Tava'i
MBYA HA GUAJAKI REHEGUA
Oĩ háicha ñandéva, brasilero kuéra, upéicha avei heta oĩ mbya ha mbovymi guajaki Tava’i ka’aguýre. Ko’ãva ou ha oho Itapua gotyo. Sapy’ánte hetaiterei hikuái ha upéicha avei oĩ ára imbovy hikuái. Oĩ ramo omanóva itapýipe kuéra, upéicha ramo ohopaite hikuái ambue hendápe ha are rire ou jevy upérupi. He’íko hikuái pe omano va’ekue ánga opytaha upérupi oiko are peve ha upéagui okyhyje eterei hikuái. Péa pe opytáva oiko upérupi he’i hikuái ha’eha mbogua ha ni nde’iséi voi hikuái pe héra okyhyjégui ichugui. Ha’ekuéra ndojapói voi óga oiko are va’erã, pindo roguéguinte voi ojapo ha upéicha ohejánte pe itapyi nda’ipórigui ombyasy va’erã hese. Péicha ha’e kuéra oiko ndopytái peteĩ hendápe. He’i ningo ha’ekuéra apeha ijyvy ypykue, upéagui ysyry Tevikuary héra upéicha. Péa he’ise te’ýi ykuary. Pe te’ýi kuéra rekoha mbytetégui oñepyrũgui ko ysyry guasuete, ha’ekuéra omombe’u háicha. Péva cheve ramo guarã oĩ porã pe ysyry osẽgui Tava’i yvyty pa’ũgui. Ymavéipi mbya kuéra oiko porã va’ekue avei, ka’aguyetére oiko ha okaru ka’aguypeguarente avei, nosẽ guasúimi va’ekue hikuái okaháre sapy’a py’a ku ohokuévo mombyry mante jahecha ichupe kuéra. Upéicha jajuhúmi ichupe kuéra opívoite pe itapyime, kuñáva terã kuimba’éva okakuaapa pyre ha notirĩ hikuái ojuehegui ni avavégui. Ha’ekuéra ho’u mymba ka’aguy, eíra ha yva. Upéinte ojehe’a ñanderehe kuéra ha opa mba’e rei ojapo ha ho’u avei. Hasýko ja’e hagua ojuehe jaikuaa porã’yre mba’eve ha katu jahecha ñande ypykue kuéra apytépe, ha’ekuéra heta mba’e ojapo noiporãiva ohejagui pe heko ha ojapo heta mba’e ohecháva ñandehegui teko terã tembiapo ivaíva. Ha’etéku ha’ekuéra pe oñembyai reivéva terã katu ndo’ái vaicha hesekuéra ojapo ramo heta mba’e hendápe’y. Péicha Paraguaýpe jahecha terã ñahendu mba’éichapa ojapo hikuái ojapo’y va’erã, éa ojehuve umi Mbya kuérape, mbue kuéra nañahendu guasúi ichugui kuéra mba’eve. Ko’ã Mbya kuéragui opavéma ohóvo hekoha ha upéagui avei ha’ekuéra ndoikatúi oñemohenda ñande apytépe ha upéi hetave mba’éko oĩne jahecha va’erã hesekuéra ha ñande kuérare avei. Mbya kuéra ha opavave ñande ypykuéra oguereko ireligión teete, a’ekuéra oguerovia Tupã Ñandejárape ha pe Ha’e oipota háicha oiko hikuái. Péare ha’ekuéra ikatu heta mba’e ñanembo’e. Pe ojejavyha hikuái oime va’erã ñande rapykuéri terà ñande ñambyaipágui ichugui kuéra hekoha.Upéare tekotevẽ ñañe py’a mongeta jahecha hagua hekopete oikóva hína hesekuéra. Mbyápe oje’e avei te’ýi, péagui ou pe ysyry réra, oje’e avei ichupe kuéra ka’ygua. Ndoipotái jepeko ja’e ichupe kuéra upéicha. Mbya kuéra rembiapoite hína; mymba juka. Opáichagua ta ha’e ha’éva pira, guyra ha opa oĩ véva. Yva opáichagua ho’u avei hikuái ha umía apytépe sandia ha’e pe ho’usevéva. Umi yva oĩva ka’aguýre niko hetemi hína ha umía apytépe jajuhu guaviju, yvaporoity, pakuri, jakarati’a ja’etáramo umía apytépe. Oĩ avei ñuháre yva he’ẽtéva ha ko’ãva apytépa pe he véva ha’e hína pe arasape. Eíra ku ho’u kuaami hína hikuái ha’e ko’ãva katu nda’ipóri he’ẽ’yva ha umía hína: jate’i, eíra la réina, mondori, tapesu’a. Ãva umi ijeíra hetavéva. Umi eíra oĩ yvyra kuápe ha katu la reina jajuhu avei takuru kuápe. Oĩ peteĩ yso ha’ekuéra ho’usetéva ha péa héra mbuku. Péa pe yso hakuéra voi ojapo: oity pe pindo ha ojoka pe hu’ã ikyrýu hápe ha upépe oñemuña pe yso morotĩ. Péa ombochyryry hikuái terã ombichy ha ha’ete chicharõ osẽ ichugui, heterei ningo ichupe kuéra ha mba’egui piko anichéne ko morotĩ sakãva. Oĩ avei ha’ekuéra ho’usetéva, péa hína anguja’i ha mbya tapýi oĩ haguépe nderejuhu mo’ãi ni peteĩ. Péa ha’ekuéra ho’u mbichy. He’i ningo kuimba’e omenda mboyve heta mba’e oñeporandu ichupe ojapo kuaápa  ha pe tenondete oñeporandúva ha’e oity kuaápa anguja’i. Heta mba’e ikatu ja’e hesekuéra; heta mba’e orekógui iñambuéva ñandehegui. Oĩ va’ekue avei heta guajaki, péa heraite hína Aché.Ore guakípente roikuaa ichupe kuéra. Ojekyhyjemi ichugui kuéra, ha’ekuéra oikógui ka’aguýrente ha hesaite voi. Pe ipochýgui terã okyhyjégui ñandehegui oje’e hese kuéra iñarõha. Ñanderechárõ terã ñande andúrõ okañyete terã oñani voi pe ka’aguýre. Ha pe ijetu’u véva hína ñane ra’arõ hu’y reheve ha nañande avýi hína ko’ã ahẽ rymbare. Guajaki ojerereko mymbaramonte avei, mymba ka’aguy ramo. Ha’ekuéra ndahógai oikónte oikundaha pe ka’aguy tuichakue javeve. Upéa ndaha’éi Parana ka’aguy terã Tava’i jerérente oikóva. Ãva oiko opárupi, upéicha ojejuhu heta Kanindeju gotyo avei. Ojejapo’i ichupe kuéra, ndojehechái terã ndojerekói ichupe kuéra ñandeichagua ramo, Ñandejára ra’y ramo. Ndaha’éi mba’eve ojerereko asy ramo, oñeñembyesarai ramo hese ni ndaha’éi mba’eve ojejuka ramo ichupe kuéra. Guajaki ra’y ymámi ojejapyhy mbaretépe ojepe’a itúva ha isýgui ha oñeme’ẽ ku mymbáicha. Peteĩ guajaki ra’y oñeme’ẽ peteĩ vaka imemby reve terã ambue mba’e hepývare ojerereko hagua mymba ha tembiguái ramo. Ojepota guajaki ra’y kuimba’éva terã kuñáva peteĩchaiténte. Oje’emi hese kuéra ikatupyryetereiha mba’apópe ha upéagui oĩ voi omba’apóva ko’ãva ñevendépe. Heta oĩ péicha omba’apóva ha umía apytépe che mandu’a karai Manuelito Pereia rehe ha’e oĩ va’ekue Torín Ava’ípe. Péa pe karai hetaitemi oguereko va’ekue guajaki.Ha’e nome’ẽimi va’ekue oguerekóntemi pe amo Arroyo Morotĩ gotyo ha ohayhúmi ichupe kuéra. Oñemombe’u San Juan Nepomucénope ou hague mokõi karai Fránciagui ha umía hína umi etnólogo (antropólogo) ha ndajeko ogueraha mo’ã hikuái hetãme mokõi mitã ha’ekuérava peteĩ kuimba’e ha peteĩ kuñáva ha ojepe’a ichugui kuéra aviaciónpe. Ko’ã francés ndajeko ñande ruvicha kuéra ha heta tapicha ohayhúva ñande ypykue kuérape ogueru, ohecha porã hagua ha oikuaa porã ichupe kuéra. Péa rire ndajeko tuicha oñe ñangareko porãve hese kuéra raka’e ha ojeikuaa véma ichupe kuéra tetã ambuére ave. Ko’ãva ko’ã mba’e rehegua ikatu jajuhu León Cadogan rembiapokuépe ha ambue kuéra omoĩ va’ekue kuatiápe ko’ã mba’e rehegua. Ha oĩ katu tapicha oguerúvami ha ome’ẽ hepýre ha ko’ãva ivaieterei pe hembiapo. Oguerumi ko omonda ronguáicha, oke aja hamba’e oguahẽ ichupe hikuái ha upéicha háipi ojuka umi tuichávape, mitãrúpe terã oimeraẽvape ha ogueru ichugui kuéra mbaretépe pe imitã mimi. Ha’ekuéra omombe’u ku oĩ porã ronguáicha. Ko’ãva ojapo va’ekue heta oĩ Tava’i gotyo ha umía apytépe oĩ Pichín López ha karai Duarte. Ko’ãga peve oĩ heta ko’ã tapicha upéicha ojegueru va’ekue ha oikogueteri umi ijára kuéra rógape. Oĩ omoĩ va’ekue hese herarã ha héra joapyrã ku ita’ýra terã imemby teéicha. Ha oĩ ohayhuetereíva ha omongarai va’ekue ñande Iglesia Católicape ha péicha oiko. Pe hetavéva umi ojererekóva péichánte tembiguái ramo. Héra joaite hikuái ñandéicha ijára kuéra ohenói hagua ichupe kuéra ha ore katu ro’éntemi: karai Roberto guajaki terã karai Pancho guajaki ha péichante oje’e. Ja’e kuaa avei ñandéicha oñeñandu hague avei ojeguerúgui ichupe kuéra imitame. Umi ojogua va’ekue terã umi ogueru va’ekue mbaretépe mitã mimi nde’íri ojejavyha terã ojapo vai hague, ha’etégui ha’ekuérava ndaha’éiva voi ñandejára ra’y terã ñandéichagua, opavave ojapo’i ichupe kuéra, ajepa ningo ñambyasyete ko’ã mba’e vaieta oiko va’ekue hesekuéra. Ndaha’éi ñanembyetia’éva jajapóvo ko’ã mba’e na’iporãietégui oiko va’ekue hesekuéra, hákatu ndaikatúi jaheja reívo ichupe kuéra ñamoĩ yre kuatiápe.