cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Epañañe’ẽ
Ivérika yvýpe, ojehecha porã mokõi ñe'ẽjoavy, jepeve ikatupyry hikuái: yvate ha yvy gotyo. Karaiñe'ẽ ojepurúva Europape oĩ hetaichagua: yvategua, Kastilla la Vieha gotyo, jepeve Madrid-pe imbarete iñe'ẽ, yvategua avei.
Mburikarana
Oñembohéra mburikarana umi mbohapy mymba sakandu para oikovéva Afrika yvyrusúpe, oĩ ku Mburikarana tee, ku Mburikarana guasu ha ku Mburikarana yvytýgui; umíva mymba ojuehegua mburika ha kavaju.
Ho'u kapi'i, yvyra rogue, yva ha yvoty, hetyma irundy, hague hũ ha morotĩ. Ojekuaa katuete umi mburikarana ha'e mymba hũ haipyre morotĩre, ha ipy'a morotĩmba.
Henrique Capriles Radonski
thumb|Henrique Capriles Radonski, Margarita Pepo'atãrupape. Henrique Capriles Radonski (heñoi Karacape, 11 jasypokõi 1972-pe), ha’e petei politiko ha abogado Venesuélagua. Ha'e akue mburuvicha Barutape municipalidad de Karacas pegua omandava'ekue 2000 guive, 2008 peve, pe arype oñemomarandu chupe mburuvicha Miranda tetãvorepe. Kapriles ha'e kandidato mburuvicha ara Venesuélape oje elegi hagua sumokoi pakoi. Pe marandu ha'e petei tema tuicha mba'eva kampañape. Tava Miranda ha’e petei religión-nde venezuelape, oparticipava pe programa PISA de OCDE pe.
Herminio Giménez
Herminio Giménez - Rekovekue
Ha'e ojekuaa ñane retãme; karai José Asunción Flores ha Agustin Barrios ndive ipu'aka're heta mba'epe ha iñaranduhaguére “música paraguayape he'i hikuái”
Oguerekorõ pa ary ha'e ombopu ypýma “Banda Militar Paraguariguape” ha ohekombo'e chupe upéro mbo'ehára “Emil Lakowsky”. Ambue ára katu Paraguaýpe oñembo'eyka ombopukuaa hag̃ua “violín” itio mbo'ehára Remberto Giménez rupive “Instituto Paraguayope”. Uperire ombopu “Banda de la Policía de la Capital” pe omyakãva uperõ mokõi mbo'eháva italiano “Nicolino Pelegrini ha Salvador Dentice”. Upépe oikuaa ypy José Asunción Flores pe, Darío Gómez Serrato ha Félix Fernández pe avei.
1863
1863 ary.
Herminio Giménez
1920-pe oñembyaty hapichakuérandi ha oforma peteĩ conjunto folklórico; upe atýndi ha'e oho Argentina rupi ombopu ha upérupi heta ojekuaa porã hembiapokue ha heta po'a ohypyty. 1932 ou jey ñaneretãme oho hag̃ua ñoraĩrõhápe Mburuvicha José Félix Estigarribia ndive. Mbohapy ary “Guerra del Chaco” aja omyaka “Orquesta del Comando del Ejercito” ha upévõ ohai “Paraguái rembiapo” “Fortín Toledo” “Boquerón” “Raza Guaraní” oñe'ẽva ñorairo chakopýre 1936-pe opakuévo ñorairõ oho “exiliado” Corrientes, Argentina-pe, upéi ohasa Buenos Aires-pe upépe ombopu “Radio Belgrano-pe” peteĩ aty guasu heravape “Tipica de Tango” ndi; ha hapichakuéra ”Pichuco”, Orlando Goñi ha Alfredo Gobbi apytépe ha'e ohupyty heta jepopete ha jopoi. 1938-pe oho Nueva York Estados Unidos pe upépe ha'e omba'apo “Cadena NBC” pe ha iliberal rõjepe ompopu polka “Colorado”. Porundy jasy oikundaha' ha oikuaayka ñane retã “Kolklore Musical” ha Argentina pegua “Tango” avei upeicha ogũahe Cuba-pe. Sa'i sa'ipe ogüahe Brasil-pe ombopu hagua “Rio de Janeiro ha Tupí” pe avei opytahaguépe oiko mbohapy ary. Upei ohojey Argentina pe ombopu jey Radio Belgrano-pe.
1863
Omano'akue
...1862-1863-1864...
Herminio Giménez
Upero ijakurí chupe ou oiko jey ñane retame ha ohai “Poema Sinfonico – EL RAVELERO”, “Canto de mi Selva” ha “Mainumby” oñe'ẽva mba'epa ha'e oguereko hiãme. 1940 ha 1944-pe oho jey Rio de Janeiro-pe omyakã hagüa “Orquesta Sinfónica para Latinoamérica”. Ape katu ombyaty ypy umi opurahéiséva “Coro” ha omoñepyrũ “Agrupación Tradicional Guarani”.
Mokõi pairundy pokoi jasy 1944 jave “Congreso Nacional de la Nación” hei purahe'i “Cerro Cora” gui oikotaha “Cancion Nacional”. 1947-pe oiko “Guerra Civil” ha upéró oho jey ñane retã gui are Argentinape. Oho mboyvemi oikuaa Victoria Miñope ha upe guive oiko oñondive iporãrõ ha ivairõ avei. Pokoĩ jasypakõi, 1950-pe ombopu “Concierto Sinfonico”, Teatro Splendid de Buenos Aires-pe. Ha 1950-pe omyakã Brasil ha Argentina pe heta “Orquesta”. 1958-pe katu omba'apóma ta'angaryrype. 1961-pe oñeme'ẽ chupe jopói “El viejo tala” ohaihaguére.
OEA he'i aipo “katálogo Nº 15” pe karai Herminio Gimenez ha'eha”haiháva ha músico” ijojahÿva, upeicha “Alto Parana”, “Che Trompo Arasa”, “Mi Oracion Azul”, “Malvita”, “Cerro Cora”, “Lejania” ha “Cancion del Arpa Dormida” ohechauka. Oñepyruro 1970 ohojey Corrientes – Argentina pe ha'e hei'háicha oikoha hogapeguarói; upepe omyakã “Orquesta y Coro Municipal del Teatro Juan Torres de Vera”, ha “Orquesta Folklorica de la Provincia de Corrientes” avei upérõ. Papo jasyapy 1975-pe katu Monseñor Ismael Rolón rupive ou ombopu “Catedral Metropolitanape” “Misa Folklorica Paraguaya” Hembiapokue iporávéva apytépe oi “Cerro Cora”, “Cerro Porteño”, “Mi oración azul”, “Lejania” “Fortin Toledo” “Canción del arpa dormida” “El ravelero” “El pájaro” “La epopeya” purahéi ojehaíva ta'anga ryrýpe guarã, “El viejo tala”. “Las aguas bajan turbias” ha purahéi popular kyre'ý orquestape güarã “Canto de mi Selva”  “Che trompo arasa” ha “Cancion de Esperanza”.
Oho avei oñembyaty umi tapicha “Movimiento por la Paz” ndive, 130 tetã ambuegui oñondive oipotava tekoporã. Heta oiko rire omano paraguaýpe po jasypoteĩ 1991 jave ombotyrire 86 ary.
1867
1867 - ary.
Igreja Evangélica Assembleia de Deus de Viamão
Igreja Evangélica Assembleia de Deus de Viamão (Karaiñe'ẽme: Iglesia Evangélica Asamblea de Dios de Viamão) (Avañe'ẽ: Tupão Ñandejára Amandaje Viamão pegua) ha'e tupao aty Hesu rapégui táva Viamão-pe oñemopyendáva, Pindoráma retãme, tetãvore Rio Grande do Sul-pe.
Témplo Táva Paraguay pegua
miniaturadeimagen|[[Témplo Táva Paraguay pegua Avda. España ári.]] Pe Témplo Táva Paraguay pegua, (Tetã Paraguay) ha'e peteĩva umi témplo oñemopu'ã  ha oñemomba'apóva  Jesucristo Tupao Santokuéra Arapahapegua rupive, ha'éva pe 112-ha oñemopu'ãva Tupao rupive ha peteĩha Paraguay retãme, oñemohendáva Avda. España ári, tavaguasu Paraguaýpe, ary 2002 guive.
Líma
Líma ha'e Peru tavusu, oĩ kuarahyresẽ gotyo. Ko tavaguasu oguereko 7.584.000 tavaygua.
Sévia
right|120px right|200px|border
Oĩ ko Sérevia Europape tetã.
Tape guasu 8 (Paraguái)
Tape guasu 8, heratee karaiñe'ẽme ha'e Ruta Nacional N° 8 "Dr. Blas Garay", ha'e peteĩ tape guasu Paraguái pegua, ombojoajuva táva San Estanislao ha táva Coronel Bogado, ku táva Coronel Bogado ombojoajuva táva Encarnación Tape guasu 1 rupi. Ko tape guasu ombojoaju yvate renda Paraguái pegua ha ñemby renda Paraguái pegua, ombohapemokõi Tape guasu 3. Ombotuicha avei pe turismo de aventura.
Mangapy
thumb|Mangapy ñembosarái. Mangapy (karaiñe’ẽme: fútbol) ha’e peteĩ ñoa’ãngatu oñembosaráiva mokõi atyporavopyre ndive, mokõive oguerekóva 11 ñembosaraihára ha 4 tekojojahára oñangarekóva ñembosaráire.
Mangapy ojejapo Ingyatérra-pe, sa'ary XIX mbytépe. Mangapýpe oje’e avei húvol (oúva ingyaterrañe’ẽgui football), ha vakapipopo ñembosarái.
Ko ñoa’ãngatúpe oñemongu’eva’erã peteĩ manga ñu oñembosaraihápe, jyva ha po jeipuru’ỹme, ha oñemohendava’erã pe manga nde rovajára rokẽme, hérava yvyrapã (arco), ojejapórõ upéva, oje’e ojejapo hague peteĩ gol, ingyaterrañe’ẽgui, goal. Yvyrapãhára añónte ikatu opoko manga ijyva ha ipópe.
Ary 1930 guive, FIFA ojapo pe Mangapy Tembiesarái Yvypavẽ (hérava avei Mundial de Fútbol), irundyrundy ary ohasávo. Upépe opa tetãnguéra oñembosarái mangapy peteĩ osẽ hag̃ua pu’akáva.
Mandu’apykuéra
https://www.apf.org.py/laravel-filemanager/files/3/Estatuto%20Asociaci%C3%B3n%20Paraguaya%20de%20F%C3%BAtbol%202017-2018.pdf
https://app.glosbe.com/gn/es/mangapy
Selena
Selena Quintanilla-Pérez puraheihára, ohai, actor ha purory mohendáha Méjikogua ha Amerikagua. Heñói Texas, EE.UU., 1971-pe, omano Texas 31 jasyapy 1995-pe.
Tupão guasu Santiago de Compostela
Upe Tupão guasu Santiago de Compostela (karaiñe'ẽme: Catedral de Santiago de Compostela) ha'e peteĩ tupão guasu katóliko tetã España pegua, tetãvore Galicia-pe, upe táva heraha Santiago de Compostela. Ipype oguereko Marangatu Hakóvo (Santiago) ryvy, upevare ku tupãome oguahẽ ymaguare guive heta tapicha opa Európa pegua upe Marangatu Hakóvo Rape rupive, ha ko'ãga heta tekove oho oguata ku rape rupive oguahẽ hag̃ua tupãome avei. Ary 1896 oñemoñe'ẽ chupe Tembiapo tee Rembiejakue, ha táva ymaguare Santiago de Compostela, ojeréva tupão guasu, oñemoñe'ẽ chupe Tembiejakue Yvypóra reko pegua upe Unesco rupive ary 1985-pe.
Hũngy
thumb|280px|Hũngy Hũngy oĩ ko sa'y.
Calama
Calama táva Chilepe. Ko távape oiko 138.402 (ary 2002).
Tupã ñe'ẽngue ryru
thumb|250px|Tavo'y (Biblia). Tupã ñe'ẽngue ryru, hérava avei Tupã ñe'ẽngue, Tupã Ñe'ẽ térã Tavo'y (Karaiñe'ẽ:Biblia) ha'e aranduka ryru marangatu Hesu rapegua. Tupã ñe'ẽngue evereoñe'ẽme, arameoñe'ẽme ha gyresiañe'ẽme ha oguerekóva 66 arandukakuéra. Ha'e opa'ũndyva mokõi pehengue: Ñe'ẽme'ẽ Tuja ha Ñe'ẽme'ẽ Pyahu.
Mymba
Mymba ha'e oikovéva opaichagua, tekovekuaaty ñemohendápe ha'e aty guasu omopeteĩva mymbakuéra. Mymbakuéra oñemohenda heta aty ambuévape, oĩ umíva ipujase'orekóva, ko atýpe oñemohenda avei yvypórape, opa umi mymba okambúva avei, ha umíva ipujase'o'ỹva, ko atýpe oĩ syrymbe ha ambuéva.
Ébola víru mba'asy
Ébola víru mba'asy (EVD) térã Ébola akãnundu huguýva (EHF) ha'e ningo hína yvypóra mba'asy Ébola víru rupive ojeguerekóva. Oñepyrũ oñeñandu 2 térã mbohapy arapokõindy ojeguerekóma rire upe virus, akãnundurehe, ahy'o rasy, tete rasy, ha akãrasyndive. Akói hasýva ipy'ajere, ogue'ẽ, ha tye chivivi hapykuéri, katuete ikangy ha omba'apo'ive ñande hígado ha pitikiri'i kuéra. Kóicha jave, oĩ heta tapicha oñepyrũmava huguy.
Mba'eichakue ha iñehesa'ỹijo
Ko virus ikatu ojehupyty tuguy rupive térã mymba hasýva rete rykue (heta jey ãva hina ka'i térã mbopi yva rehegua). Ndojejuhúi gueteri kuatia he'íva ikatuha avei kóva ova yvytu rupive. Oje'e mbopi yva rehegua, ogueraha ha oguerovaha ko mba'asy ichupe ombyai'ỹre. Peteĩ yvypóra hasývo, ikatúma oguerova ha ombohasy ambue yvypórape. Kuimba'ekuéra hasyva'ekue, ikatu gueteri oguerova mba'asy esperma rupive mokõi jasy ohasa rire jepe. Oñehesa'ũijo hag̃uã, katuete ojehechava'erã ha oñemboyke ambue mba'asy ijoguaha,taha'e malaria, cholera ha ambue akãnundu huguýva viruskuére. Oje'e hag̃uã ha'eha ko mba'asy, oñemoneĩva'erã tuguy rupive ojehecháva antibodies, virus rehegua RNA, térã katu pe virus voi.
Ojejoko hag̃uã
Ojejoko hag̃uã ojehechava'erã oñembosa'ive contacto yvypóra oguerekóvoa ka'i ha kure kóvagui hasýva ndive. Upevarã ojehechava'erã máva mávapa umi mymba hasýva, tojejuka ha toñeñotỹ hekoitépe hetekuerakue. Avei ikatu ojehecha ha oñembojy porã tembi'ukuéra, tojeporu aho oporoheteaho'i porãva ha jepohei porã oñeime rire peteĩ tapicha hasýva jerére. oñeñangarekoporãva'erã oñemongu'ekuévo tapicha hasýva ruguy térã ambue mba'e hesegua.
Ñepohano, Oñeha'arõva ha Epidemiología
Naipóri peteĩ ñepohano ko mba'asyetépe guarã; eñeñeha'ànteva'erã oñeñangareko porã upe tapicha hasýva rehe, pohano ñemboy'u (sy he'ẽmby ha he'ẽ jukýva)rupive térã y ivena rupipe. Ko mba'asy heta oporojukakuaa: heta jey ojuka amo 50% ha 90% ichugui hasývape. EVD ojejuhu ypy Sudan ha Kongo retãme-pe. Ko mba'asy hetave jey ojekuaa ha oporombohasy umi tend atropical háre, Africa sub-Saharan rupi. Ary 1976 guive(ojejuhu ypýramo guare) ary 2013 peve, amo 1.000 tapicha rupi, peteĩ ary aja hasy ko mba'e vaígui. Tuichaiteve ojejuhuhague ko mba'asy ningo pe mba'asy isarambíva évola 2014 pegua, oporombohasypáva hína Guinea, Sierra Leone, Liberia ha vaicha avei Nihéria-pe. Jasypoapy 2014 guive, ojejuhúma amo 1.600 rupima hasýva. Opaicha rei oñeñeha'ã hína ojejuhu hag̃uã peteĩ vacuna; katu peteĩnte jepe ndojejuhúi gueteri.
Sandía
thumb|250px|Sandiakuéra hi’ajúva. Citrullus lanatus, héra tapiagua ha’éva sandía (karaiñe’ẽme: sandía, oúva araveñe’ẽgui sandíyya) térã hy’a he’ẽ ha’e peteĩ ka’avo otyryrýva yvýpe hapo sarambi mbyky’i, hakã ysypo puku isarambíva, haviju ha hovykã he’õ mbytépe.
Mandu’apykuéra
https://glosbe.com/es/gn/sand%C3%ADa
Guarani Ñe'ẽysajakuaa
GUARANI ÑE'ẼYSAJAKUAA (MORFOLOGÍA GUARANI)
Ha'e ñe'ẽtekuaa vore ñanembo'éva ñe'ẽ ñemohenda ijy-saja rupi ha avei ñe'ẽ moambueha puru. Aipóramo jaguereko mokõi mba’e tekotevẽva ñamyesakã:
1. Ñe'ẽ niko ijehegui he’ise peteĩ térã hetave mba’e. Péi-cha: “kavaju” ha’e mymba réra ha “kavaju” he’ise avei jeja’o. Mayma ñe’ẽ jaipurúva Guaraníme ñamohendakuaa poapy atýpe. Ja’eporãsérõ, Guaraníme jajuhykuaa poapýichagua ñe’ẽ
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1962
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1962 (Copa Mundial de Fútbol de 1962, karaiñe'ẽme) ha'eva pe VII (7°) vakapipopo ñembosarái hetatetãrehegua kuimba'erehegua ojapova FIFA rehe, pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ. Ojapo Chile, guive 30 jasypo ha 17 jasypoteĩ peve ary 1962. Ipu'akavéva ha'eva tetã Pindorama ha ipu'akavéva hekovia ha'eva Tchekoslovakia.
Guarani Ñe'ẽysajakuaa
2. Moambueha katu ha’e umi ñe’ẽpehẽtai. Umíva niko nde’iséi mba’eve ijeheguirei. Ñambojoajúrõ ñe’ẽ rehe katu omoambue ko’ãvape. Oĩ ñe’ẽpehẽtai papapy, avaite, ysaja, ñe’ẽapoha, ára, ñe’ẽteko, kokatu ha meñaguigua.
Ñe'ẽ ñemohenda ijysaja rupi
Ko’ã ñe’ẽ oñemohendajey oñemoambuéva (palabras variables) ha noñemoambuéivape (palabras invariables). Umi ñe’ẽ oñemoambuéva apytépe jajuhukuaa:
Ko’ãva rehe ñambojoapykuaa ñe’ẽpehẽtai oñandukáva:
Umi ñe’ẽ naiñambuéiva apytépe jaguereko:
Rubén Enciso Yegros
Rubén Enciso Yegros heñóikuri Tava Puerto Pinasco, Cháko, Paraguai retãme; ára 7 jasyrundy ary 1932-pe. Itúva niko karai Simeón Enciso (t), ha isýkatu kuñakarai Froilana Yegros de Enciso. Rubén Enciso Yegros rembireko mokõiha niko Ivonne Lalane, ha’éva Francia-ygua ñemoñare. Mokõi ita’ýra: Rubén Rene (40), omba’apóva peteĩ Viruópe; ha Rubén Raúl (37), ha’éva tetã mba’apohára.
Karai Rubén Enciso Yegros ou’ypýkuri Tavaguasu Paraguaýpe ary 1943-pe, orekórõguare 11 ary, ipaíno Karai José Félix Galeano ndive (ha’éva Maneco Galeano, mba’epu’apohára herakuãporãitéva, ramói). Upéi ary 1946-pe, ha’e ha itúva, isy ha hogayguakuéra ovapaite hikuái Tavaguasu Paraguaýpe ha oiko sapy’aimi hikuái óga oĩva tape General Caballero ári haimete Eusebio Ayala (Tahachiro 7ª Paraguaygua ypypete). Ko’ág̃a oiko upépe peteĩ ijoyke’y.
Upe rire, ova hikuái Táva Luque-pe ha upépe oikórõguare, oĩ jave mbo’esyry mokõiháme, mitãrusumbo’ehao Manuel Domínguez-pe, oñepyrũkuri ohai iñe'ẽpotymimi. Imandu’a mba’éichapa imbo’ehára castellano-pegua ojerurémi chupekuéra ohai hag̃ua hemiandu hekoha rehegua (ama, ysyry ha ambue mba’e rehegua). Uperiremínte upe imbo’ehára omomorã umi hembiapomimi ha omoakãrakúvo chupe he’íkuri chupe akóinte ohai hag̃ua. Upéicha oñepyrũ’ypýkuri ohai ñe'ẽpoty ha ojapo mba'epurory.
Ko’ág̃a, heta umi hembiapokue ohaíva Guarani ha castellano-pe, oñehendumeme ha ojehecharamo. Umíva apytépe jajuhukuaa ko’ãva: “Che rúpe g̃uarã purahéi”, “Imposible, imposible”, ha “Paraguaya de pies descalzos”. Ipy’arory ha ijuruvyrei imandu’ávo iñirũnguéra: Neneco Norton, Juan B. Mora, Chono Duarte, Dionisio Villamayor, Angel Acuña, Agustín Barboza ha ikompái Américo Pérez Peña-re.
Karai Rubén ko’ag̃a oguereko hóga tape Manuel Dominguez 961-pe (Tavaguasu Paraguaýpe). Jepémo ndohechaporãvéi, oiko vy’apópe ha akóinte iñapytu’ũroky ku’ekatu. Kóva ha’e peteĩ jehechakuaa kytomi peteĩ Karai Guasúpe, peteĩ Mbo’ehárape, peteĩ tapicha okarayguápe, akóinte omyasãiva kane’õ’ỹre ñande reko. Ha’éniko peteĩ tekove hekokatúva, hekopotĩva, ndahekojejapóiva ha nomomba’eguasúiva mba’eta. Karai Rubén Enciso Yegros niko peteĩ techapyrã mitã, mitãrusu ha opavavetévape g̃uarã.
Guarani Ñe'ẽtekuaa
GUARANI ÑE'ẼTEKUAA (GRAMÁTICA GUARANI)
Jesarekopyrã: Ko’ága rupi purãngatu ha haikatu ojoaju peteĩme ha oñembohéra Ñe’ẽpukuaa.
Fuente
Por David Galeano Olivera (ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI)
Hesukrísto Tupao Marangatukuéra Arapahapegua
Jesucristo Tupao Santokuéra Arapahapegua, ha'e peteĩ Tupao cristiano ojerrestauráva'ekue ojeheróva ijupe omoĩjey hague ko yvyape ári pe Tupao tee Jesucristo  omopu'ãva'ekue. Pe Tupao oñemohenda Salt Lake City, Utah-pe, ha omoĩ umi kongregasiõ (ojeheróva karaiñe'ẽme barrios térã ramas) ha omopu'ã templokúera opa yvyape ári. miniaturadeimagen|Témplo [[ Salt Lake City, Utahpegua Ogueraha 40 ary oñemopu'ãmba hag̃ua, ha ha'e peteĩva pe ta'ãnga ojeipuruvéva Tupaópe.]] miniaturadeimagen|[[Mormón Kuatiañe'ẽ Avañe´ẽme]]
Juan Bautista Gill
Juan Bautista Gill García heñói Paraguaýpe (Asunción) 28 jasypa 1840 jave. Ary 1854 oho Buenos Aires gotyo, upépe oñemoarandu secundaria-pe ha medicina-pe upéi, nomohu’ãi. Itúva Juan Andrés Gill ha isy Escolástica García del Barrio y Bedoya. Ha’ehína don Juan Miguel Gill remiaryrõ, prócer ha cabildante, huguýre osyry sangre celta. Omendava’ekue María Concepción Díaz de Bedoya rehe.
Hekove
Hogaygua oñemomba’eguasu herajoapýre ha’e avei ogueraháva upe época-pe.Ou jeyl Paraguay-pe ary 1863 jave. Ojedeklara jave Argentina ndive ñorãirõ, ojealista batallón 40-pe, oiméva umi mitãrusu oiméva upe posición social-pe ha iñarandúgui medicina-pe oñedesigna peteĩ puesto sanidad militar-pe. Péicha umi historiador ho’a prisionero ramo upe 30 jasypakõime 1868 ha Juan B. Gill Aguínaga, omba’apo tuguy apytépe tasyópe ha ojgueraha ka’irãime mbohapy ára oiko mboyve ñorãirõ Ita Yvatépe.Oguahẽvo jasyteĩ 1869, Gill oime umi oguahẽva Paraguaýpe mbytépe, umi aliado omosãsõva upe condición ndoikemo’ãvímaha ejército nacional-pe, upérõ, oime gueteri ñorãirõme.
Tetã sãmbyhy
Oime kuri Presidente de la República del Paraguay ramo, péva 25 jasypateĩ 1874 jave ha 12 jasyrundy 1877 jave. Oime vicepresidente ramo Higinio Uriarte García del Barrio. Gabinete oime kuri Emilio Gill ha Adolfo Saguier, Hacienda-pe; Germán Serrano ha José Urdapilleta, Interior gotyo; Bernardino Caballero ha Benjamín Aceval Justicia-pe, Culto e Instrucción Pública; Patricio Escobar, Guerra ha Marina,  Facundo Machaín ha Benjamín Aceval,  Relaciones Exteriores-pe.
Péicha gobierno omotenondéva papel moneda, omoñepyrũva Colegio Nacional de la Capital ha ombohetavéva impuesto. Péicha 3 jasykõime 1876 jave, oñefirma tratado de límites, paz, comercio ha navegación Argentina ndive, péva rupive Paraguái ohundi yvy Misiones-pe, ha’éva río Parana yvy gotyo, umi isla osẽva ysyry guasúgui ha umi yvy oĩva río Pilcomayo ha Bermejo rembe’ýre, avei osalva Cháko yvy.
Oipyhy Código Civil argentino ha péva ikatu haguã omopyenda economía nacional, omopyenda estanco petỹre, léi 22 jasyrundy 1875 jave. Péicha gobierno ome’ẽ privilegio omondóva tetã ambuére petỹ po ary pukukue, ombotove exportación térã importación upe producto rupíve. Upéi omohenda upe léi havõ ha juky mboahapy ary javéve.
Gobierno omotenondéva Gill, ojogua ambue oimeva’ekuére, naisãsõi umi revolucionario-gui. Peteĩ motín oestala Ka’akupépe jasypakõi 1875 jave, omyakãva General Serrano, ex ministro del Interior jha oipytyvõva fuerzas brasileñas. Péicha revuelta oñekontrola omanóvo Serrano ha ambue sublevado-kuéra.
Tembiasa política-pe
Ministro de Hacienda ha Presidente Senado-gua. Péva 25 jasyteĩ 1869 jave oime aty ñomongeta ojapóva don Serapio Machaín ikatu haguã ointeresa umi fuerzas aliadas oikéva peteĩ proyecto de petición ikatu haguã omoheñói Gobierno Provisorio. Umi oiméva ha’e: José Segundo Decoud, Cayo Miltos, Carlos Loizaga, Juan A. Jara ha Salvador Jovellanos. Oñemoĩ iñakãre malversación de fondos,  Senado omosẽ, pero ombohováigui Rivarola odisolvel Congreso. Oike apañuãime, omoirũ revolución osẽ porãva ha ojupi jey Hacienda cartera-pe. Ary 1874 jave ojupi presidencia de la República-pe.
Emboscada araitépe
Gobierno omyakãva Gill henyhẽ umi ocha’e’ỹva ichupe. Ko’ãva henyhẽ amargura económica-gui ha nomoañetéigui umi propuesta de emergencia omomba’ýva umi tekove oiméva Juan B. Gill, jerére. Conspiración oñembosako’i, omoirũva hikuái umi muburuvicha oisãmbyhýva avei oiméva pyt[umbýpe. Oime peteĩ mba’e ohasáva opáichagua límite, kóva oplanea karai Juan Silvano Godoy, ojuka haguã hikuái. Péva ha’e omoheñóigui plan vaiete, oho ha oheja ityvyra Nicanor pópe, ha’éva pe omboguatáva upe “tembiapo”.
Péicha 12 jasyrundýpe 1877 jave, presidente Gill oguata jave mokõi decan  (oficiales de alta graduación) ndive, péva Villarrica rapére (ko’ágã Presidente Franco tape réra). Ohasa jave Independencia Nacional, peteĩ mbokapu oguahẽva hetépe oity yvýre ha omano upépete. Péicha sarambi oiko umi omoañetéva upe idea, ijapytépe ojejuhu Molas ha Goiburú, avei don Nicanor pya’eterei oho okañy Argentina gotyo, upépe omano 90 ary ohupytývo. Peteĩ, emboscada oikóva tavaguasuetéep ha araitépe, oipe’a Juan Bautista Gill rekove.
Ñe’ẽpapára colombiano Dr. Próspero Pereira Gamba (1830- 1896), oikova’ekue ko tetãme exiliado ramo, ohai ko momento vaiete ohasával presidente ko’ã estrofa rupive upe obra “El espectro”, ikatúva oñemoñe’ẽ gueteri ha  péva oñe’ẽ mombe’u rupive Gill ágã ombotarova justicieramente umi ijukahare apytu’ũme.
Augusto Roa Bastos
Augusto Roa Bastos (o’arahecha Paraguaýpe-Paraguái, 13 jasypoteĩ 1917 – omano Paraguaýpe, 26 jasyrundy 2005 jave), ha’e kuimba’e aranduoñemomba’eguasúva ñe’ẽpapára haihára paraguayo ramo, ojeguerohory chupe internacionalmente ohupytývo Premio Cervantes, ha’èva peteĩ jopòi mayma hi’arandúva ohupytyva. Hembiapo ohaiva’ekue oñembohasa opàichagua ñe’ẽme, amo 25 ñe’ẽ pytaguàvape.
Hekovépe
Tuguy guaraní osyry hetére, isy portuguesa hekoitépe, kuaandy orekóva ou mbo’epýgui, itúva karai burgués oñemohendáva clase media-pe, imbarete ha nosẽiva pe he’ìvagui teko omboguatávape, omykãva’ekue imba’apohàpe peteĩ refinería takuare’ẽndýpe. Augusto Roa Bastos imitã kirỹme oikova’ekue Iturbe-pe, tava’i oĩ Guaira tavaguasúpe, kuaandy ñe’ẽkõime ombojopyrúva. Ouva’ekue oiko Paraguaýpe, omoñe’ẽva oñemoarandúvo umi aranduka tembiasakue reheguáva ojeheróva libros clásicos franceses ohaíva William Faulkner oipurukáva ichupe itío, obispo Hermenegildo Roa ha`´eva itúva tyke’ýrar, hendive heta ary oiko távapy Paraguaýpe.
Oreko jave 15 ary, 1932-me, oiko guyryry opu’ãvo ojuehe Paraguái ha Bolivia ojekuaáva Guerra del Chaco ramo, okañỹ ambue iñirũnguèra ndive mbo’ehao pa’iku´era omya’akãvagui, upérõ ha’e pupilo, oñandúvo hembia`´ape mba’épa ñorãirõ guasu ha oiko enfermero ramo oñangareko umi guarini rehe; hetaiterei mba’e ohecha ha oñandu teko’asy ha poriahuverekópe ha péva omoheñói tuguy pochy mba’éichapa ikatu omombia, ndoguerohorýigui umi mba’e oikóva..
Oñepyrũ ohai ñoha’anga ha omba’apòvo administrativo de banca térã periodista ramo kuatiahaipyre ha’èva El País, diario ojeguerekóva upérõ Paraguaýpe (Paraguaýpe) oipytyvõva ichupe ijeho ñepyrũ Europa gotyo, Inglaterra-pe.
Ary 1944 oike kuri peteĩ aty hérava Vy'a Raity ("El nido de la alegría"), tuicha oike ipype ko aty ikatu agua ombopyahu iñe’ẽpoty jehai ha apopyrã oïva Paraguáipe oje’eháicha década del 40, omoirũva haihàra Josefina Plá ha Hérib Campos Cervera. Oikorõ Guerra civil, periódico El País rupive oñemotenonde mbeguekatúpe teko sãsõ ha jejopýpe omilita ỹre partido político mba’eveichaguávape.
Oguahẽvo 1945 ohasa peteĩ ary porã Inglaterra-pe oipepirũgui ichupe British Council oĩ agua corresponsal de guerra kuatiahaipyre El País rehe; upéicha oentrevistal general De Gaulle; ohaa upégui Francia gotyo ha oasisti periodista ramo juicio Nüremberg oĩva Alemaña-pe.
1947 ramo oheja mante táva Paraguay, ombocháke ha ojopy chupe gobierno omomýiva ha opu’ãsévo gobierno ndojeguerohorýiguima peteï golpe de Estado ñeha’ãme, ha upéva rupi oho oiko tetã Buenos Aires, Argentina-pe omba’apo upépe peteĩ compañía de seguros-pe; oikuaauka heta tembiapo jehaipy os{eva iñapytu’ũ rokýgui upèpe.
Ary 1976 oñemopyenda dictadura argentina ha péva hoguera ichupe Hyãsia gotyo oiko haguã, oipepirũ Universidad de Toulouse oguerhorýgui hekove, ha pèicha oiko heta ára upe tavaguasúpe omba’apo mbo’ehàra ramo ñe’ëporãipyre ñe’ẽkõime mbo’epýpe (universitario de literatura y guaraní) 1989 peve, upèpe ojepy’amongeta rire oike jey iñakãme ou opyta het0Ò Paraguàipe okúi rire dictador paraguayo Alfredo Stroessner, Roa ndoguerohorýiva hembiapo vaíre mburuvicharõ upévagui heta otaky hese.
Ary 1982 ojeipe’a ichugui upe ciudadanía paraguaya, ha oñeme’ẽ ichupe ciudadanía española 1983-me. Hembiasa pukukuèpe, Roa Bastos heta jopói ohupyty, oñemomba’eguasúvo premio British Council (1948) oúva Concurso Internacional de Novelas Editorial Losada (1959), Premio de las Letras Memorial de América Latina (Brasil, 1988) avei Premio Nacional de Literatura de su País (1991).
omopyenda pe oje’e hypy’ũva hembiapópe haihàra Augusto Roa Bastos: omopyenda naiporãiva, ha’etéva yvypóra ha’eteséva oikotevẽva oñangareko ambue yvypòra tekove rehe. Teko hendape’ỹva omoheñòiva peteĩ mba’asýpe oikóva.. Jejopy heñòiva ohapejokoséva ñepu’ã guyryrýpe. Che mitãrõ añandu ndaguerohorýiha mburuvicha oiporúva tukumbóicha imbaretekue, poriahuvereko’ỹme opa mba’e rire, araka’eve ne'îra ha'e mba’erepa ojapo " Roa Bastos omboguatàva hyembiapópe ojehechakuaa avañe’ẽ guarani eñíva ñe’ẽ guaranietégui.
Péicha oestrena ñoha’angápe umi ojeheróva pieza teatral La carcajada, 1930-pe, omoñepyrũva carrera literaria ichupe guarãva; ohai ambue ñoha’anga’i ha’èva La residenta ha El niño del rocío, ary 1942-me, Mientras llegue el día, oestrenáva 1946 jave. Ary 1937 orekóma peteĩ mombe’upuku (novela) Fulgencio Miranda, araka’eve noñemoherakuãiva, péva, ohupyty peteĩ jopói oúval Ateneo Paraguayo-gui, peteĩ ejemplar avave ndoikuaáiva hapykuére, okañyete.
Mombe’urã ñemitỹhára, ombaytýva colección ha’eháicha El trueno entre las hojas (1953), El baldío (1966), oñe’ẽva tavaygua apañuãire (problemas sociales y políticos) hetã reheguàva, Los pies sobre el agua (1967), Madera quemada (1967), Moriencia (1969), Cuerpo presente y otros cuentos (1971), El pollito de fuego (1974), Los congresos (1974), El Sonámbulo (1976), Los juegos (1979), Antología personal (1980) y Contar un cuento y otros relatos (1984).
Ohai umi mombe’u puku herakuãitéva. Ijapytépe oime: El Hijo de hombre (1960), ohupytýva jopói Concurso Internacional de Novelas de la Editorial Losada 1959-gui peteĩ mural-icha, omombe’u mba’eichaitèpa Historia del Paraguay, siglo XIX mbyte rupi Guerra del Chaco peve, omombe’éte, Itape rembiasakue. Péva trama iñapañuãiva ha umi mba’e oikóva oñemohendáva papapy rupive (orden cronológico) ha ombojopyruhápe mombe’uhàra (narrador), oñembokatupyry drama nacional. Ha’e oipyhy ha omohenda ko mbombe’upuku sínepe guarã 1960 arýpe ombohéra La sed. Upéva rire ohai mbombe’upuku oñemomba’eguasuetéva, Yo el Supremo (1974), kóva tembiapo oguah{eva yvatéte ha ohechaukáva José Gaspar Rodríguez de Francia reko ha hembiasa, ojekuaa haícha ichupe ha’ehágue dictador de Paraguay 26 ary pukukue, omoheñóiva yvóra tekojoja’ỹme (mundo de injusticia), omomba’apo tembiguái ramo (explotación), ñemboyke (racismo), y’uhéi (sed), ñembotapykuére ha mano (persecución y muerte), ñepu’ã ha ñeha’ãrõkuaa tavapýpe (rebelión y perseverancia de un pueblo) ñemomba’e guasúpe ojehechaukáva kirito yvyra otalláva peteï kuimba’e lepra orekóva ha peteĩ mba’yrutĩmbo osyryrýva ombojopyrúva hembiapópe. (Cristo tallado por un leproso y en un tren). Ko mombe’upuku ohechauka oikuave’ẽvo tesaperã umi mba’e oikóva añetehàpe (más realista) pe orekóva género "novela de dictadores" latinamericanos. Oipyaha Rodríguez Francia mombe’u hekove oity’ỹre yvýre hekove ha hembiapo (’sin demonizarla), upérrosímiles, upéicha ohecha umi ivíctima oisãmbyhýva peteĩ regimen tiránico. Péicha avei ñoha’anga’i hérape oĩva ary 1985. Omotenonde género novelístico Vigilia del Almirante (1992), ary ojegueromandu’àva quinto centenario del Descubrimiento de América, mombe’u puku tembiasa omombe’úva Cristóbal Colón rembiasakue; El fiscal (1993) - "El Fiscal", aveil "Hijo de hombre" ; "Yo el supremo", oike umpe mbohapy tembiapo ha’èva peteĩ trilogía imandu’áva ko haihára "El Fiscal" ñepyrümbýpe ha’eháicha "monoteísmo del poder-, Contravida (1994), Madama Sui (1996), Los conjurados del quilombo del Gran Chaco (2001) avei Un país detrás de la lluvia (2002).
Ohai hetaiterei guion cinematográfico ijapytépe. Shunko (1960), ohupytyva peteĩ jopòi ha’égui mejor guión cine argentino 1960 arýpe; Alias Gardelito (1960), oganával festival Santa Margarita Italia-pe 1961me; La sed (1960) ha Don Segundo Sombra (1970).
Rrusiañe'ẽ
thumb|upright=1.5|Tetãnguéra oñe'ẽva rrusiañe'ẽ. Rrusiañe'ẽ (rrusiañe'ẽme: русский язык) ha'e peteĩ ñe'ẽ Indoeuropagua, kuarahysẽ eslaviagua. Oñeñe'éva Tetã Rrúsia, Vielorrúsia, Kirigitã, Kasahitã, Avyjásia ha Ñemby Osétia. Rrusiañe'ẽ oguereko amove 278 sua oñe'ẽkuaáva Yvy ape ári, oipuru Sirílo achegety ijehaípe. Ha'e peteĩ Tetãnguéra Joaju ñe'ẽ tee.
Aguara
thumb|260px|Aguara Aguara ko mymba okaru michĩ ha ipire  sa'y narã.
Cecilio Báez
Cecilio Báez ha’eva’ekue peteĩha mburuvicha Paraguáipe oisãmbyhyva’ekue 9 jasypakõi 1905 guive 25 jasypateĩ 1906 meve.
Hekove
Doctor Cecilio Báez González o’arahecha Paraguaýpe, 1 jasykõi 1862 jave. Itúva Nicolás Báez ha isy Faustina González. Ityvýra Otoniel, Benjamín, heindy Modesta ha Restituta Báez González. Omenda 25 ary orekóvo Marcelina Allende ndive, mitãkuña kaasapéña 19 ary, itúva ha’eva’ekue don Policarpo Allende (español) ha isy doña Rosario Monges (paraguaya). Cecilio ha Marcelina mborayhúgui heñói 14 mitã, ijapytépe Dr. Amadeo, Arminda, ha Nicolás Báez Allende.
Oñemoarandu secundaria-pe Colegio Nacional de la Capital 1878 arýpe ha oime pakõi temimbo’e apytépe oñeme’ẽ peteĩ beca interna Santa Rosa rupive oipytyvõva 25 “patacones”-pe (moneda upérõ) káda mes.Oime peteĩha promoción orekóva Universidad Nacional de Asunción oguenohẽva mbohapy diploma doctor Derecho ha Ciencias Sociales-pe péva 15 de julio  1893 jave.Ko’ã diploma oñeme’ẽ orden: Cecilio Báez González, Gaspar Villamayor ha Emeterio González. Omba’apo kyre’ỹme periodismo-pe, ha ogueraha hemiandu ruguaitépe mborayhu redacción rehe, avei oñeme’ẽmbaite docencia ha política-pe.
Omba’apo ha ikatupýry, oimévo decano de Derecho-pe, ombo’e historia, ha’e oime decano ha rector Universidad Nacional-pe.
Gobierno omotenondévo José Félix Estigarribia, ojeiporavo ichupe Rector Honorífico Perpetuo de la Universidad Nacional-pe. Oipyhy opáichagua techaramo oñeme’ẽvo ichupe distincón internaciona, ijapytépe miembro Sociedad de Ciencias Sociales Filadelfia-pe ko’ãva Estados Unidos-pe, Academia de Historia de La Habana ha Société Academique D`Historie Internacional Parĩ-pe.Hembiapo arandu apytépe oime i “Ensayos sobre la libertad civil, La tiranía en el Paraguay, Ensayo sobre el Dr. Francia ha dictadura en Sudamérica avei Resumen de la Historia del Paraguay “.
Ohai avei ambue tembiapo índole jurídica ha histórica. Ojekuaa ichupe Maestro de la Juventud Paraguaya ramo. Péicha oheja tembiapo omyenyhẽva biblioteca Paraguay-pe. Omano Paraguaýpe(Asunción) 18 jasypoteĩ 1941 jave ohupytývo 79 ary.
Tetã sãmbyhy
Ha’e Presidente provisional de la República, ojeporavova’ekue asamblea paraguaya rupive 9 jasypakõime 1905 jave, péva omyengoviávo don [Juan B. Gaona]]-pe, oñemongúiva. Gabinete omyakãva-pe oime: ministro del Interior José Emilio Pérez; ministro de Hacienda, Emiliano González Navero; Relaciones Exteriores-pe, Cayetano A. Carreras ha ministro de Guerra y Marina Benigno Ferreira. Ko período naiporãiete oĩgui apañuãi política-pe ha péva ndojokói prosperidad económica-pe, ñane retã ohasa ko’ã árape oho porãiterei sector económico.
Oisãmbyhývo tetã oñepyrũ ogueru umi automóvil Paraguáipe; ko’ápe opu’ã ojuehe (famoso duelo) omotenondéva Carlos García ha Gomes Freire Esteves, omano García; peteĩ época ojajáiha economía tetãme: oñemopyenda umi empresa industrial ha comercial; oñemoheñói  biblioteca  Enrique Solano López ha Blas Garay-gui; oñemopu’ã Hospital Militar; oñepavimenta umi tape asunceña; ojedeklara umi yvy fiscal ha municipal, omonéĩ estatuto Sociedad “Los Amigos de la Educación”,  reheguáva.
Economíape oñemoheñói Banco Paraguayo ha oñembohetáve capital Industrial Paraguaya, péicha avei oñemoirũ capital Banco Agrícola, kóva emisión circulante ha’éva 35 millones de pesos ha renta general ohupytýva 24 millones kóva concesión Dr. Stanley ome’ẽva autorización omotenondévo servicio de vapores Aregua guvie San Bernardino peve.
Tekombo’épe, ojeguereko 347 mbo’ehao primaria 30.000 temimbo’e, Universidad oreko 195 inskripto ha 37 mbo’ehára, péicha aveil Colegio Nacional de la Capital oreko 633 temimbo’e ha 72 mbo’ehára. Omomba’apóva Facultad de Derecho, Notariado, Medicina ha Farmacia. Péicha Dr. Antolín Irala oike Comisión Inspectora de Sociedades Anónimas-pe ha ombojoaju ojeretereígui ñepapárakuéra Ángel I. González, José Cándido Diana, Daniel Jiménez Espinoza, Fortunato Toranzos (ta’ýra) ha mbopuhára Agustín Barrios. Osẽ avei, pa kuatiahaipyre ha ijapytépe umi periódico ha irundýha revista.
Hembiasa Política-pe
Oimeva’ekue omoheñóivo Centro Democrático (Partido Liberal ko’ágã) péva 10 jasypokõi 1887 jave. Cecilio Báez, Presidente de la República ramo, ha’e avei Abogado, Senador, Presidente del Superior Tribunal de Justicia ha Ministro de Relaciones Exteriores, mbo’ehára mbo’ehao guasúpe ha upe omyakãvo Félix Paiva, ary 1937ha 1938 ha’e omopyenda avei héra oiko jave “ Tratado de Paz Bolivia “ndive, opa haguã ñorãirõ Cháko reheguáva.
Oimeva’ekue canciller ramo umi mburuvicha guasu Juan B. Gaona ary 1904 jave, Benigno Ferreira 1906 ha Albino Jara 1911 arýpe. Péicha México, gotyo omba’apo upe delegación 1903-pe ha Gran Bretaña ha Francia gotyo 1919 jave. Ojepytaso vocero de Derecho Internacional ramo, avei umi aty omotenondéva México, Chile ha Cuba gotyo. Péicha México (1902)-pe omotenodne tesis arbitraje obligatorio reheguáva, osẽ porãiterei. Omyakãva’ekue comisión internacional del Congreso de Jurisconsultos Montevideo-pe, ary 1914 jave.
Yguasu (Paraguái)
Yguasu táva Paraguaigua, opytáva Alto Paranáme. Ofundava’ekue tapichakuéra Jopón-gua ovava’ekue upépe ha ombohéra hikuái Colonia Yguasu.
Ararova
Ñamombytéramo hakukue peteĩ arýpe, péva ohupy 21 °C rupi; hakuvéramo og̃uahẽ 38º C peve ha ho’ysãvérõ katu oguejy 0 °C peve. Tenda okyveha peteĩ arýpe Paraguáipe ha’e Alto Paraná.
Yvykuaa
Opyta ag̃uiete Río Yguasúgui, Departamento de Alto Paraná mbytetépe.
Demografía
12.277 tapicha oikóva upépe apytégui, 6.493 kuimba’e a 5.784 katu kuña, he’icháicha Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos. thumb|300px|left|Río Acaray
Hekoasa
Ko táva oñefunda 22 jasypoapy 1961-me, oñemboguatahávo peteĩ Convenio de Migración omoñepyrũva Japón ha Paraguái; ñepyrũrã opyta Agencia de Cooperación Internacional del Japón, JICA pópe oñangareko hag̃ua hese.
Ko távape oiko tapicha Paraguái, Brasil Japón, Alemania, Suiza ha Francia-gua; opavave oñangareko ha omombarete iñe’ẽ ha heko yma.
Ekonomia
Umi tapicha Japón-gui ovava’ekue oipuru heta yvy pépe, ha oñotỹ hikuái soja, trigo ha yvapo. Ijaty hikuái Cooperativa Yguasúpe.
Pe távape oñemba’apove kokue ha mymba ñemongakuaápe.
Oĩ umi colonia oñakãrapu’ãvéva Alto Paranáme ryepýpe.
Turismo
Río Monday ha Yguasúpe ojejapo pirajekutu ñembosaráiramo.
Río Yguasu represa guive ojekuaa Gran Lago ha avei ka’aguy oñeñongatúva ANDE mba’e.
1 jasypópe, San José Obrero árape, ojejapo vy’aguasu oñemomorãháramo santo patrono-pe, ha ojehepyme’ẽ tembi’u ha ojejapo festival oñemyasãihápe purahéi ha arandu Japón ha Paraguái mba’éva.
Tetãnguéra Joaju
thumb|Tetãnguéra Joaju Poyvi thumb|193 tetã Tetãnguéra Joaju (karaiñe'ẽme: Organización de las Naciones Unidas - ONU) ha'e atyvusu tuichavéva opa tetãnguéra pegua. Oheka toiko tekombo'e porã, py'aguapy rekoha kyhyje'ỹ reko yvy ape ári. Oñepyrũ va'ekue ára 24 jasypa ary 1945-pe, táva San Francisco, Estados Unidos-pe.
Yguasu (Paraguái)
Turismo
Plaza de la Amistad-pe opaite ary ojejapo Expo Yguasu.
Tetãnguéra Joaju
Ko'ãga oguereko 193 tetã oikóva ipype, ha ijatyharóga oĩ táva Nueva York. Tetãnguéra Joaju ñe'ẽnguéra ha'e áraveñe'ẽ, chinañe'ẽ, karaiñe'ẽ, hyãsiañe'ẽ, inglyesñe'ẽ ha rrusiañe'ẽ.
Yguasu (Paraguái)
Turismo
Peteĩ tape oikéva asu gotyo oporogueraha Distrito de Mcal. Francisco Solano López-pe.
Tetãnguéra Joaju
Tetãita Joaju Atyvusu niko oñemoheñóikuri ára 24 jasypa ary 1945-pe opa riremi Yvóra Ñorãirõ Mokõiha. 51 tetã omoheñõikuri ko joaju ohekávo hikuái py'aguapy ha angave'ỹ yvórape, omombaretévo tekoayhu ha tekohakuéra ñemotenonde, upéicha avei omba'apóvo tekoporãve rekávo ha ava tekopygua ñeñangarekóre. Ko'ag̃aitérõ oĩ 193 tetã ipype.
Tetãita Joaju Atyvusu omboaje hemimo'ã ha hembiaporã peteĩ Amandaje Guasu rupi oĩháme mayma tetã ipypegua. Oguereko peteĩ Pytyvõhára Guasu Amandaje Guasu oiporavóva ha oguerekojeýva ipoguýpe 40.000 mba'apohára rasami ko yvóra tuichakue javeve. Tetãita Joaju Atyvusuoguereko hóga Táva Nueva York, Estados Unidos de Amérika retãme. Tetãita Joaju réra niko omoheñoiva'ekue Norteamérica retã ruvicha Franklin D. Roosevelt ha ojepuru'ypýkuri ára 1 jasyteĩ ary 1942-pe, Yvóra Ñorãirõ Mokõiha aja, 26 tetã omboajérõguare “Tetãita Joaju Kuatia” he'ihaguépe ha'ekuéra, joajúpe, oñorãirõvetaha Alemania, Italia ha Japón ndive.
Tetãita Joaju rembiapo og̃uahẽ opaite tenda ko yvoraguápe. Jepémo ojekuaave py'aguapy ñangarekóre, py'aguapy mombaretevére, ñorãirõ ñemboguére ha oipytyvõre tapichakuérape hemikotevẽme.
Makychĩ guasu
Yvypóra oñemitỹ ymaguare guive, hembi'u hag̃ua.
Ko ka'avo porãeterei, opytyvõ yvypóra hesa ha ipire, omoporãva.
Ñumi
Ñumi peteĩva distrito irundyha tetãvore Guaira, Paraguái retãme.
Opyta ñemby gotyo tetãvore tavaguasu Villarríkagui, ha kuarahy resẽ gotyo distrito San Salvador-gui, ojuaju ãva rehe tape iporãva ha tuivháva rupi, ojáva poteĩha tetãvore Ka'asapa rehe.
Opyta 198 km rupi Paraguái retã tavaguasu Paraguaýgui. Ojeike ko distrítope, pe Ruta 8 Dr. Blas Garay rupive.
Avakuéra tendagua hetave oĩ omba’apóva kokuépe, avei oĩ omba’apóva yvyra ñekytĩ ha opamba’e oikóva chuguípe, kóva ko’ãga rupi sa’ivéma.
Municipio
Ñumi ojupiva’ekue categoría de Municipio ary 1955 jave.
Intendenta héra Carmen Aurora Martin de Cabrera, PLRA pegua, 2006 guive 2010 peve.
Geografía
Ko irundyha tetãvore Guaira, oguereko mbohapy tenda ojuehegua’ỹva, peteĩva, ñemby gotyo opytáva, oĩháme distrito Ñumi, oguereko yvype karape, iporãva mymba rendaguã.
Superficie
Ko distrito Ñumi oguereko ijyvy 324 km² tuichakue, avakuéra oikóva pype oĩ 3.637.
Pe densidad poblacional ha’e 11 ava/km².
Límites
Koã tendáre oja:
Hidrografía
Ko distrito Ñumi oguereko ko’ã ysyrykuéra:
Demografía
Necesidades Básicas Insatisfechas (NBI)
Economía
Ko tendápe avakuéra oñoty trigo, takuare’ẽ, petỹ, mandyju ha avei parral.
Vías y Medios de Comunicación
Ko tetãvore Guaira oguereko ndahetái tape hũ rehegua mba’yruguatakuéra oiko haguã. Ko Ruta 2 Mariscal José Félix Estigarribia-gui osẽ peteĩ tapehérava Ruta Nº 8 Dr. Blas Garay, táva Coronel Oviedo-pe, oguahẽ tavaguasu tetãvore peguápe ohasa rire distrito Mbokajaty rupi.
Peteĩ tape mbojuajuha táva Yataity peve, peteĩva, ha upéi táva Villarríka rupi, oguahẽma ambue tendápe, Ñumi, tetãvore Caazapá peve.
Yvyrupigua tuichavéva ha’e Ruta 8 Dr. Blas Garay, ombojuajúva táva Villarríka rehe, tetãvore tavaguasu, ha avei Paraguaýpe, ha’éva tavaguasu tetã Paraguái pegua, ha ambue tetãvore ha tavakuéra tetãmegua.
Ambue tapekuéra ha’e yvyreíva omoguahẽva oparupiete tetãvore ryepýpe.
Pumbyry rehegua oĩ Copaco ha avei pumbyry po pegua, heta puhoe ha ta’angambyry rehegua, avei opa henda rupi oguahẽ kuatiahaipyre tavaguasu tetãmeguágui.
Transportes
Oguereko mba’uruguata tuicháva ha iporãva ohóva tavaguasu tetãmeguápe ha ambue tetãvorépe; tetãvore ryepýpe guarã oĩ mba’uruguata michĩvéva ha sa’ive ava ogueraháva.
Población
Dirección General de Encuestas Estadísticas y Censo jaikuaa ko’ã mba’e:
Avakuéra rehegua ikatu jahecha:
Oĩ 74,21% rupi avakuéra tendagua oiko okahára ha sa’ive távape.
Avakuéra rehegua ary oútavape guarã kuimba’e térã kuña rehegua arýpe, oĩ ko’ã mba’e kuaapyrã:
Turismo
Ko tenda iporãiterei, péicha rupi oikoite pe turismo rural ha safari silvestre ojejapo haguã. Avei hetamba’e techapyrã ijojaha’ỹva.
Ko distrito Ñumi ryepýpe oĩ pe yvyty Cerro Corá, 435 m yguasu ári ha pe kordiléra de Ybytyrusu, ojeíva kordilléra de Caaguasúgui, kóva ha’e pe tuichavéva pa’ũme oĩva tetã Paraguáipe, upévare iporãva’erã jaikuaa, ikére oĩ rupi ka’aguy tuicháva oguerekóva hetaiterei techapyrã.
Cómo llegar?
Paraguaýgui Ruta 2 Mariscal José Félix Estigarribia rupi, táva Coronel Oviedo peve, oñepyrũháme ambue tape, Ruta 8 Dr. Blas Garay, kóva ohasa distrito Yataity ha táva Mbokajaty rupi, rehovévo oĩma táva Villarríka, ha’éva tetãvore tavaguasu, upéi rehovévo ñemby gotyo 22 km reguahẽma tenda hérava Ñumi.
Fiesta Patronal
Ára 10 jasypoteĩ jave oñemomora pe fiesta patronal, santo patrono Sagrado Corazón de Jesús réra pegua, ha’anga oĩva pe tupão héravavoi péicha ryepýpe.
Ára 10, poapy aravo jave, oiko pe misa central pa’i tava pegua ojapóva, upéi santo mboguata purahéipe tape táva reheguápe ha asaje, so’o mbijy kavaju ári jeiko, ha ka’aru katu tóro ñemoñarõ (torín).
Guasu
thumb|260px|Guasu Guasu oĩ ko mymba. Guasu okaru ka'a. Mymba heta oĩva.
Samu'ũ
Samu'ũ (, ex ) yvyramáta poguasu, imáta pekõiva, hakã sarambi guasu ha hatĩmba.
Víru
Martinus Beijerinck ohecha akue peteĩháme peteĩ mborave ary 1899 pe.
Tesa
thumb|250px|Tesa Tesa mokõi mba’e apu’a oĩva mymba ha máva rováre ohecha ha oma’ẽ hag̃ua opa mba’e oikóva ijerére rehe. Oĩ isyva ha itĩ mbytépe.
Tesay
Tesay mba’e he’õ pichagua, osyrýva máva ha mymba reságui, mba’e ky’a ho’áramo ipype, mba’asy, térã mba’embyasýgui.
Sálvia
thumb|250px|Sálvia Sálvia pohã ñana hogue apu'a pukumi ha haimbéva, hyakuã asy.
Jose A. Fassardi
Jose Fassardi ha’e peteĩva distrito irundyha tetãvore Guaira pegua, Paraguái retãme.
Opyta ñemby gotyo pe kordilléra Ybytyrusúgui ha namombyrýi pe ysyry Pirapógui ha sierra Monto Rosario-gui, oguereko iporãmbajepéva mba’e techapyrã.
Ojeike ko distrítope pe ruta VIII Dr. Blás Garay rupive.
Avakuéra pypegua omba’apo yvyra reheguápe, ãga rupi opavéma ohóvo mba’apo kóva rehegua yvyrakuéra ojeityeterei rupi.
Mba’apo kokue térã mymba ñangareko rehegua ha’e tembi’urãiténte.
Municipio
Ko distrito oñepyrũ jasy jasypo ary 1961 jave.
Intendente réra ha’e karai Víctor Eduardo Torres Ríos, PLRA pegua ary 2006 guive ary 2010 peve.
Geografía
Oguereiko ka’aguy yvyate ha ojuapykuéripáva oikohápe opaichagua ka’avo ha mymba rehegua tetãmegua, péicha mba’apo akaháregua omambue tuicha tekoha, oguereko yvy ijyvateha ha ka’guy, avei yvy itindy tuicháva.
Clima
Arapytu mbyte ary javegua ha’e 22 °C; hakuve jave ohupity arahakúpe 38 ýrõ 39 °C ha araro’ýpe 0 °C. Ararova, hetavéva, ha’e iporãva ha ome’ẽva tesãi.
Historia
Oĩ kuaapyrã opaichagua umi oikova’ekue ko tetãvore Guaira rehegua. Oĩva’ekue mba’apo mbarete yvyra ñekytĩ rehegua ko tendápe, ha ãva pa’ũme oĩ peteĩ empresa omyakãva pe Italia-gua Jose Fassardi; avei mymba ñangareko ha mba’apo kokue rehegua, kóvape pe oñeñotyvéva ha’e takuare’ẽ.
Ikatúva oñemonba’e sa ary ymaveguarépegua oĩhague peteĩ mba’apoha hérava Otto Memler, omoñepyrũva’ekue karai Alemania-gua péicha hérava, oguerekohápe maquinarias modernas ojapo hag̃ua galletita opaichagua 4.000 kg jasy jave.
Kóva rire karai Otto Memler avei oguerekókuri peteĩ moderna planta de hojalatería.
Ko’ã mokõi mba’e omoñepyrũ haguã ary 1904 jave, ko karai Alemania-gua oipuru 200.000 pesos; viru hetáva upéramo guare.
Límites
Ko tenda José Fassardi oguereko ko’ã distrito ojaha:
Hidrografía
Jose Fassardi oguereko ko’ã ysyry:
Demografía
Indicadores socio - demográficos José Fassardi rehegua.
Avakuéra oikotevẽva ha ndoguerekóiva (necesidades Básicas Insatisfechas)
Economía
Mba’apo yvyra ñekytĩ ha ka’a rehegua árupigua, oikóva avei tetãvore Ka'aguasúpe, ãva rupi ohasa ko’arupi pe vía del tren ohasa haguã kuarahy reike guive kuarehy resẽ gotyo peve tetãvore Guaira ryepýpe. Yvyra ñekytĩ rehegua ouvaipaite ko tendápe guarã, hetavéva oiko ãva pe noreste ha sureste gotyo, oĩ haguépe ymave umi yvyrakytĩha tuichaitereíva (aserraderos), omba’apo haguépe umi ka’aguy guasu upéramo guarépe, ko’ãga distrito José Fassardi oĩháme.
200px|thumb|left|Plantación de yerba mate
Vías y Medios de Comunicación
Ko’ã vías de comunicación yvyháregua tuichave mba’éva ha ojepuruvéva ha’e Ruta VIII Dr. Blás Garay, ombojuajúva Villarríka rehe, tavaguasu tetãvore pegua, avei táva Paraguay ha ambue tenda tetãvore ha tetãmegua rehe.
Transporte
Vía de transporte rehegua ha’e Ruta VIII Dr. Blás Garay, oĩ heta tapekuéra itágui japopyréva ha yvyreíva, ãva rupi oñeguahẽ tape hũ oĩháme ikatu haguáicha oho avakuéra térã mba’erepy.
Oguereko mba’yruguata tuicháva ha iporãva ohóva tavaguasúpe opa ára ha ambue tetãvorépe; tendáre guarã oĩ mba’yruguata michĩvéva, avei mba’yruveve guejyha umi ndaha’éiva tuichávape guarã.
Población
Avakuéra oikóva tendápe oĩ 7.553, ãvagui kuimba’e ha’e 4.030 ha kuña 3.523.
Sa vore ava rehegua ikatu jaikuaa ko’ã mba’e:
Hetave avakuéra oiko okaháre, 5.622 rupi, péicha oñemboja’o:
Ko’ã mba’e jaikuaa rire ikatu ja’e ko tendápe 92,98% oikoha okaháre.
Turismo
Iporãmbajepéva tekoha oĩ tetãvore Guairápe, pe Kordilléra Yvytyrusu jerére, tenda oikoitéva umi safari silvestre ha jeguatarã rehegua.
Cómo se llega
Reguahẽ haguã ko distrito Jose Fassardi-pe, táva Paraguaýgui, tavaguasu Paraguái pegua guive, oĩ Ruta 2 [Mariscal Estigarribia], upéi Ruta 8 Dr. Blas Garay, táva Villarríka peve, ha’éva tavaguasu tetãvore pegua, rehovévo Ruta 8 rupi Ñumi peve, upéi Eugenio A. Garay, ha ipahápe Jose Fassardi, oĩva 48 km rupi táva Villarríkagui.
Marie Curie
Marie Salomea Sklodowska Curie, ojeikuaavéva Marie Curie-ramo, heñóiva’ekue 7 jasypateĩ 1867-me, Varsovia, Polonia-pe, química ha física Polonia-ygua, upéi oñemohetã pyahu francés-ramo. Omotenonde radiactividad rehegua ñehesa’ỹijo, ha’e raẽteve oipyhy mokõi premios Nobel ha mbo’ehára kuña peteĩha oikéva Universidad de Paris, ombo’e hag̃ua. Táva Varsovia-pe heñói ha oiko ohupyty peve 24 ary. Upéima ary 1891-pe oho Parĩ-pe ombojoapývo iñemoarandu. Omopyenda Instituto Pierre Curie, imembykuña héra Irene Joliot-Curie, iména ndive oipyhýva avei Premio Novel oñondive, avei imembykuña ambue héra Eva Curie.
Oñepyrũ iñemoarandu Facultad de Ciencias Matemáticas y Naturales, Universidad de la Sorbona ary 1891-me. Upe guive Marie oñembohéra pyahu Marie Sklodowska, jepéramo ha’e ijehegui oñemoarandu mbarete, omombarete ñe'ẽ francés, matemáticas ha física, oñembojoja hag̃ua iñirũnguéra ndive.
Licenciatura Físca-pe ha’e itenonde ijatýpe, ary 1894 ohupyty kuatia’atã Licenciatura Matemáticas rehegua, upévape osẽ mokõiha ikatupyryvéva apytépe. Ikatuhag̃ua ohepyme’ẽ iñehekombo’e facultad-pe ohupyty peteĩ beca Fundación Alexandrowitch-pegua. Omenda Pierre Curie ndive, omanóva 11 ary rire, hendive ary 1895 ñehesa’ỹijo rupive oikuaa Rayos X ha upéi ary 1896 oikuaa radiactividad natural. Pierre he’i Marie-pe ojapo hag̃ua tesis doctoral ko mba’epyahu ojuhúva hikuái.
Elsa Neumann Alemania-ygua añónte upérõ oipyhy kuatia’atã Doctora rehegua, ha’e upéva oikuaa ha upévare oñeha’ã ojapo avei tesis. Oiporavo ñe’ẽrã tesis-pe g̃uarã, oipyhy “Naturaleza de las radiaciones que producían las sales de Uranio”, 25 jasypokõi 1903-pe omyasãi hembiapo, hérava “Investigaciones sobre las sustancias radiactivas”, ohupyty Kuatia’atã Doctora rehegua ha mención Cum Laude reheve.