cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lengua
Ha'ekuéra omba'apo avei changa-pe, oñemitỹ umi oikotevẽva hembi'urã, omymbajuka'imimi ha ka'avo tekotevẽva ka'aguýgui. Avei omba'apo estancia-ha rupi vaka ñemoñemoñáme, umi tembiapo ipohyivéva ha ojehepyme'ẽ chupekuéra tembi'u térã ao rehe, sa'imi, ombohepy chupekuéra, péicha ojepuru chupekuéra. Heta ary opyta estancia jára poguýpe, katuete oguerahave gua'u ao térã tembi'u, ndohupytýi hembiapokue ohepyme'ẽmba hag̃ua oikotevẽva. Oiko chuguikuéra esclavo. Ndaje menonita-kuéra ko'ág̃a ohekombo'e chupekuéra ñopytyvõ taha'e karurã, mymba ñemoñemoña ha kamby rehegua hi'upy taha'e.
Tendakuéra oikohápe
Enihet, péicha ojeikuaáva hikuái, oñemboja'o norte ha sur-yguápe. Norte-ygua oñemohenda colonias menonitas gotyo ha ambuéva sur-ygua, ojapóma 100 ary oĩha hikuái Misión Anglicana, gotyo.
Ohaygua reko
Ñemitỹ jepivegua ojejapo ka'aguýpe, raẽteve rosado, omoporã hag̃ua yvy ñemitỹrã, upépe ojehecha jety, petỹ, avati ha mandi'o; oipuru tembiporúramo pala yvyrágui ojejapóva, ojogua remope.
Óga ñemopu'ã ndaha'éi mba'e ohecharamoitereíva chupekuéra g̃uarã, ha upévare oky jave oikepa ama ha ro'y avei. Oje'óga'apo apu'a hikuái, omoinge yvyra yvýpe ha yvate ojapo cúpula-pe ojoguáva. Hi'ári, ombojo'a yvyra rakãngue, yvyrarogue, kapi'i, upéva ha'e ogahoja.
Ojapo hag̃ua ivy'akuéra ojapo fermentación algarrobo, eirete, avati ha kurapepẽ.
Pedro III Poytuga pegua
Pedro III Poytuga pegua (Lisimbã, 5 jasypoteĩ ary 1717-pe – Queluz, 25 jasypokõi ary 1786-pe), oñembohérava Capacidónio, Sacristão ha Edificador, ha'e va'ekue Poytuga ha Algarves-pe Mburuvicha Rembireko ary 1777 guive omano meve. Ha'e mburuvicha guasu João V ha hembireko Arquiduquesa María Ana Austria pegua memby, upéicha ha'e mburuvicha guasu José I ha María tio ryvy imitãvéva.
Lengua
Ohaygua reko
Omymbajukáta ha oñorãirõta jave hikuái oipuru hu'y ha yvyra pehẽngue hatãva. Pe arco sã ojejapo guasu pirégui.
Tembipuru pumbasy rehegua oipuru flauta takuáragui ojejapóva, avei silbato ojejapóva palo santo ogueraháva ijajúrare jeguakáramo; avei ojejapóva kanguégui, tambor mymba pirégui ojejapóva ha ombopu hag̃ua yvyra pehẽngué rehe, ko tambor ojejapo pindo tronco ha mymba pirégui. Ijeroviápe oguereko hikuái omanórãmo ava pyhare jave, hi'ã, osẽva hetégui, opyta katuete upe tenda rupi oporomondýivo. Ojehechakuaáramo pe máva ikangy ha ikatuha omano upe pyharépe, pya'e porã oñeñotỹ oikepa mboyve kuarahy, jepéramo ne'ĩra omano.
Apopy ha tembipurukuéra ojeipurúva
Kuñanguéra ojapokuaa manta lana-gui, oikotevẽva heta ñemba'apo ojejapo haguére telar primitivo-pe, ojejapóva mokõi yvyra pehẽnguégui ojeikutúva yvýpe, ha oñembojoajúva yvate ha iguýpe mokõi yvyra rehe, péicha opyta pa'ũ ohasa hag̃ua pe inimbo.
Ovechágui oñeguenohẽ lana, isa'ýva morotĩ ha hũva.
Karaguatagui oguenohẽ fibra ha heseve ojapo hikuái cuerda ha voko, oipuru upevarã ju kangue térã yvyra hatãgui ojejapóva ha ikatuva ombovyvy. Ojepokuaa kuñanguéra ojapo ao ijuperã térã ipehẽnguekuérape, mymba pirégui, taha'e vaka térã guasu. Mymba pirégui avei ojejapo alfombra, tuparã ha ñandu pire katu ojeipuru ojejapo hag̃ua voko tuicha oroja hag̃ua eirete.
Peteĩ jeguaka ojehecharamóva, ha'e cinto lánagui ojejapóva ha ojeipurúva akãre ha oñembojeguaka jatyta ra'angáre. Oñembovyvy hese.
Andai hetáichagua ojeipuru oñeñongatu hag̃ua y, tembi'u ha umi michĩvévape, petỹ, yva ra'ỹi ha mba'emimi.
Jerovia ha mombe'ugua'ukuéra
Enxhet-kuéra oguereko hemiandúpe tuicha kyhyje kilyikhama rehe, ha'eva aña joguaha ha ikatúva ojehecha oimeha tenda térã aravópe, jepivérõ ojehecha térã oñeñandu pyharekue. Oñeñanduka opáichagua. Oĩ ndaje kilyikhama morotĩva, oikóva ygápe yvyapasusũme ha yno'õme, ituruñe'ẽme oporomondýi tuichaiterei. Ambue kilyikhama ndaje ojogua peteĩ mitã doce ary oguerekóva, imba'erendýva ha omimbipa iñakãme.
Enxhet-kuéra oiko akóinte okyhyjévo chuguikuéra, ha ko'ãva jaryikuéra ojeipuru chaman-kuéra rehe ojapo jave hembiapo.
Enxhet-kuérape g̃uarã aravo ojekehápe ojeguerokyhyje, oke aja ndaje, pe ã ikatu ojehekýi hetégui, ipyti'áre osẽ ha ojapo mba'e ojehecháva jeke ajánte. Ojeguerovia añakuéra anga, oñembohérava kilyikhama, oheka upe aravo oñemomba'e hag̃ua pe máva okéva retére.
Upévare kéra ha'e peteĩ tembiapo ojeguerokuhyjéva.
Umi imombe'ugua'ukuéra ojehecharamovéva apytépe oĩ “antropología Enxhet de la Esperanza”, “el origen de las plantas”, “el origen de los animales” ha “el origen del fuego de la cocina”.
Haimete opavave ko aty rehegua ojehecha tetãpehẽ Presidente Hayes ha Boquerón-pe.
Ko aty oguerekóva hetave ava ojeipapáva censo rupive. Ary 1981-pe, ojeipapa 8.770 ava.
Chase-Sardi tembikuaarekápe, oñembohéra 18 aty.
María la del Barrio
María la del Barrio ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Méhikogua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava Televisa. Oñepyrũ ára 31 jasypoapy 1995-pe ha opa ára 26 jasyrundy 1996-pe iñembyatýva 92 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Thalía, Fernando Colunga ha Itatí Cantoral.
Tembipu
Tembipu ha'e oimeraẽ tembiporu yvypóra ojapo térã oipuru ombopu hag̃ua. Añetehápe, oimeraẽ mba'e ipúva ikatu ojeipuru tembipúicha. Iñepyrũme, yvypóra ikatu oipuru tembipu hembiapónte, ijerovia térã oñorairõvo, techapyrãme, ha upéi oñepyrũ oporombohory hag̃ua, ombopu umi opurahéiva reheve avei. Tembipurukuéra hembiasakue ha yvypóra arandupy hembiasakue oñepyrũ akue joa.
Ne'ĩra ojeikuaa porãite araka'épa yvypóra oñepyrũ ombopu hembiporúre ha ne'ĩra ojeikuaa avei mba'épa mba'e ojeipuru peteĩháme. Tembipu tujavéva ojejuhu ha'e niko peteĩ mimby, ojeipurúva peteĩháme amo 67.000 ary ojapo. Tembipu ymaguare mymba pirekue ha kangue ijapopyre, yvyra ha heta mba'e ambuéva.
Tembipukuéra oñemohenda ipu ypy rupi:
Chékia
Chékia (chekiañe'ẽme: Česko), herateéva Chékia Tavakuairetã, ha'e peteĩ tetã hekosãsóva yguasu rembe'y'ỹ opytáva Mbyte Európape. Ijerére ojejuhu kuarahyreike gotyo upe tetã Alemaña, ñemby gotyo Auteria, tetã Elovakia kuarahyresẽ ngotyo ha yvate gotyo ojejuhu upe tetã Poloña. Itavusu ha táva tenondegua ha'e Praga.
Ymaguareite, Chekia retã hérava Bohemia ha hekosãso'ỹ. Ko'ãga, Chekia hekomimbi, ipy'aguapy ha tekoha porã opavavépe, ipype oikove 10.519.000 ava.
Chekia retã oguereko 13 tekoha térã "tetãvore" (kraje chekoñe'ẽme) ha peteĩ tavusu (hlavní město chekoñe'ẽme).
Yvy Marãe’ỹ Fundación
Yvy Marãe’ỹ Fundación ha’ehína temimoĩmby ohekombo’e ha omoherakuãva guarani ñe’ẽ. Oñemoheñói ako 2005-pe. Oñemopyrenda San Lorenzo, Paraguáipe. Hembihechapýpe omohesakã ko tetã iñe’ẽheta ha hembikuaa arandu hetaha, hembiapo rupive ombojepytaso ha oipysyrõ yvypóra ñe’ẽ ha rekotee, tetã reko, tekotee ha ñe’ẽnguéra derécho, ojegueroikepaitehápe maymave paraguái ra’y ha membykuérape.
Tetã hekoheta ha iñe’ẽhetáva rekávo
Fundación Yvy Marãe’ỹ niko hína tetãygua aty oñemoheñoiva’ekue 23 jasyrundy 2005-pe, ha hekovéva leikuéra renondépe Decreto Py 9184/07 rupive. Opa hendáicha oñeha’ã oipytyvõmirekávo ko Paraguáipe ipyrendaporã ha imbareteve hag̃ua opaite teko ha ñe’ẽ, opavavéva tojokupyty; upéichante avei ko tetãme oñemomba’évo derecho teko ha ñe’ẽnguéra rehegua, tojeporujoja guarani ha castellano Estado ha tetãygua apytépe, toñemombarete ha toñemomba’e avaitevakuéra ñe’ẽ ha toñemboaje opaite tapichápe iderécho, oikovévo iñe’ẽme.
Parundy ary pukukuépe, Yvy Marãe’ỹ omboguata heta tembiapo, jahechápa upéichape ohyvykói, oñemombarete ha oñemopyenda ñe’ẽheta, ha Estado guive toñemboguata política añetete omombareteva’erã ñe’ẽnguéra, taha’e Paraguái, América y yvy tuichakue javeve. Heta oseminario’apo, oamandaje, oporohekombo’e, oñomongeta’apo ha oipytyvõ ikatuháicha oñemboguata haḡua ñe’ẽ ha teko tapichakuéra apytýpe. Ko Paraguáipe, heta omba’apo ambue temimoĩmbýpe g̃uarã, umíva apytépe: Tekombo’e ha Tembikuaa Motenondeha, Tetã Arandupy Sãmbyhyha, Tetã Rembijokuái Sãmbyhyha, Coordinadora de Derechos Humanos del Paraguay (CODEHUPY), Red Contra Toda Forma de Discriminación ha hetaitereive atýpe g̃uarã; upéichante avei aty tetã’ambueyguápe, umíva apytépe: UNESCO, MERCOSUR Cultural, UNICEF, Amnistía Internacional ha ambueve. Fundación oĩva’ekue Taller de la Sociedad Civil-pe, ojoaju haguépe hetaiterei tetãygua aty, ha hatã omba’apova’ekue osẽ hag̃ua Léi Ñe’ẽnguéra Rehegua 2010-pe. 2012-pe omoheñói Instituto Técnico Superior de Estudios Culturales y Lingüísticos Yvy Marãe’ỹ, kóva niko oñemoañeteva’ekue MEC Resolución Py1261/12 rupive. Ko mbo’ehao omboguata ko’ã mbo’esyry: Tecnicatura Superior en Traducción e Interpretación guaraní-castellano, Tecnicatura Superior en Antropología y Gestión Cultural, Cuso de Dinamización Lingüística, Guarani ñe’ẽ mbo’esyry, Curso de Lengua Castellana.
2015 guive Yvy Marãe’ỹ oñepyrũ ohapereka ñe’ẽnguera. Umi tembiapo omboguata Consejo Nacional de Ciencia y Tecnología (CONACYT) pytyvõme. Tembiapo kakuaavéva ojapóvo ñavõ arýpe hína Ñe’ẽasa, Ñe’ẽtekuaaty ha Ñe’ẽ ojehekovejopýva rehegua Amandaje, oĩhápe tetãygua ha pytaygua; mbohapyha ojapókuri 19, 20 ha 21 jasypokõi 2018; upépe oĩkuri poteĩ tapicha katupyry oupyre po tetãgui, ha mokõipa peteĩ paraguaigua; upépe ijapy 350 tapicha.
Omba’apo ambue tetimoĩmby ndive ñoñe’ẽme’ẽ rupive. 2017 guive oñominga Tetã Cámara de Senadores ndive; ko tetã pokatuendápe ombojere kuatiakuéra castellano-gui guaraníme.
Yvy Marãe’ỹ oĩ Centro Regional de la Cuenta del Plata-pe; kóva katu oĩjey Centros Regionales de Educación (RCE) ombojoajúva tembiapo yvy tuichakue javevve, tetãnguéra jereregua ha avei ko tetãme, upe Desarrollo Sostenible kuápe.
Tembipota
Hi’ãite oréve ore atyguasu oku’ekyre’ỹ ha omba’apoañete, omohesakãporã ha omopyrendapyahu ñe’ẽnguéra ha mayma tapicha rekotee yvpóra derecho rekópe, ha upekuévo toipytyvõ jahechápa mayma tetãygua, jepémo oikoe ojuehegui heko, iñe’ẽ ha hemiandúpe, tojokupyty, toikokuaa ojoapytépe, tojohesape’a ha toñomoarandu meme; upéichante avei toñehenduka Estado-pe tekopy ha ñe’ẽ rehe omba’apokuévo, ha tomba’apo ojoykére mayma tetãygua aty ndive.
Mba’e porã
Kyre’ỹ ha tetia’e, jokupyty, tekosã’ỹ, opavave jegueroike, tekoita jokupyty, pokatu ñe’ẽ ha tekopy rehegua, tekojoja, ñomongeta, tekoeta, tekosã’ỹ, democracia añetete, ñembokatupyry katui, kuimba’e ha kuña ñembohekovejoja.
OTAN
Yvate Atlántiko Jekupytyha Joaty (Ingleñe'ẽme: North Atlantic Treaty Organization, NATO; Hyãsiañe'ẽme: Organisation du traité de l'Atlantique nord, OTAN), hérava avei Atlántiko Joaty, ha'e niko tetãnguéra hekosãsóva oñopytyvõva ñorairõhápe ha omba'apóva oñondive pe Yvate Atlántiko Jekupytyha rupive, ojejapo va'ekue ára 4 jasyrundy 1949-pe. Tetãnguéra ko atýpe oĩva oñoñangereko ha oñomo'ã, oike hikuái jekupytýpe ani hag̃ua ojehecha hikuái tesaparápe oĩrõ pe ondyryséva hesekuéra. OTAN róga guasu oĩ táva Bruselas-pe (Véyhika retãme) ha umi 30 tetã oĩva ipype Yvateamérikape ha Európape ojejuhu. Pe oike ramoitéva niko Yvate Masendóña, jasyapy 2020-pe.
Iñepyrũme, OTAN peteĩ tetãnguéra aty omba'apóva sãmbyhýpe ha jokuaikuaápe añónte. Oikóramo jepe pe Koréa ñorairõ ha upe guive tetãnguéra oñepyrũ oñoñangareko ñorairõhápe. Upéarõ ojejapo pe ñembojoaju omba'apóva ñorairõhápe ha omyakã Tetãvore Joapykuéra. Joaty Soviétiko, ombohovái hag̃ua upe ñembojoaju Tetãvore Joapykuéra ojapo, omohenda ku jekupytyha Varsóvia pegua ary 1955-pe, oiko aja pe Ñorairõ Ro'y, oñembojoajúrõguare opa umi tetã aty Kuarahyresẽyguágui omba'apo hag̃ua oñondive.
Ho'a rire pe Berlin mongoraha 1989-pe, ko joaty oike Jugolávia ñorairõnguérape, upéicha oiko peteĩhápe pe ohóva ñorairõhápe oñondive OTAN retãnguéra. Iporãve OTAN jekupyty umi tetã aty Kuarahyresẽyguágui rehe (comunista ha Yvy pehẽngue kuarahyresẽygua), Joaty Soviétiko omyakã va'ekue, oikégui OTAN atýpe hetaite umíva jekupytyha Varsóvia pegua oĩva.
Chegunta
Chegunta ha’e peteĩ tavaguasu ojejuhúva Telangána tetãvore ryepýpe, Índiape. Oguereko 5747 tavaygua (ary 2011 jave).
Marsella
Marsella (Hyãsiañe'ẽme: Marseille) ha'e niko peteĩ táva Hyãsiape, pe tetã vore ñambyguápe, para Yvy mbytépe rembe'ýpe. Ko távape oiko amo 859 543 tapicha ary 2020 aja, upéicha hína táva mokõiha orekovéva tapichakuéra, Parĩ rire.
Tivilísi
Tivilísi térã Tblisi (Georgia ñe'ẽme:თბილისი Tbilisi) ha'e hína Georgia retã itavusu ha itáva tuichavéva. Oĩ ysyry Kura rembe'ýre (მტკვარი, Mt'k'vari), ipype oikove amo 1.345.000 tavayguakuéra ha ijapekue hína 726 km².
Ko táva ymaguareite, ijapekuére oikove tapichakuéra ary 4.000 Kirito mboyve. Heteite tenda porã ojejuhu ko táva, ku tupão guasu Sameba ha tupão guasu Sioni techapyrãme.
Aupa
Aupa ha'e niko peteĩ tete pehẽngue ombojoajúva mitãrã okakuaáva membyryru pirére ombohasa hag̃ua mitãrãme opamba'e oikotevẽva isy pegua, aupa ojapo avei tajygueru oipytyvõva tyeguasu porãme. Aupa oĩ membyryru pirére ha mitãsã okakuaa aupágui. Mitãsã ha'e upe puru'a sã ombojoajúva sy ha imemby. Opa umi mymba kuña okambúva oreko aupa imembyrã, hákatu mymba ambuéva ikatu oreko avei.
Taiuã
Taiuã, héra tee niko Tavakuairetã Chína ha'e peteĩ tetã hekosãso namoañetéiva opa tetã ambuévape ha peteĩ ypa'ũme oĩva, ojejuhúva Ásia ipehẽngue kuarahyresẽguáme.
Tavakuairetã Chína rekuái ou opa rire upe mburuvi guasu pahague, ku Qing mburuvi, upéicha oñemoĩ tavakuairetã Chína rekuái rekóicha ary 1912-pe. Opa rire Chína ñorairõ ary 1949-pe, mokõi aty ojokuaikuaáva oñorairõ aja, aty ipu'akáva (Karai Mao Zedong aty ojokuaikuaáva comunista) omoañete upe Chína Tetarã Retã táva Pekĩme ha aty ambuéva ojokuai akue Tavakuairetã Chínare, upe Chína Aty Tetãitéva térã Kuomintang Karai Chiang Kai-shek pegua ojuhu hekoharã ypa'ũ Taiuãme, Chína yvy pehẽngue ha'eñóva ndo'ái Chína rekuái pyahu poguýpe ha ojejuhuhápe Tavakuairetã Chína ko'ãga meve.
Mimby
Mimby ha'e niko tembipu yvypóra ipeju rupi oñembopúva. Ojejapo mimby ndahasýigui, ojehecha opa avano'õme oparupi ko tembipu, oñeimo'ã avei mimby hína pe tembipu ojeipurúva ha ojejapo peteĩháme amo 67.000 ary ojapo.
Taiuã
Ary 1949 guive, ko Tavakuairetã Chína ojokuái ypa'ũnguéra añónte, upe tuichavéva hína ypa'ũ Taiuã, ha hetaite ypa'ũ aty ambuéva.
Mimby
Mimby hína mba'e apu'a ipukúva ha ipo'íva, yvyra térã kuarepoti ijapopyre (hákatu ikatu ojeipuru mymba kangue, marfil, itavera, plástico ha heta mba'e ambuéva), ha oreko heta kuára imichĩva ha ijapu'áva ipirekáre, ijapýra nandi ha upe rupi ojeipeju va'erã oñembopu hag̃ua. Oĩ avei mimby yvypóra itĩ peju rupi oñembopúva.
Telangána
Telangána (teluguñe’ẽ: తెలంగాణ Telaṅgāṇa) ha’e peteĩ tetãvore Tavakuairetã Índia rehegua. Ojejuhu tetã mbytépe ha oñemopu’ãva’ekue ary 2014 jave. miniaturadeimagen|Telangána tetãvore.
Membyryru
Membyryru ha'e tete pehẽngue ñemoñakatúva kuña ha mymba okambúva pegua. Yvypórape, ijapýra oñembohérava cervix oñembojoajuha tako ndive, ha ijapýra ambuéva, oñembohérava fundus, ombojoajuha pe tupi'aky mitãrã rape. Membyryrúpe pe mitãrã okakuaaha kuña hyeguasúvo.
Kaoru (ñorairõhára)
Kaoru Maeda (前田 薫, Maeda Kaoru?, jasykõi 26 ary 1981 jave), ojeikuaavéva KAORU réra guýpe, ha’e peteĩ ñorairõhára hapõgua. miniaturadeimagen|Kaoru ([[2021 jave).]]
Sanapana
Ava Sanapana ko aty ha'e avei Maskoy reheguakuéra, iñe'ẽtee Sanapana, heratee Kasnapan, ambue atykuéra ohero chupekuéra, Lengua-kuéra ohero Kyisipan ha Angaitekuéra katu ombohéra Saapan.
Época Colonial aja, Mbaja ha Chañekuéra omuña chupekuéra, upe aja ha'ekuéra omonda kuña Zamuco Ayoreo ha Ishir, oikóva ijyvy rembe'y jerére, ha ogueraha itapỹikuérape.
Ary 1850-pe, oñeag̃ui ysyry Paraguaygui, oñembojoajuhápe Riacho Alegre ndive, ojapo hag̃ua trueque blanco-kuéra ndive, oguereko hikuái mymba ka'aguy, mymba saite pirekue ha avei ñemitỹngue ome'ẽ hag̃ua ha'ekuéra oipotávare. Ambue ary oĩhápe gueteri industria tanino rehegua hetámi oiko hikuái puerto rupive, Puerto Pinasco ha Puerto Casado ha y obrajes-pe, umíva ha'e tenda ka'aguýpe ojeityhápe quebracho pytã ojegueraha hag̃ua industria-kuérape oñemboa'apo hag̃ua hese.
Oñemboty fabrica-kuéra ha isarambipa hikuái umi estancia rupi, menonita-kuéra ndive ha avakuéra anglicano ha católico ndive.
Tendakuéra oikohápe
Ko'ág̃a rupi oñemohenda ijyvyetépema, jepéramo oĩha gueteri aty oikóva estancia ha ambue henda oguerekohápe mba'apo sapy'agua.
Aty hetaveha oĩ La Esperanza, ko aty kóvare oñangareko menonita-kuéra, ha'éva peteĩ asociación. Avei Nueva Promesa, Zalazar, Laguna Pato, La india, Pozo Colorado-pe, Laguna Salada; sa'ive oĩ hikuái Misión La Patria, oĩva ko'ápe oñembohéra Angaite, péicha ohekombo'e haguére anglicano-kuéra chupekuéra.
Ohaygua reko, mba'erepykuaa, tekombo'e, tembi'urã
Hembiapo oikove hag̃ua ojeko jeporekáre ha mba'apo jornaleroícha. Ja'ehaguéicha opa rire fábrica tanino rehegua isarambi ha ndaijyvýimarõ hikuái péicha oikove.
Menonita, Misión Anglicana ha atykuéra Riacho Mosquito-yguápe, Sanapanakuéra omba'apo hikuái yvýre, ñemitỹme oikove hag̃ua, oĩ tenda omba'apohápe mymba ha vaka ñemoñáme.
María Mercedes
María Mercedes ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Méhikogua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava Televisa. Oñepyrũ ára 14 jasyporundy 1992-pe ha opa ára 5 jasyteĩ 1993-pe iñembyatýva 150 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Thalía ha Arturo Peniche.
Sanapana
Ohaygua reko, mba'erepykuaa, tekombo'e, tembi'urã
Omymba juka hag̃ua hikuái oipuru hu'y, ndoikuaáigui ambuéichagua tembipuru upevarã. Opirakutu hag̃ua oipuru raẽkuri hembipurukuéra ha upéi misiones religiosas ohekombo'e chupekuéra oipurukuaa hag̃ua anzuelo.
Ojapo jave iñembo'e jeroky hikuái, opurahéi, ha ojeroky, ko tembiapo oñemomba'eguasu ijapytepekuéra. Kuña ojapóta vove iniciación ojeipuru rovara'anga ha avei ao ñemonde ani hağua ojeikuaa mávapa ha'e upe ava.
Apopy ha tembipurukuéra ojeipurúva
Alfarería ha'ekuéra ojapóva ha'e umi tembiporu oipurumeméva, kambuchi, japepo, kuimbe, ñai'ũgui ojejapopyréva; ko'ág̃a oipuru tembiporu oñeme'ẽva chupekuéra. Ko tembiapo ha'émi peteĩ tembiapo kuñánte ojapóva.
Avei mitãnguéra Sanapana ojapokuaa ñai'ũgui mymba ra'anga taha'e, kavaju, vaka, jagua, guyra ha hetave ha'ekuéra oikuaáva.
Kuña Sanapana, katuete ambue aty táva Chaco-peguáicha, ojapokuaa tejido, ojapo voko, manta, kyha, poncho ha faja Karaguatágui. Andai pirekuére ha'ekuéra tata reheve ojapo ta'anga ha jeguaka hetáichagua, rombo, curva ha triángulo.
Jerovia ha mombe'ugua'ukuéra
Karai Dr. Femando Pages Larroya, omombe'u ha'ekuéra oguerovia oĩha "alma de los sueños", "alma de los muertos" ha imbareteha. Ojeke jave pe ã osẽ hetégui, kérape ojehecháva ha'e pe ã jeiko, ha péichahágui ikatu ojuhu ñemano, ñemano oiko ã ojuhuhaguére aña hapépe ha ndojevyvéi hetépe. Osẽ rire hetégui pe ã opyta oikundaha tenda oiko haguépe pe ñemano. Avei pe ã oiko ka'aguýre, yvyapasusũre, ha oñondivepa oiko ojoapykuéri pyharekue yvágare.
Ko mba'e nomboykéi Maskoy-kuéra jerovia, umi jeroviápe oñemoĩveva'erã ojegueroviaha ã opytaha yvágape oĩhápe peteĩ tenda kóichagua.
Ha'ekuéra ojoapytépe oguerovia ka'aguy póra ikatuha oporombotavyraiha, ha'ekuéra he'i ikatuha omboguevi sonaja, purahéi ha jeroky ñembo'e ojapóva chaman-kuéra heta pyhare pukukue.
Ha'ekuéra oipuru opáichagua "talisman" ojajapóva mbói rete pehẽngue, ñandu rague, pysãpẽ, kangue, opáichagua mymba rãi ha guyra rague.
Ipehẽnguekuéraicha, Enxet-Lengua, Enxet-Sanapana avei isarambi estancia ha colonia menonita-kuéra ndive.
Sanapanakuéra ojehe'a heta te'ỹinguéra ndive oikohápe, péva ombohasy jehechakuaa mavaitépa ha'e heseguakuéra.
Ha'ekuéra voi, heta jey oikose ambue atyguáicharamo, umi ndojejahéiva rehe.
Oiko hikuái Pozo Colorado, Estancia San Dionisio, Estancia San Ramón, Estancia Salazar, Estancia La Esperanza, Estancia Nueva Promesa, ha Estancia Buena Vista II-pe.
Yvyrekokuaa
Yvyrekokuaa ha'e pe tembikuaaty umi mba'e oikove'ỹva rehegua ojejapóvagui ñande Yvy. Ha'e pe tembikuaaty ohesa'ỹijóva itakuéra Yvy ape ári ha yvy guýpe. Umi oñemoarandúva ko tembikuaatýre ojehero yvyrekokuaahára. Oĩ yvyrekokuaahára ohesa'ỹijóva mba'ehekove'ỹva (mineral-kuéra) ha umi mba'e hepýva itakuéra oguerekóva, oĩ avei umíva ohesa'ỹijóva Yvy rembiasakue, upéva he'ise oikuaase hikuái mba'épa ojehu Yvy ape ári ha yvy guýpe ymaite guive.
Umi mba'e ojehúva ha ojekuaasevéva Yvy rembiasakuépe niko yporu (y oñuãmbávo yvýre), yvyrata ñehẽngue, yvyryrýi, mba'éichapa okakuaa yvytykuéra, ha mba'éichapa omýi yvyrusukuéra.
Arapokõi marangatu
Arapokõi marangatu ha'e pe ára pokõiha pe Arapokõindy Marangatu pegua, Hesu rape ojeroviáva omboarete ha ojeromandu'a umi ára Hesu Kirito ojejapyhy, oñemoinge ramo tovakeópe, ojehupíramo kurusúre, omano ha oikovejeýramo guare.
Ára kuéra
Ko'ã hína Arapokõindy Marangatu ára:
Stanley Kubrick
Stanley Kubrick (Manhattan, Nueva York, 26 jasypokõi 1928-St Albans, Tavetã Joaju, 7 jasyapy 1999) ha'e akue peteĩ ta'angamýi motenondehára, taiky haihára, ta'angamýi ha fóto apohára Amérika Retãvorekuéra Joaju pegua oñemohetã va'ekue Tavetã Joajúpe. Heta tapicha he'i chugui ha'ehague peteĩ ta'angamýi motenondehára ipokatuvéva sa'ary XX pegua, ojekuaaite ichupe ijaporeko hekopeteitévagui ha hembiapo katégui, upéicha avei ojekuaa ichupe umi ta'angamýi ojapo tuicha mba'e he'iséva. Heñói Manhattan-pe, hákatu oiko imitã aja Brooklyn-pe ohasa'asy oikokuévo Kangy Guasu Ára Pukukue; ikoygua ha ikirirĩ mbo'ehaópe, ha noĩporãi mbo'epy rembiapópe, upévare ndaikatúi oike peteĩ mbo'ehaorusúpe ha oiko va'erã ovendévo fóto kuatiañe'ẽme guarã, oha'ãvo pirapirére ha ohugávo irundykejojaty, upépe oikuaa James B. Harris-pe ha hendive omopu'ã peteĩ ta'angamýi apoha róga, omba'apo riremi ta'angamýi apópe 1951 rire. Pirapire omono'õ va'ekue reheve, ojapo ha'angamýi mbyky peteĩha, Day of the Fight, upe rupive ojehepyme'ẽmi ichupe RKO Pictures ojogua rire ha'angamýi. Ko RKO Pictures ohepyme'ẽve ichupe ojapo hag̃ua ambue ta'angamýi, peteĩ ta'angamýi momaranduha orekóva 9 aravo'i hérava Flying Padre.
Upe rire ojapo ha'angamýi tee peteĩha, Fear and Desire (1953), upe rire ou Killer's Kiss (1955), peteĩ ta'angamýi pytũ, ko hembiapópe ikatu ojehechakuaa heko tee ñepyrũha, upégui avei onohẽ Quentin Tarantino hemimo'ã ojapo hag̃ua ha'angamýi herakuãitéva Pulp Fiction
Umi 13 ha'angamýi apytépe oĩ heta herakuãitéva, ko'ágã ojehechakuaa clásico ramo, ha'éva: Paths of Glory (1957), Spartacus (1960), Lolita (1962), Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb (1964), 2001: A Space Odyssey (1968), A Clockwork Orange (1971), Barry Lyndon (1975), The Shining (1980), Full Metal Jacket (1987) ha Eyes Wide Shut (1999).
Parapyte Ñorairõ
Parapyte Ñorairõ (karaiñe'ẽme: Guera del Golfo) (2 jasypoapy guive 18 jasykõi peve) ha'e akue peteĩ ñorairõ oñorairõhápe pe atýra ojapo akue Tetãnguéra Joaju, oĩhápe 34 tetã ha omyakãva Amérika Retãvorekuéra Joaju, pe tetã Iráke rovái, upe ondyry ha oñemomba'e haguére Tetã Kuáite rehe. Ko ñorairõ Iráke mburuvicha Sudam Huseín ombohéra "Ñorairõnguéra memete sy" ha avei ojeikuaáva "Tave'ỹ Aravai Ñorairõ" (Operación Tormenta del Desierto, karaiñe'ẽme). Avei oñembohéra Parapyte Ñorairõ Mokõiha ani ojejoguáiti umi ñorairõ oñorairõhápe Irã ha Iráke (1980-1988), ha pe Iráke Ñorairõ (2003-2011).
Kóva oñepyrũ Iráke ondyrykuévo Kuáite rehe, ára 2 jasypoapy 1990 jave. Uperire, Tetãvorekuéra Joaju ha umi tetãnguéra ambuéva pe atýra ojapo ONU pegua omondo ñorairõhára ha mboka Arávia Saudíta-pe, upe aja Iráke omombarete hembe'ykuéra. Pe ñorairõ omosẽséva Iráke ñorairõharakuéra Kuáite-gui oñepyrũ ojeitykuévo mboka guasu aviõgui ha ygaratágui ára 17 jasyteĩ 1991 jave, upéicha oiko 5 jasy pukukuévo. Upéi oñepyrũ ñorairõ ha ñendyry yvýre ára 24 jasykõi. ONU atýra ipu'aka ha upe niko mba'eguasuite ichupe, upe rupi ikatu oñemosãso Kuáite ha oñemotenonde Iráke yvy apekue gotyo. Opyta pe atýra ha noñorairõvéi ohasa rire 100 aravo oñepyrũ rire pe ñorairõ ha ñendyry yvýre. Iráke, Kuáite ha Arávia Saudíta rembe'ýpe mante oiko ko ñorairõ. Iráke omboveve mboka guasu Arávia Saudíta rekoha ñorairõha ári ha Israel tavakuéra ári.
Ipaha rire
Oiko pe itakyrágui oñeñohẽ va'ekue 300 kua henyhẽmbáva itakyrágui, kóva ombyai 40 sua toneláda yvyku'i ha yvy.
Turu
Turu ha'e niko tembipu yvypóra ipeju rupi oñembopúva, peteĩ umi tembipu tujavévagui. Turu niko mymba akãratĩ ikãva, ijapýra michĩvéva rehe oñembokua va'erã, yvypóra oipeju hag̃ua. Vaka, ovecha, kavara ha heta mymba iñakãratĩva ojeipuru ojapo hag̃ua turu. Ipu mbaretégui, turu ojeipuru ñorairõháme, momaranduhápe ha yvypóra jerovia rembiapópe. Ãga katu ikatu ojeipuru avei ojapo hag̃ua turu kuarepoti, yvyra ha tuju hatã.
Kutaisi
Kutaisi (Georgia ñe'ẽme:ქუთაისი) ha'e táva tuichavéva mbohapyha Georgia retãme, opyta tetãvore Imereti-pe, amo 221 kilómetro kuarahyreike gotyo táva Tivilísi, Georgia itavusu, ipype oikove amo 147.635 tavayguakuéra (2014).
Ary 2012 guive, Georgia Amandaje guasu oĩ ko távape. Ysyry Rioni ohasa Kutaisi imbytére.
Tekokangy
Tekokangy pe apañuái ojehecháva apytu'ũkuaaty rupive oĩrõ pe tapicha ipirevaietéva, ikangy vaíva, oñembyasy meméva ha oñeñandu iñangaipáva, ha ndaikatúi ohasa porã umi mba'e oikóva hekovére. Pohanokuaa rupive ojehechakuaa tekokangy ha'eha apytu'ũ apañuái ha hekotee apañuái, umi hekokangýva ipy'aropu ha hasy chupe ojepy'amongeta porã, hemiandu ha hembipota oñemoapañuãi avei ha noñeñadu porãi.
Opaichagua umi mba'e ikatu omboypy tekokangy ñande rapichápe. Ikatu umi mba'e hekove rehegua térã iñapytu'ũ rehegua, upéicha avei ikatu peteĩ mba'asy oúva ijypykuégui. Heta mba'e ikatúva oiko peteĩ tapichápe ha omboguejy chupe, ikatu oñembyasy omanohague peteĩ hembiayhu, ova va'erã tetã ambuévape, noĩ porãirõ hogaguáre, ohasa va'erã tetekytĩ tasyópe, hapichakuéra ikatu ombopy'ajopy chupe, oikórõ apañuái hetére, ndojetepyso meméiva, ikyraitereírõ, opitaitérõ, hasyitérõ chupe oke hag̃ua térã ndo'úirõ vitamína D. Umi mba'e ikatu omoapañuái vai iñapytu'ũ niko ha'e jejopy ha temiandu vai ambuéva (ikatu oñembyasy oĩrõ ojokahague ikorasõ, ohasárõ mba'e vaietévare térã ohechárõ peteĩ omano vaíva henondépe, oguahẽrõ chupe marandu vai térã haimete omanórõ) térã ojepy'apyitereíva (omanohague peteĩ hembiayhu).
Heta mba'e vai tekokangy ikatu omboypy pe ohasa asývape, taha'e ha'éva iñirũnguéra apytépe, omba'apohápe térã hekovépe, sapy'ánte oĩgui pe ojejukaséva. Oĩ avei mba'e ambuéva ikatu jahecha pe hekokangývare, noñemondevéima ramo yma oñemondeháicha ha noñangarekovéima ijaokuérare, sapy'ánte ikirirĩvérõ térã oñepyrũ oñe'ẽ mbeguekatumi, itindyitérõ, hasẽ reírõ, oñembotavy memérõ, ojepy'amongeta ramo umi mba'e vaíre ha sapy'ánte oñepyrũrõ oke vai. Oĩ pohã ikatu ho'u pe hekokangýva, hákatu ojehechakuaáma pe pohã iporãveha yma guivéma ohasa asýrõ pe hekokangýva.
Georgia
Geórgia (geórgia ñe'ẽme: საქართველო, oje'eháicha: Sakartvelo) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva oĩva para Hũ rembe'ýre, upe tenda Európa ha Ásia ojojuhuhápe, upévare ko tetã oĩ Kuarahyresẽ Európape. Hákatu yvykuaatýre Georgia ijapekue oĩ Európa ha Ásia imbytépe térã oñemohenda ko tetã oĩnte Ásia-pe ramo, Georgia omoañetéramo jepe oĩha Európape, hembiasáre ha heko teére ojoguágui umi tetã ambuéva Európa pegua.
Ary 1991 peve, Georgia ha'e akue Joaty Soviétiko retãvore (URSS) ha ndoguerekói tekosãso tee. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Rrúsia retã, Tuykia ha Armenia ñemby gotyo ojejuhu, ha ojejuhu ñemby kuarahyresẽ ngotyo upe tetã Aservaijã Itavusu ha'e Tivilísi (georgia ñe'ẽ: თბილისი, Tbilisi), ary 2012 guive upe Georgia Amandaje guasu oĩramo jepe táva Kutaisi-pe.
Oñemoambuéva
Oñemoambuéva (héra tee alemañañe'ẽ me: Die Verwandlung; karaiñe'ẽ me: La metamorfosis) niko Franz Kafka reimombe’upy, oñemyasãiva’ekue 1915-pe. Omombe’u Gregorio Samsa rapykuere, tapicha otelavendéva ha upéichape omongarúva hogaygua, katu peteĩ árapente iko’ẽmi ha ojejuhu oikohaguera’e ichugui vícho ndevaipa jepéva, tarave joguaha nunga.
Universidade Federal de Goiás
Universidade Federal de Goiás ha'e peteĩ mbo'ehaorusu Pindoramapegua, tetãvore Goiás, oñepyrű ary 1960pe oguereko arandu róga táva Goiânia-pe. Ko'ag̃aite ko Mbo'ehaovusu Pindoramapegua ohekombo'e 25.486 temimbo'ekuerape ha oguereko 2.032 mbo'ehára.
Oñemoambuéva
Ko jehaipyre ojehecha hetaiterei hendáicha. Peteĩva he’i ogueromandu’aha tekoaty ipy’ahatãva yvypóra iñambuéva ndive ha oporopurusénteva rehe, tapicha iñambuéva oñemboyke ha ndojehechavéima tekoaty py’ahatãite ryepýpe. Ojehecha avei, ko jehaipyre, ohechaukase avei mba’éichapa ha’entese yvypóra ha ha’e oĩporãma guive, nopenavéima ojehe.
Ñe'ẽñemiguerojera
Ñe'ẽñemiguerojera niko ñe'ẽporandu oipurúva peteĩ ñe'ẽñemi, oñepyrũva "maravichu maravichúpe", ha oha'ãrõva ñembohovái katupyry.
Ndojeikuaái araka'épa ojeporandu ñe'ẽñemiguerojera peteĩha, hákatu ojeikuaa ikatu ojejuhu jehaipy ymaite umi sánscrito-pe, Tupã ñe'ẽngue ryrúpe ha heta mombe'ugua'u ymápe. Ñe'ẽñemiguerojera ojeikuaavéva ha'e pe maravichu ojapo upe mymba ra'ãngajehe'áva, Gyrésia mombe'ugua'u pegua:
Huaycán
Huaycán ha'ehína táva Perũme.
Tembiasakue
15 jasypokõi ary 1984 jave, Alfonso Barrantes.
Guatapu
Guatapu ha'e niko tembipu yvypóra ipeju rupi oñembopúva, kuarepoti ijapopyre. Oñembopu vypóra rembe ryrýi oipejúvo, ha peju ohasávo guatapu ryepy rehe. Guatapu niko peteĩ umi tembipu tujavévagui, turu ha mimby apytépe.
Guatapu hína mba'e apu'a puku ha po'i, kuarepoti ijapopyre, ikarapã ha ikarẽ, hetére oreko heta mbotyha omoambuéva atõi ojejopýrõ, ijapýra tuichavéva ijapu'a ha ojogua peteĩ itapu.
John F. Kennedy
John Fitzgerald Kennedy  (Brookline, Massachusetts, 29 jasypo ary 1917-Dallas, Texas, 22 jasypateĩ ary 1963) ha'e akue 35ha tendota Tetãvore Joapykuéra pegua. Ojeikuaa chupe John F. Kennedy reráicha, Jack Kennedy iñangirũnguéra rehe, ha JFK avei.
Ojeiporavo chupe tendota ramo ary 1960-pe, upe jave Kennedy ha'e hetã rendota imitãvéva, Theodore Roosevelt rire. Omba'apo hetãre tendota ramo ára 20 jasyteĩ ary 1961 guive ojejuka chupe táva Dallas-pe upe ára 22 jasypateĩ ary 1963-pe. Ojokuáivo oiko upe Kurekuéra Yjere jasuru, misíle krisi Kúva pegua, ojejapo upe Berlin Mongoraha, arapýpe jeho ñeha'ã ha oñemombarete yvypóra tekoiterape hetãme, Tetãvore Joapykuéra oñepyrũ oike upe Vienã Ñorairõme.
Tendota Kennedy omano ojejukávo chupe ára 22 jasypateĩ ary 1963-pe táva Dallas-pe, Texas, Tetãvore Joapykuéra. Karai Lee Harvey Oswald oñemoĩ ka'irãme Kennedy manóre, hákatu karai Jack Ruby ojuka chupe mokõi ára rire.
Pirahãñe’ẽ
Pirahãñe’ẽ (ojehaíva poytugañe’ẽme, pirarrã ha pirahãñe’ẽme, xapaitíiso) ha’e peteĩ ñe’ẽ oñeñe’ẽva pirahãnguérare, oikóva Pindorámape, ysyry Maisi pukukuére.
Juranda
Juranda ha’e peteĩ Pindoráma tavanda tetãvore Parana rehegua. Oguereko 7.641 tavaygua (ary 2010 jave). miniaturadeimagen|Juranda poyvi.
Taipy
Taipy niko he'ise yvypóra ohaívo iñe'ẽ ha upéicha oheja hembiasakue umíva omoñe'ẽkuaávape. Taipýpe oipuru yvypóra ta'anga'i ha mba'e rechaukaha ambuéva oporomomarandu hag̃ua, upéicha jahecha achegety, he'ise taikuéra ojeipurúva peteĩ ñe'ẽme ohechauka hag̃ua mba'éichapa oñemoñe'ẽ va'erã. Yvypóra oñepyrũ ohai amo 3 300 ary Kirito mboyvépe, upéicha he'ise ojapo haimete 5 000 ary ko'ãga guive, ojejuhúkuri ojehai raẽ Kuarahyresẽ Aguĩguápe, omopu'ãrõguare tavakuéra Ára Ymaguarépe.
Membysẽ rire pámo
Hetave pámo oiko jepi upe membyryrúpe ha umi to'ópe oĩva ijerére, ha ojehero membysẽ rire pámo térã membysẽ rire membyryru ruru. Umi mba'e ikatúva ombohasy ha'e: tye pirekytĩ, mymbachu'ĩ streptococcus aty B rehegua takópe, pirepererĩ osorórõ voieterei, membysẽ ipukúva ha ambue. Hetave pámo oiko hetaichagua mymbachu'ĩ rupive. Mba'asy ñehesa'ỹijo hasýpe otopa pytyvõ mymbachu'ĩ ñehesa'ỹijoporã rupive tako térã tuguýpe. Umi kuña ndokueráivape, ñembopu itakarúva ikatu oñeikotevẽ. Ambue mba'e oporomoakãnundúva membysẽ rire ha'e: titiry pa'ã, kuaru rape pámo, tye pirekytĩ pámo térã tako pehẽ okapeguáva ñekytĩ, ha mitãra'y ñe'ã vevúi ovuvaíva.
Ikatuhaguére tye pirekytĩ ojapovai kuñáre, oje'eka chupekuéra to'u pohãrekoitegua, ha'éva hína Ampicilina, oikéta jave pirekytĩháme. Pámo ñepohãnopukurã ojeipuru pohãrekoitegua, ha heta kuña okuera ohóvo mokõi térã mbohapy árape. Umi kuña ndaha'éiva ku hasyetereíva ikatu omokõ pohãrekoitegua; umi hasyetereívape katu oje'eka tuguyrapegua pohãrekoitegua ou porãneha. Umi pohãrekoitegua tapiagua apytépe oĩ Ampicilina ha Gentamicina jopara, membysẽ tako rupive rire, térã Clindamicina ha Gentamicina umi imembyva'ekue tye pirekytĩ rupivépe g̃uarã. Umi ndokueráivape ã ñepohãnopuku rupive, oñehesa'ỹijova'erã ambue mba'e vai, umi péuicha.
Arapy kakuaávape, 1%-2% kuña oguereko membyryru pámo imembysẽ tako rupi rire. Kóva ojupi 5%-13% peve umi imembysẽva hasypeterei atýpe, ha 50% umi imembysẽva tye pirekytĩ rupive atýpe, oipuru mboyve pohãnorekoitegua. Ary 2013-pe, ko'ã pámo ojuka 24.000 kuñáme, ha ary 1990-pe ojukava'ekue 34.000 tapichápe. Oñeñe'ẽmava'ekue ko mba'asýre upe sa ro'y V Ñandejára Mboyve guivéma; ohaiva'ekue upévare pohãnohára Hipócrates. Ko'ã pámo ojuka py'ỹiva'ekue kuñáme imembysẽvo upe sa ro'y XVIII guive ary 1930 peve, ojejapo ypýrõ guare pohãnorekoitegua. Ary 1847-me, Austria-pe, Ignaz Semmelweiss, oipurúvo ojepohéi hag̃ua klóro , ombosa'ive ñemano ko mba'asýgui 20% guive 2% peve.
Kanambu
Kanambu (Crenimugil seheli), hérava "bluespot mullet" ingyatérrañe’ẽme, ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ Mugilidae ryepýpe. Ko pira ojeiporu heta ojejapo hag̃ua tembi’u Ñembykuarahysẽ Ásiape. miniaturadeimagen|Kanambu (Crenimugil seheli).
Stephen Hawking
Stephen William Hawking (Oxford, 8 jasyteĩ ary 1942-Cambridge, 14 jasyapy ary 2018) ha'e karai Tavetã Joaju pegua tekoharekokuaa haipývare, arapyrekokuaáre ha arapykuaáre oñemoaranduitéva ha omoherakuãva tembikuaaty mba'ekuéra.
Stephen Hawking ojeporavókuri ija hag̃ua Royal Society-pe ary 1974-pe. Ary 1979 guive 2009 peve, Stephen-gui oiko papapykuaa Lukasiáno mbo'ehára, mbo'erã omoñepyrũva'ekue pa'i Henry Lucas ary 1663-pe. Stephen Hawking heta omba'apókuri umi léi kuaa'ypyguáre omomýiva arapy. Roger Penrose ndive ohechaukákuri tenda ha ára, ohapykuehóvo Einstein-pe, oñepyrũha hikuái Big Bang-pe ha opaha kuára hũme. Hawking rembiapo ha rupytykue niko tuichaiterei mba'e tembikuaatýpe guarã.
Stephen ohupytyjepe 13 kuatia'atã mbo'ehaovusu jehechakuaaguigua. Upéicha avei oñeme'ẽ chupe heta ambue jehechakuaa ha pyti'ajegua. Hetave apytépe upe Pyti'ajegua Eddington ary 1975-pe, upe Pyti'ajegua Hughes ary 1976-pe ha upe Pyti'ajegua Albert Einstein ary 1979-pe, avei oñeme'ẽ chupe upe Jopói Wolf ary 1988 ha upe Jopói Atúria Ruvicha ary 1989-pe, ary 2009-pe oñeme'ẽ chupe upe Pyti'ajegua Tekosãsógui ha upe Jopói Atyvete BBVA Kuaaty Hembe'y ary 2015)-pe.
Stephen Hawking omanókuri ára 14 jasyapy ary 2018-pe, táva Cambridge, Inglatérra retãme, oreko jave 76 ary.
Hekove
Itúva ha isy oikókuri táva Londres-pe Ñorairõ Guasu Mokõiha aja ha ovákuri hikuái táva Oxford-pe heñói hag̃ua Stephen. Upéi, ombotývo 8 ary ovákuri St. Albans, hi'ag̃uíva Londres-gui ha upépe oikékuri mbo'ehaópe ha upéikatu University College Oxford-pe (1952): upépe avei oñemoarandúkuri itúva. Stephen oñemoarandusékuri papapykuaápe ha ipahápe oñemoarandúkuri tekoharekokuaápe, ndaipórigui papapykuaa Oxford-pe. Mbohapy ary rire ohupytýma kuatia'atã poravopyre tekohakuaatýpe.
Jasypa ary 1962-pe, Stephen Hawking oikékuri Papapykuaa Purúva ha Tekoharekokuaa Haipýva Atýpe (DAMTP) Cambridge Mbo'ehaovusuguápe ojapo hag̃ua tembikuaareka arapykuaa rehegua. Oiko chugui tembikuaajára ary 1965-pe hembiapovusu “Arapykuéra rekopyso kuaa”. Oiko avei chugui tembikuaarekahára Gonville ha Caius Mbo'ehaovusúpe. Ary 1966-pe Stephen oñemomba'ékuri Adams Jopóire. Ovákuri Mbyjakuaa Mbo'ehaovusúpe ary 1968-pe ha upe rire, ary 1973-pe, ojevy DAMTP-pe ha upépe, George Ellis ndive, onohẽ araresáre iñaranduka peteĩha. Hetave apytépe, Stephen ojeporavókuri ija hag̃ua Royal Society-pe ary 1974-pe. Ary 1979 guive 2009 peve, Stephen-gui oiko papapykuaa Lukasiáno mbo'ehára, mbo'erã omoñepyrũva'ekue pa'i Henry Lucas ary 1663-pe.
Stephen Hawking omendákuri Jane Wilde-re ary 1965-pe ha oikova'ekue oñondive ary 1991 peve. Iñemoñarekuéra Robert (1967), Lucy (1970) ha Timothy (1979). Ary 1995 guive 2006 peve, Stephen omendákuri Elaine Mason rehe. Ary 1963-pe, ombotyriremi 21 ary, Stephen-pe ojapyhýkuri peteĩ mba'asy vai ojevy'ỹva ha'éva tetero'o yke atã (ELA). Jepémo upéicha, peteĩ apyka oku'évape ha oipuruhápe kombutadóra pu'atãha, ombojoapýkuri hekove jepiveguáicha hogaygua ndive, upéicha avei, omotenonde tembikuaareka tekoharekokuaa haipýva rehegua, oho ambue tetã rupi ha ojapo heta ñe'ẽsyry ha avei ohosékuri, peteĩ ára, arapy ryepýre.
Stephen Hawking ohaíkuri heta aranduka, umíva apytépe: "La estructura a gran escala del espacio tiempo", “Relatividad general: una encuesta del centenario de Einstein", "300 años de gravitación", "Ára rembiasakue mbykymi", "Black Holes and Baby Universes and Other Essays", "The Universe in a Nutshell", "The Grand Design" ha "Che rembiasami".
Stephen ohupytyjepe 13 kuatia'atã mbo'ehaovusu jehechakuaaguigua. Upéicha avei oñeme'ẽ chupe heta ambue jehechakuaa ha pyti'ajegua, Inglaterra ha heta ambue tetãme. Hawking omanókuri ára 14 jasyapy ary 2018-pe, táva Cambridge, Inglaterra retãme, oreko jave 76 ary.
Angaite
Ava Angaite, katu héra guaranimegua rupi ojekuaa; héra ojekuaáva atýpe Enslet. Lengua-kuéra ojehero Kyoma, he'iséva tapicha opaichaguáva, ohechaukávo péicha ha'eveha ambuégui. Iñe'ẽ Maskoy ñe'ẽnguéra aty pegua.
Turuturuka
Turuturuka ha'e niko tembipu yvypóra ipeju rupi oñembopúva, turu ojoguáva. Mapuchekuéra tetã Chíle ha Arhentína pegua oipurúva peteĩ umi tembipu tujavévagui. Ipu mbareteitégui, turuturuka ojeipuru ñorairõháme, momaranduhápe ha yvypóra jerovia rembiapópe. Takuára ha mymba akãratĩ ijapopyre.
Babenco - Alguém Tem que Ouvir o Coração e Dizer: Parou
Babenco - Alguém Tem que Ouvir o Coração e Dizer: Parou ha'e peteĩ ta'angamýi Pindoráma retãgui ojejapo 2019-pe ha omotenonde Bárbara Paz. Ojeiporavo ko ta'angamýi Pindoráma jeikeháicha upe Óscar oñeme'ẽva tetã ambue ra'angamýi porãvévape jeporavópe pe Óscar 2021-me, hákatu noguahẽi jeporavo pahápe.
Angaite
Tendakuéra oĩháme
Oĩ aty tuicha tuicháva Angaitégui oĩva San Carlos, ysyry Paraguái rembe'ýpe, avei Puerto Pinasco yvytu ro'ysã gotyo; oĩ Angaité Puerto Casado gotyo ha avei yvykuéra ojekuaáva Riacho Mosquito-ramo, Puerto Casado yvyty'aku gotyo. Avei oĩ Santo Domingo-pe ha'éva peteĩ tava'i oĩva 17 km. Teniente Montanía yvytu'aku gotyo (Boquerón tetã pehẽme).
Ohaygua reko, mba'erepykuaa, tekombo'e, tembi'urã
Imba'erepyme'ẽ ha'éva'ekue yvyramata'a, mymbajuka ha pira jeikutu; oguereko ikokue michĩmi ha mymba ogayguápe g̃uarã. Oñembojehe'a tapichakuéra ipire morotĩvandi Río Paraguay rupi, ome'ẽvo peteĩ mba'e, ambue katuete ome'ẽva'ẽva'erã avei peteĩ mba'e ha'e oikotevẽva, ndaipóri viru ijapytepekuéra. Tembipurukuéra mymba ha avajuka hag̃ua omoambue mymba ka'aguy pirére. Ary 1900 peve oiko hikuéi péichante, upépe ae oñepyrũ oĩ tanino tendao apoha porãve, Chákope (Puerto Pinasco 1907-me ha Puerto Casado, ary 1880-pe) ha y estancia-kuéra omongakuaáva mymbakuéra Puerto Casado-pe. Hogakuéra jepiveguáicha oguereko peteĩ kotýnte ojeipysóva 20 térã 25 m² rupi. Ojejapo karanda'y mátandi oikokuaávape mokõi, mbohapy ogaygua. Ogahoja avei ogueraha karanda'y máta, ogapepo katu ogueraha palma rogue, kuarahy jopépe g̃uarã, oky vove nombopy'atytýi chupekuéra. Kuñanguéra estancia-peomba'apo óga mopotĩháraramo ha avei aojohéipe. Heta jeýpe ojapóva'erã tembi'u estancia ñangarekohárape.
Jerovia ha mombe'ugua'ukuéra henondevéva
Heta mombe'ugua'u ohechauka Angaite jerovia ha rekokuaa. Ko'ã mombe'ugua'u oñe'ẽ Ava reñóigui; Jaguarete reñói; omanóva ruvicha; yvága ñemohendapa; aña ka'aguypegua ha ambueve. Angaitekuéra jepivegua oikove Presidente Hayes tetã pehẽ gotyo, katu oĩ mokõi aty tuicha Concepción ha Boquerón gotyo. Opakuetévo tanino tenda apoha porãve, ko'ã te'ỹi oheka ambue tenda omba'apo hag̃ua, hetave estancia-kuéra rupi, hasyvehápe oñangarekove hekoteére. Hekotee mbyaihágui oñe'ẽ Ramón Fogel (1988-pe), he'iháicha Chase-Sardi (1990, Togue 66). Imbovyve ohóvo upévare ko aty. Diez Lenguas ha Santo Domingos ha'e tava'i oñemopyendáva ary 1975 rupi. Oĩ apañuái ojekuaa hağua mboýpa hikuéi ha umi ojekuaáva Angaitéramo, ko'ág̃a ojejuhu oñemohendaha ambue atýpe ha ambue mba'e oñeimo'ãva ikatu ndojeipapái upe tapichápe, upévare ndojeikuaái oikoha. Umi tenda ijatýva hikuái ha'e Las mayores Kora'i, Diez Leguas, San Carlos, Santo Domingo ha atyita upe tenda ojekuaáva ko'ág̃a La Patria-ramo, upépe katuete oĩ umi ava omba'apóva'ekue Puerto Pinasco-pe. Estancia Cora'i, Estancia Buena Vista, Estancia Quebrachales, Banco San Carlos, Estancia Salazar, Estancia Dos Estrellas, Santa Isabel, La Patria Carpincho, La Patria, Laguna Tuja, Estancia Amalia, Tupãsy Renda. Boquerón-pe: Santo Domingo. Kidd ha Von Bremen arandukápe, Angaite-kuéra oñembyaty irundy atýpe ohupytýva 1267 tapicha.
Ary 1993 avakuaatyhára Wiman Slahl oimo'ã aty Angaité ohupyty 1904 tapicha. Heta tendápe Angaitekuéra oiko Sanapanakuérandi, umíva ha'e: La Patria, 12 de Junio, Kayawe Atog Kelasma. Ricardo Mosquito-pe oiko mbohapy aty: Toba Maskoy, Angaite ha Guana.
Francisco de Asís
Francisco de Asís heñoi’akue ary 1181 ỹramo ary 1182-pe, táva Asis, Italia retãme. Ha’éniko Tupã rembiguái, omoheñoiva’ekue Francisano Atykatu ha ambue hérava Clarisas Atykatu (kuñame g̃uarã). Francisco niko peteĩ karai ipirapirehetáva ra’y, imitãrusu peve oikókuri poguasúicha ha upéi oiko mboriahu apĩcha oha’ãvo Hesukirito rekovekue.
Francisco de Asís omanókuri ára 3 jasypa ary 1226-pe itávape, orekórõguare 44 ary ha oiko ichugui marangatu ára 16 jasypokõi ary 1228-pe Tupão Ruvicha Gregorio IX rupive. Hi’ára oñemomba’eguasu 4 jasypa jave. Ha’éniko mymba, tekoha ha ñemuhára rerekua.
Francisco de Asís ñembo'e
Tupã, ejapo chehegui py’aguapy rembipuru, Upe oĩháme py'arõ, che tamoĩ mborayhu, Upe oĩháme kaguai, che tamoĩ ñyrõ, Upe oĩháme joavy, che tamoĩ joaju, Upe oĩháme py'aheta, che tamoĩ Jerovia, Upe oĩháme javy, che tamoĩ añetegua, Upe oĩháme py’aropu, che tamoĩ vy'a, Upe oĩháme pytũ, che tamoĩ tesape, Ha… Tupã, ahekarãngue... Mytuẽ uvéi che taporomomytuẽ, Ahekarângue jehechakuaa uvéi che taporohechakuaa, Ahekarângue jehayhu uvei che taporohayhu, Upeháre Ñame’ẽrõmante oñeme’ẽta ñandéve Ñaporoñyrõramo ñaneñyrõta hikuái Ha ñamanóvo ae jaikovejeýta tapiaiterã
Memby
Memby (karaiñe'ẽ: hijo) ha'e ojeheroháicha umi mymba térã ava ñemoñare.
Robert Boyle
Robert Boyle (Waterford, 25 jasyteĩ 1627-Lóndyre, 31 jasypakõi 1691) ha'e akue peteĩ karai arandu ha moheñoiha Ingyatérra-Irilánda pegua, oñemoaranduite kímika ha mba'erekokuaa rehe. Ha'e avei tupãkuaatyhára Hesu rapépe.
Anexo:Países por PIB (PPA)
centro|miniaturadeimagen|370x370px|Yvy ra'anga oichakava umi tetãnguéra oguerekóva peteĩ [[Mba'eapopyre hyepygua korócho (MHK) ary 2010-pe he'iháicha pe econométrica pe ojeheróva Jejoguakuaa ñembojojaha (JÑ), oĩme porãvo pe tapykuere viru tetãnguéra regua (TVT).]]
miniaturadeimagen|380x380px|Yvy ra'anga oichakava heta sa'ype umi MHK PPA ary [[2008|2008-pe, he'iháicha umi marandurenda oúva World Economic Outlook-gui ("ñeha’arõ viru arapy pegua") FMI gui. ]] miniaturadeimagen|360x360px|Yvy ra'anga opa tetãnguéra ko yvy ape ári rehegua pe [[Mba'eapopyre hyepygua korócho|MHK PPA ndive ary 2006-pe, avei oĩme porãvo umi marandurendakuéra WEO ndive oúva FMI-gui. ]]
Ko hechauka oichaka peteĩ rysýi tetãnguéra ko yvy ape ári oñembosako’íva pe imba'eapopyre hyepygua korócho (MHK) rupive ramo Jejoguakuaa ñembojojaha (JÑ), pe jepokuaavai opaite ne mba’erepy ha mba'apo paha omoheñóiva peteĩ tetã peteĩ arýpe, ojoajúvo peteĩ kanásto hepykue estandarizado ponderada terã cotizada oĩva pe Retãvorekuéra Joaju ñemuguasu hyepype, tetã ojeipuruva peteĩ marabdu'py icha umi mbojoja heta tetãnguéra ojejapova pe metodología PPA. Upevare pe MHK Retãvorekuéra Joajugua ha’e akóinte peteĩchagua (peteĩ arýpe g̃uãraha peteĩchagua heñoipy). Ningo, peteĩ apañuãi metodológico ikatuva oiko ndoipori ramo mba’erepy térã tembiapopy pe tetãme oñembojojávo EE. UU. ndive térã, opaichaháme, de calidad iñambuévape kanástape.
Rróma Mburuvi
Rróma Mburuvi (Latinañe'ẽme: Imperium Romanum) ha'e akue tetã hekosãsóva mbohapyha Rróma avano'õ rembiasakue pukukuévo Ára Ymaguarépe, ou Rróma Tavakuairetã rire ha oporokuái peteĩetépe. Ko mburuvi oñepyrũ mboyve ojehecha raẽ itavusu oñembotuicha ha oñemombarete, Rróma niko oipyso ipokatu para Yvy mbytépe jerekuévo. Oiko aja Rrómagui peteĩ mburuvi, ohupyty ijepyso tuichavéva oisãmbyhývo Taraháno, upe aja paraguasu Atlántiko guive oñemosarambi, kuarahyreike gotyo, ohupyty peve para Káspio, para Pytã ha parapyte Péysia pegua kuarahyresẽ ngotyo, Saára guive ñemby gotyo ohupyty peve umi yvy ka'aguýgui henyhẽmbáva ysyry Ríno ha Danúvio rembe'ýpe yvate gotyo. Ijyvy apekue niko amo 5 sua km².
Rróma Mburuvi réra niko oñembohasávo guaraníme pe ñe'ẽngue latinañe'ẽme «Imperium Romanum», he'iséva «Rromagua poguy». Oikóvove Rróma tavakuairetãicha heta jepe oñemosarambi ha karai Polibio oĩ va'ekue umi ypýpe omoĩ kuatiápe mba'éichapa Rróma ojepysove. Oisãmbyhy mboyve pe mburuvicha guasu peteĩha, César Augusto, mbohapysa ary aja Rróma oñembojára heta yvy apekue tuicháva rehe oñorairõvo tetã ambuévare, ombovo ijyvy pyahu ojapo hag̃ua hetãvorerã ha omoĩ upépe mburuvicha.
Tuichaitégui Rróma yvy apekue hasy niko senádo rrománope oisãmbyhy porã (senádo rrománo niko pe Rróma Amandaje Guasu, ono'õhápe karaikuéra ojokuaikuaáva), ohechakuaa hikuái ojapouka va'erã tetã rembipota pya'eve ha upéva niko hasy tetã ituichaitereírõ. Upéicha avei, oñembohetavévo Rróma ñorairõhára aty ohechakuaa pe senádo mba'eguasuiteha niko ñorairõhára aty oĩrõ ipoguýpe oporokuái mbareteve hag̃ua. Kóicha jahecha ojekuaa mburuvicha taryrýi ohekasénte ipokaturã. Techapyrãme ojekuaa ko Julio César, ha'e niko ombotuicha Rróma pokatu oñembojáravo Gália rehe, ha senádo rrománore oñoha'ã.
Omano rire Julio César ojehecha tetãygua ñorairõ oparupi, upéicha oñepyrũ Rróma Mburuvi tetã rekuáipe, opami jave Rróma Tavakuairetã. César oñombohovái rire Senádo rehe, tetãygua ñorairõ rupive, oiko chugui mburuvicha guasu Rróma rehe ha oñembohéra upe guive César Dictator perpetuus (mburuvicha oisãmbyhýva oipotaháicha sã'ỹme). Upe niko naiporãi umi Senadoguápe ha oñemoĩ hese, ojuka chupe Senádo rógape ha upéicha oiko jey Rrómagui tavakuairetã, ndahi'aréi katu. César ra'yanga niko ojehepyse voi, héra niko Octavio, ha'e tuicha oñorairõ umi itúva jukaháre ha ipu'aka hesekuéra, upe rire oñemoĩ Marco Antonio ha Cleopatra Ehíto pegua rehe, umíva ojoajúgui oñemomba'e hag̃ua Rrómare.
Octavio pu'akáva ou jey Ehítogui, oiko pe tetãgui Rróma retãvore upe guive, ha umi tetãvore ambuévare oñemoĩma mburuvi pokatu, heta tetã remimoĩmbyre oñemboguata jepe tavakuairetãicha. Augusto, Octavio réra pyahu, omombarete mburuvi pokatu omyatyrõvo hetã rekuái ha omboheko peteĩvo hetã ñesãmbyhy ha reko tee, oguata porã Rróma Mburuvi mbeguehápe ikangy peve, upe aja mburuvicha guasu Diocleciano oha'ã omombarete jey ku mburuvi ani hag̃ua ho'a. Ha'e niko ombovo va'erã mburuvi mokõi vorépe oñesãmbyhy porãve hag̃ua. Heta jey oñembojoaju ha oñembovo ku mburuvi, taha'e ha'éva oikógui tetãygua ñorairõ térã opu'ãgui oñemomba'eséva tetã rekuáire, ipahápe oñembovo ha'etépe omano rire Teodosio I ary 395-pe, Kuarahyreike Rróma Mburuvi ha Kuarahyresẽ Rróma Mburuvi.