cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Museo Militar (Paraguay)
Armamento ha munición koty
Avei ojehecha uniforme tropa paraguaya oiporuva’ekue umi kuatiahaipyre periodo yma guaréva Republica-pe ha instrumento musical ha’eva’ekue Pa’i Ernesto Pérez Acosta banda, ojekuaáva Pa’i Pérez, ramo.
Museo oreko peteĩ Biblioteca orekóva 2.000 volúmen aranduka, ko’ã edición ndojehecháiva ha 7.000 fotografía, péicha documento original oñe’ẽva historia militar paraguaya-gui, ijapytépe colección “Juan Bautista Gill Aguinaga”.
Mural oĩ koty amandajépe
Kóva Salón Auditorio orekóva mokõi mural kakuaa (7 x 5 metros). Peteĩva ohechauka entrevista Yataity Corá oiméva Mcal. López ha Gral. Mitre, ambue, ohechaukáva ojejuhúvo hikuái Guerra del Chaco opávo umi general Peñaranda ha Estigarribia. Ko espacio oreko capacidad ha comodidad 300 tapichápe guarã..
1897
1897 - ary
Omano'akue
...1896-1897-1898...
Rio Sul Center
Rio Sul Center ha'e peteĩ óga yvateite opytáva táva Rio de Janeiro-pe, Pindorama retãme. Rio de Janeiro hóga yvatevéva ha Pindorama hóga yvatevéva mbohapyha, ohupyty 163 metro yvatekuére ha oguereko 48 píso. Ojejogapopa ary 1982-pe.
Los Ángeles (Chile)
thumb|278px|right|Los Ángeles táva Los Ángeles táva Chilepe. Ko távape oiko 166.556 (ary 2002). - 1.748 km²
Mbyte Amérika
frameless|right Mbyteamérika ha'e peteĩ yvyrusu Amérikape. Ipukukue rupi, 731.000 km²
Antoni Gaudí
Antoni Gaudí i Cornet, oheñõi ára 25 Jasypoteĩ 1852 jave táva Reus (España-pe) ha ojeheýikuri ára 10 Jasypoteĩ 1926 táva Barcelona (España-pe), ha'e akue peteĩ jogapokuaa Españagua.
Pokoka'i
Pokoka'i térã vakytéria ha'e mba'e oikovéva imichĩetereíva ha hekoveapỹi peteĩva. Pokaka'i niko ijysaja opaichagua: ikatu ijapu'a (ijapu'árõ héra kóko), ikatu yvyra'i ysajáicha (vasílo ojehero upéicha) ha takamby irundyjojáicha (epirílo ojeheróva). Pokaka'i niko imichĩeterei ndaikatúi jahecha, jaipuruva'erã techa mbotuichaha jahecha hag̃ua.
Nanágua
Nanágua (epañañe’ẽme, Nanawa) ha’e peteĩ tavaguasu ha tavanda Paraguái Tavakuairetã rehegua, opytáva Presidente Hayes retãvorépe, ñemby gotyo. Ymaguarépe herava’ekue "Puerto Elsa".
Opa tavandágui ojetopáva Presidente Hayes retãvorépe, imichĩvéva ha’e Nanágua, oguerekóvo 4,37 km². Nanágua oguereko 5.457 tavaygua, upévagui 2.791 kuimba’e ha 2.666 kuña (2015).
Héra ypy
Oñembohéra Nanágua Paraguái ipu’akavehaguére Nanágua Ñorairõ Peteĩhame ha Nanágua Ñorairõ mokõihame, Cháko Ñorairõ jave, mburuvicha Marcial Samaniego osuherihaguére.
Mburuvicha rrusiagua Ivan Belaieff (oipytyvõva’ekave Paraguáipe Cháko Ñorairõ jave), he’i "nanágua" (nanawa) he’ise «urunde’y morotĩ» makañe’ẽme.
Kuatiakatu
Kuatiakatu ha'e pe ñanerekombo'éva jahaikuaa hag̃ua temiandu kuatiáre, tove toguahẽ porã hekopete ha tahesakã tapicha omoñe'ẽvape.
Kuatiakatu jahupyty hag̃ua, tekotevẽ jajesareko ko'ã mba'ére:
Kuatiakatu retepy ohechauka ñandéve mba'éichapa jaiporavova'erã umi ñe'ẽ ha ñe'ẽjoaju aty ikatukuaáva jaipuru ñambohasa hag̃ua temiandu. Kuatiakatu apytere ohesa'ỹijo umi temiandu oñembohasaséva.
Kuatiakatu iporã hag̃ua
Tembiapo hesakã hag̃ua tekotevẽ ojepurukuaa ñe'ẽjoaju mbyky, ha avei umi kuatiakatu ta'ãnga'i (signos ortográficos). Upéicha avei tekotevẽ oñembohasa porã temiandu karaku.
Tembiapo iporã hag̃ua tekotevẽ jaipurukuaa ha jaipuru-meme umi ñe'ẽ ha ñe'ẽjoaju poravopyre ombohetia'e ha ombopy'arorýtava tapicha omoñe'ẽvape.
Ñemohenda
Mbohapýichag̃ua kuatiakatu oĩ:
Kuatiakatu apópe tekotevẽva
Ojehekakuaava'erã umi temiandu ojekuaakaséva: Mba'épa ikatu ha'e ha mba'épa ha'ese oimeraẽ mba'ere. Oñemohendava'erã hekopete temiandukuéra: Mba'éichapa amohendakuaa upe aikuaakaséva?. Tekotevẽ tem-biapo iñakã, hete ha ipy. Oje'eva'erã temiandu poravopyre: Mba'éichapa am-bohasava'erã temiandu; ja'eporasevéramo, tekotevẽ ñañangare-ko porã mba'éichapa jahaíta umi temiandu. Mba'éichapa ambo-hasava'erã temiandu; ikatuhaguáicha tembiapo oguahẽ porã, hekopete ha tahesakã tapicha omoñe'ẽvape.
Kuatiakaturã Ñeñangareko
6.1. Ñe'ẽtéva avaite peteĩháme (Con verbos en primera persona): Kuatiakatu apohára omombe'u iñe'ẽme upe ojehúva. Ikatu he'i : “Yma che mitãme rohomiva'erã taita ndive ka'aguýre...”
6.2. Ñe'ẽtéva avaite mbohapyhápe (Con verbos en tercera persona): Ko'ápe katu kuatiakatu apohára oñemombyry ha omombe'u ambue hapicha omombe'úva chupe. Ikatu he'i: “Che angirũ, karai Chive, omombe'u chéve ymáma ojoguahague hogarã. Upépe oikókuri hembireko ha ita'yrakuéra ndive...”
6.3. Ysaja Mbohasapyrépe (Forma Directa): Umi oñomongetá-va he'i hikuái peteĩteĩ iñe'ẽjoaju. Ikatu he'i: “Ha uperõ apu'ã, ha ha'e aháta ko'erõ nde rógape” Kalo ohendúvo upéva, osẽ ombo-hovái: “Néi, upéicharõ roha'ãrõta tereremíre”.
6.4. Ysaja Mbohasapyre'yme (forma indirecta): Kuatiakatu apohára omombe'u umi hembiapópe oñomongetáva remiandu. Ikatu he'i: “Ohasa umi ary, ha karai Vito oikónte gueterei oñemo-ñe'ẽ hapichakuérape, jahechápa ndohóipa hendive Ka'aguasúre. Iñirũnguéra katu ombohovaimiva'erã ichupe ndai-katuiha...”
Mmba'éichpa jahaikuaa
7.1. TA'ÃNGAHAI Ta'ãngahai oha'ãnga ñe'ẽ rupive opa mba'e, tekove térã tembiasakue; hekopete, ha hekohápe. Ñaha'ãngakuaa opa mba'e ñañandúva térã ñañandukuaáva, hekotee térã heko-tee'yva. Ndaha'éi mba'e, tekove térã tembiasakue añónte umi ñaha'ãngakuaáva, ikatu avei ñaha'ãnga umi temiandu, kerayvoty ñanemba'e térã ambue tapichakuéra mba'éva. Ta'ãngahai ikatu ohechauka peteĩ mba'e omyi'ỹva térã katu omýiva.
Ta'ãngahai techapyrã
“Platéro niko michĩ, haguepa, haviju apesyi asy, hu'ũmbávaicha pe ijape, ha'etevaichavoi mandyjúgui ijapopyre; naikanguévaicha. Umi hesa hũ mimbi mante hatã ndijavýi mokõi lembu itaverahũgui (cristal negro) ijapopyre.”
(“Platéro ha che”-gui oñenohẽva'ekue, Lino Trinidad rembiapokue)
7.2. ÑEMOMBE'U
Ñemombe'u ohechauka umi mba'e ojehúva, añetegua térã japugua. Ñemombe'u oĩ porã hag̃ua kuatiakatu apohára oñeha'ãmbaiteva'erã ohechauka hekopete upe hemiandu. Omo-hesakãporãva'erã mba'e, mávapa, mba'éicha, mamo, araka'e, mboy térã mba'érepa ojehu upe omombe'úva.
Ñemombe'u techapyrã
“Che távape niko oikova'ekue peteĩ karai hérava Cecilio Ramírez. Chupe ojehechauka ha ombotavyraíkuri Jasy Jatere. Peteĩ pyhareve asaje oĩ jave kokuépe, ita'ýra Joaquín ndive, oñandúndajesapy'a oñatõirõ chupe ijatukupéguio peteĩva; ha jeko oimo'ãgui ita'ýraha upe oñatõiva chupe, osẽraka'e he'i: “Nangána Joaquín, anivéna upéicha”, ha omaña'ỹ rehe ijatukupe gotyo ombojoapyjey hembiapo. Upéi, oñandujey máva ipojáiramo ijati'ýre, ha oimo'ãjeygui ita'ýra Joaquín oñembohoryseha hese, ojere ha oporoja'óta jave... ojuhu upépe peteĩ mitã'íme, ndaje iñakãrague sa'yju, ipire morotĩ ha oguereko ipópe peteĩ pokoka (bastón) joguaha. Karai Cecilio oporandu ichupe: “Ndépiko máva”, ha ndaje mitã'i nombohovái mba'eve ichupe, vaicha ku iñe'ẽngúva. Uperiremínte upe mitã'i oñepyrũ oguata, ha katu, hapykuéri oipykúi avei karai Ceciclio. Ohorei hapykuéri, ha heta oguata rire, oñeñandujeýsapy'a peteĩ karaguataty guasu mbytetépe, oĩva peteĩ yvyty (cerro) mboypýri, mombyrýva hóga ha ikokuégui. Karai Cecilio jepéramo osẽse upégui, ndaje ndaikatúikuri ha oikarãimbátagui ichupe karaguata, upémarõ, oñepyrũ osapukái ha ohendu hikuái chupe mbohapy karai chokokue omba'apóvahina upérupi. Heta oñeha'ã rire hikuéi, ha'ekuéra oguahẽ karai Cecilio oĩha meve, ha onohẽ ichupe upégui. Karai Cecilio oikuaa'y ha oñeñandu'ỹre, hetaiterei oguatákuri upe mitã rapykuéri; ha amo hapópe, ojejuhúkuri karaguatatýpe. Peichaite jekoraka'e oiko upe mba'e. Jasy Jatere rembiapokue ndaje”.
(“Jasy Jatere karaguatatýpe”, David A. Galeano Olivera ohaiva'ekue).
KUATIAÑE'Ẽ RETEPY
1.2.1. Mo'akã (Encabezamiento)
1.2.2. Hetepy (Texto o cuerpo)
1.2.3. Mohu'ã (Cierre)
1.3. TECHAPYRÃ
Paraguay, 23 jasyporundy 2000
Mávape ohejai ha moöpa oiko
Karai Peru Ferreira Gómez, Motenondehára Mbo'ehao “José Gaspar Rodríguez de Francia” Táva Aregua, Paraguay Retä
Hetepy
Ñe'ẽ'apesã ñepyrũgua Tuicha vy'a reheve ahai ndéve ko kuatiañe'ẽmi ñepyrũrãme romomai hag̃ua ha upekuévo amombe'u hag̃ua ndéve mba'éichapa ohohína che ñemoarandu ajapova'aína ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANÍme.
Ñe'ẽ'apesa marandugua Reikuaaháicha amohu'ã rire che ñemoarandu mitãrusumbo'ehaópe niko añepy'amongetákuri mba'épa ajapokuaa che rekovégui ha heta rire aiporavo ko mbo'esyry Guarani Ñe'ẽ Mbo'éhararã. Ko'ága ahaívo ndéve ko kuatia-ñe'ẽ chemandu'ákuri mba'éichapa hetaite reporandu'akue chéve mba'érepa aiporavo ko mba'e kóva. Ha péina ko kuatiañe'ẽme, mbykymi jepe, ambohováita ndéve.
Nde ha che jaikuaa porã mba'éichapa heta ára ñane retãme ojepurúkuri españa ñe'ẽ año oñehekom-bo'egua'u hag̃ua ñane retãyguápe ha upe mba'e ojejapóvo mba'eve ndojehupytýikuri, hetahetave uvei umi oñemoarandu'ỹva térã katu umi ohejareíva mbo'ehao nahesakãigui chupekuéra umi mba'e ome'ẽva. Ága katu, oñembo'évo mitãme iñe'ẽteépe -Guarani térã Castellano- jahechakuaa mba'éichapa ha'ekuéra añetehápe oñembokatupyry ha iñarandu ñepyrũ hikuái. Ko'ã mitã oñehekombo'éva Guarani ñe'ẽme niko hetia'e, hekorory ha imarangatuve hesakãgui chupekuéra umi mba'e ome'ẽva. Ha upéi -osẽvo mbo'ehaógui ha oguahẽvo hogakuérape- ojehu upe iporãvéva. Umi mitã oikũmbýgui umi mbo'epy pyahu ome'ẽva'ekue upe árape, ohekombo'e -ha'ekueraháma- hogayguakuérape.
Amombe'úvo ndéve ko che remiandu oiméne hesakãmive ndéve mba'érepa añemoarandu Guarani ñe'ẽme. Ága ae ha'ekuaa ndéve añeñanduporãha ikatútagui aipotyvõ tekombo'e rupive ñane retãme. Ndaipóri ambue tape, upévare ha'ekuaa avei ndéve avañe'ẽ rupive ikatutaha ñamotenondeve ñane retãme. Ñe'ẽ'apesa pahag̃ua Amondohóvo ko che remiandu, ajerure Túpame oñangareko hag̃ua nderehe ha nde rogayguáre ha tomyanyhẽ pende rekove vy'a, tesãi ha mborayhúgui.
Mohu'ã
Maiteipaha Nemomaitei py'arorýpe
Teraguapy Porfiria Trinidad
HE'ISÉVA
Ha'e marandu mbohasaha itujavéva. Kuatiañe'ẽ ha'e avei upe mba'e omoaguíva tapichakuérape ikatu'ỹva oñomongeta ojovake térã pumbyry rupi.
KUATIAÑE'Ẽ RETEPY
Maitei'ypy Karai katupyry ha marangatu:
Kóva niko ñe'ẽpyahã ñe'ẽngatu rupive. Ojapóva ñe'ẽsyry oñeha'ãne ikatuha peve omoinge hemiandu hapicha -ohendúva- apytu'ũme.
TECHAPYRÃ
Ñe'ẽ'ypy
Renduhára
Moñepyrũ Vy'a ha mborayhupópe ñande aty ñane mbo'ehao ko-rapýpe, ko pyhareve porãite ijojaha'ỹvape, ñamomorãvo ñane ñe'ẽ Guarani ára.
Tete
Jaikuaaháicha heta ára ñane ñe'ẽ Guarani oiko otyryry ko ñane retãme, oĩgui heta tapicha ñaña oñeha'ãva'ekue ára ha pyharépe ojuka ichupe. Ñande sy ha ñande ru heta jey ojehovapete ha ojejurupeteva'ekue oipuruhaguére avañe'ẽ, ỹramo katu upehaguére oñesũmiva'erã hikuái, toryjápe, itaku'i térã mbokaja pire ku'i ári. Oĩ avei umi oñemongavajukakuaava'ekue Guaraníme oñe'ẽhaguére ha sa'ive jave katu ojehe-rómi chupekuéra “guarángo”. Upéicha avei ndikatúi ojepuru ñane avañe'ẽ mbo'ehaópe térã atykatehápe. Ijuruky'ávante umi Guaraníme oñe'ẽva.
Opa umi mba'ére heta ñande rapicha ndohayhúi ñane avañe'ẽ oimo'ãgui ha'eha mba'e vai térã katu ombotavyvéva mitãme iñemoarandúpe. Heta ára ñane ñe'ẽ oiko ñeroyrõme, otyryry ápe ha pépe ha jepevémo ohasa umi mba'e vaietáre, ne'irãnte omano, vaicha ku oikuaáporãva oguahẽtaha ára pyahu ichupe guarã.
Ha upéicha che irũnguéra. Péina, ñande ñaiméva ko mbo'ehao korapýpe ko aty porãitépe, ha'ehína umi ñamoĩva ñande ati'y jagueroguatávo avañe'ẽ tape pyahu ha ikarẽ'ỹva rehe. Ko'ápe ñaime umi jajepytasóva kyhyje'ỹre -ha jahayhú-gui añetehápe opa ñane retã mba'éteéva- ja'e ha ja'étava taha'eha'épe ñamba'apotaha vy'a ha kane'õ'ỹre ñane ñe'ẽ teetére, anive hag̃ua araka'eve avave oñembohoryve hese.
Heta ára ohasa ha Guarani ñe'ẽ nomanói. Ára ha ára ohasávo jahecha mba'éichapa oñemboheko pyahujey, oñe-mombarete, oñemomarangatu, ha peichahápe hekove rosã.
Jahecha ko'ága mba'éichapa oike avei mbo'ehaópe, mitã ha mitãrusu apytépe ombohetia'e, ombovy'a ha omoa-randu añetetévo ichupekuéra. Mitã ymaveguare, españa ñe'ẽmente oñemoarandugua'úva niko hi'otĩ, ijurujái ha hovay-vámi; ndovy'ái mbo'ehaópe nahesakãigui ichupe mba'eve. Mitã agagua katu iñambue, oñemoarandúgui Guarani ñe'ẽme, iñe'ẽteépe. Ha'e opuka, ipy'arory, ovy'a mbo'ehaópe, ombohovái mbo'ehára porandumimi katupyrýpe ha osẽ rire mbo'ehaógui ha oguahẽvo hogamíme ojapo upe mba'e iporãvéva, oguapýgui isy ha itúva ndive oñemongeta kyre'ỹ ha mborayhu pa'ũme, omombe'úvo chupekuéra umi mba'e porãita ome'ẽva'ekue mbo'ehaópe. Pehechakuaápa che irũnguéra mba'éichapa ñande ra'y ha ñande rajykuéra hekovesãsõsapy'a. Péina hasypeve oguahé upe ára ymaitéma ñaha'ãrõva'ekue, ikatuhahápe jahecha heta ñande rapicha iñaradu añetetéva, ojapóvo mba'e porã ñane retãre ha ohechaukávo opavavépe ápe oĩha heta hekoarandúva. Motenondehára, mbo'ehára, temimbo'ekuéra, sy, tuva ha mayma ñande atýva: Jahechakuaaháicha Guarani ñe'ẽ hekove pyahúma, iñapysẽma ichupe ko'ẽ pyahu, ko'ẽ porã, ko'ẽ jojaha'ỹ, ko'ẽ imarangatúva; oĩma avei heta kuimba'e ha kuña arandu, mitãrusu ha mitãmimi ohayhu añetéva ichupe, ha oñeha'ãtava opaite ára omba'apo hayhupápe, ikatuha-guáicha ojekuaaporãve, ojehayhuve, ojepuruporãve ha taite-nondeve ñane retãme. Peteĩ mba'énte ajerurese peẽme: aníke ñanekane'õ ha jajepytasóke ojoykére ñamotenondeve hag̃ua ñane avañe'ẽ
Mohu'ã
Kuatiañe'ẽ'i
Péva hína marandu mbohasaha mbykyvéva jajapóva jehai rupi, jaipuru ñamba'ejerure téra oñembohováivo temiandumimi. Hesakä, ipya'e ha mbyky.
TECHAPYRÃ
Chive:
Aipota reipurukami chéve -ikatútarõ- nde kuatiahai mbo'ehaopegua. Aipurupa vove ombojevýta ndeve.
Maitei horyvéva ndéve.
Kame.
Paraguay, 02 jasypokõi 2039.
Paso de Patria
Paso de Patria ha’e peteĩ tetãvore’i opytáva tetãvore Ñe'embuku, Paraguáipegua. Ñaguahẽhaguã ko tendárupi jaguereko la Ruta 4, ipukukue javeve asfaltado-va San Ignacio Departamento de Misiones) con Pilar (XII Departamento de Ñeembucú).
Ikatu jahecha ko tendárupi mba’éichapa iñambue hechapyrã kapi’igui karanda’ykuéra ñurupigua. Ko mba’e jahecha jahávo Este guio (San Ignacio) Oeste gotyo (Pilar). Táva Pilar guive heta tape ñandegueraha tenda porã por ikatuhárupi jahami jaguata.
Zona de humedales
Hetavéva ko tenda rupi ha’e umi ñu karugua (Oeste gotyo) ha avei kapi’ity (Este gotyo), upéicha rupi ko’árupi jajuhu mokõ tenda iñambuéva oñondive.
Mba’e porã porã jahecha ko tendárupi hetáre ñana ha mymbakuéra oikóva ýrupi, ko’ãva apytépe jajuhu kapi'yva, aguara guasu, guasu puku, jakare ha avei guyrakuéra hague vera asýva.
Jajuhu tenda ojoguaitemíva yvy he’õ Chaco rupigua heta haguére karanda’y ha ysyrykukéra ka’aguy hysýiva ijypýrupi. Upéicha avei heta hechapyrã jajuhúta río Paraná ypýrupi, avei ka’aguy rovyu asy Río Tebicuary pukukue javeve.
Historia viva
Ko’ã tape ratatĩ kirirĩhápe oikóva Paso de Patria-pe ha’ete arakuéra ko’árupi ndohasaiva voi. Tyapu ndaiaporiete haguére ko’árupi ikatu ñanemoñamindu’u upe Guerra de la triple Alianza (1865-1870) rehe ko tenda. Umi mba’e jahechakuaa porã haguã iporã ñamañami ko Museo Histórico ombyatýva hechapyrã upe ñorairõ ramo guare.
Población
Ko tava’imi Paso de Patria opyta sur gotyo tetãvore Ñe'embukúpe, umi rio-kuéra Paraná ha Paraguay osẽhápe ojupe. Opyta 60 kilómetro táva Pilar-gui, jahárõ tape yvýrupi. Umi 1.867 tapicha oikovéva ko’ápe omba’apo kokue ha vakakuéra ñemoñáme, tembiapokuéra ome’ẽva tembikotevẽkuéra jejoguarã ko tendárupi.
Guerra de la Triple Alianza ramo tembipurukuéra
Paso de Patria oñemohenda va’ekue upe cuartel oñemopy’ã va’ekue López ára ramo jerére, ko cuartel oñemoĩ kuri oñedefende haguã frontera. Ha upe Guerra de la Triple Alianza (1865-1870) ramo oiko kuri ko’árupi heta ñorairõ.
Heta mbokakuéra rehegua opyta ko’árupi, ha ãva ohechauka ñandéve mba’eichapa ikatupyry Paraguái ra’ykuéra oñorairõ va’ekue Argentina, Brasil ha Uruguay ndive.
“Jajuhu heta tembipuru caballería, artillería, fusilería, enterove umi ejercito-kuéra mba’e. Haimete ndaikatuvéima jaikuaa máva mba’ekuépa ndoguerekóiramo umi escudo ohechakáva mooguápa”, he’i karai Vicente García, oñangarekóva upe Museo Histórico rehe.
Ko kuimba’e ombyaty ha oñangareko umi mba’e yma guare ojejuhúva ko’áru ha ojeipuru va’ekue ñorairõhápe. Oñemoirũvo hembireko ha ta’yrakuérandive oñemoĩ oguata ohekávo umi mba’e porã opytáva ñeñotỹhápe ñorarõ rire.
Vicente oguereko guive 12 ary ha’e oñemosaráivo ojo’o ombyaty haguã umi mba’e ñorarõhárupi guare. Umi ára ramo guare ha’e ko’ã mba’e ha’e oguerekóva ñangarekópe ha’éva ñorarõhárupi guare ha ha’éva hechapyrã ko museo Paso Patria-pe.
“Umi mba’e ajuhu raẽ va’ekue ha’e ko’ã esparaduéra, pala, hacha, machete, estribo, opavave ko’ãva ñorahápe guare. Ndaikuaa porãi mboyetémapa ambyaty, peteĩ árape ajuhu peteĩ libra esterlina oro guigua ha upéva chembovy’aiterei.Che añepyrũ kuri ambyaty ahechágui tapichakuéra ndohecharamóĩ ko’ã mba’e. Ko’ã ramo guarã katu opavave oñepyrũ oheka ã mba’e”.
Karai García, oikuaa porãva ko’ã mba’e rehegua, he’i hasymaha jajuhu ko’árupi tembipurukuéra ñorarõhápe guare, hetaitereímagui tapichakuéra ojehekáva ko’ã mba’ére.
“Ou heta tapichakuéra oipotáva ko’ã mba’e ha oguerahapa. Upévare hasýma jajuhu haguã ñorairõhárupi ojeipuru va’ekue. Jaha mombyryve va’erã jajo’o haguã, ha upéva hepy, ñu karugua rupi, hasyhápe jaike”, he’e voi.
La comandancia del Mariscal López
Ha katu tapichakuéra Paso de Patria-gua ndohejái kurioñehundipánte ko’ã mba’e, upévare omopu’ã jevy ijoguahaite hekoviarã hendaguetépe. Upéicha oĩ yvyrakuéra heseguare ojeipuru jevy va’ekue oñemopu’ã haguã ko óga pyahu, hokẽ ojepe’a va’ekue upe ára 1 jasyapy ary 2004 ramo, ko’ágãramo oikóva ichugui Museo Histórico.
Museo histórico
Peteĩha kotýpe, tapichakuéra oúva ko’ápe ikatu ohecha umi ña’ẽmbe, kyse, kuimbe ha avei ña’ẽmbe rembyre, áila japepo tuja, estribo, kavaju pyrehegua ha mba’yrukue ha avei sardina rembyre ho’uva’ekue umi tahachikuéra tetã ambuekuéra gua ouva oñorairõvo Paraguáipe.
Koty mbytepeguápe jajuhúta umi monedakuéra heta hendaichagua (bronce, cobre, plata-gui ijapopyre), botella vidrio-gui ijapopyre vino ha champagne ryru, botella yvy cerveza ryru, mba’yru mba’eryakuã porã ryru oguerekóva haipyre París, Nueva York, Londres, Buenos Aires, Río de Janeiro ha Montevideo umía.
Avei votõnguéra, sãpýra ku’asã rehegua, mbokapegua, espada yvakuéra, planchas hierroguigua ao ñamosỹiha ha avei bala cañon-kuéra rehegua.
Mbohapyha kotýpe jahecha estribo espuelín-kuéra pata morotĩgui ijapopyre oficial Ejército Argentino mba’ekue.
Tápiare katu hysýi tembipurukuéra ojeipuru va’ekue upe ñorairõ guasu Guerra del 70 ramo guare, omombe’úva ñandéve mba’eichaitépa oñeñorairõ vai raka’e ha ou ñande ári umi tetã ambuegua, ko tenda ko’agã ha’éva techapyrã iporãitéva.
“Ko’ápe ou turistakuéra oparupietegua turistakuéra. Tapichakuéra ambue tetãrupigua ohecharamove ko’ã mba’e, tapichakuéra árupigua ndohecharamovéima, mombyrygua katu ohecháramo ko’ã mba’e ohecharamoite.
Ko’ãva apytépe oĩ umi tetã Brasil embajada-agua oúva ha che katuete aha hendivekuéra umi ñorairõguasu oikohaguéryupi. Oĩ katu yvy jepeve ogueraháva Tuyutíme guare; chupekuéra guarã tuicha mba’e ko yvy, koárupi ou haguére peteĩ ary pukukue oñorairõ ijypykuéra”.
Ko Museo Histórico Patria-pe ojeipe’a opavave árape.
Ko’ágã rupi oñangareko hese Municipalidad; ha karai intendente ha’e oipytyvõva ikatu haguãicha oñeñangareko hese.
Paso de Patria ojehecha porã: tape potĩ, ojevyhahakuéra renda oñeñangareko porã, tapichakuéra katu ko’ápe torýpe oñangareko mbohupakuérare.
Umi mba’ére iporã jaju jaguatami ko tenda heta tahachi Paraguái ome’ẽ haguérupi hugui hetã rayhupápe. Ko’ágãrupi katu ndaiporivéima ñorairã ko’árupi, oñongatúnte ipype heta mba’e hechapyrã. Avei ome’ẽ jopói ramo karanda’yty ha guyrakuéra ovevepáva ñúre garza morotĩ umíva, ñande resa mbovy’arã
Paso de Patria e invasión aliada
Mariscal Francisco Solano López ramo guare Paso de Patria-pe:
thumb|250px|right|Mcal Francisco Solano López
Upe 25 jasypateĩ ary 1865 ramo, Mcal. Franciso Solano López, ova Humaita gui Paso de Patria-pe ha ha’ete voi omyakã upe ejército. Omanda oñembokorapy mbarete haguã Paso de Patria ha Itapirú, umi umi oúva mbokápe ñande árigui.
Upevarã avei omandáma kuri ojokoka haguã umi tekove jeju ýrui oñemoĩ haguã ka’aguy opytáva río Paraguay rembe’ýpe 2 km rupi río Paraná ndive ojotopahápe poteĩ mbokaguasu, avei poteĩ Itapirúgui ojeguerúva ha 60 ojeguerúva Corriente-gui Paso de Patria-pe, idefensarã oguerekómava voi 100 mboka guasu.
Humaitá-pe opytánte artillero-kuéra ha fronterape mbovymi escuadrón kavaju’ári rehegua.
Jasypakõi oñepyrũvo ojeikuaaukáma mba’épa ohasáta upe Gral. Robles, oñeha’arõitéma va’ekue, ha’éva ojejukataha mbokápe, mayor Martínez ykére.
Kóicha ojehepyme’ẽ ichupekuéra upe Corriente peguare ñorairõ omyakã va’ekue hikuái katupyry’ỹme.
1933
Joaju
...1932-1933-1934...
Valparaíso
Valparaíso ha'e peteĩ táva Chilepe, Valparaíso provincia-pe.
Aguara guasu
thumb|Aguara guasu. Aguara guasu herava avei Aguarasu (Aguara + asu) ha'e tuichave jaguapehẽpegua mymba okambúva oĩ Ñembyamérikape. Aguarasu ho'u anguja michĩ ha guyra michĩ, pe mymba ho'u avei umi ka'avo herava guaramba térã aguaramba.
Ñe'ẽtéva Guaraníme
ÑE'ẼTÉVA GUARANÍME (LOS VERBOS EN GUARANI)
ÑE'ẼTÉVA
HE’ISÉVA
Ñe’ẽtéva niko ha'ehína upe ñe'ẽ oñandukáva tembiapo ha mba'apo.
Techapyrã:
HETEPY RUPI
ÑE'ẼTEVATEĨ Ha'e umi ñe’ẽtéva iñe’ẽrapo peteĩva; ja’eporãsérõ, oikóva peteĩ ñe'ẽgui.
Techapyrã: DDDd*guata - guapy - sẽ - kañy – ñani
Techapyrã:
HEKORASAPY RUPI
ÑE'ẼTÉVA MBOHASAPYRÉVA: Ha’e umi ñe’ẽtéva hesakã’ỹva ijehegui ha oikotevẽva ambue ñe’ẽre, oĩva moĩmbaha mbohasapyrévarõ, hesakã hagua. Techapyrã:
ÑE'ẼTÉVA MBOHASAPYRE'YVA: Ha’e umi ñe’ëtéva ijehegui hesakäva.
Techapyrã:
IMOSUSŨ RUPI
ÑE'ẼTEVATEE: Ha’ehína ñe’ẽtéva hekopetéva ha imo-susũme oipurúvajepi ko’ã ñe’ẽpehẽtai avaite ha papapy-gugua: a - re - o ja (ña) - ro - pe - o
Techapyrã:
ÑE'ẼTÉVA TERÓVA: Ko’ãva katu ha’ehína umi téra (tero, teroja ha ñe’ẽteja) oñemosusũkuaáva; ja’eporãsérõ, téra oñemboheko ñe’ẽtéva.
Jesarekopyrã
Ñe’ẽtéva juruguáva ndive jaipuruva’erã ko’ã ñe’ẽpehẽtai: che / nde / ñande / ore / pende / (h - i - ij hi' = avaite mbohapyha, papyteĩ ha papyetápe).
Ñe’ẽtéva tĩguáva ndive jaipuruva’erã ñe’ẽpehẽtai: che / ne / ñane / ore / pene / (h - i - iñ - hi' = avaite mbohapyha, papyteĩ ha papyetápe).
ÑE'ẼTÉVA TERARÃNGUÉVA: Ha’ehína ñe’ẽtéva hekopetéva, oñemosusũva terarãnguete moĩmbaha mbohasapyréva ndive. Oñemosusũ avaite peteĩha ha mokõiháme, papyteĩ ha papyetápe. Umi terarãnguete ndo-jokupytýi.
Jesarekopyrã (Observación)
Péicha avei, umi ñe’ẽtéva ijysaja’apýva (verbos triformes) (T-R-Henói / T-R-Heka), oiko jave ñe'ẽtéva terarãnguérõ oñe-moñepyrũjepi "R"-pe (nde chereka, ha’e cherenói). Péicha jave noñepyrũiva “T” térã “H”-pe.
IJYSAJA RUPI
ÑE'ẼTÉVA IJYSAJATEĨVA: Ha'e umi ñe'ẽtéva oguerekóva peteĩ ysaja añónte ojepuru hagua.
Te-chapyrã:
ÑE'ẼTÉVA IJYSAJA'APÝVA: Ha'e umi ñe'ẽtéva oguerekóva mbohapy ysaja ojepuru hagua.
Techapyrã:
HEKOAMBUE RUPI
ÑE'ẼTÉVA HEKOPEGUÁVA: Ha'e umi ñe'ẽtéva naiñam-buéiva iñe'ẽrapópe oñemosusũvo.
Techapyrã:
Eduardo Schaerer
Eduardo Schaerer Vera y Aragón heñói tavaguasu Ka'asapápe, 2 jasypokõi 1873 jave. Itúva Santiago Otto Schaerer ha isy Isabel Vera ha Aragón, paraguáigua. Itúva suizo, ha hemiandu mbarete ogueru itúvagui. Ofenda doña Silvia Matilde Heiseke ndive orekòva mokõi mitã ha’èva, peteĩ, Arturo Schaerer, omyakãva’ekue aranduka tembiasa reheguáva “Hace cien años” ohaiva’ekue Dr. Efraín Cardozo.
Hekove
Oho mbo’ehao ñepyrũme itávape ha upéi ou oñemoarandu Colegio Nacional de la Capital-pe, jepénte ndaipóiri marandu omohu’ãha. Ha’e he’iva’ekue noñemoarandúiha “rancias academia-pe” ha don Arsenio López Decoud omongavaju ichupe nomohu’ãiguie “bachiller en ciencias y letras”. Ha’e omba’apo comercio-pe, política ha periodismo-pe. Omoheñóiva’ekue ha omopyenda “El Diario”, Gualberto Cardús Huerta ha Adolfo Riquelme ndive, ha omopyenda La Tribuna, periódico imba’èva, upérõ, ha’eva’ekue prensa nacional-pe. Omano Buenos Aires-pe 12 jasypokõi 1941 jave.
Tetã sambyhy
Karai Eduardo Schaerer rèra oñemoherakuã tavaguasúpe ombohapéva circunstancia hasýva pe oguahẽtáva. Ojupi oisãmbyhy República del Paraguái 15 jasypoapy 1912 jave ha 15 jasytpoapy 1916 jave. Pe gabinete omotenonde: Eusebio Ayala, Relaciones Exteriores-pe; Manuel Gondra, Guerra ha Marina; Félix Paiva, Justicia-pe, Culto e Instrucción Pública; Jerónimo Zubizarreta, Hacienda –pe ha José P. Montero, Interior-pe. Upéi oiko ñemoambue: Gondra oho cancillería-pe, coronel Patricio A. Escobar oho Guerra ha Marina-pe; Eusebio Ayala Hacienda-pe; Culto ha Instrucción Publica-pe, avei Belisario Rivarola Justicia-pe.
Hembiasa
Omotenondévo gestión oike peteĩ Léi Orgánica Municipal pyahu, ojapóva hetaiterei obra pública, omohenda porã umi plása, tape pavimentación, demolición ha ñembohasa ambue tendápe mercado central tuja, oity upe óga tuja Gobernador-kuèra oimèha, omoĩvo upépe Paseo del Centenario. Oñepyrũ estabilidad política oñemotenondéva pa ary porã. Ary 1912, Doctor Manuel Franco ojeporavo rector Universidad-pe. Ary 1913 omonéi Doctor Teodosio González orekóva peteĩ cátedra de Derecho Penal ha don Simeón Carísimo oisãmbyhýva Colegio Nacional de Villarrica, ko’ápe Francisco Ruffinelli oñepyrũ ombo’e Geografía. Paraguaýpe ombohape alumbrado público ha tranvía eléctrico avei 1913 jave oensambla línea ferroviaria Encarnación ombojoajúva Posadas ndive.
Tekombo’èpe, ohai peteĩ decreto oñemomba’eguasúva, ha’èva pe omoingéva idioma inglés oñembo’e haguã secundaria-pe. Omoheñói, avei, umi Mbo’ehao Normal Rural mbohapy villa histórica-pe: Villarrica, Encarnación, Pilar, avei Barrero Grande-pe. Umi mbo’ehao guasu, upèi os{eva chugui Escuelas Normales Elementales.
Oautorisa pytyvõ beca rupive, oñemokyre’ỹ veterano de guerra-pe ha 23 jasypoteĩme 1915 olegalisa Escuela Militar ñemopyenda. Orden judicial-pe, Dr. Cecilio Báez oiporavo miembro Superior Tribunal-pe; Federico Chaves onombra fiscal del crimen ha don Luis Ruffinelli defensor de reos pobres ary 1914-pe, ha jasypoapy 1915 Dr. Enrique Bordenave oipyhy secretaría general de la Presidencia. Ko arýpe omonèĩ avei plan de estudios Escuela de Comercio ha ombotuichàve léi reglamentación mbo’epy secundaria ha superior.
Situación cultural tetãme omokyre’ỹ don Manuel Gondra, kòva “kuimba’e oñamindu’ùva”, peteĩ kuimba’e arandu ojepytasóva umi àrape. Schaerer ofirma ñe’ẽpapára ha umi artista, Rubén Darío-ícha; Narciso R. Colmán; Leopoldo Ramos Jiménez; Eloy Fariña Núñez; Delfín Chamorro; Manuel Ortiz Guerrero; Modesto Delgado Rodas; Justo Pastor; Federico García; ha ambue tekove oñepi’ãva. Peteĩha disposición oñemomba’eguasúva, ha’e lèi papapy ñemohenda ary 1013 guive. Umíva apytépe oime: permiso omosãsõ agua tavayguakuérape oficina de correo San Lorenzo Ñu Guazú (1912); ambue ohai ojejogua agua umi tembiporu Museo de Historia Natural (1913) ha umíva rapykuéri ojehecha Oratorio reconstrucción, upèvare omoheñói comisión ad- honorem.
Jasyteĩ 1915 umi asunceno opáy pyharevéte balacera-pe. Umi bala oúva opu’ãgui Dr. Gomes Freire Esteves ha ityvyra, don Luis Freire Esteves. Ndaipóri coronel Manuel J. Duarte, umimburuvicha militar oho capitán peteĩ, teniente ha alférez. Ojagarra hikuái mburuvichàpe ha oñeha’ãvo ojeharu. Pe apañuãi tavaygua mbytépe oiko oñembotýgui peteĩ imprenta, ndikatu`´ei oñemopu’ã. Schaerer oimeva’ekue Presidente civil peteĩharõ omohu’que logró terminar su mandato sin conspiraciones o levantamientos militares.
Trayectoria Política
En el año 1904 formó parte de los principales jefes civiles de la insurgencia liberal, actuó en Nuestra Señora del Pilar de Ñeembucú. Schaerer apareció como uno de los firmantes del manifiesto dirigido “Al Pueblo”, el 4 de julio de 1908, con el que el grupo “radical” pretendió justificar el brutal levantamiento que fue encabezado por el mayor Albino Jara. Fue intendente municipal de Asunción entre el 5 de julio de 1908 y el 17 de enero de 1911. Se desempeñó, además, como Director de Aduanas, Ministro del Interior (1912) y Senador (1921). El 7 de agosto de ese año firmó la invitación para participar de la asamblea de ese estilo, que se llevó a cabo el día 15 en el Teatro Nacional, que en ese tiempo pretendía “constituir un gran partido de gobierno”.
Ñe'ẽtéva Guaraníme
HEKOAMBUE RUPI
JESAREKOPYRÃ (OBSERVACIÓN)
ÑE'ẼTÉVA HEKO'YVA: Ha'e umi ñe'ẽtéva noñemo-susũmbaiva mayma avaitépe.
ÑE’ẼTÉVA MOAMBUEHA
JESAREKOPYRÃ
Guaraníme papapy ha avaite oho oñondive. Ysaja mbotovéva ñe’ẽpehẽtai katu oñemboja’o mokõime: ñe’ëtéva mboyvegua (nd-n) ha ñe’ẽtéva riregua (i-ri)
PAPAPY HA AVAITE
Ko’ã moambueha ohechauka ñandéve mávapa ñe’ẽtéva moandu apohare ha mboýpa hikuái (papyteĩ ha papyeta)
Techapyrã:
3.1.2. Moĩmbyre
Papyteĩ: ta - e - to Papyeta: ja (ña) - toro - pe – to
Papyteĩ: ta - tere - to Papyeta: taja (taña) - toro - tape - to
YSAJA
Ysaja niko pe ombohekoañete, ombohekotove ha ohekoporandúva ñe’ẽtévape.
3.2.1. Ysaja Moneíva: naiñe'ẽpehẽtaíri.
Techapyrã:
3.2.2. Ysaja Mbotovéva: Kóva ojepuru’arã kóicha:
Ñe’ẽtéva (jurugua térã tĩgua) opárõ “i”-pe, oñembojoaju-va’erã hese ñe’ẽpehẽtai ri (noñaníri).
3.2.3. Ysaja Porandúva: ñe’ẽpehẽtai pa térã piko.
ÑE'ẼAPOHA
Kóva ohechauka mávapa ñe’ẽtéva omoandúva apohare.
3.3.1. Ñe'ẽapohaite: naiñe'ẽpehẽtaíri.
Techapyrã:
3.3.2. Ñe'ẽapoheta: Jurugua: je - Tĩgua: ñe.
3.3.3. Ñe'ẽapoukaha: Jurugua: mbo - Tĩgua: mo.
JESAREKOPYRÃ
3.3.4. Ñe'ẽapoñondiveha: Jurugua jo - Tĩgua: ño.
Ko ñe’ẽapoñondiveha ojepuru papyeta añóme. Noñemo-susũkuaái papyeteĩme, jo ha ño he’iségui ava aty
3.3.5. Ava Ñe'ẽapoñemiha: poro.
3.3.6. Mymba Ñe'ẽapoñemiha: mba'e.
ÑE'ẼTEKO
Ko moambueha niko oñanduka ñandéve mba’eichaitépa ojehu ñe’ẽtéva moandu.
3.4.1. Ñe'ẽtekoite: Ñaiñe'ẽpehẽtaíri.
Techapyrã:
3.4.2. Ñe'ẽtekopota: se (ipu’atãva-tónica).
3.4.3. Ñe'ẽtekomo'ã: po-nipo-pipo (ipu’atã’ỹva-átona)
3.4.4. Ñe'ẽtekokatu: rõ-ramo (ipu’atã’ỹva).
3.4.5. Ñe'ẽtekomeme: va (ipu’atã’ỹva).
3.4.6. Ñe'ẽtekopaitéva: pa (Jurugua) – mba (Tĩgua). Ipu’atãva.
3.4.8. Ñe'ẽteko apoukapy: uka (ipu’atãva).
3.4.9. Ñe’ẽteko apouka: Kóva oipuru avaite ha papapy ñe’ẽpehẽtai moĩmbyre (ta / e / to / ja / toro / pe / to).
3.4.11. Ñe'ẽteko apoukavevúi: na (ipu’atã’ỹva). Kóva oipuru avaite ha papapy ñe’ẽpehẽtai moĩmbyre (ta / e / to / ja / toro / pe / to).
3.4.12. Ñe'ẽteko apoukarayhu: mi (ipu’atãva). Kóva oipuru avaite ha papapy ñe’ẽpehẽtai moĩmbyre (ta / e / to / ja / toro / pe / to).
3.4.13. Ñe'ẽteko apoukajehe'a: míkena (ipu’atãva). Kóva oipuru avaite ha papapy ñe’ẽpehẽtai moĩmbyre (ta / e / to / ja / toro / pe / to).
3.4.14. Ñe’ẽteko kuaaporã’ỹva: mba’e (ipu’atã’ỹva). Kóva oipu-ru avaite ha papapy ñe’ẽpehẽtai moĩmbyre (ta / e / to / ja / toro / pe / to).
3.4.15. Ñe'ẽteko tendapy: ha (ipu’atãva)
3.4.16. Ñe'ẽtekojojáva: vo (ipu’atã’ỹva)
3.4.18. Ñe'ẽtekojoáva: joa (ipu’atãva)
Ko ñe’ẽteko oñemosusũ papyeta añóme. Noñemosusũ-kuaái papyteĩme, joa he’iségui ava aty
3.4.19. Ñe'ẽteko añetéva: niko-ningo-ko (ipu’atã’ỹva)
3.4.20. Ñe'ẽteko añetegua'ỹva: ndaje-je (ipu’atã’ỹva)
3.4.21. Ñe'ẽtekopotaite: nga'u (ipu’atã’ỹva)
3.4.22. Ñe'ẽtekovaicháva: gua'u (ipu’atãva)
3.4.23. Ñe'ẽteko angapy: anga (ipu’atã’ỹva)
3.4.24. Ñe'ẽtekotapiáva: mante (ipu’atãva)
3.4.26. Ñe'ẽtekomo'ãite: rei (ipu’atãva)
3.4.27. Ñe'ẽteko ñeha'ãpy: mo'ã (ipu’atãva)
3.4.28. Ñe'ẽtekomboyvegua: jepe (ipu’atãva)
3.4.29. Ñe’ẽteko kotevëpy: mo (ipu’atã’ỹva)
3.4.30. Ñe’ẽtekotee: ma (ipu’atã’ỹva)
3.4.31. Ñe’ẽteko momorãva: sapy’a (ipu’atã’ỹva)
3.4.32. Ñe’ẽteko mbojo’áva: jey (ipu’atãva).
3.4.33. Ñe’ẽteko mombaretéva: voi (ipu’atã’ỹva)
3.4.34. Ñe’ẽteko reiguáva: nte (ipu’atã’ỹva)
3.4.35. Ñe’ẽteko jepokuaagua: jepi (ipu’atã’ỹva)
3.4.36. Ñe’ẽteko añeteguaitéva: katu (ipu’atã’ỹva)
3.4.37. Ñe’ẽteko hekopegua: katu – ngatu (ipu’atãva) Techapyrã:
3.4.38. Ñe’ẽteko py’ỹigua: mimi (ipu’atãva)
ARA
Ko moambueha oñanduka ñandéve araka’etépa ojehu ñe’ẽtéva omoandu.
3.5.1. ÁRA AGAGUA (TIEMPO PRESENTE)
3.5.1.1. Ára Agaguaite: naiñe'ẽpehẽtaíri. Techapyrã:
3.5.1.2. Ára Agaguapuku: ína (ipu’atãva).
Techapyrã:
3.5.1.3. Ára Agaguasoso: ikóni (ipu’atãva).
3.5.2. ÁRA MBOYVEGUA (TIEMPO PRETERITO)
3.5.2.2. Ára Mboyveguapuku: mi (ipu’atã’ỹva).
3.5.2.3. Ára Mboyveguaiteve: va'ekue (ipu’atãva).
3.5.2.4. Ára Mboyveguaramo: kuri (ipu’atã’ỹva). Techapyrã:
3.5.2.5. Ára Mboyveguandaje: raka'e (ipu’atã’ỹva).
3.5.2.6. Ára Mboyvegua'yma: ra'e (ipu’atã’ỹva).
3.5.3. ÁRA UPEIGUA (TIEMPO FUTURO)
3.5.3.1. Ára Upeiguaite: ta (ipu’atã’ỹva).
3.5.3.2. Ára Upeiguakatuete: va'erã (ipu’atãva).
Mba'epytu
Ohechauka umi ta'ãha "Celcius" rupive térã "Kelvin" rupive, ára haku térã ára ro'y jekuaarã, arapytúre térã ambue mba'e omosarambi taku ha to'ysã.
Ñe'ẽtéva Guaraníme
ARA
3.5.3.3. Ára Upeiguakotevẽ: ‘arã (ipu’atãva).
3.5.3.4. Ára Upeigua'agui: pota - mbota (ipu’atãva).
3.5.3.5. Ára Upeiguárõ: ne (ipu’atã’ỹva).
3.6. KOKATU Kóva ohechauka ñe’ẽtéva moandu oñembotuicha ha oñemomirĩvérõ.
3.6.1. Kokatu’ypy: naiñe'ẽpehẽtaíri.
3.6.2. Kokatu Mbojojáva:'''
3.6.2.1. Kokatu Mbojojáva Mbotuicháva: ve (ipu’atãva)
3.6.2.2. Kokatu Mbojojáva Momichïva: ‘ive (ipu’atãva)
3.6.4. Kokatu Tuichavéva: eterei – iterei (ipu’atãva).
3.6.5. Kokatu Tuichaitéva: rasa (ipu’atãva).
3.6.6. Kokatu Tuichaitevéva: etereirasa-itereirasa (ipu’atãva).
Fuente
(alguna vez te he mentido?)
Yungay (Chile)
thumb|280px|right|Yungay táva Yungay táva Chilepe. Ko távape oiko 16.814 (ary 2002). - 824,5 km²
Sivéria
Sivéria rendakue hína amo 76 % Rrusia rendakuégui (13,1 sua km2), ha ipype oikove 40.000.000 tapicha kuéra.
Táva guasu ha tenondegua oĩva Sivéria:
Vónia ha Hesegovína
thumbnail|derecha|200px|Vonia ha Hesegovina thumb|200px|right Oĩ ko Vonia ha Hesegovina Europape tetã.
Itapúa
thumb|250px|Tetãvore Paraguái: Itapúa. Itapúa ha'e tetãvore Paraguái retãmegua, oĩva ñembý ha kuarahy resẽ gotyo. Itavaguasu ha'ehína Encarnación.
Ko tetãvorépe oiko 463.410 ava (2002 ary).
Anguja
thumb|Anguja hũngy. Anguja ha'e peteĩ mymba michĩ okambúva ha oñapi'ũva, oĩmante Europa ha Asia pe, ko'ãga oime viña opa yvórape. Ipukukue ha'e 8 cm, irague ha'e ikatu morotĩ térã hũngy.
Aeropuerto Ca Mau
240px|right|thumb|Aeropuerto Ca Mau Aeropuerto Dong Hoi, aeropuerto, Ca Mau, táva tetã Vietnampe, Cà Mau provincia-pe.
Centro Cultural de la República
Centro Cultural de la República oime Asunción, Paraguáipe, oñemopyendáva edificio Ñemono'ongávape, hembipota ha’e apytu’ù roky ñemombarete ha ñemomba’eguasu ha tembiasa ani oho tesaráipe, omombaretévo condición orekóva edificio oñemomba’eguasúva.
Oñehenói upéicha hembipota ha’égui peteĩ tenda ikatu haguã mayma tapicha ani oñemboyke ha ikatúva oguahẽ upe tendápe ha péva oĩgui peteĩ tenda ymaite guive oiméva ha’eva’ekue Cabildo, Justicia ha Regimiento, kóva institución colonial española péva América-pe ha’eva’ekue pe oguahẽva ha omarkáva estatus tavaguasu primer enclave ciudadano región rioplatense-pe.
Péicha edificio ha’eva’ekue civilización paraguaya reñóihague, upe 16 jasyporundýpe 1541 jave gobernador Domingo Martínez de Irala ome’ẽl enclave militar oñemombareteva’ekue fuerte Nuestra Señora de la Asunción, omopyendava’ekue capitán Juan de Salazar ha Espinosa upe 15 jasypoapy 1537.
Oñemohenda
Oreko peteĩ consejo asesor permanente oiméva miembro Asociación Internacional de Críticos de Arte, ko’ápe Augusto Roa Bastos oikéva, avei umi técnico especializado opáite temática ha área-pe.
Oñemohenda ko’ã kotyñeguahẽha avei museo
Uñemoĩ ipype opáichagua programa, ojehecha umi mba’e ojehechaukatáva maymávape ha oguatávo ojehecha haguã umi colección.
Upe arýpe Centro Cultural ojeporu ojevela ipype haihára paraguayo Don Augusto Roa Bastos, ary 2005 jave.
Pe óga guasu yvýpe oñemohenda umi mba’e exposición ohechaukáva opáichagua expresión plástica ojapóva umi periodo tembiasa reheguáva cultura paraguaya-va. Ijasúpe, ha’éva koty principal sala baja-pe, tuichakuégui, ojeporu umi exposición temática temporal ha ojeporúva umi evento oñemotenondéva aty guasúpe ha ikatúva ojeporu avei jeroky, ñoha’angaha  concierto-pe, etc.). Ko’ã sala ykére, michĩvéva, ojeporu tenda pytyvõ ramo ichupe.
Koty ñai’ũ
Ary 1979 jave oñemohgeñói museo del Barro, ko’ápe ojehechauka joja oĩva arte popular, arte indígena ha arte urbano Paraguái mba’éva. Arte popular ojehechaukáva oime omoheñóiva comunidad campesina. Umi koty oñembyatýva arte indígena rupive ha’éva opáichagua grupo nativo Paraguáipe avei Iberoamérica-gua.
Sala de Arte Sacro
Acervo del Museo de Arte Sacro oñepyrũva colección personal peteĩha arzobispo Paraguáipe, Monseñor Juan Sinforiano Bogarín, oguerohorýva ko’ã mba’e gira pastoral siglo pasado opávo. Museo ohechauka umi talla misiones jesuíticas, franciscanas mba’éva, péva época colonial ha siglo XX, avei umi mba’e arte sacro ha koty ojoajúva tembiasa nacional.
Koty Museo Cabildo-gua
Ko’ápe ojehechauka umi tembiporu orekóva tuicha valor patrimonial ome’ẽva testimonio ijeporuhágue orelóva upe edificio ojekuaáva omoirũhague poder político República-pegua.
Koty Museo purorýva
Oñemohenda koty yvatépe umi tembiporu ha partitura orekóva mbo’ehára música paraguaya-gua. Ko’ã tesoro ikatúva ojeguerohory ipertenencia ha’éva exponente kakuaa ñane retã Paraguái mba’éva ha’éva karai Luis Alberto del Paraná, avei imbarakápe Agustín Pío Barrios.
Sala Museo del Cine y el Video
Peteĩ sala de Conferencias ha Biblioteca “Augusto Roa Bastos”, omotenondéva papel museístico, ombohasáva umi área hembiapópe ha’éva actividad artística, arte visual, purahéi, literatura, teatro ha danza. Ko’ã mba’e omokyre’ỹ exposición, concierto, presentación, ha conferencia rupive.
Vugária
Oĩ ko Vugaria Europape tetã.
Vugaria ha'e peteĩ tetã raquelitoiterei
Emilio Bobadilla Cáceres
Emilio Bobadilla Cáceres oararecha Cerro Vera-pe, Piraju távape, Paraguái, 3 jasyapy 1907rõ, Ramón Bobadilla ra’y Isabel Cáceres isy.
Imitã ha imitãrsusúpe
Imitãme gueteri ova Paraguaýpe, upépe ombopuñepyrũ “tiple” (mbaraka’i ojepurúva oñembojegua haguã punteada) ha upe rire ombopu mbaraka. 1930 guive oiko Buenos Aires-pe, upépe ha’e omyeñói Agustín Barboza ndive dúo Barboza-Cáceres.
Ijeguata ñepyrũmby
1934-pe ograva'ypy “Orquesta Ortíz Guerrero” ndive omyakãva mbo’ehára José Asunción Flores, upe purahéi “Ñane aramboha”, ohaiva’ekue Félix Fernández.
Trayectoria
1939-pe, itykéra Cristóbal Cáceres ndive oñepyrũ o'graba' heta purahéi herakuãva “Dúo de los Hermanos Cáceres” rérape 1950 peve, orquesta “Ñande róga”  Mauricio Cardozo Ocampo mba’éva ndive.
Ha’e omoñepyrũ ha omyakã’ypy upe aty hérava Intérpretes del Folklore Asociados del Paraguay (IFAP) ha '70-pe, oĩkuri Autores Paraguayos Asociados (APA) vicepresidente ramo.
Ityarõvo
Omano paraguaýpe 21 japyapy 1979-pe.
Hembiapokue
Ha’éningo ohai heta purahéi ambue tapicha katupyry ndive:
Efrén Echeverría
Efrén "Kamba'i" Echeverría niko heñóikuri Táva Lima, San Pedro Tetãpehẽme, Paraguay retãme; ára 4 jasyapy ary 1932-pe. Itúva niko Táva San Pedro del Ykuamandyjugua ha isýkatu Táva San Estanislao-ygua. Efrén oguereko 7 joyke'y ha heseve oĩ hikuái 8 (3 kuimba'e ha 5 kuña).
Efrén Echeverría okakuaa Aguaray rembe'ýre ha imitãrusume ohova'ekue Pinasco, (Cháko) pe omba'apóvo yvyra jeitýpe. Upégui ohasa Kuruguatýpe ha ikuimba'epyre ou oiko Paraguaýpe. Ijehegui oñembokatupyry mbaraka mbopúpe, ha omoheñói peteĩ aporeko imba'eteéva opa henda rupi ojehecharamóva.
Efrén-me niko ojehero "Kamba'i". Ha'éniko huguyasuka ha upévare oñeikytĩ chugui hetyma akatuagua. Upe rire ndoikatuvéi oguata, oiko opa tenda rupi omohenduka imbaraka mbopu, ha omoirũ chupe imborayhu jára, hembireko, ojeheróva "Rubia".
Kamba'i rembiapokue apytépe oĩ ko'ãva:
Joaju
Ehendu Kamba'ípe ombopu jave ko'ãva:
Tuykiañe'ẽ
Tuykiañe'ẽ ha'e ku ñe'ẽ oñe'ẽva Tuykia retãme, Chipre retãme, Alemaña, Vugaria, Yvate Masendoña ha Rrumaña retãme. Tuykiañe'ẽ agagua ypy oĩ ñe'ẽ osmanlitakuéra oñe'ẽvape, peteĩ túrko aty oñemohendáva Antóliape edad médiarõ ha, sa ro'y XIII pe, omopu'ã tetãrape upéi ohupytýva Mburuvi otománope. Jehai ypy túrkope oĩva ha'e sa ro'y XIII peguare. Ha Konstantinópla oike rire (1453), ñe'ẽ túrko hatãve ñe'ẽpavẽ ha Mburuvi otománo rekopy ramo, ha oñepyrũ oike Valkánika yvykũme, mbaretevépe tavakuérape.
Tuykia pyahu ryepýpe, Istambul ñe'ẽgui oiko ñe'ẽ mbyky pyahu pyrendárõ, ha hetave aravísmo ha motekuéra ijypy pérsava ha ojeipurúva ñe'ẽ ñe'ẽporã ymaguarépe oñemyengovia ñe'ẽpyahu osẽva túrko rapógui.
Avei, ñe'ẽmbo'e ñembopyahu rupi oike latin achegety (1928), omboykéva árave achegetýpe. Túrkope oĩ mokõi ñe'ẽjoavy tuicháva: kuarahyresẽ pegua ha kuarahyreike pegua.
Ñe'ẽ (Ñemomarandu)
Ha ñemongetápe, ñaikotevẽ mokóĩ tekove: pe máva opoíva ñe'ẽ ha'e oñe'ẽva: ha ku ojapysakáva, ohendúva, tenduhára. Jareko upéicha ñe'ẽpoihára ha ñe'ẽrenduhára. Mombykýpe, jareko poihára ha renduhára.
Ha ndaha'éi niko peteĩ mba'epu ñónte, ha'e katu peteĩ Mba'epù osẽva peteĩ tekovégui ambue tekovépeg̃uarã. ha'e ava-rembiapo, tekove rembiapo. Ha pe mba'epu oroja ipypé peteĩ te'ise (significado): upéva rehe ha'e peteĩ ñe'ẽ. oreko'ỹramo he'iséva, ha'eramo peteĩ mba'epu reínte, nda ha'ei ñe'ẽ. Ha'e katu upeicha, Ferdinand de Saussure he'iháicha, peteĩ mbokuaukaháva (signo) orekóva Te'isepy (significado) ha te'isepu (significante), peteĩ ta'anga ipúva (imagen sonora), ha peteĩ temimo'ãpy akãreñóiguáva (concepto mental).
Téra opáichagua oñehenói hag̃ua yvypóra, mymbakuéra mba'ekuéra, temi'andu ha mba'eikóva térã ojejapóva. Ñe'ẽita aty jaipurúva ñañemongeta ha jahai hag̃ua peteĩ tetãme térã tavayguakuéra apytépe.
Húpiter
thumb|Húpiter ha'e hína yvóra tuichavéva [[Mbyjajerety Kuarahy rehegua|Kuarahy Ypykatúpe.]] Húpiter (mba'ehero: ; karaiñe'ẽme: Júpiter) ha'e yvóra mombyryvéva poha Kuarahy guive. Ojeikuaa oguerekoha 95 mbyguaikuéra ha heta mba'etĩ ijapekuépe. Húpiter ha'e hína yvóra tuichavéva Kuarahy Ypykatúpe, ha upe mba'e guasuvéva mokõiha ko mbyja ypykatúpe, Kuarahy rire. Húpiter oguereko ijerére heta yvytimbo kuãirũ.
Turismo aventura Paraguáipe
Opaite hendárupi ko tetã ryepýre jajuhúta hechapyrã jahecharamo va’erã.
Hechapyrãkuéra
Heta tenda porã porã jajuhúta ko’árupi jajapo haguã turismo aventura ko tetã Paraguáipe. Heta ko’ãva rehegua rupi jajuhúta tembipuru jajapo haguã deportes extremo kuéra: Tirolesa, Rapel, jeguata ka’aguy ojeike’ỹhárupi, jajupi ha jaguejy yvyty ha ysyrykuéra rupi iporãva rete mombytu’urã.
Parque Nacional Ybycuí
Ko Parque Nacional Ybykui opyta 151 kilómetro Paraguaýgui, ha’éva táva omyakãva ko tetã Paraguay. Oñemoañete kuri ary 1973-pe ha oguereko 5.000 hectárea ikorapy henyhẽtéva yvytykuéragui ijyvatekue ohupytýva 400 metro rupi, avei ykua yvu yjepo ha ka’aguykukéra. Ko tenda ha’e avei omombe’uva Paraguái rembiasakue, ko’arupi avei oĩ pe fundición de hierro, umi siglo XIX rupi.
Ko’ápe oĩ yvy camping-rã, koty ao ñemonderã, ojejahuhaguã hamba’e. Ko tendápe avei jajuy ko’ã ysyrykuéra: Corrientes, Mina, Salto Guaraní, Salto Mina ha Salto Mbocaruzú, ha hetave jehechapyrã ome’ẽva ñandéve naturaleza.
Parque Manantial
Parque Manantial opyta táva Hohenau, departamento de Itapúa-pe, Ruta Nº 6 ári jahupytývo kilómetro 35.