cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Salvador Jovellanos
Ijeike política-pe
Oime miembro Asociación Paraguaya ramo, ojekuaa ichupe 28 jasypakõi 1858 arýpe. Ofirma peteĩ acta asamblea oñemotenondéva 1 jasyapy 1865 guive ha péva 24 jasyrundy upe arýpe omonéĩ documento ojerurehápe gobierno argentino autorización ogueraha haguã realidad pmboguatáva Legión Paraguaya. Oike upe Asociación-pe hendive Otoniel Peña, omonéĩ hikuái ichupe socio ramo ha péva oñembyatývo comisión directiva  18 jasyteĩ 1865 jave.
Ñeguahẽ jey
Jasyteĩ mbytépe 1869 jave, oreko jave umi marandu Asunción oñeipepirũ tetãme oikéha fuerzas aliada-kuéra, upérõ Jovellanos ou jey Paraguáipe, oreko  treinta y seis ary, hendive Juan B. Gill, José Decoud, Juan Antonio Jara, Carlos Loizaga, Benigno Ferreira, Cayo Miltos ha ambue tavayguakuéra oñeñandu “expatriado-icha”.
Upe 25 jasyteĩ 1869 jave, oiméma tavaguasúpe, ofirma peteĩ mba’ejerúre, omondóva fuerzas aliadas-pe, ogarantisáva omoheñói haguã peteĩ gobierno provisional umi ciudadano paraguayo ndive. Péicha 25 jasyapy 1870 jave oime héra umi omyakãtáva Gran Club del Pueblo apytépe, omyakãva Dr. Facundo Machaín. Jeporavo oikóva diputado constituyente-rã, oikóva 3 jasypoapy ko arýpe, ojeporavo distrito Catedral orekóva 302 vóto.
Ymboguataha Segovia
Oñangareko hag̃ua ymboguataha Segovia ojejapo peteĩ ñemoporã 8 arýgui omotenonde karai jogapokuaahára Francisco Jurado.
Salvador Jovellanos
Ñeguahẽ jey
Comisión de negocios constitucionales-pe oike, omba’apóva Constitución jehaípe ha oime ambue tembiapópe ha’éva peteĩ léi jeporavorã apópe, ha ambue ohechávo  umi atribución comisión permanente-pe.
Omano Buenos Aires-pe, 11 jasykõi 1881 jave.
Tetã sãmbyhy
Omano rire vicepresidente Cayo Miltos, 7 jasyteĩ 1871 jave, Senado oiporavo ichupe upe tembiapópe ha, õhejávo presidente Rivarola tetã sãmbyhy, ojupi ha’e Presidencia de la República ñesãmbyhýpe 18 jasypakõi 1871 ha 25 jasypateĩ 1874 jave, ha hendive oipyhy situación vaiete ohejáva Rivarola tetã ñapymíme.
Omoirũva’ekue heta mba’épe karai Cirilo Antonio-pe, hendive oime kuri ministro de Guerra y Marina-pe, 25 jasypateĩ, ministro del Interior 12 jasyrundy 1871 ha upéi 15 árape upe jasy ha arýpe avei oike Cámara disolución –me ha oporohenói Congreso-pe. Upéicha oheja presidencia vicepresidente Juan Bautista Gill-pe ha osẽ omba’apo voluntario ramo ojeexilia tavaguasu Buenos Aires-pe.
Oisãmbyhy jave tetã ofirma Tratado de Paz y Límites Loizaga – Cotegipe, péva Brasil ha Uruguay ndive, avei extradición, tekoayhu, comercio ha navegación (ohundívo ñande yvy amo río Apa ha Blanco gotyo, avei Amambay oiméva kuarahy resẽ gotyo yvy).
Aveil Uruguay ndive ofirma tratado de paz. Peteĩ empréstito pyahu orekóva 2.000.000 libra okontratáva Londres-pe, ijojáva térࡏ ivaivéva consecuencia ambue, 1871, péva noguahẽi Paraguáipe péva 124.000 libra, avei ndoikpeiva arca fiscal-pe, sino oipiro umi mburuvichakuéra upe jave oiméva. Upe deuda ojesalda 1961 arýpe ae.
Omopu’ã peteĩha línea de tranvía, ohasáva umi tape tavaguasu rupi ohasáva. Kóva osẽ puerto guive ha ojupi Colón rupi ha oguahẽ Palma ha Independencia Nacional peve, ojere calle Libertad-pe, ko’ágã ojekuaáva Eligio Ayala ramo, ha péicha oguahẽ terminal peve ha’éva estación de ferrocarril.
Hembiapo
Jovellanos oheka py’aguapýpe omohenda administración pública. Ojapóvo pavimentación umi tape Paraguaýre; omoheñói Consejo de Instrucción Pública y de la Oficina de Inmigración ha Juntas Económico- Administrativas tetã okára gotyo ha omopyenda, avei, upel reglamento Policía orekóva ha omohenda renta general omoñepyrũvo.
Peteĩ apañuãi orekóva Jovellanos igobierno jave ha’e kuri joaju orekóva ambue mba’e nomohu’ãiva omano rire Don Carlos Antonio López ha upéi opytáva pendiente posguerra del 70 rire. Péva peteĩha ñepysãnga orekóva ha ohecháva ko gobierno ha’éva tropa argentina oikéva Villa Occidental guive 29 jasyteĩ 1872 jave.
Hembiasakue Política-pe
Oime kuri Convención Nacional Constituyente 1870-pe. Omba’apo umi cargo orekóva Ministro de Guerra ha Marina ha Ministro del Interior ramo. Ha’e omopyenda Asociación Nacional Republicana (Partido Colorado).
Musaróga
thumb|Musaróga Louvre, [[Parĩ|Parĩme (Hyãsia).]] thumb|[[Ogaguy Uffizi, musaróga ojeikuaavéva Itáliape.]] miniaturadeimagen|[[Ypa'ũ Musaróga, Berlin.]] thumb|[[Musaróga Vyretañagua, Lóndyre.]] Peteĩ musaróga ha'e peteĩ moĩrenda oñongatúva peteĩ aty avajapopyre ha ambue mba'e tekotevẽva mba'eporã, tembikuaaty, tembiasakue térã arandukuaáre ha ohechauka chupekuéra itaverukuéra rupi ikatúva oĩmeme upépe térã ndameméi. Musarogakuéra tuichavéva oĩ táva guasukuéra ha tendaguavéva oĩ táva michĩnguérame.
Ñe'ẽrapokuaa
Héra ou latĩñe'ẽme '  museum  ', oúva gyresiañe'ẽ ymaguarépe ' μουσεῖον  ' (mouséion), he'iséva témplo Musanguérame.
Koréa (myesakãrã)
__DISAMBIG__ Koréa ikatu he'ise:
FX
FX (Fox eXtended Networks) ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuérape ojejuhúva. Oñepyrũ 1 jasypoteĩ 1994-pe.
Huã Sevastiã Bach
thumb|200px
Johann Sebastian Bach [ˈjoːhan zeˈbasti̯an ˈbax] (31 jasyapy 1685– 28 jasypokõi 1750) atõijapoha ha atõikuaaha alemañagua araty Varrókope.
Leõ Tolstói
Lev Nikoláevich Tolstói (rrusiañe'ẽ: Лев Никола́евич Толсто́й,    <span class="IPA" title="Representation in the International Phonetic Alphabet (IPA)">[lʲɛf nʲɪkɐˈlaɪvʲɪtɕ tɐlˈstoj] <small class="nowrap metadata"> ( ñehendu) ; 9 jasyporundy  1828 – 20 jasypateĩ  1910 ), ojeikuaáva avei Leo Tolstoy térã León Tolstói, ha'e va'ekue peteĩ ñe'ẽpapára rrusiapegua.
Temimbo'e
Temimbo'e Mitãnguéra, mitãkuña, mitãkuimba’e, mitãrusu, kuñatãi, oñembokatupyrýva, oñemoarandúva, ojehekombo’éva mbo’ehaópe.
Tetãvore Ka'aguasu
Ko tetãvorépe oiko 448.983 ava (2002 ary).
thumb|300px|right|Táva Nueva Londres-pe jaikévo
Hekoasa
Oñemombe’u Ko’ág̃a oĩha Ka’aguasu sa’ary XVI ha XVII aja oike raka’e mbaretépe umi bandeirante portugueses ha avei te’ýi guaikuru, upévare heta ary opyta nandi ojeiko’ỹme pype ojekyhyjégui chuguikuéra.
Upéi oñepyrũrõ sa’ary XVIII sa’i sa’ípe oike ñepyrũ pype paraguiguakuéra. 1712-me heñói Villa de San Isidro Labrador de Curuguaty ramõ, péva ojapo Gregorio Bazán de Pedraza, upe rire 1715-pe oñembohéra Yvytimi, 1746-me San Joaquín, 1770-pe Karajao.
1906-me ojeguerojera V departamento, Yũ, orekóva hyepýpe, itavusúramo, Ajos, Karajao, San Joaquín ha Ka’aguasu. Ko táva henói jey 1844-pe 8 DE MAYO og̃uahẽrõguare pateĩ ogaygua oúva Villarrica-gui, oñemohenda hikuái ykua La Patria rembe’ýre. Okasea ñandéve Ka’aguasu ñepyrurã ha’e peteĩ ka’aguy tuicháva, sa’i oikóva upépe.
Ko yvy oñemomba’eva’ekue hese Karai OSMAR CARRILLO ZARACHO, 60 leguas en total. Ome’ẽ chupe Merced Real 1706-pe, upéi ohasa ita’ýra rérape Sebastian Hércules.
1844-pe ojupi tendota ramõ Karai Don Carlos A. López apoukarã rupive omohenda heta ava omuñava’erã ko’ã gríngope,kóva oiko ka’aguy kupépe tenda hérava empalado, péicha Don López oheja imbokáva, ojeheróva guardia empalado oñangareko va’erã ñane yvýre. Ha omoambue héra Ka'aguasúpe.
1945-pe oñemopyenda táva Ka'aguasu ko’ag̃aite peve.
Mba’e oñoty Ka'aguasúgua: mandyju, takuare'ẽ, mandi'o, avati, soja, petỹ, tomate, yva ha ka'avo opáichagua. Mymba oguerekóva: vaka, kavara, ovecha ha kure. Yvateve amombe’u yvyragui heta mba’e ojapoha oikóva upérupi, ndopái voi tembiechauka, tape rembére ohepyme’ẽ ojapóva.
Hembe’y
Opyta Región Oriental mbytépe kuarahy resẽ gotyomi, paralelo 24º30´ ha 25º50´ mbytépe, latitud sur meridiano 55º00´ ha 56º45 mbytépe latitud oeste.
Hembe’y péicha:
Ararova
Ko departamento-pe ndahakuetéi ni naho’ysãitéi ha okymeme. Ára haku aja hakukue ojupi 31 º C peve, ha ára ro’y aja katu oguejy 0º C peve; tenda neporãva kóva oñeñemitỹ hag̃ua.
Itaty ha ijyvy
Cordillera de Caaguazú ohasa pe departamento rupi yvate guio yvy gotyo, yvytyrysýi oĩva hyepýpe ko’ãva: San Joaquín, San Joaquín ha Yũme, Tajao Paú ha Karajao; ha Ka’aguasu, Karajao ha Cnel. Oviedo mbytépe. Yvytyrysýi San Joaquín yvatekue ndohasái 200 metro; kuarahy resẽ gotyo ijyvateve ha ohupyty 250 m rupi.
Kuarahy reike gotyo opyta y ha glaciar del Carbonífero, kóva oreko  areniscas ha tilitas. Kuarahy resẽ gotyo, yvy avei heta hi’y, oreko lacustre, deltaico ha marino oĩva Pérmico ryepýpe ha yvytyrysýipe oreko areniscas eólicas del Triásico, oĩvehápe yvyku’i orekóva cuarzosa.
Ijyvyape ijyvyku’i ha areko itahũ; avei yvytyrysýi ha ñu vaka oñemongakuaa hag̃ua.
Ijyvy ojeporu ñemitỹrã.
Y rehegua
Ysyry kakuaa ohasáva ko departamento rupi ha’ehína ko’ãvã: Río Paraguay syry, upéichante avei Río Tebicuarymi ysyry ha ysyry Tapirakuãi, Mbutuy, Hondo, Tovatĩry. Río Paranágui ysyry Río Akaray, Mondaymi, Yguasu, Kapi'ivary ha Guyraũngua.
Tekoha ha ka’avo
Yvyra opáva ohóvo hína ko’ãva: yvyra paje, nandyta, ygary ha tumera aureli; mymba reko rehe oñeñe’ẽvo, umi opáva ohóvo ko’ãva: tiríka, jaguarete, palo serrucho ha arira´y.
Ekonomia
Avei oĩ mokõihápe takuare’ẽ ñeñotỹ ha irundyhápe avati ñeñotỹme.
Industria rehe ñañe’ẽramo katu tuichavéva hína umi mandyju oñeha’ỹi’oha, aséite ojejapoha ha yvyra oñembo’iha; upéichante avei ojejapo mueble ijeguakáva.
Ñemu tuicha ko departamento-pe heta tape ohasa rupi ijyvy rupi.
Comunicación ha jejokuái
Yvy rupi ojejoaju hag̃ua tuichavéva hína umi rutã hũ II “Mcal. Estigarribia” ha VII “Dr. Gaspar Rodríguez de Francia”, ohasáva pe departamento kuarahy resẽgui kuarahy reike gotyo ha ombojoaju Cnel. Oviedo Paraguay  Ciudad del Este ndive.
Ruta hũ VIII “Dr. Blas Garay” ohasa pe departamento yvyate guive yvy gotyo, ha ombojoaju  San Estanislao, Ka'asapa ndive, ohasa  Cnel. Oviedo rupi ha ombojoaju chupe Villarrika ndive.
Comunicación-rã ojeporuve tapekuéra.
Aviõ michĩva oguejy hag̃ua ojeporu aviõ guejyha. Oreko telefonía 10.300 rasa pumbyrýpe g̃uarã; upéichante avei heta pukoe AM-va: Radio Excélsior, Tajy, Coronel Oviedo, La Voz del Este; FM-pe: Seguritec Ingeniería SA, Horizonte, Centenario, Lo Mita, Mensajero, Radio Clásica, América, Alborada. Avei oĩ canal telivisiõ rehegua.
Tekombo’e
Oĩ pype 589 mbo’ehao tekombo’e ñepyrũ rehegua; 913 tekombo’e’ypy rehegua ha 151 tekombo’e mbytepegua oñembo’eha (UNA Facultad de de Ciencias Económicas y Administración, Filosofía con Ciencias de la Educación, Derecho, Enfermería y Ostetricia).
Tesãi
Departamento tuichakue javeve oĩ 65 tasyo, umíva apytépe oĩ hospital, puesto de salud ha centro de salud.
Tembiapojegua
Ha’ehaguéicha omba’apo opavave oikóva upérupi yvyráre, ojapo opa mba’erei, meme oĩ tembiechauka, pe tape rembére. Jahecha umi yvyráre omba’apóva oikuave’ẽmeme hembiapokuéra ojeikuaa chupekuéra ojapóva iporãiterei ha isa’y porã avei.
1860
1860 - ary
Tetãvore Ka'aguasu
Tembiapojegua
Amombe’ukuaa avei oĩha 500 ogaygua omba’apóva   yvyráre, ndojapói ambue mba’e, upévare omoarandu imembykuérape, ojogapo, oho ambue tetãme, oñemomba’yru guata ha ojogua hekotevẽkuéra.
1860
Omano'akue
...1859-1860-1861...
Tetãvore Ka'aguasu
Tembiapojegua
Oreko peteĩ aty hérava Asociacion De Muebleros De Caaguazú oreko mbohapy ary ha oĩ 30 ogaygua omba’apóva yvyráre, ko’ãva oreko imba’apoha imba’eteéva. Omotenondéva ko aty héra karai Santiago Bordón ha hembireko Silvia Meza ha’ekuéra omoñepyrũhague ko’ã tembiapo, péicha omombe’u mokõivéva, 1985pe omendara’e hikuái ha ndorekói tembiapo, ha ojerure hembireko túvape omba’apo haguã hendive yvyráre,  karai mba’e porã ome’ẽ ichupe  ohepyme’ẽ haguã tapére ha péicha pya’e opu’ã ñemuhã, ohecha mbue ava oikoha jehepyme’ẽ ha  osẽ avei tapére oikuave’ẽ. Don Jose Centurion avei omombe’u ha’e ndojapokuaái ambue mba’e, ohepyme’ẽ apyka, aripaka, kavaju'i, tupa, ao ñañongatuha, sapatu ñamoĩha, ha upéva ojapo 30 arýma.; orekorõguare 19 ary, omba’apo hembireko  kuñakarai  Bety  Sandoval ndive omongaru ha omoarandu  ogayguakuérape jehepyme’ẽme.
Karai Edgar Ortiz oreko 27 ary, omombe’u ojapoha mba’yru ra’ãnga, oga’i, apyka’i, aripaka’i,  yty  momboha ha hetamitã ñembosarairã. Kuñakarai Blanca Nuñez ojapo tembiporu ñamoĩha, ta’angamoĩha, ñambo’i hag̃ua so’o,  omombe’u chéve omba’apoha  ko’ẽ guive pyhare peve hogayguakuérandi.
Iporã jaikuaa tenda iporãva ikatatúva jaha jaikua péicha oĩ: Karajao, Caaguazú, Coronel Oviedo ha Nueva Londres. Ko’ã táva oguereko ka’aguy, ysyry potĩ, yvyty tuicha ha michíva.
Jahecha péicha ojapo heta ñembosarái mitãme g̃uarã, mba'yruguata, aviõ, oga'i, mbaraka, tupa'i ha avei omoha’ãnga umi osẽva ta’ãngambyrýpe. Kuña ha kuimba’e omba’apopa, oñopytyvõmba, kuña ombopara ha kuimba’e omba’apo yvyráre, upéi imembykuéra osẽ tapépe ohepyme’ẽ. Péicha viru oikéva opyta hogapekuéra ha omopu’ã opavavéva táva Caaguazú.
Tupão guasu León
Upe Tupão guasu León térã Tupão guasu táva León pegua (karaiñe'ẽme: Catedral de León) ha'e peteĩ tupão guasu katóliko jerovia pegua, ákidiosi táva León róga guasu, España retãme. Omomba'eguasu Marangatu María de Regla.
Jejogapo oñepyrũ saro'y XIII, ha'e peteĩ jogapopyre omohechaukaitéva jogapokuaa gótiko ha jogapokuaa Hyãsiagua sa'i sa'i. Ojekuaa sapy'apy'a Pulchra leonina, he'séva 'Leonésa porãite'. Oĩ Santiago Rape apytépe.
Tupão guasu León oĩ gótiko rapeitépe, itápia oguereko heta itavera ha imongoraha michĩ.
Ape
<templatestyles src="Página principal/styles.css" />
Kuatiarogue Poravopyre
Ta'anga poravopyre
Ojehuva'ekue 1 September jave
Reikuaápa...
Vikipetã rehegua
Tadeo Zarratea
Tadeo Zarratea (Táva Juti, 1946-pe) ha'e ñe'ẽngára, mombe'uhára ha ñeporoha'ãhára Paraguái pegua. Omoñepyrũva'ekue hembiapo ñe'ẽporãhaipyrépe "Kalaíto Pombero" rupive, ohai ramo guare yma 1981-pe.
Upe rire oguenohẽva'ekue, 1989-pe, "Arandu Ka'aty", 22 mombe'urã mbykymi aty. Ko'ãva apytépe umi ojekuaavéva hína: "Elfinadorã" ha "Tio Rrei kasokuerakue". Carlos Martinez Gamba he'i "Elfinadorã" oĩha umi mombe'urã Paraguái pegua iporãvéva apytépe.
Ñeporoha'ã hembiapokuéva ohecháma añerrepresenta ramo "Mitã reko marã", mitãnguera mbovy'aharã ohaiva'ekue, ha "Karai Xuande", tetãyguára jehopa guasu rãimbore ohechaukáva.
Erechim
Erechim ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 96 105 áva (2010 ary).
American Horror Story
American Horror Story ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua, ñoha'ãngáicha ha omopirĩva, ojapo Ryan Murphy ha Brad Falchuk. Osẽ peteĩháme upe ára 5 jasypa ary 2011-pe, ta'angambyry ñembohasaha FX-pe. Oguereko 96 ñembyatykuéra.
Ko tekoha'ãngandy ipehẽngue peteĩ omombe'u Harmon ñemoñare rembiasa, ováva táva Los Angeles-pe, kuñakarai Vivian omomembykua rei rire ha iména Benjamin omohatĩ hese rire, hóga pyahu Los Angeles távape oguereko póra, máva omano hógape opyta ipýpe ha ndaikatúi osẽ. Ipehẽngue mokõi omombe'u tarova róga Briarcliff hembiasakue, ha máva omba'apo ha oĩva ko tarova rógape. Ipehẽngue mbohapy omombe'u kuña paje reko hembiasakue táva New Orleans-pe, Tetã peteĩ reko Amérikaguape. Ipehẽngue irundyha hérava American Horror Story: Freak Show ojejuhu táva Jupiter-pe, Florida retãvorépe, ha omombe'u ava hekopete'ỹ rembiasa, "ógapu'a rechaukaha" oĩva, amo ary 1950 jave, ha mba'épa umi tapicha ojapo omomba'apo hag̃ua ku ógapu'a. Ku pehẽngue poha, ary 2015 pegua, oñembohérava American Horror Story: Hotel ha ava tee ha'e Lady Gaga, kuña opurahéiva herakuã. Ipehẽngue poteĩha, American Horror Story: Roanoke, omombe'u ména ha hembireko rembiasa ova akue óga tuja okápe, heta póra ha mba'e vai oiko upépe. Ipehẽngue pokõiha, American Horror Story: Cult, omombe'u Tetã peteĩ reko Amérikagua rendota jeporavo upe jasypateĩ 2016-pe rembiasa ha ohechauka mba'éichapa peteĩ aty omongyhyje peteĩ táva michĩ.
Ka'avo
Jahechárõ tekovekuaaty ñemohendápe, jaipuru ko téra ka'avo ñamohenda hag̃ua opaite tekove hesapemoñangáva, nomýiva, umi ñanáicha, ygaúicha ha yvyramáta opaichagua.
Ka'avo oipuru Kuarahy mba'erendy mbaretekue hembi'urã okakuaa hag̃ua. Ka'a ha kapi'i oñongatu tesape mbaretekue ha oipuru ku mbaretekue hembi'urã.
1881
1881 (MDCCCLXXXI) ha'e peteĩ ary oñepyrũ akue peteĩ arapokõi he’iháicha gyregório arapapaha. miniaturadeimagen|348x348px|[[Chíle ñorairõhárakuéra ondyry'o guare Líma-pe (Perũ).]] «1880→‎1881→‎1882»‎
Omano'akue
---
1800
1800 - ary.
Omano'akue
...1799-1800-1801...
Yvyku'i
Yvyku'i táva paraguaigua opytáva Paraguari Departamento-pe, 120 km rupi Paraguay-gui tape guasu 1 rupi.
Yvykuaa
Yvyku’i opyta 123 km táva Paraguaýgui.
Ararova
Hakukue ñamombytétaramo 21ºC rupi, arahaku aja katu og̃uahẽ 39ºC peve ha araro’y aja 2ºC peve.
Demografía
Yvyku'ípe oiko 20.887 tapicha; ijapytepekuéra oĩ 10.756 kuimba'e ha 10.131 kuña, he'iháicha Censo Guasu ojejapo'akue 2002-pe.
Tavaitépe katu oiko 4.630 tapicha, ha okaháre katu 16.257.
Ekonomía
Tembiapokuéra apytépe ikatu ja'e oĩha ñemitỹ, mymba jerereko, yvyra jehepyme'ẽ, inimbo ñepovã ha mandyju ñemono'õ.
Oĩ avei fábrica ojejapohápe tatapỹi, terã eirete ñeñami, ha eíra takuar'ẽ ojejapohápe.
Tupão
San José, táva ñangarekohára tupão.
Mbo’ehao
Mbo’ehao Niño Jesús ha’e peteĩ mbo’ehao  tuichavéva upe jerére.
Mba’yruguata
Opyta 123 kilómetro táva Paraguaýgui, peteĩ tape hũ tape guasu 1 Mcal. Francisco Solano López rehegua ári.
Turismo
Yvyku'ípe oĩ fundición de hierro ha arsenal Minas Cué, ojekuaáva La Rosada ramo, omba'apo va'ekue yma karai Carlos Antonio López omanda aja. Upépe ojejapo akue tembiporu ñorairõrã ha avei opaite mba'e ygarata guasu flóta paraguaya peg̃uarã.
Guerra de la Triple Alianza aja, fundición Minas Cuépe ojejapo opaichagua mboka, upéi katu opyta ambue tetãygua pópe ha ombyaipa hikuái. Ko'ág̃a La Rosada-pe oĩ peteĩ Museo jahechahápe tembiporueta ojeporu'akue yma oñemboyku hag̃ua kuarepoti, avei mbokaita upépe ojejapo vakue.
La Rosada opyta Parque Nacional de Ybycuí ryepýpe. Ko Párquepe avei opyta Salto Mina, ojeheróva avei Salto Cristal, ikatuhápe jaguata ha jahecha tymba saite ha ka'aguy, opaichagua yvyra uperupigua. Tapepo'i rupi ñag̃uahẽ Salto Guaraníme.
Yvyku'ípe avei jahecha Pozo Tatacua, ipypukukue avave oikuaa’ỹva. Upépe avei jajuhu Paso Ita.
Turista kuéra katu, oikuaasemiẽvéva Paraguái reko'asa, oguãhẽ joaite ohecha Bernardino Caballero róga tujakue.
Granja Escuela Mamoreípe oñeñeha'ã ojehesape'a mayma upérupi oikóvape oikuaa haguã tuicha mba'eha pe ñande rekoháre ñañangareko.
Tapicha ojekuavéva upepegua
Imembykuéra ojekuaavevahína ko’ãva:
Ígor Stravínskii
thumb|200px Ígor Stravínskii (rrusiañe'ẽ: И́горь Фёдорович Страви́нский  ,  Ígorʹ Fëdorovich Stravínskiy ;  <span class="IPA" title="Representation in the International Phonetic Alphabet (IPA)">[ˈiɡərʲ ˈfʲɵdərəvʲɪtɕ strɐˈvʲinskʲɪj] ; 17 jasypoteĩ 1882– 6 jasyrundy 1971) ha'e va'ekue peteĩ atõijapoha, kuãytasãha ha atõirahahára.
Club River Plate (Paraguay)
Klu River Plate (El Kelito) ha'e peteĩ klu Paraguaigua vakapipopoha'ã oĩ tava mburicao Asuncióngua. Oĩ Segunda División ko'ag̃agua.
Heñói 15 jasyteĩ 1911-pe, moñepyrũhára ha'e Don Teodoro Berkemeyer; Oñepyrũ Dr. Cecilio Báez rógape. Ary pe ndoha'ãi ñembosaráipe, ha 1913 pe raẽ oha'ã. Osẽ mbohapyha, ha henonde'a Cerro, Nacional ha Guaraní-pe, 1919-pe osẽ mokõiha ha opyta Cerro rapykuéri henonde'ava, avei oha'ã Olimpia, Libertad, Guaraní, Nacional, Atlantida, Sastre Sport ha Marte Atlético. Upe rire osẽ jey mokõiha 1926 ha 1930-pe.
River Plate ndahenonde'áiva, ha oreko aty povavopyre porã ojehecharamóva, ijapytépe oĩ Moncho Rodríguez (1959 pe ha'e omoinge 17 arcokuápe), Clemente Rolón (1973-pe ha'e omoinge 15), Arsenio Meza, Pedro Fernández, Amancio Mereles, Gato Fernández, Arsenio Valdez, Búfalo García, Adolfo Lazzarini, Francisco Riveros, Atiliano Fernández, Alicio Solalinde ha hetave.
'Oñembohéra "El Kelito" ojegueruhaguére heta yvyrape ojeipurúva oñembotyhag̃ua kánchape okobra jeikeha.'
Ñe'ẽjoaju Guaraníme
Techapyrã:
Oje'e avei ñe'ẽjoaju ha'eha ñe'ẽ'apesã térã ñe'ẽ aty oguerekóva peteĩ ñe'ẽtéva mosusũmbyre. Ko mba'e sapy'ánte ndoikói Guarani ñe'ẽme, ñe'ẽjoajúpe ndaipórigui ñe'ẽtéva térã ndoje'éi térã ndojehaíri; upéicharõ jepe oñeñandu ñe'ẽtéva oĩha.
Ñe'ẽjoajuteĩ
2.1.1. Ñe'ẽjoajuteĩ tee
2.1.2. Ñe'ẽjoajuteĩ porandúva
Ha'e pe oñeporanduhápe peteĩ mba'e térã peteĩ mba'ére. Guaraníme ñaporandúvo jaipuruva'erã ñe'ẽpehẽtai "pa" ha "pi-ko". Techapyrã: - Rejútapa ko'ẽrõ - Ohótapiko hógape
2.1.3. Ñe'ẽjoajuteĩ apoukapýva
Ha'e upe ojepurúva ojejerure, oñembotove térã oñeñe'ẽpohýi hagua.
Techapyrã:
2.1.4. Ñe'ẽjoajuteĩ potapýva
Pocho Roch
Gonzalo del Corazón de Jesús Roch, ojekuaavéva Pocho Roch-pe, heñóikuri ára 15 jasyrundy ary 1939-pe, táva Itatĩ, Corrientes, Argentina retãme.
Jaikénteva’erã Pocho Roch arandukakotýpe jaikuaa hag̃ua moõguipa ou pe mborayhu guasuete ha’e oñandúva purahéire ha ijyvy teére. Upépe ha’e oguereko avei peteĩ ta’ãngami hesa’yjupámava ojehechahápe chupe, imitã’irõ, orekórõguare 6 ary rupi, imbarakami ipópe oguapy jave peteĩ apyka’i yvyra ári ha opuraheirõhína Guaraníme.
Ko’ág̃a ha’e oñehekombo’e ijupevoi ha ohai ha opurahéi mbaraka reheve ha ambue tembipuru reheve. Ko’ã mba’e oñepyrũkuri ary 1955 rupive omoheñoirõguare, ambue tapicha ndive, “Tetãygua Mbo’ehao Mba’epu’atyvusu” ha avei mba’epu’aty hérava “Los Ruiseñores Correntinos”. Imitãrusúpe, orekórõ 16 ary, oike karai Mauricio Valenzuela mba’epu’atýpe ohechaukávo hikuái ikatupyry ogajerokyha Panambi ha Anaípe. Ary 1957-pe Mba’epu’asãiha Río Parana onohẽ ára resáre ipurahéi, peteĩ chamame, hérava “Che retãpe g̃uarã”. Ára ha ára hetave hendápe oñehenói opurahéi hag̃ua ha umíva repykue oipytyvõ chupe ambue mba’e joguápe ha upekuévo ombohetave umi tembikuaareka tavarandu rehegua omboyke’ỹre pe mba’e ohayhuvéva, ha’éva purahéi apo. Ko’ag̃aite peve ohaijepe 5.300 purahéi rasami.
Marily Morales Segovia ndive, ary 1971-pe, omoheñóikuri purahéi’aty mitãme g̃uarã hérava “Gurisada”. Upe arýpe oiko avei peteĩ mba’e ndetuichapajepéva Corrientes purahéipe g̃uarã: peteĩ hembiapokue hérava “Maléta tuicha” osẽ ára resáre Daniel Toro purahéi rupive ha Music May omoherakuãva’ekue opaite tetã rupi. Avei, upe chamame oñemyasãi’ypyva’ekue ary 1974-pe, Tokio, Japón retãme, Sadaic ñemonei reheve. Ary 1974 guive oñepyrũkuri onohẽ mba'epu'apu'a ha omba’apo Emi Odeon, CBS Columbia ha Sony Music ndive. Ary 1977-pe, Facultad de Ciencias Exactas-pe oñepyrũkuri hembiapo tuichavéva ombohasávo imba’ekuaa Avañe’ẽ ha Taragui reko rehegua, mbo’ehaokuéra rupi. Ary 1978 guive oñepyrũkuri oñe’ẽ puhoe rupi: Ciudad de Corrientes ha LT7 rupive; avei omba’apo ñepyrũ ta’ãngambyrýpe. Universidad Nacional del Nordeste-UNNE-pe omyasãikuri heta tembiapo, umíva apytépe peteĩ og̃uahẽva ko’ã ára peve ha hérava Taragui Hayhu Aponde’a ha upéva rupive ha’e ojapo oikóvo peteĩ purahéi opaite Taragui távape g̃uarã ha mitãrusukuéra katu omoĩva’erã jehai umi purahéipe ohechaukahápe itáva reko.
Ñe'ẽjoaju Guaraníme
Ñe'ẽjoajuteĩ
2.1.5. Ñe'ẽjoajuteĩ mo'ãva
Ha'e pe ndajaikuaaporãirõ jaipotápa ojehu peteĩ mba'e térã nahániri.
Ovidio Rebaudi
thumb|300px|Kimihára paraguáigua Ovidio Rebaudi.
Ñe'ẽjoaju Guaraníme
Ñe'ẽjoajuteĩ
2.1.6. Ñe'ẽjoajuteĩ momorãva
Ovidio Rebaudi
Ovidio Rebaudi ( * Asunción; 31 jasypakõi ‎, 1860 - †Buenos Aires; 17 jasypa, 1931) ha'e akue peteĩ kimihára, haihára, kundahára ha tembikuaatyhára Paraguái pegua.
Ñe'ẽjoaju Guaraníme
Ñe'ẽjoajuteĩ
Ha'e pe jaipurúva ñamomorã ha jahecharamóvo peteĩ mba'e.
Ovidio Rebaudi
Imitã aja oho Itália retãme oñemoarandu hag̃ua mokõi ijoyke'y ndive, amo Colegio Real Carlos Alberto-pe, ha 1876-pe oñepyrũ oñemoarandu kímikare. Ha upéi, Buenos Aires-pe, ary 1882 aja, oñemoarandu jey kímika avei. Ovidio Rebaudi ojapoakue heta kundaha ka'a he'ẽ rehe.
Ñe'ẽjoaju Guaraníme
2.2. ÑE'ẼJOAJUETA
2.2.1. Ñe'ẽjoajueta ojoykereguáva
Techapyrã:
Ko'ápe jaikuaa oĩha mbohapy ñe'ẽjoaju, jajuhúgui mbohapy ñe'ẽtéva mosusũmbyre. Taha'eha'éva ñe'ẽjoajúpe, ñe'ẽtéva retakue ohechauka avei ñe'ẽjoaju retakue.
2.2.2. Ñe'ẽjoajueta Ñe'ẽjoajuháva Oñemohendajey kóicha:
2.2.2.1. Ñe'ẽjoajueta Ñe'ẽjoajuháva ñe'ejoajuhaite rupi: Ha'e mokõi térã hetave ñe'ẽjoaju oñembojoajúva hikuéi ñe'ẽjoajuhaite rupive. Ojepuru "ha".
2.2.2.2. Ñe'ẽjoajueta Ñe'ẽjoajuháva ñe'ẽjoajuha mbojoaju'ỹva rupi: Ha'e mokõi térã hetave ñe'ẽjoaju ndojokupytýiva. Ojepuru "ỹrõ" ha "téra".
2.2.2.2. Ñe'ẽjoajueta Ñe'ẽjoajuháva ñe'ẽjoajuha mbohovakéva rupi: Ha'e mokõi térã hetave ñe'ẽjoaju oñembojoajúva hikuéi ñe'ẽjoajuha mbohovakéva rupive. Ojepuru "upéicharõ jepe", "je-péramo (jepémo)", umíva.
2.2.3. Ñe'ẽjoajueta Poguyguáva
Ha'e mokõi ñe'ẽjoaju ohóva ojoapykuéri ja'eporãsérõ, ha ndojojáiva, oĩgui peteĩ oñemomba'eguasuvéva. Ñe'ẽjoajueta po-guyguávape jajuhukuaa:
Ñe'ẽjoaju poguyguaite nahesakãi ha'eño, oguerekomanteva'erã peteĩ ñe'ẽjoaju isãsóva omohesakãva ichupe.
ÑE'ẼJOAJUETA POGUYGUÁVA ÑEMOHENDA
2.2.3.1. Ñe'ẽjoajueta Poguyguáva Teróva
Ha'e umi ñe'ẽjoaju'etápe oikóva teróramo. Oikokuaa teroñe'ẽrõ, moĩmbaha mbohasapyréva ha moĩmbaha mbohasapyre'ỹvarõ. Ko'ãva heñói ojepuru jave ñe'ẽpehẽtai: "ha", "hague", "va", "va'ekue" ha "va'erã". Oñemohendajey kóicha:
2.2.3.1.1. Teroñe'ẽramo: Máva.
2.2.3.1.3. Moĩmbaha mbohasapyre'ỹvarõ: Mávape.
Techapyrã: 2.2.3.2. Ñe'ẽjoajueta Poguyguáva Terojáva
Techapyra:
Ñe'ẽjoaju poguyguáva "ojerokýva hendive", ojeko tero "Kuñataĩ"-re, ha ojokupyty hendive ñe'ẽriregua "va" rupive.
2.2.3.3. Ñe'ẽjoajueta Poguyguáva Ñe'ẽtejáva
Ha'e umi ñe'ẽjoaju'etápe oikóva ñe'ẽtéva moĩmbaha opaichaguárõ. Oñanduka mba'éichapa, araka'e, moõ, mba'erã ha mba'ere ojehu upe ojehúva. Oñemohendajey kóicha:
2.2.3.3.1. Ñe'ẽjoajueta poguyguáva ñe'ẽteja araguávarõ.
Ko'ãva heñói jaipurúrõ ñe'ẽpehẽtai: "aja", "guive", "jave", "kué-vo", "rire", "vove".
2.2.3.3.2. Ñe'ẽjoajueta poguyguáva ñe'ẽteja tendaguávarõ.
Techapyrã: 2.2.3.3.3. Ñe'ẽjoajueta poguyguáva ñe'ẽteja mba'ereguávarõ.
Ko'ãva heñói jaipuru jave ko'ã ñe'ẽriregua: "gui", "rehe" ha "rupi", oñembojoajúvajepi ñe'ẽpehẽtai "ha" ha "hague" rehe.
2.2.3.3.4. Ñe'ẽjoajueta poguyguáva ñe'ẽteja tekoguávarõ.
Ko'ãva heñói jaipuru jave ñe'ẽpehẽtai "háicha" ha "haguéicha”.
2.2.3.3.5. Ñe'ẽjoajueta poguyguáva ñe'ẽtejaramóvarõ.
Ko'ãva heñói jaipururõ ñe'ẽpehẽtai "ramo", "rire" ha "rõ".
2.2.3.3.6. Ñe'ẽjoajueta poguyguáva ñe'ẽteja ma'erãguávarõ.
Ko'ãva heñói jaipururõ ñe'ẽriregua "hagua" ha "vo".
Kamby arro
Kamby arro añetehápe kóva mba’ehe’ẽ tembi'u riregua ojekuaave ha oje’uvéva ha orekóva heta caloría ha proteína tembi’u paraguái apytépe.
Moõguipa ou héra
Héra castellano-pe ou mba’ehe’ẽ ojejapóva oñembojývo oñondive mokõi mba’e oraháva: arro ha vaka kamby.
Héra Guarani, kamby arro osẽ castellano-pe guáicha avei, péva he’ise, oñembojoajúramo mokõi ñe’ẽ oheróva umi mba’e ojeporúva oñembosako’i hag̃ua: kamby ha arro
Mba’emba'épa ogueraha
Heta hendáicha ojejapokuaa kamby arro, ha péva oĩ mba’emba’épa ojeporu oñembosako’i hag̃ua.
Ymave ojejapo haguéicha ojeporu vaka kamby, y, arro, asuka, limo pire ha canela.
Ñembosako’i
Ojejohéi arro ha oñemoĩ peteĩ cacerola-pe kamby ndive, asuka, y ha limõ pire.
Ojeheja opupu mbeguekatu oñondive umi mba’e oñembohysyiva’ekue hypy’ũ meve, ha ojepyvu py’ỹi ani hag̃ua ojapa ojuehe arro.
Hypy’ũ porã vove, oñembojehe’a arro ha kamby, oñemoĩ mba’yry’ípe. Upe rire oñemoĩ pype canela ku’i michĩmi. Kamby arro oje’u ho’ysã.
Ambue marandu
Oĩ avei ambue hendáicha kamby arro ñembosako’i, upevarã umi mba’e oñembohysyiva’ekuépe oñemoĩ avei vainilla, péva ombogusto ambue chupe.
Okahápe ojeguerovia kamby arro tembi’u porãha ha iporãha ja’u ñane akãme g̃uarã, oraha rupi canela (Cinnamomum zeylanicum térã Cinnamomum verum, yvyra ndahogue manóiva, ipukúva 10 ha 15 metro rupi, oúva Sri Lanka ha ha ojeporúva especia-ramo ho’okue, oñenohẽva oñekarãivo hakã. Ojeporukuaa tembi’úpe hakã térã oñemongu’ipyre).
Marandu
Ary 1864 guive 1870 peve) rire, hetaite caloría oguerekoha. Pe ñorairõ rire sa’ieterei opyta tembi’urã, upévare tembi’u ojejapóva oguereko heta proteína oporomombaretéva, ipokã rupi tembi’u ára ha ára g̃uarã.
Tembevo
Tembevo mitã hembe ha iñapekũ sovóra heñói guive, upévare ndaikatúva okaru porã ha okakuaa rire noñe’ẽporãi. Forĩfo.
Guatemála
thumb|Guatemala ipoyvi. Tetã Guatemála (karaiñe'ẽme: República de Guatemala) ha'e peteĩ tetã Ñembyamérikapegua. Ijerére ojejuhu yvate ha kuarahyreike gotyo Méjiko, kuarahyresẽ gotyo Mbelise ha Honduras, ñemby gotyo Salvador ha Paraguasu Py'aguapy. Ary 2011 Guatemala oguerekova 15.700.000 tetãygua ha ipukukue ha'e 108.889 km². Ko tetã oñe'ẽ karaiñe'ẽ.
Avakuera Tavaygua
Perurima kaso kuéra
Ha’ekuera mbohapy tyke’ýra: Sonsorima, Výrorima ha Perurima, mbohapyvéva ohechauka mba’éichapa kuimba’e Paragúai.
Sonsorima: Opyta tatapýi ypýpe, oguerekóva itapýi’ime ha oipurúva isýndi, ha’e niko kuimba’e ndoñeha’aséiva mba’evére, ikangy ha ndaipu’akái ha noguerekói jerovia.
Výrorima: ha’e omba’apo oñeha’ã, ikatupyry, ha imarangatu, ha imboriahumi ave, ikirirĩ ha he’i ndéve nde rovape teko ha’etéva, hekove techaukarã, ipojera ha kuimba’e omomorãva rehegua.
Kaso Ñemombe’u
Perurima
Oguapý ndajeko mbohapy pa’i peteĩ asaje okaru hag̃ua, tuichaicháva so’o ka’ẽ henondepekuéra ha upeichahágui ohecha sapy’a Perurimáme oúrõ ha he’i ojupe: - Ñahenoimína Perúpe okaru hag̃uaicha gua’u ñanendive ha ñañembohorymi hese.
Hi’ag̃uimavo Peru oñemondo’o chupe peteĩ pa’i:
- Peru, ejúpy jakaru orendive, oja Peru ha oguapýmavoi, ojesareko ha ohecha mbohapymínte oĩ so’o ka’ẽ.
Osẽ he’i pa’i Leu: - Jahovasàkatu ha jakaru, opu’ã Pa’i tivu ha he’i: “En el nombre del Padre”, ha oguapývo ipojáima so’òre ha ho’upaitémavoi, upéi opu’a Laku ha he’i: “ Y del hijo”, ha oguapývo ipojáima so’óre ha ho’upaitémavoi.
Ohechámarõ ivaita, Perurima opu’ã ha ipojáivo Pa’i Leu so’óre ha he’i: - O g̃uahẽ mboyve “El Espiritu Santo” ta’úkatu che kóva, he’ívo péicha opu’ã oho pa’i Leu so’o reheve.
Áfrika
Áfrika ha'e yvyrusu tuichavéva mbohapyha, Ásia ha Amérika rire. Ojejuhu umi paraguasu mbytépe ha'éva Atlántiko, kuarahyreike gotyo, ha Índiko, kuarahyresẽ ngotyo. Para Yvy mbytépe ojejuhu yvate gotyo ha omopa'ũ Áfrika yvyrusu Európagui; yvy oñomoaguĩvehápe niko hérava ypo'i Hivyraytã, orekóvante 14.4km ijehasahápe. Para Pytã omopa'ũ Áfrika ha Arávia Yvyapy, ojoaju Ásiare upe yvyjyva Suez rupive, oĩva Ehítope.
Avakuera Tavaygua
Perurima ha Výrorima
Áfrika
Ko yvyrusu apekue ohupyty amo 30 272 922 k, kóva niko 20,4 % opaite Yvýgui. Oiko Áfrikape amo 1.300.000.000 tapicha, upéva hína 15 % opaite tekove retakuégui yvy ape ári. Ko yvyrusúpe oĩ 54 tetã hekosãsóva, peteĩva katu ojejuhu mokõi yvyrusúpe (ha'éva Ehíto), upéicha avei oĩ mokõi tetã umi tetã ambuéva ndohechakuaapái isãsoha ha mokõi tetã nahekosãsóiva.
Avakuera Tavaygua
Perurima oreko peteĩ yryvu omongakuaa va’ekue michĩ guive, oho Perurima peteĩ ipirapire hetava rógape itajýra omendata va’ekue, oguahẽvo upépe ojotopa peteĩ tembiguándi ha oporandu chupe mba’epa oĩ karameg̃ua ryepýpe, ha’e he’i chupe oĩha ipype jukysy ha chipakuéra, upé jave osẽ óga jára ha oporandu chupe mba’épa ojapo pe yryvu vaietendi, Perurima he’i chupe ohauhyha chupe orekógui jopói jurypyasy rehegua. Óga jára he’i Perupe ikatúpa he’i chupe oĩha karameg̃ua ryepýpe, ha Peru oñepyru oipychy ijyruvúpe ha oñepyryvo purahei ha he’i ógajarape yryvu he’iha chupe oĩha jukysy ha chipa; óga jára ohecharamoiterei yryvo upémaro ha ojogua Perugui heta pirapirére, Peru oho ikyvy Výrorima rógape ha he’i chupe: - pe karai ipirapire hetáva ojoguaha opaichagua yryvu, pya’entéma vyrorima ogueraha avei ambue yryvu, óga jára oha’asẽma pe yruvupa ojapoha ambue yryvu jave chupe mba’épa oĩ karameg̃uaryepýpe ha upe jave pe vyraoisu’u chupe inambipe; ipochyeterei ha ogueruka pya’e Výrorimape ha hetaiterei ombyepoti chupe.
Perurima ha hi’ólla de virtud
Peru oguereko peteĩ olla’i de virtud, ha oguapy tape yképe ha ombochovi yvyku’i akuupea ari omoĩta hi olla’i de virtud y reheve.
Áfrika
Oje'e Áfrikape oñepyrũhague yvypóra ha upégui ou opaite yvypóra ypykue, ojapo amo 300 000 ary, ha upe guive oñemyasãi oparupi yvy ape ári.
Avakuera Tavaygua
Ohechávo karai pa’ipe pya’épeko opia tape ykégui; oike ñañandy oguerekohápe tata ha ombyaku y. Haku aja hi’y, oho jey ojupi cerro ári ohecha hag̃ua hi’ag̃uímapa karai pa’i.
Ohecháma ramo karai pa’pe oñemoag̃uiha oúvo, vokóipeko oguejy ha ogueraha hi’olla de virtud, yvyku’i aty ári omoĩ.
Upe rireminte, oñemboja karai pa’i ha he’i Perúpe:
-	Mba’éiko rejapo reina
-	Ajapo che rembi’urã – ombohovai Peru
-	Mba’écha piko rejapóta ne rembi’urã ku ndereguerekóiva tata – he’i karai pa’i
-	Ha mba’égui piko ndajapoichéne ko che olla de virtud - va, epokóntena hese ha reñandúta hakuha
-	 Peru ombohovái: Opokóvo hese oñandukuaa hakuha, ha oporandu Perúpe:
-	Mba’éicha piko péva rejapo.
Poytuga
Poytuga, ojeikuaa hekóva Tetã Poytuga ramo, (Poytugañe'ẽme: República Portuguesa; oje'éva [rɛ'publikɐ puɾtu'gezɐ] térã [ʁɛ'publikɐ puɾtu'gezɐ]; mirandañe'ẽme: República Pertuesa), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva oĩva Európa vore kuarahyreikeguápe, amo Yvyapy Ivéria-pe, itavusu ha'e Lisimbã, Poytuga oguereko avei ambue tenda hekosãsomíva Áfrika vore yvateguápe ha Paraguasu Atlántiko-pe.
Avakuera Tavaygua
-	Ha che olla de virtud niko yvyku’i árinte haku - He’i Peru Upémarõ pa’i ojerure ichupe, ojoguase katuete.
Novendeséi, pa’i ojerure asyeterei Perúpe, oipotaiterei avei hi’olla de virtudrã. Heta oñemboheko rire, Peru ome’ẽ 100 peso-re hi’olla de virtud-rã.
Poytuga
Ijerére ojejuhu yvate ha kuarahyresẽ ngotyo Tetã Epáña, ha ojejuhu ñemby ha kuarahyreike gotyo paraguasu Atlántiko. Áfrikape oĩ pe ypa'ũ aty hekosãsóva hérava Madeira. Oĩ avei pe ypa'ũ aty hekosãsóva Asóre, ojejuhúva yvate paraguasu Atlántiko-pe.
Avakuera Tavaygua
Vy’ápeko pa’i oho ha Peru okañy ka’aguyre.
Poytuga
Poytuga réra ypy
Poytuga réra ikatu ou táva Oporto réra ymaguarégui, latinañe'ẽme héra niko «Portus-Galliae» —he'iséva ygarupa Gália pegua, ygarusu Gália pegua oho katui va'ekue ko ygarupa rehe— térã Poytuga réra ikatu ou «Portus Cale»-gui.
Avakuera Tavaygua
Pychãi
Ha’e niko peteĩ mitã’i nde pirúva ha imboriahuetereíva, ikarẽmante oikóvo itũ hetágui ipype ndisýi ndatúai ha michĩ guive heta oikoasy ha vy’ãme oiko
Kaso
Ha’e niko peteĩ kuñakarai mena’y memby, ikyvykuéra osẽ oheka omba’apo hag̃ua hikuái, otopa peteĩimba’apo jára iñaña nome’ei chupekuera tembi’u ha upévare ikyvy michĩveva he’i chupe nomba’apovéimaha upéicha ha ipochy ipatrón ha opoi peteĩ jagua ñaro oguerekóvagui ho’upaitevaekue pychãi kyvy og̃uahẽ avei upe ógaitépe heta omba’apo rire ojehu jey chupe ikyvýpe ojehuva’ekue omano jagua jurupe.
Peteĩ ara Pychaĩ ojagarra ipoyvi ha oho avei upé óga omano haguepe ikyvykuéra, ha’e ombovy’a mba’apo járape kóva he’i Pychaĩme omuña hag̃ua umi vaka omongueráiva chupe omburea jave; Pychaĩ omuña chupekuéra peteĩ ypa ypýpeve ha upépe ndaikatuvéima ojoko chupekuéra ha omano chugui heta vaka.
Imba’apo jára ipochyeterei ha omondýi chupe ha opoi jaguágui, upemarõ Pychaĩ omombo jaguápe mokoĩ so’o kangue onohe va’ekue vakagui ha ipysyrõ upéicha, ipochyvéntema ipatrón ha ombokapu hese ha opytapaite imba’ere pýre.
Kachike
Kachikengo ojapokuaa opa mba’e ha itavyeterei anga, ndoikumbýetevoi oiko ijerére ha oje’éva, katuetei ojapo herekua’ýme opamba’e, ha upévare kachike ñanembopuka, ha katuetei ojapóva terahe’iva ombopyta vai chupe ha oikoma pukorã.
Kaso ñemombe’u ha pukarã
Peteĩ ára Kachique ohóta korapype, ojupi mba’yruguatape ha oporandu mba’ymboguatahape:
-	Ha mba’ymboguatahape he’i chupe: Moneĩ
-	Ha Kachique he’i chupe: Ikatúpiko che reja área chikape.
Kachique ou kane’õre oñani rire ha ou peteĩ karai oporandu chupe:
-	Kachique mba’épiko ojehu ndéve?
-	Kachique he’i: atopa peteĩ jaguareté ka’agúype, ha che muña vaipaite! Che rupytýta,a ha ipysyrýĩ ha ndachejagarrái; che ryptýtama ma ipysyrýĩ jey ha ndachejagarrái voi…
-	Ha Kachique he’i: ha nde piko mba’ere reimo’ã ipysyrýĩ.
Gua’i Villarrikape
Og̃uahe Gua’i Villarrikape ha oguataaja tapére okakaseterei hekakahýi mante ko tapicha, ndoikuaái mba’épa ojapóta. Oguata ohóvo tape hũ ári hasyeterei chupe hye ha’ete ku osẽta hyekue, oñandu hekaka osẽ osẽma ohóvo ojpyko hetyma ponóike osẽ chugui, hetaitereima ojejoko niguatahápe ndoikatúi oguahẽ heta avakuéra oĩ upépe ha otĩro.
Ndakatuvéima ojoko ha upémaro oguapy tape mbytetépe ha ojora hese, okakáma katu chivuko ono’õ. Upejahe hesa’o hese tahachi Villarrikeño, ha osapukái chupe. Eh, nde tipo mba’éiko rejapo upépe nde individuo, rehasama rája chamigo; Nahániri ombohovái chupe Gua’i, rája morotĩ ariete voiko katu ai aína karai kami, ñanántema ofalta chéve, oñepyndýi hag̃ua.
Judas Tadeo Marangatu
thumb|200px|Judas Tadeo Marangatu
Ja’ekuaániko Judas Tadeo Marangatúpe akóinte ojehecharamo ha ojehayhuveha. Oje’e ha’e oipytyvõha opapave Hesukirito rayhuhárape ha upehaguére ohupytyka hemikotevẽ maymaite chupe oñembo’ekuaávape. Alemaña, Italia, Amérika ha ambue tetã rupi oĩ heta ohapykuehóva chupe ha ha’e, oñepomoĩvo Tupãme, ohupytyka chupekuéra imba’aporã, hogarã térã ambue mba’emimi. 28 jasypa jave ojegueromandu’a Judas Tadeo Marangatu ára.
Judas niko he’ise “ñe’ẽngatu oñeme’ẽva Tupãme”. Tadeo katu he’ise “ipy’aguasúva oikuaauka hag̃ua Tupã rembipota”. Judas Tadeo túva niko herava’ekue Cleofás ha isýkatu hera’akue María, ha’éva Tupãsy pehẽngue.
Imitãrusúpe Judas Tadeo omoirũva’ekue Hesúpe ha Hesu ikaraipávo, Judas ohejapaite ohohapykueho hag̃ua chupe. Judas Marangatúpe oñehenói Tadeo oñembojoavy hag̃ua Judas Iscariote-gui, ha’eva’ekue upe ohepyme’ẽvakue Hesúpe.
Oipyguara Mesopotamia tuichakue javeve oikuaauka hag̃ua Hesukirito remiandu. Avei ojapo upe tembiapo Jerusalén ha Libia rupi.
Omyasãi jave Hesukirito remiandu táva Suanis-pe, Persia retãme, Judas Tadeo ha Simón Marangatu ho’ákuri ka’irãime ha heta ojejahéi hesekuéra. Upéi, peteĩ yvyrápe ojoka hikuái San Judas Tadeo akã. Upévare oñeha’ãngájepi chupe peteĩ yvyra otu’úva iñakãre. Uperire oñeñakã’o peteĩ háchape ha hetekue ojereruva’ekue Roma-pe ha oñemohendákuri Pedro Marangatu tupão guasúpe.
Orkéta
Horqueta, Paraguái táva, Concepción tetã pehẽmegua, oĩva ichugui 50 km ha 428 km Paraguaýgui. Ko táva henahína yvy kandúpe.
Héra tee
Ko táva réra ou tape juasa oĩva’ekue upépegui hérava tape Horqueta-gui, upépe opytámi opytu’u karréta oho mombyrýva.
Yvykuaa
Táva oñemohenda yvy kandu, tape juasa riremi.
Ararova
Arahaku jave ohupyty 40 °C peve ha araro’y javékatu og̃uahẽ −2 °C. Omombytéva 20 °C.
Ára okyveha jasypateĩ ha jasyteĩ meve. Ndoky guasúi jasypoteĩ ha jasyporundy peve. Yvytu katu oúva yvate guivo, kuarahy esẽ ha ñemby guivo.
Hekoasa
Ñepyrũrãite ko táva ha’eva’ekue peteĩ tupão’i, sa’ary XVIII-pe; oñefundaite 1793. Ha’eva’ekue táva tenondete orekova’ekue tape ojeguata hag̃ua ko Paraguáipe.
Tuichakuépe oĩ mokõihápe ko Departamento Concepción.
Ekonomía
Pépe tuicha oñemba’apo kokuépe; oñeñotỹ mandyju, mba’ysyvo, kumanda, mandi’o, avati ha yvakuéra. Upépe ojajo ka’a, oñemba’apo yvyráre, ojejajo ñandyry taruma’águi, ha oñeha’ỹi’o mandyju.
Ojejapyhy chupe “Ka´a He´ẽ táva ramo”.
Ambue tembiapo ojejapomeméva ha’ehína tembiapo jegua vakapiguigua ha avei mymba ñemongakuaa.
Mba’yruguata
Opyta 428 km tavusu Paraguaýgui, ikatu oñeg̃uahẽ Ruta III “Gral. Elizardo Aquino” ha ruta II "Mcal. Estigarribia" ha Coronel Oviedo guive ojeho ruta V “Gral. Bernardino Caballero” rupi.
Horqueta guive, peteĩ tape osẽva upe guive rupi, ikatu oñeg̃uahẽ Takuatĩ, San Pedro yvýpe.
Turismo rehegua
45 km Concepción-gui, Vallemi rape rupi, opyta Paso Horqueta, ysyry Aquidabán rembe’ýpe oĩhame tenda porã y rembe’ýpe, iporãitemíva ojejapo hag̃ua camping.
Puente Paso Horqueta-pegua ojejapo yvyrágui ha tuicha ha ichúko avei.
Korea yjere
Korea yjere (chinañe'ẽme: 朝鲜湾/朝鮮灣) ha'e peteï yjere oĩha yvate gotyo para Sa'yju guive, China Tekoha Tetã ha Korea Tekoha Tetã Jekopytyjojáva imbytépe, amo Liaodong yvyapy omboja'o Korea yjere ha para Vohai.
Umi tetãvore osãmbyhýva Korea yjer hembe'y ha'e: pehẽngue kuarahyresẽgua tetãvore Liaoning pegua, China Tekoha Tetã pegua; ha pehẽngue kuarahyreikégua, Sinŭiju Renda Sãmbyhyha Poravopyre ha umi tetãvore Yvatekorea pegua hérava P'yŏngan Yvatégua, P'yŏngan Ñembýgua ha Hwanghae Ñembýgua.
Ysyry Amnok (Yalu), omboja'o China ha Yvatekorea rembe'y upépe, osẽ Korea yjerépe, Dandong (China) ha Sinŭiju (Yvatekorea) imbytépe.
Elvio Romero
Elvio Romero, heñói Yegros, Paraguái-pe, 1926-me, ha oĩ aty ojeheróva generación  (’40-gua) ha (l ’50-gua) mbytépe, Paraguái ñe’ẽpotykuéa apytépe ko sa’arýpe.
Imitã’i ha imitãrusu aja
Imitãre oike Hérib Campos Cervera, Josefina Plá, Augusto Roa Bastos umíva atýpe, ombopyahujeyva’ekue paraguái ñe’ẽporãhaipyre. Ha’eva’ekue Paraguái ñe’ẽpapára ojekuaave, olucha ha ikatupyry añetevéva Siglo XX-pe. Ñe’ẽporãhaipyre hesa’ỹijoha ha tapicha arandu Brasil-gua Walter Wey ohaiva’ekue 1951-pema: “Pe mitãrusu ñe’ẽpapára ningo ikuimba’erekoko, imbarete, oporojopi. Estilo oiporúva, jepémo jeyvéramo havaramimi, hatã ha nahãimbepái, eterei oipytyvõ chupe péicha ku ohaíramo ojehúva naiporãmbáiva, ñemano vai ha vare’a henonderã naiporãmbáiva.... Rorovia añetehápe marandu opoíva, iñakãguapyve vove, ikatu oikuave’ẽ ñandéve heta mba’e gueteri”.
Hapykuere
Ha’eva’ekue Partido Comunista Paraguayo militante, opa rire guerra civil 1947-me guare, ha oreko ramo guare 21 ary, oñemosẽ hetãgui heta tapicha oñemosẽ haguéicha. Upe guive ha omano meve máramo ndouvéi Paraguáipe opytaite hag̃uáicha. Kane’õ’ỹre oikundaha yvy ape tuichakue javeve. Máramo ndahesaráiri hetã ha hetãyguakuéragui, ha ipurahéi, iñe’ẽpotykuéra rupi, akóinte omyasãi Paraguái reko mamo ohohápe.
Mombe’upyrusu haihára Guatemala-ygua Miguel Ángel Asturias, premio Nobel de literatura 1967 peguare, ojekuaaukáramo guare Elvio Romero aranduka “El sol bajo las raíces” (1956), omyasãi peteĩ marandu neporã ñe’ẽpapára rembiapo rehe: “Omopeteĩva Elvio Romero rembiapokuépe ha’e yvy, yvyra,  y,  ha kuarahy ryakuã osẽva chugui, ñeñangarekópe omboguata hembiapokuéra, ndohejái michĩmínte jepe ñe’ẽpoty jahéi hasy’ỹme, ha avei ohechaukase hetã jehasa’asy, mba’eporãite orekóva heta ha mba’embyasy ohasáva, ohasaháicha avei heta tetã ko jeregua. Sa’i oĩ ñe’ẽ péicha oipyguara pypukúva opa mba’e ha oguatáva yvypóra rape ha iñapañuãi rehe, ha upévare opokopaite yvyporakuéra rekove rehe. Ñe’ẽpoty invadida, che ahenói peichagua ñe’ẽpotýpe. Ñe’ẽpoty henyhẽva tekove, ñembosarái, tekove ratágui. Katu ndaha’éi tekove ohechaháicha umi Europa-gua, mbykýva ñande arapy neporãha ha ipajéva renondépe. Elvio Romero, opavave ñe’ẽpapára teete América-yguáicha, ndoguataiva’erã peteĩ arapy inandíve imaginación-gui rehe. Péva pe arapy ningo ndaiporivéima.
Ha Rafael Alberti, ñe’ẽpapára hyakuãmombyrýva generación poética del 27 España ñe’ẽpotýpe, opurahéi chupe iñe’ẽpoty ipajéva rupi: “Elvio Romero, Paraguái ñe’ẽpapára”: “Pepokuéra, héẽ, umi pepo,/tekove py’aguapy kóntrape./Topurahéi, tahasẽ pe ñe’ẽpapára /ovevévo mboka ra’ỹi apytépe./ Ára resa renondépe,/avei nde rehechaukáva:/clavel oñemondoróva/ha kysepuku omanóva ohóvo./ Haimete henói ramóva,/ltatapỹi hendy mimbíva,/reikuavéva ñemano rehegua /oimeve voi tekovégui./ Ha nde réra herakuãvúva/herakuã romero-icha,/hyakuãva pólvora ha sykuéicha /tete huguypáva./ tetã ojepykuáva ha ojepokuáva/ha ñekytĩngue ojejokóva/kera’ỹ ha ndejokóva/pe ánga okañýva./ Ha ojepy’apy aja/pytũmbýpe oho pe enemigo,/tekosã’ỹ nendive/opuraheijeýta oúvo”.
Gabriela Mistral, premio Nobel Chile-ygua, ohai avei kóicha: “Sa’i jey añandu yvy osyryrýramo peteĩ aranduka rogue rehe”.
Hekove ha hetãgui ñemosẽ
Hetãgui ñemosẽ, tyre’ỹ, mborayhu, opavave ohechaukáva tekovete voi, oĩ hetaite Elvio Romero rembiapokuépe. Ko ñe’ẽpaparaite voi he’i ñandéve: “Hetaite ára aime aja mombyry che retãgui, che retãyguakuéra, che angirũ ha avei tapicha che aikuaa’ỹva oja che rógape, oguerúvo mba’eryakuã’asy mombyry, omombaretéva che rekove mombyry che retãgui. Hesakã chéve che pueblo lúcha sãso rekávo, añandu akói ára ñepi’ã ojapóva hetaite che retãygua oñorairõva, akãguapy ha pu’akápe, oiguyruha ohóvo tetã porãve rape, ha che purahéi oñemboheko ohóvo péicha, vy’a’ỹ pa’ũme, tesape ha tekoypytũ, osẽ ha okañýva apytépe, omopirĩva ñane ánga. Ndaikuaái voípa térãpa amo gotyovémapa ahechakuaa ambyatyva’erãha che ñe’ẽpotýpe opa ko’ã angapyhy opupúva ñembyasy ha pu’aka pa’ũme. Upémaro ombojuruvy che rovetã ikatu hag̃uáicha oike opaichagua yvytu oúva arapýgui, ha péicha ikatúkuri ambyaty pya’akangy maymáva kyhyje’ỹ ha ñorairõsépe. Opa Mba’e añandúva, opavaite, ojehe’a, tembiapo jeguaka ojehechaukahápe ramoguáicha, ha pégui osẽ vevépe peteĩ pykasu itaju omyasãivo che remiandu.
Jehechakuaa
Ensayo apoháramo ohai “Miguel Hernández, destino y poesía” ha avei “El poeta y sus encrucijadas” (1991), kóva ko tembiapo rupi ohupyty jopói “Premio Nacional de Literatura” peteĩha ojejapóramo guare.
Oipytyvõva’ekue kuatiahaipyre Ultima Hora, Paraguayguápe, ha avei heta kuatia oñemyasãiva arandukuaa rehegua Argentina-pe.
Oikoramo guare Buenos Aires, Argentina-pe, omba’apohápe tetã rembijokuáiramo Agregado Cultural Paraguái Embajada Buenos Aires-peguápe, omano jasypo  2004-pe.
1801
1801(MDCCCI) ha'e peteĩ ary oñepyrũva'ekue peteĩ arapo he'ihaicha pe Gyregório arapapaha. «1800-1801-1802»
Club de Gimnasia y Esgrima La Plata
Club de Gimnasia y Esgrima La Plata ha’e klu mangapykuaa fútbol Argentina pegua, oĩ tekoha La Plata. Oñepyrũ ary 1887 jave ha oĩ yvateguápe (Primera división argentina).
Estadio
Juan Carlos Zerillo ha’e estadio ojepurúva heta mba’erã, La Plata, Argentina. Ojepuru hetave jave oiko haguã pype mangapykuaa rehegua. Oike pype 33.000 ava.