cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Festival Yno’õ Ypakaraípe
Internacional
Péicha ko’ã aty oiméva umi artista Uruguái, Chile ha Bolivia ohejáva Festival-pe ipypore. Pèicha ojeguereko lista puku ha ohenói opavave teko jaezaba oñemoherakuãvo arte. Péva festival nomboguejýiva purory, péicha festival omoheñói mbo’ehao ñepyrũ ha’éva “escuela municipal de danza” ome’ẽva pa’ũ ojapòva arte ñemoherakuã. Hembipotàpe omoirũ ambue manifestación programación.
Jopói Festival ome’ẽva
Ary 1976 omopyenda trofeo Recuerdos de Ypacarai, ome’ẽva jurado oiporavóva edición oñeme’ẽvape, ámbito nacional ha internacional Ko’àgã ikatu ja’e Festival del Lago Ypakarai ha’e tavarandu latinoamericano Paraguáipe, orekóva peteĩha escenario kakua.
Tapicha ojeguerohorýva festival-pe
left|300px|thumb|Lago Ypacaraí
Ko'ãva ojeguerohory festival edición, ohasávo ára ko'ã ombosako'íva umi festival especifico ha’èva ñoha’anga, jeroky, artesanía ha ambue festival orekóva umi dato oñeikotevẽva, omisión involuntaria. Ary 2006 oguerohory Renée Ferrer ha’éva peteĩ haihára katupyry upe ñe’ẽpoty festival reheguàvape; ary 2001 omotenondéva upe comisión oguahẽva peteĩ ñe’ẽme oguerohorýva tembiapo artesanal.
Almasẽ
thumb|250px|Almasẽ Almasẽ ñemuhã opamba’éichagua mba’e ojehepyme’ẽ hápe.
Marge Simpson
Marjorie "Marge" Bouvier Simpson ha'e peteĩ tekovegua'u kuña tenondegua ha herakuã The Simpsonsypegua tekoha'ãngaty ta'angambyrygui moha'angapyre, ojapova Matt Groening. Marge iména ha'e Homer Simpson ha oguereko mbohapy memby: Bart, Lisa ha Maggie. Marge Simpson oiko táva Springfield hógaygua ndive, ha omba'apo hatã hóga rehe, oñangarekohína imembykuéra.
Bart Simpson
Bartholomew JoJo "Bart" Simpson ha'e peteĩ tekovegua'u mitã tenondegua ha herakuã The Simpsonsypegua tekoha'ãngaty ta'angambyrygui moha'angapyre, ojapova Matt Groening. Bart Simpson itúva ha'e Homer Simpson ha isy ha'e Marge Simpson, oguereko mokõi heindy: Lisa ha Maggie. Bart oiko táva Springfield hógaygua ndive, ha oho Mbo'ehao Springfield pe, ha'e hemimbo'e vai uvei. Ha'e mitã 10 ary ha ha'e heta omboróva.
Añumby'i
Añumby'i (, latinañe'ẽme: Phacellodomus rufifrons), ha'e peteĩ guyra oĩ Furnariidae juehepehẽme.
Ko guyra oiko umi tetãnguéra Ñemby Amérika guápe umi tetã ha'e Paraguái, Volivia, Arahentína, Pindorama, Venesuéla, Ekuatóry ha Perũme.
Júlio de Castilhos (Rio Grande do Sul)
Júlio de Castilhos ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 19.579 tavayguakuéra (2006 ary).
José Gregorio Vargas
José Gregorio Vargas(heñoi ára 20 jasyteĩ ary 1982-pe) ha'e voi ha'ãhára baloncesto Venesuélagua oha'ãva Guaros de Lara atýpe.
Arandupy
Arandupy térã teko tee ha'eha opa mba'e yvypóra ojapóva, heñóiva peteĩ ára, jepokuaapyre, jepokuaapyre'ỹ, imarã, hechapyre ha hechapyre'ỹva, oisãmbyhýva ava reko opaite ára ha opaite tendápe. Ha'e avei upe oikuaaukáva peteĩ tetãme taha'e ha'ehápe hemiandu, hembiapo ha imba'ekuaaita rupive. Upépe ijapaite ava rembiapokue: jeroviapy, jepokuaa, ñe'ẽ ha ambuéva.
Tembiapo ha'eha opa mba'e iporãmívante, ava rembiapokuéva, peichahápe, oje'e ava hembiapokatúva ha'eha upe oikuaáva mba'epukuaa, ñe'ẽporãhaipyre; ha hi'arigua, hekoporãva. Ava rembiapokue omotenondeve peteĩ tetãme tekombo'e ha arandúpe.
Añetehápe, tembiapo niko hína opa mba'e, ava rembiapokue, yma guive ko'ág̃a peve ha taha'e ha'ehápe. Ipype ija mba'epukuaa ha ñe'ẽporãhaipyre guive ao ñembovyvy ha oga apokuaa peve.
Lisa Simpson
miniaturadeimagen|290x290px|Lisa (asu), peteĩ mboheraguapype oichakava [[Los Simpson ta'ãngamýi|Los Simpson ta'ãngamýi.]] Lisa Marie Simpson ha'e peteĩ tekovegua'u mitãkuña tenondegua ha herakuã The Simpsonsypegua tekoha'ãngaty ta'angambyrygui moha'angapyre, ojapova Matt Groening. Lisa Simpson itúva ha'e Homer Simpson ha isy ha'e Marge Simpson, oguereko peteĩ kyvy herava Bart ha peteĩ kypy'y herava Maggie. Lisa oiko táva Springfield hógaygua ndive, ha oho Mbo'ehao Springfield Bart ndive, ha'e temimbo'e heta porã. Ha'e mitãkuña 8 ary ha ha'e Vudarapera'y ha ndo'uvaso'o (vegetariana).
Avakuaaty tetepyguigua
Jepokuaa tekoháre, tetepy rejapyre, ava ha mymba retepy jejogua hína umi mba’e omyangekõiva Avakuaaty Tetepyguiguápe, heta mba’e apytépe.
Jokuaikuaa
Jokuaikuaa térã avarekokatukuaa ha'eha tembikuaaty purúva oñemoarandúva mba'éichapa peteĩ tapicha aty (avano'õ) hekosãsóva oñemoirũ tekorãhápe ha mba'éichapa oñemohenda mburuvichápe. Oñemoarandu Tetã reko ha ñemohenda. Ombojoaju tekove kuéra jeheka hag̃ua mba'e porã opávape guarã, sãmbyhyha rupi.
Avakuaaty tetepyguigua
Techapyrã: Jódo niko tuicha oipytyvõ ñane apytu’ũ, ñande rajygue umívape oiko porã hag̃ua. Ñande retepýpe sa’írõ térã katu ndaipórirõ jódo katuete ñande ju’áine ha heseve ñanderupytýne ambue mba’asy vai. Upevakuére ndo’úiva jódo térã sa’i ho’úva oiko ichugui tapicha tavy, ndaipu’akapáiva iñapytu’ũ ha hetére. Upévare avei, symimi hyeguasúva tekotevẽ oñangareko porã ijehekuéra ha okaru jave oñeha’ãva’erã ho’u jódo oikotevẽva, ỹramo imemby heñói reheve hasykatupareíta chugui, iñakãtavýta ha hajygue kangypáta.
Jokuaikuaa
Yvypóra niko oiko joja ha atýpe, upévare oguereko mburuvicharã ha mba'e jokuaiha ha sãmbyhyha.
Avakuaaty tetepyguigua
Ava ha tekogua pypegua
Umi mbohapy tekogua pypegua hekomymbáva, hekoka'avóva ha mba'ehekotee'ỹva ojokupyty hikuái ko yvy ape ári, oikotevẽ ojuehe ha oñopytyvõ mbohapyve. Ndikatúi oikóvo ojuehe’ỹ. Ndaipóri ramo peteĩva umi mokõi hembýva oguéne avei yvy ape árigui. Hekomymbáva guive -ha umíva apytépe ava- oikotevẽ hekove pukukue javeve óxigeno-re, ha upe mba’e ome’ẽ ñandéve umi hekoka’avóva. Upéicha avei, hekoka’avóva oikotevẽ anhídrido carbónico-re hekove hag̃ua, ha upe mba’e ome’ẽ ichupekuéra umi hekomymbáva iñasãiva yvy ape ári -ava ijapytepekuéra. Upéicha avei, hekomymbáva ha hekoka’avóva oikotevẽ avei umi mba’ehekotee’ỹvare. Ñamýiva guive ñaikotevẽ ýre, hese’ỹ ndaipóri tekove. Ñanemandu’ava’erã ava retepy haimeteha y memevoi (70%). Jepémo mbohapyve okakuaa ijehegui, peteĩteĩ, oñembyaírõ peteĩ térã mokõi, katuete oñembyaíne upe mbohapyha. Upehaguére tekotevẽ mbohapyve hekovejoja ikatúrõ. Péicharõ añoite tekogua hekovekatúta ha hi’are tapiáta opa mba’e ipypegua.
Áva -ha’evahína avakuaaty apañuãi- ija umi hekomymbáva apytépe ha ipoguýpe, iñaranduhaguére, oñemoĩkuri opa mba’e tekoguáva. Heta mba’e vaíma ojapo ijehe ha hekoháre, ndahetavéima umi mba’e hembýva ichupe. Aipórõ tekotevẽ oñangareko porã umívare oipotárõ iñemoñare heñóitava ára upeiguápe, oipurukatu avei tekoha ha ombohasa hekovekuéra py’arory ha jekupytýpe, ojoapytépe, tekohápe ha tekoha ndive.
Ava ha mymba tekorenda
Opa mba’e ojapo hag̃ua ava oipuru hetepy. Jaikuaasérõ ava pu’aka tekotevẽ jaikuaa porã mba’épa ojapokuaa hetepy ha mba’épa nahániri. Tembikuaareka rupive ko’ág̃a ojekuaa porãve ava retepy ha rekopy ha mba’éichapa iñambue ohóvo ohasávo arakuéra. Ja’ekuaa ava reko ypy ha ava rembiasakue peteĩnteha mymbakuéra reko ypy ha mymbakuéra rembiasa ndive. Tembikuaareka ojejapóva heta kuaatýpe ohechauka ñandéve ava ojoguahántevoi ambue mymbápe. Ja’ekuaa avei ojoguaveha karajakuérape ha’égui umíva ipehẽngue ypy.
Ava ha mymba retepy ñembojoja
2.3.1. Ku’ekatukuaa (Analogías) Ohechauka ñandéve mba’éichapa ava retepy ku’ekatu ojogua ambue mymba retepy ku’ekatúpe. Péicha, ava pytuhẽ ojogua vaka, kavaju, jagua ha mbarakaja pytuhẽme; omoingégui óxigeno hetepýpe ha ombojevýre anhídrido carbónico. Aipórõ ja’ekuaa ava ha ko’ã mymba retepy ku’ekatu ojojoguaha, jepémo ijysaja ambue hikuái.
2.3.3. Ku’ekatu ha ysajakatukuaa (Analogías-homológicas) Ohechauka ñandéve mba’éichapa ava ha mymba retepy ku’ekatu ha ysajakatu ojoja hikuái. Mokõivéva peteĩchaiténte. Péicha, ava korasõ ojoja ku’ekatu ha ysajakatúpe karaja korasõre; upévare heta ára, ava ikorasorasýrõ térã omanombotávo korasö rasýgui, oñemyengovia upe korasõ hasýva peteĩ karaja korasõre.
Tekoite hejapyre (Herencia biológica)
Tekoite hejapyre rupive tuvakuéra ombohasa iñemoñarépe hete, hetepy ha hetepypegua, ndikatúiva oñembojevy. Upe Tekoite hejapyrépe jajuhukuaa mokõi mba’e. Peteĩva hína avágui heñoijeyha ava, ha ava retepýpe oñemohendajeyha oĩmiva guive henda jepiveguápe, péicha tesa, tãi, kũ; avei, ñane rembi’urape ha ñane pytuhẽrape; ha avei umi mba’e hypy’ũvéva, úmiva apytépe ñande rajygue rysyieta. Upéicha avei heñoiramóva retepýpe jajuhukuaa kangue ha to’o hetakuépe ojojáva itúva ha isýre, avei jajuhukuaa peteĩ korasõ, mokõi vevúi, peteĩ py’a, mokõi pitikiri’i, mokõi jyva, mokõi tetyma ha ambuéva. Ko’ã mba’e ojehu tekoite hejapyre tapiaguáva (herencia biológica primaria) rupive. Tekotevẽ ja’e avei jajoavyha ojoehegui -jepémo kuimba’e térã kuñáva. Peichahápe jajuhukuaa ava hesa rovy térã hũ asýva; iñakãrague hũ térã apatĩmava; ha ipire morotĩ, sa’yju térã hũva. Oĩ avei hova apu’a porãva ha upeicha’ỹva; ijyvate ha ikarapéva; ava ikyra ha ipirúva. Ko’ã mba’e ojehu tekoite hejapyre tapia’ỹguáva (herencia biológica secundaria) rupive
Jepokuaa tekoháre (Adaptación al medio ambiente)
Tekoha niko ha’ehína -Tekovekuaaty (Biología) rupi- opaite mba’e oĩva peteĩ ava no’õ ojaitypohápe (arapytu, yvyra’ãnga) ha avei opaichagua mymba ha ka’avo heñói ha hekovéva upe tendápe, ha omongarukuaáva avápe térã omohesãiva tekovekuérape. Jepokuaa tekohára niko pe katupy (posibilidad) áva, ambue hekomymbáva ha avei hekoka’avóva jaguerekóva jajepokuaávo tekoháre, upe ñanereñoihaguépe térã upe tenda pyahu javahápe jaiko hag̃ua. Ja’éniko ha’eha peteĩ katupy, oĩgui heta ojepokuaa añetéva tekoháre; oĩgui avei ojepokuaáva sa’i sa’ípe; ha amo hapópe, oĩgui avei ojepokuaa’ỹva. Techapyrãrõ, ñamoĩkuaa umi ñande rapicha heñói ha okakuaáva yvy ijyvatevehápe, Bolivia-ichagua. Umíva ombojepokuaa hete ha hetepy upe mba’épe (2500 térã 3000 métro para rembe’ýgui), upevakuére ikarapeve hikuái ha avei ipyti’a kakuaa ha jepysove. Upe jepokuaa ohupytýkuri hekove pukukuépe, ndaha’éi ku péicha péichante ohupytýva. Ohosapy’árõ upépe, ko’ag̃aite, peteĩ ñande rapicha Paraguay, Argentina térã Uruguaygua; katuete oñandúne upe mba’e ipyahúva hetépe, ndohupytýigui gueterei jepokuaa. Noñeñanduporãmo’ãi. Upéicha avei ojehúta, jaguerusapy’árõ ñane retãme fóca térã pingüíno. Jaikuaaháicha ha’ekuéra heñói guive ojepokuaáma ro’ýre. Upehaguére, ndaha’éi ku péicha péichante ojepokuaátava ñane retã arapytúre. Ipahápe ja’ekuaa avei, ymave, ñane retãme heta ñeha’ã ojejapókuri ikatuhaguáicha trígo ra’ỹi heñói ha okakuaa ñande yvýpe. Upe katupy ojehupytýkuri are rire, ojejuhúvo peteĩ trígo ra’ỹi ojepokuaa jepéva ñande yvýre.
Ava ha arapy reñói (El hombre y el origen del universo)
Ñepyrũrãme ndaipóriva’ekue mba’eve. Oikoraka’e peteĩ typy’ũvusu (caos). Upeichaháguinte heñóisapy’a mba’e’ypy (energía) osẽhágui avei arapy, sapy’aitépe, peteĩ tesapirĩme. Upe mba’eguasuete ojehúva oñembohéra Big Bang (Kapu’ypy Guasu). Upe guive ava imandu’a avei hembikuaa ypýre. Upe kapu’ypy ojehúkuri ojapóma parundysu sua ary (14 mil millones de años). Oje’e hag̃ua arapy oguerekoha parundysu sua ary, ndahi’areiete, tembikuaa rekahára (investigadores) oisãmbyhy peteĩ arapyrechaha (telescopio), oñembohérava Hubble, peteĩ mbyja atýre, oĩva mbyjaita’aty (constelación) hérava Escorpio-pe; imombyrýva ñande yvy’apu’águi (planeta) 7000 tendy arajere (año luz). Oje’e umíva umi mbyja aty ha’eha umi itujavéva arapýpe, ha heñoihague ojapo su sua ary, oiko rire upe kapu’ypy. Umi mbyja apytépe jajuhukuaa avei heta mbyja kusugue, ijaku’i ha ho’ysã mbeguekatúva. Ko’ã mbyja rupive ikatu ojekuaa mboy arýpa oguereko arapy.
Ava rembiasakue yvy ape ári heñói guive (Conceptos básicos sobre la evolución biológica del hombre)
Jaikuaa añete hag̃ua ava rembihasakue tekotevẽ avei jaikuaa umi aporeko (técnicas) oipurúva yvykuaahára (geólogos) ha ymaveguarekuaahára (paleontólogos) oikuaa hag̃ua yvy rembiasakue ha ary. Umi mba’e ojekuaa ko’ág̃a ae oñehesa’ỹijo rire yvy hyepy gotyo ha oñembovorévo; upevarã oikókuri jesareko y, yvytu térã yvykapu (volcán) rapykuerére.
Tembikuaa reka rupi ko’ág̃a ojekuaáma hekopete araka’etépa iñapysẽ ava yvy ape ári. Upevarã ojejo’o yvy ha oñenohẽ okápe ava ymaveguare kanguekue, avei hembipuru ha ambue mba’e itágui ijapopyréva.
Ava ypykue reka (Origen del hombre)
Heta tapicha yma guive oñeha’ãkuri ombohovái opa hendáicha ava rekove ypykue (génesis de la humanidad). Oimehína umi oñeha’ãva’ekue ombohovái jeroviapy (religión) rupi, ojekuaáva ypyteĩguáva ramo (monogenistas); ha upéi, hypy’ũvévo ava rembikuaa tembikuaaty (ciencia) rupive, heta tapicha oñeha’ã ombohovái tembikuaaty (ciencia) rupi, ojekuaáva ypy’etaguáva ramo (poligenistas). Umi ypyteĩguáva he’i hikuái ñande ha’eha Tuvichavete remimoĩngue. Tuvichavete hera tee. Guarani Mby’a ohenói chupe Ñande Ru Papa Tenonde, Kristiano oikuaa chupe Jehova ramo. Musulmán katu ombohéra chupe Ala. Ha’éjeko upe ojapokatupaiteva’ekue oĩmiva guive arapy ha ñande yvýpe, umíva apytépe ñande: avakuéra.
Ja’ehaguéicha yvatemive, tembikuaaty heñói guive ñande apytépe, heta tapicha iñarandu hypy’ũva, ndogueroviavéi upe mba’e, ha oñeha’ã hikuái ombohovái ava reko ypy ambue hendáicha. Ko'ãvape oñembohéra ypy'etaguáva. Umíva apytépe oiva’ekue Charles Darwin, Inglaterra-ygua. Ha’e niko ohaiva’ekue, ary 1859-me, peteĩ aranduka (libro) omboherava’ekue “Tekove Ypy” (Origen de las Especies). Darwin-pe g̃uara niko taha’eha’éva tekove (ka’avo, mymba ha ko’ãva apytépe, ava) mbeguekatúpe omoambue hete ha hetepy, ha he’i avei oikopukuveha, oñemoña katui, umi ojepokuaaporãvéva hekoháre. Darwin guive ojeguerovia ñepyrũ ava ha’eha karaja ñemoñare. Ko’ág̃a peve ojejuhu gueterei ava’ypy kanguemimi ha mba’e’apokue omoañetéva Darwin remiandu. Tekove rete ha retepy ñemoambue niko ojehu pe tekohápe oĩhaguére heta mba’e, mbeguekatúpe omba’apóva tekovére ha omoambuéva ichupe. Jaikove aja niko ñande rete ha ñande retepýre ojeity opaichagua randipytu (radiación), osẽva yvýgui ha avei arapy tuichakue javevégui, okapukuévo mbyjakuéra. Ary 1965-pe, peteĩ yvykuaatyhára (geólogo) hérava John Martyn, ojuhúkuri Baringo, yno’õ (lago) oĩva Kenia (Afrika) retãme, peteĩ kuñataĩ akãngue. Upe kuñataĩ oñembohéra pyahujey Lucy, ha jeko oikova’ekue upérupi ojapo mbohapysua ary (tres millones de años). Upéicha avei, ary 1994-me, ojejuhujey Afrika-pe ñande ypykue kanguemimi itujavéva Lucy-gui, ko’ãva jeko ojapo posua ary (cinco millones de años aproximadamente) rupi oikohague Etiopía-re, upépe ojejuhúkuri umi kangue. Oñembohéra chupekuéra Australopitecus ramidus, ha ha’ekuéra hína ko’ag̃aite peve umi ñande ypykue itujavéva ko yvy ape ári. Ha’ekuéra ndaje umi karaja ñemoñare, oikotevẽgui hembi’urã, oguejyva’ekue yvyra rakãgui ha oguata ñepyrũ mokõive ipýre. Upéva hína ava katupyry (homo habilis) ojapokuaámava hembipururã. Ichugui oikókuri ava ñembo’ypyre (homo erectus) ojapo peteĩsua ary (un millón de años). Ha upéa riregua hína ava arandu (homo sapiens) oikundahava’ekue yvy ape.
Ava ypykue América-pe (El hombre fósil en América)
Amérikape niko og̃uahẽ ava no’õ, oúva Sibéria-guio, ha oike Estrecho de Bering rupi. Upérõ jeko para ndahypýi ha upehaguére ojehasakuaa upérupi guatahápe. Upe mba’e ojehuhague ojapomahína mbohapypa su térã irundypa su ary; ỹrõ katu yrypy’aguasu (glaciación) opakuetévo.
Ndojekuaái ambue atyguataha (migración) upe mboyve ikatuva’ekue og̃uahẽ Amérikape. Ava ypy kanguekue ojejuhúva ág̃a peve ipyahueteve, umíva apytépe oĩhína umi ojejuhuva’ekue Tepexpan, México-pe; avei Minnesota ha Midland, Estados Unidos-pe. Umíva jeko ndohasái irundysu térã pakõisu ary oikohague hikuái upérupi.
Ava ypykue ñane retãme (Origen del hombre en Paraguay)
Kuñakarai Branislava Susnik, heta tembiapo porã ojapova’ekue ñane retãme ohapykuehóvo ñande rapo; ja’eporãsérõ, oikuaa porã hag̃ua ñande ypykuépe: mávapa ha’ekuéra, moõguipa ou, mamórupipa oikojepe hikuái ñane retãme, mba’éichapa hete, mba’éichaitépa oiko itavakuérape ha avei mba’éichapa omba’apo hikuái. Ha’e he’i umi ñande ypykue ouhague hikuái Asia, Australia ha Malasia-gui. Ha’ekuéra jeko oike Amérikape Estrecho de Bering rupi, oĩva ko’ág̃a Alaska-pe. Avei, umi ñande ypykue oikejepékuri Amérikape Pacífico para (océano) rupi. Umi og̃uahẽraẽvéva Paraguaýpe, atyguataha peteĩha (primera corriente migratoria), ha’ehína umi oñembohérava Australoide. Ko’ãva ova ha ova ohekávo hembi’urã, ndaha’éi ñemitỹhára. Iñemoñare ñane retãme hína Choroti, Chulupi, Lengua, Tova, Angaite, Sanapana ha Guana. Australoide rire, og̃uahẽ hikuái atyguataha mokõiha (segunda corriente migratoria), ouva’ekue Siberia-ygua. Ko’ãva ikatupyryvéma. Oipurúma mymba kangue ojapo hag̃ua hembipururã. Heseguakuéra hína Chamakóko ha Moro (Ajoréo). Ipahápe, atyguataha mbohapyha (tercera corriente migratoria), og̃uahẽva Paraguaýpe hína umi oñehenóiva Malayo. Ko’ãva katu ñemitỹhára ha oipuru hikuái ita ojapo hag̃ua hembipuru. Iñemoñare ñane retãme hína umi iñe’ẽ Guaraníva: Mby’a, Ava Katu (Ava Guarani), Pãi, Ache, Guaraju ha Tapiete.
Umi ñande ypykue niko ko’ã yvy jarakue. Ha’ekuéra oiko gueterei ñande apytépe, mba’eve’ỹrema. Sa’i hikuái ha ndoikovéima ijyvyteépe. Jepemo ja’e hesekuéra Guaraniha, ndaha’éi upéicha, oĩgui ijapytepekuéra heta noñe’ẽiva avañe’ë. Ha’ekuéra oñemboja’o papokõi (17) tetãme (naciones), ha umívagui poteĩ (6) oñe’ẽ Guaraníme (Mby’a, Ava Katu, Pãi, Ache, Guaraju ha Tapiete), ha’ekuéra hína umi hetavéva ha ojoajuva’ekue Español-kuérare, “Colonia” aja.
Huã Gualberto González
Juan Gualberto González ha’eva’ekue Paraguái Ruvicha oisãmbyhyva’ekue ko tetã 1890 guive 1894 peve.
Hekove
Juan Gualberto González heñói Paraguaýpe 12 jasypokõi 1851-me. Omenda tekombo’ehára Rosa Peña Guanes ndive, ña Rosario Guanes ha karai Manuel Pedro de Peña ñemoñare, ojeherova’ekue chupe “Ciudadano Paraguayo”.
Oñepyrũramo guare ñorairõ Triple Alianza ndive, oho cuartel-pe ha oike Sanidad Militar-pe. Ñorairõhápe ho’a Triple de la Alianza-gua pópe Juan Bautista Gill ndive ha oike oñorairõ ejército aliado ndive. Ojevy Paraguaýpe 1869-pe, mokõi ary upe rire oike masonería-pe ha oñepyrũ Logia Unión Paraguaya Nº 30-pe. Aremi upe rire omoñepyrũ Consejo Supremo Grado 33, ko aty tuicha oipytyvõ chupe imotenondeháramo, 8 jasypokõi1895-pe, karai Eleuterio Correo, karai Antonio Taboada ha Dr. Cecilio Báez ndive. Omano Paraguaýpe 30 jasypokõi 1912-me.
Tetã sãmbyhy
Ojupi Paraguái Retã Mburuvicháramo 25 jasypateĩ 1890-pe ha oisãmbyhy 9 jasypoteĩ 1894 peve. Ojupi hendive vicepresidente ramo Marcos Morínigo ha hembiapo irũramo katu oĩ hendive tetãyguakuéra: karai José Tomás Sosa, ministro del Interior ramo; Venancio V. López (Karai Carlos remiarirõ ha Mariscal sobrino) Relaciones Exteriores-pe; José Segundo Decoud,  Hacienda-pe; Benjamín Aceval, Justicia, Culto e Instrucción Pública-pe ha General Juan B. Egusquiza, Guerra y Marina-pe.
Omanda aja hovatavyve crisis bancaria oñepyrũma hague ojepy’apy mburuvicha ha’e mboyve guare. Oñemoñepyrũ oficina de Contribución Directa (Impuesto Inmobiliario), oñemoñepyrũ Intendencia municipal de Asunción ha omano avare guasu Pedro Juan Aponte. Oipe’a hokẽ Escuela Práctica de Agricultura, oipe’a’ypy hokẽ Palacio de Gobierno peteĩ jehechauka guasu ojegueromandu’ahávo irundysa ary Europa-guakuéra oike hague América-pe, oñemopu’ãmba Tetã Ka’irãi, oñemopu’ã óga Hospital de Caridad (Clínicas) ha ojeguerojera Banco Mercantil. 18 jasypa 1891-me ojejoko peteĩ golpe de estado ojejapóva hese, katu pe ojehúva ombokuchupaite tetã política-pe. 1891-me ojehejarei canciller-kue Coronel Juan Crisóstomo Centurión ministro plenipotenciario ramo, Inglaterra, Francia ha España renondépe; upe arýpe avei nosẽi misión diplomática del representante boliviano Mariano Baptista, amo gotyove ojupiva’ekue upe tetã mburuvicháramo.
1892-me oñenohẽñepyrũ becas militares ha ojeguerojera peteĩ Escuela Práctica de Agricultura ha jasypa upe arýpe oñepyrũ oguata Ley de Enseñanza Secundaria y Superior, mba’e tuichaitéva umíva umi árape g̃uarã. Jasypa 1893-pe oñefunda Facultad de Notariados y Escribanos Públicos. 16 jasypokõi ojejapo aty ndetuicháva oñeme’ẽ haguépe kuatia’atã doctor derecho ha ciencias sociales pyahukuérape, umíva va’ekue: Emeterio González, Cecilio Báez ha J. Gaspar Villamayor, oiko paínoramo motenondehára krausista español ha mitãrusu ha kuñataĩ mbo’ehára, karai Doctor Ramón Zubizarreta.
Oñefundaite táva Hiparía; 2 jasyrundy 1861-me, ojupi Ministro de Justicia ramo, karai pohãnohára Dr. Facundo Insfrán, Dr. Benjamín Aceval rendaguépe. Upe arýpe avei ojejapyhy tetãme g̃uarã Código de Comercio argentino, oñemyatyrõ Palacio de López, oñefunda colonia pyahu ha oñeme’ẽ juruvy oúvo 1723 tapicha pytagua Paraguáipe. Ferrocarril og̃uahẽ jasypoapy 1891-me Pirapo peve, ag̃uiete Jutýgui; tetã rekuái oiporu upe arýpe 314.615,23 peso; oĩ 292 mbo’ehao, 18.944 temimbo’e ha ojererovia oĩ hague 20000 tapicha ohai ha omeñe’ẽkuaa’ỹva kuatia; oñeme’ẽ 1.226.000 peso Presupuesto de Gastos de la Nación 1893-pe g̃uarã.
Oñenombra mburuvicha pyahu: José Segundo Decoud Uruguay ha Brasil Rekuái renondépe g̃uarã ha Doctor César Gondra Santa Sede renondépe. Jasypokõi 1892-me oñemoneĩ ministro plenipotenciario de España karai Juan Durán y Cuervo, omoñepyrũva heta téra upe rire. Periodismo rehe oñeñe’ẽramo, oje’eva’erã osẽ’ypy hague “La Democracia” ha “El Independiente” ha 1891 ha 1894 mbytépe, “La República”, “El Tiempo”, “La Libertad”, “El Progreso”, “El Pueblo”, “El Centinela”, ha “La Patria”.
Ijekúi
Upéramo ojeguerovia González ohejataha tetã rekuái hovaja karai José Segundo Decoud pópe. Katu amo gotyove ojekuaáta mba’etérepa okúira’e.
Karai mburuvicha ndohechakuaaite okuipotaitemahahína. 9 jasypoteĩ 1894-pe, apañuãi oĩ rupi, oñemboja hembiapohápe peteĩ komisiõ oĩva pype karai Rufino Mazó, Eusebio Mongelós ha Rufino Careaga, General Juan Bautista Egusquiza rérape ojeruréva chupe oheja hag̃ua tetã pokatu. González nomoneĩri rupi, ojegueraha chupe Cuartel de Escolta-pe, oha’arõmahápe chupe Egusquiza ha General Caballero. González ombotovejey ojejeruréva ha mbarete kangýpe Congreso omoĩ pokatu vicepresidente, karai Marcos Morínigo pópe ha oipe’a chupe.
Amandáu
thumb|250px|Amandáu Amandáu y atã ho’áva arai yvatégui ama ndive.
Maggie Simpson
Ambue Tenda
Die Simpsons (Familie) ザ・シンプソンズの登場人物
Tembiapo (myesakãrã)
__DISAMBIG__
Tembiapo ikatu he'ise:
Kajetáno Marangatu
Kajetáno Marangatu niko heñoi’akue Vicenza, Venecia, Italia retãme, ary 1480-pe, ojekuaa’ỹre mba’e araitépa heñóikuri. Itúva herava’ekue Gaspar de Thiene ha isýkatu María di Porto. Itúva omanókuri iñemoñarekuéra okakuaapa mboyve.
Ary 1504-pe oñemoarandúkuri Tupãkuaaty ha Tavaygua ha Tupãmba’e Léipe Padua Mbo’ehaovusúpe ha ary 1506-pe ohóraka’e Roma-pe oñemoarandúvo pa’irã ha upérõ ojeporavókuri Papa Julio II pytyvõhárarõ ha péva omano rire ary 1513-pe, Kajetáno oheja pe mba’apo ha oñemoarandúkuri mbohapy ary pukukue pa’irã.
Roma-pe omoheñóikuri peteĩ tupãrembiguái aty hérava Tupã Mborayhu Aty ha upéi ojevy Vicenza-pe ha oike San Jerónimo Tupãópe oipytyvõ hag̃ua tapicha imboriahuvévape ha umi hasykatuetévape oĩva tasyópe. Upeichaite avei ojapo Venecia-pe ohohaguépe ary 1520-pe. Kajetáno niko ipirapire heta ha akóinte ipojera oikotevẽvéva ndive. Avei omoheñóikuri, Roma-pe, Teatino-kuéra Atyvusu, Clemente VII ñemoneíre, omba’apo hag̃ua -hetave mba’e apytépe- tupãrembiguái atykuéra ñembopyahúpe, Ñandejára ñe’ẽ marangatu myasãime ha hasykatúva ñeñangarekópe.
Heta oñeha’ã ha omba’apo rire hapichakuéra oikotevẽvéva rayhupápe, Kajetáno hasykatúkuri ary 1547-pe. Pohãnoharakuéra he’íkuri chupe omoĩ hag̃ua peteĩ kochõ hupa yvyra ári ha ha’e ombohováikuri: “Chepysyrõháraniko omanókuri kurusúre ha che, upévare, amanose avei yvyra ári”. Kajetáno niko omanókuri Napoles-pe orekórõ 77 ary, arateĩ 7 jasypoapy ary 1547-pe.
Kajetáno-gui oiko marangatu ary 1671-pe peteĩ aty poravopyre ohesa’ỹijo rire peteĩteĩ ipokatu.
Kajetáno Marangatu ñembo'e
Ha!, Kajetáno Marangatu verapýgui nerenyhẽva Mboriahu ha hasykatúva rerekua niko nde Mba’apo ha pirapire me’ẽha umi oguereko’ỹvape Nde ha’éva tekove ipy’aporã ha hekopotĩva Nde ha’éva chejeroviaha Ndéve amog̃uahẽ ko che ñembo’emi Ajerurévo ndéve rehekuavo hag̃ua ore ári nde pokatu Eme’ẽmo chéve tapiaite che rembiaporã ha upéva rupive tahupyty viru tekoporãrã Avei, ku teko’asyve jave, ajerure ndéve che rógape akóinte oĩ hag̃ua tembi’u Opavave taoreresãi Upéicha avei, ajerure ndéve akóinte reipytyvõ hag̃ua che rapichakuérape Maymáva torohupyty, nde rupive: py’aguapy, tembi’u ha mba’apo Taupéicha…
Ama
thumb|250px|Ama Ama niko y yvatégui ho'áva. Yvatégui ikatu ho'a amandáu, yrypy'avevúi ha ama araikuéra guive amoite yvágape, ho'árõ ama ja'e okyha. Ama niko oike pe y ñembojerépe (y ñemomýi yvy ape ári ha yvágare), upéicha oñepyrũ y tĩmbo oñemohypy'ũvo arai ryepýpe, iñambuévo mba'epytu okakuaa yra'ỹi ha ipohyive ho'a peve yvy ape ári.
Oĩ Yvy ape ári vore okyvehápe, upépe jahecha ka'aguy ha ka'avo opaichagua. Ndokýi ramo peteĩ yvy vore ári jahecháta oĩha tave'ỹ ha yvyku'i oparupi.
Lindolfo Collor (Rio Grande do Sul)
Lindolfo Collor ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 5.229 tavayguakuéra (2010 ary).
Turismo rural Paraguáipe
thumb|right|350px Paraguái ha'e tetã mediterráneo oiméva América del Sur ñe'ãitépe. Ha'e tetã tembiapo agrícola ganadero-pe, ko'ã mba'e omopyenda pilar economía mbaretépe.
Turismo rural ha'e riqueza kakuaa Paraguáipe.
Mba’apo turística-pe
Umi tembiapo oikuave'ẽva turismo rural paraguayo oisãmbyhýva umi tapicha oikuave'ẽva ha omotenondéva jeguata ndaijojaháiva, tradicional ha cultural añetetéva orekóva estilo rural en particular.thumb|left|350px
Ko'ãichagua turismo oñemomba'eguasu ha ojeguerohory umi oiméva área urbana orekóva característica tradicional ha oporombopy'aguapýva, omýiva tekove okaháre oikovaicha. Pe diversidad biológica ombojepokuaáva Paraguái ha'eñoite ha ñanemokyre'ỹva.
Ko'ã tembiapo oñemotenondéva umi establecimiento rupi, ha'eháicha estancia, oikuave'ẽ mba'e ndikatúiva oñembojoja costumbre ha tradición Paraguái mba'éva. Ko'ã establecimiento rural, oipe'a hokẽ turismo rural-pe, oipepirũvo umi ohasa porãséva ha oiméva tavaygua jepokuaápe, deporte ha umi opytu'uséva yvagáicha ojejuhúvo tekohápe.
Producción ha gastronomía
Umi tembi'u tetã reheguáva ojekuaaháicha sopa paraguaya, so'o mbichy asador-pe, umi ryguasus ógaguáva tatakuápe ojýva, mba'e he'ẽ ga mermelada ojeguerohorýva katuete..
Upe área ha establecimiento rural ikatúva ojeguerohory ñemitỹme takuare'ẽ, avati, mandi'o, petỹ, kafe, manduvi, arro, sorgo, tung ha mbaysývo, péicha avei ambue yva hetereíva, ome'ẽ jopói ramo Paraguái yvy, umíva apytépe ojejuhu aguakate, mango, mamón ha piña.
Ko'ã verduras ha hortaliza ojejuhúva umi táva okaháre,l oguerekóva producción agro ecológica, péicha umi mbohupa ho’u umi tembi’u natural ha omohesãiva’erã ichupe.
Turismo rural ome’ẽva
thumb|right|350pxKo’ãichagua turismo oikuave’ẽ ha ohechauka tekoha porã ha ijojaha’^yva mbohupa kuérape. Péicha infraestructura omomaitei ohechaukñavo naturaleza iporha.
Tembiapo àra ha àra, deportiva ha cultural
Umi tembiapo ha jeguata ndive oĩ deporte avei, ojeguata sulky, ojejupi kavaju ári, excursón guiada, ha ambue mba’e ojehechava’erã. Avei ikatu oñemotenonde investigación científicas tekombo’e rekávo mayma reserva rupi, ojehecha fauna ha flora, oikéva pa’ũ ojekuaáva táva okaháre.
Escenario natural Paraguáipe oreko yvyty, kaskáda, ysyry ha yno’õ táva okaháregua, ha’éva peteĩ jopói, omoĩrũva, ombyatýva gente sencilla, karismática ha hospitalaria, ojapóva tekoha iporãvèva ojeporavo ramo py’aguapy, armonía ha tory.
Reskate cultura nativa, umi pueblo oùva amazónico-gui orekòva yvy isýicha ome’ẽva hi’upyrã ha sustento,  particularidad ikatùva omomba’e turismo rural  Paraguay-pe.
Agroganadera Jejui
Ko establecimiento rural oñemba’apóva agricultura ha ganadería, oipe’àva hokẽ turismo rural-pe, oipepirũva umi tembiapo campo-pe ojejapóva, opraktika deporte térã  ojepytu’u haguãnte, oñandu  naturalesa-pe. Tenda ijojaha’ỹva, ysyry guasu rembe’ýre Río Jejuí ári pira kutu ha jeguata. Ome’ẽ pytu’u ha infraestructuraheñóiva ohóvo oñeikotevẽ jave sasõ ha ka’aguy pytu..
Estancia Cerro León
Estancia aguĩ oĩ tenda oporomomandu’áva tetã rembiasa opytahágue Mariscal Francisco Solano López kóva Guerra de la Triple Alianza jave
Estancia Golondrina
Oime confluencia departamento Ka’asapa, Ka’aguasu ha Alto Parana,  Río Monday rembe’ýre. Ko’ãva mbytépe ikatu ojeju umi tembiapo agrícola ha ganaderas en general. La "Estancia Golondrina" omantene Reserva Natural Ypety, opáichagua yvoty ojeguereko, péicha mymba okañýva ohóvo mbeguekatúpe. Oreko tenda oguahẽva mbohupa, tape’i oñemboguatáva ka’aguy orekóva circuito oikéva río Monday.
Oñeikundahávo área reserva ha área agropecuaria oñemotenondéva, omoirũva peteĩ guarda recurso ombokatupyrýva ha orekóva suficiente kuaandy arandu oikuaauka agua umi visitante-pe, opàichagua posibilidad oikuave’ẽ Estancia Golondrina.
La Lilia
thumb|350px|right
Mba’éichapa oñeguahẽ
Peteĩ trayecto 57 km kóva Asunción-gui ojehasávo Ypakarai ha Pirajúgui omboguatáva estancia La Lilia.
Ysyry Misisipi
Ysyry Misisipi (ingyaterrañe'ẽme: Mississippi River) ha'e peteĩ ysyry puku opytáva Yvateamérika ha ohasáva Tetã peteĩ reko Amérikagua mbytépe. Oñepyrũ tetãvore Minnesota-pe ha osẽ para apyte Méhiko, ipukukue ha'e 3.770 km, ha upe ysyry ambuéra Misuri ndive ha'e ysyry pukuve mbohapyha, ha umi mokõi ysyry ipukukue ha'e 6.800 km, ko ysyry Misisipi-Misuri ojepuruita ha Amérika ypykue ombohéra chupe «Meschacebé», he'iséva «y túva».
Ánga
Ánga, heta jeroviakatúpe ha apytu'ũ rehegua tavarandúpe, he'iseha upe mba'e omoingovéva hete'ỹva opa tekove orekóva.
Netúno ku'asãnguéra
thumb|Netúno ku'asãnguéra. Netúno ku'asãnguéra ha'éva ko yvóra ku'asã aty ojeréva Netúno rehe. Ha'e apu'a yvytimbo kangy ojeréva ko yvóra rehe, ojehechapyre peteĩháme ary 1989.
Tukã
thumb|250px|TukãTukã, Tuka térã tukana.
Águas de São Pedro
Águas de São Pedro ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulope.
Javiru
Javiru (Jabiru mycteria) ha'e guyra juehegua tujuju ijuehepehẽygua; tujuju tuichaveva Amérika pegua. Ijyvate gotyo 120-140 cm ha ipepo asu guive ipepo akatúa peve oreko 3 metro, oikove Jukatã (Méhiko retãme) guive pampa (Argentina retãme) peve.
Ku guyra javiru ndoñe'ẽi ha opete itĩ mante. Javiru kuña ha javiru kuimba'e oikove joajuva opa hekove. Opa ary oho jey haitýpe, ara ro'y ñepyrũme, ha ombo'a ha omongakuaa imembykuéra. Hi'aguĩ mante ypa rupi ha ysyry rupi, ho'u heta pira, jatyta ha ypegua, ho'u sapy'a otyryrýva michĩ térã mymba okambúva michĩ. Ohaitypo mante yvyramata yvatére. Opirakutu y ipype.
Kyjapa
Kuiava (poytugañe'ẽme: Cuiabá) ha'e peteĩ táva Pindorama retãme, tetãvore Mato Grosso itavusu ha itáva tenondeguaite, ipype oikove 569.830 tapicha kuéra.
Kuiava héra ou avañe'ẽ, ha ikatu he'ise "karapãva", térã "kyja vera", poytugañe'ẽme ha karaiñe'ẽ ojehasa Cuiabá.
1958
1958 ary.
Joaju
...1957-1958-1959...
Apekũ
thumb|250px|Apekũ jurúpe Apekũ ñande jurúpe, kangue ha tajygue ojaho’íva ñane kũ renda.
Amérika Ára
Ary 1931-pe oñemboaje’ypýkuri pe Amérika Ára ko yvypehẽ tuichakue javeve ha ojeporavókuri hi’áraramo pe 14 jasyrundy, ary 1890-pe oñemoheñoihaguére Amérika Retãnguéra Aty ha hogatee renda, hérava Amérika Retãnguéra Ñemuha Ógarenda, heñoihaguégui Amérikakuéra Aty ha ipahápe kóvagui oiko Amérika Retãnguéra Atykatu, ojekuaavéva OEA-ramo.
El Salvador, Honduras, Guatemala ha Haiti ojapókuri 14 jasyrundýgui vy’aguasu ára. Ko’ã irundy tetã ha ambuévape, oĩva hikuái Amerikakuéra Atýpe, ojejapómi aty ikatéva, tetãygua vy’a, aty mandu’arã mbo’ehaópe ha oñemyasãi opaichagua temiandu omomorãva Amérikakuéra reko joaju.
Umi temiandu apytépe oĩ peteĩ omombaretéva Amerikakuéra Aty reko joaju, ha he’i Amérika Retãnguéra ikatuha “omombareteve -ára ha ára- py’aguapy ha jekupyty ojoapytépe, avei ikatuha omombareteve joaju heñóiva ijapytepekuéra ojoajúgui hikuái oñopehẽnguéicha ko yvypehẽme ha oúgui peteĩ tembiasakue añógui. Amérika tetãnguéra akóinte imandu’ava’erã maymaitéva ojojaha hikuái hemikotevẽ ha hembipotápe ha oñondive ikatuha oku’e tenonde gotyo py'aguapy, tekojoja ha léi ñemboajépe.
Amérika Momorãhéi
Tekoayhu purahéi, tekoha hekokatuvagua Joajúpe tapiaite ñanemoingovétava Ñane rekosã’ỹre, ñane ñe’ẽngatúre Jaikova’erã teko marangatúpe
Py’aguapy rechaukaha ohesapéta tekove Amérika yvypehẽ pukukuetépe Py’ara’ã mbareterã, joyke’yreko mbareterã Ojapóta tekoha hekokatuvagua purahéi añetete
Argentina, Brasil ha Bolivia, Colombia, Chile ha Ecuador, Uruguay, Paraguay, Venezuela, Guatemala ha El Salvador, Costa Rica, Haití ha Nicaragua, Honduras ha Panamá, Norteamérica, México ha Perú, Cuba ha Canadá:
Joyke’y reko’año sãsombyre niko ha’e Joyke’y reko’año sãsombyre niko ha’e
Añete
Añete niko ojehu ijojávo pe mba'e oje'éva ha pe mba'e ojehúva, mba'e ha'etéva heko añeteguáva. Ndaijojáiramo pe oje'éva ha pe ojehúva oiko japu. Tembiasa ha'etéva oñemombe'úva oikoiteháicha, oñemokañy'ỹre ha oñemoambue'ỹre mba'eve. Heta oñemorandu añete rehe pe arandupykuaaty ha pe tupãkuaaty, upéicha avei jajuhu ko ñe'ẽngue ñañemoarandúvo papapykuaápe ha tembikuaatýpe.
Aristóteles ojepy'amongetávo añete rehe he'i:
Oje'érõ peteĩ ñande rapichágui heko añeteguaha he'ise hekopotĩha ha hekoporãha.
Ñandurire
Ñandurire (sibynomorphus mikanii) ha'e peteĩ mbói iponzoñosa'yva. Upévare pe ñandurire ndaipeligrósoiva tapichakuerape guarã. Ndaha'ei peteĩ mbói ivaíva térã iñarõ.
Mba'érepa oî heta tapicha he'íva ñandurire iponsoñozaha?
Heta tapicha oimo'ã upéicha ndoikuaaporãivagui chupe. Ñandurire ojoguaiterei Jararápe jarara. Upévare oî heta tapicha Paraguáipe oimo'ãva upéicha.
Ombu
thumb|260px
Ombu oĩ peteĩ yvyra guasu Ñembyamérikaetéva: Argentina ha Uruguái. Oheñói pya'e porã. Ijyvate 12-18 m rupi. Jepe'a oreko iterei y, ojepytaso ama'ỹ.
Ancud
thumb|284px|right|Ancud táva Ancud táva Chilepe. Ko távape oiko 40.819 (ary 2012). - 1.252,4 km²
Ysyry Ovi
Ysyry Ovi (rrusiañe'ẽme: Река Обь) ha'e peteĩ ysyry puku Rrusia retã pegua ha umíva ysyry ambuéva ndive osẽva chupe omohe'õ Kazajistán retã, Mongolia ha China Tekoha Tetã. Osẽ hína para Kara, ñemby pegua yvatépe.
Upe ysyry osẽva Ovi-pe hérava Irtish, ohupyty 5.400 km pukukuére, upe pukuvéva irundyha, ha ojepuruvéva táva Novosibirsk ha ambuéva rupive.
Ysyry Misuri
Ysyry Misuri (ingyaterrañe'ẽme: Missouri River) ha'e ysyry pukuvéva Yvateamérika pegua, ha umíva ysyry pegua ojepuruvéva Tetã peteĩ reko Amérikagua. Oñepyrũ kuarahyreike gotyo tetãvore Montana-pe ha osyry ñemby kuarahyresẽ gotyo, osẽ hína ysyry Misisipi-pe ha ipukukue ha'e 3767 km. Héra ou Amérika ypykuéra misuris, ha he'iséva «mava ijyga yvyra» (people with wooden canoes). Upe ysyry ambuéra Misisipi ndive ha'e ysyry pukuve mbohapyha, ha umi mokõi ysyry ipukukue ha'e 6.800 km.
1932
1932 - ary
Joaju
...1931-1932-1933...
Arapytu
Arapytu yvytu vevúi omongu’éva ara ha oporomoingovéva.
Atmosphere of Earth
Okambúva
thumb|250px|Okambúva
Okambúva ha´e opa umi mymba michĩva ha tuicháva ho´úva isy kambykue okakuaá aja. Mbopi ha´e mymba okambúva ikatukuaáva oveve, avavete upéi ndaikatúi ojapo upéicha.
Techapyrã:
Apiru'a
thumb|250px|Apiru'a Apiru'a pirevy ovúva oguerekogui y pe hyepýpe. Oñembokapúramo hasy, upégui oñeguenohẽramo chugui pe y pya'evéntema opa. Káigue omboapiru'a.
Juan Antonio Escurra
Juan Antonio Escurra peteĩva Paraguái mburuvicha oisãmbyhyva’ekue ko tetã 1902 guive 1904 peve.
Heñói 6 jasypo 1859-pe táva Karaguataýpe, Cordillera departamento-pe. Omenda Josefa M. Rojas, kuña ogapy porãmegua ndive, amo gotyove oikóva chugui tetã primera dama. Hogayguakuéra omba’apo mandyju, avati ha yva ñeñotỹme. Uriarte ha Egusquiza rire ha’eva’ekue mbohapyha tetã mbururicha vasco-va herajoapy.
Imitã aja
Oho mitã mbo’ehaópe itávape, upe rire omba’apo kokuépe. 1879-pe, orekóramo 20 ro’y, oike cuartel-pe soldado ramo. Upéi pya’etemi ojupi ejército-pe. 1891-pe oñemoĩ chupe comandante militar de las Misiones ramo; jasypo 1892-me oñemoĩ chupe sargento mayor ramo ha avei fuerzas de caballería motenondehára ramo. Jasypokõi 1894-pe ojupi teniente coronel ramo ha 24 jasypoapy 1897-me katu coronel de la nación ramo. Ojupi Alférez de Caballería peve. Oĩva’ekue golpe oitýva Emilio Aceval-pe. Hatã oku’eva’ekue churuchuchu oikóva 18 jasypa 1891-me, oĩ haguépe katupyrýpe tetã rekuái omotenondéva general Egusquiza ndive.
Tetã Sãmbyhy
Ojupi Tetã Motenondehára ramo orekóramo 43 ary; oĩ mburuvicháramo 25 jasypateĩ 1902 guive 19 jasypakõi 1904 peve. Oheja tetã ñeisãmbyhy ha ndaikatúi omohu’ã oñenohẽre chupe Tetã Pokatúgui mbaretépe. Ivicepresidente ha’eva’ekue doctor Manuel Domínguez, ojoajúva pe ñepu’ã oityva’ekue Escurra-pe ndive. Coronel Escurra rembiapo irũnguéra ojekuaa imitã rehe, oĩre pype tapicha orekóva 26 ary guive 43 pevénte; umíva apytépe oĩva’ekue: Fulgencio R. Moreno, Juan Bautista Gaona ha Emiliano González Navero, Hacienda-pe; Eduardo Fleitas ha José Emilio Pérez, Interior-pe; Cayetano Carreras, Justicia, Culto e Instrucción Pública-pe; Antonio Cáceres, Patricio Escobar, Bernardino Caballero ha Benigno Ferreira, Guerra y Marina-pe; Pedro Pablo Peña, Cayetano Carreras, Gualberto Cardús Huerta y Cecilio Báez, Relaciones Exteriores-pe.
Hembiapokue
Omanda aja oñefunda colegio San José, iñe’ẽrendota ha’eva’ekue “Fiat voluntas Dei”, “Tojejapo Tupã rembipota” ha og̃uahẽ pa’ikuéra Bayoneses; oñemopyenda porã tetã viru ha avei presupuesto. Ñande viru imbarete ha’e omanda aja. Ñemu opaichagua tuicha oñakãrapu’ã; firma Casal Ribeiro omondo heta petỹ ha mandyju Europa-pe; Rius y Jorba orahuka vakapi, ovecha rague ha tague heta heta okápe. Doctor Arturo Rebaudi, “antilopizta” ojekuaáva, he’iháicha apoukapy 21 jasyapy 1904-pe guare, oho delegado ramo II Congreso Médico ojejapóva Buenos Aires-pe; osẽñepyrũ pohãnohára Universidad Nacional-gui; ojehupi distrito ramo San Antonio; oñeme’ẽ Uruguay Solar Artigas; ojapouka monumento Héroes de Ytororõme g̃uarã; ojejapyhy Código de Comercio argentino; oñefunda Colegio San José.
Joaju ambue tetãnguéra ndive
29 jasypokõi 1903-pe karai Cecilio Báez-pe oñeme’ẽ pokatu oikóvo chugui plenipotenciario México ha Estados Unidos renondépe. O`Leary ha’evakue Lotería Nacional interventor. 1902 karai Silvano Mosqueira oheja secretaría de la Municipalidad ha oike hendaguépe Federico Chaves. 1903-pe oheja Policía de la Capital ñemotenonde doctor Tomás Matto; ojeguerojera Junta Económico- Administrativa Mbujapeypegua, ha oreko motenondehára ramo karai Ceferino Ayala ha  vicepresidente  ramo karai  Carlos Pastore. Oñemoĩ avei Biblioteca Nacional calígrafo ramo Fernando Vera-pe, karai Alberto Correa rendaguépe, ohejava’ekue upe tembiapo. Oñeme’ẽ Uruguay Rekuáipe “Solar de Artigas”.
Tekombo’e rehegua
Tekombo’e rehe oñeñe’ẽramo ikatu oñemombe’u ojejapo hague Primer Congreso Pedagógico Nacional, jasykõi 1903-pe ha oñemboguata hague tembiapo hérava “Plan Franco” Colegio Nacional-pe g̃uarã, 25 jasyapy 1904-pe. Upe arýpe ñe’ẽpapára Narciso R. Colmán omba’apo Hue de paz ramo Caballero-pe. 1903-pe omohu’ã imbo’esyry Facultad de Medicina pohãnohára pyahukuéra Andrés Barbero, Ricardo Odriozola, Manuel Urbieta ha Eusebio Tabeada.
Jasypoapy 1904-pe oñepyrũ peteĩ militar-kuéra ñemongu’e guasu Villeta guive ha jasypa upe arýpe oku’e peteĩ revolución oitýva Escurra-pe, ha hendive, gobierno republicano ha oñepyrũ omanda chovykuéra. Okúi rire, ohejaite política ha oike jey yma guaréicha oñemboheko’ỹme mombyry py’apýgui. Oñembohóga Villa Hayes-pe ha omboguata peteĩ ogapy angapyhýpe.
Hapykuere político háicha
1898 guive 1902 peve oiko chugui ministro de Guerra y Marina omanda aja Emilio Aceval ha Héctor Carvallo. Ha’eva’ekue Partido Colorado miembro.
Maiteipaha tuichaháicha
Coronel Escurra omano Villa Hayes 24 jasypoapy 1919-pe. Poder Ejecutivo, apoukapy rupi, omanda oñemomba’eguasúvo tekotevẽ háicha chupe. Hetekue ojevela Palacio de los López-pe ha upégui ojegueraha tyvyty la Recoleta-pe. Aty oraháva Coronel retekue og̃uahẽvo Puerto de Asunción-pe Artillería de Marina ombohu’u pateĩ jey mbokavusu, péicha ojerurégui Ministerio de Guerra. Guardia de Honor ramo oĩ peteĩ marinero-kuéra aty. Te’ongue renonde rupi oñembohysýi ministro de Hacienda, doctor Eligio Ayala, tendota José P. Guggiari, Supremo Tribunal y Justicia, Parlamento, político Kolo’o ha heta ogapy kate Paraguaygua. Ojejapo peteĩ ñembo’e guasu Catedral Metropolitana-pe, péva omyakã avare guasu Paraguaypegua Juan Sinforiano Bogarín. Hetekue ojeheja Panteón Militar-pe, upépe artillería Marina-gua ombohu’u jey mbokavusu.
Péicha Paraguái ñemoñarekuéra omomaitei paha peteĩ tetãygua herakuã mombyrývape.
Arakõi
Arakõi téra mokõiha árape.
1922
1922 - ary
Joaju
...1921-1922-1923...
Springfield
__DISAMBIG__ Springfield: Ko ñe'ẽngue inglyesñe'ẽ pegua he'ise "ñu arapotýgua" ha ikatu ha'e ko'ã kuatiarogue.
Tetã peteĩ reko Amérikagua
Springfield, ikatu ha'e:
Nílo
thumb|Nílo Ha'ãnga. thumb|left|Nílo ([[Ehíto)]] Ysyry Nílo niko ysyry tuichavéva Áfrikape ha opaite Yvýgui. Oĩ Yvate Áfrikape. Ohasa heta tetãnguéra rupi: Sundã, Ñemby Sundã, Etiopía, Ehíto, Ugánda, Tãsáña, Kéña, Rruánda, Vurundi, Erityréa ha Kóngo Jekopytyjoja Retã. Ipukukue niko ohupyty amo 6,650 Km. Umi ysyry tuichavéva osẽva chugui ha'e Nílo Morotĩ ha Nílo Hovy. Oñepyrũ Rruánda retãme ha osẽ Ehítope, Para Yvy mbytépe rembe'ýpe.
frame|left|Hapy ehitoñe'ẽhaíme. Avañe'ẽ ñe'ẽngue Nílo ou áraveñe'ẽ 'nīl. Ko ñe'ẽngue 'nīl ou gyresiañe'ẽ Neilos (Νειλος). Ehitoñe'ẽme, Nílo héra niko Hapy (Ḥˁpī) térã Iteru (itrw), he'ise «ysyry térã yrape», omoha'angáva ehitoñe'ẽhai rupi (jeroglífico) oĩháicha ta'ãngape.
Huang Xianfan
Huang Xianfan（Chino: 黄现璠,13 Jasypateĩ 1899-pe Fusui,China - 18 Jasyteĩ 1982-pe Guilin, China）ha'e peteĩ historiador, avakuaahára, ekuaahára（educador）, ñe’ẽymakuaahára ha tembiasakue  mbo’ehára chino -gua. Heta mba’e porã ha’e o’hai va’ekue avakuaaty chino, ndaha’éi haípe añónte, avei promotor ramo. Oñemomba'eguasu ha heikuaa hendaitépe umi mba'e oñandúva, omopyenda, moderna Zhuang estudio ha Escuela de Bagui chino.
Imitã ha Imitãrusu jave
Huang Xianfan heñói aldea Fusui-pe, opyàva cantón Guangxi-pe, 13 Jasypateĩ 1899 pe, itúva Gan Xinchang ha isy Huang Lan. Ojeguerovia omanohágue 1920 arýpe.Oñemoarandu ñepyrũ primario ha secundario Fusui-pe. Ary 1922 oñepyrũ Tembiasakue ha Tetãnguéra Escuela Normal intermedio de Nanning.Pèva 1926 guive, oñematricula Facultad de Tembiasakue Universidad Normal de Pekín, mbo’ehàra Chen Yuan ndive ha tenda oikuaahàpe Liu Lihua, temimbo’e Tembiasakue-gua, ohayhu ha ofenda hese peteĩ ary oikuaa rire.
Imbo’esyry Tembiasakue（Historia） Mbo’ekuaahararã ojapo Universidad Normal de Pekín-pe 1932-pe, ha upéi oñemoaranduve ã mba’épe: Lógica ha Ñe’ẽ’ymakuaa （1933 ha 1934）, Tembiasakue Tembikuaareka Taperekokuaa（1935）, Mbo’ekuaakatu Mbo’ehaovusupegua（1934 ha 1935）. Avei ojapo mbo’esyry Universidad de Pekín. de la Asunción, Avakuaaty （1933）. Avei ojapo mbo’esyry ambue tetãme Tekokuaa ha Avakuaaty rehegua（1935）. Ko’àpe oime poapy ary,upèpe oestudia tembiasakue-pe, ha oipyhývo hi'arandu ñepyrũ cultura clásica China, tetãnguéra,filología, ñe’ẽ’ymakuaa, tekokuaa,avakuaaty,lógica ha ñe'ẽ inglyesñe'ẽ ha japonésñe'ẽ.
Ary 1935 jave oho Tokio, Hapõ（Japón）-pe, oñembokatupyry Universidad de Tokio, upe rire ojapo posgrado Facultad de Tembiasakue, upèpe oestudia tembiasakue-pe, ha oipyhývo hi'arandu ñepyrũ cultura clásica Hapõ, avakuaaty,lógica ha ñe'ẽ latín, griego ha japonés, upévare ha’e kuri peteĩva umi arapegua iñaranduvéva.
Imitãmi guive ojehechaukáma voy ha’eha escritor ha mbo’ehára katupyryha. He’i hese karai historiador Pan Yongcai ha’e hague raka’e peteĩ kuimba’e oñemo arandu mbaretéva tembiasakue ha iprofesion-pe ha avei igusto refinado raka’e.
Hogaygua
Omenda hikuái Guilin-pe ary 1939-pe. Oguereko hikuái po mitã. Mbohapyha pegua ombohéra Gan Jinshan.
Hembiapokuéra
Ohai ko’ã aranduka（Karaiñe'ẽ）:
Publicaciones póstumas:
2000
2000 - ary
Aramboha
thumb|240px|Aramboha Aramboha Akãngyta. Vosa aho ijapyte jo’áva akã rendag̃ua.
Springfield (Illinois)
thumb|Springfield, Illinois pegua. Springfield ha'e peteĩ táva tetãvore Illinois-pe, Tetãvore Joapykuéra. Ko táva ha'e Illinois tavusu ha oguereko 111.454 tavayguakuéra (ary 2010).
Castilla y León
Castilla y León, ha'e peteĩ tetãvore hekosãsóva España retã pegua.
Ysyry Sa'yju
Ysyry Sa'yju (chinañe'ẽme: 黃河/黄 河/黃 河) ha'e peteĩ ysyry puku Kuarahyresẽ Asia pegua osyry China Tekoha Tetã rupive, oguereko 5.464 km, ha'e hína ysyry pukuvéva 6ha ha mokõiha China pegua, peteĩha hína upe ysyry Yangtze. Oñepyrũ amo yvyty Bayan Har-pe, kuarahyreike China-pe, ha osẽ para Vohai-pe. Ku ysyry ojepuruita jegueraha hag̃ua mba'e oñeñemúva.
Etiopía
thumb|Etiopia Poyvi. Tetã Etiopia ha'e niko peteĩ tetã oĩ Afrika Hatĩme, ha'e hína tetã orekovéva tetãyguakuéra mbohapyha opa umi tetã Áfrikape apytépe, ha tetã orekovéva tetãyguakuéra 13ha. Ijerére hína ojejuhu yvate gotyo tetã Erityréa, yvatekuarahysẽ ngotyo ojejuhu Jimbúti, kuarahysẽ ngotyo Somália, ñemby gotyo ojejuhu Kéña ha kuarahyreike gotyo Sundã ha Ñemby Sundã ojejuhu.
Itavusu ha'e táva Atĩ Aveva, ha oguereko 102.374.044 avakuéra (2017), Etiopía oñe'ẽ amariañe'ẽ, hérava avei Etiopiañe'ẽ.
Tero Guaraníme
Tero guaraníme ha'e ñe'ẽ guaraníme ombohérava ava, mymba, ka'avo térã mba'e. Techapyrã: Kalo - jagua - Tajy - apyka.
2.1. Tero ñemohenda iñe'ẽpu'andu rupi
2.1.1. Tero Tïgua: Ha'e umi tero oguerekóva pu'ae tĩgua (ã - ẽ - ĩ - õ - ũ – ỹ), térã pundie tĩgua (g - m - mb - n - nd - ng - nt – ñ) ipype.
Techapyrã: (ejemplos)
2.1.2. Tero Jurugua: Ha'e umi tero oguerekóva pu'ae jurugua (a - e- i - o - u – y), térã pundie jurugua (ch - g - h - j - k - l - p - r - rr - s - t - v - puso) ipype.
Techapyrã:(ejemplos) Pene
2.2. Tero ñemohenda ijysaja rupi
2.2.1. Tero ijysajateĩva: Ha'e umi tero oguerekóva peteĩ ysaja año ojepuru hagua.
Techapyrã:
2.2.2. Tero ijysajakõiva: Ha'e umi tero oguerekóva mokõi ysaja ojepuru hagua. Peteĩva héra ysaja'ypy ha oñepyrũjepi “T”-pe, ha ambuéva katu héra ysajapuru ha oñepyrũ “R”-pe. Ko'ã tero apytépe oĩve umi ombohérava ñane pehẽnguépe.
2.2.3. Tero ijysaja'apýva: Ha'e umi tero oguerekóva mbohapy ysaja ojepuru hagua. Ko'ãvape pe ysaja'ypy oñepyrũkuaa “T” térä “O”-pe, ha umi mokõi ysajapuru katu oñepyrũjepi “R” peteĩ-va ha ambuéva “H”-pe.
2.2.4. Tero ijysajarundýva: Ha'e umi oguerekóva irundy ysaja ojepuru hagua. Koichagua terópe ysaja'ypy oñepyrũ “T”-pe, ha umi mbohapy ysajapurúgui mokõi oñepyrũ “R” ha “H”-pe. Ysaja-puru mbohapyha katu oñepyrũkuaa ambue pundiépe.
2.3. Tero ñemohenda hetepy rupi
2.3.1. Teroteĩ: Ha'e umi tero oguerekóva ipype peteĩ ñe'ẽ añón-te térã oñembohetepeteĩva.
Techapyrã: