cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rede Manchete
thumb|250px|Rede Manchete ha'anga'i. Rede Manchete ha'e akue peteĩ ta'angambyry mbohasáva Pindoramagua, ko'ãga ndoikóma. Japopapyre ára 26 jasypoteĩ ary 1983-pe ha oñemboty ára 10 jasypo ary 1999-pe.
Crup
Crup (térã laringotraqueobronquitis) ningo peteĩ mba'asy ñanemopytuhẽ asýva, oĩgui virus ombyaíva ñande pytu rape tuichavéva. Infección oĩva upépe, omboruru ñande ahy'o, ñanepytuhẽ jokóvo, ha ome'ẽ ñandéve hu'u puku, pyti'a chiã, ha ñe'ẽ parãrã. Ikatu hina oñeñanduka ñandéve vevuimi,, hatãmiẽ ha mbareteporã, ha hetajey ikatu ipohyieteve pyharekue. Akóinte ikatu ñaipohano peteĩ esteroides dosis rupive; heta jey ikatu ojeporu avei epinefrina oporombohasy vaieterei mba'érõ. Araka'eve nunga noikotevẽi hospital-pe jeho. Oñemboyke rire heta mba'e oporombohasykuaáva, oje'e ojeguerekoha crup observación clínica rupive  (ikatu hina epiglotitis térã peteĩ mba'e ky'a ñande pytu rapépe. Araka'eve nunga noñeikotevẽi estudio uperiregua – tuguy jevichea,rayos-X térã  cultivos oje'éva-. Kóva peteĩ mba'asy ojehecuaitemíva amo 15% mitãnguéra apytépe, hako'ýte umi orekóva 6 jasy ha 5 térã 6 ary. Araka'eve nunga ndojehechamo'ãi mitãkuña ha mitãrusu térã okakuaapámava apytépe. Jepéramo oñepyrũ ypy difteria rupive, mundo occidental peguarã, ko'ágã rupi upéva opytáma tapykuépe vacunación ombohovake porãiterei rupi chupe,avei ojeiko potĩ ha porãvére ko'ñagã rupi guarã.
Mba'éichapa ojehechakuaa
Crup ojekaracteriza ou rupi hendive ko'ãva: hu'u puku, pyti'a chiã, ñe'ẽ parãrãha  Pytuhẽ asy, pyharekue imbaretevéva jepi. Hu'u puku oje'éva, ojogua nunga umi foca térã lobo marino rasẽme. Pyti'a chiã imbareteve py'a perere térã tasẽ omoirũramo chupe, ha mitã opytu'uhñape mba'e ojehechakuaáramo ipyti'a chiãveha, he'ise ipytu rape oñembyaiveha ohóvo. Pyti'a chiã ikatu ojehasave,crup ivaivérõ.
Ambue mba'e ikatúva oñeñandu ningo akãnundu, rinitis pohýi (ojekuaaitéva voi peteĩ resfriado común)-pe, upéicha avei hasyeterei jepi ñande tórax yke. Tendy syry térã oñeimérõ hina hasyetévaicha, he'ise hina ikatuha oñeiméma ambue mba'asy rehe.
Mba'eichakuépa
Maymave he'i crup ojeguerekoha oĩ rupi peteĩ infección virus oproducíva. Oĩoipurúva ko ñe'ẽ -crup- ohero hag̃ua pytuhẽ mba'asykuéra tuichaháicha, taha'e laringotraqueítis aguda, crup espasmódico, difteria laríngea,  traqueítis bacteriana, laringotraqueobronquitis,ha laringotraqueobronconeumonía.
Virus-kuére
Crup virus-kuére tétã laringotraqueítis pohýi, ojeguereko virus de la parainfluenza oikérõ ñanderehe, ko'ýte umi 1 térã 2 ichagua, 75% hasýva apytégui. Ambue mba'asy virus-kuére ikatu hina:gripe A ha B, sarampión, adenovirus y virus respiratorio sincicial (VRS). Crup hasyvaíva ome'ẽ pe mávape, laringotraqueítis pohýi ome'ẽva virus aty ojeguereko rupi avei, katu kó'ápe ndojekuaaái umi infección ohechaukáva (tha'e akãnundu, hay'o rasy térã oñembohetavérõ conteo glóbulo blanco-kuéra rehegua). Iñepohano ha upévapeojehupytýva avei ojojogua.
Bacteria-kuére
Bacteria-kuéra aty oñemboja'o kóicha: difteria laríngea, traqueítis bacteriana, laringotraqueobronquitis ha laringotraqueo-bronconeumonía. Difteria laríngea ojeguereko Corynebacterium diphtheriae rupi, katu traqueítis bacteriana, laringotraqueobronquitis ha laringotraqueo- bronconeumonía ojeguerekokuaa infección primaria virus-kuére ha desarroll secundario bacteria-kuére rupi. Bacteria-kuéra ojehechavéva ko'ãva: Staphylococcus aureus, Streptococcus pneumoniae, Hemophilus influenzae, ha Moraxella catarrhalis.
Ñehesa'ỹijo
Crup ojeguerekoha oñemoneĩ tasyópe. Tenonderaite oñemboykeva'erã ambue mba'e ohape omopa'ãva ñande pytu rape yvatevegua, ko'ýte ha'éramo epiglotitis], mba'e ky'a [[pytu rape, estenosis subglótica, angioedema, absceso retrofaríngeo, ha traqueítis bacteriana-pe.
Péicha péichante ndojejapói estudiorayos X]-pe tenondéguio, katu ojejapóramo, ohechaukáta ñande tráquea oñemomichiha, ha upévape ojehero [[signo del campanario, estenosis subglótica rupi, ha'éva hina campanario joguaha. Signo del campanario oje'éva hina pe oikuaaukáva oĩha mba'asy, katu heta jey kóva ndojekuaagusúi.
Avei naiporãi ojejapo ambue estudio, tha'e tuguy jevichea ha cultivo viral, ikatúre hina ko'ãva oporombopy'a perere rei, ombyaivévo hina pe apañuãi ojeguerekóva. Jepéramo umi cultivo viral, oñeguenohẽva aspiración nasofaríngea rupive, ikatu hina ojeporu ojehechakuaa hag̃ua mba'etépa ojeguereko, ojeporuve kóva tembiapo jeporekápe. Pe máva ndokueráiramo ñepohano jepiveguápe,ikatúntema ojehecha ndaha'éi mba'épa hina peteĩ infección bacteriana,upéicha mba'érõ oñehesa'ỹijova'erã ambue mba'e ñepohano ári.
Ivaikue
Tembipuru ojeipyaháva ojehecha hag̃ua crup vaikue ningo hina pe Escala de Westley. Ojeporuve tembiapo jeporekápe, nahániri ñeppihanóme. Kóvape ojeipapa po mba'e oporombohasykuaáva: Mba'éichapa hasýva remiandu, cianosis (pe máva pire ha hendy oñembohovy), pyti'a chiã, yvytu ñemokõ ha contracciónes. . Papapy oñeme'ẽva Cada factor-pe ojehechauka tabla-pe, akatúa gotyo, ha ipahaitépe ojehupytýva ikatu hina 0hó 0 ha 17 rupi peve. ref name=Peds99/>
85% mitã ojegueraha pya'éva tasyópe apytépe, ojekuaa ko mba'asy en forma leve, araka'eve nunga ndojejuhúi crup grave: (<1%).
Ojejoko hag̃ua
Heta jey crup ojehape joko immunizaciónrupive, ojejapóva influenza ha diferia jejokorã. Ymave, crup oje'e ojoajuha difteria rehe, katu vakuna rupive, hasy nunga difteria heói ha imbarete hag̃ua, jahecháre tuichaiterei oñakãrapu'ãha ñand erekopy.
Mba'éichapa oñeñangarekóta
Mitã oguerekóva crup oikova'erã pya'aguapýpe porã Jepivérõ, pe hasývape oñeme'ẽ esteroides, ha hasyetéramo oñeme'ẽ epinefrina. Mitã ojehecháva oguerekoko saturación de oxígeno 92% guýrepe, oñeme'ẽva'erã oxigeno, ha ikatu ojegueraha ojejesareko hag̃ua hese tasyópe, umioguerekóva crup grave. Oikotevẽramo oxígeneo, iporãne oñeme'ẽ chupe konductos rupive (ojejokóvo peteĩ oxígeno rape pe mitã rova ykére)upéva sa'ive ombopy'apererétare chupe oiporúramo pe máscara. ref name="Cherry08_NEJM"/> Tratamiento rehe, 0.2% población apytégui oikotevẽ intubación endotraqueal.
Esteroides
Ojehechauka ningo umi corticoesteroides, dexametasona ha budesónida -icha avei, pohã porãha mitã orekóva crup-peguarã, toĩko'ãva oĩháicha. Ohasávo 6 aravo oñeme'ẽ hagué rupi, ojekuaáma tuichaiterei oñeimeporãveha Ohupytýramo jeje ojehupytyséva oje'u rire parenteral, térã oñehetũrmao, iporãve voi oje'úramo. ref name=PedN09/> Pe oñeikotevẽva ningo hina peteĩ dosis ha heta jey upéva ou porã Dexametasona dosis 0.15, 0.3 ha 0.6  mg/kg orekóva, peteĩchaiténte vaicha iporã
Epinefrina
Crup hasy térã hasyetereíva, ikatu ojehape joko epinefrina nebulizador rupive. Epinefrina omboguejyve aja crup rasykue 10 térã 30 aravo'i ramo guarã, ombopytu'ukuaa mba'asy 2 aravopukukue aja mba'asy opytu'úmaramo 2 téra 4&nbsp aravo aja ñepohano rire, ha noñemoĩvaivéimaramo, mitã oñeguenohẽntema jepi tasyógui.
Ambue ñepohano
Jepéramo oñemboguatéva ambue ñepohano cup peguarã, peteĩnte jepe ndohechaukái iporãha ojeporu haguãicha. Y timbo aku térã yvytu aku ñehetũ ha'e peteĩ ñepohano ogapypegua ojeheróva auto-cuidado, katu estudio clínico ojejapóvako'agã meve ndohechaukái kóva iporãha upévare sa'ietemíma ojeporu Hu'u pohã heta jey oguerekóva dextrometorfano térã guaifenesina, jeporu, avei naiporãmbái  Heta jey crup ha'ére peteĩmba'asy ojeguerekóva virus kuére, ndojeporúi hese antibióticos, oñeimo'ã mba'érõ oĩmaha infección bacteriana secundaria. Ejeguereko mba'émaramo peteĩ infección bacteriana, iporãne oje'u antibioticos gripe Mba'asy ivaietereíramo, gripe A térã B  kuéreikatúne oje'uka hasývape antiviral  inhibidores de la neuraminidasa,
Oñeha'arõkuaáva
Crup virus kuére guare, heta jey hina peteĩ mba'asy auto-limitada ka tu araka'eve nunga ndaikatúi oporojuka, respiratoria]] ha paro cardíaco. Oñeñandúva, katuete okuerave ohóvo mokõi ára rire, ha katu ipukukuaa avei pokõi ára aja Ambue mba'e oñembyaíva jepi,katu sa'ive,: traqueítis bacteriana, neumonía, y edema pulmonar
Epidemiología
Crup katuete ombohasy 15% mitã orekóva 6 jasy ha 5térã 6 ary apytégui. . . Umívagui 5% mitã oikéva tasyópe. Ojehecha ave, katu asýpe, mitã michĩ orekóva mbohapy jasy rupi hasýrõ, ha upéicha avei tuichamiẽmava, orekóva 15 ary. Mitãkuimba'e hasyvekatuete mitãkuñágui, amo 50% ári rupi voi, haupéva ojupive vi ohóvo araroguekúi jave ha ojehero prevalencia.
Hembiasakue
Crup ou ñe'ẽtéva crup-gui, ha'éva Inglés Moderno Tempranoha he'iséva sapukái parãrã; péicha ojehero ypy ko mba'asýpe amo Escocia-pe ha isarambi siglo 18 aja Crup difterico ojeikuaáma amo Antigua Grecia Homerorekohague guivéma, katu 1826 rupi ae kuri Bretonneau ombojoavy ojuegui crup virus kueregua ha crup difteria rupive ojeguerekóva. Franciaguakuéra oherómiva crup viral-pe “crup gua'u”, crup ojeheróre upérõ guare peteĩ mba'asy ojeguerekóva difteria bacteria rupive. Crup difteria-gui ojeguerekóva, ndojekuaaguasúi, vacunación avei ojeheróva immunización rupive.
Sistema Brasileiro de Televisão
Sistema Brasileiro de Televisão, hérava avei SBT ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Pindoramagua. Japopapyre 19 jasypoapy 1981-pe. Imoñepyrũ ha ijára ha’e sãmbyhyha Silvio Santos.
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1912
thumb|340x340px|Jim Thorpe, Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1912. Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1912 táva Estocolmo-pe ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 5ha ojejapóva ára 6 jasypokõi guive ára 22 jasypokõi peve ary 1912-pe, táva Estocolmo-pe, Suésia retã itavusu. Oñembyaty ha ojapo vaekue pe Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua.
Ñembyaty ojapo 102 ñeha'ã ha 14 jetepyso kuéra, oñeha'ãva 2.406 jetepysohára (2.359 kuimba'e kuéra ha 47 kuña nguéra) oúva 28 tetãnguéra pegua.
Pirakutu
Pirakutu hína he'ise avei yvypóra oipyhývo mymba guasu okambúva oikóva ýre, taha'e ha'éva piraru térã piranare; ha yvypóra oipyhývo tymbachu'i oiko yrembe'ýre avei, ho'u hag̃ua.
Narañe’ẽ
Narañe’ẽ (hérava avei ambue ñe’ẽme "nera" "barya" "baria" térã "barea") ha’e peteĩ ñe’ẽ oñeñe’ẽva Erityréape, ha oguerekóva 108.000 ñe’ẽhára.
Oñeimo’ãva’ekue ymaguare ko ñe’ẽ ha’ahague kunamañe’ẽ. Paary 1990 guive, Erityréa Rekombo’e Motenondeha oñeha’ã heta narañe’ẽ ojeiporuve hag̃ua, ñeñe’ẽme ha jehaípe.
Mauritáña
Mauritáña, héra tee hína Tavakuairetã Islã rapépe Mauritáña (Yumhuriya Islamiya Mauritaniya), ha'e hína peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhu Áfrika ipehẽngue yvate kuarahyreikeguápe. Ijerére ojejuhu paraguasu Atlántiko kuarahyreike gotyo, tetã Senegal ñemby kuarahyreike gotyo, tetã Mali kuarahyresẽ ha ñemby kuarahyresẽ ngotyo, tetã Arhélia yvate kuarahyresẽ ngotyo, ha upe tetã Marruéko yvate gotyo ojejuhu. Mauritáña itavusu ha itáva orekovéva tavayguakuéra ipype ha'e voi Nuakechóte, táva guasu ojejuhúva paraguasu Atlántiko rembe'ýpe.
Mauritáña rekuái ohasa golpe de Estado rehe ary 2008-pe, omyakã ñorairõhára ruvicha Mohamed Ould Abdel Aziz. Ára 16 jasyrundy ary 2009-pe, ñorairõhára ruvicha Aziz osẽ ko tetã rekuáigui oike hag̃ua upe tendota jeporavo Mauritáñape guarã ára 19 jasypokõi, ipu'aka ha ojupi jey oisãmbyhy hag̃ua hetãre.
Tetã Mauritáñame amo 20% opaite tetãyguágui oiko ára ha ára sa'ive $1,25 Dólar reheve, upéicha hetaite tetãygua imboriahuite ha ojehecha tapichakuéra ndorekói yvypóra tekoiterape oiko porã hag̃ua, heta tembiguái reko ojehecha imbytépe avei, amo 4% opaite Mauritáña retãyguágui oiko tembiguái rekópe.
Nuandivu
Nuandivu (áraveñe'ẽme: نواذيبو; hyãsiañe'ẽme: Nouadhibou) ha'e voi Mauritáña retã itáva tuichavéva mokõiha (itavusu rire, táva Nuakechóte). Ary 2013-pe ojeipapa amo 118.167 tavayguakuéra oiko ipype.
Teko mburuvicha'ỹ
Teko mburuvicha'ỹ niko pe ñeimo'ã arandupykuaaty ha jokuaikuaa rehegua he'íva iporãvetaha yvypórape ndaipóri ramo tetã sãmbyhy ha mburuvichakuéra. Ko ñeimo'ã ombohovái opaite umi oisãmbyhyséva avano'õre ha he'i naiporãiha yvypórape ojapo pe ojapoukáva chupe, ivaieteha yvypórape oikóvo tetã rekuái poguýpe.
19 jasypoteĩ
Ára 19 jasypoteĩ ha'e ára 170ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 171ha umi ary hekope'ỹme. Amo 195 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Piotr Ilich Chaikovski
Piotr Ilich Chaikovski (Vótkinsk, 7 jasypo 1840-San Petersburgo, 6 jasypateĩ 1893) ha'e akue peteĩ pupoty apohára Rrúsia. Hembiapokue oĩ umi pupoty hekoporãitéva puraheikuéra ojekuaavéva apytépe, techapyrã umi ballets ojeheróva El lago de los cisnes, La bella durmiente ha Pe Ta'ỹinguepire'oha, pe Obertura 1812, Romeo ha Julieta, Primer concierto para piano, Concierto para violín, ha umi sinfonía Irundyha, Poha ha Poteĩha, upéicha avei umi ópera Eugenio Oneguin ha La dama de picas.
Oñembosako'i jave ohechauka hag̃ua hekotee pupotýpe, ojapo purahéi opaichagua, umíva apytépe jajuhu ballet, pupoty tembipúnte oipurúva, pupoty koty pegua ha puraheirã. Jepémo hembiapokue herakuãite, araka'eve ha'e oimo'ã chugui ikatupyryiteha ha sapy'apy'a oñembyasy vai ha hekokangy. Omano orekóvo 53 ary, ohasa'asýgui cólera rehe, hákatu oje'e ojejukaha.
Ko'ágã ojehechakuaa Chaikovski ha'eha pe pupotyhára Rrúsia pegua oñemomba'eguasuvéva ha peteĩ umi tenondeguáva hetã arandupýpe.
Tekohakuaa
Tekohakuaa ha'e tekovekuaaty pehẽngue oipyguaráva mba'éichapa umi oikovéva ojokuaa ha oiko oñondive, mba'éichapa oiko hekohápe ha oipuru hekoha mba'ekuéra. Ohesa'ỹijo mba'épa oiko oikojoárõ tekovekuéra, ka'avo ha mymba opaichagua peteĩ tekohápe. Pe tekohápe oĩ umi mba'e hekove'ỹva, techapyrãme ararova térã yvy (yvyrekokuaa oipyguaráva), ha umi mba'e hekovéva oikojoáva upépe.
Ojehero tekorãndy oikojoávo ha omba'apojoávo mba'e hekove'ỹva ha mba'e hekovéva. Tekohakuaa rupive ikatu jaikuaa mba'éichapa ñande rekoha, upévare umi oikuaasevéva Yvy ñembyaku, tekoha jepuru vai térã jepuru porã oñemoarandu va'erã tekohakuaápe.
Kure Ygua (mbyjakuaa)
Kure Ygua ha'e peteĩ mbyjaraity  michĩ hi'aguĩva ñande mbyjaraity Mborevi Rapégui, oguereko haimete 1000 sua gotyo 4000 sua mbyja, ko'ã mbyja aty ikatu jahecha ñande Yvýgui amo ñemby gotyónte. Karaiñe'ẽ ha ambue ñe'ẽme oje'e Mborevi Ygua "Pequeña Nube de Magallanes", ko téra ou Fernando de Magallanes, ha'e ohechaukágui ko mbyjaraity Európa retãnguérape.
Tekohakuaa
Ymaite guive yvypóra oñeha'ãmba oikuaavévo hekohágui, hákatu tekohakuaa heñói peteĩ tembikuaaty tee ramo omboypykuévo ko tembiapo pe tekovekuaatyhára Ernest Haeckel, Alemáña megua, ary 1866 jave.
Y ñembojere
Y ñembojere ha'e mba'éichapa y omýi Yvy ape ári ha ára pytúpe, upéva he'ise y oho yvágape ha upéi ho'a yvýpe.
Upéicha oiko pe y ñembojere:
Oĩ mba'e yvypóra ojapo ikatu ombyai térã omosarambi pe y ñembojere: oñemitỹ hetávo, omopu'ãvo yjoko ysyrýpe, oikytĩmbávo yvyramáta ka'aguýpe, onohẽmbávo y yvyguýgui ha ysyrýgui térã omopu'ãvo mba'eapopyha omongy'áva ñande rekoha. Upéicha ojehecha ndaiporiveiha y térã omanomba pirakuéra, ikatu avei sapy'ánte okyiterei ha y oñuvãmba.
Joajuha
Ñemohenda:Y
Mborevi Ygua (mbyjakuaa)
Mborevi Ygua ha'e peteĩ mbyjaraity  michĩ ojeréva ñande tapiryja Mborevi Rapére, oguereko haimete 30.000 sua mbyja kuéra, ko'ã mbyja aty ikatu jahecha ñande Yvýpe ñemby gotyónte. Karaiñe'ẽ ha ambue ñe'ẽme Mborevi Ygua oje'e Gran Nube de Magallanes, ko téra ou Fernando de Magallanes, ha'e katu ohechauka ko mbyjaraity Európa retãnguérape.
Mesopotámia
Mesopotámia niko ojeheroháicha pe yvy ojejuhúva umi ysyry Tigris ha Éufrates apytépe, Kuarahyresẽ Aguĩguápe, pe yvy oñemyasãiva Iráke retã guive Síria retã rembe'y peve. Tuichaitépe jaipuru ko yvy réra ñañe'ẽsévo Ára Ymaguare rehegua, oĩrõguare upépe tetã guasu ko'ágã ndaiporivéima ha táva guasu ipu'akaitéva, umíva apytépe ikatu ja'e Ur, Assur, Vavilónia, Nínive ha Urúke.
Ko yvýpe ojehecha tetã guasu hembieja tuichaitereíva, umíva apytépe niko oĩ Suméria, Akádia, Vavilónia Mburuvi ha Asíria, tetãnguéra imba'ehetáva, hembiasakue pukúva ha ipu'akaitéva, oñemomba'e hikuái ko yvýre heta ára aja ho'a peve Vavilónia ha oñembojára hese pe Mburuvi akeménida, upe niko oiko amo ary 539 Kirito mboyve. Ha upéi, Alehándoro pe Tuicháva oñemomba'e Mesopotámia rehe amo 332 Kirito mboyve, ha omano rire oiko ko yvýgui Mburuvi seléusida mba'e, Gyrésia Ymaguare poguýpe. Oĩvo ko yvy Mburuvi páyto poguýpe tuichaite oñorairõ hese Rróma Mburuvi, Rróma katu oñembojára Mesopotámia yvy vore rehe. Upe rire oiko chugui Péysia mba'e oguahẽ meve umi musulmã oñemomba'e hag̃ua hese.
Luis Ángel González Macchi
Luis Ángel González Macchi (Paraguay, Paraguái, 13 jasypokõi 1947-4 jasypa 2021) ha'e peteĩ polítikokue ha ñe'ẽngára ojupi va'ekue mburuvicháicha ára 15 jasyapy ary 1999 pe ha opa ary 2003 pe.
Senado mburuvicharõ guare, González Macchi ojupi tendotáicha Paraguái pe upe 28 jasyrundy ary 1999 pe, ára Luis María Argaña ojejuka rire ha ojehejarõ guare Raúl Cubas Grau mburuvicha guasu gui.
Reikiavik
Reikiavik (Ilandiañe'ẽme, Reykjavík, «yjere itimbóva»; héra tee Ilandiañe'ẽme hína Reykjavíkurborg, «Reikiavik Táva») Ilándia retã itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra. Ko táva ojejuhu ñemby gotyo upe yjere héra Faxaflói-gui, kóva niko tetã hekosãsóva tavusu ojejuhu yvatevéva opa Yvýgui, upéicha araro'y jave kuarahy rendy hi'are irundy aravónte ha arahaku jave pyharekuéra hesakãite pyharevéicha.
Ko távape oiko amo 121 960 tekove (2015), mbohapýgui peteĩ umi oikóvagui Ilándape. Ko táva niko oĩ umi táva ipotĩvéva ha ipy'aguapyvéva apytépe.
Tuguy Me'ẽhára Ára
Tuguy Me'ẽhára Ára moheñoiva'ekue Tesãi Arapygua Atyguasu – OMS ary 2004-pe. Upe arange ogueromandu'a pohãnohára Karl Landsteiner arareñói. Ha'éniko upe ohecha'ypýraka'e umi tuguy aty ABO ha upévare oñeme'ẽkuri chupe Jopói Nobel ary 1930-pe. Landsteiner niko heñóikuri Viena, Austria-pe, ára 14 jasypoteĩ ary 1868-pe ha omanókuri Nueva York, Estados Unidos-pe, ára 26 jasypoteĩ ary 1943-pe.
Tuguy Me'ẽhára Ára rupive niko oñeme'ẽ juruja mayma tapichápe ohupyty hag̃ua tuguy hesãiva oikotevẽ jave, ambue tapicha ijehegui ome'ẽva ha ome'ẽreíva. Tuguy ñanembojoaju opavavépe. Tuguy ñeme'ẽ niko ohechauka amo ipahápe pe joaju omopeteĩva me'ẽhára ha oikotevẽvape. Tuguy me'ẽngo tekove me'ẽ. Tuguy ñame'ẽrõ ñambohasa ñande po ñande rapichápe. Tuguy ñame'ẽrõ ñame'ẽ mborayhu.
Uvekitã
Tavakuairetã Uvekitã (Uvekitãñe'ẽ: Ўзбекистон Республикаси, O‘zbekiston Respublikasi), hérava yma Vukária Guasu, ha'e niko peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Ásia ipehẽngue mbyteguápe. Ko tetã ijerére ojejuhu yvate gotyo Kasahitã, ñemby gotyo tetã Ahyganitã, yvate kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu tetã Kirigitã, Tajikitã oĩ ñemby kuarahyresẽme ha Tuykomenitã ojejuhu ñemby kuarahyreike gotyo. Uvekitã ha Liechytenteĩ mante umi mokõi tetã ohasa va'erã mokõi jey tetã ambue rembe'ýre oguahẽ hag̃ua yguasúpe.
Ko tetã oiko chugui peteĩ tavakuairetã mburuvicharapépe, ijyvy oñemohenda 12 tetãvore rehe (vilayats) ha peteĩ tavakuairetã hekosãsóva, Karakalpakitã. Uvekitã tavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra niko Taskent.
Ko tetã yvy apekue oĩ kuri Mburuvi samánida poguýpe ha upéi ñemoñanga timúrida oñembojára hese. Saro'y XVI aja oguahẽ heta uvéko ypykue (upe jave ono'õ hikuái ñembyaty ova memévare) ha oñembojára hikuái ko yvy apekuére, umíva oñe'ẽ peteĩ Tuykiañe'ẽ ymaguare. Ko'ãga hetaite ko tetãygua oñe'ẽ gueteri Uvekitãñe'ẽ, kóva niko oĩ Tuykía ñe'ẽnguéra apytépe.
Uvekitã ho'a Rrúsia mburuvi poguýpe saro'y XIX-pe ha 1924 oiko chugui peteĩ Tavakuairetã Soviétiko, ko tetã joatýpe ojeheróva URSS. Ko tetã osẽ Rrúsia poguýgui ha oñemosãso jasypakõi 1991-me, URSS oñembovo rire.
Uvekitã omboguata iviru remimono'õ ojapo ha omosẽ ijyvýgui reside en la producción de diversas materias primas, como mandyju, itaju, uránio ha gas natural. Ko tetã rekuái omomarandúramo jepe oipe'ase iñemu rembiapo, oiko hag̃ua chugui tetã iñemu rembiapo sãso'ỹ (economía de libre mercado), ko'ãga jepe, ojehecha gueteri heta jejoko ha tekorã hatã ndohejáiva ñoñemu ha omomombyry umi pytagua omoñemúva. Oĩ atyvete heta tetãguágui oñe'ẽ naiporãiha mba'éichapa Uvekitã oñangareko hetãygua tekoiterapére.
Mario Halley Mora rehegua
Mario Nicolás Halley Mora ( Coronel Oviedo, 25 jasypoteĩ ary 1926 - Asunción, 28 jasypoteĩ ary 2003 ) Ha'e akue peteĩ momaranduhára, dramatuego, mombe'uhára ha ñe'ẽpapára Paraguái pegua. Miguel Halley ha Elisa Mora ra’y.
Omenda 55 ary Zunilda Merlo ndive, Francisco Gerardo, Hugo Manuel, Blanca, Pedro Miguel ha Cecilia heñói ko ñemendágui.
Imitãrusúpe omuenyge imandu’a umi mba’e iñimportánteva ohasava’ekuére literatura-pe: tembiapo científica tuicha ha novela iñimportánteva, avei umi clásico español ha Julio Verne fantasía, ambue aranduka apytépe oservíva basehembiapokuérape. Ha upéi ombohovái técnica teatral rehe, oikuaa opa mba’e ñoha’ãnga estructura rehegua, contenido, ñomongeta, hamba’e.
Hembiapokue
Ko haihára, ojapovaekue 50 tembiapo rasa opaichagua género-pe, ohai tembiapo ñoha’ãnga ha novela-pe guarã avei. Ha’e kuri editor jefe diario Patria -pe dictadura Stroessner aja, haihára radio-pe ary 1950-pe, ha guionista (seudónimo Alex rupive) umi cómic paraguayo peteĩha guarani, térã iñe’ẽkõivape.
Umi comedia herakuãvéva apytépe oĩ :
Ohai avei:
Avei oguereko peteĩ novela noñemoherakuãiva, Raíces de la aurora, base de la película La sangre y la semilla, orekóva guión Augusto Roa Bastos. Ha’e avei apohare ñe’ẽpoty ñemono’õ Piel adentro (1967), orekóva prólogo Roque Vallejos. Oikove aja, ohupyty opaichagua jehechakuaa: ha’e oganáva Premio Nacional de Literatura ary 2001-pe, miembro Academia de Historia Militar ha Academia Hispanoamericana de Letras Bogotá, Colombia-pe. Gobierno paraguayo ome'ê ichupe Orden Nacional de Mérito oipytyvõ haguére cultura-pe.
traduccion
Tiene también una novela inédita, Raíces de la aurora, base de la película La sangre y la semilla, con guion de Augusto Roa Bastos. Es además autor del poemario Piel adentro (1967), con prólogo de Roque Vallejos. En vida recibió varias distinciones: fue ganador del Premio Nacional de Literatura en 2001, miembro de la Academia de Historia Militar y de la Academia Hispanoamericana de Letras de Bogotá, Colombia. El gobierno del Paraguay lo galardonó con la Orden Nacional del Mérito, por su aporte a la cultura.
Hembiasa paha
Omano Sanatorio Migone, Asunción-pe, 28 jasypo 2003, pyhareve 04:00 jave, péva ivaive haguére estado de salud. Ojegueromandu'a ichupe peteîva umi ñe'êpapára paraguayo "tuichavéva" Paraguái rembiasápe.
Ñeha'ã 1 Kópa Paraguái 2023 pegua
Ko kuatíarogue oicháka umi ñeha'ãnguéra oikóva'ekue Kópa Paraguáipe 2023 ñeha'ã 1 peguape.
Bactrocera aquilonis
Bactrocera aquilonis jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára May, 1965.
Port-au-Prince
300px|thumb|Port-au-Prince jehecha. Port-au-Prince térã Puerto Príncipe(Haiti krióllo: Pòtoprens) ha'e hína Haiti retã itavusu ha itáva orekovéva tekovekuéra ipype. Ojeipapa amo 987.310 tavayguakuéra ary 2015-pe, hákatu ojeipapárõ umi táva oĩ ijerére ojejuhu amo 2.618.894 avakuéra.
Ñemohenda yvy apekuépe
Ñemohenda yvy apekuépe ha'e opa umi mba'ekuaarã oñemoĩva Yvy ra'angáme ojejuhu hag̃ua moõpa oĩ tenda oimeraẽva, ñemohenda ohechauka jehai gua'úre oĩha tendakuéra yvy apekuépe, taikuéra ha papapykuéra rupi.
Yvy apekue ojehechauka mokõi jehai rupive, peteĩha yvate guive ñemby meve ha mokõiha kuarahyresẽ guive kuarahyreike peve, upéicha umi papaha ohechauka moõpa mba'ekuéra oñemohenda.
1732
1732 ary.
Omano'akue
...1731-1732-1733...
Nacionalismo
Nacionalismo ha'e pe temimo'ã omokyre'ỹva peteĩ tetã añónte rembipota ha omotenonde pe tetã rembireka. Ikatu oike ko temimo'ãme pe sãso jeheka, tetã oĩva ambue tetã poguýpe ikatu oheka nacionalismo rupive isãsorã, upévare umi nacionalista (ojeheroháicha umíva hemimo'ã oho nacionalismo rapépe) oimo'ã iporãvetaha opaite avano'õme guarã oguereko hetã tee. Oike avei nacionalismo-pe tapichakuéra ojehechakuaávo hetã tee rehe ha oipytyvõvo hetã rembireka he rembipota, ohayhuitévo hetã rekotee ha omboykemívo pytagua mba'e.
Ñañe'ẽvo tetã rayhuha rehegua jaipuru ko ñe'ẽ patriotismo, oike ko temimo'ãme umi ohayhuitéva hetã ha hetã arandupy.
Lingua Franca Nova
Lingua Franca Nova (“Elefen”) ha'e peteĩ ñe'ẽ ojejapóva ha'e hag̃ua peteĩ mba'e hasy'ỹva, peteĩchagua ha ndahasýiva oñemoarandu hag̃ua momarandu tetãnguéra apytépe guarã. Oguereko heta katupyry iporãva:
Jean-Baptiste Sanfourche
Jean-Baptiste Sanfourche (1831-1860), ha'e akue jogapokuaahára Hyãsia pegua. .
1864
1864 ary.
Omano'akue
...1863-1864-1865...
York mbo'ehaorusu
York University ha'e peteĩ mbo'ehaorusu Kanatãpegua, tetãvore Ontario, oñepyrű ary 1994pe oguereko arandu róga táva Toronto-pe.
Sudã Retãygua Ñorairõ Mbohapyha
Sudã Tetãygua Ñorairõ Mbohapyha ha'e peteĩ milíko ñembohovái oñepyrũva'ekue 15 jasyrundy ary 2023-pe Sudã Tavakuairetãme yvy ryepýpe, oñepyrũ umi Sudã Guarini'aty ha Mbarete Pytyvõ Pya’e (MPP) oñembohovai rire heta ñorairõme ko tetãme, ha oñemombe’u oikoha ñorairõ Sudã óga mburuvichaguápe ha Sudã guarini'aty oikohápe.
6 jasypoteĩ
Ára 6 jasypoteĩ ha'e ára 157ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 158ha umi ary hekope'ỹme. Amo 208 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Umberto Eco
Ummberto Eco (Alejandria, 5 jasyteĩ 1932-Milano, 19 jasykõi 2016) ñe’ẽpapára Italiagua.
Ñembosarái
Ñembosarái es un verbo en guaraní que en español es el verbo jugar
Ilandiañe'ẽ
Ilandiañe'ẽ (íslenska) ha'e niko Ilándia retã ñe'ẽ tee. Ko ñe'ẽ niko oĩ Heymáña ñe'ẽnguéra aty guasúpe ha Yvate Heymáña ñe'ẽnguéra atýpe. Oĩ amo 320 000 tapicha oñe'ẽva. Oipuru 32 tai latinañe'ẽ achegetýgui amo ary 1000 jave, upe mboyve oipuru akue rrunakuéra ohai hag̃ua.
Ojohayhúva ára
Heta tetãme, ára 14 jasykõi jave, ojegueromandu’a Ojohayhúva ára, avei oñembohérava Mborayhu ára.
Upéicha avei 14 jasykõi ojegueromandu’a Valentín Marangatu ára, oikova’ekue Roma-pe, ary 300 rasami rupi, Hesukirito rire. Avarepavẽ Gelasio I, Kirito Tupão motenondehára, ndaje upe omoñepyrũva’ekue pe arete Valentín rérape ary 498-pe ha upe guive ojejapójepi pe vy’aguasu hérape. Valentín ndaje omomendámi ñemiháme umi ojohayhúvape. Claudio II, Roma myakâhára uperõgua, ndoipotavéikuri oiko ñemenda. Valentín ojejukákuri peteĩ ára 14 jasykôi, opytáva -upe guive- ojohayhúva árarõ. Oĩ avei he’íva kóva ha’eha mborayhu jasy guyrakuéra oñemoñavégui ko jasýpe.
Bactrocera arecae
Bactrocera arecae jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Hardy & Adachi, 1954.
Pinda
Pinda ha'e pe tembiporu oipirakutúva ijapýra karapã, ty'ãi ojoguáva, oipyhy pira ijurúre térã ipirére. Ymaguareite guive yvypóra oipuru pindakuéra oipirakutu hag̃ua, yguasúpe, ysyrýpe ha ypápe. Ijapy karapã rehe oñemoĩ pirarembi'u (tymbachu'i, yva, sevo'i) ha ijapy ambuéva oñeñapytĩ va'erã inimbo.
Ko'ãga, umi pinda mba'e hatã ijapopyre, aséro, fiérro ha kuarepoti ambuéva; ymaguare katu, yvyra, mymba kangue ha ita ijapopyre.
ADN
ADN, héra oúva karaiñe'ẽgui ácido desoxirribonucleico, ha'e niko pe molécula ogueraháva ipype mba'e heñoi'ypýva, kóva he'ise opa umi mba'e oúva ñemoñarégui, ha oĩ opa umi mba'e oikovéva retepýpe, umíva apytépe ikatu ja'e yvypóra, mymba, pira, guyra, ka'avo, tymbachu'i ha vakytéria. Ikatu jahecha ko ADN opaite ñande rete rekoveapỹire, ADN niko pe ojapoukáva tekoveapỹi mba'e proteína ojapo va'erã ñande retépe. Ko ADN jahecháva ñande retépe ou ñande sy ha ñande rúgui, kuña ha kuimba'e ADN ojehe'a ojapo hag̃ua imemby ADN-rã, upévare jahecha imemby ojoguaha isýpe ha itúvape.
Haiti
Haiti, héra tee hína Tavakuairetã Haiti (Haiti krióllo: Repiblik d’Ayiti; Hyãsiañe'ẽme: République d'Haïti), ha'e peteĩ umi 13 tetã hekosãsóvagui oĩva Karíve-pe, ypa'ũnguéra Karíve pegua atýpe, ha peteĩ umi 35 tetã hekosãsóvagui Amérika pegua. Itavusu ha itáva orekovéva tekovekuéra ipype ha'e Puerto Príncipe.
Haiti ojejuhu umi Antillas imbytépe, upe ypa'ũ La Española ipehẽngue kuarahyreike, ijerére ojejuhu yvate gotyo paraguasu Atlántiko, kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu upe Tetã Ndominikagua, tetã ambuéva oĩ ypa'ũ La Española ipehẽngue kuarahyresẽ, ñemby gotyo ojejuhu para Karíve ha kuarahyreike gotyo, yguasu rupive, ojejuhu Kuva.
Ijapekue hína amo upévare ha'e tetã tuichavéva mbohapyha Karíve pegua —tetã Kuva ha Tetã Ndominikagua rire—, ary 2005-pe ojeipapa  amo  tekovekuéra oiko Haitípe, upévare ko tetã ha'e tetã orekovéva tapichakuéra ipype mbohapyha, tetã Kuva ha Tetã Ndominikagua jey rire. Ijapekue pype oike avei upe ypa'ũ Gonâve, ypa'ũ Tortuga, ypa'ũ Vaches, upe ypa'ũ aty Kaimíto, ha hetaite ypa'ũmi ha ypa'ũ aty ambuéva ojejuhúva ijerére.
Haiti léi guasu ary 1987 he'i tetã ha'eha tavakuairetã mburuvichavy rapépe, hákatu heta jey aty ojokuáiva tetãre omboyke léi guasu, heta golpe de estado rupive.
Haiti ha'e tetã mboriahuvéva Amérikape, ha peteĩ umi tetã mboriahuvévagui opaite Yvýpe avei, amo 80% opa Haiti retãyguágui oiko tekotevẽme he'iháicha The World Factbook, heta tapicha oñemitỹ hógape térã oipirakutu oiko porãve hag̃ua. Haiti apekuére heta oiko avei yvysyry ha hi'yvy naiporãi oñemitỹ hag̃ua oimeraẽ mba'e.
Haiti oñembokuaa isãsoha ára 1 jasyteĩ ary 1804-pe, tetã isãsóva mokõiha opaite Amérikape, peteĩha ha'e akue Tetãvore Joapykuéra, Hyãsia retã pegua.
Luis de Góngora
Luis de Góngora y Argote (Córdoba, 11 jasypokõi 1561- ibidem, 23 jasypo 1625) Pa'i ha ñe’ẽpapára Españagua. Ha'e akue peteĩ haihára siglogua itaju mba'e (siglo de oro)
Kópaguasu Paraguái
miniaturadeimagen|280x280px|[[Kópaguasu Paraguái 2023]] Kópaguasu Paraguái ha'e peteĩ kópa retãygua ojapova Paraguái Mangapy Atyguasu ary 2021 rire. Oñeha'ã peteĩ ñembohovaípe, oñekotevẽramo oñeha'ã penal. Kóvape oñembohovaí pe Kópa Paraguái pu'akaveva ha pe Peteĩha División pu'akaveva.
Alfonso Daniel Rodríguez Castelao
thumb|250px|Alfonso Daniel Rodríguez Castelao. Alfonso Daniel Manuel Rodríguez Castelao (Rianxo, 29 jasyteĩ ary 1886 - Buenos Aires, 7 jasyteĩ ary 1950) ñe’ẽpapára Galiciagua.
1886
Omano'akue
...1885-1886-1887...
Ty'ãi
Mosaingoha hína pe tembiporu ty'ãi ojoguáva ojeipuru omosaingorã aokuéra ha pinda hína pe tembiporu ty'ãi ojoguáva ojeipuru oipirakuturã.
Ambere
Ambere (karaiñe'ẽ lagartija), mymba'i otyryrýva, ipy irundy, ombo'a, ijapesýi, hesaite, ipara hũngy-hovyũ, huguái po'i, tejukuéra apytépe michîvéva. Okaru mymba'i ichu'ivéva rehe. Oikomeme itakuáre, haku jave osẽ okaru ha ho'ysãme nosevéi ikuahágui, upéicha jave okaru huguáire avei.
Antón Chéjov
Antón Pávlovich Chéjov (Rrusiañe'ẽme: Анто́н Па́влович Че́хов, Rrúsia Mburuvi; 29 jasyteĩ 1860 - Badenweiler, Alemáña Mburuvi; 15 jasypokõi 1904) ha'e akue peteĩ ohaíva mombe'urã ha tembiasagua'u Rrúsia pegua, omba'apo avei pohanohára ramo. Herakuã porãite ohaígui mombe'urã mbyky ha ojehechakuaa chupe oĩha umi ipoguasuitéva ñe'ẽporãhaipyre rehe omba'apóva apytépe.
Kontantíno I
Kontantíno I térã Flavio Valerio Constantino (Latinañe'ẽme: Flavius Valerius Constantinus; Naissus, 27 jasykõi 272-Nicomedia, 22 jasypo 337) ha'e akue peteĩ mburuvichavete oisãmbyhy Rróma Mburuvi rehe umi iñorairõhára aty ojupi guive ichupe mburuvichavete ramo ára 25 jasypokõi 306 jave, omano peve ára 22 jasypo 337 jave. Ojehero chupe Kontantíno pe Tuicháva.
Ha'e niko pe Rrómamburuvichavete peteĩ ojoko umi oñemoĩva Hesu rapeguáva rehe ha oheja toiko hikuái sãsohápe ojerovia hag̃ua ojeroviaséva, upéicha avei ojapo umi ijeroviapy ambuéva rehe. Kontantíno herakuãitéva avei omopu'ã jeýgui pe táva Visãsio (ojeheróva ko'ágã Estambul,Tuykía retãme), ombohéra ko táva «Rróma Pyahu» térã Constantinopla (he'iséva Kontantíno táva). Oipytyvõgui umi ojeroviáva Hesu rapére, marandekóre oñemoarandúva Lactancio ha Eusebio de Cesarea he'i chugui ha'eha pe peteĩha Rróma mburuvicha ijeroviapy Hesu rapére, hákatu oñemongarai omano mboyvemi.
Vevúi rasy
Vevúi rasy térã neumonía ha'e niko peteĩ mba'asy ombyaíva ñe'ãvevúi, ombohasy ha omboruru umi vevuikue vosami (alvéolos). Umi mba'asyapypẽ ha techaukaha ojehecha jepíva niko hu'u, ambýu marrõ térã hovyũ, pyti'a rasy, akãnundu ha ahógo. Vevúi rasy niko ikatu oporombohasa'asyite ojehechakuaáramo hasyha hi'ára rire, ikatu avei oporojuka, tenondeite umi hasýva itujaitérõ.
Ko mba'asy pya'eite ikatu oñemosarambi tapicha tapicháre, umi tymbachu'i ha víru ojapóva ko mba'asy ova voi yvytúre ha ikatu oñemuasãi upe hasýva hu'u térã iñatĩa; upéicha avei ojehecha heta ára aja opyta neumonía apañuái nguéra upe hasýva retépe, opyta jepe ndahasyvéimava, umi mba'asypararã hasýva avei pya'eve ikatu ivevúi rasy noñeñangarekóivo, upéicha avei umi opitáva.
Umi vevúi rasy oúva vírugui tuichaite ou upe víru ome'ẽva mba'asypararã. Koronavíru, upe víru vai ojapo COVID-19 ñemosarambi guasu 2019 ha 2020 aja, ombyaietévo yvypóra rete ikatu ome'ẽ vevúi rasy. Ojehechaitégui heta umi neumonía hasýva Chína retãvorépe héra Wuhan jasypakõi 2019-pe, ojeikuaa ko COVID-19.
1809
Omano'akue
...1808-1809-1810...
Moise
Hesu rape oraha ijeroviapýpe ko Moise ñeimo'ã, upéicha ojegueromandu'a ichupe tekojojahára ramo, ha upévare ojehecha ichupe omotenondeháicha Kirito rembiapo. Umi mokõi jeroviapy mbo'épe, Moise niko pe ohai va'ekue Pentatéuko, térã evréo ñe'ẽme Tora, umi 5 aranduka Tupã ñe'ẽngue ryru ñepyrũme, umívape oĩ pe Tembiapoukapy, ojeheróva Moise Rembiapoukapy. Islã jeroviapýpe, Moise ha'e peteĩ maranduhára, pe hetavéva ojehecháva Korã arandukápe (136 jey). Upe arandukápe he'i Moise ha'eha pe maranduhára oñembou va'ekue Israel retãyguápe ha ha'e añónte ohendu ijapysaitére Tupãme. Opaite Abraham jeroviapykuérape, ojehecha Moisépe peteĩe maranduhára ha tekojojahára ramo.
Hudío jerovia he'i Moise rekove oñepyrũ ary 1391 Kirito mboyve ha opa 1271 Kirito mboyve.
Kingston
300px|thumb|Kingston jehecha yguasúgui. Kingston ha'e hína Hamáika retã itavusu ha itáva orekovéva tekovekuéra ipype. Ojeipapa amo 948.683 tavayguakuéra ary 2010-pe. Ojejuhu ypa'ũ Hamáika ipehẽngue ñemby kuarahyresẽ.
As Aventuras de Gui & Estopa
As Aventuras de Gui & Estopa niko peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui moha'angapyre ombopukáva Pindoráma pegua Mariana Caltabiano ojapo oñembohasa hag̃ua Cartoon Network rupi, oñepyrũ 2009-pe.
Mbokapohára
Mbokapohára (karaiñe’ẽme: armero) ha’e peteĩ yvypóra omba’apóva mboka japohápe, ñemuhápe ha/térã myatyrõhápe. Peteĩ mbokapohára ikatu omyatyrõ mbokakuéra osẽhaguéicha mba’eapopyhágui, ombopyahu, omopotĩ ha avei omoambue umi pehẽngue ivaíva ojeipuru porãve hag̃ua. miniaturadeimagen|Mbokapohára omba’apóvo mbokarendápe. Mbokapoharakuéra ikatu avei omyangakói mbokakuéra, ojapokuaa karãinguéra, hechaukakuéra, jeguakakuéra, ha ambuéva. Mbokapohára omba’apo peteĩ tendápe hérava mbokarenda (karaiñe’ẽme: armería).
CSI: Crime Scene Investigation
CSI: Crime Scene Investigation ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui Tetãvore Joapykuéra pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava CBS.
Bactrocera areolata
Bactrocera areolata jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Walker, 1861.
20 jasypoteĩ
Ára 20 jasypoteĩ ha'e ára 171ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 172ha umi ary hekope'ỹme. Amo 194 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Mitãñepyrũ
Mitãñepyrũ ha'e yvypóra térã mymba ambuéva jeiko oĩvo isy membyryrúpe. Yvypóra imitãñepyrũ membyñemoñanga rire arapokõindy 8ha térã arapokõindy 11ha peve, ha upéva rire ojehero mitãrã heñói meve.
Apopyvusu oku'éva
Apopyvusu oku'éva térã ypykatu omomba'apóva ha'e kombutadóra rembiaporape atýra, ha'éva umi mba'e omboguatáva ha ombohapéva peteĩ kombutadóra oiko porã hag̃ua ha. Apopyvusu oku'éva niko pe omboguatáva software ha hardware peteĩ kombutadórape.
Gustav Mahler
Gustav Mahler (Kaliště, Voémia, ko'ãga Chekía, 7 jasypokõi de 1860-Viéna, 18 jasypo 1911) ha'e akue peteĩ pupoty apohára ha mbopuvaaty oisãmbyhýva Áuteria-Voémia pegua. Hembiapokue oiko umi imba'eguasuvéva py'aitegua reko riregua ára pukukuégui, Richard Strauss rembiapokue ykére.
Sa'ary XX ñepyrũme, Gustav Mahler ojejuhu umi mbopuvaaty ha ópera oisãmbyhýva imba'eguasuvéva apytépe.
Mbeguehápe ojehechakuaa Mahler rembiapokuépe, oikohaguéicha Anton Bruckner-pe, upe niko oiko ipyahuitégui hembiapokue, hasyite ojejuhu hag̃ua ijojaharã, ha hetave umi nasikuéra Alemáña ha Áuteriape, Mahler niko peteĩ hudío ha nasikuéra he'i akue hudío rembiapokue ivaihague. Upévare, opa rire Ñorairõ Guasu Mokõiha, Mahler herakuã porãve ha ojehechakuaa peteĩ umi ikatupyryvéva yvy ape ári.
Chisináu
Chisináu (Rrumáñañe'ẽme: Chișinău) ha'e Moyndávia retã itavusu ha itáva tuichavéva, ojeipapaháicha ary 2014-pe, ko távape oiko amo 532.513 tavayguakuéra, ojeipapáramo jepe opa umi táva ambuéva ijerére ojejuhu amo 662.836 tavayguakuéra.
Chisináu ojejuhu Moyndávia retã ipehẽngue mbyteguápe, upe ysyry Váku hembe'ýre.
Bactrocera arisanica
Bactrocera arisanica jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Shiraki, 1933.
NCIS
NCIS ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui Tetãvore Joapykuéra pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava CBS.
Slender Man
Slender Man térã The Slenderman (avañe’ẽme: Kuimba’e Piru) ha’e peteĩ ava gua’uha rehegua oúva peteĩ kerepipásytagui (creepypasta), puruhára Victor Surge ojapova’ekue ichupe peteĩ kuatiaroguépe hérava Something Awful ary 2009 jave. miniaturadeimagen|Slender Man (ta’ãngahai jehecháva). Oñera’ãngahai ichupe peteĩ yvypóra pukúicha, ipirúva, iñakã morotĩva ha oikóva hova’ỹre umi ka’aguy mbytére, omondévo peteĩ sáko.
Mandu’apykuéra
https://whatculture.com/offbeat/why-slenderman-works-the-internet-meme-that-proves-our-need-to-believe
Calderón de la Barca
Pedro Calderón de la Barca y Barreda González de Henao Ruiz de Blasco y Riaño (Madrid, 17 jasyteĩ 1600- ibidem, 25 jasypo 1681) Pa'i ha ñe’ẽpapára Españagua. Ha'e akue peteĩ haihára siglogua itaju mba'e (siglo de oro)
Mitãrã
Mitãrã ha'e yvypóra térã mymba orekóva pujase'o membysẽ mboyve. Umi 8 arapokõindy peteĩha jave oje'e yvypóra isy membyryrúpe ha'e mitãñepyrũ, ha pe memby okakuaáva 8 upéva rire ojehero mitãrã heñói meve.
Faringitis estreptocócica
Faringitis estreptocócica, amigdalitis estreptocócica, terã ahy’o rasy ojeheróva ningo mba'asy ojeguereko kuaáva peteĩ bacteria hérava estreptococo del grupo A rupive. Ombyai ñane faringe, amígdalas ha heta jey ñane laringe. Kóva reguerekórõ katuete reñandúta akãnundu, ahy’o rasy ha ganglios linfáticos iruru kuaa. 37% mitã ijahy'o rasýva,, oguahẽ ichupekuéra ko mba'asy rupive.
Ko mba'asy ovakuaa nde rehe reñemo'aguĩrõ peteĩ tapicha hasývare. Jaikuaa porã hag̃ua ha'epa ko mba'asy, pohanohára omoinge va'erã pe hasýva ahy'ópe hisopado de garganta. Natekotevẽi oñehesa’ỹijo katuete, ikatu rupi oñepohano pe mba’asy ojehechakuaáva rupive. Ñehesa’ỹijo rupive ojehechakuaáta ha'épa hina pe mba'asy, ha'érõ oje’ukántema chupe antibióticos ani haguã hasyeteve ha okuera pya’eve haguã.
Mba’éichapa ojehecha kuaa
Faringitis estreptocócica oñeñanduka péicha: ahy’o rasy, akãnundu ha ambue mba’e 38 C, ipéu (amígdalas jerére), ha ganglios linfáticos iruru kuaa.
Ambue hendáicha ikatu avei ojehecha kuaa: akã rasy, py’ajere ha gue’ẽ, py'a rasy, tajygue rasy , pire térã ahy'o apeno terã tãimbíra jeka. Ko ipahapegua ndojehechaguasúi, ha katu akóinte omoirũva ko mba’asy. Ko mba’asy oguereko período de incubación mbohapy ára oike rire pe máva retepýpe, oñepyrũvo upépe ojekuaa ypy. Ndaipóriramo akãnundu, tesa pytã, pytuhẽ korõrõ, tĩ syry terã juru ai, ikatu hina ndaha’éi  faringitis estreptocócica.
==Mba’eichakuépa Faringitis estreptocócica ojeguereko kuaa peteĩ bacteria hérava estreptococo beta-hemolítico del grupo A rupive (avei ojeheróva GAS). Ambue bacteria, taha’e estreptococos beta-hemolíticos ndaha'éiva A aty pegua ha umi fusobacterias ikatu avei oporombohasy faringitis-gui. Ova kuaa pe mba'asy jajaite terã ña ñe mo aguĩ ramo pe hasýva rehe. Heta tapicha oĩhame nda hasyive ova haguã pe mba'asy (cuartel ha mbo'ehao kuéra rupi). Ojejuhu umi bacteria he’õ’ỹva, oikóva yvytimbo terã mba’e ku’i apytépe ndoguerovaiha ko mba’asy, katu umi he’õ ha oĩva cepillo tãi mopotĩha terã ambue tembiporu ijoguaháre, ikatuha oikove 15 ára pukukue. Amo 12% rupi mitãnguéra apytégui, ndojehecháiva hese kuéra hasyha, oguereko bacteria GAS ifaringe-pe.
Ñehesa’ỹijo
Ojehecha haguã mba’eichatépa oñepohanóta tapicha hasýva faringitis-gui, ikatu ojeporu pe ojeheróva criterios de Centor oñemoambuéva. Ko’ãva ohechauka ojeguereko mba’érõ infección estreptocócica 5 mba’e tasyópe ojehechaukáva ári.
Oñemoĩ 1 punto peteĩ teĩ ko’ã mba’épe:
Upéicharõ jepe Sociedad de Enfermedades Infecciosas de América ndohecha porãmbái pe máva oñepohanóramo ijehegui rei ha he’i katu oje’u va’erãha antibiótico pe kultivo ohechaukárõ añoite oĩha mba’asy. Mitãnguéra 3 arýgui yvygotyorépe, natekotevẽi ojehecha tasyópe, estreptococos A aty pegua ha akãnundu ndojehecha guasúire, ndoguerekói mba’érõ hogaygua hasýva hina avei.
Ñehesa’ỹijo laboratorio-pe
Peteĩ hisopado de fauces ningo iporãvéva ojejapo ojehecha kuaa haguã faringitis estreptocócica 90–95% rupi voi. Ikatu avei ojeporu peteĩ [estreptococos jehecha pya’erã]] (ojeheróva avei jehecha pya’e terã RADT). Jepéramo kóva ipya’e, oguereko peteĩ sensibilidad sa’ivéva (70%)-gui ha peteĩ especifidad ojojáva (98%) rehe, taha’e ha’éva al hisopado de fauces.
Peteĩ hisopado de fauces terã RADT rupive ojehecháva osẽramo positivo, ha hi’ári umi oñandúva hina pe hasýva, ikatu oje’e ha oñemoneĩ mba’asy, noñemoneĩri gueteri ramo hina kuri. tapicha kakuaávape, tekotevẽnte osẽ negativo pe RADT oje’e hag̃ua upe máva ndoguerekoiha ko mba’asy, katu mitãnguérape iporãne ojejapo peteĩ kultivo ijahy’óre ojehecha hag̃ua mba’etépa pe oguerekóva. Hi’ã ndojejapói hina hisopado de fauces terã RADT ojejapojapogui reínte, pe máva rehe ndojekuaáirõ hasy mba’eha, heta tapicha oguereko voi ijahy’ópe umi bacteria estreptococo ombyai’ỹre chupe.
Ñehesa'ỹijo ojuavýva ojuehegui
Faringitis estreptocócica rehe oñeñandúva ojo’áramo oñeñandúva ambue mba’asýpe ndive, ikatu hina hasy ojehecha kuaa hag̃ua, ndojejapói mba’érõ peteĩ estudio upevarãva. Hu’u, tĩ syry, chiri ha tesa pytã jopi ojo’áva akãnundu ha ahy’o rasy ndie, ohechaukave hina ojeguerekónteha peteĩ ahy’o rasy virus-kuére ha ndaha’eiha faringitis estreptocócica. Ganglios ñande ajúra pegua iruruetereíramo ha hendive ahy’o rasy, akãnundu ha amigdals rasy, ikatu hina avei oikomononucleosis infecciosa-pe.
Ojejoko haguã
Amigdalectomía terã operación amígdalas rehegua ikatu hina ojeporu ojejoko haguã mba’asy, umi tapicha akói hasýva ijahy’ópe ndive g̃uarã (3 terã hetave jey peteĩ ary pukukue) Upéicharamo jepe, ndahetai mba’épe ou porã ha aremi rire ikatu oñemokangy ha ou jey mba’asy, jepéramo eñeñangareko hese. Faringitis ojapyhy jey jeýva ha osẽ terã ojehecháva GAS positivo ramo, ikatu avei ãva ojekuaa peteĩ tapicha imbaretemavare hina GAS, ha opokóva jey jey hina hese infección viral. Hi’ã noñepohanói peteĩ tapicha oñemboja va’ekue hasývare, noñeñanduvaíri aja. Hi’ãavei noñepohanói umi tapicha portadora de GAS, ojehecháre ijetu’uhavoi hina hasyete ha oporoguerova hag̃ua.
Ñepohano rehegua
Faringitis estreptocócica oñepohano’ỹva, heta jey okuera hi’are eterei mboyve Antibiótico-pe ñepohano, omonguera pya’eve ko mba’asy, hi’are kuaa 16 aravo rupinte. Antibiótico rupive ñepohano oiko hina oñeñeha’ã haguã ojejoko heta mba’e oporombyaive kuaáva, taha’e Akãnundu ha absceso retrofaríngeo ha iporãiterei ojeporúramo 9 ára aja, oñepyrũ guive ojehecha kuaa mba’asy.
Analgésicos
Analgésico-kuéra ningo hina umi antinflamatorios ndaha’éiva esteróideos (AINE) ha paracetamol (acetaminofeno) joguaha, tuicha ikatu oporopytyvõ oĩramo mba’e hasyeteríva faringitis estreptocócica kuére. Pe lidocaína viscosa ojeheróva ikatu avei ou porãiterei hasývape. Jepéramo umi esteróide oipytyvõ kuaa oĩramo hasýva naiporãi ojepory akói. Tapicha kakuaáva ikatu ho’u aspirina, katu mitãnguéra ndo’uiva’erã ikatúre hina opyta orekóvo pe mba’asy síndrome de Reye ojeheróva.
Sant Llorenç des Cardassar
Sant Llorenç des Cardassar táva Epañape, Ypa'ũnguéra Baleares provincia-pe. Oikovéva: 8.328 (2017) - 82,08 km2
Faringitis estreptocócica
Antibióticos
Antibiótico ojeporavo ha ojeporúva Estados Unidos-pe oñepohano haguã faringitis estreptocócica ningo hinapenicilina V Iporã, ojejuhu kuaa ha ndahepýire. Europa-pe ojeporuseve amoxicilina. India, akãnundu terã fiebre reumática oĩ etemiha, ojeporu penicilina benzatínica G, oñemoĩva hasýva ro’okuápe, ñepyrũrãite voi. Antibiótico hekoitepegua, omonguera pya’eve mba’asy, 3-5 ára mba’e ipukúrõ jepi, peteĩ árape ikatú ojekuera, ha upekuévo sa’ive ojeporoguerova kuaa. Ejeporu ko pohã ojejokove hag̃ua umi ojo’áva mba’asy ndie, taha’e Akãnundu terã fiebre reumática terã absceso retrofaríngeo ojeheróva. Ojejuhu ramo jepe iporãveha ojeporu antibiótico, upeichavére tekotevẽ ojehecha kuaa ikatuha oporombyai ambue hendápe. Upévare nda tekotevẽi ñaipohano okakuaapamavape oimérõ ndouporãichupe pe pohã. Ojeporu rasama hina antibiótico faringitis estreptocócica-pe guarã ojekuaaitereima rupi. Iporãne oñeme’ẽ eritromicina ha ambuemacrólidos terã clindamicina tapicha orekóva alergia penicilina-pe. Tenonderã ikatu ojeporu cefalosporinas tuicha háicha, tapicha oguerekóva alergia kangymi rehe. Umi infección ojeguerekóva estreptococo-kuére, ikatu avei oporombohasy glomerulonefritis aguda-gui, upéicharamo jepe, antibiótico jeporu, ndohapejokói ko ojehupytykuaáva.
Oñeha’arõ kuaáva
Faringitis mba’asy jepivérõ okuera oñepohano terã noñepohanoípe, hi’are rire 3 terã 5 ára. Antibiótico-pe ñepohano oipytyvõ ani haguã pe máva hasy vai eterei, ha avei sa’ive ikatu oporoguerova, mitãnguéra ikatúma oho jey mbo’ehaópe ohasávo 24 aravo ho’u haguépe antibiótico. Kakuaávape ombohasyete hag̃ua ijetu’u nunga. Akãnundu terã fiebre reumática aguda ojeheróva, sa’i nunga ojehecha mitãnguéra oikóva pe mundo desarrollado oje’éva rupi, ha katu kóva kuére India, África subsahariana ha heta hendáre Australia rupi, hetaiteve mitãnguéra oguereko cardiopatía adquirida oje’éva.
Faringitis estreptococo-kuére ikatu oporombyai ko’ã mba’épe:
Viru ojeporúva ko mba’asýre Estados Unidos-pe mitãnguéra rehe, ohypyty  $350.000.000 rupi.
Epidemiología
Faringitis hina pe kategoría tuichavéva ojejuhuha ko faringitis estreptocócica ojeheróva, ojehecha kuaáva 11 millones tapicháre peteĩ ary aja Estados Unidos-pe. Jepéramo ãva apytépe hetaiteve hasýva virus-kuére, estreptococos A beta-hemolítico atypegua hina pe ombohasýva 15-30% faringitis mitã apytégui ha 5-20% kakuaáva apytégui. Ko mba’asy ojehechaiteve araro’y opaha ha arapoty ñepyrũ jave.
1835
1835 - ary
Eduardo Pondal
thumb|250px|Eduardo Pondal. Eduardo María González-Pondal Abente (Ponteceso, 8 jasykõi ary 1835 - A Coruña, 8 jasyapy ary 1917) ñe’ẽpapára Galiciagua.
1835
Joaju
...1834-1835-1836...
Suméria
Suméria ha'e peteĩ tetã ymaitéva Kuarahyresẽ Mbyteguápe, Mesopotámia ymaguare vorekue yvyvogua, ojejuhu va'ekue ñu guasúpe oĩva ysyry Éufrates ha Tigris mbytépe. Oje'e Suméria ha'eha pe peteĩha omopu'ã va'ekue tekoarandu teéva, upe he'ise tapichakuéra ojapo joa hekorã ha ijekupytyrã, tavarandu, jerovia ha teko me'ẽ rupive, ojapo haguéicha umíva Ehíto Ymaguare ha Índo avano'õ megua. Jepémo ndojeikuaa porãite ramo moõgui ou umi Sumeriagua, haimete opavave he'i ndaipytaguaiha hikuái, ijyvy teégui ou.
Suméria oñepyrũ amo ary 3500 Kirito mboyve ha oñemyasãi ysyry Éufrates ha Tigris rembe'ýre, yvy porãitéva oñemitỹ hag̃ua. Suméria arandupy herakuãite ojehaígui oipurúvo kuneira'ãnga - ohai hikuái ojopývo kapi'i ñay'ũre. Ojehechakuaa avei ojapo'ypyhague hikuái pe apajere, omoñepyrũhague omboja'o ára 24 aravópe, ha peteĩ aravo 60 aravo'ípe.
Umi kuatia ymaguarevéva oñe'ẽva Suméria rehegua ojekuaáva ko'ágã ojejuhu va'ekue umi táva Uruk ha Jemdet Nasr-pe ha ojehai va'ekue amo ary 3300 Kirito mboyve. Kuatiakuéra ojehai va'ekue ojeipurúvo kuneira'ãnga ojejapo amo ary 3000 Kirito mboyve.
Umi Sumeriagua oiko va'ekue táva-tetãme, tavakuéra oñesãmbyhýva pa'i térã mburuvichavete rupive, omoĩmba peve ichupekuéra tetã Akádia ipoguýpe. Peteĩ táva herakuãitéva Sumériape ha'e Ur.