cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jemẽ
Tavakuairetã Jemẽ ko'ãgagua oñepyrũ ary 1990-pe, ojoajúvo rire umi mokõi tetã, peteĩ héra Jemẽ Tavakuairetã Árave (Yvate Jemẽ) ha ambuéva héra Jemẽ Tetarã Retã Jokopytyjojápe (Ñemby Jemẽ). Yvate Jemẽ oñemosãso 1918-pe, oiko aja Mburuvi otománo yvy ñemboja'o, ha Tavetã Joaju oñembojára ko tetã pehẽngue ñembyguáre ary 1967 meve, upe rire oiko aipo yvýgui Ñemby Jemẽ. Ã mokõi tetã oñembojoaju hekópe oiko hag̃ua chugui ko Tavakuairetã Jemẽ amo ary 1990-pe. Jemẽ retãyguakuéra oñorairõ sapy'ami ary 1994 aja omomba hag̃ua ñepu'ã ombojeiséva hetã. Ary 2000 aja, Jemẽ ha Arávia Saudíta ijokopyty porã omoha'anga hag̃ua hetãnguéra rembe'y tee.
Jemẽ ha'e niko tetã ne'ĩra oñemoporãmbaite, ha upe mboriahuvéva Kuarahyresẽ Aguĩguápe. Karai Ali Abdullah Saleh oiko ramo Jemẽ imburuvicháicha, oje'e kuri ko tetãgui oime akue mondaha rekuái ñesãmbyhýpe (cleptocracia).
Oñepyrũ guive upe "Arapoty Árave" (ñepu'ã guasu oiko opa rupi umi tetã árave rehe), 2011 arýpe, Jemẽ rekái ojeka, ojehecha sorokue oñepyrũ tetãyguakuéra ohopávo táva tapekuérape oñemoĩ hag̃ua mboriahu rekóre, mba'apo'ỹre, tetã remimono'õ ñemondáre ha upe mburuvicha Saleh ojaposéva rehe, ha'e katu omoambuese kuri hetã léi guasu ani hag̃ua osẽ va'erã hetã rekuáigui, upéicha ha'e akóinte oisãmbyhýta Jemẽ rehe. Oiko rire upéva, tetã ruvicha Saleh osẽ hetã rekuáigui ha oñeme'ẽ tetã mba'e upe tendota ombueviávape, karai Abd Rabbuh Mansur al-Hadi, ára 21 jasykõi 2012 tetãyguakuéra oiporavo hekópe chupe imburuvicharã, ha'e año oiménte ojeporavo hag̃ua. Ndaikatúi ojejapo jepe ojeporavoháicha ã mokõi aty Houthi kuéra ha Al-Islah oñepyrũgui oñorairõ, upéicha avei aty oporombokyjéva Al-Qaeda oñepyrũ omomba'ese ko tetã yvýre. Jasyporundy 2014 aja, Houthi kuéra oñemomba'e Sana távare, ha upe riremi ko atyete oñemoĩ tetã ruvicháicha peteĩ golpe de estado rupive. Upéicha oñepyrũ Jemẽ retãygua ñorairõ, tetã Arávia Saudíta oike avei ko ñorairõme ani hag̃ua karai al-Hadi ndaipu'akái.
Arávia Saudíta, ary 2015 guive, ndohejái toike Jemẽ retãme tembi'urã ambue tetãgui, upéicha ojehecha hetaite Jemẽ retãygua ohasa'asy vai ko'ãga ndaijojáiva.
Pablo Neruda
Ricardo Eliécer Neftalí Reyes Basoalto, upéi ojeherova’ekue Pablo Neruda, heñoi’akue Parral, Chile-pe; ára 12 jasypokõi ary 1904-pe; itúva herava’ekue José del Carmen Reyes Morales ha omba’apo mba’yjuápe; isýkatu Rosa Basoalto Opazo, mbo’ehára, omanova’ekue Neruda heñói riremínte.
Ary 1906-pe ova Temuco-pe. Upépe itúva omendajeýkuri Trinidad Candia Marverde-re. Neruda imandu’a ko isy’angáre umi iñe’ẽpotýpe ha hero ichupe mamadre.Upépe ha’e oñemoarandúkuri Liceo de Hombres-pe ha avei omoherakuã umi iñe'ẽpoty tenondere kuatiahaipyre La Mañana-pe. Ary 1919-pe hembiapo hérava “Nocturno ideal” osẽ tenda mbohapyhápe Juegos Florales de Maule-pe.
Ary 1927 oiko ichugui Tetã Remimondo ha oho, ñepyrũrãme, Birmania-pe. Upéicha, ou ha ohohápe, oikuaajepe Federico García Lorca ha Rafael Alberti-pe. Ary 1945-pe ohupyty pe mba’e guasuete hérava Premio Nacional ñe’ẽporãhaipyre rehegua. Ary 1950-pe onohẽ yvytu pepóre hembiapo hérava “Canto general”, ha uperiregua “Los versos del capitán” (1952); “Las uvas y el viento” ha “Odas elementales” (1954); ha “Estravagario” (1958). Ary 1971 ohupyty ambue mba’e tuichavéva hérava Premio Nobel ñe’ẽporãhaipyre rehegua. Omanoriréma oñenohẽkuri, ary 1974-pe, hembiasakue hérava “Confieso que he vivido”.
Ojeheýikuri Santiago de Chile-pe, ára 23 jasyporundy ary 1983-pe.
1947
1947 - ary.
Joaju
...1946-1947-1948...
Avatimirĩ
Avatimirĩ ñana rusu ha’ýiva rehegua. Ha’ýinguégui ojejapo hu’itĩ.
Justo Pastor Benítez
Justo Pastor Benítez ha'e akue peteĩ haihára ikatupyry añetéva, periodista ha político oha’ãva Paraguaygua.
Imitãme
Doctor Justo Pastor Benítez heñói táva Paraguaýpe ára 28 jasypo ary 1895 jave, itúva héra Pedro Benítez ha isy Ramona Coronel.
Ary 1913 jave omohu’ã iñemoarandu bachiller rehegua Colegio Nacional de la Capital-pe ha pe iñemoarandu pavẽ Derecho rehegua ary 1919 jave.
Ha’éramo jepe ideología liberal pegua, imitã guive ogueraha tenonde gotyo umi ideas reivindicatorias Francisco Solano López rehgua omoñepyrũva Juan E. O’Leary. Araka’eve ndojeíri kóvagui, ko mba’e ome’ẽ chupe heta akãrasy umi hapicha chovyguaguivoi ha avei umi López-re ija’e’ỹva (antilopistas).
Hekove política pe
Oguerekóvo 25 ary oñepyrũ política Parlamento-pe ha avei prensa-pe, pya’eterei ojeikuaahápe chupe ha’e rupi opoikuaáva apañuái rehegua.
Ary 1920 ohokuri Italia-pe. Heta oñeñe’ẽvai hese omonei haguére Mussolini rembiapo umi ary na’iporãmbáiva ohasava’ekue pe tetã pe régimen fascista oĩrõ guare.
Oujeývo Paraguáipe oikejey Parlamento-pe oikó chugui diputado ha ary 1930 jave mburuvicha doctor José P. Guggiari ogueraha chupe Ministro de Justicia, Culto e Instrucción Pública-ramo.
Ary 1931 jave oĩ Ministerio del Interior-pe, oikoramo guare mba’evaiete ára 23 jasypa jave, heta umi ija’e’ỹva he’iva’ekue hese ikatuha ha’e oĩ pe oikóva rapykuéri.
Guerra del Chaco
Oñepyrũvo ñorairõ Bolivia ndive, tendota Eusebio Ayala omoĩ chupe Ministerio de Relaciones Exteriores renondépe: ary 1934 jave, oikovai’imi rire Eusebio Ayala ndive, kóva omondo chupe ministro Paraguaigua Río de Janeiro-pe, táva ojuhu haguépe tenda oiko haguä oha rure chovykuéra ary 1936 jave. Jasypoapy ary 1937 jave, ojupijevývo chovykuéra, Benítez oikejeýma representante diplomático gobierno de Brasil renondépe.
Oïramo guare tendota Félix Paiva oho Bolivia-pe representante diplomático Paraguaigua, omba’apo haguépe omyatyrö haguä jeikoporä ñorairö rire pe tratado de paz, amistad ha límites ára 21 jasypoköi ary 1938 pegua oiko rire.
Boa Vista do Buricá
Boa Vista do Buricá ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Opyta 472 km táva guasu Porto Alegre pegua.
Justo Pastor Benítez
Guerra del Chaco
Uperiremi ha’e oiko chugui artífice de la Carta Fundamental –Constitución del 40– omoingeva’ekue tetäme peteï régimen político ojehechahápe umi movimientos totalitarios upe ary rupigua, oñemboty Parlamento, umi sindicato ndaikatuvéima omba’apo ha avei partido político. Ko mba’e ogueraha Dr. Benítez iñakähári, iñangirükuéra oñemomombyrypa chugui omanoite peve.
Omanóvo José Félix Estigarribia, peteï mba’yruveve ho’áramo guare, Benítez oho ka’iräime Peña Hermosa-pe ha upéi oho Brasil gotyo. Ha’eva’ekue peteï político ipo’a’ỹva’ekue.
Hembiapokue
Hembiapokue ñe’ëporä rehegua heta ha iporä:
Hetaiterei mba’e ohaiva’ekue ohechauka ikatupyryeterei hague ha avei pe carácter polémico ha perspicaz oguerekova’ekue.
Oheja ha ojapo va'ekue
Imitã guive omba’apo kuatiahaiháraramo. Oñepyrũ kuatiahaipyre El Diario-pe uperire oĩ avei El Radical-pe.
Ary 1962 jave, Benítez oĩkuri Paraguaýpe. Upéramo guare ha’eva’ekue karai mba’ekuaápe ijojaha’ỹva tetãmegua. Héra osẽ bibliografía pytagua peguápe avei oipytyvõ enciclopedias ha ñembyaty (compilaciones) heta hendápe.
Oipytyvõ kuatiahaipyre pytagua pegua: O Jornal, O Jornal do Comercio Río de Janeiro pegua; La Prensa ha La Nación Buenos Aires peguápe.
Oñemboherava’ekue Ciudadano Honorario Río de Janeiro-pe.
Ijeikopotĩ rupi ikatúkuri omõi hova umi nda’ija’éiva hese renondépe (detractores políticos), hekove potĩ omoguahẽ omanoite peve, araka’eve hembiapokue omongy’ái hekove.
Mano
Omano táva Paraguaýpe ára 6 jasykõi ary 1963 jave, 67 ary oguereko jave, 25 ary pukukue oikova’ekue tetã ambuére.
Vaka
thumb|250px|Vaka Vaka, hérava avei Tapi'i guasu, mymba okambúva ha ojeguerekóva ogapýpe oñeguenohẽ hag̃uã chugui kamby ha hetave mba´e. Heta tendá rupi oñemongakuaa vaka ojehepyme´ẽ hag̃uã ho´o, ipire ha hatĩngue. Ikambyjyégui ojejapo kesu.
Mbotia
Mbotia ha'e peteĩ ka'avo ha yvyra mbokajaicha, ka'avo yvyra aty 19 juehegua ombo'a.
Oiko Ñembyamérikape, oĩva Pindoramape, Uruguáipe, Paraguáipe ha Argentinape aveiva.
Poyvi Paraguái
Tetã Poyvi oguereko mbohapy tysýi mboyke ijojáva: peteĩ pytã (tekojoja), morotĩ (py’aguapy) ha hovy (sãso). Avei oguereko mokõi Tetã Ta’anga ojoja’ỹva: peteĩ tenondépe he’iva “República del Paraguay" (petẽi palma ha petẽi olivo ojejokuáva iguýpe ha ojeíva ojuehe yvate gotyo ombokuaaporãva peteĩ mbyja sa’yju mimbíva apu’a hovy mbytépe) ha ambue hapykuépe he’iva “Paz y Justicia” (peteĩ leõ ha peteĩ gorro frigio –he’iséva sãso-).
Ñane retãme ára 15 jasypoapy jave ojegueromandu’a Poyvi Ára. Poyvi niko tetã rechaukaha. Ipype oñeñongatu tetã rembiahasakue, tetã kerayvoty, tetã remiandu, tetã remimbyasy, tetã rembikuaa, tetã rembijerovia ha tetã rembihupytykue; amo hapópe, ipype oĩ ha ñañanduva’erã tetã rekove. Chupe jahayhuva’erã ha akóinte ñamomba’eguasuva’erã. Ipotĩmara’ỹva’erã. Araka’eve nañamongy’aiva’erã; ha tekotevẽramo, ñame’ẽva’erã ñande rekove hesehápe.
Poyvi peteĩha
izquierda|miniaturadeimagen|300x300px Kóva ha'e pe peteĩha poyvi oipuru akue Paraguái oipuruva 15 jasypokõi ary 1811 guive 16 jasypoteĩ ary 1811 peve. Kóva ha'e akue hovy paite ha oguereko peteĩ mbyja orekóva poteĩ punta.
Poyvi mokõiha
izquierda|miniaturadeimagen|300x300px Kóva ha'e pe mokõiha poyvi ojepuruva Paraguái retame, kóva katu ojepuru 17 jasypoteĩ ary 1811 guive 15 jasypoapy ary 1812 peve. Kóva oguereko peteĩ flanha pytãva yvate, peteĩ sa'yjuva mbytepe ha peteĩ hovy yvype.
Poyvi mbohapyha
izquierda|miniaturadeimagen|300x300px Kóva ha'e pe mbohapyha poyvi ojepuru akue Paraguái-pe, kóva ojeipuru 15 jasypoapy ary 1812 guive 25 jasypateĩ ary 1842 peve, ary 1813 oje'ikuaa porãma kóva ha'eha Paraguái poyvi pyahu.
Poyvi irundyha
miniaturadeimagen|301x301px Kóva ha'e pe irundyha poyvi ojepuruva'ekue Paraguái retame, kóva ojogua pe trikolor-pe niko ko'ãngá umi pytã ha hovy tuichavema, avei oguereko Paraguái ekúdo 1842 pegua.
Che poyvi momorãhéi
Iporãha che poyvi Paraguái!
Pupoty
Pupoty térã atõi (karaiñe’ẽme: música, oúva gyresiañe’ẽgui μουσική [τέχνη] ((mousikē [téchnē])), «musakuéra mba’eporã») ha’e upe mba’eporã ojejapóva ñemohendávo pu ha kirirĩ, ñemboajévo mba’epuporã, pujoyvy ha purysýi apoukapykuéra. miniaturadeimagen|[[Atenéa Porundy Músa ndive.]]
Poyvi Paraguái
Che poyvi momorãhéi
Ohai ha ombopurahéi: Mauricio Cardozo Ocampo
Pupoty
Pupoty ha’e peteĩ ñekoni ipúva omyangakóiva pokopyrãme ha og̃uahẽ ñande apysápe, upéicha ikatu ñahendu. Heta tavarandúpe, pupoty ojeipuru heta mba’épe (mendahápe, jerokyhápe, ñembo’e ha jeguerohory hag̃ua ha ambuéva).miniaturadeimagen|Pupoty aty [[Irã|irãgua.]]
Poyvi Paraguái
Che poyvi momorãhéi
Poyvi che Tetãygua ahayhuetéva, guarani yvága. Emblema sacrosanto che rekove-gua, jaikuaáta mbaʼéichapa ñañangarekóta vaʼerã ñamano meve. Oichaka trikolor che ahayhukuéra-gua, nde eichaka che erénsia: pytã mbohy'ãkua tekojoja, morotĩ katu ombohy'ãkua py'aguapy ha hovy katu ombohy'ãkua ñande sãso. Iporãiterei che poyvi paraguáigua ikuarahy'ã pojera akerecha sãso.
Pupoty
Pupoty ñemuhápe oike heta mba’apohára (puraheiharakuéra, taihaiharakuéra, puraheiapoharakuéra ha ambuéva).
Poyvi Paraguái
Che poyvi momorãhéi
Ha'erã'i oichaka peteĩ gorro frigio, he'i "py'aguapy ha tekojoja", ha peteĩ Leõ; pe ikupepe peteĩ mbokaja aka ha olivo rogue pe mbyja vonansa-gua, oichaka che reta.
Pupoty
Ñe’ẽrapokuaaty
Ñe’ẽ pupoty oú ñe’ẽnguéra pu (sonido) ha poty (florecer) joajúgui.
Mandu’apykuéra
https://es.scribd.com/document/453444500/Guarani-pdf
Poyvi Paraguái
Che poyvi momorãhéi
Yegros, Dr. Hyãsia ha Caballero ohecha nde reñói pe jasypokõime. Iturbe, Molas, Troche ha hetaitereive héroekuéra hikuái iñeha’ã nde pype. Los López ojapopa hikuái juruvu oguenohẽ pe nde tatatĩ. Mariscal ome’ẽ hekove oñangarekohape nde poyvi omano meve ñande Paraguái jahayhuetéva. pende ra’ykuéra heta ogerrea, che poyvi oipyhýta plena vy'a che ahayhuetéva Paraguái.
Pupoty
Mandu’apykuéra
http://humanidades.uni.edu.py/rohayhu-che-nee-una-semana-lengua-guarani-la-uni/
https://paolafretes.blogspot.com/2015/08/agosto-mes-del-folclore-paraguayo.html
Nepal
Nepal, héra tee niko Nepal Tavakuairetã Ñembyatypyre Jekopytyjojáva (nepaliñe'ẽme: संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपाल) ha'e peteĩ tetã paraguasu rembe'y'ỹva Mbyte Ásia pegua.
Ojejuhu hína Himalaia yvytyrysýipe, ijerére ojejuhu yvate gotyo China Tetarã Tetã ha ñemby gotyo Índia retã. Ojembojeiva Vutã retã ndie Índia retãvorépe hérava Sikkim, oĩ peteĩ yvy hérava Siliguri Hasaha ombojeíva Vutã ha Nepal. Nepal yvy apekue ijyvateite, ojehecha ijapekuéra heta yvyty tuichaitéva, umi yvatevéva opaite Yvýpe, tenondeite pe yvyty hérava Éverest (8 848 metro para ári), yvyty guasu hérava Kãchẽjunga (8 586 metro para ári) ha ambuéva.
Nepal retãre ojehecha avano'õ opaichagua, heta ñe'ẽ ha heta jeroviapy. Imichĩva, hakatu, oreko heta tenda ojoavýva. Nepal retãyguakuéra hetakue tuichavéva niko umíva Indúre ojeroviáva, hakatu ojehecha avei heta Vuda rapére ojeroviáva. Hetaite Nepal retãygua oiko táva Katemandúpe, tetã itavusu, upépe oiko amo peteĩ sua tapicha. Nepal ñe'ẽ tee ha'e nepali, ambue ñe'ẽnguéra ypykuegua oguereko avei techakuaa 'ñe'ẽnguéra tetã Nepal-guáramo', hákatu apoukapy ñe'ẽ rehegua sa'i mba'e ikatu ojapo, ha, añeteháme, haimete ndojejapói he'iháicha; iviru tee ha'e Nepal rrúpia.
Avatiky
thumb|250px|Avatiky Avatiky avati hi’aju’ỹva gueteri.
Ñemby Máto Gyróso
thumb|right|200px|Poyvi Ñemby Máto Gyróso thumb|right|200px|Ñu guasu
Ñemby Máto Gyróso ha'e peteĩ tetãvore Pindoráma retãme.
Chagas Mba'asy
Oje’e oïha 7 ha 8 millones tapicha oguerekóva Chagas mba’asy, hetave hína México, América Central ha América del Sur-pe. ko’ãva apytégui omano 12 500 tapicha rupi peteĩ ary pukukuépe 2006 javéramo. Ipa’ümekuéra hetave mboriahu oguereko ko mba’asy  ha heta jey ndoikuaái oguerekómaha ko mba’asy ijehe. Tapichakuéra omýimeme rupi ko’ágã hetave tendápe ojejuhukuaa Chagas mba'asy ha ko'ágã oikéma avei ipa´ũmekuéra tetã Europa peguáva ha avei EE.UU. Ko’ã tendápe okakuaa avei ohóvo ary pukukue jave 2014 peve. Ko mba’asy ojekuaa ypy 1909-pe Carlos Chagas rupive, ombohérava’ekue. Avei ombohasykuaa 150 mymba iñambuévape.
Amérika Tetãita Atyvusu
thumb|Amérika Tetãita Atyvusu Amérika Tetãita Atyvusu, ikatu oñembohasa avañe'ẽme avei Amérika Tetãnguéra Joaju (Ha'etehápe oñemombyky OEA, umi tai ou Organización de los Estados Americanos, karaiñe'ẽ megua) ha'e peteĩ atyvusu heta tetãgua oĩva Amérika yvyrusúpe oñepyrũva ára 8 jasypo ary 1948-pe, ha'e hag̃ua peteĩ amandaje guasu oiporavóva tekuái mba'e heta tetãme guarã, ojapo hag̃ua peteĩ ñemongeta hekokatúva opa tetã ndive ha ombojoaju porãme hag̃ua Amérikape. Amérika Tetãita Atyvusu oñemoñe'ẽ omba'apóva omombarete hag̃ua py'aguapy reko, kyhyje'ỹ reko ha omoporã hag̃ua jekopytyjoja, omotenonde hag̃ua umi yvypóra tekoiterape, ha opytyvõ hag̃ua tekoha ha viruremono'õ ñemoporã Amérikape guarã. Iñe'ẽnguéra tee hína karaiñe'ẽ, poytugañe'ẽ, ingyaterrañe'ẽ ha hyãsiañe'ẽ.
Fernanda Vasconcellos
thumbnail|200px|Fernanda Vasconcellos
Amérika Tetãita Atyvusu
Amérika Tetãita Atyvusu róga oĩha Washington D. C. távape, Tetã peteĩ reko Amérikaguape. Oguereko avei heta óga momba'aporã opa tetã oĩva ijatýpe. Amérika Tetãita Atyvusu ipype oĩ hína 35 tetãnguéra.
Fernanda Vasconcellos
Fernanda de Vasconcellos Galvez (São Paulo, 14 jasyporundy, ary 1984), jekuaáva Fernanda Vasconcellos ha'e peteĩ mba'eapohára tetã Pindorama pegua.
Tumingue'a
Tumingue'a ha'e opa mba'e pehẽngue peteĩcha, imba'epy hekopete kimikuaa rapépe, ha oguerekóva ijapytépe heta vore chu'imimi imba'epy hekopete'ỹmi kimikuaa rapépe. Opaite apỹi kimi rehegua oñemohenda tumingue'a ha'ete rupive ha ndaikatúiva oñemboja'o.
Ko'ãga ojeikuaa opa tumingue'a oguerekoha imbytépe peteĩ tumingue'a apyte'a (núcleo atómico karaiñe'ẽme), haimete imása háicha oĩ ku hendápe, ojere hese peteĩ tovendy arai. Ko mba'ekuaarã ojehechauka peteĩhápe saro'y XX ñepyrũme, upe saro'y XIX aja yvypóra oimo'ã tumingue'a ndaikatuiha oñemboja'o, upévare, heta ñe'ẽme oñembohéra chupe átomo, karaiñe'ẽme háicha, oúva a-tómo- gyresiañe'ẽ megua ha péva he'ise Ñemboja'o'ỹ'' '. Ha upéi, yvypóra ojuhu tumingue'a apyte'a oguerekoha niko ra'e mokõi vore hyepýpe ha'éva, umi katuindy (protones), oguerekóva apakuavohýi ombojakuaáva ipype (carga positiva karaiñe'ẽme), ha avei morõndy (neutrón)'', mbytegua hendyrýva. Umi tovendy (electrones), ijapakuavohýi hendyry kangy, oñembojoaju chupe tendyryñohasa mbaretekue rupive (fuerza electromagnética karaiñe'ẽme).
Tivetano ñe'ẽ
Tivetano ñe'ẽ (, Pö Khay) ha'e peteĩ sino-tivetano ñe'ẽ ñe'ẽ oñe'ẽ ava tivetano kuarahyheike China ha yvate Vutã, Nepal ha India pe. Ko oñe'ẽva 7sua ava Yvy rehe.
Techapyrã
Tivete - བོད་/Bod. Pö Ava Tivetano - བོད་པ་/Bod.Pa. Pöpa Ava - པ་/Pa pa sy - ཨ་མ་/A.Ma. a ma ru - པ་ཕ་/Pa.Pha. pa pha teindy - ཇོ་ཇོ་/Jo.Jo. jo jo pitã - སྤུ་གུ/sPu.Gu. pugu Nepal - བལ་ཡུལ/Bal.Yul. Bal Yul Vutã - འབྲུགས་ཡུལ/'Brugs.Yul. Druk Yul China - རྒྱ་ནག་/rGya.Nag. Gya Nag India - སྒྱ་གར་/sGya.Gar. Gyagar Paraguái - པ་ར་གུ་ཡེ་/Pa.Ra.Gu.Ye. Paraguye jagua - ཁྱི་/Khyi. khi kavaju- རྟ་/rTa. ta vaka - བ་ཕྱུགས་/Ba.Phyugs. paphü mbarakaja - ཞི་མི་/Zhi.Mi. zhi mi pirá - ནྱ་/Nya. nya peteĩ - གཅིག་/gCig. chig mokoĩ - གཉིས་/gNyis. ñi mbohapy - བསུམ་/bSum. sum irundy - བཞིས་/bZhis. shi po - ལྔ་/lNga. nga pa - བཆུ་/bChu. chhu ara - ཟླ་/zLa. da Kuarahy - ནྱི་མ་/Nyi.Ma. nyima Jasy - ཟླ་བ་/zLa.Ba. dawa amana - ཆར་པ་/Char.Pa. chharpa tataendy - སྐར་མ་/sKar.Ma. karma pyhare - མཚན་/mThan. thän ñũ - ཞིང་ཁ་/Zhing.Kha. zhingkha yvytu - རི་/Ri. ri Yvy - ས་/Sa. sa y(yvykoaa) - གཊསང་པོ་/gTsang.Po. tsangpo tapeguasu - ལམ་/Lam. lam yvyrá - ཤིང་སྡོང་/Shing.Dong. shing dong ka'aguypy - ཤིང་ནགས་/Shing.Nag. tava - གྲོང་སྐྱེར་/Grong.sKyer. tongkye óga - ཁང་པ་/Khang.Pa. khangpa tetã - རྒྱ་ཁབ་/rGya.Khab. g'akha
1949
1949 - ary.
Joaju
...1948-1949-1950...
Chachĩ
Chachĩ ka'avo hogue sa’íva oĩva tenda he’õha rupi ka´aguýre.
Pindo
Pindo (Arecaceae juehegua) ha'e peteĩ yvyra juehegua monocotiledóneas.
Berta Rojas
Berta Rojas (Paraguay, 23 jasyporundy ary 1966-pe), ha'e peteĩ pupotyhára ha mbo'ehára Paraguáigua.
Berta Rojas niko heñóikuri Táva Paraguaype, Paraguay Retãme; ára 23 jasyporundy ary 1966-pe. Itúva niko Pastor Rojas ha isýkatu Fidela Concepción Benítez Vda de Rojas, ijoyke'ýkuéra katu ko'ãva: Pastor, Juan Carlos, Ada ha María Luisa.
Pindo
Umi pindo apytépe oĩ yvyra imba'eguasuitéva yvypórape, hi'a ojeipurúva yvypóra rembi'urãicha, ñandyry ha ambuéva. Tavaguasúpe ojeipuru ombojegua hag̃ua tapekuéra. Umíva apytépe ojejuku mbokaja (heta ojeipuru mbokaja'a ha iñandyry), pindo ndende (iñandyry porã), jejy'y (tembi'urã), ratã (ojejapo chugui opaichagua tembipuru), karana'ýva (ojejapo chugui araity), mbotia ha heta ambuéva. Ome'ẽ peteĩ yva herava mbokaja.
Berta Rojas
Berta Rojas niko oñemoarandu'ypýkuri mba'epukuaápe mbo'ehára Emiliano Aiub Riveros ndive. Avei oñemoarandúkuri mbykymi mbo'ehára Carlos Vázquez ndive ha orekorôguare 10 ary oñemoarandu ñepyrũ mbarakapu ha'etévape mbo'ehára Felipe Sosa ha Mbo'ehára Violeta de Mestral ndive ha hendivekuéra ohupytýkuri kuatia'atã ojapóva chugui Mbarakapu Ha'etéva Mbo'eharapavẽ. Ijyképe avei oñemoarandúkuri piánope mbo'ehára Rosa Mereles de López ndive ha avei oiko ichugui Piáno Mbo'eharapavẽ.
Pindo
Ko juehegua ojekuaa sistema de clasificación APG III (2009) ha avei APWeb (2001 ko'ãngá peve), avei ojeikuaa heva sistema clasificación peguape. Oguereko ijuehegua Arecales, pe subclase Commelinidae-pe.
Karaku
Karaku ha'e peteĩ mba'e hu'ũ oĩ opa umi kangue puku ha guasu ipype, taha'e ñarukãnguéra, pujase'o ha akã kangue.
Pindo
Ko'ava apytepe oĩ heta ojepuruva virureko-pe ha'eva: Mbokaja, Pindo ndende, Rrafia ha hetave.
Berta Rojas
Ary 1986-pe, Berta Rojas ohókuri Táva Montevideo, Uruguay Retãme; upépe ombojoapy iñemoarandu mbaraka ha'etéva rehegua mbo'ehára Abel Carlevaro ndive ha avei oikékuri Mba'epukuaa Mbo'ehaovusúpe (Universidad de la República) ha upépe oikókuri chugui Mbaraka Ha'evéva Mbo'ekuaahára.
Pindo
Yvy-pe heta osẽ ha'e umi tetãpe Mandagaka, Kolómbia ha'e pe hetaveva oguereko, umi tendape oime hape heta Mbokaja aka ha'e: Palmeral de Elche ha Palmetum de Santa Cruz de Tenerife, Epáñape, parque nacional El Palmar, Arahentína, ha umi Jardín Botánico de Caracas Venesuéla, Jardín Botánico Nacional de Cuba, Kúvape.
Karaku
Opa tekoveapỹi tuguy rehegua ou peteĩ tekoveapỹi tenondegua año opytáva karakúpe. Oiko umi mokõi karaku ñande kangue pýpe:
Berta Rojas
Ary 1996-pe Kennedy Center ome'ẽkuri Berta Rojas-pe peteĩ jopói ikatupyryetereíre mbarakapúpe ha upéva rupive ha'e ohókuri Estados Unidos retãme oñemoaranduvévo, Mbo'ehao Peabody-pe. Ary 1997-pe Amérika Tetãita Atyvusu – OEA oipytyvõkuri chupe ha upeichahápe omohu'ãkuri iñemoarandu ha oiko ichugui Mba'epukuaa Mbo'erekokuaahára. Upépe ohekombo'ékuri avei chupe Ray Chester. Ary 2000 avei omohu'ãkuri upe mbo'ehaópe ambue ñemoarandu ombokatupyryvéva chupe ha upévape oisãmbyhýkuri chupe Manuel Barrueco ha Julian Gray.
Karaku
Oĩ avei upe pujase'o karaku oĩve atukupe kangue rysýipe ha ombohasa opa apytu'ũ rendyry tete pehẽnguéme, kóva ndaha'éi ko karaku.
Berta Rojas
Berta Rojas hapykuere jajáiva ombarakapujepékuri hetaiterei tenda katépe, umíva apytépe oĩhina Kennedy Center Táva Washington DC-pe, Carnegie Hall Táva Nueva York-pe, Southbank Centre Táva Londres-pe, ha National Concert Hall Táva Dublín-me. Berta Rojas avei ojapókuri Paquito D'Rivera ndive peteĩ jere 20 Amérika retãre.
Karaku
Mymba karaku ojepuru heta tembi'u apópe, so'o ha kangue.
Berta Rojas
Berta Rojas rembiapoita apytépe oĩ ko'ãva: “Intimate Barrios”, “Cielo abierto” ha “Terruño” ojehecharamo ha herakuãporãva ko yvóra tuichakue javeve. Berta Rojasohendukákuri imba'ekuaa ha ojapókuri mbarakapuchauka hetaiterei mitãmbo'ehao, mitãrusumbo'ehao ha mbo'ehaovusúpe oĩva ñane retãme. Ary 2012-pe héra oĩkuri umi poravopyre apytépe ikatúva ohupyty jopói hérava Grammy Latinos “mejor album instrumental”-pe. Ary 2014-pe ojeporavojeýkuri chupe umi ikatúva ohupyty Grammy Latinos apytépe peteî hembiapokuére hérava “Salsa roja”.
Berta Rojas-pe oñeme'ẽjepéma hetaiterei jopói ha jehechakuaa ñane retã ha ambue tetã rupi; jepémo upéicha, iporãva'erã ñanemandu'a Cámara Junior Táva Paraguaygua oiporavohague chupe ary 1992-pe Mitãrusu Poravopyrérõ ha ára 25 jasyporundy ary 2014-pe, ñane retã Amandaje Guasu omoneíkuri chupe g̃uarã jopói ruvicha hérava Orden Nacional al Mérito Comuneros, oñeme'ãtava chupe vokoiete.
1954
1954 - ary.
Boa Vista do Cadeado
Boa Vista do Cadeado ha'ehína peteĩ táva michĩ Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Opyta 348 km táva guasu Porto Alegre pegua.
Ko távape oiko 2 441 tapicha (2010 ary).
Chamame
Chamame mba’epu, música Taraguipe oñembopuvéva.
Chahã
thumb|250px|Chahã Chahã guyra guasu pyharekue oikóva ojere ogaháre.
Tekuái pavẽ peteĩme
Tekuái pavẽ peteĩme ha'e peteĩ tekuái reko karai térã kuña ojokuáiva (mburuvichavete, rréi térã sãmbyhyhára) ojokuáipa ha oisãmbyhy añoite hetãre. Ndaipóri tekuái ñemohenda (Tetã Ruvicha, Tetã Amandaje ha Tetã Tekojoja Ruvicha). Ikatu oĩ ramo tekojoja hekosãsomíva, mburuvichavete omoambue ojaposeháicha pe tekome'ẽ ha pe tekojoja (Mburuvicha ñe'ẽ ojokuái - La palabra del rey es ley). Pe mburuvicha guasu omoĩ térã oipe'a ipytyvõhára kuéra, oipota ramo, upéicha oje'e Tupã mante oĩha mburuvichavete ári umi tetãme oĩhápe rréi isãmbyhyhára ramo.
Kuarahyreike Európape ojehecha raẽ umi tetã oisãmbyhyhápe karai térã kuña ojokuaipáva, upépe oñepyrũ ha okakuaave Ára Mbytegua opa riremívo.
Pe tetã herakuãvéva niko Hyãsia ymaguare, heta umi imburuvicha ojokuaipáva ha oisãmbyhýva añoite oipotaháicha, techapyrãme oiko va'ekue pe Luis XIV, Karai Kuarahy, ha'e hína pe herakuãvéva ñañe'ẽvo mburuvichavete oisãmbyhýva añoite rehegua. Hyãsia retãme, mbohapy karai oisãmbyhy upéicha (Luis XIV, Luis XV ha Luis XVI; 1661 - 1789).
Máto Gyróso
thumb|right|200px|Máto Gyróso poyvi. thumb|right|200px|Kyjapa.
Mbotia kapitata
Mbotia kapitata ha'e peteĩ yvyra mbotia juehegua mbokajaicha. Oiko Ñemby Pindorama, Argentina ha Uruguái.
Máto Gyróso
Máto Gyróso (Mato Grosso) ha’e peteĩ tetãvore tetã Pindoráma rehegua.
Pujase'o karaku
Pujase'o karaku ha'e peteĩ sã morotĩ mbuku opytáva atukupe kangue rysýi mbytépe ha ombohasa opa opa apytu'ũ rendyry tete pehẽnguéme, térã tete remiandu ombohasa apytu'ũme, upéicha apytu'ũ oikuaa mba'épa ojehu tetére, umi apytu'ũ rendyry ohasa upe tajyguére. Kuimba'e pujase'o karaku oguereko 45 cm ha kuña oguereko 43 cm.
Oiko mokõi tembiapo ojapóva ku pujase'o karaku:
Los Bybys
Los Bybys ha'e niko opurahéiva ha atõiha aty Méhiko pegua.
Hembiapo
ª 1991 - Regresa ª 1992 - Castigo
Boa Vista do Incra
Boa Vista do Incra ha'ehína peteĩ táva michĩ Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Opyta 380 km táva guasu Porto Alegre pegua.
Ko távape oiko 2.425 áva (2010 ary).
Siligo
thumbnail|250px|right|Siligo jehecha. Siligo ha'e peteĩ táva oĩva tetã Itáliape, tetãmi Sasaripe, Ypa'ũ Seydeñape. Oguereko 964 tavayguakuéra ha 43,61 km² renda.
Santa Rosa (Paraguái)
Santa Rosa, tava Misiones-gua, Paraguái ha’e tava oñemomba’eguasúva jesuita-kuéra ohejáva oikohágue upe tendáre.
Geografía
Oime 257 kilómetro Paraguay yvy gotyo Asunción, oñeguahẽ Santa Rosa-pe, péva Ruta I “Mcal. Francisco Solano López” rupive. Oñemohenda yvyty ári ha ombojeguáva yvyramáta ha ka’avo rovy’ũ porã.
Demografía
Santa Rosa población  20.306 yvypóra ipype,  umívagui 10.582 kuimba’e ha 9.723 kuña, péicha oñemotendonde proyección Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos.
Economía
Santa Rosa ha’e zona agropecuaria renda, umi establecimiento ganadero kakuaa oime upépe.
Turismo
Lugares turísticos e históricos Santa Rosa-gua:
1955
1955 - ary.
Joaju
...1954-1955-1956...
Twitter
miniaturadeimagen|305x305px|Lógó téacs. thumb|Twitter. Twitter ha'e peteĩ internet renda ha ñemoirũha tenda ojapova Jack Dorsey ára 15 jasypokõi ary 2006. Ary 2011 Twitter oguerekova 200 suakuéra puruhára. Ko ñemoirũha omoneĩ ipuruhára omondo marandu 140 taikuéra, herava tweet.
Cysticercosis
Cysticercosis ha'e mba'asy oñembosarambíva omoñepyrũva peteĩ yso michĩ rupive (cysticercus), sevo'i hérava ténia ra'y (Taenia solium). Heta ary pukukue ikatu ndojekuaái tapichakuéra rehe ko mba'asy ojehaitypóva 1 térã 2 cm tapicha pire térã hajygue guýpe, térã oguereko apañuái rasy iñapytu'ũme. Heta jasy térã ary ohasa rire ko'ã golpe-kue ikatu hasyeterei ha iruru. Umi tetã sa'i oñeakãrapu'ãvape heta jey ojehecha epilésia.
Mba'épa ha mba'érepa
Ko mba'asy ojapyhy tapichápe ho'úramo tembi'u térã y oguerekóva tenia rupi'a. Hetave ojejuhu ko'ã mba'e verdure ypýravape. Ténia rupi'a ojejuhu tapicha oguerekóva hasýva repotípe, upéva ojekuaa taeniasis-ramo. Taeniasis peteĩ mba'asy iñambuéva ha ikatu ojapyhy tapichápe ho'úramo quiste oĩva kure ro'o ojy porã'ÿvape. Tapiachakuéra oikóva ambue tapicha hasýva ndive ojapyhykuaave hína cysticercosis. Ojejuhukuaa hína kutuha po'i rupive. Apytu'ũ ñemoha'ãnga kombutadórape (CT) térã tete ñemoha'ãnga ambuéva (MRI) ha'e hína pe oikovéva ko mba'asy ojejuhu haguã. Hetavéramo hína tuguytĩ, pe apytu'ũrysýi rykue ha tuguy avei ojepuru ojekuaa haguã ko mba'e.
Jehapejoko ha ñepohãno
Ko mba'asy ojehapejokokuaa teteñemopotĩ rupive. Avei: oñembojy porãva'erã kure ro'o ha y porã potĩ rupi. Oñepohãnova'erã tapicha taeniasis oguerekóva ikatu haguãicha ojehapejoko ko mba'asy. Ko mba'asy ñepohãno natekotevẽi ojejesareko sistema nervioso rehe. Neurocysticercosis oguerekóva oñepohãnokuaa pohã praziquantel térã albendazole-pe. Kóva ojepurukuaa heta ary pukukue. Steroid, ani haguã iruru oñeikotevẽkuaa avei. Cirugía ojejapo ojeipe'a haguã umi quiste.
Mba'asy ñembosarambi
Kure rehegua ténia ojehecha meme Asia, Mbyte Afrika, ha Latino Amérika. Oĩ tenda 25% tapicha oguerekóva ko mba'asy. Tenda iñakarapu'ã porãhápe sa'i ko'ã mba'e ojekuaa. 2010 guive ojehecha arapýpe ojuka hague 1200 tapichápe, 700 tapicha rovake 1990-pe. Cysticercosis ojekuaa avei vaka ha kurépe katu ndojekuaaguasúi hesekuéra ndoikovéi are rupi. Ko mba'asy ojekuaa ojapyhyha tapichakuérape ymaite guive. Ko'ãva hína peteĩva mba'asy oñembosarambi pya'e Yvy jehasa mbytére.
Chavurro
thumb|250px|Chavurro Chavurro, hérava avei Tapi'itĩguasu, mymba kavaju joguaha, ogueraháva ijapére mba’ejokuapy ipohýiva (kárga).
Facebook
thumb|Facebook ha'anga.|alt=mair Facebook ha'e peteĩ internet renda ha ñemoirũha renda ojapo Mark Zuckerberg, Eduardo Saverin, Dustin Moskovitz ha Chris Hughes ára 4 jasykõi ary 2004-pe. Ary 2012 Facebook oguereko 1.000 sua kuéra puruhára ha ojehechauka 70 ñe'ẽme (inglyesñe'ẽ - karaiñe'ẽ - hyãsiañe'ẽ - poytugañe'ẽ - avañe'ẽ) ha heta abuéva. Ary 2013 guive, Facebook ohechauka avañe'ẽ avei iñe'ẽme, tenda ñemoirũha peteĩha ohechaukáva avañe'ẽ internet rendápe.
Iñepyrũme, Facebook ha'e akue peteĩ internet renda umi temimbo'e ha ñemoaranduhára Mbo'ehaovusu Harvard pegua oñemoirũ hag̃ua. Opaite temimbo'e ikatu omboja'o marandu ha mba'ekuaarã. Herakuãite ha ipyahuite ojejapoháicha ko mba'e sapy'ánte opaite tapicha ikatu oipuru Facebook.
Ára 9 jasyrundy ary 2012-pe oñemomarandu Facebook ojogua Instagram amo 1000 sua dólar. Jasykõi 2014 jave Facebook ojogua avei WhatsApp amo 16 000 sua dólar.
Katemandu
Katemandu (nepali ñe'ẽme: काठमांडौ) ha'e tavusu ha táva tenondeguaveva Nepal retãme. Oguereko hína ipýpe 1.442.271 avakuéra (ary 2006-pe), ko táva oĩme peteĩ yvyty pa'ũ herava avei Katemandu, Nepal retã mbytépe, hi'aguĩ ysyry Vishnumati, oĩ 1317 metro para ári.
Táva ivore ymaguare oreko heta opy guasu ha óga guasu vuda rape pegua ha hindu rape pegua, haimete saro'y XVII-pegua. Yvyty pa'ũ Katemandu oĩme hína pokõi tenda Unesco ombomoñe'ẽva Tembiejakue Yvypóra rekogui guáicha.
Boa Vista do Sul
Boa Vista do Sul ha'ehína peteĩ táva michĩ Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Opyta 135 km táva guasu Porto Alegre pegua.
Ko távape oiko 2 778 áva (2010 ary).
1956
1956 - ary.
Joaju
...1955-1956-1957...
Pehẽ'aty
Pehẽ'aty ha'e peteĩ tembiapo ita, ñai'ũavyky, itavera térã ambue mba'e kuruvi japopyre, umi mba'e kuruvi sa'y hetáva ha ysaja hetáva oñemoĩ joja ojapo hag̃ua peteĩ ta'anga.
Heta tekove aty ha avano'õ Asia ha Európa pegua ojapo ymaguare guive umi pehẽ'aty, hógape, itupãóme ha mongorahápe. Upe táva rupa Asiria pegua hérava Nínive ojehecha tekove hógare oĩ heta pehẽ'aty ñai'ũ japopyre ombojegua hag̃ua.
Nepali ñe'ẽ
Nepali ñe'ẽ térã nepali ha'e ku indoeuropa ñe'ẽ, ñe'ẽ tee Nepal retãme, ha'e ñe'ẽ ñepyrũgua oñe'ẽva 43-49% Nepal retãygua apytégui. Avei, ha'e ñe'ẽ mokõihagua oiporúva heta tavayguakuéra ko tetãmegua. Vutã retãme, nepali ñe'ẽ añoite ha'e ñe'ẽ ndaha'éiva ñe'ẽ ñemoñare tiveto-virmána rehegua, peteĩva umi mbohapy ñe'ẽnguéra apytégui ojeiporuvéva opaite hendáre, vutanes ha kénka ndive.
Nepali ha'e ñe'ẽ tee ha tetã ñe'ẽ Nepal-pe. Ambue ñe'ẽnguéra ypykuegua oguereko avei techakuaa 'ñe'ẽnguéra tetã Nepal-guáramo', hákatu apoukapy ñe'ẽ rehegua sa'i mba'e ikatu ojapo, ha, añeteháme, aimete ndojejapói he'iháicha.
Hindi ñe'ẽ ha inglyesñe'ẽ ha'e ñe'ẽnguéra tee India-pe; índi ha'e avei, ñe'ẽ tetã mba'éva ojeiporúva tetã sãmbyhyhárupi. Tekome'ẽrusu ohechakuaa 22 ñe'ẽnguéra. Nepali ha'e ñe'ẽ tee ambue ndive umi tenda índio Sikkim ha Vengala kuarahyreikéguápe.
Ko nepali ñe'ẽ ojogua hindi ñe'ẽme, jepémo heko ymarekove: oguereko sa'ive ñe'ẽ pyahu oiporúva pérsa ñe'ẽ ha inglyesñe'ẽ-gui ha py'ỹive oiporu ñe'ẽnguéra pyahu sánskrito-gui. Jahechakuaava'erã, nepali ha'eha ñe'ẽ pyahu ko'agãgua ojoguavéva sánskrito-pe. Ambue mba'épe, hekoha hi'aguĩ rupi umi tiveto-virmana-guakuéragui ojehe'a'imi ko'ã ñe'ẽnguéra nepali rehe.
Nepali ñe'ẽnungakuéra tuicha iñambue ojoapytépe. Ñe'ẽnungakuéra oñemomba'evéva ha'e, vaitádi, vajhangi, vajurali, doteli, soradi, acchami ha darjula. Nepali ko'agãgua hendapýva oñemopyenda Katemandu táva ñe'ẽnungáre, ojeporeka py'ỹiva ñe'ẽ ymaguarére, ha'éva sánskrito. Nepali ñe'ẽporãhaipyre heñói ypyva'ekue sarytykuéra XVIII ha XIX aja oñepyrũva ojehai ñe'ẽporã opáichagua ha mombe'upyrã ymaguare India-guáva. Nepali ojehai ñe'ẽpehẽndy devanágari-pe (sánskrito rehegua), hákatu avei oĩ haipy tee ymaguare hérava vhujimol.
1957
1957 - ary.
Joaju
...1956-1957-1958...
Parana (tetãvore)
thumb|right|200px|Poyvi Paraná thumb|right|200px|[[Kuri'ytýva.]]
Parana ha'e peteĩ tetãvore pindoramagua.
Ñoha'ãngahára
Ñoha'ãngahára ha'e kuimba'e térã kuña omoha'anga ha ohechauka peteĩ mba'eapo gua'u, ta'angambyry rupi térã ñoha'ãngare, ta'angamýi ha puhoe avei.
Bom Princípio
Bom Princípio ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Opyta 76 km táva guasu Porto Alegre pegua.
Ko távape oiko 11 792 áva (2010 ary).
1959
1959 - ary.
Marangatu (arandupykuaaty)
Marangatu arandupykuaatype, ha'e peteĩ aty tekogui ha tekorãgui ojokuái yvypóragui.
José Wilker
José Wilker de Almeida (Juazeiro do Norte, 20 jasypoapy ary 1944-pe — Rio de Janeiro, 5 jasyrundy ary 2014-pe) ha'e akue peteĩ karai mba'eapohára, omotenondéva, omombe'úva, téle hechaukahára ha ta'angamýi ñemohendahára Pindorama retãgua.
Anton Baron
Anton Peter Baron (oarahecha Katowicepe-Poloña, 1 jasypoteĩ 1957), ha’e kuimba’e arandu oñemomba’eguasúva tembikuaapavẽ ramo. Umi tembiapo ohaiva’ekue Tembikuaapavẽ reheguá ikatu jajuhu ñandutiguasúpe.
Žvaigždžiakalnis
Žvaigždžiakalnis oĩ ko peteĩ táva'i Lituañape, Utena tetãvorepe, ag̃ui Yno'õ Aisetas-gua. Tavayguakuéra: 4 ava.
Téra Žvaigždžiakalnis ha'e „ka'ambyjagua“.
Bom Progresso
Bom Progresso ha'ehína peteĩ táva michĩ Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe.
Ko távape oiko 2 328 áva (2010 ary).
Katowice
Katowice, ha´e táva opytáva Poloñape, oñehenói avei chupe Ciudad de Stalin. Upérupi ohasa hína ysyryguasu Klodnica ha Rawa.
Ava chiripa
Chiripa, apytare, ñandéva ava guarani aty réra.
Kundaha
Kundaha ha'e tembiapo omotenondéva mayma ava arandu. Kundaha rupive ojejuhu hetaiteve mba´e pyahu ha avei ojekuaave heta mba´e yma ojekuaa´ỹva, ha upéicha ojehupyty teko porãve yvypórakuéra apytépe.
Karaiñe´ẽme oje´e chupe Investigación.
Teatro Municipal Ignacio A. Pane
Teatro Municipal Ignacio A. Pane Moõ opyta: tape Presidente Franco aimete Alberdi, táva Paraguay, Paraguáipe.
Breve historia del Teatro Municipal
Ary 1843 jave, consulado de don Carlos Antonio López ha Mariano Roque Alonso oĩramo guare, ojejapova’ekue óga pe teatro rendagua, ojehechávo mba’éichape opu’ä ohóvo pe actividad cultural tetãme.
Ary 1844 jave oikopa pe ogaguy oiko haguã aty ha oñepyrũ omba’apo, ha avei ojepurúkuri Congreso rendagua.
Oikuaaporãvo oĩha tekotevẽ pa’ũ arandukuaa rehegua, Carlos Antonio López ojapo pe tendágui teatro, oikova’ekue ary 1855 jave, ha pe Congreso ova Cabildo pyahúpe.
Pe arýpe, tendota Carlos Antonio López ojerure pe periodista ha dramaturgo español, Ildefonso Antonio Bermejo, oñepyrũ haguã omba’apo teatro Paraguaýpe, pe Primer Congreso Nacional-pe, oñepyrũva’ekue ára 4 jasypateĩ ary 1855 jave.
Uperire Ildefonso A. Bermejo oñepyrũ ojapo pe plano ha avei óga guasu, oikopa rire ha’éva Teatro róga.
Ary 1886 jave: peteĩ empresario catalán hérava Baudillo Alió oguereko pe óga tuja (viejo coliseo) ha yvy plasa Libertad pegua omopu’ã haguã upépe ambue Teatro Nacional ha oñepyrũ tembiapo ko óga guasu rehegua, oguahẽva hu’ãme ary 1889 jave.
Ko Teatro Nacional oñepyrũ omba’apo ára 21 jasypoköi ary 1889 jave oï haguépe umi Compañía de Orquesta, la Estudiantina Española Fígaro, Verdi, Schubert, Flotow ha ambue mba’éva. Ary 1894 jave: Alió rembiapokue, teatro de Bermejo pukukue, opytáma tendaguápe guarä, oñemoinge palcos ha oñemoporë pe patio oñeñoty haguépe yvotykuéra, umi cartelera iñambue mante ha ko coliseo de Asunción rekove ojehecharamo ko’ápe ha ambue hendápe.
Pe tenda ha’e oike hague umi compañía tuichavéva tetä ha ambue tetämegua.
Ary 1939 jave ohasa Municipalidad de Asunción poguýpe, oikohápe chugui Teatro Municipal ãgameve.
Ko “Primer Coliseo” táva Paraguay pegua rupi ohasa umi compañía pytagua ha avei tetägua, ópera, opereta, zarzuela ha teatro rehegua.
Jasypoteï ary 1997 jave Agencia de Cooperación Española ha Escuela Taller de Asunción pytyvõ rupive oñepyrũ ñemyatyrõ rehegua mba’apo.
Vuelta a la vida de un invalorable patrimonio cultural
Pe ñemyatyrö Teatro Municipal rehegua, omotenondéva Municipalidad de Asunción, ojejapo pe proyecto oiko haguéicha, oĩ rire heta jeporeka (investigaciones y posteriores hallazgos arqueológicos).
Pe óga guasu hembiasakuéva ha pe proyecto gouereko mbohapy rete: peteïva ha’e jeikeha, ambue pe tambor octogonal, oïháme plateas ha ipahápe pe escenariorehegua, ijyvatéva aimete ógaicha. Pe idea pyahu omingejey moköi mba’e: peteïva ha’e pe bloque lateral de servicios y conexiones ha ambue ogahoja patio norte gotyo.
Pe funcional rehegua oiko jeikehakuéra tape Alberdi rupi, oñemboty haguépe mba’yruguatápe guarã, oĩháme peteĩ plasa ojáva Teatro ha Correo rehe. Ko mba’e nombotýi jeikeha tuja, ome’ẽ uvei jeike ha ñesẽ pya’eve tendágui.
Su interior
Jaikuaáma umi mbohapy tenda ja’eva’ekue, pe edificio de acceso ombojeroviajey pe planta original, oipe’ávo umi mba’e oikóva uperire, omoĩ peteĩ circunvalación pyahu ha servicios, ha avei ombokakuaave pe jeike ypy rehegua (acceso original).
Pe tambor ohechaukajey oĩhagueichaite, peteĩ hérava rectificación de niveles palco pegua ha avei jeguejy tenonde gotyo ojehechaporãve haguã. Pe escenario rete oñemoambue ojokupyty haguã umi normativa pytagua mba’e rehegua, boca de escenario, profundidad ha acústica.
Pe patio norte, ha’éva ipyahúva tendápe, ojepurútava tenda opa mba’erã, oike pe idea kuápe haéva recuperación de los fragmentos Congreso róga tuja rehegua. Noñemoambuéi pe textura oguerekóva ha vei umi volumen pe óga guasu rehegua.
Los primeros trabajos
Heta ára ohasa rire oñepyrũ hague omba’po guive, pe jasypoteĩ ary 1997 jave Agencia de Cooperación Española ha Escuela-Taller Asunción pytyvõ rupive, oñepyrũ pe proyecto peteĩ concurso de diseño rupi.
Datos del edificio
Ãva ha’e umi proyectista ñemyatyrõrã rehegua: Carpelletti, Corvalán ha Espínola Asoc.
Mba’apo oñepyrũ: ára 28 jasuporundy ary 2004 jave.
Opa hague mba’apo: jasyporundy ary 2005.
Mboy ava oike: 700 rendaguã, oñembojao mokõi hendápe.
a) Platea: 490 rendaguã.
b) Palcos: 3 niveles, 70 rendaguã peteĩme.
Ogahoja: yma guaréicha, hákatu iñambue mba’eguipa oiko, ymagua ha’e yvyragui ha ko’ãga metal-gui.
Escenario
Kóicha oĩ:
1962
1962 - ary.
Joaju
...1961-1962-1963...
Aguara cha'ĩ
Aguara cha'ĩ, herava avei jaguaranitanga térã jaguara, ha'e peteĩ mymba jaguapehẽ pegua oiko Ñembyamérika yvýpe, Argentina, Paraguái, Pindorama, Uruguái ha Volívia.
Aguara cha'ĩ oguereko rague michĩ, hu'ũ, hũngy ijatukupe ha ipýpe. Aguara cha'ĩ akã ha ijajúra ha pytãicha. Oguereko 4 gotyo 5,5 kg.
Ko mymba oĩ ñúre, ka'aguy ha Prefieren pastizales, forestas y valles. Ho'u ka'akuéra, anguja, yva, tapiti, ju'i, teju michĩ ha guyra'i.
Ha'e oiko añóre, ha oporuvy'ave puhare.
Teatro Municipal Ignacio A. Pane
Estado actual
Ko Teatro Nacional opyta Municipalidad de asunción poguýpe sa ary ohasava’ekue opávo (Siglo XIX) ha ary 1949 guive iñambue héra tuja ipyhávare, Teatro Municipal “Ignacio A. Pane”.
Ikatu ja’e, oĩha centro histórico-cívico táva Paraguaýpe, ápe hetave oĩ umi edificios públicos rehegua.
Pe Sala ojohuanunga pe herradura-pe; oguereko peteĩ jeguapyha (platea) ha ijerére oĩ mbohapy palco, ome’ẽva chupe 700 rendaguã.
Heta mba’e oĩ iñambue’ỹva umi yma guare, pe baranda palco pegua, columnas de hierro ha ambue mba’e.
Habilitación
Pe jasyporundy ary 2001 jave iñapysẽ peteĩ bloque, oñemoĩháme “El Café del Teatro”, karapehápe ha avei ogaguy’i oĩháme teatro rehegua, oñembohérava Baudilio Alió, karai oipytyvõ añeteva’ekue rérape, Presidente Franco ha Alberdi ojuajuhápe.
Rio de Janeiro tavakuéra
Rio de Janeiro tetãvore opaite tavakuéra.
Bom Retiro do Sul
Bom Retiro do Sul ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Opyta 107 km táva guasu Porto Alegre pegua.
Ko távape oiko 11 472 áva (2010 ary).
Mymba sã atukupépe
Mymba sã atukupépe - (Chordata, gyresiañe'ẽme χορδωτά khordota "orekóva sã") ha'e peteĩ mymba pehẽ'a aty guasuetéva, orekóva ijatukupépe peteĩ sã kanguéicha mbaretéva imitã jave, isy py'a ipýpe jepe. Ojeikuaáva haimete 65.000 mymba sã atukupépe juehegua kuéra ãgagua, haimete opa ko'ã juehegua ipujase'orekóva, ha ko'ã juehegua imbytére oiko umi pira kuéra.
Oiko opaichagua mymba sã atukupépe, ha oikove opa rendápe, ikatu oĩme y|ýre térã yvýre.
Arandupykuaaty
Pe arandupykuaaty Yvy vore kuarahyreikegua pegua tuichaite ipu'aka yvypóra rembikuaa ambuévape, techapyrãme, tembikuaaty mba'ekuéra, jeroviapy ha jokuaikuaa. Heta tapicha aranduitéva oiko avei tembikuaatyhára herakuã porãva ramo, tupãkuaatyhára ramo térã polítiko ramo, ha upéicha oike arandupykuaaty jepy'amongetápe heta mba'e ko'ã yvypóra rembikuaa imba'éva. Jahecha ko'ã tembikuaa ojehe'apávo ituichaitégui ko arandupykuaaty rembiaporã. Sa'ary XIX jave, oñembohetakuévo umi mbo'ehaovusu oipurúva ñehesa'ỹijo javegua, arandupykuaaty oñembokatupyryve ha upéicha avei oiko umi tembikuaa imba'évagui. Upe guive, oiko umi arandupykuaaty rembikuaágui mbo'epy heko jepe'áva, techapyrã, upéicha oiko umívagui: apytu'ũkuaaty, avarekokuaaty, tekovekuaaty, la ñe'ẽkuaaty ha virurekokuaa.
Ko'ágã katu, arandupykuaatýpe ikatu jajuhu tembikuaa ha'éva pe metafísica, ohekáva mba'érepa upéicha ñande rekove ha mba'épa pe añete; pe epistemología, ohekáva moõgui ou tembikuaa ha jerovia; pe étika, ohekáva mba'éichapa oiko pe marangatu ha tekopykatu; ha lógica, ojepy'amongetáva oipuruitévo apytu'ũ oikuaa porãve hag̃ua peteĩ mba'e ojekuaamíva.
1963
1963 - ary.
1964
1964 - ary.
Joaju
...1963-1964-1965...
Invictus
__DISAMBIG__ Invictus (ijara'ỹva):
Netúno
thumb|Netúno ra'anga. Netúno (mba'ehero: ) ha'e yvóra poapyha Kuarahy guive mombyrykuére, ha ipahague. Oguereko 14 mbyguaikuéra, ojeréva ijerére, ha ha'e peteĩ yvóra mba'etĩ rekóva ha yrypy'a rekóva, Uráno yvýicha, ijerére ojejuhu heta yrypy'a kuãirũ avei. Netúno niko ha'e yvóra tuichavéva irundyha ojeréva Kuarahýre. Urbain Le Verrier, John Couch Adams ha Johann Galle ojuhúkuri omañavo yvágare Netúno ára 23 jasyporundy 1846-me.
1967
1967 - ary.
Joaju
...1966-1967-1968...
Chipa so'o
Chipa so'o ha'e peteĩ chipa variante, kóva ha'e peteĩ tembi'u paraguáigua, ojehayhu'etereiva Paraguáipe, Arahentína yvate gotyope, Paraguái tetãkorapy kotape, ha Pindoráma tetãkorapy Paraguái ndivepe.
José Mauro de Vasconcelos
Isy, ha’eva’ekue peteĩ ñande ypykue Pinage kambaite áva hũ apesỹi asy oja ojáva humbýre ha ijyvate porãitemi ha itúva katu portuges sarovy akã sa’yju hova mbokaja ratĩ tapiaitéva noñendyvapói rupi. Heñói guive tuichami meve oiko Bangúpe ha upépe oñemoarandu ha omohu’ã imbo’ehao. Michĩmi guive ohechauka ikatupyryha jehai ha káso ñemombe’úpe, mbo’ehaópemi ohai ñe’ẽpoty ha mombe’urã’imimi.
Chipa so'o
Apopyrã
Chipa so'o ojejapo hag̃ua ojeguerekóva'erã
José Mauro de Vasconcelos
Upe rire ohasa Natal-pe mitãrusu peve. Omoñepyrũ iñemoarandu mbo’ehaovusúpe pohãnohararã mokõi ary peve ha ohejarei. Ojapi Rio de Janeiro gotyo ha upépe oñepyrũ ohekombo’e kora’ípe oñorãirõvape omba’apopyre kokuépe, mymbakuéra rehe, pirakutuha avei oiko chugui, avei omba’apo mbo’ehárarõ peteĩ mbo’ehaópe ha upekuévo ombo’e pirakutuharakuérape avei.
Oikundaha hetã tuichakue javeve, ápe ha pépe. Oiko ñande ypykuerakuéndi. Ombyaty opaichagua hembiasa ha ijepokuaakuéra, ijerovia ha imombe’upy ohejávo kuatiáre ojekuaa hag̃ua. Ã mba’e ojapo chugui peteĩ káso mombe’uha ohayhu ha ohecharamógui ayvureko Katuínte okasea iñirũ ha hemimbo’ekuérape. Ãichaha rupi, ohechakuaa ohaiva’erãha umi omombe’úva guive, jepémo oguereko peteĩ apytu’ũ hecharamomby. Oheja ñepyrũ kuatiáre 1942-pe hembiapokuerakue.
Chipa so'o
Mandu'py
https://camilamade.com/es/paraguayan-chipa-soo/ https://elomnivoro.com/2019/08/17/nuestro-chipa-soo-se-luce-en-argentina/#.ZB9EOaRlmPA https://www.recetasgratis.net/receta-de-chipa-so-o-52453.html
José Mauro de Vasconcelos
Tuichapa riréma, omopyenda hatãve ipype hemiandu. Oiko chugui ñe’ẽpapahára. maranduhára, mombe’uvusu haihára, mbo’ehára, ñoha’ãngahára ta’angambyry ha ta’angaryrýipe. Pevakuére, oñeme’ẽ chupe heta jopói. Pytu’u’ỹre oikundaha opa henda rupi.
Ikatu, upe mba’e ombyasyveva’kue, ha are oguerotyryry, heindy ha tyvýra manongue: Gloria (Godoia) omboty rire 24 ary ha Luis (el “Rey Luis”) ombotyrõguare 20 ary. Hesekuéra, oñe’ẽmavoi “Che narãha líma máta”-pe. Peicha rupi oje’e ko mombe’upyrusu ha’eha hembiasakuevoiha. Ko arandukápe ha’e omombe’u peteĩ mitãmi rembiasakue. Ko aranduka ohecha araresa 12º jey.
Chuchu
thumb|250px|Chuchu Chuchu ka'avo otyryrýva, hi’a ojogua kurapepẽ michĩmĩvape ha oje’uva tembi’úpe.
José Mauro de Vasconcelos
Heta omba’apo rire mburuvichakuéra hetãmegua ndive, oho yvápe 25 jasypokõime 1984 jave.
Boqueirão do Leão
Boqueirão do Leão ha'ehína peteĩ táva michĩ Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Opyta 190 km táva guasu Porto Alegre pegua.
Ko távape oiko 7 673 tapicha (2010 ary).
Aníbal Lovera
Aníbal Lovera (* 1926 - 1994) ha'e cantante ha compositor paraguayo. Folklorista ha exponente música épica, ha'e opurahéiva ha oháiva tavayguakuéra popular. Opurahéiva epopeya del Chaco-pe.
Heñói Paraguáipe, Departamento Paraguari, tavaguasu Kuykuyho óga mboriahumíme 26 jasyteĩ ary 1926, omano Asunción 23 jasyteĩ 1994, hekovépe opyta hesatũ, hasýgui heta ára ha ndikatuvéi opu'ã, omano meve.
Imitã ha Imitãrusúpe
Hekove ndaivevúiri, heta oiko asy, omoheñói ha interprete, osẽva mba'evégui ha hendive opu'ã umimmba'e añetéva. Ipurahéi, ndohasái mba'epupente, sino avei, osẽ umi mba'e ha'e omoheñóiva ipurahéi rupive.
Oguata ñepyrũ purorýpe oimévo mbo'ehaópe peteĩ coro ha'éva Escuela Pedro Juan Caballero, ko'ápe ohechauka mba'eichjapa ipu ijahy'o ogueraháva ichupe jeguerohory ha jepopete opurahéivoa música folklórica paraguaya, péva orekógui ijahy'o ipuporãgui, hembiandu tetã rayhu ha pévape tendota, péicha avei, omomba'y papytu'ũ ha temiandu iñirũnguéra ndive.
Omoñepyrũ mbarak´´ape ñemoarandu ha orekóvo formación musical Ateneo Paraguayo-pe Dionisio Basualdo ndive, imbo'ehára ñepyrũ omboguatáva oikuaáha pe ojapóva.
Hekove rembiasa
Ipurahéi katuete oikuaauka estilo ha'ente ojapóva, omoirũva iñe'ẽ ha ipurahéi, oikuaaukáva ha'eha pe opurahéiva ha oñe'ẽva katuete tetã rembiasáre térã omomba'e guasu umi mburuvicha taha'e civil térã militar, péicha opurahéi en forma coloquial pero vibrante.