cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Avañe'ẽ
Hai'ypyhára ha ñe'ẽtekuaahára
Jepémo upéicha, ary 1591, Fray Luis de Bolaños, franciscano, ohaíkuri kuatiañe'ẽ peteĩha avañe'ẽme, ñane retãme. Hembiapokue héra "Catecismo en Guaraní". Upégui, Pa'i Antonio Ruíz de Montoya, hesuíta, ohaíkuri Guarani ñe'ẽryru ha ñe'ẽtekuaa peteĩha, ñane retãme. Upe hembiapokue ypykue héra "Tesoro de la Lengua Guaraní", ohaíva'ekue ary 1639. Upéi, ary 1640, onohẽkuri "Arte y vocabulario de la Lengua Guaraní". Ipype Ruíz de Montoya ohesa'ỹijoma Guarani ñe'ẽpukuaa (fonología), ñe'ẽysajakua (morfología) ha ñe'ẽjoajukatu (sintaxis). Avei 1640 ohaíkuri "Catecismo de la Lengua Guaraní".
Upéi, ary 1705, Pa’i Joseph Serrano, hesuíta, ombohasákuri Guaraníme "De la diferencia entre lo Temporal y lo Eterno". Ary 1721 katu Pa’i Paulo Restivo, hesuíta, ohaíkuri latín ha avañe’ẽme “Manuale ad usum Patrum Societatis Jesu”. Ary 1724, Nicolás Japugua'ỹ, ñande ypykue i-kristiáno rekova, ohaíkuri “Explicación del catecismo en Lengua Guaraní”. Upe ary upévape Pa’i Antonio Ruíz de Montoya ha Pa’i Paulo Restivo ohaíkuri “Arte de la Lengua Guaraní”, oñehesa'ỹijojeyhápe Guarani ñe’ẽtekuaa. Ary 1727, Nicolás Japugua'ỹ ohaíkuri ambue hembiapo hérava “Sermones y Exemplos en Lengua Guaraní”.
Upe rire, ary 1867, Paso Pukúpe, Ñorairõ Guasu aja, oñemboajékuri Guarani ñe'ẽte haikatu, ojepuru'akue "Kavichu'i", "El centinela", "Cacique Lambaré" ha "La Estrella" jehaípe. Tapicha omoañeteva'ekue haikatu ha'ékuri: Luis Caminos, Carlos Riveros, Andrés Maciel ha Juan Crisóstomo Centurión.
Ary 1920 guive -Moisés Santiago Bertoni ñemotenonde rupive- omba’apókuri Academia Guaraní. Upépe ono’õ: Manuel Domínguez, Ignacio A. Pane, Eloy Fariña Núñez, Guillermo Tell Bertoni, Tomás Ozuna ha Narciso R. Colmán. Academia omoambuejepékuri héra. Péicha “Academia Guaraní” rire oñembohérakuri “Academia de Lengua e Instituto de Cultura Ibero-Guaraní”; upéi “Academia de la Cultura Guaraní”, ha ipahápe, ága peve, “Academia de la Lengua y Cultura Guaraní”.
Moisés Santiago Bertoni heta ohesa’ỹijojepékuri ñane avañe’ẽ. Hembiapoita apytépe oĩ peteĩ hérava “Influencia de la Lengua Guaraní en Sudamérica y Antillas” (1916), omyesakãháme avañe’ẽ jehai ha ñe’ẽpykuaa (semántica). Avei ohaíkuri “La lengua Guaraní como documento histórico” (1920), “La civilización Guaraní” (1922) ha “Ortografía Guaraní” (1927). Juan Franciso Recalde omoheñóikuri, ary 1923, ambue Guarani rayhuhára ndive avano’õ hérava Cultura Guaraní. Avei, Recalde ohaíkuri “Nuevo método de ortografía Guaraní”, ary 1924. Ipype ohesa'ỹijókuri: pu’ae tĩgua, pu'ae ahy'ogua, pu'ae ahy'otĩgua, achegety, pundiekuéra, papapy ha ñe’ẽtéva. Ary 1926, Guillermo Tell Bertoni ohaíkuri “Fonología, prosodia y ortografía de la Lengua Guaraní”. Ipype ohesa’ỹijókuri avañe’ẽ purãngatu, ñe’ẽpukuaa, ysaja mbotove ha España ñe’ẽ oikéva Guaraníme. Avei ohaíkuri “Diccionario Guajaki – Castellano” (ary 1939) ha “Análisis glotológico de la Lengua Guaraní” (ary 1941).
Ary 1935, Antonio Ortiz Mayans ohaíkuri “Diccionario Castellano-Guaraní”. Ha’e onohẽkuri avei “Breve diccionario Guaraní-Castellano, Castellano-Guaraní” (1941). Hembiapo pyahuve héra “Lecciones de Guaraní. Ore ñe’ẽgui otyky hiérete” (1984).
Ary 1939, avano'õ hérava Cultura Guaraní omyasãikuri Guarani ñe’ẽte achegety oipurútava ojoapytépe ha ombohérava “Ortografía de la Lengua Guaraní adoptada por Cultura Guaraní del Ateneo Paraguayo”. Upe achegety apópe omba’apókuri ko'ã tapicha: Manuel Riquelme, Emiliano Gómez, Adolfo Avalos, Feliciano Morales, José del Pilar Avalos, César Samaniego, Narciso R. Colmán, Juan C. Díaz ha Félix Fernández.
Ary 1944, osẽkuri yvytu pepóre Cipriano Codas rembiapokua hérava “Elementos de ortografía razonada de la Lengua Guaraní”. Avei, ary 1944, Pa’i Antonio Guasch ohaíkuri “El idioma Guaraní. Gramática”, ha’evahína Guarani ñe’ẽtekuaa mokõiha, upéi ha'evoi omohypy'ũvéva ha omboherapyahujeýva “El idioma Guaraní. Gramática y antología de prosa y verso”. Upe hembiapópe Guasch ohesa'ỹijo avañe'ẽ ñe’ẽtekuaa (ñe’ẽpukuaa, ñe’ẽysajakuaa ha ñe'ẽjoajukatu). Ary 1948, Guasch ohaíkuri avei “Diccionario Guaraní-Castellano / Castellano-Guaraní” hetaitéma ojepurúva ha upehaguére heta jey oñenohẽjeýva. Ipahápe, ary 1955, Guasch ohaíkuri “Catecismo de la Doctrina Cristiana”.
Avei 1944 guive Reinaldo Julián Decoud Larrosa ombo’eñepyrũkuri Guarani ñe’ẽtekuaa ha’e oipyahãva ha omoherakuã hatãvéva omoheñóivo, ary 1961, Instituto de Lingüística Guaraní del Paraguay, ha’e oisãmbyhy’ypyva’ekue. Decoud Larrosa rembiapokue upe hekoverosãvéva ha ága meve ojepurúva Guarani ñe’ẽte ñembo’épe.
Ary 1946, Eduardo Saguier ohaíkuri "El idioma Guaraní – Método práctico" ohesa'ỹijohápe: achegety, pu’ae, pundie, muanduhe, tero, teroja, terarãngue, ñe’ẽtéva ha papapy. Upéi, ary 1951, onohẽkuri “Martín Fierro en Guarani”. Ary 1950, Anselmo Jover Peralta ohaíkuri “El Guaraní en la Geografía de América”, ha Tomás Osuna ndive onohẽkuri "Diccionario Guaraní-Español y Español-Guaraní".
Upe árype (1950), oikókuri Montevideo, Uruguaý-pe, amandaje guasu oñemboherava’ekue Primer Congreso Internacional Guaraní-Tupí. Ñane retã rérape ohókuri upépe: Guillermo Tell Bertoni, Reinaldo Julián Decoud Larrosa, Antonio Guasch, Hérib Campos Cervera, Rogelio Escobar Gómez, Antonio Ortíz Mayans ha Óscar Ferreiro. Upépe oñemboajékuri peteĩ achegety avañe’ẽme g̃uarã. Upéi, ary 1956, oikókuri Paraguaýpe, ñane retãme, ambue amandaje oñemboherava'ekue Segundo Congreso Internacional Guaraní-Tupí.
Ary 1961, Gaspar N. Cabrera ohaíkuri “Guaranỹrõ I. Fundamento de la enseñanza y fonología del Idioma Guaraní”. Upéi, ohaíkuri “Carácter peculiar de la cultura Guaraní” (1965), “Guarañỹrõ II. Escritura y numeración del idioma Guaraní” (1969) ha “Significado de la palabra Guairã” (1972).
Ary 1981, Basílides Brítez Fariña ohaíkuri “Curso de idioma Guaraní. Sistema grafía tradicional”, ohesa’ỹijóhape ha’e oikũmbyháicha avañe’ẽ ñe’etekuaa (ñe’ẽpukuaa, ñe’ẽysajakuaa ha ñe’ẽjoajukatu). Upéi, ary 1983, Natalia Krivoshein de Canese onohẽkuri “Gramática de la Lengua Guaraní” ombopyahujeýva upe rire (2001) Feliciano Acosta ndive. Iporã ñanemandu’a avei, ary 1990, Natalia de Canese ha Feliciano Acosta onohẽhague “Ñe'ẽryru. Diccionario Guaraní-Español”. Ha’ekuéra omoinge kóva ryepýpe heta ñe’ẽ pyahu mitã oipurúva mbo’ehaópe.
Ary 1992, Félix de Guarania onohẽkuri hembiapokue hérava "Curso práctico de Idioma Guaraní". Uperire, ary 1998, ohaíkuri "Gran diccionario Katygára". Ha upe mboyve onohẽjepékuri ambue ñe'ẽryru hérava "Diccionario Ñe'ẽ Aty Mirĩ".
Ary 1993, José Valentín Ayala oikuatiákuri hembiapo hérava "Gramática Guaraní", upéi ombopyahujeýva ha ombohérava “Nueva Gramática Guaraní” (2000).
Ary 1996, Miguel Verón ha Ángel Arce onohẽkuri ñe'ẽryru hérava "Diccionario usual de la Lengua Guaraní". Ary 1997, Celso Avalos Ocampos onohẽkuri hembiapokue hérava "Diccionario etimológico Guaraní – Castellano. Guarani ñe'ẽngatu".
Lino Trinidad Sanabria ohaíkuri “Polisíntesis Guaraní. Contribución para el conocimiento tipológico de esta lengua amerindia”, ary 1998, ha ipype ohesa’ỹijo Guarani ñe’ẽte ñemohenda. Ko tembiapópe ohechauka avañe’ẽ ñe’ẽpehẽpurukuaa. Upéi, ko’ága, ary 2002, onohẽ hembiapo tuichavéva, hérava “Avañe’ẽ. Gran diccionario Guaraní”.
Ary 1999, David A. Galeano Olivera ohaíkuri “Diferencias gramaticales entre el Guaraní y el castellano: estudio contrastivo y su incidencia en la educación” ohechaukahápe –ñe'ẽtekuaa ñembojáva rupive- moõpa ojoavy hikuái Guarani ha castellano. Upe árype (1999) avei Feliciano Acosta onohẽkuri hembiapo hérava “Guarani ñe'ẽpyahu, juehegua ha juehegua'ỹ”. Avei, ary 1999, Ida Genes ohaíkuri ñe'ẽnguryru hérava “Ñe’ẽroky. Ñe’ẽryru Guarani”.
Ary 2000, Domingo Adolfo Aguiler oikuatiákuri hembiapokue hérava “Diccionario koygua. Sinónimos informales en Guaraní”. Upe tembiapópe ha’e ohechauka mba'éichapa heta ñe'ẽ ha ñe'ẽjoaju jaipuru Guaraníme ñe'ẽ jueheguarõ. Ary 2002, Ramón Silva onohẽ hembiapokatu hérava “Primer diccionario neológico Guaraní”, omohysyihápe heta ñe'ẽ pyahu ojepurúva avañe'ẽ ñembo’épe ha ambue henda rupi.
Ary 2002, David Galeano Olivera onohẽ iñaranduka hypy'ũvéva hérava "Guarani Ñe'ẽkuaaty – Lingüística (en) Guaraní", oguerekóva opaichagua marandu Guarani reko ha avañe'ẽ rehegua. Ko aranduka ojehaipaite avañe'ẽme. Ipype jajuhukuaa: ñe'ẽpukuaa, ñe'ẽysajakuaa, ñe'ẽjoajukatu; ha upéicha avei, Guarani ñe'ẽte ñemohenda ñe'ẽteita apytépe. Apeve Guarani hai'ypyhára ha ñe'ẽtekuaahára rysýi, jepémo ha'ekuéra oñanduka hikuái hemiandu ha hembikuaa karaiñe'ẽtépe térã ombojoparahápe Guarani ha España ñe'ẽte.
Mbo'ehára ha aranduka ñe'ẽtekuaaguigua
Heta mbo'ehára katupyry oikuaauka -ñane retã ha ambue tetã rupive- Guarani ñe'ẽtekuaa, ohaíva hikuái tekombo’erã. Umíva hína aranduka (texto) apohára. Ja'ekuaa avei Ministerio de Educación, ary 1994 guive, aranduka ñe'ẽkõime, mitã ha mitãrusu oipuruva’erã iñemoarandúpe. Avei, iporã ñanemandu'a mayma mbo'erã (asignatura) oñembo'eva'erãha mokõive ñe'ẽme. Ipahápe, tekotevẽ ñamomba'eguasu Ida Genes, María Elvira Martínez de Campos ha María Eva Mansfeld de Agüero rembiapokue, Ministerio de Educación ryepy guive omyasãiva Guarani ñe’ẽte Tekombo’e Myatyrõme (reforma educativa). Jepémo upéi mbohapyve rendaguépe oñemohenda mbo’ehára hekokatu'ỹva oñeha'ãva'ekue oityjey yvýre tembiapo guasuete avañe’ẽ rayhupápe ojejapóva.
Rafael Correa
thumb|200px
Rafael Correa hìna (Oheñõi 6 jasyrundy 1963 jave, táva Guayaquilpe, Ecuador-pe) mburuvicha teta Ecuadorygua ary 2007-guive.
Iowa
thumb|right|200px|Iowa poyvi.
Iowa ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Lívano
thumb|200px|Poyvy miniaturadeimagen|Beirut Lívano (Áraveñe'ẽme: لبنان Lubnān) ha'ehina tetã Asiaygua. Oguereko hembe`y Para yvy mbytepe rehe. Ijykére jajuhu tetãnguéra Israel (ñembygotyo) ha Siria (kuarahyresẽ gotyo).
Itavusu hèrava Beirut.
Ko`a tetãme ikatu jajuhu heta Tupãrape: Oiva hina Hesu rape roviahakuèra (40% avakuéragui) ha Islãrape roviahakuéra (ojapo 54%) avei.
Ñorairõ Boquerón
thumb|200px|Guarini Paraguáigua Ñorairõ Boquerón-pe
Ñorairõ Boquerón
Posu kuimba’e, mbohapy armas, Ejercito paraguayo-pegua oñembosako’i ojeity hag̃ua umi 700 térã 800 boli oipysyrõva Boquerón, ha 20 ára pukukue oñorãirõ hendivekuéra, ndikatúiva osẽ mamove gotyo, oñemongora ichupekuéra ha ndoguerekóigui y, tembi’u ha mboka, ho’a paraguáy poguýpe. Teniente Coronel José Félix Estigarribia, 6 jasyporundy 1932-me, oñe’ẽmondo mba’éichapa kuri ojejapóta upe tembiapo. Regimiento RI3 Corrales, Ytororõ ha peteĩ batallón General Aquino-pegua oñomoirũ ohapejoko hag̃ua boli oúva omoirũ omombaretévo ijatykuéra, upeichahápe omano peteĩtei hikuái, paraguayo-kuéra oñepyrũ ohasa asy y’uhéi, oguerekógui peteĩ láta 18 lts rehegua peteĩ compañía-pe g̃uarã. Upe aja artillería ha unidades centro-pegua ojapi opytu’u’ỹre bolikuéra oĩva Boquerón-pe. Marzara, ha’éva bolikuéra myakãhára upépe, ohechakuaa oñemongora hague chupekuéra, oñe’ẽmondo opavavépe oñangareko hag̃ua munición rehe. Heta oñorãirõ hikuái, bolikuéra ogueru aviõ avei ha jepémo upéicha Regimiento Corrales oñemomba’e retaguardia rehe ha ojoko boli-kuéra oúva omoirũ hag̃ua hapichakuérape. Bolikuéra Enrique Peñaranda-pegua ijatýva 250, Lóa-pe 250 boli ha peteĩ escuadrón de caballería oĩva mayor Moscoso poguýpe oñemoĩ 2.000 paraguayo Regimiento Corrales, ha peteĩ escuadrón RZ1-pegua rehe, ha ohasa sapy’árõ upéva oha’arõ jey chupekuéra Regimiento Ytororõ oñemohendáva Boquerón renondeitépe. Og̃uahẽ 28 jasyporundy ha umi boli oñemongoráva Boquerón-pe, ndoguerekovéima ikarurã ha munición opa ohóvo. Ojapóma 19 ára ha 19 pyhare oñorãirõha hikuái, ojehecha hovakuéra rehe ikane’õ, ivare’a ha ijy’uhéiha, Marzara upémarõ ombyaty oficial-kuérape he’i hag̃ua chupekuéra: jajeruréta paraguayo-kuérape opa hag̃ua ápe ñorãirõ ha jajehekýi Boquerón-gui térã ñamano hesehápe. Upe rire ambue árape 29 jasyporundýpe ko’ẽ porã mboyve ojehecha poyvi morotĩ, opavave okirĩrĩ, oĩ kuhyje peichahágui ha’éramo g̃uarã japu, sapy’ánte peteĩ paraguayo osẽ osapukái chupekuéra “pesẽ peteĩteĩ pende po yvatépe ha mbeguekatu”, ha péicha osẽ meme ohóvo hikuái pirupiru ojehecha.
Karai Mburuvichapavẽ Emilio Balbuena, oñorairõva’ekue Chákope, imandu’ávo Boquerón ñorairõre, he’íkuri: “21 ára oñeñorairõ rire, ára 29-pe opásapy’a pe ñorairõ huguyetéva oikova’ekue Boquerón-me. Ko’ẽtĩvo ipu pe turu oikuaaukáva ñorairõ og̃uahẽhague ijapýpe ha Boquerón opytamaha Paraguái retã poguýpe. Volikuéra -Marzana ra’y- omoĩmbaiteva’ekue ijehegui upe ñorairõme, ha ndaipu’akavéigui, oñeme’ẽ hikuái ha oñepomoĩ. Upémarõ, ñane retãygua guarinikuéra oho pya’e porã ha’ekuéra oĩha meve ha oipopyhy umi Volípe; ha ohechakuaávo ivy’a’ỹ ha heterasykatu ome’ẽ chupekuéra tembi’u ha pohãmimi oguerekóva; ha péicha, Voli ha ñane retãygua, ojohecharamo ha ovy’a hikuái upe ñorairõ og̃uahẽhaguére ipahápe.
Ambue ára ko’ẽme, Marzana oñepomoĩ rire, ñane retã ruvicha Eusebio Ayala og̃uahẽ Boquerón-me, ohecharamóvo José Félix Estigarribia rembiapokue upe ñorairõme ha omoĩnguévo jeguaka ijati’ỹre, he’i chupe: “Estigarribia nderekokatúgui reikokuaa ñane retã guarinikuéra ruvichárõ. Ñane retã guarinikuéra ruvicha guasu ojapókuri hembiapo hekoitépe. Chako ñorairõ ojapo José Félix Estigarribia-gui peteĩ tuvicha añetete ha ojehecharamóva. Boquerón ome’ẽkuri verapy Estigarribia rérape. Ha’e rupi Cháko ndo’ái Bolivia poguýpe. Estigarribia ipyapýgui Paraguay itenondékuri Bolivia-re Boquerón-me, ha upe mba’e avave ndaikatumo’ái omoambue.
Ko árape avei oñemomorã Paraguái retã Guarini ára, ha’éva umi oñangarekóva ñane retãre ha hesehápe heta ñorairõ rupi ohasamava’ekue ha upeichahápe omyenyhẽva verapýgui ñane retã rembiasakue. Paraguái Retã Guarini ome’ẽkuri ipytu, huguy ha hekove ñane retã rayhupápe umi mokõi ñorairõ guasúpe ñane retã oguerekova’ekue: Argentina, Brasil ha Uruguái ndive ary 1865 guive 1870 peve ha upéi Bolivia ndive ary 1932 guive 1935 peve. Mokõivépente ñane retã guarinikuéra ohechauka hikuái ipy’aguasu, imbarete ha hetã rayhu añetete. Francisco Solano López ha José Félix Estigarribia ha’e umi mokõi Guarini ombojeguakáva tetã Paraguáirembiasakue ha hendivekuéra opavave guarini yma ha ko’ág̃aite peve oñangarekóva pe tetãrekosãsóre.
Emiliano González Navero
Emiliano González Navero (16 jasypoteĩ 1861, Y'aguy, Karaguatay, tavaguasu Cordillera- 18 jasypa ary 1934) ha'e Mburuvicha Guasu Paraguái-pe. Itúva Nicanor Navero ha kuñakarai Dolores González. Ko kuimba'e ndaijejapói ha imarangatu, pya'guapýpe oikóva, poder orekóva ndikatúi ombopy'aguapy upéi oĩvo yvate. Por el meritorio respeto que inspiraba su persona, el Doctor. Carlos R. Centurión, definió su trayectoria con esta acertada frase: "La honradez fue su escudo; la pobreza, su bastón, y la dignidad cívica, su arma de combate".
Tetã ñesãmbyhy
Ha'e mbohapy jey Mburuvicha Tetãme. Ojeiporavo rire vicepresidente de la República, omoirũ, mokõiha tembiapópe, mburuvichakuèra Benigno Ferreira ha José P. Guggiari. Okúi rire tetã ñesãmbyhýgui Ferreira upe golpe de estado oikova'ekue 2 jasypokõi ary 1908 jave, González Navero ojupi 8 jasypokõi upe arýpe voi mburuvicha provisional ramo. Omoañetévo periodo constitucional, ome'ẽ don Manuel Gondra-pe upe 25 jasyporundy 1910 jave.
Ohejávo kóva tetã sãmbyhy ohejàva ijapyka guasu, mokõi jasýnte, apañuãime ojeiko tetãme ha ojepytaso anarquía ogueraháva pya'eterei jey presidencia provisional de la República-pe, kóva oiko 22 jasyapy 1912 jave. Jasy ohasa riremínte, 15 jasypoapy 1912 jave, ome'ẽ upe mando karai presidente constitucional Eduardo Schaerer, péicha oñepyrũvo periodo presidencial-kuéra ñemboguata. Mbohapýha ha ipahàpe oike jey presidencia de la República ramo, oimévo presidente José P. Guggiari orrenunsia ho'áva hese tukumbo hetiaterei mitãrusu omanógui péva hín ape ojekuaàva ha oñembyasýva oikova'ekue hese juicio político káso 23 jasypápe oikova'ekue ary 1931, ojukauka va'ekue umi temimbo'épe. Omotenondévo mokõiha jey tetã sãmbyhy oguahẽ ichupe py'aguapy tetãme, upéva mokõi ary pukukue ojeipyso guerra civil, ojeheróva. Gabinete omyakãva ha'eva'ekue: Relaciones Exteriores, Doctor Félix Paiva; Interior-pe, don Eduardo Shaerer; Hacienda, Doctor Jerónimo Zubizarreta (ichugui osẽ canciller ha defensor soberanía nacional); Justicia, Culto e Instrucción Pública-pe, Doctor. Manuel Franco ha Guerra y Marina, don Manuel Gondra.
Hembiapo Tetã rehe
Oguahẽvo 1 jasypo 1912, odispone reorganización fuerzas armadas, oikéva, en calidad de subteniente umi tavaygua: Emilio Pastore, Alfredo Mena, Carlos J. Fernández, Blas Miloslavich ha Nicolás Delgado. Ko'ã árape, ojerresolve oike haguã Rolando Ibarra grado de capitán-pe, ha 11 jasypoteĩme upe arýpe ojeporavo edecán primer magistrado-pe. Omoheñói Banco Hipotecario; opavimenta tape, avei, heta calleoĩva tavaguasúpe ha ojapo peteĩ prueba adokinádo yvyrágui calle Palma, Alberdi ha 14 de Mayo ári. Onombra ñepyrũ.Umi Intendente Municipalkuérape umi táva ha'eháicha Villarrica, Pilar, Encarnación ha Concepción; omopu'ã peteĩ mercado de abasto pyahu, péva calle Palma ári ha oinaugura Museo de Bellas Artes de Juan Silvano Godoy.
Las letras y las arte tuvieron un importante apoyo por parte del gobierno, se creó el Museo de Bellas Artes; se realizó un aporte para la instalación de una Academia de Bellas Artes. También se otorgó una beca a Andrés Campos Cervera (Julián de la Herrería) para que realice sus estudios en Canadá, a Eusebio A. Lugo, Guillermo Molinas Rolón y Eduardo Galindo de Arrascaeta. Hubo puestos auxiliares para los músicos Agustín Barrios y Ampelio Villalba. Periodismo, omoheñói "El Nacional", 1 jasykõi 1910 jave ha péva oñemoherakuã poteĩha revista ha poapy kuatiahaipyrépe.
Hembiasa Política-pe
Don Emiliano omýi katuete políticamente ko sector "radical" liberalismo-pe. Omotenonde magistratura judicial ha péicha osẽ kuri chugui Mburuvicha guasu del Superior Tribunal de Justicia ára 28 jasypateĩ 1890 jave ois0Òmyhývo tetã gobierno González. Jasykõime 1895 oike asamblea unificada-pe omyakãva Benigno Ferreira. Oimeva'ekue Partido Liberal ndive, oreko peteĩ banca Parlamento-pe ha 19 jasypakõime 1904 jave omopyenda gabinete Juan B. Gaona, hendive ministro de Hacienda ramo omoañete upe función oisãmbyhývo tetã Dr. Báez, orrenunsiáva 28 jasyrundy 1906 omoirũvo Ferreira ikandidatura. Upéingo derrocamiento-gui ohasa omotenodne Ejecutivo, 4 jasypokõi 1908 jave, jepénte 31 jasypakõime omonéĩ formalmente Don Benigno rrenunsia. Oje'eva'erã don Emiliano firma ojeguereko peteĩ acta fundacional del Centro Democrático-pe ha ndaipóri manifiesto 4 jasypokõi 1908-pe, oñepyrũva don Albino Jara ha omboty don Adolfo Riquelme.
Kansas
thumb|right|200px|Kansas poyvi.
Kansas ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Ybytymi
Ybytymí ha’e peteĩ tetãvore’i tetãvore Paraguarí pegua Paraguáipe. Ko tava’i opyta 110 km Paraguaygui, ha’éva táva omyakãva ñane retã. Ñaguahẽha ko’ápe ojeipuruvéva ha'e upe tape guasu 1 “Mcal. Francisco Solano Lopez” rakamby ko’apeve oúva.
Hera ypy
Yvytumi, ha'e ñe'ẽ "yvy atyra'i yvyku'ígui gua". Kóva oĩgui upépe yvyty'imi ko táva ypýpe oĩva. Ko táva rupi jahecha upe ñu hovy'asy ñanemomandu'áva heta mba'e porãre opa tavakuéraicha avei ñane retã Paraguái ryepýpe oĩvaicha. Ko'ápe jajuhu heta óga porã porã ymaitéma ojejapo va'ekue.
Yvyjekuaa
Ybytimí opyta peteĩ ñu opytáva upe yvyty’y kére. Ojerérõ jepe hese tuicháva ñu, ikatu ko’aguive jahecha umi Paraguari rehegua yvytykuéra.
Yvapurũ
thumb|260px|Yvapurũ Yvapurũ yvyra karape hi'áva imátare, hogue sa'i mimi ha hakã ypytũ. Yva apu´a, ijape hũ, ijapyte morotĩ, hu´ũ ha he´ẽ.
Ybytymi
Avajekuaa
Ybytimípe oikove 7.333 tapichakuéra, ko’ãvagui, 3.929 kuimba’e ha 3.404 kuña, he’iháicha upe Dirección General de Estadística, Encuestas y Censos. Upéicha avei 24,20 tapicha jajuhu 1 kilómetros cuadrado-pe. Py’ỹietemínte ojeva Paraguaype ha Buenos Aires-pe avei, ko’ãva oiko tapichakuéra ikatúva omba’apondi.
Virurekojekuaa
Ko’arupi tapichakuéra omba’apoveha ikatu ja’e vaka, ovechakuéra ha kurekuéra ñemuña. Avei oñemba’apo ryguasukuéra reheguáre ojekaru ha oñeñemuhaguã ha avei ryguasurupi’a ojeipuru haguã.
Guereraha
Ko távape opyta 110 kilómetro táva Paraguaýgui, tape rakamby tape guasu 1 Mcal. Francisco Solano López rehegua.
Mba'éicha ñaguãhẽ
Upe tape ojeipuruvéva ha'e pe tape guasu 1 "Mariscal Francisco Solano López". Ñasẽ rire Paraguaýgui ñajepoka va'erã Paraguari gotyo upe tape rakãmby ohasáva tavakuéra Sapucai ha uperire Caballero rupi. Kóvagui jahasave 11 km jaguãmeve táva Ybytumíme. Ñasẽrõ Paraguaýgu ha jahasẽrõ Mba’yruguata guasúpe, upe Terminal de Omnibus-gui ndahetái osãva mba’yrukuéra oúva ko'ápe. Upéicha avei ikatu jaju Paraguarí-peve ha upégui jajupi mba’yruguata ko tetãvorepegua ha upégui jaju ko Ytytymíme.
Hembiasakue rehegua
Ybytumí ha’e peteĩva umi tavakuéra karai gobernador España-gua Pedro Melo de Portugal, ofundava'ekue, upévakuri oiko upe ára 3 jasypa ary 1783 ramo upe Cerro Ybytimí ypýpe. Ko tendárupi oĩma rupi tapicha oikóva oñembohérama va’ekueYby Atýra. Ko’ápe jajuhu ogakuéra he’íva ñandéve umi ymave rekovekue mba’éichapa raka’e upe colonial o post-colonial voigua oñembohóga. Upéicha avei ndaipórigui ko’ã mba’ére ojepy’apýva ko’ã ogakuéra oñembyaima ohóvo.
Henda porã
Ko tetãvore'i oguereko heta mba'e porã jehechapyrã, ko'árupi ndaipóri gueteri avei tyapu guasu umi tavaguasu hárupi guáicha, avei ko'árui jajuhu gueteri yvytu piro'y ryakuã potĩ porã ohechaukáva mba'éichapa tetãvore Paraguari. Yvytumime ikatu avei jajahu ha jajesareko umi ysyry potĩ asy hetáva ko'árupi ha'éva umi ysyrykuéra Pachongo ha Aguada, ikatu avei jaju jaguatami umi lagunakuéra opytáva yvyty San Antonio jerére.
Tachakuéra ko'arupigua ha'evéva
Ko távarupi heñói va'ekue mbohapy tapichakuéra herakuã guasúva Paraguái rembiasakuére ñanemandu'avo. Ko'ãva ha'e:
Yty
thumb|250px|Yty miniaturadeimagen|Ytykuéra yvykuápe. Yty mba'e rembyre, mba'e ojepuruve'ỹva ha omongy'áva tekoha. Tavaháre oĩ ojehekáva ytýpe oiporavo rire ikatúva ojepurujey.
Yty ojapo heta mba'e vai yvypóra rekohápe, avakuéra ndojepy'apýi hekoháre, ha omombo oimeraẽ hendápe. Oĩ yty heta mba'éicha, oguerúva yvypórape mba'asy vai.
Ñepyrũ
Yty oñepyru oiko rogapy mba'apóre, opavave mba'e kuéra ndojeipuruvéima ogapýpe oñemombo, mba'e rembyre ha mba'e ky'a.
Yma rire avakuéra oñepyrũ omombo oimeraẽ rendapente, hóga ha okápe, nombo'éi imemby ha itajyrakuérape mba'e ojapoarã ichuguikuéra.
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1954
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1954 (Championnat du Monde de Football, hyãsiañe'ẽme) ha'e akue pe V (5ha) vakapipopo ñembosarái hetatetãrehegua kuimba'erehegua ojejapóva FIFA rehe, pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ.
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1992
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1992 táva Barcelona-pe ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 25ha ojejapóva ára 25 jasypokõi guive 9 jasypoapy peve ary 1992-pe, térã vakapipopo ñeha'ã oñepyrũ akue ára 24 jasypokõi-me, táva Barcelona (tetãvore Katalúña itavusu), España retãme. Oñembyaty ha ojapo vaekue pe Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua.
Ñembyaty ojapo 257 ñeha'ã ha 28 jetepyso kuéra, oñeha'ãva 9.356 jetepysohára (6.652 kuimba'e kuéra ha 2.704 kuña nguéra) oúva 169 tetãnguéra pegua.
Aranduka
thumb|250px|Aranduka. Aranduka, kuatia aty, oñemohendévo onemboheta ikatu haguã oñemoñe'ẽ.
Yva
thumb|300px|Yva ñemuha. Yva yvyra ha ka'avo pehẽngue ojejuhuhápe ka'avo ra'ỹi. Jepínte jaipuru ko ñe'ẽ "yva" jaheróvo ka'avo ro'o, ikatu jajapo chugui ñande rembi'urã térã hykue. Avañe'ẽme ikatu ñambohéra yvyramáta yva ñambojoajúvo «'a» hérape, upéicha jareko tarumaite'a (tarumaite máta yva), guavirana'a (guavirana máta yva), ha heta ambuéva.
Yva hína heñói ka'avo potykuégui, ogueraha ipype ka'avo ra'ỹi ha upégui osẽta ka'avo ipyahúva.
Yvoty
thumb|250px|Yvoty Yvoty yvyra, ka'avo ha opáichagua ñana poty, chugui osẽ hi´a térã ha´ỹi oñemoña hag̃ua.
Tahýi
Tahýi tymbachu'i ikangue'ỹva juehepehẽ, oikoitéva oñondive peteĩ haitýpe. Ñopytyvõme ombyaty hembi'urã.
Oĩ opáichagua tahýi juehegua: tahýi pytã'i tahyine, tahyirẽ, tahýi'i sa'yju'i, tahýi hũ, tahýi revipuku.
Tymbachu'i tahýi rehegua, hete hũ ha oñemboja'o mbohapy pehẽme, oguereko ku'a po'i ha mokõi tatĩ iñakãme, oiko hetakuére oñondive yvy guýpe. Okypota jave katuete osẽ hikuái ojoapykueripa. Oporojopi rasy ha hyakuã vai japokóramo hese.
Ha'ekuéra oñondivepa ojapo peteĩ tahýi raity, upépe ikatu oĩve 10.000 tahýi omba'apojojáva. Umíva hetakue guasuvéva ha'e tahýi kuña ikatu'ỹva omomemby, umíva tahýi omba'apo tembi'u ñemono'õme ha oñangareko haitýpe, oĩmi avei tahýi kuimba'e ha peteĩ téra hetami tahýi kuña mburuvicha, umíva ikatu omomemby.
Trump International Hotel and Tower (Chikago)
Trump International Hotel and Tower, hérava avei Trump Tower Chicago ha ojekuaavéva hendápe Trump Tower, ha'e peteĩ óga yvateite jeikove hag̃ua ha hotel jepururã opytáva Chikago táva mbytépe, Illinois retãvore, Tetãvore Joapykuérape. Karai jogapokuaahára omoha'angá ku óga yvate hérava Adrian Smith atyvete Skidmore, Owings and Merrill pegua. Oguereko 98 píso, ha ohupyty 423 métro hi'anténare, 357 métro hóga ahojáre yvatekuére ohupyty.
Chikago hóga yvateve mokõika Willis Tower rire, Tetãvore Joapykuéra hóga yvateve mbohapyha, ohasa umívare pe óga yvateite One World Trade Center táva Nueva York pegua.
San Huã Vautísta
San Huã Vautísta ha'e peteĩ táva Paraguáigua oĩva Misiónespe.
Geografía
Opyta 196 kilómetros Paraguaýgui Sur -gotyo, oñeguehẽ tape guasu 1 Mcal. Francisco Solano López rupi. Oĩ peteĩ yvytymi áripe.
Clima
Arahakúpe oñeñandu hakuve jave ohupytývo 39 grados, Araro'ýpe oñeñanduve ro’y 0 grado ohupytúvo. Haku kangymi oguahẽ 21 º Ohupytývo. (La media anual es de 21 grados).
Demografía
thumb|320px|left|Táva jehecha [[Tape guasu 1 (Paraguái)|tape guasu 1 rupi.]] Yvy tuichakue 2.300 km², San Juan Bautistape oĩ 18.441 yvypóra, upéva apytépe oĩ 9.281 kuĩmba’e ha 9.161 kuña he’iháicha Dirección General de Estadísticas y Censos.
Tembiasakue
Oisambyhy aja ñañe retã mburuvicha Carlos Antonio López oñemoheñói ko táva o oñehenói chupe Villa ary 1893-pe, ha 1945-pe oñehenói capital del Departamento.
Economía
Ko távape oñeñoty soja, mandyju, arro ha avati, oĩ avei heta establecimientos ganaderos. Oñemomba’e avei ha oñemopu’ã ecoturismo.
Turismo
300px|thumb|right|Carrera de Sortija en San Juan Távaitepe oĩ heta mbo’ehao, instituciones gubernamentales, pa’ikuéra róga (obispado), ha tasyo avei. Catedral Tupao tuichavéva ha’e jesuitakuéra época-pe guare ojejapóva’ekue
Oĩ heta ysyry ha yvu ko távape, San Cristóbal –pe ikatu ojehecha opáichagua orquídea.
Vy’aguasúpe ojejapóva San Huã árare oñembogueroguata ta’anga San Huã mba’èva, ojejapo avei opáichagua tembi’u: batiburrillo, asado a la estaca ha kabure, ojehecha avei kavaju ári ohóva ha toro ñarõ rehegua avei.
Jasyteĩme ojejapo vy’aguasu Siriki rehegua, upépe ojejapo opáichagua tembi’u paraguáigua.
Mangote rógape ko’ãga Museo ha centro cultural oho heta ava.
Otros lugares turísticos interesantes son:
Transporte
San Juan Bautista rire, peteĩ tape rehe oñeguahẽ Santa María peve, ambue tape  oho tape guasu 4 peve ha upe guive Pilar, Ñeembucúpe. thumb|320px|left|Edificio del Poder Legislativo
Personajes Ilustres
Agustín Barrios, Mangoré, es oriundo de San Juan, famoso guitarrista paraguayo. Agustín Barrios, Mangoré, heñói’akue San Juan-pe, ombopukuaáiterei rehe Mbarara ojeikua chupe ñane retãme
General Isidoro Resquín
Ko distrito General Isidoro Resquín, oĩva tetãvore San Pedro, Paraguái retãme heñoiva’ekue ary 1981 jave Alfredo Stroessner rupive.
Oguereko 22.350 ava omba’apóva kokuépe ha avei mba’ekuave’ẽme táva San Pedro del Ykuamandyjúpe). Ojei tetãvore Kanindejúgui, (ymave hérava Kanendiju) ysyry guasu Jejui Guasu rupi.
Hidrografía
Ysyry guasu Paraguái rire, heta ysry oĩ tetãvorépe, opavave oho ho’a kóvape:
Oĩ avei ysyrykuéra Tahekil ha Cartei Cué, ha’éva ho’áva ysyry Aguara Guasúpe.
Ko distrito oguereko heta puertos: Puerto San Vicente ha Puerto San José, mokõivéva ysyry guasu Jejuí Guasu ári.
Clima
Ha’e he’õ ha okymeme, he’õngue 70 ha 80%. Arapytu mbytegua 23ºC, arahakúpe oguahẽ (jasyteĩme) ha’e 35ºC ha michĩvéva araro’y jave ha’e 10ºC.
Vías de Comunicación
Ojei ko distrito-pe Ruta III General Elizardo Aquino rupi.
Hapekuéra hetave oĩ yvyreíva, ndoguerekói mba’eveichagua tape hũ itáguigua.
Pumbyry rehegua, oguereko hetave handápe hérava telediscados ha avei ko’ága rupi umi sistemas satelitales.
Geografía
Oja yvate gotyo distrito Santa Rosa del Aguaray rehe, ojei ojuehegui ysyry guasu Aguaray Guasu rupive.
Ñemby gotyo oĩ ko’ã distrito: Guayaibi ha Chore; mokõivévagui ojei ysyry guasu Jejui Guasu pupi.
Kuarahy reike gotyo distrito Lima (San Pedro).
Kuarahy resẽ gotyo oja tetãvore Kanindeju ha tetãvore Amambai rehe.
Comunidades Indígenas
Ko distrito ryepýpegua ikatu ja’e oĩha ãva:
Economía
Ijyvy ha’e iporãitereíva kokuépe guarã agricultura ha avei oĩ mymbakuéra rendagua ganadería. Ko distrito ha’e mymakuéra rehegua imbaretéva oguereko rupi heta vaka, kavaju, ovecha ha kure.
Tetãvore ha’éramo jepe tenda oguerekóva yvy porã kokuépe guarã térã mymbakuéra rehe guarã, ko’ápe oñeikotevẽ heta tembipuru avakuéra oikoporãve haguã (infraestructura y desarrollo humano).
Hetave umi ava ko distrito pegua, 69,4% rupi, imboriahu, ha umi avakuéra hembýva ndaha’éirõ jepe oikotevẽtereíva heta mba’e guereteri noĩri pe tendápe; pirapire rehegua oikéva ogaháre ndahatái, 409.151 guarani, ha’éva oguahẽva ava peteĩteĩme jasy pukukue 78.764 guarani.
Avei heta ko distrito Isidoro Resquín-gua oĩ omba’apóva piarakutúpe, pesca ysyry guasúre.
Educación
Mbo’ehaópe ohóva hetave tendagua omba’apóva, (60% rupi), ikarape, iñarandukue ndohupitýi poteĩ ary mbo’ehaópe. Avakuéra omba’apóva tetãvore pegua ndoguerekói katupyry arandúpe, péicha rupi ndakatúi añakãrapu’ã py’e ko tenda.
Tavy rehegua analfabetismo, imboriahu rupi avei (extrema pobreza) ndaikatúi mitãnguéra oho are mbo’ehaópe, ko mba’e hetave apañuái ome’ẽ kuñanguérape.
Tapicha ypykuéra (parcialidades indígenas) avei ikatu oike mbo’ehaópe ñepyrũguápe (primaria), sa’ínte oĩ ohóva oñemoarandu haguã.
Ko tendápe oĩ heta mbo’ehao menonitas, jesuitas ha dominicas.
Ñemoarandu yvatevegua (nivel terciario o universitario) oĩ pe mbo’ehao (escuela especializada), hérava “Escuela Agrícola San Vicente”.
Ñe'ẽ
Ápe hetaiteve oĩ oñe’ẽva guarani, 80% rupi avakuéra oñe’ẽva, ha jopara (español-guaraní) oñeñe’ẽ 20% rupi tetãvore ryepýpe.
Demografía
Ko distrito General Resquín oguereko 24.543 ava, távape oikóva sa’ive, okaháregua hetaitereive oĩ.
Avakuéra okaraháre oikóva oĩ 91,33% rupi.
Ogakuéra rehegua ko distritope oĩ 4.046, pévegui táva pegua 407, ha okáregua oĩ 3.639, péicha ikatu ja’e 89,94% ogakuéra oĩ okaháre.
Indicadores socio-demográficos, distrito General Resquín-pe, ojeguereko ã mba’e:
Yno'õ Y Vera
Yno'õ Y Vera hína Yno'õndy Taragui Tetãminipe. Guasuvéva umi Yno'õnguéragui ha´e "laguna del Yvera" ha mokõiha guasuvéva ha´e "laguna de la luna". Upepe oi heta mymbaguáicha ka ka´avoguáicha upévare ary 1983-pe ojejapo "Reserva Natural Provincial" ( 13 000 km²)oñeñangareko hagua ko yvyvore.
Yvytyrysyi Mbarakaju
Yvytyrysyi Mbarakaju ha`eva hina Yvytyrysyi Paraguáipe oĩva ko tetã ha Vrasil apytepe. Oĩva yvatévo ha kuarahy resẽ gotyo. Upepe oi reserva nacional de Mbarakaju oguereko 64.405 hectárea.
Umi Ñemongu'e Joguerahaviárava Remimbopokuérava Ñane Apytu'ũme
Umi Ñemongu’e Joguerahaviárava Remimbopokuérava Ñane Apytu’ũme Ha Imomba’ete Tekovekuaápe Guarã
Mariela Szirko rupive
Electroneurobiología (Tajurekokuaa Aratirindy pegua)
Aveí akã’i moherakuahára Helmut Wautischer-pe (oñemoherakuátava: The MIT Press, Boston, MA, 2005), Ontology of Consciousness: A Modern Synthesis Copyright © 2002 Mariela Szirko. Maymavaite ikatu oike ko tembiapo kóvape; ikatu avei ojekuaauka opa ñe’ẽmosarambiha rupive, noñemokechẽíma guive ko marandu ha mamógui ou; oñemombe’úvarã avei mamópa oĩ pe ijypy.
Parehára: Postmaster [-=at--] neurobiol.cyt.edu.ar
MBYKYHÁPE GUARANÍME
Ñane apytu’ũ niko omba’apo haguã, ojapo avei oimeraẽva mba’e hetéva ojapó haicha. Oimeraẽva mba’e hetéva ambuéicha, avei ñane apytu’ũ oguereko ijapytépe heta vore chu’imimi hérava tetemirĩete. Ha’ekuérava oĩ oikóva ojere tapiaite umi mba’era’ỹi michĩetevéva hérava tuminguaave’ỹ pa’ũ rupi térã hyepypekuéra, ha ova’ova hendágui haimete ku tesape ipya’e haicha. Oĩ ramo máva oñemohendáva peteĩ mba’e oku’e pya’etéva, ári, upé guive oikuaase mba’épa ojehu ijerére, péicha ojehu ichupe: umi mba’e oĩva okápe pa’ũpa’ũngue oñeha’ã ñaimo’ãiténte ára ha pa’ũnandi ojepysóva ysýcha. Mombyrykue, tuichakue ha hi’arekué niko iñambuepa ñandéve jahovamombe ú ramo. Ko’ã mba’e ojekupytypa pe máva omañahatãva hína hesekuéra ñemongu’é rehe, kóva he’ise, pe jesarekohára javeve. Upévare umi ñemongu’e ipya’e porãva, ikatu haguãichava ohechauka upe temimbopo upéva, héra joguerahaviárava, ha ohovamombe’u pe mba’ekuaavete apỹirekokuaa vore, hérava mba’ekuaarã joguerahaviárava. Ñamoĩkuaa techapyrã, umi arapa’ũ ñaimo’ã ipukúva ha umi pa’ũnandí katu ñaimo’ã imbykýva. Ko temimbopo kóva ojehu avei umi mba’e apytépe, ha ikatu jahecha peteĩ ita ryepýpe, térã yvyra pehẽngue peteĩ ryepýpe. Ñane apytu’ũ apytekuápe ojehu avei upeichaite. Ko’ã ñemongu’e hyepypegua ojapópa nañói temimbopo umi oikovéva ryepýpe. Omoheñóipa temimo’ã peichaguánte téra amoichaguánte. Ñeporandu tuichavéva niko mba’éichapa ko ñemongu’e kóva omoheñói ramo umi temimbopo vorengarekokuaápe guarã, ha mba’éichapa upéva oñembojuaju ñane apy’ã rekóre; jaikuaáma niko ko ñemoarandu kóva ohupyty hague temimbopo iporãporãva.
Sa’ary XVIII mbyté guive, Virreinato Río de la Plata-pe, pe tajurekokuaa omoheñóiva’ekue pe tajurekokuaa aratirindy pegua. Kóva ojapo haguã hikuái, oikuaaha’ã raẽ umi pira oguerekóva aratirindy, ha oikóva umi Ysyryguasu Pilcomayo, Parana ha Yparaguay-pe. Ko tembiapo kóva niko oipe’a tape porãite ojejuhu haguã heta temimbopo ha’evéva upevarã. Oñemoinge rire ipa’ũme heta tembiapo ymaveguare, ojapóma hĩna mbohapypa ary rasa upe marani upéva oguerojera hague peteĩ jehecha mba’ekuaarãva ñane apy’ã ha apytu’ũ rehegua; ojekuaasé niko mba’épa oiko ñane apy’ã ha apytu’ũme jajujeývo pe py’amanógui, manovýgui, jekepukuro ýpegui, andu’ỹ paitégui téra jeke jepiguágui.
Ko jehecha kóva niko ohechaukaitévoi ñandéve pe ñasẽvo ñande jehegui ha jaha mombyryete, ñanderesaraípaha opa mba’e oĩva ñande jeréregui ha’etehánte avei jakéva ha nañañangarekovéi mba’evére. Ko ñemongu’epa kóva niko ogueru ondive heta ñemoambue ñane vorengarekokuaápe guarã, ha ojehu omỹimbágui umi tetechu’iete ñane apytu’ũ megua; ñane apytu’ũ niko oguereko avei aratirindy. Umi apỹirekokuaahára niko omomba’ete avei ko ñemyesakã kóva.
Ko’ã kuaaha’a ha jejuhú niko oñemopyenda heta poromonguera oikóva’ekue ári, ha upévare oñembo’e jejopý va’ekue Aranduópe hetaite ary pukukue ko Argentina-me; ko’ãga aénte niko umi mba’ekuaavetehára tetã ambue rupigua omboaje avei chupe. Ko’ã jejuhu ha ipuru ñepohanorã oipytyvõite avei umi tajurekokuaahápe, ãngarekokuaahápe ha opa umi oporombo’eva arandurã rehe aveípe, oikóva omba’apoite ñane apy’ã ha apytu’ũ rehe; avei umi mba’ekuaavetehára, oikóna oikuaaha’ã heta mba’e porã, ikatúta ojuhu ha omboaje heta mba’ekuaatenonde oĩva ipypekuéra, ha oipuru hembiaporã rehe.
HAIPY OIMBA’VA
Javykyháva Jeheka haguã Tajurekokuaa Aratirindy peguápe
ha Kuatiahaipyre
Tajurekokuaa Aratirindy pegua ISSN: 0328-0446
Yvotyrokái
thumb|250px|Yvotyrokái Yvotyrokái yvoty ha ka'avo renda ombojeguáva óga korapy.
Yvotyrope
thumb|250px|Yvotyrope Yvotyrope yvoty pehẽ isa’ýva ha hy’kuãva oikéva ojokuápe.
Irundy
Irundy
1,2,3,4,5,6,7,8,9,10
Mokõi
thumb|right|250px|Mokõi Mokõi
1,2,3,4,5,6,7,8,9,10
Mbohapy
1,2,3,4,5,6,7,8,9,10
Ricardo Migliorisi
Ricardo Migliorisi ha’e pintor, vestuario ha escenografía apoha ha avei arquitecto paraguaigua. Ojejechakuaa hembiapokuéra Paraguái ha ambue tetãme avei. Ohechauka hembiapo heta tetã Amérika ha Europa-pe.
Imitã ha imitãrusu aja
Ojapo imbo’esryry Primario ha Secundario mbo’ehao Dante Alighieri –pe ha amo gotyove mbo’ehao San José Paraguaýpe.
Michĩete guive ohetera’ã chupe mba’e porã ha arte, ha mbeguekatúpe hi’aju ohóvo ko tapicha ángape ko’ã mba’e. Ohechauka ñepyrũ katupyry arte-pe oguereko rupi papoapy ary. Imitãramo gueteri oñemoarandu Artes Plásticas Taller de Cira Moscarda-pe. Kóva ombyatými mitãrusu ha’evéva ikatuva’erã upépe oguerojera iñapytu’ũ roky, ohechaukáva arandu upe mboyve ndojekuaáiva gueteri. Opa mba’e ohasava’ekue pe Taller-pe ome’ẽ Ricardo-pe mbarete heñói hag̃ua ipype teko sã’ỹ ohechaukáva opavave hembiapópe.
Avei oñemoarandu grabado maestro Livio Abramo ndive. Ág̃a katu ja’ekuaa hese iñaranduha ijeheguieténte.
Amo gotyove oñemarandu Arquitectura Universidad Nacional Asunción. (Paraguái)pe.
Oñembokatupyrývo ohóvo, heta arandu ohupyty hembiapo rupi heta tetã g̃latinoamericana-yguápe ojapo haguépe diseño ha vestuario ñoha’angarã ha avei escenografía.
Ñepyrũrã oiporu ta’anga ha sa’y hembiapokuéra, upéi katu omoinge ohóvo avei opa mba’e hembiapópe.
Hapykuere
Ricardo Migliorisi osẽ tapichakuéra omba’apóva arte rehe apytépe pa’ary 60 mbyte rupi, upérõ guare tuicha tekotevẽ oĩ opa mba’e oñembopyahu ha oipe’ávo hokẽ, oĩ rupi heta mba’e pyahu ha tekotevẽ ñembopyahu py’ae Modernismo-pe iñasãi ha oike mbaretéva América ha Europa-pe.
Hetaiterei jey Ricardo Migliorisi ohechauka hembiapokuéra.
Avei atyháicha ambue arte rehe omba’apóva ha ijaveguáva ndive omyasãi hembiapo ojehecha hag̃ua hetã ha ambue tetãme..
Jehepyme’ẽ ha jehechakuaa
Hembiapo pukuekue javeve ohupyty heta jehepyme’ẽ.
Museo ha Colección rehegua
Hembiapokue arte rehegua oguata hetaiterei koty tembiapo jehechaukaha. Umíva apyte oĩ:
Estilo oiporúva
Estilo tee orekóva ojehechaukuaa heta tape oiporúva ohechauka hag̃ua oñandúva; cuadro, montaje, audiovisuales rehegua tembiapo hamba’e oĩ hembiapokuépe. Avatee ojehecháva hembiapokuépe rehe oje’e ha’eteha na’añetéiva, ikatu ohechauka tapicha tavakuéra Latinoamérica-ygua, mymba ha mombe’uguasu clásico-pe, upéichante avei avatee ópera, circo ha cabaret, televisión ha crónicas sociales rehegua, opavavete itavyrainunga.
Migliorisi rembiapokue ha’ete ku ohechauka hechaukapáva oikóva, ombojoaju hembiapkue ñoha’anga ojejapoha rehe. Ijavateekuéra apytépe ojehechakuaa tovara’anga ha lampíũ rendy. Sa’y jeporu omopeteĩ hembiapokuéra, ojejuhu pypekuéra contraste, transparencia ha ombohete háicha omoañete umi tembiporu tujuguigua. Tuichaicha ojekuaa ta’anga yeso-guigua, ka’aguy mymba rague, itakytatĩ ha ita ha jatyta pireju.
Ilándia
Ilándia (Ilandiañe'ẽme: Ísland) ha'e niko peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Európa pehẽngue yvate kuarahyreikeguápe, ijyvy apekue niko peteĩ ypa'ũ ojehero avei Ilándia ha heta ypa'ũmi ambuéva ijerére paraguasu Atlántiko-pe, Európa ha Gyroẽlándia mbytépe. Ko tetã itavusu niko Reikiavik. Umíva oiko ko tetãme hína amo 350 000 tapicha ha ijyvy apekue 103 000 km². Ko tetã ojejuhu Mbyte Atlántiko rysýi ári (peteĩ yvytyrysýi yguasu guýpe omboja'óva yvyrusu rupa), ha upéicha ojehecha ijyvy apekue yvyrata opaichagua. Ilándia pehẽngue mbyteguápe oĩ peteĩ ñu yvate ojehechahápe tave'ỹ, yvytykuéra, ro'yrupakuéra ha ysyrykuéra oisyrýva umi tetã pehẽngue yvýiva rupi yguasu peve.
Ricardo Migliorisi
Hogaygua
Hogayguakuéra italiano ñemoñare ha oiko Paraguaýpe. Peteĩ iteindýra: María Cristina Migliorisi de Galiano.
Ilándia
Ilándia retãyguakuéra ypykue peteĩha niko avano'õ rekoha ojejapo kuri ary 874-pe, omombe'uháicha ku aranduka ymaguare héra Landnámabók «Tekoha kuatiañe'ẽ», omombe'u peteĩ Noruéga retãygua, karai guasu Ingólfur Arnarson oho oikove ko ypa'ũme ha ojapo peteĩ tekoha. Oĩ akue karai ymaguare tetã ambuévagui oho yga guasúre ha opytami Ilándiape, hákatu umíva ndopytái oikove hag̃ua upépe, techapyrã oĩ karai vikíngo héra Naddoddr ha oúva ypa'ũnguéra Feroe pegua, ha'e ikatu niko upe peteĩha oguahẽ kuri ko ypa'ũme. Ohasa jave heta ary, oguahẽ tetãnguéra yvateguigua retãygua aty ha Ekósia ypykuekuéra. Saro'y XX peve, Ilandaguakuéra oñemitỹ ha opirakutu omomba'apo hag̃ua hekoha, ha ary 1262 guive 1944 peve oĩ Noruéga mburuvi poguýpe ha upéi Ndinamáka poguýpe. Saro'y XX-pe oñemosãso ha pya'eite okakuaa ha opu'ã.
Ko'ãga ha'e niko tetã ikakuaaitéva, ndojeruréi umi omoñemusévape heta pirapire hetã mba'éicha ha upéicha oiko chugui tetã iñemu rembiapo sãso'ỹ, atyvete heta tetãguágui oñe'ẽ iporãiteha mba'éichapa Ilándia oñangareko hetãygua tekoiterapére, ome'ẽkuaágui tesãi ñeñangareko ha tekombo'e hepyme'ẽ'ỹva. Oiko kuri chugui peteĩ umi tetã mba'ehetaitévagui, ary 2009 fue clasificado por la ONU ohechakuaa ko tetã ha'eha niko upe 9ha iporãve ojeikove hag̃ua, yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaha rupive, ha tetã peteĩha ipy'aguapýva ojeikove hag̃ua.
Sánskrito
Sánskrito (संस्कृतम् saṃskṛtam) ha'e peteĩ Indoeuropa ñe'ẽ, ha'e India-guakuéra ñe'ẽ ymaguare ha, péicha rupi, ndoguerekói ñe'ẽharakuéra teéva, jepe ñe'ẽ rehegua jepapa ojejapova'ekue ary 1991-pe ohupyty 49.736 ñe'ẽharakuérarupi tetãvore Uttar Pradesh-pe. Opáichante, hetaiterei Índia-guakuéra oikuaa ha oiporu sánskrito ñe'ẽ ikatéva, ojeiporúva gueteri ñe'ẽporãhaipyrépe.
Tupã jeroviapýpe, sánskrito ha'e ñe'ẽ ojeiporúva ñembo'ehápe hinduísmo, vudísmo, sijismo ha jainismo-me. Yma raka'e, sánskrito jeiporu Índia ha Asia ñemby-kuarahyresẽme ikatu ñambojoja latinañe'ẽ ha gyresiañe'ẽ rehe Europa-pe. Sánskrito ou peteĩ ñe'ẽporãhaipyre hendapýmava ñe'ẽ índika ymaguarégui ha oipytyvõ mbarete haguépe ikatupyrýva ñe'ẽtekuaápe Pánini (saryty V térã IV a.C). Opáichagua ñe'ẽnguéra índika ypykue ymaguaréva, ojeheróva prákrita, ko'ãvagui ou ñe'ẽnguéra índika ko'agãgua hindi ñe'ẽ, nepali ñe'ẽ, asames, marati, konkani, urdu ñe'ẽ, vengali ñe'ẽ, ha ambuevéicha.
Sánskrito ha'e peteĩva Indoeuropa ñe'ẽ apytépe oñembokuatiáva hetave ha oipytyvõvéva okakuaa haguã ñe'ẽrekokuaa indoeuropéa saryty XIX guive.
Sánskrito haipyrã
Ára ha tembiasa pukukue aja, ñe'ẽnguéra ypykue Índia-gua (taha'e índika térã dravídika) omoheñóiva'ekue peteĩ ñe'ẽporãhaipyre imba'e teéva, ojapova'ekue ojeporekávo katuete ñe'ẽnguéra ymaguarére, taha'e ñe'ẽrekokuaápe (ñe'ẽndy, ñe'ẽ reko) ha achegety ojehai haguã (vrahmi térã devanágari) ha avei ombohape haguã haipy ñe'ẽporãhaipyrépe. Sánskrito heraguasu rupive, ha'e peteĩva ñe'ẽ ojehechakuaáva Tekome'ẽrusu Índia-guápe.
FIFA
thumb|FIFA ha'anga'i tee. FIFA, héra tee hína Tetãita Joaty Vakapipopógui (Hyãsiañe'ẽme: Fédération Internationale de Football Association), ha'e upe joaty guasu vakapipopo omohendáva ha ojapóva upe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ. Oñepyrũ akue ára 21 jasypo ary 1904-pe ha ijatyha róga oĩ Suísa retãme, Zúrich távape.
Yvy (yvóra)
thumbnail|Yvy Yvy (mba'ehero: ; ojeikuaáva avei téra arapy rupi, elinikañe’ẽme: Γαῖα Gaia, térã lasioñe’ẽme: Tellus, Terra), péva niko ha’e yvóra mbohapyha Kuarahy guive ojeréva hese hi’arévo peteĩ ary. Ha’e avei yvóra hypy’ũvéva Kuarahy Ypykatúpe ha peteĩvéva ojeikuaáva ipype oĩha tekove. Ymaguare arandu ojuhu va'ekue mokõichagua tete ojehecháva yvága guasúpe: mbyjakuéra, ñaimo'ãva oĩha peteĩ tendápente, ha yvorakuéra. Ojere avei kuarahy rehe, Mekúrio, Mbyja Ko'ẽ, Mbyja Pytã, Húpiter, Satúyno, Uráno ha Netúno. Ymave oikeva'ekue ko atýpe Plutõ, ha ág̃a katu ojehechakuaa ndaha'eiha peteĩ yvóra (planeta). Oikove hekópe umi ñamboheróva'ekue tenondeve.
Téra
Héra ou ypy-tupi-guarani (proto-tupí-guaraní) ñe’ẽ *ɨpʷɨ. Upéi oiko chugui avañe’ẽ yvy, tupinamba yby, ayvu ywy, munduruku ipi ha heta ambue. Ha yvy-gui osẽ heta ambue ñe’ẽ, ha’éva yvytu, yvy’a, yvypóra, yvyty, yvytĩ ha hetave.
Po
Po
1,2,3,4,5,6,7,8,9,10
Mbaraka
thumb|180px|Mbaraka Mbaraka, hina peteĩ mba'e ñambopu hag̃ua isãva rehegua, oñembopyaha peteĩ yvyra ryru ha peteĩ ygue, kóva ári oĩ pe taipurỹi térã tetyrõha ―orekóva peteĩ kua ipu hováiva pe juru mbytére, ha poteĩ sã. Pe taipurỹi ári oike mba'e tyrõnguéra ohejáva ñe'ẽ pukuéra. Ko tembipu réra karaiñe'ẽme hína guitarra clásica térã guitarra acústica.
Ñorairõ Guasu Mokõiha
Ñorairõ Guasu Mokõiha ha'e akue peteĩ ñorairõ oikóva akue hetaite tetãme yvýpe, oñepyrũ va'ekue kuri ary 1939-pe ha opa ary 1945-pe. Kóvape oñorairõ haimete opa tetã yvy jerekuégui ―avei oñorairõmbaite umi tetã mbaretéva― oñembyaty mokõi atýre oñembohováiva: Umi Ñorairõ Guasu Mokõiha Oñoirũva ha umi tetã mbaretete mbyteguágui. Kóva ha'e pe ñorairõ tuichavéva oikóva yvypóra rembiasakuépe, ko ñorairõme umi tetãnguéra omongu'e va'erã 100 sua ñorairõhára ha oiko «ñorairõ guasu» reko, he'iséva umi tetã oñorairõva oipurupaite ñorairõ ñeha'ãme iviru remimono'õ, imboka atykuéra ha hembirekokuaa rembiapo, upéicha noñembojoavyvéima viru remimono'õ tetãyguápe guarã ha ñorairõme guarã. Ko ñorairõ herakuãite avei heta tetãygua omanógui (techapyrãme, Holocausto, ojeity mboka okapúva táva guasu ári, Hirochíma ha Nagasáki ojekapupa mboka guasúre átomo rendyry oipurúva), Ñorairõ Guasu Mokõiha ha'e upe ñorairõ oporojukavéva, ndaipóri ñorairõ ambuéva ivaivéva kóvagui, amo 50 térã 100 tekove omano, ha'e va'ekue 2,5% yvy rekovekuéra retakuégui.
Mbaraka
Kóva hína mba'e ñambopuhag̃ua ojeipuruvéva blues, rock, heavy metal ha flamenco rehe, ojeipuru avei umi opurahéivape. Avei ojeipuru tángo, ranchera kuéra, ha grupera kuéra, ha heta tetã tavarandúre.
Támil ñe'ẽ
Tamil térã támil ([தமிழ் támiḻ) ha'e peteĩva ñe'ẽ dravídika rehegua ko'agãiterupi iñasãivéva oparupiete, telugu ñe'ẽ ndive, kanares ha malavar ñe'ẽ.
Mbaraka
Mbaraka ko'ãgagua niko ou umi tembipu isãva ymaguareite ojeipuru va'ekue umi sumério, akádio ha asírio apytépe ary 2.500 Kirito mboyve rire. Upe guive hetaite oñemoambue ijysaja ha isã retakue.
Ñembosaraipavẽ kora kuéra
Ñembosaraipavẽ kora kuéra ha'e mba'e ohechaukáva umi ñembosaraipavẽ. Ojehechaukáva po kora oñeñomoĩva hi'ári ha isa'y hovy, hũ, pytã, sa'yju ha hovyũ.