cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eladio Martínez
Imitã ha imitãrusúpe
Oñepyrũ mimby ombopu ha upéi, mbaraka, tembiporu omotenondéva pya'e ha iporãitereíva tembiapo oñehendúva ha ohechaukáva imba'éha, añetehápe oipytyvõ ha purahéipe omohendávo jehai purorýpe. Oñemoarandu ñepyrũ itúva ndive, upéi oñemoarandu Manuel Giménez ndive, Remberto Giménez joyke'y.
Oiko Paraguaýpe ary 1928 ramo. Ko mba'e tuicha oike hekovépe ikatu haguã músiko profesional oiméva certamen folklórico aficionado ramo omotenondéva Roque Centurión Miranda Teatro Municipal-pe; upéicha, ohupyty peteĩha jopói omotenondéva Villarrica ha oñandúvo ombopúvo "Che la reina",  Emiliano R. Fernández ha Félix Pérez Cardozo rembiapókue. Ary 1930 jave.
Ary 1931 jave oho Montevideo, Uruguáipe, ha upéi ou oiko Buenos Aires-pe,ko'ápe omotenonde, Mauricio Cardozo Ocampo ndive, pe dúo maymáva oguerohoryva'ekue ha'éva "Martínez-Cardozo", omoñepyrũva conjunto paraguayo presentación oipykúivape, ijapytépe oime, sala del SODRE Montevideo-pe.
Hogaygua
Omenda Aída Ayala ndive. Ita'ýra ha'e Lobo ha Jorge "Lobito" Martínez avei músiko popular ha iñarandúva.
Lobo, ta'yra kakuaavéva, oñe'evo túvare, he'i: "Siempre andaba con la guitarra. Era muy bueno como guitarrista. Era un tocador al estilo de Atahualpa Yupanqui, y nunca se tiró a descansar. Siempre estaba creando".
Hembiasa jeguata
Papo ary rupi omotenonde programa radia tavaguasu porteño-pe ha'éva "Momento musical paraguayo" Radio Cultura-pe, ha "Polcas y guaranias" Radio Rivadavia-pe, ambue emisora ha'eháicha Belgrano, Mitre, El Mundo, Excelsior, ha ambue herakuãvéva. Upérõ ombopu solista ramo, ombopúvo mbaraka, oikévo conjunto Félix Pérez Cardozo (omoheñói heta disco iporãva), peteĩva Gumersindo Ayala Aquino ha ambue imba'éva, ohenóiva "Nelly".
Ary 1948 oñeipepirũ oime haguã Olimpiada Londres, Inglaterra-pe, oipytyvõva Sir Eugen Millington Drake ha omyengoviáva paraguái pore'ỹ vakapipópe. Ohenói compositor Emigdio Ayala Báez (ha upe jeguata europea gotyo ohai oñondive ko'ã irũ, péicha guarania "Oración a mi amada" ombopu, peteĩva purahéi mborayhúpe ipopular-véva Paraguáipe) avei arpista Albino Quiñónez. Oime "Trío Olímpico", omoherakuãva upe grupo, opresentáva suceso kakuaápe especial BBC Londres-pe, opurahéivo delegación olímpica ambue tetãnguéra mbytépe yvórapegua, upe célebre Universidad Oxford-pe ha ifamilia real británica, oipysóva ijere ambue tavaguasu europea gotyo.
Hembiapo
Ohai umi purahéi ha'eháicha: Ombyaty umi mba'e ymaguáre "compuesto" (composición musical popular orekóva peteĩ motivo omombe'úva umi mba'e ymaite guaréva ñorãirõ ha umi mba'e ñanembopukáva purahéi rupive) péicha ojeguereko "El casamiento del tarave" ha "Mateo Gamarra". Omoirũ obra musical "Oración a mi amada" ohupytýva Peteĩha jopói Concurso Ministerio de Educación del Paraguay, ojapóva.
Ypa
thumb|Ypa. thumb|[[Yno'õ Ypakarai|Ypa Ypakarai Paraguáipe.]] Ypa ha'e peteĩ tendaguy térã yvykua guasu y henyhẽ, ikatureko jykyry avei. Ypa oipyhy y ysyry rupi térã ama rupi.
Yvyrusu
Ñañe'ẽramo jepe tembikuaatýgui ohesa'ỹijóva Yvýre ha ijapekue, yvyrusu ha'e niko yvy pehẽ tuichaitéva oĩva yvyrusu apekue ári, umi apekue ojejuhúva yvyrusu rupakuérape.
Acosta Ñu ñorairõ
Acosta Ñu ñorairõ.
Upe ára 16 jasypoapy ary 1869-pe, ko’ẽtĩ rupi, ñorairõhára Triple Alianza-pegua osẽkuri Ka’akupégui Eusebio Ayala gotyo omuñávo ñane retãyguakuérape. Oikuaávo upe mba’e, Francisco Solano López he’i’uka Bernardino Caballero-pe ojoko hag̃ua chupekuéra, taha’eha’eháicha. Avei, kuña, mitãmimi ha umi ñorairõhára hasykatúvape omondopaite hogakuérape ohechakuaágui naiporãiha henonderã.
López ha iñorairõharakuéra oñemotenodémakatu. Tapykuépe Caballero oku’e mbeguekatu omotenondévo “Batallón 40” oĩháme mitãmimi oguerekóva 8 ary guive 14 ary peve; ha oñeha’ãva hikuái omongu’e ha ombotyryry -tapepo’i ha itakuéra pa’ũ rupi- umi mboka ipohyipohýivéva ha karretaita henyhẽva mbokaraỹ ha tembi’u umívagui. Ko’ã mitãmimi omondeuka kakuaáva ao ha avei omohendyvagua’u chupekuéra ojoguahag̃uáicha kakuaávape; ha ipópekuéra katu oguereko mboka ra’ãnga yvyrágui ijapopyréva. Ijapytepekuéra oĩ avei umi ituja ha ñorairõhára ojejapiva’ekue ha ne’irã okueraporãva; opavave oñembopy’aguasu ojoko hag̃ua Triple Alianza-guápe.
Ka’akupe ho’áma ipopekuéra. Ha’ekuéra ohapýma avei Pirivevúi. Upéicha avei, omongusugue hikuái upe tembiapo renda oĩva Yvyku’ípe. Ñane retãyguára naimbokavéima; Triple Alianza-gua katu imboka heta ha imboka porã. Hi’arigua, umi ñane retãygua apytépe ndaiporivéima hi’upyrã ha avei oĩ heta mba’asy ojukáva ñane retã ñorairõharakuérape.
Upeichavérõjepe, umi mitã oñembopy’aguasu ha oñorairõ ñane retã rayhupápe. Imotenondehárõ oĩ Bernardino Caballero ha omoirũ chupe Coronel Bernardo Franco ha Coronel Florentín Oviedo. Ñane retãyguára hetavérõ oĩ hikuái 4.000 ñorairõhára rupi. Upe ára, 8 aravo rupi, ohupytýkuri chupekuéra umi moñái. Ha’ekuéra oĩkuri 20.000 ñorairõhára ha omotenonde chupekuéra Conde D’Eu. Ijapytekuéra oĩva’ekue avei kavaju arigua omosununúva Acosta Ñu yvy.
Upe ñorairõ ojepysókuri 17 aravo peve. Mitãmimi ikangy ha mbeguekatúpe oñeme’ẽ. Ha’ekuéra katu ojeity umi mitã ári ha ojuka chupekuéra mba’everõguáicha; ha opapotávo ñorairõ, ohapy hikuái Acosta Ñu. Upépe oĩ hasẽ ha osapukáiva tatatĩ apytépe. Péicha omanomba hikuái umi ñane retãygua.
Ñanemba’éva omanókuri 2.000 mitã ha mitãrusu; 1.500 katu ho’a ipopekuéra; ha umi 500 hekovéva oñani ka’aguýre ha ohupytyjey Francisco Solano López-pe, haimete Karaguataýpe.
Julio Correa
Julio Correa ñe’ẽpapára paraguayo oháiva guaraníme.
Correa heñói Paraguaýpe (Paraguáipe) 30 jaypoapýpe 1890 jave. isy, rerajoapy Myzkowsky, polaco. Itúva katu portugués.Imitãrusurõ oheja mbo’ehao. Ha oñepyrũma omoherakuã iñe’ẽpoty 1926 arýpe.
Omokyre’ỹ ichupe ñe’ẽpapàra Manuel Ortiz Guerrero, ohai ñepyrũ peteĩ sección titulada “Dialoguitos callejeros” periódico Guaraníme, Facundo Recalde mba’èva.
Hi’akãreñói ojekuaa Guerra del Chaco jave. Ohai idioma guaraníme ojeguerohoryetereíva ha ipype ojekuaa autor, actor ha director-ha. Péicha 1934 a 1936, omosarambi iñe’ẽpoty revista Guaranda-pe, Natalicio González, mba’éva upéi oikéva aranduka Cuerpo y Alma (1943). Ary 1947, ojeapresa ijehaipýre. Guerra civil upe arýpe naiporãiete ñe’ẽpapàrape ha oñembyasy ha ndogueroviavéi mba’eve. Oñemoha’eño peteĩ quinta Lúke távape ha upèpe omano 14 jasypokõi 1953-pe.
Julio Correa ohai Karú pokã, Ñandé mbaera’ỹ, Yvy jára, Honorio Causa, Karaí Ulogio, Toribio, Pleito riré, Peicha guarante, Juyahúgui reí, Po’á ndajajokói, Po’a rusúva, La culpa del bueno ha Sombrero Ka’a.
Mombe’ur0Ò mbytépe oreko Nicolasita del Espíritu Santo (1943), El Padre Cantalicio, El borracho de la casa, avei El hombre que robó una pava (inconcluso). .
Iñangirũetel escultor rosarino Erminio Blotta, ha`eva ciudadano honorario  República del Paraguay-gua.
Imitã ha Imitãrusurõ
Ou peteĩ familia oñemohenda porãvagui tavagua mbytépe, ha oiméva kuri post guerra del ‘64 al ‘70 sociedad paraguaya oikuaa ko’ã àrape, Correa ha’e, pe hemiandu oikuaaukàva oñandú ha ohechaháicha, ñoha’angápe ojepytaso ijehai ojehchakuaàva pe ojeheróva arte dramático paraguayo ha teatro en guaraní rehe ojekuaa ichupe,omba’apòva tavaygua remiandúre (corte social).Ou brasileño ruguýgui. Itúva oñorõriãirõ va’ekue guerra del Paraguay-pe, opa rire la opyta upe yvy pytãme ambue patricio mbytépe... Péicha  Paraguái ohasa jey upe fenómeno mestización colonial.
Okakuaa pueblo oñe’ẽva guaraní, campesino a operario-kuéra mbytépe,ha upe época guive, oñepyrũ ojopýha ichupe kyre’ỹ, ohechávo mba’eichaitépa ikatu ojesobrevivi.. Oñandúma upèi ikaria’y rire umi gente remaindu, péva ñoha’angápe avei ñe’ẽpoty acción socia-pe.
Hogaygua
Omenda Georgina Martínez ndive, actriz katupyry, omopyenda compañía teatral hendive oikundaha tetã Paraguái pukukue, oguerahávo imarandu oikuaaukávo tekojoja’ỹ ojeipysóva latifundio ndoikóiva ha  explotación ymaite guive oúva ha péicha ogueru consecuencia naiporãmbáiva, yvy jeguereko’ỹ chokokuépe guarã ha umi chokokue remiandu ha ojehekúiva ichuguikuéra umi  patron, capataz ha mburuvichakuèra imbaretevéva upe tendáre-gui.
Hembiasakue
Walter Wey, ha’èva investigador brasileño katupyry, omoha’anga kuaáva polifacético Correa-pe he’i: “Opavave oikuaa ha oguerohory Julio Correa-pe ha’éva ñe’ẽpapàra, dramaturgo, empresario, rematador, negociante, omombe’u kuáva umi káso oporombopukáva ha oñohëva ijehaípe umi  venenos político ha literario rupive?.Oiméne ko’ã víctima, kuimba’e ha kuñanguéra ndohóiva ha noñemomba’èiva talento omoheñòiva ñe’ësyrýpe umi verso satírico, heta jey  umi itie’ỹva (pornográficos),araka’eve ndojepublikàiva, pero mayma oikuaávade memoria. Oñehendurõ Correa orecita jave atýpe, calle Palma eskína térã quinta  Lúke-pe, omoañete iporãitereíha hekovépe...Upéva rehe heta ojeiko hapykuéri ha ojegueraha ka’irãime, omohyvatã peve saña de venganza umi ndocha’éiỹva remiandu.. Pèicha avei, jepopete ha guerohohory oï pueblo omokyre’ỹva, ha Julio Correa oipyhy hape haihàra ramo jejoko’ỹme.. Omoheñòi teatro guaraní, ha’e pe ombopytasóva, ha péicha ha’e mejor actor. Oñandu umi apañuãi Paraguáipe orekóva yvy rehe omoherakuã mba’èichapa oñeme’ẽ, ohai Justo Pastor Benítez, paraguayo oike reíva yvy naimba’èivape. Correa, oñandu umi mba’e añeteguáva, omotenonde lucha yvy rehe, ombohovái latifundio pytaguáva ha nacional pu’aka ha kyhyje’ỹme. Hóga kakuaa oikóha Lúkepe, ndorohechái ni peteĩ aranduka. Ohasáva pe okẽ ojerematada mbohapy eje mbarete (Fe en Franco ha Febrero) upéicha omotenonde partido febrerista, ¨ poyhu hese, ikatu ojejuhu ryguasu sálape térã umi kure kotyguahẽha rehe ojepovyvy, pero ndaha’èi poeta. Julio Correa rógante, ha’e niko peteï poeta sin cultura ha,  interesante-véva, ndojepy’apyete hekovèpe.Umi ñe’ẽpoty lengua española-pe ombyaty ary 1945 ramo,ombohéra Cuerpo y Alma,ombotýva peteĩ època ha oipe’àva hokẽ tape pyahúpe, oensancháva Hérib Campos Cervera, ohaívo introducción de la "literatura de vanguardia".
Péva Campos Cervera, ¨iñirũete generacional, ohupytýva upe visión orekóva gran dramaturgo: “..Correa ha’e gueteri pe omoheñòiva imágen medio social ojehasáva ha pèicha umi problema ojeguerekóva; oguerúva mboriahu,  yvy, tuguy ha celos..". Jeiko asy ohasáva  pueblo, ha ohekáva ome’ëvo tesakã pytũme, ombohapéva  tekosa’ỹ (libertad). Ñande pueblo oñandu Correa péichaha: tangahecha ramo esperanza ndikatúiva oñemboyke.; oñandu pypuku umi mba’e oiko’õva, avei vy’a ha tory oipysóva, heta ohayhueterei ichupe ñoha’anga jehechaukápe. Péicha  Correa ndaha’èite omoheñòiva personaje; ha’e oike upe escena-pe vy’a ha manóme umi  mba’e yvypóra ohasáva heko potĩ ha oñemo’ãvape ( humanísimos).. Estampa transfigurada Julio mba’éva, oho pasión gotyo, cha’eỹ omopyendàva jehaìpe, umi mba’e imarangatúva poriahuverekòpe, iñe’ẽ oryrýi oñatõi ñeko’õme, okororõ térã hasè, oñembojojávo hendaitépe temiandu oñemboaóva apopyrãme osobrevivi agua.
Hembiapokue
Heta producción dramáticaorekóva Julio Correa oikéva:
Namaste
Namaste (नमस्ते) niko peteĩ ñe'ẽ oje'éva sánscrito-pe, ha'éva ñe'ẽ ymaitereiguare India retãmegua. India-ygua oipuru ñe'ẽ „namaste“ oporomomaitei ha o'aguyjeveme'ẽ hag̃ua hikuái. He'ívo upe ñe'ẽ ha'ekuéra ombojoaju ipo ku oñembo'etarõguáicha, ipyti'a renondépe ha oñakãity'imi.
Barão (Rio Grande do Sul)
Barão ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe.
Ko távape oiko 5.742 áva (2010 ary). Ha opyta 80 km mombyry tavusu Porto Alegre pegua.
Chotoy titisiri
thumb|250px
Chotoy titisiri ha'e guyra oikóva ñu ha ka'aguy oĩva tetã Argentina, Bolivia, Brazil, Paraguái ha Uruguái-pe.
Chotoy titisiri ha'e peteĩ guyra ijyvatéva 19-22 cm. Okaru vícho ha yso.
Barão de Cotegipe
Barão de Cotegipe ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe.
Ko távape oiko 6.529 áva (2010 ary). Ha opyta 345 km mombyry tavusu Porto Alegre pegua.
Michelangelo
Michelangelo Buonarroti (Caprese, 6 jasyapy 1475-Rróma, 18 jasykõi 1564), ojeheróva karaiñe'ẽme Miguel Ángel, ha'ekue peteĩ jogapokuaahára, pandára, moha'angahára ha ñe'ẽpapára Itália pegua upe Renacimiento ára pukukuégui, herakuãitéva yvy ape ári peteĩ tembiapoporã apohára mba'eguasuitéva ramo taha'e ha'éva umi ta'anga ojapokuaáva itápe térã umi óga iporãjepéva omopu'ãukáva. Omba'apo amo 70 ary pukukuévo táva Florénsia ha Rróma, ko'ã távape oiko va'ekue umi ohepyme'ẽva chupe, ñemoñare Médici Florénsia pegua ha umi pa'i guasu Rrómame.
Tembe'y
thumb|[[Rio de Janeiro hembe'y]] Tembe'y térã Y rembe'y ha'e peteĩ yvyku'i ha itaku'i aty ijykére ysyry, ypa, para ha ambue.
Michelangelo
Michelangelo añoite kuri pe tembiapoporã apohára Yvy kuarahyreikeguápe ohecháva oikove aja oñemonguatiávo mokõi arandukápe hekove rembiasa: Le vite de' più eccellenti pittori, scultori e architettori, ohai Giorgio Vasari, oikuaauka 1550 jave, ha Michelangelo añoite pe oikovéva gueteri umi oñemombe'úva apytépe, ha Vita de Michelangelo Buonarroti, ohai 1553 jave Ascanio Condivi, moha'angahára ha Michelangelo remimbo'e. Umi ijaveguáva heta omomba'eguasu chupe ha ombohéra hikuái chupeDivino (he'iséva 'orekóva Ñandejára reko'). Benedetto Varchi, ára 12 jasykõi 1560, omondo chupe peteĩ kuatiañe'ẽ opa umi Florénsia tavaygua rérape he'íva:
Ikatupyry verajepéva opa hembiapokuépe, akóinte oheka pe iporãvéva. Umi itápe ñemoha'anga, ha'ete voi he'i, pe tembiapo ohayhuvéva ha pe oñepyrũhápe oñembokatupyry; upe rire, ñemoha'anga ha ñembosa'y, ha'ete haimete peteĩ tembiapouka ojapo pápa Julio II, ha ipahápe oiko chugui tembiapo iporã veráva, Kapílla Sixtina ape; ha hekove pahápe, omba'apo óga guasu ñepu'ã aponde'ápe. Hembiapokue hetaitéva, ko ára peve opyta 40 térã 50 ta'anga itápe, 4 ñemoha'anga, heta ta'anga kuatiápe ha umi ñembosa'y Kapílla Sixtina ha Kapílla Paulina-pe.
Mbenĩ
Mbenĩ (hyãsiañe'ẽme: Bénin, hérava ymaguare Dahomey), héra tee Tavakuairetã Mbenĩ (hyãsiañe'ẽ: République du Bénin), ha'e niko peteĩ tetã opytáva Áfrika kuarahyreike gotyo. Ijerére ojejuhu kuarahyreike gotyo Togo retãme, kuarahyresẽ gotyo Niheria retã ha Vurukina Faso retã ha Níher yvate gotyo ojejuhu. Opaite nunga tekove oikóva ipype oĩ Yjere Mbenĩ yrembe'ýre. Itavusu ha'e táva Porto Novo, hákatu iporokuái oĩ táva Cotonou, táva tuichavéva. Mbenĩ hi'ape renda nunga 110.000 km2, ha ipype oguereko 9,05 sua tapicha kuéra. Mbenĩ iviru ñemono'õ ou ñemitỹ pegua.
Iñe'ẽ tee niko hyãsiañe'ẽ. Hákatu, oĩ umi ñe'ẽ ambuéva oñeñe'ẽva avei, pe "fõ ñe'ẽ" ha joruvá ñe'ẽ katu oñeñe'ẽva py'ỹi. Róma ikatóliko rape ijeroviaha guasuvéva, ha upei islã, pe vudu ha Lutero rape.
Kolónia Hyãsia pegua ymaguare, hérava akue "Dahomey", tavetã Dahomey oikógui akue hendápe ko'ãgagua, ku tetã ohupytu akue isãso ára 1 jasypoapy ary 1960-pe, Tavakuairetã Dahomey héra rupi. Ary 1975-jave, oñembohéra jey Tavakuairetã Mbenĩ.
El Calafate
thumb|El Calafate.
Maria Bethânia
Maria Bethânia Vianna Telles Velloso (18 jasypoteĩ ary 1946-pe, Santo Amaro-pe, Bahía) ha'e peteĩ kuña opurahéiva ha ohaíva purahéi Pindorama pegua. Ary 1964 oñepyrũ omba'apo purahéire upe mba'epu porã ñemyasã hérava Opinião, oñemboaretéva táva Río de Janeiro-pe. Ary 1965 Maria Betahânia herakuãite ipurahéire Carcará.
El Calafate
El Calafate ha'ehína peteĩ táva Argentinape, tetãvore Santa Cruz-pe. Ko távape oiko 21.132 ava (2013 ary).
Maria Bethânia
Heñói ñemoñarépe omba'apóva porã purahéire ha mba'epúre: Caetano Veloso ha Mabel Velloso ipehẽngue ha Belô Velloso ha Jota Velloso itúva ityke'ýra.
Om namah shivaia
thumb|200px
Om namah shivaia (ॐ नमः शिवाय) niko peteĩ ñe'ẽpu (mantra) ojekuaavéva hinduísmo-pe. Ñambohasávo Guaraníme he'ise “Om, jerojyrã Shivá-pe”, upépe OM, he'ise ñe'ẽpu hekomarangatúva; NAMA, he'ise “jerojy”, ha SHIVAIA, heise “Shiva (jeroviaha guasu)-pe”. Hinduismo niko jeroviakatu iñasãivéva India ha Nepal-pe.
Letóña
thumb|right|200px|Letóña [[poyvi.]]
Letóña, herateéva Letóña Tavakuairetã (letoñañe’ẽme, Latvijas Republika) ha’e peteĩ tetã hekosãsóva Európa Yvate rehegua, oĩva Európa Joajúpe. Letóña oguereko 1.912.789 tetãygua (2019 jave), ha iñe’ẽ ha’e letoñañe’ẽ. Itavusu ha’e Rríga, oguerekóva 701.185 tavaygua (ary 2014 jave).
Mantra
Mantra (मन्त्र) niko peteĩ ñe'ẽ sanscrito-gua tyapuguigua (ñe'ẽpehẽ, ñe'ẽ, taipu térã ñe'ẽ aty), ipu'akáva tekopy ha tekopytúre. Mantra-kuéra ikatukuaa avei oñehesa'ỹijo ñe'ẽporãhaipyre ha ñe'ẽjoajukatuháicha.
Mbo'ehaovusu Tetãgua Paraguaygua
Mbo'ehaovusu Tetãgua Paraguaygua, heñóiva 1889 arýpe, ha'e mbo'ehao ypy mbo'e yvateguáva, ituja ha hekovéva ñane retãme. Iñepyrũmbýme oguerekova'ekue mbo'ehaorusu Tekokatu, Pohanokuaa ha Papykuaagua, ha mbo'ehaokuéra Haikatukuaarã, Pohãrendakuaa ha Momembykuaarã.
Sa ary ári oikove rire, Mbo'ehaovusu Tetãgua Paraguaygua ága oñembohete peteĩ mbo'epyrã rekohára rehe omyatýva 25.000 temimbo'e ha 4.000 mbo'ehára rupi isarambíva 50 arandurã ári rehe ojejapóva mbo'ehaorusukuérape imbo'ehao heseguávandie oĩva ñane retãpýre.
Tembiasakue
Ága ñane Mbo'ehaovusu oguereko 12 mbo'ehaorusu oñembo'ehápe 50 arandurã ári opáichagua tembikuaaty, tekoveaty, mba'eporã'apopy ha aporekokuaakuéra, oikuave'ẽva temimbo'ekuérape opáichagua ñeha'ã oñembokatupyry hagua mba'apokuaápe.
Upéicha avei oguereko heta Mbo'esyryo ha Mbo'ehao aporekokuaáva ha jeporeka rehegua oikuave'ẽva mbo'epyrã rekohárape, ojapo hagua aporekokuaagua tembiapo, avei aranduverã tesa'ỹijo kakuaarã, oikóva pytyvõhárarõ tekoveatýpe.
Haimete 4.000 mbo'ehára, mba'apokuaahára ha jeporekakuaahára ndive ha peteĩ tekove aty mbo'epygua omyatýva 25.000 temimbo'e rupi, UNA ha'e avei Mbo'ehaovusu tuichavéva ñane retãme.
Hetepy isarambi heta mbo'ehaovusúre, San Lorenzo-pegua pe tuichavéva, upépe ijaty umi tuichavéva mbo'ehaorusu ha mbo'ehao rehegua.
Hupytyhárõ jeikorã ha arandu yvate jepyso ñane retãme, Mbo'ehaovusu Tetãgua Paraguaygua omoheñói mokõi mbo'ehaovusu ñane retãmegua UNE Alto Paranámegua ha UNI Itapúapegua.
Ñane Mbo'ehaovusu oike umi apopy jepurukarãme ha mbo'epy pytyvõme mbo'ehaovusu ha mbo'ehaokuéra mbo'e yvategua ndive, tekove aty opaichagua ha pytyvõrã, aty tembikuaatygua, tetão ha yvypóra'atyo, opáichagua tetãmegua.
Túva Ára
Túva Ára niko heñói karai Henry Jackson Smart rekovekuépe; ha’éniko kuñakarai Sonora Smart Dood tuvakue. Karai Smart jeko oĩjéperaka’e aipo tetãygua ñorairõme oikova’ekue Estados Unidos-pe. Smart rembireko niko omanókuri heñói jave imemby poteĩha; ha upe guive -ha’e oikórõ peteĩ tapỹi oĩva Washington tetãpehẽme, arasẽ gotyo- ha’e oñangareko ypy umi poteĩ mitãre, omyengoviávo isykuéra mborayhu ha ñeñangareko; ha upekuévo avei omoirũ hekopete chupekuéra tuvaháicha.
Okakuaapávo, Sonora ohechakuaa mba’éichapa itúva hekombarete, hembiayhukuaa, ndahekorakate’ỹi ha hekojera hendivekuéra. Ha’eñoiténiko omongakuaákuri chupekuéra ha heta jehasa asy rire onohẽ chupekuéra tenonde gotyo. Upépe ou iñakãme peteĩ temiandu neporãva ha omoheñõi upe Túva Ára ojegueromandu’a’ypyva’ekue 19 jasypoteĩ 1910-pe, upéva ha’égui karai Henry Smart, itúva, aramboty.
Ary 1924-pe ae Tetã Ruvicha Calvin Coolidge ojepytaso upe temiandu rehehápe ha omboaje upe ára, Túva Árarõ, Estados Unidos tuichakue javeve. Ipahápe, ary 1972 jave, Richard Nixón oĩrõguare Tetã Ruvichárõ, omboaje upe léi oikuaaukáva akóinte ojegueromandu’ataha Túva Ára, arateĩ mbohapyha jave jasypoteĩme. Upe guive, upe ára pya’e herakuã ha avei ojegueromandu’a Europa, Amérika Latina, Afrika ha Asia-pe. Péva ha’e Túva Ára rembiasakue.
Chipa asador
“mira en ” ha’e peteĩva umi 70 “chipa” rehegua apytépe, téra oñemoĩva umi hi’upyrã mujape umía rehegua ojejapóva ñane retã Paraguáipe
Ko’ã chipa “chipa”ojeipuru “týraramo”, he’iséva guaraníme ndoje’uiha ha’eño, oñemoirũha ambuekuéra tembi’u ikatúva ha’e “mate cocido”, kamby ha avei café, ha ojapo avei oñeimo’ãha ojeguerekoha ambuekuéra tembi’u.
Maymave tembi’u Paraguáicha, “chipa piri” oguereko heta proteína ha avei ome’ẽ mbarete he’iháicha umi tapicha oñemoarandúva ñane retã rembiasakuére.
Moõguipa ou héra
Ko “chipa asador” réra ou ñe’ẽ “chipa” ha España ñeẽ “asador”, he’iséva yvyrarakãngue ojeipurúva oñembojyhaguã tataypýpe ko tembi’u ñahenóva ñane retã Paraguái ha tetã ambue Argentina-pe ko téra “chipa” rupive.
Mba’e mba’épa oguereko
Jajapo haguã ko tembi’u “chipa asador-rã” ñane mba’eteéva jaipuru vaka ñandy (ikyrakué) ha avei kure kyra, ryguasurupi’a, kesu Paraguái, kamby, juky, anís ha aramirõ.
Mba’éicha jajapo
Ñamoñepyrũ haguã ko chipa’apo ñambojehe’a ñandy imbaretemi meve. Ñamoi ipyte ryguasurupi’a peteĩ teĩ, kesu ñembyesa’ipyre, juky ha anís hykupyre kambýpe, ñambojehe’a porãmeve oñondivekuéra.
Ñamongu’i porã ko aramirõ ha ñamoĩ pe mba’e apopyrépe heta porã imbaretemí meve. Upéi ñambojehe’a upe masa hu’ũ porã meve.
Upémarõ ñamoĩ upe “asador” rehe, ja’éma haguéicha ha’éva yvyra rakã jajapo va’ekue upevarã ha ijapýra hakua porãva ikatu haguãicha oike hese ha nda ipoguasuetéiva oguerekóva 1 cm rupi ijapu’akue. Ko masa ñamoinge upe asador rehe 25 cm rupi ha ñambojy ñembojerépe upe tatapỹi ári (tatapỹi terã jepe’águio ijapopyre), jamaña meme va’erã hese ani okái mba’e. Ko “chipa asador” oĩmbáma oguereko vove sa’y pytãgy asy.
Iporã avei jaikuaa
“Chipa asador” avei oĩ tenda ojeikuaaha ñe’ẽ guaraní “chipa kavurépe”.
Diosnel Chase
Juan Diosnel Chase Martínez ojekuaavéva Diosnel Chase-pe, oheñóikuri táva Villarrica, tetãpehẽ Guaira, Paraguái retãme, ára 24 jasypoteĩ ary 1904-pe (Huã Marangatu árape). Oñeñandu ha okakuaa tavapehẽ Cancha-kuépe. Itúva herava’ekue Luis Chase ha isýkatu Blandina Martínez. Hamói herava’ekue Carlos Chase, norteamerika-ygua, ombojoajuva’ekue hekove Micaela Talavéra-re, ha’éva ñe’ẽpapára katupyry Natalicio de María Talavera reindy. Diosnel Chase niko oñemoarandu’ypýkuri Escuela Elemental táva Villarrica-guápe ha upégui ohasa táva Paraguaýpe ha oike mbo’ehao San José-pe. Imitã guive ombopu piáno, hamói ogueruva’ekue ñane retãme.
Ary 1920 rupi, oĩ aja guaranírõ, táva Paraguarípe, Mbo’ehára Carlos Talavera ombo’ékuri chupe mbaraka. Ary 1929-pe omoheñóikuri “Conjunto Guaireño” omoirũhaguépe chupe: Rodolfo Heyn, Felipe Sánchez ha mokõi kuñataĩ puraheihára: Blanquita Villalba ha Dora del Cerro; hendivekuéra oho’ypyva’ekue Argentina retãme. Upéi, ary 1931-pe, Félix Pérez Cardozo ha Ampelio Villalba ndive omoheñói peteĩ mba’epu aty ha ombopu ha opurahéi hikuái Paraguaýpe ha upéi ohasajey táva Buenos Aires-pe. Ary 1936, oikórõguare táva Buenos Aires, Argentina retãme; omoheñoiva’ekue peteĩ aty hérava Melga-Chase, Basilio Melgarejo ndive ha omoherakuãmombyryva’ekue mokõivépe.
Ary 1940-pe ojevývo Argentina retãgui, Chase oikundaha ñane retã tuichakue javeve ojapóvo ñoha’ãnga ha upe tembiapópe omoirũjepékuri chupe: José L. Melgarejo, Félix Fernández, Máxima Lugo, Dora del Cerro, Teodoro S. Mongelós, Juan Melgarejo, José Ka’i ha ambuéva.
Diosnel Chase omanókuri táva Paraguaýpe, Paraguay retãme, ára 22 jasypoapy ary 1988-pe (Tavarandu Árape).
Diosnel Chase rembiapokue apytépe jajuhukuaa: Cáusa neñaña, Virginia, Che lucero ñemimby, Concepción, salud!, Tupãsy Ka’akupépe, Princesa guaireña, Flor de mi alma, Nde tapere che reindy ha ambue purahéi.
Eichuja'i
thumb|250px
Eichuja'i ha'e guyra oikóva ñu oĩva Ñembyamérika, Mbyteamérika ha Méjiko-pe.
Chotoy titisiri ha'e peteĩ guyra ijyvatéva 15 cm. Okaru yva.
Carlos Colombino
Carlos Colombino (heñóiva'ekue tavaguasu Concepción tetã Paraguáipe, 20 jasypa ary 1937 jave, omano 14 jasypo ary 2013, Paraguaýpe). Ha'eva jogapokuaahára, mota'ãngahára ha haihára Paraguáigua. Heratee Carlos Santiago Colombino Lailla. Oñemoaranduva'ekue Facultad de Arquitectura Universidad Nacional de Asunción-me. Oñepyrũ oñembokatupyry artes plásticas-pe ary 1954 rupi peteĩ aty hérava Grupo Arte Nuevo. Upéi oho oñembokatupyrýve Madrid, tetã España gotyo (1964 - 1965); París (1970 - 1971). miniaturadeimagen Itúva héra Carlos Colombino Levois ha isy Estela Lailla Cabañas.
Pirambói
Pirambói  ha'e umi pira oiko Ñembyamérika. Oiko yno'õvupe ha Ysyry Paranaguasu, Ysyry Paraguái ha Ysyry Parana.
Carlos Colombino
Carlos Colombino, oñemomba'e guasu ha ojehayhu hembiapo ha hekovére ha'e ombopyahu ha tuicha omoambue arquitectura estética ha modernización Paraguáipe; omoirü mba'e pyahu ha umi tembiapo iñirünguéra omboguatáva tetãme ha umíva arquitecto contemporáneo Genaro Pindú. Ko'ágã ikatu oje'e Colombino restauración patrimonial rehe omba'apo mbarete ha tetã Paraguáipe Lugo Gobierno jave ojepytaso omopu'ãvo umi Museo oïva'ekue tesaráipe.
Ojeguerohoryva'ekue ichupe ha oipyhy Orden de Rio Branco, grado de Comendador, Brasil-gui (1997). Orden Cavaliere, Italia (2003). Ojeguereko Huésped Ilustre tavaguasu La Habana (1993)pe. Avei Orden de Isabel la Católica, oipyhy Rey Juan Carlos I de España po guive. Carlos Colombino kuimba'e ijojaha'ỹva, ha'e omoheñói iñirũnguéra ndive óga guasuete hérava Museo de Barro péva obra maestra ha'e ohejáva he'i Ticio Escobar omba'apo mbaretéva'ekue hendive ambue mburuvicha tetã omyakãva'ekue (2008-2012) ramo. “Avei xilograbado, ñe'ẽpoty, opyta tetãme ha hekove ijohéipyréva”, Ministro de Cultura-kue Ticio Escobar he'i avei iñangirũ rehe he'ívo: Colombino ojepytaso mbareteva'ekue Derechos humanos rehe “katuete ikuã ha ipokokã oiporu ombotovévo umi mba'e noĩporãva térã oikuaaukávo irregularidad”. Omba'apo va'ekue Gobierno Fernando Lugo ndive ha oisãmbyhy Dirección General de Archivos, Bibliotecas y Museos de la Secretaría Nacional de Cultura, upe tenda guvie omokyre'ỹ Archivo Nacional de Asunción ha Museo de Bellas Artes ñemohenda porã ha omopu'ã jey, péva peteĩ legado oñemomba'eguasúva jepénte heta oĩva'ekue omongy'aséva hembiapo. Oñembohéra “Esteban Cabañas ohai jave ñe'ẽpoty ha mombe'upuku, oñeme'ẽ ichupe premio Roa Bastos”.
Maitei paha oñeme'ẽ ichupe Museo del Barro-pe, óga guasu ha'e omopu'ãva iñirũnguéra ndive ha'ete oisãmbyhýva ha hetekue ojegueraha Cementerio del Este-pe Paraguaýpe.
Barão do Triunfo
Barão do Triunfo ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe.
Chororo
Ytororõ, ytu térã chororo ha'e peteĩ Yvy ape Ysaja, oimeraẽ je'a ysyrygua, yvatereko jopara rupi. Chororo ha'e peteĩ ytu guasu. thumb|center|800px|[[Chororõ Yguasu]]
Barão do Triunfo
Ko távape oiko 7.018 áva (2010 ary).
El Chaltén
thumb|El Chaltén.
El Chaltén ha'ehína peteĩ táva Argentinape, tetãvore Santa Cruz-pe. Ko távape oiko 1.627 ava (2010 ary).
Tavarandu
Tavarandu niko peteĩ kuaaty ijáva Avakuaaty tembiapoguiguápe. Ohapykueho, ombyaty ha oikuaakajeýva arandu ka'aty. Mayma kuaaty oguerekoháicha, tavarandu oipuru avei aporeko ha tapereko oipytyvõva ichupe ohupyty hag̃ua hembipota. Tavarandu térã tetãkuaa, ha'e kuaaty (disciplina, ciencia) tetã rembikuaaguigua. Upe ñe'ẽ omoheñoiva'ekue peteĩ karai katupyry hérava Willians John Thoms, ary su poapysa irundypa poteĩme; ha ojepuru oñehenói hag̃ua umi mba'e ha'e: jeroviapy (creencias), jepokuaa (costumbres), mombe'ugua'u (mitos), mombe'upy (leyendas), ñe'ẽarandu (proverbios), ñe'ẽnga (refranes), tetãygua rembiapokuéva. Upe ñe'ẽ ojepuru mayma tetãme, yvy ape ári oĩva.
Tavarandu pypegua
Tavarandu ha'eva'erã katuete:
APYTU'ŨGUIGUA TAVARANDU
Kóvape oikepaite mba'e tavarandugua oñemombytáva ñane apytu'ũme, tekotevẽ'ỹre jahecha térã jajapo. Hyepýpe jajuhukuaa: ñe'ẽjovake, ñe'ẽñemiguerojera, mombe'ugua'u, mombe'upy, káso ñemombe'u, ñe'ẽnga ha hetaiteve mba'e.
1.1. Ñe'ẽjovake (relación) niko ñe'ẽpotymimi joguaha ja'éva ojupe, ha ñane irũ ombohovakekuaáva ñandéve.
Techapyrã: Che korapýpe areko Ka'avo hérava aromita Jepémo ápe heta nde rogaygua Che rohetũmíta
peteĩ ka'avo hérava aromíta
1.2. Ñe'ẽñemiguerojera (adivinanza) niko ñe'ẽporandu oñepyrũva maravichu maravichúpe, ha oha'ãrõva ñembohovái katupyry.
Techapyrã 1. Maravichu maravichu, mba'émotepa ñapo'ẽramo hesape okaru (jetapa) 2. Maravichu, maravichu, mba'émotepa
peteĩ karai po'i oike ka'aguýpe ha
osẽ iñakã rehe ysypo (ju).
1.3. Jeroviapy (creencia) niko umi mba'ekuaa jaguerekóva, jepémo ñe'ẽrei, upeichavérõ jepe ojepuru tapiáva oparupiete oñembohováivo mba'e hesaka'ỹva.
Techapyrã:
1.4. Jeroviajerovu (superstición) niko umi mba'ekuaa oñembotuichareíva; ja'eporãsérõ, jeroviajerovu niko ha'ehína umi jeroviapy ñemongakuaave.
1.5. Paje (magia) niko mba'ekuaa ojepurúva mba'e porã ha mba'e vai aporã. Oĩ tapicha -iñaranduka'atýva- oñembokatupyryva'ekue pajépe, upéicha rupi umíva oporopohãnokuaa. Heta tapicha ohasa'asýva, hasykatuetéva, ndojejuhúiva, ndaipirapiréiva, ikerairũ pochýva hamba'e oñepohãnouka hekokatujey hag̃ua ỹramo ojora hag̃ua mba'e vai ojejapóva hesekuéra; ha katu, oĩ oipurúva paje oharu hag̃ua hapichápe. Ja'ekuaa avei oĩha kuimba'e ha kuña ojapokuaáva paje. Oĩ oipurúva imba'ekuaa oharu, ojahéi térã ombyai hag̃ua oimerãévape, umívape oñembohéra paje apoha hũva; oĩháicha avei ojoráva mba'e vai térã ombohekokatujeýva tapicha ojeharuva'ekuépe, ha ko'ãvape oñembohéra paje apoha morotĩva. Pe paje morotĩ apohára ndaikatúi ojapo paje hũva ha péicha avei pe paje hũ apohára ndaikatúi ojapo paje morotĩva. Paje apópe ojepuru opa mba'e: ñana, tembi'u, yvoty, tuguy, yvy, kuatia, ao, inimbo, ta'ãnga, marangatukuéra ra'ãnga, kurusu, y karaipyre, juky, akãrague, kangue, kavure'i rague, guinéa kyra, tepoti, ka'a, itakaru, ju ha ñembo'e San Antonio, San Miguel Arcángel, Santo Tomás, Santa Elena ha Santa Catalina de Sena-pe.
1.6. Ñepohãno chae (medicina popular): Paraguáype hetaiteve oĩ tapicha hasykatu jave oñepohãnoukáva pohãnohára chaépe ha umichahápe ñe'ẽ ojepuruvéva ñomongetahápe ha'ehína avañe'ẽ. Umi pohãnohára chae oipuru pohãrõ umi mba'e oguerekóva hekohápe. Ndaipóri ha'ekuéraichagua oikuaa porãvéva ka'avo ha ñanamimi oĩva ijerére. Umíva ha'ehína hembipuru. Umi pohã oipuru hikuái oporomonguera hag̃ua. Oĩ ambue pohãnohára ndoipurúiva ñana. Añetehápe, oĩ oporomongueráva yvy, y térã katu oporopohãnóva ñembo'e rupive. Nahi'ãi jaheja tesaráipe Guaranikuéra oikuaaporãhague upe hekoha. Ndaipóri ka'avo, ita térã mymba hera'ỹva Guaraníme. Ko'ã tapicha imba'ekuaáva apytépe, oĩ avei pe oporomomembýva, oñembohérava partéra chae, oipytyvõva kuña hyeguasúvape imemby hag̃ua, hogapýpe. Jaikuaaháicha sa'i oĩ kuña ohóva peteĩ tasyópe (hospital) imemby.
Maria Pytyvõhára
Upe tenondete ohenoiva'ekue “PYTYVÕHÁRA” TUPÃSY MARÍA-pe niko Juan Crisóstomo Marangatu, táva Constantinopla-pe ary 345-pe. Ha'e he'iraka'e “Maria, Ndéniko Tupã pytyvõhára imbaretevéva”.
Tavarandu
APYTU'ŨGUIGUA TAVARANDU
Iporã avei ja'e, mba'asykuéra oĩháicha heraha avei Guaraníme. Techapyrãrõ: ohéo térã haru; py'aruru; tavardillo; kambyrujere; mitãreterasy; isípula; topepireko ha ambuéva.
Pohãramo ojepuru ko'ãva: ka'ahái, ka'arẽ; guavirami, taperyva; arasa, yvapurũ; tapekue; tarope, jaguarundi; amba'y, kumanda yvyra'i, mamóne; kokũ, jaguareteka'a; karaguata, mba'ysyvo; ka'arurupe, ka'apiky'i; kalaguala ha ambuéva.
Maria Pytyvõhára
Ary 749-pe, Juan Damasceno Marangatu ha'ékuri pe omyasãiva'ekue ñembo'emi jerurerã he'íva “Maria Pytyvõhára, eñembo'e orerehe”, ha ombojo'a: Tupãsy ha'eha “Pytyvõhára mba'e vai ha jehasa asy ñemboyképe ha Pytyvõhára ojehupyty hag̃ua pysyrõ”.
Tavarandu
APYTU'ŨGUIGUA TAVARANDU
1.7. Jeroviakatu (religión). Ñane retãygua omomba'eguasu opa mba'e ijáva jeroviakatúpe, taha'e ha'eháicha. Péicha opavave jaguereko peteĩ térã hetave ñangarekohára: San Blas (ahy'o rerekua), San Roque (jagua ha imeg̃uáva rerekua); Santa Lucía (ohecha'ỹva rerekua); San Ramón (hyeguasúva ha imembyramóva rerekua); San Isidro (ñemitỹhára rerekua), San Cayetano (mba'apohára rerekua); Santo Tomás (oñemoarandúva ha iñarandúva rerekua); Santa Cecilia (puraheihára rerekua); San Antonio (ojohayhúva rerekua); San Judas Tadeo (imba'ehasýva ha apañuãi rerekua).
Maria Pytyvõhára
Ucrania-pe, ojegueromandu'a Maria Pytyvõhárape, ñavõ ary, ára 1 jasypa jave, ary 1030 guive, upérõ Maria Pytyvõhára oipysyrõkuri upe távape ojeitýrõguare hi'ári ojerovia'ỹva aty.
Pápa Pío V, ary 1572-pe, ojerurékuri opavave katolikokuérape iñembo'erysýipe ko temiñehenói“Maria Pytyvôhára, ejerure orerehe”, María Pytyvõhára oipysyrõhaguére mayma katólikope oĩva'ekue Lepanto ñorairõme.
Tavarandu
APYTU'ŨGUIGUA TAVARANDU
Paraguáype -héra Guaraní reheve- jahechakuaa gueterei: tupãnói, óga ñemongarai; jepokuaa ha jerovia póra rehegua (upéva jeko hekovaiva'ekue, iñangaipa hetava'ekue), ha Estacionero opurahei'asýva kurusu árape ha Arapokõindy Marangatúpe (Samana Santa).
Maria Pytyvõhára
Ambue mba'e, Katólico oikóva Alemania ñemby gotyo, ary 1600-pe, oñe'ẽme'ẽkuri Tupãsýme ohenoitaha chupe Pytyvõhára ha'e oipysyrõramo chupekuéra joavyharakuéragui ojeitypotáva hi'arikuéra ñorairõrãicha ha avei Tupãsy omog̃uahẽrõ ijapýpe Ñorairõ 30 Arygua. Tupãsy oñe'ẽrendu chupekuéra ha oipytyvõkuri chupekuéra mokõive mba'épe ha pya'evoi, 50 tupão'i, oñembohérakuri Maria Pytyvõhára.
Tavarandu
APYTU'ŨGUIGUA TAVARANDU
1.8. Mombe'ugua'u (mito) oñeha'ã ombohovái umi mba'e iñypytũ, hypy'ũ, jahecha'ỹ ha jaikuaaporã'ỹva, jepémo upéicha jagueroviáva.
Maria Pytyvõhára
Ary 1683-pe, tuicha itenonde rire joavyharakuérare Viena-pe, katolikokuéra omoheñóikuri Maria Pytyvõhára Aty ko'ág̃a og̃uahẽva 60 tetã rasamíme.
Pápa Pío VII, oĩrõguare Mburuvichapavẽ Napoleón poguýpe, ka'irãime, ary 1814-pe, oñe'ẽme'ẽkuri Tupãsýme aipo ára og̃uahẽjeyhápe Roma-pe, isãso rire, omoñepyrûtaha Maria Pytyvõhára jeguerohory. Oimo'ã'ỹre, Pápa Pío VII isãso ha og̃uahẽkuri Roma-pe ára 24 jasypo. Upete guive ára 24 jasypógui oikókuri María Pytyvõhára Ára.
Chíle
Chíle (teratee Tavakuairetã Chíle) tetã oĩ Yvyamérika ñembykuarahyreikete gotyo. Itavusu héra Santiago de Chile. Ijykére ojejuhu yvate gotyo Perũ; kuarahyresẽ gotyo Volívia ha Argentina; ñemby gotyo Paso Drake. Avei oguereko ypa'ũ Paraguasu Pacífico-pe: Archipiélago Juan Fernández; Sala y Gómez, Islas Desventuradas ha Isla de Pascua.
Oñemboja'o 15 region, 53 provincia y 346 comuna. Ipukukue ohupyty 755.838,7 km² ha 17.574.003 ava oĩ tetãme.
Chile-pe ojejapo Primera Junta oguerosapukái haggua Sãso 18 jasyporundy 1810-pe ha ohupyty sãso 12 jasykõi 1818-pe.
Viru: peso chileno
Ambue táva:
Maria Pytyvõhára
Ary 1860-pe Tupãsy ojehechaukákuri Juan Bosco-pe ha ojerurékuri chupe opavave katólico omboherajoapy hag̃ua chupe “Pytyvõhára” ha ohechauka chupe pe tenda ha'e oipotahápe oñemopu'ã chupe itupãorã, táva Toríno, Italia retãme.
Juan Bosco omoñepyrũkuri upe tupão ñemopu'ã 3 viru'apu'amíre. Jepémo upéicha, hetaiterei ha tuichaichágui umi pokatu Maria Pytyvõhára ome'ẽva'ekue, irundy arýpe -ára 9 jasypoteĩ ary 1868-pe- oñemohu'ãmakatu pe tupãoruvicha kakuaaite.
Maria Pytyvõhára ñembo'e
Aikotevẽgui peteĩ pytyvõ ijojaha'ỹva Ha ajeroviágui nde reko marangatuetére, Añemboja nerendápe, ha'éva Cristiano Pytyvõhara mbaretete. Aikuaágui hetaitereirasa pytyvõ Ára ha ára reme'ẽha nderehe ojeroviávape, Amoĩ Nderehe che jerovia tuichavéva; Ko árape, tekojejapo'ỹre añesũ ne renondépe, Ajerure asy ndéve che py'aite guive, Chembojerovia hag̃ua che remikotevẽme... (ápe ojejerure'arã pytyvõ oñekotevẽva) Aikuaa porã, che Sy rohayhuetéva natekotevẽiha reme'ẽ chéve mba'eve; a akyhyje oiméramo g̃uarã umi che angaipáre, Nde, chemboyke nde pokatúgui. Upéicharõjepe, Kuñakarai jukyete, nde cherenohẽkuaa ko jehasa asyetégui Ha upeichahápe taiko Nde ha Ne Memby Marangatu rembijokuáirõ, Ikatuhag̃uáicha che avei añandu pypuku ne Pytyvõ Marangatuete rapykuere ojajaipáva.
Tavarandu
APYTU'ŨGUIGUA TAVARANDU
Techapyrã: Periquito
JASY JATERE
1.9. Mombe'upy (leyenda) niko oñeha'ã ombohovái mba'eicharupíva oĩ yvy ape ári umi hekomymbáva (animales), hekoka'avóva (vegetales) ha mba'ehekotee'ỹva (minerales). Techapyrã:
KA'A Peteĩ áraje Ñande Ru ou, tujamíramo, yvy ape ári oguatávo, ha ikane'õmarõ oheka peteĩ ogami opytu'u hag̃ua. Ohohápente mavave ndoipe'ái chupe hóga rokẽ. Maymávante oñembotavypa chugui. Ipahaitépe, og̃uahẽ peteĩ tujami rógape. Upéva ombohasa chupe hógape, ome'ẽ chupe y ha tembi'u, ha okemi hag̃ua avei ome'ẽ chupe. Upe tujami oikóje itajýra ndive, ha mokõive rasa oñangareko porã Ñande Ru rehe. Ohecharamógui tujami ha tajýra reko marangatu, Ñande Ru ojevúvo yvágape omoheñoiukáje tujami róga korapýpe, peteĩ ka'avo pyahu avave oikuaa'ỹva. Upei og̃uahẽkuri tujami rendápe Ñande Ru remimbou; ombo'eva'ekue tujami ha tajýrape mba'eichaitépa ojepuru'arã upe ka'avo pyahu, hérava ka'a, opytava'ekue mokõivéva poguýpe.
1.10. Káso ñemombe'u (Cuentos populares) niko umi ñemombe'u iñasãiva ñane retãpýre ha ñande rapicha omombe'úva imandu'akuévo hembiasakue térã ambue hapicha rembiasakuére. Opaichagua káso niko oĩ, péicha, ñahendukuaa póra, pombéro, pláta yvyguy, paje, Pychãichi ha Perurima umíva rehegua. Oĩ avei omombe'úva mba'éichapa heñóikuri tavakuéra, ỹramo oñe'ẽva guyra, mymba, térã ka'avokuéra rehe. Oĩ itie'ỹva, avei ñanembopukáva, ñanemongyhyjéva ha opaichaguáva. Upeichavérõ jepe, maymáva ñanerekombo'e ohechaukágui ñandéve pe ñande rekoite; avei oguerekógui upe arandu ka'aty oje'eha. Ko'ág̃a rupi ae oñembyaty ha mbeguekatúpe ojehai ohóvo. Avei oñemomba'eguasúve ha ojehechakuaaramojey.
Techapyrã: MBORIAHU RYG̃UATÃ KÁSO (Mbyatyhára: David A. Galeano Olivera) Karai Hilario ha hogayguakuéra oikova'ekue, ñepyrũrãme, Itakyrýpe. Upépe omba'apo hikuái kokuépe. Mandyju ha manduvi niko umi mba'e oñemitỹkakuaavéva, ohepyme'ẽ hag̃ua. Oiko porã hikuái, imboriahu ryg̃uatã. Imarangatu hikuái. Heta tapicha ohayhu añete Hilario ha hogayguakuérape, ha oĩra'e avei ohayhu'ỹva chupekuéra.
Péicha ndaje, peteĩ ko'ẽ, ojuhu hikuái juky iñasãiva hóga jerére. Osẽ ha ohohápente, hóga jerére, juky mante ojuhu. Oñemondýivoi ha'ekuéra. Oñembo'e avei, ha upéi ohypýi ykaraipyrépe. Ña Carmen -Hilario rembireko- oitypeíkuri ha ombyatypa peteĩ vosápe, ha'e.... ka'arupytũ jave oñotỹkuri -iména ndive- kuarahy reike gotyo. Upeichavérõ jepe, upe ára guive nosẽporãvei mba'eve chupekuéra. Ña Carmen jeko oúkuri hasykatuetévoi. Hilario katu ojuhúkuri irundy hymba vaka oñekarãi ha huguypáva, upéi omanombava'ekue ichugui. Ha'e oñangareko aja hembireko ha umi hymba vakáre, ysokuéra oñemohyguatãkuri imandyjutýpe. Upeichaite jekoraka'e ojehúkuri. Vaípeko ojehecha hikuái. Iñambuepaite hekovekuéra. Peteĩ pohãnohára chae he'íkuri chupekuéra: “Mba'evai niko ojejapo penderehe. Ndaha'éi vyrorei. Che ndachepu'akamo'ãi hese. Pehayhúramo pende rekove ha pene ñemoñare, pehova'erã ko'águi ha pya'e ave. Pepytáramo ko'ápe ikatu pemanomba; pehóramo ikatu peñakãrapu'ãjey”. Pya'e jeko Hilario ha ipehẽnguekuéra ojapyhýkuri ijaomimi ha oje'ói Itakyrýgui. Mombyryvoi oho upégui, Karaguataýpe. Upépe ojogapo vaivai; ha upéicha avei, heta ára ndaje ohasa asy. Yvýpe hamba'e oke ha okaru. Hilario ha ita'ýra ypykue ohókuri omba'apo peteĩ mandyjutýpe. Mbeguekatúpe ojoguajeýkuri tupa, apyka, mesa, umíva. Upeichahárupi ndaje, peteĩ ka'arupytũ, Hilario -ou rire imba'apohágui- oguapýkuri itapỹi rovái okay'u hembireko ndive; ha oñemongetaháguihina hesaho hikuái peteĩ karréta nandíre, ohasáva ohóvo, ha jeko og̃uahẽvo peteĩ mbokaja tuja renondépe -namombyrýiva hogakuéragui- oguetékuri Hilario ha Ña Carmen resa renondégui. “Mba'épiko péva”, he'íje hikuái ojupe. Mokõive ndaje imandu'ákuri upérõ umi hogaykeregua ñe'ẽnguére. Ha'ekuéra niko omombe'úmiva'erã Hilario ha Ña Carmen-pe Karaguatay iporaha, ha sapy'apy'a ojejuhuha upépe pláta yvyguy. Ñorairõ Guasu rapekuevoi niko raka'e. Ambue ka'arupytũme ojehujeýkuri upe mba'e. “Oiméne niko kóva hína pláta yvyguy mba'e”, he'ijekoraka'e hembirekópe, ha ombojoapy: “Ko'ẽramo jajo'óta”. Upe ára irundyhápe Hilario ndohói omba'apo. Opytákuri, ha hembireko ha ita'ýra ypykue ndive ohókuri mbokaja tuja oĩha meve. Ogueraha hikuái peteĩ jo'oha (pala), ha oñepyrũ ojo'o. Pya'evoi ndaje ojuhu peteĩ karameg̃ua'i. Onohẽraka'e hikuái ha oipe'ávo ojuhu hyepypegua omimbipáva, nimbora'e pláta yvyguy hína. Ovy'aiterei hikuái, jepérõ upéicha nomombe'úikuri mavavetépe. Oguerokirirĩnte hikuái. Mbohapy ára ohasa rire jeko Hilario osẽkuri ohopa heseve Brasil-pe, ha upépe ohepyme'ẽkuri. Heta pirapire ndaje oñeme'ẽkuri chupe. Upégui ou rire, ojoguákuri hogarã Paraguaýpe. Ko'ag̃aite peve oiko ko'ápe. Ipirapire heta jepiveguáicha; ha'e... kakuaa omba'apo. Añetémbora'e upe he'iva'ekue chupekuéra pohãnohára chae: “Pehóramo ikatu peñakãrapu'ãjey”. Ha añetehápe, upeichaite oiko hesekuéra. Mba'e vai rire, mba'e porã manteva'erã, péicha niko oje'evavoíjepi... ... ha upépe opa.
Mba'e'apoguigua tavarandu
Kóvape oikepaite mba'e tavarandugua oikóva mba'e apo rupive. Heñói guive ava ojapo heta mba'e ipópe. Aipórõ ápe oikehína: óga apo, tembi'u apo ha opaichagua mba'e apo (ñanduti, poyvi, ovecha rague umíva).
2.1. Óga (vivienda) oñemopu'ãvo oñemohendava'erã tekotevẽháicha ani hag̃ua yvytu vai ojeity hi'ári. Oĩ óga ojejapóva mbokaja yguégui ha oñemo'ã kapi'íva; ha upéicha avei ojogapóva ipyahuveháicha, oipurúmava yvy'atã (ladrillo) ha yvyrajegua. Óga oñemboja'o kóicha: tataypy, ñaimeha térã jahuha, kotykeha, kotykaruha ha guataha. Ogapypegua katu ko'ãva: tupa kochõ ha aramboha; kyha, karameg̃ua, tataindyrenda, lampiũ, tataindy; mesa, apyka, apykape, apykapuku, kambuchi, tembipuru; angu'a, ña'ẽmbe, yrupẽ, ajaka, y'uha, hy'a, yrenda ha kanéka.
2.2. Tembi'u Paraguay (alimentos). Tembi'u apópe ojepuru ko'ãva: aramirõ, avati, kure ñandy, kamby, kesu, ryguasu rupi'a, mymba ro'o opaichagua. Mboheha (condimento) apytépe jajuhukuaa: áho, sevói, ky'ỹi, asuka, juky, laurel rogue ha limõ. Tembi'u Paraguáy apytépe oĩ: huitĩ maimbe, rora, kavure, mbeju, chipa, so'o jukysy, so'o josopy, so'o apu'a, so'o chyryry, so'o ka'ẽ, puchéro, vífe koy'gua, chamuchína, asado de carnes, guiso, pajagua maskáda, chatáka, votifarra, mbusia, kumanda, lókoro, saporo, jopara, ipokue, iñakãngue yvyguy, chicharõ, chipa guasu, mbaipy, kiveve, kosereva, kaguyjy, kamby arro, arapaho, alóha, terere, guari, chícha ha ambuéva.
2.3. Jasypapaha ñemitỹ ha mymba ñangarekoguigua (Calendario de actividades agropecuarias). Jasyteĩ: yvavakuéra hi'aju. Oĩ sandia, merõ, avakachi, arasa; Jasykõi: Oñemono'õ mandyju ha oñekytĩ yvyrakuéra; Jasyapy: Oñembyaty avati, oñembosako'i yvy oñeñemitỹ agua; avei, oiko kure ñemongyra; Jasyrundy: Ojehapo'o mandi'o. Oñeñotỹ opaichagua temitỹ, ojeguerova yvyra ha ka'avokuéra; Jasypo: Oñemopotĩ kokue. Oĩma heta yva hykuéva: narã, limõ hamba'e. Oñeñitỹ petỹ; Jasypoteĩ: Oĩma kumanda ha takuare'ẽ; Jasypokõi: Oñembosako'i yvy ambue temitỹme g̃uarã. Oñeñotỹ mandi'o, jety, kumanda, manduvi, sandia, merõ, kurapepẽ, arro. Oñekytĩ ka'a; Jasypoapy: Oñeñangareko mymbakuérare: kure, kavaju, vaka, ovecha, kavara; Jasyporundy: Oñeñotỹ mandyju, manduvi, arro, kumanda, jety, merõ, kurapepẽ, andai, pakova, mandi'o. Oñeñapĩ ovecha; Jasypa: Oĩma trigo; Jasypateĩ: Oĩ ñepyrümaavatiky, sandia, merõ ha piña; ha Jasypakõi: Hetáma avati, merõ ha sandia. Oñemba'apóma avei petỹ ha mba'eysyvóre.
Avano'õguigua tavarandu
Kóvape katu oike mba'e tavarandugua oñemoañetéva tekohápe, tapichakuéra ndive, teko ñemoirũ rupive. Hyepýpe jajuhukuaa: ñe'ẽ jepuru, mba'epuru ha jepokuaa, vy'arã ha ambue mba'e.
3.1. Jehero (apodo) niko teratee'ỹva jaipurúva ogapýpe térã angirũ apytépe. Techapyrã: Chiquitín, Pancho, Aguara'i, Avión Koli, Anguja, Kavaju Rembe, Kururu, Gállo Perõ, Guyra Tavy, Jaguarete, Jatevu, Jagua'i Pakéte, Ka'i, Jagua Perõ, Vaka resa.
3.2. Ñe'ẽnga (Refranes) niko ohechauka ava arandu ka'aty, ñe'ẽ'apesã rupive.
Techapyrã:
Ahaséma ógape, he'i hyéva ikasõme.
Aisu'u ha amokõ hykuere, heíje ináko reheve okeva'ekue.
Aháta aju, he'i osóva.
Avy'a ha ndavy'ái, he'íje iména manóva.
Ág̃ante re'áne che píkore, he'íje lóro.
Che ndaka'úi, he'i oka'úva.
Chéngo ha'emínte, he'i loríto óga.
Ivai la situ, he'íje hekakapa'ãva.
Javy'ahag̃uánte, he'íje ikomáipe omoakãperõva'ekue.
Jaikove, he'íje mondaha omonda'íramo.
Kavalete, heí isái mbykýva.
Cada cosa henda, he'íje iky oguerováva ityvytágui iñakãme.
La unión hace la fuerza, he'íje ikatĩjováiva.
Ndaha'evoi la ha'usepávakuri, he'íje asadohágui oñemuñava'ekue.
Ndaipóri forma, he'íje angu'ápe oñenóva.
Ña'aguata, he'íje iména katĩva.
Sapy'aite g̃uarã, he'íje iména sa'yjúva.
Tuicha rejavy, he'íje hetyma yvyráva oisu'úrõ chupe jagua.
El único que me queda bien, he'íje ijao peteĩva.
Arriéro rembe puku kavaju uhéi.
Arriéro vai pombéro villetéra.
Arriéro rekorei lápi de color morotĩ.
Arriéro juruméme kaseróla.
Mitã vai kururu ñembo'y.
Lígape jakare jepe ojahogáva.
Mandarína ha g̃uaig̃ui ndaikatúi ja'u ñemi.
Výro ha yvyra karẽ araka'eve ndopái.
Hovasyve tape yképe okakávagui.
3.3. Ñembosarái ha tetia'erã (juegos y Pasatiempos) niko ha'e umi mba'e ñaha'ãkuaáva ñande rapichakuéra ndive. Ã mba'e ñaikotevẽ ñande rekohápe ha upehaguére ndaikatúi hese'ỹkuéra. Umi ojekuaavéva apytépe jaguereko: tuka'ẽ, kuäirũ kañy, tevi trápo, valíta, tikichuéla; partído; calesita, carrera vosa, kambuchi jejoka, paila jeheréi, tata ári jehasa, yvyrasỹi, tóro ñemoñarõ, toro kandil ha ambuéva.
3.4. Vy'arã marangatúva (fiestas patronales). Ko'ápe oĩ 6 jasyteĩ: Reyes Magos; 21 jasyteĩ: Ñandejára Guasu, Pirivevúipe; 2 jasykõi: La Candelaria, Kapiatãpe; 3 jasykõi: San Blas, Pirivevui ha Itápe; 3 jasypo: kurusu ára; 24 jasypoteĩ: San Juan ára; 10 jasyapy: San Lorenzo, Ky'ỹindy ha San Lorenzo-pe; 1 jasypateĩ: Todos los Santos, 2 jasypateĩ: día de los difuntos, 8 jasypakõi: Tupãsy Ka'akupe; 21 jasypakõi: Santo Tomás, Paraguarípe; ha 24 jasypakõi: Tupãra'y arareñòi.
FUENTES
KUATIAÑE'ẼITA (BIBLIOGRAFÍA)
Mbyte Ásia
Mbyte Asia ha'e peteĩ Asia yvy vore oñepyrũva para Káspio ha opa China Tekoha Tetã rembépe ha yvate gotyo oñepyrũ Rrusia rembére Ñemby Asia peve. Mbyte Asia ojekuaaite tembiasakuéra umi ypykuéra hese ha "Aopo'i Rape" (ruta de la seda) rupive. Mbyte Asia rupive ohasa opa mba'e Europa ha Asia pegua.
Shiva
thumb|200px|Shiva
Hinduista-kuérape g̃uarã, Shiva (शिव) ha'ehína peteĩva ijeroviaha guasu oĩva Trimurti-pe (“mbohapy ysaja” térã “Hindu Teko'apy”), Brahma ha Visnu ndive.·
Shivaismo-pe (térã shaiva térã shaivita jeroviakatu) pe jeroviaha oñemomba'eguasuvéva niko Shiva-Rudra ha Brahma ha Visnu katu jeroviaha michĩvéva. Vedico-kuéra jeroviakatúpe niko pe jeroviaha hekomarãva ha'ékuri Rudra (“Hekomoñáiva”) jepémo upéicha upe rire Hinduismo-pe oñembohekopyahúkuri ha oñeñe'ẽ porã hese ha oiko ichugui “po'a reruha” (oikohaguéicha Grecia-pe Pochykuérape oñemboherapyahurôguare Euménides, “Hekoaguyjéva”).
1931
1931 - ary
Joaju
...1930-1931-1932...