cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Félix Pérez Cardozo
Hekovekue
Pya’eterei, hembiapo ojekuaáva estilo ha composición ha’e omoĩva, heta je`ýpe omoheñói purory ysapúpe guarã (arpa), ogueraháva ichupe oñemoakarapu’ã haguã pya’eterei ha oguerohorýva público opaichaguáva. Heta conjunto-pe oikeva’ekue ha upéicha ary 1945-me omopyenda ha’ete voi hi’atyete. Oimévo Buenos Aires ha Río de la Plata pukukue ohasa porãterei oñemomba’égui hembiapo ha herakuã opa tendáre, péicha peteï tape oïva tavaguasu argentina Mendoza-pe hoguera  héra ha herajoapy oñemoĩ upe tendápe.
Ograva hetaiterei disco ko’ágã peve oñehendúva, pe oñemoherakuã ha ojeguerohoryetereíva ha’e, “Guyra campana” (“Pájaro campana”), oñehendúva internacionalmente orekóva peteĩ motivo  onomatopéyico; ko’ã obra oĩ  “Motivo popular” ramo umi enciclopedia ha aranduka ojehaíva ha omombe’úva  música paraguaya mba’éichapa, maymáva oñandu ha omomba’e  recopilación hal ojapóva, armado omohu’ãva ko pieza capital orekógui  talento oúva Pérez Cardozo-itégui.
Ome’ẽva peteĩ tenda omongakuaáva ha ojeporúva arpa paraguaya ñemoherakuãme ha ojeipysóva aspecto técnico-pe oñemoĩvévo mba’epu ombohetave cuerda, péicha ipo sãsõva, omoirũvo acorde quebrado polca paraguaya-pe guarãva ha omoĩvévo recurso técnico po akatuápe (acordes ha melodía kuã pohape guarã, trémolo, glisando ha ambue efecto).
Hogaygua
Omenda argentina Victoria Sánchez Sáenz ndive, ipehẽngue mbohapy: itajýra  ha`e Angela Rosa, Bienvenida ha ita’ýra Víctor.
Hembiapokue
Hembiapokue apytépe oime pe oñemomba’eguasuvéva arpa-pe guarã ha’éva, “Guyra campana”, “Carreta guy”, “Jataity”, “Llegada”, “Mi despedida”, “Angela Rosa”, “Che valle mi Hy’aty”, “Che valle mi Yaguarón”, “En tí hallé consuelo”, “Tren lechero”, “El sueño de Angelita”. Ombopiro’y ñe’ẽpoty vore oñeinspiráva mokõi ñe’ẽpapára, ha’éva Víctor Montórfano (“Tetagua sapukái”, peteĩ himno oikuaaukáva “pueblo sapukái” oguerosapukáiva oguah{e agua ára iporãvéva Paraguáipe); Antonio Ortiz Mayans (“Burrerita”, “Pasionaria”, “Puntanita”, “Asunceña” ha “Taperé”), Félix Fernández (“Rosa”), Rigoberto Fontao Meza (“El arriero”), Andrés Pereira (“Mariposa mi”), argentino Hilario Cuadros (“Los sesenta granaderos”, oñehendúva Argentina gotyo ojeguerekóva himno popular añetérõ) ko poeta-pe tuicha mba’e loguerekóva tetã Paraguái hekovépe, Emiliano R. Fernández,  obra en conjunto omopyendáva pilar añeteguáva purahéi teko ñorãirõme, imbaretégui ipurory ha ojehechágui jehaípe tetã rayhuete (“1º de Marzo”, “Che la reina (Aháma che china)”, mborayhu reheguáva (“Oda pasional”, “Oñondiveminte”) térã opáichagua omombe’úva (“Desde la selva” ha “Primavera”).0ime avei  “Ka’aguy ryakuã”, “Isla Puku”, recopilación  motivo popular “Jaha che ndive”, “Lui ryevu”, “Misiones”.
Hembiasa pahãpe
Pe “mitá guasu” kakuaa (niño grande) ojehero pe hete ha ijyvatekuére, omano avave oha’ãrõ’ỹme Buenos Aires, Argentina-pe, 9 jasypoteĩ 1952. Jave Atahualpa Yupanki, tendota mbarete purory ha ñe’ẽpotýpe orekóva inspiración folklórica ko siglo Argentina-pe, opurahẽi ichupe ipurahẽi ñembyasýpe “Canción del arpa dormida” (ombopurorýva Herminio Giménez): “.Péicha ha’e peteĩ kuarahy ha ka’aguy misterio / agreste romance-gui oúva india ha mensú / oguahẽva ipópe yvy gaucha chemba’évape / oipyaháva armonía, ¡oh! Mitã guasu./ Omokunu’õva ensueño ogueraháva ñande rekove / hal viajero rehóva ha nderejuvéi haguã. /Ko árape arpa india opyta oke / peteĩ guarania ndikatúiva osẽ”.
1966
1966 ary.
Joaju
...1965-1966-1967...
Tava'i
TAVA’I (Distrito ha táva ubicaba Tetãvore Ka'asapa-pe, Paraguái)
ÑE'Ẽ TENONDEGUA
Ku javorái mbytépe peichahágui jatopárõ guáicha lirio morotĩ terã pytã porãite asy, péicha aju atopa ko nde rembiapokue, remoĩ va’ekue che pópe, che angirũ Pa’i José. Iñepyrũ guive ha amo hu’ãmeve chembovy’a ko rejapóva. Ndahetái ku hína péicha omoĩva kuatiáre imba’ekuaa ha hemiandu avañe’ẽme katupyryetépe. Añetehãme ha’e ndéve: Aguerohoryeterei ha amomba’eguasu ko nde kuã apyigui osẽ va’ekue ha nga’u voiete taisarambi ha tojekuaa oparupiete. Nde javeve Pa’i kuéra apytépe, ko ñande Diócesispe, che mand’a ko’aga Mons Saro Vera rehe: ha’e ojapo va’ekue avei heta haipyre porã ha katu karai ñe’ẽme memerai, oiméne mba’erepa nomotenondéi ava ñe’ẽ oikumby porã hápe avei ñande guarani he’ẽtéva. Heta mba’e nde rehecha va’ekue terã reikuaa porãva remoĩ kuatiáre, ha péicha rehechauka Tava’i ymaguare ha mba’éicha rupípa ou ho’a pe oĩháme ko’agaitéramo, mboriahu hañembyasu pópe oñemboaruru.Ha’ete vaicha rembojoja mba’éva Tava’i rembiasakue Ñandejára Hesukristo rembiasakuére ko yvy ape ári.Ha péicha remombe’u tenonderã hekove porã sakã, upéi hembiasa asykue ha amo hu’ãme ikangypa ha iñemano háma voi katu. Ja’eporãsérõ, rembo’apu’a hagua ha oĩmbaite hagua, ikatunga’u ra’e peichahágui remombe’u avei opo opu’ãha, opáy ha oikovejeyha Tava’i, ha topurahéi ha tovy’apa jey yvypóra Tava’iguáva ha oikóva ijere rupi, Ñandejára irresurrecciónpe ñanemoingovérõ guaréicha. P. José: péicha, añandu che, ñmombarete hína ñane ñe’ẽ guarani ha ñamoñe’ẽ hendapete avei ñande reko paraguaiete. Ha oimérire japía tape porãgui ra’e, tajajevy ha jaipykúi tape ambue yvy marane’ rekávo ha hupytývo, ñande ypykuérama voi hetaite omuña va’ekue. Taneresãike, ha nde po renyhẽnguégui akóinte totyky ha to ñehẽ ambue koichaguaite tembiapo, ikatúva omopy’amongetami tavayguápe ha ohekombo’e chupekuéra mba’eichagua mborayhúpepa ikatu omopyenda porã hekove, heta mba’e ymaguare ha ko’agagua oikóva ñemosakãme.
Villarrica, 25. 10. 05
Modesto Escobar Aquino
ÑE’Ẽ ÑEPYRŨ
Ahai ko kuatiáre heta mba’e amombe’uséva, che táva rehegua ani hagua opyta tesaráipe heta mba’e porã oĩva ipype.Heta mba’éko oĩ ohasáva ko ára ohasávo avei ha oúvo heta mba’e ipyahúva ja opytáma tapykuépe ha upéicha oho tesaráipe. Ko’agaipi nda’ija véima jahávo mariskádape nda’iporivéimagui ka’aguy, ndaikatuvéima ñamombe’u Perurima kaso ojehechántemagui tele terã oñehendu radio.Ha péicha heta mba’e yma ojejapóva ko’aga ndojejapo véima ha upéagui hi’ã opyta mandu’arã kuatiápe ani hagua oiko ichugui tesarai. Hi’ante avei ñande reko porã ohasa va’ekue opyta techapyrã opaite ára.
Ñande rekoha iporã avei ha upéa ñamomba’e guasu. Nda’ipóri ñanderekoháicha iporãva, upévare purahéi iporã véva ojejapo omoé’ẽvo lo mitã hekoha.
Ñai ramo mombyry ñande rekohágui ha’ete ñaireínteva ko yvy ape ári. Jareko ramo jepe heta mba’e ambue hendápe nda javy’apái jahechaga’úgui ñande reñoi hague.
TAVA'I
Tava’i ha’e hína peteĩ tekoha ojoguáva heta hendáicha ambue kuéra tekohápe.oreko ñu porã ysyryeta ha yvyty rovyũ. Oñemba’apo kokuépe, mymba kuéra reve avei.
MBA’EICHAPA YMA OJEHO PARANARE
Toránsope upéi jaha Arroyo Piky, Rio Charãrã, Arroyo Yñarõ, Barra Caliente, Tigre (Campamento en tiempo de Barte); pégui jaha ñaguãhe Rio Yñarõme upépe ojehasa balsape oñeguahẽ hagua Puerto Ñakundaýpe. Yvýrupi ko pe ojehovémi ha opárupigui ojeju. Mombyryvégui oúva oguahẽ Ava’i peve trénpe, upégui ohóma yvýipi oguahẽ meve Paranáme terã mamo ohohápe. Heta gua’i terã ambue hendáguigua imandu’a porã oho hague peteĩ terã heta jevy, heta ára oguata ha kyhyje pópe oguahẽ meve. Jaguaretegui ku pe oje kyhyjevémi, ojejuhu py’yi voi pe ipyvore pe tapére ha nda’itujái vaicha voi. Oĩ ndokyhyjéiva ichugui ha he’i yvypórare ndaje ndojapóiva mba’eve, naña hendúiva voi añete jaguarete oporojuka ramo terã ho’u hague yvypórape. Ko añara’yko okyhyje uvei ñandehegui. Oĩmi va’ekue avei yma oha’arõva hapichápe oipe’apa hagua ichugui oguerúva guive hy’ái repykue. Heta oĩ tapicha hi’are etereíva pe ka’aguýre. Oĩ ovy’ava voi pérupi ha ambue katu hembiapo vaígui ndoikatu véi osẽ ha avei avave ndohekái ichupe kuéra upérupi. Upéicha umi oporojukáva, orãirõva kuña, omondáva ha opáichagua hembiapo vaíva oike ka’aguy guasúre ha areterei rire ou jevy ivállepe. Ko’ãvape ni avavépe nañahendúiva ho’u ramo jaguarete. Péicha ko Parana ka’aguy guasúpe heta mba’e ojehasa ha heta mba’e pe oñeñongatúva ipype. Karai yma guare hetaite hendáicha omombe’u Parana ka’aguýre tembiasakue. Tava’ígui Parana syry opyta 26 leguas ha Ava’ígui jaguata va’erã 12 leguas ñaguahẽ hagua Tava’ípe. Ymave ikatu ojeguata mombyry py’aguapýpe nda’ipórigui oiko pya’e véva ñandehegui, nda’ipórigui kamiõ terã mba’eveichagua mba’yru guata ñande rasa rasáva pe tapére. Hembiporu, ijao ha opaite mba’e ogueraha ijapére lo mitã. Peteĩ vosa guasu oñapytĩ fájape ha omoĩ ijapére. Opyta porãitereigui ha’eteku nda’ipohýiriva ichupe. Ha péicha oguahẽ meve oho. Ajépa ku ikatupyry ymave guare tapicha, mba’e michimíva jepe ningo ipohýi tape pukúre. Ko’ágagua ndohoveichémane 26 terã hetave leguas yvýipi mba’apo reka, santo hápe mba’e ramo mante. Péicha aveingo oñemombe’u yma ojeho hague Perúpe mburika ári ha hasýpeterei oñeguahẽ ha hasýpetevéntema ojeju jevy ha upévare oje’e okosta un Peru.
OBRAJE
Obraje he’ise ñemba’apo yvyráre, péva avave ndoikuaa porãi ha katu opavavépe hesakã oñe’ẽ ramo hese. Ojeikuaa avei kuimba’eténte ohoha upépe, ipohýigui ñemba’apo yvyráre ha ojeiko asýgui ka’aguýre. Ymaite oje labra (oñembope) pe yvyra taha’e ha’éva, upéi ou va’ekue ojepiro paite pe yvyra ha ojehovévo hese katu ojeipiro avei pe iku’ápe upe oñeha’ã haguame. Oje lia hese peteĩ cinta ojekuaa hagua mbovy kúvikopa oreko.Péa pe ñeha’ãha noñembo’éi mbo’ehaópe, péa jaikuaa ka’aguýre ñamba’apo ramo mante. Upérupi umi obrajéro tuja ñanembo’e ha yvýrente voi ohai ohechauka hagua ñandéve Techapyrã: Peteĩ yvyra oreko ramo 10 m.ha iku’ápe olia 20 cuadros he’i ichupe ha péa ojejapo péicha; 20 .20=400 .10 =4000 ha osẽ péicha 40,00.
40 cúbicos oreko péa. Ikatu avei jajapo péicha hesakã porãve hagua: 13.75m ha iku’ápe olia 17 cuadros mba’e, péicha ramo; 17 .17=289 .13.75 =3973.75 = 39,73 cúbicos osẽ ichugui ha pe kyguái rire hembýva upéa héra centivaras, péa ñambojo’a ambue ndive ha ohupyty vove 100 centivaras oikoma ichugui 1 cúbico jevy. Péicha ojejapo ka’aguýpe ojeikuaa hagua mbovy cúbicopa oreko umi yvyra. Ymave yvyra po’i ndojeitýi voi 15 cuadros guive mante, ipo’ive ramo he’i nohĩri gueteriha oho haguáicha tetã ambuére.Ndaha’éi, terã ndovaléi exportación peguarã oje’e voi. Ymave guare sa’i oho mbo’ehaópe, sa’ígui voi avei pe mbo’ehao ha upéicha rupi sa’i ojekuaa matemática ha obrájepe mante jajehekombo’e ja kuvika hagua yvyra. Yma nda’ipóri va’ekue mba’yru guata mba’eveichagua, upévagui kárrope ojereroja yvyra ysyry Paranáme terã ambue ysyry tuichávape ojereraha hagua angádape Argentina gotyo. Ko angádape ñemba’apo ha’e peteĩ mba’e nde pohýiva, ojeiko asyetereígui pe ýre ha hasýpe eterei oñeguahẽ ojehohápe. Kárro oĩ ojepurúva buéype ha oĩ ojepurúva mburikápe. Heta heta ojerereko buey ha mburika kuéra ka’aguýpe ojepurúva. Oĩ peteĩ tapicha oguerekóva mokõi terã hetave karro omomba’apóva, peichagua heta oguereko karrero ojokuáiva ha oĩ avei kapataz karrero, pe omanda páva hese kuéra. Javy’áko hína pe ka’aguýre ñanembuetia’e ñahendúrõ karréro osapukái ha rejonpu hasẽsoróva buey kuéra mbokatupyryha.Péicha vy’a pópe ha tetia’épe yvyra pohýi oku’e atrilla (astilla) árigui ha oguahẽ planchada peve. Tres yuntas voi oĩ umi buey imbaretevéva ha karrero katupyry oguenohẽ umi yvyra tuichaichavéva. Opáicha reíko oñembo héra umi buey ha opamba’e rei he’i chupe ijára omo kyre’yve hagua:
Néike, hále, húpa Lindo, Guapo, Velo Éiko peẽ aña membyyy.
Umi buey apytépe oĩ va’erã peteĩ toro buey, ikatu hagua omuña jaguaretépe. Terã ojereha burro oiko hagua buey apytépe, mitã chavurrógui ko okyhyjemi avei pe aña ra’y. Ojerereko avei mburika bueycha ojepuru hagua kárrore, ãva ipya’eve ha poteĩ voi oñemoĩ ha pe tenoderã katu oho mokõi ojoykére ha peteĩ ári oho peteĩ mitã, péa héra hína kuarteador. Hatã oiko pikádare umi ahẽ rymbare ha ñahendúko osapukáiva ombopúva verrenke opáicha rei. Pe yvyra onohẽ va’erã karro mburika pegua oñemoĩ va’erã en frankía oje’e ichupe. Péa he’ise pe yvyra poguasu emomaña va’erãha maestrilla gotyo rollete ári ikatu haguáicha pe karro oñe moñakambýntema hi’ári. Karrero kuéra oikopa peteĩ hendápe, oĩmba hápe umi mba’e ojepuru va’erã upépe ha oñembohéra karreria. Are eterei ojeiko ka’aguýre upéicha, upévagui avei umi tekoha kuéra ndaha’éi ko’aga guáicha, sapy’apy’ánte ojejugui okápe. Upévagui upérupi nda’ipóri va’ekue tupao terã mbo’ehao iporã ha tuicháva. Kuimba’e kuéra katu sa’i omba’apo kokuépe oúgui hógape opytu’u haguánte. Péicha ko jareko pe obrajero oikova ichugui peteĩ status social ha ko’ãva apytépe oĩ jevy avei opáichagua: karrero, rolliséro, descubiertero, ranchero Ka’aguýgui terã Argentínagui ojeju vove ojegueru pirapire ha upe oguerúva ndohecha ramói pe hy’ái repykue. Ojuhusénte voi moõpa oiporúta. Péicha umi ou ramóva omba’apo hágui ipojera eterei. Oiko ramo carrera kavaju terã jeroky oho itrage pyahu reheve. Ogueru avei sapatu porã ha péicha ichuko oikóvo lomitã apytépe Kavaju oñani hápe terã jeroky hápe oho ojoguapaite umi ojerereko míva kántinape ha chipa oguerúvagui ojoguapaite ijajaka chipa ryru reheve ha oikuave´ẽ opavavépe oñemboja hagua ho’u pe ho’uséva. Ymáipi sa’i ojerereko ojehepy me’ẽ va’erã, sa’ietereígui ojerereko pe pirapire. Ymave ndaipóri voi jaiporu hagua pirapire ha upéagui ha’ete ku ndojeporeka guasúiva hese apavave. Nda’ipóri voi mba’épepa jaiporúta ha upévare ha’ete ku noñeikotevẽi vaicha hese. Umi ko’ãgaguápe hesakã hagua ko’ã mba’e amombe’úta ymave nda’ipóri hague umi oĩva jaiporu hagua pirapire; nda’ipóri va’ekue mba’yru guata, ao terã mba’e jeguaka hepýva ha opa ko’aga oĩva upéramo nda’ipóri. Yma ojeporu ao ndahepýiva, ponchochara ha nda’isapatúi lomitã, pynandínte ojeroky kuimba’e ha kuñáva. Umi ary 1950-1970 peve ojeporu mboka. Umi oguerekóva omosaingo iku’áre ha oiko heseve mba’eve´y ronguáicha. Upéicha umi imbokáva ha’e hína pe karia’yete. Umia umi árape oĩ pe karaiguasu ha upéa ha’e peteĩ mburuvicha upe tekohápe, upeichaguágui ndojekyhyjéi ome’ẽ uvei py’a guapy oĩ ramo pe atyhápe.
1960 Yma heta oiko ñorairõ, Paraguái ra’y kuéra oñondive. Upéicha oiko va’ekue 1912, 1922, 1947 ha 1960pe. Péicha oje’e ramo ko’ãva ko’ã ary, upéicha ramo oñe ñe’ẽta hína ñorãirõ oiko va’ekuére. Ko’ãva ko’ã arýpe oiko vae’ekue umi ñorãirõ tuicháva ha péicha heta jevy oiko umi michĩva ha noñemombe’úi upévare. Ko’ãva ko’ã ñokarãi opa va’ekue 1960pe. Kóva ko arýpe ou va’ekue Argentínagui heta tapicha oipe’aséva ñane rendota guasúpe ha ikuãcha’ĩ hese kuéra mburuvicha apegua ha upéicha opa rei vaékue. Ko’agaite peve avave ndoikuaái mba’épa pe ojapose va’ekue hikuái. Ha’eteku omano reiseguínte ou va’ekue hikuái. Péva pe ary rire oñemoĩ Tava’ípe ha opa hendárupi óga mburuvicha kuéra oiko hagua (Destacamento militar dependiente de la guardia de seguridad de Takumbu). Pe Tava’ietépe oĩ va’ekue peteĩ destacamento ha Enrramadítape ambue. Umía oĩ hápe oĩ avei aviõ guejyha. Péicha oĩ va’ekue heta aviõ guejyha sapy’aitépe. Yma nda’ipóri va’ekue tape kamiõ oho hagua ha aviõ katy oguejy Tava’ípe. Péicha TAM (Transporte Aéreo Militar) oho opa arapokõindýpe oguejy ohokuévo Puerto Mayor Otáñope, Péa oho Paraguaýgui oguejy San Juan Nepomucénope upéi Tava’ípe ha ohasa Otáñope, uperire ou jevy hapykuerére. Oĩ rire ko’ãva heta mba’epe iñambue tekove reko: Ojekyhyje, oĩ oñe’ẽreíva hapicháre ha oguerahaka ka’irãime ha opa mba’e rei. Ko’ãva ko’ã ñorãirõ rire heta oĩ ñañágui oñemuña va’ekue ko ñañe retãgui. Upéicha heta oime terã omanóva tetã ambuére. Péichako heta mba’e vai oiko ha upévare heta tapicha oĩ ohasa asy va’ekue. Nda’ipóri va’ekue teko joja. Umi oĩ porãva mburuvicha kuéra ndive ojaposéva ojapo ha ndaikatúi ja’e mba’eve. Ko’ãva árape heta oĩ ojejukáva ha oje’énte hese comunistaha hamba’e ha upéa ja opyta reíma, terã ojereraha reínteva ka’irãime ha mba’eve ndaiktúi jajapo. Ko’ãva oiko rire opa pe karai guasu oĩ va’ekue.Ymámi oĩ va’ekue pe Don.Péicha jajuhu Don Francisco, Don Pedro ha umía mba’e guasu. Péichagua hína pe oñemoñe’ẽva pe hapichápe terã pe mba’e porã apoha. Ha ñorãirõ heta oiko rire opyta mburuvicha kuéra okyhypa hetãgua kuéragui ha oĩ umi itĩro’sãva ojaguántema oimeraẽvare oñemoĩ porã hagua mburuvicha ndive. Pévare ñañembyai ha heta mba’e porã ndajarekovéi ko’agaipi. Nañatĩ kuaa véi ojuehegui hamba’e noñe penavéigui heko vaí vare.
TEMBI’U OJE’UVA KA’AGUYPE
Ka’aguýpe ningo pe tembi’u oje’uvéva ha’e hína pe revíro. Kóa oje’u opaite ára, heterei ha imbaretéave. Pyharevete orambosa lomitã asaje pyte ou ha na iñembyahýiri. Oĩva tembi’u oñembotýra opuepente avei. Ka’aguýpe nda’ipóri mandi’o ni mba’eve ambue ñambotýra hagua ñane rembi’u.
Revíro ndahasýi ojejapo, ojepuru hese harina, ñandy, juky ha y. Oñembojehe’a jukyrýpe ha oñembyaku porã rire ñandy ojeity pype. Péva ko tembi’u ojejapo ña’ẽpe mante, oñembojere heta ha ojeikutu patulápe. Patula ojejapo yvyrágui, oñembope ha ipuku ani hagua ñanderapy terã hakueterei ñandéve ñambojy kuévo. Péape oñembojere ha ojekutu iku’ipa peve ojy porã hagua. Oje’eko kuimba’épe mante osẽ porãha ha ka’aguýre omba’apóva niko kuimba’e mante voi, upévare oje’e pea pe tembi’u kuimba’épe mante osẽ porãha, kuñágui katu oñemyrõ, osẽ vaise ichugui kuimba’énte ichupe ombosako’ígui. Revíro ko oje’uve kosídore ha avei ambue tembi’u reheve asajekue terã pyháre. Ha’e hína tembi’u ha tembi’u týra ave. Revíro ojejapo ramo ndoje’éi voi oñembojyha oje’énte ojekutuha. Péichante oje’e ha ojekuaa obragéro apytépe. Eikutúpy ñandéve revíro oje’énte voi. Oĩ he’íva ñambojerente va’erãha jaikutu yre ha péicha 33 jevy ñambojerévo ja oimbáma Obrágepe voi oñepu’ã ojejetapy, oñemoĩ ka’ayrã ha oje kay’u kuévo ojekutúma revíro rambosagua ha opa tembi’u týrarã upe árape. Péa pe tembi’u ha’e pe ojoguáva voi obragérope. Upévare ndoje’éi voi ijupe héra rupi, oje’énte ichupe obragéro rembi’u. Revíro irũete hína mitã kumanda. Péa ko oĩ katuete mboriahu mesápe ha ka’aguýpe katu oĩ mante va’erã. Mba’eichapa ojejetapy, upéa oĩ avei obragéro arandúpe. Ojepuka va’erã nderehe nderejetapy kuaái ramo ka’aguýpe. Upépe pyharevete oñotĩ ojuehe mbohapy tata’y ipoguasúva ha okái porãva ani hagua ogue sapy’arei asaje mboyve terã peteĩ ára pukukue. Umi tata’y ári oñemoĩ pe ña’ẽ ha ipype lopi kumanda y hetápe ha oñemohe’ẽ. Opyta upépe ojy mbegue katu ha ojejere vovénte eñemoĩ hendive ñandy ha ja oĩma oje’u haguáichaite. Kumandáko hetemi hína ka’aguýpe, ndajaikuaai voi mba’érepa, hákatu ñande vállere avave ndo’uséi, ndahéi eterei ha ndojehayhupái voi hína ha’etégui ndererekóigui re’u va’erante re’úva hína. Eporandu ramo obragérope he’íta ndéve péa ha’eha peteĩva umi tembi’u hevéva ha che ha’u va’ekue ha’e kuaa ndéve nda ijapúiha, añetehápe heterei. Heta mba’éko oje’e ko’ãva ko’ã mba’ére. Oje’e Tupã Ñandejára oñangarekoha mboriahu ha omba’apóvape hembi’úre ha upévagui hetereiveha, terã oje’e avei pe ka’aguýpe oĩha pe Ka’aguy Jára ha upéagui niko pe ka’aguýpe mba’eve noñembyaíri, nda’ipóri tekotevẽ ha mymba kuéra oĩ poramba tapiaite. Ojehejánte voi ránchope opa mba’eichagua tembiporu oĩgui voi oñangarekóva hese. Sapy’ánte jajuhu mymba ka’aguy oisu’u va’ekue ichupe hapicha ha ndahasói, ikupi’ipa pe ojesu’u hague ha ni na’inéi. Upéva che aipota omyesakã chéve umi iñarandúva ko’ã mba’épe. Hetatemingo oĩ hína ka’aguýpe mberu ha opáichagua vicho kuéra, upépentema ningo pya’eve haso páta ha nderejuhu mo’ãi mymba ka’aguy omanóva ysógui. Ajépako péva ijetu’u ñantende hagua. Ojeju vove okaháre ndahe véima kumanda ha revíro ave, ndoje’usevéima voi. Ndaha’éi vaicha henda. Ho’use ramo sapy’ánte oñembosako’i peteĩ kuimba’e ha oñemoĩ oikutu, péicharõ ha’ete hevéva. Oje’e oĩha opáichagua revíro, péicha oje’e revíro polvorín terã revíro karreria hamba’e.
KA’AGUY GUASU MARANGATU
Pe Parana ka’aguy ningo tuichaite va’ekue, Encarnación guive Salto del Guaira peve ha nda jaroviaséi ko’agaite peve opáma hague ko ka’aguy guasuete. Heta tapicha ndoroviaséi nda’iporivéimaha. Umi ohecha va’ekue noimo’ã mo’ãi voi oguahẽ va’erãha ára opávo ko ka’aguy guasuete. Avave noimo’ãi, hakatu pea ja opáma upéva mante ikatu ja’e. Heta mba’e porã oiko va’ekue ko ñane retãme, ikatupyrýgui Paraguái ra’y, ha upéicha avei heta mba’e vai ojehu ñandéve. Ko ñane retã porãitépe aretereíma ndajarekovéigui mburuvicha ikatupyrýva, iñakã porãva, opyrũ hatã ha hetã rayhúva. Ko ñane retãko imboriahu ha upéagui ndajeko péicha ojehu ñandéve, pe imboriahuetéva ningo oje’e na hyguatãiha araka’eve oĩ ramo mburuvicha ramo katu ho’upase voi opa mba’e otopáva. Paraguáipe oĩ va’ekue mburuvicha imba’e rereko hetáva opytávo ha oho opa tetãre, umi hepyveháipi ha hetã katu imboriahueteve opyta pe ha’e ojuhu haguégui ha ñande jajepokuaáma upéicha ñaimo’ã péa peichante va’erãha opaite ára. Ajéningo tuichaite ko mba’asy jaguerekóva. Ndaha’éi avei mburuvicha añónte, opavave voi ha’ete ikangýva teko porã omo añete hagua hekovépe. Ha’ete ojeíva ñandehegui kyre’y jajapo hagua iporãva, jahayhu hagua ñande rapichápe, ñande rekoha ha avei ñane retã. Oikóko opa mba’e ha nañapenavéi mba’evére, ha’ete ko ñane retã ndaha’evéiva ñanemba’e. Ojupíva mburuvicha ramo ojaposéva ojapo, ombyaipa ojuhuvéva ha ndaja’éi mba’eve, ñaimo’ãma upeichante va’erãha voi, ja’e porãta ramo ñande pituvapa opavave. Upéagui opamba’e rei oiko ha pe ivaivéva katu heta mba’e ja na ipohã véima. Ñandéko ñande chuko va’erã mo’ã hetamba’ére ko ñane retãme ha upéva apytépe ñande ka’aguy, mymba kuéra, ysyry porã ha ñane ñe’ẽ guarani. Ko’ãva ko’ã mba’e okañýgui ñandehegui opamba’e rei oñemoinge terã oñembosyryry ñande rehe porã ro’ópe ha upéa ñanembotavy ha ipahaitépe ndajaikuaavéi mba’épa pe iporãva ha mba’épa pe ivaíva. Ko Parana ka’aguy oiméne hína umi ka’aguy tuichavéva ha iporã véva apytépe oĩ. Ko’ãga ja’éta oĩ ndaje raka’e ojeitypámagui yma ñande ka’aguy porãite. Ja nda’ipóri véima ha ajepa ningo ñambyasyete ko oikóva ñande rehe. Ojeity paite ningo pe Ka’aguy guasuete ha ava piko oimo’ãta. Péa ningo tuichaiterei ha upéagui ha’ete ku ñane mokõva jaikerõ ipype. Jahasa hagua Tava’ígui Paranáme ñaikotevẽ mokõi ára porã jaguata ha ambue hendaguio jaikérõ katu nañasẽ véima araka’eve. Mymba ka’aguy kuéra hetaite oĩ va’ekue ipype avei ja nda’ipóri véima, ojejuka terã omanomba rei nda’ipóri véigui oiko hagua. Jahasa ramo upérupi ko’aga jahechaga’u mborevi kuéra, tañykãtĩ, mytũ, kagua ñe’ẽ ha nda’ipóri véima.Jajuhu kokue guasu, yvy perõ ha brasilero. Umíape ñañe’ẽ va’erã portuguéspe reñemoĩ porãse ramo hendive. Ndaikatúi ñane retãme ni ñane ñe’ẽme ñañe’ẽve ko’agaipi, ajepa jaiko’i. Tuichaite jajoavy, jahasa ramo ambue tetãme avave no ñe’ẽi ñandéve ñane ñe’ẽme ha ñande katu ñañeha’ãmbaite va’erã ñañemoĩ porã hagua pytagua kuéra ndive. Opa Parana ka’aguy ha hendive opa avei opáichagua Paraguái reko. Iñambuepa ñandehegui opaite mba’e, ñane retã ndaha’evei ñanemba’e.
Oĩ rire gueteri ka’aguy guasu hetaite Paraguái ra’y okarúta gueteri hese. Pe obrage ningo nombyaíri ka’aguýpe ha’eténte ku omopotĩva, hákatu ka’aguy ojeitypa ramo ja na ipohã véima. Ko’agaite peve ñahendu ndoikatúiha omba’apo porã yvyráre omba’apóva, hetatereígui oje jerure ichupe kuéra kuatia ha viru. Osẽ guive ka’aguýgui yvyra reruha oguahẽ meve mamo ohohápe ojejerure chupe kuéra opa mba’ére ha umi ka’aguy oitypa reívare mba’eve ndojejapói ha péicha ojeitýta ko ñande ka’aguy opa peve ha ndajajapói mba’eve. Obragéro kuéra ko’agagua he’i “oréko ore rakate’y ñande ka’aguýre upévagui pe ore mongarúva ha roñeha’ãmbaite roguerekopa hagua kuatia kuéra hendáicha, upéicharõ jepe oñeñembyarái ore rehe”. Umi pytagua oúva oitypa ñande ka’aguy ha oguerahapa imba’erepy hetãme ha umíare noñepenái, ha’e kuéra ojaposéva ojapo. Ha’ete ku ndachaikuaáiva pe yvyrápa mba’e he’ise, mba’erãpa oĩ ha mba’épa umi iporãva ojapo ko yvy ape ári, ñande rekoháre, ñande rehekuéra. Ha’eteku avei pe yvyra opa ramo nañaikotvẽ mo’ĩ mba’éva hese ha upépe tuichaiterei jajavy. Obragéro ningo yvyra ipoguasúvante ogueru ha pe ka’aguy opyta jevy hendáicha. Oiménepa ko ñane retãicha oĩ ambue tetã hetaite mba’e porã oguerekóva ha ndaikatúi jaiporu hendáicha. Upéagui ha’ete ñanemboriahúva terã ñane retã ndoguerekóiva mba’eve. Tekotevẽ ñañopytyvõ ha ñañangarekove ko ñane retã rehe. Oĩ gueteri heta mba’e ikatúva ñañangareko hese: ñanembo py’a rory gueteri jahecha ramo umi yvyty rovyũ, ysyry porã ha mymba ka’aguy mimi oikóguitiva ndajaikuaái araka’e pevépa. Oĩ peteĩ guyra oĩva Tava’i ka’aguýre, avave nomomba’e guasúi ichupe ha ndajahechái voi ndajajeheka porãi ramo hese. Péa ha’e hína guyra campana. Pea pe guyra jovymi oikóva kirirĩ hápe ha pe yvyra ru’ãitére, noñe’ẽi ramo avave ndohechái ichupe. Oguahẽ vove áraropoty katu oñepyrũma oñe’ẽ. Mba’éichapa oñe’ẽ ko guyrami: Túicha oñe’ẽ ñepyrũrã ha pokã pokã,  upéi katu omopy’yi ku arpa púpe ñahendu háicha ha  otuñe’ẽ po’i. Heta jey rema’ẽ va’erã hese rehecha hagua oikógui umi yvyra ijyvate véva ru’ãre ha oma’ẽ yvate gotyo pe oñe’è ramo hína. Péa pe guyra rehechánte ramo pérupi ne reimo’ã mo’ãi ha’eha pe guara campana ipu kere’yetéva ñahendu ramo Felix Pérez Cardozo ojapo haguéicha. Pe tuichakue hína ku pitogue, havia umiãicha.
NARANJATY REHEGUA
Pe ka’aguy guasúre ko heta mba’e oĩha ja’ema heta jevy, péicha avei Tava’i ka’aguýre opaichagua yvyra porãngue ningo oĩ. Upépe jajuhu paite yvyra ipu’akáva guive ára ro’ýre, ro’yetemingo hína upérupi. Ñanemopirĩ jahecharõ ka’aguy, ñu ha yvyty kuéra morotimba ramo ro’y jave, ha’etéku oñeñohẽ va’ekue hese aramirõ rykue mba’e opyta. Guyra’i kuéra jepe ndoikuaái moópa opyrũta. Ja’éta ramo yvyra kuéra hetaha ha umía apytégui oĩ umi ojeipuru véva, umía réra ñahenói, opavave réra ndaikatu mo’ãi ja’epa opáichagua oĩgui. Umi iporã hatuicha vévagui ndaikatumo’ãi ñande resarái; tajy, timbo, yvyra pytã, yvyraro, cedro, guatambu, yvyrapepẽ, peterevy ha opáichagua yvyra porangue oĩva. Pe yvyrapepẽ apyteregui osẽ pe hatã veva ha péagui ojejapo poste ha hetaiterei oime ojerereko oparupiete. Hataitemiku yvyrapepẽ apytere ha upéare oje’e chupe Pombero kamgue. Ko’ága ñañe’ẽta naranja rehe, hetaitemi avei oĩ hína Tava’ípe ha Parana ka’aguy tuichakue javeve.Naranja ijyvate umi ambue yvyráicha avei, hasy’imi jajupi hagua hese terã jajapi hagua yvyrápe (garrótepe), upéicha ijetu’u jaity hagua. Ho’a ramo yvatégui hyku yvýre ha oñehundíma. Pe naranja ojeguerúmi carrétape ha Maciel estaciónpe oñemoĩ oho trénpe Paraguaýpe. Hetami oho umi carretero ha oúmi va’erã opyta tapére, umi ikorapy tuicha háipi opi agua hymba buey kuéragui. Péicha Enrramaditape opyta va’erã oúvo Tava’íguio ha imandu’a hikuái opyta hague karai Pancho Vegape terã karai José del Rosario Brizuélape okévo ha upéi voi porã ipiro’ykue oho jevy hikuái. Heta umi imandu’áva gueteri omombe’u ohoha ku pateĩ terã pakõi hamba’e umi carreta.
TAVA’IGUA IJYVA PUKU ULAO
Tava’igua oitykuaaiterei naranja garrótepe ha upévare ko’aga peve hese kuéra oje’e ijyva pukuveha ũlao. He’íko lo mitã:” lindo tíro he’i Tava’igua ojapírõ naranja heta ha ni peteĩ ndojekái ichugui”. Oje’e mba’éichapa lomita ikatupyry ojapívo naranja. Ikatupyrýgui voiko pe ojapi terã ohupytyuka pe amo hu’ã ha upépe ojapi ramo katu ikatupyryetevéntema. Pe katupyry ojepyso mie, ndaha’éi oitýnteva ha ohejarei, ojagarrapaite jevy ani hagua ni peteĩ ojeka. Péa oje’e pukahápe tava’iguáre ha upéicha voi ojekuaa opárupi. Ja’e ramo tava’iguaha oñemañama voi ñande jyváre nda’ipukuvéi mba’épa peteĩva. Tava’iguáre ko oje’e heta mba’e; péicha oje’e noñotykuaáiha mandi’o terã jeroky oimeraẽ árante ojapoha hamba’e. Péichako añete obrajéro kuéra osénte ka’aguýgui oimeraẽ ára rei ha osẽ ha’árante ofarrease hikuái. Upéare jeroky oiko opaite ára, peteĩchaiténte arateĩ terã ambue ára kuéra. Pytumby ramo guarã ña Chiñórape oñembosako’íma pe jerokyrã ha ohoreíma katu hese ha péicha opaite ára. Péicha háipi ndaje raka’e peteĩ kuimba’e he’i peteĩ hapichápe jahápy ñañemongetami amo pytumby hápe ha oho hendive pe tapicha. Ha péva ojuka ichupe. Upévare oje’e avei ñe’ẽnga upérupi “jahápy ñañe mongetami a lo Tava’i”, upéicha ramo oñe’ẽse hína ñemi hápe hapicha ndive. Ko’ãva ko’ã mba’e opa ohóvo pe ka’aguy ha ka’aguy pegua opávo avei. Péicha pe ñande reko iñambue oñembyaívo ñande rekoha terã jaharamo ñande rekohágui ha jaha ramo mombyry tuicha ñane ambue ha peivaivéva ñande resaraise ñande rapógui. Upéicha heta jevy ñakañy, ñande apyra kañy. Tava’igua ha opárupigua niko heta mba’e oguereko iporangue ha tavýgui nomohendái iporã háicha terã umi iñaranduvéva kuéra ndojapóigui mba’eve heta ñande rapicha oñehundi rei terã ndoikói mba’evérõ.
MARIKA
Pe maríka hápe jeho ha’e avei tava’igua rekoite. Opavave omaríka ha opavave avei ikatupyry mymba ka’aguy jejukápe hetaitereígui oĩ vicho ka’aguy. Oimeraẽvante voi oikuaa ha ojuka umi mymba osemba reígui ñandéve opárupi rei. Opáichagua mymba ha guyra kuéra oĩmi upérupi ha upéagui ja’u reiete mymba juka. Mboka ndojepurúimi va’ekue voi, ñuhãmente ojeitýgui opáichagua mymba ha guyra katu árkope terã honditape ha avei ñuhã’ípe. Oimeva’erã he’íva jaguaretépa mba’éicha jaitýne ñuhãme, ha upéva pe ichu’ivéva. Jaguaretépe oñemoĩ posã cable po’ígui. Péa oñemoĩ umi yvyra ra’yrusu ikarapã porãva apyire. Oñemokarapã ha oñembyapakua porã pe cable ha oñemoĩ jaguarete rapépe terã so’o ikarnáda guýpe. Ñuhã rendagua ojejo’o yvy ha oñemoĩ hi’ári cable oñembyapakua va’ekue ha ojejaty yty ruvirúpe.Péa oñemoĩ tapépe terã jajuhúrõ mymba ojuka hague, jahupi yvate porã opo haguáicha hese ha ñamoĩ ñuhã iguýpe. Upépe ho’a ipýgui terã ipógui opyrũvo hese ha ohupi chupe yvate, upépe oñesaingo ha ndohupytyvei yvy ha oisu’upa opa ojuhúva guive haperãme. Ipochymi hína pe aña ra’y oĩ ramo péicha hápe ha marikador katupyry mante oikuaa mba’éichapa ikatu ipu’aka hese. Péaichagua ñuhãme oje’e chupe posã ha péicha ojeity avei leõ. Péa katu ipochyvéntema, ojekyhyjeve ichugui, ha’egui hína pe ka’aguypegua mburuvicha guasu, jagua jepeve okyhyjeve ichugui. Ha péicha opavave mymba peguarã oĩ ñuhã opaichaguarei. Tatúpe oñemoĩ monde ha ha’e ivýro, ho’a rei ipype. Péa pe ñuhã jajapo yvyra pohýigui ha ambye ñuhãichante avei oñemoĩ tatu rapépe ha ijyképe ijeikutu py’yi yvyra jovaive ha pe mbytetépe oñemoĩ avei peteĩ yvyra po’i, ani hagua tatu ojo’o ha osẽ yvyguýipi. Guyra kuérape heta hendáicha avei oñemoĩ ñuhã ha umía apytépe oĩ pe jaula, péape heta heta ho’a. Péako ojejapo ajakáicha ha oimeraẽ mba’égui. Pykasu ojeitýta ramo ikaru hápe oĩ voi omangeáva hese ha ijaty heta porama ramo oity hi’ári, omosãgui voi ha oha’arõ ñemi hápe. Péicha heta ñuhã opáichagua rei oĩ ha péicha yma ojeiko vy’a pópe. Pe pykasu oñeha’arõha ñuhã reve ha’e peteĩ oga’i joguaha ojejapóva yvyra rakã terã kapi’ígui ani hagua ñande recha mba’eve. Upéa upe oga’ípe oje’e orokái. Pykasu oñembyaty hagua ojejapo ichupe kuéra barrero he’i chupe. Péarã oñemoperõ pe ñu oĩ porãve haguáicha ha upépe oñe ñohẽ juky terã jukyry ha upéa ho’use itavyete umi pykasu. Umi barrero ko ijarapa avei ha oñeñangareko hese tapiaite ku kokuéicha avei. Upéicha rehose ramo pykasu juka oipuruka va’erã ndéve pe ijára.
Mymba kuéra hetaitémi oĩ va’ekue ha umía apytépe oĩ ndajajuhu véimava, ja’e kuaa hína ko’ãvare: tañykãtĩ, akuti, páy, jurumi, jaguane, mborevi ha heta che mandu’a’yva. Guyra apytépe ja’e kuaa: mytũ, jakupetĩ, uru’i, kagua, yryvu ruvicha ha upéicha heta avei oĩve. Ko’ãva ko’ã mba’e oñehundipa haguére piko Ñandejára noporandúi va’erã ñandéve sapy’ánte ha máva piko opaga va’erã ko’ã mba’e porãita oñehundipa va’ekuére? Chéve ramo guarã niko ñañangareko va’erã hese kuéra, upéicha niko he’i Ñandejára pe Gn.1, 26-31pe. Oĩ gueteri heta ko’ãva ohecha, ohupyty ha oiko porã va’ekue ko’ãva árape ha ipyahu véva kuéra ndoikuaa porã véima terã katu ndoikuaavéima voi. Upévare niko iporã ñamombe’u ani hagua opyta tesaráipe.
YSYRY REHEGUA
Tava’ípe hetaite oĩ ysyry porã, umi ho’ysã mimbíva, hesakã asýva ha ita ári ojapajeréiva oĩ opáichagua, tuicháva ha michĩva ha opavave iporã hikuái. Péva na’iñambuéi gueteri ha akóinte iporã. Oiméramo y iporãva ambue hendápe péicha peve mante va’erã. Ysyry tuicháva apytépe oĩ hína Tevikuary, péa heñói Tava’ípe yvyty pa’ũme ha ojepoi Itapua gotyo, hatã osyry yvyku’i ha ita ári pe hesakã asy ha ho’ysã mimbíva. Hatã osyrýgui nda’ipóri mba’e ky’a opytáva hi’y syrýre. Oguejývo ohóvo ho’a ipype tuichaicháva ha iporã porãva ysyry, umía hína Mbói Chini, Tajay, Guyraũgua ha heta ysyry porã. Tuicha ha ipypukúgui Tevikuary oimeháicha ndajahasái, upéagui jajuhu heta puente kyha ohasáva hi’ári.Péa ñanembo py’a kyryi hína jahávo pe mbytéipi, ha’eteku ojeíva ñande pyguýgui ha upéa ñanemo akã tavy, ñanembo py’a jere ha opa mba’e rei ojehu ñandéve ndajahasa kuaái aja hi’ári. Jaike guive Tava’i gotyo Enrramadita guive jahasa ha jahecha opáichagua ysyry ha yvu porã. Umi ysyry kuéra ipotĩ asy, osyry hatã ita ári terã yvyku’i morõtĩ porã ári. Ko’ãva apytépe ahenóita Arrojo Morõtĩ oguejýva yvytýguio ha ombojegua ñu rembe’y ho’a peve Tajaýpe. Péva pe ysyry sakã asýpe nda’ipóri chene ojahu’yva arahaku jave. Avei opavave oguejy yvyty pa’ũgui, nda’ipira hetái iperẽrĩ ha ipotĩ etereígui. Umi ita oĩva ysyry háre oĩ tuicháva, michĩva, hũva ha opáichagua sa’ y oguereko: pe ãva apytépe oĩ pytangýva, hovýva sa’yjúva ha opaichagua. Oime umi ita pe y rembe’ýpe ititipáva ha opaichagua sa’y oguereko, jahypýi ramo ha’ete hendy’ipáva.
TAVA’IGUI OIKO TAVA AÑETEGUA
Tava’i ojei va’ekue San Juan Nepomuceno poguýgui pe 22 jasypakõi 1992pe ha oiko ichugui táva añetete ha avei oikóma ichugui Parroquia “Nuestra Señora de la Merced” pe 5 jasypakõi 1993pe. Pe Decreto 1305 rupive osẽ va’ekue 2 jasypakõi 1993pe. Upéguive orekóma Intendente, Cura Párroco ha opáichagua muruvicha kuéra oguereko va’erã peteĩ táva. Pe Pa’i tenonderãite oĩ va’ekue Cura Párroco ramo ha’e Agustín Pereira ha Intendente katu Lucidio Gamarra. Heta oĩ tekoha Tava’i jerére michĩ va’ekue terã ipyahuetéva pya’etemi opu’ãva ha orekómava hetaiterei mba’e ku táva ronguáicha.
Bochotnica
Bochotnica (IPA [bɔxɔtˈnit͡sa]) táva tetã Poloñape.
Oikovéva: 1.500 (2010).
Kavaju
Kavaju (latinañe'ẽme:Equus ferus caballus) mymba tuicha okambúva, jueheguaty sakandu (equus) pegua. Ko mymba ikapi'i'uha, hete tuicha, hetyma irundy, huguái ha ajúra puku.
Yvypóra oipuru ete kavaju, rerojaha hag̃ua, heta tetãme yvypóra ho'u kavaju ro'o ha ambueva oipuru oguerahánte.
Jaguarete
thumb|250px|Jaguarete Argentina-pe
Jaguarete mymba yvyamérikapegua.
Mongólia
Mongólia (mongoliañe'ẽme: Монгол Улс) ha'e niko peteĩ tetã hekosãsóva ha yguasu rembe'y'ỹva, tetã Kuarahyresẽ Asiape ojejuhúva. Itavusu ha táva orekovéva tavayguakuéra niko Ulã Mbator. Ijerére ojejuhu yvate gotyo tetã Rrúsia ha ñemby gotyo ojejuhu China Tekoha Tetã. Mongólia oguereko 3.112.827 tetãyguakuéra ha ijyvy apekue pukukue ha'e 1.564.116 km2 (Ñemoĩha 19º)
Homéro
right|thumb|Homéro ra'anga itápe. Vyretáña Musaróga. Homéro (gyresiañe'ẽ ymaguare : Ὅμηρος <span class="IPA" title="Representation in the International Phonetic Alphabet (IPA)">[hómɛːros], Hómēros) ha'e pe ñe'ẽpapára Gyrésia Ymaguare pegua ojapo umi mombe'u herakuãitéva hérava Ilíada ha Odisea. Ndojeikuaái araka'eitépa ha moõitépa heñói. Hembiapokue añónte umi aranduka tujavéva Gyrésia Ymaguare pegua ikatu jajuhu ko'ãga. Ilíada omombe'u Torója Ñorairõ rembiasa, oiko va'ekue amo ary 1190 Kirito mboyve. Odisea katu omombe'u mburuvicha Odiséo rembiasa oho jeývo hógape opa rire ñorairõ guasu.
1833
1833 - ary
Guarani ñe'ẽjoaju rekopegua
Ñemoñee jey ha ehechakuaa tero oiva
HE’ISÉVA
Peteĩ ñe’ẽre oñembojoaju jave ñe’ẽpehẽtai katuete omoambue hetepy, ikatuhaguáicha he’iporãve pe he’iséva. Kó-vape oñembohéra Guarani ñe’ẽjoaju rekopegua (peculiaridades de la sintaxis Guarani).
GUEROVA
Guerova ojehu peteĩ ñe’ẽpehẽtai térã ñe’ẽ ová ramo ambue hendápe, ome’ẽvo henda’ypy peteĩ ñe’ẽ pyahu oñemoingéva ñe’ẽjoaju retepýpe.
Techapyrã:
Guerova:
JEHEKÝI
Jehekýi oiko ojepe’áramo ñe’ëpehẽtai, ñe’ẽriregua ha ñe’ẽjoajuha peteĩ ñe’ẽ ykéregui.
Techapyrã:
Jehekýi:
JE’EJEY
Je’ejey ojehu tekotevẽramo ojepurujeyjey peteĩ ñe’ẽ hesakaporãve hagua pe oje’eséva.
Techapyrã:
Je’ejey:
Tupão guasu Sagrada Familia
Upe Tupão Guasu Sagrada Familia (karaiñe'ẽme Templo Expiatorio de la Sagrada Familia ha katalã ñe'ẽme Temple Expiatori de la Sagrada Família), ojekuaavéva mbykymíme Sagrada Familia', ha'e peteĩ tupão guasu katólika táva Barcelona pegua (España retãme), ojapo upe karai jogapokuaahára heraha Antoni Gaudí. Oñepyrũ ary 1882-pe ha ojejogapo hína ko'ãgaitéme (September ary 2023 pegua).
Antoni Gaudí rembiapokue tuichvéva ha porãvéva, ha karai omohechaukavéva Katalúña jogapokuaa ãgagua. Marandu osẽ ary 2011-pe, Sagrada Familia ha'e ta'ãnga'ita tekove ohovéva ohecha hag̃ua opaite España retãme, amo 3,2 sua tapicha kuéra oho.
Jogapo oñepyrũ gótiko pyahu rapépe, hákatu Gaudí omotenonde jogapo ary 1883-pe ha omoambue opamba'e. Omoha'anga ha upei ojogapo. Gaudí oñepyrũ Sagrada Familia jogapópe orekóva 31 ary ha opaite ijeikove omba'apo tupão guasu jogapóre. Hembiapo heko pyahuvéva hína umi óga yvate puku ha osẽ jeike pegua, ha hekopo'i yvatekuére. Gaudí omoha'anga umi óga yvate karapã opaite tupão heko yvate hag̃ua.
Tupão Guasu Sagrada Familia ojejogapopávo oguerekóta papoapy (18) óga yvate: irundy-rundy umi mbohapy jeiképe, óga, ha poteĩ óga yvate ambuéva omokarapã porãva óga ahoja apytépe —omomba'eguasu Hesu Nasaregua hag̃ua— oguereko 170 metro yvatekue, ha irundy ambuéva ojeréva chupe, omomba'eguasu umi karai Tupa ñe'ẽ maranduhára, ha peteĩ óga ahoja karapã porã omomba'eguasu Tupãsy.
Ary 1926-pe omano Gaudí ha peteĩ óga yvate mante ojejogapo. Tupão jejogaporã opyta umi ta'anga mante ha peteĩ joguaha michĩ jésogui. Hákatu, ojejogapo mante.
Tembiapo Gaudí ojapo va'ekue, Teñói jeike ha "cripta" oike akue ary 2005-pe UNESCO Tembiejakue Yvypóra reko pegua «Obras de Antoni Gaudí». Avare Guasu omongarai Tupão ha omoañete chupe.
Huã Natalicio González
Juan Natalicio González ha’eva’ekue mburuvicha Guasu Paraguay-pe omyakãva’ekue tetã 16 Jasypopay 1948 guive 30 Jasyteĩ meve 1949 jave..
Hekove
Ou peteĩ familia rural sencilla-gui, isy kuñakarai Benita Paredes, iñarandu ha tekove porã orekóva; itúva, Pablo González, kuimba’e omba’apóva ka’a rehe oguerúva umi ka’aguy kakuaágui ha’e orekóva Ygatimíme, avei Tarumáme oreko peteĩ establecimiento ganadero. Natalicio ijoyke’y mokõi, Erasmo ha Andrés.
Omenda Lydia Frutos ndive, kuña arandu, ijuky ha iporãva, oguerohorýva aranduka moñe’ẽ. Ojegradua doctora Filosofía Universidad de Buenos Aires-pe. Ko ñemendágui heñói mokõi mitã. Imitã ramo opa mba’eére ojesareko, ikirirĩ, ha’eñónte oikóva ha avei ojepy’amongetáva, ko’ã mba’e, noñemoambuéi chugui mitãmi guive okakuaápa peve, ojekuaa ichupe ko’ã mba’ére.
Oñemoarandu mbo’ehao pública oĩva itávapel, imbo’ehára Gregorio Benítez ha Delfín Chamorro.
Imitãrusúpe hi’angirũete ha’e Manuel Ortiz Guerrero ha Leopoldo Ramos Giménez, hendivekuéra omotenonde “trilogía lírica” Villarrica tavaguasúpe,siglo ñepyrũme. Ko’ã angirũ mbytépe, avei, Natalicio omoñe’ẽ aranduka opaichaguáva. Ombohasa porã umi tembiapo clásico universal, ohaíva Buchner, Voltaire, Darwin, Bufón, Volney, Dante ha Spencer. Ko jepokuaa orekóva umi clásico francese rehe omoakarakúva kuri Nicolás Sardi, omoñe’{e haguã ha’e imbo’ehára francés mbo’ehaópe. Ohayhueterei imbo’ehára Sardi-pe, ha’e, oipe’a chupe okẽe oike haguã biblioteca privada orekóvape. Péichaí, Natalicio heta aravo ohasa omoñe’ẽvo Víctor Hugo, Alejandro Dumas, Gustave Flaubert rembiapo,ko’ã ha’e oguerohory ohaiháicha, avei Eugeni Sué.
Ary 1914 jave oñepyrũ omoguahẽ umi marandu ñorãirõ rehegua umi campo europeo gotyo. Péicha ko arýpe, ou peteĩ mba’e omoambuetáva hekove, omano itúva. Oiko rire ko’ã mba’e, mitãrusu ombosako’i ivalíha, osẽ mboyve oikundaha itáva Villarica rape ohayhuetéva, ha ou Asunción gotyo, ojerovia ikuaandýre ha omokyre’ỹ ichupe kerayvoty orekóva oestudiáse medicina. Oimévo Paraguaýpe, ikerayvoty ojeharu péva oñembotýgui Facultad de Medicina oipotágui Eduardo Schaerer, mburuvicha upérõ.
Hetã sambyhy
Oñemotenonde elecciones 14 jasykõime 1948 jave ha ojeiporavo ichupe jefe de estado. Ome’ẽ poder presidente provisional Juan Manuel Frutos, moyve oime kuri, Higinio Morínigo, oitýva ichupe golpe rupive 3jasyrundýpe.
Hembiapo oñemomba’eguasúva omyakãvo tetã ha’éva estatización Compañía Americana de Luz y Tracción (CALT)-gui, péva ha’e hína ko’ágã Ande, peteĩ proceso de nacionalización guive. Kóva peteĩ ñe’ẽ oñemomba’e guasu ha opytáva mandu’árõ: “Ndaipóri mo’ãi ni peteĩ kolo’o mboriahu” ha péva ojegueraha jepokuaa ramo omombaretégui seccional kolo’okuérape.
Ojesarekóva tekove social paraguaya ohasáva rehe ha avei cultura latinoamericana rehe opa mba’épe, upéva rehe ojekuaa, Natalicio González-pe.
Jepénte umi ojerreveláva ojehapejoko fuerza leal rupive, Natalicio ndaipu’akái ha ndahi’arevéi tetã ñesãmbyhýpe, péva 29 jasyteĩ 1949 jave oiko jey golpe de estado, pero oúma Felipe Molas López ha Federico Chaves po rupive,  ámbito militar omyakã general Raimundo Rolón. Ko’ẽmbotávo 30 jasyteĩ, Natalicio opresenta irrenunsia presidencia-gui. Hekovia oike ex ministro de Defensa, general Rolón.
Natalicio González oho jey exilio-pe. Péicha 7 jasykõi  1949 jave oguahẽ Buenos Aires-pe ha upéi,  1950 jave, osẽ México gotyo. Ha’e intelectual ipaháva oiméva presidencia de la República siglo XX jave.
Político ha Haihára
Oime va’ekue Diputado ramo. Omba’apo, cartera del Estado, cartera de Hacienda-pe. Oiko embajador ramo umi gobierno oúvape.
Ary 1915 jave, oñepyrũ carrera de periodismo, oikéva pe ha’e oikuaávape, oiko reportero ramo upe periódico “El Liberal”-pe. Oike riremínte Asociación Nacional Republicana, upe arýpe, oike redactor ramo omba’apo kuatiahaipyre oficial partido “General Caballero”-pe, ko’ápe heta tekove katupyry ha imbaretévape oikuaa ha’eháicha Juan Manuel Frutos, editor upe mba’apohápe, oikuaa Juan E. O‘Leary, Arsenio López Decoud, Antolín Irala, Manuel Domínguez, Ignacio A. Pane ha Fulgencio R. Moreno-pe, Ko’ãva tuicha oike ideología política heñóiva ohóvo Natalicio akãme.
Mba'ekuaarã
Opaite apopyme'ẽ ojepyhýva ha oñemohendáva omoambue mba'épa ojekuaáva ha upéva omomba'apoporã umíva oipyhýva ku mba'ekuaarã pyahu.
Huã Natalicio González
Político ha Haihára
Omba’apo secretario de redacción ramo 1916 arýpe, revista “Fígaro”, oinvita ichupe Arsenio López Decoud. Omba’apol diario “Patria”-pe, ary 1917 ha 1919 jave, upéi oiko  redacción-pe tendota ramo. Péicha avei omba’apóvo kuatiahaipyrépe, omoheñói peteĩ revista cultural  ha’éva “Guarania”.
1923 arýpe, Juan E. O‘Leary, omoñe’ẽ rire hembiapo, oipytyvõ oñepyrũ haguã tape kuaandy reheguáva ombohuatáva umi kuimba’e arandu ha’e omotenondéva ha ome’ẽva Paraguái siglo XX ñepyrũme. Ha’e ñe’ẽpapára, analista político, mombe’uhára, tembiasa oikuaaukáva, sociólogo ha geógrafo. Hembiapóre oje’e iñapañuãiha, múltiple, ipypuku ha compleja. Ary 1952 ramo omoherakuã aranduka “Motivos de la Tierra Escarlata”. Ary 1964-pe, ohai ha oikuaauka “Geografía del Paraguay”, ha’éva tembiapo orekóva 800 togue, kóva tuicha mba’e ha tembiapo ijojaha’ỹva.
Parĩ
thumb|right|260px| Parĩ
Parĩ (Lutèce) ha'ehína táva guasu Hyãsia, oĩ kuarahy resẽ tetã retãme. Ko távape oiko 2 203 817 ava. Oguereko heta herakuã ta'ãnga'ita Yvyrapã Pu'aka-icha ha Eiffel Óga tuicha-icha.
Európa
Európa (Paramboypýi) ha'e peteĩ yvyrusu oĩva upe yvyrusu guasu Eurásiape, opytáva umi paralélo 36º ha 70º mbytépe, yvate gotyo ñande Yvy pehẽnguépe. Európa yvy rembe'y ojekuaavéva ha'e pe opytáva kuarahyresẽ mbytépe gotyo yvy pehẽngue yvatéva, ojejuhu yvate gotyo paraguasu Árktiko ha ñemby gotyo ojejuhu upe para Yvy mbytépe. Kuarahyreike gotyo ojejuhu paraguasu Atlántiko; kuarahyresẽ gotyo ojejuhu pe yvyrusu Asia, omboja'óva umi yvyty Urales, pe ysyry Ural, pe para Káspio, pe yvytyrysýi Káukaso, pe para Hũ ha umi ypo'i Bósforo ha Dardanelos.
Európa ha'e yvyrusu michĩvéva mokõiha, ijyvy apekue ha'e 11 000 000 km2. Oguereko ipype heta tetãnguéra hekosãsóva, pe guasuvéva ha'e Rrúsia ha pe michĩvéva ha'e Táva Vatikano. Ha umi mokõi tetãnguéra ha'e avei pe oguerekovéva tapicha kuéra ipype (Rrúsia) ha pe oguereko sa'ivéva tapicha ipype (Vatikáno). Európa ha'ehína irundyha yvyrusu orekovéva tapicha kuéra ipype, Asia, Áfrika ha Amérika rire, ogureko 739.000.000 tapicha.
Európape oñepyrũ opaite Yvy kuarahyreike rembiapo tee. Saro'y XVI guive, heta tetã Európa pegua ipu'akaitéva, oñembojára rire (saro'y XVII - XVIII pukukuévo) heta tendápe Áfrikape, Amérikape, Ásiape, ha upéi amo Oseaníape. Pe Ñorairõ Guasu Peteĩha ha pe Ñorairõ Guasu Mokõiha omomichĩ Európa ñemotenonde ha pu'aka, ha upéi Tetãvore Joapykuéra ha Joaty Soviétiko oñemotenonde. Upe Ñorairõ Ro'y ojapo umi mokõi tetã guasuvéva ha omotenondevéva (EEUU - URSS) omboja'o Európa "mongoraha hatã" rupive (cortina de hierro). Európa ombojoajúvo oñepyrũ pe Európa Ñemoñe'ẽrenda ha pe Európa Joaju kuarahyreike Európape.
Tetãnguéra
Umi tetã hekosãsóva opytáva Európa, héra tee avañe'ẽme.
Oĩva avei umi tetã ha tenda hekosãsóva nunga, umíva tetãnguéra hekosãsóva tee ojekuaavy tekosãso ko'ã tetãgua. Ndaipóri umíva oĩha hekopete ONU-pe:
Ka'a
thumb|250px|Ka'a thumb|250px|Ka'ay Ka'a yvyra mata kakuaa, hogue apu’áva, ha’ỹi hũ sa’i mimi. Okakuaa ka’aguýre ha oñeñoty avei ojejapo hag̃ua chugui mba’erepy. Ojepuru ka'ay, terere térã kojói ojetykua hag̃ua.
31 jasypakõi
31 jasyapy ha'e pahague ára arygua. Jasypakõipe.
Ka'aguy
thumb|250px|Ka'aguy Ka'aguy ha'e yvyraty renda, okakuaaha yvyra yvate, karape, ka'avo, ñana ha oikoha opáichagua mymba.
Natalicio de María Talavera
Natalicio de María Talavera heñóikuri Táva Villarrica, Paraguay Retãme; ára 8 jasyporundy ary 1839-pe. Itúva hérakuri José Carmelo Talavera ha isýkatu héra Antonia Alarcón. Oñemoarandu’ypýkuri itávape ha upéikatu ohasákuri Paraguaýpe ha oñemoarandúkuri, hetave apytépe, Juan Pedro Escalada ha Ildefonso Antonio Bermejo ndive.
Hetave mba’e apytépe, ary 1858-pe onohẽ yvytu pepóre “Guerra del Paraguay” ha Ñorairõ Guasu aja omboguapy kuatiáre Mburuvichapavẽ José Eduvigis Díaz -Kurupa’ytyguare tuvicha- rekovehai. Iporã ñamomba’eguasu avei Ñorairõ Guasu aja, Juan Crisóstomo Centurión ndive, omoheñói, oisãmbyhy ha ohai kuatiahaipyre “Kavichu’i”. Omano ha oñeñotỹkuri Paso Pukúpe. Ohechakuaávo Natalicio de María Talavera rekove ha rembiapokue, Ministerio de Educación y Culto, kuatiapyre 248 rupive, oiporavo ára 11 jasypa ogueromandu’a hag̃ua Paraguay Ñe'ẽpapára Ára.
Talavera rembiapokue apytépe akóinte ojehecharamo peteĩ hérava “Ka’i, jagua ha mbopi”, romboguapýva kóva rire.
KA’I, JAGUA HA MBOPI I Mbohapy aña rymba ko yvy ári ndaje oĩ ojoguáva ha'ãnga ka'i, jagua ha mbopi II Pedro Segundo el ka'i, Bartólo Mitre el jagua, Venancio Flore mbopi La Triple Alianza-ygua III Mbohapyve oñomoirũ Ã rymba vai vai, Ha ojapomi el contrato Oipyhývo el Paraguay IV Ogueru ikambakuéra Ombohasa el Parana Ohupytývo Bellaco Opaitéma oñemoña V Ogueru los ygarata Aipo mentado coraza, Ha og̃uahẽ Kurupa'ytýpe Oje'ói yvýpe en masa VI Pero ñane Presidente Ohechauka umi tenda, Ha he'i chupekuéra "Ndapehasáiri kamba" VII Ha notĩri ko añakuéra, Ipituva ko nación, Ha he'íra'e ohua'ĩvo "Jaipyhy la Asunción" VIII Ni añáre remendárõ Karaja tuja piru, Asunción ndapehecháiri, Kamba ky'a, tajasu.
Para Hapõ
Para Hapõ ha'e peteĩ y pehẽngue guasu opytáva paraguasu Py'aguapýpe oĩha ypa'ũnguéra Hapõ pegua, kuarahyresẽ gotyo, ha yvyrusu Asia, kuarahyreike gotyo. Y ape ha'e 978 000 km².
Salvador Jovellanos
Salvador Jovellanos kóva ha’e mburuvicha Paraguay-pe oiãsãmbyhýva 18 jasypakõi 1871 25 jasypateĩ 1874 peve.
Ymboguataha Segovia
Upe Ymboguataha Segovia (karaiñe'ẽme: Acueducto de Segovia) ha'e peteĩ ta'ãnga'ita ymboguataha Mburuvi Rróma pegua opytáva táva Segovia, España retãme. Ojejogapo saro'y II d.C. iñepyrũme, upe mburuvicha guasu Trajano ojokuái aja.
Salvador Jovellanos
Hekove
Salvador Silvestre del Rosario Jovellanos Guanes heñói tavaguasu Paraguaýpe Asunción péva 31 jasypakõi 1833 jave. Imitãrusueterei osẽ tetãgui, Don Carlos Antonio López tiempo-pe, oiko haguã Buenos Aires-pe, upépe omenda ha omopyenda hógapy.