cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tetãnguéra rysýi ava hetakuére
Kóva niko tysýi ohechaukáva tetãnguéra ava hetakue rehe, ary 2020-pe. thumb|400px|right|Yvypóra hetakue ra'ãnga opaite tetãme ary 2019 aja.
Kyju
thumb|250px|Kyju Kyju oĩ ko mymba michĩ. Pea ha'e mymba ojoguava tukupe, ejejavy peagui ndaha'éigui opo mombyryetéva, ha aveí péa opurahéigui oĩhápe ikuápe, ha sapy'ante oikéramo ñande aokuápe ombyaipá.
Villa Florida
Villa Florida peteĩ táva Paraguaigua, opytáva ysy Tebikuary rembe’ýpe, ojeikekuévo Misiones departamento-pe. Ijypyrã herava’ekue Paso Santa María, Jesuita-kuéra ofundáva 1632-me. Tetã mburuvicha ofunda 6 jasypoarundy 1880-pe avei, Bernardino Caballero omanda aja.
Opyta 161 km táva Paraguaýgui. Tembiapo oñemboguatavéva ha’e comercio ha turismo, oĩ rupi upépe ysyry porã Tebicuary ojerepaitenungáva hese; upéichante avei pe y rembe’ýpe oĩ rupi yvyku’i morotĩ porã ojepytu’u hag̃ua. Tapicha oikóva upépe omba’apo avei ñemongakuaápe.
Táva ñangarekoha ára ojegueromandu’a 8 jasypakõime, Inmaculada Concepción de María ára.
Yvykuaa
Ko táva yvy ningo peteĩ ñu guasu ndorekóiva yvy kandu tuicháva, ijyvy heta ijuky, ha péicha rupi iporã oñemongakuaa hag̃ua mymba. Ndoguerekói ka’aguy, ndaha’éiramo ysyry Tebicuary jerére mba’e.
Ijere rehe oĩ mina ymaite oñehohẽ hague itatĩku’i ha kuarepoti.
Ararova
Upépe hakuvevúi heta jasy, hakukue 25 ha 35 grado mbyte rupi poapy jasy pukukue, ha araro’ýpe katu 3 ha 24 mbyte rupi.
Péicha rupi ko táva iporã tembiapo ojejapokuaáva okápe, yvytu piro’ýpe. Turista-kuéra oñangarekova’erã ijehe kuarahýgui, oñemo’ãva’erã ha nosẽiva’erã kuarahy akúpe.
Demografía
Ndokakuaa guasuiete ko táva, ndaipóri rupi mitãrusu ha mitã kuña rembiaporã. Upévare heta mitãpyahu osẽ oheka omba’apo hag̃ua ambue táva tuichavévape.
500 px|thumb|center|Puente de Villa Florida
Barrios ha Distritos
Villa Florida ha’e peteĩ distrito ndoguerekóiva compañía oñasaingóva hese.
Hekoasakue
Ko táva ofundava’ekue 6 jasyporundy 1880-pe General Bernardino Caballero. Ñepyrũrã herava’ekue Paso Santa María, ko’a rupi ohasava’erã katuete tapichakuéra ombojoaju hag̃ua zona central ha tavakuéra opytáva yvy goyto ñane retãme.
Ekonomia
Ko távape ekonomia oguata turismo ha mymbañemongakuaa ári.
Pirajekutu rehe ñañe’ẽva’erã avei. Ymámi ojepirakutuva’ekue ko’ápe, ko’ág̃a rupi katu ndojejapovéi, opátama rupi pira ñane retãme, noñemomba’éire léi. Pa’ary 1970 ryepýpe, Villa Florida-pe heta tapicha ohova’ekue oikutu pira. Ko’ág̃a oĩramo jepe tapicha okarúva pirajekutu rehe ndaha’evéi yma guaréicha.
Mba’yruguata
Ko távape og̃uahẽ sapy’a mba’yruguata oúva Paraguay, Encarnación ha ambue táva Argentina-gui. Terminal de Ómnibus Paraguaýgui osẽ mba’yruguata káda 30 aravo’i, ohóva uperire Encarnación térã San Juan Bautista-pe ha ohokuévo opyta Villa Florida-pe.
Villa Florida oguereko avei avioneta oguejy hag̃ua.
Sa’i ojesyryrykua y rupi, ha umi ygarata ndatuichaitéivante ikatu ojapo, oĩ rupi tenda ipererĩetereiha pe y.
Arte y arandukuaa
Oguereko peteĩ Museo Histórico, pépe oĩ ta’anga ojejapova’ekue ita ha yvyrágui. Ojegueromandu’ávo 100 ary oñefunda hague ko táva oñemoĩ peteĩ kurusu tuicháva Tupão ykére ysyry rembe’ýpe.
Canción a Villa Florida ha’e purahéi neporãva omoha’agáva mandu’a ko guarani yvy rehe ñe’ẽpoty rupi. Ohai F. Aguiar ha Hilarión Correa omoĩ chupe purahéi. Hetave marandu ikatu ojejuhu Música Paraguaya.org.py
Ko távape avei heñói Kike Pedersen, karai katupyry arpa ñembopúpe, oúva peteĩ ogapy puraheiha hetahágui.
Turismo
350 px|thumb|left|Iglesia principal de Villa Florida Villa Florida oĩ umi táva ojejovehápe turismo Paraguáipe, tapichakuéra oikóva upépe ohechakuaa rupi tuicha mba’eha chupekuéra mbohupa jeju viru jehupytyrã, ha akóinte oñangarekoporã máva ohóva ijapytekuéra rehe
Ko távape ojejapomeme turismo ecológico, iporã rupi pevarã. Tapiaite tapichakuéra hogayguakuéra rehe oho ovy’a y rembe’ýpe térã umi hotel-pe avei.
Ambue mba’e iporãva ha’e pe turismo ojejapóva estancia-háre. Táva ypýpe oĩ heta tenda iporãva opyta hag̃ua tapichakuéra oúva ambue tendáguio; umíva apytépe oĩ Cabaña San Francisco opytáva 10 Km tavaitégui; oĩve avei ambue tenda iporãva.
12 km Villa Florida-gui, Ka’apuku rapére, opyta Museo Cabañas, oĩva estancia jerére (ojejapova’ekue 130 ary rasáma) ymave ha’eva’ekue General Atanasio Cabañas, oñorairõva’ekue pu’akápe batalla de Cerro Porteño ha Tacuary (1810) mba’e, ñane retã isãso mboyve España-gui.
Tembi'u rehegua
Tembi’u ojejapovéva ko távape ha’e piraguigua, milanesa Suruviguigua, surubí grillé, surubí a la Napolitana, pira kaldo, ha ambue tembi’u peichagua. Ko’ã hi’upyrã hetereíva ikatu oje’u hotel, parador térã ogahárupi, katuete oipe’átava hokẽ tapicha og̃uahẽvape.
Tapicha ojekuavéva upepegua
Tapicha ojekuavéva ko távape Misiones Departamento-pe ha’eva’ekue mbaraka mbopuha Agustín Barrios (Mangoré); ha Villa Florida avei oike ko tembiasakuépe. Kuatiápe he’i heñói hague San Juan Bautista de las Misiones-pe; Vicecónsul argentino oikova’ekue Villa Florida-pe ra’y (kóva ha’e rupi peteĩ puerto internacional), ha isy katu mbo’ehára ombo’éva mbo’ehao ko távape. Oĩ he’íva heñói hague ko’ápe. Mba’e hesakãporãva opavavépe ojerregistra hague San Juan Bautista-pe, táva oñemomba’evéva ha orekova’ekue Registro Civil upéramo.
Ikatupyryeterei rupi ko mbaraka mbopuha, Misiones tuichakue javeve ha upéichante tetãpýre, ovy’a ijyvýpe heñói hague ko artista ijojaha’ỹva.
Ápe heñói karai Luis Alberto Riart, oisãmbyhyva’ekue Paraguái 1924-pe.
Municipio
Ojevy rire Demokrásia (1989)-pe, oĩ irundy intendente. Ko’ág̃a intendente hína karai. Asa Javier González PLRA-gua (2006-2010)
Táva Villa Florida ha’e tenda iporãitereíva ojeho hag̃ua ojepytu’u ha ojevy’a oguereko rupi heta mba’e oñeñembosarái hag̃ua vy’ápe.
Ág̃a katu oreko teko omopeteĩva chupe ambue tavakuéragui, upépe ndoikói peichapéichante mba’e vai tapére, opavave oiko py’aguapýpe. Tapiaite tapichakuéra ogureko hóga opy’u hag̃ua Villa Florida-pe. Opavave ko tavaygua oñangareko ha omoporã ko tenda oha’arõvo mbohupa.
Talin
Talin táva ha'e Etoña tava guasú.
TCP/IP
TCP/IP herava avei Mbojojahaty Internet-pegua ha'e umi mbojojahaty ojapo pe kombutadórakuera momarandu, Internet hag̃ua. Ko mbojojaha oipuruva heta momarandu tekoporukuéra kombutadórapegua.
Inka Garcilaso de la Vega
Gómez Suárez de Figueroa Inka Garcilaso de la Vega (o’arahecha Cusco-Perũ, 12 jasyrundy ary 1539 – omano Córdoba, España  23 jasyrundy ary 1616 jave), ha’e kuimba’e aranduoñemomba’eguasúva ñe’ẽpapára haihára perũano ramo.
Hekovepy
Tayta: Sebastián Garcilaso de la Vega Mama: Isabel Chimpu Ocllo.
Rubén Bareiro Saguier
Rubén Bareiro Saguier heñóikuri Táva Villeta, Paraguay retãme; ára 22 jasyteĩ ary 1930-pe.
Ohupyty Tekomo'ãhára kuatia'atã (1953) ha avei Ñe'ẽporãhaipyrepegua kuatia'atã (1957), mokõivéva Tetã Tavaguasu Mbo'ehaovusúpe. Oiko ichugui tembikuaajára Paul Valery Mbo'ehaovusúpe, Montpellier III (Francia retãme), ary 1991-pe. Omba'apókuri Paris Mbo'ehaovusúpe ha ombo'ejepékuri Hispanoamérica ñe'ẽporãhaipyre ha Guarani ñe'ẽ Vincennes Mbo'ehaovusúpe, ha oĩjepékuri avei Centro Nacional de Investigación Científica, Parĩ-peguápe. Hekove pukukue javeve oñeme'ẽkuri chupe hetaiterei jopói ha jehechakuaa, ñane retãme ha ambue tetã rupi.
Ha'éniko ñe'ẽpapára ha mombe'uhára ha ohaijepékuri heta aranduka, umíva apytépe “Biografía del Ausente” (1964), iñaranduka peteĩha; Ojo por Diente (1971), ohupytyva'ekue jopói guasu hérava Casa de las Américas; Literatura Guarani del Paraguay (1980), Estancias, errancias, querencias (1982), El Séptimo pétalo del viento (1984), Antología de Rubén Bareiro Saguier (1987), De nuestras lenguas y otros mundos (1990), La Rosa Azul (2005) ha Camino al andar (2008). Ha'éngo oĩ haihára 1950-gua apytépe.
Ary 1994 guive 2003 peve oĩkuri tetãrerapeguárõ Francia retãme ha og̃uahẽvo ijapýpe upe hembiapo ovajey táva Paraguaýpe. Ana María Gómez ndive, Chile-ygua ha'éva imborayhu jára, omongakuaa hikuái Claudia-pe iñemoñarerõguáicha.
Rubén Bareiro Saguier omanókuri Táva Paraguaýpe ára 25 jasyapy ary 2014-pe.
Apyra'ỹ
Rubén Bareiro Saguier mba’e – Tetãgua Ñe’ẽporãhaipyre Jopoiguasu 2005
(Ombohasa Guaraníme: David Galeano Olivera)
Yvotyrope ryakuãvu nde pirépe, Arasa re’ẽnguemi ne rembére, Mbyjaita jajái ne akâraguépe. Ojoasa’asa jesareko, Pukavymimi, Mbyjaita’aty, Ñe’ẽita, Ñehetũ, Kirirĩ, Ára hi’ara’ỹvape, Itaninmbu’ỹva.
Yumbel
thumb|280px|right|Yumbel. Yumbel táva Chilepe. Ko távape oiko 20.034 (ary 2012). - 765,25 km²
Akãtĩ
thumb|250px
Akãtĩ ha'e guyra oikóva yvyapasusũ oĩva Ñembyamérika-pe.
Akãtĩ ha'e peteĩ guyra ijyvatéva 12,7 cm. Okaru vícho.
Leõ
Leõ mymba okambúva, ho'úva so'o, ipyapẽ ha hãi mbaretéva. Oiko Índia, Ásia ha Áfrikape.
Kombutadóra
thumb|Kombutadóra vorekuéra. Kombutadóra (latinañe'ẽgui: computare he'ise jepapa), ojeheróva avei mohendaha, ha'e peteĩ mákina ombohapéva marandu, oñemoingéva ha oñemosẽvo ichugui apopyme'ẽ. Ikatu jaipuru kombutadóra jaipapa ha jahai hag̃ua, ñamba'apo ha ñambosarái hag̃ua, ñamboguata hag̃ua ñane rembiapo hag̃ua, ha mba'e hasy tekotevẽva heta tembiporu.
Lembu
thumb|250px|Lembu Lembu tymbachu'i ipepo, péva ikupe gotyópe, hete apu'a ha hetyma mbykymi.
Kombutadóra
Kombutadóra omba'apo apopyvusu oku'éva rupive, upéva niko peteĩ ypykatu tembiporúgui henyhẽva omboguatáva umi mba'e kombutadóra oikotevẽ oiko porã hag̃ua. Oĩrõ kombutadóra aty omba'apóva oñondive ha oñomomarandúvo, oiko peteĩ ñanduti jaheróva Internet. Ñorairõ Guasu Mokõiha aja, Amérika Retãvorekuéra Joajúpe ojejapo pe kombutadóra javegua peteĩha (orekóva 120m³ tuichakue).
Lóndyre
Londyre (Ingleñe'ẽme:London) ha'e tavaguasu ha tuichave táva Ingyaterra ha Tavetã Joajugua. Oĩ Ysyry Tamisi hembe'y, Yvykuarahysẽ Tuicha Vyretaña Ypa'ũ-pe. Oñepyrũva ary 43. Jasypokõi 2007-pe, Londye oguerekova'ekue 7.556.900 avakuéra.
Bariloche
thumb|Bariloche.
San Carlos de Bariloche ha'ehína peteĩ táva Argentina. Oĩhína tetãvore Río Negro-me. Ko távape oiko 112.887 ava (2010 ary).
Callao
thumb|right|250px|Tetãvore Callao - 🇵🇪 Callao runa simi: Kallaw, ha'ehína táva Perũ, oĩ kuarahy resẽ tetã retãme. Ko távape oiko 876 877 ava.
siglo XVI
Mburunéi
Ñe'ẽ tee Mburunéi-pegua ha'e malásiañe'ẽ, jepémo oĩ peteĩ suárupinte avakuéra oiporúva iñe'ẽ ñepyrũguáramo. Ingyaterrañe'ẽ oñemomba'eguasu avei heta hendápe. Ñe'ẽnguéra ypykueguáre ndojejapói mba'evete.
Taguato ruvicha
Taguato ruvicha (Harpia harpyja) ha'e hína guyra juehegua, guyra jukaha hína (accipitriforme) oikóva upe aty juehepehẽ umi taguato jukaha mbytépe (accipitridae) oikovéva umi yvy mbyry'áiva Amérika yvyrusúpe. Taguato tuichavéva oiko Amérika-pe ha opaite Yvy ñemby pehẽngueme. Hekoha hína opaichagua ka'aguy guasu okyitereihápe.
Hete
Umi guyra jukaha imbytépe, taguato ruvicha ha'e imbaretevévaEs la rapaz más poderosa; taguato ruvicha kuña ituichakue hína amo 100 cm ijyvatekue, 200 cm ipukukue pepo pepógui ha ipohýi amo 9 kg. Taguato ruvicha kuimba'e niko imichĩve, amo 196 cm ipukukue pepo pepógui ha ipohyikue amo 8 kg.
Hague iñakãre hũngy asy, ikatu hũnte avei, ha ipepe hague hína morotĩ. Itĩ hũngy asyite ha imbarete.
Oikove 40 ary ha ho'u opaichagua mymbakuéra.
Arapapa
thumb|250px
Taguato ruvicha
Taguato ruvicha tavarandúpe
Heta mombe'urã ha mba'e oñemombe'úva ambuéva oñemombe'u ko guyra rehegua, ko mombe'ugua'úicha: Oje'e taguato ruvicha pe hekoverosãvéva guyrakuéra hesegua apytépe. Oikokuaa 70 ary peve ha upepeve og̃uahẽ hag̃ua -40 ary ohupytývo- oiporavova'erã mokõi tapégui, peteĩ. Añetehápe, ombotývo 40 ary, ipyapẽ jejopy ha oku'epáma ha ndaikatuvéima oipyhy mbarete porã mymba hembi'urãva. Ijuru'apy, ipuku ha hakuáva, ikarẽ ha ojeity ipyti'a gotyo. Ipepo ituja ha ipohýi ha hague katu ipoguasupa. Hasýma chupe iveve. Upépe, taguato oguereko mokõi tape: omano térã ombopyahu hekove, kane'õ ha teko'asýpe, 150 ára pukukue javeve. Upeverã oveveva'erã peteĩ yvyty yvatevehápe ha opytava'erã upépe, oñembohaity peteĩ itayke ypýpe noikotevẽmo'ãihápe oveve. Ojuhu rire upe tenda, taguato oñepyrũ ombota ijuru'apy itaykére oity peve ijuru'apy. Upéi oha'ãrõva'erã okakuaajey chupe peteĩ ipyahúva ha upéva reheve ohekyiva'erã peteĩteĩ umi ipyapẽ. Heñoijeývo chupe ipyapẽ pyahu, umíva reheve ojehague'ova'erã. 5 jasy ohasa rire osẽta haitýgui ha ovevejeýta oñembopyahu rire ha péicha, oikovéta 30 aryve.
Arapapa
Arapapa ha'e guyra guasu oikóva yvyapasusũ oĩva Ñembyamérika ha México-pe.
Arapapa ha'e peteĩ guyra ijyvatéva 54 cm. Okaru pira, vícho, jatyta, kururu, japeusa, tupi'a, anguja.
Montevideo
Montevideo ha'ehína táva guasu Uruguái, oĩ ñembýpe tetã retãme. Ko távape oiko 1.325.968 ava (2004 ary).
Chorao
thumb|250px
Chorao ha'e guyra gua'a oikóva ka'aguy oĩva Argentina, Brazil ha Paraguáipe.
Chorao ha'e peteĩ guyra ijyvatéva 32 cm.
Ñanduti kundahára
Ñanduti jepovyvyhára, hérava sapy'apy'a kundahára, opa umi tembiaporape ojeipurúva kombutadórape oike hag̃ua Internet-pe. Ñanduti kundahára rembiaporape oheka ha ohechauka mba'erechaháre opaite umi ñanduti rendakuéra.
Araapy marangatu
Araapy marangatu ha'e pe ára mbohapyha pe Arapokõindy Marangatu pegua, Hesu rape ojeroviáva omboarete ha ojeromandu'a umi ára Hesu Kirito ojejapyhy, oñemoinge ramo tovakeópe, ojehupíramo kurusúre, omano ha oikovejeýramo guare.
Ñemombe'u
Ko árape ojerovia Hesu oikuaauka Húra Ikarióte omoñuhãtaha chupe, he'iháicha Momaranduporã Huã pegua.
Ára kuéra
Ko'ã hína Arapokõindy Marangatu ára:
Karanda'y
Karanda'y yvyramáta puku, ikarẽ'ỹva, ipire atã ha ijapyte hu'ũngy, hu'ãme, hogue guasu hovyũngy. Osẽ ñu rehe. Ipoty heta hesa'i mimi. Hi'a apu'asa hũngy, ho'u ava ha mymbakuéra. Ijyvatekue ha'e 20 metro.
Ku yvyramáta oiko mante Cháko rupive, ñemby kuarahyreike Volívia, tetãvore Santa Cruz, Chuquisaca ha Tetãvore Tarija-pe. Yvate Argentina hetãmi de Formosa ha Cháko Paraguáipe.
Google Chrome
thumb|Google Chrome Google Chrome ha'e peteĩ ñanduti kundahára ojapo Google, ára 2 jasyporundy ary 2008-pe, ojeipurúva ojeheka hag̃ua umi Internet rendakuéra.
Ovecharana
Ovecharana - (Lama glama) ha'e peteĩ mymba okambúva juehegua, mymba pysãkõi ha kapi'i'uha oikoveva Ñembyamérika rendápe,  yvytyrysyi Andes-pe, Argentina retãme, Volivia retãme, Chile retãme, Ekuator ha Perũ retãme. Mavakuéra oikove va'ekue yvytyrysyi Andes-pe omongakuaa heta ovecharana ha guanáko mymba.
Cerro León
Cerro León niko ha'e avei Ajoreokuéra rekoha tujaite, chupekuéra oñembohéra avei móro térã pyta jovái, tembikuaajára Branislava Susnik he'íkuri hesekuéra ha'eha proto-siberiano ñemoñare ha og̃uahẽva'ekue ñane retãme ojapo amo 15.000 ary rupi. Peteĩ pehẽ hesekueraguápe oje'e Totobiegosode, iñe'ẽme he'iséva “tekove oikóva kure ka'aguy yvy teépe”, ha'ekuéra niko heko ka'aguyete gueterei, ja'eporãsérõ, araka'eve ndojái ambue yvyporakuérare, ñane retãyguáva térã ko yvoraguávare. Ha'ekuéra oikuaa heseguáva añóme ha ndoikuaái oĩha ambue tekove aty oikóva ijyvykuéra jerére.
Ovecharana
Ko mymba ojeipuruva heta eteva Inka retãme, ojeipuruva ro'o, rague, pire ha rerojaha hag̃ua.
Cerro León
Cerro León niko ñañe retã yvy pehẽ ha hese oñeñorairõva'ekue Cháko Ñorairõme (1932-1935). Volikuéra -upe ñorairõ mboyve ha aja- oguerekosékuri ipoguýpe Cerro León upépe omopyenda hag̃ua iguarinikuéra róga guasu ha peteĩ pepo'atãrupa ikatutahágui ombohovake Paraguay guarinikuérape oguatáva Chako yvate gotyo térã oñemongu'éva y Paraguay rembe'y guive. Cerro León rehe ha Cháko tuichaite rehehápe niko oñorairõkuri umi Ñande Ru Chakore ha oñohẽ tuguy, mbyry'ái ha tesay ani hag̃ua ho'a umi pytagua poguýpe. Umi Ñande Ru Chakore ohasa'asyetékuri upérõ oipysyrõ hag̃ua ñane retã yvy guasuete.
Karumbe
thumb|250px|Karumbe Karumbe mymba oikóva ýpe térã yvýre. Iñakã’imi ojogua mbóipe ha oñongatu jepi ipire atãguýpe Ipy ha huguái mbyky mimi. Ijape hũ ha hovyũngy. Oñemoña hupi’águi. Oiko mbeguekatumi ha naiñañáiri. Oikove puku, ikatu ohupyty mokõi sa ary peve.
Karimbata
Karimbata (Prochilodus lineatus), hérava avei "korimbata", "kurimbata" térã "kurimba", ha’e peteĩ pira juehegua oikóva Ñembyamérikape, ysyry Aguaray, Parana, Paraguái, Paraíva, La Plata ha Uruguáipe. miniaturadeimagen|Karimbata (Prochilodus lineatus).
Suruvi (jueheguaty)
Suruvikuéra (Pseudoplatystoma), ojeikuaáva avei "doncella" o "zúngaro" rérare Perúpe, ha’e peteĩ pira jueheguaty oikóva y he’ẽme Ñembyamérikape.
Platõ
Platõ (gyresiañe'ẽme: Πλάτων) (Atena térã Egina, ca. 427 Kirito mboyve - 347 Kirito mboyve) ha'e akue peteĩ karai arandupykuaaty ñemoaranduhára Gyrésia Ymaguare pegua, Sócrates remimbo'e ha Aristóteles mbo'ehára. Ary 387 omoñepyrũ Atena Ñemoarandu Róga, peteĩ mbo'ehao guasu oiko 900 ary omano Platõ rire, upe Ñemoarandu Rógape oho karai Aristóteles oñemoarandu hag̃ua arandupykuaaty amo ary 367 Kirito mboyve, ha oiko 20 ary Platõ ndive. Platõ ombo'e heta upe Atena Ñemoarandu Rógape ha ohai, ñemongeta rekóicha, opa mba'e rehe, ohai heta mba'e arandupykuaaty jokuáigui, tekoporã ñemoarandu, apytu'ũkuaaty, avakuaaty arandupykuaaty rupive ha hetaiterei tembikuaaty ambuéva; ojapo avei heta tembiapo jokuaikuaápe.
Suruvi (jueheguaty)
Heta ojepirakuhaguére tembi’úpe g̃uarã, ko’ã ary pahaguépe ojejuhu sa’ive. Suruvikuéra pyahúpe oñembohero "cachorro".
Platõ
Platõ oñemombareteiterei opaite arandupykuaaty rembiasakue, hembiapo rupive oñemoarandu ko'ãga ko tembikuaaty mbo'ehaópe.
Vurundi
Vurundi, héra tee ha'éva Tetã Vurundi ha'e peteĩ tetã hekosãsóva michĩ opytáva umi ypa guasu Áfrika pegua kuarahyresẽ Afrikape ha ndorekói yguasu rembe'y. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Rruanda, ñemby ha kuarahyresẽ gotyo ojejuhu Tansania ha kuarahyreike gotyo ojejuhu Tetã Jekopytyjoja Kongo. Vurundi apekue ha'e 28.000 km² ha ipype oikove 8.700.000 tapicha kuéra. Itavusu ha itáva orekovéva tapicha ipype ha'e táva Buyumbura, orekóva 851.040 tapicha.
Tupãretã Paraguay
thumb|300px|Paraguay Tupão Guasu. Tupãretã Paraguay ( Arquidiócesis de la Santísima Asunción térã  Arquidiócesis de Nuestra Señora de la Asunción karaiñe'ẽ me,  Archidioecesis Ss.mae Assumptionis latinañe'ẽ me) ha'e peteĩ Katóliko jerovia renda oguerekóva itupão tenonde táva Paraguay-pe, Paraguái retã itavusu.
Upe Pa'iruvicharetã Río de la Plata, oguerekóva va'ekue itupão tenondegua táva Paraguaýpe avei, omoñepyrũ Pápa Páulo III apoukapy rupive ára 1 jasypokõime ary 1547-pe, ha ha'éva akue Tekoha Hekosãso'ỹ upe Tupãretã Lima pegua.
Amo ary 1609 oĩ  "Tekoha Charcas Itávakuéra" ipoguýre, upe tekoha osẽgui Tupãretã Lima pegua.
Ha ary 1617 jave oñemboja'o upe Tupão Aty Retã Paraguái mokõi tetãme: Buenos Aires ha Paraguay (Asunción).
30 jasyrundy
30 jasyrundy ha'e 120º ára arygua.
Tupãretã Paraguay
Ojejapóvo upe Pa'iruvichaite retã Buenos Aires ary 1865 jave, Paraguay oñemoĩ Buenos Aires ipoguýpe ary 1929 peve, ojejapóvo upe Tupão Aty Retã Paraguái. Ipa'iruvichaite peteĩha ha'e akue Karai Juan Sinforiano Bogarín.
Ára 7 jasypateĩ ary 2014 guive Pa'iruvichaite pyahu ha'e Karai Edmundo Valenzuela.
Tupãretã apekue oguereko 658 km² ha 1.500.000 oikove ipype (2004), amo 1,35 sua umíva pegua ha'e katóliko jeroviahára, oguereko 124 pa'i, ha 661 avare.
Paka ka'aguy
Paka ka'aguy (Cuniculus taczanowskii),, ha'e peteĩ mymba okambúva ha oñapi'ũva juehegua, akutipáy jueheguaty aty pegua. Oikove ka'aguy guasu yvate yvytyrysyi Andes, Colombia renda retãme, Venesuéla retãme, Ekuator retãme ha Perũ retãme, 2.000 metro yvate gotyo.
Mymba oñapi'ũva tuichave 30 térã 60 cm, anguja guasu guáicha, ituichaveva, hague marrõ térã hũngy, hesa hũ térã hovy, huguái puku.
Ko mymba kapi'i'uha, ho'u yva ha ka'avo ambue. Oikove pyhare rupi.
Gladys Carmagnola
Gladys Carmagnola ha'e ñe'ẽpoty ha mbo'ehára Paraguái pegua. Ha'e peteĩ haihára escritoras tetãme ojeguerohorýva, hembiapo público hetaiterei, mitã ha kakuaávape guarã.
Botánico (Paraguay)
Ijerére ojejuhu:
Gladys Carmagnola
Heñói Guarambarépe, tavaguasu Departamento Central Paraguáipe,  2 jasyteĩ ary 1939 jave, isy Ramona Herrera Udrizar ha itúva Carlos Carmagnola, descendiente  italiano.
Imitã ha imitãkuñáme
Gladys okakuaa ikyvy Carlos, ha ikypy'y, Haydée ha Selva. Imitãkuñáme ohechaukáma omba'apóha ñe'ẽpotýre. Imitãkuñáme omba'apo mbo'ehára ramo, omoirũva hembiapo ñe’ẽpotýre.
Tembiasa
Omopyenda ha oime Sociedad de Escritores del Paraguay-pe. Avei heñóivo agrupación de Escritoras Paraguayas Asociadas, Pen Club del Paraguái.
Ombohape 1960 iñangirũnguéra ndive, ha oikuaauka producción literaria, oikévo literatura paraguaya pa’ũme. Oñepyrũ oguapy ñe’ëpoty apópe, mitãmimíme guarã. Ko’ã àrape ohai chupekuéra guarã. Hembiapo ñepyrũ: “Ojitos negros”, jasyapy 1965 jave.
Péicha avei aranduka omoherakuãva, iñe’ëpoty orekóva antología ha publicación literaria, tetã Paraguáipe ha ambue tetã pytaguáva rehe.
Gladys angirũnguéra haihára voi ha péva omboguata ichupe ñe'ẽporãhaipyre jehai Paraguái rembiapo gotyo. Umíva ha'e: Eloy Fariña Núñez, Hérib Campos Cervera, Josefina Plá, Óscar Ferreiro, Elvio Romero, José Luis Appleyard, Ramiro Domínguez, José María Gómez Sanjurjo, Rubén Bareiro Saguier, Carlos Villagra Marsal, Jacobo Rauskin, Miguel Ángel Fernández, Roque Vallejos, Emilio Pérez Chaves, Susy Delgado y Mario Casartelli, ha ambue ñe'ẽpapára.
Mbaretekue
thumb|Aravera ha'e peteĩ mbaretekue jereraha. Mbaretekue, hérava avei ku'erã térã mba'e'ypy ha'e oimeraẽ jakue omomymýiva, omboguatáva térã omomba'apo mba'ekuéra. Mbaretekue ha'e niko avei peteĩ jerekoha. Oĩ peteĩ tembikuaaty ohesa'ỹijo mbaretekue ha mba'e'ypy hérava ku'erãkuaa. Ore renonde mbaretekue yvy hag̃ua ha'e Kuarahy, Kuarahy mbaretekue omoingovéva mymba, yvypóra, naña, yvyra ha oĩva guive yvy ári.
Gladys Carmagnola
Hembiapo
Hembiapo ñepyrũ ary 1965 jave, upe guiveí, omba'apo mbarete ñe'ẽpoty jeháipe, ohupytýva 20 título imba'e teéva.
Jopói ha Guerohory [editar] Hembiapo pukukue ojeguerohorýva jeta jopói ha ojeguerohory tetã ha tetã pytaguáva rehe.
Kesu Paraguái
Kesu Paraguái kóva ha’e pe mba’e ojeipuruvéva hetave tembi’u paraguáietépe oñembo haguã. Ha’e peteĩ kesu nda’ijojaháiva ojejapóva “kuaháda” (ñaguenohẽva kamby ha kuájo, vaka ryepýpe guare, oñembojehe’ávo ojuehe), ndoguerekóiva juky ha avei ojejapohaguére vaka kamby porãgui (ojepe’a’ỹre ichugui hova kyrakué) ijavevo ha imbarete porã. Ko mba’e hu’ũvy ha he’ẽmby juky imatúva jaipuru 45 ára rupi.
Gladys Carmagnola
Estilo iñe'ẽpotýpe
Oguerohorývo ñe'ẽpoty infantil, oháiva hehe'ìvo: “…ahai mitãme ha péva compromiso arekóva ha péva orgullo chéverõ guarã, avei”.
Ary 1979 jave, Doña Josefina Plá he'iva'ekue obra infantil Gladys Carmagnola mba'évare: “Oĩ aranduka ikunu’ũva, mborayhu me’ẽ, hetaitereìva ndajaikuaái mba'érõ Gladis-pe ha ndajaikuaài mba'érõ ha'e kunu'ũ ha mborayhùgui henyhẽva; ha’e iñe’ẽ reẽ ha ta’anga sacarina de recetario ha’e vatu eirete añeteguáva korasõ oipy'ahávo”.
Ñe'ẽpoty infantil he’ẽmby ha isaraki oipepirũva oñemoñe’ẽvo mitã ñe’ã ogueraháva yvypòra hekovèpe. Ko’ã mba’e ombohasa porã ñemoñe’ẽme ha ñandegueraha ymaite umi tiempo helado hetereìva ojeisyrykùva asaje ha umi ñembosarái ñane angirũnguéra ñande barrio rupi jaguerekóva.
Péicha avei ipu hembiapo “Piolín”, autora argentina María Elena Walsh, he'íva ha'éha peteĩ “ Piolín hesakãva”, iporãitereígui ha hesakãgui ijehaipyre.
Ary 1980 guive, heñói ha okakuaa arandupýpe haihára, omongakuaa iproducción omboguatáva estilo vanguardista. Heñói etapa pyahu, ñe'ẽpoty ohechaukáva peteĩ época pmbopy'amongetáva poetiza ha heta ñe'ẽpoty carácter amatorio orekóva. Ohaívo kakuaávape oplantea iñe'ẽ hesakãva ha ndaiky'áiva, oikuaauka hemiandu potĩ ombopiro'ýva moñe'ẽhárape.
Hogaygua
Omenda Julio Medina, abogado de profesión. Imembykuña ha'e: Cecilia Medina Carmagnola.
Káso ñemombe'u
Káso ñemombe'u ha'e umi ñemombe'u iñasãiva ñande retãpýre ha ñande rapicha omombe'úva imandu'akuévo hembiasakue térã ambue hapicha rembiasakuére. Opaichagua káso oĩ. Ikatu péicha, ñahendu: póra, pombéro, pláta yvyguy, paje, Pychãichi ha Peru Rima umíva rehegua. Oĩ avei omombe'úva mba'éichapa heñói kuri tavakuéra, ỹramo oñe'ẽva guyra, mymba, térã ka'avo kuera rehe.
Oĩ itie'ỹva, avei ñanembopukáva, ñanemongyhyjéva ha opaichaguáva. Upeichavérõ jepe, maymáva ñanerekombo'e ohechaukágui ñandéve pe ñande ava rekoite; avei oguereko gui upe arandu ka'aty oje'eha. Ko'ãga rupinte oñembyaty ha mbeguekatu pe ojehai ohóvo. Avei oñemomba'eguasúve ha ojehecha kuaa ramo jey.
Kesu Paraguái
Mba’éicha jajapo
“Kesu paraguái” aporã jahasava’erã ko’ã mbohapy hendárupi: “Kuáho” ñemoĩ hendápe, “kuaháda” apo, ha opakuévo upe kesu apo.
Káso ñemombe'u
Pindo jero'a
-Ohai: Rubén Rolandi. Ou ndaje ko hina Tupãsy ha Hose moõingombo, hetáma oiko hikuái, Tupãsy hyeguasuetéma, imemby potaitéma voi katu. Ha otopa sapy’a hikuái yvyra mata ne porãva tape yképe ha upemarõ opyta upea guýpe jekoraka’e. Hose ndoikatúi ohupyty hogue ojapo haguã Tupãsýme hogarãmi. Upemarõ ndaje ko oñesũ yvyraguýpe ha ipy’aite guive ojerure Ñandejára pe ohupytymi hagua yvyra rogue. Uperirente ndajeko ojero’a yvyra, ha’eño rei. Upépe Hose oipyhy oipe’a heta porã hogue, ha ojapo hogakuerarãmi. Ha upéa upe yvyra rogue guýpe ogueru va’ekue Tupãsy imemby. Ha upeicha rupi ko hina ko’agãite peve opyta Pindo ojero’a.
Piririta ha Pykasu
-Ohai: Rubén Rolandi Oiko ndaje ko raka’e mokõi guyra ojohayhu etereiva, ndaipóri ha’ekueraichagua, amoite, amoite, mombyry. Upei ndaje peteĩ ára oñomongeta hikuái hina, ha’e ou amóingo Ñandejára ikalvário rehe. Upépe osẽ he’i peteĩva, guyra: "Tekotevẽma jaha, amo ou Ñandejára". Ombohovái chupe iñirũ: "Ma'erãiko jajapuráta térã jakyhyjéta ko karai tuja, ky'a, rendyva puku gui, ha upei hi'ari che, che chúko, añakãkarãi raẽ mante va'erã aku'e haguã". Ha opyta; iñirũ katu ohopa hese. Upe guyra oiporiahuvereko va'ekue Ñandejára pe ha osẽ oho, ha'e hina Pykasu, ha upéicha rupi hague porã overa asy; ha upe opyta va'ekue oñakãkarãi rãe ha'e hina Piriríta, ha opyta ko'ãga peve iñakã chara.
Kesu Paraguái
Mba’éicha jajapo
Kuajadarã katu, peteĩ mba’yrúpe ñamoĩ kamby pýra ha jaity ipype pe kuajo, jaipyvu mimi peteĩ avaro javeve rupi. Uperire pe kamby ñañohẽ’imi ñande pópe ha kóva ypy’amímarõ, ñaguenohẽ pe kuajo ha ñaha’arõ’imi. Uperire ikatúma ñaguenohẽ ha jajapo kesu. Ko’ágã jajoka upe kuaháda, opytu’úma va’ekue peteĩ aravo rupi. Jajokávo ko kuaháda ñande pópe upe suero jaheja toñehẽmba. Kova rire ñañepyrũ jajopy pe kesu ojeipaite peve ichugui suéro oguerekóva. Opyta vove pe suero’ỹre pe kuaháda, ñamyenyhẽ pe keséra ojejapo va’ekue kovarã. Ko’érõ ára guarã pe “kesu paraguái” ikatúma ja’u térã jaipuru tembi’úpe.
Káso ñemombe'u
Aka'ai (Acahay)
-Ohai Rubén Rolandi
Tūngy (Pychãichi)
-Ohai: Rubén Rolandi Oĩ ndaje ko raka'e peteĩ Rey, ha oguereko itajýra peteĩ iporãitereiva. Kuñataĩ ne porãva, oje'eva chupe Princesa; ha upe kuñatãi araka'eve ndopukáiva. Heñói guive ha'e ndopukái, ndoikuaái ha'e mba'epa he'ise jepuka. Oñe'ẽva chupe itúva, ha ha'e ndopukái; ha upéva oikuaaseterei karai Rey mba'érepa, mba'eicha rupi pa itajýra Princesa ndopukái. Upe rirente peteĩ árape, ou peteĩ Tũngy mombyry gui,  moõingo nimbo, oikóva  mba'apo reka, ha og̃uahẽ sapy'a karai Rey rógape, ha he'i ichupe ndoguerekoi pa imba'aporãmi; ha upépe he'i ichupe karai Rey: "Aguereko peteĩ che rajy ndopukáiva ha rembopuka ramo cheve, ame'ẽta ndeve hetaiterei itaju (oro), amboja'óta  mbyte rupi voi itaju aguerekóva ha ame'ẽta ndéve”, ha oñaníma katu Tũngy ombopukávo Princesa pe. Upe rire ngo Tũngy, peteĩ pyharevete osẽ, oho, oike peteĩ ka'aguy nde vaiva pe. Oñepyrũ ojapo jepe'a, oity ha oity yvyra mata.  Sapy'aite ramo g̃uarã, hetaitereíma ojapo jepe'a. Jepe'a neporãva ojapo. Upei katu ogueru jejepe'aita ojapo va'ekue. Ombyatypa peteĩ yvytýpe (cerro), oĩva karai Rey róga renondépe, ipilón jepe'aita upe yvytýpe. Omboapu'a asy Tũngy umi jepe'a ha ojupi hi'ári, yvatete oĩ Tũngy hína. Oñemongu'engu'e jepe'a ári, ha osyryry ou upe yvyty apére. Pururúpe ojogueru hikuái Tũngy ha jepe'aita iguýpe. Ha upévango ohendu Princesa, ikoty guive, oikuaaseterei mba'épa upe oikova, mba'épa upe hyapu vaipava yvyty gotyo, ha osẽ okápe oma'ẽ yvyty gotyo, ha ohecha mba'e kakuaa guasu ojeréva oúvo hina,  ha  Tũngy  katu hi'ári amo yvatete, ha  upéva ombohoryeterei Princesa pe, ha oñepyrũ opuka, opuka, ohecha guive opuka og̃uahẽmeve hóga renonde pe. Hetaiterei ombopuka Princesa pe upe mba'e. Upevango oikuaa karai Rey, itajýra opukahague; ha ovy'aiterei ha omboja'o mbyte rupi itaju oguerekóva ha ome'ẽ Tũngy pe.
Póra
Ohai: David A. Galeano Olivera  ("Kuña póra")
Jasy Jatere
-Ohai: David A. Galeano (Jasy Jatere niko hova tavy hina) Peteĩ karai, hembireko ha ita'yramimi oiko va'ekue Ysyry Sakãime, tava'i oĩva Ka'asapa pe. Upépe ojehogapo kuri hikuái ha omba'apo kokue pe. Mbohapy mitã jeko oguereko, ha mbohapyve iñakãhatã, hetia'e ha hesãi. Kalo'i ndaje upe iñakãhatãvéva umi mbohapy mitã'i apytégui. Ndojoguaiete Robertito ha Maria'ípe; ko'ã mokõi katu imarangatuve voi. Kalo'i ndopytái peteĩ hendápe. "Sevo'i", he'imi va'erã ichupe umi iñirũmimi. Sapy'ante katu okañymi va'erã hóga gui. Oho ha ka'arupytũ rupi ou jey. Péicha jave ndaje heta oipo'omiva; isy ohogue'ómi va'erã hetyma ha hevi ro'o re typycha hũ. Upeichavérõ jepe, ndoúi ha ndohói Kalo'i pe, ha'ete noñanduiva voi isy, térã itúva ñeinupã. "Cháke, peichaháguinte Jasy Jatere ndegueraháne ha nembotavyraíne", he'imi va'erã hikuái ichupe, omondýi hag̃ua mitã'i akã hatãitépe. Upéinte niko peteĩ asaje, ohendu hikuái oturuñe'ẽ sapy'apy'áva hóga jerére. Upe mba'e oñandu avei isy ha itúva, ha ñembojaruhápe ndaje ko he'i kuri Kalo'i pe: "Háke, aipóva hína Jasy Jatere ndeguerahaséva. Aníke remýi ko'águi. Sapy'ami rire ndaje opu'ã kuri Kalo'i túva ha ndojuhúi ita'yra'ípe: "Moõ jeýma pa oiméne oho. Pévape hi'ã chéve jajokua va'erã ani hag̃ua omýi; upéicharõ añoite opytáta ogapy pe", he'i ndaje ko raka'e ndojuhúimarõ Kalo'ípe. Opu'ã  avei upérõ  karai rembirekomi, ha  mokõive oñepyrũ oheka Kalo'i pe. Okañyete. Iñipytũma katu ha ne'irãnte ojuhu hikuái ichupe. Ndokéi ndaje upe pyhare. Hetaitereirasa oheka hikuái ha mamove ndojuhúi mitã'i akãhatãme. Mbohapy ára haguépe ndaje,  peteĩ karai og̃uahẽ ha omombe'u ichupekuéra pe moõpa ojuhúkuri peteĩ mitã'i ojogua nungáva Kalo'ipe. Pya'épeko oho hikuái ipiári ha --añetehápe-- ojuhu Kalo'i pe itavyraiete, ojere ndaje ko peteĩ yvyraróre poñyháme. Ndaikatuvéi ndaje ko oguata, ha noñe'ẽkuaavéi avei. Naimandu'avéi itúva ha isýre.  Ohupi karréta pe ha ogueraha hikuái hógape. Ko'ag̃aite peve péicha oiko. Ndokueravéi. Jasy Jatere ndaje oñembohory kuri hese. Péicha he'i Ysyry Sakãy gua.
Peru Rima ombyaty ramo guare kuarahy
- Ohai: Miguelángel Meza. Ovañandeko Perurima róga ypýpe peteĩ kuñakarai ha mbohapy imemby kuña porã porãva. Peru nahendái oikuaaségui mba'éichapa ojáta hesekuéra. Ro'ýjeko umi árape. Oĩ peteĩ ykua'yvu porã upérupi agui, ohohápejepi umi kuñataĩ oguerúvo y. Peteĩ ko'ẽme ro'yeterei rire pyhare, pe kuarahy osẽ yvatemi rupi hína, oho Peru oñemboi peteĩ hesakãmihápe ykuarapépe, ojope ojope haguáme chupe kuarahy. Opívo vera oñeno ovayvávo oñakãmbype'a. Uperiremínte ohendu oúma hikuái umi Kuñataĩ ykuaraperãicha ha Peru oñemoi oma'ẽgua'u kuarahýre. Oguahẽ hikuái ha oñemondýijoa: "Mba'éiko karai Perurima rejaporeína péicha opívo", oporandu hikuái mbohapyve. Peru ni ndopukavýi ha he'i chupekuéra: "Ange pyharéngo cheratãmo'ã ha aje'i ko'ẽtĩ akay'uhápe hína, añembo'e ha ajepy'apy jave, ho'a cherehe peteĩ pytũ ha ahendu oñe'ẽrõ chéve Ñandejára. Ha he'i chéve ko pyharépe ro'yetereivetaha ha omono'õ'yva guive kuarahy omanombátaha. Ha péina che amono'õma'aína. Upépe oporandu umi kuñataĩ Perúpe: "Ha mba'épiko ore rojapomiva'erã karai Peru". "Ha pejapova'erã ko che ajapoháicha", he'i Peru. Oñemboíjeko opívo vera umi mbohapy kuñataĩ ha oñeno ovayvávo oñakãmbype'ajoa hikuái ha oma'ẽ kuarahýre. Opu'ã Peru ojerejere hesekuéra ha oma'ẽ peteĩre; tuicha tete atã rehevéma, he'i chupekuéra: "Napenerenyhẽmo'ãi kuarahýgui peẽ". "Mba'éguipiko karai Peru", he'i kyhyje hikuái. "Ha pe kuarahy pembyatýva guive oike peteĩ ikuahárupi, ha osẽjey ambue ikuahárupi", he'i Peru. "Ha mba'épiko karai Peru rojapomiva'erã upéicharõ", oporandu hikuái. "Peha'ãrõ, che ambotýta peẽme pe peteĩ ikuaha", he'i Peru ha ojupi peteĩ ári ha omboty porã chupe ikuaha. Upégui ova ikypy'y ári ha omboty porã avei chupe pe peteĩ ikuaha. Ha upégui ova tyke'ýra ári ha upévapemakatu omboty porãitevéntema ikuaha. Omoĩmba rire chupekuéra kuarahy jokoharã, oñenojey opytu'u. Uperiremi opu'ãjey omaña hesekuéra ha he'i: "Osẽ gueterei michĩmi kuarahy. Tamboty porãmandivoi peẽme", he'ipáre ojupijeýma omboty chupekuéra upe osẽmiha gueteri. Mbohapyvépe oheja porã rire opu'ã he'i: "Che cherenyhẽma kuarahýgui. Aháta ógape". Ohokuévomahina, he'i mbohapyvéa Perúpe: "Reimetaikoreína karai Peru nde rógape. Reimétarõ rogueraha hagua ndéve ore sy, embotymi  hagua avei chupe ikuára, ha tombyaty kuarahy". Péicha Perurima ombyatýkuri kuarahy... ...ha upépe opa.
Aguaratata
thumb|300px|Mozilla Firefox ra'anga. Aguaratata térã Firefox ha'e peteĩ ñanduti kundahára, ojapo Mozilla Foundation ára 9 jasyporundy ary 2004-pe, ojeipurúva ojeheka hag̃ua umi ñanduti rendápe. Ary 2015-pe, jasypakõime, osẽ peteĩháme ko Mozilla Firefox avañe'ẽme, pe kundaha peteĩha oñembohasáva avañe'ẽme, oñembohéra chupe "Aguaratata".
Tetãvore Konsepsiõ
Konsepsión ha’e peteĩ tetãvore umi papokõi tetãvore apytépe ha Paraguay ndive ojapo Paraguái retãme. itavusu ha'e pe táva Konsepsiõ, Oĩme Paraguái yvate kuarahyreike gotyo-pe, yvate gotyo oĩ ysyry Apa ombojo'ava chupe tetã Pindoráma gui, kuarahyresẽ gotyo Tetãvore Amambái ndive, sur gotyo Tetãvore San Pedro ndive, kuarahyreike gotyo ysyry Paraguái omboja’óva chupekuéra tetãvore Tetãvore Presidente Hayes ha Tetãvore Alto Paraguái-gui. Oguereko 18 051km² upévare ha'e poteĩha tetãvore tuichavéva, umi tetãvore Vokerón, Tetãvore Alto Paraguái, Presidente Hayes ha Tetãvore San Pedro kupepe, ha ha'e poteĩha tetãvore sa'iveva oguerekóva tapicha kilómetrore.
Tembiasakue
Ko tetãvore osufri heta itembiasakuepe oguereko hague inestavilidad, ko’ýte umi época colonial-pe, umi Vareirante inkursiónkuera, ha umi mbayá-guaikuru ataquekuerare ouva Cháko-gui
Umi ary paha colonia-pe, oñemotenonde tuicha campaña ojejapyhy jey haguã umi territorio invadido, oñemotenondéva política de defensa poblando región ha orekóva tembiapo importante umi túva Hesuita omopyendáva tavaguasu Velẽ, ypykuéra Mbayá ndive, ary 1760-pe.
Ararundy marangatu
Ñemombe'u
Ko árape ojeromandu'a Húra Ikarióte oñembopopegua oity haguã Hesúpe, mbohapypa kuarepotitĩ pehẽ ome'ẽ chupe umi pa'i ruvicha kuéra.
Ára kuéra
Ko'ã hína Arapokõindy Marangatu ára:
Tetãvore Konsepsiõ
Tembiasakue
Oime jave gobierno Francia ha familia López, oñemombarete proceso de población ha pacificación región ha zona norte Paraguái oiko peteĩ yvy kakuaava ojededikáva ganadería-pe, actividad productiva oipyhýva 76% tetãvore área según Departamento de libro de Concepción Riqueza y desigualdad social del periodista paraguayo ojekuaáva Hugo Pereira
Opa rire ñorairõ Paraguáipe, tetãvore Konsepsión-gua oñembojoaju Amambái ndive, oiko chugui peteĩ lugar oñeñoty haguã ka'a tuicháva.
En el año 1906, con la primera medida ordenadora territorial del espacio nacional, se la nombra como el Primer Departamento. Mediante el Decreto Ley 426 de 1973 se establecieron los actuales límites de Concepción.
Ary 1906, orekóvo medida ordenamiento territorial espacio nacional-pegua, oñembohéra Peteĩha tetãvore chupe, 1973 pe decreto Lei 426 ome'ẽ chupe ko'angagua ilimite kuera
Ytusaingo
Ytusaingo ha´éva hína táva tetãvore Taraguipe, Argentinape. Oguereko 21.610 tavayguakuéra (2001). Po kilómetro ko táva guive opytáva représa tetãkõingua Jasyretã ojeprodusíhápe 40 % electricidad oiporúva tetã Argentina. Ysyry Parana ohasáva ko táva rehe ha hembe´ýpe oĩ jejahuhakuéra porã oguerúva heta turista kuéra.
Tetãvore Konsepsiõ
Tembiasakue
En 1947 la ciudad de Concepción es utilizada como base de las fuerzas opositoras al gobierno de Higinio Morinigo; estas estaban bajo el mando del Coronel Rafael Franco. A causa de esto, la ciudad fue bombardeada por la aviación paraguaya que servía al bando colorado.
Ary 1947 tavá Konsepsión oje'ipuru peteĩ base umi fuersa opositoras gobierno Higino Morinigo contra-pe; ko'ãva oĩkuri coronel Rafael Franco poguýpe. Péva rupi, tavaguasu ojebombardea aviación paraguaya oservíva lado kolo'o-pe.
Hembe’y
miniaturadeimagen|[[Ysyry Apa, jehecha San Lárazo-gui. Pe y rembe hovakr ha’e Pindoráma.]] Tetãvore Konsepsión oime Paraguaípe región oriental mbytépe, umi paralelo 22°00´ ha 23°30´ñemby, ha umi meridiano 58°00 ha 56°06´kuarahyreike-pe.
Ararova
Arahakúpe hakukue ohupity 39°C, ha ho’ysãvéramo katu og̃uahẽ 2°C bajo cero rupi; jepive haku 24°C rupi. Oky 1.324 mm rupi; okyve jasypateĩ guive jasyteĩ meve ha ndokyseí jasypoteĩ guive jasypoapy peve.
Predominantemente son del norte, este y sureste.
Itaty ha ijyvy
Ko Departamento yvy ijyvate, péva okakuaa jajavéramo hembe’y rehe yvate ha kuarahyresẽ gotyo, ha’etevavoi yvytyrusu mba’e. Umi yvy oreko origen calcáreo, heta itara’ỹi ha itatĩ oreko. Mbyte rupi ha yvyte gotyo ijyvy ikarepe ha heta oreko mymba okaru hag̃ua ika’aguy ha heta ka’a orekóva.
Yvy gotyo oreko yvy yvate, ijyra porãva, ojeporúva ebanistería ha óga ñemopu’ãrã..
Yvate gotyo Concepción departamento-gui oĩ heta yvyty ha’eñomimi nda’ijyvate guasúiva, ko’ãva oñondivepa ojapo yvytyrysýi hérava Quince Puntas Sierra de San Luis ojepysóva yvate guive yvy peve. Ojekuaave Cerros Valle-mi, Medina, Pytá, Naranjahai, Itapú Guazú ha Sarambi.
thumb|300px|Concepción Tupão
Y rehegua
Rio Paraguay osyryre kuarahyreike gotyo Concepción-gui, ha umi ysyry ho’áva pype, Ríos Apa, Aquidabán ha Ypane, ohasa ijyvy rupi. Ysyry ombojahúva ijyvy hína ko’ãva: Estrella, Sirena, Apami, Primero, Quiensabe, Negla, Trementina, Chacalnica, Tapyanguá, Pitanohaga, Guazú, Mbui´i, Ypanemí, Capiibary, Mboi Guazú.
Concepción ygag̃uahẽha ko’ãva:
thumb|300px|left|Yvy Ja'úpe karréta
Tekoha ha ka’avo
Concepción opyta ecorregión del Aquidabán-pe, michĩmi kuarahyresẽ gotyo opyta ecorregión del Amambay-pe ha ambue katu Selva Central-pe.
Yvyrajeitypa apañuãi ndetuicháva ko departamento-pe heta tapicha ombyaipáre ha opokovaieterei ka’aguy rehe. Maríka rehegua tembiapo okakuaaitereíre avei opokovaiterei mymbakuéra rekovére pe región-pe.
Opavave nunga yvy oĩva upépe oĩ opa hag̃uáicha. Mymba ka’aguykuéra avei péicha oĩhína. Umi oikovéva tesaparápe hína ko’ã mymba: leõpytã, jaguerete, gua’a, pytã, gua’ a hovy, tukã, takua guasu, mbói jagua, jakare hovéro, ha lobope.
Aéreas protegida Concepción-pegua hína ko’ãva:
300px|thumb|Ápa Ysyry pya'e
Ekonomia
Kokuepegua tembiapópe ko departamento-pe oñeñotỹ: manduju, soja, takuare’ẽ, avatimirĩ, avati ha mandi’o. Hortaliza-kuéra rehegua, oñeñotỹve locote, jety, pakova, ky’ỹi, mba’ysyvo, café, avakachi, pomelo, ka’a he’ẽ.
Yvyara rehegua tembiapo sa’ieterei ko’ág̃a rupi ojeitypa rupi ohóvo ka’aguy.
Mymba ñemongakuaápe oĩ mbohapyhápe, henonderã oĩ Presidente Hayes ha San Pedro ko tembiapópe, vaka sa’i nunga omano ko departamento-pe. Ko departamento-pe oĩ kapi’ipe osẽreiva’ekue tuichavéva ko Región Oriental-pegua. Avei oñengakuaa kure, ovecha, kavaju, kavara, hetaheta.
Vallemí, Concepción-pe, ojejuhu Industria Nacional del Cemento, oguerekóva 150 plantas oñenohẽha cal, Río Paraguay rembe’ýpe. Oñenohẽ avei itatĩ Río Apa rembe’ýpe.
Upe zona-pe avei frigorífico, desmotadora mandyju rehegua, silo ha molino.
300px|thumb|Aty Loreto-pe
Comunicación ha jejokuái
Río Paraguay ha’e tape tuichavéva ojejoaju hag̃ua y rupi, yga ikatu osyry pype tetã yvy tuichakue javeve, 230 km rupi ipukukue.
Circuito Corredor Bioceanico ohasa Concepción Departamento. Ruta V “Gral. Bernardino Caballero” ombojoaju Concepción Pedro Juan Caballero ndive, kóva ko tape Ruta III “Gral. Elizardo Aquino”, og̃uahẽva tetã tavusu Paraguaýpe.
Avei ikatu oñeg̃uahẽ ko departamento-pe tape Pozo Colorado – Puerto Militar, ojoajúva Ruta IX “Transchaco” ndive, Chakope.
Ko departamento-pe oĩ 1.951 km tape, oĩ pavimentado 270 km rupi ha 146 km katu oreko itaku’i,  362 km tape ohasa upe rupi.
Aeropuerto Mcal. Francisco Solano López opyta táva Concepción-pe, ha aviõ guejyha katu umi distrito háre, upéichante avei umi vaka oñemongakuaaha tuichavévape.
Concepción departamento-pe oĩ servicio telefonía orekóva discado directo, Concepción, Horqueta e Yvy Ja’u; Belén ha Loreto guive oñehenói operadora rupi.
Puhoe AM-va hína ko’ãva: Radio Concepción, Radio Vallemí, Radio Yby Yaú, Radio Guyra Campana. FM-va katu ãva: Vallemí, Itá Porá, Aquidabán, Los Ángeles, Continental, Belén, Norte Comunicaciones, entre otros. Avei oĩ canal televisiõ rehegua.
Tekombo’e
Oĩ 190 mbo’ehao Educación Inicial-pe g̃uarã, educación primaria-pe oñeiscrivi 39.692 temimbo’e rupi. Educación media-pe katu 9.636, 63 mbo’ehaopegua
La Universidad Nacional de Asunción oreko ko departamento-pe Facultad de Veterinaria filial ha Universidad Católica katu Facultad de Ciencias y Letras (Contabilidad, Filosofía, Ciencias de la Educación ha Administración).
Tesãi
64 tenda tesãirãre ñangarekoha oĩ ko departamento-pe, péva apytépe oĩ hospitales ha puestos de salud iñasãiva deapartamento tuichakue javeve. se encuentran distribuidos en todo el departamento. Ko’ãva apytépe ndoikéi umi privado-va.
300px|left|thumb|Concepción táva jaikévo
Turismo rehegua
Concepción-pe oĩ heta tenda iporãva turismo-rã, péva heta viru omoingue ko región-pe. Ysyry Tagatiya ojejapo ecoturismo.
Táva Concepción, Departamento Tavusúpe oĩ gueteri óga tuja ohechaukáva ko táva rembiasakue, ijehechakuaahápe locomotora tuja omba’apova’ekue 1960 peve, peteĩ kamiõ ojepuruva’ekue Guerra del Chaco aja, upéichante avei tembiporu tuja oñeñongatúva upe tendápe.
Cuartel Francisco Solano López omandaramo guare, osẽ haguégui tropa-kuéra Gral. Resquin omotenondéve oñorairõ hag̃ua Matto Grosso-pe, Guerra de la Triple Alianza aja.
Kurusu Isabel, ag̃uete Concepción tavusúgui, ko tupãópe og̃uahẽ heta oúva oguatahápe.
Peteĩ ygarata oporomboguata Río Paraguay y rehe. Umi río ha ysyry oĩva ko departamento-pe okuave’ẽ ñembosarái, pirakutu, je’yta ha tenda ñembosarairã y rembe’ýpe. Yvyty San Luis ha Paso Bravo hetaitemi tapicha oho ohecha.
Ecorregion Aquidabán oreko ka’aguy ha yvype kakuaa, yno’õ, ñu, ha ysyry. Ka’aguýpe ojejuju trébol, timbo, quebracho pytã, karanda, palo blanco, juasy´y guasu, urunde’ymi, kurupa´y, curuñi, jata’i, arasupe ha karanday.
Estancia Primavera, Río Aquidabán ári, oreko yrembe’ý ha yno’õ neporãva, pe tekoha iporãitemi. Ikatu ojejapo camping ha ojeiko kavaju ári, upéichante avei ojeguata tape po’i rehe.
Estancia Ña Blanca, Tagatija Guasu ári, iporãitemi hi’y sakã’asy rehe ha orekóre ytororõ. Ikatu opyta upépe turista ndaheitéima guive, upéichante avei ojejapokuaa camping.
Rancho JM oreko yrembe’y ndetuicháva Río rembe’ýpe, ikatu avei ojejapo camping ha ojepirakutu.
Internet Explorer
thumb|Internet Explorer ra'anga. Internet Explorer ha'e peteĩ ñanduti kundahára, ojapo Microsoft, ára 23 jasypoapy ary 1995pe, ojeipuru ojeheka hag̃ua Internet-rendakuéra.
Lóma Pytã
Lóma Pytã ha'e peteĩ tekoha táva Paraguay pegua, Paraguái retã itavusu.
Heta óga ha ñemuha ojejuhu ku tekohápe. Ko'ãga oiko heta ñemuha guasu ha upe Shopping "El Portal". Heta ñemuha ambuéva ojejuhu ko'ãga avei ku tekohápe. Ijerére ojejuhu:
Francisco Xavier Bogarin
Umi pa’ikuéra mbytépe omba’apovéva Tetã Isãsõ agua ikatu ja’e, peteĩháme, Francisco Javier Bogarín, heñóiva’ekue táva Karapeguápe, oiméva IX Tavaguasu Paraguarípe pèva ou Asunción, Paraguay-pe, ary 1763 jave, ha’e pe oimeva’ekue Primera Junta-pe, itujavéva iñirũnguéra mbytépe.
Itúva Don Francisco Bogarín ha isy María Paula Villamayor.
Oñemoaranduva’ekue
Oñemoarandu Universidad de Córdoba, Argentina-pe. Péicha oikuaa 2 prócer Independencia argentina-gua, umi karai Don Juan José Paso ha Don Mariano Medrano.
Oñeordena pa’i ramo ha oipyhy Sagrada Teología, tavaguasu Córdoba (Argentina)-pe. Ou jey Paraguáipe ary 1789 jave. Guata ñepyrũ Paraguái sãsõ rehe
Revolución orekova’ekue ipartidario opavave sector-pe. Estamento religioso-gui nosẽiva tendota katupyry, ha’e omoñepyrũ. Oñemotenonde ko atýgui Pa’i Ibarbalz ha Sarmiento peteĩha ha’ã revolución rupi.
Ipohýi’imi, religioso jeike Yetã ohekàva sãsõ movimiento-pe ha ndaha’èiva formación intelectual-gui sino omomba’eguasúgui política, oñandúva Iglesia Católica. Naiñambuéi péicha peteĩháme upe gobierno paraguayo-itéva ha’èva peteĩ pa’i: Francisco Javier Bogarín.
Ñamyesakãvo representante tupãógua ojupíiva, iporã mandu’a orekóva umi mba’e oñeikotevëva ha he’iséva upérõ. Upéicha, tupão imbaretéva política rekovépe. Oimène upévare ndaha’èi oñemoambuetereíva, pero upéicha ligazón joaju tuicha mba’e patente, oñemomba’eguasúva.
Péicha, tekombo’e rupive, umi pa’i oikuaa umi tavaygua remiandu ha umi mba’e pyahu época ohasávape hikuái. Añetehàpe, opavave revolución independentista América-pe oguerekóva hikuái –ko’àgã omotenondéva- ambue tekove clero-gua. Péicha oñemombarete pa’i pueblo omopyendáva- ha pèva ha’èva- peteĩ elemento peteĩha orden orekóva situación política ha omoambuèva transformación.
Tetã ohekàvo Isãsõ
Oñeha’ãvo Buenos Aires 25 jasypo guive 1810 omoirũvo Paraguáipe peteĩha provincia, oiméva Junta de Gobierno poguýpe, omoirũva Gobernador español Bernardo de Velazco ndaipu’akáigui tetã rehe, omantenéva joaju portuguesa ha orekòva valor ohechaukàva tropa paraguaya, oñembotapykuèva, guarini argentina-gua ndaipu’akáiva, oñeha’ãva Paraguái ombojoaju, iterritorio gotyo, oitýva gesta libertadora  14 ha 15 Jasypo 1811, heñòiva Paraguáipe Estado independiente ramo.
Gobierno pyahu
Umi oficial cuartel-gua, ojekuaáva umi punto de intimación Velasco-pe ombyatýva gobierno pyahu oiméva Velasco, Dr. Francia ha capitán español Juan Valeriano Zevallos, tavayguakuèra partidario. Upe ka’arúpe 15 árape omotenonde ceremonia juramento, oasistíva Cavallero, Rivarola, Vicente Ignacio Iturbe, Juan Manuel Iturbe ha ambue tapicha oiméva upe atýpe.
Gobierno pyahu ojekuaáva Triunvirato ramo, omoñepyrũ gestión pyhareve 16 jasypópe.