cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jajesarekóvo Ysyry Paraguái rupive
Tavusu Okaháre
Péva 40 Km. Bahía Negra, péva río Negro, ojupíva estación biológica ""Los Tres Gigantes"", ha'éva peteĩha centro de investigación sector paraguayo  Pantanal, ohupytýva 15.000 hectárea, oadministráva Guyra Paraguái, ha'éva peteĩ ONG  defensa ha protección diversidad biológica.
""Fuerte Olimpo""
Oiméva 697 km capital-gui, Alto Paraguái. Tavaguasu ha tavaguasu'i michĩmíva oiméva yvyty yvate ru'ãme.
""Isla Margarita""
Kóva pintoresca isla oikóva hetatekove omba'apóva pirakutúpe (pescadores). Henondépe, oime tavauguasu brasilera Puerto Murtinho. Orekóva ijerére umi asentamiento indígena. Kóva 545 km Paraguaýgui.
Oime 449 km  tavaguasu Paraguaýgui. Ko'ápe oñemba'apo Cemento Paraguái rehe. Ko tavaguasúpé oime Río Apa.
Tavaguasu oiméva departamento homónimo, péva 310 km tavaguasu Paraguaýgui.
""Alberdi""
Oime tavaguasu Argentina Formosa, opytáva 133 km Paraguaýgui.
""Pilar""
Kóva oime 301 km ha'éva itavaguasu departamento Ñe'ẽmbuku.Ko tavaguasu oreko ymaite guive edificiio estilo colonial.
Aka'ẽ ñu
thumb|Aka'ẽ ñu. Aka'ẽ ñu / (latinañe'ẽme: Cyanocorax cristatellus) ha'e peteĩ guyra oĩ Pindorama ha Paraguái, ha ambueva renda Voliviape. Oiko ka'aguy. Aka'ẽ ñu ihete ha'e sa'y morotĩ, ijatukupe ha'e hovy ha iñakã ha'e sa'y hũ, heta haguere ndive.
Galiléo Galiléi
Galiléo Galiléi (Písa, 15 jasykõi 1564-pe, Arsétiri, 8 jasyteĩ 1642-pe) ha'e'akue peteĩ mbyjakuaaha, arandupykuaatyha, jogapokuaaha, papapykuaaha ha mba'erekokuaaha Itáliagua.
União da Serra
União da Serra ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 1.487 áva (2006 ary).
8 jasyteĩ
8 jasyteĩ ha'e pohapyha ára arygua.
Uruguaiana
Uruguaiana ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 125.507 áva (2006 ary).
J
Tai J ha'e tai paha, pundie pokõiha latinañe'ẽ achegety, karaiñe'ẽ achegety avei, tai paha avei. Avañe'ẽ achegetyme tai pateĩpy, ambue ñe'ẽme ipu hechauka J, avañe'ẽicha, térã ambue ñe'ẽ ikatu ha'e ipu ambueva, karaiñe'ẽme ha poytugañe'ẽme.
Luis Alberto del Paraná
Luis Alberto del Paraná Heñói Altos (Paraguái), 21 jasypoteĩ 1926-me, 14.30 aravo jave, ha isy Jacinta Mesa (ndaha’éi Meza) omoĩuka héra kuatia-pe Juzgado de Paz-pe 14 jasypoapy 1926-me. Oñemoarandu mitã mbo’ehaópe Ypakaraipe.
"Heñói Arte-pe guarã 1942-me, Primer Certamen de los Barrios aja; mitãrusu papoapy ary orekóva *, ijahy’o porã añetéva opurahéi Campo Grande rérape, ha hendive avei Humberto Barúa ha ambue purahéipe héra tuicháva, arpa mbopyhára Digno García. Rex tujápe, tapichakuéra oĩva upépe hembe’apa mitãrusu’i cuartelero, ikoyguanunga ha avei ipy’aguasúva, heko kokueyguára ha ijuruvy’asýva rehe”.
Omano Londres (Ingyatérra)-pe, de derrame cerebral, arateĩ 15 jasyporundy 1974-pe, Prembridge Court Hotel (34 Prembridge Garden, Londres, W2 4DX Reino Unido)-pe, piso peteĩháme, koty No.8, orekórõ guare 48 ary.
Hogapy
Ha’e ñemoñare irundyha poapy apytépe, (irundy oikovéva: 1998). Peteĩmínte kuña: Obdulia (Chiquita), avei puraheihára, katu ko’ága nahanirivéima. Ña Jacinta, isy, omano ha’e oĩramo guare Europa-pe (Estocolmo ?), 15 jasypoapy 1956-me (ára ha jasy heñói haguépe. Orekova’ekue upérõ 67 ro’y). Ao’apohava’ekue. Itúva (de Paraná): José Domingo Encina Gonzalez, mbo’ehára okára va’ekue, ombopusémi mbaraka ha opurahéi avei. Omano Piripucú (Concepción departamento)-pe, Ña Jacinta omosẽ rire chupe hógagui "iñakãhatãre", oñorairõhápe Asociación Nacional Republicana (Partido Colorado)- rehehápe, guerra civil aja, 1947-pe.
Hekove ha hembiapokue
Luis Alberto del Paraná, omenda peteĩha Lissette Cairoly, francesa (princesa peteĩ circo-pegua) ndive. Mokõihápe katu omenda jerokyhára España-gua Carmen González Caballero ndive. Mokõi iñemoñare: Luis Manuel Meza González ha Carmen Fabiola Meza González.
14 arýpe oike boy-scout (explorador)  ramo "Batallón Rojas Silva" (Salesianito)-pe, omotenondéva Pa’i Ernesto Pérez Acosta, ohenduva’ekue chupe opurahihápe "yvyraguýpe ruiseñor-icha...".
Upe rire (1958), Milán (Italia), Paraná ombojopói Pa'í Pérez-pe peteĩ bandaliza (instrumentos de percusión) Batallón-pe guarã. Are rire opurahéi Pa’i Pérez-pe guarã peteĩ purahéi onohẽva’ekue peteĩ disco heta purahéi orekóvape (LP) Philips Internacional-pe, omyasãiva’ekue yvy tuichakue javeve.
Ou rire tetãnguéra Centroamérica-guágui, Luis Alberto del Paraná –téra ojapyhyva’ekue México-pe-, ojapo peteĩ aty Digno García ndive ha ombohéra "TRIO LOS PARAGUAYOS", Agustín Barboza avei oike pype he’ãche ñe’ẽpapára ha político Epifanio Méndez Fleitas rupive. Decreto osẽva Poder Ejecutivo-gui Papapy 1.736, oñemyasãiva’ekue arange 24 jasypateĩ 1953-pe, Omoĩva hese Paraguái Retã Motenondehára, Dr. Federico Chávez, ha Ministerio de Hacienda, Dr. Guillermo Enciso Velloso, Tetã Rekuái ome’ẽ 3.200 dólares viri, peteĩteĩva umi artista-pe, omyasãi hagua Paraguái purahéi Europa rehe "Misión Cultural Oficial" ramo.
Opa rire arange kuatiápe he’íva upe Trío opa, ha Paraná ojapo ambue aty hérava "LOS PARAGUAYOS", ityvýra Reynaldo Meza (Are rire omendáva Gladys Reyes; mokõi itajýra: Rosa ha Azucena). Rubito Medina, ha arpa mbopuhára José de los Santos González ndive; ha vokóikema onohẽ disco Philips de Holanda ndive, mokõi LP's: "Famous Latin American Songs" ha "Ambassador of Romance", pya’etemi hetaiterei ojehepyme’ẽva’ekue. Péicha oñepyrũ onohẽ “ 500 pyrahéi rasa rupi", ohasahápe heta mba’e omano meve. (Luis Alberto del Paraná ñemano rehe oje’e heta mba’e, mafia, droga rehe hamba’e ikatúva oipytyvõ oñemyasakãve hagua, aguyje heta).
Iñeñotỹ Paraguaýpe
Mba’e ndetuichaitéva mbovy jey ojehecháva tetã Paraguái rekovépe va’ekue iñeñotỹ. Tetãyguakuéra osẽmba tapépe ijeheguirei avave opeipirũ’ỹme chupekuéra ohechauka hagua imaitei paha ipehẽngue ohayhuetévape.
Ombohapeva’ekue upe tetãyguakuéra rembipota ha’eva’ekue pe tembiapo guasu herava’ekue"Cadena del Dolor", opavave nunga pukoe Paraguái (ha tetãnguéra ijereregua),ç ojoaju haguépe omysãimbaite hagua, oguahẽ mboyve Paraná retekue Paraguay aviõ guahẽhápe; upéichante avei ivelorio okóva Teatro Municipal-pe, ha upéi jehopa Cementerio Italiano (Cementerio de la Recoleta) peve. Pe joaju guasu oikova’ekue omboguata Radio Ñanduti (Gloria / Humberto Rubín) ha Radio Comuneros ("Coco" Bernabé).
Kaninde
thumb|Kaninde. Kaninde / (latinañe'ẽme: Ara ararauna) ha'e peteĩ guyra gua'a guasu oĩ Yvate Ñembyamérika ha Yvy Mbyteamérika, Paranaguasu ka'aguy.
Kaninde hete guasu ha sa'yju, ijatukupe ha'e hovykangy ha iñakã ha'e sa'y morotĩ ha sa'yky avei, heta haguere huguáire. Oguereko tĩ mbarete. Oguereko 76cm térã 86cm yvatére ha ipohyikue ha'e 900g gotyo 1500g.
9 jasyteĩ
9 jasyteĩ ha'e porundyha ára arygua.
Yvy akua Táva
thumb|Yvy akua Táva. Yvy akua Táva - (afrikáans: Kaapstad ; ingleñe'ẽme: Cape Town; xhosa: Ikapa) ha'e táva tuichavéva mokõiha Yvyáfrika retãme, Johannesburgo rire. Ha'e avei tetãvore Kuarahyreike Yvy akua itavusu, ha ha'e avei Yvyáfrika itavusu hekome'ẽva (legislativa), oĩhápe Yvyáfrika Amandaje Guasu ha ambue Yvyáfrika Hóga guasu.
Yvy akua Táva herakuãite ojejuhúgui upépe ygarupa ituichaitéva, ha ika'aguy guasu ko táva ijerére, ha Mesa Yvyty ha Yvy akua Ijapýra. Ko táva ha'e Áfrika itáva umi pytagua ohovéva oñandu hag̃ua.
K
Tai K ha'e tai pakõiha, pundie poapyha latinañe'ẽ achegety, karaiñe'ẽ achegety vai, tai poapyha avei. Avañe'ẽ achegetyme tai poapy, ambue ñe'ẽme ipu hechauka He, avañe'ẽicha, Rromapeguañe'ẽ aty ndoipuru ko tai, karaiñe'ẽme, poytugañe'ẽme, hyãsiañe'ẽme ha ambueva, ko ñe'ẽ oipuru tai C.
César Vallejo
César Abraham Vallejo Mendoza (heñói Santiago de Chuco-Perũme, 16 jasyapy ary 1892 – omano Parĩ, Hyãsia  15 jasyrundy 1938 jave), ha'eva'ekue kuimba'e arandu oñemomba'eguasúva ñe'ẽpapára haihára perũgua ramo.
Hekovepy
Tayta: Francisco de Paula Vallejo Benítez Mama: María de los Santos Mendoza Gurrionero.
Ñe'ẽpoty
thumb|Cubierta de la primera edición de Trilce, con el retrato del poeta.
Mombe'u omopirĩva
Obra publicada por Enrique Ballón Aguirre, (2 volumes, 1979):
Ambuéva
Publicados en 1973, Editora Mosca azul:
Anambe pytã
thumb|Anambe pytã. Anambe pytã / (latinañe'ẽme: Pachyramphus castaneus) ha'e peteĩ guyra michĩ oĩ Pindorama, Volivia, Kolombia, Paraguái, Ekuator, Yvate Argentina ha Perũ. Oiko ka'aguy. Anambe pytã hete ha'e sa'y tata.
23 jasyrundy
23 jasyrundy ha'e 113º ára arygua.
Florence Nightingale
Florence Nightingale ha’éniko heñóikuri Táva Florencia, Italia retãme, ára 12 jasypo ary 1820-pe. Itúva ha isy niko ikatupyry ha upéicha avei ndaha’éi ku oikotevẽguasúva rehegua hikuái. Mokõi iñemoñare: Partenope ha Florence. Oiko rire heta tetã Europa-peguáre og̃uahẽ ha opytaite hikuái Inglaterra retãme, oguerekohaguépe peteĩ óga neporãmbajepéva ha oikohaguépe vy’apavẽme.
Itúva oñangareko mokõive mitãkuñáre ha ohekombo’e porã chupekuéra. Upeichahápe ha’ekuéra omoñe’ẽkuri opaichagua ñe'ẽporãhaipyre ha oñembokatupyry avei papapykuaápe. Upe guive Florence opyta ohayhuete papapykuaa; ha he’íkuri oikotaha chugui papapykuaahára, jepémo isy ndohechaporãmbái upe mba’e, ndaha’éigui kuña uperõgua rembiaporã.
Ary 1837-pe, orekórõ 17 ary, oñandu Ñande Ru ñehenói ha upe guive Florence he’íkuri nomendamo’ãhái ha, omano meve, omba’apohata hapicha oikotevẽvéva rehehápe. Ary 1840-pe, Florence oguerekorõguare 20 ary, oñepyrũkuri oñemoarandu papapykuaápe ha pya’evoi itenondeve hapichakuéra apytépe. 5 ary rire Florence oiporavókuri ambue tape ha he’i ituvakuérape, amo hapópe, ha’e oikoseha Hasykatuvarerekuárõ. Isy ohendúvo upéva haimete omano. Imemby oikóva ikatéva apytépe oiporavõ peteĩ tembiapo oje’apo’íva. Ary 1849-pe, Florence Nightingale ohókuri Egipto retãme ha upépe oĩrõguare táva Alejandría-pe ohecha tasyo iky’aitereíva ha nahesãiva ha upe guive oñeha’ãkuri oñemoarandu ikatuháicha Hasykatuvarerekua kuaápe.
Ary 1850-pe ojevýkuri Inglaterra retãme ha upépe oisãmbyhýkuri (oñehepyme’ẽ’ỹre chupe) peteĩ tasyo michĩva ha oñangarekóva kuña añónte rehe. Upépe oĩrõ oñepyrũ Crimea Ñorairõ-pe ha vokóikema Florence oho upépe oikuaávo oĩhague heta hasykatúva oikotevẽva ñepytyvõre. Ohókuri hendive 38 kuña ha’e ohenoiva’ekue ha omoirũva chupe. Ary 1854-pe og̃uahẽ Turquía retãme ha upépe omopu’ãkuri ikatuháicha peteĩ tasyo mirĩ oñangarekohaguépe hetaiterei ñorairõhára hasykatúvare. Florence ohechakuaákuri upépe oĩha heta omanóva naipotĩrigui upe tenda oñeñangarekohápe hesekuéra. Florence omboguapypaite kuatiáre opa mba’e oikóva ha mba’érepa, mba’éichapa ha araka’épa hasykatu hikuái upépe og̃uahẽva. Ivirúgui ojogua hi’upyrã ha yva pyahu ha ipotĩva ha opa umi mba’ére umi hasykatúva okuerajey ohóvo hikuái. Oje’e hembiapokuéra rupive nomanoihague 5.000 ñorairõhára Inglaterra-ygua.
Ojevývo Inglaterra retãme ojehechakuaa ha oñeme’ẽ aguyjevete chupekuéra. Upéicha heñóikuri Hasykatuvarerekua pyahu ko’ág̃a jaikuaaháicha. Florence Nightingale-pe ojapyhýkuri peteĩ mba’asy oĩrõguare Crimea-pe ha upéva ogueraha chupe tupápe hi’aramano meve. Ndaikatúi opu’ãve ha hi’ári ndohechavéi. Imbaretégui, noñeme’ẽi ha upeichahápe omopu’ãkuri Nightingale Mbo’ehao oñehekombo’ehápe Hasykatuvarerekuarã. Hekove pukukue javeve Florence ohaijepe 200 aranduka hasykatuvarerekua ha tasyo rehegua rasami. Ha’e omanókuri táva Londres, Inglaterra retãme, ára 13 jasypoapy ary 1910-pe.
L
Tai L ha'e tai paapyha, pundie porundyha latinañe'ẽ achegety, karaiñe'ẽ achegety avei, tai poapyha avei. Avañe'ẽ achegetyme tai paapyha, ambue ñe'ẽme ipu hechauka L, avañe'ẽicha, térã ambue ñe'ẽ ikatu oguereko pu ambueva, karaiñe'ẽme ikatu haipyre LL, pu ambueva.
10 jasyteĩ
10 jasyteĩ ha'e paha ára arygua.
24 jasyrundy
24 jasyrundy ha'e 114º ára arygua.
Tatavevýi
thumb|Tatavevýi [[Arapy-pe.]] Tatavevýi hérava avei Idyroheno (Karaiñe'ẽgua: Hidrógeno) ha'e peteĩ apỹi kimi rehegua, mba'etĩ vevýi. Oĩ pe ype ha 75% Arapygua.
11 jasyteĩ
11 jasyteĩ ha'e pateĩha ára arygua.
Teodoro Salvador Mongelos
Teodoro Salvador Mongelos heñói Ypakarai távape 9 jasypateĩ jave 1914-pe. Oñe’ẽpotyapo moköivéva ñane retã ñe’ẽme (guarani ha kastelláno), hákatu he-tave ohai guarani ñe'ẽme. Kuimba’e ñe’ẽyvotyjára hekópe ogueropurahéi hembiapópe hetã, hetãy-gua, hekoha, kuña para-guái... Opa umívare ichupe ojekuaa tapicha mboriahu ñe’ẽpotyjára ramo (El poeta de los humildes). Federico Chávez omandá-ramo guare Paraguáipe, Teodoro S. Mongelós oju-pi diputádo ramo, upéi ou pe diytadúra ha oñemosẽ ichupe ñane retãgui akói-nte oñemoĩ rehe hetãygua-kuéra ykére. 1996-pe “El Lector” omoherakuã hembiapokue oñembyatypapyre peteĩ arandukápe. Omano São Paulo Brasil-pe peteĩ 19 jasypo 1986-pe.
Refugio Mbarakaju
thumb|350px|right|Vista del parque y casco principal Ko Reserva biológica de Mbaracayú ha’e peteĩ reserva mokõi tetã rehegua, opytáva frontera Paraguái ha Brasil-pe. Ha’e peteĩva umi 8 tenda ojejapo va’ekue reserva ecológica-rã Itaipú, rupive ha’éva represa tuichavéva yvy ape ári.
Opytahína Paraguái ha Brasil mbytépe. Oñemoañete kuri 1984-pe, ha oĩ 300 km norte gotyo táva Hernandarias-gui. Oreko 1.356 ha. Ko Refugio-re oñangareko ha ombokatu pe Binacional.
Tavetã Joaju
Tavetã Joaju (Ingleñe'ẽmeː United Kingdom), héra tee niko Tavetã Joaju Vyretáña Guasu ha Yvate Irilánda pegua (Ingleñe'ẽmeː United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva ypa'ũnguérape yvyrusu Európa pehẽngue yvate kuarahyreikeguápe. Ijyvy apekue hína ypa'ũ Vyretáña Guasu, ypa'ũ Irilánda ipehẽngue yvate kuarahyresẽyguápe ha heta ypa'ũmi ambuéva. Oñemosãso guive Tavakuairetã Irilánda, Yvate Irilánda rupínte ikatu jeho ambue tetãme yvy rupi, upépe añónte Tavetã Joaju ha Irilánda oñomohembe'y yvýre, ojejapo peve Eurotúnel (hasaha guasu y guýpe) ombojoajúva ypa'ũ Vyretáña Guasu ha Hyãsia ha opa umi tetã ambuéva Európa yvyrusúpe. Vyretáña Guasu ijerére ojejuhu yvate ha kuarahyreike gotyo paraguasu Atlántiko, kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu para Yvate, ñemby gotyo Mancha ypo'i ha kuarahyreike gotyo para Irilandagua.
Refugio Mbarakaju
Ojejapóvo kóva, oñemyatyrõ kuri peteĩ ñeko’õi tujaite yvy rehegua Brasil ha Paraguái apytépe. Itaipú Binacional katu ojapo peteĩ mombarete ha ñeñangareko peteĩ franja-pe ñande rekoháre frontera gotyo ko’ã táva Mundo Nuevo (Brasil) ha Salto del Guairá (Paraguay) pa’ũme.
Tavetã Joaju
Tavetã Joaju ha'e niko peteĩ Tetã heko peteĩ orekóva ijyvýpe irundy tetã: Ekósia, Gales, Ingyatérra ha Yvate Irilánda. Ko tetã rekuái oñemboguata amandajerape rupive, itavusu ha hetã rekuái ojejuhu Lóndyre távape, hákatu oĩ tekuái ñesãmbyhy ambuéva Edimburgo-pe, Ekósia tavusu, Cardiff-pe, Gales tavusu, ha Belfast-pe, Yvate Irilánda. Ko tetã ñesãmbyhy oporokuái peteĩme amandajére, kuñakarai Isabel II ha'e hína Tetã ruvicha. Jajavy ñambohérarõ ko tetã Vyretáña Guasu ha Ingyatérra, umíva herakuãitégui ha ojehecha py'ỹi upéicha ojehu. Umi yvy Vyretáña porokuái peteĩme poguýpe ojejuhúva Ypo'i ypa'ũnguérape —Jersey ha Guernsey— ha Ypa'ũ Man noĩri Taveta Joajúpe, Vyretáña rekuái oñangarekónte ijekopyty tetã ambuévare.
Refugio Mbarakaju
Oñemoañete mboyve ko Refugio, ko’árupi ndaipóri va’ekue yvyra ha ñana kuéra; pa ary mboyve katu, ñemba’apo jetu’úpe oñemo añete jeýma pe ñanderekoha umi tendárupi: upérupi opu’ãmbaite jevýma yvyrakuéra.
M
Tai M ha'e tai paapyha, pundie paha latinañe'ẽ achegety, karaiñe'ẽ achegety avei, tai poapyha avei. Avañe'ẽ achegetyme tai paapyha, ambue ñe'ẽme ipu hechauka M, avañe'ẽicha.
Itakandua
thumb|Itakandua ha [[y.]] Itakandua térã fiérro ha'e peteĩ eleménto kímiko ha kuarepoti, pe ojejuhuvéva (mása rupive) ha ojeipuruvéva Yvýpe. Yvypyte itakanduágui ijapopyre, ha yvy apépe kóva hína pe eleménto irundyha oĩvéva. Itankandua átomo papapy hína 26, oñemoha'anga tai FE rupive.
M
Ymaguare, Ehitoñe'ẽme, ko tai ipu ha'eva N.
Itakandua
Ko kuarepoti ojeipuruite heta mba'épe, imbaretéva ha ndahepýivagui, ojeipuru avei ojejapo hag̃ua kuarepotijy. Ojeikuaa oĩhague tapichakuéra oñepyrũ oipuru itakandua amo ary 1.200 Kirito mboyve.
Tavetã Joaju
Ha'e hína tetã ñemongakuaapyre oĩva umi tetã ipokatuvéva ha mba'ehetavéva apytépe. Ha'e akue tetã peteĩha opa tetã ambuéva apytépe iviru remimono'õ omba'apo mba'eapopyhakuéra rupi ha tetã mbaretevéva opa Yvýgui saro'y XIX aja ha saro'y XX ñepyrũme (1815-1945), hákatu ohasa rire Ñorairõ Guasu Peteĩha ha Mokõiha, ohepyme'ẽitehápe oñangareko ijyvýre ha oñorairõrõguare, ha imburuvi ikangyve saro'y XX pehẽngue mokõiha aja, ndaha'evéima upe guive tetã imba'eguasuitéva umi tetã ambuévape. Ojehechauka ramo jepe tetã imba'eheta guetei, itavarandu ha iñarandupy herakuãite, ijaty ñorairõha mbaretéva, oguerekógui mboka guasu oipurúva átomo mbaretekue. Oime akue Európa Joajúpe ary 1973 guive 2020 peve. Tavetã Joaju oĩ umi po tetã apytépe omba'apóva Tetãnguéra Joaju rehe oñangareko hag̃ua toiko py'aguapy Yvýpe, oĩ G7 ha G-20 atýpe, OTAN, OCDE, UKUSA, Tetãnguéra Ñembojoaju ha Common Travel Area.
Refugio Mbarakaju
Kóva ha’e peteĩ korapy Brasil-gua ha paraguaikuéra ohechaukahápe jekupyty tembiapo rupive ha ñorairõse umía opytamaha tapykuépe, hendaguépe jahechauka iporãveha ñande rekoha, ñande yvy ha yvyporakuéra oĩva guive yvy ape ári.
Tavetã Joaju
Héra ypy
Ko tetã réra tee ha'e hína Tavetã Joaju Vyretáña Guasu ha Yvate Irilánda pegua (Ingleñe'ẽmeː United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland), héra ojeipuruvéva niko Reino Unido ha RU oúva ko tetã réragui, karaiñe'ẽme. Ko téra ojehechauka peteĩháme upe Kuatia Joajurã 1707 pegua rupive, tavetã Ingyatérra ha Gales ojaposérõguare tavetã pyahu Ekósia ndive, ha oñembohérata Tavetã Joaju Vyretáña Guasu pegua. Ha upéi, upe Kuatia Joajurã 1800 pegua rupive, ypa'ũ Irilánda oike avei tavetãme, upéicha ko tetã réra oñemoambue ha ojehero Tavetã Joaju Vyretáña Guasu ha Irilánda pegua. Ary 1927-pe, oñemosãsóvo Tavakuairetã Irilánda, tetã réra oñemoambue ha ojehero ko'ãga ojeheróichaː Tavetã Joaju Vyretáña Guasu ha Yvate Irilánda pegua.
Refugio Mbarakaju
Geografía
thumb|350px|left|Sendero paradisiaco
Tavetã Joaju
Héra ypy
Sapy'apy'a ojehero ko tetã upe ypa'ũ ojapóva tetã yvy apekue pehẽngue tuichavéva réraicha, Vyretáña Guasu, térã ojehero avei peteĩ umi mbohapy tetã réra rupi, Ingyatérra. Umíva Tavetã Joajugua, upéicha avei umi Vyretáña Guasugua, ojehero chupekuéra "Vyretañagua", térã británico karaiñe'ẽicha, oñembohera chupekuéra avei "ingle", karaiñe'ẽgui inglés.
Tavetã Joaju ha'e ramo jepe "peteĩ" tetã hekosãsóva, ojehechakuaa ha'eha tetã avei Ingyatérra, Ekósia, Gales, ha sapy'apy'a, Yvate Irilánda, umíva katu ndaha'éi hikuái tetã hekosãsóva. Sãmbyhyhára peteĩha Vyretáña pegua omomarandu iñanduti rendápe Tavetã Joaju ha'e niko "tetãnguéra peteĩ tetã pype".
Refugio Mbarakaju
Geografía
Upévare 85% rupi upépe ojagarrapa kapi’i ñeñotymbyre vaka rembi’urã. 15%-nte hemby humedales, ka’aguy para para rembyre, ka’aguy ysyry rembe’ýrupi ha takuaraty mimi.
Yvy ko’árupi ojeclasifica hetave hendáicha latosoles y latosol arenoso ramo, upévare ijyvyku’ieterei ha oguerosyryrei chupe ama guasu umía. Oĩ katu tenda ijyvyku’i ha katu itujuha avei. Yvy karapehárupi katu oĩ yvy hérava suelo hidromórfico.
Akãvotõ
thumb|Akãvotõ. Akãvotõ / (latinañe'ẽme: Mackenziaena severa) ha'e peteĩ guyra oĩ Ñemby ha Mbyte Pindorama,  Kuarahysẽ Paraguái ha Yvate Argentinape. Oiko ka'aguy Atlántiko pegua. Akãvotõ hete ha'e hovy, hũ térã sa'ypara, ha iñakã ha'e sa'y hovy térã hũ heta haguere ndive.
Tataveve
thumb|Tataveve Tataveve hérava avei Élio (Gyresiañe'ẽgua:Ήλιος, helios, "Kuarahy") ha'e peteĩ apỹi kimi rehegua. Átomo mba'era'ã ha'e 4.
Refugio Mbarakaju
Mymba ha ka’aguykuéra rehegua
Yvy karuguhárupi katu jahecha heta yvyraku’éra rehegua, ko’ãva apytepe jajuhu: Eichornia azurea, Equisetum giganteum, Nephelea setosa.
Yno’õguasu Itaipú rehegua
thumb|350px|right|Exuberante naturaleza Ko refugio ombojere yno’õ guasu avakuéra rembiapokue oñemongu’évo Itaipú usina guasu. Kóva oikóre 1982-pe, heta mba’e porã economía-pe guãrã oñepyrũma oipuru ko’ã 77 tetãvore’i ko jerere oikova guive.
Pe yno’õ guasu ojejapova’ekue ha’e peteĩva umi tuichavéva ko yvy ape ári, oguerekógui 29 millones de m³ ha 200 km ipukukue, jaikuaárõ oĩha umi bahía-kuéra ha yvy karugua kuéra katu ohupyty voi 1.400 km.
Ko yno’õ guasu katu nomo’abuéi ko jeréregua yvy jahechaáicha añónte, avei mba’apo ñemitynguéra rehegua oñemombyta avei tapykuépe ha ohasa hi’ári tembiapokuéra turístico kuéra rehegua. Umi yrembe’ykuéra porã porã oñemyatyrõ kuri avei yguasu rembe’ýpe oñeñembosaraihagã opáichagua deporte ýpe oñeha’ãva.
Zonificación
Oĩrupi tapichakuéra oñembokatupyryva arandu ko’ãga rupi área protegida rehegua, ko refugio oñemboja’o kuri heta hendáicha ikatu hagãicha oñeñangareko porãve hese. Ko’ãva apytepe jajuhu: Zonas de uso especial: oĩ ko’ápe korapy michĩ mimíva, ojepuru porãva administración-rã umíva, avei kotykuéra mbohupa rendaguã, jekarurendaguã, oguejy haguã avión ha mba’e.
Zona de uso extensivo: Tenda ikatuhárupi umi visitante kuéra oguahẽ mbo’epyrã ha ojevy’ami haguã (jajuhu ko’ápe tapepo’i jehechakapyrãkuéraha oñangarekótava nde rehe, tapepo’i "cross country", umíva). Zonas de uso intensivo: ko’ãva ha’e paisaje neporãvambajepéva ojeipuruva actividades recreativas hypy’ũporãva ojejapo haguã (oĩ área camping rehegua, centros de visita ha oñemaña haguã opárupi gotyo)
Zonas de Recuperación ha amortiguación: tenda ñanderekoha oñembyaipaitéma haguérupi oĩhárupi heta tavakuéra ijerekuévo oikóva.
Enlaces externos
http://www.itaipu.gov.py Itaipu Binacional - Español http://www.itaipu.gov.br Itaipu Binacional - Portugues
Alfredo Stroessner
Alfredo Stroessner Matiauda ( karaiñe'ẽ:  [alˈfreðo strosˈner ma'tjauða]; 3 jasypoteĩ 1912 – 16 jasypoapy 2006) ha'e va'ekue peteĩ kapaju ha tendota paraguaigua 1954 guive, 1989 peve.
Kopenihage
thumb|Kopenihage. Kopenihage (ndinamaykañe'ẽme: København ) ha'e Ndinamayka itavusu, oguereko 1.167.569 tavayguakuéra (ary 2009-pe), ha ha'e avei Ndinamayka retã itáva tuichaveva.
Kopenihage oĩ kuarahyresẽ ykere ypa'ũ Selandia ha oĩ avei ypa'ũ Amager ári, omojoaju ko mokõi ypa'ũ heta hasaha rupi.
Kalkuta
Kalkuta ha'e peteĩ táva guasu oĩ tetã Índiape, Kuarahyreike Vengála itavusu. Hera tee ha'e Kolkata (vengalañe'ẽme: কলকাতা), 1 jasyteĩ ary 2001-pe, ramo jepe, ko táva hera tee ha'e akue Calcutta, ha hera tee añetehápe ha'e akue Kolikata (vengalañe'ẽme: কলিকাতা). Jeikuaaveva "vy'a táva" térã "óga guasu táva".
Ymaguare, ko táva ha'e akue táva orekoveva tavayguakuéra opa Índiape, Mumbái henondépe. Ko'ãga Kalkuta ha'e táva irundyha orekoveva tavayguakuéra opa Índiape, Mumbái, Deli ha Bangalore riregua.
Apỹi kímiko rechaukaha
Techaukaha Rysýi Apỹigua ha'e peteĩ techaukaha rysýi oñemohendahápe opaite apỹi kímiko, umi eleménto hína. Karai Dmitri Mendeleiev ojapo ha omoha'anga ko tysýi ary 1869 aja.
12 jasyteĩ
12 jasyteĩ ha'e pakõiha ára arygua.
Oaxaca
thumb|right|200px|Poyvi Oaxaca-gui
Oaxaca ha'e peteĩ tetãvore Méhiko-pe
Roenthenio
Roenthenio ha'e peteĩ apỹi kimi rehegua. Átomo mba'era'ã ha'e 111. Itéra ha'e terakuãpe Wilhelm Conrad Roentgen.
Kure
Kure ha'e peteĩ mymba oñemongakuaa oje'u ha oñevende hag̃ua, ko mymba okambúva ha ipysãkõiva. Oĩta opaichagua jave peteĩ vy'aha, Ary Pyahu, arapokõindy Marangatu, ára mboty ha mba'e okárape ojejuka peteĩ kure ojeguerohory haguã.
Kure ro'o rembi'ukuaa
Heta tembi'u ojejapóva kure ro'ógui:
Villeta
Villeta táva oĩva tetã vore Central– pe. Oñemohenda ysyry guasu Paraguái ári. Ha’e peteĩ ygarenda.
Kure
Ñemongakuaa
Kure ñemongakuaarã ikatu oñemongaru ichupe mandi'o ha tembi'u kurépe guarã, Ikatu ojejapo ichugue peteĩ óga michĩmi hérava "chikéro" oikotahápe ha oguerekotahápe imembykuéra.
Villeta
Toponimia
Omoheñoi’akue sãmbyhyhára Juan Gregorio Bazán de Pedraza, ary 1714 – pe. Héra ypykue San Felipe de Bordón. Uperire oñembohéra Villeta ojogua rupi peteĩ tava’ipe.
Ygarenda Villeta pegua
Ygarenda omotenonde Administración Nacional de Navegación y Puertos pegua. Oguereko ku’ekavaña tuicháva ha iporãva. Opaichagua mba’erepy oguähẽ ha osẽ ygarendágui.
Características del Puerto
Clima
40 ºC haku arahaku jave, sapy’ánte hakuve, ohasa pe 40 ºC. Araro’y jave oguahẽ 0 ºC pe. Ko távape okyve jasyteĩ ha jasyrundýpe.
Demografía
Oguereko 36228 yvypóra, umíva apytépe oĩ 18362 kuimba’e ha 17866 kuña upéicha ohechauka Dirección General de Estadística,  Encuestas y Censos pegua.
Tembiasakue
Ary 1714 – pe omoheñói’akue sãmbyhyhára Juan Gregorio Bazán de Pedraza. Dr Francia oisãmbyhy ramo guare oguahẽ porãve momarandu ambue tetãgui  táva Villeta rupive ha upéicha rupi okakuaave.
Turismo
Ko táva oguereko peteĩ tupão hérava Virgen del Rosario oñemopu’ãva’ekue Ñorãirõ Guasu opa rire, upéramo ojeipuru tasyo ramo.
Tupãópe ikatu jahecha arquitectura sa ro’y XIX rehegua ha ogyke para ojapova’ekue Adán Kunos. Guyratĩme ojepirakutu.
Personajes Ilustres
Ñe’ẽpapárakuéra heñoiva’ekue táva Villeta – pe.
Mba’éicha ikatu ñaguahẽ táva Villeta–pe
Opyta 34 Km. Paraguaýgui, ikatu reguahẽ Acceso Sur rupi, reguahẽ meve repia hagua nde gueraháva táva Villeta – pe.
Villeta che táva
Villeta opyta ysyry guasu Paraguái rembe’ype mbohaoypa poapy (38) supukue tavaguasu Paraguaygui. Mbohapy ijyke ojaho’ipaite chupe ysyryguasu ha ymaite oje’e kuarahyresẽ gotyo karugua meme hague ha avei oje’e Villeta peteĩ y pa’ũ yvy voi raka’e paraguasu Chakorehegua ha upéi sa’i sa’ipe oñemyanyhẽ ohovo ijeheguinte, ta’anga ymaguare jajesarekoramo ikatu ja’e ha’e hague peteĩ yvypu’ã perõ ndaiporihape mba’eveichagua ka’avo yvyra, ha sa’ietemi oĩha yvyramimi pe ysyry rembe’y rehe.
Villeta ojekuaa ypy po jasyapy su pokõisa parundy (05-03-1.714), oĩhaicha umi tembisakue apytepe, ha oñeme’ẽ ogarenda opavave omoheñoi’ypyva’ekue ha yvy pehẽ oñeñemity hag̃ua. Omoñepurũva’ekue táva Villeta ha’e Juan Gregorio Bazán de Pedraza ha iñirũnguéra Pedro Domínguez de Ovelar ha Sebastián Fernandez Montiel, ha ombohéra “SAN FELIPE DE BORBÓN DEL VALLE DE BASTAN Y EN LOS CAMPOS DEL GUARNIPITAN”. Pe ary su pokõisa porundypa mbohapype (1.793) oĩraka’e mbohapysu porundypa poapy (3.093) tapicha oikóva tetávape. Ojejapo ypyramo guave Virreinato Río de la Plata-pe ha oñemomba’e guasuvo Buenos Aires ha Montevideo, pe ygaguahẽ Villeta ojeguerohory ha oñemomba’eguasu upéicha avei ygarupa Angostura, ha’e rupi tenda mba’apo ygarekogua. Villeta oparamo guare Sa’ary XVIII ha oñepyrũ rupi XIX oñemomba’e guasuventana mba’apo ko’ã mba’e oiko ojeguereko rupi hetaiterei yvyra péva pe tembiaporã, avei oñemyatyrõ ojejapo hag̃ua inimbopoguasu itanarãinimbo karaguatagui, peicha oñeme’ẽ umi ygarataeta ñorairõhapegua España mba’eva opytava Buenos Aires ha Montevideo-pe. Ko’ã mba’ere ningo avei oje’e oñeme’ẽ hague umi tapicha ohojeyva oikuave’ẽ ndaha’éirupi tetãmyakã rehegua.
Litio
thumb|Ita'ive Ita'ive hérava avei Lítio ha'e peteĩ apỹi kimi rehegua, kuarepoti pytã ha hu'ũ.
Villeta
Villeta che táva
Tava Villetape yma umi ógaita oje’e oĩhague pe ysyryguasu ykerememe ha yvyraguipaite ijapopyre, ko’ã ñemuha rendague oukuri ogue ohovo Tetãmyenondeha Dr. Francia ombotykapa rupi opaite ygaguahẽha.
Ko’ã táva opyta inandi jey pe Dr. Francia oisambyhy’aja pukukue, uperamo oñemoheñoi pe Tenda Monte Claro pe ambue ysyryguasu gotyo ha ikatuetevoi umi tapicha villetaygua jeynte pe ohova upepe, ndojekuaaporãitei araka’etepa oñemoheñoiva’ekue ikatu su poapysa papokõi (1817) ha su poapysa mokõipa porundy (1829) rupi. Ko tenda ojejapo ojehape joko hag̃ua umi te’ýi Tava-pe oĩva upe jerere ha avei ojeheka hag̃ua mitãkuñame.
Isaac Newton
Ojapo ko aranduka hérava Philosophiae naturalis principia mathematica, ojeikuaavéva héra Principia réra rupi, ohaiháre ko arandukápe pe yvy mbaretepyte rehegua ha omyatyrõ peteĩháme upe vavarekokuaa tee reko rehegua (bases de la mecánica clásica) ko tekorã rupi oguereko Newton réra.
Anambe
thumb|Anambe. Anambe / (latinañe'ẽme: Pachyramphus validus) ha'e peteĩ guyra oĩ Pindorama, Volivia, Paraguái, Ekuator, Argentina ha Perũ. Oiko ka'aguy. Anambe hete ha'e sa'y tata, ha iñakã ha'e sa'y hũngy.
Villeta
Villeta che táva
Tendota karai Carlos A. López ndive ha’ete Villeta heñoi ypyjeyva oñepyrũ rupi oñemba’apo jey ygaguahẽme ojegurahayka hag̃ua tetã ambuepe yvyra ha vakapi oĩva guive umi tavakuéra hi’ag̃uiva upégui, péicha avei ndaiporivei mandu’a inimbo poguasu apogui, katu ojejapomimi ygarata michĩva.
Villeta ñorairõ guasu aja oñemomba’eterei ha’e rupi ygaguahẽ ojehupiha tapichakuéra oho hag̃ua ñorairõ hape, upeicha avei opaite mba’e oñekotevẽtava ñorairõ aja.
Opami rire pe ñorairõ guasu táva Villeta inandi nunga ha pe ñorairõ oiko mboyve pe tenda hérava Ita Yvate, heta kuñataĩ, kuñakaraikuéra ha karai itujamava oñemondopa chupekuéra Villarrica-pe, péicha omombe’u umi iñemoñarekuéra opytava upépe ndouveimava heko haguepe.
Ambueva aty katu oho yvyturusu gotyo, ko’ãva oupa jey ha umi opytava’ekue oñorairõ pe tenda Ita Yvate umiva apytepe oĩkuri pe kuña katupyry hérava Ramona Martínez, avei ha’e oñorairõ tenda hérava “Paso Ypekua-pe”. Peteĩ aty michĩmiva karai, Kuñakarai ha mitã sa’i opyta tavarembe’y Naranjaisy-pe ojehechakuaa rupi imboriahuetereiha hikuái noñepenainde hesekuéra, péicha omombe’u kuñakarai Juana Centurión.
Pe táva Villeta ñemopu’ã jey térã ñemyatyrõ oñepyrũ opa mboyve pe ñorairõ guasu umi opytamimiva’ekue ndive ha umi ou jeyva’ekue yvyturusuguio.
Péicha avei tenondete guare mbo’ehao oĩva’ekue mokõi koty opytava tape Mariscal López ha Pedraza-pe, ko’ãga hendaguetepe opyta oĩhame karai Víctor Centurión róga (omombe’u karai Emilio ha karai José Benítez ha karai Daniel Idoyaga) Pe tenda peva ome’ẽva’ekue Idoyaga pehenguekuéra ha oje’e oñepyrũ hague mbo’epy upépe pe ary su poapypa rupi oñepyrũ hague mbo’epy upepe ary su poapysa pokõipa mokõi rupi (1872). Pe ary su poapysa poaypa rupi oñepyrũ ojeguerahauka tetã ambuepe narãha Villeta guive, ojejapo ñepyrũ ygapytaha óga puku puku, ogaguy guasu ha pe okahare ojejapo óga ojepuru hape yvyra ha tuju térã itayvy tuicha ha ipéva avei ita, ogypy katu yvy atãgui, ko’ãva rehegua opyta gueteri techapyrãramo umi Casolas-kuéra mba’éva ha oĩva tape Mariscal López ha Alberdi-pe oĩhame C.J.U.
Pe ary Su poapysa poapypa poapy (1888) rupi oñemoñepyrũ ojejapo tape ipe ha oñembojoja porãva ja’e porãserõ ojejapo hi’are haguaicha, oje’e oimene raka’e pytagua rembiapokuéra (heta oĩva’ekue upéramo Villetape).
Pe Villeta akãrapu’ãve ojehu pe sa’ary paha rupi. Ojejapo ogaguasu ko’ãga herava mbo’ehao Carlos Antonio López ha oñepyrũ ñemuhaguasu, upekuevo oguahẽve heta hetave pytagua umiva apytepe oĩ Italia, Francia, Alemania ha Inglaterra-gua. Ko’ã mba’e oho péicha pe ary su porundysa pa poapy peve (1918) ha uperire oñepyrũ jey oguapy ha pytaguakuéra oho jopara jey hetãme upeichaverõ jepe opyta hogakuérakue ha ipehẽnguekuéra.
Pe narãha ojeguerahayka ramo guare tetã ambuere Villetagui, oje’e oumi hague mokõisu (2000) karro rupi navo ára oja ygaguahẽme.
Villeta uperamo oguereko tembiapoha ojejapoha yratã ha kaguijúi opyta tape Colon ha Dr. Francia ko’ag̃a hendaguemante opyta ógajo’a kakuaava’ekue uperire opyta kuri pire myatyrõha karai Eugenio Vaezquen mba’eva.
Avei ndaikatúi opytavo tapykuépe Avati’y mba’apoha Stagni-kuéra mba’eva opytáva tape Mariscal López ha Colón-pe, oĩhame ko’ãga CAPSA, ijyketepe oĩ avei peteĩ kakuaava Yvyra ñekytĩha. Uperamo avei ojeguereko tenda ojejapoha havõ opytava tape 14 de Mayo haimete Humaita pe oĩ hame ko’ag̃a Kuñakarai Elisa Pastor de Gamarra. Avei oñepu’ã ñemuha renda tuichava umi Vaezquenkuéra mba’evaichagua, upéicha Chavez ha Bareirokuéra opytava tape Mariscal López a Alberdi-pe oĩhame C.J.U.. Ojeguerekomi mokõi Mbuhupa pytaha, peteĩha ha’eva “CENTRAL” oĩ rupi táva mbytepe ha mbohupa pytaha “PLAYA” oĩva peteĩ ogajo’ape ojejapova’ekue upeva’erãvoi, tuichava hogaguy jere, ko’ag̃a ikusugue mante opyta oĩva tape Colón ha Dr. Francia-pe oĩhame ko’ag̃a ygaguahẽ Franco Español. Umi karai ha mitãrusukuéra uperamo guare omombe’u jeko pyharekue heta henda rupi oñeha’ãmi “Tava” ha ryguasume ñemoñorairõ ko’ã mba’e oiko viru rehe, katuete “Pesos Bolivianos-re (omombe’u Erwin Reiniger). Ko karai oguereko hetaiterei ta’anga uperamo guare techapyrãramo opytava maymave tapicha ipyahuvevape g̃uarã. Pe ary su porundysa mokõipa poteĩ (1926) ojeguereko’ypy apoha ñanirýiva omoñepyrũ ha ojapovoi peteĩ ñane retãygua heñoiva’ekue San Bernardino-pe hérava Kurt Hellmers. Ary su porundysa mbohapypa (1930) táva Villeta oho ijatukupegotyo ñane retã Paraguáipe oikéma mba’asy narãhatyre, umi karroita oumiva Yvyturusuguio-Karapegua térã Paraguari sa’i sa’ivema ou, upeicharamo jepe osẽmimi Villetagui peteĩ térã mokõi ygarata henyhẽva narãhagui ojegueraha Argentina-pe, ha upéi oipaite ary su porundysa mbohapypa mbohapy-pe (1933) oiko aja ñorairõ Chako-pe, uperire ojegueraha jey umi iporã porãveva, upeverã oñembohyru porãva’erã ha oñembyape kuatia ha mba’e.
Ygaguahẽ Villeta avei ikangyve ndopytaveima umi ojeguerohoryeteva’ekue ysyry Paraguái ha Parana ygara ojeherova “Paquete” ha’eva “Cuyaba” (kóva pe ñorairõ aja oiko Chakope ojepuru Tasyoramo) Guarani, Bruselas, Berna Posadas ha umi ipepo’yguy tuichaitéva hérava “General Alucor” y “General Artigas”. Ko’ã ygarata oguahẽramo ojehecharamoiterei oko’ipa hesekuéra ambue ygarata michĩveva, ndojairupi pe y rembe’ype opyta y mbytepe hatãve y osyryhape oporohupi térã omboguejy hag̃ua ouva térã ohotava Argentina-pe. Vy’apope umiva apytepe oĩ gua’a, ka’i, tukã, korochire, kardenal opavave oñembohyrupava, avei ka’avo ikatu reseda, hazmin, rosa, ha alvahaka ipirupyre oñembohyru’imimiva ojejogua jopoirã. Upeicha avei ojegueraha chipa opaiteichagua michĩ, tuichava ryguasu tembi’urã, avakachi, tomate, lokote. Ha pe ojepotaveva ha’e pe ka’avo hérava “diamela”.
Pe ygaguahẽ Villeta yma pe ojegueraha ramo guare narãha ha’etemi umi ñemuha-renda kakuaava, oje’e hagueicha oĩmi ningo hetaiterei karro omoirũ ãvape umi tapicha oñangarekóva hesekuéra avei oipapava imba’erepy (narãha) oñehenduva’erã osapukáiramohina “tarha, tarha” oguahẽ rupi ijapyrape térã heta nungama ramo ohovo.
Pe tembiapo oñembojoapy kuñanguéra ndive oumiva hikuái ajaka kakuaavare ombyatyvo umi iporãva ojeporavo pyreva ha upirire Iñakã ári ogueroja pe ygarata peve, oñemoĩhame chupekuéra hendagua ombohasa umi kuimba’ekuéra oĩva hyepype ha ko’ãva ambue okẽ rupi ombohasava jey chupekuéra ajaka nandi ha péicha oiko tembiapo ko’ẽtĩ guive ka’aruete peve uperire ojepoi ojepytu’ũ oñeha’ãrovo jey ambue ára pyahu oñembojoapy hagua tembiapo. Arateĩ ha areteguasu jave ojepytu’upaite avave nomba’apoi.
Oguahẽvo ijapyrape tembiapo pe arapegua oñemopotĩmba rire mba’eyru ha tenda, upe riremi oñemoñepyrũ mbarakapu ha oikoma umi jeroky karape oje’ehaicha ijatyhape opaichagua kuimba’e ha kuñataĩva ouva táva ambueguio omba’apova oimerae mba’epe ko táva Villeta voi ningo peteĩ ñemuha rendaguasuicha, umi ouva táva ambuegui ogueruva narãha ojehepyme’ẽ rire chupe katuete ojeporeka oiketevẽvare ojogua ogueraha hag̃ua hogayguakuérape, ha péicha heta oku’e mba’e repy oĩ oikuave’ẽva ha ojoguava’erã avei.
Villeta ha Ygapytahakuéra
Oñegueromandu’a ramo ko’ã Ygapytakuéra oĩva yvategotyo ndojekuaa porãi mba’e arangetepa ojejaporaka’e, ikatu tenondete oñeñepyrũ pe oĩva ojekuaaveva ADUANA-pe opytava tape Mariscal Estigarribia-pe ojepurumi moingeha ramo ha ko’ag̃a opyta “Prefectura Naval” ramo, ojehechauka’ypy ary su porundysa papoteĩme (1916) uperamo guare oisambyhy karai Cleto de Jesús Sánchez ha tetã sambyhyhára karai Eduardo Schearer. Kóva sa’imi ojepuru oĩ rupi peteĩ itaguasu ári, y ojupi tuicharamo añoite ikatu oja upepe umi ygara ha ipahape ojava’ekue upepe ha’e “kañonero Paraguái” ouramo guare ñane retãme Italiagui upe irundy jasypo su porundysa mbohapypa peteĩme (04-05-1931) ko’ẽmboyve térã katu upe ára mboyve pyharepe, oñembosa’y pyahu hagua ojejapohaicha Humaitare, uperamo guare ikatumi ojejupi pype kakuaava ha umi teminbo’ekuéra tuichava omohu’ãva imbo’esyrype avei ojeheja oike hyepype. Uperire ko ygapytaha oñemosarambipaite oñepyrũma voi oñembyaimimi ohovo, ha umi yvyra oĩva’ekue hese pe ary su porundysa mbohapypa poteĩme (1936) oñemoñepyrũ ojejapo ygapytaha oñembohérava Mandyju oñemopu’ãva tape Mariscal López opahape. Kóva uperire ojeitypaite jey pe ary su porundysa popa rupi (1950), uperiremi ygapytaha “La Fabril” ojejapo pe aguiminte upégui pe popa (50) pukukuera’ã yvygotyo pe ary 1920 riremi ha okañyete jey ary su porundysa irundypa (1940) rupi.
Ambue ygapytaha michĩmive ndaikatúiva opyta tesaraipe héra “Liguria” opytahape “Ygara’i Liguria” ijarakuéra ha’e umi joyke’y Pomata ha umi oikova pype ha’e Loreto ha Roque Pomata, ha’ekuéra ningo omenda voi Villetayguare, péicha Loreto Pomata omenda Nuñez-kuéra rehe.
Kóva ko ygapytaha avei ojehero “Lucero”, ijára héra Hose Lucero ha ita’yra Huã, ojejapova’ekue karanda’ygui, karapemi ha ndahasyiete voi ijapo ojekutu tuju apovõre ha y ojupi tuicha jave oñemopu’ãvente yvate ha ojepuru jeyma, ojami umi ygara ndatuichaitereiva ha arateĩ térã arete jave oñesẽ pype pytu’uharamo oikundaha ag̃uiminte ikatu avei ojehopype San Antonio, Clorinda térã Formosa peve. Ko’ag̃a kóva rendaguepe oĩ ADUANA ha ygapytaha pyahu oñembotuichaveva.
Ygarytaha'i
Kuñakarai Dolores Fanego de González mba’e, opyta tape 14 de Mayo mbykymi ha ipo’i ramo jepe, opytami ko’ape ygarata kakuaava, hypyeterei rupi upepe pe ysyry guasu, kóva ko ygapytaha ha’e pe ipahaitepe okañyva’ekue.
Ygapytaha hũ: kóva ko ygapytaha ipe ha ipuku opyta ygapytaha’i ykere pe amo 50 pukukuera’ã, ojepuruva oñemoinge hag̃ua narãha umi “Cia. La Rosarila” mba’éva ojapoykava’ekue pe ary 1920 rupi. Ko ygapytahagui osẽmi opaite árape peteĩ ygarata ogueraha mbohapysa (300) térã irundysa (400) tenyhẽsu narãha. Kóva ko ygapytaha oguete avei. Hendaguepe oñemopu’ãva’ekue “ADUANA” ha ijykere oĩ mokõi óga puku kakuaava yvyragui ijapopyre, oñeñongatuhape opaite mba’e tembiporu ojepurúva oñemba’apohagua ha pe ijapyrape katu opyta kotykeharamo tuichakue pa (10) ýrõ papo (15) pukukera’ã henondepe ha ipukukue katu mokõipa (20) ýrõ mbohapyha (30) rupi.
Ygapytaha karanda’y: Kóva ko ygapytaha oĩva’ekue ygapytaha hũgui pe amo popa (50) pukukuera’ã rupi, ha ojejapopaite karanda’ygui ha upeicha rupi py’yinte oñemyatyrõmi, oñembopyahu jey. Ko ygapytahape opytami Ygape ha Ygarta’i.
Ygapytaha Esqueleto: ojehero avei “Guéi Muerto”, pe ary su porundysa mbohapypa (1930) rupi opyta ijyvyrakuereintema ha umi oikóva ijerere ohekýipa chugui umi yvyra iporãveva oĩva’ekue hese.
Oguahẽvo ijapyrape tembiasakue’i ygapytahakuéra rehegua ikatu ja’e opaite ka’arukue ha pyhareve mba’apo jave, umi ayvu, churuchuchu oiko ijapyra guive hu’ãite peve, ijapytepekuéra katuete jajuhu tapicha oikuave’ẽva tembi’u ha opaiteichagua mba’e repy umi omba’apovape. Avei oĩ katuete umi tenda ojevy’a hag̃ua. Pyharekuémi katuete jahecha omimbijoa tesapeha opaichagua tataindy térã kandil péva oho hese pyharepyte peve ha pe ko’ẽtĩ soro rupi oñehendu osapukáiva oimene ra’e ho’u rasami taguato resay avei katuete oĩ umi aty’ipe ñahendu purahéijo’a oĩhame Mbaraka ha ysapu ha ipahape sapy’ante opa moketepupe.
Pe ygaratape ñemba’apo ningo ndaha’ei oikóva pe ary pukukue, péva oiko mbohapy ýrõ irundy jasyho peve, jasypo guive ojepyso amo jasypoapy rupi peve; katuiente oje’eva oĩramo mitã o’ara recháva oje’emi hesekuera: narãha harupi guare “Narãha tiempo-pe guare”, pe ambue arype.
Isaac Newton
Newton ha'e ava peteĩha he'íva ñande Yvy rekorã ha yvága mba'ekuéra rekorã ñemýire ipeteĩcha. Oĩ heta he'íva Isaac Newton ha'eha upe tembikuaatyhára tuichavéva ha herakuãvéva opa árape.
N
Tai N ha'e tai parundyha, pundie pateĩha latinañe'ẽ achegety, karaiñe'ẽ achegety avei, tai porundyha avei. Avañe'ẽ achegetyme tai papoteĩha, ambue ñe'ẽme ipu hechauka N, avañe'ẽicha.
Isaac Newton
Joaju
Karaiñe'ẽme:
Chichén Itzá
Chichén Itzá ha'e renda ymaguare oĩ yvyapy Yucatán-pe, tetã Méhikope, tetãvore Yucatán-pe. Ta'ãnga'ita aty maya kuéra rembiapo.
Chichén Itzá ha'e va'ekue peteĩ táva térã peteĩ opy aty renda, jogapopyre heta jey.
Ko renda ymaguare Chichén Itzá pegua ha'e peteĩ Tembiejakue Yvypóra rekogui, Unesco rehe, ary 1988 guive. Ára 7 jasypokõi ary 2007 guive, Chichén Itzá ha'e avei peteĩ Pokõigua tembiechapyrã pyahu yvóra ãgagua pegua.
Villeta
Villeta ha ijyvyrakuéra
Ñanemandu’aramo Villeta rembiasakuere, jahecharamoguaicha amo poteĩpa ary ñane atukupe gotyo pe hekoitere ndaikatúi opytavo tesaraipe avei umi yvyraita. Umi yvyra ojeguerohoryveva uperõmi ha’e: paraíso, ovenia, yvyrapytã, narãhai, apepu he’ẽ, pindo ha seivo. Ko’ã yvyra iñasãimi pe táva tuichakuejaveve, péichami oĩ heta tupão jerere pindo hi’ajupáva arahaku’aja. Avei ko’ã pindo pa’ũ rupi oĩmi seivo ha katu mokõi tuichaveva pe itujaitereigui opyta oñenonunga.
Ikatu ñagueromandu’a yvyraita oĩva tape Mariscal López, jaikekuevo pe tape kurusu “Navarro” guive, ko’arupi ndaipori nunga yvyra, mokõi paraíso oĩva’ekue umi Murdoch-kuéra róga renondepe ko’aga ndaiporivemi, upe óga opytava tape Cerro Leon -pe, jaikevevo hyepy gotyo ñaguahẽ karai Pedro Nuñez rógape kóva katu hóga jerere henyhete paraíso pe tai “L” chaite, jahamievo ñaguahẽ karai Pedro Miers rógape oĩhame ko ag̃a karai Cecilio Escobar ko’ãva pa’ũrupi ndaipori oga’apo, ha karai Peitope ojekuaahaicha oguerekomi paraisoty hóga renondepe; henondepekuéra kuñakarai Ursulina Arrúa róga hogaguy jereva henyhẽtemi narãhahái ohóva hese oguahẽ meve karai Pedro Cabrera róga peve ko’aga kuñakarai Laureana Alfonso ha pe tapekurusu hóga renondepegua oĩ Zarzakuéra ha hovaiete karai Pancho Bareiro, ko’a rupi henyhẽte narãhaity hysyiva iñotymbyre techapyrã memete. Jahante péva pe tapere ñaguahẽ karai Salvador Delgado rógape ko’arupi katu ojopara narãhahái ha paraíso. Ko’ã tape ñane mandu’aha oĩ gueteri sa’imi umi narãhahai.
Ko arupi oĩva’ekue Demestrikuéra róga akatuva gotyo upéi Karai Luis Chavez, Idoyaga ha Quirozkuéra róga ha hovaikuéra katu umi Persanokuéra róga ko’ã tenda rupi oĩveva paraíso. Jahavente péva pe tapere hovaiete oĩ Gondras-kuéra pe óga ymaite oguerekóva mokõi yvyrapytã kakuaava ikuarahy’ã porãiteva ha hovaiete katu oĩ ovenia ñaguahẽ meve karai Florentino Arrua Rodas rógape oĩhape pe tape pukukue narãha ha ovenia memete, pe óga péva ndaiporiveima. Jaha gueteri pe tapére ñaguahẽ ambue tape juasahape karai Zacarias Miers rógape ko’ága oĩha mbo’ehao “Maria Auxiliadora” Tupãrekogua róga avei ko’arupi henyhẽte narãhahai ha paraíso, hovai katu karai Kurt Hellmers róga renondepe katu yvyrapytã ha pakovaty oguahẽ nunga peve tape kurusu Heroes del Chako ha Mariscal Estigarribia, karai Erwin Reiniger róga oĩhame. Upe rire ñaguahẽ meve ambue tape kurusupe ndaha’eveima oĩva heta yvyra oĩhame karai Vicente Bareiro ko aga karai Santiago Molinas róga renda hovái opyta Saccomanikuéra róga henyhẽteha paraisoty, ha’eteicha ojapova kurusu karai Vicente róga ndive ha Pereirakuera avei, ijerere heta oĩ narãhahái ha péicha ñaguahẽ meve Peñas-kuéra rógape, oĩhame ko’ãga CAPSA.
Pe tape Shoenfeld ha Mariscal López oguahẽ meve Mariscal Estigarribia-pe pe ijasu gotyo henyhẽte narãhahái ha apepugui, upéicha ijakatuva gotyo oĩhame ko ag̃a Mbo’ehao Carlos Antonio López ojerepaite hese paraíso tuichava ha ityarõva rehegua ojeikekuévo mokõivehenda rupi peicha oĩ, opyta mandu’arãramo pe jasypakõi su porundysa mbohapypa mokõi (1932) pe mbo’ehao ojepurumi guarinihararõ ramo mbo’ehao “Mburuvicha’irã” ou ramo guare
Anambe ayvu
thumb|Anambe ayvu. Anambe ayvu / (latinañe'ẽme: Sirystes sibilator) ha'e peteĩ guyra oĩ Argentina, Volivia, Pindorama, Kolombia, Ekuator, Gujána Hyãsiapegua, Gujána, Panama, Paraguái, Perũ, Surinam ha Venesuéla. Oiko ka'aguy. Anambe ayvu hete ha'e morotĩ ha hũ, ha iñakã ha'e sa'y hũ.
13 jasyteĩ
13 jasyteĩ ha'e pahapyha ára arygua.
Martin Luther King
Martin Luther King Junior niko ñorairõhára tuichavéva Estados Unidos retãme oñeha’ãva’ekue ombojoja ipirehũva ha ipiremorotĩvape. Akóinte iñorairõme oipurúkuri py’aguapy reko. Heñoi’akue Atlanta, Estados Unidos retãme, ára 15 jasyteĩ ary 1929-pe. Itúva, pa’I bautista, herava’ekue Martin Luther King ha isýkatu Alberta Williams King. Héra ypykue -itúvaicha- Michael, itúva omyengoviava’ekue Martin Luther rehe ohechakuaávo Martín Lutero-pe. Ko mba’e ojehúkuri ohorõguare hikuái Alemania retãme ary 1934 rupi. Martin reindy héra Christine ha ityvýra katu Alfred. Martin Luther ombojoaju hekove Coretta Scott rehe, ha’ekuéra omendákuri ary 1953-pe ha oguerekókuri irundy ñemoñare (Yolanda, Martin, Dexter ha Bernice).
Imitã guive Martin Luther King oñandúmakuri pe ñemboyke ipirehũhaguére. Orekórõguare 6 ay mokõi iñangirũ he’íkuri chupe ndaikatuiha oñembosarái hendive ipirehũhaguére. Oñemoarandu’ypýkuri Atlanta-pe ha 15 ary ombotývo oikékuri Morehouse College-pe ha’éva mbo'ehaovusu mitãrusu ipirehũvape g̃uarã, upépe ary 1948-pe omohu’ã iñemoarandu Avano'õkuaatýpe; upégui ohasa Crozer Theological Seminary oĩva Chester, Pensilvania-pe oikohaguépe chugui Tupãkuaatyhára, ary 1951-pe. Upe rire oho oñemoarandu Boston Mbo’ehaovusúpe oikohaguépe chugui, ary 1955-pe, Tembikuaajára Arandupykuaatýpe.
Imitãrusúpe ha hekove pukukue javeve omotenondékuri peteĩ ñemongu’e py’aguapy rekópe ohekava’ekue tekojoja mayma ipirehũvape g̃uarã. Hembiapokue ojehecharamovéva apytépe, oĩ: mba’yruguata ñemombyta Montgomery-pe, ary 1955-pe; ha guatapuku mba’apo ha tekosãsoguigua ojejapova’ekue Washington-pe, ary 1963-pe; ohendukahaguépe iñe’ẽsyry herakuãvéva “Areko peteĩ kerayvoty”. Heta umi imba’ejerure oñehendu ha oñemboajékuri “Ava rekopy léipe” ha “Jeporavoguigua léipe”. Hembiapo kane’õ’ỹre ipirehũva rayhupápe, avei ombotovére ñorairõ ha ojepy’apýre mboriahukuérare, Martin Luther King ohupytýkuri, ary 1964-pe, Nobel Jopói Py'aguapyguigua. Ary 1977-pe, Tetãruvicha Jimmy Carter ome’ẽkuri chupe, omanoriréma, Tetãruvicha Pyti’ajegua Tekosãsogua; ha ary 2004-pe, oñeme’ẽkuri chupe Estados Unidos Amandajevusu Pyti’ajegua Itajúgui.
Martin Luther King niko ojejukákuri Memphis, Estados Unidos-pe, ára 4 jasyrundy ary 1968-pe, oñembosako’i jave oho hag̃ua omotenonde peteĩ ñemongu’e guasu Vietnam-me opa hag̃ua ñorairõ ha ojehechakuaa hag̃ua mboriahukuéra remikotevẽ.
Kuarepoti pytã
thumb|Tova [[Sãso Tetera'ãnga Kuarepoti Pytãgua]] Kuarepoti Pytã ha'e peteĩ apỹi kimi rehegua, kuarepoti pytã ha hatã. Ha'e peteĩha kuarepoti opuruva rehe pe yvypóra.
Anambe hũ
thumb|Anambe hũ. Anambe hũ / (latinañe'ẽme: Pachyramphus polychopterus) ha'e peteĩ guyra oĩ Mbyteamérika ha Ñembyamérika, Méjiko guive gotyo Argentina peve. Oiko ka'aguy. Anambe hũ hete ha'e hũ ha morotĩ, ha iñakã ha'e sa'y hũ ha hũngy avei.
Tatarapo
thumb|[[Y oguereko tatarapo.]] Tatarapo (Karaiñe'ẽme: oxígeno) hérava avei tataru, ha'e peteĩ apỹi kimi rehegua, pytu ñaikotevẽva jaikove hag̃ua. Tumingue'a mba'era'ã ha'e 8.
Amerísio
Amerísio hérava avei Amerikakuarepoti ha'e peteĩ apỹi kimi rehegua, kuarepoti morotĩ ha itatĩva. Itéra ha'e terakuãpe Amérika. Átomo mba'era'ã ha'e 95.
Anambe jetapa
thumb|Anambe jetapa. Anambe jetapa / (latinañe'ẽme: Phibalura flavirostris) ha'e peteĩ guyra oĩ Ñemby ha Mbyte Pindorama,  Kuarahysẽ Paraguái, Volivia ha Yvate Argentinape. Oiko ka'aguy. Anambe jetapa hete ha'e sa'yju ha hũ mimbipara, ha iñakã ha'e sa'y hũ ha pytã avei, heta haguere ndive, huguái mbyju'i jetapaicha.