cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ishir Chamacoco
Jerovia ha mombe'ugua'ure
Ñepyrũrã oipe’a ojoehegui ýpe oikóva ha opoi ysyrýpe; upéi omoheñói opavave guyrakuérape morotĩ isa’yjoaitéva, mymbakuéra otyryrýva, irundy ha mokõi hetymávape. Upéima omoheñói ka’avokuéra, ysyry ha ojeikuaa hag̃ua momỹi, yvytuaku, yvyturo’ysã ygápe ojehóvo. Upéi omoha’anga kuña ha kuimba'e tujúpe, ha’eva tavayguakuéra ypykue ha peteĩteĩme ome’ẽ iñe’ẽrã chuepekuéra. Péicha ojapo avei Ishir-pe, ág̃akatu iragẽgui ha’ekuéra osẽ naiñarandupái.
Ambue mombe’upy oguerovia Osiazyr, oñe’ẽmondo guyrakuérape mba’éicha oikóta, y|ýpe, yvýpe ha ambue, ome’ẽ avei chupekuéra isaýrã, y ñemboja’o, yno'õ, ysyry, para ha mba’e, ambue mombe’upy oñe’ẽ Iguana ha Jakarégui, kuarahy ha jasy jere; yvytu ñemoheñói, ha hetave.
Ñe'ẽte'ypy
Ñe'ẽte'ypy: ;
Ñe'ẽrapokuaa
Ñe'ẽrapokuaa (Etimología): Ñe'ẽ + tee + ypy / Palabra + verdadero + primitivo
Constantinopla
Constantinopla ha'e niko táva Estambul réra ymaguare, Bósforo ypo'i mokõi rembe'y ojejuhúva. Hembiasa pukukuévo, Constantinopla niko heta mburuvi itavusu: Rróma mburuvi (330-395), Mburuvi visantíno (395-1204 ha 1261-1453), Mburuvi latíno (1204-1261) ha ipahápe Mburuvi otománo (1453-1922).
Ko táva oñemopu'ã Visãsio ári, peteĩ Gyrésia táva, Tarásia tavusu, Rróma mburuvicha héra Constantino I pe Tuicháva ojaposégui ko távape hetã tavusurã amo ary 330-pe. Ára Mbytegua pukukuévo, ko táva niko pe táva mba'ehetavéva ha poguasuvéva Európape.
Tigrái Ñorairõ
Tigrái Ñorairõ (amhárikoñe'ẽme: የትግራይ ጦርነት; Tígriñañe'ẽme: ኲናት ትግራይ), ha'e peteĩ ñorairõ oikóva Etiopíape oñepyrũ akue 4 jasyporundy ary 2020 guive-ko'ágã meve, ko ñorairõme oñorairõ Etiopía retãrerekua ha Erityréa ha ombohovai Tigrái retãrerekuápe. Kóva oiko hína tetãvore Tigráipe.
Oiko va'ekue
Opa rire pe Etiopía retãygua ñorairõ ary 1991-pe, Etiopíagui oiko peteĩ tetã oĩva Frente Democrático Revolucionario del Pueblo Etíope (FDRPE) poguýpe, peteĩ joaju partidos etnicos ojapova'ekue Tigrái Retãygua Ñemosãso Jeheka (TRÑJ), oguerekóva Meles Zenawi-pe mburuvicha guasu ramo ha upe rire Sãmbyhyhára Tenondegua omano meve ary 2012-pe, Hailemariam Desalegne peteĩ Wolaita etnico oúva Momgu'e Demócratico Je'ikuaava Etiopía Ñemby pegua (MDJEÑ), oiko Sãmbyhyhára Tenondegua ramo.
Tigrái Retãygua Ñemosãso Jeheka oime akue pe joaty osãmbyhývape Etiopíare ary 2019 peve, upe rire ndojoajuséi pe Partido de la Prosperidad rehe. Umi ñembohovai oguerekóva pe Etiopía retãrerekua ha pe TRÑJ oñembotuichave umi jasykuéra oiko mboyve ko ñorairõ.
Lesóto
Lesóto héra tee hína Tavetã Lesóto (Sesóto-pe: Muso oa Lesotho), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva yguasu rembe'y'ỹva ojejuhúva Áfrika ipehẽngue ñembýme, ijerepa rehe ojejuhu tetã Yvyafrika.
Itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype ha'e táva Maseru. Lesóto yvy apekue ohypytýnte amo 30 355 ha ipype oiko amo 2.203.821 tekovekuéra.
Lesóto oĩ Tetãnguéra Ñembojoaju atýpe ary 1966 guive, ha héra ymaguare ha'ékuri Basutolandia. Ko téra Lesóto oipuru añetehápe, Lesotho, ikatu he'ise "umi sesóto oñe'ẽva retã".
Arapasu pini
Arapasu pini - (Lepidocolaptes falcinellus) ha'e peteĩ guyra juehegua michĩ oikovéva Ñembyamérikape.
Tenda oikove
Oikove heta ka'aguýre Argentina, Brasil ha Paraguái retãme.
Bósforo
Bósforo niko ypyte ipo'íva ombojoajúva para Hũ ha para Mármara, ombojeíva Európa ha Ásia. Ko y hasaha jerére oĩ Estambul, táva orekovéva tavayguakuéra umi Európa táva apytépe, ymaguare guive oiko yvypóra upépe, oñemopu'ã guive táva Visãsio, peteĩ Gyrésia táva, Tarásia tavusu, ha upéi oñemopu'ãvo hi'ári Constantinopla, Mburuvi visantíno ha Mburuvi otománo tavusu.
Ysyry Ekúku
Ysyry Ekúku (epañañe’ẽme: río Ekuku térã río Ecuco) ha’e peteĩ ysyry michĩ ojejuhúva Ginéa Ekuatoryguápe. Opyta Púnta Ngoko ñemby gotyo ha Ysyry Viadive yvatekuarahysẽ gotyo. Ko ysyry ojeikuaa avei hetave rérare (ysyry Kugu o ysyry Ekuko).
Tururi
thumb|250px|Tururi Tururi ha'e yvyra.
Sesóto
Sesóto ha'e peteĩ ñe'ẽ Áfrika ipehẽngue ñemby pegua, ñe'ẽ tee Lesóto retãme ha Yvyafrika retãme (peteĩ umi 11 ñe'ẽ teégui). Amo 6.000.000 tapichakuéra oñe'ẽkuaa sesóto-pe.
Itaúva
thumb|250px|Itaúva Itaúva ha'e yvyra.
Maseru
Maseru ha'e hína Lesóto retã itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype. Amo 253.000 tavayguakuéra oikove ipype. Ojejuhu ysyry Caledon rembe'ýre.
Jetapa
Peteĩ jetapa ha’e peteĩ tembiporu ojeipurúva ñeikytĩ hag̃ua heta mba’e. Oguereko mokõi kuarepoti rogue oñemongurusúva ha oñembotýva oikytĩ hag̃ua. miniaturadeimagen|Peteĩ jetapa hi’ýva hovýva.
Konongo
Konongo ha’e peteĩ táva yvytenda Achánti rehegua, Gána retãme. Ary 2000 jave, ko táva oguerekova’ekue 26.735 tavaygua. miniaturadeimagen|Konongo. Héra ou pindo ñandyrýgui (kor-nom-ngo).
Ysyry Keguái
Ysyry Keguái térã Keguái Guasu (epañañe’ẽme: río Queguay térã Queguay Grande) ha’e peteĩ ysyry uruguáigua, ojejuhúva tetãvore Paisandúpe. miniaturadeimagen|Ysyry Keguái. Ysyry Keguái réra ou "keguay" ñe’ẽgui (avañe’ẽ), oñembohasáva epañañe’ẽme ha ipuháicha oñembohasajey avañe’ẽme.
Pama
thumb|250px|Pama (Quiina guianensis) Pama ha'e yvyra.
Jurumu
thumb|250px|Jurumu Jurumu ha'e ka'avo.
Pirakeguái
Pirakeguái (Austrolebias queguay), ha’e peteĩ pira arygua oikóva ysyry Keguáipe, Paisandu tetãvorépe, Uruguái. miniaturadeimagen|Austrolebias queguay (pira kuimba’e). Ojejuhúhaguére ysyry Keguáipe, Wilson Sebastián Serra Alanis ha Marcelo Loureiro Barrella omoherava’ekue ko pirápe upéicha, ary 2018 jave.
Marandeko-mboyve
Marandeko-mboyve ha'e ojeheroháicha pe ára pukukue oñepyrũ va'ekue umi yvypóra ypykue ou raẽ Yvy ape ári, umi ou va'ekue yvypóra mboyve, oñepyrũ meve yvypóra ohai hembiasakue, upéva niko oiko raẽ Kuarahyresẽ Ag̃uiguápe amoite ary 3300 Kirito mboyve, ha upéi Yvy ape vore ambuévape. Jepémo upéicha, jahechávo he'iseha ypýva, ha'e pe ára pukukue ojoajúva umi tembikuaatýre ohesa'ỹijóva tekove ha tekoha. Oĩ ambuéva he'i ko 'marandeko-mboyve' ára pukukue opahague peteĩ Yvy ape vorépe opa mboyve peteĩ tenda ambuévape, oĩgui yvypehẽ jahechahápe oikohague upépe avano'õ hembiapokueitéva, yvyporakuéra ono'õhápe ojapo hag̃ua hetãrã.
Ko ára pukukue ikatu ñañemoarandu hese pe tekoypykuaaty, ymaveguarekuaaty ha pe yvyrekokuaa tembiasakuéva rupive. Ndaipórigui kuatiakuéra ha jehaipy ohejava'ekue umi yvypóra ypykuekuéra, ko'ã tembikuaaty oheka ha ohesa'ỹijo hembiejakue (taha'e ha'éva umi ta'anga ojapo hikuái itakuápe, hembiporukuéra, mboka oipurúva hikuái omymbajukávo térã umi hogakue ha itava'ikue), upéicha ikatu jaikuaami mba'éichapa yvypóra ypykuekuéra rekotee, jeroviapy ha arandupy, mba'éichapa oiko hikuái ha mba'épa ojapo hikuái.
Asaku
thumb|250px|Asaku Asaku ha'e yvyra.
Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: asakú'
TNT
TNT (Turner Network Television) ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Japopapyre 3 jasypa 1988-pe.
Tavetã Masendóña
Tavetã Masendóña ha'e akue peteĩ Tetã Gyrésia pegua ojejuhu ko tetã Gyrésia ko'ãgagua ivore yvateguápe.
Oñemombareteve ko tavetã amo saro'y V Kirito mboyvépe ha ipu'akave saro'y IV Kirito mboyvépe, oisãmbyhývo hese mburuvicha Filipo II, ha'e niko ojapo Masendóñagui pe tetã mbaretevéva ha poguasuvéva Gyrésia pegua. Ita'ýra, Alehándoro pe Tuicháva, omoĩ Gyrésia poguýpe haimete opa umi tetã ambuéva ojeikuaáva upe aja, upéicha Gyrésia reko tee ojepyso para Yvy mbytépe rehe ha Kuarahyresẽ Aguĩguáre. Ojehero ko'ãga ku ára pukukue Ára helenístico (323 Kirito mboyve-30 Kirito mboyve).
A&E
A&E ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Japopapyre 1 jasykõi 1984-pe.
Akra
Akra ha'e hína Gána retã itavusu ary 1877 guive ha itáva tuichavéva. Ha'e avei tetãvore Akra Guasu itavusu. Oguereko heta óga yvate ohechauka Akra rembiasakue.
Akra apekue ha'e 185 km2 ha ipype oikove amo 2,450,000 tavayguakuéra, ojeipapáicha ary 2010-pe (ha 4,010,054 tavayguakuéra ojeipapárõ opaite táva Akra ijerére). Heta tenda porãite Gána retãgua opyta ko táva, mbo'ehaovusu ha óga ymaguare.
Gána
Gána, héra tee hína Tavakuairetã Gána (ingleñe'ẽme: Republic of Ghana), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva oĩva Áfrika kuarahyreiképe, itekuái oikóva tavakuairetã ramo mburuvichavy rapépe.
Ijerére ojejuhu yvate gotyo Vukína Fáso, kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu Tógo retã, ha kuarahy reike gotyo pe Marfil Rembe'y ha ñemby gotyo ojejuhu paraguasu Atlántiko, parapyte Gynéa. Gána apekue rehe hetaite pytagua ohasa ohekávo itaju oñemu hag̃ua, avakuéra Poytuga pegua, Tavetã Joaju pegua ha Olánda pegua avei. Upévare, Gána retã ymaguare oñembohérava «Itaju rembe'y».
Gána itavusu ha itáva tuichavéva ha'e Akra, itáva tuichavéva mokõiha ha'e Kumasi, Gána retã imbytépe.
Ijapekue ohupyty amo 238 533 km2, ha ipype oikove amo 24 223 431 tetãygua, Gána ha'e pe tetã tuichavéva 82ha ha tetã orekovéva tapichakuéra ipype 46ha.
Tamandua mehikogua
Tamandua mehikogua térã tamandua yvategua (Tamandua mexicana) ha’e peteĩ mymba okambúva tamandua jueheguaty rehegua. Oiko Méhiko, Mbyteamérika, Kolómbia, Ekuatory ha Venesuéla ka’aguýre. miniaturadeimagen|Tamandua mehikogua (Tamandua mexicana).
Arapasu pytãmi
Arapasu pytãmi (Sittasomus griseicapillus) ha'e peteĩ guyra juehegua michĩ oikovéva Amérikape, Méjiko retãme guive Argentina retã meve.
Tenda oikove
Oikove yvyra ári, ka'aguy rembe'y ha tenda y'ỹre. Oĩ tenda 600 gotyo 2.300 msnm para ári.
Hete
Ituichakue ha'e nunga 15 cm ha ipohýikue ha'e 13 g. Iñakã, ijahy'o ha ijatukupe hovyũ kangy; huguái ha ijatukupe guy pytãmi; ipy'a ha ipyti'a hũngy. Itĩ po'i, michĩ ha karapã'ỹ.
Hembi'u
Arapasu pytãmi ho'u heta mymbachu'i, yso, sevo'i ha yso rupi'a, ho'u avei opa mymba michĩ ndorekoi pujase'o ha oĩ yvyra ápe guy.
Ñemoñare
Ohaitypo mbokaja yvate ha po'i rakãre, oipuru heta yvyra rogue ha ambue yvyra mba'e ohaitypo hag̃ua.
TLC
TLC ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Japopapyre 1972-pe.
Inga
thumb|250px|Inga Inga ha'e yvyra.
Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: in-gá
VH1
VH1 ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Japopapyre 1 jasyteĩ 1985-pe.
Arapasu'i
Arapasu'i (Xiphorhynchus fuscus), ha'e peteĩ guyra juehegua michĩ ha marrõ oikovéva Ñembyamérika-pe.
Tenda oikove
Arapasu'i oikove ka'aguy Argentina, Pindorama ha Paraguái retãme.
Táva Panama
Táva Panama (Karaiñe'ẽme: Ciudad de Panamá) ha'e Tavakuairetã Panama itavusu. Oiko ko távape 880 691 tapicha ha 2 011 780 oiko umi távape ijerére. Ojejuhu parapyte Panama megua rembe'ýpe, paraguasu Py'aguapýpe, kuarahyresẽ ngotyo pe yrape Panama ñesẽhágui.
Uakari (jueheguaty)
Jueheguakuéra
Ko jueheguaty oguereko:
Tuválu
Tuválu (Tuválu ñe'ẽme, Tuvalu; ingleñe'ẽme, Tuvalu), oñembohéra akue Ypa'ũnguéra Ellice ary 1974 peve, ha'e peteĩ umi irundy tetã hekosãsóvagui ojapóva Polinésia, ha peteĩ umi parundýgui ojapóva Oseanía. Ko tetã itavusu ha'e hína Funafuti.
Ko tetã yvy apekue oñuvã heta ypa'ũ paraguasu Py'aguapýpe ha ojejuhu amo 4000 km Havái'i ypa'ũgui ha Autarália retãgui. Umi tetã Tuválu hi'aguĩvéva niko Kiriváti, Samóa ha Fíji. Ijyvy ha'e 4 yñu ha 5 ykuãirũ, upéicha ijapekue niko 26 km². Táva Vatikáno rire (oikohápe 932 tapicha) ha Náuru retã rire (oikohápe 13 048 tekove) ko tetã niko upe tetã hekosãsóva hetãyguakuéra hetakue imichĩvéva. Upéicha avei Tuválu niko upe tetã ONU atýgui hetãyguakuéra hetakue imichĩvéva, ijyvy apekuére oikónte 11 810 tapicha.
Ko ñe'ẽngue Tuválu ou ko tetã ypykuéra ñe'ẽ teégui ha he'ise poapy ypa'ũ.
Embíra
thumb|250px|Embíra (Daphnopsis hellerana) Embíra térã ymbýra ha'e yvyra.
Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: em'bira ; ymbýra
Aristóteles
Aristóteles ha'e akue Platõ remimbo'e ha mokõipa ary aja oñemoarandu. Ohasami rire Platõ omanórõguare, Aristóteles oheja Aténa ha oho Tavetã Masendóña‎me ombo'e hag̃ua Alehándoro pe Tuicháva, haimete 5 ary aja.
Univision
Univision ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Japopapyre 29 jasyporundy 1962-pe.
Aristóteles
Hembiapokue hetaite, haimete 200 kuatiañe'ẽ ojapo, hákatu noguahẽi ñandéve opamba'e ohai va'ekue, umi mba'e apytépe ha'e oñemoarandu ha ohai ikatu ja'e: tekovekuaaty, arandupykuaaty jokuáigui, tekoporã ñemoarandu, mbyjakuaa, ha heta tembikuaaty ambuéva.
Luís Gama
Luís Gonzaga Pinto da Gama (Salvador, 21 de junho de 1830 – São Paulo, 24 de agosto de 1882) ha'e akue peteĩ omba'apoite va'ekue ani hag̃ua oĩ tembiguái reko Pindorámame, ha'e akue ñe'ẽngára ha'eño oñembo'éva, haihára ha momaranduhára Pindoráma pegua.
Isy kamba, noiméi tembiguái rekópe, itúva ipire morotĩ, upéicha jepe oñemoĩ chupe tembiguái rekópe 10 ary orekóvo, ha nomoñe'ẽkuaái oreko peve 17 ary. Teko me'ẽ ha tekojoja rupive oheka ha'e isãsorã, ani hag̃ua ojehechavéima tembiguái rekópe, upe rire oñepyrũ omba'apo ñe'ẽngáraicha oipytyvõ hag̃ua umi tapicha ambuévare ojehecháva tembiguái rekópe, ombotývo 29 ary herakuã porãma haihára rembiapokuére ha oje'e hese "upe omba'apovéva ani hag̃ua oĩ tembiguái reko Pindorámame".
Tavakuairetã Saáragua Árave Jekopytyjojáva
Epáña retã osẽ rire ko yvýgui ary 1976-pe, tetã Marruéko ha Mauritáña oñembojára Kuarahyreike Saára rehe. Upe guive, ko yvy pehẽngue oĩ Marruéko ipoguýpe ko'ãga meve, hákatu opa umi tetã ambuéva ONU pegua nomoañetéi upéicha ha Tavakuairetã Saáragua Árave Jekopytyjojáva ojerure Kuarahyreike Saára ojapo hag̃ua hetã. Mauritáña omoĩ ipoguýpe heta táva Kuarahyreike Saára ipehẽngue ñembyguápe.
Ko tetã ojejuhu Áfrika ipehẽngue yvateguápe, ijerére ojejuhu yvate gotyo paraguasu Atlántiko, kuarahyresẽ ngotyo ha ñemby ngotyo Mauritáña ojejuhu, tetã Marruéko yvate gotyo, yvate kuarahyresẽ ngotyo Arhélia ojejuhu. Ijyvy apekue oĩ Saára yvy ojeiko'ỹháme.
Pati
Pati (Luciopimelodus pati) ha’e peteĩ pira juehegua iñambotáva, isa’y hũngýva ha iñakãguasúva oikóva Ñembyamérika y he’ẽme. miniaturadeimagen|Pati (Luciopimelodus pati).
Mba'ekuaarã joguerahaviárava pavẽ
Mba'ekuaarã joguerahaviárava pavẽ ha'e peteĩ mba'erekokuaa mba'ekuaarã oñe'ẽva mbaretepyte rehegua, ojapo ha omyesakã Albert Einstein ary 1915 ha 1916 jave, ko mba'ekuaarã jaipuru akói mba'erekokuaápe ñañemoarandu ha jaikuaave hag̃ua mbaretepytégui.
Ko mba'ekuaarã he'i ára ha pa'ũ ha'e mba'e oikóva oñondive, pe jahérova pa'ũ-ára, he'i avei tesape hína pe mba'e ipya'evéva arapýpe (ohupyty ohóvo 299.792.458 métro aravo'ivére), ha oĩ ramo mba'e omýiva pya'e ohupytývo haimete tesape pya'ekue, oñemombegue ára (ohupyty ramo tesape pya'ekue katu, ára opyta).
Ko Einstein rembiapo mboyve, ojeipurúnte Isaac Newton rembiapo ojeikuaa hag̃ua mbaretepytégui. Einstein omoherakuã riremi ko mba'ekuaarã, heta umi oñembohory vaieterei hese térã noñemboykéi hese.
Baskin-Robbins
Baskin Robbins ha'e peteî cadena global de heladería orekóva franquicia ohasáva 30 tetãme. Umi 5800 lugár apytégui, 2800 oĩ Estados Unídospe. Oñemopyenda ary 1953-pe oñembojoajúvo mokõi emprendimiento helado separado Burt Baskin ha Irv Robbins, ha'éva cuñado. Oñembojoaju mboyve, umi mokõi emprendimiento helado rehegua añónte oñembohéra Burt’s Ice Cream Shop ha Snowbird Ice Cream. Helado Snowbird oguereko 21 sabor upe jave, ojeguerohorýva novedoso ha ipyahúva ramo.
Oñembojoaju rire umi mokõi emprendimiento Baskin-Robbins-pe, upéi oikótava chugui peteĩ heladería mundialmente famoso, oempuja consigna ‘31 sabores.’ Baskin-Robbins ha’e creativo enfoque orekóva omoĩ haguã tenonde gotyo sistema de muestreo —ohejávo tapichakuérape oproba umi helado sabor iñambuéva peteĩ cuchara rosa reheve ojuhu peve pe sabor oipotáva. Avei, Baskin-Robbins ha’e peteĩha oikuaaukáva torta de helado tavayguakuérape.
Guarimbo pytã
Guarimbo pytã ha'e niko peteĩ guyra juehegua, guarimbonguéra juehepehẽme oĩva.
Ijyvatekue ohupyty amo 1,10 térã 1,30 m, hague pytãngymi, huguáre hague hũ. Itĩ guasu ha karapã ha hesa sa'yju.
Ohaitypo ã tetãme: Argentína, Vorívia, Chíle, Paraguái (Cháko), Perũ ha Uruguái, ha Pindoráma pehẽngue ñembyguáre ohasánte oikomi ha ndohaitypói upépe. Ojehecha chupe sapy'apy'a Ekuator retãme ha ypa'ũnguéra Malvína-pe. Oiko y ndahypýiva, taha'e ha'éva ypa, yno'õ ha osẽhápe ysyrykuéra paraguasúpe.
Ho'ukuaa tymbachu'i, vícho oiko ýre ha syrymbe.
Kumasi
Kumasi ha'e upe táva tuichavéva mokõiha Gána retãme, tetãvore Ashanti itavusu. Opyta hetã mbytépe, ñembymi gotyo, 250km Gána itavusúgui, Akra.
Ipype oikove amo 1.535.478 tavayguakuéra (ary 2006-pe).
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2020
thumb|250px|Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2020. Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2020 táva Tókio-pe ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 32ha ojejapóva ára 23 jasypokõi guive 8 jasypoapy peve ary 2021-pe, táva Tókio, Hapõ retã itavusúpe. Oñembyaty ha ojapo vaekue pe Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua.
Ñembyaty ojapo 339 ñeha'ã ha 33 jetepyso, oñeha'ãva 11 090 jetepysohára oúva 205 tetãnguéra pegua.
Akaja
thumb|250px|Akaja Akaja ha'e yvyra.
Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: aka'yá
29 jasypoteĩ
Ára 29 jasypoteĩ ha'e ára 180ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 181ha umi ary hekope'ỹme. Amo 185 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Pirámide
Pirámide niko óga guasu ijyke irundýva ha takambyapýicha, ipyenda irundykejojáva. Índiape ha Ehíto Ymaguarépe oñemopu'ã pirámide kuéra omoĩ hag̃ua imburuvicha guasu omano rire, tyvýicha. Amérikape oñemopu'ã pirámide omomba'eguasu hag̃ua tupãnguéra, upéicha ojapo majakuéra.
TV Azteca
thumbnail TV Azteca ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Méhikogua. Japopapyre 2 jasypoapy 1993-pe.
Arapau'irã
Arapau'irã (Heliobletus contaminatus), ha'e peteĩ guyra juehegua michĩ. Oikove ka'aguy guasu kuarahyresẽ Ñembyamérika-pe.
Tenda oĩva
Oikove ka'aguy guasu ha ñu oreko ka'aguy ñemby kuarahyresẽ Pindorama retãme, kuarahyresẽ Paraguái, ha yvate kuarahyresẽ Argentina retãme.
Monrovia
Monrovia ha'e hína peteĩ táva paraguasu Atlántiko rembe'ýpe, Áfrika ipehẽngue kuarahyreiképe, Livéria retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype. Amo 970.284 tavayguakuéra oikove ipype ojeipapaháicha ary 2008-pe.
Xela Arias
thumb|250px|Xela Arias. Xela Arias Castaño (Sarria, 4 jasyapy ary 1962 - Vigo, 2 jasypateĩ ary 2003) ñe’ẽpapára Galiciagua.
Embaúva
thumb|250px|Embaúva Embaúva ha'e yvyra.
Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: ãba'ib
Gyrésia Ymaguare
Gyrésia Ymaguare ha'e akue avano'õ tuichaitéva para Yvy mbytépe rembe'y yvate kuarahyresẽyguápe, hi'are amo 1000 Kirito mboyve guive ary 600 peve, oĩhápe umi táva poguasu ha yvy pehẽ ambuéva, umíva niko heko peteĩete 13 ary aja, Alehándoro pe Tuicháva oisãmbyhývo Masendóña Mburuvíre (336-323 Kirito mboyve). Gyrésia Ymaguare ára pukukue opa Korínto ñorairõme, Rróma Tavakuairetã oñemomba'érõguare Gyrésia rehe.
Ko ára pukukue vore tuichavéva aja, Gyresiagua ndorekói hikuái imburuvicha peteĩ. Hákatu iñe'ẽ, hekotee ha itavarandu peteĩetéva. Gyresiañe'ẽ niko Indoeurópa ñe'ẽnguéra apytépe oĩ. Oĩ va'ekue táva poguasu (tavaguasu ojoguáva tetãnguéraicha ha ojeheróva pólis), peteĩ-teĩ iléi guasu ha hekorã iñambuéva. Techapyrãme umi pólis apytépe oĩ Atena, Epárta ha Korínto. Umíva apytépe oĩ oisãmbyhýva hese mburuvicha guasu ha ambuéva oiko jekopytyjojápe, Aténa techapyrãme. Ára pukukuévo, umi táva ipoguasuvéva ojoaju táva ambuévare.
Táva Aténa ipoguasuve ipu'aka rire Mburuvi akeménida rehe, ondyrységui ko távare, upe niko oiko Gyrésia-Péysia ñorairõ aja. Aténa ára porãvéva opa ndaipu'akái rire Epárta rehe, oikóvo Peloponéso ñorairõ, ary 345 Kirito mboyve, upe guive Aténa ikangyve.
Alehándoro pe Tuicháva omoĩ Masendóña umi táva poguasu ári ha upéicha oñemopeteĩ Gyrésia tavakuéra peteĩ tetãme, 13 ary hi'are ha oñemosarambi Vaykã yvyapýre, Alehándoro ohasa Dardanelos ypo'íre Anatólia yvyapy gotyo ha upéicha ipu'aka Péysia Mburuvíre. Oisãmbyhy yvy apekuére ojepyso va'ekue Gyrésia, Ehíto, Anatólia, Kuarahyresẽ Aguĩgua ha Mbyte Ásia rehe, ysyry Índo ha Amu Ndária peve, upéicha Gyrésia reko tee ojepyso para Yvy mbytépe rehe ha Kuarahyresẽ Aguĩguáre. Ojehero ko'ãga ku ára pukukue Ára helenístico (323 Kirito mboyve-30 Kirito mboyve).
Gyrésia arandupy ha hekotee tuichaite ojehecha Rróma Mburuvípe, Rróma katu oraha ha omosarambi Európare heta mba'e Gyrésia rekoteégui. Upéicha ikatu ja'e Gyrésia rembirejakue ohupyty pe avano'õ Yvy vore kuarahyreikeguápe ha tuicha oipytyvõ arandupykuaatýre, jokuaikuaáre, tembiapoporãre ha tembikuaatýre, toiko hag̃ua oiko ko'ãgaguáicha. Ñañe'ẽrõ Gyrésia rembirejakuére, ja'e va'erã avei Mburuvi visantíno iñe'ẽtee niko Gyresiañe'ẽ ha hekotee tuichaite ou Gyrésia Ymaguare arandupýgui.
Imagen Televisión
Imagen Televisión ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Méhikogua. Japopapyre 17 jasypa 2016-pe.
Aserikuéra
Aserikuéra niko tapichakuéra oikóva tetã Irã vore yvateguápe ha Aservaijã retãme, ojehero avei hikuái Aservaijãygua. Tuichaitépe ojehecha ijeroviapy niko Islã ha iñe'ẽ tee niko ko aseri ñe'ẽ. Oĩ amo 30 sua tapicha aseri térã ijypykuéva aseri.
Livéria
Tavakuairetã Livéria, ojeikuaa mante Livéria réraicha, ha'e peteĩ tetã hekosãsóva opytáva Áfrika ipehẽngue kuarahyreiképe ha ijerére ojejuhu Sierra Leona kuarahyreike gotyo, tetã Marfil Rembe'y kuarahyresẽ ngotyo ha tetã Gynéa ojejuhu yvate gotyo. Livéria yvy apekue ohupyty amo 111 369 km² ha ipype oiko amo 4 294 000 tekovekuéra.
Ko tetã itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype ha'e táva Monrovia. Livéria iñe'ẽ tee ha'e hína ingleñe'ẽ, oñeñe'ẽramo jepe amo 30 ñe'ẽ ambuéva.
Ary 1822-pe Amérika Kolóniarã Atyvete (American Colonization Society) oiporavo Livéria yvy ogueraha hag̃ua umi tembiguái hekosãsómava Amérika pegua. Umi tapicha ojegueraha va'ekue Áfrika pegua oiko tembiguái ramo Tetãvore Joapykuéra-pe mbueguehápe oñepyrũ oho ko kolónia-pe ojeherókuri Livéria.
Livéria rembiasakuépe ojejuhu mokõi jey umi Livéria retãygua oñorairõ asy, upe Ñorairõ Peteĩha Livéria pegua ary 1989 ha 1996 mbytépe ha upe Ñorairõ Mokõiha Livéria pegua ary 1999 ha 2003 mbytépe, hetaite Livéria retãygua ova ha ohejapa imba'ekuéra osẽ hag̃ua ñorairõgui, upéicha avei ko tetã imba'eheta oñemomichĩ. Jekupytyha py'aguapyrã ojejapókuri ary 2003-pe ha upéicha ojeiporavókuri tendota pyahu ary 2005-pe, kuñakarai Ellen Johnson Sirleaf. Livéria pya'e oñembopyahu ha oñemoporãve, hákatu amo 85% opaite umi Livéria retãygua pegua oiko tekotevẽme. Livéria retãme oiko avei pe mba'asy isarambíva évola 2014 pegua upe tetã Sierra Leona ha Gynéa ndive, amove 4500 tapichakuéra omano ã mbohapy retãme.
29 jasypo
Ára 29 jasypo ha'e ára 149ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 150ha umi ary hekope'ỹme. Amo 216 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Jeta'i
thumb|250px|Jeta'i Jeta'i térã jutai térã jatoba ha'e yvyra.
Mamóne
thumb|250px|Mamóne Mamóne ha'e yva.
Faraõ
Faraõ niko ojeheroháicha Ehíto Ymaguare mburuvichavete. Ehíto Ymaguare retãyguakuéra he'i faraõ peteĩha ha'e akue Narmer, ha'e oisãmbyhy va'ekue hesekuéra amo ary 3150 Kirito mboyvépe. Faraõ pahague niko Cleopatra, ijypykuéva Gyrésia Ymaguare pegua, oisãmbyhy ary 51 guive 30 peve Kirito mboyve.
Ehíto Ymaguare retãyguakuéra oimo'ã imburuvichavete niko Tupã ra'y ha omomba'eguasu chupe omano rire, omopu'ã hikuái óga guasu pirámide oiko hag̃ua ityvýicha.
Tavakuairetã Mbyteafrikagua
Tavakuairetã Mbyteafrikagua (Sángo ñe'ẽme: Ködörösêse tî Bêafrîka ; Hyãsiañe'ẽme: République centrafricaine térã Centrafrique) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ha yguasu rembe'y'ỹva Áfrika ipehẽngue mbyteguápe. Ijerére ojejuhu yvate gotyo tetã Cháde, yvate kuarahyresẽ ngotyo tetã Sudano, Yvy Sudáno kuarahyresẽ ngotyo, Tetã Jekopytyjoja Kongo ha Tetã Kóngo ñemby gotyo ha Kamerũ kuarahyreike gotyo. Ijyvy apekue hína amo 622 984 kilómetro cuadrado ha oiko upépe amo 4,4 sua tetãyguakuéra, ojeipapaháicha 2008 arýpe. Itavusu ha táva tuichavéva hína Bangui.
Hyãsia ombohéra ikolónia ojapókuri ko tetã yvýpe Ubangui-Chari, ijyvy apekue pehẽngue tuichavéva oĩgui Ubangi ha Chari ypýpe. Ko kolónia oñemohekosãsovy ary 1958-pe ha upéi ohupyty isãso tee ára 13 jasypoapy 1960-pe, ha oñembohéra ko'ãgaguáicha.
Tavakuairetã Mbyteafrikagua ijyvy pehẽngue tuichavéva henyhẽmbáva savána ka'aguýgui, oĩramo jepe ijyvy pehẽnguemi oñeñuãmbáva Ka'aguy Guasu Sudáno pegua-Sahel ka'aguýgui yvate gotyo ha ñemby gotyo yvy pehẽnguemi ambuéva oñeñuãmbáva Kóngo ka'aguasúgui. Mokõi mbohapy pehẽnguégui ko tetãme ojejuhu ysyry Uvangi ijerére, osyrýva Kóngo gotyo, ha peteĩ mbohapy pehẽnguégui ojejuhu ysyry Chari ijerére, osyrýva ypa Cháde gotyo.
Ko tetãme ojejuhúramo jepe kuarepotikuéra opaichagua, techapyrãme upe uránio, itakyra, itaju ha itavera opaichagua, yvyrakuéra avei, ojejuhu ysyry guasu porã ha yvy ñemitỹrã avei, Tavakuairetã Mbyteafrikagua oĩ umi tetã mboriahuitéva apytépe Áfrika-pe ha oĩ umi 10 tetã mboriahuvéva opa Yvýgui apytépe. Ary 2016-pe, yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaha ko tetãme ohupytýnte 0,352, upéicha ko tetã hína tetã mboriahuvéva mbohapyha opa Yvýgui, tetã Somália ha Tuválu rire.
Puranda
Puranda ha’eva’ekue peteĩ tavaguasu opytava’ekue Araságuape (Arzawa), Anatólia kuarahyreikére.
Ukuki
Ukuki ha'e yvyra.
Ypa'ũnguéra Salomõ
Ypa'ũnguéra Salomõ (Ingleñe'ẽme: Solomon Islands) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ijyvy apekue oĩva heta ypa'ũme Oseaníape. Ko tetã oĩ Tetãnguéra Ñembojoaju. Ypa'ũnguéra Salomõ ijyvy apekue ha'e amo 990 ypa'ũ oñemoha mokõi ypa'ũ aty rupive: ypa'ũ aty héra ha'etéva, ojejuhúva Papúa Gynéa Pyahu retãgui ñemby kuarahyresẽ ngotyo, ha Ypa'ũnguéra Santa Cruz, ojejuhúva Vanuátu retãgui yvate gotyo. Itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype ha'e hína Honiara, ojejuhúva upe ypa'ũ Guadalcanal.
Yakã Tamandua
Yakã Tamandua (epañañe’ẽme: arroyo Tamanduá) ha’e peteĩ yakã Tetãvore Artigas rehegua, Uruguáipe.
Okẽndusu:Európa
{| width="100%" style="background:#F5F5F5; border:solid 2px #2F4F4F;padding:10px" cellspacing="2" cellpadding="5"
{| style="background: transparent; width: 100%"
Marandukuéra
Ko ára hína Friday, 1 September 2023 jave
Ehechamína Wikinoticias karaiñe'ẽ reikuaaséso Európa marandukuéra rehegua.
Európa mba'e ambuéva
Honiara
Honiara ha'e hína tetã Ypa'ũnguéra Salomõ itavusu ha itáva tuichavéva, ojejuhu upe Guadalcanal ypa'ũme, hákatu noĩméi upe tetãvoréme ko ypa'ũgui, ha'énte tetãvore tavusúgui oĩ. Ojeipapateeháicha ary 1999-pe amo 49 107 tavayguakuéra oiko ko távape, ary 2009-pe ojejuhu amo 66 824 tavayguakuéra. Upéicha, ko táva hína Ypa'ũnguéra Salomõ itáva orekovéva tavayguakuéra ipype.
Koto
Koto ha’e peteĩ tembipu ojejapopyréva yvyrágui, heñóiva Hapõme. miniaturadeimagen|Koto.
Araságua
Araságua (Arzawa, ymagare Arzawiya) ha’eva’ekue peteĩ tavetã ha yvytenda Anatólia kuarahyreikegua suary II K.m. jave. miniaturadeimagen|[[Anatólia rendakuéra.]]
Ñe'ẽngára
Ñe'ẽngára niko upe teko me'ẽre omba'apóva ha tekojojáre oipytyvõva. Ñe'ẽngára niko upe tekojoja rerekua renondépe oguahẽ oipysyrõ hag̃ua umi oñombojovakévape ha oñe'ẽ hesekuéra. Ñe'ẽngára ikatupyry va'erã tembikuaa opaichaguápe, oikuaa porã teko me'ẽ ha tekoiterape, upéicha avei oikuaa va'erã arandupykuaaty, avakuaaty, avarekokuaaty, jokuaikuaa ha hetã rembiasakue ha reko tee. Omba'apo hag̃ua ñe'ẽngáraicha oho va'erã mbo'ehaovusúpe ha oñemoarandu va'erã teko me'ẽre.
Gaikanga
Gaikanga (Acestrorhynchus pantaneiro), hérava epañañe’ẽme "dientudo paraguayo" térã "dientudo rojo", ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ Acestrorhynchidae ryepýpe. miniaturadeimagen|Gaikanga (Acestrorhynchus pantaneiro).
Paraguana mbopi iñambotáva
Paraguana mbopi iñambotáva térã Paraguana mbopi añónte (Pteronotus paraguanensis), ha’e peteĩ mbopi oikóva Paraguana itakuakuérape, Venesuéla retãme. miniaturadeimagen|Peteĩ itakua Paraguanápe hokẽva.
Mburuvichavete ra'y rekuái
Oiko ko mburuvichavete ra'y rekuái tendota oisãmbyhýva tetãre ha'éramo peteĩ mburuvichavete ra'y. Ko tekuái reko heta ojejuhu Ára Mbyteguápe (sa'ary V guive sa'ary XV peve) ha upei amo sa'ary XV guive sa'ary XVIII peve avei, mburuvichavete ra'y rekuái oikomeméva umi yvy michĩme oikóva táva guasu ipoguýpe.
Ko'ãga ikatu ojejuhu oiko ko tekuái reko Liechytenteĩ retãme, Mónako ha Andorra retãme.
Tekojojahára
Tekojojahára ha yvyraja niko tapicha oporombojovakéva ha tekojoja ohekáva. Teko me'ẽ rupive ohecha va'erã iporãpa térã ivaípa upe oñemoĩva henondépe, oheka va'erã tekoiterape rupive ani hag̃ua umíva henondépe oñomoĩ vai, upéicha he'i va'erã pe ojejapo va'erãha.
Aviu
thumb|250px|Aviu Aviu ha'e yvyra.
Taguato mbyju'i
Taguato mbyju'i (Falco rufigularis), ha'e peteĩ guyra taguato juehegua oikovéva Amérikape, Méjiko retã guive Argentina retã meve.
Ituichakue ha'e nunga 22 gotyo 28 cm ha taguato mbyju kuña ituichakue ha'e 22 gotyo 29 cm.
Ku guyra ho'u ambue guyra michĩ, mymba okambúva, mymbachu'i ha mymba otyryrýva mich.
Ohaitypo yvyra kua, ha ombo'a mokõi térã mbohapy rupi'a.
Yrape Panama
Yrape Panama (Karaiñe'ẽme: canal de Panamá) ha'e peteĩ yrape ombojoajúva para Karíve ha paraguasu Py'aguapy. Ojejuhu pe yvyjyva Panama vore ipo'ivévape (82 km).
Ko yrape omba'apo upéicha: heta y mba'yru (esclusa oje'eháicha karaiñe'ẽme) ohupi ygakuéra oguahẽ meve ypa Gatún rendápe, peteĩ ypa ojejapo ani hag̃ua ojejo'ove yvy ha ita ojejapo hag̃ua yrape ipukuitereíva, ko ypa oiko hína 27.5 metro yguasu ári, ha upéi oguejy jey ygakuéra y mba'yrúpe oguahẽ hag̃ua paraguasúpe, 8 térã 10 aravo hi'are ohasapa hag̃ua. Ojejapopa mboyve ko yrape, umi yga ohasase paraguasu Py'aguapy ha Atlántiko rupive oho va'erã ypo'i Magallanes pegua rendápe, amoite Chíle ha Arhentína vore ñembyiteguápe.
Ojejapopa guive ára 15 jasypoapy 1914, ko yrape tuicha oipytyvõ ombopya'e hag̃ua mba'ekuéra jegueraha y rupi, upéicha ipya'eve oñemu hag̃ua ojeipurúvo ygakuéra ohasa hag̃ua umi mokõi paraguasu rupive (Atlántiko ha paraguasu Py'aguapy), Ary 2012 jave, Tetãvore Joapykuéra, Chína Tetarã Retã, Chíle, Hapõ ha Ñemby Koréa umi tetã oipuruvéva ko yrape. Oñemoporã ha oñembotuicha ary 2016 jave, 10 ary pukukuévo oñemba'apo hese oñemoporãmba hag̃ua.
Tekojoja
Tekojoja niko mba'e oporohekoporãva hekópe ha ohekáva iporãvéva opavavépe, ndoporomboykéva ha omboheko me'ẽva. Tekojoja niko he'ise tapichakuéra omomba'e ojuehe va'erã ha ojokupyty porã va'erã, oiméne peteĩ iñangaipáva ha ndojapóiva teko me'ẽ he'iháicha, ojegueraha va'erã chupe ñembojovakehápe toiko hag̃ua tekojoja. Jahecha py'ỹi oñe'ẽha tekojoja rehe jahekárõ tekoiterape kuaapy, arandupykuaaty ha jeroviapy mba'ekuaa, upéicha tekojoja iñambue ha ndoikói peteĩchaite, avano'õ oheka hekojojarã iporãvéva.
Murisi
thumb|250px|Murisi Murisi ha'e yvyra.
Memby'ỹrã
Memby'ỹrã, ojeikuaáva avei membyryme ha ñemoñakatu jehapejokóicha, ha'e tembiaporape térã mba'ejepuru ani hag̃ua oñepyrũ tyeguasu. Memby'ỹrã ñembohaperã, jepurukuaa ha ijepuru ojehero ogaygua ñembohaperã. Memby'ỹrã tembiaporape ojeipuru ymaite guive, ha katu ijepuru porã ha oñangarekóva osẽ ramo XX sa ro'ýpente. Oĩ arandupy omboapýrava térã omokangýva memby'ỹrã jepuru oimo'ãre oĩ vaiha tekoporã, tupã jeroviaha térã tetã jokuairapépe g̃uarã.
Umi memby'ỹrã tembiaporape oiko porãvéva ha'e ñemboguéro, ojejapóva mombary rape ñeñapytĩ rupive kuimba'épe, ha tupi'aky mitãrã rape ñeñapytĩ rupive kuñáme, membyryru apytegua mba'ejepuru ha memby'ỹrã oñemoingekuaáva. Ko'ãva rire ou tajyguery tembiaporape; umíva apytépe oĩ pohã apu'a jurugua, ñembovyvy, mba'e jere takopegua, ha pohãkutu. Umi tembiaporape ndaha'éiva ku oiko porãitereíva ha'e umi jokoha atã, ha'éva hína mombaryryru, mba'embotyha, avei memby'ỹrã haviru ha ñemoñakatu jeikuaauka. Umi tembiaporape oiko'ỹvéva ha'e mombaryjukaha ha ojehekýivo kuimba'e omombapoi mboyve. Ñemboguéro oikoitérõ jepe, ndaikatúi jepi oñembojevy; opa ambue tembiaporape ikatu oñembojevy ndojejapoveivove. Poreno ñeñangarekóre, ojeipurúvo kuimba'e térã kuña mombaryryru, ikatu avei ohapejoko mba'asy oñemosarambíva poreno rupive. Purupya'erã memby'ỹrã ikatu ohapejoko tyeguasu ohasa rire peteĩ mokõi ára oiko rire poreno ñeñangareko'ỹre. Oĩ tapicha he'íva poreno'ỹ ha'eha memby'ỹrã, ha katu tekombo'e poreno'ỹnte ohechakuaáva ikatu ombohetave mitãkuñarusu hyeguasúva oñembo'éramo upévante memby'ỹrã tekombo'e'ỹre, ikatuhaguére ndojejapói upe oñembo'éva.
Anu
Suméria jeroviápe, An (Suméria ñe'ẽme: *An 𒀭 ‘cielo’) térã Anu (Akádia ñe'ẽme) ha'e va'ekue yvága tupã, mbyjaty jára, tupãnguéra mburuvicha. Oiko hembirekóndi, Ki (Suméria ñe'ẽme, "yvy" térã Antu Akádia ñe'ẽme), amo yvaiteve yvágape.
Memby'ỹrã
Umi mitãkuñarusukuérape, tyeguasu ikatuve opa mba'e vaípe. Oĩrõ porenogua tekombo'e ha memby'ỹrã ikatúva ojeipuru, oguejy tyeguasu ojeipota'ỹva umi mitãkuñarusu apytépe. Mitãkuñarusukuéra ikatúramo jepe oipuru opa memby'ỹrãichagua, umi memby'ỹrã ikatúva oñembojevy ha oiko pukúva, ha'éva hína: membyryme oñemoingéva, membyryru apytegua mba'ejepuru, térã mba'e jere takopegua, ou porãiterei oguejy hag̃ua tyeguasu mitãkuñarusu apytépe. Imemby rire, kuña nomokambúinteva ikatu hyeguasu jey irundy térã poteĩ arapokõindy riremínte. Oĩ memby'ỹrã tembiaporape ikatúva umi kuña omoñepyrũ imemby riremínte; ambue katu oñemoñepyrũkuaa poteĩ jasy rire raẽ. Umi kuña omokambúvape, Progestina-añónte tembiaporape iporãve umi membyryme pohã apu'a jurugua joparágui. Umi kuña ikuñaruguysẽpávape g̃uarã oje'eka iporãha ombopuku upe memby'ỹrã peteĩ ary ikuñaruguysẽ paha rire.
Oĩ 222 sua kuñanguéra ndahyeguasuséiva umi tetã kakuaátavape ndoipurúiva memby'ỹrã tembiaporape ko'ag̃agua. Umi tetã kakuaátavape, memby'ỹrã jepuru ombosa'ive ñemano tyeguasu jave térã kuña hyeguasukuaa javépe 40% rupi (270.000 ñemano ojehapejoko 2008-pe), ha ikatu ojehapejoko 70% oñeme'ẽmbaite guive memby'ỹrã umi oikotevẽvape. Oñembopukuve rupive ára hyeguasu jey hag̃ua, memby'ỹrã ikatu ogueru mba'e porã kuñáme imembyvove ha avei imemby oikove hag̃ua. Arapy kakuaátavape, kuña viru mbyaty, mba'erepy, pohyikue, ha imemby rekombo'e ha resãi iporãveta ikatúrõ oipuruve memby'ỹrã. Memby'ỹrã ohupive virupurukuaa ñembokakuaa kuña imemby'i sa'imiehaguére, hetave kuña omba'apohaguére, ha oipuru'ỹvehaguére katupururã ipokãva.
Anu
Kóva peteĩ umi tujavéva Suméria jeroviápe, ha oiko pe tupã aty mbohapýgui, Enlil ndive, yvytu ha ára pytu tupã, ha Enki ndive, yvy tupã. Ojejerovia ha'ehague tupãnguéra mburuvicha peteĩha ha itúva.
Heta ára rire, ombuekovia chupe tupã Assur ha tupã Marduk.
Fox News
Fox News ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Japopapyre 7 jasypa 1996-pe.
Chiropotes
Chiropotes mymba okambúva.
Animal Planet
Animal Planet ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Japopapyre 1 jasypa 1996-pe.
Saimiri
Saimiri mymba okambúva.
26 jasypoteĩ
Ára 26 jasypoteĩ ha'e ára 177ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 178ha umi ary hekope'ỹme. Amo 188 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Lagothrix
Lagothrix mymba okambúva.
Ñorairõha ovevéva
Ñorairõha ovevéva – pe he'iseha tuichavévape – ha'e pe tetã ñorairõha aty pehẽngue omotenondéva tenonderãite ñorairõ yvágape. Oje'e porãve haguã, ha'e pe aty ñorairõha peteĩ tetãme oĩva hese ñorairõ yvágape iñambuéva peteĩ ejército térã armada-gui (aty ñorairõha yvýpe omba'apóva). Jepiveguáicha, umi ñorairõha ovevéva ohupyty va'erã yvága ñangareko, omotenondévo ñembokapu oúva yvatégui ha ome'ẽvo pytyvõ umi oñorairõva ýpe ha yvýpe heta jey ohechakuaágui mba'épa oĩ henonderãme ha oipytyvõgui pya'eve.
Py'aguapy jave, ndaha'éiva ñorairõ jave, umi tembiapo ñorairõha ovevéva ikatu oike yvága ñeñangareko ha ñepysyrõ yguasúpe térã yvágape.
Ko Itakura
Ko Itakura (板倉 滉 Itakura Ko?, Kanagágua, 27 jasyteĩ ary 1997) ha’e peteĩ mangapy ñembosaraihára hapõygua oñembosaráiva Alemáñame. miniaturadeimagen|Ko Itakura.
Ysyry Arakagua
Ysyry Arakagua (荒川, Ara-kawa) ha’e peteĩ ysyry hapõgua Kánto yvytendápe. miniaturadeimagen|Ysyry Arakagua.
Vangi
Vangi (Hyãsiañe'ẽme: Bangui) ha'e Tavakuairetã Mbyteafrikagua tavusu ha itáva tuichavéva. Umi karai Hyãsiagua omoñepyrũ ko táva ary 1889-pe ha ombohéra 'Bongai', he'iséva "ysyry pye'e", ko táva ojejuhu ysyry Uvangi rembe'y yvateguápe. Ko táva Tavakuairetã Mbyteafrikagua itavusu ary 1958 guive, ko tetã ohupytývo isãso. Oñeimo'ã oiko ko távape amo 734 350 tavayguakuéra ary 2012-pe.
Kíta (Tókio)
Kíta (北区 Kita-ku?) ha’e peteĩ tenda Tókiope, Hapõ. Avei oñembohero ichupe "Kíta tavaguasu". 1965 jave, oguerekova’ekue 452.064 tavaygua, peteĩ áreape ohupytýva 20,59 sp². miniaturadeimagen|Kíta poyvi, Tókio. Oñemopu’ãva’ekue ary 1947 jave ha héra he’ise "yvate", oĩhaguére upe gotyo.
History
History ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Japopapyre 1 jasyteĩ 1995-pe.
Mitáka (Tókio)
Mitáka (三鷹市 Mitaka-shi?) ha’e peteĩ tavaguasu ojejuhúva Hapõme oñemopu’ãva’ekue jasypateĩme, ára 3 ary 1950. 2003 jave, oguerekova’ekue 175 995 tavaygua. miniaturadeimagen|Mitáka poyvi.
Paramount Network
Paramount Network ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Japopapyre 7 jasyapy 1983-pe.
Tirána
Tirána (aravañañe’ẽme: Tiranë) ha’e Araváña tavusu ha itavaguasu oguerekovéva tavaygua. miniaturadeimagen|Tirána poyvi.
Liechytenteĩ
Liechytenteĩ, héra tee hína Liechytenteĩ Mburuvichavete ra'y rekuái (Alemañañe'ẽme: Fürstentum Liechtenstein), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva michĩ ha yguasu rembe'y'ỹva Mbyte Európa pegua oiko porokuái peteĩme léi guasúre tekuái rekópe.
Liechytenteĩ oñepyrũ oñembojoajúvo mokõi táva ha umi yvy ambuéva ijerére: Vaduz ha Schellenberg oñemohendáva 11 tetãvore michĩ rehe. Itavusu ha'e Vaduz ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype ha'e táva Schaan.
Ko tetã ojejuhu upe ysyry Ríno yvyty pa'ũme ohasahápe, yvytyrysýi Áype. Ijerére ojejuhu kuarahyreike ha ñemby gotyo tetã Suisa, oñomohembe'y 34 km rupi, ysyry Ríno ombojeíva; kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu tetã Auteria, oñomohembe'y 41 km rupi.
Vaduz
Vaduz ha'e hína Liechytenteĩ Mburuvichavete ra'y rekuái itavusu. Ko távape opyta Liechytenteĩ Amandaje Guasu ha ary 1939 guive opyta Mburuvicha Róga avei, karai Hans-Adam II Liechytenteĩ pegua.
Ary 2010-pe ojeipapa amo 5.214 tavayguakuéra oikóva ko távape, Vaduz ojejuhu ysyry Ríno rembe'ýre.
Guana
Ava Guana, ojekuaaukáva avei Kaskiha rérandi. Héra Guana, oñemopyenda Mbya ramoikuérandi, tembiguaikuéra oñehenói Guaná-Niyolola. Iñe'ẽ Maskoy ñe'ẽnguéra aty pegua.
Nomba'apovéima imba'apo ñepyrũháme, ko'ág̃a oĩma estancia ñangarekohára ojehepyme'ẽvaramo; avei nomymbajukavéi, pirakutu térã noñemitỹvéima, he'iháicha hikuái “naorepy'aroryetevéi roñemitỹ hag̃ua ojapoháicha ñane ramoikuéra, ymaguaréicha”. Ko'ag̃aite oĩ hína peteĩ aty omba'apóva omoingove jey hekoypytee.
Tendakuéra oikohápe
Ko'ag̃aitéramo oñemboja'o mokõi atýpe; peteĩ hi'ag̃ui Vallemígui, ysyry Apa rembe'yetépe, ha ambue katu Riacho Mosquito, Alto Paraguay tetã pehẽme, Vallemi renondépe. Jepémo isarambipa hikuái oguereko gueteri iñe'ẽ ha arykuéra pahaitepegua ohechauka hikuái omotenondehaiti ivy'aguasu teete ojapóva.
Ary 2000-pe INDI avapapaha he'ívare, ojejuhu 500 tapichakuérante.
Ohaygua reko, mba'erepykuaa, tekombo'e, tembi'urã
Guana aty peteĩ teĩ oñemohenda mbohapy tendota ndive.
Ko'ã mbohapy tendota ha ipohyikuére ijapytepekuéra ha'e:
Oiko heta oga'i opavavépe g̃uarãicha, ojejapóva ogahoja ipehẽ mokõiva ha peteĩ ykére opyta péichante, oñemboty vakapi térã ambue mba'éndi oky térã iro'y vove hikuéi.
Oĩ vove MIUAK arýpe (michĩ – mitã) oipytyvõva'erã itúvape peteĩ kokue oguerekóva ha oñemitỹháme avati, kurapepẽ, mandi'o, jety, sándia, mamõ ha ambue mba'e. Okakuaávo oipurukuaáma arco mymbajukarã ojapíva flecha. Oguereko vove 15 ha 18 ary rupi iñambuéma ijapytepekuéra, ndaha'evéima peteĩ miuak ohasáma peteĩ Jatshek-ramo (ava), ojechaukáva peteĩ jey pubertad rehegua oñehenóiva Buanambié, ha'éva Lalajtimai (peteĩ vy'aguasu); ko vy'aguasu oñembojojáva'erã jasy pyahúndi; noĩriramo jasy pyahu ndojejapói ko mba'e.
Concepción tetã pehẽme, Río Apa ag̃uíme, oĩ upe aty añóva. Upépe oñembyaty ogayguakuéra omba'apóva fábrica oĩva Vallemíme.
Ha'e aty imbovyvéva, oñeimo'ã mbohapy mba'ére: nomombe'úi aty moõguápa hikuéi, ova ambue aty gotyo ha térã oñemombyryetereígui ndaikatúi oñeg̃uahẽ hendapekuéra ojeipapa hag̃ua.
Moõguápa: Santa Elena, Santa Ana, Estancia Quebrachales, Bergfeld.
Kiev Ñorairõ (2022)
Kiev ñorairõ ha'e akue peteĩ ñorairõ ñembohovai oñorairõhápe Ukyáña Rrúsia ndive, oñepyrũ va'ekue 24 jasykõi ary 2022-pe, oñepyrũvo Ukyáñare ñendyry, kóva oiko kuri pe táva Kiev-pe, Ukyáña tavusu.
Oñepyrũvo, Rrúsia ñorairõharakuéra oñemomba'e Kiev rehe yvate ha kuarahyreike gotyo, upévare umi tetãnguéra ambuéva oñepyrũ he'i Kiev ho'ataha pya'eterei. Upéicharamo jepe, pe jepytaso mbaretetéva ojapóva Ukyáña ñorairõharakuéra ombopyta Rrúsia guarini'atýpe. Heta ojavy ha oiporavo vai Rrúsia, upéicha oipytyvõ Ukyáña guarini'atýre ipu'aka hag̃ua hesekuéra, Ukyáña ñorairõharakuéra oñepyrũ onohẽ chupekuéra Kiev-gui. Pe 2 jasyrundy ary 2022-pe, Ukyáña he'i oguenohẽmaha Rrúsia ñorairõharakuérape Kiev-gui.
Apia
Apia ha'e hína Samóa retã itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype, ojejuhu Upolu ypa'ũme. Amo 36.735 tavayguakuéra oiko ko távape, ojeipapaháicha ary 2011-pe.
Canadian Broadcasting Corporation
Canadian Broadcasting Corporation (CBC) ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Kanatãgua. Japopapyre 6 jasyporundy 1952-pe.
Matías Segovia
Matías Emanuel Segovia Torales (4 jasyteĩ ary 2003, Ka'aguasu, Paraguái) ha'e peteĩ vakapipopo oha'ãva Paraguáigua, ha'e peteĩ oñembosaráiva ñumbytépe Botafogo Hũtevól e Rrégatas, Pindoráma Kámpeonato Tysýi A peguape.
Uno Kanda
Uno Nishimura (西村 うの, Nishimura Uno, jasyapy 28, 1975, Kaguasáki, Hapõ), ojeikuaavéva Uno Kanda (神田 うの, Kanda Uno) réra guýpe, ha’e peteĩ kuña mba’eapohára, techarãhára ha aoapohára hapõgua. miniaturadeimagen|Uno Kanda.
Pánda
Pánda térã pánda guasu (Ailuropoda melanoleuca) ha’e peteĩ mymba okambúva ho’úva so’o, heñóiva Chína mbytépe. miniaturadeimagen|Pánda (Ailuropoda melanoleuca). Ary 2017 jave, oñemoag̃ui oĩhague mokõisu pánda arapýpe.
Ñorairõ
Ñorairõ niko oñombojováivo rairõhápe yvypóra aty, avano'õ térã tetãnguéra, oipuru hikuái mboka opaichagua oñombohovái hag̃ua oñombohovake mbaretépe aja. Ñorairõhápe hetaite omano, oñehundi táva, koga'a, ñemitỹ ha oñembyai yvypóra rembiapo.
Ayoreo
Ava Ayoreo, ojekuaa jepivegua Moros térã Pyta Jovái, oipurúgui hikuái peteĩ sapatu ojapóva mborevi pirégui ha'anga rectangular-ramo, upéicha ndojeikuaái mamo gotyopa oho oguatávo hikuái. Iñe'ẽ Zamuco ñe'ẽnguéra aty pegua.
Morosha'e umi te'ỹi ojekyhyjevéva Paraguái Chákope, oñemombe'úgui heta mba'e chuguikuéra; péicha ikatu ñambohysýi: avaro'o ho'uha, jukahára, hi'angavaíva ha iñañáva, ambue mba'e apytépe. Oñorãirõkuaáva, py'aratã oguerekóva ombotuicha chupekuérape. Ko'ág̃a peve oĩ gueteri peteĩ aty Ayoreo ka'aguypegua oikundaháva Chákore, heta jeýpe ojejuhu ipypore Cerro León-pe; avei Agua Dulce; ha Chovoreca-pe; Aocojandi yvytu'aku gotyo. Oikundaha opa rupi ohekávo y, yvy ha ka'aguy oiko hag̃ua; ha oñeimo'ã ko aty oñemopehẽ ikatuhag̃uáicha oguerekove hembi'urã Cháko rupi.
Tenda oikohápe
Ñande jaikuaaháicha, ary 2000-pe Ayoreo-kuéra tavaygua ohupyty 2.015 tapichakuéra. Ko'ág̃a Ayoreo-kuéra oiko Paraguái ha Bolivia yvymbytépe, Bolivia-pe oĩ pakõi aty, Santa Cruz de la Sierra ha río Paraguái apytépe.
Ohaygua reko, mba'erepykuaa, tekombo'e, tembi'urã
Oñehekombo'e ojapokuaa hag̃ua kokue, apopy ha tembiapo upe tenda oikohápe voi heko resãime g̃uarã, hoga'apo hag̃ua karanda'ýgui ha ambue mba'e. Ko'ã tembiapo omboheko misión salesiana María Auxiliadora-pegua, tenda og̃uahẽkuaávape hasýva, oñeme'ẽhápe mbo'ehao mbo'epy ha opa mba'e ojejapokuaáva atýpe. Heta ary pukukuépe ohasavaíva'ekue mba'erepykuaápe. Péicha, ary 1970 gotyo kuimba'ekuéra osẽva'ekue omba'apo hag̃ua Alto Paraguái estancia-kuéra mopotĩháme ha heta jeýpe avei Mato Grosso (Pindorama) gotyo.
Ayoreo ojeguerovu ha'égui Ayoreo ha oimo'ã ha'eve ambue atýgui. Tapicha omotenondéva opa mba'e ijapytepekuéra ojehero asuté, ha'éva peteĩ kachíkeicha; oguereko upe status ipy'aratã térã avapapy ojukávare. Oiko gueteri peteĩ kachike oporojukáva mbohapypa tapicha rupi. Kachike oñangareko hekoháre imbarete ha ipy'aguapýre. Ha'e omotenondéva'erã opa ñorãirõ oĩva ha omotenonde tavaygua omoneĩva guive, oñemonde jaguarete pire rehe ha avei mymba raguekuérandi.
Ha'ekuéra ndoguerekói mba'e opytáva peteĩ tendápe; umi mba'e ohekávante oimo'ã ha'e chuguikuéra. Mba'e oñeguenohẽva ñemitỹgui ha'e upe omba'apóva'ekue yvýrei. Mymba ojejukáva oñemopehẽ umi oporojukáva apytépe, upéi, upe so'o oñeme'ẽ kuña ógapegua ojapóva tembi'u opavavépe g̃uarã: ména, memby, tuvakuéra, tuvakuéra ramói ha ambue tapicha hi'ag̃uíva. Oñeñe'ẽvo yvy térã Ayoreo tekoypykuaa nomono'õi mba'erepy, ojehecha vai upe oguerekóva ha nomopehẽiva ogasu ndive (ogasúre ojekuaa tapicha térã ogaygua aty oñembohekóva mborayhúre térã ruguy joajúre). Tembipuru ojapóva ha'ekuéra ha'e mayma oĩva atýpe. Upe mba'e ndoipurukuaáiva ambue tapicha atypegua ha'e tembipuru oguerekóva mymba ruguy; katuete oipurúva'erã ijárante térã ambue kuimba'e oguerekóva imbaretejogua.
Kuña ojeguerohory opa rupi, ndaha'éi kuimba'e mbovyve, iñakãngeta ha iñe'ẽ oñemotenondeiterei tavayguápe; ha'e oheka ikichiha térã imenarã, ñemenda mboyve ha pype.
Ayoreo tekoypykuaápe kuña ha kuimba'e ijojaite, katu kuimba'e añónte ohupytykuaa kachike ra'anga.
Tuvakuéra ohayhueterei imembykuérape katu ohekombo'e pokã pokã chupekuérape, ijeheguireínte iñarandúva'erã, araka'eve noñembyepotíva'erã. Ha'ekuéra he'i upéva ombyaiha mitã rete. Kuña ména ndaikatúi oñe'ẽ hembireko sýpe, upéva ndojejapóiva'erã araka'eve, oñe'ẽsérõ ambue tapicha ojapóva'erã.
Ayoreo katuete ho'u oĩva guive ka'aguýpe, yva ha ka'avokuéra apytépe oipuru hikuéi mbohapypa rupi.
Jepiveguáicha ha'e ka'avo rapo, yva ra'ỹi, ka'avo mata'i, ijapytepekuéra oĩ palmito hetereíva ha oipytyvõva tetépe. Jasykuéra tenda opytahápe hikuéi, oñemitỹ avati, kumanda, kurapepẽ, jety, sándia ha petỹ. Kuña omono'õva'erã ko'ã ogayguakuéra oguereko jave ñembyahýi. Oñangareko hag̃ua temitỹre oñembo'e térã opurahéi hikuéi Ñandejárape ani hag̃ua mymbachu'ikuéra ombyai chuguikuéra.
Katuete oĩva'erã eíra ka'aguygua hembi'u apytépe. Chákope oĩ papóicha eíra.
Y oñemono'õ ysyrykuéragui térã yno'õgui, noĩriramo ko'ã oñeikytĩ ka'avokuéra oguerekóva y pype térã oñepokãva'erã hoguekuéra osẽ hag̃ua chugui.
Ayoreo okaru mbohapy jeýpe ára pukukue aja ha tembipuru'ỹre, oipurúnte ipo, katuete ojejuruhéi okarupa vove, ojapo'ỹrõ…mymba ho'úva katuete ou chupe ikérape.
Condimento-kuéragui ojekuaa juky añónte. Tembi'u oñembojy peteĩ mba'yru ñai'ũgui ojejapóva, tata mbeguekatúpe. Kuimba'e añónte omymbajuka, oiko ka'aguýre omono'õvo hag̃ua ho'úva'erã ha oipuru hag̃ua mymba pire, rague ha kangue.
Apopy ha tembipurukuéra ojeipurúva
Oñemomba'apo yvyramáta ojejapo hag̃ua tembipurukuéra, sapatu ha ambue. Ha'ekuéra oipuru peteĩ sapatu sandalia-icha, ojejapóva jepivegua mborovi pirégui, ojejokóva ipýre peteĩ inimbo'íre.
Kuimba'e ao ha'e peteĩ pehẽnguemínte omongañýva hetymambyte, oguereko mymba rague jeguakáramo. Pakõi ary peve ndoipurúi mba'eve. Kuñanguéra oguereko vove pa ary ikatúma oipuru sái, kóva ojejapo inimbo kuña térã kuimba'e, oipuruháicha avei oguerekóta mitã térã mitã'i. Ha'e kuimba'e ojejapórõ peteĩ jeipysoháichante ha kuña oguerekórõ ambueichagua.
Jerovia ha mombe'ugua'ukuéra
Ayoreo ojerovia “Dupade”-re. Dupade ra'angágui heñói Ayoreo-kuéra. Ajapóta che ra'anga voíre he'i ha ojapo kuimba'e, ambue árape ojapo iñirũme ha ha'e kuña.
Ayoreo-kuéra oñehekombo'émava jepiveguáicha ijaty mokõi misiones religiosas-pe: “Nuevas Tribus”, oĩva Campo Loro-pe; ha Pa'i Salesiano-kuérare, Colonia María Auxiliadora-pe; ko'ã mokõi távape ojejuhu Ayoreo-etápe, jepevérõ heta oiko ápe ha pe rupi térã oho opyta Colonias Menonitas-pe omba'apo hag̃ua virúre.
Tenda oĩháme hikuéi: Campo Loro, Montecito (Mariscal Estigarribia), Jesudi (Eugenio A. Garay), Friedensfeld (Meno).
Alto Paraguay-pe: Puerto María Auxiliadora.