cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Taguato jatyta
Ipepo puku ha tuicha, apu'ami. Huguái ipuku avei ijapýra morotĩ. Itĩ, hũ ha karapã, ty'ãi ojoguáva, ho'u porã hag̃ua umi jatyta ha tymbachu'i oiko y|ýre, ho'u avei japeusa ha pirakuéra ). Taguato jatyta kuimba'e hína hague hũngy ha hovy hũ, ipyti'a hũite; ipykuéra hína pytã. Taguato jatyta kuña hína ijatukupe marrõmi ha ipy'a morotĩngy; hova morotĩ asy ha ipy sa'yju.
Marlene Dietrich
Marie Magdalene Dietrich (Berlín, 27 jasypakõi 1901-Parĩ, 6 jasypo 1992), ojekuaavéva Marlene Dietrich ramo, ha'e akue  peteĩ ñoha'ãngahára ha puraheihára Alemáña megua oñemohetã va'ekue Amérika Retãvorekuéra Joajúpe. Herakuãite ojehechakuaa ichupe peteĩ ñoha'ãngahára mba'eguasuvéva, pe American Film Institute he'i ichugui ha'eha pe kuña ñoha'ãngahára iporãvéva 9ha opa ára pegua.
The Lion King
The Lion King ha'e peteĩ ta'angamýi moha'angapyre Tetãvore Joapykuéra retãgui ojejapo 1994-me. Imba'eapohára tenondegua ha'e Matthew Broderick, James Earl Jones, Jeremy Irons, Jonathan Taylor Thomas, Moira Kelly, Nathan Lane, Ernie Sabella, Rowan Atkinson, Robert Guillaume, Madge Sinclair, Whoopi Goldberg, Cheech Marin, ha Jim Cummings. Omombe'u Simba rembiasa, peteĩ leõ karia'y, itío omosẽ chupe hógagui itúva omano rire, itúva niko ka'aguy ruvicha ha upéicha itío oñemomba'e ka'aguýre. Simba imandu'a itúva hekombo'ére ha iñirũnguéra oipytyvõ chupe oho jey hógape ha oipe'a hag̃ua itío ñesãmbyhýgui.
Okẽndusu:Guarani
<div style="margin:10px 0px 10px 0px;-moz-box-shadow:1px 1px 1px rgba(0, 0, 0, 0.1);-webkit-box-shadow:1px 1px 1px rgba(0, 0, 0, 0.1);box-shadow:1px 1px 1px rgba(0, 0, 0, 0.1);background:#EEDD82;padding:10px;"> <div style="margin:10px 0px 10px 0px;-moz-box-shadow:0 1px 1px rgba(0, 0, 0, 0.1);-webkit-box-shadow:0 1px 1px rgba(0, 0, 0, 0.1);box-shadow:0 1px 1px rgba(0, 0, 0, 0.1);background-color:#FFFFFF;">
Paraguái ñe'ẽnguéra
Umi oñe'ẽva karaiñe'ẽ katu, he'iháicha pe marandu 2020 pegua "El español: una lengua viva" pe mbo’ehao Cervantes pegua he'íva, Paraguáipe amo 68,2% (4.946.322) iñe'ẽ tee niko karaiñe'ẽ. Pe 31,8% (2.306.350) ohembýva katu sa'i oñe'ẽ karaiñe'ẽ, umíva ha'e umi avañe'ẽ iñe'ẽ tee hína. Amo 7,93% noñe'ẽkuaai karaiñe'ẽ, ko hetakue oguejýva umi 30 ary ohasava’ekuépe.
Peteĩ mba'e ojehayhu'etereiva Paraguái arandupype, ha'e pe oje'ipuru karaiñe'ẽ ha avañe'ẽ oñondive ko'ava ha'e Paraguái ñe'ẽnguéra tee; ha pe oñembojehe’a jopara (karaiñe'ẽme ojehá'i yopará), kóva haguére oje'e Paraguái ha'eha peteĩ umi tetãnguéra iñe’ẽkõiva añeteteva opaite yvýpe. Karaiñe'ẽ ha avañe'ẽ ambuepe, Paraguái retãme oñeñe'ẽ 19 ypykuéra ñe’ẽ, oñe'ẽva upéipi 50.000 tekove paraguáigua, avei oĩ 300.000 "Pindoráguáiokuéra" oñe'ẽva poytugañe'ẽ, ko'ava oiko Paraguái tetãkorapy Pindoráma ndive. Avei oñe'ẽ ko'ape Alemañañe'ẽ, Rrusiañe'ẽ, Chínañe'ẽ, Ukyañañe'ẽ, Araveñe'ẽ, hapõñe'ẽ, etc.
Marçal Tupã'i
Marçal Souza Tupã'i (Máto Gyróso do Sul, Pindoráma, 24 jasyporundy ary 1920 - 25 jasypateĩ ary 1983, Pindoráma, Máto Gyróso do Sul) ha'e akue peteĩ mby'a ava Pindoramagua, heñói tetãvore Máto Gyróso do Sul, Marçal ha'e akue peteĩ umi oñangarekovéva umi tekoiterape Amérika ypykuekuéra mba'éva Pindoráma retãme sa'ary XX mbytére.
Marçal heta oñorairõ ha oñangareko ikatu haguã ojeheja umi yvy mby'akuéra mba'éva ha ani okañyti umi guaraní iñarandupy, arandupy okañy'indimeva ojeipuru hag̃ue umi ijyvykuéra, ha avei anive ojeapopyrãtee chupekuéra ojojaju haguã hikuái umi Pindoráma avano'õ ndive.
Ojehechakuaa ichupe peteĩ mby'a ruvicha ramo ha peteĩ omombe'ukuaáva mby'a rekotee ramo, upévare oiko ichugui peteĩ tembiechaukarã oikuaaukáva Pindoráma ypykuekuéra mbaretekue. Jepémo, ohasa'asy umi ombohováiva hese, upéicha oĩ ojuka ichupe 1983-pe ha'e katu oñemoĩ ani hag̃ua umi yvyjára mba'ehetáva ondyrypa ypykuekuéra yvy tee rehe Mato Grosso do Sul-pe.
Bactrocera brevistriata
Bactrocera brevistriata jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1968.
The Good Wife
The Good Wife ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui Tetãvore Joapykuéra pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava CBS.
Bambi
Bambi ha'e peteĩ ta'angamýi moha'angapyre Tetãvore Joapykuéra retãgui ojejapo 1942-me.
Ñemombe'u
Bambi niko peteĩ guasu heñói ramóva, ikoyguaite ha oiko isýndi ka'aguýpe. Mbeguehápe oñoirũ tapiti Tambor rehe, Jaguane Flor rehe ha pe guasu'i Faline rehe, okakuaávo oñemoarandu heta mba'e isy ombo'éva chupe, kuimba'e omymba'apíva ojuka isy peve. Bambi oho oiko itúvandi upe rire. Ohasa ára ha Bambi ikaria'ýma ha imbaretéma, oho va'erã oipe'a hag̃ua manógui iñirũ Faline ha ohenonde'a va'erã pe kuimba'e omymba'apíva.
Bactrocera brunnea
Bactrocera brunnea jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Perkins & May, 1949.
20 jasypo
Ára 20 jasypo ha'e ára 140ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 141ha umi ary hekope'ỹme. Umi 225 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
UEFA Champions League
UEFA Champions League (Karaiñe'ẽme: Liga de Campeones de la UEFA) térã UEFA Ipu'akavéva Joaty, héra ymaguare Európa Kópa, ha'e upe vakapipopo rembiesarái tuichavéva umi aty Európa Vakapipopo Atykuéra Joatýgui (UEFA) ha peteĩ umi ojeikuaavévagui opa Yvýgui. Iñeha'ã paha ha'e tembiesarái hetavéva tapichakuéra ohecháva opa arýgui, amo 360 sua tekovekuéra ohecha ku ñeha'ã paha.
Opa ary ojejapo, oñepyrũ guive jasyporundýpe opa peve jasypoteĩme ary rireguápe, tembiesarái peteĩha ojejapo upe kuatia momaranduhára L'Équipe ñeimo'ãre ha Real Madrid ruvicha, karai Santiago Bernabéu, ha Real Madrid motenondehára, karai Raimundo Saporta, ojejapo oikuaa hag̃ua mba'épa upe aty vakapipopo oha'ãva iporãvépa Európape.
Bactrocera brunneola
Bactrocera brunneola jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Tsuruta & White, 2001.
Chípere (myesakãrã)
Chípere ikatu ha'e umi:
Soroátoro jerovia
Soroátoro jerovia térã zoroastrismo ha'e peteĩ jeroviapy Péysia pegua, héra ou pe omoheñói va'ekue ko jerovia, Soroátoro (ikatu ojeheróva Zoroastro térã Zaratustra), oiko va'ekue amo 1000 ary Kirito mboyve aja. Ko jeroviapy ombo'e oĩha peteĩ Tupã añónte ñamomba'eguasu va'erã, ha'éva Ahura Mazda, pe ojapóva opamba'e.
Herme Medina Agüero
Herme Medina Agüero, (Pilar, 13 jasyrundýme 1944 / 11 jasypoteĩme 2016) héra añetegua ha’éva Hermenegildo Medina Agüero, ha’eva’ekue peteĩ ñe’ẽpotyhára, puraheihára, ñe’ẽkuaahára ha mbopuhára ombopúva mbaraka ha ysapu paraguaigua.
Soroátoro jerovia
Soroátoro jerovia ombo'e Ahura Mazda omoheñói hague umi espíritu porã (Spenta Mainyu), ha Angra Mainyu umi aña. Upéicha ojeguerovia tapichakuéra isãso oiporavo hag̃ua iporãva ha ivaíva, jaiporavóramo iporãva jaikóta vy'ápe, ha jaiporavóramo ivaíva ñandegueraha vaíta vy'a'ỹme.
Ko'ãga, oĩ amo 2,6 sua tapicha Soroátoro jeroviápe ko yvy ape ári. Hetave ijapytepekuéra oiko Irã, Pakitã térã Índia-pe. Heta oiko avei ko'ãga Amérika Retãvorekuéra Joajúpe.
Ikuatiañe'ẽ karai ojehero Avesta ha ijeroviapy róga ojehero Tupão Tata.
Herme Medina Agüero
Tekovehai
Heñoiva’ekue Pilarype, 13 jasyrundýme 1944 jave, itúva Feliciano Medina Álvarez ha isy Atanacia de Jesús Agüero Falcón. Orekóvo 7 ary, oike peteĩ mbo’ehaópe upéro guare hérava "Escuela Superior Nº 190", ko’árape héra "Centro Educativo Nº 5 de la compañía Medina". Upépe oñemoarandu omboty peve hekombo’e renondegua.
4 jasypoteĩme 1964 jave, oñepyrũ omba’apo Manufactura de Pilar S.A. ryepýpe. Ojoguapa rire hóga, omenda Gregoria Mancuello Ozuna ndive, ary 1968 ára 28 jasypakõi jave. Oguereko hendive mbohapy kuña ha mokõi kuimba’e (Carlota Susana, Rufina Estela, Hugo Ceferino, Perfecta Rosalía, Crispíe Melanio). Oñeme’ẽ ichupe heta kuatia omboherakuã porãva ha ohechakuaáva hembiapo omba’apo haguére Manufactura de Pilar S.A. ryepýpe.
Oñepyrũ ohai ñe’ẽpotykuéra avañe’ẽme ha epañañe’ẽme ary 1964 guive (Llorando sin consuelo, Aju romomaiteívo, Rubita de ojos azules, ha ambuéva). Avei oisãmbyhy peteĩ pa’ũ puhoe Zp 12 Radio Carlos Antonio López ryepýpe. Oike omoarandu Primer ha Segundo Congreso Internacional de Lengua Guaraní Humaitápe, mokõive ojejapova’ekue ary 2014 jave.
Herme Medina Agüero omanova’ekue akytã’aígui, arange 11 jasypoteĩme ary 2016 jave. Pilary Pupotyhára Atyguasu (Asociación De Músicos Pilarenses) ombotuicha ichupe peteĩ ñe’ẽmondome ojehaiva’ekue ikuatiaroguépe.
Mandu’apykuéra
https://es.scribd.com/document/526351566/Herme-Medina-Aguero-Biografia
Bactrocera bryoniae
Bactrocera bryoniae jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Tryon, 1927.
Pupotyhára
miniaturadeimagen|[[Louis Armstrong, pupotyhára amérikaygua.]] Pupotyhára (karaiñe’ẽme: músico) ha’e pe téra oñe’ẽva umi tapichápe ombopúva peteĩ térã hetave tembipu. Oje’e avei pupotyhára mayma tapichápe ojapóva, oisãmbyhýva térã ombopúva pupoty.
Pupotyhára ikatu oñemoarandu opa pupotygua tekópe, oĩ avei pupotyharakuéra ndohoiva’ekue mbo’ehao pupotyguápe.
Pupotyhára ára
Ára 22 jasypateĩme, ojeguerohory pupotyhára ára opa tetãme.
Mandu’apykuéra
http://oxforddictionaries.com/definition/musician?q=musician
https://es.glosbe.com/gn/es/pupotyh%C3%A1ra
[https://www.lanacion.com.py/estilodevida/2020/11/22/hoy-se-conmemora-en-todo-el-mundo-dia-del-musico/#:~:text=El%2022%20de%20noviembre%20de,conmemora%20el%20D%C3%ADa%20del%20M%C3%BAsico. https://www.lanacion.com.py/estilodevida/2020/11/22/hoy-se-conmemora-en-todo-el-mundo-dia-del-musico/#:~:text=El%2022%20de%20noviembre%20de,conmemora%20el%20D%C3%ADa%20del%20M%C3%BAsico.]
Biskek
Biskek (Kirigitãñe'ẽme ha Rrusiañe'ẽ: Бишкек) ha'e hína Kirigitã retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype. Amo 965.900 tavayguakuéra oikove ipype, ojeipapaháicha ary 2017-pe.
Biskek ojejuhu upe yvyty pa'ũ ysyry Chu pegua, ohasahápe umi ysyry Alaarcha ha Alamedín, yvytyrysýi Kirigitã pegua ypýre.
Bactrocera buinensis
Bactrocera buinensis jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1989.
Matsuo Bashō
Matsuo Munefusa, ojeikuaavéva Matsuo Bashō ramo (Hapõñe’ẽme: 松尾芭蕉, 1644 - 28 jasypateĩ, 1694) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára Hapõ megua. Herakuãite haiku haihára tuichavéva ramo, haiku niko ñe'ẽpoty Hapõ tavarandúpe. Matsuo rembiapokuépe ikatu jajuhu ñemombe'u tekoha ha arajere rehegua.
He'iháicha Hapõ tavarandu, Matsuo Munefusa ojehero Basho añónte (oje'e va'erã 'vacho'), hogagua rerajoapy'ỹre. Ha'e oĩ umi haihára tuichavéva ára Edo pegua apytépe ha tuichaite omoherakuã haiku ñe'ẽpoty.
Hekove ha hembiapokue
Heñói táva Iga-pe, hogagua samurái (ñorairõhára). Heta ary oiko rire samurái ramo, oñepyrũ ohai ñe'ẽpoty ha oheja samurái rekógui ary 1666 jave.
Ary 1675 jave, ova Edo-pe, táva ko'ãga ojehero Tókio, ha oñembokatupyry haiku haihára ramo.
Hekove pukukue, Basho oguata ha oikundaha hetã mombyry ohóvo. Oikundahávo ikatupyryve ñe'ẽpoty apópe. Py'ỹinte oheja hógagui oho hag̃ua hemimbo'ekuéra rógape ojoapo joa hikuái haiku.
Iñaranduka herakuãvéva niko Oku no Hosomichi ("Tape po'i Yvateitevogua rupi"), ohai va'ekue oho rire oikundaha mombyry hemimbo'ekuérandi.
Peteĩ haiku herakuãite Basho mba'éva kóva hína:
Basho omano hasývagui araroguekúi 1694 jave, táva Osákape, oiko aja hemimbo'e rógape ha mombyry hógagui. Omano mboyvemi, ohai peteĩ haiku:
Riverdale
Riverdale ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui Tetãvore Joapykuéra pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava The CW.
Taguato jukaha
Umi taguato jukaha (Accipitridae) ha'e opa umi guyra jukaha arakuegua oikóva ko juehepehẽme, oikovéva opa ko Yvy ári (ojejuhuvéva umi yvy mbyry'áiva rehe) umi taguato jukaha juehegua ojeikuaa amo 200 guyrakuéra ambuéva. Ojeikuaa itĩ niko karapã, ty'ãi ojoguáva, ituicha ha imbarete, oipuru itĩ osoro hymba ho'uséva ro'okue.
Bactrocera bullata
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1989.
Legends of Tomorrow
Legends of Tomorrow ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui Tetãvore Joapykuéra pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava The CW.
Yvate Chípere
Tavakuairetã Turka Chípere Yvate pegua (tuykiañe'ẽme: Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti; gyresiañe'ẽme: Τουρκική Δημοκρατία της Βόρειας Κύπρου), ojeikuaa porãve ichupe Chípere Yvategua ramo, ha'e peteĩ tetã ojehechakuaa’ỹva oguerekóva ypa'ũ Chípere vorekue yvategua, oĩva para Yvy mbytépe vore kuarahyresẽyguápe, itavusu ha'e Yvate Nikósia (Lefkoşa).
Guyra jukaha
Ko aty juehegua hekovety umi guyra jukaha pegua oike opa umi guyra mbarete arakuegua ojoguáva taguatokuéra. Accipitriformes oje'e hese tembikuaatyguápe. Ko'ã guyra hína imbareteite, itĩ imbarete ha ikarapã ty'ãicha
Ko guyra ñemohendápe ikatu ojejuhu irundy juehepehẽ, ha amo 259 guyra juehegua, oñemohenda hese kóicha:
Bactrocera bullifera
Bactrocera bullifera jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Hardy, 1973.
Sojourner Truth
Sojourner Truth (/soʊ'dʒɜrnɛr 'truːθ/; Swartekill, New York, c. 1797 - Battle Creek, Michigan, 26 jasypateĩ ary 1883) ha'e akue kuñakarai Tetãvore Joapykuéra pegua omba'apo opa hag̃ua tembiguái reko, omba'apo avei toñemomba'eguasu ha toñemboaje hag̃ua kuña tekoiterape. Truth reñói jave oĩ tembiguái reko guýpe, hákatu ojehekýi imembykuña ndive 1826-pe. Ha'e niko kuña peteĩha ipu'aka óga tekojojarãme peteĩ karai guasúgui, oho rire óga tekojojarãme ojerure hag̃ua imembykuimba'e sãsóre. Héra tee heñóigui hína Isabella ("Bell") Baumfree. Omoambue héra ha ha'e ojehero Sojourner Truth ary 1843-pe, téra ikatu he'iséva "añete oguata pukúva". Ko kuñakarai herakuãite ojapo ko ñemoñe'ẽ "Ain't I a Woman?" ("Che piko ndachéi kuña?"), ha'e omoñe'ẽ 1851-pe oiko jave upe "Atyguasu kuña tekoiterapégui Ohio pegua", táva Akron-pe, Ohio. Oiko jave Tetãvore Joapykuérape upe Ñembovo Ñorairõ (Guerra de Secesión) Truth oipytyvõ umi kamba ikatu oike avei Amérika Ñorairõha Atyguasúpe.
Sojourner akóinte omba'apo kuña tekoiterape rehe ha Amerikagua kambakuéra imba'eteére ha hekosãsóre, omba'apo avei tojejapo hag̃ua óga ka'irã porãve ha ani hag̃ua oporojuka umi ojapóva mba'e vai Michigan-pe. Ha'e omano hógape ára 26 jasypateĩ 1883-pe, orekóvo 86 ary.
Joël Dicker
Joël Dicker (Suísa, 16 jasypoteĩme ary 1985 jave) ha’e peteĩ haihára Suísagua ohaíva hembi’apo hyãsiañe’ẽme. miniaturadeimagen|Joël Dicker ary [[2016 jave.]]
Pindoráma ka'aguykuéra jekái 2019-pe
thumb|upright=1.2|Ta'angamýi yvága pegua ojehechahápe Amasóna ka'aguy oñeñuãmba tatatĩgui Vorívia ha Pindoráma retãme ára 4 jasypoapýpe 2019. Pindoráma ka'aguykuéra jekái 2019-pe oiko jasypoapy arapokõindy peteĩha guive ary 2019, heta jekái guasu oñemyasãi ha oñemosarambi Amasóna ka'aguy guasúre tetã Pindorámape. Ã jekái jasypoapýgui ha heta umi ambuéva oiko 2019-pe, ojeipapávo oñondive, ha'e niko jekái hetakue tuichavéva ary 2013 guive, oñepyrũ voi jekái jepapa upe ka'aguy guasúpe. Tatatĩ avei, mba'e tĩmbóicha osẽkuri jekáigui, oñemyasãi oparupi Pindoráma retãvorekuéra Amazonas, Akirũ, Mato Grosso, Mato Grosso do Sul ha Rondônia, upéicha avei tavaguasu São Paulo yvága oñeñuãmbákuri tatatĩgui, ára 19 jasypoapy ika'arukue pytũme.
Joël Dicker
Tekovehai
Joël Dicker heñoiva’ekue 16 jasypoteĩme ary 1985 jave, Suísape; isy ha’eva’ekue peteĩ arandukarendahára ha itúva mbo’ehára ombo’éva hyãsiañe’ẽ.
Pindoráma ka'aguykuéra jekái 2019-pe
Opa jekái hetakuégui, hetakue mbyte oĩ Amasóna ka'aguy guasúpe ha ojehechávo ary ohasámava jekaikuéra ikatu ojeipapa amo 84% oñembohetavéva. Upéicha avei ojehecha oiko jekái ka'aguýpe ambuéva Ñembyamérika rupi, tetã Voríviape, Perũme, Paraguáipe ha Chílepe avei.
Joël Dicker
Tekovehai
Orekóvo 10 ary, Dicker omopu’ãva’ekue La Gazette des Animaux (Kuatiañe’ẽ mymba rehegua), peteĩ kuatiañe’ẽ omombe’úva mymbakuéra rekove. Omba’apohaguére upe kuatiañe’ẽme, Tribune de Genève ombohéra ichupe "Haihára uru ipyahuvéva Suísagui".
Pindoráma ka'aguykuéra jekái 2019-pe
Jasypo guive jasyporundy peve oiko heta jekái, ndokyitéigui Amasóna ka'aguy guasúpe, hákatu ojeikuaa oñembohetave jekaikuéra ka'aguýpe yvypóra oñepyrũ ombotuichágui iñemitỹnguéra upe ysyry Paranaguasu ijerére ha ysyry guasu ambuéva Amasóna ka'aguýgui, umi ñemitỹhára ohapy ka'aguy orekove hag̃ua yvy iñemitỹrã ha ivaka atyrã avei.
thumb|center|500px|Tavayguakuéra [[Porto Alegre pegua oho táva rape guasúpe ojerure hag̃ua Tetã rekuái tomba'apo porãve Amasónare.]]
Lord Byron
George Gordon Byron (22 jasyteĩ 1788 – 19 jasyrundy 1824) ha'e akue peteĩ karai, mburuvicha ha ñe'ẽpapára Ingyatérra pegua. Herakuãite ikatupyrývagui ñe'ẽpoty apópe ha omotenondévagui tembiapoporã ñemyasãi hérava py'aitegua reko.
Ojehechakuaa chupe umi ñe'ẽpapára Europagua tuichavéva apytépe, hetaitéva umi ko ára peve omoñe'ẽ hembiapokue. Iñe'ẽpoty ojeikuaavéva apytépe jarekoChilde Harold's Pilgrimage haDon Juan.
Lord Byron herakuãite avei hekove rembiasáre, oiko tie'ỹ, ikichiha hetáva ha oipuruvai ipirapire. Oñorairõkuri umi Gyrésia retãygua yképe isãsore ha upéicha omano iñakãnundu vaipa rire.
Itajýra, Ada Lovelace, herakuã porã oipytyvõgui Charles Babbage-pe ojapokuévo peteĩ kombutadóra mboyveguáva.
Taguato jetapa
Hete
Ko taguato jetapa ijyvatekue hína amo 55 ha 65 cm ipukukue, ipukukue pepo pepóre amo 1,3 m niko. Taguato jetapa kuimba'e ha kuña ojojoguaite. Hague hũ ha morotĩ, ipara. Itĩ ha ipykuéra hína hũ avei. Huguái jetapáicha.
Hekoha
Ko guyra taguato jetapa niko oikove ka'aguýpe ha yvy y hetáva reheve ha yvyramáta hetáva reheve avei. Ohaitypo yvyramáta rakãre, yrembe'y ypy. Taguato jetapa kuimba'e ha kuña ohaitypo joaju.
Heko
Sapy'apy'a osapukái hakua mbarete; hákatu ikirirĩ meméva.
Taguato jetapa hína ho'u mymba otyryrýva michĩ ha heta tymbachu'i.
Iñemoña oiko jasyapy ha jasypo imbytépe; taguato jetapa kuña ombo'a mokõi térã irundy taguato rupi'a. Amo 28 ára rire taguato ra'ykuéra heñói, ha oheja haity amo 36 ha 42 ára ohasa rire.
Juehegua ambuéva
Ojeikuaa oiko ko taguato jetapa juehegua ambuéva mokõi:
Monte Águila
Monte Águila ha'ehína táva Chile. Ko távape oiko 6.574 ava (2017 ary).
Bactrocera buloloensis
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1989.
The Flash
The Flash ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui Tetãvore Joapykuéra pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava The CW.
Rafael Orozco Maestre
Rafael José Orozco Maestre (Veserril, Kolómbia, 24 jasyapy ary 1954 – Varrakilla, Kolómbia, 11 jasypoteĩ ary 1992-pe) ha'e peteĩ purahéihára vallenáto pegua Kolómbiagua.
Mbokapu
Oñembohéra mbokapu pe oikóva oñembokapúrõ jave peteĩ mboka. miniaturadeimagen|220x220px|Peteĩ [[kuimba'e ombokapu peteĩ mboka.]]Ñembokapu peteĩ mboka ha’e peteĩ ñembokatupyryve umi ñorairõhára ojapovéva, kóva oñembo'e umi mbo'ehao ñorairõ guápe, ha oñeha'ã mávapa ombokapu porãve.
Mbói tata
miniaturadeimagen|Mbói tata oahoga peteĩ kuimba'e-pe [[Amasónia-pe.]] Mbói tata ha'e peteĩ mymba hechapyrãva ha'éva umi tribu Tupi-Guarani mombe'ugua'u oikóva Amasóna, Pindoráma retãygua mombe'upy apytépe, ojekuaáva avei Paraguái, Uruguái ha Arahentína-pe. Ko mymba ha'e peteĩ mbói tata tuichaitereíva oityvyróva oimeraẽva ojapovaíva ka'aguy ha mymbakuéra Amasónia-pe.
Mombe'ugua'u
He'i la mombe'uguau, ka'aguype Amasóna-pe oiko akue. Ko'a kuri ha'e peteĩ mboi iporã akue
La mymbakuera oiko akue ko'ape ndo'i katu'i ohecha pytũmbype ha mboi tata-mí la katu'akue ohecha pytũmbype, ha'e oaprovecha ha oho ho'u tesa ha hetaiterei ho'u upevare omano ha oiko chugui Mboi Tatá. Iñakã ha hete hendy tatape.
uperire Mboi Tatá opytá oñatende la mymba ha la ka'aguykuera amasóna-pe, Umi casadorkuerape ha'e omboka'i chupekuera ha oñembohypa chupekuera.
Joguaha
Mboi tata ojogua mboi-pe tatamemete la ha hete tuichakue hendy.
Kirigitã
Kirigitã (Kirigitãñe'ẽme: Кыргызстан, Kırgızstan; Rrusiañe'ẽme: Киргизия, Kirguíziya), hérava avei Kirigísa, ha héra tee Tavakuairetã Kirigitã (Kirigitãñe'ẽme: Кыргыз Республикасы, Kırgız Respublikası; Rrúsiañe'ẽme: Кыргызская Республика, Kyrgýzskaya Respúblika), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva oguereko'ỹva parápe osẽ hag̃ua ha ijyvy apekue yvyty ha yvytyrysýi memete, ojejuhúva Mbyte Ásia-pe, ijerére ojejuhu Chína, Kasahitã, Tajikitã ha Uvekitã. Itavusu ha itáva orekovéva tekovekuéra ipype ha'e Biskek.
Tetã Kirigitã rembiasakue oñemyasãi amo 2.000 ary rupive ha ipype oike opaichagua avano'õ ha tetã ymaguare. Iñemíramo jepe, ijyvy apekue yvyty ha yvytyrysýi memete rehe –upéicha ko tetã oñangareko heko tee ymaguare rehe– Kirigitã rehe ohasa hetaite tetã guasu ymaguare oñemu hag̃ua, ijyvýre ohasa upe "Aopo'i Rape" ha hetaite tape ambuéva ojeipuru va'ekue oñeñemu hag̃ua ha ojeguata hag̃ua tetã kuarahyreikegua guive tetã kuarahyresẽygua peve. Ijyvy apekue oikóramo jepe opaichagua te'ýi ha avano'õ hekosãsóva yma guive, Kirigitã oimékuri tetã ambuéva ipoguýpe, ha ohupyty isãso opa rire Unión Soviética ary 1991-pe.
Kirigitã heta ohekáramo jepe ani hag̃ua umi te'ýi ha avano'õ oime ijyvýpe oñorairõ, ha oñoñepu'ã, oheka oñemoporã pirapire mba'apo ñemohenda,  ha ani hag̃ua umi aty ojokuaikuaáva oñorairõ avei, ikatu oho gueteri tavakuairetã amandaje rape rupi ha oiko gueteri tetã peteĩ rekóicha. Ñepu'ã Kirigitã retãyguanguéra ojapókuri jasyrundy ary 2010-pe omosẽ tendota Kurmanbek Bakiyev ha omohenda léi guasu pyahu.
Tetã ñe'ẽ, Kirigitãñe'ẽ, ojogua Tuykía ñe'ẽnguéra, oñeñe'ẽ avei Rrusiañe'ẽ. Amo 5 548 042 tekovekuéra oiko Kirigitã, ojeipapaháicha ary 2013-pe.
21 jasypo
Ára 21 jasypo ha'e ára 141ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 142ha umi ary hekope'ỹme. Amo 224 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Bactrocera buruensis
Marandeko
Jaho’i’ohára White, 1999.
Mba'asyryrýi
Mba'asyryrýi térã epilepsia ha'e peteĩ mba'asy ipukúva oikóva apytu'ũme, pe hasýva ijatakeparei ha oryryivai (ndojokovéima hete). Ne'ĩra ojekuaa porã mba'érepa oiko ko mba'asyryrýi, ikatu ou hasýgui térã oñehungágui pe apytu'ũ, térã pe hasýva ypykue ohasa'asy avei mba'asyryrýigui (ikatúva oñembohasa tuvakuéragui ha sykuéragui umi mitãme), hákatu py'ỹinte ndojekuaái moõguipa ou ko mba'asy. Amo 1% umi tapicha ko yvy tuichakuére (65 sua) oreko mba'asyryrýi ha ojehechave ohóvo tapichakuéra itujavévo.
Heta umi omano va'ekue ijatakepareígui ha heta avei umi oñehunga. Ojejoko hag̃ua ko mba'asy, ikatu oñeme'ẽ pe hasývape pohã ojokóva atáke.
Bactrocera buvittata
Bactrocera buvittata jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1989.
Ñemomarandu
Ñemomarandu niko oñembohasáramo marandu peteĩ omondova'ekuégui peteĩ ohupytysévape ojeporúvo peteĩ marandu myasãiha. Oĩ opaichagua marandu myasãiha ikatúva ojeporu:
Upéicha, ñemomarandu opaichagua, oimeraẽ mba'e oñeñe'ẽva (peteĩ mba'e oje'éva techapyrãme) térã mba'e oñeñe'ẽ'ỹva (techapyrãme, peteĩ pukavy). Ndaha'éi yvypóra añónte oñemomarandukuaáva, mymbakuéra avei oñemomarandu.
Percy Liza
Carlos Percy Liza (Chimbote, Ancash, 10 jasyrundy ary 2000) ha'e peteĩ vakapipopo oha'ãva Perũ megua. Oĩ Club Sporting Cristal atýpe, delantero ramo.
Jane the Virgin
Jane the Virgin ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui Tetãvore Joapykuéra pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava The CW.
Bactrocera cacuminata
Bactrocera cacuminata jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Hering, 1941.
Ovídio
Publio Ovidio Nasón  (Sulmona, 20 jasyapy 43 a. C.-Tomis, 17 jasyapy 17 d. C.) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára Rróma Ymaguare pegua. Hembiapokue herakuãvéva hína Arte de amar (Ars amatoria iñe'ẽ teépe ha "Mborayhu aporeko" avañe'ẽme) ha Las metamorfosis (Metamorphoseis, "Ñemoambue"), mokõiva ñe'ẽpotýicha ojehai; ko mokõiha katu omombe'u mba'éichapa oñemopyenda Yvy ha ombyaty mombe'ugua'u Gyrésia Ymaguare pegua oñembojojávo Rróma rekópe; ojekuaa porã avei hembiapokue hérava Heroidas, kuatiañe'ẽnguéra mborayhu rehegua, ha Tristia, ñe'ẽpoty ojahe'óva omombe'úvo oiko mombyryite va'erã hetãgui.
Ovídio-pe ojehechakuaa peteĩ umi mbohapy ñe'ẽpapára tuichavéva latinañe'ẽme, Virgílio ha Orásio yképe. Hetaite oñemoñe'ẽ hembiapokue Ára Mbytegua ha Renacimiento pukukuévo.
Majañe'ẽnguéra
Umi majañe'ẽnguéra ―térã maja―, ha'e peteĩ ñe'ẽnguéra aty oñeñe'ẽva Mbyte Amérika-pe, majakuéra iñe'ẽ tee. Umi tetãnguérape oñeñe'ẽvéva ko ñe'ẽ ha'e Guatemála, Velíse ha Méhiko vorekue ñemby kuarahyreikegua. miniaturadeimagen|Majañe'ẽnguéra [[Guatemála, Méhiko, Velíse, Ondúra ha El Salvador-pe.]]
Avúja
Avúja (Ingleñe'ẽme: Abuja) niko Nihéria retã tavusu ha táva tuichavéva mokõiha upe tetãme, Lagos rire. Ojejuhu Nihéria retã mbytépe ha oiko ko távape amo 980.000 tapicha, 2012 aja.
Laços de Família
Laços de Família, ha'e akue peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo akue ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva hérava Rede Globo. Ohai karai Manoel Carlos. Ára 5 jasypoteĩ ary 2000 guive ára 2 jasykõi ary 2001 meve, ohechauka amo 209 ñembyaty, ou ku tembiasagua'u hérava Terra Nostra rire ha opávo ou Porto dos Milagres rire.
Guadalupe (1993)
Guadalupe ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Tetãvore Joapykuéra pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava Telemundo. Oñepyrũ ára 31 jasypo 1993-pe ha opa ára 17 jasypoteĩ 1994-pe iñembyatýva 210 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Silvia Navarro, Adela Noriega ha Eduardo Yáñez.
Bactrocera caledoniensis
Bactrocera caledoniensis jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1989.
Elza Soares
Elza Soares, héra tee niko Elza Gomes da Conceição (Rio de Janeiro, 23 jasypoteĩ 1930 – Rio de Janeiro, 20 jasyteĩ 2022), ha'e akue peteĩ opurahéiva, atõi apohára ha sámba ojapóva Pindoráma pegua, ha'e omba'apo mba'epu porã opaichaguáre: sámba, jazz, sámba-jazz, sambalanço, bossa nova, mpb, soul ha rock.
Amove 60 ary pukukue omba'apovove mba'epu porã rehe, hetaite purahéi ha'e ojapo oĩ akue umi oñehenduvéva apytépe Pindoráma retãme; umi herakuãvéva niko: "Se Acaso Você Chegasse" (1960), "Boato" (1961), "Cadeira Vazia" (1961), "Só Danço Samba" (1963), "Mulata Assanhada" (1965) ha "Aquarela Brasileira" (1974).
Ary 1999 aja, puhoe BBC Lóndyre pegua oiporavo chupe pe opurahéiva Pindoramagua tuichavéva. Oiporavo hikuái chupe ojejapógui pe The Millennium Concerts rembiapo, oñemboarete hag̃ua oguahẽtama ary 2000. Hi'arive, Elza Soares oiko pe opurahéiva tuichavéva 16ha upe tysýipe Rolling Stone Brasil ojapo.
Cháko (myesakãrã)
Cháko ikatu ha'e:
Aguamarina
Aguamarina ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Tetãvore Joapykuéra pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava Telemundo. Oñepyrũ ára 1997-pe iñembyatýva 126 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Ruddy Rodríguez, Leonardo García ha Mara Croatto.
Bactrocera caliginosa
Bactrocera caliginosa jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Hardy, 1970.
Lagos
Lagos (Joruva ñe'ẽme: Èkó) niko táva tuichavéva Nihéria retãme ha táva tuichavéva mokõiha Áfrikape, Káiro rire. Kóva niko ojejuhu paraguasu Atlántiko rembe'ype ha oiko ko távape amo 13 123 000 tapicha (2015 aja). Lagos ha'e akue Nihéria tavusu 1991 meve, oñemopu'ã meve táva Avúja oiko hag̃ua chugui tavusu pyahu.
Py'aitegua reko
Py'aitegua reko térã romanticismo ha'e tembiapoporã, ñe'ẽporãhaipyre ha pupoty ñemyasãi oiko va'ekue saro'y XVIII pahápe oñepyrũkuévo Tavetã Joaju ha Alemáñame.
Ko tembiapoporã ñemyasãi he'i imba'eguasuiteha niko yvypóra reko tee, remiandu, jepy'amongeta, rembipota jehechauka, tavarandu, mombe'ugua'u ha opamba'e oúva yvypóra py'aitégui. Kóva heñói ombohováivo Ára Mba'ekuaáva ha Mba'aporeko Ñepu'ã rehe. Ombohovái avei umi ojaposévare "tekohágui ha tekoteégui" peteĩ tembikuaaty ndaikatéiva.
Móda
Móda (Hyãsiañe'ẽme: mode; lasioñe'ẽme: modus) ha'e umi ao yvypóra oñemondéva ha jeguaka oipurúva ára pukukuévo. Oike ipype mba'éichapa jaipuru ao peteĩ ára ha tendápe. Móda rupive tapichakuéra oñembokate ha oñembojukyporã.
Móda katu ojoaju arandupy ha tavarandu ndive, hákatu ojoaju avei pe tetã rembiasakue ha ararova ndive. Techapyrãme, Paraguáipe ikatu ojeipuru ao pererĩ arahakuhápe, hákatu amo Suésia-pe ojeipuru va'erã ao anambusúva araro'yhápe.
Móda rekópe oike aokuéra, sapatu, opa mba'e oñemondéva ha mba'e ojeipurúva oñemoporã ha oñembojegua hag̃ua.
Tapichakuéra omba'apóva móda rechaukaha ramo ojeheróva modélo.
Bactrocera calophylli
Bactrocera calophylli jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Perkins & May, 1949.
Pelé
Edson Arantes do Nascimento, ojekuaavéva Pelé-pe ha ojeheróva Rei (poytugañe'ẽme Mburuvicha guasu) (23 jasypa, 1940 - 29 jasypakõi, 2022) ha'e akue peteĩ vakapipopo oha’ãva Pindoramagua.
Edson Arantes do Nascimiento heñóikuri ára 23 jasypa ary 1940-pe, táva Mbohapy Korasõ, tetãvore Minas Geráis, Pindorama retãme. Itúva herava’ekue João Ramos do Nascimento ha isýkatu María Celeste Arantes.
Imitãme Edson, upérõ ojeheróva Dico, omoheñóikuri iñangirũmimi ndive peteĩ manga (vakapipopo) atyha herava’ekue Ameriquinha; upéi ohasa oha’ã mitãrusu apytépe Atyha Baquinho ha Bauru Atyhápe, oĩva táva Bauru-pe, upépe oisãmbyhýkuri chupe Waldemar de Brito, ha’éngo ohechakuaavo Edson ikatupyryha, oñemoñe’ẽ isýpe ha he’i chupe ohepyme’ẽ hag̃ua hóga ha ova hag̃ua Santos-pe. Upéramo Edson omba’apova’ekue peteĩ ñemuháme ojejapohápe sapatu. Ñepyrũrãme Edson mangajokohava’ekue. Ha’e oguerohorými peteĩ mangajokohápe, hérava Bilé, oha’ãva’ekue itúva ndive. Edson-ngo ndaikatúikuri ombohyapu porã ha he’irãngue Bilé osẽmi chupe Pelé. Upe guive iñangirũmimi ohero chupe Pelé.
Typycha
miniaturadeimagen|230px|Typycha Typycha (karaiñe'ẽme: escoba) haꞌe peteĩ tembiporu ojeipurúva otypei hag̃ua, ijejapopyre yvyrágui ha typycha kaꞌavógui. Ojeipuru ojeitypeívo yvy ha ojeipe'ávo yvyku'i.
Pelé
Ary 1956-pe, Edson oikékuri Atyha Santos-pe ha’éva ikorasõ sã. Ára 7 jasyporundy ary 1956-pe, orekórõguare 16 ary, oha’ã’ypýkuri aty peteĩhame ombohovakévo Corinthians-pe ha omoingehaguépe peteĩ gol. Santos-pe oha’ãkuri 1974 peve ha oñoñákuri 1091 jey. Ary 1974-pe ohókuri oha’ã Cosmos Nueva York-guápe. Jasypa ary 1977-pe ojapókuri imangara’ã paha. Oñepyrũha guive oñoñákuri 1283 jey. Brasil Atyhápe oha’ãkuri irundy yvoragua ñeha’ãru’ã: 1958, 1962, 1966 ha 1970-pe. Pelé niko ko’ag̃aite peve, ha’eñomi, pe mangara’ãha ipopa’ãva’ekue mbohapy mangara’ã yvoragua kópare.
elé omendákuri ñepyrũrãme Rosemeri dos Reis Chobi rehe (1966-1981), upéi omendákuri Xuxa-re (1981-1986), Assinia Nascimiento-re (1994-2009) ha Marcia Aoki rehe (2016-2022). Orekókuri 7 ñemoñare ogueraháva herajoapy.
Edson Arantes do Nascimento, Pelé, omanókuri São Paulo, Brasil-pe; ára 29 jasypakõi ary 2022-pe, orekórõguare 82 ary cáncer rupive.
Mao Zedong
Mao Zedong, térã Mao Tse-Tung (Shaoshan, Hunan, 26 jasypakõi 1893 - Pekĩ, 9 jasyporundy 1976), ha'e akue peteĩ ojokuaikuaáva ha arandupykuaahára komunísta Chína Tetarã Retã megua. Ha'e niko herakuãite omboypýva ha omyakãva upe aty ojokuaikuaáva ohekáva amoño'ỹtekuareko (partido comunista) Chínape, upéicha avei omopeteĩ ha omoheñói Chína Tetarã Retã, ipu'aka rire Chína retãygua ñorairõhápe. Herakuã porã avei oñemoĩhague Hapõ retãre, oikórõguare Ñorairõ Guasu Mokõiha ha Hapõ ondyryse Chína retãre.
Kuarahyreike Európa
miniaturadeimagen|320x320px|Európa kuarahyreikegua yvyra'anga. Isa'y [[Hovyũ|hovyũva Tetãnguéra Joaju heiháicha. Hovyũ ikangyvévape jokuaikuaa he'iháicha.]] Kuarahyreike Európa ha'e peteĩ vorekue Európa pegua. He'íko Tetãnguéra Joaju kóvape oĩha umi tetãnguera Alemáña, Hyãsia, Áuteria, Suísa, Véyhika, Luxemburgo ha Tetãnguéra Yvýi. Hákatu jokuaikuaahápe oñembohovai ichupe.
Oiko aja Ára Mba'ekuaáva oñepyrũ oje'e oĩha peteĩ Európa kuarahysẽygua térã Kuarahysẽ Európa, ha upévare oje'e ipahápe oĩha peteĩ Európa kuarahyreikegua ombohovai haguã chupekuéra.
Umi he'iseha ojeipuruvéva ha'e:
Kuarahyreike Európa Tetãnguéra Joaju he'iháicha
Tetãnguéra Joaju he'i Európa kuarahyreikegua ojejapo porundy tetã, ha'éva :
Európa kuarahyreikegua jokuaikuaa he'iháicha
Oparire Ñorairõ Guasu Mokõiha, Európa opyta oñembojo'a mokõi pehẽ, peteĩ Európa kuarahysẽgua opytáva Joaty Soviétiko ha Pacto Varsovia pegua poguýpe, ha peteĩ Európa kuarahyreikegua opytáva Amérika Retãvorekuéra Joaju ha OTAN poguýpe.
Upévare jokuaikuaahápe oje'e Európa kuarahyreikegua ha'eha ko'ãva tetã:
Yvysyry
Yvysyry oiko itakuéra oñemongu'ívo ha yvy ipaguévo, oñembyaívo yvy apekue. Oiko yvysyry itakuéra ha yvyku'i omýivo ha ovávo, yvy oisyryite ha ipagueite. Heta mba'epykuéra ombyai yvy, y ohasávo ha oisyrývo pya'e yvýre térã itakuéra ári, yrypy'a, ha yvytu, térã ára hakuitévo, ikatu ombyai yvy apekue. Yvysyry hína ikatu ojapo yvyty pa'ũ pyahu, itakua, ha ikatu ombotuicha ysyrýpe.
Yvypóra rembiapo yvýre ikatu avei ombyai itakuéra ha yvy apekue, oñemitỹitereírõ kokue rehe térã ojeipuru vaírõ yvy apekue oikóta yvysyry, yvypóra oikytĩrõ yvyramáta kuéra, ñúme térã yvytýpe, ikatu oiko yvysyry avei. Ojejogapóvo avei, yvy ipererĩva ári, oikóne yvysyry.
Y, ama ha yvytu ogueraha jepi yvyku'i ha ita kuruvi, oikórõ upéicha yvypóra rembiapo'ỹ, yvy oñemyatyrõta he oñemoporãvéta; hákatu yvypóra omomba'apoiterei yvýpe oikóta yvysyry vai, okyitereívo y ogueraháta mbaretehápe yvyku'i ha itakuéra, kóicha oñembyai yvy apekue avei.
Bactrocera calumniata
Bactrocera calumniata jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Hardy, 1970.
Pasión de gavilanes
Pasión de gavilanes ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Kolómbia pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava Caracol Televisión. Oñepyrũ ára 21 jasypa 2003-pe ha opa ára 14 jasyporundy 2004-pe iñembyatýva 188 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Danna García, Mario Cimarro, Paola Rey, Juan Alfonso Baptista, Natasha Klauss ha Michel Brown.
Jake Wesley Rogers
Jake Wesley Rogers (oñeheñói 19 jasyrundy ary 1996 Springfield-pe) ha'e peteĩ puraheihára ha puraheiapohára Amérika Retãvorekuéra Joaju pegua.
Tembiasakue
Rogers okakuaa Ozark tetãvore Misuri-pe, ape oguerekóvo guare 6 ary oñepyrũ ombopu kuaa mbaraka, uperire ohopyty oguere 12 ary oñepyrũ ombopu kuãytasã ha omboporãve pe iñe'ẽ
Virgílio
Publio Virgilio Marón  (Virgilio, 70 a. C.-Brundisium, 19 a. C.), ojeikuaavéva Virgílio térã Virihílio ramo, ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára Rróma Ymaguare pegua, ojapo va'ekue umi aranduka herakuãitéva hérava Eneida, Bucólicas ha Geórgicas. Ohai latinañe'ẽme ha heta omombe'u tupãnguéra ha jerovia rehegua. Ko ñe'ẽpapára osẽ Dante Alighieri rembiapokuépe hérava Divina comedia, oikohápe sãmbyhyhára ramo Infierno ha Purgatorio rupive.
Hembiapokuépe ikatu jajuhu ñemombe'u kate omoha'anga porãitéva mba'éichapa tapichakuéra upe aja, hemimo'ã, hembipota ha ijehasa'asy.
Tekovehai
Tekovehai (karaiñe’ẽme: biografía) ha’e peteĩ tembihai ohaíva peteĩ tapicha oñe’ẽ hag̃ua ambue tapicha rekovére, oñepyrũvove hekove omano peve.
Japu
Japu ha'e mba'e añete'ỹva oporombotavýva, ndaijojáivo pe mba'e oje'éva ha pe mba'e ojehúva, mba'e ombohováiva teko añeteguáva. Umi ijapúva ojejapose, oporombotavyse, oipy'areraha térã ojehekyise mba'e vaígui.
Michel Temer
thumb|Michel Temer Michel Miguel Elias Temer Lulia (Tietê, tetãvore São Paulo, 23 jasyporundy ary 1940-pe) ha'e akue Tavakuairetã Pindoráma mburuvicha 37ha. Ha'e peteĩ ñe'ẽngára ha ojokuaikuaáva Pindoráma pegua ha'e akue tendota ombuekoviáva ára 1 jasyteĩ ary 2011 guive ára 31 jasypoapy ary 2016 meve. Ára 31 jasypoapy ary 2016-pe, mburuvicha Dilma Rousseff osẽ Amandaje Guasu Pindoráma pegua omosẽgui chupe, Temer ohupi Pindoráma mburuvicháicha.
Tres de Mayo (Paraguái)
Tres de Mayo ha'e peteĩ táva ha távare Paraguaygua ĩova tetãvore Ka'asapa ñembype. yma kóva ha'e akue Juty yvy, niko 2012-pe oiko chugui peteĩ távare. Oguereko 20.961 ava 2023-pe ha ijyvy tuichakue ha'e 743,25 km².
Jejapo
19 jasyrundy ary 2012-pe, Juty yvygui ojejapo Tres de Mayo peteĩ távare pyahuva reg̃uara.
Ava
Tres de Mayo ary 2023-pe oguereko 20.961 ava.
Bactrocera carambolae
Bactrocera carambolae jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Ópera
Ópera térã purahéi karai ha'e pupoty oñoha'ãngáva. Umi ñoha'ãngahára opurahéi omombe'úvo pe tembiasa ha oñembopujoávo tembipukuéra opaichagua. Py'ỹinte ojehechauka umi ópera ñoha'ãngaópe, ipúvo mbopuvaaty. Ko tembiapoporã oike Európa arandupýpe, oñepyrũ Ára Mbytegua jave ha hetave Varróko ára pukukuévo.
Ko ñe'ẽ ópera ou Italiañe'ẽgui òpera ha he'ise "tembiapokue pupoty rehegua". Umi ópera purahéi jepínte oĩ Italiañe'ẽ, Hyãsiañe'ẽ, Alemañañe'ẽ, Ingleñe'ẽ térã Rrusiañe'ẽme.
Kaferyru
miniaturadeimagen|Kaferyru italiagua. Kaferyru (karaiñe’ẽme: cafetera) ha’e peteĩ mba’yru ojeiporúva ojejapo hag̃ua kafery mba’e jey’urã akúicha.
Oĩ opaichagua kaferyru:
= Mandu’apykuéra = https://www.merriam-webster.com/dictionary/percolated
https://glosbe.com/gn/es/kaferyru
Bactrocera carbonaria
Bactrocera carbonaria jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Hendel, 1927.
Amarte así, Frijolito
Amarte así, Frijolito ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Tetãvore Joapykuéra pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava Telemundo. Oñepyrũ ára 5 jasyrundy-pe ha opa ára 19 jasyporundy 2005-pe iñembyatýva 118 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Litzy, Mauricio Ochmann, Roberto Mateos, Alejandro Felipe ha Carla Peterson.
Machado de Assis
Joaquim Maria Machado de Assis (Rio de Janeiro, 21 jasypoteĩ ary 1839-pe - Rio de Janeiro, 29 jasyporundy ary 1908-pe) ha'e akue haihára Pindoráma pegua, ojeikuaaite ha'eha haihára tuichavéva Pindoráma ñe'ẽporãhaipyre rehegua. Ohai akue opaichagua ñe'ẽporãhaipyre, ñe'ẽpoty, tembiasagua'u, ñoha'ãnga, mombe'u ha heta ambuéva. Hekove aja, ohasa Pindoráma jokuái ñemoambue rupi, ohecha ha ohai mba'éichapa pe Tavetã Pindoráma opa akue ha mba'éichapa Tavakuairetã oñepyrũ.
Machado de Assis heñói táva Rio de Janeiro-pe, hogaygua mboriahu, oñemoarandu tetãygua mbo'ehaópe ha araka'eve oñemoarandu peteĩ mbo'ehaovusúpe. Umíva oñehesa'ỹijo Machado de Assis hekove he'i ha'e omboaje umíva karai guasu ha ohechakuaa umíva mburuvichakuéra, upévare ha'e omba'apoiterei ohupyty hag̃ua ku ñemboaje iñaranduitégui. Aipórõ, omba'apoite tetãre ha oipytyvõ oisãmbyhy heta aty jokuaiha tetãme, herakuã porã ha ohaikuaaite heta kuatiañe'ẽme ha ambuéva. Ikakuaaitévo, oñembyaty heta irunguéra, ha omoñepyrũ upe Academia Brasileira de Letras (Pindoráma Ñe'ẽ Amandaje).
Mayma hembiapokue ipuku ha ipype oĩ 9 tembiasagua'u ha ñoha'ãnga, 200 mombe'u, 5 ñe'ẽyvoty ñembyaty ha purahéi, ha amove 600 jehai.
Anna Netrebko
Anna Yuryevna Netrebko (Rrusiañe'ẽ: Анна Юрьевна Нетребко, heñoi 18 jasyporundy 1971) ha'e kuñakarai opurahéiva Rrusia pegua.
1813
1813 (MDCCCXIII) ha'e peteĩ ary oñepyrũ akue peteĩ arapoteĩ he'iháicha Gyregório arapapaha. «1812-1813-1814»
Chóna ñe'ẽ
Chóna ñe'ẽ ha'e upe ñe'ẽ bantú oñeñe'ẽvéva Simbávue retãme, ha'e peteĩ umi ku tetã iñe'ẽ teégui. Oñeñe'ẽ avei Mosambíkepe, Sámbiape ha Votusuánape. He'iháicha kuatiañe'ẽ héra Ethnologue, oĩ amo 10.800.000 tapicha oñe'ẽ Chóna, oñembojoajúvo iñe'ẽ dialecto héra Karánga, Zezuru ha Korekore, upéicha Chóna oĩ umi bantú ñe'ẽ oñeñe'ẽvéva apytépe.
El cuerpo del deseo
El cuerpo del deseo ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Tetãvore Joapykuéra pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava Telemundo. Oñepyrũ ára 18 jasypokõi 2005-pe ha opa ára 17 jasykõi 2006-pe iñembyatýva 143 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Andrés García, Lorena Rojas, Mario Cimarro ha Martín Karpan.
Bactrocera caryeae
Bactrocera caryeae jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Kapoor, 1971.
Kalidasa
Kālidāsa (Devanagari: कालिदास; fl. Saro'y IV-V e.c.) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára ha tembiasagua'u haihára Índia pegua ijerovia indúva, oiko va'ekue amo saro'y VI jave. Ohai hembiapokuéra sánskrito ñe'ẽme, py'ỹinte ojehechakuaa chupe haihára tuichavéva ramo Índia Ymaguare pegua. Hembiapokue rembiasagua'u ñoha'ãngápe ha ñe'ẽpotýpe tuichaitépe oñenohẽ umi aranduka marangatúpe ha'éva Vedas, Rramaiána, Mahavaráta ha Purāṇas. Ko'ãga ikatu jajuhu gueteri mbohapy ñoha'ãnga imba'éva, mokõi ñe'ẽpoty guasu ha mokõi ñe'ẽpoty mbyky imba'éva avei.
Ndojekuaái heta mba'e hekove rehegua, upe jaikuaáva ou hembiapokuégui. Oje'e heñoihague Himaláia ypýpe ha upéi oho oiko Kachemírape, ikatu ñemoñe'ẽgui hembiapópe mba'éichapa mymba, tapichakuéra ha yvyrakuéra upépe. Ndaikatúi avei ojeikuaa porã araka'eitépa ohai iñe'ẽpoty, oñeimo'ã ojapo saro'y V mboyve.
2023
2023 ha'e ko ary, oñepyrũ arapoteĩme, upe arapapaha Gyregório pegua ojepapávo.
Joaju
...2022-2023-2024...
Mbyta'a
Mbyta'a ha pyta'a mba'e jupiha guasu ojeipurúva  jejogapópe, naimeméiva, ojeipuru sapy'a jogapohára ojapo hag̃ua óga yvate térã omyatyrõ hag̃ua óga kuéra.
Bactrocera caudata
Bactrocera caudata jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Fabricius, 1805.
UEFA Champions League 2019-20
UEFA Champions League 2019-20 ha'ékuri upe vakapipopo rembiesarái guasu 65ha. Oñepyrũ ára 25 jasypoteĩ ary 2019-pe ha opa upe Ñeha'ã renda guasúpe Istanbul pegua, Poytuga retãme, ára 23 jasypoapy ary 2020-pe.
Ysyry Apa
Ysyry Apa ha'e peteĩ ysyry oĩva Ñemby Amérikape, ohóva kuarahyresẽ guive kuarahyreike gotyo og̃uahẽ meve ysyry Paraguáipe, omboja'óva Paraguáipe Pindorámagui. miniaturadeimagen|250x250px|Yayry Apa Heñói yvyty Amambáipe.
Robert Oppenheimer
Opa rire ñorairõguasu, omba'apo sãmbyhyhára ramo upe tetã remimoĩmbyrépe oñangarekóva tumingue'a mbaretekuére, upéicha heta ojerure ha oheka ani hag̃ua oñemboheta rei mboka atómiko. Upévare, hetã mburuvichakuéra omosẽ chugui hembiapógui ha omboyke chupe. Ha'e katu omba'apo gueteri mbo'ehára ramo ha 9 ary rire mburuvichakuéra John F. Kennedy ha Lyndon B. Johnson omomba'eguasu chupe ome'ẽkuévo chupe Jopói Enrico Fermi, ohechaukahápe upéicha oñemoherakuã porã jey.
Oppenheimer tuichamba'e ojapo mba'erekokuaápe ha mekánika kuántikape.
Ñorairõ Ro'y Pyahu
Ñorairõ Ro'y Pyahu, Ñorairõ Ro'y Mokõiha térã Ñorairõ Ro'y 2.0 (Ingleñe'ẽme: New Cold War terã Cold War II, Cold War Redux, Cold War 2.0, Second Cold War; Rrusiañe'ẽme: Вторая холодная война; Chinañe'ẽme: 第二次冷战) ha'e umi ñe'ẽ ojeipurúva ―ikatu haguã oñemomandu'a pe Ñorairõ Ro'y 1947 guive 1991 meve― ohechauka haguã umi ñorairõ jokuaikuaápe, ñesãmbyhy remimo'ãme, maranduha, avano'õme ha ñorairõme oikóva sa'ary XXI jave, kóva omohu'ã kuri pe ára pukukue ojeheróva "Ñorairõ Ro'y rire". Ko jehechapyrãgui ojehecha umi tetãnguéra imbaretéva oñembohováirõ; peteĩ ha'e Yvy vorekue Kuarahyreikegua ha OTAN (Amérika Retãvorekuéra Joaju ha Tavetã Joaju poguýpe, ape Európa Joaju ndojapoi mba'eve), umi ombohováivape Yvy vorekue Kuarahyresẽyguáre, Chína ha Rrúsia poguýpe.
Mbohakuaha
Mbohakuaha (epañañe’ẽme: sacapuntas) ha’e peteĩ mba’e ojeiporúva oñembohakua hag̃ua haihakuéra. miniaturadeimagen|Mbohakuaha ojejapopyréva kuarepotígui.Ymaguarépe, haihakuéra oñembohakuava’ekue kysépe. Uperire, mbohakuahakuéra ombohasy’ỹve ko tembiapo.
Bactrocera ceylanica
Bactrocera ceylanica jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Tsuruta & White, 2001.
Clementino Ocampos
Clementino Ocampos Melgarejo (14 jasypateĩ 1913 - 4 jasyteĩ 2001) ha'e akue peteĩ ao’apohára, ñe’ẽpapára, mba’epuhára ha ñe’e’asahárarõ Paraguaigua.
Clementino Ocampos Melgarejo niko heñóikuri Táva San Lorenzo, Paraguay Retãme; ára 14 jasypateĩ ary 1913-pe. Itúva herava’ekue Justiniano Ocampos ha isýkatu Telésfora Melgarejo. Clementino oikékuri Mbo’ehao España-pe, San Lorenzo-gua ha orekórõ 19 ary oho ha oñorairõva’ekue Cháko Ñorairõme. Oĩkuri upe ñorairõme oñepyrũ guive opa peve. Ha’éniko ao’apohára, ñe’ẽpapára ha mba’epuhára, oñe’ẽkuaáva guarani ha castellano-pe.
Omba’apókuri avei Embajada de Estados Unidos-pe ñe’e’asahárarõ 15 ary rasami. Upéicha avei, omba’apókuri Karurenda herakuãitéva “La Curva”-pe. Clementino omendákuri Aurora Cardozo rehe ha oreko hikuái 5 ñemoñare (mbohapy kuña ha mokõi kuimba’e).
Clementino Ocampos Melgarejo ohaíkuri mombe’u ha mombe’upy. Hembiapokue apytépe jajuhukuaa: 6 de enero, Kuña guápa, Paloma saite, Martinita Aurelia, Presente feliz ha Mi Alteñita. Heta hembiapokue oñemyasãikuri ko’ãvape: Okára potykuemi, Ysyry, Eirete ñu, Ysyry ha Ko’ẽju rory. Hembiapo peteĩha oñemyasãikuri Okára potykuemíme ary 1936-pe. Onohẽkuri araresáre iñaranduka “Pyhare Memby” omboguapyhaguépe opaite hembiapokue. Avei omotenondékuri heta ñe’ẽ’asãi, umíva apytépe, “Fiesta Folklórica Campesina”, ZP7 ha ZPA7, Puhoe Guarani rupive.
Ary 1997-pe San Lorenzo Tavao oikuaaukákuri Clementino Ocampos ha’eha “Tavaygua Poravopyre”. Ha’e omanókuri ára 4 jasyteĩ ary 2001-pe, táva Paraguay, Paraguay Retãme.
Kuaarape
Kuaarape térã lógica ha'e jepy'amongeta rembikuaa. Kuaarape rekorãnguéra ohechauka umi arandupykuaatýre oñemoarandúvape mba'éichapa ojepy'amongeta va'erã añetegua rekópe, upéicha kuaarape ñanepytyvõ jaikuaa hag̃ua tesakãme mba'épa iñañetéva térã ijapúva.
Kuaarape oñemboguata silogismo rupive, kóva ko kuaarape rechaukaha. Peteĩ silogismo ijapopyre heta marandúgui, umíva ojeipuru ohechauka hag̃ua tesakã porãme iñañeteha pe marandu pahague. Techapyrã herakuãva jahecha hag̃ua mba'éichapa umi silogismo ojapo va'ekue karai arandu Aristóteles:
Marandu pahague oguenohẽ umi marandu ambuévagui, upéicha ojeikuaa "Sócrates omanotaha".
Kuaarape ñepyrũ ojehecha amo Ára Ymaguare pukukuévo, Chína, Índia ha Gyrésiape. Upe guive ojeipuru arandupykuaatýpe, hákatu saro'y XX jave oike papapykuaápe.
Ko ñe'ẽ «lógica» ou Gyresiañe'ẽgui λογική logikḗ, he'iséva «iñarandúva» ha upe katu ou λόγος (lógos)-gui, he'iséva «ñe'ẽ, jepy'amongeta, ñeimo'ã». Oje'évo peteĩ mba'e ha'eha lógico, he'ise "hesakãha, iñañeteha ojepy'amongetávo hese".
James Joyce
Ohaikuaa iñambuetevéva hembiapokuéra. Iñepyrũme ohai omombe'u porãvo mba'eichapaite tekove, jahechaháicha aranduka hérava Dubliners-pe (Dublin tavayguakuéra). Aranduka oúva upe rire, hérava A Portrait of the Artist as a Young Man (Apohára Ra'anga peteĩ Karia'y ramo), ojehecha iñambuehague jehaipy, kóvape ohechauka umi avagua'u ojepy'amongetávo ha mba'éichapa osyryry hemimo'ã.
Hembiapokue herakuãvéva niko ko'ãva:
Fernando Baez Sosa jejuka
miniaturadeimagen|[[Kuña|Kuña karai ojerurévo tekojoja Fernando remuara.]] Fernando Báez Sosa jejuka ha'e peteĩ jejuka oikova'akue 18 jasyteĩ ary 2020-pe pe táva Villa Gesell-pe, tetãvore Vuenosáire, Arahentína. Pe ojejukava, peteĩ mitã rusu 18 ary orekóva, oñenupãva ha ojepyvoíva omano meve, peteĩ mitã rusukuéra aty osẽvo peteĩ jerokyhágui tapépe, oiko hag̃ue peteĩ ñorãirõ oikova'akue aravo'i kóva oiko mboyve jerokyha hyepýpe.
Ko jejuka pya'eterei ojeikuaa Arahentína ha Paraguái retãme kóva oiko rire, umi rede socialekuérape oñepyrũ ojekuaa umi ta'anga mba'eicha hikuái oinupã Fernando-pe omano meve. Kóva ha'e pe jejuka ojekuaa porãvéva Arahentína tembiasakue criminal-pe.
Ára 18 jasykõi ary 2020, ojejapo peteĩ ñehenói tetãmegua orekóva epicentro Congreso de la Nación Arahentína-pe, ikatu haguã oñeme'ẽ Fernando jejukape tekojoja.
6 jasykõi ary 2023-pe, po umíva apytépe oñeme'ẽ mbohapypa po ary ka'irãime pe'ava ha'e hag̃ue umi ojukava'akue Fernando-pe, ha mbohapýpe katu oñeme'ẽ papo ary ka'irãime hake pe'ava ndaha'éi umi ojukáva akue Fernando-pe, oipytyvõnte hikuái.
Pindoráma (myesakãrã)
Pindoráma ha'e peteĩ tetã oĩva Amérikape, avei pe téra Pindoráma ikatu ha'e: