karai haihára katupyry Augusto Roa Bastos, ha ha’e avei tembiecharã porã ojejukukaáva ojehecha ko táva Sapucaipe.
Ikorapy
Ko tavavore’i korapy oguereko 326 km², ha tapichakuéra oikoveva ipype ary 2008 ramo oĩ 6.546;20,08 oĩ 1km²-pe.
Municipio
Karai intendente ko’agãgua Sapucaipe Cirilo Antonio Cuevas Ruiz Díaz, ha’éva ANR-gua, omandátava arykuéra 2006/2010.
Economía
Hetave tapichakuéra oĩ omba’apóva kokue ñemitỹme, ha ko’ápe oñeñemitỹ parral, mandyju,mandi’o, takuare’ẽ ha oĩve. Kokue ñemitỹ ha’e tembiapo oñemba’apoha ko tendárupi. Oñemba’apo avei ko’ã mymbakuéra ñemoñáme: vaka, kavaju ha ovecha.
Tapekuéra rehegua
Tapekuéra rehegua ojeipuruvéva ha’e pe tape guasu 1 Mariscal Francisco Solano López, ha kóva rupi ñaguãhẽ táva Sapucaipe jahávo peteĩ tape yvyreínteva rupi, oĩ avei ambue tape yvyreíva ha avei oñembo’ita ra’ỹva ombojoajúva umi tavakuéra ha avei ko táva akã ko tetãvorépe oĩva.
Mba’éicha ñaguãhẽ
Ñasẽvo táva Paraguaygui tape guasu 1 Mariscal Francisco Solano Lópezrupi, jahupyty peve upe táva akã ko tetãvore Paraguarípe, opytáva 66 km, upégui jaha tape rakãmby yvyreínteva rehe 24 m rupi ñaguahẽ hagua ko táva Sapucaipe.
Tapichakuéra oikovéva
He’iháicha upe Dirección General de Estadística, Encuestas y Censos, ko tetãvore’ípe oĩ 6.546 tapicha, ko’ãva apytégui 3.446 kuimba’e ha 3.100 kuña. Okaháre jajuhu oikove 71,16% tapichakuéra.
Demografía
Ko tetãvore’i Sapucai jaguereko ãva mba’e imombe’upyrã:
Tapichakuéra oguerekóga Necesidades Básicas Insatisfechas (NBI)
Hykuéra rehegua
Ko tetãvore’i Sapucai rupi ohasa ha ombohykua umi ysyrykuéra Caañabé, Paso Itá,  Naranjay,  Mbopicuá,  Toro,  Yhacá.
Pa'i
thumb|Pa'i katóliko. thumb|Pa'i [[Etiopía retãygua.]]
Pa'i hína upe tapicha ombo'éva jeroviapy, oporohechauka mba'éichapa ojejapo va'erã oiko hag̃ua jerovia rekópe. Hesu rapépe, pa'ikuéra oporombo'e Ñandejára rehegua ha mba'éichapa ojeikove va'erã Tupã rembipotápe.
Alberta
thumb|Alberta ipoyvi thumb|Táva Edmonton Amandaje Guasu Alberta ha'e peteĩ pa tetãvoregua Kanatã retãme, itavusu ha'e táva Edmonton, ha itáva oguerekovéva tavayguakuéra ha'e Calgary, ku távape ojejapo vaekue Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 1988. Ambue táva ha henda tenondegua ha'e Banff, Camrose, Fort McMurray, Grande Prairie, Lethbridge, Medicine Hat ha táva Red Deer.
Alberta oreko heta atyvete ha apopy, oguereko avei heta itakyra. Ha oñemu avei heta itakyra Tetã peteĩ reko Amérikaguape guarã.
Korochire
Korochire oĩ ko guyra. Okove hypa ka'aguype.
Don Quijote de la Mancha
thumb|200px|Don Quijote de la Mancha Don Quijote de la Mancha ha'e peteĩ tembiasagua'u ohai karai Españaygua Miguel de Cervantes Saavedra. Osẽ ipehẽngue peteĩ ary 1605 iñepyrũme ha ombohéra El ingenioso hidalgo don Quijote de la Mancha, ha'e peteĩva umi tembiapokue tenondeguaitégui karaiñe'ẽ iporãhaipyre ha opaite ñe'ẽporãhaipyre, ha peteĩva umívagui oñembohasáva heta ñe'ẽme. Ary 1615-jave osẽ ipehẽngue mokõi oñembohérava El ingenioso caballero don Quijote de la Mancha.
2006
2006 - ary
Joaju
...2005-2006-2007...
Ypane
Ypane oĩ tava Paraguái retãme, tetãvore Centralme. Ko távape oiko 21.000 ava (2002 ary). Opyta 27 km Paraguaýgui. Tape hérava Acceso Sur ombojuaju tavaguasu Paraguay ko tendáre. Ojehero chupe "Ciudad Jardín".
Heñói ára 23 jasyapy ary 1538 jave gobernador español Domínguez Martínez de Irala rupi.
Toponimia
Héra ñepyrü ha’e "Pitum", España ñe’ëme he’iséva: "agua medicinal". Ko’äga héra "Ypané", oïháme mbobapy ysyry Ypané, Potrerito ha Ytororó, äva ho’a ysyryguasu río Paraguay-pe. "Y" he’ise agua, "pa"y ohóva ho’a ysyryguasúpe;  "ne", ha’e umi karugua ha ysyry ryakuä ikä jave ndokyveipuku rire.
Tembiasakue
Oñepyrüramo guare ojeiko tendáre ha’eva’ekue oñemba’apo hague kokuépe año. Ohasávo heta ary tendaguakuéra oñepyrüma avei omba’po ambue mba’épe: mymbajuka, pirakutu ha upéi arroz ñeñotýme.
Ha’eva’ekue peteï reducción franciscana oñepyrüva ary 1538 jave. Heñói ára 23 jasyapy pe ary 1538 gobernador Domingo Martínez de Irala rupi. Oguerekojey ambue ára heñoihague (segunda fundación) ára 6 jasypo ary 1862 jave, umi franciscano oikejeyramo guare Paraguáipe.
Ary 1911 jave tenda Ypanegua ojeguerova yvy Villa Real mba’égui pe tenda ko’äga oïháme.
Pe poivi sa’y táva pegua ha’e hovyü (verde), he’iséva esperanza; sa’yju, ohechaukáva kuarahy resë ha avei ko’ë pyahu. Ko’a sa’y ojeiporavo ikatuhaguaicha oiko Ypanégui táva histórica ha avei ciudad "Jardín".
Peteï mba’e ojehecharamové pe tenda pegua ha’e pe monumento "Al Santo del amor", "San Valentín", oïva yvyrakuápe pe plasa San Pedro Apóstol-pe. Ko monumento ha’e korasö mbyte oikóva pe tendápe, ha omombe’úva tendagua he’i ohóva guive ha’eño térä imborayhujára ndive ojeruréve imba’epota santope, ojerepaitévo pe korasö rehe, katuete oiko pe mba’e ojerureva’ekue San Valentín-pe.
Demografía
Ypanéme oiko 34.943 ava, ävagui 17.696 ha’e kuimba’e ha 17.247 kuña, jaikuaa Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos rupive.
Oï 34% avakuéra távape ha 57% okaraháre, oguereko tasa de crecimiento ary jave 3.61%.
Clima
Ararova Ypanémegua ha’e tropical ha subtropical, oguereko yvytu tropical ha polar, ary pukukue iñambuéva.
Arapytu hakuve jave arahakúpe oguahë 39 ºC, ikatuvoi ojupive. Arapytu michïvéva ha’e araro’y jave, 1ºC; ha mbyte pegua arýpe 22ºC.
Okykue ary pukukue ohupity 1.433 mm. Jasykuéra okyveha ha’e jasyteï guive jasyrundy peve, sa’iveha oky katu jasykuéra jasypoteï guieve jasypoapy peve.
Economía
Oguereko actividades comerciales ha industria, avei kokuépe ñemba’apo, oñeñoty hetavéva ha’e arroz.
Ko távape ojeikuaa avei ñemba’apo mandyju rehegua (tejidos de algodon), kyha, bolsos, colchas ha ambue. Oï avei omba’apóva ñandutí apópe. Oguereko avei producción agropecuaria oïháme ñemity ka’avo hi’upyrä (hortícolas) ha yva opaichagua.
Turismo
Táva Ypané oguereko heta mba’e techapyrã, ãva ha’e pe tupão yma guare San Pedro Apóstol, ompu’ãva’ekue ypykuéra reducción pegua pa’ikuéra franciscano poguýpe oikóramo guare colonización América-pe. Pe tupão opyta táva mbytépe. Pe altar mayor ha’e patrimonio nacional ha universal avei.
Ambue henda ipiorãra ha ojehejaramóva ha’e pe monumento ojuayhúvare oñangarekóva “San Valentín”, oïva pe plasa San Pedro Apóstol mbytépe.
Ñorairö guasúrö guare (Guerra de la Triple Alianza), tetänguéra Brasil, Argentina ha Uruguay oúrö Paraguáipe), oiko ápe ára 6 jasypaköi ary 1868 jave batalla de Ytororó, ko’äga ha’éva Ypané yvy. Pépe oï peteï monumento oñemopu’äva umi héroes rérape. Avei oiko haguépe batalla de Avay (ypykue y) oï Mariscal Paraguagua  Francisco Solano López ra’anga.
Pe plasa San Pedro Apóstol-pe rejuhúta peteï obra de arte iporämbajepéva, ha’éva "Centro de Atracción Turístico Municipal". Ko’ápe oï tembiasakue ha he’iséva Ypané rehegua, ikatuhápe rehecha umi mbohapyve ysyry ho’a peve ysyry guasu Paraguáipe.
Ypané oguereko pe laguna Yverá hérava, namombyrýi oïva Nueva Italia-gui. Ko laguna oguereko karugua guasu (humedales) iporämbajepéva.
Ko distrito ndoguerekói gueteri infraestructura, aeropuertos, hoteles, restaurantes, centros de compras, upévare nadikatúi hetaiterei tapicha oho tenda poräitépe.
Arte y Cultura
Santo patrono Ypanemegua ha’e San Pedro Apóstol, oñemomoräva ára 29 jasypoteï ary ha ary jave. Pe altar mayor oï Iglesia San Pedro Apóstol-pe ha’éva patrimonio nacional ha avei universal.
2005
2005 - ary
Peteĩ
thumb|250px|right|Peteĩ Peteĩ (1) ha'e papaha oúva mokõi mboyve mba'eve rire.
Mbopi
thumb|260px Mbopi mymba Amérikagua, Asiagua, Europagua, Autaraliagua ha Afrikagua.
Hi'upy: tuguy, mberu.
Capão da Canoa
Capão da Canoa ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 116 792 áva (2010 ary).
Vori vori
Vori vori ningo jukysy hypy’ũ ha he añetéva, orekóva avatiku’i ha kesu apu’amimi.
Opaichagua tembi’u paraguáicha, “vori vori” heta oreko proteína ha caloría, tetã rekoasakuépe jajuhu mba’érepa, ha ciencia péva ohechaukáma.
Moõguipa ou héra
Téra “vori vori” ou ypykuéra guaranígui. Upévare Guaraníme –kóva peteĩva umi Paraguái ñe’ẽ tee he’iháicha ko’ag̃agua Tetã Léi Guasu tetã sudamerica-ygua- pe ñe’ẽ papyeta ojejapo hag̃ua heta jey oje’ejey pe ñe’ẽ, péva he’ise aipórõ, “vori” ha’eha peteĩ, katu “vori vori” mokõi térã hetave.
Ñe’ẽ “vori”, oñembojo’ávo he’iséva pe tembi’u vori vori, ou España ñe’ẽ “bolita”-gui (oñe’ẽ hag̃ua pe mba’e apu’a avatiguigua oĩva pe jykysýpe); pe ñe’ẽ “bolita” ohasáva guaraníme ymave oje’e “borita” ha amo hu’ãme oñemombyky ha opyta “vorí”. Upévare “vori vori” ha’e “bolita, bolita”.
Mba’emba’épa oraha
“Vorí vorí” tee ojejapo hag̃ua ojeporu avati ku’i, kesu pyahu, jukysy hypu’ũ porãva ha avei y.
Oĩ avei mbueicha oñembosako’íva ha ojehero “vori vori morotĩ” oraha umi ambue ndive ñandy, áho, sevói, kurapepẽ, kamby ha arroz.
Mba’éichapa oñembosako’i
Oñemoĩ peteĩ mba’yrúpe avati ku’i ha kesu oñembo’i pyre, ha oñemyakỹ vevuimi ko jehe’apy pe jukysy rykuépe ojejapo hag̃ua peteĩ masa ha chugui oñembyapu’a vori. thumb|200 px|left|Vorí vorí.
Umi “vorí” tuichava’erã peteĩ parral’a tuichávaicha. Oñembosako’i rire umi vori oñeikotevẽtava, ojepoi peteĩteĩ pe jukysy opuvahínape ha ojeheja opupuve 5 ravo’i rupi. Pe tembi’u hypy’ũetereíramo ikatu oñemoĩve pype ytaku hi’yve hag̃ua.
Delaware
thumb|right|200px|Delaware poyvi. thumb|right|200px Delaware ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Jekopytyjoja oporombuekoviáva
Jekopytyjoja oporombuekoviáva térã Jekopytyjoja tee'ỹ ha'e peteĩ tekuái reko umi tetãygua oiporavohápe imburuvicharã ombuekovia hag̃ua chupekuéra ha ojokuái hag̃ua. Umi mburuvicha ohechauka tetã ningo hekosãsoha ha ojokuái peteĩ tekuái ñemohendáre, pe Tetã Ruvicha, Tetã Amandaje, Tetã Tekojoja Ruvicha, ha pe Mburuvicha Tetãgua, opaite umíva ombyekovia ava kuérape, umi mburuvicha oporombuekoviáva ojapo avei teko me'ẽ ha tetã rekorã. Umi tetãygua oiporavo ramo jekopytyjoja rapépe tetã rekuái raperã ojekuaa oĩ peteĩ jekopytyjoja oporombuekoviáva.
Dois Irmãos
Dois Irmãos ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Ko távape oiko 116 792 ava kuéra (2010 ary).
Santiago (Paraguái)
Santiago, tavaguasu oiméva Paraguáipe, oiméva tava okaháre ha’éva tavaguasúpe Misiones. Tenda oñemomba’eguasúva reducciones jesuíticas rehe ñanemomandu’áva.
Moõguipa ou Héra
Santiago, oñemohenda peteĩ colina ári, omopyenda “San Ignacio de Caaguazú”, péva márgenl Rio Apa gotyo, oñrmopyenda departamento Misiones, Paraguáipe, ary 1669, héra “Santiago Apóstol”.
Tembiasákue
“Santiago” térã "Santiago De Las Misiones"oñemopyenda iñepyrũháme río Apa rembe’ýre ha oñembohéra "San Ignacio de Caaguazú". Upéi oñemopyenda jey ary 1669 upe tendápe ko’ágã ojekuaáva "Santiago Apóstol" ramo.
Kóva reducción jesuita ymaguaréva ha oime gueteri ko’ág0Ò peve ha orekóva característica colonial oñeñangarekóva plaza central kakuaa, umi óga mimi ha  museo oĩméha ñeñangarekópe ko’ã objeto ha pieza oporomomandu’áva heñóiha colonia jave.
Yma colonia jave, “Santiago” oñemomba’eguasu oimégui umi tavaygua oikóva ipype, haimete 3000 tapicha rupi.
Orekova’ekue peteĩ hotelería ko’ápe opyta opytu’u ha oñamindu’u haguã umi comerciante oúva. Iporã niko ojekuaa oñembyatýha fiesta patronal jave heta yvypóra ha oñemotenonde avei opera de Santiago.
Geografía
Oime 278 km Paraguaýpe, távaguasúgui. Oñemohenda peteĩ colina ári, péva Ayolas ha San Patricio.
Árapytu
Arahaku jave, oñeñandu  39 grados arapytu, ha araro’ýpe katu oñeguahẽ 0 grado rupi. Ary media 21 grados.
Tavayguakuéra
Santiago oreko peteĩ población 7.702 yvypóra, umíva apytépe 4.017 kuimba’e ha 3.685 kuña, péicha oestima Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos.
Economía
Umi santiagueño omba’apóva katuete ganadería.Péicha, ñemitỹme omoheñói avati, takuare’ẽ, mandyju ha soha.
Tavaróga guasu
Oñemopyenda jey 1669 arýpe tenda oiméva "Santiago Apóstol" rérape. Ko’ágã intendente ha’e karai  Américo Romero Sanabria PLRA-gua.
Turismo
Tupão, orekóva gueteri umi ta’anga umi teỹinguéra yvyra ombojeguáva (tallada de madera). Tapy’ỹimimi (Casa de Indios) avei ojeguerekóva museo-pe ikatúva upe tendápe ojehecha umi santokuéra ra’anga. Péicha tupão oreko retablo peteĩ hi’añoitéva Reducciones-pe, avei ojeguereko pintura umi recreación bíblica reheguáva.
Oime avei monasterio benedictino, Tupãsy María ha’éva peteĩ tenda oñeñembo’éha avei py’amongetarãva ojehekávo py’aguapy, oñemopyendáva’ekue  1984-pe.
Umi yvypóra oikóva upépe omotenonde jepokuaa ha umi mba’e yma guaréva ohsáva upe guive ko’ágã peve oúva ñandéve ñande ypykuéragui; péicha ojegueromandu’a Jasyteĩme "Fiesta de la Tradición Misionera", ko’ápe umi artista ha domador-kuéra Paraguái, Argentina, Brasil ha Uruguái, ohechaukáva ikatupyrýha,  doma ha pe jaikuaáva carrera de caballo ramo avei sortiha. Ko’ã aty guasúpe oiméva katuete hi’upyrã hetereíva umíva Paraguái tembiú porã ha’eháicha mbeju ha chipa.Ko’ã tembiapo ogueru katuete hetaiterei turista hapykuéri, taha’e paraguayo tér0Ò tetã mbombyryguáva.
Péicha oime Estancia Takuatĩ ha’éva tenda oñemotenondéha Festival de Doma y Folklore, kóva 270 km Paraguaýgui (de Asunción), sur gotyo, ojehóvo Ayolas gotyo.
Tambo Kurupa’y, ha’e tenda ojepytu’úha, ñembosarái ha tetia’e deporte-pe ha ojeguata haguã sãsõ ha py’aguapýpe.
Mba’éichapa oñeguahẽ?
Oñeguahẽ Santiago-pe desvío Ayolas péva Ruta I “Mcal. Francisco Solano López”.
Guido Rodríguez Alcalá
Guido Rodriguez Alcalá heñói Paraguaýpe, Paraguái retãme, ary 1946 jave, ha’e ñe’ẽpapára, narrador, historiador, ensayista, periodista ha crítico literario. Oĩpytyvõva’ekue kuatiahaipyre tetãgua ha pytagua pegua.
Trabajos Realizados
Ko aranduka oguereko ipype heta haipyre Artigas ha umi Junta de Gobierno Paraguái pegua, omyesakãva heta mba’e oikovakue pytũmbýpe tembiasakue tetã Paraguái rehegua. Ko karai ombyatyva’ekue omyesakã avei ijehegui.
Omombe’úva tapicha oĩva ñorairõ guasu aja (Guerra de la Triple Alianza 1965 guive 1970 peve) ombyatýva karai Guido Rodríguez Alcalá. Residentas ha’eva’ekue umi oikovai’ýva Mariscal López ndive, mburuvichárõ guare. Destinadas (o traidoras) ha’e umi kuña ojeguerahava’ekue ka’irãime umi hérava campos de concentración, ha’e rupi pahengue López ija’e’ýha.
«''Péva ha’e oikova’ekue ñepyrũrã, ha’ese opávo ñorairõ, háke umi Brasil-gua nohenduséi ha ndoikuaaséi Paraguáigua oguerekórõ ni peteĩ sable; ndohejaséi ha ndohechaséi oĩramo ñorairõhára... Ndoguerekói confianza avavére, epévare opytava’ekue hikuái ary 1887 peve ko tetã ryepýpe... Upérõ guare ndaikatúi osẽ mavave tapére, cuartel-gui, osẽrõ upepete ojejapyhy chupe, ndaipóri py’aguapy. Ndaipóri poyhu, ni policía ha ja’eporãvo ndaipóri mba’eve... Policía, oĩ, ha’éva irundy tapicha oguerekóva ipópe yvyra, ãva nome’ẽi mba’eveichagua py’aguapy avavépe, ha pépe oikuaa hikuái oikotevẽha ava’aty ñorairõrã (ejército); ha’eku´ra oikotevẽ, oikotevẽháicha tendagua, oĩ hagua pyaguapy avakuérape ha avei umi chovykuéra nome’ẽmbái hagua Chaco tetã Argentina-pe.
Nde reikuaa tetã Paraguái ndopytaseiha Chaco rehe’ỹ, ha Brasil avei ndoipotái upe yvy guasu opyta Argentina-pe, upérõ Argentina oguahẽ Mato Grosso peve, ha péva, ikatu ndouporãi chupekuéra. Upéramo guare oguahẽ Paraguái ha Brasil peteĩ ñe’ẽme; mokõivéva noĩveimaha Argentina ndive. ¡Máva he’íta heta ñorairõ rire! ¡Máva he’íta chéve cheporavo hague, che ajukapava’ekue heta regimiento, heta jave! Páva ha’e ventaja aguenohva’ekue aha rupi Río de Janeiro-pe: Mburuvicha oĩva’ekue ojerure Brasil-pe jegueraha hagua ka’irãime ñorairõ rire, Paraguáipe ikatuha ajapo guyryry, mba’evai, he’i hikuái, hákatu ouporã cheve jeho upépe ajapo rupi heta angirũ, upe rire aguenohẽ ha aikuaa chugui heta mba’e...''»
Ary 2002 jave, Guido Rodríguez Alcalá ogueraha yvyateve tembiasakue Paraguái pegua omoĩvo mba’eichaitépa oikova’ekue, pe Paraguái isãso mboyvemi, ohaíva Velasco rehegua, ápe oñepy’amongeta mba’épa ha mba’éicha rupi oiko ko mba’e, avei documento rupive ohechauka mba’ete oikova’ekue ha oikohaguéicha.
Péicha, Rodríguez Alcalá oheja pe ojeheróva temática histórica habitual, omombaretéva umi tapicha (figuras de la historia paraguaya mitificadas por la dictadura), omongakuaáva imba’ekuaa ha ombojuajúva ambue mba’e oikóva pytagua gotyo oikova’ekue tetã Paraguái isãsoramo guarére.
Avei omombe’ujey oikova’ekue gobernador Velasco mba’echaitépa oiko tetã Paraguáipe ha umi tapicha opu’ãva’ekue hese ndive, ko’ápe, ñaguahévo tape potĩme ika tu ja’e política paraguaya rehe, ndoje’éiramo jepe tetãme, oñeñapytĩ hague oikóva guive tetãme umi mba’e oikova’ekue tetã ambuéreha, upéicha rupi oikova’ekue pytagua gotyo ikatu ja’e oguereko hague pokatu, imbareteve hague oje’evakuégui ko’ápe.
Ãva ipahápe ombojovake interpretación aislacionista de la historiografía oficial. Heta mba’e ko’ága peve ndojekuaa porãi mba’épa térã mbaeichaitépa oikovakue Paraguái isãsoramo guare.
Comentarios
(tomado de Mar Langa Pizarro, "Historia e intrahistoria colonial en la narrativa paraguaya de los albores del siglo XXI", América sin nombre, Nº. 5-6, 2004, págs. 115-122)
Guido Rodríguez Alcalá, pe novela paha, Velasco, oma’ẽjey peteĩ karaíre oĩ mbaretéva tetã Paraguái rembiasakue rehe. Coronel Bernardo de Velasco (ha’eva’ekue ñepyrũrã gobernador Provincia de Misiones-pe ha ary 1806 guive, avei Paraguáipe), ha’eva’ekue ipaháva mburuvicha España omoĩva: peteĩ hesakã’ỹva koága jave, Velasco ojep’a ára 14 ha 15 jasypo ary 1811 jave; upe rire oĩjey pe gobierno provisional-pe (supuestamente independentista) oikóva’ekue pe ára 16 upe jasy jave.
Peteĩ iporavopyréva documentación (origen de su ensayo inédito Rasgos americanos de la independencia paraguaya), Guido Rodríguez Alcalá ojajey umi novela oikova’ekue ipahakuévoma Colonia, ha umi mba’e oikoramóva Paraguái isãso rire. Pevarã, ojapo haguéicha umi mokõiveva ohaiva’ekuepe, ombojapu peteĩ personaje histórico, ha omoñe’ẽ, ojapóvo chugui peteĩ ommbe’úva, ha’etevoi ojapo hague ha avei ohechava’ekue.
Velasco ohecha ñorairõ Triple Alianza-pe guare ha oikova’ekue upe rire, mba’e tuichavéva Caballero ha Caballero rey-pe, ha’ehácha avei umi heta mombe’upyre Guido Rodríguez Alcalá ohaiva’ekue. Upeicharamo jepe, heta mba’e oikpurúva ko ñe’ẽpapára, omoingéve heta ñe’ẽ omombe’úva, ha avei umi mba’e oikóva ha japúva. Ha péicha oho hese umi argumento ha’e oipurúva ikatu haguáicha hesakã porã maymava omoñe’ẽva guive hihaipyre.
Umi oikova’ekue mokõive jehaipyrépe noguahẽporãmbái, kóvape katu pe oñe’ẽva oguahẽ tapicha omoñe’ẽvape. Ndaha’éi nañaiméi rupi peteĩ tekove ñaña Caballero chagua, Velasco ohechauka rupi ha’ha gueroviapy; ha avei ñe’ẽ oipurúva pe ñe’ẽpapára nemoagui pe omombe’úvagui. Péicha, omombe’úvo mba’e oikova’ekue araka’eve hesakãporã’ỹva, ha’ete Rodríguez Alcalá ohejaha ohóvo ñorairõ’i mimi ymave guare. Ko democrática oike rire, ko’ã novela histórica iñambue’imi dictadura oĩramo guarégui: upérõ, eréramo umi mba’e estronismo omonei’ỹva nde ha’éma rei’ỹva hendive; ko’ág, ã mombe’upy oguerekojey ñembosarairã, ndahesaráirõ jepe mba’etepa oikova’ekue.
Ko’ã añetegua ikatu rehechauka pe historiografía oficial he’íva: péicha, Velasco he’i pe ára 16 jasypo ary 1811 jave ndojejapói hague mba’eveichagua “bandera tricolor oje’e haguéicha. Ha’e bandera española” (pág. 58); ha, avei, imandu’a: “juramos fidelidad a don Fernando VII” (pág. 58). Pe Revolución de los Comuneros, heta oĩ he’íva ko’ápe oñepyrũ hague Paraguái isãso, Velasco he’i: “ndaha’éi ñepu’ã rey-re ndaijahéigui, ha’e hague jesuitas-kuérare ija’e’ỹva ” (pág. 66).
Peteĩ sistema ndohupitýiramo rembopyahu hagua haipyre, pe haihára ojapo umi personajes-gui ohecha mombyryvéva (“esos porteños [...] dentro de cien años seguirán atribuyéndonos sus propias faltas”, pág. 176), avei oho pe anacronismo gotyo (Saturnino Rodríguez de la Peña aparece como “el Poltergeist de la jabonería”, pág. 159). Pe recurso oguenohẽ hague tuichave mba’e ha’e ñembohory: “ningún filósofo francés se ha ocupado del asunto, con que no tenemos una fabulación como la urdida sobre el sistema jesuítico” (pág. 84). Pe ñembohory oipurúva ñañáme peteĩha dictador Paraguáigua.
Ko’ã oje’eva’ekue yképe, jah’eva’erã avei, hembiapokue ymave guare, ko texto Velasco-pe oĩ “citas de documentos reales”: fragmentos de cartas del propio Velasco (pág. 49), notas enviadas a las autoridades (pág. 55), actas del Cabildo (pág. 62), citas del informe que redactó el gobernador Pinedo ary 1775 jave (págs. 108-109), reglamentos de gobierno (pág. 188).... Jahecha haguépe, Donde ladrón no llega, Vagos sin tierra ha Velasco ha’éva oñemboja haguépe Historia ha intrahistoria del Paraguay colonial rehe. Mbohapyvéva ha’e ohechauk’ava pe vigencia de la narrativa histórica Paraguáipe sa ary iñambuévo; oĩháme ñe’ẽpapára ikatupyrýva ha oguerekóva ñe’ẽporãhaipyre tee (voz literaria propia).
Obras
Guido Rodríguez Alcalá ojapo ha ohechauka jehaipyre opaichagua.
Ko’áva ha’e, oĩve:
Narrativa: Caballero (novela, 1986) ojapóca peteĩ personaje histórico-gui, omomichĩva umi mba’e he’ivakuegui, Caballero Rey (novela, 1988), Cuentos decentes (1987), Curuzú cadete (cuentos, 1990; Premio Radio Curupayty), El rector (novela, 1991), oñeme’ẽ Premio El Lector (en narrativa) upe arýpe, ha Cuentos (1993). Poemarios: Apacible fuego (1966), Ciudad sonámbula (1967), Viento oscuro (1969), Labor cotidiana (1979) y Leviatán etcétera (1980).
Avei ohai ensayos: Literatura del Paraguay (1980) e Ideología autoritaria (1987) y realizado investigaciones históricas: Paraguay y Brasil, documentos sobre las relaciones binacionales, 1844 - 1864 (2007) sobre los 20 años anteriores a la Guerra de la Triple Alianza. Justicia Penal de Gaspar_Rodríguez_de_Francia (1997), ha ambue.
Hembiapópe hetave jave hasy iñemboja’o narrativa ha historia, oĩ rupi pype exhaustiva investigacion ha heta citas y referencias.
Enlaces externos
"Guido Rodríguez Alcalá en el contexto de la narrativa histórica paraguaya" Tesis de Doctorado de Mar Langa Pizarro (2001). SirveObras/68005029323577729754491/006761_1.pdf Tesis
Biblioteca Virtual "Miguel de Cervantes
Taitetu
Taitetu téra tatéto (latiñe´ẽme: pecari tajacu) kureguáicha oikovéva ka´aguy rehe. Ikatu ojejuhu ko´a mymba opaite rupi Argentinaguive Tetã peteĩ reko Amérikaguapeve.
Oikovéva ha´ekuéra atýre oihápe 2 ha 20 kurekuéra peve. Okéva ikuápe téra yvýrarapo rehe. Hembi´u ývakuéra, ka´avorapo, anguja, vícho´ikuéra ha ambue.
Manguruju
Manguruju (Zungaro zungaro) ha'e pira guáicha Ñembyamérikapegua oikovéva Ysyry Parana ha Ysyry Paraguái rehe. Ikatu oguahe 1,5 métro ipukukuépe.
Jaguapehẽ
Jaguapehẽ ha'e peteĩ okambúva pehẽngue, so'o'úva.
Andai
Andai´y ka'avo ijavorái, ijyva hi´upy. Ikatu ojejapo hendive heta tembi´u.
Takuarembo
200px|thumb|Takuarembo. Takuarembo (Karaiñe'ẽme: Brote de bambú) hina toky osẽ takuárarapógui.
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2004
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2004 táva Aténa-pe ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 28ha ojejapóva ára 13 jasypoapy guive 29 jasypoapy peve ary 2004-pe, táva Aténa, Gyrésia retã itavusúpe. Oñembyaty ha ojapo vaekue pe Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua.
Ñembyaty ojapo 301 ñeha'ã ha 28 jetepyso, oñeha'ãva 10.625 jetepysohára oúva 201 tetãnguéra pegua. Tekovemi gua'u omohechaukáva ko'ã ñembosarái ha'e vaekue Athenà ha Phèvos (Αθηνα ha Φοίβος), ombohérava upéicha umi tupãnguéra Atenea ha Apolo herakuãme, oñangarekóva táva Aténa ymaguarépe, ha ha'e akue upe táva jeroviaha.
San Miguel ára
Barrio San Miguel (Aregua tavaitépe)
San Miguel Arcángel ha’e San Gabriel ha San Rafael ndive, umi mbohapy Tupãpysyrõhára oñeñe’ẽvagui Aranduka marangatúpe. Santa Iglesia ome’ẽ San Miguel-pe tenda iporavopyréva ha ohero chupe “Príncipe de los espíritus celestiales”, “milicia celestial myakãhára”. Héra he’ise “Mávapa Tupãicha”. Aña oryrýi ohendúvo héra ikatupyry, imbarete ha ojapokatúgui Tupã he’íva ichupe. Hembiapo tuichavéva ha’e ojapóva, ñanenohẽ mba’evai poguýgui. Ndaha’éi ku jaiko aja yvy’ape’árinte San Miguel oñangarekoha ñane ã rehe, katuete oĩ ñanendive pe aravoitépe, jajehekýi vove ñande retégui, jaha hag̃uáicha yvágape. Upe aravópe ndaje Aña ñandeguerahase hendive ha San Miguel oñangareko ani hag̃ua upe mba’e ojehu.
San Miguel ndaje oñangareko ani hag̃ua, ñaña, mba’evai ojapyhy máva oñemoĩva ipoguýpe rehe.
Táva Areguápe: Pa’i Felix Fontini ogueruka ary 1956-me San Miguel ra’anga, Italia-gui, yga rupi. Uperõ tupãomirĩ (oratorio) noĩmbái gueteri, upévare ha’anga opyta, Ña Aparicia Soto viuda de Bogado rógape. Tembiapo oñepyrũ 1956-me ha opa 1958-pe. Nda’arei San Miguel ra’anga ojegueru Argentina-gui, oñeme’ẽ jopóirõ. Ko tava’i ymave herava’ekue Itao. Pe tenda oĩhápe ko’ág̃ite peve ha’e ojehecharamorã, itakuápe ojejapo.
Hi’ára jeromandu’a: Aty comisión-pegua omba’apo ary pukukue, ohechávo mba’épa ikatu ojejapo osẽ porãve hag̃ua San Miguel ára jeromandu’a. Ojejapo ichupe novenario ha upe 28 jasyporundy jave ojegueraha tupão Tupãsy La Candelaria peve misa-pe g̃uarã. Pe tenda oñemoĩhápe chupe ojegueroguata hag̃ua ijeguakapa yvotýpe, tape umíva henyhẽ piririta-gui, ogakuéra ipotĩmba ha puraheijoápe ojegueraha.
Upe árape oiko festival, karuguasu oñeipepirũhape chakore Roque Espínola ha Antero Aquino, avei oiko tembi’u paraguái jehepyme’ẽ, ka’aru jave chocolate mitãnguérape g̃uarã ha oñembojopói chupekuéra haiha, kuatiahai, oñemono’õva’ekue ary pukukuépe.
Ohai Matilde Galeano, Ñe’ẽasahára Guarani-Castellano
Ñemby (táva)
Ñemby ha’e peteĩ táva opytáva tetãvore Central tetã Paraguáipe, Paraguay guasu rehegua, oikéva ipype táva Paraguay ha umi tavakuéra ijereregua. Iñepyrũrã ko táva oñembohera va’ekué "San Lorenzo de la frontera". Oñefunda kuri upe 2 jasypoapo ary 1899-pe, ára oñeñohendaramo guare upe peteĩha junta económica administrativa.
Ko’ágã ramo guarã Ñembype oikovéma 86.614 tapichakuéra.
Geografía
Ko táva opyta peteĩ tenda ijyvatemíva tetãvore Central-pe. Upe ijyvateveha katu opyta upe yvyty hérava kóicha avei oguerekóva 176 m ijyvatekue, jajuhu ko’ápe mbohapy yvyty’i iñambuéva ojuehegui ohasáva imbytepekuéra ysyry hérava avei Ñemby ha ysyry’ikuéra osẽva ichugui.
Ko táva korapy oguereko 40 km². Ndopytái y rembe’ýpe, upéicha ramo jepe oguereko tape porã oguahẽva umi puerto-kuéra opytáva táva San Antonio-pe. Norte gotyo opyta táva San Lorenzo, Este gotyo táva Capiatá, Sur goytyo táva San Antonio ha Oste gotyo táva Villa Elisa.
Clima
Ko táva rupi ára ndahakuetéi ha ndaho’ysãtéi, oky porã porã uvei. Hakuvé Arahakúpe ha ohupyty 39 °C; Araro’ysãme oguejy 1º C peve. Peteĩ ary jave katu 22 °C rupi arapytu. Ama katu ho’ave jasyrundy ha jasypoapy ramo.
Demografía
thumb|left|280px|Mercado de Ñemby
Ko távape oikove 86.614 tapicha ha 2165,36 hab./km-pe. Ko tenda tavapáma, okaha ndaiporivéima. Tapichakuéra oikovéva ipype omba’apopa Paraguay rupi.
Tava vorekuéra
Ñemby oguereko 11 tavavore, jajuhuárupi heta yvyraty rovyũ. Ojapo pa ary rupi ko táva rupi heta óga ndahepyetéiva oñemopu’ã tetã ambueguakuéra ñepytyvõme, paraguaikuéra oikotevẽva hogarãkuéra upéicha ojerure rupi.
Hembiasakue
Umi tenda omombe’úva ko táva rembiasakue hechapyrã jajuhúta upe tupao guasu San Lorenzo-pe omopu’ã va’ekue umi tapichakuéra España-gua ou va’ekue upe ary 1718 ramo Ñemby ha’éramo guare tava’imínte oikovehápe 2.187 tapicha.
Ñembýpe avei jajuhúta upe colegio nacional Pablo Patricio Bogarín ha avei Escuela Carlos Antonio López, ko’ãva opyta ko táva mbytetépe.
Peteĩha intendente va’ekué karai Pedro Regalado Bogarín. Tavaguakuéra omohenda va’ekue katu ha’e karai Enrique Hugo Delvalle García ojupi va’ekue upe 17 jasypakõi ary 1991 ramo.
Símbolos del distrito
Poyvi ko tavavore’i rehegua tuichakue Tetã Paraguái poyvicha avei. Ysa’y mokõi: pytãhũ ha morotĩ. Upe pytãhũ ohechauka upe Santo Patrono “San Lorenzo” aho; morotĩ katu omombe’u ñorarõ’ỹ ha tekove potĩ. Ko’ã mokõve sa’y peteĩchante tuichakue.
Upe Escudo Distrital katu oñemohenda upe bandera mytépe umi sa’ykuéra pytãhũ ha morotĩ ári ha oguereko 6 mbyja he’iséva umi poteĩ tava’ikukéra Salinas, Mbocayaty, Pa’i Ñu, Rincón, Cañadita ha Caaguazú. Ipype avei jahecha upe yvyty, yno’õ, yvy ha avei mbokaja máta, ipahápe parrilla omombe’úva mba’éichapa ojehapy raka’e San Lorenzo. Yvyvy ohechauka upe oñehundipotámava ohóvo Yvyty Cerro Ñemby. Mbokaja máta katu ha’e upe hetaite va’ekue Ñembýpe iñepyrũrã. Pe Bandera Distrital oñemboveve opaite Institución Pública ko tetãvore’i Ñemby rupi.
Economía
Ymave tembiapo Ñembýpe ha’e ñepytyvõkuéra rehegua ha avei sector industrial. Kokue rehegua ndaiporiguasúi, tavapáma haguére ko tendárupi. Ñemby oje’e ha’eha táva ojekeha, tapichakuéra ko’árupigua omba’apoha haguére Paraguay rupi ha okehaguãnte ou.
Mba’yruguatakuéra
Ko táva rupi heta mba’yruguatakuéra osẽ ha oike ohasáva tavakuéra ijereregua ha avei Paraguaýpe; hyepyetépe avei jajuhu mba’yruguatakuéra, avei jajuhu ogaguasu mba’yruguatakuéra opytaha. Ko táva oñemboja’o mokõi hendápe upe Autopista Sur rupi, ombojoajúva táva Paraguay táva Ita ndive, oguereko heta tape iporãva ha avei río Paraguái ári barkokuéra oñembojaha táva San Antonio-pe.
Turismo
Heta tapichakuéra ou ko távape, ãva apytéte oĩ kuñataĩ ha karia’ykuéra oúva ñemuhápe ha avei vy’arã hetáva ko’árupi. Ko yvyty hérava Ñemby avei ha’e heta tapicha ouha omaña mombyry haguã. Ogakujéra jerokyha heta rupi ko’árupi pyhare ojevy’a haguã.
Jagua
Jagua (Canis lupus familiaris)   ha'e peteĩ mymba okambúva ho'úva so'o oñemohendáva umi jaguapehẽ mbytépe, upéicha jagua peteĩ jaguaru juehegua (canis lupus). Peteĩ ñehesa'ỹijo osẽ ku kuatia rembikuaáva hérava Nature-pe ohechauka yvypóra osaite'o jaguarúpe ha omoambue hete ha heko, ha upe guive jagua okarukuaa heta mba'e ha heko iñambue. Opaichagua ituichakue, ijysaja ha hague irrásare (jagua ñemoñangáre). Ijapysa ha itĩ mbarete, itĩre oñandu porãve mba'ekuéra ijerére. Umi rrása michĩ ikatu oikove 20 ary pukukuévo, oñeñangarekoporãrõ hese, ha umi rrása ambuéva oiko pa térã papo ary aja.
Oĩ amo 800 jagua rrása, ituichakue, hete ha heko opaichagua, oguereko avei opaichagua sa'y ha hague. Jagua niko oiko porãve yvypóra ndive ha upévare oĩ umi oipurúva jagua oñemoirũ hag̃ua, iñangarekoháraicha, omba'apoháraicha, ogueraháva yvypóra ha mba'ekuéra yrypy'áre, tymba'apiha, ñañihára, oisãmbyhýva umíva ndohecháiva ha oĩ avei umi jagua rerekua omboguatakuaáva ovecha ha vaka kuéra. Ary 2001 jave, ojeipapami oiko amo 400.000.000 jagua yvy ape ári.
Pitikiri'i
Pitikiri´i (Karaiñe´ẽme: riñon) Ñande rete rehegua omopotĩha ñande ruguy ha upepe avei ojejapo kuaru. Kuaru hina tykue ky´áva opyta pe ñemopotĩ rire. Jaguerekóva mokõi pitikiri´i: peteĩ ñande rete´ykepe ha ambuéva yke ambuépe. Hákatu Ikatu jaikove peteĩ año pitikiri´ínte ndive.
Georgia (tetãvore)
thumb|right|200px|Geogia poyvi.
Georgia ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Idaho
thumb|right|200px|Idaho poyvi.
Idaho ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Mbyja Pytã
thumb|250px|Mbyja pytã. Mbyja Pytã (mba'ehero: ) ha'e peteĩ yvóra opytáva ñande Yvy ykére. Ko yvagamba'e oguereko mokõi jasy ijerére hérava Fobos ha Deimos.
John Hancock Center
John Hancock Center ha'e peteĩ óga yvateite opytáva Chikago távape, Illinois, Tetã peteĩ reko Amérikagua-pe. Orekóva 100 píso ha 344 métro yvatekuére, karai apokuaaha ytágua omoha'angáva ku óga yvate hérava Fazlur Khan ha jogapokuaahára Bruce Graham, atyvete Skidmore, Owings and Merrill pegua, ojejogapopa ary 1969-jave, ha niko óga yvateve mokõiha opa yvýgua. Chikago hóga yvateve irundyha ha Tetã peteĩ reko Amérikagua hóga yvateve poteĩha, Willis tuicha rire, Trump International Hotel and Tower, Aon Center, pe Empire State Building ha One World Trade Center táva Nueva York pegua. Ipype oreko mba'apo renda ha karurenda.
Ñakyrã
thumb|250px|Ñakyrã Ñakyrã mymba'i ovevéva ha ikangue’ỹva, opurahéiva arahakúpe ha ojepire’óva yvyra rakãre.
Yryvu
Yryvu guyra hũ ha ituicháva. Yryvu niko ou opaichagua (Ñembyamérika añónte ndorekói yryvu teéva) ha oĩ amo 40 yryvu juehegua. Oĩ umi ikatupyryitéva ojapokuaágui tembiporu ho'u hag̃ua.
Tekakapa'ã
Tekakapa'ã jaguereko ñanderekakapa´ã (Karaiñe'ẽme: "Estreñimiento") jakakarõ hasýpe tepoti ikã ha hatãhaguére. Ñanderekakapa´ãramo ja´u va´erã tembi´u oguerekoha heta fibra.
Lasioñe'ẽ
Latinañe'ẽ (Lengua Latina) oĩ ko ñe'ẽ Europape, Indoeuropagua ñe'ẽ. Latinañe'ẽ karaiñe'ẽ, poytugañe'ẽ, italiañe'ẽ, hyãsiañe'ẽ, rrumáñañe'ẽ ha ambue latinañe'ẽkuéra ru ñe'ẽ. Ñe'ẽ ogapypegua: Latinañe'ẽkuéra(raitykuéra), Sabeliko-Latino/Italiaguape, Indoeuropaguape.
Latinañe'ẽ, ikuatiáva sa ro'y VI ára ãgagua guive, ha'eva'ekue Lásio yvy ñe'ẽ; peteĩ latinañe'ẽ jopara, Rróma tavapegua, oñemoĩ peteĩ yvy ikangýva ári rrománo tahachi ha ijokuairape ñemyasãi rupive, oñepyrũva'ekue sa ro'y IV ára ãgagua mboyve ha ipaháva Róma Mburuvi árape. Latinañe'ẽ terakuã, románo ñangareko ha tekopy ñe'ẽ, ha upéi, Tupão Katóliko ñe'ẽ, ojapo ichugui oysidénte yvagarape jeikuaa ha tekopy rembipurúrõ, mbarete omoingovéva heta saryty, jepeve ijykéma ñe'ẽ oñeñe'ẽvarõ, ko árape oĩmimi gueteri oñe'ẽva.
Latinañe'ẽ oikove avei Katóliko Tupão ñe'ẽrô Vatikáno Ñembyaty Mokõiha peve. Ko árape ndaiporivéima iñe'ẽteéva ko ñe'ẽ, ága katu oĩ sua rupi oñe'ẽva mokôiha ramo. Ko árape, oĩ Vatikáno Retã ñe'ẽpavẽ pa'ũme.
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2000
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2000 táva Sínei-pe ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 27ha ojejapóva ára 15 jasyporundy guive 1 jasypa peve ary 2000-pe, táva Sínei (Sidney), Auteralia retãme.
Ñembyaty ojapo 300 ñeha'ã ha 28 jetepyso kuéra, oñeha'ãva 10.651 jetepysohára (6.582 kuimba'e kuéra ha 4.069 kuña nguéra) oúva 199 tetãnguéra pegua.
Indiána
thumb|right|200px|Indiána poyvi.
Indiána ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Guyra
Guyra mymba ipepo ha ovevéva, hetyma mokõi ha hete haguepáva.
Guyra rekove ypykue ha hetepy ñemoambue rembiasakue
Moõguipa ou'ypyraka'e guyra, niko, heta ára oiko oñeg uahẽ'ỹre peteĩ ñe'ẽme, ha katu na'ymaitéi tembikuaajarakuéra oñemoĩ oñoñe’ẽme ha he'i hikuái guyra ouha umi Tejujero Pymymbágui (Dinosaurio Terópodos) oñemoambueva'ekue arapa'ũ hérava Mymbambyterévape (Mesozoico). Ko'ã mba'e oje'e ojejuhu rire Alemania-pe peteĩ guyra joguaha ijitapyréva (fósil) oñembohérava “Pepo'yma” (Archaeopteryx). Ary 1960 guive oñemoneĩ guyra ouha Tejujerógui. China-pe ojejuhuvévo Tejujero ijitapyréva ha hague guyráva omoañete tembikuaajarakuérape, guyra Tejujeroha. Guyra ha Tejujero heta mba’épe ojojogua; ikanguekuéra piteĩcha, jepémona hasy jaikuaa porã hag ua, umi hyekue peteĩcha avei, haguekuéra ojojoguánte avei, ko'ã mba'e he'i ñandéve ha’ekuéra oño’anaha.
Tekopytee
Haimete opavave guyra ovevekuaa, ha ou ijypykue ovevekuaava'ekuégui, oĩ jepe ningo ikatu'ỹva oveve. Avei hetekuéra oñemoambue ikatu hag uáicha oveve porãve. Ikangue ijapytekua ivevyive hag ua. Umi ijyva imbarete añetete, ikatu hag uáicha ipu'aka umi tuichaicháva taguére, oipurúva ovevekuévo.
Ipyti'a kangue tuicha ha hakamby ha ojoko umi ho'okuéra oipurúva oveve jave. Hañykãnguéra ipo'i puku ha hatã ha nahãiri rupi iñakã vevyive.
Ipire nda'ikuái ha upéicha rupi ndaikatúi oñembopiro'y ty'ái rupive. Ovevekuévomante, yvytu ombopiro'y chupe, upéicha rupi opyta jave peteĩ hendápe jahechava'erã katuete ijuku’ahína.
Tembi'uje'u
Mba'épa ho'u rupi guyrakuéra ikatu:
Ñemoña
Guyrakuéra niko ombo'a, oñemoña tupi'a rupive. Upevarã guyra kuimba’éva oiporenova’erã guyra kuñáme, (apareamiento) upéi pe tupi’a okakuaa guyra kuña retepýpe, ombo’a peve.
Oja porã hag̃ua umi tupi'a guyrakuéra oñangareko hese anitei ho'ysãve hete'akukuégui, upevarã guyra kuñáva oñeno hupi'a ári, oĩ guyra ojopyrúva mokõivéva, ha oĩ avei guyra kuimba'éva añónte oñenóva tupi'a ári. Ko mba'épe ñambohéra Ñembojakatu (Incubación). Og̃uahẽvo hi'ára, upe guyra ra'y, ojoka ipire ha osẽ okápe.
Guyra Paraguái Hendapegua, Anambeta ha mboýpa
Paraguáipe jaguereko mokõipa mokõi (22) Hendapegua, (Orden) pokõipa (70) Anambeta (Familia) ha poteĩsa poapypa (680) guyra oikoéva ojuehegui. Ko’ápe péina ambohysýi Hendapegua ha Anambeta rupive:
Jasy
Mba'yrumýi arapyguigua Joaty Soviétiko pegua hérava "Lunik 3" onohẽ ta'anga peteĩha jasy rova ñemígui. Kuimba'e peteĩha og̃uahẽ kuri Jasýpe ko karai Neil Armstrong ary 1969-pe. Ha'e oho mba'yrumýi arapyguigua Tetãvore Joapykuéra pegua héra "Apolo 11"-pe.
Avañe'ẽ
Avañe'ẽ ombohéra hikuái umi Guaranikuéra-pe iñe'ẽ teépe. Guaranikuera ha'e peteĩva umi te'yikuéra Amérika-gua ñe'ẽnguéra apytépe hetave iñe'ẽhárava, oñemohendáva irundy tetãnguéra iñambuévape (Paraguái, Arahentína, Volívia ha Pindoráma). Avei, ha'eñoite ojehechakuaáva ñe'ẽ teéramo peteĩ tetã Ñembyamérika-guápe.
Tupi ha guarani ñe'ẽ aty guasu rehegua, oguereko hetáichagua ñe'ẽnunga, upéicharõ jepe oĩ jekupyty ijapytepekuéra ha heta mba'épe ojojogua ko'ã ñe'ẽnungakuéra.
Avañe'ẽ ha karaiñe'ẽ ha'e Paraguái retaãme ñe'ẽ tee ary 1992 guive. Japypateĩ 2006 Mercosur-pe Karaiñe'ẽ ha Peroñe'ẽ ndive.
Ñe'ẽ ypy
Avañe'ẽ he'ise Idioma Guarani. Péva ha'ehína pe ñe'ẽ ha'ekuéra oipurúva oñomongeta hag̃ua, ombohasávo ojupe hemiandu, hembikuaa, hembiasa ha hembipota. "Ava" niko he'ise tekove, yvypóra, tapicha, kuimba'e térã kuña oikóva oñondive, peteĩ avano'õme (sociedad); "ñe'ẽ" ikatu he'ise "ñemongeta ahy'o pu rupive". Péva ha'ehína pe tembipuru guasu guarani kuéra oipurúva ojokupyty hag̃ua, ojoapytépe. Ñe'ẽ niko omopeteĩ chupekuéra ha ohechauka avei avakuéra oikoha peteĩ tetãme ha upe tetãme ojepuruha peteĩ ñe'ẽte, ha’éva avañe'ẽ.
Guarani ñe'ẽte ñemohenda
Opaite ñe'ẽte oĩva yvy ape ári niko oñemohendakuaa ñe'ẽkuaaty (lingüística) rupive ha upevarã tekotevẽ ñanemandu'a Augusto Schleicher (1821-1867) (rusú poapypasá kôipopá ha peteî - rusú poapypasá poteîpopáha pokôî)rembiapokuéreha, ha'e oheja avei hapykuere ñe'ẽkuaaty rembiasápe. Schleicher he'íkuri ñe'ẽte ikatuha oñemohenda mbohapýpe, kóicha:
Aipórõ guarani ñe'ẽte ija umi iñe'ẽjoapykuaáva apytépe, ha upépe ojoavýma karaiñe'ẽgui oñemohendáva umi iñe'ẽrapoambuéva apytépe. Ko mba'e iporã ñamyesakã oĩgui heta tapicha -yma ha ko'ága- oñeha'ãva ohesa'ỹijo avañe’ẽ Castellano oñehesa'ỹijoháicha, ha ivaivéva -oikuaaporã’ỹre- oipuruséva Guarani ñe’ẽre Castellano ñe’ẽtekuaa.
Ñe'ẽjoapykuaa
Ñe'ẽjoapykuaa avañe'ẽme niko ojehu mokõi térã hetave ñe'ẽ ỹrõ ñe'ẽpehẽtai -ñepyrũrãme ojoavýva he’isévape- ojoaju jave omoheñói hag̃ua peteĩ ñe'ẽ pyahu, he'ise pyahúva avei.
Guarani ñe'ẽtépe ñe’ẽjoapykuaa oñemohendajey mokõime: Ñe'ẽjoapyete (composición), ha ñe'ẽpehẽpurukuaa (polisíntesis).
Kóvape umi ojoajúva ñe’ẽmanteva’erã (palabra), taha’eha’éva. Techapyrã:
Tero + tero: 		 pirapire (pira + pire)
Tero + teroja moteĩva papýva: 	 jasykõi (jasy + mo-kõi)
Tero + teroja tekome’ẽva:	 ka'aguasu (ka’a + guasu)
Tero + ñe’ẽteja:		 ta'ãngambyry (ta’ãnga + mo-mbyry)
Tero + ñe’ẽtéva:		 apykahai (apyka + hai)
Teroja tekome'ẽva + teroja tekome'ẽva: hovyũ (hovy + h-ũ)
Oĩ avei ñe'ẽ ojoajuhápe mbohapy téra hetave he’iséva, peteĩ ñe’ẽ añorã. Techapyrã:
Tero + tero + tero:		tupãmba'ejára (tupã + mba'e + jára)
Tero + 2 teroja tekome’ẽva:	mba'everaguasu (mba’e+vera+guasu)
Tero + tero + ñe’ẽtéva + tero:	ñe'ẽpehẽpurukuaa (ñe’ẽ+pehẽ+puru+kuaa)
Kóvape katu umi ojoajúva ñe'ẽ ha ñe'ẽpehẽtai. Iporã ja'e avañe'ẽme jaguerekoha hetaiterei ñe’ẽpehẽtai opaichaguáva (ára, ysaja, kokatu, ñe’ẽteko ha ambuéva). Techapyrã:
N: 	ñe'ẽpehẽtai:	ysaja (forma)
O: 	ñe'ẽpehẽtai:	avaite ha papyguigua (número y persona)
Poro: 	ñe'ẽpehẽtai:	ñe'ẽ'apoha (voz)
Mbo: 	ñe'ẽpehẽtai:	ñe'ẽ'apoha (voz)
Se:	ñe'ẽpehẽtai:	ñe'ẽteko (modo)
I:	ñe'ẽpehẽtai:	ysaja (forma)
Etereirasa:	ñe'ẽpehẽtai:	kokatu (grado)
Pa:	ñe'ẽpehẽtai:	ysaja (forma)
Kuri: 	ñe'ẽpehẽtai:	ára (tiempo), ha
Hikóni:	ñe'ẽpehẽtai:	ára (tiempo).
Hai'ypyhára ha ñe'ẽtekuaahára
Avañe'ẽ ojehai ñepyrũ p'’i Franciscano ha Hesuitakuéra og̃uahẽ rire Paraguái retãme. Ha'ekuéra oikotevẽkuri guarani ñe'ẽtére ombohasa hag̃ua Hesukirito jeroviakatu ñande ypykuérape. Upevarã ha'ekuéra oipurúkuri karaiñe'ẽte tai (letra) ha heta apañuãime (problema) ojejuhúkuri ndikatúigui ohai heta taipu (fonema) avañe'ẽgua. Techapyrãrõ, karaiñe'ẽme ndaipóri pu'ae jurugua: "y", pu'ae tĩgua: "ã, ẽ, ĩ, õ, ũ, ỹ" ha puso (').