cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hudío jerovia
Jegueroviapy mba'eguasuvéva hudío jeroviápe niko he'i oĩ peteĩ Tupã añónte oikuaapáva, ipu'akaitepáva ha ikatu oime opa tendápe, he'i ha'e ojapo arapy ha Yvy, ha'e oiporavo hudiokuéra ohechauka hag̃ua chupekuéra tekorã oĩva Pa Apoukapýpe ha umi jepokuaa ha ñembo'ekatu ojejuhúva aranduka mbohapyha ha irundyhápe Torágui.
Paraguasu Py'aguapy Ñorairõ (1937-1945)
Paraguasu Py'aguapy ñorairõ oiko va'ekue upe paraguasúpe ombohéra ko ñorairõ, Paraguasu Py'aguapy ypa'ũnguérape ha Kuarahyresẽ Ásiape, ary 1941 guive 1945 peve.
Amo ary 1937-pe, Hapõ oñepyrũ jey oñembotuicha Chína rehe, upéicha oñepyrũ Chína-Hapõ ñorairõ mokõiha. Oñorairõ rire mokõi jey Joaty Soviétikore, ha nosẽ porãitéi, Hapõ oñembojára Indochína rehe, upe aja ha'e akue Hyãsia kolóña, oha'ãgui opa upe ñorairõ mbuku Chínare. Tavetã Joaju, Tetãvore Joapykuéra ha tetãnguéra ambuéva hembipota hetáva ko Yvy pehẽngue rehe ombohovái Hapõre ha ojoko hikuái ko tetã imba'e ñemu, upéicha ojehecha tesaparápe ko tetã ikatúgui imboriahuve. Ndaiporivéima jekupyty porã, Hapõ ondyry sapy'ánte heta yvy pehẽnguére oĩ va'ekue tetã mbaretete poguýpe: Tetãvore Joapykuéra, Tavetã Joaju, Tailándia ha Olánda, jasypakõi 1941 aja, ha nomomarandúi avavépe oñorairõseha.
Hapõ ondyry ramo jepe Tetãvore Joapykuéra ñorairõhára aty rehe Paraguasu Py'aguapýpe, ndaikatúi oipe'apa, omokangy katu upe tetã ñorairõhára aty. Upe aja, Hapõ oñembojára Filipínare, Malásiare, Miama, Kuarahyresẽ Indiakuéra Olánda pegua rehe, Hong Kong rehe ha oha'ã oguahẽ paraguasu Índiko peve 1942 aja. Hákatu upe aryitépe Hapõ ndaipu'akavéima, osẽ vaiete upe Autarália yguasu ñorairõme ha Midway ñorairõme. Umi ary riregua, Hapõ ondyry gueteri Chína retãre, hákatu upe tetã rekuái noñeme'ẽi. Tavetã Joaju ñorairõhára kuéra ndaikatúi oñembojára jey Miamáre, hákatu ipu'aka porã oipe'ã jejopy vaígui Índia.
Oñemotenonde haguére Tetãvore Joapykuéra oparupi paraguasu Py'aguapýre, ojehu ñeha'ã vai ituichaitéva yguasúpe ojeheróva ko'ãga Filipína yguasu ñorairõ, upépe niko Hapõ ohasa asy ha oñehundi chugui heta mba'e ñorairõrã ndaikatuvéima oñemyatyrõ jey va'ekue, oñembyaive katu amo Leyte parapyte ñorairõ aja. Upe guive, Tetãvore Joapykuéra omyakã ha oñemotenonde imbaretekue tuichaitére hetaitégui ygarata ñorairõrã paraguasu Py'aguapýpe.
Umi oñorairõ va'ekue niko Hapõ peteĩva, ha ambuéva tetãnguéra oñoirũva Ñorairõ Guasu Mokõiha pegua, ko atýpe niko oĩ Chína, Tetãvore Joapykuéra, Tavetã Joaju, Autarália, Filipína, Olánda ha Selánda Pyahu. Joaty Soviétiko nondyryse voíri Hapõre 1939-pe, ha ndoikéi ko ñorairõme ojeity peve Hirochíma ha Nagasáki ári mboka guasu okapúva. Tailándia fue convencida tras el inicial ataque japonés de unirse a su bando. Alemáña nási ha Itália avei oñoirũ va'ekue hikuái Hapõre ha omondo iñorairõhára kuéra paraguasu Py'aguapýpe oipytyvõ hag̃ua Hapõre 1940 ha 1945 mbytépe.
Le Corbusier
Charles-Édouard Jeanneret-Gris, herakuãvéva Le Corbusier ramo (La Chaux-de-Fonds, Suísa; 6 jasypa 1887-Roquebrune-Cap-Martin, Hyãsia; 27 jasypoapy 1965), ha'e akue jogapokuaahára ha táva guasu ombohaperãva Suísa pegua oñemohetãygua Hyãsia-pe. Omba'apo avei ta'anga apohápe ha pandára ramo.
Herakuã porãite ojehechakuaágui chupe oĩha omba'apo hetavéva jogapokuaa ko'ãgaguápe apytépe (Frank Lloyd Wright, Oscar Niemeyer, Walter Gropius, Alvar Aalto, Richard Neutra, Ludwig Mies van der Rohe ha Theo van Doesburg ykére) ha peteĩ umi jogapokuaaháragui hembiapo ipokatuvéva saro'y XX pukukuégui. Hi'arive Le Corbusier, peteĩ umi jogapokuaa ombopyahuvévagui, hemimo'ã rupive tuichaite omokyre'ỹ avano'õ, hekove pukukuévo upéicha oiko. Iñaranduka ha ikuatiañe'ẽnguéra rupive oiko chugui herakuã iñe'ẽñorãirõva, umíva rupive hetaite mba'e pyahu oheja oipytyvõ hag̃ua jogapokuaa ko'ãgaguápe.
Ára 15 jasyapy 2016-me, oike Yvypóra reko rembiejakue rysýipe pe «Le Corbusier hembiapo jogapokuaápe – Ñepytyvõ iporãitereíva jogapokuaa ko'ãgaguápe», oiko pe tysýipe peteĩ arandupy rembiapo ramo, hembiapo pokõi tetãme: Alemáña, Arhentína, Véyhika, Hyãsia, Índia, Hapõ ha Suísa— oñeñangareko hag̃ua 17 tekoha ha'e omopu'ã akue.
Mba'e mba'aporã
Mba'e mba'aporã niko opamba'e jaipurúva jajapo hag̃ua mba'ekuéra ñañemuséva, umíva apytépe oĩ pirapire, kokue, mba'eapopyha, tembipuru ha mákina ha oimeraẽ mba'e ambuéva umi mba'apohára oipuru va'erã.
Virgílio Teixeira
Virgílio Gomes Delgado Teixeira (Funchal, Madeira, Poytuga, 26 jasypa ary 1917 - Funchal, Madeira, Poytuga, 5 jasypakõi ary 2010) ha'e akue peteĩ karai mba'eapohára Poytuga retãygua.
Joaju
(ingleñe'ẽme)
New Orleans
Nueva Orleans (La Nouvelle-Orléans hyãsiañe'ẽme, Nueva Orleans karaiñe'ẽme ) táva tuichavéva ha orekovéva tavayguakuéra tetãvore Luisiana-pe, Tetã peteĩ reko Amérikagua-pe, ha'e avai táva ygaratarupa tenondégua ysyry Misisipi pegua.
Ary 2010 oreko akue 343.829 tavayguakuéra. Upe rire ohasa asy aravai jere Katrina ary 2005-pe, heta tavayguakuéra oho mombyry térã omano.
7 jasypoteĩ
Ára 7 jasypoteĩ ha'e ára 158ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 159ha umi ary hekope'ỹme. Amo 207 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Peru Marangatu Vasílika
Peru Marangatu Vasílika ha'e peteĩ tupao guasu katóliko Táva Vatikánome. Heta he'i kóva hína tupao tuichavéva Hesu rapépe. Jerovia katóliko ombo'e Peru Marangatu Vasílikape oĩha Peru Marangatu retekue, Peru ha'e va'ekue peteĩ umi 12 temimbo'e oguatáva Hesúndi, ombo'e avei Peru ha'ehague Rróma Pa'i Guasu peteĩha.
Peteĩ "vasílika" ha'e tupao guasu imba'etuichaitéva jerovia katólikope. Iñepyrũme, oñemopu'ã va'ekue sa'ary IV jave peteĩ tupaomi ko vasílika rendarã, pe óga guasu ko'ãgagua oñepyrũ ojejapo 18 jasyrundy, 1506 jave ha opa ary 1626. Ojeikuaa Michelangelo ha tembiapoporã apohára ambuéva omba'apo oñemoporã hag̃ua ko tupao. Heta Pápa retekue (Avare guasu katóliko) oñenotỹ ko vasílikape.
30 jasyporundy
Ára 30 jasyporundy ha'e ára 273ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 274ha umi ary hekope'ỹme. Umi 92 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Aravai jere
Aravai jere ha'e umi ara vai aty ojeréva ha omboyvytu hasy, ama vai orekóva avei. Umi aravai jere imbarete ou yvytumi he'õ, pe yvytumi oñembohypy'ũva ojapo yvytu vai ha guasu. Ikatu hérava hurakã.
Awaju Poty (João José de Félix Pereira)
Awaju Poty: mbo’ehára mba’eapohakuaáva Awaju Poty, téra añetegua, João José De Félix Pereira, ohechaypy va’ekue kuarahy Curitiba – Prme, mokõipaapy 1957pe. Omohu’ã kuaapy piano rehegua mbo’ehaovusu Paulista de Arte da Academia Paulista de Música oguereko mbo’ehára ramo mba’epukuaahára Laura Abraão ha mba’epukuaahára Sebastian Benda. Avei omuhu’ã ikuaapy Composição musical pe mbo’ehaovusúpe voi oguereko mbo’ehára ramo Mbo’ehára Hans Koellreuter. Mestre ramo “Comunicação e Semiótica” PUC/São Paulo. P rupi ha Doutor ha upeiguavéva “Ciências da Religião" UMESP\São Paulo rupi.
Mbo’ehára omoñepyrũypy va’ekue ñembokatupyry “Musicoterapia" Mbo’ehaovusu Artes Paranáme ha ñembokatupyryrã "Composição ha Regência" mbo’ehao mba’embopuhára ha Belas artes Paraná me, táva Curitiba pe. Ombo’e omoha’anga haĝua mba’epukuaa kuãmeguáva Mbo’ehaopavẽ Amasóna Manauspe.
Oguereko heta jejapopyre mba’ekatupyryrã ha’eñorã, aty Câmara ha Sinfônicape guarã. Avei mba’e katypyryrã jerokýpe, mboha’angápe, jehechaukarãme ha cinema oje’eha.
Ha pe katupyryete rete rehegua “PA-Kya”, oguereko ku’a rehegua hũva Arqueriape. Oñeha’ã oñembokatupyry hérava armas de cortepe ha ñeñangarekorã.
Ha’e peteĩva ruvichaete tetã Guarani Ñandévape.
Bactrocera affinidorsalis
Bactrocera affinidorsalis jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Hardy, 1982.
Saitonia
Saitonia ha’e peteĩ ñandu jueheguaty juehepehẽ Linyphiidae rehegua, ojejuhúva Hapõ ha Koréape.
29 jasyporundy
Ára 29 jasyporundy ha'e ára 272ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 273ha umi ary hekope'ỹme. Umi 93 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Paraguái ha Volívia tetãkorapy
miniaturadeimagen|290x290px|[[Paraguái ha Volívia tetãkorapy.]] Paraguái ha Volívia tetãkorapy ha'e peteĩ tetãkorapy oguerekóva 750 km pukukue ha omboja'óva Paraguái ha Volívia yvy ojohegui.
Ou pe tetãkorapy mbohapy Arahentína, Volívia ha Paraguái mba'e (pe táva Eméralda ypýpe ysyry Araguaýpe) ohóvo yvate-yvate kuarahyreike gotyo amo pe yvyty Capitán Ustares hu'ã meve, ojerehápe kuarahyresẽme, pe tenda Fortín Galpón peve, kóva rire oho peteĩ kytarysýi ñemby gotyo rupive og̃uahẽ meve pe ysyry Paraguáipe, opahápe pe tetãkorapy mbohapy Volívia, Pindoráma ha Paraguái mba'e.
Oĩ peteĩ ñeimeha paraguáigua herava Inhãnte Rrivarola, kóva oĩ ko tetãkorapy ykepe, Paraguái Tavakuairetãme, Tetãvore Vokerónpe.
UEFA Euro 2016
UEFA Euro 2016 (héra tee hína Európa Vakapipopo Ñembosarái Guasu UEFA 2016 térã UEFA EURO 2016™) hérava avei Euro 2016, ha'e akue vakapipopo ñembosarái aty 15ha oha'ã umi tetã ñembosarái atykuéra oĩva Európa Vakapipopo Atykuéra Joatýpe (UEFA). Ojejapo Hyãsia retãme ára 10 jasypoteĩ guive ára 10 jasypokõi meve 2016 arýpe.
Paraguái ha Volívia tetãkorapy
Tembiasakue
Ko tetãkorapy ko'ágãgua ojejapo kurí ary 1938-pe ojejapo rire pe jukupytyha Vuenosáirepe opa hag̃ua Cháko Ñorairõ (1932-1935)
28 jasyporundy
Ára 28 jasyporundy ha'e ára 271ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 272ha umi ary hekope'ỹme. Umi 94 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Kópa Cháko Py'aguapy
Kópa Cháko Py'aguapy, ha'e peteĩ kuaara'ãmby rayhuha oñeha'ã hape vakapipopo, oha'ãva Paraguái ha Volívia poravo tetãyguá vakapipopo pegua 1957 guive.
Urânia Vanério
Urânia Vanério de Argollo Ferrão (Salvador, 14 jasypakõi 1811 — 3 jasypakõi 1849) ha'e akue peteĩ mbo'ehára, haihára ha ñe'ẽ ambuévagui mbohasahára Pindoráma megua. Imitãrõ ohecha oñorairõvo Poytuga ha Pindoráma ary 1822 ñepyrũme, oiko aja tetãvore Bahia sãso ñorairõ, upe rupive ohai pe ñe'ẽpoty herakuãva hérava "Lamentos de uma Baiana..." ("Peteĩ kuña Bahia-gua ñembyasy").
Ta'ãhakuéra Ypykatu Hetatetãgua
Ta'ãhakuéra Ypykatu Hetatetãgua ha'e peteĩ ta'ãha aty orekóva pokõi mba'e oha'ãva: metro, kilogramo, aravo'ive, kelvin, amperio, mol ha candela, umíva omopyenda papapy retakue tenondeguáva. Umi mba'e oha'ãva ikatu ojehe'a oha'ã hag̃ua mba'ekuéra ambuéva, techapyrãme ñambojehe'ávo metro ha aravo'ive ikatu ñaha'ã ipya'ekue.
Ko'ãva ojepuru heta tetãme, Miama, Livéria ha Tetãvore Joapykuéra añónte ndoipurúi.
Layla M.
Layla M. ha'e peteĩ ta'angamýi Tetãnguéra Yvýi retãgui ojejapo 2016-pe ha omotenonde Mijke de Jong. Ojeiporavo ko ta'angamýi Tetãnguéra Yvýi jeikeháicha upe Óscar oñeme'ẽva tetã ambue ra'angamýi porãvévape jeporavópe pe Óscar 2018-me, hákatu noguahẽi jeporavo pahápe.
Salete Chiamulera
Salete Chiamulera - pianista Brasil gua. Ohechaypy va’ekue kuarahy mokõipa poteĩme jasyapy 1959 Londrinape, tetã’i vore Paranáme, Brasilpe. Oguereko mokõi kuatia, Brasileira ha Italiana. Italiano ouva’ekue Chiamuleragui, Valle Cadore, Itália yvatévo umía remiarirõre.
Mokõi ary jave (1985/1987) oñemoarandu Academia de Música Frédéric Chopin, Varsóviape (Polônia). Oñemoaranduve Piano Ferformance Universidade Kentpe (OHIO/USA) ha doutorado música rehegua Universidade Federal Rio Grande do Sul pe. Oikuaave purahéi F. Chopin ha mokói mba’ekuaahára Brasilpegua, omomorãve Heitor Villa-Lobos iñemoarandúpe.
Salete Chiamulera ha’e mba’ekuaahára pe mba’eapoharã “Hausmusik Brasil: Recitais em família” omoãgui haĝua purahéi ha mba’ekuaa purahéiva ogapyrupiguáva; avei mba’eapoharã “Tuhus: Somos Todos Tuhus!” omoherakuã haĝua purahéi Heitor Villa-Lobos ha pe mba’eapoharã “Mosaicos Bachianos”.
Bactrocera affinis
Bactrocera affinis jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Hardy, 1954.
Tembikuaaty ñepu'ã
Tembikuaaty ñepu'ã ningo ojeheroháicha mba'éichapa oñepyrũ pe tembikuaaty ko'ãgagua oñemboypýrõguare Ára Ko'ãgagua, umi sa'ary XVI ha XVII pukukuévo (amoite 1550 guive 1687 meve), jahechavove tembikuaa ha temimo'ã pyahu papapykuaa, mba'erekokuaa, mbyjakuaa, tekovekuaaty (ha yvypóra rete rembikuaa avei) ha kímika rehegua, upéicha oñemoambue mba'éichapa yvypóra ohecha hekoha ndaha'evéimagui ymaguaréicha ha omopyenda ko tembikuaaty ko'ãgagua. Tembikuaaty ñepu'ã oñepyrũ akue Európape opa rire pe Renacimiento ha oho hese sa'ary XVIII pukukuévo, ipu'akaite pe avano'õ ñemoarandu jeheka rehe ojeheróva Ára Mba'ekuaáva (karaiñe'ẽme oje'e ilustración). Ndajaikuaái ramo araka'eitépa oñepyrũ, jaikuaa jepe oiko pe aranduka osẽ va'ekue 1543 jave ojeheróva De revolutionibus orbium coelestium (Yvága yvorakuéra ijerekue rehegua) ojapo Nicolás Copérnico, ha ojeipuru upe ary he'i hag̃ua oñepyrũrõguare ko tembikuaaty ñepu'ã.
Iñepyrũme, tembikuaaty ñepu'ã apoharakuéra oheka toikuaa jey umi ijypykuekuéra rembikuaa ndaiporivéima, tuichaitépe Ára Ymaguare pegua, upévare ojehero ku iñepyrũ tembikuaaty reñói jey ha oje'e opahague ary 1632 jave Galileo omosẽvo ikuatiañe'ẽ hérava Ñemongeta ko yvóra mokõi ypykatu tuichavéva rehegua (omombe'úva mba'éichapa oiko ñande arapy ha kuarahy ypykatu). Oje'e opahague ko tembikuaaty ñepu'ã karai Isaac Newton omosẽ hembiapokue hérava Principia ary 1687 jave, ohechaukávo umi mba'ekuaarã he'íva mba'éichapa mba'ekuéra omýi ha mba'éichapa oiko ñande Yvy mbaretepyte, upe guive iñambuepa mba'éichapa yvypóra ohecha hekoha.
Karai arandu hérava Alexandre Koyré ojapo ko ñe'ẽngue pyahu tembikuaaty ñepu'ã ary 1939 jave ombohéra hag̃ua ko ára pukukue.
Madagascar (ta'angamýi)
Madagascar ha'e peteĩ ta'angamýi moha'angapyre Tetãvore Joapykuéra retãgui ojejapo 2005-me ha omotenonde Eric Darnell ha Tom McGrath.
26 jasyporundy
Ára 26 jasyporundy ha'e ára 269ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 270ha umi ary hekope'ỹme. Umi 96 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Bactrocera aithogaster
Bactrocera aithogaster jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1989.
25 jasyporundy
Ára 25 jasyporundy ha'e ára 268ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 269ha umi ary hekope'ỹme. Umi 97 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Bactrocera alampeta
Bactrocera alampeta jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1989.
24 jasyporundy
Ára 24 jasyporundy ha'e ára 267ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 268ha umi ary hekope'ỹme. Umi 98 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
22 jasyporundy
Ára 22 jasyporundy ha'e ára 265ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 266ha umi ary hekope'ỹme. Umi 100 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Angelique Rockas
Angelique Rockas  (Londye, ary 1951), ha'e peteĩ mba'eapohára, opurahéiva Yvyáfrika pegua.
Molière
Jean-Baptiste Poquelin (Parĩ; 15 jasyteĩ 1622; 17 jasykõi 1673), oñembohéra chupe Molière, ha'e akue peteĩ tembiasagua'u apoha, mba'eapohára ha ñe'ẽpapára Hyãsia pegua, herakuã porãitéva ojehechakuaágui chupe oĩha umi ohaiporãvéva apytépe Hyãsiañe'ẽme ha umi hembiapo porãvéva apytépe ñe'ẽporãhaipyre rehegua. Herakuã tuichaitégui oje'e Hyãsiañe'ẽ rehe ha'eha pe "Molière ñe'ẽ".
Ikaria'y guive hetaite omba'apo ñoha'ãngápe, ohaihápe tembiasagua'u oporombopukáva ha ohechaukáva avano'õ apañuái. Molière katu omano omba'apóvo ñoha'ãngápe, mba'eapohára ramo, orekóvo 51 ary.
22 jasypo
Ára 22 jasypo ha'e ára 142ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 143ha umi ary hekope'ỹme. Amo 223 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Karáchi
Ko táva niko ojejuhu para Árave rembe'ýpe, ysyry Índo ñesẽhápe. Ha'e akue Pakitã tavusukue, oñemopu'ã meve táva Islamabad.
Mirada de mujer
Mirada de mujer ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Méhikogua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava TV Azteca. Oñepyrũ ára 9 jasypoteĩ 1997-pe ha opa ára 5 jasypoteĩ 1998-pe iñembyatýva 240 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Angélica Aragón, Ari Telch ha Fernando Luján.
Miama
Miamar hérava ONU-pe ha teehápe UE Joaty Myanmar, Tavakuairetã Joaty Miamar (teehápe jasypa ary 2010-guive) térã avei Virmaña (héra yma), ha'e tetã ñemby kuarahyresẽ Asiape. Ary 2005-guive itavusu ha'e táva Naipyidó. Ijerére ojejuhu yvate gotyo China Tekoha Tetã, ñemby gotyo para Andamán, kuarahyresẽ gotyo Laos ha Tailandia, ha kuarahyreike gotyo India, Vangyladẽ ha yjere Vengala.
Peteĩ "dictadura" oisãmbyhy akue ko tetã ary 1964-guive.
Bactrocera albistrigata
Bactrocera albistrigata jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Meijere, 1911.
8 jasypoteĩ
Ára 8 jasypoteĩ ha'e ára 159ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 160ha umi ary hekope'ỹme. Amo 206 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Cuando seas mía
Cuando seas mía ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Méhikogua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava TV Azteca. Oñepyrũ ára 7 jasypo 2001-pe ha opa ára 26 jasyrundy 2002-pe iñembyatýva 238 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Silvia Navarro ha Sergio Basáñez.
Tesãi Arapygua Atyguasu
Tesãi Arapygua Atyguasu térã OMS (ñe'ẽmbyky karaiñe'ẽgui: Organización Mundial de la Salud) atyvete Tetãnguéra Joaju atyguasúgui (ONU) oñangarekóva umi tembiapo guasúre opaite yvypóra resãi rehegua, ko atyguasu rekorãme "tesãi" he'ise yvypóra pireporãmba reko, hete, iñapytu'ũ ha ijokupyty oiko hekopetévo, ha ndaha'éi hasy'ỹnte ha mba'asy'ỹnte. Ko aty oñepyrũ peteĩ amandajéicha ombohapéva mba'épa ojapo va'erã ONU avano'õre ha viru remimono'õre, ha upéi mante oñemoambue ha oñemohenda ko'ãga oikóicha. Ko aty guasu ñembyaty peteĩha oiko táva Ginebra-pe (Suísa retãme) ary 1948-pe.
OMS ñembyatýpe oike 194 tetã, opa umi tetã ONU ñembyatýpe oikéva, hákatu ndaipóri OMS-pe Liechytenteĩ, Tetãvore Joapykuéra ha mokõi yvy pehẽngue noĩri ONU-pe: Niue ha Ypa'ũnguéra Cook.
Ndaragõ
Ndaragõ (epañañe’ẽme: dragón, oúva lasioñe’ẽgui draco, ha kóva gyresiañe’ẽgui δράκων ((drákon)), «mbói») ha’e peteĩ mymba mombe’ugua’ukuaaty rehegua, oĩméva heta tavarandúpe orekóvo heta ta’ãnga. miniaturadeimagen|Peteĩ ndaragõ ipepóva oindyvúva tata.
Mario Abdo Benítez
Mario Abdo Benítez (Paraguay, 10 jasypateĩ ary 1971) ha'e niko peteĩ ojokuaikuaáva Paraguái pegua, Paraguái ruvicha 15 jasypoapy 2018 guive ko'ãga peve. Ha'e hína oike kolo'o atýpe, ha'e ohupi tuvicháicha mboyve. Oiko chugui va'ekue senador 2013 guive 2018 peve, ha senado ruvicha 2015, 2016 pe. Ko'ãgaite ramo hina ha'e tendota Paraguái gua, ary 2018 guive, ha oike kuri Horacio Cartes rekovia.
Ypa Tanganíka
Ypa Tanganíka ha'e peteĩ umi ypa guasu Áfrikape. Oñeimo'ã ha'eha ypa tuichavéva mokõiha y hetakuére, ha ypa hypyvéva mokõiha, ypa Vaikály rire, Sivériape. Ko ypa oñemyasãi irundy tetã rupive: Kóngo Jekopytyjoja Retã, Tãsáña, Vurundi ha Sámbia. Tanganíka y osyry Kóngo rupive oguahẽ meve paraguasu Atlántikope.
21 jasyporundy
Ára 21 jasyporundy ha'e ára 264ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 265ha umi ary hekope'ỹme. Umi 101 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
20 jasyporundy
Ára 20 jasyporundy ha'e ára 263ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 264ha umi ary hekope'ỹme. Umi 102 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Bactrocera allwoodi
Bactrocera allwoodi jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1979.
Tãsáña
Tãsaña, héra tee Tavakuairetã Tãsaña Joaju (suahili Jamhuri ya Muungano wa Tanzania; inglyesñe'ẽme: United Republic of Tanzania), ha'e tetã oĩva kuarahyresẽ mbyte Afrikape. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Kenia ha Uganda, kuarahyreike gotyo Rruanda, Vurundi, Tetã Jekopytyjoja Kongo, ñemby gotyo Sámbia, Malaui ha Mosambike ha kuarahyresẽ gotyo paraguasu Índiko. Itavusu ha'e táva Dodoma. Tetã Tãsaña héra ou mokõi ñe'ẽ joaju «Tanganica» ha «Zanzíbar».
Akira (ta’ãngamýi)
Ñemombe'u
Kaneda niko omyakã mitãrusu aty móto ári ohóva, ary 2019-pe, táva Neo-Tókio-pe, táva Tókio ári oñemopu'ã, okapu rire táva yma oikóvo Ñorairõ Guasu Mbohapyha. Ojetopa rire mitãrusu aty ambuéva oike ijyvy vorépe, peteĩ ijatyguágui, Tetsuo, sapy'ánte ojei ha tetã rekuái omokañy chupe. Upe guive Tetsuo ohasa ñeha'ãre omombaretéva chupe ha ome'ẽva chupe pokatu hekopegua'ỹva. Upéicha itavy vaipa ha imbaretereígui ikatu ombyai yvóra, imbaretekue ha'ete upe Akira-pe.
Ambijã
Ambijã (Hyãsiañe'ẽme: Abidjan) ha'e hína Marfil Rembe'y retã itáva tuichavéva, ñemuha guasu oimehápe ha itavusu umi ary 1933 ha 1983 mbytépe. Ha'e avei ko tetãvore Ambijã itavusu. Ko táva ha'e Marfil Rembe'y itavusu de facto, upe he'ise ha'e voi tetã rekuái oimehápe. Ojejuhu Paraguasu Atlántiko rembe'ýre.
Amo 4.395.243 tavayguakuéra oiko Ambijãme.
19 jasyporundy
Ára 19 jasyporundy ha'e ára 262ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 263ha umi ary hekope'ỹme. Umi 103 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Han ñemoñanga
Oisãmbyhykuévo ko ñemoñanga, Chína oikepa Konfúsio rapépe ha iñakãrapu'ã porãite hetaháicha: ñemitỹ, tembiapoporã, ñemu, oñembohetave tapichakuéra ha ohupyty hetakue amo 50 sua, tetã rembiapo oñemohenda hekoitépe ha heta ambuéva. Upe aja, Chína mburuvi ipu'akave arandupy ha ñesãmbyhy ñemyasãime umi yvýpe ko'ãga jahero Vienã, Mongólia ha Koréa. Oñemyasãivo kuarahyreike gotyo, omopyenda ko mburuvi pe Aopo'i Rape, ombojoajúva chupekuéra umi Eurásia retã ambuévare. Mbeguekatúpe Chínagui oiko upe aja tetã poguasu tuichavéva ko yvy ape ári. Konfúsio rape oiko mburuvi remimo'ã tee ramo. Jepémo oheja hikuái pe legalismo (Qin ñemoñanga remimo'ã tee he'íva oñesãmbyhy va'erã tetã tekome'ẽnte rehe ha jerovia'ỹre) umi tetã remimoĩmbyre legalista opyta gueteri tetã ñesãmbyhy pyendápe.
Pe marandeko hesa'ỹijohára herakuã porãvéva Chína rembiasápe, Sima Qian, heñói niko oisãmbyhykuévo Han ñemoñanga. Heta avei umi mba'e pyahu oñemboypýva oiko aja ko ñemoñanga, techapyrãme kuatia, oñemoheñói va'ekue upe aja.
Ho'a rire umi Han, oñepyrũ pe ára pukukue isarambipáva ojekuaáva Mbohapy Tavetã ramo.
La hija del jardinero
La hija del jardinero ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Méhikogua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava TV Azteca. Oñepyrũ ára 18 jasypoapy 2003-pe ha opa ára 23 jasyrundy 2004-pe iñembyatýva 180 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Mariana Ochoa ha Carlos Torres.
Marangatu Agustín
Marangatu Agustín hérava avei Agustín Hipóna megua térã Aurelio Agustín Hipóna megua (Tagaste, 13 jasypateĩ 354-Hipóna, 28 jasypoapy 430), ha'e akue peteĩ fue un haihára iñarandúva ojeroviáva Hesu rapére ha tupãkuaatýre oñemoarandúva. Oike rire Hesu rapépe, oiko chugui Hipóna pa'i guasu, táva ojejuhúva Áfrika vore yvateguápe. Hekove pukukue aja, hetaite mba'e ohai jeroviapy ha tupãkuaaty rehegua. Hembiapokue herakuãvéva niko Marangatu Agustín Ñemombe'u (13 aranduka ha'e ohai hekove rehegua) ha Ñandejára Táva (22 aranduka oipytyvõva Hesu rape jeroviáre ipu'aka hag̃ua umi oñemoĩséva hese).
Paraguasu Ñembyvogua
Paraguasu Ñembyvogua ha'e opaite yguasu ojejuhúva Antártida jerekuévo. Ijapekue hína 20.327.000 km² ha oñemyasãi ohupyty peve 60° ñemby gotyo Yvy ape ári, upépe ojojuhu paraguasu Py'aguapy, Atlántiko ha Índiko ndive.
Y ro'yitéva ojejuhuhápe piraru opaichagua, yperana (techapyrãme: aptenodytes patagonicus ha aptenodytes forsteri), kyjachuroto, piranare ha heta ambuéva.
Tesãi
Tesãi niko yvypóra ha mymba reko ha rete oiko hekópe. He'iseháicha Tesãi Arapygua Atyguasu, tesãi hína ndaha'éi hasy'ỹnte ha mba'asy'ỹnte, tesãi niko he'ise yvypóra pireporãmba reko, yvypóra rete, iñapytu'ũ ha ijokupyty oiko hekopetévo. Yvypóra rete nahesãiramo, oje'e hasyha ha imba'asýva.
18 jasyporundy
Ára 18 jasyporundy ha'e ára 261ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 262ha umi ary hekope'ỹme. Umi 104 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Atlantique (ta'angamýi)
Atlantique ha'e peteĩ ta'angamýi moha'angapyre Senegal, Hyãsia ha Véyhika retãgui ojejapo 2019-pe ha omotenonde Mati Diop. Imba'eapohára tenondegua ha'e Mame Bineta Sane, Amadou Mbow, Ibrahima Traoré, Nicole Sougou ha Aminata Kane. Ojeiporavo ko ta'angamýi Senegal jeikeháicha upe Óscar oñeme'ẽva tetã ambue ra'angamýi porãvévape jeporavópe pe Óscar 2020-me, hákatu noguahẽi jeporavo pahápe.
Marfil Rembe'y
Marfil Rembe'y, héra tee hína Tavakuairetã Marfil Rembe'y (Hyãsiañe'ẽme: République de Côte d’Ivoire), ojeikuaavéva ko tetã héra Hyãsiañe'ẽme, ha'éva Côte d’Ivoire, ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Áfrika ipehẽngue kuarahyreiképe. Ijerére ojejuhu tetã Livéria ha Gynéa kuarahyreike gotyo; yvate gotyo ojejuhu tetã Mali ha tetã Vukína Fáso; Gána kuarahyresẽ ngotyo, ha upe paraguasu Atlántiko, parapyte Gynéa ojejuhu ñemby gotyo.
Umi karai Európagua oguahẽva peteĩha Margil Rembe'ýpe ha'e akue Poytuga retãygua. Amo sa'ary XVIII ipahápe, oñepyrũ oguahẽ umi karai Hyãsia retãygua, hákatu oñemoĩnte Marfil Rembe'y ijyvy Hyãsia ipoguýpe ary 1893-pe.
Ko téra Côte d’Ivoire ou Hyãsiañe'ẽgui, hetaite oñeñemu marfil (tapi'itĩmbuku rãingue guasu) ko yvýpe. Ary 1980 guive, ko tetã ojerure umi tetã ambuévape oipuru héra Hyãsiañe'ẽme, ani oiko hag̃ua heta téra ambuéva, hákatu ne'ĩra ojejapo upéicha.
Bactrocera alyxiae
Bactrocera alyxiae jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára May, 1953.
Momyiha
Momyiha térã motor ha'e peteĩ mákina oipurúva mbaretekue omongu'e ha omomýi hag̃ua peteĩ mba'e. Ko mbaretekue oipurúva ikatu ou tendyrýgui, mba'e ombyakúvagui térã mba'e kímikogui (jahero combustible térã "ñandyratarã" pe mba'e kímiko omýi hag̃ua), ikatu jajuhu momyiha oipurúva combustible mba'yrumýi ryepýpe. Umi momyiha ymaguare katu oipuru yvypóra térã mymba mbaretekue, y osyry pya'éva, yvyty ha y timbo.
Anggun
thumb|right|Anggun, 13 jasypokõi ary 2012-pe, táva [[Parĩme.]] Anggun Cipta Sasmi (Jakáta, 29 jasyrundy ary 1974-pe) ha'e kuña opurahéiva ha ojapo purahéi Hyãsiagua ha Indonesiagua, héra tee he'ise "mimbipy heñóiva'ekue kerayvotýgui" valiñe'ẽme.
1 jasypokõi
Ára 1 jasypokõi ha'e ára 182ha ary pegua ku Gyregório arapapahápe ha ára 183ha umi ary hekope'ỹme. Amo 183 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
17 jasyporundy
Ára 17 jasyporundy ha'e ára 260ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 261ha umi ary hekope'ỹme. Umi 105 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Iamusúkoro
Iamusúkoro (Hyãsiañe'ẽme: Yamoussoukro) ha'e hína Marfil Rembe'y retã itavusu tee. Ojejuhu 240 km upe táva Ambijã pegua, Paraguasu Atlántiko rembe'ýre.
Amo 281.735 tavayguakuéra oiko Iamusúkoro ijyvy apekuépe.
8 jasypo
Ára 8 jasypo ha'e ára 128ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 129ha umi ary hekope'ỹme. Umi 237 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Pumbotuichaha
Peteĩ pumbotuichaha (karaiñe’ẽme: micrófono) ha’e peteĩ mba’e jeike rehegua ojeipurúva oñemoambu’e hag̃ua ñekoni ipúva tendyrýpe ha ojuehe. miniaturadeimagen|Pumbotuichaha Shure Brothers 55s.
Bactrocera amarambalensis
Bactrocera amarambalensis jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Pumbotuichaha
Mandu’apykuéra
https://glosbe.com/es/gn/micr%C3%B3fono
Bactrocera amarambalensis
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew & Raghu, 2002.
Pumbotuichaha
Mandu’apykuéra
http://descubrircorrientes.com.ar/2012/index.php/diccionario-guarani/2-espanol-guarani/1449-letra-m
Mbuake
Mbuake (Hyãsiañe'ẽme: Bouaké) ha'e hína peteĩ táva Marfil Rembe'y retãme, itáva tuichavéva mokõiha, táva Ambijã rire. Ojejuhu 240 km upe táva Ambijã pegua, Paraguasu Atlántiko rembe'ýre.
Amo 536.189 tavayguakuéra oiko Mbuake ijyvy apekuépe.
Emperatriz (2011)
Emperatriz ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Méhikogua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava TV Azteca. Oñepyrũ ára 5 jasyrundy-pe ha opa ára 8 jasypateĩ 2011-pe iñembyatýva 155 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Gabriela Spanic ha Bernie Paz.
16 jasyporundy
Ára 16 jasyporundy ha'e ára 259ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 260ha umi ary hekope'ỹme. Umi 106 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
3 jasypokõi
Ára 3 jasypokõi ha'e ára 184ha ary pegua ku Gyregório arapapahápe ha ára 185ha umi ary hekope'ỹme. Amo 181 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
14 jasyporundy
Ára 14 jasyporundy ha'e ára 257ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 258ha umi ary hekope'ỹme. Umi 108 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
13 jasyporundy
Ára 13 jasyporundy ha'e ára 256ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 257ha umi ary hekope'ỹme. Umi 109 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Ndaloa
Mbuake (Hyãsiañe'ẽme: Daloa) ha'e hína peteĩ táva Marfil Rembe'y retãme, itáva tuichavéva mbohapyha, táva Ambijã ha táva Mbuake rire. Ojejuhu Marfil Rembe'y ipehẽngue kuarahyreiképe, amo 141 km. Ko táva ijerére oñemitỹ hetaite kuvuasu máta.
Bactrocera ambigua
Marandeko
Jaho’i’ohára Shiraki, 1933.
Mbaretepyte
Mbaretepyte ha'e peteĩ mbaretepyte ijypýva ñande arapýpe. Ikatu jahecha mbaretepyte oĩvo mokõi mba'e imása oñombojaitýva ha ojogueraháva. Hesakã porãve hag̃ua, ikatu ñaikũmby mbaretepyte ko'ã mbohapy mba'e rupive:
12 jasyporundy
Ára 12 jasyporundy ha'e ára 255ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 256ha umi ary hekope'ỹme. Umi 110 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
9 jasypoteĩ
Ára 9 jasypoteĩ ha'e ára 160ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 161ha umi ary hekope'ỹme. Amo 205 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Salvador Dalí
Salvador Dalí herakuãite hembiapo henyhẽgui ta'anga gua'u ombopy'arasáva képe hechapyre. Ikatupyry ñemongolópe ha'e tuicha omomorãgui ha omomba'égui Renacimiento rembiapoporã. Ikatupyryite avei ñemoha'ãnga apópe. Dalí rembiapoporã ojehecha avei ta'angamýi apópe, porãguerojerápe ha ta'anga'ópe, omba'apohápe hetaite ambuévandi omba'apóva avei techarã apópe. Peteĩ hembiapo herakuãitéva niko pe La persistencia de la memoria (akãngatu jepytaso), ojapo ary 1931-me.
Ñemboyke piresa'ýre
Ñemboyke piresa'ýre oñepyrũ oñembovaivévo pe temiandu he'íva oĩ tapicha atýra imba'eguasuvéva ha omoheñói upéicha tembiapo oñemboyke térã omoha'eñóva umi hesegua'ỹvape. Ñemboyke piresa'ýre he'ise avei pe mbo'epy avakuaatyguigua ha jokuaikuaa remimo'ã oúva ko temiandúgui. He'iháicha pe Tetãnguéra Amandaje Oipe'aséva Ñemboyke Piresa'ýre Opaichagua oñemoañete va'ekue ONU Amandaje Guasúpe ára 21 jasypakõi 1965:
Denis Diderot
Denis Diderot (5 jasypa 1713-31 jasypokõi 1784) ha'e akue peteĩ umi tenondeguávagui Ára Mba'ekuaáva pegua omba'apóvo haihára, ha arandupykuaaty. Herakuãitéva oipytyvógui ohai hag̃ua pe Encyclopédie, ñe'ẽryrupavẽ orekóva opa tembikuaa ha marandu upe ára pukukuégui. Hembiapokue ha arandukakuéra rupive omosarambi Ára Mba'ekuaáva remimo'ã ha rembikuaa.
Ñemboyke piresa'ýre
Pe vorekue peteĩha oĩva tetãnguéra amandaje oipe'aséva ñemboyke piresa'ýre opaichagua kuatiápe he'i ñemboyke piresa'ýre he'iseha:
4 jasypokõi
Ára 4 jasypokõi ha'e ára 185ha ary pegua ku Gyregório arapapahápe ha ára 186ha umi ary hekope'ỹme. Amo 180 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Ñemboyke piresa'ýre
Umi tembiapo, temimo'ã ha tekorã oñemboykéva piresa'ýre omoĩ sãmbyhyha rysýi umi tapicha atýra apytépe, taha'e ha'éva ojehechaukávo opavavépe térã ojejapóvo kañyhápe, ha upéicha he'i iporãha oĩrõ tapichakuéra atýra ipokatuvéva térã orekovéva tekoiterape. Buraschi ha Aguilar he'i ñemboyke piresa'ýre "ojehechaukaha heta temimo'ã, ñemongeta ha tembiapo rupive oporombogueséva, otakýva, oporomboykéva, oporomoha'eñóva, oporomomba'aporeíva, orairõva ha oporomosẽva”.
Ojejoko hag̃ua ñemboyke piresa'ýre, ONU omboguata 1965 jave pe Tetãnguéra Amandaje Oipe'aséva Ñemboyke Piresa'ýre Opaichagua, ha upe rire omoĩ ára 21 jasyapy Ñemboyke Piresa'ýre Día Internacional de la Eliminación de la Discriminación Racial Ára Yvoragua ramo.
Vivir a destiempo
Vivir a destiempo ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Méhikogua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava TV Azteca. Oñepyrũ ára 25 jasykõi-pe ha opa ára 20 jasyporundy 2013-pe iñembyatýva 150 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Gabriela Spanic ha Bernie Paz.
Wólof ñe'ẽ
Wólof ñe'ẽ niko peteĩ Níher-Kóngo ñe'ẽ Senegal ha Gámbia retãme oñeñe'ẽva. Amo 5.500.000 tapicha oñe'ẽkuaa wólof ha hetaite umi iñe'ẽkõiva, Senegal-pe oñeñe'ẽvéva wólof.
Wuhan
Wuhan (Chinañe'ẽme: 武汉市 térã 武漢市) niko peteĩ táva Chína Tetarã Retãme, tetãvore Hubei tavusu ha upe tetã pehẽngue mbytegua táva orekovéva tapicha, oikógui ko távape amo 11 sua tavaygua ha ijyvy apekue ohupyty amo 8467 km². Ko táva ojejuhu ysyry Yangtze ha ysyry Han ojoajuhápe.
Wuhan niko hembiasa puku, ojeikuaa oñepyrũ ojapo amo 3500 ary ha heta mba'eguasu Chína retãme ojehu ko távape.
Amperio
Amperio térã ampère (oñemoha'anga tai A rupive) ha'e pe oha'ãva mbovýpa syry hendyrýva retakue. Ko ta'ãha ningo pe Ta'ãhakuéra Ypykatu Hetatetãgua mba'éva ha ojehero upéicha ojegueromandu'a hag̃ua pe karai papapykuaahára ha mba'erekokuaahára Francia pegua André-Marie Ampère (1775-1836).
Ikatu jaikuaa mbovýpa peteĩ amperio ñaha'ãvo peteĩ culombio ohasávo peteĩ aravo'ive:
Hujisã
Hujisã (karaiñe’ẽme: Monte Fuji, ha hapoñe’ẽme 富士山 ((Fujisan)), «api’i samurái mónte») ha’e peteĩ yvyrata ha pe Hapõ retãgua mba'erechaukaha. miniaturadeimagen|Hujisã.
5 jasypokõi
Ára 5 jasypokõi ha'e ára 186ha ary pegua ku Gyregório arapapahápe ha ára 187ha umi ary hekope'ỹme. Amo 179 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Aokigahára
Aokigahára (青木ヶ原?), hérava avei Para yvyragua (樹海 Jukai?), ha’e peteĩ ka’aguy orekóva 35 km², oĩméva Hujisãme (富士山? Fujisan), «api’i samurái mónte»), Jamanachi ha Chisuóka huvichanda mbytépe. miniaturadeimagen|Aokigahára ka’aguy.
10 jasyporundy
Ára 10 jasyporundy ha'e ára 253ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 254ha umi ary hekope'ỹme. Umi 112 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
9 jasyporundy
Ára 9 jasyporundy ha'e ára 252ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 253ha umi ary hekope'ỹme. Umi 113 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Tamerlán
Tamerlán (9 jasyrundy 1336 – 17 jasykõi 1405) ha'e akue peteĩ sãmbyhyhára ha ñorairõhára Tuykía-Mongólia pegua ojehechakuaáva peteĩ ñorairõkuaa ruvicha imba'eguasuitéva ramo yvy ape ári rembiasakuépe. Ha'e omoheñói Mburuvi timúrida ary 1370 jave, peteĩ tetã guasu ijepysóva umi yvýre ko'ãga jahero Ahyganitã, Tuykomenitã, Péysia, Síria, Kirigitã ha Georgia. Oñemomba'e avei Rrúsia vorekue ñembyvoguáre ha Índia pehẽnguemire, ondyrykuévo Ndéli ary 1398-pe. Ha'e oñembohéra "Islã Kysepuku" ha oipuru ijeroviapy hembiapópe. He is also known to have invented the Tamerlane Chess. In 1402, his vast empire stretched from Izmir on the Aegean coast in the west to Xinjiang in the east.
Omano Tamerlán ondyrypotávo Chína rehe, ohasa rire yvy ro'yite rupi umi iñorairõhára ndive, ija hese mba'asypararã vai.
6 jasyporundy
Ára 6 jasyporundy ha'e ára 249ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 250ha umi ary hekope'ỹme. Umi 116 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Salomé
Salomé ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Méhikogua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava Televisa. Oñepyrũ ára 22 jasypa 2001-pe ha opa ára 17 jasypo 2002-pe iñembyatýva 150 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Edith González ha Guy Ecker.
8 jasyporundy
Ára 8 jasyporundy ha'e ára 251ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 252ha umi ary hekope'ỹme. Umi 114 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Araro’y Guarini
Araro’y Guarini (suomiñe’ẽme: talvisota; rrusiañe’ẽme: Зимняя война; suesiañe’ẽme: vinterkriget) ha’eva’ekue peteĩ guarini ombojováiva Suómi ha Sovie Joajúpe ary 1939 jave. miniaturadeimagen|Suómi guariniharakuéra.
Kambojañe'ẽ
Kambojañe'ẽ térã hemére ñe'ẽ (Kambojañe'ẽme, ភាសាខ្មែរ kamae) ha'e peteĩ umi Ñemby Ásia ñe'ẽnguéra, peteĩ umi oñeñe'ẽvéva ko atýpe. Sánskrito ha páli ñe'ẽ heta omoguahẽ ñe'ẽnguenguéra Kambojañe'ẽme Vuda rape jeroviáre y del Indu jeroviáre.
UEFA Champions League 2017-18
UEFA Champions League 2017-18 ha'ékuri upe vakapipopo rembiesarái guasu 63ha. Oñepyrũ ára 27 jasypoteĩ ary 2017-pe ha opa upe Ñeha'ã renda guasúpe Kiev pegua, Ukyáña retãme, ára 26 jasypo ary 2018-pe.
Oktoberfest
Oktoberfest (alemañañe’ẽme: 'jasypa arete') ha’e peteĩ arete ojeguerohorýva jasypápe Múnichipe, Vaviéra tavusu, ary 1810 guive. miniaturadeimagen|Peteĩ kuña [[Kaguyjúi|kaguyjúire.]]
Berlin mongoraha
Berlin mongoraha ha'e akue peteĩ mongoraha puku ojeipuru va'ekue táva Berlin rokáicha oñemohembe'yrã Alemáña ára 13 jasypoapy ary 1961 guive 9 jasypateĩ ary 1989 peve. Ombohokái ha omboja'o pe táva Berlin vore ojejuhu va'ekue pe ñemurã rekohápe Tavakuairetã Ñembyatypyre Alemáñame (Kuarahyreike Alemáña), Kuarahyreike Berlin, upéicha niko ha'eño pe táva vore upe Tavakuairetã Jekopytyjojáva Alemáña (Kuarahyresẽ Alemáña) tavusúgui. Ko mongoraha niko techaukaha ojeikuaavéva Ñorairõ Ro'y oikokuévogui ha Alemáña ñemopehẽgui.
Ysajarekokuaa
Ysajarekokuaa ha'e pe papapykuaa vore ohesa'ỹijóva mba'ekuéra tuichakue, ysaja ha moõitépa oñemohenda hikuái apejojápe térã pa'ũme. Pe ysajarekokuaa ojejapóva apejoja ári ikatu jaipuru jaikuaa hag̃ua mbovýpa oha'ã mba'ekuéra apekue ha ijerekue, pe ysajarekokuaa ojejapóva pa'ũme rupive ikatu jaikuaa mbovýpa mba'ekuéra tuichakue, mbovy mba'épa oikekuaa peteĩ mba'e ambuévape. Upéicha, ko tembikuaaty mba'e tenondeguáva ñemoarandúpe, tuichaitépe ko'ãva tembikuaatýpe: mba'erekokuaa, mekánika, jogapokuaa, yvyapekuaa ha mbyjakuaa.
Berlin mongoraha
Pe aty Kuarahyresẽygua (tetãnguéra comunistaJoaty Soviétiko omyakãva) he'i akue ojejapo arã ko mongoraha oñeñangareko hag̃ua Alemáña retãyguakuéra ani hag̃ua ojehecha tesaparápe umi fascista kuéra rehe, oje'e umíva ombojokose va'ekue tetãyguakuéra rembipota ojapo hetãrã socialista Kuarahyresẽ Alemáñame.
Peteĩ mongoraha ipukukue 45 kilómetro ombovo táva Berlin mokõime, ha pe ambuéva ipukukue 115 kilómetro ombohokái ha omoha'eño táva vore kuarahyreikegua upe Kuarahyresẽ Alemáñagui. Upe hína he'ise ko mongoraha ha'e akue tetã rembe'y tee omohembe'y va'ekue Kuarahyreike Berlin ha Kuarahyresẽ Alemáña.
Oñepu'ãvo Alemáña retãyguakuéra Kuarahyresẽ Alemáña tavusúpe, Kuarahyresẽ Berlin, ára 9 jasypateĩ ary 1989-pe, ho'a ko mongoraha, upéicha ho'a avei opa umi óga mbarete oporojoko va'ekue ani hag̃ua Alemáña retãyguakuéra ohasa táva Berlin vore ambuévape.
Ne'ĩra gueteri ojekuaa porã mbovýpa tekovekuéra omano oha'ãvo ohasa Alemáña rembe'y ko mongoraha rupive, ijyke kuarahyresẽyguápe hetaitégui umi ma'ẽha ñorairõhára ojapi ha ojuka umi tekove ohasaséva Kuarahyreike Alemáñame ojerure'ỹre. Oñembojoko amo 3000 tekovekuéra oha'ãvo ohasa ambue yképe, ipaha oñembojoko 5 jasykõi ary 1989-pe. Oñeimo'ã amo 200 tekove omano.
5 jasyporundy
Ára 5 jasyporundy ha'e ára 248ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 249ha umi ary hekope'ỹme. Umi 117 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Alberto Durero
Albrecht Dürer térã Alberto Durero (Núremberg, 21 jasypo 1471-Núremberg, 6 jasyrundy 1528), ha'e niko pe tembiapoporã apohára herakuãvéva renacimiento rehegua Alemáña retãme, ojekuaa chupe oparupi hetaitégui hembiapo ñemongolo apópe, ñemoha'angápe, ta'ãngakarãi apópe ha ikuatiañe'ẽnguéra tembiapoporã rembikuaa rehegua.
Herakuã porãite Európa vore kuarahyreikeguápe omboty mboyve 30 ary opavave oikuaaségui hembiapokuekuéra yvyráre jehai pe Apocalipsis rehegua (1498), hi'arive hembiapo yvyráre jehai niko upe aja ijojaha'ỹva ha ojehecha chupekuéra heko gótiko orekóva. Durero hembirejakue ipohýiva ha ituicháva umi tembiapoporã apohápe saro'y XVI pukukue rehegua, Alemáña retãme ha Olándape avei (tuichaitépe ojehecha Lucas van Leyden hembiapokuére), ha heta karai arandu Itália pegua, Rafael Sanzio ha Tiziano techapyrãme, omomorã chupe hembiapokue iporãitégui; jaikuaa avei ha'e oñoirũha Leonardo da Vinci ha Giovanni Bellini rehe. Hembiapokuéra ta'ãngakarãi apópe isarambi oparupi Európape ha oipytyvõ heta tembiapoporã apohárape.
Kópa Amérika centenario
Copa América Centenario Estados Unidos 2016, hérava avei Copa América Centenario térã Copa América Centenario 2016 (avañe'ẽme: 'Amérika Sa'ary Tembiesarái') ha'e akue upe Copa América rembiesarái jepigua'ỹva ojejapo ary 2016-pe. Conmebol ha Concacaf ojapo ko vakapipopo omboarete hag̃ua ojapóma 100 ary oñeha'ã guive vakapipopo peteĩháme upe Copa América-pe.
4 jasyporundy
Ára 4 jasyporundy ha'e ára 247ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 248ha umi ary hekope'ỹme. Umi 118 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Nom Pen
Nom Pen térã ojehaiháicha avei Phnom Penh (Kambojañe'ẽme, ភ្នំពេញ, oje'éva [pʰnum pɨɲ]) ha'e táva orekovéva tapichakuéra Kambójame ha upe tetã itavusu, amo oiko guive upe tetã Hyãsia retã ipoguýpe. Ko táva niko ojejuhuhápe hetã arandupy ypy, oñesãmbyhyhápe hetãre ha oñoñemuvehápe. Ijerére oiko amo 2,2 sua tavayguakuéra.
Ko táva tenondeve niko Ñembykuarahyresẽ Ásiape ojejuhúgui upe ysyry Mekong oñembojoajuhápe ysyry Sap ha ysyry Bassac rehe, upéicha ko táva hína ygarata oñembohupavéva osẽ hag̃ua para Ñemby Chínape.
Ára Mba'ekuaáva
Ára Mba'ekuaáva, térã ojeheroháicha karaiñe'ẽme Ilustración, ha'e akue pe ára pukukue ojehechárõguare Európape iñambuehague arandupy ha mba'ekuaa, oñepyrũ va'ekue amo sa'ary XVIII jave ha oho hese sa'ary XIX ypýpe. Mba'e tuichaitéva Ingyatérra, Hyãsia ha Alemáña retãme. Kóvagui osẽ umi mba'e omoambueite Európa avano'õ ha rekotee, peteĩ itenondeguaitéva niko pe Hyãsia Ñepu'ã. Ojehero Ilustración, he'ise "ohesapéva" karaiñe'ẽme, umi ohóva hapykuéri he'ígui hese: omboguéva umi pytũmby yvypóra tavykuégui ohesapévo mba'ekuaa ha jepy'amongeta rupive. Upévare oñembohera pe sa'ary XVIII (1700-1799) pe Tesapekuéra Sa'ary, upe ára pukukue aja oiko avano'õ mbytépe pe ñeha'ãrõ akãrapu'ã rehe, ojehecharamo umi ñeimo'ã mba'eguasuitéva ha'éva: yvypóra oheka va'erã ivy'arã, jepy'amongeta niko mba'e tuichaitéva, yvypóra oñemoarandu va'erã umi mba'eandu ojekuaa porãva rupive. Upe aja tapichakuéra ohekave avei umi yvypóra rekorã momorãmby ha'éva tekosãso, tekojoja, tenonderã jeheka, opavave jegueroike, jokupyty, tetã sãmbyhy oguatáva léi guasúre, ha tupão-tetã jejopoi (he'iséva jeroviapy noisãmbyhy va'erãi tetã rehe).
Taperyva
Taperyva (Coffea) niko ka'avo jueheguaty oúva Ñemby Ásia ha Áfrika pegua. Tapichakuéra oñemitỹ taperyva yvy akumi porãvape oipuru hag̃ua yvara'ỹi, umíva niko oñemongu'i térã oñemaimbe va'erã ojejapo hag̃ua taperyva rykue, jey'urã oporomokyre'ỹva.
Hemére pytãnguéra
Hemére Pytãnguéra (Khmers Rouges Hyãsiañe'ẽme, Khmer Krahom Kambojañe'ẽme) ojeheroháicha akue upe Aty ojokuaikuaáva Amoño'ỹtekuarekogua Kampuchéa pegua (Partido Comunista de Kampuchea), oiko rire upe Vienã ñorairõ, Tetãvore Joapykuéra ñesẽ rire ha ojeity rire ruvicha milíko Lon Nol ñesãmbyhýgui (omotenonde akue porokuái milíko ary 1970 guive), oñemoĩ hetã ñesãmbyhýmetomó ára 17 jasyrundy ary 1975-pe (oikóvo upe «Nom Pen je'a»). Ko aty omoñepyrũ upe Kampuchéa Jekopytyjojáva, peteĩ tetã rekuái oporokuáiva hatãme ha mbaretepópe amoño'ỹtekuareko rapépe, hákatu ohechaukaséva gua'u oporokuáiva peteĩ tavakuairetã tetarãicha, omosẽ tavayguakuéra hógagui oho hag̃ua oiko ñúme chokokuéicha, tavaguasukuéra oñemonandimba Hemére Pytãnguéra ohundiségui tavaguasu rekotee ha arandupy, ha'ekuéra oimo'ãre umi tavaguasu mba'e omboyke tapichakuérape, upéicha omoñepyrũse jey hemerekuéra avano'õ ha omoheñoise iñarandupy, opamba'e Pol Pot ipoguýpe, karai omotenondevékuri chupekuéra. Milikokuéra oporokuái hatãme ha ombopohýi tavayguakuérape, tapichakuéra omba'apo katuetei va'erã opa ára, heta umívagui oho ka'irãme, milikokuéra oporombyepoti, oporonupã vai ha oporojuka oipotaháicha, iñe'ẽ akã rehe, he'íva «umi ore ja'e'ỹva tyepypeguápe jeheka».
Umi irundy ary oiko aja iñesãmbyhy hatã, oñepyrũvo guive jasyrundy 1975-pe opávo peve jasyteĩ 1979-pe, hembiapóre ha ñesãmbyhýre oiko upe «Kambója retãyguanguéra jejuka heta», upéicha ko'ãga oñembohovake ko aty hembiapo vaíre yvypóra rekópe peteĩ Tetãita Mbohekojojaha Nom Pen-me.
Yvate Vienã ha Hemére Pytãnguéra oñomoirũite oiko aja upe Kambója Retãgua Ñorairõ oñemoĩ hag̃ua Tetãvore Joapykuéra rehe, hákatu Hemére Pytãnguéra oñepyrũgui ondyry Vienã ngotyo amo arykuéra 70 pahápe, Vienã oñepyrũ omba'apo avei ñorairõre oñemoĩvo Hemére Pytãnguéra rehe, upéicha opa iñesãmbyhy. Upe guive, Hemére Pytãnguéra oñemomichĩ ha oiko peteĩ aty'ícha omosarambiséva ñorairõ ñúme.
Paramaribo
miniaturadeimagen|Paramaribo Paramaribo táva ha'e Surinẽ tava guasú. Ko távape oiko 240.924 ava (2012 ary).
10 jasypoteĩ
Ára 10 jasypoteĩ ha'e ára 161ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 162ha umi ary hekope'ỹme. Amo 204 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
1 jasyporundy
Ára 1 jasyporundy ha'e ára 244ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 245ha umi ary hekope'ỹme. Umi 121 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Voynich kuatiahaipyre
Voynich kuatiahaipyre ha’e peteĩ aranduka ha’ãngáva, ojehaíva pópe peteĩ ñe’ẽme ojeikuaa’ỹvape peteĩ térã hetave haihára ojeikuaa’ỹvare. Héra ou peteĩ aranduka ñemuháragui, Wilfrid M. Voynich (1865-1930), ojoguava’ekue ko aranduka ary 1912 jave. miniaturadeimagen|Peteĩ kuatiarogue Voynich kuatiahaipyre rehegua.
Ígado
Ígado ha'e mymba ha yvypóra rete pehẽngue hyépe oĩva. Yvypóra ígado ipohyikue hína amo 1500 g, ha ojejuhu yvypóra rye vorekue yvateguápe akatúa gotyo, py'asãngue guýpe, ígado ojapo py'a mba'ero, ojeheróva avei bilis, mba'e tekotevẽitéva otembi'uguapy porã hag̃ua ombohykúgui kyrakue, ojapo avei heta mba'e ambuéva, umíva apytépe oĩ omombykykuaáva proteína oĩva tuguy plasma-me, oñongatukuaáva vitamína ha glucógeno ha omopotĩkuaa tuguy. Ígado oipe'a yvypóra ruguýgui umi mba'e vai ikatu oporombohasa asýva térã oporomomba'asýva, umíva apytépe oĩ alkoo. Ígado'ỹre yvypóra omano.
Mymbakuéra ígado yvypóra oipuru hembi'urã ojehero "py'akue".
Taperyva rykue
Taperyva rykue niko pe jey'urã ojejapóva taperyvágui, jey'urã oporomokyre'ỹva. Kóva niko oĩ umi mba'e oje'uvéva apytépe (y ha ygua ykére). Py'ỹinte tapichakuéra ho'u taperyva rykue orambosávo, orambosa riremínte térã karu asajehápe, upéicha avei okaru riremínte, taha'e ha'éva ára pyte rire térã pyharekue, oguapy mesa jerére oñemongetahápe. Kóva niko jey'urã mbarete ha iróva.
Oĩ ho'úva taperyva rykue ombojehe'a'ỹre, oĩ ombojoparáva kamby reheve térã asuka. Epáñame, Poytugápe ha Paraguáipe py'ỹinte tapichakuéra ho'u taperyva maimbe, upe he'ise omaimbe asuka reheve.
Yanina González
thumb|Yanina González ra'ãnga
Yanina Alicia González Jorgge (heñói va'ekue 6 jasypakõi ary 1979, Paraguaýpepe) ha'e peteĩ mba'eapohára Paraguaigua, avei modelo ohechakuaauka va'ekue hetãme Kuñataĩ Arapy 2004-pe, Quito, Ekuador retãme 1 jasypoteĩ 2004-pe; ha avei Kuñataĩ Yvy 2004-pe ojejapo va'ekue Táva Kesõ, Filipina retãme, 24 jasypápe. Mokõivéva competenciape ha'e osẽ mbohapyhápe.
Antonio Vivaldi
Heta hembiapokue ojapo pe mitãkuña pupotyhára aty hérava Ospedale della Pietà-pe guarã, mitã tyre'ỹva rekoha. Vivaldi omba'apo upépe pa'i katóliko ramo 18 jas. Herakuã porã avei ohechaukávo hepyitépe hi'operakuéra Venésia, Mantua ha Viéna-pe. Oikuaa rire mburuvichavete Carlos VI Rróma ha Heymáña Mburuvi Marangatu peguápe, ova táva Viéna-pe ha opyta oha'ãrõvo mburuvichavete ñepytyvõ. Jepémo, mburuvichavete omano oguahẽ riremi Vivaldi upépe ha Vivaldi avei omano, mboriahu rekópe, peteĩ ary rire.
Ohasa rire amo 200 ary oiko aja hembiapokue herakuã'ỹme, ipupoty rembiapo oñemomorã jey saro'y XX ñepyrũme.
23 jasypo
Ára 23 jasypo ha'e ára 143ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 144ha umi ary hekope'ỹme. Amo 222 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
30 jasypateĩ
Ára 30 jasypateĩ ha'e ára 334ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 335ha umi ary hekope'ỹme. Umi 31 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Ygua
Ygua niko pe te ka'a roguekuéra ha rokykuéra jaitykuáva, ko te ka'a héra tee hína camellia sinensis, upévare ojehero avei tery térã te ka'ary. Y añónte pe jey'urã tapichakuéra ho'uvéva yguágui. Imba'e he iromiporãva ha ho'ysã, hetaitéva umi he ichupekuéra.
Stefania Turkewich
Stefania Turkewich-Lukianovych (Leópolis, Áuteria-Hungyria Mburuvi, 25 jasyrundy 1898-Cambridge, Tavetã Joaju, 8 jasyrundy 1977) ha'e akue peteĩ mba'epuporã ha puraheiapohára, piáno ombopúva ha mba'epuporãre oñemoaranduitéva Ukyáña megua. Herakuãite ojegueromandu'águi chupe pe kuñakarai mba'epuporã apohára peteĩ Ukyáña retãgua. Hetã oĩ jave Joaty Soviétiko poguýpe, hembiapokue kuéra oñembotove ani hag̃ua oñembopu.