cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Delfín Chamorro
Vocación
Andrés Bello remimbo’ekue, omoporãve kuri heta hendáicha umi lección ojapo va’ekue le Venezuela-gua arandu.
Umi mbo’eharakuéra arandu apytépe gramática-pe oñembokatupyry va’ekue, ikatu avei ñamoĩ Inocencio Lezcano, ombojoapy va’ekue embiapo porãita.
Pe mo'ehára
Mbo’ehára Chamorro oguereko kuri po’a oikove haguére ha’e jave umi tapicha aranduete haikuéra rehegua gua’íva avei ha’éicha. Ko’ãva apytépe oĩ iñangirũnguéra Ramón Indalecio Cardozo, Simeón Carísimo, Atanasio Riera, Nicolás E. Sardi, Carlos Ventura De Permi ha Virgilio Barrios ojapytepekuéra, tapichakuéra oheja va’ekue herakuéra heta mba’e porã techapyrã ko táva aranduetépe.
Cardozo katu ohavi voi: Chamorro ha’e mbo’ehára, omo’ambue va’ekue heta mba’e. Oporombo’e hemiechaukarã rupive ha imbo’epýpe omo’ambue upe upe gramática lógica oñembo’eháichami itujámava ipyahuvévare hérava racional ha lógico. Oñemohatã kuri pe ha’e ohechahaguéichad, ha’ete voi ojapo va’ekue, oñembohérava “Método Chamorro”.
Delfín Chamorro ete voi omombe’u: “Ko gramática ñamindu’u ha’ehína mba’éichapa jahesa’ỹijo pe ñe’ẽ rehegua ha ñaipehe’ã umi razonamiento oñembohérava oraciones, ha ko’ãva katu umi imiembrokuéra constitutivo, oguãhẽmeve hasyete’ỹvape. Ijetu’uete rupi jepy’amongetakuéra, jaipyhy va’erã iñepyrurãme umi techaukarã ndahasyetéiva raẽ ha ñamombe’u umi oĩva ha maerãpa oñemoĩ upépe”.
Oipy’araãite avei ichupe tembiapo periodismo rehegua. 1902-pe, mbo’ehára Ramón I. Cardozo ndive omoañete táva Villarrica-pe pe kuatiahai “El Libre”, omombe’uhápe leccionkuéra gramática rehegua. 1903-pe, omoañete ambue periódico hérava “El Guairá” sa’imínte osẽ va’ekue.
Hi’arapahaapotávo
Karai Tendota Manuel Gondra, oikuaa pype karai mbo’ehára gua’ípa mba’eichaguápa, herakuãporãva oparupiete omoĩ chupe mbo’ehára Colegio Nacional Paraguaypeguápe. Oñemoĩ avei uperire Mbo’ehára honorífico ramo ha oñeme’ẽ ichupe peteĩ jubilación ha’e omeresetéva.
Omyakã va’ékue Paraguáiguakuéra ojejokuái va’ekue upe Segundo Congreso de la Internacional del Magisterio Americano, oiko va’ekue Montevideo-pe, 1930 ramo.
Ohejava’ekue ha iñemano
Carlos Zubizarreta omboguapy upévare: “Yma guare imbo’eharakue José Patricio Guggiari, Tendota guasu upérõ guare ohepyme’ẽmba hetekue ñeñotũkuére. Delfín Chamorro jehaikuéra mbo’epyrãva araka’eve noñemosarambíriva kuatiahai arandúpe Umi haiha anambusu ha’e ohaihaguépe hekombo’erã, heta tapicha ohupytymi va’ekue, oñehundipaite va’ekue ha’e omanómarõ”.
Empire State Building
Óga tuicha Empire State (ingyaterrañe'ẽme: Empire State Building) ha'e peteĩ óga yvateite oĩva Tape 5ha ha West 34th Street-pe, táva Nueva York-pe, Tetã peteĩ reko Amérikagua-pe. Héra ou tetãvore Nueva York ojembohero. Óga yvateve opa yvóra 40 ary aja, ojejogapopa ary 1931 guive ary 1972 peve, ojejogapopa pe óga yvateite World Trade Center. Ojeitypa rire vaihápe ñorairõme ára 11 jasyporundýpe 2001-pe umi Torres Gemelas, ku óga yvateite Empire State táva Nueva York hóga yvatevéva jey, ha upei ohasa hese pe One World Trade Center ára 30 jasyrundy ary 2012-jave, ha Empire State yvateve mokõiha.
Mandi'o
thumb|250px|Mandi'o thumb|250px Mandi'o (poytugañe'ẽ,, ), ha'e hína peteĩ ka'avo oñeñotýva ambue tetãme ijyvy akúva guive. Pe hapo oiméva yvyguýpe ojeiporu tembi'úicha, ombotýra haguã opaichagua so'o mbichy. Mandi'o rapógui avei ikatu oñeguenohẽ aramirõ ojeiporu haguã heta mba'épe.
Ñemyesakã
Mandi'o ha'e hína tuicha mba'e porã opa rupi, ha ñanemongaru porãva. Heta oime omboheróva chupe: "base de la vida tropical", ha'e haguére tuicha mba'e porã, umi ka'aguýpe guarã oikóvape. Ojehayhu eterei ningo, ndaijetu'ui haguére oñeñoty, oreko haguére heta mba'e porã ñande rekovépe guarã ha ikatu haguére oñeñoty opa ambue tetãme. Ikatu hína péicha avei ñañoty opaichaguaite yvy oimévaichagua.
Oje'e hese ojeikuaaha ymaiteve guive, amoite 4000 ary rupi ha ha'eha Amérika-pe.
Ambue mba'e oje'éva mandi'o ñeñotýre ha'e ouha ymaite majakuéra umívagui, 1400 ary rupi, Joya de Cerén, El Salvador pe.​ Peichaite, ramoite jeheka hápe umi majakuéra rembi'úpe, ha'eha peteĩ tuicha mba'e chupekuérape guarã.
Ivaíva
Mandi'o kuéra avei oguereko hína —sa'i sa'i jepérõ— ikatu ñanemomba'asy vai'imíva, hérava linamarina ha lotaustralina. Ko'ãva ndive oime avei glucósidos cianogénicos, ha oikóva chugui kuéra ácido prúsico (cianuro de hidrógeno), pe enzima linamarasa rupive. Ko'ãva oime hína pe mandi'o rapoitépe rehe.
Yvóra
thumb|320px|Yvóra ha amo mombyry mbyja omimbíva. Yvóra (karaiñe'ẽ: planeta) ha'e peteĩ yvága mba'e mbyjáre ojeréva, ikatúva ha'e itaguigua térã pytundyrýgui. Oĩ opáichagua yvorakuéra ñande arapy tuichakuépe ha imba'eapỹime.
Ojeikuaa ikatuha oĩ ñande mbyjaraitýpe 50.000.000.000 (popa su sua) ko'ãichagua yvága mba'e ha hetaiterei jey pe'ãva apytégui ikatúne oguereko pype mba'e hekovéva.
Uruguái
Uruguái, héra tee Tavakuairetã Kuarahyresẽygua Uruguái , ha'e niko peteĩ tetã hekosãsóva Ñembyamérika pegua, oĩva ñemby kuarahyresẽ ngotyo ku yvyrusúpe.
Ijerére ojejuhu yvate gotyo tetã Pindorama ha kuarahyreike gotyo ku tetã Argentina. Kuarahyresẽ ngotyo oreko hembe'y paraguasu Atlántiko rehe ha ñemby Río de la Plata rehe. Ijapekue hína 176 215 km², apekue rupive Uruguái hína pe tetã michĩve mokõiha, tetã Surinam rire. Ary 2011 jave, umi Uruguái retãygua hína 3,29 sua tapicha, upévare iñemoiha 10ha umi tetãnguéra Ñembyamérika pegua, umi tetãygua hetakuére.
Uruguái niko peteĩ tavakuairetã mburuvicharapépe oñemboja'óva 19 tetãvore ha 89 táva. Itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype ha'e hína Montevideo, orekóva 1,3 sua tekovekuéra ipype, ha umi táva ojeréva Montevideo ndive ojeipapa 1,7 sua tapichakuéra, ha'éva 53% opaite Uruguái retãygua. Uruguái oipytyvõ akue omoñepyrũ hag̃ua upe Tetãnguéra Joaju aty, Mercosur, OEA, upe UNASUR ha G77 avei.
Apekue ko'ãgagua Uruguái retã pegua ojeikuaa va'ekue Banda Oriental réra rupive —orekóva ipype avei pehẽnguemi upe tetãvore Pindoráma pegua Rio Grande do Sul ko'ãgagua—. Oñembohérava upéicha ijapekue oĩva kuarahyresẽ ngotyo ysyry Uruguay pegua ha ha'e va'ekue upe yvy ikuarahyresẽvéva Río de la Plata Virreirenda pegua. Ára 27 jasypoapy ary 1828 pegua ojejapo jekupytyha omoñepyrũ tetã hekosãsóva.
Uruguái ha'eha upe tetã orekovéva tapicha ohaikuaáva ha omoñe'ẽkuaáva ipype opaite Amérika Latína-pe, ONU he'iháicha.
Héra ypy
Tavetã España ojajo aja ikolónia Amérikape oñembohéra akue Uruguái Banda Oriental-háicha ha, umi arykuéra peteĩha tekosãso ñorairõ jave, oñembohéra Uruguái upe Provincia Oriental-háicha.
Poytuga ha Pindoráma oñemomba'e aja Uruguái apekue (1816-1828) oñembohéra chupe Provincia Cisplatina. Ojejapóva Uruguái iLéi guasu peteĩha ary 1830-pe, oñemoĩ ko ysyry Uruguái réra tetã pyahúpe, upévare oñembohéra chupe Estado Oriental del Uruguay karaiñe'ẽme. Ha ipahápe Uruguái Léi guasu ary 1918 pegua, oñemoĩ ko téra tee ko'ãgagua.
Ára ohasa jave, ko tetã ojeikuaa Uruguái mante, ñe'ẽ oúva avañe'ẽ pegua, ha orekóva heta he'iseha:
Uruguái táva
Uruguái retã oreko 89 táva, 25 orekovéva 20 000 tapichakuéra ary 2011 jave.
Ásia
Asia ha'e upe yvyrusu tuichavéva ha oguerekovéva tapicha kuéra ipype opaite Yvóra pegua, tuichakue yvýre ha'e 44 sua km², oguereko hendápe 8,70 % opaite Yvy apekuégui, Asia ipype oikove 4 140 000 000 tapicha kuéra, oguereko ipype 61% opaita yvypóragui. Opyta yvate kuarahyresẽ Yvy pehẽnguére, upe paraguasu Ártiko, yvate gotyo ojejuhúva, upe paraguasu Índiko, ñemby gotyo ojejuhúva. Ijerére ojejuhu, kuarahyreike gotyo, umi yvyty Urales, ha kuarahyresẽ gotyo, upe paraguasu Py'aguapy.
Oñemohendávo hekopete umi yvyrusu, Ásia ha Európa imohechaukapy napeteĩri hekoteére ha hembiasakuére. Yvýre jehechakuaa, ojekuaa umíva mokõi yvyrusu ha'e hína peteĩnte, hérava Eurásia. Áfrika iñembojoajupy Eurásia ndive avei, upe ypo'i Suez rupive, upévare ikatu ojekuaa umíva mbohapy yvyrusu Európa, Ásia ha Áfrika ipeteĩva, yvyrusu guasu, hérava Eurafrásia.
Umi mba'e omboja'óva Ásia ha Európa ha'e umi yvyty Urales, pe ysyry Ural, pe para Káspio, pe yvytyrysýi Káukaso, pe para Hũ ha umi ypo'i Bósforo ha Dardanelos.
Asia ñe'ẽnguéra
Ásiape oñeñe'ẽ amo 2000 ñe'ẽ rupi, oñemohendáva heta ñe'ẽmbo'e atýpe, oĩ ojejuhúva Asiagua yvyrusúpente ambue ombojoaju aja upe yvyguasu oĩva arapýpe ndive. Oñemohenda rire ñe'ẽnguéra ikatúva atýpe, oĩ heta ambue ikatu'ỹva ojejuhu ijoguaha, techapyrãrõ hapõñe'ẽ, koreañe'ẽ, aínu térã guíliai ñe'ẽ.
Papapy ñe'ẽ ha oñe'ẽvare, Asiagua yvyrusu heko joavyvéva. Jajuhu ñe'ẽ oñe'ẽva pahaguére, oĩmimíva Sivériape, ha ñe'ẽ oñeñe'ẽvéva arapýpere chinañe'ẽ térã hindi. Jajesapysova'erã po ñe'ẽ oñeñe'ẽvéva arapýpere, mbohapy – chíno, hindi ha vengali ñe'ẽ – Asiagua.
Tetãnguéra ha ambuéva
Iñemohendáva ONU rembiapo yvy ñemohendáre.
Mandu'a
Mandu'a térã akãngatu niko apytu'ũ rembiapo, mba'e oĩva ñane akãme ojeikuaáva yma guive. Upéicha ñañongatu marandu ñane apytu'ũme.
Rio de Janeiro
Rio de Janeiro ha'e peteĩ táva Vrasilpe. Ha´eva tavusu tetãvore Rio de Janeiro. Ko távape oĩ 6 323 037 ava (ary 2010). Upepe ojejapota mundial de futbol ary 2014 jave.
Índia
Índia ―héra tee hína Tavakuairetã Índia (hindi ñe'ẽme, भारत गणराज्य, Bhārat Gaṇarājyala; ingleñe'ẽme, Republic of India)― ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Ásia ipehẽngue ñembyguápe. Ko tetãme oikove amo 1380 sua tapicha, upéicha ko tetã niko upe mokõiha orekovéva tapichakuéra ipype opa Yvýgui. Índia ijyvy apekue niko 3.287.263 km², upéicha ha'e tetã tuichavéva pokõiha. Ijerére ojejuhu ñemby gotyo paraguasu Índiko, kuarahyreike gotyo upe para Árave ha kuarahyresẽ ngotyo Vengála parapyte ojejuhu, ko tetã y rembe'y ohupyty amo 7.517 kilómetro.
Índia jerére ojejuhu yvýre kuarahyreike gotyo tetã Pakitã, yvate gotyo Chína Tetarã Retã, Nepal ha Vutã ojejuhu ha kuarahyresẽ ngotyo oĩ Vangalande ha Miama. Upéicha avei, Índia ykére oĩ yguasúre ypa'ũ Seilãu, Mayndíva ha Indonésia. Índia itavusu niko táva Ndéli Pyahu ha itáva orekovéva tapichakuéra hína Mumbái.
Ko yvýpe ojehecha Índo avano'õ ñepyrũ (tekovekuéra oiko va'ekue 3300 Kirito mboyve guive 1300 Kirito rire peve ysyry Índo jerekuévo), yvy herakuã hape omoñemurã hetaitégui ymaite guive ha ojehechahápe heta mburuvi guasu oñepyrũ ha oñemyasãi upe guive, ojehechakuaa Índia avano'õ ijypykue opaichagua, hembiasakue ipukuiteha ha itavarandu mba'eguasuiteha. Irundy umi jerovia tuichavévagui opa Yvýgui, Indu jerovia, Vuda rape, Jain Dharma ha Síki jerovia oñepyrũ ko tetãme, upéicha avei oguahẽ upépe jerovia tetãnguéra ambuéva techapyrãme pe masdaiásna, Moise rape, Hesu rape ha islã oiko aja ary 1000 Kirito rire, upéicha omoheñói jerovia ambuéva opaichagua ko tetãme mante ikatu ojejuhu.
Huã Max Boettner
Juan Max Boettner ha’eva’ekue peteĩ herakuãguasúva pohanohára ha compositor musical Paraguaigua.
Infancia y estudios
Heñói táva Paraguaýpe ára 26 jasypo ary 1899 jave. Itúva ha’e Karai Alemania-gua Alfred Boettner ha kuñakarai Francia-gua María Victoria Gautier isy. Imitã’íme omondo chupe hikuái Alemania-pe oñemoarandu haguã, mitã ha mitãrusu mbo’ehaópe. Omohu’ãvo ãva oike oñemoarandu haguã Medicina umi Universidad Jena, Hamburgo ha upéi táva Buenos Aires-pe omohu’ã haguépe iñearandu kóva rehegua ary 1926 jave.
Índia
Índia ha'e hína ko'ãga peteĩ tetã ñembyatypyre ijyvy apekue oñemohendáva 28 tetãvore rupi ha 8 yvy pehẽ Joaty pegua, iñesãmbyhy oñemboguata tavakuairetã amandajerapépe. Ary 1991 guive Índia pya'eite oñemomba'eheta ha oñemoporã porãve, oikógui upépe heta ñemyatyrõ oñemboguata porãverã iviru remimono'õ; ojehecháramo jepe heta apañuái hetãyguakuéra apytépe, hetaitégui umi imboriahuitéve, umi nomoñe'ẽkuaáiva ha ndohaikuaáiva, umi ohasa asýva mba'asy isarambipávare, umi oñemongaru vaíva ha kuñanguéra ndaikatúiva ohupyty tekoiterapekuéra.
Huã Max Boettner
Medicina
Ha’eva’ekue karai ikatupyry añetéva ha imba’eporãva, ko’ã mba’e oipytyvõva’ekue chupe osẽ haguã tenonde gotyo hembiapópe. Oñepyrũ omba’apo imb’ekuaa reheguápe mbo’ehararamo Enfermedades Infecciosas pegua Facultad de Medicina ha avei Hospital Muñiz táva Buenos Aires peguápe.
Índia
Índia avano'õ ko'ãgagua niko ijerovia opaichagua, iñe'ẽ hetaitéva (iléi guasu ohechakuaa 22 ñe'ẽnguéra hákatu ojeikuaa oĩveha) ha ijypy opaichagua, ojehechágui heta tetã ambuéva retãygua oguahẽ akue upépe ymaite guive ha ojopara, ojehechakuaa avei Índia apekue ka'aguy guasu ha yvytyrysýi henyhẽva, upépe oiko mymbakuéra ha guyrakuéra opaichagua, ndaikatúi jajuhu tenda ambuévape.
Huã Max Boettner
Medicina
Ary 1929 jave ou oikóvo Paraguaýpe, omba’aposehápe imba’ekuaápe, ha’éva pe hérava tisiólogo, upéramo guare ko mba’asy hérava tisis ombyapuravaipaiteva’ekue tetãguame oĩ rupi heta contaminación, ha ndaipóri pohã chupe guarã ha sa’iterei oĩ rupi pe mba’e pyahu hérava Rayos X.
Índia
Upéicha avei, Tavakuairetã Índia oĩ umi tetã ipokatúva apytépe orekógui iñorairõha atýpe mbokapu guasu oipurúva átomo mbaretekue. Ojehechakuaa ñehesa'ỹijo rupi Índia apekue rekoha oñembyaiha, Índia ho'a ñemoĩha 140-gui ha oho ñemoĩha 177-pe ary 2016 guive 2018 peve upe Tekoha Ñangarekorã Techaukahápe ojapóva mbo'ehára kuéra ohesa'ỹijóva, mbo'ehaorusu Yale ha Columbia pegua. Tenondeite, ko ñehesa'ỹijo ohechauka yvytu ko tetãme "oñembyaiete".
Héra ypy
Índia rera ou "Índo" ñe'ẽnguégui, upéva niko ou Peysiañe'ẽgui hindu (/jíndu/), sánskrito ñe'ẽgui Sindhu, kóicha ojeherógui ymaite guive upe ysyry Índo. Umi Gyrésia Ymaguare retãygua ojehero umi Índia retãygua ινδοί (/indoí/), he'iséva umíva ysyry Índo pegua. Tekome'ẽrusu (Índia léi guasu) ha ñe'ẽnguéra ambuéva oñeñe'ẽva ko tetãme ohechakuaa avei hetã héra teeha niko Bharat (oje'éva [ˈbʱɑːrʌt̪]).
Huã Max Boettner
Medicina
Ha’e mbo’eháratee Facultad de Medicina Paraguay pegua cátedra Tisiología-pe ary 1941 peve.
Índia
Héra ypy
Ko ñe'ẽngue Bharat niko ou upe mburuvichavete Bharata, karai guasu imombe'uguau ymaguareite Indu tavarandúpe. Hindustán ―ijypýpe niko peteĩ ñe'ẽngue Peysiañe'ẽgui he'iséva ‘indukuéra retã’―, oñembohera Índia retã ipehẽngue yvategua hákatu sapy'apy'a ojeipuru oñembohera opaite tetã.
Huã Max Boettner
Medicina
Oguahẽ ypývvo tetã Paraguáipe, pohanohára Juan Max Boettner oguenohẽ heta hembaipokue Medicina rehegua. Ary 1930 jave oikuaauka pe tratado “Evolución de la Tuberculosis” rehegua; “Estudio de la Columna Vertebral”; “Malformaciones congénitas bronco-pulmonares”; ”Patología respiratoria”; “Manual de Tisiología” ary 1939 jave; “La Silicosis en Paraguay”; “Etimología griega y latina para el uso médico” ary 1945 jave.
Índia
Ñe'ẽnguéra
Hindi ha ingleñe'ẽ ha'e ñe'ẽnguéra tee Índia-pe; hindi ha'e avei ñe'ẽ tetã mba'éva ojeiporúva tetã sãmbyhyhárupi. Tekome'ẽrusu ohechakuaa 22 ñe'ẽnguéra (oñembohérava "ñe'ẽnguéra tekome'ẽrusugua", ñe'ẽ tee ambue ñe'ẽndi (sánskrito ndoikéi ijapytépe) umi 28 tetãvorekuéra oĩva India Tavakuairetã ryepýpe: asames, vengali ñe'ẽ, vodo, dogri, hindi, kanares, kachemiro, konkani, maitili, malavar, meitéi, marati, nepali ñe'ẽ, oriya, urdu, penyabi, sánskrito, santali, sindi, tamil ha telugu.
Huã Max Boettner
Medicina
Ha’e omoñepyrũ ha omotenonde ñepyrũva pe Círculo Paraguayo de Médicos.
Oñepyrũvo ñorairõ Chaco pegua oho ome’ẽ imba’apo ha imba’ekuaa hetãme guarã. Oike pe Sanidad Militar teniente 2º ramo, omba’apo pe Sección Rayos X reheguápe pe Hospital Militar Paraguay peguápe. Oho rire ñorairõhápe oĩkuri Isla Po’ípe, upépe ojupíma teniente 1º-pe. Upéi oike omba’apo 2º Cuerpo de Ejército fortín Camacho pegua, ko’ãga táva Mariscal Estigarribia. Ary 1935 jave ha’éma capitán de Sanidad Comanchaco-pe.
Justo Pastor Benítez he’i ary 1947 jave, ko’ã pohanohára Juan Max ha Ricardo Boettner réra oĩ yvatete umi científico ipyahúva pa’ũme herakuãguasúva imba’apo rupi ha avei oporombo’ekuévo.
Música
Héra oho yvyate gotyo osẽvo hembiapokue, ñymyatyrõ puraheirã rehegua. Ha’e pianista katupyry ha avei compositor ijojaha’ýva, oheja techapyrã mba’e mbopuporã umi hérava música nacional folklórica ha clásica rehegua. Oĩ hetaiterei hembiapokue, oguerekóva pype motivación. Ko’ã tembiapokue apytépe oĩ: ary 1957 jave, “Himno Nacional”; “Danzas Tradicionales del Paraguay” ha “Música y músicos del Paraguay” ha avei peteĩ ha’eva tekombo’e rehegua “Cómo reconocer el estilo y el autor de una obra musical”; “Villancicos para Navidad”; “Suite guaraní”; “Kyjo”; “Canciones infantiles”; “Fantasía esclava”; “Sinfonía en Mi menor”; “El alma del inca”; “Yrendagüe”; “Sinfonía paraguaya”; “Canciones folklóricas paraguayas”.
Omenda kuñakarai Gilda Vierci rehe. Itúva héra Alfred Boettner, ndoguerekói joyke’y.
Mano
Omano táva Paraguaýpe ára 3 jasypokõi ary 1958 jave.
Ordenanza 6117/67 rupive, peteĩ tape tekoha Manorá pegua ogueraha héra. Péva oho tapeguasu Aviadores del Chaco ohoha, yvyate gotyo; oñepyrũ tapeguasu Felipe Molas López guive ha ipuku ñemby gotyo tape Papa Juan XXIII peve.
Ka'asapáva do Sul
Ka'asapáva do Sul (poytugañe'ẽme: Caçapava do Sul) ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Opyta 260 km táva guasu Porto Alegre pegua.
Ko távape oiko 33.700 tapicha (ary 2010 jave).
Jekopytyjoja rembiasakue
Umi jekopytyjoja reko ko'ãgagua, tekuái reko ojokuáiva heta tetãnguéra, oñepyrũ saro'y XIX imbyte mokõime, oñepyrũvo upe jeporavo pavẽ (vóto opavavéva), opávo upe tembiguái reko ha ojejapóvo léiguasu omoañetéva umi yvypóra rekoiterape opa tekovépe.
Atena Ymaguare
Ko ñe'ẽ gyresiañe'ẽ pegua "tavayguarekuái" ("porokuái tetãygua pegua"), umi ñe'ẽ δῆμος pegua ([dḗmos, ikatu he'ise «umi tetãygua») ha ñe'ẽ κράτος pegua (krátos, ikatu he'ise «tekuái»), ojapo umi Atenagua ohechauka hag̃ua mba'éichapa pe táva porokuái omba'apo, umi tavaygua amandaje oiporavo opa mba'e (tavaygua ndaha'éi akue kuñanguéra, umi tembiguái ha pytagua) ha umi mburuvicha ndoiporavói ambue tavaicha térã ambue tetãicha. Hákatu opa nunga umi Atenagua ha'e va'ekue tembiguái kuéra. Upévare, Gyresia jekopytyjoja ojoguamínte jekopytyjoja ko'ãgagua omotenondéva tekosãso ha yvypóra rekoiterape.
Atena jekopytyjoja oiporavo umi tuvicharã oporombuekoviáva po'a rupive ha ojejapo va'ekue heta amandaje guasu oiporavo hag̃ua mba'e ambuéva, amandajépe oĩ opa Atena kuimba'e. Umi karai poravopyre ndoiporavokatuvéima — Atenagua oimo'ã umi karai poravopyre oiporavoramo tetãgua oiporavo rangue omoheñóita peteĩ tetã "en oligarquía" (sa'iverekuáipe). Tavayguarekuái he'ise chupekuéra guarã ojeporavóta joaujúpe. Oĩ va'ekue mbovy mba'e oñangarekóva umi jeporavo, hákatu oĩ avei peteĩ tekorã he'íva ndaikatúiva oñemoañete peteĩ teko me'ẽ pyahu ombohováiva peteĩ teko me'ẽ tuja.
Rróma Ymaguare
Rróma tavakuairetã oñembyái umi mburuvicháre oiporavóva ipehẽngue ojokuái hag̃ua, ha upei umi táva hekosãsóva Itália pegua, Alemaña ha Tetãnguéra Yvýi pegua opyta jekopytyjojápe Ára Mbytegua jave, umi tembiguái ndaha'evéima umiva hetavéva tetãmeos. Mburuvi reko opávo oheñói peteĩ avano'õ mba'ehetáva oikéva jokuaikuaápe.
Saro'y XVI-XVII
Peteĩ umíva Európa tetã jekopytyjojáva pegua ha'e akue Poloña-Lituaña, Tavakuairetã Mokõi Tetãgua, ojejokuáiva "aranduverekuái" rupive (umíva mba'ehetavéva ha aranduvéva ohecha mba'épa ojapóva upe mburuvicha guasu) ha peteĩ amandaje guasu rupive. Ko jekopytyjoja reko hína upe ypykue umi tekuái reko ko'ãgagua pegua, tetã oporokuái peteĩme leiguasúre,  ha tetã ñembyatypyre.
Saroy XVIII-XX
Umi saro'y jave oñembohovái upe aranduverekuái ha tavayguarekuái omoambue mba'éichapa ojehecha akue upe tavayguarekuái Európape. Ojejapo leiguasu ha teko me'ẽ pyahu ohechaukáva mba'épa ikatu ojapo umi mburuvicha ha sãmbyhyhára. Umi ary 1789 ha 1799 jave, upe Ñorairõ Hyãsia jave, osẽ ku Ñe'ẽme'ẽ Yvypóra Rekoiterape pegua ára 26 jasypoapy ary 1789-pe, oñemoañete upe jeporavo pavẽ kuimba'épe guarã ary 1792-pe ha opa tembiguái reko opaite Hyãsia retãvorépe ára 4 jasykõi ary 1794-pe.
Sro'y XIX iñepyrũme ojejuhu umi aty ojokuaikuaáva, omoporã tekove kuéra jeikeha jokuaikuaápe ha omohasy'ỹ ava ñembyaty ohechauka hag̃ua peteĩ temiandu jokuaikuaáre.
Saro'y XX jave ohasa heta tembiasakue omotenonde ha omombarete jekopytyjojá, ha omoĩ chupe tekuái reko tenondeguápe. Ñepyrũrãme, Peteĩha Ñorairõ Guasu rire umi tetã oporokuáiva peteĩme hekosa'ive; ha umíva oporokuái peteĩme ko'ãga oipuru leiguasu ha mba'e ambuéva ombuekoviáva mburuvichápe, ojekuaa avei mboriahukuéra, okarakuéra ha ambuéva ndorekóiva ijyvyrã ikatu oiporavo tetã mburuvicharã ha raperã avei, ojekuaa avei kuñanguéra ikatu oiporavo avei.
Heta tetãnguéra hekosãso ku saro'y jave Afrikape ha Ásiape, ymaguare umi tetãnguéra oiko Európa retãnguéra ipoguýpe. Amérikape ava kupera oñepyrũ oheka hekoiteraperã hembiapópe, oiko porãve hag̃ua, ha omboyke'ỹ hag̃ua avavépe ipiresa'y. Ojejuhu avei heta tetãme opa porokuái milíko ha oñepyrũ peteĩ tekuái jekopytyjojáva.
Mandyju
thumb|250px|Mandyju Mandyju, tovyka pyaha morotĩ, omo'ãva mandyju ra'ýi. Ko ka'avo heñói ñepyrva'ekue Indiape, ko'aga oñeñoty opa hendarupi, oĩhápe yvy aku. Ojejapo chugui inimbo oñembovyvy haguã, avei “tela”, ao ojejapo haguã.
Lorenzo Álvarez Florentín
Karai Lorenzo Álvarez Florentín, ojeheróva el violín romántico de Asunción, heñói San Lorenzo ára jave, 10 jasypoapy ary 1926-pe, táva San Cosme y Damián-pe, ha’éva peteĩ tenda oguerekóva tembiasakue reducciones jesuíticas rupive, tetãvoreItapúa ryepýpe, namombyrýi tavaguasu tetãvore pegua, Encarnación, Paraguáigui.
“Alma y Violín”, “Silbido Nocturno”, “Adelante Albirroja Adelante”, purahéi herakuãvéva ojapova’ekue selección paraguaya de fútbol rérape, heta poemas sinfónicos ha poteĩpa ary mba’apópe ombohory ko karai rekove, haihára, puraheirã apohára, motenondehára ha violín mbopuhára, ha’éva ikatupyry ha iñaranduetereíva ko ã mba’épe. Avei omohuã iñemoarandu momaranduhára rehegua (periodismo) Universidad Nacional de Asunción-pe.
Ituvakuéra ha’e karai Turiano Álvarez ha kuñakarai Ramona Florentín.
Infancia y Juventud
Ituvakuéra ohecha mba’éichapa oho música gotyo Lorenzo, imitã guive, ha’eño oñembokatupyry, poapy ary oguerekóvo violín ombopukuaáma, kóva ha’evoi ojapopyre peteĩ ojapokua añetéva (lutier) chagua. Ko violín oiko hendive upe guive, ko’ãgameve, ombopukuaa hague ohupitýtama 70 ary rupi.
Primeros Pasos
Omoambueva’ekue umi tenda jerokyha ary 1960 rupi guive omoñepyrũvo pe hérava Lorenzo Alvarez y su “Orquesta de Ritmos Internacionales”, ombopyahúvo ipuhymáva ha omyngovia umi polka iporavopyrépe ha avei pytagua purahéipe, ome’ẽva peteĩ akãrapu’ã tuicháva jerokyrã reheguápe tetã tuichakue jave pa ary pukukue rupi.
Peteĩ árape he’i oikotaha chugui músico, ha’e rupi oguahẽ añetéva iñe’ãme, ha oikuaávo ikatupyry añeteha violín ñembopúpe, ha’éva peteĩ instrumento has`yva imbopu, hákatu ha’e ombopukuaava’ekue imitãmi guive.
Oho pateĩ ary oguereko jave tavaguasu tetãvore peguápe, Encarnación, oñepyrũ haguã iñemoarandu añete música rehegua, peteĩ tendápe oĩháme mba’ekuaa ha mboehárakuéra ikatupyrýva ikatútava oguenohã chupe tape potĩ rehe imba’ekuaápe.
Joykeykuéra Molinas ha’ekuri umi omoinge ñepyrũva chupe ko ñemoarandúpe, ha hendivekuéra, oguerekóva peteĩ mba’epuaty imba’ekuérava, oñepyrũ oiko chugui músico, ha péicha oñepyrũ hape ko tembiapópe.
Trayectoria
Hetave pa arýgui oikókuri tenda heñói haguépe.
Ary 1950 jave ova táva Paraguaýpe oñepyrũháme ohechaukase ikatupyry violín mbopúpe, oĩramo mba’epu aty oikotevẽvape guarã, oñemoaranduvévo ohóvo ijyvatevehápe ha mbo’eharakuéra herakuãguasuvéva poguýpe.
Ary 1952 oguahẽvo, ojeikuaa ha herakuãporãma violín mbopuháramo ha oikéma umi tenda oĩháme hapichakuéra músico ikatupyryvéva ha péicha Leonardo Alarcón, “Akói Rohayhu” aojpova’ekue, peteĩ ikatupyry añetéva avei músico ha compositor, ha’éva trompetista pe Banda de Músicos Policía de la Capital pehua, Salvador Déntice remimbo’ekue, ha arýpe omoñepyrũva pe Orquesta Típica, héra ogueraháva, opeipirũ chupe oho haguã hendivekuéra ha pépe Lorenzo Alvarez oguereko ñepyrũ pa’ũ oĩvo umi hapichakuéra músico ikatupyry añetéva ndive.
Nuevos rumbos
Omba’apo rire violín mbopúpe hetaiterei ary jave, oĩháme umi mba’epu aty herakuãguasuvévape ha upéi omotenonde umi mba’epu aty imba’évape, oheja ko tembiapo ary 1970 jave, oñepyrũ hague omohypyhũ añete iñeorandu pavẽ violín ha avei imba’ekuaa armonía ha composición rehegua, opyta Orquesta Sinfónica de la Ciudad de Asunción (OSCA)-pe, oñepyrũypy guive, ary 1957 jave, ohecha peve ko tembiapo, ary 1992 jave.
Más conocimientos
Ha’e pe omomba’eguasuvéva apytépe oĩ pe mba’éichapa ikatupyryvéta ohóvo violín mbopúpe ha avei iñemoarandu teoría ha solfeo-pe, ha Alfredo Kamprad ha’e pe oguerekova’ekue chupe temimbo’eramo Escuela Normal de Música-pe, ha’ehápe ary 1955 jave mbo’eháraguasu violín rehegua, oguerekohápe mención especial, ohechauka haguépe kuaara’ã pahápe peteĩ concierto, oikova’ekue Teatro Municipal-pe.
Upépe ombopu Rapsodia Húngara, Gubert rembiapokue.
Rodolfo Bagnati ndive oñeorandu teoría ha solfeo; armonía katu Juan Carlos Moreno González ndive, ha ypéi ary ohasavévo omohuã imba’ekuaa oñembokatupyrývo composición mbo’eháraguasu Florentín Giménez ndive. Oĩ rire peteĩ ary pukukue pe mba’epu aty omoñepyrũ ha omotenondéva mbo’ehára Leonardo Alarcón ndive, opo yvyate ikarrérape, ohenoirõ guare chupe karai mbo’eharaguasu Florentín Giménez oiko haguã chugui peteĩha violín imba’epu atýpe, upéramo guare, ary 1955 rupi, ha’eva’ekue tuichavéva ha herakuãporãvéva tetãme, omoñepyrũvo ha omotenondévo mba’epu aty “Florentín Giménez y su Típica y Moderna”, oguerekóva parundy tapicha, opavave ha’éva músico katupyry, ãva: Oscar Escobar, Carlos Centurión, Juan Carlos Miranda, Jorge Alonso, ba ambue, oiporavóva tenda iporãvéva tetã Paraguái tuichakue ombopu haguã hikuái.
Sus obras
Hembiapokuépe jahechakuaa: “Alma y Violín”, peteĩ kyre’y oikotevẽva tapicha ikatupyry añetéva violín mbopúpe; “Silbido nocturno”, “Dulce melodía”, Cirilo R. Zayas, oguenohãva’ekue Primer Premio pe Concurso de Composición omotenondéva Municipalidad de Asunción ary 1959 jave. Avei ojapo: “Madrecita mía”, “Che haitéma lo mitã”, “purahéi”, Las creaciones, “Gustaví”, “Mirtha Elizabeth”, “Luisito”, “María Victoria” ha “Gladys Sunilda”, ãva Rudi Torga ndive, ita’yrakuéra rérape, avei poemas sinfónicos: “Jasy Retã”, “Marinero en Alta Mar”, “Malecón del Puerto”, “Viaje al Horizonte”, ha ambue.
Oguerekóvo 78 ary omba’apo gueteri ohóvo pe mba’e ohayhúvape (la música); upéramo omotenondékuri orquesta folklórica José Asunción Flores, Conservatorio Nacional de Música mba’éva, ohohápe tetã ambuére, táva Buenos Aires-pe. Ko tendápe ha’e oĩ mbo’eháramo violín pegua, avei ojapo presentaciones especiales, ita’ýra Luis ndive, ha Juan Cancio Barreto ýrõ Berta Rojas ndive, ha avei grabaciones umi hembiapokuégui opytátava testimonio-ramo ko karai katupyry ha’éva, mba’embopukuaaha, mba’e’apohára ha motenondehára, hembiapokue rupi omongakuaáva música popular Paraguái mba’éva rehegua.
Paraguái ysyrykuéra
Ysyryguasukuéra ha’e, ndaipóri rupi tape porã ipurupy, pe mba’e ikatúva nemoguahẽ mombyryve tetã Paraguái tuichakue jave. Heta oĩ ysyry michĩvéva, ho’áva ysyryguasu Paraguái ha Paranáme, ikatuha oho umi ygakuéra ndatuicháiva, sa’ivéva ojepuru ndokyvéi puku rire oguejy rupi hi’y.
Afluentes del río Paraguay
Umi ho’áva ysyryguasu Paraguáipe asu gotyogua ha’e ãva:
Ysyry Jejui
Ysyryguasu Jejuí oguereko ipukukue 350 km rupi. Ome’ẽ chupe y ysyrykuéra Jejuimi ha Jejuí Guasu, avei Aguaray. Namombyrýi oñepyrũhágui ojojuhu umi ysyrykuéra Kuruguaty ha Itanara.
Hyma guive oguereko mba’e tuicháva kóva umi portugués oikese rupi pype ko’árupi oguahẽ haguã ysyryguasu Paraguáipe, tape ohóva pe minas ituju rehegua Kuyaba pegua.
Ko tenda ysyry ykére oĩva oñemoĩva’ekue oipytyvõ pe yvy tetã Paraguái mba’éva ani haguã ho’a tetã Portugal poguýpe oipotava’ekue hikuái, ha’éva pe tenda ka’a renda Igatimi pegua.
Pe Villa de Curuguaty-pe ikatu ojeike ysyry Jejuí rupi, y oĩporã jave, namichĩri jave. Jeho yvy rupi Paraguaýgui ogueraha hetave aravo, ýrõ áravoi, mombyry rupi ha avei heta apañuái oĩgui, tapevai, ka’guy ha ysyry jehasa.
Ko villa, ha avei heta tenda tetãme, ha’e tenda avave ndohoiha. Upévare ko’ápe mburuvicha José Gaspar Rodríguez de Francia omondo ka’irãime pe caudillo Uruguay-gua general José Gervasio Artigas ojerurérã guare asilo tetã Paraguáipe.
Kundaharã
Ko ysyry guasu oguerekova’ekue hetave y okyve rupi ymave ha te’õ ome’ẽva umi ka’aguy guasu ijykéregua. Ary 1950 rupi peve ojehecha gueteri pype ohóva umi jangada ogueraháva yvyra ha ka’a.
Pe explotación yerbatera hetaverõ guare oĩ avei ñemongu’e piarapire rehegua opaichagua, ygakuéra michĩvéva oguahẽ umi puerto Itaberá ha Ysaúpe. Peteĩha ha’e tenda omba’apovéva ka’a jeguerahauka rehe Ka'a, ha’éva pe empresa tuicháva hérava La Industrial Paraguaya mab’e, oñepyrũva’ekue omba’apo pe Guerra de la Triple Alianza opami rire.
Pe ysyry juru, hi’aguĩva 24º de Latitud Sur, ha’e peteĩ tenda ojojuhuhápe umi comerciante omba’apóva mba’erepy jeguerúpe omba’apóva ygakuérape ha avei opavave tendaguápe guarã. Upépe ho’upaite pirapiremi oguerekóva imba’apokue repyumi mba’epohára ka’aguy pegua, oĩháme kikuái heta jasy jave. Pe yvy’a ysyryguasu rembére oĩ heta jepe’a –ojepurúva omba’apo haguã umi calderas, fábrika ha vaporpe– ha avei heta uyvyra atã rehegua oha’arõva ojegueraha haguã umi puerto oĩva yvy gotyope. Pe ka’aguy ijykéregua opavévo hi’y avei opave. Upéi, ojejapo rire tape iporãva ojeipurúva opa ára, sa’ietevéntema ojepuru kóva ojeho haguã.
Ysyry Manduvira
Ysyryguasu Manduvira oguereko 212 km rupi ipukukue. Oñepyrũ Cordillera de Altos-pe ha oho kuarahy resẽgui kuarahy reike gotyo. Heta ary jave ha’eva’ekue peteĩ alternativa reho haguã umi tenda ha’eñóva, nadguerekóiva tape, peteĩva ãva ha’e Arroyos y Esteros. Pe puerto oĩva ko tendápe oguahẽ umi lancha michĩva omba’apóva mba’ejehepyme’ẽ opaichaguápe ha avei ogueraha opavave tapicha ohosévape. Ko ysyry Manduvirá ho’a ysyryguasu Paraguáipe namombyrýi tçava Paraguaýgui, Ohohápe umi pasajero ha yvyrupigua ohóva imba’erepy ndive, yva, pety ha káña guerahaha.
Ysyry Tebicuary
Ysyry Tebikuary oguereko 235 km ipukukue, ho’a hi’y a los 23º 30¨ de Latitud Sur; yma guive ojeipuru mbojuajúpe tetãvore Ñeembucú ha umi ha yvy okaháregua, pe misiones jesuíticas oĩha rupi. Upérupi oike umi yga michĩvéva vapor peguáva ogueraháva mba’erepy ojeguerúva tetã Argentina-gui, hetavéva táva Corrientes-gui. Oguahẽ pe paso de Santa María peve, koãga hérava Villa Florida, oĩháme firmas comerciales tuicháva omosarambíva imba’erepyopa tenda jerereguápe. Oukuévo ko’ã yga ogueru mandyju ha jepe’a táva Pilar peve.
Peteĩha ñemoarandu pe yvy geografía rehegua ojapo pe naturalista España-gua Félix de Azara, ohaiva’ekue peteĩ opúsculo umi mba’e ojapóva térã ohecháva ha’e ha umi hapicha omba’apáva hendive rehegua.
Pe y rapére oiko umi mba’e ja’emava’ekue chagua, ndojepuruporãi rupi ka’aguy, tenda he’õha térã tujuguasu oĩva pe jerére rehegua.
Mangaysy
thumb|200px|Mangaysy Mangaysy, guypegua osyry, ha hypy'ávove isa'y morotĩ térã hesa'yju, kóva osẽ heta yvyrágui oĩva tetãnguéra ijyvy akúvape.
Paraguái ysyrykuéra
Ysyry Monday
Umi ysyry ho’áva río Parana-me, pe ikatúva ñambohéra ha’e ysyry Monday, oguerekóva 170 km ipukukue.
Kóva oñepyrũ umi ka’aguy guasu Caaguazú peguágui ha ogueraha hi’y akatua gotyo ysyry Paranáme, namombyrýi ho’agápe ysyry Yguazú-gui.
Oje’e, naymaguasúi gueteri, chata ha umi myañaha ogueraha ka'a ha yvyra umi tenda oñemba’apoha selva de Caaguazú guive, pe Saltos del Monday ykére, ho’aha peve ysyry Paranáme, ko’ápe ohupi hikuái yga tuichavéva ha imbaretevévape.
Mboka
Mboka (Karaiñe'ẽme: Arma) niko ojeipuruha oporoñongatu térã oporojuka hag̃ua. Avei ojeporu ojejapi hag̃ua mymbakuéra. Ikatu jajuhu heta mbokaguáicha : Mboka atómiko, mbokakuéra ñorairorã, mbokakuéra kímiko, Tembipukuéra, mboka piripipi, Kañõ, Hu'y, Mimbuku hamba´e.
3
Mano
0er
2
2 (II) ha'e peteĩ ary oñepyrũ akue peteĩ arateĩ térã arakõi.
Ñahatĩ
Ñahatĩ tymbachu'i ikangue'ỹva ha ipy poteĩ, irundy ipepo po'i akua oveve haguã, iñakã guasu, ipy pote, oveveha rupi ohupyty ambue tymbachu'ípe ho'u hag̃ua (ñati'ũ).
2
Mano
0er
Ñanduti
Ñanduti aorã térã ijeguarã ñandu renimbóicha ojepyaháva, ojejapove táva Itauguápe. Ojepuru avei mesahoja ha ogyke jeguakarã.
Maryland
thumb|right|200px|Mariland poyvi.
Maryland ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Tetãvore Kanindeju
Kanindeju ha'e tetãvore Paraguái retãmegua, oĩva yvate ha kuarahy resẽ gotyo. Itavaguasu ha'ehína Salto del Guairá.
Ko tetãvorepe oiko 140.551 ava (2002 ary).
Tetãvore Rio de Haneiro
thumb|right|200px|Poyvi Rio de Janeiro thumb|right|200px|Táva guasu Rio de Janeiro
Rio de Janeiro ha'e peteĩ tetãvore oĩva Pindoramape.
Kachiky
Ko távape oiko 13 685 tapicha (ary 2010 jave).
Amsterdam
Amsterdam távape ndojejuhúi Tetãnguéra Yvýi rekuái róga, ha'e niko itavusu, hákatu upe tetã rekuái róga ojejuhu táva Den Haag-pe.
4
Mano
0er
Mimbuku
Mimbuku (Karaiñe'ẽme: Lanza) ha´e hina mba´e porokuturã avakuéra oipurúha oñemoã térã oñeñangareko hag̃ua ojeupe. Ojeporu avei ojuka hag̃ua mymbakuéra.
Cachoeira do Sul
Cachoeira do Sul ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Opyta 196 km táva guasu Porto Alegre pegua.
São Páulo (tetãvore)
thumb|right|200px|Poyvi São Paulo thumb|right|200px|Tape Tetãvore São Paulope
Cachoeira do Sul
Ko távape oiko 83 827 tapicha (ary 2010 jave).
São Páulo (tetãvore)
São Paulo ha'e peteĩ tetãvore gui Vrasilpe.
Ñandypa
thumb|200px|Ñandypa Ñandypa yvyramáta hogue vera guasuguasúva, hi’a apu’a, ape havara ha hovyũ ha hungy, nahe’ẽi. Okaru hese pira. Hogue jaipuri ñandepiruséramo ha tuguy ñandy ñamboguevi hag̃ua.
Tepyno
Tepyno (Karaiñe'ẽme: Flatulencia, pedo) hína mba´etĩmbo inéva ñanderete rehegua osẽha tevikuágui.
1
Ary 1 ha'e peteĩ ary oúva'ekue 1 a.C rire ha 2 mboyve.
Tembiapoporã ha ñe'ẽporãhaipyre
Ovidio ohai metamortosis.
Tembiasakue ohaíva Romaygua Pompeyo Trógo ohai i"Historia filipica" térã "Hustoria de Filipo". oñededikáva prinsipálmente Macedonia Mburuvi-pe. Upe rire okañýta ha katu oikovéta historiador Marco Juniano Justino rembiapokue siglo II-pe
Tito Livio ohai imonumental Ab urbe condita (Roma rembiasakue)
5
Mano
0er
Antártida
Antártida peteĩ kontinente yvy Yvype. Ahániri peteĩ gui mbae've según Tratádo Antártico.
1
Avano'õ
Mokõi aty pyahu oñemopyenda umi carrera circo romana-pe: Veneta (hovy) ha Albata (morotĩ) ha Russata (pytã). Ko'ã equipo ohechauka división política upe época-pe.
Tupãjerovia
Vúda rape oñemoinge Chína-pe.
Ko arýpe Dionisio el Exiguo (siglo VI-pe) oipapa Hesu Nazaretgua-gua heñói hague, jepémo heta umi karai arandu upe rire oipapa umi arange yma guaréva.
Mandu'apy
0er
Hu'y
Hu´y (Karaiñe'ẽme: Flecha) hína mboka haimbe pukumi.
Ñangapiry
thumb|250px|Ñangapiry Ñangapiry yvyramata’i hogue sa’i mimíve oĩva ñúre ha óga jerére, hi’a ijapu’a pekõi, pytã mimi, he’e haivy. Hogue iporãiterei tuguy asuka ñamboguevi hag̃ua.
1903
1903 - ary.
Joaju
...1902-1903-1904...
Cacique Doble
Cacique Doble ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Opyta 399 km táva guasu Porto Alegre pegua.
6
Mano
0er
Massachusetts
thumb|right|200px|Massachusetts poyvi.
Massachusetts ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Ñaña
Ñaña tekovevai ojaitypóva máva py’apýre. Ava imba’eporã’ỹva. Tekove ñañájeko ndoikove aréi.
Lisimbã
Lisimbã ha`ehína táva guasu Poytuga gui. Ko távape oiko 545 245 ava.
Arapoteĩ
Arapoteĩ poteĩ ára arapokõindýpe.
Maria Mittet
Maria Haukaas Mittet ha'e peteĩ música Noruegagua. Heñói Finnsnes, Noruegápe, 3 jasypoapy 1979-pe. Jeike Eurovisión 2008 ndive purahéi "Hold on, be strong".
Minesóta
thumb|right|200px|Minesóta poyvi.
Minesóta ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Guéi
thumb|250px
Guéi (Karaiñe'ẽme: Buey) ha´e hína vakakuimba'e kapõva, ojeiporúva kokuerembiapokuéra peguara.
1999
1999 - ary.
Joaju
...1998-1999-2000...
Ña'ẽmbe
thumb|230px|Ña'ẽmbe Ña'ẽmbe tembipuru apu'ape ojepurúva ojekaru hag̃ua. Ojejapo Kuarepoti, yvyra, itavera, ñai'ũ, térã ambue mba’égui.
Táva Méhiko
thumb|250px|Táva Méhiko, Yvateamérikape.
León Febres Cordero
200px|miniaturadeimagen|León Febres Cordero León Esteban Febres-Cordero Ribadeneyra ha'e mburuvicha porokuái Ecuador pegua. Ojupi ára 1984-1988.
Neneco Norton
Elio Ramón González, músico, director orquestal ha compositor Paraguaigua, ojekuaave chupe ambue hérape Neneco Norton. Heñói ary 1923 jave en Paraguaýpe, tavaguasu Paraguái retãmegua, ára 8 de diciembre, Virgen de Caacupé ára jave, ha’eva ñemomorã rehegua tuichavéva ko tetãme.
Ituvakuéra ha’evakue Apolonio Benítez ha Hermelinda González.
Ko’ãga rupi, 84 ary oguereko jave, omba’apo gueteri pe mba’e tuichavéva chupe guarãpe: ha’éva purahéi rehegua.
Infancia y juventud
Neneco oñepyrũ oike ko mba’épe pe banda Batallón Rojas Silva Salesianito-pe, ombopuhápe trompeta. Iñemoarandu teoría ha solfeo elemental ojapo karai katupyry pa’i Ernesto Pérez Acosta ndive, (pa’i Pérez). Upéi oñemoarandúma teoría ha solfeo superior-pe karai José de Jesús Villalba ndive, omhu’ã rire kóva oikéma cursos de armonía-pe mbo’ehára Otakar Platill ndive.
8
Mano
0er
Arapokõi
Arapokõi téra pokõi ára.
Neneco Norton
Infancia y juventud
Oĩnguévo pe Batallón Rojas Silva-pe omoñepyrũ pe mba’epu aty umi scouts hérava ndive, ko’ãva ha’e oĩva’ekue pype réra; Luis Osmer Meza, puraheihára, ko karai upéi hérava’kue Luis Alberto del Paraná; Rubito Medina mbarakápe ha clarinetista Benjamín Cabañas.
Primeros pasos
Ko karagui oiko mbo’ehára guasu teoría ha solfeo rehegua pe conservatorio Jorge Báez héravape, upe rire omoñepyrũma pe mba’epu aty (orquesta) imba’eteéva “Los Caballeros del Ritmo”, oĩháme Rudy Heyn, Chono Duarte, Paco Gómez, Victorio Ortíz ha Nelson Mendoza. Ko mba’epu aty ndive ohopa opárupi tetã Paraguái tuichakue jave, avei heta tavakuéra tetã ambue rehegua, Argentina, Brasil ha Uruguay.
Trayectoria
Neneco Norton ojapo hetaiterei purahéirã tetãmegua ãgameve oñehendúva, peteĩva ha’e “Paloma blanca”. Peteĩ hendápe ko jehaipyrépe he’i kóicha: “Amanóta de quebranto guyrami jaula peguáicha, porque ndarekói consuelo mi linda paloma blanca”.
Neneco Norton oguereko peteĩ karrera ipukúva haihára, dirección orquestal ha avei myaterõháraramo (arreglador).
Obras realizadas
Pe guaranía “Aquel ayer”, ojekuaáva hembiapokue, ha’éva omoñepyrũva’ekue chupe haiháraramo, ko haipyre opurahéi ñepyrũ Luis Alberto del Paraná, omoĩva’ekue chupe héra yvyatete. Ndaha’éi ohaíva pruraheirã año, Neneco ojapo avei puraheirã ojepurúva teatro-pe, hérava Zarzuelas Paraguayas.
Pe jehaipyre “Yo ví un Amanecer”, momaranduhára Humberto Rubin rembiapokue ha Niño Pereira purahéipe, ha’e avei imba’e, oho Paraguái rérape pe Tercer Festival Mundial de la Canción oikóva Río de Janeiro-pe.
Distinción
Municipalidad de Asunción ome’ẽ Neneco Norton-pe pe ojeheróva Hijo Dilecto de la Ciudad de Asunción, tavaguasu rehegua oĩ rupi hetaiterei hembiapokue ryepýpe. Ko’ãga Neneco Norton ha’e mbo’ehára música popular folclórica paraguaya, Conservatorio Nacional de Música-pe ha avei centro educativo Villa Elisa hérava María Auxiliadora. Autores Paraguayos Asociados (APA), ha’ehápe avei miembro titular comisión directiva-pe, ombo’e escritura y estructura de la música paraguaya.
Sus obras
Ohai hetaiterei, ojekuaa poapypa rupi (80 composiciones), peteĩva ha’e “Paloma Blanca”, kóva ha’e ohupitýva jekuaave Paraguáipe ha pytagua retãme, koã derecho rehegua ome’ẽva’e ambuépe. Avei oĩ “Buscándote”, oguehẽva yvyte ñehedúpe, “Aquel ayer ha Tus ojos”, ha ambue. Puraheihára: Luis Alberto del Paraná, Samuel Aguayo, Aníbal Lovera, Ramona Galarza, Julio Iglesias, ha ambue; mba’epu aty Los indios, Trío los Paraná, Los Gómez, Los Tres sudamericanos, Herminio Giménez, Florentín Giménez, mba’embopuha Luis Bordón ha Bernardo Avalos, oipuruva’ekue Neneco Norton rembiapokue.
Buscándote
Música: Neneco Norton
Letra: Neneco Norton
Buscando tu amor que ayer se perdió Sumiéndome en llanto Mi ilusión se aleja en la bruma gris De su soledad Ansiando encontrarte añorando vivo Aquellos instantes De amor tan feliz que no olvidaré Ya nunca tal vez
II
En tu corazón llevaste al partir Todo aquel ensueño Que naciera en mi alma Con la ternura de tu besar Todo en ti se fue, mis ansias mi fe Toda mi esperanza Solo queda en mi recuerdo feliz De aquella ilusión
III
Que hoy brota por ti
Paloma Blanca
Música: Neneco Norton
Letra: Neneco Norton
Amanóta de quebranto Guyrami jaula pe guáicha Porque ndarekói consuelo Mi linda paloma blanca
II
III
Mi amor tan decidido Hoy agoniza sin esperanza Ojukáta tu inconstancia Mi linda paloma blanca
IV
Na hi’ãi chéve asufrive Tanto tiempo esta tristeza Ahechaséma la nde promesa Chendive paloma blanca
Jan Hendrik Oort
Jan Hendrik Oort (ára 28 jasyrundy ary 1900-pe – 5 jasypateĩ ary 1992-pe) ha'e akue peteĩ karai mbyjakuaahára Holanda retã pegua ojekuaáva opa tetãme. Omotenonde hetave rradiombyjakuaa. Ojekuaave upe arai orekóva umi jaguaveve ojeréva Kuarahy Ypykatúpe oñembohéragui Oort, upe arai Oort.
Ña'ẽmbe pepo
thumb|250px|Ña'ẽmbe pepo Ña'ẽmbe pepo tembipuru pe, ikandu jováiva jahupi hag̃ua. Ojejapo oñembojy hag̃ua tembi’ukuéra ha opaicharei.
Nicolás Leoz Almirón
Nicolás Leoz Almirón (heñoiva’ekue Paraguai, 10 jasyporundy ary 1928) ha’e motenondehára mangapykuaa rehegua (dirigente de fútbol), ha’e va'ekue tendota Confederación Sudamericana de Fútbol pegua. Ha Conmebol tendota kue.
Itúva héra Gregorio Leoz Latorre (heñói táva Navarra, tetã España)-pe ha isy héra Patrona Almirón Bogarín (heñói táva Luque, Paraguáipe) ha’eva’ekue upérõ juez de Paz táva Luque-pe.
Ijoyke’y kuéra ha’e Guillermo, Pomposa, Sara, Eusebio, César, Modesto ha María Teresa. Oguereco mokõi joyke’y itúva ra’ýva, Isidoro ha Cesáreo, ãva ha’e osẽva’ekue juaju itúva ha kuñakarai Eudosia Carmen Zorrilla oikoramo guare hikuái tetã Argentina-pe.
Itaitachukuéra itúvagui (bisabuelos) ha’e Manuel Leoz Ramón ha Manuela Guinda Baztam.
Itaitakuéra itúvagui (abuelos) ha’e Cesáreo Leoz Guinda ha Miguela Latorre.
Imitãme
Imitãme oiko Pirizal gotyo, 78 Km ka’ague mbyte Carlos Casado mba’évape, ysyry guasu Paraguái mboipýri Puerto Casado-pe, ko’ága hérava Puerto La Victoria. Hóga ñepyrũrã ha’e yvyrágui; okeha itúvakuéra ha avei mitãnguéra oguereko pyrũha (piso) yvyreígui. Iñangirũnguéra, ñemuha megua karai Vicente, ypykuéra (indígenas) “Cebolla”,” Maestro” ha Pavón, Sanapaná pegua ha kasike Remigio. Avei oĩ ypykue mitã’íva González-i ha Piro’y ojapyva’erã hikuái jakare pe riacho Mosquito ryepýpe ha oñembosarái hikuái ysyry Mieres Kuépe, itúva ogueru peteĩ mba’apohára yvyra rehegua (carpintero), hérava karai Vera, ojapo haguã jehasaha ysyry ári (puente) quebracho-gui, kóva avei oikpuru uperire umi menonita-kuéra.
Oikuaava’ekue Emiliano R. Fernández-pe, omba’aporõ guare ka’aguýpe tenda hérava Pirizal-pe, uperire oikova’ekue chugui ñe’ẽpapára ikatupyrýva ha ijojaha’ỹva.
Tuichave rire oho Puerto-pe tren-pe a upéi ohasa Paraguaýpe mokói ygápe hérava peteĩ “Toro” ha ambue “Anita Barthe”.
Ha’e ha ijoyke’y Eusebio oñemoarandu ñepyrũrã Puerto Casado-pe, ijoyke’y Guillermo oike mbo’ehao San José Paraguaýpe, upéi oike haguépe avei Eusebio.
Pomposa ha Sara (ijoyke’ykuéra kuñáva) katu oike mbo’ehao La Providencia-pe.
Ary 1938 jave Ipehenguekuéra tuichaháicha ova Paraguaýpe tape Río de la Plata ha Juan Díaz de Solís ári oĩva’ekue hóga.
Isy oñangarekova’ekue mba’eichaitépa oho iñemoarandúpe imemby, ndoguerekoiramo jepe kyta yvate examen jave, araka’eve nomoguahẽi isýpe mba’eveichagua ivaíva ojapokuaáva mbo’ehaópe. Peteĩ jave oguenohẽramo guare keta heta (calificación 10) oñaniháme oho omombe’u mb’apópe isýse; kóva he’i chupe, “añete che memby ha’e pa (10) hákatu… gimnasia-pe”. Upépe guive oikuaa, imitã’ípe, ha’taha pe hérava deporte-pe guarãha, arateĩ jave ijoyke’ykuéra César ha Modesto ndive ohova’erã hikuái club Atlántida-pe ohecha haguã mangapykuaa.
Peteĩ jave ndoguerekói hikuái pirapire oike haguã mangapykuaa jehechahápe, ha ohechaseterei rupi oimeháicha, upépe ohecha peteĩ karaípe ogueraha jave voko (bolsa) tuicháva, oñemboja hikuái ha oporandu chupe ha’épa oguerháva tembipuru club Libertad mba’e ha ojávo hese oguahẽ cheikeha peve ha he’i umi tapichápe oñangarekóva jeikeha rehe “orehína club Libertad pegua ha rogueru equipo del club”, ha péicha oike hikuái ohecha pe partido. Pe karai ha’e José Dimas Larrosa, árbitro mangapykuaa Paraguaigua rehegua.
Itajjyrakuéra peteĩha omendáramo guare ha’e: Nora Cecilia ha Celeste; ãva memby ha’e Thalía, Sofía ha Mauricio.
Mokõiha omenda María Clemencia Pérez ndive, tetã Colombia-gua, oguereko hendive mokõi mitã, ãva ha’e Josué Nicolás ha Mateo Nicolás, ohecharamoiterei kóvape ha’e rupi irũ ijojaha’ỹva, ohayhu añetérõ chepe hetã avei ohayhu imba’erõguáicha tetã Paraguái ohechaukáva mborayhu iméname ha imembykuérape, omoneíme iména mba’apo heta ára ohasáva tetã ambuére.
Peteĩha ñemboja mangapykuaa rehegua ha’ekuri imitã’ipe club Atlántida-pe.
Actividad resaltante
Ary 1940 guive 1950 peve
Omba’apo periodista deportivo-ramo pujoépe (radio) ha avei kuatiahaipyrépe (diarios) ko’ã karai katupyry ndive, Gerardo Halley Mora, Pedro García, Néstor Romero Valdovinos, Milciades Aguayo, Sindulfo Martínez ha ambue.
Ary 1957-pe
Oike "Facultad de Derecho y Ciencias Sociales" U.N.A. (Universidad Nacional de Asunción)-pe oñemoarandu haguã Derecho-pe ha oñembokatupyry aja oikéma Poder Judicial-pe escribiente interrogatorio jave oikóva ramo; omohu’ã ára 24 jasypakõi ary 1957 jave orekórõ guare 29 ary.
Ary 1950 guive 1962 peve
Ha’ékuri mbo’ehára Historia pegua mbo’ehao Nacional de la Capital-pe, avei Nacional de Niñas ha Comercio-pe.
Avei ha’e motenondahára empresa de aluminio, inmobiliaria ha agríco-ganadera-pe.
Ary 1972 ha 1974 avei 1980 ha 1986 peve
Ha’e vicepresidente' "Confederación Sudamericana de Fútbol"-pe.
1986 guive ãga meve
Presidente "Confederación Sudamericana de Fútbol"-pe, ojupi ápe ára 1 jasypo ary 1986 jave; 20 arýma ojapo oĩ hague pépe, ojeiporavo chupe po javéma umi aty guasu oikova’ekue tavakuérape, Bogotá, Paraguay ha mbohapy jave Mar del Plata-pe.
Ary 1998 guive 2002 peve
Oĩ Miembro Ejecutivo FIFA-pe, Sudamérica-gui ohóva.
Ary 2002 guive 2004 peve