cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tembi'u Paraguai
So'o josopy
Sopa paraguya
Sopa paraguya "karai"
Sopa paraguya "palaciega"
Vori vori morotĩ
Jopara
Ype rova: cara del pato
Rei’u jangua
Ka’ay kamby mbokaja : mate dulce de coco
Ka’ay he’ẽ : mate dulce de yerba y azucar
Ka’ay manduvi: mate dulce de mani
Terere
Tĩpa'ã
Ko tĩpa'ã (avei ojeheróva nasofaringitis, rinofaringitis, térã resfriado) ningo hína peteĩ mba'asy oñeinfectáva, ñane pytuhẽ rapépegua, ojekuaáva tenonderãite ñane tĩre. Ojekuavéva kóicha jave ningo hu'u, ahy'o rasy, tĩsyry ha akãnundu, hi'arekatuete 7 térã 10 ára pukukue, katu heta jey avei hi'are mbohapy arapokõindy. Oĩ amo 200 víru rupi ikatúva ñanembohasy tĩpa'ãgui, katu umi ojekuavéva hína rrinovíru.
Ñane pytuhẽ rape ñembyai oñemohenda moõitépa ñande rete rehe opokógui mba'asy. Hetave jey, tĩpa'ã ombyai tĩ, ahy'o, tĩngua. Umi oñeñandúva oiko ñande rete oñemombarete rupi mba'asýpe ha ndaha'eivoi oñembyaire umi tejido víru rupi. Ikatu ojejoko ojejepohéiramo hekópe, avei oje'e ojeporúramo jurumbotyha oikoiteha avei.
Tĩpa'ã ndaikatúi ojejoko, hákatu ikatu oñepohãno mbeguekatu. Ko mba'asy heta oĩva yvypóra apytépe: kakuaa hasy mokõi térã mbohapy jey ha mitã katu hasy poteĩ térã pakõi jey, ary pukukuépe. Ko'ã mba'asy oiko yvypóra apytépe ymaite guive.
Ijehechakuaa ha Iñeñandu
Resfrío ojehechakuaa oĩ rupi hu’u, tĩsyry ha tĩpa’ã ha ahy’orasy. Oĩ jey tajyguerasy, kangypa, akãrasy ha karuse’ỹ. 40% jey katuete oĩ ahy’orasy, ha 50% oĩ hu’u ha tajyguerasy. Kakuaa naiñakãnundúi, hákatu mitã iñakãnundu. Hu’u resfrío pe ivevyive ndaha’éi influenza peguáicha. Hu’u ha akãnundu katuete he’ise kakuaa orekoha influenza, ojojoguaiterei mokõive mba’asy. Umi virus ojapóva resfrío común avei ikatu ojapo mba’asy oñeñandukuaa’ỹva. Tĩsyry ikatu hesakã, sa’yju térã sa’yky ha péva nde’iséi mba’eichagua virus-pa ojapo infección.
Mba’éichapa oho hese
Resfrío oñepyrũvo ningo katuete pe máva hete kane’õ rasypa, iro’y, iñatĩa ha iñakãrasy. Upe riremínte oñepyrũma itĩsyry ha ihu’u. Oñeñandúetéva resfriope ikatu ojekuaa 16 aravo rire ha oñepyrũ imbareteve mokõi térã irundy ára rire. Jepivérõ, pokõi térã pa ára rire opaitéma,ha katu upéicha avei hi’arekuaa mbohapy arapokõindy. Amo 35-40% mitãnguéra apytépe, hu’u hi’are jepi pa ára térã, ha 25 árarasa 10% rupi.
Mba’éichapa ova
Virus resfrío comun rehegua ovakuaa mba’e ky’a oúva yvytúre rupive (aerosol ojeheróva), ojepoko térã ojejáramo hasýva tĩsyrýre, upéicha avei ojeporúramo tembipory hasýva oiporupyre. Ko’ágã meve ndojeikuaái gueteri mávaitéva rupivépa, ko’ãva apytégui, oguerova pya’evéva mba’asy. Virus-kuéra ikatu oikove areterei ñande jerére ha mayma tapicha ikatu oguereko ipo, hesa térã itĩme, ha upépe oñepyrũ oñeinfecta ypy. Mitã rekoha, mbo’ehao umía rupi, mitãnguéra ikanguýva ha naipotĩguasúiva oĩha oñondivepa, pya’eterei ova komba’asy. Péicha ovávo hese mba’asy, ogueraháma hógape ha orova ambue. Ndojehechaukái gueteri yvytu ojere ha ojeréva umi avión ryepýpe rupive ikatuneha ova ko mba’asy. Ñande rapicha oguapýva hasýva yketére katu ha’ete ku ikatuvéva ova hese mba’asy. Virus oporombohasýva rinovirus rupive, oñeinfectakuaave mbohapy ára oñepyrũ rire oñeñandu mba’asy, upe rire ikangymiẽma.
Arareko
Tavayguakuéra remimo’ã he’i pe máva hasykuaaha resfrío-gui oĩ arehaguére araro’ysã, ama térã araro’ýpe, ha upévare voi ojehero péicha, ro’y España ñe’ẽme oje’ére frio. Ñande rete ro'ỹsãmba ombyaikuaaveha resfrío jaguerekóva ningo peteĩ mba'e ndojeikuaaporãitiva. Heta umi virus oporombohasýva resfrío común-gui apytégui ningo oĩ peteĩ estación ajánte, upévare ojekuaave ára ro'y ha he'õ jave. Heta oĩ oimo'ãva oñeimehaguére are peteĩ tenda oñembotypávape ha ambue tapichágui aguĩ; mitã ou ramóva mbo'ehaógui umía rehe oje'eporãiteséramo guarã. Katu avei, ikatu hína pytuhẽ rape iñambue ha omoporokangyvehaguére. Ñande jere nahe’õguasúiramo virus pya’eve ikatu ova, yvytu he'õ'ỹva ruive ikatúre umi virus oho mombyry mbyryve ha oikove arevekuaa.
Ambue mba'e
Ñepohano oñondivepa, ojejapóva mba'asy resfrío virus oporombohasy rire, tuichaiterei mba'e ojehape joko haguã mba’asy sarambi, ojekuaaháicha mitãkuña térã mitãrusukuéra rehe, hasyvégui ãma manterei ipytyhẽ rapépe. Ambue mba’e ikatúha hína oporombohasy ningo sa'i oñeñepohanóramo. Jekeporã’ỹ ha desnutrición oje’e ojeguerekokuaaha ojeguereko rire mba'asy rinovirus-kuére. Oje’e ikatuha hína upéva opoko pe sistema inmune rehe.
Ijehechakuaa
Ojehechakuaa haguã infección virus-kuére ñane pytuhẽ rapepegua, ojehecha mba’etépa pe oñeñandúva. Resfrío común ombyai heta jey ñane tĩ, faringitis katu ñande hay’o ha bronquitis ñane pulmón. Upéicharamo jepe, ikatu oĩ heta tenda, maymave ã mba’asy ombyaikuaáva. Resfrío común, jeyvéro ojehero rinitis térã tĩ pa’ã, oñembyaimimívo avei ñande hay’o. Katuete peteĩ hasýva, ijeheguínte ohechakuaa oguerekóva. Heta jey, noñemboykéi pe virus ha ndaikatúi voi peteĩ virus ojehechakuaa oñema’ẽvo umi oñeñandúva añonte.
Ijejokorã
Ikatu ojejoko hekoitépe virus resfriado rehegua ani haguã ñanderasy chugui. Ojejepohéiva’erã ha ojeiporuva’erà jururehegua. Ha tasyópe katu ojeiporuva’erã guante ha aopuku. Natekotevèi repytu´u térã reñeno ko mba’asýgui ojeikuaaporãitereígui chupe ha avave ndoikuaaporãi mba’ éichaitépa ko mba’asy. Ndaipóri vacuna oikoitéva oĩgui hetaiterei virus pype ha pya’eterei oñemboheta. Upévare hasynunga ojajapo haguã peteĩ vacuna oikoitéva.
Akóinte ojejepojohéi oikoite ojejoko haguã virus resfriado rehegua, ha oikoite mitãnguérape guarã. Ndojeikuaaporãi ojeporúrõ antiviral ha antivacterial ojepohéi haguã-pa iporãve térãpa nahániri mba’asy ojejoko haguã. Ojeporúrõ jururehegua oñeiméramo ambue apytépe oikoite ani haguà mba’asy ovatei ambue rehe; péicharõ jepe ndaipóri mba’eve ohechaukáva upéva añeteha oñeñemombyry haguã. Ojeporúramo suplemento oguerekóva zinc ikatu oikoite sa’ive haguã mba’asy. Oje’úramo akóinte suplemento oguerekóva vitamina C nomboguejýi mba’asy resfriado rehegua, hákatu ikatu omombykyve upe mba’asy.
Ñepohano
Ko’ágã meve ndojeikuaái guetri pohã ñana térã ambueichagua iporãva oñemboguevi hagua ko mba’asy ojeguereko rire. Upévare, oñepohanóramo, ojao oñembovevuive haguã mba’asýnte. Ikatu hína upevarã, ojepytu’u, ojey’u heta ñande rete oikotevẽháicha, ha jajapogargara jukyry akuvýve, ãva oipytyvõne katuete. Ñepohano rupive ou porãva ñandeve oje’e oikoha efecto placebo rupive.
Oñeñandúva
Ñepohanorã ojeguereko pohãnguéra ojeheróva analgésicos ha antipiréticos simples, ibuprofeno ha paracetamol. Ndojehechaukái gueteri hu’u pohã iporãveha umi analgésico simple-gui ha naiporãioje’uka mitãme, ndojeikuaaporãi rupi ou porãtapa chupekuéra. Ary 2009-pe, Canada ojoko pohã resfrío ha hu’u-pe guarã ñevende, mitã michĩvéva 6 arýgui peguarã, ndojehechaukái rupi iporãha ha ndojekuaaporãi rupi mba’etépepa oporombyaikuaa. Dextrometorfano (peteĩ hu’u poha oñevendeva oimehápente) jeporuvaikue rupi, heta tetãme ojejoko iñevende.
Kakuaávape, ikatu oñembovevuive tĩ syry, antihistamínicos, de primera generación ojeheróva, ñane tĩ rupive jeporu rupive; katu upéa katuete oporomongeparei. Ambue tĩ pa’ã pohanoha hína pseudoefedrina, avei ou porã péicha hasývape. Ipratropio aerosol-pegua ikatu avei ombovevuive tĩ syry, katu naiporãmbái tĩ pa’ãme guarã. Umi antihistamínicos de segunda generación oje’eha, ndaha’éi ku iporãmbáva.
Noñehesa’ỹijo porãi rupi, ndojeikuaái ojeyu heta javépa oporomoñandu porãve térãpa omboguevi mba’asy ñane pytuhẽ rehegua ha upéicha avei ndojeikuaái mba’eve ytaku timbo jeporú rehe. Peteĩ estudio rupive ojehechakuaa pomada mentolado oñemoĩva ñande pyti’áre ikatuha omboguevi’imi hu’u pyhare, tĩ pa’ã ha jeke porã’ỹ.
Antibiótico ha antiviral kuéra
Umi antibiótico ndaha’aéi la ou porãva mba’asy virus-kuére guarépe, upévare naiporãiete voi virus resfrío común rehegua oñemonguera hagua. Oguerekóre efecto secundario, ikatu opombyai, upéicha ramo jepe, akói ojeuka hasývape. Pe sýva ipy’a tarova rupi, heta jey oje’uka chupe antibiótico, upéicha avei pohanohára oipytyvõséramo asýva térã ohape joko haguã mba’e ivaivéva, ikatukuaátava ojejoko antibiótico-pe. Naipóri droga antiviral omonguerakuaáva resfrío común,jepéramo heta investigación ohechauka oĩha umi ou porãtava hasývape.
Ambueichagua ñepohano
Jepéramo oĩ heta ambueichagua ñepohano, científicamente ndoje’ekuaái umíva iporãne haguã. Ary 2010-pe naipóri ohechauka térã he’ikuaáva toje’u térã toñemboyke eíra térã irrigación nasal. Oĩ estudio he’íva oje’úrõ zing 24 aravo oñepyrũhaguépe mba’asy, omonguera pya’eveha resfrío común umi tapicha ndahasyguasúivagui. Umi estudio oĩva ojoavy tuichaitereíre, tekotevẽ ojejapove ambue ojehecha haguã araka’e ha mamoite pevépe iporãkuaa. Vitamina C jeporu resfrío común aja ningo peteĩ mba’e hetáma ojestudiáva, katu ojehupyty’ỹre mba’eve guasu, sa’imimi javénte ojehecha oikoha, ha umi tapicha ojapoitéva ejercicio físico tenda ho’ysãháre umía rehente. Echinacea iporãha ningo peteĩ mba’e ndojekuaaporãmbáiva. Umi pohã orekóva echinacea, ikatu iñambue ojuehegui iporãnguépe. Añetehápe ndojeikuaái ajo-pa iporã. Ni peteĩ jey ejevicheahápe vitamina D ndojejuhúi iporãne haguã.
Oñeha’arõva
Resfrío común ningo ikangy, ha opaite jey hi’are peteĩ arapokõindy ajánte. Ivaieterei jave, upéva katuete hina peteĩ tapicha ituja térã iguaguĩetereímavare, térã avei um imitã ha hesãieterei’ỹva rehe. Ikatu oiko infección bacteria-kuére resfrío árima, oporombohasýva sinusitis, faringitis térã otitis aguda-gui. Ojehecha oñeguahẽha 8% rupi akã rasyvaipe (sinusitis) ha 30% rupi otitis-pe oje’eha.
Mba’asy guasu iñasai pya’éva jekuaa rehegua
Resfrío común ningo yvypóra mba’asy ojeikuaaitevéva kóva oguahẽ opavave táva oïva ko yvy apérepe. Tapicha kakuaávape, ombohasy jepi mokõi térã po jey paeteĩ ary pukukue ha mitãnguéra katu poteĩ térã pa jey voi peteĩ ary pukukue, (katu umi mbo’ehaópe oikéva, pakõi jey hamba’e voi). Infecciones oñeñandúva, hetaiteve umi tapicha ituja térã iguaĩva rehe, ha’ekuéra sa’ivema voi hesãire.
Hembiasakue
Jepéramo amo 1950 guive ramo ojeikuaa mba’eichakuépa ñande rasy resfrío comúngui, ko mba’asy oĩmava’ekue voi yvypóra apytépe ymaite ára guive. Oñeñandúva ha iñepohano oñemombe’u peteĩ papiro egipcio Ebers ojeheróvape, jehaipyre pohano rehegua itujavéva ojeikuaáva, ojehaíva siglo 16 AC mboyve. Héra inglés ñe’ẽme, “common cold”, ojeiporu ypy siglo 16 rupi, oñeñandúva ape ojoguatereíre oñeñandúva ñande rete ro’ỹsãmba jave ndive.
Reino Unido-pe, Medical Research Council creó la Common Cold Unit en-pe 1946 jave, ha upépe ojejuhu ypy rinovirus 1956-pe. Ary 70 rupi, CCU ohechauka ñepohano interferones rupive rinovirus infección incubación aja, ojokoha ko mba’asy, katu ndaikatúiojeporu oñemongueraite haguã. Ary 1989 oñemboty ko unidad, mokõi ary ohasami rire ojejapo hague investigación tabletas de gluconato de zinc rehegua ojeiporúva ojejoko haguã resfrío rinovirus-kuére ojeguerekóva, kóva añoite hína pe ñepohano osẽ porãva’ekue ko unidad rembiapo apytépe.
Viru ñemongu’e
Heta hendáre, arapy tuichakue, ndojehechakuaái mba’eichaitépa hepy ha heta viru omongu’e resfrío. Estados Unidos-pe, resfrío común ogueraha 75-100 millones taicha consultas médicas rapykuéri peteĩ ary aja, ha ojehecha upéva ohupytyha térã hepyha amo 7700 millones de dólares rupi opaite ary aja. Umi estadounidenses ohepyme’ẽ 2900 millones rupi pohã oñevendéva oimehápe joguápe ha 400 millones poha receta ári oñevendévare, oñeñandúva oñemonguerapotávo. Un tercio tapicha ohóva pohanohára apytépeguipe, oñeme’ẽ antibiótico, ha upéva ou vai hetápe upéi oikotevẽ añetétavo ko pohã. Oje’e hína amo mitãnguéra estadounidense operdeha amo 22-189 millones ára rupi peteĩ ary aja, resfrío-gui hasy haguére. Kóva ykére oñemoĩrõ umi 150 millones ára tembiapópe ojeperdéva resfrío rupi, viru oku’éva ohasapa 20 millon dólar peteì ary aja. Resfrío común-gui mba’asy rupive, Estados Unidos-pe tembiapo ojeperdéva apytégui,ojejuhu 40 %.
Tembiapo Jeporeka
Heta pohã virus oñembohovake haguãma oñeha’ã, katu 2009 peve peteĩnte jepe ndojejuhúi iporãva resfrío común-peguarã. Oñeha’ã hín aojeporu droga antiviral pleconaril hérava, iporãva picornavirus ñemboguevípe, avei droga BTA-798. Pleconaril je’u ojehecha kuri naiporãmbaiha, upévare oñeñeha’ã hína oñeguenohẽvo aerosol rupive oñembochivivi haguã.
Jeporekaharakuéra Universidad de Maryland, College Par ha Universidad de Wisconsin-Madison pegua ojeporeka ha omohenda maymave virus ojeikuaáva oporombohasyha resfrío común-gui.
Hose Marangatu
Hose Nazareth-ygua niko María ména ha -Hesukirito reko ohapykuehóvape g̃uarã- ha'ehína, yvy ape ári, Hesu ru'anga, heñoiva'ekue Mariágui. Hesu niko Tupã ra'y. Hose ndaje yvyrambojeguahára ha oñemombe'u ha'e ombo'ehague Hesúpe upe mba'e'apo. Mateo Marangatu he'i hese ha'ehague Jacob ra'y, ha Lucas Marangatu katu he'i hese ha'eha Heli ra'y. Oje'e hese heñoihague Belén-me, ha'éva David táva, ha omanohague Nazareth-pe. Hose niko Tupã poravopyre. Ndojekuaaporãi araka'etépa heñói ha omano; jepémo upéicha, oje'e omanohague Hesu orekórõ 12 ary.
Mateo Marangatu omombe'uháicha, Tupã remimbou ojehechauka Hosépe iképe ha he'i chupe Maria hyeguasuhague Pytu Marangatu rupive ha imemby oipysyrõtaha angaipágui opavavete itavayguápe, Hose, ojeroviaguasúva Tupãre, ogueroviákuri upe mba'e. Arakuéra ohasa rire, Herodes I ojerurérõguare ojejukapa hag̃ua opaite mitã Belen-megua, mokõi ary ohupytýva peve; Hose ogueraha Maria ha Hesúpe Egipto retãme. Herodes omanóvo, Hosé, María ha Hesu ndive ojevy Israel retãme. Ndoikoséigui Judea-pe, Arquelao, Herodes ra'y, oĩháme táva ruvichárõ; ha upémarõ oho hikuái ha oiko Nazareth, Galilea-pe. Tupão oguereko Hosépe Oñopehẽ Marangatu túvaramo ha upéicha avei Tupão ruguasúrõ. Hebreo ñe'ẽme, Hose he'ise “mbojoapypyre”.
Pápa Pío IX ojapókuri Hose Marangatúgui, ary 1847-pe, Tupão Yvoragua Rerekua. Hose Marangatu ára, 19 jasyapy, oñemopyendákuri sa'ary'aty XV-pe ha ary 1621 guive herakuã opaite tupão rupi. Ko'ág̃a hekove oñehesa'ỹijo Hosekuaaty rupive.
Kamba
Kamba ava, kuimba’e térã kuña ipire hũva.
Viru
Viru ha'e opa mba'e oñemomba'eguasúva ha ojeipurúva ojehepyme'ẽ hag̃ua, tapichakuéra ha avano'õ omoneígui hepykue. Techapyrã oĩ viru opaichagua: virukandua, pirapire, viru kuatia'atãmi, ha heta ambuéva.
Viru ojeikuaáicha ko'ãga tekotevẽ atyvete guasu ombohepýva ha omoneíva, upe hína tetã rekuái hembiapo, tembiapoukapy ha léi rupive, upéicha oiporavo mba'e viru oipurúta ha mba'éichapa ombohepýta.
Tetãvore
Tetãvore, oje´e peteĩ yvy pehẽme ha oñondivepa ojapo peteĩ tetã, péicha oñembohéra província, estado federal, distrito térã departamento España ñe´ẽme. Jajuhu Estado de São Paulo Vrasilpe, Provincia de Taragui-Corrientes Argentinape, Distrito Federal Méjikope ha Departamento del Ñe'ẽmbuku Paraguáipe.
Ka'apiky
Ka´apiky (Latinañe'ẽme: Parietaria debilis G. Foster) ha´eva Pohã ñana yvyamérikapegua hoguekuéra rovyũva. Ojeiporúva tererépe.
Sakandu
Sakandu (Equus) ha'e opa umi mymba guasu okambúva ha ipysã namomokõiva (umíva ndoguerekóiva mokõi kõi pysã ipýpe jueheguatýpe) oguereko heta mymba juehegua. Mymba ikapi'i'uha, hete tuicha, hetyma irundy, huguái ha ajúra puku.
Heta mymba sakandu juehegua osaite'o va'ekue, kavajuguáicha ha chavurroguáicha, hákatu oĩ mymba sakandu juehegua sariguéva, mburikarana (cebra) ha umi ambuéva.
Heta mymba oĩ ko jueheguatýpe:
Arara
Arara táva Vrasilape, Paraíba. Ko távape oiko 12.356 (ary 2007).
Neuland
Ko colonia ha’e peteï asentamiento menonitas rusos de origen alemán oïva 3.000 oikóva (2006).
Toponimia
Héra he’ise España ñe’ëme “Tierra Nueva”ha guarníme “Ñande Yvy”, omoñepyrüva’ekue umi colono Alemania-gua, ha’e pe tenda imitävéva pe colonia menonita pa’üme.
Clima
Ararova ha’e tropical, hakuve jave ohupity 45 grados centígrados arahakúpe, ha michïvéva 9 grados centígrados araro’ýpe. Arapytu mbyte 25 grados. Hetave jave ndokýi ha okývo katu tuichaitereíma oiko.
Geografía
Ko tenda ndaijyvatéi (Llanura) ndohupitýi 300 m. yguasu arigua (sobre el nivel del mar). Ypyko’ëmimi ijyvy ha iporäietrei kokuépe (agricultura) ha mymba ñangarekorä (ganadería).
Historia y Turismo
Oguereko peteï Museo de la Historia de la Colonización, ha avei Monumento Recordatorio de la Guerra del Chaco (1932-1935).
Pe jasy jave Neuland – Informiert und Diskutiert ha’e peteïva kuatiahaipyre Alemania ñe’ëmegua tetä Paraguáipe.
Jasypo jave oiko pe Rodeo de Neuland.
Pe Escuela Profesional de Neuland oguereko ñepytyvö Ministerio de Agricultura de Baviera, Alemania-gui ha ko’ápe oñembokatupyry tendagua ha upéi imba’ekuaa oipuru mba’apohápe.
Ko distrito ryepýpe oï pe Fortín Boquerón, oikohaguépe peteïha ñorairö guasu Guerra del Chaco-ramo guare, ára 29 jasyporundy ary 1932 jave. Peteï avara’anga (estatua), Hermann Guggiari rembiapokue oï upépe. Ojehechakuaa avei mba’éichapa oñepyrüva’ekue pe colonia ha mba’éichatépa umi oiko ñepyrüva’akue Neuland-pe omba’apo.
Pe Relaciones Públicas hérava, cooperativa Neuland pegua, ombosako’i peteï programa de turismo educativo, ohechauka haguä juaju opaichagua tapicha oikóva pe tendáre (interacción étnica), umi tenda oiko haguépe ñorairö Guerra del Chaco-ramo guare, reservas naturales, mymba ha ka’avo tenada rehegua, mymba ñangarekoha, ha ambue mba’e ikatúva ohecha maymáva ohóva guive. Ohóva guive ikatu ohecha mba’echaitépa heta gueteri oï pe tendáre mymba opaichagua térä ka’avokuéra rehegua.
Pe parque Amistad oï gueteri ko’ágämeve Chaco 60 ary ohasava’ekue oï haguéicha.
Cooperativa Neuland, ohechávo mba’éichapa iporä ha ojehecharamo ko tenda, oheka mba’épa ikatu ojapo omoporäve haguä mbeguekatúpe tenda.
Transporte
Oñeguahë Lagerenza-pe peteï jepia Ruta 9, Transchaco pegua, Cruce los Pioneros peve, km 413 ha pépe peteï tape porä nemoguahëta.
Educación y Cultura
Neuland-pe ha’e mba’e tuicháva mba’ekuaa (cultura) ha ñemoarandu, purahéi rehegua avei oguereko tenda yvate, pe Orquesta Sinfónica Juvenil oguereko umi omoaranduva’ekue chupekuéra tekove katupyry ambue tetägua. Ary 1993 jave oñepyrü pe Centro de Educación Musical, omoñepyrüva’ekue omoarandu ko’ä mba’embopuha ha puraheihárakuérape: música clásica ha popular oparupigua.
Pe Coro Alegría oguereko ipype avakuéra hasykatúva térä noiporämbáiva, avei tekove oguerekómava heta ary; ha’eva ñepohano téra ñembosarairä ävape guarä. Tasyópe, umi hasývape guarä kóva ha’e peteï mba’e oipytyvöva chupekuéra imba’asýpe, äva oñepyrü umi pohanohára tasyo Neuland pegua rupi.
Avei ambue mba’e imbaretéva Neuland-pe guarä ha’e ñembokatupyry ha ñemoarandu rehegua. Umi tekove oiko ñepyrüva’ekue tendápe ojapo’ýre hógarä omotenonda ñemoarandu rehegua, péicha hetave hendápe oñemoarandu yvyra guýpe; tendaguápe guarä ñemoarandu ha’e pe mba’e iporäveva nde rekovépe guarä.
Infraestructura rehegua, mitä ha mitärusu mbo’ehao oguereko modernas aulas, laboratorios ha talleres ikatuhápe omba’apo. Ñemoarandu noveno grado peve ojejapomanteva’erä. Temimb’ekuéra mitä ha mitärusu mbo’ehao oïva opárupi ko tendápe oguereko mba’yruguata temimbo’e guerahaha oñangarekóva hese pe Cooperativa.
Ñemoarandu yvatevegua (universitaria), pe Cooperativa ome’ë pa’ü (becas) oho haguä Paraguaýpe térä pytegua gotyo umi tapicha omohu’äva iñemoarandu pépegua, hákatu omohu’ävo oujeyva’erä itávape omba’po ha ohechauka imba’ekuaa maym’ava tendagua oiko poräve haguä ára ha ára.
Pe ñembokatupyry avei tuicha mba’e Neuland-pe guarä, pévarä oï instituciones de capacitación profesional, ikatuhápe oñembokatupyry ganaderos, tamberos, agricultores, carpinteros, mecánicos, secretarias, contadores ha ambue; mbo’ehárarä avei, ikatúmava upéi ombo’e mitä mbo’ehaópe oparupiguápe.
Economía
Heta apañuái oguereko rire Neuland-gui oiko peteï tenda oñakärapu’äva ha iporäva.
Ha’e peteï tenda oñemba’apoha kokuépe, oñeñoty manduvi, mandyju, sorgo ha sésamo. Avei mymba ñangareko rehegua imbarete, so’o ha kamby rehegua.
Salud
Pe tasyo Concordia Neuland pegua oguereko tembipuru iporäva (modernos equipamientos, salas de operaciones, farmacia y ambulancia; pohanohakuérape guarä.
Ojeapo avei ñembokatupyry tesäirä, pehnguekuérape, avei umi noïporämbáive térä hasývape, umi omanóva isy ha itúvape guarä.
Ko colonia menonita opu’ä rupi, hetaiteri ypykuéra oho ko’ápe, oñeme’ëhápe chupekuéra ñemoarandu, hasýramo oho tasyópe ha avei pirapire jepuru rehegua.
Iquitos
Iquítos (San Pablo) runa simi: Ikitus, ha'ehína táva Perũ, oĩ kuarahy resẽ tetã retãme. Ko távape oiko 406 340 ava.
Vatõpuku
thumb|200px|Vatõpuku Vatõpuku pa’i ao oipurúva ñembo’e guasurã.
Vakara'y
Vakara'y vaka ñemoñare michĩva okambúva.
Jaku
Jaku (Karaiñe'ẽme: Pavo montés o pava de monte) ha´eva hína guyra ñembyamérika pegua haguekuéra hũva. Oikovéva ka´aguýre ha ho´úva vichokuéra ha upéicha.
Ikatu jajuhu mokoi espésie:
São Gonçalo
São Gonçalo (Marangatu Gonzalo) táva Vrasilpe, ha'eva táva tetãvore Rio de Janeiro pegua. Ko távape oĩ 1 016 128 tavayguakuéra (ary 2012) ha oguereko peteĩ yvy pehẽngue 249,14 Km² nunga.
Andrés Cuenca Saldívar
Andrés Cuenca Saldívar ha’eva’ekue compositor ha músico Paraguaigua.
Ohecha arapy Alfonso Trankera, Karaguatay, tetãvore Kordilléra, Paraguái retãme, pe ára 29 jasypateĩ ary 1925 jave. Ituvakuéra ha’eva’ekue karai Bonifacio Cuenca ha kuñakarai Faustina Saldívar.
Omano pe ára 28 jasypakõi ary 1986 jave, mbohapy ary omano rire hendive opuraheiva’ekue arete, Ramón Vargas Colmán.
Primeros pasos
Imitãme Andrés Cuenca Saldívar ohasa vy’a ha py’aguapýpe tenda heñói haguépe, oike haguépe avei puraheirã gotyo imitarusu’i jave.
Hekove pukukue ko tembiapópe ogueraha katupyrýpe, péicha rupi ojehecharamoitereiva’ekue hembiapokue, osẽ tenonde gotyo ha jepopete heta oñeme’ẽ chupe.
Infancia y juventud
Cuenca Saldívar oñimoirũ puraheihára Ramón Vargas Colmán ndive, heñoiva’ekue Ybytymi, tetãvore (Paraguari), kóva oikuaávo opurahéiporãha, omopeipirũ chupe oiko haguã chuguikuéra peteĩ mba’epu aty mokõiguáva purahéi ha mbaraka peguáva. Ha’e ikerayvoty ha’eva’ekue osẽvo tenonde gotyo ko tembiapópe.
Andrés Cuenca Saldivar omonei peipirũ hapicha puraheihára ome’ẽva chupe ha upéi oñepyrũma oheka hikuái mba’éichapa hérata pe mba’epu aty pyahu oikótava. Ha oiporavo hikuái herajuapykuéra, ojepuruetéva umi árape, oĩháicha ambue mba’epu atykuéra: “Melgarejo – Chase”, oĩháme Diosnel Chase ha Basilio Melgarejo, ýrõ “Los hermanos Cáceres” ha ambuéva.
Estilo
Oikuaava’ekue Andrés Cuenca Saldívar-pe imandu’a hese ha’eha peteĩ tapicha hory, ovy’a ha oñe’ẽva hapichakuéra ndive oimehápe; ikatúva ja’e hese ha’e hague peteĩ kuimba’e añete folklóre paraguayo ryepýpe.Oñemonde porã tapiáva ha karia’y porã, ohohápe opurahéi imba’epu aty ndive, oĩháme avei Ramón Vargas Colmán, ojehejaramomba chupe.
Trayectoria
Ára ohasavévo oguenohẽjey ambue tembiapo hérava “Vibra el Paraguay”, arpa mbopuha Edmundo Medina pytyvõme; avei “Mi amada flor”, arpa mbopuha Marcelino Benítez Casco ndive, (tataĩ) ko dúo omboguapy héra peteĩ contrato rupi pe sello discográfico Argentina-gua ndive hérava “Emi-Odion”. Kóva ndive ojapo hikuái peteĩ gira tavakuéra Argentina pegua rehe. Ko tembiapo ogueraha chupekuéra heta hendápe: Puerto Libertad, táva Misiones, Andrés Cuenca Saldívar oikuaa haguépe hembirekorãme, ha omenda hikuái ára 25 jasyrundy ary 1957 jave, ko kuñataĩ héra Nilda Yumis, ha’éva ñembosaraihára pe tenda pegua, uperire ou iména ndive oiko táva Paraguaýpe.
Upéi oike ko’ã mokõi ndive ambue tapicha ikatupyry añetéva avei Arpa Paraguaya mbopúpe hérava Lorenzo Leguizamón, ha ápe oñepyrũ pe Trío de Oro, osẽ haguépe tenonde gotyo ha herakuã mombyry hague hikuái, uperire oho radio “El Mundo”, táva Buenos Aires pegua, oñemopeipirũ rire chupekuéra opurahéi haguã upépe.
Éxitos
Hembiapo porã rupi Andrés Cuenca Saldivar ogueraha chupe ambue tetã rehe: Estados Unidos, Brasil, Perú, Chile, Bolivia ha hetave tenda rehe.
Ary 1979 jave, ã mokõi puraheihárape ojegueraha tetã Estados Unidos de Amérikape ombopu haguã umi tetã Paraguaigua oikóva táva Nueva York-pe guarã. Avei opurahéi hikuái hotel Hilton-pe, omopeipirũvo chupekuéra Los Paraná, ha’éva mba’epu aty Paraguaigua, oikómava upe gotyo. Avei uperire opurahéi hikuái táva Washington, Filadelfia, Miami ha ambue hendápe pe tetã ryepýpe.
Ary 1980 oikévo omopeipirũ chupekuéra, herakuãporã ha mombyrýma rupi, ojapo haguã grabaciones umi mba’epu aty imitãvéva oĩva, pe hérava “Nuevo Cancionero” rehegua. Ãva ha’e pe Terceto Ñamandu ha Dúo Vocal Dos, Oscar Cardozo Ocampo pytyvõ rupi. Péicha oñepyrũ ome’ẽ ambue mba’e música paraguaya-pe, oguerahávo avakuérape ñe’ẽ oguahẽ añetéva ñe’ãme ipurahéi rupive, péicha oñorairõva’ekue hikuái pe dictador Alfredo Stroessner omyakãramo guare mbaretépe tetã Paraguái.
Obras
Andrés Cuenca Saldívar ohai popa rupi puraheirã tetã mba’e teéva rehegua. Ãva apytépe oĩ:
José D. Portillo ndive “Flor del Paraná”.
Carlos Sosa ndive ojapo “Che Mbaraka reha’e”, “Ha’ujey”. “Rohejáta che morena”.
Quemil Yambay ndive “Mandu’a che rapekuére”, “Che reja reho”, “Dama de Noche”, “Busco tu amor”, “Clavel para mí”, "Rohejáta che morena".
Mbói
thumb|250px|Mbói Mbói oĩ ko mymba otyryrýva. Mbói ndorekói py ha oguereko hete pukuete. Okaru mymba michĩva.
Vakaratĩ
thumb|250px|Vakaratĩ Vakaratĩ mymba rete rehegua, hatã ha hakuáva, oguerekóva iñakãme mymba okambúva ha oñamindu’úva.
Cordillera
thumb|250px|Tetãvore Paraguái: Cordillera. Cordillera ha'e tetãvore Paraguái retãmegua, oĩva mbyté ha kuarahy resẽ gotyo. Itavaguasu ha'ehína Ka'akupé.
Ko tetãvorepe oiko 234.805 ava (2002 ary).
Zapala
thumb|Zapala.
Zapala arasẽme táva Argentina retãme. Oĩhína tetãvore Neuquén-me. Ko távape oiko 32.097 ava (2010 ary).
Kandu
Kandu mba’e pekõi opu’ãva yvate gotvo.
1852
1852 ary.
Pysã namomokõiva
Pysã namomokõiva - (Perissodactyla) ha'e peteĩ mymba okambúva aty juehegua hekovety, ipy oguerekova pysã papapy namomokõiva. Ipy ijapýra oreko peteĩnte pysãpe guasu. Ko mymba aty ha'e kapi'i'uha. Opa mymba sakandu ha'e pysã namomokõiva.
Kamby
miniaturadeimagen|333x333px|Kamby Kamby (, lasioñe'ẽme: Lac) ha'e peteĩ mba'e hyku morotĩ, oúva kuña ha mymba kámagui. Kóva ojepuru omongaru haguã imitãvape ikatu peve ho’u ambue tembi’u.
Umi kamby oúva mymbakuéragui: (vaka pe oje'uvéva, ovecha, kavara, kavaju, kure ha hetaitereive) ome'ẽ kamby yvypóra ho'úva, heta tembi’u ojejapo ko’ãvagui, kesu ha'e peteĩ.
Tembiasakue
Yvypóra oñepyrũ ho’u kamby ymaitéma, 11.000 ary guive.
Manga
thumb|250px|Manga mangapy rehegua. Manga (karaiñe’ẽme: balón térã pelota) ha’e peteĩ mba’e ojeipurúva ñoa’ãngatukuérape ha ambue ñembosaraikuérape. Ijapu’a, oñembovu yvytúpe ha oñembohyru mangaysýpe térã vakapípe.
Mangápe ikatu oje’e avei vakapipopo, apu’apopo, kapipo térã mangapopo.
Mandu’apykuéra
https://es.scribd.com/document/434308116/Antonio-Guasch-S-I-Diccionario-Castellano-guarani
https://books.google.com.py/books?id=UdgsatHovBAC&pg=PA26&lpg=PA26&dq=mangapopo&source=bl&ots=8slbq2eEpv&sig=ACfU3U1qXF0Qe6fhx0O2PaKoh-51QgwtCQ&hl=es-419&sa=X&ved=2ahUKEwjerdeIqOD1AhXwrpUCHTIpBXAQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=mangapopo&f=false
Hannah Montana
Hannah Montana ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui Tetã peteĩ Amérikagua pegua, japopapyre Michael Poryes, Rich Correll ha Barry O'Brien rehe. Ohasa peteĩháme akue ta'angambyry mbohasáha Disney Channelpe ára 24 jasyapy ary 2006pe ha opa ára 16 jasyteĩ ary 2011pe. Oguereko 100 ñembyatykuéra ha 4 pehẽnguepekuéra (Temporadas).
Tekove arandupy
Tekove arandupy (currículum vítae) ha'e peteĩ kuatia omombe'úva pya'e, jeikove arandupy ha kuatia'atãnguéra ojehekáramo mba'aporã. Ha'e avei kuatiañe'ẽ oikuaaukáva peteĩ avápe. Oĩ mbohapýichagua tekove arandupy: Arange rupive ñemohenda, Mbohapepyre, ha Jopara. Ko ipahague ojeporuve.
Ko ñe'ẽ ou latinañe'ẽgui ha ojepuru heta ambue ñe'ẽme, peteĩpe guarã ha hetávape guarã. Ingyaterrañe'ẽme térã hyãsiañe'ẽme, pe currículum vítae ikatu oñemombykymi C.V. térã résumé.
Pehẽnguenguéra
Tekove arandupy vorekuéra.
1.Mávapa pe ava: (Datos personales) Ápe ojehaipaiteva'erã mávapa pe ava, moõ heñói, oiko, iñirũpa, kuatia ava rehegua papay ha ñe'ẽmyrỹi moõpa ikatu pya'eve oñehenói ojeporavóramo ikuatiaryru.
2.Arandupy: (Estudios Cursados) Ápe ojehaiva'erã umi mbo'ehaokue réra upe ava oñembokatupyry hague ha avei umi kuatia'atã mbo'ehaógui oguenohẽ va'ekue.
3.Mba'emapa hembiapokue: (Experiencia laboral) Ojehave'erã umi tenda omba'apo hague, mba'épa ojapo ha mba'e arange oike ha osẽ hague.
4.Tapicha oikuaáva chupe: (Referencia personales) Ápe ojehaiva'erã umi tapicha réra ikatuva'erã omombe'u pe ava reko ha imba'apokuaa, avei oñemoĩva'erã iñe'ẽmyrỹi papapy ha hóga renda. Tembiecharã ojehai ambue kuatiaroguépe.
Votusuana
Votusuana, héra tee ha'éva Tetã Votusuana (ingyaterrañe'ẽme: Republic of Botswana, en setsuana Lefatshe la Botswana), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ndorekói yguasu rembe'y ñemby Afrika pegua, itekuái reko hína tavakuairetã amandajerapépe. Votusuana renda oñemohenda porundy tetãvore rupive. Tetã itavusu ha'e táva Gaborone.
Ijerére ojejuhu ñemby ha ñemby kuarahyresẽ gotyo upe tetã Yvyafrika, kuarahyreike ha yvate gotyo ojejuhu Namívia retã, yvate kuarahyresẽ gotyo ojejuhu Simbávue ha yvate gotyo Sámbia retã.
Pira
Pira oĩ ko mymba pujase'orekova oikoveva y|ýpe. Okaru mymba ha yvyra paragua.
Vakapi
thumb|200px|Vakapi Vakapi pire iñanambusúva omo’áva vaka ro’o.
Kapichu'a
Kapichu'a ñembosarái, kuña ohugáva mbokaja apĩ térã valítape. Tikichuéla. Ñemboharái mbokajápe tapichakuérandive.
Goiânia
Goiânia táva Vrasilpe, ha'eva tavusu ha tava tenondegua tetãvore Goiás. Ko távape oĩ 1 318 148 tavayguakuéra (ary 2010) ha oguereko peteĩ yvy pehẽngue 739,492 Km² nunga.
Voko
Voko vosa vakapígui térã ovecha raguégui ojejapóva, ojeporúva ojegueraha haguã oime raẽva mba’e.
Kahamarka
Cajamarca San Antonio de Cajamarca (runa simi: Kashamarka) ha'ehína táva Perũ, oĩ kuarahy resẽ tetã retãme. Ko távape oiko 283 767 ava.
Mainumby
thumb|250px|Mainumby Mainumby, mainumbí, guyra'i michimi ipiko pukúva, isa'y hovyũ overa asýva, ovevéva yvoty ári oipyte haguã hykuere.
Silvio Pettirossi
Silvio Pettirossi (ára 16 jasypoteĩ ary 1887-pe - ára 17 jasypa ary 1916-pe) - herakuãitéva Paraguáigua.
Ára 17 jasypateĩ ary 1914 jave, Silvio Pettirossi, mbovevehára herakuãitéva ñane retãygua, omoañetékuri iveve peteĩha ñane retãme, táva Paraguay yrupápe, López Ogavusu renondépe, ipepo'atãme, oherova'ekue Paraguay, ha'éva peteĩ Deperdussin T Peteĩme g̃uarã. Pe vy'aguasu ndoikopái pepo'atã mba'ejereha oñembyaihaguére. Upe rire, Silvio Pettirossi ohupyty jehechakuaa guasu ára 5 ha 6 jasypakõime ojapokuévo jeveve ijojaha'ỹva Sajonia Ygarupápe ijatyhaguépe 15.000 tapicha rupi.
Silvio Pettirossi heñókuri Táva Paraguaýpe, Paraguay Retãme, ára 16 jasypoteĩ ary 1887-pe. Itúva herava'ekue Antimo Pettirossi, ouva'ekue Italia retâgui; ha isýkatu herava'ekue Rufina Pereira Doldán. Ha'ekuéra oguerekókuri 6 ñemoñare, umíva apytépe, Silvio. Imitãme, orekórõ 8 ary, ohova'ekue táva Spoleto, Italia retãme, ha oikékuri peteĩ Guarini Mbo'ehaópe, upépe oĩmavoíkuri ijoyke'y peteĩ, hérava Alfredo. Italia-pe oikojepékuri 15 ary omboty peve ha upéi ojevy Paraguay retãme ha oikékuri guarini atýpe. Oreko jave 27 ary omendákuri Sara Usher rehe.
Ojevývo Italia-gui, Pettirossi omba'apókuri Pytagua Rerekua rógape, oĩva táva Buenos Aires-pe. Argentina Pepo'atã Mbovevehára Mbo'ehaoojapóvajepi veve jehechauka Palermo Okarusúpe, upépe Silvio Pettirossi ojañepyrũkuri pepo'atãre ha avei upépe oikuaa'ypýkuri Jorge Newbery-pe ha'eva'ekue Pettirossi mongaraihare jevevépe. Newbery niko omoakãrakúkuri Pettirossi-pe oho hag̃ua Francia retãme ojehekombo'e hag̃ua jevevépe. Pettirossi ohova'ekue ára 4 jasypa ary 1912-pe ha oikékuri Deperdussin Pepo'atã'apoha Mbo'ehaópe, upépe Pettirossi pya'e ojehecharamo ikatupyrýgui pepo'atã vevejeguápe. Umíva apytépe, opytã mandu'arãme, peteĩ jeho París guive Burdeos peve, ipukúva 760 km, henyhẽvavevejeguágui ha mba'era'ã ijetu'úvagui, ha'e ojapóva ohasa jave ñavõ táva ári, oĩva upe hapépe.
Ary 1914-pe, Silvio Pettirossi ojapókuri heta veve jehechauka Táva Rio de Janeiro, Brasil retãme. Ijehechauka paha Brasil retãme ojechákuri 200.000 tapicha, umíva apytépe, Brasil retã ruvicha, Hermes da Fonseca. Upe arýpe avei ojapo jehechauka Uruguay retãme, upéi Chile retãme ha Argentina retãme. Ojevývo Paraguay retãme, oúvo ygarata “Formosa”-pe, ohupytývo Villeta Ygarupa, oguejýkuri omomaitei hag̃ua tapichaetaitápe oñembyatyva'ekue ohecha hag̃ua chupe ha upéi og̃uahẽvo Táva Paraguaýpe tapichaita ohupíkuri chupe ijati'y ári ha ogueraha hikuái chupe itúva róga peve. Ary 1915-pe ohókuri Táva San Francisco, Estados Unidos retãme, oikohaguépe peteĩ jehechauka guasu oĩhaguépe heta mbovevehára katupyry.
Silvio Pettirossi omanókuri Táva Buenos Aires-pe, ára 7 jasypa ary 1916-pe, orekorõguare 29 ary, oveve ha oha'ã aja umi myatyrõ ojejapova'ekue ipepo'atãme. Ojehechakuaávo chupe, Táva Paraguay pepo'atãrupa (oĩva Táva Luque-pe) ogueraha héra joheipyre.
Disney Channel
Disney Channel ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Oñepyrũ ára 18 jasyrundýpe ary 1983-pe.
Paul Percy Harris
thumb|200px|Paul Percy Harris
Paul Percy Harris niko omoheñoiva'ekue Rotary Atyha. Paul heñóikuri táva Racine, Wisconsin Tetãpehẽ, Estados Unidos retãme; ára 19 jasyrundy ary 1868-pe. Itúva herava'ekue George N. Harris ha isýkatu Cornelia Bryan. Paul niko mokõiha poteĩ ñemoñare apytépe. Ijoyke'ykuéra héra: Cecil, Nina May, Guy, Claude ha Reginald. Mbovy arýnte Paul oikojepékuri ituvakuéra ndive Racine-pe, isy heñoihaguépe ha ituvakuéra oguerekohaguépe peteĩ pohãñemuha. Ohasávo ary, imboriahuvékuri hikuái ha upérõ Paul orekóva 3 ary -ijoyke'y Cecil ndive orekóva 5 ary- ohókuri oiko hamói Howard Harris ha ijarýi Pamela Rustin ndive, táva Wallingford, Vermont-pe. Paul niko okakuaákuri hamói ha ijarýi ndive ha sapy'apy'a ohechajeýkuri itúva ha isýpe. Jepémo natekotevẽi ja'e, hamói ha ijarýingo umi ohekombo'eva'ekue chupe. Paul Harris niko omendákuri ára 2 jasypokõi ary 1910-pe, Jean Thomson rehe, Escocia-ygua. Ha'ekuéra naiñemoñaréikuri ha jepémo upéicha oikókuri hikuái vy'apavẽme ha Jean omoirũmi Paul-pe umi jehópe. Jean omanókuri Edimburgo, Escocia retãme, ary 1963-pe.
Paul Percy Harris oikékuri mitãmbo'ehaópe Wallingford-pe ha upéi oikékuri mitãrusumbo'ehaópe oĩva Rutland-pe. Iñakãhatã ha oñembohorykuaámi. Upéi ohókuri Black River Academy-pe, oĩva Ludlow-pe oñemosẽhaguégui umi arapokõindy ohasariremínte. Upe rire, oikékuri Vermont Mbo'ehaovusúpe, oĩva Burlington-me oñemosêhaguégui ha'e oikehaguére peteĩ atyha hekoñemívape. Oñemoarandu rire peteĩ mbo'ehára ndive, jasyporundy ary 1887-pe, Paul Harris oikékuri Princeton Mbo'ehaovusúpe ha upégui, ary 1888-pe, osẽjeýkuri omanógui hamói Howard. Ipahápe, Paul og̃uahẽkuri Iowa-pe omba'apo hag̃ua peteĩ tekomo'ãhára atýpe g̃uarã. Upépe oikékuri Iowa Mbo'ehaovusúpe ha ary 1891-pe oikókuri chugui tekomo'ãhára. Upe guive, po ary pukukue, Paul oikundahákuri Estados Unidos retã tuichakue javeve ha avei og̃uahẽkuri Inglaterra retãme ha umi ary pukukuépe heta mba'épe omba'apojepékuri oikove hag̃ua.
Ary 1905-pe, Paul Harris ohókuri oiko Chicago-pe ha upépe omba'apókuri tekomo'ãharaháicha ha upérõ avei heñõi iñakãme pe apytu'ũroky omopu'ã hag̃ua peteĩ mba'apohára aty ikatútava omombareteve angirũreko ha ñepytyvõ ojoapytépe. Péicha, Gustavus Loehr, Silvester Schiele ha Hiram Shorey ndive omoañetékuri, ára 23 jasykõi ary 1905-pe, Rotary aty peteĩha. Umi ary uperireguápe Paul oikundahákuri hetaiterei táva ha tetã omyasãihague rupi Rotary remiandu ha omoheñoihague rupi heta Rotary Atyha.
29 jasyrundy
29 jasyrundy ha'e 119º ára arygua.
Paul Percy Harris
Paul Harris omanókuri táva Chicago, Estados Unidos retãme, ára 27 jasyteĩ ary 1947-pe, orekórõguare 78 ary. Ha'e omanórõguare oĩjepémakuri poteĩ su rasami Rotary Atyha yvóra tuichakue javeve.
Liméta
thumbnail|200px|Liméta Liméta mbayru ijajúra po’íva ojeporúva oñeñongatu haguã y, kamby térã ambue mba’e.
Santiago de Compostela
Santiago de Compostela ha'e táva tetã Españagua, tetãvore hekosãsóva Galicia itavusu. Ko távape oiko 97.260 ava (2019 ary jave).
Karameguã
thumb|250px|Karameguã Karameguã mba’yru ao ha tembiporu takate’ỹha renda, ojejapopyre yvyrágui.
Pykasu
Pykasu guyra hũngy, jeruti joguaha, ho'úva kóga ha yva ra'ỹi. Oĩ hesaitéva ha oĩ oñemongakuaáva ogaháre. Ko juehepehẽme ojejuhu amo 308 pykasu juehegua.
Pykasu oiko oparupi, Antártida yvyrusúpe mante ndoikói.
Internet
thumb|Umi ñanduti jepovyvyhára ohechauka umi Internet-renda. Internet (Ñanduti Guasu térã Momarandu Ñanduti) ha'e umi ñandutikuéra momaranduha kombutadórapegua joaju. Internet oipuru pe Mbojojaha TCP/IP ñembohasa marandu hag̃ua. Internet-pe oĩ heta tenda (site - página web), ko'ã tendakuéra oipuruva World Wide Web oñemyihápe. Internet puru hag̃ua okotevẽ umi jepovyvyhára (Microsoft Internet Explorer, Mozilla Firefox, Google Chrome) térã ambueva. Pe tendakuéra oipuruvave ha'eva pe ñemoirũhakuéra tenda (Facebookicha - Twittericha).
Julián Rejala
Julián Rejala heñói táva Aregua, Central Departamento Paraguáipe, compañía hérava “Kokue Guasú”pe, 16 jasykõi 1907-me
Mbaraka mbopuhára ramo oñembokatupyry Enriqueta González ndive ha ohetera’ãre chupe ñoha’anga omba’apo Julio Correa, tapicha katupyry oguerojerava’ekue ñoha’anga aguaranime ndive.
Guata ñepyrũ
1934 omoñepyrũ Conjunto Folklórico Guaraní, oikéva avei pype Santiago Cortessi, Jorge Caballero, Agustín Cáceres, Agustín Larramendia, José L. Melgarejo, Fidelino Castro Chamorro.
Ko aty oku’e Cháko ñorairõ Paraguái ha Bolivia ndive (1932-1935) oiko aja ha opa rire avei. Ñepyrũrã oku’e Roque Centurión Miranda ñeisãmbyhýpe ha héra “Elenco Chaco Paraguayo”. Upa rire ñorairõ omoñepyrũ heta aty Paraguái tavarandu rehegua jerokyrã, ha péicha oiko chugui peteĩha aty oñepyrũva peichagua tembiaporã ha ko’ág̃a meve omomúva opa rupi.
Hapykuere
1940-pe oho opurahéi Brasil ha Paraguaýpe oike jeroky mbo’ehára ramo Academia de Danzas de Erika Milée omotenondévape. 1944 ombo’e Agrupación Tradicionalista Guaraníme.
Conjunto ha’e omoñepyrũva’ekue rupi ohasa heta Paraguái retã puraheihára katupyry. Tetã jeroky mbyatyha ha hapykuehoha ramo iporãitemi hembiapo omohẽjey rupi tesaráigui heta jeroky yma oguembeguakatúva ohóvokuri.
1960 guive 1965 peve heta ograva Río de Janeiro, Brasil-pe.
Hembiapokue
Purahéi hembiapokuéra oñemyasãivéva hína ko’ãva:
Arumarã
thumb|250px
Julián Rejala
Jehechakuaa ohupytýva
Jehechakuaa ohupytýva apytépe jajuhu Mención de Honor en la Primera Exposición Nacional del Paraguay (1940) ha jopói peteĩha dirección artística-pe Concurso Internacional del Folklore, ojejapóvaSalta, Argentina-pe (1966). Oĩva’ekue socio fundador ramo Autores Paraguayos Asociados /APA) ojeguerojera ramo guase ha upéichante avei Asociación de Escritores Guaraníes ([[ADEG)]] heñóiramo.
Arumarã
Arumarã ha'e guyra oikóva ñu oĩva tetã Argentina, Bolivia, Brazil, Paraguái ha Uruguái-pe.
Julián Rejala
Hogapy
Omenda puraheihára ha mbo’ehára katupyry Wilma Ferreira ndive.
Hekove pahávoma
Omano Paraguaýpe 13 jasypokõi 1981-me.
Sype
thumb|200px|Sype Sype tembiporu hi´ýva yvyra pukúva, iñakãme häi pe pererĩ, haimbe ojejapo kuarepotígui ; hi´ári ikua ikatu hag̃uáicha ka'avo térã ñanágui opa tenda, jaka´api ipype kóga kokuépe ha ikatu avei jaipuru ogahápe jaka´api hag̃ua ijere, yvotyty ha ambue. Oga apoha katu oipuru ombojehe´a hag̃ua yvy.
Pápa Francisco
thumb|260px|Pápa Francisco thumb|260px|
Pápa peteĩha amerikaygua niko hesuita argentina-ygua Jorge Mario Bergoglio, 76 ary orekóva, pairuvichaite Buenos Aires-gua. Péva niko peteĩ kuimba'e ojehecharamóva amérika tuichakue javeve ha peteĩ pa'i hekojejapo'ỹva ha ojehayhuañetéva upe hekoha tuichakue javeve ha'e oikohague rupi oimeraẽva oikoháicha ava mboguatahápe, umi 15 ary pukukue aja oĩhaguépe pa'iruvichaitérõ.
“Che rapichakuéra niko imboriahu ha chéngo peteĩva heseguakuéra”, he'íkuri heta jey omyesakã hag̃ua mba'érepa oiko peteĩ kotýpe ha mba'érepa ha'evoi ojapójepi ikarupyharerã. Ipa'ikuérape akóinte ojerure ohechauka hag̃ua hikuái angapyhy, pa'i pu'akakatu ha okẽpe'a opavavépe g̃uarã. Pe mba'e ivaivéva ojehukuaáva tupão ryepýpengo niko “Pe mba'e De Lubac ombohérava tekopy ñembohape yvóra g̃uarãnte”, he'iséva “chentese reko”. Ha imandu'a jave ava rekojojáre, oporopepirũ ñañehekombo'kiritoejey hag̃ua Tupãrapekuaápe, ñaikûmbyporãvévo umi pa apopyrã ha umi tekokaturape. Iñaponde'ángo ndahasýi: jahapykuehórõ Kiritópe, hesakãta ñandéve “pe ndohechakuaáiva hapichápe oĩha angaipa ivairasávape”.
Hekohaipyre niko ndaipukúikuri pe oñemohenda peve chupe Buenos Aires pa'iruvichaitérõ. Maymáva ojesarekómi hese ipyapýre tekotevêvérõguare upe jehasa'asyete oikova'ekue hetãme “teju” ipiruetérõguare ary 2001-pe. Heñoiva'ekue Argentina retã táva guasúpe, ára 17 jasypakõi ary 1936-pe, pytagua piamonte-gua ñemoñare: itúvango virupapahára, omba'apova'ekue mba'yrutimboguatápe; ha isýkatu, Regina Sivori, oñangarekóva ogapýre ha mitãmimi rekombo'ére.
Oiko ichugui kímikape katupyre, ha upéi oiporavókuri pa'irã rape ha upevarã oikékuri pa'irãróga Villa Devoto-guápe. Ára 11 jasyapy ary 1958-pe ohasákuri Hesuita Pa'imirĩ Atýpe. Omohu'ã iñemoarandu avakuaaguigua Chile retãme ha ary 1963-pe, ojevývo Argentina retãme, ombopaha ikatupyry arandupykuaápe Mbo'ehao San José, San Miguel-guápe. Ary 1964 guive 1965 peve ombo'ékuri ñe'ẽporãhaipyre ha tekopykuaaty Mbo'ehao de la Inmaculada, Santa Fe-guápe ha ary 1966-pe ombo'ékuri avei umi mbo'erã Mbo'ehao del Salvador táva guasu Buenos Aires-pe. Ary 1967 guive 1970 peve oñemoarandúkuri tupãkuaatýpe Mbo'ehao San José-pe ha upépe oikókuri chugui mbo'ekuaahára.
Ára 13 jasypakõi ary 1969-pe oñemboaje pa'írõ pa'iruvichaite Ramón José Castellano po rupive. Ombojoapy iñembosako'i Hesuita Atýpe ary 1970 guive 1971 peve Alcalá de Henares-pe (Epaña), ha ára 22 jasyrundy ary 1973-pe ojapo iñe'ẽme'ẽ tapiaiterã. Ojevývo Argentina retãme, oikókuri chugui pa'imirĩ mbo'ehára Villa Barilari oĩva San Miguel-pe, mbo'ehára tupãkuaaty mbo'ehaovusúpe, Hesuita Aty Guasu Mbohapehára ha avei Motenondeharapavẽ Mbo'ehaopegua.
Ára 31 jasypokõi ary 1973-pe ojeporavókuri Hesuitakuéra Argentina-gua Ruvichárõ, tembiapo ogueroguatava'ekue poteî ary pukukue aja. Upéi omoñepyrũjey hembiapo mbo'ehaovusuguigua ha ary 1980 guive 1986 peve oikojey chugui mbo'ehao San José motenondeharapavẽ, ha upekuévo avei pa'i San Miguel tupãópe. Jasyapy ary 1986-pe ohókuri Alemania retãme omohu'ã hag̃ua hembiapopavẽ tembikuaajararã; upe rire huvichakuéra omboujey chupe Argentina-pe mbo'ehao del Salvador-pe ha upéi hesuitakuéra tupãópe oĩva táva Córdoba-pe, tekopy sãmbyhyhárarõ ha ñemombe'urenduhárarõ.
Papaporavohára Antonio Quarracino niko upe ohenoiva'ekue chupe omba'apo hag̃ua hendive, ijypypete, Buenos Aires-pe. Péicha, ára 20 jasypo ary 1992-pe Huã Páulo II ojapo chugui pa'iruvicha ha'etéva Auca-gua ha pytyvõhára Buenos Aires-pe. Ára 27 jasyteĩ, tupãovusúpe oñemboaje pa'iruvichavetérõ upe papaporavohára po rupive. Oiporavókuri iñe'êngarã upe he'íva “Oma'ẽ hese angapyhýpe” ha ijeguakápe omoĩ kiritochaukaha ihs, ha'éva Hesuitakuéra ta'ãngakuaaukaha.
Ojupívo pa'iruvichárõ, riremínte, ojapókuri peteĩ ñe'ẽjovake upéi oñemyasãiva'ekue peteĩ tupãogua kuatiahaipyre'ípe, “Estrellita de Belén”. Uperiremínte oiko chugui pa'irekoviaharã Flores-pe ha ára 21 jasypakõi ary 1993-pe oikókuri avei chugui pa'irekoviaharã ruvicha upe tupãretãguasúpe. Upévare, ho'a porã opavavépe, ára 3 jasypoteĩ ary 1997-pe oñemohendávo chupe Buenos Aires pa'iruvichaite ykereguárõ. Ohasa mboyve porundy jasy, omanóvo papaporavohára Quarracino, ha'e, ára 28 jasykõi ary 1998-pe, omyengoviákuri chupe ha oikókuri ichugui Argentina pa'iruvichaite, ypýva. Ára 6 jasypateĩguápe oikókuri chugui Pa'iruvicha Tapiagua umi kiritorayhuhára Asia-yguávape g̃uarã oikóva Argentina-pe ha ndorekóiva peteĩ tapiagua heseguáva.
thumb|200px
Mbohapy ary upe rire, Papaporavohara'atýpe, oikova'ekue ára 21 jasykõi ary 2001-pe, Huã Páulo II ojapókuri chugui papaporavohára ha omoĩ ipoguýpe Roberto Bellarmino marangatu tupão. Upérõ, oipepirũkuri tupãrayhuhárape ani hag̃uánte oho hikuái Roma-pe upe ára ha'e oñemboajetahápe papaporavohárarõ ha upevarãngue tome'ẽnte upe viru jehorã umi imboriahúvape. Mbo'ehaovusu Católica Kuatiañongatuhára Guasu, Argentina-pe, ohaíkuri ko'ã aranduka Meditaciones para religiosos (1982), Reflexiones sobre la vida apostólica (1986) ha Reflexiones de esperanza (1992).
Jasypa ary 2001-pe oñemohendákuri chupe mombe'uhára ruvicha ykereguárõ upe Pa'iruvichakuéra No'õvusu Amandaje Guasu pahápe, oñekuave'ẽva'ekue pa'ikuéra rekuáipe, upérõ ha'e omyengoviákuri papaporavohára Edwar Michael Egan-pe, ha'éva Nueva York pa'iruvichaite, ndaikatumo'ãiva oĩ amandajépe oñekotevẽgui hese hetãme opytáva kyhyje poguýpe 11 jasyporundy rire. Upe No'õvusúpe omba'eguasúkuri “pa'iruvicha rembiapo tupãñe'ẽ'asahárarõ”, pe “tekojoja myasãi tupañe'ẽ'asahára rekópe”, pe tembiaporã omyenondeva'erã “omyasãi hag̃ua kane'õ'ỹre tupañe'ẽ” ha avei “oikuaauka hag̃ua hemimo'ã añetetéva jerovia ha tekopotĩguigua”.
Upe aja, Amérika Latína-pe hekove ha hembiapokue herakuã mombyryve. Upéicharõ jepe, ndoje'ói chugui pe jehecharamo hapicháre ha pe ñeñangareko orekóva hekopýre, oĩvoi he'íva hese ojamemeha tekoaguyjére. Upe temiandúre ary 2002-pe ombotovékuri iñemohenda Argentina Pa'iruvicha Atyguasu motenondehárarõ, jepémo upéicha mbohapy ary rire ojeporavókuri chupe upevarã ha upe rire ojeporavojeýkuri mbohapy aryve, ary 2008-pe. Upe aja, jasyrundy ary 2005-pe, oĩkuri papaporahohara'atýpe ohupiva'ekue Benedicto XVI-pe páparamo.
Oĩ jave pa'iruvichaitérõ Buenos Aires-pe -ha'éva tupãretãpehẽ oikohápe mbohapy sua tapicha rasami- omoheñóikuri tupão rembiaporã omotenondeva'erã tekojoaju ha tupãkuaa myasãi. Irundy jehupytyrã guasu orekókuri: tekove aty oikova'erã okẽpe'a ha joyke'yrekópe; tupãrayhuhárakuéra rembiapo ikyre'ỹ'arã; tupãkuaa oñemog̃uahẽ'arã tavaygua peteĩteĩme; oñepytyvõ'arã mboriahu ha hasykatúvape. Pe tembiapo niko oñeha'ã omyasãipyahujey tupãkuaa Buenos Aires-pe “ojehechakuaahápe upépe oikóvape ha mba'eichaitépa heko rembiasakue”. Oipepirũ pa'ikuéra ha mayma tupãrayhuhárape omba'apóvo oñondive. Jasyporundy ary 2009-pe omyasãi Argentina tuichakue javeve peteĩ ñemongu'e jekupytyrã hetã ombotývo mokõisa ary isãsohague: mokõisa tembiapo guasu jekupytyrã ojejapova'erã ary 2016 peve. Ha, Amérika tuichakue javeve, omoherakuã mbarete Conferencia de Aparecida 2007-guare rembipota, he'íva “mba'éichapa oñembohapeva'erã tupãkuaa Amérika Latína ag̃aguápe” (la evangelización en la América Latina actual).
Benedicto XVI ohejávo ipyenda guasuete, ha'e oĩkuri Pa'i'aty Tupã ñemomorãrã ha Tupãremime'ẽ purukaturãme, avarekuérape g̃uarã, avei mbo'ehao oĩháme ome'ẽva hekove Tupãme ha atykuéra oĩháme umi ohapykuehóva Tupãme; upéicha avei oĩkuri Papapytyvõha Aty oñopehẽnguépe g̃uarã ha Pápa Atyguasu Amérika Latina-pe g̃uarã.
Arakõi marangatu
Arakõi marangatu ha'e pe ára mokõiha pe Arapokõindy Marangatu pegua, Hesu rape ojeroviáva omboarete ha ojeromandu'a umi ára Hesu Kirito ojejapyhy, oñemoinge ramo tovakeópe, ojehupíramo kurusúre, omano ha oikovejeýramo guare.
Ñemombe'u
Ko árape ojerovia oiko pe jehasa ojekuaáva "Tupao Ñemopotĩ", Kirito omosẽmba akue umi oñemúvape, umi oñemúva viru Tupaópe oñeme'ẽ vaerãre ha ome'ẽva ambue tetã megua virúre, ha oitypa imesa.
Ha ojeromandu'a avei María oñohẽ aja mba'e ryakuã porã Hesús rehe, oñembyatypávo hikuái pyhare okaru haguã, he'iháicha Momaranduporã Huã pegua.