cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Blas Servín
Ojevýkuri ñane retãme ary 1985-pe ha ary 1986-pe, ha’evoi omombe’uhaguéicha, ojapókuri peteĩ mbo’esyry mbyjakuaa rehegua Mbo’ehao Dante Alighieri-pe mbo’ehára Alexis Troche Boggino ndive, ha he’i “upépe oñepyrûmbákuri”, ha omombe’u avei Paraguáype ndaiporiha mbyjakuaa mbo’esyry mbo’ehaovusukuérape. Omoheñóikuri "Club de Astrofísica del Paraguay" ha oñepyrû ojapo mbo’esyry ha ñe’ẽsyry, upéicha avei omoheñóikuri atyha mbyjakuaa rehegua mbo’ehaokuérape ha avei ojapókuri mbo’esyry araro’y ha arahaku ajagua. Ary 1994-pe avei omoheñókuri "Asociación de Aficionados a la Astronomía".
Okẽndusu:Ape
Tekovekuaaty: Guyrakuéra • Ka'avo
Blas Servín
Umi hembiapokue apytépe oĩ pe kuaareka ojapova’ekue Paraguay Mbyjakuaahára peteĩha rehegua, ha’eva’ekue pa’i hesuita Buenaventura Suárez, ha upéicha avei kuaareka ojapova’ekue Guarani Arapy rehegua, ohechaukáva Guaranikuéra mbyjakuaa ha upe tembiapópe oipytyvõkuri chupe heindy María Griselda omboguapýva’ekue kuatiáre umi ta’ãnga oĩva upe Guarani arapýpe. Péva pe kuaareka niko ojehecharamókuri ñane retã ha ambue tetã rupi ha ohókuri oñe’ẽ hese Argentina, México, Ecuador, Bolivia, Chile ha Brasil-pe, hetave apytépe. Ja’eva’erã avei upe kuaareka Guarani Arapy rehe ae oikehague, ary 2000-pe, Sociedad Científica del Paraguáype.
Okẽndusu:Ape
Tekove: Arandupy • Arandupykuaaty • Jeroviapy
Blas Servín
Ary 2008-pe, Blas Servín Paraguay Tavaróga ndive omopu’ãkuri Centro Astronómico Bicentenario, Paraguaýpe; ha ary 2010-pe, Secretaría Nacional de Turismo ndive omoheñói "Centro de Interpretación Astronómica" Buenaventura Suárez, oĩva San Cosme y Damián-me. Avei oĩjepe ha omotenondejepe "Sociedad Interamericana de Astronomia en la Cultura".
Blas Servín niko oĩ avei umi Ciencia del Sur moñepyrûhára apytépe, ára 18 jasypo ary 2017-pe ha upe guive ohai upépe ha oiko ipaínoramo. "Centro Astronómico Bicentenario" Paraguayguápe, ha’e omotenondéva, oñemoheñóikuri Ciencia del Sur.
Okẽndusu:Ape
Tesãi: Pohanokuaa
Blas Servín
Heta jehechakuaa ojejapókuri chupe Paraguay ha ambue tetã rupi, péicha, ary 2009-pe, Instituto Tomás Moro Universidad Católica-ygua ome’ẽkuri chupe jopói tembikuaaty ha teko rehegua; ary 2011-pe Tavaguasu Paraguay Ruvicha ojapo chugui Táva Paraguay Ñemoñare Poravopyre; ary 2015-pe, NASA, Estados Unidos de América-ygua, ome’ẽkuri chupe peteĩ jehechakuaa umi kuaareka ojapova’ekuére, Ary 2019-pe, Ñane Retã Amandaje Guasu ome’ẽkuri chupe jopói hérava Orden Nacional al Mérito Comuneros ha avei upe arýpe Agencia Espacial del Paraguay avei ome’ẽkuri chupe peteĩ jopói guasu.
Okẽndusu:Ape
Ñe'ẽ: Avañe'ẽ • Karaiñe'ẽ • Ñe'ẽporãhaipyre
Blas Servín
Ambue jehechakuaa ohupytyva’ekue niko ko’ãva: Grado de Comendador de la Orden de San Gregorio Magno, ome’ẽvakue chupe Papa Juan Pablo II; Grado de Caballero de la Soberana Orden Militar de Malta ha Grado de Oficial Pro Mérito Metilenses.
Okẽndusu:Ape
Guarani
Blas Servín
Blas Servín niko omanókuri Táva Paraguay, Paraguay Retãme; ára 16 jasyrundy ary 2020-pe.
Okẽndusu:Ape
Mangapy
Ta'angamýi
WhatsApp
WhatsApp ha'e hína peteĩ tembipuru'i pumbyrýpe guarã ñe'ẽmondo rehegua, orahauka ha omoguahẽ ñe'ẽmondo internet rupive. Ñe'ẽmondo haipyre peteĩ tapichágui ambue tapichápe térã tapicha atýpe, ikatu oñomondo mba'e kuéra ojehaíva, ta'anga, mba'epu ha techarã.
Ojejapo ary 2009-pe ha ára 9 jasykõi ary 2014-pe Facebook ojoguákuri WhatsApp amo 16 000 sua dólar rehe. Umi arapokõindy ohasáva ojejogua rire, WhatsApp oñemoarandu ikatu ojejapo avei ñehenói ta'angamýire.
21 jasypakõi
Ára 21 jasypakõi ha'e ára 355ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 356ha umi ary hekope'ỹme. Umi 10 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Ugánda
Ugánda, héra teéva Tavakuairetã Ugánda, ha'e hína peteĩ tetã hekosãsóva ha yguasu rembe'y'ỹva, ojejuhu niko Áfrika ipehẽngue kuarahyresẽyguápe. Ijerére ojejuhu kuarahyresẽ ngotyo tetã Kéña, yvate gotyo oĩ Ñemby Sundã, kuarahyreike gotyo niko Kóngo Jekopytyjoja Retã, ñemby kuarahyreike gotyo ojejuhu tetã Rruánda ha ñemby gotyo oĩ Tãsáña. Ugánda niko pe tetã mokõiha yguasu rembe'y'ỹva orekovéva tetãygua opa umi tetã Áfrikape. Ko tetã pehẽngue ñembyguápe ojejuhu ypa Victoria, ypa guasu omohembe'ýva avei Kéña ha Tãsáña rehe, upéicha ko tetã oĩ Áfrika Ypa Guasukuéra jerére. Ugánda ojejuhu avei ysyry Nílo jerére ha ojehecha hi'ára hakumeméva ha ndoky jepíriva.
Ko Ugánda réra ou ku tavetã ymaguare héra Vugánda, ko'ãga oiko chugui tetã hekosãsomíva ha iñesãmbyhy Ugánda poguýpe, ko tavetãme oĩ Ugánda tavusu, táva Kampála, ha ijyvy apekue oñemyasãi opa tetã pehẽngue mbytegua. Kasúvi tyvykuéra (Vugánga ruvichakuéra ymaguare ñeñotỹha renda), oiko chugui yvypóra reko rembiejakue. Ko tetã ypykuekuéra ñepyrũgua niko avano'õ noñemitỹiva, ojapo amo 2000 ary, ha upéi ou umi vántu oñe'ẽva, ko tetã ipehẽngue ñembygua rupive.
Ko tetã iñe'ẽ tee niko ingleñe'ẽ ha suahíli. Lugánda ñe'ẽ, peteĩ umi vántu ñe'ẽ apytépe, heta umi oñe'ẽkuaáva ko tetã ipehẽngue yvategua, tuichaite ojehecha Tavetã Vugándape. Ugánda mburuvicha ko'ãga niko karai Yoweri Kaguta Museveni, ha'e ohupyty hetã rekuái ojapo rire peteĩ "golpe de Estado" ary 1986-me.
Quemil Yambay
Quemil Yambay niko heñóikuri ára 10 jasyapy ary 1938-pe; táva Santa Elena-pe (Tupãorã), Tetãpehẽ Cordillera, Paraguay retãme. Itúva ha'e karai Jalil Yambay ha isy katu kuñakarai Marina de la Paz Rodríguez. Quemil niko irundyha, pa joyke'y apytépe (pokõi kuimba'e ha mbohapy kuña). Imitãrõguare oikókuri Alfonso Tranquera-pe. Imitã'i guive, oha'ã kuaa mymbakuéra ñe'ẽ, ha upéva omoherakuã mombyry chupe iñirũnguéra mbo'ehaogua apytépe. Upérõguare avei ombopúma mbaraka. Oñemoarandu irundyha mbo'esyry peve ha upéi mboriahúgui ojeheja mbo'ehaógui.
Hekove pukukue jajáipe, Quemil Yambay pe oñeme'ẽ hetaiterei jehechakuaa ha jopói, ñane retãme ha ambue tetã rupi, umíva apytépe Unesco oiporavo chupe yvypóra Imomorãmby Hekovéva ramo. Hembiapokue hína “Mokõi guyra'i”, “Lidia Mariana”, “Rohejáta che morena”, “Funcioón-hápe”, “Rohayhúgui Ñekíta”, “Ajupíta de presidente”, “Cinco años aje-gusta”, “Ipirevai la patrona”, “A mi pueblito”, “4 kuña”, “Lórito óga”, hetaiteve apytépe.
24 jasypoteĩ
Ára 24 jasypoteĩ ha'e ára 175ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 176ha umi ary hekope'ỹme. Amo 190 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Mbarakaja hũ
Mbarakaja hũ (herateéva ingyaterañe’ẽme: The Black Cat) ha’e peteĩ mombe’urã ñemongyhyje rehegua, haihára Edgar Allan Poe rembiapokue, oñenohẽva’ekue momaranduha Saturday Evening Post 19 jasypoapýpe, ary 1843 jave. miniaturadeimagen|Mbarakaja hũ, Byam Shaw rembiapokue.
Sagui
thumb|250px|Sagui Sagui mymba okambúva.
Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: sagwi
Chikunguña
Chikunguña (makondeñe'ẽme: chikungunya) térã Chikunguña akãnundu, ha'e peteĩ mba'asy ombohasáva umi ñati'ũ oúva umi jueheguaty Aedes pegua; avei Aedes aegypti ha Aedes albopictus. miniaturadeimagen|220x220px|Chikunguña [[mba'asy.]] Chikunguña mba'asy (mbykyve:CHIK) oñembohasa pe mba'asy dengue oñembosaha háicha ha ojapo peteĩ akãnundu ojeguerekóva 2 térã 5 ára pukukue, hapykuéri oñepyrũ peteĩ tete rasy; ko asy ikatu ojeguereko heta arapokõindy, jasy térã heta ary pukukue, ha'eháicha ramo 12% oguerekóva ko mba'asy.
Pe mba'eéchapa ikatu reñatende ani peteĩ ohasa nderehe ko mba'asy ha'e: ani reheja peteĩ ñati'ũ oguerekóva ko mba'asy ndesu'u. Ko'ãgaite ndaipóri peteĩ pohã térã vakúna ikatúva oipe'a ñandehegui ko mba'asy, térã oĩ mba'eichapa ikatu ñañepohano ani ko mba'asy ivaíeterei. Putu'u ha hey’u hykuéva, ikatu oiko.
Ko mba'asy ojeguereko peteĩhamínte. Upe rire oñepyrũ ojejapo anticuerpos oñangarekótava umi yvypóra hasývare, ha ojehecha háicha ko'ãga peve, ndajaguerekovéi ko mba'asy mano meve.
Moõ oime ko mba'asy
centro|miniaturadeimagen|203x203px|[[Tetã|Tetãnguéra oĩ hape chikunguña sa'ary XXI oñepyrũvo.]] centro|miniaturadeimagen|353x353px|[[Tetã|Tetãnguéra oĩ hape chikunguña ary 1952 guive ary 2019 peve.]] Ko mba'asy oñepyrũ Tãsáñame ary 1952-pe, ha W. H. R. Lumsden ha'e pe omombe’úva'ekue ko mba'asype ary 1955-pe. Chikunguña mba'asy ojogua heta mba’épe pe mba'asy o’nyong’nyongpe.
Ñembohasa
miniaturadeimagen|320x320px|[[Ñati'ũ Aedes aegypti.]] miniaturadeimagen|282x282px|[[Ñati'ũ Aedes albopictus.]] Umi ñati'ũ Aedes aegypti ha Aedes albopictus oguereko ko mba'asy ho'u rire peteĩ yvypóra tuguy oguerekóva'ekue ko mba'asy. Ndojeikuaai ko ñati'ũ oguerekoha ko mba'asy ho'u rire pe tuguy térã oñepyrũ okakuaa kóva teteme. Ko mba'asy ojejuhu umi mymba ka'aguy peguape, ha'eháicha heta ka'i, ha avei umi mymba óga peguape.
Monguera
He'iháicha OMS, ko'ãngá ndaipori peteĩ vakúna ha pohã ikatuva omonguera umi oguerekóva chikunguña, niko oĩ mba'eichapa ikatu ñañepohano; umi apytépe, pe tete asy ha pe akãnundu.
Prevención
Pe peteĩha pysokue oñeñangareko hag̃ua ani nde hopyty pe mba'asy ha'e pe ñehundi umi ñati'ũ aedes aegypti ha aedes albopictus okakuaahape. Kóva ojejapovo avei umi ambue mba'asykuéra ombohasava ko jeheguaty ikatu ojehundi. Kóva he'ise emokañy mbaite umi mba'ekue heñyhevateva y ky'are, ha'evo y heko ypýva térã gua'úva. Umi avarekoha oguereko pe hembiaporeko ojejapo hag̃ua ko tembiapo.
Vitoria-Gasteiz
Vitoria-Gasteiz ha'ehína peteĩ táva España retãme, yvate gotyo. Oĩhína tetãvore País Vasco pe. Vitoria-Gasteiz oguereko 246.976 ava
Brazzaville
Vrassaville ha'e Tavakuairetã Kóngo tavusu, ha pe táva hetaveva oguerekóva tapicha. Amo 1.827.000 tavayguakuéra oikove ipype, ojeipapaháicha ary 2014-pe.
Upe ysyry Kóngo ohasa ko távare, Vrassaville renondépe opyta upe Tetã Jekopytyjoja Kongo itavusu, táva Kinsasa.
20 jasypakõi
Ára 20 jasypakõi ha'e ára 354ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 355ha umi ary hekope'ỹme. Umi 11 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
A'i
thumb|250px|A'i A'i mymba okambúva.
Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: a'i
Victoria (Séichele)
Victoria térã Mahé ha'e niko tetã Séichele itavusu ha itáva tuichavéva. Ko távape oiko amo 26.450 tapichakuéra ojeipapaháicha ary 2010-pe, upéicha oiko ko távape mbohapýgui peteĩ umi oikóvagui Séichele retãme. Ko táva ojejuhu upe ypa'ũ hérava Mahé-pe ha ko távape opyta avei upe pepo'atãrupa peteĩva ha ygarupa guasu peteĩva oĩva ko tetãme.
Séichele
Séichele térã Seychelles, héra tee hína Tavakuairetã umi Seychelles pegua (Ingleñe'ẽme, Republic of Seychelles; Hyãsiañe'ẽme, République des Seychelles; Séichele krióllo ñe'ẽme, Repiblik Sesel) ha'e niko tetã hekosãsóva ijyvy apekue oĩva 115 ypa'ũre, ko ypa'ũ aty ojejuhúva upe paraguasu Índiko-pe, tetã Mandagaka guive yvate kuarahyresẽ ngotyo, ijyvy apekue hetakue ohupyty amo 455 km². Ko tetã oĩ hína Tetãnguéra Ñembojoajúme.
Séichele-pe ojehecha opaichagua mymba ha ka'avo ambuéva, ko tetãme añónte ojejuhúva, hetaite ju'i, pira ha karumbe guasu ndoikóiva ambue tendápe. Séichele ypa'ũnguéra y hembe'y porãite, hi'arahakumeméva, upéicha ko tetãme heta tapicha tetãnguéra ambuéva oho ohasa porãmi hag̃ua.
Tapichakuéra Séichele pegua ijypykue niko Áfrika ha Hyãsia pegua, hákatu ko'ãga ojejuhu avei tapichakuéra ijypykue Chína ha Índia pegua.
Tetã Séichele oreko yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaha iporãvéva opaite Áfrika pegua, hákatu ojehecha gueteri tekotevẽ ha hetaite tetãygua imboriahuitereíva.
Guasu tĩ
Guasu tĩ mymba okambúva.
Kuata
thumb|250px|Kuata Kuata mymba okambúva.
Paláu
Ko tetã ijyvy apekue ha'e hína amo 300 ypa'ũ yvytyrata ha ypa'ũ coralino Paraguasu Py'aguapýpe. Ijerére ojejuhu, yguasu rupive, yvate kuarahyresẽ ngotyo Ypa'ũnguéra Yvate Mariána, kuarahyresẽ ngotyo Tetãvorekuéra Ñembyatypyre Mikyonésiagua, ñemby gotyo ojejuhu Gynéa Pyahu ha kuarahyreike gotyo tetã Filipina.
Kuata
Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: kuatá
Paláu
Paláu ypa'ũ aty, hembiasakue pukukuépe, oĩ heta tetã ambuéva ipoguýpe: Epáña, Alemáña, Hapõ ha Tetãvore Joapykuéra. Ohupyty isãso Tetãvore Joapykuéra pegua ary 1994-pe ha ha'e voi peteĩ umi tetã ipyahuvévagui ha peteĩ umi hetãygua hetakue imichĩvévagui opa Yvýpe, oikónte ijyvy apekuépe amo 20 000 tetãygua.
Ypa'ũnguéra héra ko Paláuñe'ẽme, Belau, ikatu ou upe ñe'ẽngue ko ñe'ẽme beluu he'iséva "táva", térã ikatu ou upe ñe'ẽngue aibebelau he'iséva "ñembohova karẽháme", en alusión a un mito de la creación.
Ko téra "Palau" oike Ingleñe'ẽme upe Karaiñe'ẽ rupive iñe'ẽngue Los Palaos pegua.
Cláudia Abreu
thumbnail|200px|Cláudia Abreu
Cláudia Abreu Fonseca (Rio de Janeiro, 12 jasypa, ary 1970), jekuaáva Cláudia Abreu ha'e peteĩ mba'eapohára jeikuaave eteva tetã Pindorama pegua. Ojapo akue heta ava tee Rede Globo hembiasagua'úpe.
19 jasypakõi
Ára 19 jasypakõi ha'e ára 353ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 354ha umi ary hekope'ỹme. Umi 12 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Iñe'ẽpu'andu Raity Hetatetãgua
Iñe'ẽpu'andu Raity Hetatetãgua (IRH), ha'e peteĩ mohendapyrã oñemopyendáva ñe'ẽkuatype  rehe. Oñemoheñói Iñe'ẽpu'andu Temimoĩmby Hetatetãgua (epañañe'ẽme: Asociación Fonética Internacional) rupive sa'ary 19 pahápe, mba'ejehero mbojojoháva ñe'ẽ ñe'ẽpunguéra rehegua ojehaívape. Pe IRH oipuru ñe'ẽryruhára, temimbo'e ha mbo'ehára ñe'ẽ pytagua, ñe'ẽpukuaahára, tekoasykuaahára ñe'ẽ–ñe'ẽsẽ rehegua, puraheihára, mba'eapohára, ñe'ẽ omopu'ãva apoha ha ñe'ẽasahára.
Uru (puraheihára)
Uru (ウル) ha’e peteĩ puraheiapohára hapõgua oterahaiva’ekue SMAR ndive.
Ngerulmud
Ngerulmud ha'e hína Paláu retã itavusu ary 2006 guive, Paláu retã rekuái ova rire Koror távagui, upe itavusu ymaguare, oho hag̃ua ko itavusu pyahúpe. Ojejuhu tetãvore Melekeok-pe.
Ary 2010-pe oiko amo 271 tavayguakuéra. Ha'e voi tavusu itavaygua hetakue imichĩvéva opa Yvýpe.
Kojói
Kojói, hérava avei ka’ary (epañañe’ẽme, mate cocido) ha’e peteĩ jey’urã tee Ñemby Amérika retãnguéra rehegua: Arahentína, Paraguái, Pindoráma ha Uruguái. Kóva ojejapo oñembyakúvo y ha, opupu jave, oñemoĩ ipype ka’a (Ilex paraguariensis), upévagui osẽ peteĩ tykue hyakuã porãva, isa’y hovyũ satĩva ha ijiro kangýva. miniaturadeimagen|Kojói.
Lorenzo Acquaviva
Lorenzo Acquaviva (Itália, 12 jasypateĩme ary 1968 jave) ha’e peteĩ mba’eapohára, haihára ha ñoha’ãngao sãmbyhára italiaygua. miniaturadeimagen|Lorenzo Acquaviva ary [[2020 jave.]]
Sarakúra
Sarakúra (Aramides saracura), oñembohérava avei araku térã ypaka’a ka’aguy, ha’e peteĩ guyra juehegua ojejuhúva juehepehẽ Rallidae ryepýpe. Oiko Arahentína, Paraguái, Pindoráma ha Uruguáipe. miniaturadeimagen|Aramides saracura.
Pointe-Noire
Pointe-Noire ha'e hína peteĩ táva Tavakuairetã Kóngo-pe, itáva orekovéva tapichakuéra ipype mokõiha, itavusu rire, táva Brazzaville. Amo 715.334 tavayguakuéra oikove ipype. Tavayguakuéra oñe'ẽve kikongo ha upéi Hyãsiañe'ẽ.
Ko táva opyta paraguasu Atlántiko rembe'ýre, heta itakyra oñeñemu Pointe-Noire ygarupápe, tavayguakuéra oipirakutu omba'apo hag̃ua.
Tunísia
Tunísia (Vereve ñe'ẽme: Tunest, araveñe'ẽme: تونس) héra tee niko Tavakuairetã Tunísia ha'e hína peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Áfrika ipehẽngue yvateguápe, upe para Yvy mbytépe rembe'ýre. Ko tetã rekuái heko tavakuairetã hína, oñesãmbyhýva mburuvichavy rapépe. Ijyvy apekue oñemohenda 24 tetãvore térã wilayat. Itavusu ha'e niko Túne, ko tetã táva orekovéva tapichakuéra ipype, ko táva ombohéra ko tetã.
Kóva niko Mageréve retã michĩvéva, ojejuhu para Yvy mbytépe ha yvytyrysýi Atlas ijapykuéra yvatéva kuarahyresẽygua mbytépe. Tunísia yvy apekue ha'e 163 610 km², hetãygua retakue ha'e amo 11,8 sua tetãygua. Haimete amo 40 % ko tetã yvýgui oñemo'ã Saára tave'ỹme, hembýva katu yvy porã hína, ikatúva oñemitỹhápe; hi'ariete, ijerére y rembe'y pukukue niko 1148 km. Kuarahyreike gotyo ijerére ojejuhu Ahélia retã ha ñemby kuarahyresẽ ngotyo Lívia ojejuhu.
Ymaitépe, Tunísiape oiko verevekuéra añónte. Umi Fenísia retãygua oñepyrũ oguahẽ Tunísiape amo saro'y XII Kirito mboyve aja. Umi oguahẽva omoheñói Kártago, táva guasu oñeñemuitehápe ha ombohováiva ñorairõhápe Rróma tavakuairetãre. Umi Rróma retãygua ipu'aka Kártago rehe, ary 146 Kirito mboyve. Umíva opyta Tunísia apekuépe 800 ary aja ha omoguahẽ upépe Hesu rape, upéicha avei oheja hikuái óga guasu opaichagua, techapyrãme upe óga ñoha'ãngarã El Djem pegua. Musulmãnguéra oñembojára Tunísiare amo ary 697-pe, oñepyrũ rire oñeha'ã omoĩ hag̃ua ipoguýpe ko tetã ary 647 guive, ha upéi Mburuvi otománo oñeha'ã oñembojára hese 1534 guive 1574 peve. Otomanokuéra ipoguýpe oĩ akue ko yvy pehẽngue amove 300 ary aja, oiko peve imburuvi oñemokangy ha ko yvýgui oiko Hyãsia retãvore 1881-me. Ary 1956-me, ko tetã oñemosãso Hyãsiagui ha oiko chugui peteĩ tetã oporokuái peteĩme léi guasu rupive, hákatu peteĩ ary rire oñemosẽ porokuái peteĩme. Aty ojokuaikuaáva héra Neo-Destour ruvicha, Habib Bourguiba, ojapo ko tetãgui peteĩ tavakuairetã ha opyta imburuvicháicha oñemosẽ meve chupe 1987-me, oñemoĩ hendáre ombuekovia hag̃ua chupe karai Zine El Abidine Ben Ali, oúva ambue aty ojokuaikuaávagui. Ben Ali oisãmbyhy ha'eño ha hatã hetãre osẽse peve tetã rekuáigui ára 14 jasyteĩme ary 2011-me, oiko aja upe Tunísia ñepu'ã, avano'õ revolusiõ guasu opáva oiko peve jeporavo guasu opavavépe ha ojejapo peve léi guasu ipyahúva, tekorãnguéra oheko me'ẽ ko tetã 2014 guive. Upe aryitépe, tetãyguakuéra ikatu oiporavo peteĩháme hetã mburuvicharã ha umi hetã rekuái ruvichakuéra ambuéva.
Upe léi guasu pyahu rupive, oiko Tunísiagui peteĩ tavakuairetã oñesãmbyhýva mburuvichavy rapépe ha heko peteĩva, tetã rekuái oguata jekopytyjoja oporombuekoviáva rupive. Hetaite atyvete ohechakuaáva mba'éichapa oĩ tekoiterape opa tetãme he'i Tunísia añónte upe tetã jekopytyjojáre oikóva añetehápe tetãnguéra Árave apytépe. Ojehechakuaa avei ko tetã oĩha umi iporãvéva yvypóra oikove hag̃ua Áfrika-pe, yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaha rupive.
Héra
Tunísia ou ñe'ẽnguegui Tunis, umíva Gyrésia retãygua ymaguare ombohérava Tynes, Tunísia retã itavusu ko'ãgagua. Karaikuéra Hyãsia pegua ombohéra ko tetã Tunisie saro'y XIX guive, haimete opa ñe'ẽme oiko upéicha, karaiñe'ẽme katu oipuru gueteri Túnez ombohéra ko tetã ha itavusu, upéicha avei ojejapo araveñe'ẽme, upe ñe'ẽ ymaguare Tunicia ndojeipuruvéiva karaiñe'ẽme.
Big Bang
Big Bang ha'e peteĩ mba'ekuaarã tee omombe'u ha ohechauka mba'éichapa arapy oñepyrũva'ekue ha mba'éichapa umi mbyja ha mbyjaraity heñói. Ko Big Bang hína upe téra umi tembikuaa rekahára oipuruvéva oñe'ẽvo arapy ñepyrũre, jaipurúrõ avañe'ẽnte ikatu ja'e Kapu'ypy Guasu.
Ko Big Bang jehechauka omombe'u ko ore arapy oñepyrũ peteĩ mba'e'ypýicha imichĩetereíva, ipu'akaitéva, hypy'ũ rasa ha hakuitereíva; ndaipóri mbyja, tumingue'a térã yvágamba'e ambuéicha, Ha upéi katu, ojapo amo 13 su sua 8 sua ary, arapy oñepyrũva'ekue ojepyso ha oñembotuicha pya'e (upéicha katu ojogua "Kapu'ypy Guasu"). Upe rupi umi tumingue'a oñepyrũ, ha hetaite ary rire mbyja ha mbyjaraity heñói. Karai Georges Lemaître voi upéva peteĩháme ohechakuaa (ary 1927-pe) ikatu jaheka pe ñepyrũ peteĩ arapy ojepysóvape. Ko'ãga katu ore arapy ojepyso gueteri ha oñemoro'ysã avei.
Lobo pe
thumb|240px Lobo pe'i (Lontra longicaudis) ha'e peteĩ mymba oúva juehegua Lutrinaegui, kóva oiko Yvate, Mbyte ha Ñemby Amérika, Méhiko ñemby guive Arahentína mbyte peve
Kalango
thumb|250px|Kalango Kalango mymba otyryrýva.
Tetãnguéra árave ha Israel ñombohovái
Tetãnguéra árave ha Israel ñombohovái ha'e ñe'ẽ ojeipurúva oñemombe'u hag̃ua jekupyty'ỹ ha ñorairõ oĩva umi tetã árave Kuarahyresẽ Mbyteguápe ha Áfrika Yvatevoguápe ha pe tetã Israel. Oñombohovái kuri hikuái ary 1948 guive ko'ágã meve.
Umi tetã árave ha Israel ñombohovái oñepyrũ oñokarãimikuévo umi árave ha hudío oikóva Paletína Tavetã Joaju poguýpe, ho'a rire Mburuvi otománo. Hudiokuéra ojaposévo hetãrã ha he'i ha'eha imba'e ymaite guive pe yvy, aravekuéra ojapose avei peteĩ hetãrã Paletínape ha he'i hikuái pe yvy mba'eguasuitéva Islã jeroviápe.
Tamakuare
thumb|250px|Tamakuare Tamakuare mymba otyryrýva.
Tetãnguéra árave ha Israel ñombohovái
Ojejapo rire tetã hudío isãsóva upépe, ary 1948 jave, oñemosãsokuévo Israel. Upe aryitépe oñepyrũ hikuái oñorairõ, upe aja aravekuéra ojapo tetã Paletína yvy ojeheróva Gása ha Sihorytáñame. Israel ipu'aka ko ñorairõme ipahápe, ha Paletína retã ñesãmbyhy oho va'erã Ehítope.
Ary 1967 jave, tetãnguéra árave ha Israel oñorairõ jey pe Poteĩ Ára Ñorairõme, Israel ipu'akárõguare oñemomba'ekuévo Gása ha yvyapy Sinai rehe, Ehíto mba'éva kuri, upéicha avei oñemomba'e heta yvýre Horytáñame ha Síriape. Oñorairõ vaiete avei hikuái 1973 jave, oikóvo Yom Kippur Ñorairõ.
Arykuéra pukukuévo, ndaiporivéima kuri ñorairõ vaiete tetãnguéra árave ha Israel apytépe, ojehechánte katu jekupyty'ỹ ha ñorairõ sapy'agua Paletína ha Israel apytépe. Jepémo, oĩ gueteri heta mba'e aravekuéra ha hudiokuéra noñe'ẽpeteĩri, tuichaitépe yvy apekue ha tetãnguéra oñohembe'yhápe.
Pyhare
Pyhare, ha'e pe arapa'ũ upeva aja yvy mbýte ndohupytýi kuarahy resape, yvy ojere hagué, ha upéva haguére opyta pytũmbýpe. Oñepyrũ kuarahy oike rire ha osẽ rire. miniaturadeimagen|350x350px|Ta'anga oichakáva mo'õpa oĩ [[mba'erendy pyhare aja.]] miniaturadeimagen|320x320px|Pyharekue oguerekóva [[mbyja, Michoakánpe, Méhiko.]] Pe refracción ojapova ára pytu jahecha hag̃ua umi mba'ehendy ojapova kuarahy kóva okañy rire: krepúskulo vaspertino. Pe refracción ojapo ára ipukuve hag̃ua ha ombovykyve pyharepe.
Piraroto mburikana
Piraroto mburikana (Stegostoma fasciatum) ha’e peteĩ piraroto oikóva paraguasu Índiko ha Py’aguapýpe. miniaturadeimagen|Stegostoma fasciatum.
Koror (táva)
Koror ha'e akue Paláu retã itavusu ary 2006 peve, ko'ãga hína itáva tuichavéva ha tetãvore Koror itavusu. Koror opyta Paláu itavusu ramo isãso guive, ary 1994-pe ary 2006 peve, Paláu retã rekuái ova Koror távagui, upe itavusu ymaguare, oho hag̃ua itavusu pyahúpe, Ngerulmud.
Ary 2006-pe oiko amo 11.200 tavayguakuéra. Ojeipapáramo jepe opaite táva kuéra oĩva Koror ijerére ojejuhu amo 14.000 tavayguakuéra.
Syryko
Syryko (Aramides cajaneus), oñembohérava avei araku, chiriko, chirikote, popone, siripoe térã tarakoe, ha’e peteĩ guyra juehegua ojejuhúva juehepehẽ Rallidae ryepýpe, heñóiva Mbyte ha Ñembyamérikape. Oiko Kóta Rríka guive, Uruguái ha Arahentína peve. miniaturadeimagen|Aramides cajaneus.
Kundy
Kundy (rrusiañe’ẽme: Кунды) ha’e peteĩ táva okaragua ojejuhúva Rrúsia Joaty ryepýpe. Kundy távape oiko 815 tavaygua (2010 jave). miniaturadeimagen|Táva Kundy. Kuma ha Kara ha’e umi táva hi’ag̃uivéva.
Tavakuairetã Kóngo
Tavakuairetã Kóngo térã Tetã Kóngo (Hyãsiañe'ẽme: République du Congo; lingalañe'ẽme: Repubilika ya Kongo; kikongo ñe'ẽme: Repubilika ya Kongó), ojeikuaa avei Congo-Brazzaville ha Kóngo réraicha, ha'e peteĩ tetã hekosãsóva Mbyte Áfrika-pe.
Ijerére ojejuhu yvate gotyo tetã Kamerũ ha Tetã Mbyteafrikagua, ñemby ha kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu upe Tetã Jekopytyjoja Kongo (Sáire tetãkue), kuarahyreike gotyo ojejuhu Gavõ ha ñemby kuarahyreike gotyo ojejuhu paraguasu Atlántiko ha peteĩ tetã pehẽnguemi Angola pegua (Cabinda).
Umi Tetã Kóngogua hetakue ndohasái 5.000.000 tekovekuéra. Umi ñe'ẽ tee ha'e Hyãsiañe'ẽ, kikongo ha lingala ñe'ẽ; umi jeroviapy ijypykuégui ha'e orekovéva tapichakuéra ojeroviáva. Tetã Kóngo ipirapire mba'apo ñemohenda oiko gueteri ñemitỹre ha itakyra ñemúre.
Karaikuéra Európa pegua oguahẽ va'ekue Kóngo retãme amo sa'ary XVI iñepyrũme. Hyãsia ojapo ikolóniarã Kóngo retãme, ha ombohéra «Kóngo Hyãsia pegua». Ohupyty rire isãso sa'ary XX imbytépe, Tetã Kóngo ohasa heta tekuái mbarete ha vai rupive ohupyty peve jekopytyjoja aty ojokuaikuaáva hetáva rupive. Itavusu ha'e táva Brazzaville, táva opytáva ysyry Kóngo rembe'ýre, upe Tetã Jekopytyjoja Kongo itavusu renondépe, táva Kinsasa.
Aigua
Aigua (epañañe’ẽme: Aiguá) ha’e peteĩ tavaguasu oĩva Tetãvore Maldonado ryepýpe, Uruguáipe. Aigua oreko 2.470 tavaygua (ñemoaguĩ). miniaturadeimagen|Aigua
Jakare guasu
thumb|250px|Jakare guasu Jakare guasu mymba otyryrýva.
17 jasypakõi
Ára 17 jasypakõi ha'e ára 351ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 352ha umi ary hekope'ỹme. Umi 14 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Fernanda Pivano
Fernanda Pivano (18 jasypokõi ary 1917 – 18 jasypoapy ary 2009) ha’eva’ekue peteĩ haihára, ñe’ẽasahára ha kaguaihára italiaygua. miniaturadeimagen|Fernanda Pivano ary [[2006 jave.]]
Tekovehai
Heñoiva’ekue Hénova tavusúpe, tuichavévo ohova’ekue Torínope hogayguakuéra ndive. Ary 1941 jave, omboty imbo’esyry ha ojapo peteĩ hechaukapyrã oñe’ẽva Moby Dick rembiasagua’úre, Herman Melville rembiapokue. Ary 1943 jave, Einaudi omoherakuã iñe’ẽasa peteĩha, Spoon River Anthology pehẽngue, ñe’ẽpotyhára Edgar Lee Masters rembiapokue.
Ysyry Kóngo
Ko ysyry Kóngo (hérava ymaguare Sáire) ha'e hína peteĩ ysyry ipukúva Mbyte Áfrika pegua osyry kuarahyreike gotyo ha ohasa irundy tetãre —Sámbia, Tetã Jekopytyjoja Kongo, Tavakuairetã Kóngo ha Angola— osẽ meve paraguasu Atlántiko-pe. Ipukukue ohupyty amo 4700 km, upévare ha'e ysyry ipukuvéva 9ha opa Yvýgui, ha mokõiha Áfrika-pe, upe ysyry Nilo rire.
Jakare tĩ
thumb|250px|Jakare tĩ Jakare tĩ mymba otyryrýva.
Nicolás Copérnico
Nicolás Copérnico  (19 jasykõi 1473 – 24 jasypo 1543) ha'e akue peteĩ mbyjakuaahára poláko. Tapichakuéra oikuaa Copérnico-pe umi iñeimo'ã rupi kuarahy ha ñande Yvy rehegua. Iñeimo'ã tenondeguáva ha'eva'ekue ñande Yvy ha'eha heliocéntrico (helios he'ise hína kuarahy). Hembiapokue he'i kuarahy oĩha kuarahy ypykatu mbytépe, ha umi yvóra ojere hese. Péva osẽkuri iñarandukápe, De revolutionibus orbium coelestium (Oñe'ẽva umi yvóra yvagagua jerekue rehe) pe ary omano haguépe.
Vugánda
Vugánda ha'e niko peteĩ tavetã vántu ojejuhúva Ugánda retãme. Umi vántu ojeheróva gandakuéra hetã tee, ko'ãga oiko chugui tetã hekosãsomíva ha iñesãmbyhy Ugánda poguýpe, ko tavetãme oĩ Ugánda tavusu, táva Kampála, ha ijyvy apekue oñemyasãi opa tetã pehẽngue mbytegua. Ko tavetãme ojejuhu Kasúvi tyvykuéra (Vugánga ruvichakuéra ymaguare ñeñotỹha renda), oiko chugui yvypóra reko rembiejakue, umi Vugánda ruvicha guasu ojehero "kaváka". Gandakuéra niko amo 6.000.000 ha upéicha ojehecha ha'ekuéra hína 16.9% opaite Ugánda retãygua hetakuégui.
Nicolás Copérnico
Copérnico heñóikuri ary 1473-pe táva Thorn (Toruń) Purúsia retãme, peteĩ tetã oñe'ẽvéva Alemañañe'ẽ ha oisãmbyhýva mburuvicha guasu Polóña ary 1466 guive. Ha'e va'ekue ñemuhára Niklas Koppernigk ha hembireko Barbara Koppernigk (heñóiva Barbara Watzenrode) memby. Iñe'ẽ tee ha'e Alemañañe'ẽ. Oñembo'e raẽ chupe Cracovia-pe ha upéi Itáliape, upépe omohu'ã iñemoarandu ñe'ẽngára ramo upe tupao katólikope. Avei oñemoarandu pohãnohára ramo oipytyvõ haguã hapichakuérape. Copérnico ohasa hetave hekove omba'apo ha ohesa'ỹijóvo Frauenburg távape (Frombork), Warmia-pe, omanohápe ary 1543 jave.
Vugánda
Vugánda oñepyrũ amo ary 1300 jave, karai guasu Kato Kintu ombojoajúvo heta táva ojapo hag̃ua tetã guasu. Oguahẽ rire umi Tavetã Joaju retãygua, Európa pegua, Vugánda oike tetã ambuéva poguýpe ha oiko chugui kolónia Tavetã Joaju pegua. Tetã Ugánda oñemosãso rire Tavetã Joaju poguýgui ára 9 jasypa ary 1962-me, oiko Vugándagui tetã hekosãsomíva ha iñesãmbyhy Ugánda poguýpe.
Nicolás Copérnico
Copérnico ha'e va'ekue peteĩva umi karai arandu tuichavéva hekove pukukue aja. Ha'e va'ekue pa'i, papapykuaahára, mbyjakuaahára, ñe'ẽngára, pohãnohára, sãmbyhyhára ha ñorairõhára. Opa ko'ã tembiapo aja, ha'e oñemoarandu mbyjakuaáre peteĩ arahasarã ramo. Hákatu, pe mba'ekuaarã heliocentrismo rehegua he'íva kuarahy, ñande Yvy rangue, oĩha kuarahy ypykatu mbytépe, ha'e peteĩva umi tembikuaaty ñeimo'ã tuichaitevéva tembiasápe, ha'ékuri pe omoñepyrũ mbyjakuaa javegua.
Franklin D. Roosevelt
Franklin Delano Roosevelt (30 jasyteĩ 1882 - 12 jasyrundy 1945) ha'e akue Tetãvore Joapykuéra mburuvicha 32ha ary 1933 omano meve 1945 jave. Omba'apo 12 ary tetã ruvicha ramo, omanókuri oñepyrũ riremi pe jey irundyha, upéicha kóva hína pe hi'areve omba'apóva Tetãvore Joapykuéra rendota ramo. Omano rire, osẽ pe kuatia 22ha omyatyrõva Léi guasu he'íva mbovy árapa ikatu oiko peteĩ tapicha tetã ruvicha ramo. Oiko mboyve chugui mburuvicha, ha'ékuri tetãvore Nueva York sãmbyhyhára 1929 guive 1932 peve.
Matamata
thumb|250px|Matamata Matamata mymba otyryrýva.
Para Váytiko
Váytiko térã Váltiko ha'e peteĩ para y jukýva ojejuhúva yvate gotyo Európape, ojoajúva para Yvatevoguáre ha, ipahápe, paraguasu Atlántikore umi ypo'i ojeheróva Kattegat ha Skagerrak. Umi tetã oĩva ijerére niko ko'ãva: Suésia, Finlándia, Rrúsia, Etóña,  Letóña, Lituáña,  Polóña, Alemáña ha  Ndinamáka.
Ijapekue niko 432 800km² ha ipype oĩ mokõi parapyte ituicháva: Hĩlándia parapyte ha Botnia parapyte.
16 jasypakõi
Ára 16 jasypakõi ha'e ára 350ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 351ha umi ary hekope'ỹme. Umi 15 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
25 jasypoteĩ
Ára 25 jasypoteĩ ha'e ára 176ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 177ha umi ary hekope'ỹme. Amo 189 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Tarakaja
thumb|250px|Tarakaja Tarakaja mymba otyryrýva.
Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: tarakaiá
Tatakua
thumb|300px|right|Tatakua ojejapoháicha Paraguái retãme Tatakua hína tembiporu jope orekóva ha ombyakúva, ojeipurúva tembi'u apópe ha ñembojýme, mba'ekuéra ñemokãme, ha heta tembiapo ambuévape. Oñembyaku hag̃ua tatakua ikatu ojeipuru mba'etĩ, jepe'a, tatapỹi térã kuarahy hesapére avei.
Tembi'ukuéra ojejapóva tatakuápe
Tatakuápe ojejapo heta tembi'u: Ha hetaiterei ambue tembi'uve.
Jepe'a
thumb|300px|right|Jepe'a atýra. Jepe'a ha'e hína opaichagua yvyramáta pirukue ojeporúva ojejatapy hag̃ua, tatakuápe, mbyakuhápe, tataupápe, ha tatarendy guasúpe. Ymaguare guive yvypóra oipuru jepe'a omyandy hag̃ua tata, ombyaty yvyra pirukue yvýgui térã oipuru tembipuru kytĩha ojepe'a hag̃ua yvyramáta.
Tape guasu 11 (Paraguái)
Tape guasu 11 (karaiñe'ẽ: Ruta 11), héra tee karaiñe'ẽme ha'e Ruta Nacional N° 11 "Juana de Lara", ha'e peteĩ tape guasu Paraguái pegua, ombojoajúva umi táva San Pedro del Ycuamandiyu ha Capitán Bado. Umi tape guasu ambuéicha Paraguái ipehẽngue yvateguápe, ko tape guasu ojeipuru ojegueraha hag̃ua mba'epy opaichagua, ka'a, sóha ha avati. Ko tape guasu ipukukue hína 228 km. Amo Santa Rosa del Aguaray távape, oñembohapemokõi Tape guasu 3 rehe.
Táva kuéra
Umi tava guasu tenondeguáva ko tape guasu ohasáva kuarahyreike guive kuarahyresẽ meve:
Jakare hũ
thumb|250px|Jakare hũ Jakare hũ mymba otyryrýva.
Kasúvi tyvykuéra
Kasúvi tyvykuéra ha'e niko upe tavetã hérava Vugánda imburuvichakuéra ymaguare ñeñotỹha renda, umíva ojehero kaváka, upéicha ojeherógui Vugánda ruvicha guasu. Kasúvi tyvykuéra ojejuhu yvyty Kasúvipe, táva Kampála, Ugánda retãme. Oiko chugui yvypóra reko rembiejakue, Unesco oiporavo rire ko tenda ary 2001-me, ha oje'e hese "peteĩ óga guasu imba'eguasuitéva ha ijapopyre ka'avo ha yvyramáta añónte".
Tengwar
derecha|sinmarco Tengwar o tîw (hina ojetraduce akaru letra kuera) ha'e peteĩ sistema escritura mba'e basado kũ kuera hina inventó J. R.R Tolkien hina ojekuaa ikuatiañe'ẽ kuera porãve ikuaava/papyre kuera akaru pe karai mba'e kuãirũ kuera﻿ itembiapo kuera, heta kuera kũ kuera yvy py ao, akaru pe quenya ha sindarin, emplean pe escritura tengwar, inventada.
Kasúvi tyvykuéra
Haimete opa óga guasu oñembyai oiko rire jekái guasu jasyapy 2010-pe, upe guive heta oñeha'ã oñeñangareko porãve ha ojejogapo jey.
Tengwar
Tengwar ha'e peteĩ sistema escritura mba'e alfabético, ha oikatu teko utilizada kuera opyta hai oimeraẽ ñe'ẽ izquierda|miniaturadeimagen
Pundie
tinco : t   parma: p   calma: -  quesse:k
ando:nd umbar:mb   anga:ng  ungwe:g
anto:nt ampa: mp     anca: nk     unque: g̃
numen:n malta:m   ngoldo:ñ   ngwalme:~
ore:r  vala:v   anna:j  vilya:a
romen:rr arda: rd  lambe:l  alda:ld
silme:s esse:ss   yanta: i   ure:w
Pua'e
Pua'e kuera omoĩ  ári pundie kuera,  ári pe pundie tenondegua.
A:﻿ mbohapy kyta kuera omoha'anga pete'ĩ triangulo
E: pete﻿'ĩ muanduhe
I: pete﻿'ĩ kyta
U:﻿ peteĩ moapopẽ kotyo yvýpe
Y: ﻿ mokõi kyta kuera pundie ári
Ave nahániri oĩ pundie ojeoipuru "i" kyta ỹre pua'e guy.
Hag̃ua japo tĩgua la pua'e omoĩ pundie ngwalme ári. Ej: ỹ= mokõi kyta kuera pundie ngwalme ári
Hag̃ua omoĩ muanduhe, omoĩ "j" kyta ỹre guy ñe'ẽgua envés de la pundi'e.   alt=|miniaturadeimagen|Hag̃ua(ári) ha Mitã(guy) "Hai tengwar kuera ndive : Hag̃ua, Mitã"hwesta (h)+mbohapy kyta(a)+unque (g̃)+ peteĩ moapopẽ kotyo yvýpe (u)+ "i" kyta ỹre+mbohapy kyta(a)= hag̃ua
malta (m)+pete﻿'ĩ kyta (i)+tinco (t)+ngwalme(~)+ mbohapy kyta(a)= mitãizquierda|sinmarco|182x182px Silme ha esse nahániri ojeoipuru, tapiã ojeoipuru silme nuquerna ha esse nuquerna
Avei ojeoikatu omoĩ pua'e con simbolo propio,ha ha'e:
vilya:a  yanta:e   "i" kyta ỹre: i  anna:o    vala: u  "j" kyta ỹre:y izquierda|sinmarco|182x182px <blockquote style="font-family: 'Tengwar Annatar', 'Tengwar Eldamar', 'Tengwar Noldor', 'Tengwar Parmaite', 'Tengwar Formal', 'Tengwar Elfica', 'Tengwar Sindarin', 'Tengwar Quenya', 'Tengwar Gothika'; font-size: 150%; line-height: 150%" data-ve-attributes="{"style":"font-family: 'Tengwar Annatar', 'Tengwar Eldamar', 'Tengwar Noldor', 'Tengwar Parmaite', 'Tengwar Formal', 'Tengwar Elfica', 'Tengwar Sindarin', 'Tengwar Quenya', 'Tengwar Gothika'; font-size: 150%; line-height: 150%"}"> izquierda|sinmarco|526x526px <blockquote style="font-family: 'Tengwar Annatar', 'Tengwar Eldamar', 'Tengwar Noldor', 'Tengwar Parmaite', 'Tengwar Formal', 'Tengwar Elfica', 'Tengwar Sindarin', 'Tengwar Quenya', 'Tengwar Gothika'; font-size: 150%; line-height: 150%" data-ve-attributes="{"style":"font-family: 'Tengwar Annatar', 'Tengwar Eldamar', 'Tengwar Noldor', 'Tengwar Parmaite', 'Tengwar Formal', 'Tengwar Elfica', 'Tengwar Sindarin', 'Tengwar Quenya', 'Tengwar Gothika'; font-size: 150%; line-height: 150%"}"> ""
Uakari akãperõ
Uakari akãperõ (Cacajao calvus), ha’e peteĩ mymba juehegua okambúva ojejuhúva juehepehẽ kochiu (Pitheciidae) ryepýpe, oikóva Amasónape, Pindoráma, Peru ha Kolómbiape. miniaturadeimagen|Uakari akãperõ (Cacajao calvus).
Tógo
Tógo, héra tee Tavakuairetã Tógo (Hyãsiañe'ẽme:République togolaise) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Áfrika ipehẽngue kuarahyreikeguápe. Ko tetã ijerére ojejuhu Vukína Fáso yvate gotyo, tetã Mbenĩ kuarahyresẽ ngotyo, paraguasu Atlántiko ñemby gotyo ha kuarahyreike gotyo ojejuhu tetã Gána. Tógo itáva tuichavéva ha itavusu niko Lome, oñeñemuitehápe oĩ upépe ygarupa guasu. Iñe'ẽ tee ha'e hína Hyãsiañe'ẽ; oñeñe'ẽ katu avei ñe'ẽnguéra ambuéva, techapyrãme gbe ñe'ẽnguéra, Kotocoli ha Kabiye. Opaite Tógo retãyguágui amo 38,7% imboriahuite ha orekónte 1,25 US$ oipuru hag̃ua oñekotevẽháicha ára ha ára, ha amo 69,3% retãygua hetakuégui orekónte 2 US$ mante. Ko tetã réra ou ypa Tógogui, he'iséva ewe ñe'ẽme "y rembe'y", to he'ise "y", ha go he'ise "tembe'y".
Tógo isãso Hyãsia poguýgui 1960-pe. Ary 1967-me, Gnassingbé Eyadéma omyakã peteĩ golpe de Estado milíko ha osẽ pu'akapópe, upe rire oiko chugui hetã ruvicha. Eyadéma ha'e akue tetã mburuvicha hi'arevéva opaite Áfrikape (oisãmbyhýgui hetãre 38 ary aja) omano meve 2005-pe. Upe aryitépe, ita'ýra Faure Gnassingbé ohupi hetã ruvicháicha.
Surukuku
thumb|250px|Surukuku Surukuku mymba otyryrýva.
Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: suruku'ku, ç'uru cu cu, çuú'u'u
Taipéi
Taipéi (chinañe’ẽ aranduymaguápe, 臺北市 térã 台北市; Táiběi Shì) ha’e Taiuã tavusu ary 1949 guive ha itavaguasu oguerekovéva tavaygua. Oĩme Ypa’ũ Taiuã yvate gotyo, tavaguasu Taipéi oguerekova’ekue 2.619.920 tavaygua ary 2009 jave (ñemoag̃ui). miniaturadeimagen|Tavaguasu Taipéi Taiuãme.
Gámbia
Gámbia (ingleñe'ẽme: The Gambia), héra tee hína Tavakuairetã Gámbia   ha ymaguare Tavakuairetã Islã rapépe Gámbia,   ha'e peteĩ tetã hekosãsóva Áfrika kuarahyreike pegua. Ijerepáre oĩ ku tetã Senegal, ipehẽnguemi paraguasu Atlántiko rehe noĩri Senegal ykére, osẽhápe ku ysyry Gámbia.
Sukuri
thumb|250px|Sukuri Sukuri térã sukuriju mymba otyryrýva.
Gámbia
Itavusu ha'e ku táva Banjul, itavusu tuichavéva ha'éramo jepe ku táva Serekunda, paraguasu Atlántiko rembe'ýre. Ku tetã oĩmbaite pe ysyry Gámbia rembe'ýre, ku ysyrýgui ou tetã réra, ha ohasa imbytére osẽ hag̃ua paraguasu Atlántikope. Gámbia ijapekue ha'e amo 10 300 km² ha oguereko amo 1 700 000 tapichakuéra oikovéva ipype.
Sukuri
Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: sukuri
Gámbia
Gámbia hembiasakue ojogua Áfrika Kuarahyreike retãnguéra rembiasakue, hetaite Gámbia retãygua ojeguerehágui ymaguare omomba'apo hag̃ua tetãnguéra ambuévape, tembiguairamóicha, ha Gámbia ysyry iporãgui ojejapo avei upépe kolónia, umi Poytuga retãygua peteĩháme ha upéi ou Tavetã Joaju avakuéra. Ára 18 jasykõi ary 1965-pe, Gámbia ohupyty isãso Tavetã Joajúgui ha, upe ára 24 jasyrundy ary 1970-pe, oiko tavakuairetã ramo Tetãnguéra Ñembojoajúpe.
Gámbia isãso guive, amo 30 ary jave, karai Dawda Jawara oporokuái Gámbia rehe, peteĩ tekuái ohóva jekopytyjoja ykére ha orekóvante peteĩ aty ojokuaikuaáva, oñemosẽ meve Jawara-pe oiko rire gólpe milíko ary 1994-pe. Gólpe rire, ojupi karai Yahya Jammeh, oporokuái año ha mbaretehápe Gámbia rehe, oiko peve jeporavo mburuvicharã ary 2016-pe ha oñemosẽ chupe, hákatu ha'e nosẽséi, upévare milíko kuéra ha aty ñorairõhára ambuéva omosẽ chupe ary 2017-pe. Upe rire, jasyteĩme 2017-pe, karai Adama Barrow ojupi oisãmbyhy hag̃ua, ipu'akágui jeporavo mburuvicharãme.
15 jasypakõi
Ára 15 jasypakõi ha'e ára 349ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 350ha umi ary hekope'ỹme. Umi 16 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
14 jasypakõi
Ára 14 jasypakõi ha'e ára 348ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 349ha umi ary hekope'ỹme. Umi 17 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Moko
thumb|250px|Moko Moko mymba okambúva.
Uakari tatatĩna
Uakari tatatĩna (Cacajao hosomi), ha’e peteĩ mymba juehegua okambúva ojejuhúva juehepehẽ kochiu (Pitheciidae) ryepýpe, oikóva Venesuéla ha Pindoráma Amasónape. miniaturadeimagen|Uakari tatatĩna (Cacajao hosomi), oikohápe.
Jupara
thumb|250px|Jupara Jupara mymba okambúva.
Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: iupará
Ndamáko
Táva Ndamáko (áraveñe'ẽme: دمشق; Dimashq), hérava sapy'apy'a Síria-pe ash-Sham, ha'e tetã Siria tavusu ha itáva tenondegua mokõiha, táva guasu Aleppo rire. Táva ymaguare guive itavaygua hetáva, ary 2022 jave, Ndamákope oĩ 2 503 000 tapicha.
Ojejuhu ñemby kuarahyreike Síria retãme, hi'aguĩ yvyrysýi Lívano-gui, 80 kilómetro para Yvy mbytépe rembe'ýgui. Ysyry Varata ohasa imbytépe.
13 jasypakõi
Ára 13 jasypakõi ha'e ára 347ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 348ha umi ary hekope'ỹme. Umi 18 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Kimiko Koyama
Kimiko Furuyama (古山 貴実子 Furuyama Kimiko?, Tokuchíma, jasyteĩ 27, ary 1979), ojeikuaa hetavéva Kimiko Koyama guýpe (こやま きみこ Koyama Kimiko), ha’e peteĩ puraheihára ha ñe’ẽsẽ mba’eapohára hapõgua.
Napoleón Bonaparte
Napoleón Bonaparte ha'e akue peteĩ ojokuaikuaáva ha ñorairõhára aty ruvicha Hyãsia retãygua oisãmbyhy hetãre 1799 guive 1814 peve ha upéi sapy'ami ary 1815 aja ("Sa Ára"). Oiko chugui Hyãsia mburuvihára (emperador) ha Itália mburuvichavete (rréi), upe aja ojehero chupe Napoleón I. Omoinge ipoguýpe, ipu'akaveite aja, Európa vore tuichavéva, ha hembiapokue omoambue Európa ñesãmbyhy amo sa'ary XIX oñepyrũvo.
Japu (guyra)
thumb|250px|Japu Japu ha'e guyra.
Napoleón Bonaparte
Bonaparte heñói Kóysega ypa'ũme, hogagua ipoguasúva. Oñe'ẽkuaa ra'ẽ Kóysega ñe'ẽ ha upéi Hyãsiañe'ẽ. Ova Hyãsiape ha upépe oñembosako'i oiko hag̃ua chugui ñorairõhára aty ruvicha. Imba'eguasuite oñorairõ oipytyvõvo Hyãsia Tavakuairetã Peteĩha rehe, ohenonde'a hag̃ua umi tetã ojokoséva Hyãsia Ñepu'ã. Ary 1799-pe, ha'e oity hetã ñesãmbyhy ha oñembojára ojehe Hyãsia rehe (ojapo ha'e golpe de Estado). Oñepyrũvo oñembohéra chupe Consul, ohasa po ary rire, oiko chugui Mburuvihára Hyãsiare. Ary 1800 guive 1810 peve, Hyãsia Mburuvi oñeha'ã tetãnguéra ijykeguáre, upéicha oiko ñorairõ vai ko'ãga ojehero Napoleón ñorairõnguéra, ha'e katu oisãmbyhy hetã upe aja. Opaite tetã mbaretete Európape oike ko ñorairõme. Ipu'aka py'ỹi rire, oiko Hyãsiagui tetã poguasuite Európape. Napoleón ipokatuve oñemoirũgui heta tetã ruvicha ambuévare. Ha'e katu oity heta tetã ruvicha ha omoĩ hendápe ombuekoviarã ichupekuéra irũnguéra térã umi hogaguáva.
Hyãsia ondyrýrõguare Rrúsiare 1812 aja, Napoleón ndaipu'akái ha tuichaite ho'a. Iñorairõhára aty oñembyai ha araka'eve oñembosako'i porã jey. Ary 1813 aja, tetãnguéra oñomoirũ ohenonde'a hag̃ua Hyãsia upe Leipzig ñorairõme. Upe ary rire, ondyry hikuái Hyãsia rehe ha ipu'aka. Umi tetã oñomoirũ va'ekue omosẽ Napoleón ha omoka'irãi chupe Elba ypa'ũme. Ndohasapai gueteri peteĩ ary, osẽ kañyhápe ypa'ũgui ha sapy'ami oiko chugui jey Hyãsia mburuvicha. Hákatu, ndaipu'akái Waterloo ñorairõme jasypoteĩ ary 1815-pe. Upe guive Napoleón ohasapa hekove omano meve Marangatu Eléna ypa'ũme, ka'irãime, upe aja oime ko ypa'ũ Tavetã Joaju poguýpe, upépe omano ha'e 51 ary orekóvo. Peteĩ pohanohára he'i ha'e omanoha ipy'a akytã'aígui. Oĩ umíva he'i oñeme'ẽha chupe ho'urã mba'e oporojukáva, hákatu heta avei umíva he'i ndaha'eiha upéicha.
Uakari akãhũ
Uakari akãhũ térã uarakiju (Cacajao melanocephalus), ha’e peteĩ mymba juehegua okambúva, ituichavéva juehepehẽ kochiu (Pitheciidae) ryepýpe. Oiko Ñembyamérikape, Kolómbia, Venesuéla ha Pindoráma Amasónape. miniaturadeimagen|Cacajao melanocephalus.
Google Translate
Google Ñe'ẽ Mbohasaha (ingleñe'ẽ guive Google Translate) ha'e peteĩ ñe'ẽ mbohasaha omba'apo ijeheguíva heta ñe'ẽme, omoheñóiva ha ome'ẽva Google, ombohasa hag̃ua araitépe jehaipyre, ñe'ẽ, ta'ãnga térã ta'ãngamýi peteĩ ñe'ẽgui ambuépe. Google Translate oguereko katupyry ombohasávo 133 ñe'ẽme, ko ypykatu omba'apo ojehepyme'ẽ'ỹre ha ojeporu ára ha ára hetave 200 sua tapicha.
Avei oĩ peteĩ jepysokue Google Chrome kundahárape g̃uarã; Jasykõi ary 2010 jave, Google Translate oñembojoaju Google Chrome kundahára heseguaitépe ombohasa hag̃ua ijeheguiete pe ñanduti kuatiarogue ojehecháva.
Ko tembiporu oreko katupyry ombohasávo jehaipyre araitépe oiporúvo pumbyry ra'anga'oha, mba'e poravorã "Javetegua" rupive. Oñemoporãve ha oñemopya'eve hag̃ua oĩ pe tembiporu'i techarãme ha ta'angamýipe ombohasáva ñe'ẽ hi'araitépe.
Alepo
Alepo (Halab áraveñe'ẽme: حلب ) ha'e peteĩ táva guasu ha tenondegua Siria retã pegua, Tetãvore Alepo itavusu. Oreko 4.393.000 tavayguakuéra (ary 2007-pe), ha'e hína táva orekovéva tavayguakuéra Siria retãme, ha Ndamáko, Siria itavusu ha'e táva mokõiha. Oime yvate gotyo retãme.
Šiprage
Šiprage ha'e táva Vonia ha Hesegovina. Ko távape oiko 788 ava (2013 ary).
Tatu papo
thumb|250px|Tatu papo Tatu papo mymba okambúva.
Ñe'ẽrapokuaa
Tatu + papo (15, quinze)
Jakutinga
thumb|250px|Jakutinga Jakutinga térã jaku tĩ ha'e guyra.
Áfrika Ypa Guasukuéra
Áfrika Ypa Guasukuéra ha'e umi ypa ituicháva ojejuhúva Áfrika ipehẽngue kuarahyresẽyguápe, ko atýpe oĩ ypa Victoria, ypa tuichavéva mokõiha opa Yvýgui. Umi tetã ojejuhúva ã ypa jerére niko Vurundi, Kóngo Jekopytyjoja Retã, Kéña, Maláui, Rruánda, Tãsáña ha Ugánda.
Áfrika ypa guasu niko ko'ãva:
Saki
Saki (Pithecia), ha’e peteĩ mymba jueheguaty okambúva oguerekóva heta juehegua. miniaturadeimagen|Saki tovamorotĩ (Pithecia pithecia).
Jueheguakuéra
Ko jueheguaty oguereko:
Síria
Síria (áraveñe'ẽme: سوريا - Sūriyā), héra ete, Tavakuairetã Árave Siria (الجمهوريّة العربيّة السّوريّة - Al-Ŷumhūriyya Al-`Arabiyya As-Sūriyya), ha'e peteĩ tetã oĩva Kuarahyreike Asia, para Yvy mbytépe rembe'ýpe, ha ijerére ojejuhu yvate gotyo Tuykia, kuarahyresẽ gotyo Irak, ñemby gotyo Israel ha Horytaña, ha kuarahyreike gotyo Lívano. Siria oĩ avei Tetãnguéra Joajúpe.
Siria oreko 20.000.000 ava kuéra ipype, opaite nunga oñe'ẽva áraveñe'ẽ. Opaite nunga avei ojerovia islã rape, sunismo rape oreko hetave jeroviaha. Musulmã nguéra ndaha'éiva sunita Siria-pe oĩ druso kuéra, alaguita kuéra ha chi'ita kuéra.
Ary 1963 guive pe Aty Baath Árave Tekoha oisãmbyhy Siria omoñe'ẽvo tetã sarambi (estado de emergencia) ha ary 1970 guive tendota Siriagua ha'e ñemoñare Asad pegua. Ko'ãga, Mburuvicha Siria pegua ha'e Bashar al-Asad, Hafez al-Asad ra'y, oisãmbyhy akue Siria retã ary 1970 guive imanópe ary 2000 peve.
Itáva kuéra orekovéva tavayguakuéra ha'e:
12 jasypakõi
Ára 12 jasypakõi ha'e ára 346ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 347ha umi ary hekope'ỹme. Umi 19 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Mytũ
thumb|250px|Mytũ Mytũ ha'e guyra oikóva Ñemby Amérika, Mbyte Amérika ha Méhikope. Heta ko guyra juehegua ojehecha tesaparápe ha ikatu oguete.
0Tupi ñe'ẽ: mi'tu
Mariano Celso Pedrozo
Mariano Celso Pedrozo Leguizamón (1908-2004), pa’íramo, ñe’ẽpapára ha mbo’ehára Paraguaigua.
Mariano Celso Pedrozo Leguizamón niko heñoiva’ekue Táva Paraguaýpe, Paraguay Retãme; ára 2 jasypoteĩ ary 1908-pe. Itúva ha’eva'ekue mbo’ehára Hermenegildo Pedrozo ha isýkatu kuñakarai Anselma Leguizamón. Ha’éngo okakuaákuri isy távape, ha’éva Itaugua.
Táva Itauguápe avei oikékuri mitãmbo'ehaópe. Upégui Mariano Celso Pedrozo ohasa mitãrusumbo'ehao hérava Seminario Conciliar, oĩva Táva Paraguaýpe. Upe rire ohókuri Táva Roma, Italia Retãme ha upépe oiko Tembikuaajára Arandupykuaápe. Oiko ichugui pa’i ary 1933-pe. Universidad Pontificia Gregoriana héra pe mbo’ehaovusu ha’e oñemoaranduhaguépe. Upevarã isy ohepyme’ẽkuri peteĩ óga oguerekóva Itauguápe.
Mariano Celso Pedrozo rembiapoita apytépe jajuhugua pe Ñembo'eguasu Guaraníme omboherava’ekue “Ñe'ã tovayva”. Upéicha avei ohaiva’ekue peteĩ ñe'êpotyryru hérava “Mburukuja”. Avei ohai aranduka hérava "Pyambu karai" (1982), “Epítome de la Etimología del Idioma Guarani” (1985), “Génesis del Idioma Guarani” (1988), “Cuatro eras de la historia de Itaugua” (1994), ha “La Religiosidad Popular Paraguaya y la Identidad Nacional” (2002). Hetave apytépe, ohaijepékuri ko'ã ñe'ẽpoty Guaraníme: "Tupão Humaita taperekue", "Kurusu legua", "Chochĩ", "Kuarahy resẽ”, "Pa'i", ha "Che pandorga".
Pa’iruvicha Mariano Celso Pedrozo Leguizamón omanókuri Táva Itauguápe, ára 17 jasypoapy ary 2004-pe, oguerekórõguare 96 ary.
Girala Yampey
Girala Yampey (1923-2018) niko haihára Guarani.
Girala Yampey mombyry herakuãva, heñoiva’ekue ára 11 jasypoteĩ ary 1923-pe, Táva Ky'ỹindy, Tetãpehẽ Paraguari, Paraguay Retãme ha oikóva Táva Taragui, Argentina Retãme, ary 1947 guive.
Girala Yampey niko Guarani ñe'ẽ ha reko rayhuhára añetete, are guivéma ohaíva heta aranduka omombe'uhápe umi mba'e porãita oguerekóva Ñande Ypykue Guarani.
Tembiapokue: “Ko'ẽju rekávo” (1986); “Poemas de mi otoño” (1991); “Sobre mitos y leyendas Guaraníes” (1991); “Rumores de la selva” (1995); “El gaucho Lega - Un mito correntino” (1995) y “Los flautines del sol” (2012), “GUÍA DE LA LITERATURA PARAGUAYA” (2016).
Pe jehechakuaa Ateneo omog̃uahẽkuri Girala Yampey-pe ohechakuaávo chupe hembiapoita Guarani ñe’ẽ ha reko rayhupápe (2017).
Girala Yampey omanókuri Táva Taragui, Argentina Retãme; ára 24 jasyteĩ ary 2018-pe, oguerekórõguare 94 ary.
Japi
thumb|250px|Japi Japi ha'e guyra.
Jaku karaguata
thumb|250px|Jaku karaguata Jaku karaguata ha'e guyra.
Pridi Banomyong
Pridi Banomyong (1900-1983) ha'e 7 Tetã Mburuvicha Guasu oisambyhy Prime Minister Thailandia
Paletína
Atyvete Paletína Hekosãsorã oikuaauka ko tetã sãso jekuaauka oiko jave táva Arhel-pe upe ára 15 jasypateĩ ary 1988-pe, upe aja,ko atyvete noisãmbyhýi Paletínare, mombyry guive oikuaaukánte ijerure. Ko ára peve, yvy pehẽngue Paletína ojerure oĩ jepe tetã Israel ipoguýpe. Ko tetã ojerure Paletína yvy pehẽnguenguéra ojeheroháicha oiko rire upe ñorairõ guasu ary 1967 pegua, ha omoĩ itavusurã Kuarahyresẽ Herusalẽ. Ko táva Ramala oisãmbyhyramo jepe ko tetãre, upépe ojejuhúgui tetã rekuái róga guasu.
Ára 29 jasypateĩ ary 2012-pe ONU Amandaje Guasu oheja ha omoañete Paletína oike ONU atýpe tetã hechahára ramo, upéva he'ise Paletína ikatu oñe'ẽ ONU Amandajéme ha ikatu ohechauka ijerure tetã ambuévape, hákatu ndaikatúi ovota umi ONU jeporavópe, omoañete avei umi Paletína retãygua oreko va'erã ijyvy pehẽnguerã oñemoañeteháicha oiko mboyve upe Ñorairõ ary 1967 pegua. Upéicha nde'iséi Paletína oikeha ONU atýpe umi tetã ambuévaicha.
Jasypo ary 2015-pe Táva Vatikáno omoañete ko tetã hekosãsoha. Ary 2018 iñepyrũ meve, 136 tetã omoañete Paletína hekosãsoha, Paraguái, Vorívia, Pindoráma ha Arhentína mbytépe.
Yryvu ruvicha
thumb|250px|Yryvu ruvicha Yryvu ruvicha térã yryvu tĩ ha'e guyra.
Kilómetro
Kilómetro ha'e hína pe pukukue ra'ãha ohechaukáva su metro (1000 m), ojehechauka tai km rupive.
Kilómetro hína pe mba'e ra'ãha Ta'ãhakuéra Ypykatu Hetatetãgua oipurúva (SI), ojeipurúva opa tetãme, mbohapýnte ndoipurúi: Tetãvore Joapykuéra, Miama ha Livéria.