cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Instagram
Ojapo Kevin Systrom ha Mike Krieger ha oñepyrũ ary 2010-pe, ipya'eite herakuãve, amo ary 2012 oreko 100 sua tapichakuéra oipuru chupe ha amo ary 2014 ipahápe oiko 300 sua puruhára.
Ára 9 jasyrundy ary 2012-pe, oñemoarandu akue Facebook ojogua Instagram.
Instagram apopy 4.0 guive oheja ipuruhára ohupi ta'angamýi ha techarã 1 aravove hi'aréva.
3 jasypateĩ
Ára 3 jasypateĩ ha'e ára 307ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 308ha umi ary hekope'ỹme. Umi 58 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Kaguare
Kaguare mymba okambúva.
Luis Lacalle Pou
Luis Alberto Aparicio Alejandro Lacalle Pou (Montevideo, 11 jasypoapy ary 1973) ha'e peteĩ ñe'ẽngára ha ojokuaikuaáva Uruguái pegua, omba'apóva Partido Nacional atýpe. Ha'e niko Uruguái retã ruvicha 42ha ára 1 jasyapy 2020 guive.
Ha'e akue Uruguái Cámara de Representantes ruvicha 2011-2012 aja. Ha'e avei tavakuairetã senador 2015 guive 2019 peve.
Ka'i miri
Ka'i miri mymba okambúva.
Ñe'ẽryrupavẽ
Ñe'ẽryrupavẽ ningo tembiapokue ipukuitéva oguereko opaite tembikuaa ha marandu. Ñe'ẽryrupavẽme oĩ va'erã mba'ekuaa omombe'úva opamba'e yvypóra oikuaa. Py'ỹinte jahecha ko tembiapokue ojehaíva aranduka atýpe, oĩ katu pe ojejapóva internet-pe, Vikipetã techapyrãme.
Ndahasýi jaheka hag̃ua ñe'ẽryrupavẽme pe jaikuaaséva, upépe oĩ mba'e oipytyvõva ñane arandupy ha omombe'úva ñane rembiapo ha rekoha rehegua.
Achagaváte
Achagaváte (Tuykománo ñe'ẽme: Aşgabat, Rrusiañe'ẽme: Ашхаба́д / Ашгабáт) ha'e Tuykomenitã tavusu ha itáva tuichavéva, ojejuhu tave'ỹ Karakũme, oikohápe y ha yvyramáta yvyku'i tuicha pa'ũme, Tuykomenitã omohembe'yhápe Irã rehe hi'aguĩ. Ojeipapa haguéicha 2012 aja, oiko ko távape 1.031.992 tapicha.
Yvy Sudã
Yvy Sudã, héra tee Tavakuairetã Yvy Sudã (Suahíli ñe'ẽme: Jamhuri ya Sudan Kusini, ingleñe'ẽme: Republic of South Sudan) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva yguasu rembe'y'ỹva ojejuhúva Áfrika pehẽngue kuarahyresẽyguápe, itavusu ha'e Júva. Yvy Sundã jerére ojejuhu yvate gotyo Sundã, kuarahyresẽ ngotyo tetã Etiopía, Kéña, Ugánda ha Kóngo Jekopytyjoja Retã ñemby gotyo ha Tavakuairetã Mbyteafrikagua kuarahyreike gotyo.
Yvy Sundã yvy apekue ko'ãgagua oime kuri Sundã Ingyatérra ha Ehíto pegua yvy pehẽnguépe ha upéi, Sudã poguýpe hekosãso guive ary 1956-me. Yvy Sundãre oiko avano'õ opaichagua, avano'õ ojehero nilótiko, tenondeite umíva ijerovia angue rehegua térã Hesu rape rehegua, opyta hikuái Yvate Sundã poguýpe, ojehechavehápe aravekuéra ha umíva ijerovia musulmã. Jasyporundy 1983-pe, upe aja Sudã ruvicha, Yaafar Mohammed Numeiri, ojapo tetãvore joatyguigua orekóva ipype mbohapy tetãvore Yvy Sundã apekuépe, upéi katu ombojei chupekuéra, upéicha oñepyrũ Sundã retãygua ñorairõ mokõiha, oñombohovairõ guare Sundã ñorairõha aty ha umíva omohekosãsose Yvy Sundã. Oheja Sundã rekuái toñemosãso ko yvy pehẽngue ojejapo rire peteĩ jekupytyha py'aguapyrã ára 9 jasyteĩ ary 2005-pe táva Naivasha-pe, Kéña retãme.
Ojejapógui pe jekupytyha, Yvy Sundã oiko ijyvy pehẽnguégui peteĩ tetã rekuái teéva ndaiporivéima Sundã poguýpe, ojejapo avei iléi guasurã oñepyrũ oheko me'ẽ ára 5 jasypakõi ary 2005-pe, upe léi guasúre ojejapo Porandu Guasu opaite Yvy Sundã retãyguápe ára 9 guive 15 jasyteĩ meve 2011-pe, ojeikuaa hag̃ua oipotápa hikuái hetã toñemosãso. Ára 7 jasykõi ary 2011-pe, tetã rekuái oporombokuaa mba'éichapa osẽ Porandu Guasu, umíva oipota hetã toñemosãso niko 98,83 %, upéicha oñemoherakuã Yvy Sundã isãsoiteha 9 jasypokõi ary 2011-me. Upe guive, oiko chugui tetã hekosãso ipyahuvéva opa umi tetã ambuéva apytépe. Jasyapy ary 2015-pe, Yvy Sundã oike G77 atýpe. Ko tetã ohasa asy oiko upépe ñerairõ umi avano'õ oikoéva apytépe ha ohasa avei Yvy Sudã Retãygua Ñorairõ ary 2013 guive 2020 peve.
Saramandaia
Saramandaia ha'e akue peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindoráma retã pegua, ojapo akue ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva hérava Rede Globo. Oñepyrũ ára 24 jasypoteĩ ary 2013-pe ha opa ára 27 jasyporundy ary 2013-pe, tembiasagua'u Gabriela rire, ko tembiasagua'u ha'e peteĩ jejapo pyahu tembiasagua'u ary 1976 pegua hérava Saramandaia avei, ohai Dias Gomez. Ohai akue pyahuhápe Ricardo Linhares ha omotenonde Denise Saraceni ha Fabrício Mamberti.
Mba'eapohára ojapo ava tee ha'e Lília Cabral, José Mayer, Sérgio Guizé, Chandelly Braz, Leandra Leal, Fernando Belo, Gabriel Braga Nunes, Débora Bloch, Marcos Palmeira, Ana Beatriz Nogueira, Vera Holtz, Matheus Nachtergaele, Renata Sorrah, Aracy Balabanian, Tarcísio Meira ha Fernanda Montenegro.
Tasyo Guasu
Tasyo Guasu (karaiñe'ẽ Hospital de Clínicas) oĩ peteĩ tasyo Paraguaýpe.
Ára 19 jasypokõi ary 1894-pe, oñemopu'ãkuri Jeikoha Sajonia-pe, peteĩ ogavusu teépe, Tasyo hérava San Vicente de Paúl, 60 tupa reheve, Tupãrembiguái “Pojera Memby” San Vicente de Paúl-gua ha kuñakarai “Paraguay Jekupyty Aty”-gua rembiapo rupive. Upe tasyo oñemopu'ãkuri peteĩ yvypehẽ karai Higinio Uriarte ome'ẽreiva'ekuépe, upe tenda herava'ekue Campos Elíseos, ko'ág̃a hérava Sajonia. Ary 1899-pe, upe tasyo ome'ẽkuri peteĩ koty temimbo'ekuéra oñemoarandúva pohãnohararã ombovo hag̃ua hikuái omanóva retekue ha péicha upe tasyo ojoajuñepyrũkuri Pohãnohára Mbo'ehao Universidad Nacional de Asunción-pegua ndive.
Upéicharõ jepe, tekotevẽ ja'e upe tasyo oîhaguemavoíkuri upépe ha herava'ekue Pojera Tasyo, oñemopu'ãva'ekue ára 14 jasypa ary 1877-pe ha pohãnohára Pastor Candia ha'ehague isãmbyhyhára ypykue ha hendive omba'apókuri pohãnohára Francisco Morra ha Silvio Andreussi. Upépe oĩkuri Ñorairõ Guasu aja Potrero Tasyo ha upe tendápe oĩ ko'ág̃a Guarini Tasyo.
Ary 1901-pe oñeme'ẽ'ypýkuri upépe mbo'epy umi pohãnohararãme ha ary 1902 guive ojerekókuri upépe peteĩ koty oñembovohápe umi hasykatúvape. Ary 1927-pe oñemoherakuãkuri Léi 1910 ha upe guive ojehero ichupe Hospital de Clínicas – Tasyo Guasu. Ára 20 jasypakõi ary 2012-pe oñemboajékuri Tasyo Guasu róga pyahu UNA korapy guasúpe San Lorenzo-pe, oĩva Universidad Nacional de Asunción poguýpe.
Hekove ypy guive ha ko'ag̃aite peve, upe Tasyo Guasúpe omba'apo ha ombo'e umi pohãnohára ikatupyryvéva, upéva ha'égui UNA pohãnohararã mbo'ehao. Hembiasa pukukuépe upe rupi ohasajepékuri hetaiterei hasykatúva oúva ñane retã tuichakue javevégui. Ñane retãygua ombohéra chupe Imboriahúva Tasyo. Ára 7 jasyrundy ary 2016-pe ojeporavókuri isãmbyhyhárarõ pohãnohára Jorge Giubi-pe.
Kui'i
Kui'i mymba okambúva.
Kui'i guasu
Kui'i guasu mymba okambúva.
Karaja
Karaja mymba okambúva.
Amagasaki
Amagasaki (尼崎市 Amagasaki-chi?) ha’e peteĩ táva ojetopáva Hyõgo huvichandápe, Hapõme. Oñemopu’ãva’ekue 1 jasyrundýme ary 1916-me, Ósaka ykére. miniaturadeimagen|Amagasaki táva mbyte. Hi’área ohupyty 49,77 km² ha oguereko 460.091 tavaygua (2005).miniaturadeimagen|Amagasaki poyvi. miniaturadeimagen|Amagasaki guarakapa.
Mandu’apykuéra
https://www.soumu.go.jp/main_content/000442938.pdf
https://www.soumu.go.jp/main_content/000442937.xls
Mykurẽ hũ
Mykurẽ hũ mymba okambúva.
2 jasypateĩ
Ára 2 jasypateĩ ha'e ára 306ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 307ha umi ary hekope'ỹme. Umi 59 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Niaméi
Niaméi (Hyãsiañe'ẽme Niamey) ha'e hína Níher retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype. Ojejuhúva hetã ipehẽngue ñemby kuarahyreikeguápe. Amo 1 026 848 tavayguakuéra oikove ipype.
Niaméi oĩ ysyry Níher hembe'ýpe.
Karakũ
Karakũ ha'e peteĩ tave'ỹ ojejuhúva Mbyte Ásiape. Ko tave'ỹ oñuvã amo 70% opaite Tuykomenitã apekuégui, 350.000 km². Héra ikatu avei Kara-Kum ha Gara-Gum, ha ko ñe'ẽngue mokõiha he'ise "yvyku'i"; ñe'ẽngue peteĩha he'ise "pytũ" térã "hũ", Tuykomenitã ñe'ẽme.
Tañykati
Tañykati mymba okambúva.
Ñe'ãvevúi akytã'ai
Ñe'ãvevúi akytã'ai ha'e niko peteĩ mba'asy ombohetavéva sarambihápe umi ñe'ãvevúi hekoveapỹi aty, peteĩ umi akytã'aígui ojehechavéva oporombohasa'asýva. Ñe'ãvevúi akytã'ai oñepyrũmeméva umi ñe'ãvevúi hekoveapỹi ahoja'ípe, tekoveapỹi apemíre, ha upéi ikatu oñemuasãi ha oñemosarambi pya'ehápe umi yvypóra rete pehẽngue ambuéva rehe. Ndaha'éi ñe'ãvevúi akytã'ai umi mba'asy oike ñe'ãvevúime oúvo yvypóra rete pehẽngue ambuévagui, oñemuasãigui ha noñepyrũigui ñe'ãvevúime.
Umi mba'asyapypẽ ojehechameméva apytépe oĩ ohasa asývo iñambu hag̃ua, hu'úvo térã hu'úvo ruguysẽva, ha hete ndaipohýi porãvéivo, oñembopiruvégui, upéicha avei ojehecha pyti'a rasy, ahy'o kororõ vai, tova aruru ha ajúra aruru. Ojeikuaa oĩ mokõi ñe'ãvevúi akytã'ai mba'asy: Peteĩva héra ñe'ãvevúi akytã'ai tekoveapỹi imichĩre ha ambuéva ojehero ñe'ãvevúi akytã'ai tekoveapỹi naimichĩrire, ojeikuaa rire upéva ikatu ojehapejoko porãve umi mba'asy, peteĩha (tekoveapỹi imichĩre) noikotevẽi pirekytĩ ha ikatu ojeipuru pohã, mokõiha (tekoveapỹi naimichĩrire) oikotevẽ pirekytĩ, láser resape ha oĩ avei ojeipuru va'erã ñepohãnopuku pirépe guarã tesape mbarete oipurúva.
Mba'e omoñepyrũvéva ko akytã'ai ha'e hína petỹpuru, amo 95 % hasývagui opita térã opitáva'ekue. Umi tapicha ndopitáiva ikatu oreko ko mba'asy ijypykue orekógui ymaguare, oikógui mba'etĩ vai héra radón hi'aguĩ, amiánto, ha tekohatyai, oikógui avei tapichakuéra opitáva hi'aguĩ.
Pohanohára ohecha pya'eitérõ hasýva orekoha ñe'ãvevúi akytã'ai iporãvéta osẽ hekopete hag̃ua ko mba'asy jehapejoko. Ñe'ãvevúi akytã'ai ñepyrũme, ojehapejokóramo, umi 20% hasývape, ikatu oiko porãve pirekytĩre. Oikóramo jepe, ko mba'asy oñemosarambi pya'égui ha hasýgui ojehecha hag̃ua yvypóra retépe, oñemuasãimbáma ojehecha ramo.
Ñe'ãvevúi akytã'ai ha'e hína mba'asy oporombohasa'asyvéva ha akytã'ai ojehechavéva yvypóra oreko, peteĩ umi mba'asýgui oporojukavéva avei. Akytã'ai ojukavéva hína kuimba'ekuéra ha ojukavéva mbohapyha voi kuñanguéra, tyekue akytã'ai ha kámare rire.
Michael Jackson
Michael Joe Jackson (Gary, Indiana, 29 jasypoapy ary 1958 – Los Ángeles, California, 25 jasypoteĩ ary 2009-pe) ha'e peteĩ opurahéiva estadounidense.
Cheias de Charme
Cheias de Charme ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava Rede Globo. Oñepyrũ ára 16 jasyrundy ary 2012-pe ha opa ára 28 jasyporundy ary 2012-pe, Aquele Beijo rire ha Guerra dos Sexos mboyve. Ohai akue Filipe Miguez ha Izabel de Oliveira ha omotenonde Allan Fiterman, Maria de Médicis ha Natália Grimberg.
Mba'eapohára ojapo ava tee kuéra ha'e Taís Araújo, Leandra Leal, Isabelle Drummond, Cláudia Abreu, Ricardo Tozzi, Marcos Palmeira, Jonatas Faro, Malu Galli, Jayme Matarazzo, Tato Gabus Mendes ha Titina Medeiros.
Ko tembiasagua'u omombe'u mbohapy óga hembiguái kuña hembiasakue opurahéiva ha ohypytuva herakuã.
Evo Morales
Juan Evo Morales Ayma (Orinoca, Vorívia; 26 jasypa 1959) ha'e peteĩ ojokuaikuaáva, sindikáto ruvicha, jokuaikuaa ñeimo'ã ruvicha ha sãmbyhyhára Vorívia pegua, ijypykuéva aimara, ha'e akue Vorívia retã ruvicha 65ha ára 22 jasyteĩ 2006 guive ára 10 jasypateĩ 2019 peve, oheja hetã ñesãmbyhy Vorívia retãyguakuéra oñemoĩvo rire ha oñepu'ã hetã jeporavo ruvicharã rehe, oje'e oikoha ko jeporavópe mba'e javy oporombotavyséva,   oiko avei mba'e oñembyaiséva hekovépe, imba'ekuérape ha hapichakuérape,  Vorívia retã ñorairõhára aty ha tahachi aty ha'etévaicha ku oñembyaíva chupe avei, upévare hetaite umi he'íva oikoha Voríviape peteĩ golpe de Estado.
Tráuko
Tráuko ha'e peteĩ mombe'ugua'u Chílegua, kóva ha'e peteĩ tekove oúva umi Chílo'e mombe'ugua'ukuéragui, ojeikuaa porãitereíva Chíle ñembýpe, ha ko tetã mombe'ugua'ukuéra apytépe kóva ha'e peteĩ umi ojehayhu ha ojekuaa porãvéva. miniaturadeimagen|Tráuko [[ta'anga|ra'anga Chílepe.]]
Mombe'ugua'u
centro|miniaturadeimagen|299x299px|[[Ta'anga ojehechahápe Traúko.]] Umi oikóva Chílepe he'i ko mombe'ugua'u imbaretetereiha ha ikatu ombyai mombyrýgui, ikatu omopẽ peteĩ kuimba'e kangue. Ojekuaa Tráukope ikatu ombohayhu umi kuñanguérape omañavo hesáre, oipejúvo hesekuéra, oikévo ikerechápe ikatu hag̃ua ombohyeguasu chupekuéra.
Ndojekuaái moõguipa oú ha katu ojekuaa ha'eha pe mbói Kaikai ra'y, oñeheñói ko mbói ndohayhugui haguére umi tekove yvypórape. Tráuko oiko hembireko ndive ha’éva avei itajýra hérava Tráuka, kóva oñeheñói Tráuko oguereko hagué peteĩ jokupyty Kondená ndive. Tráuka ndive oguereko hetaiterei ta'yra ojoguava Tráukope ha'evo kuimba'e ha ojoguava Tráukape ha'evo kuña, ha ko'ava oguereko je'y umi itúvakuéra téra.
Ndojekuaai
Ojehechaháicha
miniaturadeimagen|Tráuko ta'anga pe [[Ancud hakambyrundýva|Ancud akambyrundýva]] Traúko ha'e peteĩ tekove ojoguava kuimba'epe ivaietereíva, imichiéteriva, ohupyty 80 cm, ha iretyma katu opa ipyñuãpe, upevare ndoguerekoi py.
Traúko oiko umi Chílo'e ka'aguyrape, oguereko peteĩ yvyra oguatáva herava pahueldún ha peteĩ hacha imichiva ha oguerekóva pu'aka, ikatuvare oity peteĩ yvyra oinupãvo chupe mbohapy jey. Oipuru peteĩ akã ao ha pe ija'o katu ojejapo quilinehagui, kóva peteĩ ka'avo okakuaava Chílo'e ka'aguykuérare.
Tabaré Vázquez
thumb|200px Tabaré Ramón Vázquez Rosas (Montevideo, 17 jasyteĩ de 1940 - Montevideo, 6 jasypakõi ary 2020) ha'e akue peteĩ pohanohára, ojokuaikuaáva ha jetepyso aty ruvicha Uruguái pegua. Ha'e akue Uruguái retã ruvicha mokõi jeýpe, 2005-2010 ha 2015-2020 aja.
Tupãrape Oparupigua
Tupãrape Oparupigua (Lasioñe'ẽme: Ecclesia Catholica) ha (Gyresiañe'ẽme: Καθολικὴ Ἐκκλησία) ha'e pe tupão Hesu rapegua tuichavéva, oguereko 1.360 sua ojeroviáva hese. Ha'e peteĩ tupãrape ymaite ko yvy ári ha iñangaturãeterei Amérika he Európa-pe g̃uara. Omotenonde chupe Avareguasu Rrómaygua, ojeikuaáva avei pápa ramo,  imbo'epykuéra oimemba Ajerovia Niseaygua ñembo'épe. Hóga tenondegua héra Apyka Marangatu ha oime Táva Vatikáno-pe.
Tupãrape Oparupigua ombo'e ha'eha tupãrape peteĩete Hesu omboypy va'ekue, ipa'iguasukuéra ha'eha Kirito remimbo'ekuéra myengoviahára, ha avareguasu ha'eha Peru Marangatu myengoviahára. Tupãrape Oparupigua avei he'i opa mba'e ombo'éva ijavy'ỹha.
Mandu'apy
.
Mbopi pytã
Mbopi pytã mymba okambúva.
Tatu poju'i
Tatu poju'i ( térã, ) mymba okambúva.
Mykurẽ viju
Mykurẽ viju mymba okambúva.
José Mujica
José Alberto Mujica Cordano (Montevideo, 20 jasypo ary 1935), ojehero avei Pepe Mujica, ha'e peteĩ ojokuaikuaáva Uruguái pegua. Ha'e akue Uruguái retã ruvicha 40ha 2010 guive 2015 peve.
Taís Araújo
thumbnail|200px|Taís Araújo
Taís Bianca Gama de Araújo (Rio de Janeiro, 25 jasypateĩ, ary 1978), jekuaáva Taís Araújo ha'e peteĩ mba'eapohára jeikuaave eteva tetã Pindorama pegua. Ojapo akue heta ava tee Rede Globo hembiasagua'upe ha heta ojapo avei tembiasagua'u Xica da Silva ava tee.
Tatu ai
Tatu ai mymba okambúva.
Tatu mburika
Tatu mburika (, térã ) mymba okambúva.
30 jasypakõi
Ára 30 jasypakõi ha'e ára 364ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 365ha umi ary hekope'ỹme. Umi 1 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Sócrates
Ndaipóri mba'e tee ohechaukáva Sócrates oheja jehaipy térã aranduka imbo'epy reheve. Ko'ágã jaikuaa Sócrates rekove rehegua umi hemimbo'e Platõ, Aristófanes ha Jenofonte ohejágui aranduka omombe'úva Sócrates ñeimo'ã. Platõ rembiapokuépe, pe ojeheróva "ñemongeta", ikatu jajuhu ko'ágã umi ñemombe'u ipukuvéva Sócrates rekove rehegua. Oĩramo jepe mba'e ne'ĩra jaikuaa hekove rehegua, ndaikatúigui jaikuaa pe oĩva Platõ rembiapokuépe ohechaukaite mba'éichapa Sócrates reko tee.
Guaikiaka aña
Guaikiaka aña mymba okambúva.
Tirika
Tirika mymba okambúva.
Perehi
Perehi (Petroselinum crispum) ha'e niko peteĩ ka'avo ryakuã porãva oúva Európagui, para Yvy mbytépe rembe'ýgui ha ko'ãga oñemyasãima oparupi. Yvypóra oñemitỹ perehi ombohe hag̃ua hembi'urã.
Ysyry Níher
Ko ysyry Níher (hérava ymaguare Sáire) ha'e hína peteĩ ysyry ipukúva Áfrika ipehẽngue kuarahyreikegua pegua osyry kuarahyresẽ ha ñemby ngotyo ha ohasa po tetãre —Gynéa, Mali, Níher, Mbenĩ ba Nihéria— osẽ meve paraguasu Atlántiko-pe. Ipukukue ohupyty amo 4200 km, upévare ha'e ysyry ipukuvéva 13ha opa Yvýgui, ha mbohapyha Áfrika-pe, upe ysyry Nilo ha ysyry Kóngo rire. Táva Vámako guive ikatu oñemboguata ygarusu ko ysyrýre.
29 jasypakõi
Ára 29 jasypakõi ha'e ára 363ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 364ha umi ary hekope'ỹme. Umi 2 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Chimbure
Chimbure térã piáva (Schizodon borellii), ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ Anostomidae ryepýpe, oikóva y he’ẽme. miniaturadeimagen|Schizodon borellii.
Kuratũ
Kuratũ (Coriandrum sativum) ha'e niko peteĩ ka'avo ryakuã porãva, oñeimo'ã oúva Európagui, para Yvy mbytépe rembe'ýgui ha Áfrika pehẽngue yvateguágui, ha ko'ãga oñemyasãima oparupi. Yvypóra oñemitỹ perehi ombohe hag̃ua hembi'urã.
Paraguái jeporavo guasu 2018
Paraguái jeporavo guasu 2018 ojejapo ára 22 jasyrundýpe ary 2018-pe. Ko niko upe jeporavo guasu pokõiha ojejapókuri Paraguai retãme oiko rire golpe de Estado opa hag̃ua Alfredo Stroessner ñesãmbyhy jasykõi ary 1989-pe.
Tendota poravopyre ohupi ára 15 jasypoapy ary 2018-pe ha osẽ va'erã jasypoapy 2023-pe, arateĩ 22 jasyrundy ary 2018-pe Paraguái retãygua oiporavo mburuvicharã karai Partido Colorado pegua Mario Abdo Benítez ha Hugo Velazquez tendota ombuekoviáicha.
Tendota
Tetã pytaguápe
28 jasypakõi
Ára 28 jasypakõi ha'e ára 362ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 363ha umi ary hekope'ỹme. Umi 3 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Mapucheñe'ẽ
Mapucheñe'ẽ (Mapucheñe'ẽme:Mapudungun) ha'e peteĩ ñe'ẽ Ñemby Amérika pegua. Ha'e ñe'ẽ ypygua mbohapyha oñañe'ẽvéva Chíle ha Arahentina retãme. Oñe'ẽkuaáva: 260.000.
Tuykomenitã
Tuykomenitã (Tuykománo ñe'ẽme: Türkmenistan Respublikasy) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Mbyte Ásiape ha omohembe'y Kasahitã rehe yvate kuarahyreikévo, Uvekitã retãre yvate ha yvate kuarahyresẽ ngotyo, ñemby kuarahyreikévo omohembe'y Irãre, ñemby kuarahyresẽ ngotyi Ahyganitã rehe ha kuarahyreikévo para Káspio rehe, ojehechakuaa ramo jepe ko tetã yguasu rembe'y'ỹvaha. Tave'ỹ Karakũ, yvy ojeiko'ỹha oñuvãmba haimete opa tetã apekuére, ysyry mba'eguasuvéva ijapekuére osyrýva niko Amu Daria, Atrak ha Murgab. Itavusu ha táva tuichavéva ha'e Achagaváte. Oñemosãso osẽvo URSS poguýgui ára 27 jasypa ary 1991-me.
Ko'ãga, Tuykomenitã yvy apekue ojaho'i yvy pehẽngue oñoñuvaitĩhápe avano'õ opaichagua ymaguare guive. Amo ary 1000 jave, Merv (ko'ãga niko ojehero Mary) oĩ akue umi Islã táva tuichavéva apytépe ha pytaha mba'eguasúva umívape guarã oipurúva pe Aopo'i Rape, tape ojeipuru va'ekue oñeñemu hag̃ua Chína rehe amo saro'y XV peve. Rrúsia mburuvi oñembojára hese ary 1881-me, Ary 1924-pe, oiko Tuykomenitãgui peteĩ Tavakuairetã Soviétiko. Ko tetã osẽ Rrúsia poguýgui ha oñemosãso jasypakõi 1991-me, URSS oñembovo rire.
Oñemosãso rire, Tuykomenitãre oisãmbyhy mburuvicha Saparmurat Niyazov —ojeheróva Türkmenbaşy térã «tuykomenokuéra ruvicha»— omano meve ára 21 jasypakõi ary 2006-pe. Ojeporavo Gurbanguly Berdimuhamedow tetã ruvicharã pyahu ára 11 jasykõi 2007-me. He'iháicha ku atyvete ohechakuaáva mba'éichapa oĩ tekoiterape opa tetãme, Human Rights Watch, Tuykomenitã «ha'e gueteri tetã oñemoha'eñóva ha oporojopýva, mburuvicha Gurbanguly Berdymukhamedow rekuái hatã ha iñirũnguéra poguýpe», «onupã ha ombohasa asy umi omomaranduséva hemiandu tetã rekuái rehe térã jeroviapy rehe. Tetã rekuái ndohejái tapichakuéra tohecha mba'ekuaarã ohechaséva. Ndohejái toiko ijyvýpe atyvete ohechakuaáva mba'éichapa oĩ tekoiterape. Oñeimo'ã oĩ hetaite tetã rekuái omokañýva ka'irãme». Mburuvicha Berdimuhamedow ojapouka hetãyguakuéra tomomba'eguasu chupe, upéicha hogayguakuéra ha iñirũnguéra ikatu ojapo ojaposéva ha oporokuái hendive.
Mabel Pedrozo
Mabel Mercedes Pedrozo Cibils - momaranduhára, haihára ha tekomo’ãhára Paraguaigua.
Heñóikuri táva Paraguaýpe, Paraguay Retãme; ára 23 jasyporundy ary 1965-pe. Itúva herava’ekue Juan Ramón Pedrozo ha isýkatu Natalia Cibils de Pedrozo. Ñemoñare irundyha, po apytépe: Carlos, Amanda, Soledad, Mabel Mercedes ha Zully. Oñemoarandúkuri táva Paraguayýpe; oikékuri mitãmbo’ehao San José-pe ha mitãrusumbo’ehao Nuestra Señora de la Asunción-me. Upéi oike, oñemoarandu ha oiko chugui tekomo'ãhára Facultad de Derecho UNA-pe.
Oĩjepékuri heta atýpe ha omopu’ãkuri Escritor róga, ary 2012-pe, heta tembiapo porã omotenondehaguépe.
Oñepyrũkuri momaranduhárõ kuatihaipyre “La Tarde”-pe ha upéi omba’apóma kuatiahaipyre “Popular”-pe, itykéra Amanda Pedrozo ndive; upéicha avei, Escritor Rógape omba’apo Letty Tabarelli ndive. Mabel Pedrozo omanókuri táva Paraguaýpe, Paraguay Retãme; ára 12 jasyrundy ary 2022-pe, orekórõguare 56 ary.
Oñeme’ẽkuri chupe heta jehechakuaa ha jopói hembiapo porãitáre: Jopói “Amigos del Arte” (1984), Jopói “Roque Gaona” (2002), Jopói “Bienio” (2002-2004), jehechakuaa “Amigo Solidario del Idioma Guarani del Ateneo de Lengua y Cultura Guarani” (2016), ha “Mención de Honor - Premio Nacional de Literatura” (2021).
Ohaíkuri heta aranduka, umíva apytépe:
Euskéra ñe'ẽ
Euskéra ñe'ẽ (euskera ñe'ẽme: euskara) ha'e peteĩ ñe'ẽ. Ko'a ko ñe'ẽ oreko 720.000 ñe'ẽharakuéra España ha Hyãsia (ary 2012-pe).
Elis Regina
Hekove
Ary 1959-pe puhoe ñemyasãiha Rádio Gaúcha omomba'apo chupe ha peteĩ ary rire oho Río de Janeiro-pe, oñepyrũhápe omba'apo Gravações Elétricas ndive ha upéicha ojapo hembiapokue peteĩha, Viva a Brotolândia, purahéi aty. Ary 1962-pe ojapo  "Poema de Amor". Ary 1965 -pe ojapo purahéi aty karai opurahéiva Jair Rodrigues ndive, héra Dois na bossa, hetaite oñemu opa tetã apekuére.
Omenda peteĩháme Ronaldo Bôscoli rehe ha imemby peteĩha, João Marcelo Bôscoli Carvalho, heñóiva mokõi ary Ronaldo Bôscoli ha Elis Regina ojopoi mboyve. Omenda rire César Camargo Mariano rehe ha imemby mokõiha Pedro Camargo Mariano ha mbohapyha Maria Rita Mariano, kuña opurahéiva.
Ary 1974-pe ojapo hembiapo karai atõihára ha opurahéiva Tom Jobim, purahéi aty héra Elis & Tom, oĩ tapicha arandu he'íva ko tembiapo hína upe tenondeguaitéva bossa nova rehegua.
Hembiapokue
miniaturadeimagen|Elis Regina upe Teatro da Praia-pe, 1969. Archivo Nacional de Brasil mba'éva.
Jehaipymi
<references group="NOTA" />
COVID-19
Koronavíru mba'asy 2019 térã Paraguamborave péva niko peteĩ mba'asy ivaíva pyahu peteĩva pe koronavíru atýgui ome'ẽva. Ko mba'asy ojehecha ramo jasypakõi 2019-pe tetã Chína retãvore héra Wuhan, ohasámava Europa rupi, oikémava Amérikape ha og̃uahẽmava avei Paraguáipe. Heratee niko Covid-19. Ko'ag̃aite peve ndorekói pohã.
Orekóva koronavíru ikatu ombohasa hapichápe, ojaitereírõ hese, hu'ũ ha iñatĩarõ hese. Pe mba'asy oikesapy'árõ nde retépe niko oñeñanduka mokõi ára rire 14 ára peve. Ome'ẽ akãnundu, hu'u, pytuhẽ asy ha juku'a. Ombohasykatuve umi karai ha kuñakarai ohasáva 65 ary ha avei ijetu'uve umi hasy tapiáva ndive: huguyasukáva, ikorasõrasýva, hasykatúva ipyti'ápe, hamba'e.
Sapy'arei ne akãnundu, nde ru'u, ne pytuhẽ asy ha ndejuku'árõ:
Mba'éichapa ikatu ñañeñangareko:
22 jasypoteĩ
Ára 22 jasypoteĩ ha'e ára 173ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 174ha umi ary hekope'ỹme. Amo 192 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Talca
thumb|275px|right|Talca táva Talca táva Chilepe. Ko távape oiko 201.142 (ary 2012). - 232 km²
Moroni
Moroni (Áraveñe'ẽme: موروني') ha'e hína Komóra retã itavusu (tetã mbohapy ypa'ũ ijyvy apekuéicha ojejuhúva kuarahyresẽ Áfrika-pe) ary 1962 guive. Ojejuhu ypa'ũ Komóra Guasu rembe'y kuarahyreiképe. Ary 2011-pe amo 54.000 tavayguakuéra oiko ipype, upévare Moroni ha'e avei táva tuichavéva Komóra retãme.
Naruhito
Naruhito (23 jasykõi ary 1960, Tokio, Hapõ) ha'e Hapõ retã mburuvicha guasuete. Oñepyrũ oisãmbyhy ára 1 jasypópe 2019-pe. Ko tetã ruvicha 126ha.
Ferdinand Marcos
Ferdinand Emmanuel Edralin Marcos (1917 - 1989) ha'e 10 Tetã Mburuvicha Guasu oisambyhy Filipina-pe.
Orégano
Orégano (Origanum vulgare) ha'e niko peteĩ ka'avo ryakuã porãva oúva Eurásia pehẽngue kuarahyreikeguágui ha para Yvy mbytépe rembe'ýgui ha ko'ãga oñemyasãima oparupi. Yvypóra oñemitỹ orégano ombohe hag̃ua hembi'urã ha ojapo hag̃ua orégano rykue. Oñemokãramo orégano roguekuéra hyakuã mbareteve.
Paraguái jeporavo guasu 2023
Paraguái jeporavo guasu 2023 ojejapo ára 30 jasyrundy ary 2023. Ha'e pe jeporavo guasu tetãygua poapyha oikóva ko tetãme oiko rire pe golpe de Estado onohẽva'ekue Alfredo Stroessner mburuvichahára rekógui, ary 1989 jasykõime.
He’iháicha Paraguái Jokuaikuaa, jeporavo guasúpe ojeporavo peteĩ mburuvicha guasu, peteĩ ombuekoviáva ichupe, 45 Tetã Amandaje ruvichakuéra (ha 30 ombuekoviáva), 80 diputádo (ha 80 ombuekoviáva), 17 tetãvore sãmbyhyhára ha 17 techaukaha tetãvore pegua.
Pe mburuvicha pyahu ojupi tetãrerekuápe ára 15 jasypoapy ary 2023-pe, ha oñemoambue pe mburuvichakuépe upe ára avei, kóva oiko avei mburuvicha michĩ rehe. Ko'ãva omoambue Mario Abdo Benítez ha Hugo Velázquez-pe, osãmbyhýva Paraguái retãme ára 15 jasypoapy 2018 guive, ha omoĩ hendápe Santiago Peña ha Pedro Alliana, ojeporavo va'ekue mburuvicha ha mburuvicha ombuekoviáva ramo.
Jasypoapype ary 2023-pe avei umi sãmbyhyhára tetãvorekuéra pegua ojupi sãmbyhúpe umi imoñe'ẽnguéra ndive. Umi senador ha disputadokuéra ojupi ára 1 jasypoteĩ ary 2023-pe. Ko'ãva opavave ojeporav 5 arýpe g̃uarã.
Hesu Irũ Aty
miniaturadeimagen|Tupao Gesù, opyta Rrómape. Péva ha'e pe tupao iñangaturãvéva kechuitakuérape g̃uarã Hesu Irũ Aty  (S.J. – oúva Societas Jesu, lasioñe'ẽgui) ha'e peteĩ aty guasu Tupãrape Oparupiguápe oñepyrũ vaekue Karairetãme. Hyepýpe oiméva héra Kechuitakuéra. Pe aty guasu omombe'u maranduporã 112 tetãme. Kechuitakuéra omba'apo tekombo'épe (ojogapo mbo'eharóga, mbo'ehaovusu, ha hetave), ñehesa'ỹijo moarandurã, ha heta mba'e arandupy reheguáva.
Rodrigo Duterte
miniaturadeimagen Rodrigo Duterte (1945-) ha'e 16 Tetã Mburuvicha Guasu oisambyhy Filipina-pe.
Doraemon
Doraemon(Hapõñe'ẽme: ドラえもん ) niko peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui moha'angapyre ombopukáva Hapõ pegua Fujiko F. Fujio ojapo oñembohasa hag̃ua TV Asahi rupi, oñepyrũ 2005-pe.
Puerto Rríko
Puerto Rríko, héra tee niko Estado Libre Asociado de Puerto Rico karaiñe'ẽme, ha'e hína peteĩ yvy pehẽngue noĩri Tetãvore Joapykuéra ipype, hákatu oĩ ipoguýpe, hekosãsóva iñesãmbyhýme. Ojejuhu Amérikape, Karíve pehẽngue yvate kuaharyresẽme, ypa'ũ La Española (Haiti ha Tavakuairetã Ndominikagua) kuarahyresẽme ha umi Tetãvore Joapykuéra Virgin ypa'ũ kuarahyreiképe. Puerto Rríko ypa'ũ aty niko ko ypa'ũ tuichavéva ojehero avei Puerto Rríko (8896 km² ijyvy apekue) ha heta kájo ha ypa'ũmi ambuéva; umívagui ã hína tuichavéva: Vieques (135 km²), Mona (55 km²) ha Culebra (30 km²). Ko ypa'ũ niko hi'ára haku ha imichĩramo, ijyvy opaichagua jepe: ojehecha ka'aguy guasu okyitehápe, ka'aguy sa'i okyhápe ha ñu guasu itakua henyhẽva, yvyty ha yvytyrysýi, yrembe'y guasu, ypa ha ambuéva.
Puerto Rríko oĩ va'ekue Epáña poguýpe oguahẽ guive Cristóbal Colón ary 1493-pe omosẽ peve upe Puerto Rríko Kuatiañe'ẽ Tekosãsorã ary 1897-pe, ha oiko peteĩ Epáña retãvoréicha ary 1897 guive oiko peve upe Epáña-Tetãvore Joapykuéra ñorairõ ary 1898. Ohaságui ko ypa'ũ irundy saro'y Epáña poguýpe heta ojehecha tavarandu Amérika-Epáña tetãyguakuéra rekópe, upéicha niko iñe'ẽ tee hína karaiñe'ẽ ha ijerovia tuichavéva niko katóliko. Umi Epáña pegua ojapo ko ypa'ũme heta óga mbarete oipuru hag̃ua ñorairõme, upéicha avei tupão ha opaichagua tetã remimoĩmbyre róga, ñemuha róga ha ambuéva, ojapo avei ygarupa guasu, óga yvate ohesapéva ha tape guasu.
Héra
Ko ñe'ẽ «Puerto Rico» oĩ karaiñe'ẽme ha he'ise "ygarupa mba'ehetáva", San Juan Bautista ygarupágui heta mba'e porã osẽ ha ojegueraha Epáñame, ha oñembohasa avañe'ẽme Puerto Rríko oñemoñe'ẽporãve hag̃ua oje'eháicha karaiñe'ẽme. Cristóbal Colón ombohéra kuri ko ypa'ũ "San Juan Bautista". Ko ypa'ũ ypykuekuéra ombohéra va'ekue, taíno kuéra, Borikén, he'iséva «Ore Jára Guasu retã», upévare karaiñe'ẽme ojehero umi Puerto Rríko pegua «boricua». Epáña pegua ombohéra ko ypa'ũ tavusu Puerto Rríko, hákatu ko'ãga niko itavu oñembohéra San Juan.
Komóra
Komóra Joaty (Hyãsiañe'ẽme: Union des Comores; Komórañe'ẽme: Udzima wa Komori; Áraveñe'ẽ: الاتحاد القمري, al-Ittiḥād al-Qumurī/Qamarī), térã Komóra (hérava ymaguare Tavakuaretã Joaty Islã rapépe Komóra) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva mbohapy ypa'ũ ijyvy apekuéicha ojejuhúva kuarahyresẽ Áfrika-pe, tetã Mosambíke rembe'ýre paraguasu Índiko-pe, yvate ypa'ũ Mandagaka ha kuarahyresẽ Mosambíke.
Komóra ijyvy apekue ha'énte mbohapy yvytyrata ypa'ũ: Komóra Guasu (Ngazidja), Mohéli (Mwali) ha Anjouan (Nzwani), ha upe ypa'ũ ambuéva hérava Mayotte (Mahore), oĩ gueteri Hyãsia ipoguýpe. Oime avei ypa'ũmi ambuéva umi ypa'ũ guasúva ijerére.
Ko tetã réra ou upe ñe'ẽngue áraveñe'ẽme قمر (qamar), «jasy» hína he'ise. Ko tetã réra Áraveñe'ẽme ha'e upévare «Jasy ypa'ũnguéra» (جزر القمر, ŷuzuru l-qamar), ha ipoyvípe oĩ jasy Islã rapégui. Ymaguare umi karai árave omoha'angáva yvyra'anga ombohéra upéicha ypa'ũ Mandagaka.
Isãso guive, Komóra ohaso amo 20 golpe de Estado rehe térã golpe ñeha'ã, ha heta Komóra ruvicha omano upéicha. Ku apañuái Komóra rekuái hi'ári oiko heta tekotevẽ umi Komóra retãygua mbytépe. Ary 2008-pe haimete 50% opaite Kómora retãygua pegua oiko imboriahu hína, orekóvonte 1,25 dólar oiko hag̃ua ára ha ára.
Juan Antonio Lavalleja
Juan Antonio Lavalleja (1784-1853), milíko ha ojokuaikuaáva Uruguáipe.
Vikingokuéra
derecha|miniaturadeimagen|317x317px|Vikíngo tavakuéra Ekandináviape. Vikingokuéra niko umíva Ekandinávia pegua oiko va'ekue Yvate Európape, herakuãitéva hikuái oipurukuaa porãgui ygarusu mbarete ha oñorairõmemégui. Amoite saro'y VIII guive saro'y XI meve, oho hikuái Európape yga pukúpe ha ondyry tetãnguérare, oñorairõ ha ojapo hikuái hekoharã, tetãnguéra ko'ágã jahero Vyretáña Guasu, Alemáña, Hyãsia, Epáña, ha Itália.
Oñe'ẽ hikuái pe ñe'ẽ yvatevogua ymaguare ha pe mombe'ugua'ukuaaty yvatevogua niko ijeroviapy tee, oĩ jepe hetaitéva oheja va'ekue ijeroviapy tee ha oguerovia Hesu rapére.
Tavusu
Ikatu oiko ko tetã tavusu ha'e avei tetã táva tuichavéva ha oikohápe hetave tetãyguakuéra, techapyrãme ko tetã Paraguái itavusu ha itáva tuichavéva hína Paraguay, hákatu oĩ tetã itavusu ndaha'éi itáva tuichavéva, techapyrãme Brasília, tetã Pindoráma itavusu, ha itáva tuichavéva hína São Paulo.
Komóra Guasu
Komóra Guasu (Poytugañe'ẽme: Ilha da Boa Vista) ha'e hína peteĩ ypa'ũ paraguasu Índiko-pe, ypa'ũ tuichavéva ha orekovéva tapichakuéra ipype Komóra retãme, ha oimehápe avei itavusu, táva Moroni.
Níher
Níher, héra tee hína Tavakuairetã Níger (Hyãsiañe'ẽme: République du Niger), ha'e hína peteĩ tetã hekosãsóva ha yguasu rembe'y'ỹva Áfrika ipehẽngue kuarahyreikeguápe. Ijerére ojejuhu ñemby gotyo tetã Nihéria ha Mbenĩ, kuarahyreike gotyo ojejuhu tetã Vukína Fáso ha Mali, yvate gotyo Arhélia ha Livia, ha tetã Cháde ojejuhu kuarahyresẽ ngotyo. Ko tetã ipehẽngue yvategua ha mbytegua ojejuhu upe Saára yvy ojeiko'ỹháme ha Sahel yvy pehẽnguéme.
Ijyvy apekue hína 1.267.000 km². Ipype oiko amo 18.045.729 tetãygua (ojeipapaháicha ary 2015-pe), umi tetãyguágui ipehẽngue tuichavéva ojerovia Islã rapére ha oiko ko tetã ipehẽngue ñembyguápe, upe ysyry Níher rembe'ýre. Ko tetã ijyvy apekue oñemohenda 7 tetãvore rupive ha itavusu, Niaméi. Ko tetãre oĩ heta kuarepoti, umívagui hetavéva upe uránio. Ijyvy apekue naiporãiramo jepe ñemitỹrã, amónte 3,9% opa ijyvy apekuégui iporã ñemitỹrã, oikógui avei kyve'ỹ guasu ha ijyvysyrymeméva, ojehecha hi'upy pore'ỹ. Ko tetã rekuái oñepyrũ oñembosako'i oipuru hag̃ua itaju rupa ha itakyra rupa ijyvy apekuégui.
27 jasypakõi
Ára 27 jasypakõi ha'e ára 361ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 362ha umi ary hekope'ỹme. Umi 4 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Tupãsy Ka'akupe
Tupãsy Ka'akupe (Karaiñe'ẽme:Virgen de Caacupé térã Virgen de los Milagros de Caacupé) ha'e peteĩ Tupãsy ra'anga (Hesu Nasaregua isy), María, oñemomba'éva táva Ka'akupépe, tetãvore Cordillera, Paraguái retãme, oĩhápe peteĩ vasílika katóliko oñemopu'ã ára 8 jasypakõi 1765 jave. Upe peve oguata Paraguái retãyguakuéra oparupigua, ohechauka hag̃ua ijerovia. Pápa Francisco, oho jave Paraguáipe, ojapo Ka'akupe tupãogui peteĩ vasílika, opa rire pe ñembo'e guasu ojejapóva ára 11 jasypokõi 2015 jave, upéicha Paraguáipe oĩ mokõi vasílika.
2017
2017 ha'e akue ary ha'etéva, oñepyrũkuri arateĩme upe arapapaha Gyregório pegua ojepapávo.
Joaju
...2016-2017-2018...
Tupãsy Ka'akupe
Tupãsy Ka'akupe mombe'upy
Oikójekoraka’e Tovatĩme peteĩ ñande ypykue hérava Hose, ojapóva opaichagua ta’ãnga yvyrágui. Rasa jeko ikatupyry upe mba’épe. Ndaiporivoi hasaha. Oñemombe'u Franciscano-kuera, oikóva upépe, omongaraihague chupe ha upehaguére Hose ojeroviaitereiha Hesukirito ha Tupãsýre.
Peteĩ ára Hose osẽ oheka yvyra oikotevẽtava hembiaporã. Oguata jave ka’aguýre, oñandúsapy’a hyapúva ijerére… nimbora’e Guaikurukuéra, ndaha’éiva hesegua, ohecha hikuái Hosépe ha oñemboja hese mbeguekatu kirirĩme, ojukaségui ichupe. Hose oñandúvo chupekuéra ndaje tuichaiterei oñemondýi ha oñepyrũ oñani ka’aguýre. Peichahágui ojuhu hapépe peteĩ yvyra kakuaa ha upéva kupépe jeko oñemi ha oñepyrũ oñembo’e Tupãsýme. He’i chupe: “Néina che Sy Guasu, chepytyvõmina ha asẽramo ko’águi tekovére ajapóta ne ra’ãnga kóva ko yvyra kakuaágui”.
Upe jave ndaje Guaikurukuéra ohasa ijyke rupi ha jeko ndohechái ha noñandúi hikuái Hosépe. Uperire Hose osẽ yvyra kupégui ha ome’ẽ aguyje Tupãsýme; oho hógape ha oñepyrũ hembiapo ohechakuaávo Tupãsy ñepytyvõ. Hérape ojapo mokõi ta'ãnga; peteĩ tuichavéva, ohejava’ekue Tovatĩme; ha ambue michĩvéva ojeguerahava’ekue Ka’akupépe ha ha’éva upe oñemomorãva ha oñemomba’eguasuvéva.
Crispín González
Crispín González Bordón oĩ ñoha’ãngára, mba’epu’apoha, ñe’ẽpapára Paraguaigua.
Heñóikuri táva Kapiata, Tetãpehẽ Central, Paraguay Retãme; ára 18 jasyrundy ary 1947-pe. Oñemoarandúkuri itávape, Tetã Mbo’ehao Kapiatápe ha upéi oikóma chugui ñoha’ãngára ha, orekórõguare 22 ary, oiporavókuri ijeherorã “Floripón” ha ityke’ýra Martín González ndive, ojeheróva “Cariñito”, omoheñói hikuái amo ary 1965 rupi pukarã joyvy “Cariñito ha Floripón”, avei ojapókuri hikuái ñoha’ãnga aty Teatro Estudio Libre-pe oĩva Rudi Torga poguýpe. Ha’ekuéra ohapykuehókuri José Ka'i ha José L. Melgarejo-pe.
Crispín González niko omendákuri kuñakarai Ester Maidana rehe ha iñemoñare ha’e Rubén Darío ha Crispín Rafael. Guarani ñe’ẽ rayhuhára ha myasãihára ndetuichapajepéva.
Leandra Leal
thumbnail|200px|Leandra Leal Leandra Rodrigues Leal Braz e Silva (Rio de Janeiro, 8 jasyporundy, ary 1982), jekuaáva Leandra Leal ha'e peteĩ mba'eapohára jeikuaave eteva tetã Pindorama pegua.
Crispín González
Ityke’ýra Martín ndive omba’apókuri ñane retã tuichakue javeve, ojapohápe ñoha'ãnga ha pukarã. Omba’apojepékuri heta ñoha’ãngára ojekuaaitereíva ndive, umíva apytépe: Los Compadres, Máxima Lugo, José de Oliveira, Blanca Navarro, Carlitos Vera, José Olitte ha ambuéva. Avei ojapókuri puhoe, ipahaitépe oĩkuri Puhoe Pasión 98.1 táva Kapiatagua. Crispín González ojejapókuri heta jehechakuaa, umíva apytépe, oĩ upe ojapova’ekue ichupe Tavao Kapiata, omomba’eguasúva hembiapoita ñande reko rehehápe.
Bhumibol Adulyadej
miniaturadeimagen Bhumibol Adulyadej (1927 - 2016) ha'e 9 Tetã Mburuvicha Guasu oisambyhy Tailándia.
26 jasypakõi
Ára 26 jasypakõi ha'e ára 360ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 361ha umi ary hekope'ỹme. Umi 5 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Arapy'ytahára
Arapy'ytahára ha'e yvypóra osẽva Yvy apekuégui ha oho arapýpe, upéicha avei ojehero umívape ovevéva peteĩ arapy mba'yrúpe ha oimeraẽ tapichápe oho Jasýpe. Ko ñe'ẽngue arapy'ytahára avañe'ẽme ou Paraguái Arapyregua Ñangarekoha ñe'ẽndy mokõive ñe'ẽteépe, ojejapo ary 2019-pe, oñembohaságui astronauta karaiñe'ẽgui.
Yvypóra peteĩha oho arapýpe ha'e akue Rrusiagua kuimba'e, Soviétiko Joaty pegua, hérava Yuri Gagarin. Upéicha ojehu ára 12 jasyrundy, 1961-me. Yvypóra peteĩha ha mokõiha oguata akue Jasy apekuépe ha umi mokõi kuimba Tetãvore Joapykuéra pegua hérava Neil Armstrong ha Buzz Aldrin, amo ára 20 jasypokõi, 1969-pe. Ndohovéi avave Jasýpe ary 1972 rire, ha ndaipóri gueteri arapy'ytahára oho yvóra ambuévape.
Neil Armstrong
Neil Alden Armstrong (Wapakoneta, Ohio; 5 jasypoapy ary 1930-Cincinnati, Ohio; 25 jasypoapy ary 2012), herakuãvéva Neil Armstrong ojeheróvo, ha'e akue peteĩ arapy'ytahára Tetãvore Joapykuéra pegua ha yvypóra peteĩha oho Jasýpe. Ha'e akue avei ingeniero aeroespacial, pepo'atã ombovevehára ha mbo'ehára mbo'ehaovusúpe. Opyrũvove Jasy apekuére, ára 20 jasypokõi ary 1969-pe, he'i ko ñe'ẽjoapy herakuãitéva: «Peteĩ kuimba'épe niko pyrũ imichĩva, yvypóra rekópe niko mba'eguasuitéva».
Guarani Ñe’ẽ Rerekuapavẽ
Guarani Ñe’ ê Rerekuapavê - Academia de la Lengua Guaraní.
Mba'éichapa heñói rerekuapavê
Paraguái Léi Guasúpe niko, 1992-pe guarani ojegueroike karaiñe’ẽ yke rehe, tetã ñe’ẽteéramo.
Omboaje Léi 4251/10 ha Tetâ Pokatuenda Mboajerâpy Ppy. 3510. Heko’ypy 12/06/2013.
Umi máva omotenondepyahútava
Omoakãva:
Mañangarakuéraramo opyta:
Roseau
Roseau ha'e Ndominíka itavusu ha itáva orekovéva tekovekuéra ipype, amo 16.582 tavayguakuéra oiko ko távape, ojeipapaháicha ary 2007-pe. Roseau ha'e voi ko ypa'ũ itáva tujavéva.
23 jasypoteĩ
Ára 23 jasypoteĩ ha'e ára 174ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 175ha umi ary hekope'ỹme. Amo 191 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
24 jasypakõi
Ára 24 jasypakõi ha'e ára 358ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 359ha umi ary hekope'ỹme. Umi 7 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Asumiko Nakamura
Asumiko Nakamura (中村 明日美子 Nakamura Asumiko?, Hapõ, 5 jasyteĩ 1979 jave) ha’e peteĩ kuña mánga apohára hapõygua. Epáñame oñemoherakuãva’ekue ha oñemoherakuã gueteri hembiapo.
Dólar
Dólar ha'e avei heta tetãnguéra ambuéva ipirapire, ehechave dólar (viru). Dólar Tetãvore Joapykuéra pegua ha'e hína viru tee Tetãvore Joapykuéra pegua.
Keiya Nakami
Keiya Nakami (中美 慶哉 Nakami Keiya?, Tochigi, 23 Jasyporundýpe 1991 jave) ha’e peteĩ mangapy ñembosaraihára hapõygua. miniaturadeimagen|Keiya Nakami.
23 jasypakõi
Ára 23 jasypakõi ha'e ára 357ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 358ha umi ary hekope'ỹme. Umi 8 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Ndominíka
Ndominíka, héra tee hína Ñembojoaju Ndominíka (Ingleñe'ẽme: Commonwealth of Dominica; Hyãsiañe'ẽme: Communauté de la Dominique), ha'e peteĩ ypa'ũ ha tetã hekosãsóva ojejuhúva Amérikape, ypa'ũnguéra Karíve pegua atýpe, para Karíve-pe. Ijerére ojejuhu, yguasu rupive, yvate gotyo upe tetãvore Hyãsia pegua Guadalúpe ha ñemby gotyo tetãvo Martinica. Ko tetã oĩ Tetãnguéra Ñembojoaju atýpe.
Cristóbal Colón oguahẽ ko ypa'ũme ára 3 jasypateĩ ary 1493-pe, ypa'ũ peteĩha ha'e ha ijaty oguahẽháme jey mokõiha oho Amérikape. Ko ypa'ũ réra ou ára rére karaiñe'ẽme Colón oguahẽvo, domingo (arateĩ).
Joan Manuel Serrat
Joan Manuel Serrat niko puraheihára, apohára, ñoha'ãngahára, haihára, ñe'ẽpapára ha mba'epu'apohára. Opurahéi opaichagua mba'epu. Jehechakuaa rérape oñeme'ẽ chupe pokõi kuatia'atã tembikuaajára hechakuaapyreguigua oipytyvõre España purahéi ha ñe'ẽporãhaipyrépe. Joan Manuel Serrat i Teresa niko heñóikuri táva Barcelona, Cataluña, España retãme; ára 27 jasypakõi ary 1943-pe. Ha'éniko Josep Serrat ha Ángeles Teresa ñemoñare. Imitãme oikókuri Barcelona-pe ha orekórõ 12 ary oike mitãmbo'ehaópe oĩva Mba'aporã Mbo'ehaovusu Francisco Franco ryepýpe, opytáva táva Tarragona-pe. Ary 1965-pe oiko ichugui Kokue Kuaahára. Upe arýpe oñemboja avei ñe'ẽ'asãi Radioscope, Puhoe Barcelona-pe, ha upépe ohendukákuri ipurahéi ypykue.
Pe ñe'ê'asãi motenondehára, hérava Salvador Escamilla, ohechakuaávo Serrat ikatupyryha oikuave'ẽkuri chupe peteĩ pa'ũ ombopu hag̃ua maymáva renondépe, upéi Serrat oñehenóikuri omba'apo hag̃ua ha riremínte onohẽmakatu imba'epu'apu'a peteĩha. Ñoha'ãngao L'Avenç-pe omoñepyrũkuri imba'epu asãi tuichaháicha.
Go Ara
Go Ara (Jinju, Ñemby Koréa, 11 jasykõime 1990 jave), ojeikuaa hetavéva Ara réra guýpe, ha’e peteĩ kuña mba’eapohára ha techarãhára ñembykoreagua. Oñepyrũ hembiapo mba’eapoháraicha peteĩ sambyry tekochaukápe hérava Sharp #1. Omba’apo Artist Company ryepýpe. miniaturadeimagen|Go Ara [[2019 jave.]]
Ysyry Uruéña
Ysyry Uruéña (epañañe’ẽme: río Urueña) ha’e peteĩ ysyry arahentinagua, ojejuhúva Salta retãminíme.
Jean-Jacques Rousseau
Jean-Jacques Rousseau (28 jasyporundy ary 1712 – 2 jasypoteĩ ary 1778) ha'e akue peteĩ karai arandu herakuãitéva oñe'ẽva Hyãsiañe'ẽme. Heñóikuri táva Ginebra, Suísa retãme ha akóinte he'i ijehe ha'eha Ginebra pegua. Rousseau oikova'ekue sa'ary XVIII - pe Ára Mba'ekuaáva aja. Iñeimo'ã ha hembiapokue tetã ñesãmbyhy rehegua omombarete pe Hyãsia Ñepu'ã ha oipytyvõ omoheñói hag̃ua tetãrayhu reko ha ñemoirũrape.
Asuka (ñorairõhára)
Kanako Urai (浦井 佳奈子 Urai Kanako?, Osaka, 26 jasyporundýpe 1981 jave) ha’e peteĩ ñorairõhára hapõygua, ko’ág̃a omba’apóva WWE g̃uarã, Asuka (アスカ) réra guýpe. miniaturadeimagen|Asuka [[2018 jave.]] Hérava’ekue ymaguare Kana (華名 Kana), oñepyrũ hembiapo ñorairõháraicha jasypoteĩme ary 2004 guive.
Mandu’apykuéra
https://www.imdb.com/name/nm7542723/
Donald Trump
Donald John Trump (Táva Nueva York, 14 jasypoteĩ 1946) ha’e peteĩ sãmbyhyha ha momaranduharakue ta'ãngambyrýpe, 45ha Tetã peteĩ reko Amérikagua tendota. Trump ha’e Tetã peteĩ reko Amérikagua tendota 20 jasypeteĩ 2017 guive ha orekora’e 70 ary ijeporavóvo, tendota tujaiteve tetãgui.
Noriko Senge
Noriko Senge (千家典子, Tókio, 22 Jasypokõime ary 1988 jave) ha’e peteĩ kuña ojejuhúva Hapõ Mburuvihára ogaygua ryepýpe. Heñoihaguére Takamado ogaygua rajy mokõiháicha, oñeme’ẽ ichupe mburuvi herarã Nyoō térã Jyoō (女王 rréina). miniaturadeimagen|Noriko Senge [[2013 jave.]]
Mandu’apykuéra
http://www.kunaicho.go.jp/e-about/history/history08.html
22 jasypakõi
Ára 22 jasypakõi ha'e ára 356ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 357ha umi ary hekope'ỹme. Umi 9 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Georges Lemaître
Georges Henri Joseph Édouard Lemaître (/ləˈmɛtrə/ lə-MET-rə, Hyãsiañe'ẽme oje'eháicha: [ʒɔʁʒ ləmɛːtʁ]; 17 jasypokõi 1894 – 20 jasypoteĩ 1966) ha'e akue peteĩ pa'i Hesuíta tupão Katóliko pegua, papapykuaápe oñemoarandúva, arakuaa ohesa'ỹijóva, ha mba'erekokuaa mbo'ehára upe Mbo'ehaovusu Katóliko Louvain peguápe. Ha'e voi upéva peteĩháme ohechakuaa umi tapiryja Yvy hi'aguĩva mbeguehápe oñemomombyry ha upéva ikatu oñemohesakã upe mba'ekuaa rupi he'íve arapy ojepysóva, upe riremi karai Edwin Hubble ohechakuaa ha omoneĩ pe mba'ekuaa iñañeteiteha. Ha'e voi upéva peteĩháme ojapo pe tekorã pyahu ko'ãga ojehero tekorã Hubble pegua, térã tekorã Hubble–Lemaître pegua, ojapókuri avei peteĩháme pe kuatia jehechaukarã ko'ãga ojehero Hubble ñemohendarã, ha'e katu omoĩkuri kuatiápe ary 1927-pe, mokõi ary karai Hubble ohechauka ikuatiañe'ẽ. Lemaître ohechauka avei upéva ojeikuaa riremi upe mba'ekuaarãicha "Big Bang rehegua" omombe'úva mba'éichapa oñepyrũva'ekue arapy, peteĩháme ombohéra katu  "mba'ekuaarã tumingue'a ypykue rehegua".
Isabelle Drummond
200px|miniaturadeimagen|derecha|Drummond (2019) Isabelle Christine Lourenço Gomes Drummond (Rio de Janeiro, 12 jasyrundy, ary 1994), jekuaáva Isabelle Drummond ha'e peteĩ mba'eapohára jeikuaave eteva tetã Pindorama pegua. Ojapo akue heta ava tee Rede Globo hembiasagua'úpe.
Kokane
Jerry B. Long, Jr. (Pomóna, Kalifóryña, jasypo 11 ary 1969 jave), ojeikuaa hetavéva ichupe Kokane réra guýpe, ha’e peteĩ puraheihára opurahéiva rrap. miniaturadeimagen|Kokane ([[2011 jave).]]
Mandu’apykuéra
https://www.discogs.com/artist/684334-Jerry-Long-Jr
Makano (puraheihára)
Mandu’apykuéra
http://plena507.com/artistas/183-biografia-de-makano
Robert Morales
Robert Osmar Morales Benítez (Konsepsiõ, 17 jasyapy ary 1999) ha'e peteĩ vakapipopo oha'ãva Paraguáigua ha oñembosaráiva tenondepe térã ykepe Club Cerro Porteñope, Paraguái Peteĩha Divisiõ.
Aedes
Aedes ha'e peteĩ ñati'ũ jueheguaty oĩva opaite yvýpe ha umi yvy tropical ha subtropocal. Téra ou gyresiañe'ẽgui: aēdēs, he'iséva ohayhu’ỹva. Ombohasa heta mba'asy ha'eháicha dengue, akãnundu sa'yju, zika akãnundu, mba'asy yso ñe'ã megua.
Robert Morales
Mba'apokuaa teéva
Robert Morales oñepyrũ Paraguái Peteĩha Divisiõme, ha oñembosarái 44 aravo'i, kóva oiko ára 9 jasypo ary 2017-pe, peteĩ ñeha'ãme oñembohovaí hape Olimpia ha Guaraní. Upérõ jave oike Alexis Fernández muengovíape, mokõiha árapa'u oñepyrũvo jave.
Aedes
Umi ñati'ũ Aedes oguereko peteĩ rrája morotĩ ha hũ, ningo avei oĩ oguerekóva heta sa'y. Jepémo heta tembikuaatyhára he'i umíva ohasa ãra pe jueheguaty Stegomyia-pe. Hetaitereive umi tembikuaatyhára apytépe he'i umi ha'e jueheguaty Aedes pegua.
Robert Morales
Mba'apokuaa teéva
Upé rire oñeme'ẽ Cerro Porteñome, ha oñembosarái kóvape ára 31 jasypa ary 2020. Pe Tórneo Klaúsura 2021 peguape g̃uãra oike pe aty peteĩhame pe ñemohendahára Francisco Arce mba'evape, oikevo umi po hetaveva omoĩngeva gól ko kámpeonato apýtepe.
Aedes
Ñemohenda
Pe jueheguaty Aedes oguereko hetaiterei jueheguaty michĩ.
Omaguañe’ẽ
Omaguañe’ẽ (kumɪsa umawa) ha’e peteĩ ñe’ẽ tupi-guaraniñe’ẽ rehegua, oñeñe’ẽva Amasóna ka’aguýre, Perúpe.
Táva omagua réra ou "umawa" ñe’ẽngui, oñemoha’ãngáva ñe’ẽnguéra "umi" (maña, hecha, hendu) ha "awa" (ava) joajúgui.
Ñe’ẽ rekove
Ko’ág̃a, ko ñe’ẽ oguereko mbohapy ñe’ẽhára añónte.
Ñe’ẽryru
Jasypoapy 2011 jave, Kalifóryña Mbo’ehaovusu (University of California, Berkeley) temimbo’ekuéra oguenohẽva’ekue peteĩ ñe’ẽryru omaguañe’ẽme.
Ko ñe’ẽryrúpe ikatu jajuhu ñe’ẽnguéra ipu jojáva umi ñe’ẽicha ojeipurúva avañe’ẽme.
Achegety
Jasykõi 2020 jave, Peru Temimbo’e ha Arandupy Motenondeha ojapova’ekue hekópe omaguañe’ẽ achegety.
Wawankira App ñemombo
Jasypakõi 4 ary 2020 jave, oñemombova’ekue App Wawankira (mitã’i) Peru Amasóna Retã Mbo’ehaovusu (Universidad Nacional de la Amazonía Peruana) rembiapóre.
Kosuke Nakamura
Kosuke Nakamura (hapõñe’ẽme: 中村航輔 Nakamura Kōsuke, Kíta, Tókio, Hapõ, 27 jasykõime ary 1995 jave), ha’e peteĩ mangapy ñembosaraihára hapõygua oñembosaráiva yvyrapãháraicha. miniaturadeimagen|Kosuke Nakamura ary [[2018 jave.]]
Mandu’apykuéra
https://www.jleague.jp/en/club/kashiwa/player/detail/1300080/
Európa Joaju
Európa Joaju ha'e hína 27 tetã hekosãsóva joaty Európape oñemopyenda va'ekue upe Maastricht Jekupytyha rehe, 1992-1993 aja. Európa Joaju apekuépe hetãnguéra oñopytyvõ ha oñoñemu hasy'ỹ, ojejapo avei tekorã ohejáva umi Európa Joaty pegua ova ovaseháicha tetã ambuépe ko joatýpe. Oĩ 19 tetã umi 27 apytépe ipirapire heko peteĩva, oipuru hikuái euro ivirúicha. Európa Joaju oguerahase hetãnguéra jekopyty, tomba'apo hikuái oñondivepa ha toñopytyvõ.
Ko ñe'ẽngue Európa ou latinañe'ẽgui Europa, ha upe ou Gyresiañe'ẽgui Εὐρώπη, ñe'ẽngue εὐρύς (eurys) he'iséva "tuicha" ha ὤψ (ops) he'iséva "tova".
Tetãnguéra
Ko tysýipe ojehecha Európa Joaju retãnguéra, upéicha avei umi omoñepyrũ 1957-pe ko joaty ha umi osẽ va'ekue atýgui.
Nakáma
Mandu’apykuéra
https://artsandculture.google.com/entity/nakama/g11cn9hwtrk
Kampála
Kampála niko oĩ umi Áfrika táva pya'evéva oñemomba'ehetáva apytépe, ha ojehecha oiko chugui táva porãvéva ojeikove hag̃ua África ipehẽngue kuarahyresẽyguápe, upéicha ko táva iporãve ojeikove hag̃ua táva guasu ambuéva Nairóvi ha Kigali techapyrãme.
Blas Servín
Blas Antonio Servín Bernal, mbo’ehára, mbyjakuaahára ijeheguíva, kuaarekahára, heñóikuri Táva Pirivevúi, Tetãpehẽ Cordillera, Paraguay Retãme; ára 18 jasypa ary 1949-pe. Itúva héra Juan Blas Servín Ramírez ha isýkatu Griselda (Nini) Bernal. Ijoyke’ykuéra niko: Roberto, Waldir, María Griselda ha Carmen. Blas Servín omendákuri María Teresa Masi rehe ha iñemoñarekuéra niko: Rosanna María, Blas Rodrigo ha Marcelo Antonio.
Blas Servín niko oñemoarandúkuri Mbo’ehao Monseñor Lasagna-pe ha iñemoarandu mbytegua ojapókuri Mbo’ehao Dante Alighieri-pe, mokõivéva Paraguaypegua, ha avei oñemoarandu’imíkuri peteĩ mbo’ehao Rio de Janeiro, Brasil-pe.
Okẽndusu:Ape
Tereg̃uahẽ porãite pe Okẽndusukuéra Rokẽndusúpe
Blas Servín
Blas Servín, orekórõ 20 ary rasami oikómakuri chugui ñane retã remimondo Vaticano-pe. Iporã ja’e avei ha’e oikohague Brasil, Italia, Francia ha Venezuela-pe. Oñemoarandúkuri Propiedad Intelectual-pe Mbo’ehaovusu Pasteur, Strasburgo-gua ha Mbo’ehaovusu Sorbonne II, París-pe, mokõivéva Francia-pegua. Avei ojapókuri kuaareka Vaticano Kuatiarenda Hekoñemívape ha ohojepe ha ome’ẽjepe mbo’epy heta tetã ko yvoraguápe. Ary 1975-pe, oĩ aja Italia-pe, ojoguákuri pe itechambyry peteĩha.
Okẽndusu:Ape
Okẽndusu ha'e kuatiarogue ohechaukáva marandukuéra peteĩ mba'e poravopyre rehegua (jehaipy, ta'anga, tysýi ha heta ambuéva).