cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eusevio Ajala (Paraguái)
Hembiasakue
“Mandó hacer cerco del hospital de Peribebuy, manteniendo en su interior los enfermos –en su mayoría jóvenes y niños– y lo incendió. El hospital en llamas quedó cercado por las tropas brasileña que, cumpliendo las órdenes, empujaban a punta de bayoneta adentro de las llamas los enfermos que milagrosamente intentaban salir de la fogata. No se conoce en la historia de América del Sur por lo menos, ningún crimen de guerra más hediondo que ese,” he’i avei Chiavenatto.
Economía
Eusebio Ayala, ha’e tetãvore’i oñemba’apohápe kokuépe ha avei ojejapo upe chipa, oje’usetéva ñane retãme. Avei oñemba’apo mymbakuéra ñemoñáme, ha oguereko vaka, kure, kavaju ha avei ovecha.
Kokuépe katu oñeñotỹ avati, mandyju, mandi'o, takuare'ẽ, petỹ, kumanda, ka'a, café, yvakuéra, ha avei oñeñotỹ parral. Ko táva Eusebio Ayala-pe ojejapo upe tembi’u oje’usetéva chipa, oje’úva cocido hakuporã ndive. Avei ko’árupi jajuhu ojejapoha hi’upyrã manduvígui, ikatuhápe jajuhu heta hi’upyrã ojejapóva ko kógagui ha’éva mbujape, mba’e he’ẽ ro’ysã umía.
Herakuã porãva chipa Barrero
thumb|right|300px|Chipería en Eusebio Ayala
Ramón Ayala, ha’e tekove ymavéva ou va’ekue oiko ko táva Eusebio Ayala-pe, ha ha’e pe omoñepyrũ va’ekue ko tembiapo omoherakuãva ko mba’e ñane retã ha avei tetã ambuekuéra rupi. Oñemomba’éjeývo iñemoñarekuéra rembiapóre chipa apo rehegua, tembi’u ojejapóva avati ha aramirõ mandi’ogui, karai Ramón Ayala oñepyrũ omba’e ñemu ko tembiapóre ary 1970 guive, omoñepyrũ ko tembiapo peteĩ mba’ruguata’ípente oguerekóva ñe’ẽ hatãha, upéicha oje’ói oikuave’ẽvo ko hi’upyrã Paraguay peve.
Heta tapichakuéra jajuhu ko’arupi omba’apóva ko tembi’u apópe, oñemoĩva ko Ruta II Mariscal José Félix Estigarribia pukukue javeve.
Población
Ko’ãrupi jajuhu 20.843 oikovéva; ko’ãva apytépe hetave ojeiko okahára ha avei hetamive kuimba’ekuéra.
He’íva mboýtapa tapichakuéra jajuhu:
Geografía
Ko tetãvore’i Eusebio Ayala, opyta Sur gotyo tetãvore’i Cordillera-pe.
Ikorapy
Eusebio Ayala korapy ohupyty:
Tapekuéra rehegua
Ko tetãvore’i Eusebio Ayala-pe ikatu ñaguahẽ Ruta II Mariscal José Félix Estigarribia rupi ha’éva tape ojeipuruvéva, ikatu avei jaipuru I tetãvore Paraguari rupi.
Ykuéra rehegua
thumb | 300px|left|Arroyo
Koárupi ohasa ko’ã arroyo-kuéra:
Clima
Ko’árrupi ndahakuetéi ha nahe’õi, mbyry’aikue 22 °C rupi, ro’yvérõ oguejy 3 °C, ha hakuvérõ 40 °C ohupyty. Ama ko’árupi ohupyty 1.536 mm, ome’ẽva 153 mm peteĩ jasy javeve. Jasykuéra oky’iveha ha’e jasyteĩ ha avei jasyapy.
Demografía
Jajesarekórõ tapichakukéra oikovéva ko tetãvore’ípe jajuhu 56,05% ojeikove okaháre.
Principales indicadores socio – demográficos:
Mba’éicha ikatu ñaguahẽ
Ñasẽrõ Paraguaýgui, jaju Ruta II Mariscal José Félix Estigarribia rupi, ñaguahẽ meve táva Ka'akupé-pe ha jajuve jajúvo ko tapére ñaguahẽ meve táva Eusebio Ayala peve opytáva 72 km táva Paraguaýgui.
1904
1904 ary.
Joaju
...1903-1904-1905...
Ñuatĩ pytã
Ñuatĩ pytã pohã ñana hakã charáva ha hatĩ pytãva. Jaipuru jakuaru porã ha ñande tuguy isarambi porã hag̃ua.
Florida
thumb|right|200px|Florida poyvi.
Florida ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Ñuhã
Ñuhã mba’e oñemoĩva ñúre ikatu hag̃uáicha ojeity mymbakuérape.
Oklahoma
thumb|right|200px|Oklahoma poyvi.
Oklahoma ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
1972
1972 ary.
Gramado
Gramado ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Opyta 115 km táva guasu Porto Alegre pegua.
Ko távape oiko 34 110 tapicha (ary 2010 jave).
1945
1945 ary.
Joaju
...1944-1945-1946...
Mbiru'a
Mbiru'a ha'e akue mba'asy vírugui oúva, ováva ha isarambíva tekove apytépe, oporojukáva. Pe tapicha hasýva pahague ojehecha tasyópe jasypa 1977 jave ha ary 1980 jave pe Tesãi Arapygua Atyguasu (OMS) omoañete opamahague ko mba'asy Yvy ape ári. Py'ỹinte ojehecha akue ko mba'asy oporojukaha pya'e, amo 30 % opaite umi hasývagui omano, tuichaitépe umi mitã'i heñoiramóva, ha umi nomanóiva ipire marãva ha oĩ avei umi hesatũva.
Tetãvore Alto Parana
Alto Paraná ha'e tetãvore Paraguái retãmegua, oĩva arasẽ ha kuarahy resẽ gotyo. Itavusu ha'ehína Ciudad del Este.
Ko tetãvorepe oiko 563.042 ava (2002 ary).
Tavaguasukuéra
miniaturadeimagen|307x307px
Aláka
Aláska ha'e peteĩ tetãvore Amérika Retãvorekuéra Joajupe. Kóva ha'e pe peteĩha tuichaveva ha oguereko 733 391 ava ojapova chupe pe tetãvore 47° sa'iveva oguerekóva ava. Itavasu ha'e Jeneau ha pe táva tuichaveva katu ha'e.
Tetã Chile Momorãhéi
thumb|right|320px|Tetã [[Chile Momorãhéi]]
== ==
<div style="font-family: Georgia, Palatino, Palatino Linotype, Times, Times New Roman, serif;">
I
II
III
IV
V
VI
Tajao
thumb|250px|Tajao Tajao ka'avo jaipurúva karurã, ikatu ñañotỹ kokuépe ha ogaháre. Ñambojehe’a ambue ka’avo rehe ja’u hag̃ua tembi’u yképe térã ñamoĩ tembi’u rykuépe.
Pindoráma retãvorekuéra
Pindoráma retãvorekuéra, umíva ha'e 26 tetãvore ha peteĩ tavusu ha'éva Vrasília, oñondive ojapo hikuái Tetã Pindoráma. miniaturadeimagen|Pindoráma Tetãvorekuéra.
Jekopytyjoja tee
Jekopytyjoja tee ha'e peteĩ tekuái reko umi tetãygua ojokuáiva peteĩ tetã amandaje rupive. Umi amandaje tetãygua pegua rupive ikatu ojapo teko me'ẽ ha tekorã pyahu opa tetãme guarã térã peteĩ yvy vorépe guarã ha ikatu oiporavo mávapa omba'apóta tetã mba'ekuéra rupive. Jekopytyjoja tee ombohovái ku jekopytyjoja tee'ỹ térã oporombuekoviáva, upe oporombuekoviáva ohejágui sa'i tapicha poravopyre tatãygua rupive omba'apo tetãre ha oiporavo chupekuéra rangue.
Ko'ãga heta tetã omba'apo jekopytyjoja tee térã ombojopara kóva upe jekopytyjoja oporombuekoviáva ndive, Suisa retã techapyrãme, ku retã ojapo heta tetãygua amandaje oiporavo hag̃ua mba'épa ojejapóta ha oiporavo tetã raperã, Tetã peteĩ reko Amérikagua avei, hákatu omba'apo jekopytyjoja oporombuekoviáva rupive. Hyãsia ha España retã ombojopara avei umi mokõi jekopytyjoja reko oiporavo porãve hag̃ua hetã raperã.
Mberu
Mberu (, Díptero) tymbachu'i ovevéva, oĩva oparupi. Oguejy katuete tembi'u, yty ha opáichagua ári.
Tague
thumb|220px|Ava rague. thumb|220px|Guyra rague. thumb|left|220px|Yvypóra rague. Tague mba'e raviju térã mba'e akua osẽva máva ha mymba rete rehe, ikatu ojejuhu opaichagua. Mymba okambúva (jagua, kavaju, vaka, chavurro) rete osẽ ipo'i overáva. Oĩ mymba hague ravijúva: ovecha ha umíva. Guyrakuéra retére osẽva ipo'i puku, haviju ha ijape opaichagua.
Guapo'y
Guapo'y, ivapoy yvyramata guasu ka'aguype okakuaáva.
1898
1898 ary.
Joaju
...1897-1898-1899...
Tehás
Texas ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Guajayvi
thumb|150px Guajayvi yvyra ka'aguypegua imbaretéva. Imátakue hatã.
Illinois
thumb|right|200px|Illinois poyvi.
Illinois ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
1977
1977 ary.
1919
1919 ary.
Joaju
...1918-1919-1920...
Arkansas
thumb|right|200px|Arkansas poyvi.
Arkansas ha'e niko peteĩ Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Rhode Island
thumb|right|200px|Rhode Island poyvi. thumb|right|200px
Rhode Island ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Jogapo
Jogapo ha'e oimeraẽ óga ñemopu'ã. Ipype oike óga apo ha óga yvate ñemopu'ã, peteĩ jogapo ha'e opa mba'e oñemopu'ãséva ha ava oñeimo'ã va'erã mba'éichapa omopu'ãta. Ko ñe'ẽ ou umi mokõi ñe'ẽngue avañe'ẽgui: "óga" ha "apo".
Guaikuru
Guaikuru ava aty oikóva'ekue Ñembyamérika, tetãnguéra Paraguái, Argentina, Volivia ha Pindorama.
Jogapo
Jogapo oñepyrũ peteĩ ñeimo'ã kuatiáre rupive, yvypóra opy'amongeta va'erã mba'éichapa omopu'ã hógarã, ha upei omba'apo óga pyendápe, tápia kuéra ñemopu'ã ha óga ahoja, opa mba'e oimérõ hendápe ha óga ikatu ojepurúrõ, opa.
Guaikuru
Ava guaikuru:
1982
1982 - ary.
Joaju
...1981-1982-1983...
Káukaso
Káukaso ha'e peteĩ yvy oĩva Európa rembe'ýre Kuarahyreike Asia rehe, upe para Hũ ha para Káspio mbytépe, oguereko ipype umi yvyty Káukaso ha umi yvy ijerére oĩva, ipukukue tee hína amo 1.200 km.
Hu'ã yvatevéva hína upe yvyty Elbrus, oguerekóva 5.642 m.
Ko yvy rembiasakue guasu niko, hetaiterei avano'õ ohasa Káukaso rupive ha oheja imba'e teéva, upéva ko'ãga ojejuhu heta jerovia, ñe'ẽ ha tembiapo tee upépe.
Acheñe'ẽ
Acheñe'ẽ oĩ ko ñe'ẽ oñe'ẽ ava aché (guajaki).
Ñe'ẽndymi:
Techapyra:
Ache jau, go kuaagi kuaareko, cho kuaa go cho japopavegi, choba vejama cho jau gobu ekõ jey, gogi cho vendubu cho o kryra.
He`ise: "Avy`a ahendùramo che ñe'ẽ. Oñe`ẽramo Guajakikuèra iñe'ẽme Aiko porã. Ambo'ese che Ache ñe'ẽ."
Arisóna
thumb|right|200px|Arisóna poyvi. thumb|right|200px Arisóna niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Guaho
thumb|250px|Guaho Guaho ysypo. Ka'avo okakuáva ype térã'y rembe'ýpe hakã kangýva ha ojupíva yvyrarakáre tera ojuhúvare. Ysypoty.
Tekove
Tekove niko ha'e peteĩ teko omoingoéva mba'erekokuaa retekuéra oguerekóva tekovekuaa mba'ekuéra, ndoguerekóivagui. Oĩ tekove opaichagua, ha'éva ka'avo, mymba, pira, urupe ha hetave ambuéva. Tekovekuaaty ha'e niko upe tembikuaaty iñangaturãvéva oha'ỹijóva tekove. Upe rupi, tekove rembiasáre oiko teñói, ñemongakuaa, ñemongaru, ñemoña ha mano.
Ndaikatúiramo jepe jaikuaaite, ojehecha oĩ tekove ñande Yvýpe amo 3700 sua ary guive, oĩramo jepe umi ñehesa'ỹijohára he'íva ikatu amo 4250 sua ary guive, térã amo 4400 sua ary guive, he'iháicha peteĩ kuatia ñemoarandurã oñemosarambíva Nature rupive.
Eirara
Eirara, térã eira (Eira barbara) ha'e peteĩ mymba okambúva juehegua so'o'uha oikove ka'aguýpe, Méjiko iñemby gotyo guive Argentina retã meve.
Eirara hete ipukukue ha ituichakue 58 gotyo 75, huguái 42 cm.ipohyikue 5 kg. Iñakã guasu, hetyma kuéra ipuku. Hague mbyky, hũ térã hũngy.
Ho'u mymba'i okambúva, anguja, akuti, kuatirana, mymba otyryrýva ha guyra kuéra. Ho'u avei yva kuéra. Oikove añóre térã atýre. Oiko yvyramáta kuápe térã yvy kuápe. Eirara kuña oreko 2 gotyo 4 memby ary arýpe.
Juan Crisóstomo Centurión
Juan Crisóstomo Centurión ha’e kuimba’e paraguái iñarandu porã va’ekue, periodista, educador, traductor, diplomático ha político va’ekue.
Infancia y Estudios
Heñói 27 jasyteĩme ary 1840ramo táva Itauguá-pe; karai Francisco Antonio Pérez de Centurión kuñakarai Rosalía Martínez y Rodas ra’y. Oñehekombo’e omoñe’ẽ ha ohai haguã kuatia oñemoarandu va’eku upe mbo’ehao opytáva Cañadita-pe. Mbo’ehára Quintana Paraguaýpe remimbo’epyre va’ekue ha heta ary rire Escuela de Matemáticas Pedro Dupuy mba’épe.
Uperire ohekombo’e ichupe mbo’ehára Ildefonso Bermejo, Paraguái Retã sãmbyhyhára ogueru va’ekué ha’egui mbo’ehára ha periodista.
Juan Crisóstomo ojeporavo va’ekue oñehekombo’e haguã upe mbo’eha koty Filosofía-pe, mbo’ehao omyakãva karai Tenondetaite Carlos Antonio López, oha’ãva ha’ete voi umi temimbo’ekuéra katupyry.
Ary 1858-pe, López, ojerure rupi, ha’e kuri avei umi oñembondova’ekue becado Europa-pe.
TetãInglaterra-pe oñembokatupyry literatura Francia ha Inglaterra-guape avei ñe’ẽ Alemania-gua. Hetá ára avei oñeha’ã avei oñembokatupyry haguã Derecho Internacional Público y Privado-pe upe King’s College oĩva Universidad Londres-pe.
Jejy'y
Jejy'y (Euterpe edulis) ha'e peteĩ yvyra jueheguaty oúva Pindo jueheguagui, Paraguái, Volívia, Perũ, Pindoráma ha Arahentína (tetãvore Misionespe) retãygua, oñeheñóiva umi yvy ñai'ũva ha hykueva ha kuarahy resape ndohupytýihápe. Kóva ha'e peteĩ pindo oñeguenohẽ hagui pe jejy'y. Ojekyhyjeva oñehundivo, upevare ndojehejai ojeguenohẽ heta tetãme.
Juan Crisóstomo Centurión
Infancia y Estudios
Centurión ohupyty va’ekue tuicha ñemoarandu. Umi ha’e iñarandu pypuku rupi ikatu kuri jaikuaa porã mba’etépa umi Paraguái rembihasakue.
Ñorairõguasu Triple Alianza
Ko ñorairõ guasu omondoho va’ekue ko karai Centurión ñemoarandu. Ary 1863ramo oñehenói va’ekue ou jey haguã hetã Paraguáipe oñemoĩhaguã Tendota Francisco Solano López jejokuaipyrã.
Oñeme’ẽ va’ekue ichupe upe condecoración de la Estrella de Caballero de la Orden Nacional al Mérito upe ary1866 ramo. Umi tembiapokuéra oñeme’ẽ va’ekue chupe ári oñemanda avei ichupe omohenda haguã mbo’ehao ombo’ehaguãme geografía, España ñe’ẽ ha ambue ñe’ẽnguéra. Ha avei oipytyvõ ohaívo upe kuatiahai ojejapo va’ekue ñorairõ guasu aja hérava “Cabichu’i”.
Opapotávo upe ñorairõ guasu, ary (1969)-pe Juan Crisóstomo ha’ema va’ekue coronel Ejército Paraguayo. Ojuavy va’ekue heseguakuérandive, upéva rupi haimete oñemondo ichupe Consejo de Guerra-pe. Ha karai Tendota López oguereko uvei ichupe ijykére.
Upe ñemanomba guasu Cerro Corá-pe, upe 1 jasyapy jave ary 1870-pe opa va’ekue upe mba’evaiguasu. Omanóvo López, ha ojeapresapávo umi jefekuéra nomanói va’ekue, Centurión-pe ohupytývo peteĩ vála upe hovápe omoirũ upe tropa-pe ou jevy peve puerto Villa Concepción peve. Upepe ojehupipa va’ekue umi jefekuérandi ha ojegueraha Rio de Janeiro-pe ñorairõ guasu prisionero ramo.
Ñorairõ guasu opa rire
Oguahẽmivovénte omoingéma hekove peridista ramo ha ohai umi periódico “La Reforma” ha “La Democracia-pe” omba’apóvo upe tetã ñembyatyrõ guasúpe.
Omba’apo avei abogado ramo a avei peteĩva umi Superior Tribunal de Justicia y Fiscal general del Estado ramo. Omba’apo jetu’u va’ekue avei política-pe ha ha’e peteĩva umi ohai va’ekue upe acta de fundación de la Asociación Nacional Republicana.
Karai Tendota Patricio Escobar ohenói ichupe ministro de Relaciones Exteriores ramo ha upe tembiapópe ohupyty ichupe omba’apóvo umi ñemongeta guasu ñeko’õi Chaco rehegua.
Ary 1890-pe oñemondo va’ekue oiko haguã hetã rérape Inglaterra, Francia ha España-pe.
1895-pe ha’e senador ha oĩ upe comisión de estudios de la frontera Bolivia-ndi.
Ohai hesegua “Memoria. Reminiscencias históricas sobre la Guerra del Paraguay”, oñemombe’uporaiterei hápe umi oikóva guive upe la Ñorairõ guasu Triple Alianza-di.
Ofundador va’ekue upe Instituto Paraguayo.
Iñemano
Omano Paraguaype upe 12 jasyasy ary 1909-pe.
Aratĩnga
Aratĩnga (Aratinga) ha'e peteĩ guyra jueheguaty oikove Amérikape, juehepehẽ tu'ĩ (Psittacidae) aty pegua.
Héra ypy ou avañe'ẽgua ha tupi ñe'ẽgua, ara he'iséva tupi ñe'ẽme araka ha tĩnga niko he'ise itĩ michĩ.
Aratĩnga juehegua kuéra
Guyrañehesa'ỹijo Atykatuete Hetatetãgua he'i oiko ko'ã juehegua:
Mba'yruveve
thumb|200px|Aviõ ha'e peteĩ mba'yruveve oporogueraháva. Mba'yruveve ha'e oimeraẽ mba'yruguata ovevéva yvágape. Mba'yruveve ikatu ojepuru ojereraha hag̃ua tapichakuéra térã mba'ekuéra (techapyrãme, aviõ), oĩ avei upéicha ojepurúva oñorairõvo, umíva ojehero mba'yruveve ñorairõha. Mba'yruveve ikatu opyta amo yvága ombohasa pya'eitérõ yvytu ipepo rupive, upéicha ojehecha aviõnguéra ha vevehajere, oĩ avei umíva ovevúiva, mba'evuapu'a techapyrãme.
Ára pavẽ omohendáva
thumb|300px|Yvóra Aravo. Ára pavẽ omohendava (APO) térã UTC (Inglyesñe'ẽ, Universal Time Coordinated) ha'e Yvóra ára tekomemegua. Omohenda opaite aravopapahakuéra ha aravo Yvórape.
Aikajärjestelmä
Albahaca
thumb|210px Albahaca peteĩ ñana.
Hogue ha hu’ãngue ipotýva oreko mba'épa ojapo omboguapy tembi’u, tyepy yvytúpe guarã, ojoko py’a jere, oporomokamby, hu’úpe guarã, oipe’a ñandehegui mba’e rasy, ombovevúi mba’e andu.
Mba’épepa ndoúi: Naiporãi ho’u hyeguasúva, imemby kambúva, mitã 6 ary mboyve, ipy’a hasýva (gastritis), hyekue aíva, hyéva (hepoti ykúva), epilepsia ha Parkinson oguerekóva.
Hogue ha ha’ÿingue oñemoĩ peteĩ kuimbe’i (cucharadita) renyhẽngue peteĩ tepýpe guarã, oje’u mbohapy térã irundy tepy peteĩ árape ojekaru rire. Okáguio ojepuru ojejohéi hag̃ua mba’asy terã oñemoĩ hag̃ua hi’ári mandyju térã ao potĩre. .
1926
1926 - ary.
Joaju
...1925-1926-1927...
Pedro Bruno Guggiari
Pedro Bruno Guggiari ha’e va’ekue peteĩ político guasu Paraguaigua upe ára ojeheróva hegemonía liberal ramo.
Infancia y estudios
Heñói va’ekue tavaguasu Paraguay-pe, Paraguái 1885ramo. Itúva Suiza-gua ya isy katu Paraguaigua va’ekue. Tuvakuéra omanómaramo umi hogayguakuéra oñembohóga hikuái táva Villarricape, upépe pe mitã ohómi va’ekué escuela primaria-pe ha uperire katu oñefunda rire upe Colegio Nacional oñemo arandu haguépe mbo’ehpy secundaria rehegua.
Ary 1902-pe omohu’ãvo mbo’epy bachillerato rehegua upe Colegio Nacional Paraguaýpe, oike Facultad de Farmacia, omohu’ã va’ekue 1905 ramo. Inota porãiterei rupi, avei oñeinteresaite rupi umi mba’e arandúre, Tetã sãmbyhyhakuéra ome’ẽ va’ekue ichupe peteĩ beca oho haguã ombojoapyve iñaranduka Escuela Real de Charlottemburg, Alemania-pe. Ary 1910-pe omohu’ã upe logró culminar su preparación universitaria con el título de Químico Industrial.
Tetã ambue rupi avei oho va’ekue oñembo katupyryvévo pe ha’e tembiapo ohayhuetévape ou jevy peve hetã Paraguáipe upe ary 1914ramo, oñepyrũta katuetémagui upe ñorãirõ guasu ohundipa mo’ va’ekué Europa-pe.
Intendente ramo guare
Karai intendente va’ekue táva Paraguaype (1928-1932)peve, Tendota guasu ramo hyke’y José Patricio.
Bruno Guggiari rupi ojejapo va’ekue upe Barrio Obrero, korapy opyta mombyrýva upe táva Paraguay oñemba’apohakuéragui. Upe ñembotáva oñepýrũLa 3ª Proyectada gui Sur gotyo, oñemyatyrõ haguã upe tava’i la Chacarita, henyhẽhápema tapichakuéra oikove asyetéva mba’eky’a apyteme y rembe’yrupi.
Ndohupytýi ramo jepe ha’e oipotahaguéicha, ko tava’i pyahu pya’ete henyhẽ tapichakuéragui ha oñemoĩ óga porã porã. Oñemoĩ avei Parroquia, Escuela Parroquial Redentorista, ha avei umi club kuéra róga oñeñembosarai haguã ñemoĩ rupi tapichakuéra heta oúva ojogapo ko jerére ha oiko ichupgui peteĩ tenda henyhẽte hápe tapichakuéra.
Karai intendente Guggiari ha’e va’ekue karai arandu tavakuéra aporã rehegua. Omo’ambue umi táva tuja oĩhágui ha ome’ẽ chupe tape pyahu ticha ha iporãva ijyvyramáta porã porãva.
Pe Jardín Botánico ha Parque Caballero ñemoporã avei oko kuri hembiapokue rupive ha avei umi ha’e ogueruka va’ekue tapichakuéra katupyry ha’éva Emilio Hassler ha Carlos Fiebrig, omongu’e va’ekue omoañete va’ekue upépe heta yvovyty porã ha’eva’ekue techaukarã porã Paraguaype.
Omotenonde va’ekue avei pe cementerio la Recoleta, ikatu haguãicha ojeguerova umi tetekue upe cementerio tuja oĩva Mangrullo-pe henuhẽma va’ekue umi árape, ikatu haguãicha upe tendágui ojejapo tapichakuéra oguatami haguã. Koãgã oikóva ichugui parque Carlos Antonio López.
Ha’e omanda aja ojejapo memete va’ekue upe Revista Municipal, umi contribuyente kuéra oñe informaha ha avei oñehenduka haguã.
Ha’e avei hembiapokue
Tape costanera jejapo, Mercado de Abasto ha Matadero Municipal. Ojapopase mo’ã avei tupao Virgen de la Paraguaype ha omoporã plaza Uruguaya. Umi tapekuéra katu Paraguaýpe oguereko hetá hovy’asýva naranja máta kuhéra hyakuã asýva oguahẽ vove ipotyha ára.
Oĩ avei hembiapokuéra noñemohu’ãi va’ekue oñepyrũma rupi upe ñorairõ guasu Chacopýre Bolivia-di.
Opublica va’ekue popa artículo científico rupi revistas ha diario-kuéra rupi.
Iñemano ha umi mba’e oheja va’ekue
Ko profesional katupyry omano va’ekue 1 jasyporundy ary1933 ramo. Ta’ýra kuéra apytéte jajuhu hína karai escultor katupyryete Herman Guggiari.
Peteĩ tape iporã ha tuicháva Paraguaýpe oñembohéra ha’ícha. Ko tape ha’e pe ohóva umi tren rapérupi osẽva Villa Morra ha Fernando de la Mora gui, ombojoajúva San Lorenzo del Campo Grande, Paraguay rehe.
Haguáii
thumb|right|200px|Haguáii poyvi.
Haguáii (Hawaii) ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Mitãrerekua
Mitãrerekua kuñataĩ térã mitãkuña oñangarekóva mitãre.
Jorge Amado
Jorge Amado (Itabuna, 10 jasypoapy ary 1912 - Salvador de Bahía, 6 jasypoapy ary 2001) ha'e akue peteĩ haihára Pindorama pegua. Jorge Amado ha'e haihára ome'ẽvéva akue hembiapokue ojapo ta'angambyrýpe, ñoha'ãnga ha ta'angamýipe, Pindorama retãme. Hembiapo guasu ta'angambyry pegua Dona Flor e Seus Dois Maridos, Tenda dos Milagres, Tieta do Agreste, Gabriela ha ambuéva, ha'e ojapo. Jorge Amado hembiapokue – 49 aranduka – ojeipuru akue avei heta sámba jerokýpe opa Pindorama rendápe. Iñarandukanguéra oñehasa 80 tetãme, 49 ñe'ẽme.
2015
2015 - ary, oñepyrũta arapope.
Joaju
...2014-2015-2016...
Ohio
thumb|right|200px|Ohio poyvi.
Ohio ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Mitãra'y
thumb|240px|Mitãra'y Kunumi (karaiñe’ẽme: bebé) ha’e pe téra oñeme’ẽva umi mitã heñói ramóva.
1908
1908 - ary.
Joaju
...1907-1908-1909...
Yvága mba'e
Yvága mba'e ha'e oimeraẽ yvága rata, ikatu ha'e peteĩ mbyja, peteĩ yvóra térã ambue mba'e oĩva yvága heko michĩva térã guasúva.
Umi yvága mba'e iñemohenda hekopete:
Akirũ
thumb|right|200px|Poyvi Akre thumb|right|200px|Táva [[Rio Branco]]
Akre ha'e peteĩ tetãvore Vrasilpe.
Yvytyrysýi Káukaso
Yvytyrysýi Káukaso (rrusiañe'ẽme: Kavkazskiy Khrebet) ha'e peteĩ yvyty guasu aty ojejuhúva para Hũ ha para Káspio imbytépe, upe yvy heraha Káukaso. Heta jey ojekuaa ku yvytyrysyi omboja'o Európa ha Asia:
Umi yvy ojeréva Káukaso Guasu heraha Siskaukásia ha yvy ñemby pegua heraha Transkaukásia.
Heta yvyty Káukaso pegua ohasa 4.500 métro ijyvatekuére, upe yvatevéva hína yvyty Elbrus, Káukaso Guasúpe. Ku yvytyrýsype oguereko heta yvy mba'e, y porã, itakyra ha yvy mba'etĩ.
Káukaso yvy opyta Armenia, Aservaijã, Georgia ha Rrúsia retãme. Umi yvytýpe Sóchi hi'aguĩva ojejapo Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 2014, peteĩha Ñembosaraipavẽ ojejapóva Rrúsia Joatýpe, upe Ñembosarái 1980 táva Mosku-pe, ojejapo Joaty Soviétiko aja.
Chikória morotĩ
thumb|210px Chikória morotĩ peteĩ ñana Europagua.
Hogue ha hapo oreko mba'épa ojapo omboha’eve ha omboguapy ñande py’a, ñanemonguaru, ñanemoñeĩ hu’ũ kangymi, omopotĩ ñande ruguy, omomba’apo kyre’ÿve ñande py’a.
Polóña
Polóña (poloñañe'ẽme: Polska) —ha'etehápe, Tavakuairetã Polóña (Rzeczpospolita Polska)— ha'e peteĩ tetã hekosãsóva oĩ kuarahyresẽ gotyo Mbyte Európa-pe, oikóva Európa Joaju (UE).
Ijerére ojejuhu yvate gotyo para Váltiko ha óblast Kaliningrado (Rrúsia oñembojára chupe), yvate kuarahyresẽ gotyo Lituaña, kuarahyresẽ gotyo Vielorrúsia, ñemby kuarahyresẽ gotyo Ukyáña, ñemby gotyo Chekía ha Elovákia ha kuarahyreike gotyo ojejuhu tetã Alemáña. Itavusu ha itáva orekovéva tekovekuéra ipype ha'e Varsóvia (1.729.000 hab.) opytáva kuarahyresẽ-mbytépe ku retãme.
Polóña rendakue oguereko heta ñu guasu yvate gotyo ha yvytyrysýi heta ñemby gotyo. Itavusu ha itáva orekovéva tekovekuéra ipype ha'e Varsovia, Mazovia retã itavusu ymaguare, heta tapicha kuéra poláko he'i ramo jepe, táva Krakóvia itenondevéva, ha Posnania, tapicha kuéra poláko itavusu tee, Polóña ypykue.
Dakóta Yvategua
thumb|right|200px|Dakóta Yvategua poyvi.
Dakóta Yvategua (North Dakota) ha’e peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Mitãsã
Mitãsã puru'ã sã okakuaáva aupágui. Mitãra'y puru'ãsã oso pokõi ára imembysẽ rire.
Kykyo
Kykyo, ha'e peteĩ tetãvore'i oĩva tetãvore Paraguarí, Paraguáipe. Opyta 169 km rupi Paraguaygui, ha'éva táva omyakãva ñane Retã Paraguái.
Ikatu ñaguãhe ko távape peteĩ tape rakamby tape guasu 1 Mariscal Francisco Solano López rehegua, osẽva táva Caapucú-gui, tetãvore Paraguarí rehegua.
Kykyo, oñefunda va'ekue ary 1776 ramo, ha’e voi umi tavakuéra apytéte ymavéma oñemohenda va'ekue ñane retã Paraguáipe.
Tembiasakue
thumb|300px|left|[[Tatakua]]
Kari Agustín Fernando de Pinedo ramo, omanda va’ekue 1772 guive 1778 peve, oguata va’ekue ko provincia tuichakue javeve, ha ofunda Villa Real de la Concepción ha omosẽ umi portugués-kuérape Villa Ygatimígui.
Ohupytyhaguã ko mba’e, karai gobernador Agustín Fernando de Pinedo ofunda heta tavakuéra; ko’ãva apytépe jajuhu: Villa Franca sur gotyo, ha mbytérupi Hyaty ha avei Kykyo, ary 1776-pe.
Superficie
Ko tetãvore’i oguereko 624 km², ha ary 2008 ramo tapichakuéra oikovéva ko’árupi 7.514, ha 12,04 tapichakuéra rupi oikove 1 km² rupi.
Tapekuéra ko'arupigua
Oguereko tembipurukuéra ñe’ẽmbyry Copaco rehegua ha avei umi ñe’ẽmbyrykuéra ikatúva jagueraha ñanendive, avei oguereko ambue momongetarãkuéra, upéicha avei opaite tavakuéra árupiguápe oguãhẽ diariokuéra Paraguaypegua.
Mba’éicha ikatu ñaguahẽ
Ñasẽva táva Paraguaygui, jaju tape guasu 1 Mariscal Francisco Solano López-re rupi, ñaguahẽ meve táva Paraguarí-pe, ko’águi jahave Sur gotyo ñaguahẽ meve tavavore’i Caacupú-pe, opytáva 140 km sur gotyo táva ñane retã myakãha Paraguay, tape guasu 1 Mariscal Francisco Solano López ári, ko’águi jaha peteĩ tape yvy reínteva rehe oguerekóva 29 km rupi, h ñaguãhẽtama táva Kykyópe.
Tavayguakuéra
He'iháicha Dirección General de Estadística, Encuestas y Censos, ko’ápe oikove 7.514 tapicha.
Oñemohenda guive ko táva tapichakuéra heñóiva ko’ápe imbovyve ohóvo.
Okaháre hetave oikovéva ko tetãvore’e Kykyópe, upéicha avei hetamive kuimba’ekuéra omba’apóva kokuépe.
Yvyjekuaa
Ko tetãvore’i Kykyo opyta ko tetãvore porundyha Paraguarí rembe’ýpe Sur gotyo.
Ikorapy
Norte gotyo opyta táva Distrito de Ybycuí.
Sur gotyo opyta upe poapy tetãvore Misiones, omboja’óva ichupekkuéra upe Río Tebikuary.
Este gotyo opyta upe tetãvore’i Mbuyapey, kóvagui oñemboja’o upe ysyry hérava kóicha avei.
Ykuére rehegua
Ohypýi Kykyópe umi Río Tebikuary, ysyry Mbuyapey, ysyry Yaguary, ysyry Pindo, ysyry Kuruka'u ha avei ysyry Itape.
Ko tetãvore’ípe opyta karuguakuéra Estero Kapi'ibary rehegua.
Demografía
Jajesarekõ tapichakuéra oikovéva ko tetãvore’ípe, jajuhúta 85,67% oikovéva umi okarahárupi. Upérupi avei oñemombovyré tapichakuéra ohóvo ambuekuéra rendárupi oikoháicha avei ko tetãvore’írupi, upéicha jajuhu imbovyveha ohóvo oikovéva ko’árupi.
Ogakuéra ko tetãvore’ípe jajuhu 85,69% opyta okaraháre.
Jeikuaapyrã omombe’úva mba’éichapa ojeikove ko’árupi:
He’iháicha upe Índice de Desarrollo Humano por Departamentos, ko tetãvore Paraguarí oguereko:
Mo’õpa ikatu jaha javy’ahaguã
Turismo tembiasakue omombe’uva jajuhu:
1942
1942 - ary.
Joaju
...1941-1942-1943...
Dakóta Ñembygua
thumb|right|200px|Dakóta Ñembygua poyvi.
Dakóta Ñembygua (South Dakota) ha’e peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Mitã
thumb|200px|Mitã Mitã máva heko kyrýiva. Mitã rekoiterape ñe'ẽme'ẽ ary 1959 guare niko he'i mitã ha'eha “yvypóra ikatúva oje'apokatu hetépe, iñapytu'ũme, hekohápe, hekopýpe ha hekopytúpe, tekosãso ha tekorechapyrãme”.
Alagoas
thumb|right|200px|Poyvi Alagoas thumb|right|200px|Yrembe`y [[Maceiope]]
Alagoas ha`e peteĩ tetãvore Vrasilpe.
Amaapáva
thumb|right|200px|Poyvi Amapa
Amapa (Poytugañe'ẽme: Amapá) ha'e voi peteĩ tetãvore Pindoráma retãgui.
Káukaso Guasu
Káukaso Guasu (rrusiañe'ẽme: Bolshói Kavkaz), ha'e peteĩ yvytyrysýi yvate ha tuicha, ipukukue hína 1.200 km, yvytyrysýi pukuvéva ha tuichavéva Káukaso pegua. Oñembohysýiva kuarahyreike guive ñembykuarahyresẽ meve, Káukaso yvýre, upe táva Sóchi hi'aguĩ, Rrúsia retãme, upe para Hũ guive, upe táva Vaku hi'aguĩ meve, amo para Káspio rembe'ýre.
Upe tetã rembe'y Rrúsia ha Georgia ha Aservaijã pegua oĩha Káukaso Guasúre.
Ñanday tee
thumb| Aratinga jandaya
Ñanday tee (Aratinga jandaya) ha'e peteĩ guyra juehegua, juehepehẽ umi tu'ĩ (Psittacidae) pegua. Oikove ka'aguy Brasil yvate kuarahyresẽ gotyo.
Ndotuichái ha ndomichĩri, huguái puku, ohupytu 30 cm ipukukue. Iñakã, hi'ajúra ha ipy'a sa'yju pytã, ha huguái hovyũ, hague hovy ha sa'yju. Ipy ha itĩ hũngy, hesa hũ, peteĩ apu'a morotĩ ojere hese.
Ñandy tee kuña ha kuimba'e ojogua. Iñe'ẽ pararã ha hatã.
Jekopytyjoja Aténa pegua
Aténape oñemohenda upe jekopytyjoja tee, he'iséva umi tavaygua amandaje rupive ikatu ojejapo teko me'ẽ ha tekorã pyahu opa tavaygua ambuévape guarã ha ikatu oiporavo mávapa omba'apóta táva mba'ekuéra rupive. Hákatu, ndoikéi va'ekue jeporavo mba'épe opaite tavaygua: oiporavo hag̃ua hikuái okakuaapa va'erã, kuimba'e niko va'erã, ha umíva ojeipapa "amo 30.000 ha 50.000 ha Aténape oikove amo 250.000 térã 300.000 tekove."
Aténa jekopytyjoja reko
Ko ñe'ẽ Gyresiañe'ẽgui "tavayguarekuái" ("porokuái tetãygua pegua"), umi ñe'ẽ δῆμος pegua ([dḗmos, ikatu he'ise «umi tetãygua») ha ñe'ẽ κράτος pegua (krátos, ikatu he'ise «tekuái»), ojapo umi Atenagua ohechauka hag̃ua mba'éichapa ku táva porokuái omba'apo, umi tavaygua amandaje oiporavo opa mba'e (tavaygua ndaha'éi akue kuñanguéra, umi tembiguái ha umi pytagua) ha mburuvichakuéra ndoiporavói ambue tavaguáicha térã ambue tetãguáicha. Hákatu haimete opa umi Atenagua ha'e va'ekue tembiguái. Upévare, Gyrésia jekopytyjoja sa'imínte ojogua jekopytyjoja ko'ãgaguáre, ko'ãga katu oñemotenonde va'erã tekosãso ha yvypóra rekoiterape.
Ojeikuaa avei ko ñe'ẽ [dḗmos he'iséva "umíva táva pegua", upévare ko ñe'ẽ ha'e va'ekue peteĩ ñe'ẽpyahu (neologismo) oúva umi mokõi ñe'ẽngue demiurgi ha geomori, pe karai tembiasakue kuaahára hérava Plutarco he'i akue umi geomori ha demiurgi, ha umi eupátridas ndive, mbohapy pehẽngue oñemboja'óva Átika (ha Aténa) avano'õ (ha ku avano'õme oikove avei hetaite pytagua, tembiguái ha kuñanguéra). Umíva eupátridas hína karaikuéra; demiurgi niko umi omba'apóva mba'yru ha japepo tujúgui apóre; ha geomori niko umi omba'apóva ñemitỹre. Umi mokõi pehẽngue ojoaju ombohovái hag̃ua karaikuérare ha ojapojoja hikuái ku "demos".
Po'a rupive Aténa jekopytyjoja oiporavo imburuvichakuerarã oporombuekoviáva ha ojejapo va'ekue heta amandaje guasu oiporavo hag̃ua mba'e ambuéva, amandajépe oĩ opa Aténa kuimba'e. Umi karai poravopyre ndakatuvéima oiporavo — Atenagua oimo'ã umi karai poravopyre oiporavóramo tetãyguakuéra oiporavo rangue omoheñóita peteĩ tetã "en oligarquía" (sa'ive rekuáipe). Tavayguarekuái he'ise ichupekuéra ojeporavóta joaujúpe. Sa'imi mba'e oĩ oñangarekóva jeporavo, hákatu oĩ avei peteĩ tekorã he'íva ndaikatúiha oñemoañete peteĩ teko me'ẽ ipyahúva ombohováiva peteĩ teko me'ẽ itujávare.
Tape guasu 2 (Paraguái)
Tape guasu 2, heratee karaiñe'ẽme ha'e Ruta Nacional N° 2 "Mariscal José Félix Estigarribia", ha'e peteĩ tape guasu Paraguái pegua ombojoajuva tetã tavusu Paraguay ha Ka'aguasu itavusu, Coronel Oviedo. Ipukukue ha'e 132 kilómetro Ogureko peteĩ térã mokõi mba'yrumýi rape. Ary 2013-pe oñepyrũ mbopyve rembiapo, irundy mba'yrumýi rape tavusu Paraguay guive táva Coronel Oviedo peve.
Táva Coronel Oviedo-pe ku tape guasu opa ha oñepyrũ Tape 7, opava táva Ciudad del Estepe.
Táva kuéra
Táva ha tava guasu 1.000 tavayguakuéra ndie ko tape guasu ohasava kuarahyreike guive kuarahyresẽ peve ha'e:
Memby'ỹ
Memby'ỹ mymba térã kuña ikatu'ỹva oñemoña.
1917
1917 ary.
Joaju
...1916-1917-1918...
Ñembohykuepy (ñemoambue)
Ñembohykuepy ha'e peteĩ mba'e reko ñemoambue ojehasa atãngue guive tykue peve, taku ha jope rehe. Oñembyaku ramo peteĩ mba'e heko atãngue, oñembyaku avei hi'átomo kuéra, ha umíva oryrýi pya'e ha mbarete.
Heta mba'e ha ma'ẽrã ikatu ohasa ñembohykuepýpe, y rypy'áicha ha mba'e ambuéva heko atãngue.
Minas Gerais
thumb|right|200px|Poyvi Minas Gerais
Membykõi
thumb|250px|Membykõi Membykõi joyke'y heñóiva oñondive.
Wyoming
thumb|right|200px|Wyoming poyvi.
Wyoming ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Káukaso mboypýri
Mokõi jey aja opa tetãnguéra Káukaso mboypýri oñembojoaju:
Washington
thumbnail|derecha|200px|Whashington poyvi. Washington ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Jehe'a
Jehe'a oñemo'ĩva onondive ha oñemopeteĩ.
Jeguaka
Jeguaka ojeporúva oñemoporã hag̃ua tenda, óga ao, ha oĩva.
Yvatekáukaso
Yvatekáukaso, heraha avei Siskaukásia, ha'e opaite yvy Káukaso yvate pegua, yvyrusu Európa ha Asia imbytépe, Rrúsia Joaty pegua ha oñemboja'o pokõi tavakuairetãme: Chechenia, Yvate Osétia, Ingusetia, Kabardino-Balkaria, Karacháevo-Cherkesia, Adiguesia ha Ndaguestã.
Ñemby gotyo ojejuhu upe Káukasomboypýri, oĩháme yvytyrysýi yvate Káukaso Guasu.
Tshanglañe'ẽ
Tshanglañe'ẽ térã Tsãlañe'ẽ(ཚང་ལོ་ térã ཤར་ཆོ་པ་ལོ་/Tshang/Sharchopa Lo) ha'ehína petẽi ñe'ẽ Vutãgua. Ko ñe'ẽ oñe'ẽva kuarahyresẽ Vutãme, táva Kalaktang-pe ha táva dirang-pe Índiape ha táva Bomẽ China Tekoha Tetãme (Tivete-pe) 175.000 ava yvóragua rupi. Tshangla Kalaktanggua ha'e peteĩ Tshangla ñe'ẽnunga oikoéva ayvúpe ndive. Vutãme ko ñe'ẽ oñe'éva tetãvore(dzongkhag) Trashigang, Pemagatshel, Samdrup Jongkhar, Mongar, and Trashiyangtse-pe. Ko ñe'ẽ peteĩ Tivetanoñe'ẽ ani ha'e; jepe ha'e peteĩ año ñe'ẽ Tiveto-Vurmanoñe'ẽ Aty-pe. Ha'e Ohai Tiveteñe'ẽ Achegety ndive.
New Hampshire
thumb|right|200px|New Hampshire poyvi.
Washington D. C.
thumb|right|200px|Whashington D.C. poyvi. thumb|right|200px Washington D.C. ha'e niko Tetãvore Joapykuéra tavusu. Ojeheróva "distrito federal".
Lituañañe'ẽ
Lituañañe'ẽ ha'e ko ñe'ẽ Indoeuropeo oñeñe'éva Lituañape. Oĩ háime irundysua yvypóra yvype oñeñe'éva lituañañe'ẽ. Ko ñe'ẽ ha'e tujave oikovéva ñe'ẽ ogapypeguape Indoeuropeo.
Connecticut
Connecticut ha'e niko peteĩ Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Jati'i
thumb|250px|Jati'i Jati'i kuru vai oñembojuru rire opúva okuera hag̃ua.
Mariano Roque Alonso
Mariano Roque Alonso oĩ tava Paraguái retãme, tetãvore Centralme. Ko távape oiko 65.229 ava (2002 ary).
Belo Horizonte
Belo Horizonte (Avañe'ẽ: Arapaha Porã) ha`ehína táva Pindoramape, ha´eva tavusu tetãvore Minas Gerais. Ko távape oĩ 2 513 451 ava (ary 2016). Upepe ojejapo akue mundial de futbol ary 2014 jave.
Javorái
thumb|200px|Javorái Javorái, yavorai ñanandy ha ñoatĩndy rypy'ũ.
Noruéga
Noruéga (Noruegañe'ẽ bokmål: Norge; Noruegañe'ẽ nynorsk: Noreg; sámi yvatevogua: Norga), héra tee Tavetã Noruéga, ha'e peteĩ tetã hekosãsóva oĩ Yvate Európape, iñesãmbyhy ojejokuáiva porokuái peteĩme amandajerapépe ha jekopytyjojápe rupive. Ijyvy apekue oñemohenda 11 tetãvore rupive (ojehero chupekuéra fylke) ha itavusu hína Óslo.
Tetã Suésia, Hĩlándia ha peteĩ Rrúsia yvy pehẽngue ndive, omohenda hikuái pe Ekandinávia yvyapy. Ambue hendáicha, Noruéga, Suésia ha Ndinamáka, umíva niko omohenda pe yvy ojeheróva Ekandinávia. Umi ypa'ũ Svalbard ha Jan Mayen oĩ Noruéga poguýpe. Ijerére ojejuhu yvate gotyo pe para Barents, yvate kuarahyresẽ ngotyo Rrúsia ha Hĩlándia, kuarahyresẽ ngotyo Suésia, ñemby gotyo ojejuhu ypo'i Skagerrak ha kuarahyreike gotyo pe paraguasu Atlántiko. Y rembe'y Atlántikope pukukuévo, ojehecha Noruégape hetaite yvyty kytĩmbyre parápe (ojeheróva fiordo), umíva niko mba'erechaukaha ko tetãme. Opa guive Ñorairõ Guasu Mokõiha, Noruéga okakuaa pya'eite ha ko'ágã ojejuhu umi tetã mba'ehetavéva apytépe.
Gregório de Matos
thumb|240x240px|Gregório de Matos ra'anga. Gregório de Matos e Guerra (7 jasyrundy 1636 — 26 jasypateĩ 1696) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára varróko  Pindorama pegua. Ohai ramo jepe heta ñe'ẽyvotyete, jerovia rehegua ha tie'ỹ, ojekuaaporãve chupe umi iñe'ẽpoty oñembohorýva, upévare oñembohera chue "Boca do Inferno" (he'iséva: Añaretã juru).
Guapyha papaha 16 upe Pindorama Ñe'ẽ Amandaje pegua oguereko Gregório de Matos héra.
Hembiapokue
Gregório de Matos hembiapokue nosẽi kuatiápe ha nomuasãiri saro'y XIX peve. Upévare ha'e iñe'ẽpoty tie'ỹ ombohorýva. Oikove aja, iñe'ẽpoty osẽ mante kuatiañe'ẽ ohasa pógui pógui.
Pindorama Ñe'ẽ Amandaje omoĩ kuatiápe heta ñe'ẽpoty:
Kentucky
Kentucky ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Apo
Apo ha'e yvypóra rembiapo peteĩ mba'ére, ku'ekavoña, tembipuru térã mba'e ambuéva ikatu omoambue mba'ekuéra ojepuruporã hag̃ua rire, ku tembiapo ava ojapóva.
Amérika ñe'ẽnguéra tee
thumb|Umi [[Tupi ha guarani ñe'ẽ ha'e peteĩ ñe'ẽ aty guasu Amérika heko tee pegua.]] Umi Amérika ñe'ẽnguéra tee ha'e umi ñe'ẽ ypykuégua ha oñepyrũva ku yvyrusu Amérikape, ha umi ypa'ũme ojeréva chupe avei, oguahẽ guive umi ypykue peteĩha oguahẽ meve umíva Európa pegua, Afrika ha Asia pegua, hetaiterei ningo ndoñeñe'ẽvéima ko'ãga upe guive. Amérika ñe'ẽmbo'e asãi tuichaiteva'ekue oñepyrũ oñyñýi Kiritóval Kolõ ñeguahẽ guive ary 1492-pe, ojaitypógui upépe tetã ambuegua. Techapyrãrõ, ikatu ja'e Pindorama retãme ymaite oĩhague 1200 ñe'ẽ. Ko árape 170-ntema oĩ, hetave opahaguaichaitéma. Umi ñe'ẽ oñemohenda mbohapy Ñe'ẽ aty: Ameríndia, Na-déne ñe'ẽ ha Eskímo-aleutína
Ameríndia Ñe'ẽ aty ikatu ha'e iñasãivéva opa arapýpe, térã, oñembyeja'aojeýva hetave ñe'ẽ atýpe: 600 ñe'ẽ oñembyaty hetave 100 atýpegui. Ko asãi guasu mokõi mba'ére: ijyvy tuichaiterei, Ñembyamérika tuichakuére, Mbyteamérika ha avei oike tuicha Yvateamérika gotyo (ápe ndoikéi yvy oĩháme ambue mokõi Ñe'ẽ aty), ha umi mbya aty oĩva upe yvyguasúpe oñemoha'eñóre.
Yvyguasu yvate gotyo imbarete alonkíno aty, ñe'ẽnguéra techapyrãrõ arapaho, cherokii ha dakóta. Mbytepeve jajuhu uto-astéka aty kománche térã náua. Andes yvy gotyo jajuhu ava ñe'ẽ yvyguasúpe oñeñe'ẽvéva, kechuañe'ẽ – 10 sua rupi oñe'ẽva – avei aimarañe'ẽ ha mapuche. Tupi ha guarani ñe'ẽ ha'e ekuatorial-tukanoáno atygua. Mokõive ysyry Amasóna rembe'ýre oĩ atykuéra ge, páno, karíve, ko'ã ñe'ẽ oñe'ẽva ko árape mbovymíntema, techapyrã ñamoĩ madíha (ge), marúvo (pano) ha panáre (karíve).
Ñe'ẽ aty mokõiha, na-déne, iñasãiva Alaska ha Kanatã kuarahyreikére gotyo. Oĩmimi avei ñe'ẽ iha'eñóva, ko'ã ñe'ẽtýme oike atavaskáno aty, hendive naváho ha apáche, ambue ñe'ẽ pa'ũme.
Avañe'ẽ añomi ameríndia ñe'ẽ ipavẽva peteĩ tetã tuichakuére: Paraguái. Ambue ñe'ẽnguéra noñemopavẽi maraverã térã oĩnte ñe'ẽpavẽ ijyvy'imíva, ápe oike kechuañe'ẽ térã Perũ retãme aimarañe'ẽ. Mayma tetã Amerikagua oñemoñe'ẽpavẽ peteĩ térã heta ñe'ẽ oguerahava'ekue upe yvyguasúpe Europagua: karaiñe'ẽ, ingyaterrañe'ẽ, hyãsiañe'ẽ, poytugañe'ẽ ha holandañe'ẽ.
Ñembyamérika
Ñe'ẽnguéra aty (Ñembyamérika):
Michigan
thumb|right|200px|ha'e niko peteĩva [[Tetãvore Joapykuéra apytépe.Michigan poyvi.]]
Michigan ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Jate'ika'a
thumb|250px|Jate'ika'a Jate'ika'a, yate-i-ca-a naña ipoty sa'yjúva iporã hykuere tyerasýpe.
Tiveteñe'ẽ achegety
Tiveteñe'ẽ Achegety (karaiñe'ẽme: Alfabeto Tibetano; tiveteñe'ẽme: / Pö Yik) hérava avei "Kakhagaty" ha'ehína peteĩ taity oipuruva ohai ñe'ẽnguera gui Tivete, Vutã ha ijerére hendape. Oipurúva ohai Tiveteñe'ẽ, Dzongkhañe'ẽ, Ladakhiñe'ẽ, Tamangñe'ẽ, Tshanglañe'ẽ, Bumthangkhañe'ẽ, Khenkhañe'ẽ, Lakhañe'ẽ, Gromañe'ẽ, Dzalakhañe'ẽ, Dakpañe'ẽ,Sánskritoñe'ẽ ha oimeraẽ ambuéva ñe'ẽ ha ñe'ẽnunga. Oguereko 30 taikuéra, oñepyrúva KA, KHA, GA, NGA, CA, CHA, ha umíva ambuéva rupi Devanagari Taity mba'éicha.
Paravisión
thumb|Paravisión Ta'ãnga. Paravisión ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Paraguáigua. Japopapyre 12 jasypa 2005pe. Ombohasa marandu, jetepyso ha heta série ta'angambyrygui.
Red Guaraní
Red Guaraní ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Paraguáigua. Japopapyre 1 jasypokõi 2002pe. Ombohasa marandu, ha heta ambue.
Tajy
thumb|250px|Tajy Tajy yvyramáta tuicha ha imbaretéva, ojepuru oga’apohápe. Oĩ ipoty morotĩ, sa’yju ha pytãngýva. thumb|Tabebuia sp.
Fiódor Dostoyevski
Fiódor Mijáilovich Dostoyevski (rrusiañe'ẽme: Фёдор Михайлович Достоевский) (Mosku, 11 jasypateĩ ary 1821-pe - San Petersburgo, 9 jasykõi ary 1881-pe) ha'e peteĩ haihára guasu Mburuvi Rrúsia pegua, iñe'ẽporãhaipyre ohesa'ỹijo yvypóra apytu'ũkuaaty opaichagua jokuaikuaa rekópe, tekohápe ha arandupýpe Rrúsia avano'õre saro'y XIX jave.
Ojekuaa chupe peteĩ umi haihára tenondeguaitéva opaite Yvýgui apytépe. Upe karai arandu Walter Kaufmann he'i va'ekue ku aranduka ohai Fiódor Dostoyevski ojehero Koty yvyguy ñemombe'u (ary 1864 pegua), ojehai upe ahy'opu ñembyasýva rupive «kuimba'e yvyguýgua» hera'ỹva, ha'e hína «ñemohendaite porãvéva jeikogua rekópe guarã (karaiñe'ẽme oje'eha existencialismo) ojehai va'ekue». He'i avei upe haihára Auteria pegua hérava Stefan Zweig ku haihára Rrúsiagua ha'e «upe oikuaaporãvéva yvypóra arandupy».
Fiódor Dostoyevski rembiapo, ojehai ramo jepe saro'y XIX jave, ohechauka ha omoha'anga avei ñande reko ko'ãgagua.
Jatevu
thumb|250px|Jatevu Jatevu mymba'i oipytéva tuguy, vaka, jagua, mbarakaja ha yvyporape avei. Jatevu ndahevíri.
Kuarahyresẽ Virginia
thumb|right|200px|Virginia Occidental poyvi. Virginia Occidental (West Virginia) ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Perũ
Perũ, ) ha'e peteĩ tavakuairetã oĩva Ñembyamérikape. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Kolómbia ha Ekuator; kuarahyresẽ gotyo Pindoráma; ñemby kuarahyresẽ gotyo Volívia; ñemby gotyo Chíle; ha kuarahyreike gotyo Paraguasu Py'aguapy. Perũ oreko heta tekoha, yvytyrysyi Andes, ka'aguy Amasónia-pe, yvyku'ipa renda ha yvyty pa'ũnguéra. Hyepýpe oĩ 36.000.000 ava kuéra, oñe'ẽ karaiñe'ẽ ha ambue ñe'ẽ ypygua, kechuañe'ẽ ha aimarañe'ẽ avei. Oguereko hembe'ykuéra Paraguasu Py'aguapy rehe. Ko tetã oguahẽ kuri isãsome Epáña-gui ary 1824-pe.
Latape'a
thumb|250px|Latape'a Latape'a oipe'áva térã ojuru'óva lata.
Fatah
Fatah ha'e partido político Palestinagua ojoajúvae'kue Yasir Arafat ndive. Oñorairõ Israel reheve.
Tajykatĩ
thumb|250px|Tajykatĩ Tajykatĩ mymba saite, kure joguaha oikóva ka’aguýre ha mbovýmava ohóvo ñane retãme.
Paraguái
Paraguái, herateéva Paraguái Tavakuairetã, ha'e hína peteĩ tetã opytáva Ñembyamérika mbytépe. Hyepýpe oĩ 17 tetãvore ha tavusu, Paraguay, ombovóva ijyvy ape, ha oñembovóva avei 259 tetãvore'ivépe. Itavusu iguasuvéva héra Paraguay. Paraguái ha'e hína peteĩ tetã ojeporuha apoukapy peteĩcha maymáva guarã, jekopytyjoja rapépe, noiméi tupã rapépe. ipu'aka oimeite tetã py'ápe ha hekuái oiko mburuvicharapé pe. Paraguái avei omoheñõi Ñemby Ñemuha Arahentína, Pindoráma ha Uruguái ndive.
Omohembe’y Arahentína ndive ñembykuarahyresẽ, ñemby, ñembykuarahyreike ha kuarahyreike gotyo; Vorívia ndive yvate ha yvatekuarahyreike gotyo ha Pindoráma ndive kuarahyresẽ ha yvatekuarahyresẽ ngotyo. Yvy ape 406 752 km²-gui ndive, kóva hína poha tetã imichĩvéva Ñembyamérikame. Ijyvy tuicha ojekuaa mokõi tendáre ojopehẽ’áva ysyry Paraguay ndive: tenda kuarahyresẽ gotyogua, tenda itavaitevéva, ha tenda kuarahyreike gotyogua, hérava Cháko. Ndorekói para rembe’y jepe, oreko ysyry rembe’y ha ygarupa ysyry Paraguay ha Paraná pe ome’ẽva ichupe tape paraguasu Atlántiko guio Hidrovía Paraná-Paraguay rupi.
Paraguái apoukapyguasu ha'e Paraguái hína tetã oikohápe arandueta ha iñe'ẽkõi, oreko katu mokõi ñe'ẽ mburuvichapegua, karaiñe'ẽ ha avañe'ẽ. 94 % mitãnguéragui orekóva 15 ary Paraguáipe omoñe'ẽkuaa ha ava oiko haimete 78,1 ary peve ha'éicha CIA World Factbook. Oime tenda 98-pe yvypóra ñakãrapu'ã rechaukahá pe 0,728 ndive 2020-me ha ko YÑR ijyvate. Paraguái herekopykuaápe oĩ 11,4 % pehẽngue ñembyaty ha mymba reheguágui, 33,5 % pehẽngue apopyrégui, 47,5 % pehẽngue pytyvõgui ha 7,6 % tásape.
Tenda réra kuaa
Téra ypykue ou tenda réragui avañe'ẽme paraguay, jaikuaámarõ Y avañe' ẽme (ɨ taipýpe heta tetã rehegua) ndorekoiete je 'e Y karaiñe'ẽme, ha'e peteĩ pu'ae ojejapóva ahy' o ndive rehe ha avei cerrada central no redondeada. Ndaipóri peteĩ paha opytaitéva téra Paraguay ñepyrũ. Kuaara'ãnguéra itapiaguavéva Paraguái marandekóme ha'e:
Avañe'ẽme, tetã tava guasu ojehero Paraguay ha tetã ojehero Paraguái.
Ára Kolõ mboyve
miniaturadeimagen|izquierda|Serámika guarani. Yvy tuichápe kuarahysẽgotyogua (yvy tuicha ysyry Parana ñembykuarahyresẽ gotyo ha ysyry Paraguay yvatekuarahyreike gotyo) oiko ambue te'ýi india-amérikagua oñorairõva ojupe. Ne'ĩra ndojekuaái mba'e ava atýra oiko ko yvy mboyve, oñeimo'ã lágidokuéra katu oiko ko yvy mboyve ha oñeimo'ã avei pampidokuéra orenonde'a ko mbya.
Ñemongolonia
Kalo III omoheñóikuri Río de la Plata Virreirenda 1776-pe ha oheja ipoguýpe Argentina, Uruguái, Río Grande ha Santa Catarina, Brasil, upéicha avei, Paraguái, Bolivia ha Chile yvy ag̃agua yvateguáva. Ojehúvo upe mba’e, Paraguái opytákuri Río de la Plata Virreirenda poguýpe ha ojehekýi Peru Virreirendágui. Pe virreirenda pyahu tavaguasurã ojeporavókuri táva Buenos Aires-pe.
1806 ha 1807-pe Inglaterra-ygua ojeity Rio de la Pláta Virreirenda ári ha oñemomba’e umi yvy oĩva Arasẽ gotyo ha Buenos Aires yvypehẽ kakuaáre. Upérõ, Paraguái ha Córdoba-gui ohua’ĩ hikuái heta ñorãirõhára oipytyvõva’ekue Inglatera-ygua ñemosẽme.
1810-pe, oñemboajévo Buenos Aires Aty Peteĩha isãsombyréva, Paraguay Motenondehára: Bernardo de Velasco, orahauka petei jehaipyre Buenos Aires-pe oikuaaukahápe chupekuéra Paraguái Yvypehẽ ojehekyi ha oñemosãsoha Rio de la Plata Virreirendágui. Upérõ Velasco ha iñirũnguéra -ára 24 jasypoteĩ ary 1810-pe- avei omboaje peteĩ Aty ha omoĩ hikuái Paraguái Yvypehẽ Epáña poguýpe, Fernando VII omoakãva upérõ.
1811-pe, Mburuvichapavẽ Manuel Belgrano ha iñorairõharakuéra ou Buenos Aires-gui omosãsóvo Paraguáy Yvypehẽ Epáña poguýgui. Upérõ ha’ekuéra oñorãirõ mbarete Takuary (9 jasyapy 1811) ha Paraguarípe oñemotenondehaguépe hesekuéra Epáña rérape oñorairõva.
Hasypeve, 14 jasypo 1811 jave iñapysẽ pe ñemongu’e guasu omoakãva Pedro Juan Caballero ha omosãsova’ekue Paraguáype Epáña poguýgui. Velasco, Juan Valeriano Zaballos, José Gaspar Rodríguez de Francia ha Fulgencio Yegros ojepytaso hikuái Pedro Juan Caballero ndive. Péicha, 15 jasypo arako’ẽme Paraguay hekove sãso, opáy, opu’ã ha oguata ijehegui ha ojehekýi Epáña poguýgui. Velasco oñemboykékuri peteĩ jasy ohasa mboyve. 17 jasypoteĩ 1811-pe, peteĩ amandaje oiporavókuri peteĩ Aty Sãmbyhyrã, omoakãva Fulgencio Yegros. Pe Tetãygua Amandaje Mokõiha oñembyatýkuri 30 jasyporundy 1813 guive 12 jasypa 1813 peve. Upérõ ojeporavókuri peteĩ ñesãmbyhy pyahu hérava Tetãrerekuára ha omoakãva Fulgencio Yegros ha José Gaspar Rodríguez de Francia; ha avei ojeporavo ñe’ẽ Tetã omyengoviáva ñe’ẽ Yvypehẽme. Pe Amandaje ijatyva’ekue 3 jasypa 1814-pe ojapókuri José Gaspar Rodríguez de Francia-gui Paraguáy Retã Ruvicha Pu’aka’apyra’ỹva.
24 ary pukukue javeve José Gaspar Rodríguez de Francia oisãmbyhy Paraguái. Ha’e ombotyvoi ko ñane retã opavave pytagua resa renondégui. Upevakuére avei opaite ñane retãygua remikotevẽ oñemoheñói ñane retã ryepýpente. Oñembohetave ñemitỹ, mymba ñemoña ha mba'e'apo ogapypegua. Tetã oñemomba’e yvýre ha upéi omboja’o ha ome’ẽ yvyvore oñemba’apo hag̃ua ipype. 1844-pe, Carlos Antonio López -ha’eva’ekue tetãrerekuára- ojeporavo ñane retã ruvichárõ ha upekuévo oñemboaje avei peteĩ léi guasu, ha’éva peteĩha ñane retãme. Ha’e oisãmbyhýrõguare oipe’ajey ñane retã rokẽ pytaguakuérape; ombopyahu tekombo’e ohupytyva’erã opavavépe, ojehepyme’ẽ’ỹre; ha avei omoñepyrũ tape ha ogavusu apo.
Péicha, 1869 peve -umi ary pukukuépe- heñói, okakuaa ha imbarete Paraguái Retã mbohapy motenondehára (oñepehẽnguéva) rembiapo rupive. Umíva hína: Karai Guasu José Gaspar Rodríguez de Francia, Carlos Antonio López, ha ita’ýra, Francisco Solano López.
Tetãnguéra
Ysyry guasu:
Yno'õ guasu oĩ yno'õ Ypakarai.
Ava
Paraguái pépe ningo oĩ 6.347.884 tetãguakuéra.
Paraguái itavakuéra tenondegua
Ko rysýi ohechauka pe 20 tavakuéra tenondegua Paraguáipegua, ary 2021.