cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
César Alonso de las Heras
Trayectoria
Omoñepyrũjey pe Academia Literaria Colegio de San José pegua ha, ápe, oñepyrũ avei pe upeire oikóva Academia Universitaria –hérañepyrũva Círculo Literario, ary 1946 jave- ko’ápe heñói umi tapicha katupyry ohechaukava’ekue imba’ekuaa, ãva ha’e Ricardo Mazó, José Luis Appleyard, Carlos Villagra Marsal, José María Gómez Sanjurjo, Ramiro Domínguez, Gustavo Gatti ha Julio César Troche.
Pa’i Alonso avei ojapo heta mba’e mba’ekuaa rehegua ha’eño, obras de teatro -oikuaauka Lope de Rueda rapekue ha ombohasa Molière rembiapokue España ñe’ẽme-, ojapo ha’evoi, oipytyvõ avei mba’apo mba’ekuaa rehegua, ome’ẽvo conferencia ha oikuaaukávo ko’ã haihára rembiapokue Claudel, García Lorca, André Gide, Jean Paul Sartre, Gabriel Miró, Juan Ramón Jiménez, Samuel Beckett, ha ambue tapicha katupyryete rembiapokue.
Oĩva’ekue PEN Club Internacional-pe, mba’ekuaa rehegua “Amigos del Arte”, ha Instituto de Cultura Hispánica; avei miembro Academia Paraguaya de la Historia y de la Lengua-pe.
Ojapo jeporeka mba’ekuaarã Yno'õ Ypakarai, imombe’upy ha hembiasakue rehegua; avei Domingo Martínez de Irala ha umi mba’e sa’i ojeikuaáva ko’ã Misiones Jesuíticas del Paraguay rehe.
Obras
Hembiapokue oĩ ñe’ẽpoty ryru “María de Nazaret”, “Que cercano tu recuerdo”, “Silencio”, “Rosario y Vía Crucis”, “Antología”, “Navidad-Variaciones” y “Más que tú lo he deseado”; el misterio dramático “San Blas” y la obra teatral “Jalones de Gloria”, kóva popa ary Colegio de San José rembiasakue rehegua. Ojapo avei pe hérava “Historia del Colegio de San José”, mokõi aranduka guasúpe oikéva, peteĩva osẽ ary 1997 jave. Ohai, Dr. Juan Manuel Marcos Álvarez nadive, “Curso de Literaturas Hispánicas”, oguerekóva mbohapy aranduka.
Últimos años
Ome’ẽvéma pa’ũ hi’ánga rehegua, hákatu oiko gueteri opa aty mba’ekuaa rehegua omanoite peve, ome’ẽvo avei hetaiterei imitãvévape ha ikatupyrývape pytyvõ mbarete mba’ekuaa rehegua (talentos literarios) tetã Paraguái peguápe; omano Paraguay, tavaguasu Paraguái retãmeguápe jasyporundy ary 2004 jave, ndahetái jasy ohupity rire ikerayvoty: ha’eva pe ñemomorã sa ary oñepyrũ hague omba’apo pe Colegio de San José.
Municipalidad de Asunción ome’ẽ chupe, ko mba’eguasu chupe guarã rupi 3 jasypokõi ary 2004 jave, pe hérava “Ciudadano Ilustre de la ciudad”, oguerekóva tenda yvate tavayguápe guarã.
Vuruháka
thumb|250px|Vuruháka Vuruháka mbayru vakapiguigua, ovechapire térã ambue mba’éguigua isã ha oñembotyháva, ojeporúva ojeguraha hag̃ua ao aty.
Vosa
Vosa mbayru kuatia, vakapi, ao pehẽngueguigua.
Paraguay
Paraguay térã Asunción ha'e peteĩ táva oĩva Paraguái retãme, ysyry Paraguái ha Araguay oñug̃uaitĩhápete. Oĩ tetãvore Capitalpe bahía de Asunción ysyry Paraguái omohe'õva.
Ko távape oiko 1 668 335 ava (2004 ary).
Táva Paraguay pe oñemopyenda Mburuvicha Róga omyakãva karaí Mario Abdo Benítez oñepyrũ guive omotenonde Paraguái retã, 15 jasypoapy guive. Táva Paraguay niko ha’e Paraguái Retã tavaguasu; ha upévare ipype ojehaitypo tetã motenondeharakuéra (Tetã Ruvicha, Tetã Amandaje ha Tetã Tekojoja Ruvicha). Reikuaasevérõ Táva Paraguay rehegua, ehesakutu ko'ápe: http://www.mca.gov.py/.
Tembiasakue
Táva Paraguay oñemoheñói kuri ára 15 jasypoapy ary 1537 jave. Juan de Salazar y Espinoza niko upe imopu’ãhare. Ha’éngo ouva’ekue Amérikape karai Pedro de Mendoza ndive. 15 jasypoapy niko ha’e Virgen de la Asunción ára, upévare Salazar ombohéra chupe, Nuestra Señora de la Asunción. Guarani ñe’ẽme katu héra Paraguay. Paraguay róga guasu oñemopu’ã kuri Guarani Kario retãme, ha’e va’ekue umi oikóva y Paraguay rembe’ýpe.
Paraguaýpe ojehero Tavakuéra Sy. Añetehápe, Paraguaýgui osẽ kuri umi omopu’ã va’ekue Táva Buenos Aires, Corrientes, Santa Fe, Concepción del Bermejo, Santa Cruz de la Sierra, Santiago de Jerez ha Ciudad Real del Guayrá. Asunción oñemongarai "Madre de Ciudades". Upe guive Táva Paraguay okakuaa. Ko’ág̃a niko oiko ipype peteĩ sua tapicha; ha Paraguay Retã tuichakue javevépe oiko haimete pokõi sua tapicha.
Tekoha
Táva Paraguay oguereko ko’ág̃a 69 tekoha, umíva apytépe oĩ heta héra Guaraníva:
Lech Wałęsa
Lech Wałęsa ha'e Politico ha Mburuvichákue Poloña-pe. Heñói táva Popowo, 29 jasyporundy 1943. Ha’eva’ekue Presidente de la República de Poloña kóva 22 jasypakõi 1990 ha 23 jasypakõi 1995.
Arahaku
thumb|250px|Arahaku Arahaku hína peteĩva ary arajere umíva irundy pegua. Heta yva ñane retãme oĩ arahaku jave: sandia, anana, pakuri, parral.
Ásia ñe'ẽnguéra
Umi ñe'ẽ Asia pegua ha'e opa ñe'ẽnguéra oñeñe'ẽva ymaguare guive Asia yvyrusúpe. Ñe'ẽnguéra ojejuhúva Asiagua yvyrusúpe jaguereko:
Armeniañe'ẽ kuarahyresẽgua
Armeniañe'ẽ kuarahyresẽgua ha'e ku ñe'ẽ oñeñe'ẽva Armenia retãme, Karavakh Yvatépe ha tekoaty Arménia-gua oĩva Irán retãme. Ñe'ẽte, ojeiporúva tetãmegua sãmbyhyháre Armenia ha Karavakh Yvatépe oñemopyenda umi lerevan ha tenda Ararat-pegua ñe'ẽnunga rakãre.
Ásia ñe'ẽnguéra
Ñe'ẽ aty iñasãiva ambue yvyguasúre ha'e ko'ãva:
Oñemohenda rire ñe'ẽnguéra ikatúva ogayguápe, oĩ heta ambue ikatu'ỹva ojejuhu ijoguaha, techapyrãrõ hapõñe'ẽ, koreañe'ẽ, aínu ñe'ẽ térã guíliay ñe'ẽ.
Umi ñe'ẽ Asia pegua oñeñe'ẽvéva ha'e:
Karréta
Karréta mba'yruguata imbeguéva ijapajere mokõiva, chokokue ha maymáva okaraygua oipuruetereíva. Ipype ojegueroja, ojehepyme'ẽ hag̃ua, opáichagua temiñotỹngue. Ojepuru avei ojeho hag̃ua peteĩ távagui ambuépe. Ko mba'yrumýi oñemboguata mokõi guéi oñeñapytĩva júgo yvyrágui guare, sapy'ánte ipohýiramo ogueraháva, ikatu mokõi térã mbohapy júnta ogueroguata karréta.
Kuarahy Ypykatu
upright=1.5|thumb|Kuarahy ha opa umi mba'e ojeréva hese, oñemohendaháicha Kuarahy Ypykatu.
Pe Kuarahy Ypykatu (karaiñe'ẽ: Sistema Solar) ha'e peteĩ mbyja ypykatu oĩhápe ñande Yvy. Oreko ipype umi yvága mba'e aty ojeréva ha oñemohendáva mante peteĩ mbyjáre, hérava Kuarahy, pe mbyja ypykatu oúva héra. Upe mbyja mbytegua, mbyja ypykatu imba'e tuichavéva (oreko ituichakue 99,85 % opa másagui),  ojapo ha omosẽ imbaretekue guasuhápe jehe'a mbytegua rupive, tatavevýi ombohasa tataveve (idróheno ha élio), mokõi eleménto tenondégua orekóva ipype. Mba'ekuaarã ojekuaavéva ko'ág̃a rupive, pe Kuarahy ypykatu ojejapo ha oñemohendámava umíva 4600 sua ary guare, peteĩ arai guasuete imba'eku'íva ojehundíva va'ekuére. Opa mba'ekuéra hembyre ojapo peteĩ apu'a guasu ha popeno oñemohenda ha oñemboja'o opa yvórare ha ambuévare. Kuarahy Ypykatu oĩ ko'ag̃aite Arai Imbyjaitáva Apegua, ha upe oĩva "Kambuchi Apegua" renda Jyva Oriõ pegua, tapiryja Mborevi Rapépe, umi 28 000 ary tembipe imbytégui oĩva.
Heta mba'égui ojeréva Kuarahy, opaite nunga imása oĩva poapy yvórape ojeréva apu'avy ha ñemohendapy. Irundy yvóra Kuarahy hi'aguĩvéva, imichĩvéva ave, Mekúrio, Mbyja Ko'ẽ, Yvy ha Mbyja Pytã, hérava avei yvorakuéra itaguigua, oguerekóva ipype ita ha kuarepoti. Ha yvóra Kuarahy imombyryvéva, yvóra mba'etĩva hérava avei "Ituicháva Húpitericha", tuichaitereive yvóra itaguiguágui. Mokõiva ituichave, Húpiter ha Satúyno, oguerekóva ipype heta tataveve ha tatavevýi; umi tuicháva hypy'a, ha'e umíva hérava Uráno ha Netúno, oguerekóva ipype heta y hypy'a, amoniáko ha metáno. Kuarahy ypykatu oguereko avei heta tenda orekóva mba'e michĩ ojeréva Kuarahy. Upe Tajave Ku'asã, oĩ mante Mbyja Pytã ha Húpiter apytépe, ojogua umi yvóra itaguigua oguerekógui heta kuarepoti ha ita, ku tendápe oĩ peteĩ yvóra michĩ hérava Seres. Yvóra Netúno ijeremboypýri oĩha Kuiper Ku'asã ha Apu'a ha'eño, mokõi tenda ha'eha yvága mba'e Netunomboypýri ha oguereko ipype heta y, amoniáko ha metáno. Umi tendápe oĩha irundy yvóra michĩ Haumea, Makemake, Eris ha Plutõ, ymave oikéva va'ekue upe atýpe yvóra, ha ko'ãga katu ojehechakuaa ndaha'eiha peteĩ yvóra. Umi yvága mba'ekuéra imombyryvéva Netúnogui hérava avei Plutõrana, ha Seres avei, umíva heko apu'a.
Oĩha avei, ambue mba'e michĩ ojeréva joa upe tendápe, heta Jaguaveve ha Sandu'a hérava avei Sentáuro, ha heta mba'eku'i ováva. Poteĩ yvóra ha mbohapy yvóra michĩ oguereko mbyguai (jasýicha) ojeréva hese. Kuarahy yvytu, peteĩ mba'esyry heko plasma oúva Kuarahýgui, ojapo peteĩ apu'a kambuchiguáicha ohupyty apu'a ha'eño peve. Pe Oort Arai, oñeimo'ãva upépe oúva jaguaveve kuéra, ha'e Kuarahy Ypykatu rembe'y, opytáva peteĩ ary tembipe imombyrykue.
Ñehesa'ỹijo ha Jehecha
thumb| Peteĩ Mba'yru Arapýgua oikóva Tajave Ku'asãme. Heta tapicha aty ha tetã guasu ymaguare ohecha va'ekue yvága ha omohenda hikuái Yvy imbytépe, opa mba'e oikóva yvága "ojere gua'u" Yvýre; Vavilónia retãicha oñemohenda, hákatu ohesa'ỹijoite va'ekue yvágape ha mbyja kuéra. Yvy ikuarahyreiképe, karai Gyrésia retãygua hérava Anaximandro he'i va'ekue ñande Yvy opytáva Yvága mbytépe, he'i Yvy niko peteĩ angu'a ndovaváiva guáicha. Karai Pitágoras ha hemimbo'ekuéra he'i peteĩhápe ñande Yvy ijapu'áva, kuarahy kañy ha jasy kañy jehecha rupive; ha saro'y IV Kirito mboyve karai hérava Platõ ha hemimbo'e hérava Aristóteles ohai kuatiáre mba'éicha ñande Yvy, apu'a ha yvága imbytépe. Hákatu, karai gyrésia retãme Claudio Ptolomeo hembiapo ojekuaavéva.
Heta hetave karai oñemoarandúva yvága he'i va'ekue upéicha, og̃uahẽ karai poloñagua Nicolás Copérnico peve he'i akue ñande Yvy opyryrỹi imbytére 24 aravóre ha ojere avei Kuarahýre peteĩ arýpe. Sa ro'y XVII-pe Copérnico hembiapo ojekuaa Galileo Galilei rupive, pe karai ojapo peteĩhápe pe "techambyry" oipytyvõva hese ohecha peteĩhápe Húpiter ijasykuéra. Upe guive pe karai Johannes Kepler ha karai Isaac Newton oñemoaranduve yvágare ha ombotuicha mbyjakuaa ha yvága jekuaa, ohesa'ỹijoiterei va'ekue ha oñemohenda Yvy renda jekuaa.
Ary 1704-pe ojejapo ko ñe'ẽ "Kuarahy Ypykatu" ombohéra hag̃ua opa ojeréva kuarahýre. Karai vyretáñagua hérava Edmund Halley ohesa'ỹijo jaguaveve kuéra ha mba'éicha ojere kuarahýre (Upévare oĩha upe jaguaveve Halley, oñembohéragui karai Edmund Halley herakuãre). Sa ro'y XX-pe, ára 12 jasyrundy ary 1961-pe, karai Yuri Gagarin oho peteĩhápe yvágape mba'yrúpe; ha Tetã peteĩ reko Amérikagua Apolo 11 hembiapo rupive orahauka karai Neil Armstrong Jasýpe. Ko'ãgaitépe, pe Yvága ha pe Kuarahy Ypykatu oñehesa'ỹijo ha ojehecha techambyry rupive, mba'ema'ẽha ojeréva kuarahy rupive ha yvypóra jeho yvágape rupive.
Mbyja
Pe mbyja peteĩva imimbi guasúva ha opytáva ypykatu imbytépe; upévare, ha'e mbyja ñande Yvy hi'aguĩvéva ha ñane hesakãvéva. Ohechaukávo yvágape oñemohenda ára rehasa ha pyhare rehasa. Kuarahy imbaretekue og̃uahẽva Yvýpe ojepurúva ka'avo ha yvyramáta rekovépe. Mbaretekue oúva oñemohenda avei ararova ha mba'epytu yvýpe ha yvytúpe.
Yvorakuéra michĩva
Kuarahy Ypykatu oguereko 5 Yvóra michĩva.
Mbyguaikuéra ha Yvóra Kuãirũnguéra
Mbyguai, hérava avei "jasy", ha'e peteĩ yvagamba'e guasu ojeréva peteĩ yvórare, pe mbyguai ikatu ha'e yvagamba'e michĩ oúva Tajave Ku'asã pegua, umi mbyguai Fobosicha ha Deimosicha ha ambue mbyguai Yvóra Mba'etĩva pegua, ha yvagamba'e michĩ Kuiper Ku'asã pegua, mbyguai Tritõicha, Netúno megua, térã ku mbyguai ikatu ojejapóva térã oúva ijyvóra pegua, ñande Jasýicha, ñande Yvy pegua. Pe Yvorakuéra Mba'etĩva oguereko yvyku'i ha yrypy'a'i oveve ijerére, ko mba'eku'i hérava Yvóra Ku'asã, Satúyno oguereko heta ku'asã poguasu ojeréva hese, ha ambue yvóra oguereko avei.
Yvága mba'e michĩve
Umi yvagamba'e michĩ hérava "Yvága mba'e michĩvéva Kuarahy Ypykatu pegua" ha'e heta yvagamba'e oĩva ñande mbyja ypykatúpe: tajave kuéra, yvága mba'ekuéra Netunomboypýri, jaguaveve kuéra ha ambuéva imichĩva.
Tajavekuéra (asteroides)
Tajave michĩve yvóragui, ko yvagamba'e ha'e yvy'áicha ha oĩ mante Mbyja Pytã ha Húpiter apytépe, ha oguerekóva kuarepoti ha yrypy'a ipype. Opyta ku yvagarenda hérava Tajave Ku'asãme. Ku yvagarenda oguereko peteĩ yvóra michĩ hérava Seres, ku yvóra ojogua peteĩ tajavépe, hákatu ndaha'éi tajave. Oĩ heta tajave ojeréva ambue tajave guasuvérehe, ha oĩ avei ambue tajave ojeréva yvórare.
Sandu'a (centauro)
Sandu'a, hérava avei Sentáuro, ha'e yvágamba'e jaguavevéicha ojeréva Kuarahýre ha oĩ Húpiter ha Netúno mbytépe, ituichave jaguavevégui. Peteĩha sandu'a ojehecha peteĩhápe hérava Kirõ (Quiron), ojogua tajavépe ha ojogua jaguavevépe, ha ko'ág̃a Kirõ oñemohendapyrejey ha oñemohenda jaguaveve ramõ.
Sandu'a tuichavéva ha'e "10199 Chariklo", oguereko 250 km mbytehasaha.
Yvagamba'e Netúnomboypýri
Yvagamba'e Netunomboypýri ha'e yvagamba'e yrypy'arekóva ha ojeréva Kuarahy amovéva Netúno jerére, ha ojogua sandu'ápe. Ko yvóra michĩ hérava Plutõ ha Eris oĩ ko yvága rendápe.
Peteĩha yvága mba'e Netunomboypýri ojehecha peteĩhápe ary 1992-pe.
Armeniañe'ẽ kuarahyreikegua
Armeniañe'ẽ kuarahyreikegua ha'e ku ñe'ẽ oñe'ẽva umi Armenia tavaygua isarambíva ha tekoaty Arménia-gua oikóva Turkía-pe. Oñemopeteĩ hag̃ua ko ñe'ẽ oñemopyenda Estambul ñe'ẽnunga rakãre. Tavakuéra Vakif/Vakıflı, ñembýpe, ha Hopa, yvatekuarahyresẽme, ãva sa'imi Túrko tavakuéra apytépe ñe'ẽ oikovehápegueteri ohasávo tetãgui ñesẽ guasu tetãyguakuéra jejuka heta rire 1915-1917-pe. Ko'ã távape, ko'ãgaite peve oñeñe'ẽgueteri.
Moisés Santiago Bertoni
Moisés Santiago Bertoni (Mosè Giacomo Bertoni) (* 1857 Lottigna, Ticino, Suiza- 1929) ha'e peteĩ naturalista, escritor ha botánico suizo-gua.
Ojekuáva sabio Bertoni ramo, ha’e upe inmigrante oñemomba’eguasuvéva hembiapo rehe ha oguah{eva tetã paraguáipe. Hetã suiza, heñói aldea Lottigna-pe, opyàva cantón Ticino-pe, 15 jasypoteĩme 1857, itúva Ambrosio Bertoni, abogado, jurisconsulto, mbarete oiméva funcionario ha político ticinense, isy Josefina Torreani, mbo’ehára Milán-gua. Omano 19 jasyporundy 1929, 72 ary, távaguasu Foz de Iguazú (Brasil), paludismo mba’asýgui, hetekue oĩ Puerto Bertoni korapyguasúpe,  umi yvyramàta guýpe, imba’apoha ykére.
Imitã ha Imitãrusu jave
Oñemoarandu ñepyrũ primario ha secundario Liceo Lugano-pe. Ary 1874 omopyenda, oipytyvõgui isy, peteĩ observatorio meteorológico itàva heñòihápe, ha’èva Lottigna, pèicha omoñepyrũ ñemoarandu ha jesarekorã hekove paha peve omotenondéva.
Ary 1875 oñepyrũ Derecho ha Ciencias Naturales Universidad de Ginebra. Ary 1876 oñematricula Facultad de Ciencias Universidad de Zurich, tenda oikuaahàpe Eugenia Rossetti, temimbo’e bioquímica-gua, ohayhu ha ofenda hese peteĩ ary oikuaa rire.
Guata Ñepyrũ
Oheja Suiza 3 jasyapy 1884 jave vapor “Nord América”-pe, omotenondèvo ikerayvoty Nuevo Mundo gotyo hogayguakuèra ndive,  isy Josefina Torreani; (oúva hendive omoirũvo imemby ypykue, oheja iména Ambrosio ha ita´ýra mitãvéva, Brenno), hembireko Eugenia Rosseti, umi ipehẽngue suizo Reto, Winkelried, Vera, Sofía ha Inés, avei 40 agricultor, ohóva Buenos Aires, Argentina, gotyo.
Mokõi motivo fundamental omokyre’ỹva Moisés ha ohóva yvy ambuére:
a) Ñemitỹre oiko ifamilia kakuaa ndive y b) Ha oikuaasevégui científicamente.
Hembiasa
Omoheñóivo komunidad de producción agrícola e investigación científica. Ko’àpe oiem iñirü suizo Émile Hassler ndive. Argentina gotyo heñòi ita’ýra Moisés Santiago ha Paraguay-pe, o’arahecha Aurora ha Guillermo Tell, Walter Fürst, Werner Stauffacher avei Aristóteles.
Karai arandu ha omoñepyrũva, ñehesa’ỹijo “naturalista” antonomasia, ha ojekuaa ohayhuetereíha tetã Paraguái, ohechaukàva pete{i aranduka ohaíva ha avave ndoikuaáiva ni ndohecháiva, ha’e omba’apògui kirirĩetehápe, omba’apògui ha’eñomi, pytyvõ estatal ndorekói, ni fuente, medio ni tembiporu.
Péicha, ojepovyvy mbarete porã, ohasáva ciencia físico-natural, antropología, ensayo lingüístico e ideológico, observación filosófica ha comentario tembiasa reheguáva.
Bertoni oike científico atýpe oĩgui mba’e pyahu, ha posibilidad omotenondéva investigación pyahu oikuave’ëva ka’aguy avave ndoikèiva araka’eve, ha iñakãme oreko opyta peteĩ tenda omopyendáva colonia ndopaiva’erã araka’eve Mundo Ipyahúvape.
Ary 1891 omopyenda ribera Paranáme, posesión 12.500 ha (poha legua irundy rembe’ýva), péva “Colonia Guillermo Tell”, ojekuaàva Puerto Bertoni, ramo familia Bertoni oikohague.
Ñemitỹ taperyva, pakova, ha yva, ome’ẽva recurso económico oñeikotev{eva ogapype ha ikatu agua avei ha’e oreko viru jepovyvy arandu omotenondéva.
Omoheñói fructífera tavaguasu ombojoajúva ñemitỹ ha investigación científica, mombyry tavaguasu tyapúgui. Omba’apo ha omýi tetã teko tavaygua mbytèpe, ha pèicha omotenonde investigación umi ñemitỹ Paraguái oñemohendàva, oipepirũ ichupe upèrõ presidente paraguayo, General Juan Bautista Egusquiza (1845-1902), ikatu haguã omopu’ã Instituto Agrícola  Asunción-pe.
Oreko frecuencia pluvial rupive, te’ỹi reko jepokuaa, upèicha lingüística rupive ombojoaju ñe’ẽ mokõi tetãme oĩva. Oñembokatupyry estudios meteorológicos gobierno paraguayo ha argentino, ohaíva científico, ha omoirũva peteĩha editorial científica del Paraguay.
Jasyteĩ 1988 omoheñóiva fundación ambientalista “Fundación Moisés Bertoni”, oñangarekóva tekoháre, hembipotápe oipytyvõ ñangareko ha omongakuaa agua recurso natural Paraguay-pe.
Péicha 19 jasyporundy 1929 jave, 72 arýpe, omano tavaguasu Foz de Iguazú (Brasil), paludismo-gui, oreko’ỹva marandu omano hembireko, Eugenia Rossetti, mbohapy arapokõindy tavaguasu Encarnación, Praguái yvy gotyo. Oguahẽvo Puerto Bertoni-pe, oimehápe yvyramáta mbytépe, imba’apohápe ykére, ha isy ijykére, Nonna Peppina ha ita’`yra Linneo Carlos.
Ojeguerohory
Ary 1896, Presidente de la República del Paraguay, Gral. Egusquiza, ohenóiva omopyenda Escuela Nacional de Agricultura, Paraguaýpe ha, oisãmbyhýva porundy arýpe.
Ary 1903 ombosako’i Sociedad Nacional de Agricultura. Ary 1905 oiméva Delegado del Gobierno Paraguayo Tercer Congreso Científico Latinoamericano de Río de Janeiro, ko’àpe oikuaauka peteĩha tembiapo “Geología del Paraguay” ha y dos nuevos aparatos meteorológicos por él inventados: un drosómetro y un fitotermómetro.
En el año 1910, concurre comisionado por el Gobierno Paraguayo, a la Exposición Internacional de Buenos Aires, donde obtiene medallas y diplomas. Ese mismo año representa al Paraguay en el Congreso Internacional Americanista que se celebra en la Capital Argentina.
En el año 1914, llamado por el Presidente de la República del Paraguay, ocupa la Dirección de Agricultura. En el año 1922 concurre como delegado de la República del Paraguay al Congreso Científico Internacional Americanista en Río de Janeiro, en el que presentó importantes trabajos sobre antropología y Etnografía Guaraní.
Sus investigaciones
Bertoni realizó diariamente durante más de cincuenta años la tarea de controlar la humedad, el viento y la temperatura. La aventura de crear una colonia de producción agraria ocupó todo su esfuerzo.
Fue muy poco reconocido, ya que trabajó aislado, desprovisto de apoyo estatal, misérrimo de fuentes, medios e instrumentos. Un hombre de horizontes ilimitados. Desde su pequeño reducto, conectado al mundo sólo por el río, se comunicó con centros de aprendizaje de casi todos los continentes.
Colecciones botánicas
Sus colecciones botánicas están conservadas el herbario de la Sociedad Científica del Paraguay, luego de haber sido completamente restauradas por el Conservatoire et Jardin botaniques de la Ville de Genève (Suiza).
Abreviatura
Bertoni réra abreviatura ojeporu Moisés de Santiago Bertoni mburuvichakuéra descripción ha oreko clasificación científica ka’avo mbytépe.
Geração Brasil
Ohai Filipe Miguez ha Izabel de Oliveira, oipytyvõ jehaípe Daisy Chaves, Isabel Muniz, João Brandão, Lais Mendes Pimentel, Paula Amaral ha Sérgio Marques, omotenonde Allan Fiterman, Thiago Teitelroit, Oscar Francisco ha Giovanna Machline, omotenonde pavẽ Maria de Médicis ha Natália Grimberg, ha Denise Saraceni avei.
Mba'eapohára ojapóva ava tee kuéra ha'e Murilo Benício, Cláudia Abreu, Chandelly Braz, Humberto Carrão, Isabelle Drummond, Renata Sorrah, Luís Miranda, Lázaro Ramos, Taís Araújo, Ricardo Tozzi, Fiuk, Débora Nascimento, Leandro Hassum, Joaquim Lopes, Aracy Balabanian, Luiz Henrique Nogueira, Titina Medeiros ha Miguel Roncato.
Omombe'u karai mba'ereta oho jey Brasil-pe oheka hag̃ua mitãrusu ikatu oipytyvõ hese hembiapóre, ku karai ojapo heta mba'e pyahu mba'aporekokuaáre ha rogagua omba'apo télepe.
Káso
Káso mombe’upy, máva térã mymba rembiasakue rehegua. kasõ ojejapóva añapirégui, iñanambusúva térã ipohu’ũva, máva renypy’ã meve oguahẽva mbyky.
Emilio Bigi
Emilio Bigi ohecha arapy táva Paraguay, Paraguái retãme, ára 1 jasypokõi ary 1910 jave, ha’e Elisa Bigi memby, kuñakarai Italia-gua oikóva tetãme.
Infancia y Juventud
Imitã’i guive oike pe hérava “Batallón de Exploradores”, omyakã peteĩ pa’i salesiano Ernesto Pérez Acosta (“Paí” Pérez), oñemoarandu ñepyrũvo pe Banda de Músicos upépe guápe. Ary ohasavévo oikéma Banda de Músicos Policía de la Capital mba’évape, ombopuhápe mbaraka guasu (bajo).
Primeros pasos
Oñembokatupyry avei acordeón, teoría ha solfeo Ateneo Paraguayo-pe ha upéi bandoneón mbopúpe, kóva rupi oike pe orquesta típica Gerardo Fernández Moreno mba’évape ha upéi heta mba’epu atýpe música popular reheguápe oĩva, omoñepyrũvo, ipahápe, imba’éva orquesta típica. Ary 1940 jave, oho pe tendota Higinio Morínigo atýpe peteĩ visita oficial jave tetã Argentina-pe.
Trayectoria
Ary 1952 jave oho imba’epu aty música popular rehegua ndive, oĩháme Ayala Aquino, Carlos Federico Reyes (“Mitã’i Churi”) ha Paty de Ayala, ha opyta táva San Cristóbal, Departamento de Táchira, tetã Venezuela-pe. Ko tetãme omba’po heta ára músico ha avei mbo’eháramo, omotenonde pe Orfeón del Instituto Alberto Adriani, mbo’eháramo Escuela de Música Miguel Ángel Espinel ha mba’embopuhararamo Banda del Estado de Táchira ha pe Orquesta Típica del Estado peguápe, oheja’ỹre tembiapo puraheirã apo rehegua, popular, sinfónica ha cámara peguáva.
Su familia
Omenda kuñataĩ Venezuela-gua rehe hérava Carmen Osorio, oguerekohápe hikuái mokõi mitãkuña.
Últimos años
Omano táva San Cristóbal, Venezuela-pe, ára 28 jasypo ary 1969 jave. Hetekue opyta pe távape.
Obras
Hembiapokue música aranduguáva apytépe ikatu jahecha:
Música popular ryepýpe oĩ:
Ava'i
Demografía
Ava'i-pe oiko 26.455 tetãyguára; umíva apytégui 14.097 ha'e kuimba'e ha 12.358 ha'e kuña, he’iháicha Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos.
Kásõ mbuku
thumb|150px|Kásõ mbuku Kásõ mbuku ao kuña ha kuimba’e oipurúva ojaho’i hag̃ua hye ha hetyma.
Para Káspio
Para Káspio (rrusiañe'ẽme, Каспи́йское мо́ре) ha'e peteĩ ypa guasu ijykyrýva Európa ha Asia imbytépe. Ijapekue hína 371.000 km², ipypukukue hína 170 m, para Káspio hína ypa guasuvéva Yvýpe. Mombyrykue hína 1.210 km yvate guive ñemby meve ha 210 km gotyo 436 km kuarahyresẽ guive kuarahyreike peve.
Umi ysyry Volga, Ural, Emba ha Kura osẽ para Káspio.
Tymbachu'i ipepo pererĩ
Umi tymbachu'i ipepo pererĩ (lasioñe'ẽ: Hymenoptera) ha'e peteĩ tymbachu'i juehegua hekovety, amo 200.000 mymba juehegua, ha ko atýpe oĩ umi tahýi, mamanga, eiru, káva ha ambuéva.
Ko'ã tymbachu'i oguereko irundy pepo pererĩ (tahýi kuña mburuvicha ha tahýi kuimba'e mante oguereko pepo). Iñakãme ogureko hatĩ mbuku, umíva tymbachu'i ipepo pererĩ kuña oguereko ipy'aguýpe peteĩ hete pehenguẽ omosẽ hag̃ua rupi'akuéra, oĩ ambuéva oguereko popĩa hasy.
Volga
Volga (rrusiañe'ẽme: Волга) ha'e upe ysyry pukuvéva ha hi'y hetavéva opa Európa yvyrusu pegua. Umi ysyry ambuéva osẽ Volga ysyryhápe ndive omohe'õ heta yvy Rrusia Európa pegua. Ysyry Volga oñepyrũ umi yvyty Valdái-pe 228 metro yvatekuépe, umi táva Mosku ha San Petersburgo ha osẽ para Káspio. Ipukukue ha'e 3.700 km.
Naja
Naja ha'e umi mbói aty oporombyaietéva, mymba otyryrýva, oiko Afrika, ñemby Asia (India ha Indochina). Hete ipo'i ha ipukukue ohupyty 1.80 metro guive amo 3 metro peve.
Birmingham
Birmingham ha'ehína táva Tetã Joaju, Ingyaterra oĩ mbytépe tetã retãme. Ko távape oiko 2.455.903 ava (2007 ary).
Indonésia
Tavakuairetã Indonésia (Indonésia ñe'ẽme: Republik Indonesia) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ijyvy apekue ojejuhúva hetaite ypa'ũre Ásia ipehẽngue ñemby kuarahyresẽme ha Oseanía ipehẽngue yvatépe. Tetã Indonésia ijyvy apekue oñemyasãi amo 17508 ypa'ũnguéra rupive ha ojeipapaháicha ary 2015-pe oiko ipype amo 255.903.244 tekovekuéra, upéicha ha'e tetã orekovéva tekovekuéra ipype irundyha. Hi'ári avei, Indonésia ha'e tetã orekovéva musulmã ipype.
Indonésia ha'e hína peteĩ tavakuairetã oiporavóva imburuvicharã ha umi Amandaje Guasu ruvicharã vóto rupive, tetã rekuái oĩ ko tetã itavusúpe, táva Jakáta. Indonésia ijyvy apekue ha'égui ypa'ũ aty, oñehembe'ýnte yvy rupi tetã Papúa Gynéa Pyahu, Kuarahyresẽ Timor ha Malásia (ypa'ũ Vonéo-pe). Tetã ambuéva ojejuhúva ijerére yguasu rupive ha'e Singapúra, Tailandia, Mburunéi, Filipina, Paláu ha Autarália.
Ypa'ũ aty Indonésio pegua ha'e tenda tetãnguéra oñoñemuitéva opaichagua mba'e sa'ary VII guive, upe mburuvi ymaguare hérava Srivijaya oñepyrũ oñemu China ha Índia ndive. Mbeguehápe, umi mburuvicha guasu ypa'ũ aty Indonésio pegua oipuru arandupy, jeroviapy ha tekuái reko ojeipurúva umi tetã ymaguare Índia pegua. Indonésia rembiasakuére heta ojejuhu tetã pytagua ondyrýva umi ypa'ũme oipe'a hag̃ua yvy mba'epy. Karai ñemuhára musulmã oguereha rire islã jerovia Indonésiape ha umi Európa pegua oguahẽ rire avei Indonésia-pe ojapo ikoloniarã, tetãnguéra oñepyrũ ñorairõ oñembojára hag̃ua mba'epykuéra Indonésia ypa'ũ atýgui. Mbohapysa popa ary rire ko tetã oime Tetãnguéra Yvýi ipogúype, ohupyty isãso, Ñorairõ Guasu Mokõiha rire.
Ypa'ũnguéra rupive ojehecha Indonésia retãygua ijypykue opaichagua, iñe'ẽ ha ijeroviapy opaichagua avei. Haimete opa Indonésia ypykuekuéra ha'ehína upe te'ýi Háva pegua. Tetã ñe'ẽ tee peteĩva rupive ohupyty oikoha teko joaju, upévare ko tetã ñe'ẽ akã ha'e "Bhinneka Tunggal Ika" ("Teko joaju umi mba'e ojuavýva mbytépe"). Indonésia ijyvy apekuére ojehecha avei tekove'etaita guasu, opaichagua mymba ha ka'a, ha ojeikuaa Indonésia ha'eha peteĩ umi 17 tetãgui ijyvy apekuére ojehecha tekove'etaita guasuitereíva. Orekóramo jepe opaichagua mba'epy ijyvýre, heta tekotevẽ ojehecha umi Indonésia retãygua mbytépe.
Ypakarai (táva)
Ypakaraí oĩ ñembýpe tava Paraguái retãme. Oĩhína tetãvore Central-me. Ko távape oiko 18.000 ava (2002 ary).
Lorenzo Prieto
Sabino Lorenzo Prieto niko heñóikuri ára 27 jasypa ary 1943-pe, tenda hérava Palma Sola, Villa Hayes-pe, Paraguay Retãme. Palma Sola niko oĩ Y Paraguay rembe'ýpe, Chákope. Lorenzo ojekuaaveháicha chupe omendákuri Raquel Báez rehe ha oñondive oguereko irundy ñemoñare: Virna, John, Sabina María ha Leila Zamira.
Imitãme Lorenzo Prieto ohepyme'ẽmi kuatiahaipyre ha omboverámi sapatu okarusu Independencia-pe, Táva Paraguaýpe. Orekórõ 10 ary oñe'ẽma puhoépe ha ojapóma marandu ñemurã Biedermann-kuérape g̃uarã. Orekórõ 11 ary omba'apómakuri Puhoe Comuneros-pe ha ombohetia'éma umi aty jerokyrã. Hekove pukukuépe Lorenzo omba'apókuri heta mba'épe, péicha oikókuri chugui ñorãirõhára, puraheihára ha ñoha'ãngahára ta'ãngaryrýipe ág̃akatu pe vísi ári jeiko niko pe omoherakuãvéva'ekue chupe ha avei upéva rupive oiko ichugui ñane retãygua peteĩha omboguapyva'ekue héra aranduka Record Guinnes-pe. Iporã ja'e Lorenzo Prieto avei oikundahahague 25 tetã rasami ko yvóra tuichakue javeve.
Lorenzo Prieto ohórõguare Táva Rio de Janeiro-pe, Brasil retãme, ombohetia'e hag̃ua peteĩ aty, oñembojákuri peteĩ ñeha'ãru'ã vísi ári hi'arevéva rehegua upépe oikóva ha oĩháme yvoragua ruvicha Silki Savagge. Ohecharamoitereígui upe mba'e Lorenzo oñe'ẽkuri Silki ndive ha oikuaauka chupe ijehechakuaa ha peteĩ ára ha'e ohupytyseha avei chupe ha Savagge osẽ ombohovái chupe upe mba'e ndaikatumo'ãiha ohupyty peteĩ paraguayíto pililíto ha'eichagua. Upe mba'e ombohuguyrakúkuri Lorenzo-pe ha oñemomombyrývo chugui he'íkuri Savagge-pe peteĩ ára ha'e omboyketaha chupe.
Ojevývo Paraguaýpe, Lorenzo oikuaákuri oikotaha peteĩ ñeha'ãru'ã vísi ári hi'arevéva rehegua, Guarani Atyhápe. Omombe'úkuri isýpe ha ha'e omoneíkuri chupe ha jepémo araka'eve ndoguerekojepéikuri peteĩ vísi, Lorenzo oñepyrũkuri ojeporeka ápe ha pépe ha peichahápe og̃uahẽkuri peteĩ ñemuha oĩva Colón ha Quinta-pe, hérava El Pedal, Lorenzo oñe'ẽhaguépe ijára ndive ha omombe'úkuri chupe ikerayvoty. Ñemuha jára omoneíkuri ha Lorenzo omoherakuãva'erãkuri upe ñemuha réra. Ha añetehápe, Lorenzo hi'arékuri 24 aravo vísi ári, opyrũ'ỹre yvýre ha ojerehápe asu gotyo añoite. Ha'e upérõ ogueroguatákuri 13 ary.
Lorenzo Prieto niko itenondejeýkuri heta ambue ñeha'ãru'ãme akóinte oguerekohápe iñapytu'ũme Silki Savagge ñemboyke. Peichahápe og̃uahẽsapy'a upe ára tuichaitéva jasyapy ary 1965-pe, Táva São Paulo-pe, Brasil retãme. Upépe oĩma hikuái ojovake, ivísi ári, Lorenzo Prieto ha Silki Savagge oha'ã hag̃ua mávapa hi'areve vísi ári, oguerekohápe ñavo aravo rire, po aravo'i opytu'u hag̃ua térã ojapo hag̃ua hete remikotevẽ, opyru'ỹre yvýre. Ohasa umi aravo'i, aravo ha ára. Mokõivéva ohechauka mba'éichapa imbarete hetekuéra ha peichaháguinte Silki Savagge oguejy ivísi árigui he'ihápe “name'ẽvéima”. Upepeve ohasákuri 96 aravo (4 ára). Upe mba'e ojehúkuri 21 aravo jave ára 30 jasyapy ary 1965-pe ha Lorenzo Prieto-gui oikókuri yvoragua ruvicha pyahu vísi ári hi'arevéva rehegua.
Natekotevẽi ja'e Lorenzo Prieto opytahague upépe, péicha ary 1968-pe ohókuri Monaco retãme ha upépe oikojepékuri vísi ári 30 ára ha 30 pyhare, ohupytyhaguépe 720 aravo, oguejy'ỹre yvýpe ha upévare oñemboguapýkuri héra Aranduka Record Guinnes-pe.
Lorenzo Prieto oiko ko'ág̃a Táva Mariano Roque Alonso-pe.
Yapo
Yapo térã yno'õvu ha'e tenda y|yitereíva ha ka'avo tenyhẽmbáva, yno'õicha, ñu y japyhýva. Guarani mombe'ugua'ukuérape upe Mbói tu'ĩ ha'e opa yno'õvúgua jára.
Yno'õvu guasu:
Káva
Káva vícho ikangue’ỹva ikatu oporojopi, ipepo mokõi po’i mimi, ha ovy’a yvotytýpe. Aveí ojaitypo ogaháre a oñembyaty hikuái peteĩ eichu raitýre.
Armeniañe'ẽ
Armeniañe'ẽ ha'e ku ñe'ẽ Indoeuropapegua. Arménio tavayguakuéra, heñoi ypýva indoeuropeo-kuéragui, oikov'´ekue Armenia yvy ko'ag̃aguápe ojapo sa'ivérõ 4.000 arýrupi. Sa ro'y II-pe d.C., armenio-kuéra oñemohenda realmo isãsóva Káukaso ñembýpe, ha sa ro'y IV ñepyrũme, ha'ekuera rãeve tetã yvy'arigua ojapyhyva'ekue kirito rehegua jerovia tetãmegua jeroviapýramo.
Ko ñe'ẽ ha'e peteĩ ñe'ẽ rakã ijeheguíva Indoeuropapegua ñe'ẽñemoñare apytépe. Arménio ñe'ẽ joavy ypy ambue ñe'ẽnguéragui ou, sa'iverõ, 5.000 ary ohasava'ekuégui. Péicha, arménio ha'e umi ñe'ẽnguéra indoeuropéa apytépegua ñe'ẽ itujavéva. Arménio oñemboja'o mokõi ñe'ẽnunga aty tuichávape:
Para Aral
Para Aral ha'e akue peteĩ ypa guasu, opyta Mbyte Asia-pe, umi Kazajistán retã ha Uzbekistán mbytépe. Ymaguare para Aral niko ypa guasuvéva irundyha, hi'apekue ohupyty akue 68.000 km2, hákatu Aral oñemomichĩ ha oñemokã ary 1960 guive, karai kuéra soviétiko omombia rire umi mokõi ysyry omyenyhẽva chupe (ysyry Amu Daria ha ysyry Sir Daria), omohe'õ hag̃ua iñemitỹnguéra, ha upévare para Aral hekomichĩ hína ha heko juky vai hína.
Armeniañe'ẽ
Tuykiape, ko ñe'ẽ oñembo'e sa'imi mbo'ehao ndaha'éiva tetãguávape Armenio-kuéra rekoatyhárupi, ha hetave Estambul-pe. Armenio-kuéra Turkía-pegua oguereko kuatiañe'ẽnguéra arménio-pe. Geórgia-pe, ko ñe'ẽ oiporu aimete opavave armenio-kuéra oikóva upépe, upéicha peve oĩ ndoikuaáiva Geórgia ñe'ẽ ha oguereko rrusiañe'ẽ mokõiháramo. Arménia ñe'ẽ oĩ sa'imi mbo'ehao oñembo'ehápe ko tetãme.
Mamanga
Mamanga ha'e umi tymbachu'i ipepo pererĩ jueheguaty, hete guasu, haguepáva ha hũ. Oĩ umíva ipara sa'yjúva ha ipyti'a katu morotĩ. Hete rague isỹi ha hũ. Oñembohaity yvyguýpe ha upépe ojapo hikuái ikambuchi'i ijeíra ryrurã. Ñambopochy ramo, ipochy ha ñande jopi rasy. Oĩ ave umi ojo'óva haityrã yvyra kuápe.
Armeniañe'ẽ
Arménia retãygua iñasarambíva tuichaiterei. Peteĩhámegua oñepyrũ sa ro'y XIV-pe, hetave Armenia-guakuéra oikóva yvóra tuichakue javeve ha'e umi okañyva'ekue tetãyguakuéra jejuka guasúgui ñemoñare ojapova'ekue Mburuvi otománo, 1915 ha 1917 mbytére. Tetã peteĩ reko Amérikaguape oĩ armenio-kuéra aty imbaretéva, Hyãsia, Síria, Lívano, Argentina, Ukyaña, Poloña, Jordánia, Usvekistan ha hetaitereive ambue tetãme.
Para Aral
Yvypóra ombyái avei ku para ha omongy'a hi'y, para Aral ko'ãga niko iky'a ha imichĩ, hi'y sa'i ha jukyeterei, heta mba'eapopyha omosẽ yty para Aral avei ha omongy'ave hi'y.
Tekovemohendaha
Tekovemohendaha ha'e peteĩ aty tekove juehegua pegua, oñemohendapyre ha omoatypyre, peteĩ aty ndive, téra latinañe'ẽme, peteĩ ñemombe'upaite, ha peteĩ ñemohenda. Peteĩ jueheguaty, juehegua hekovety, jueheguapa térã ambue tekovekuaaty ñemohenda ha'e tekovemohendaha.
Mamanga
Ko'ã tymbachu'i ombyaty yvoty ku'i hetymáre hembi'urã, ha ojogua peteĩ eiru guasúpe.
Armeniañe'ẽ
Ko'ã tekoaty isarambíva omoingove ko ñe'ẽ, taha'e ombohasa rupi iñemoñarépe térã og̃uahẽve rupi Armenia-gua ko'ã tendáre. Yvóra tuichakue javeve ojejapo mbo'esyry armenio-pegua.
Kuña
thumb|200px|Kuña Kuña niko yvypóra ndaikuimba'éva, kuña hyeguasúramo omomemby, upéicha hetépe oĩ membyryru. Kuña rete ndahagueitéi kuimba'e retéicha, ikáma ituichavéva kuimba'égui ha ikatu omokamby hyeguasúrõ.
Kuña Yvoragua Ára ojegueromandu'a ára 8 jasyapýpe ha ára 24 jasykõime ojegueromandu'a Kuña Paraguái Ára, ára omomba'eguasúva kuña Paraguái.
Rotary
Atyha Rotary International.
Ára 23 jasykõi ary 1905-pe heñóikuri Estados Unidos retãme, ojapóma 100 ary rasami, pe aty jekupytyguigua tuichavéva ko yvy ape ári, noĩriva tetã poguýpe, noporomboykéiva sa’y térã jeroviakatúre, ha’éva ROTARY CLUB. Ko atyha guasuete omoheñoiva’ekue peteĩ mitãrusu tekomo'ãhára hesapysóva, Wisconsin-ygua, hérava Paul Percy Harris. Ha’e ha mbohapy iñangirũ omoañetékuri peteĩ ára 23 jasykõi ary 1905-pe, táva Chicago-pe, peteĩ atyha tuicha ojoavýva umi ambuégui. Ko ha’ekuéra omoheñóiva niko ndaha’éi tetemongu’erã atyha añónte, ndaha’ei avano’õrã atyha añónte, ndaha’éi ñepytyvõrã atyha añónte, kóva niko ha’ehína atyha peteĩha jekupytyguigua ko yvórape. Upépe ijákuri iñepyrũhá guive mba’apohára katupyry ha kuimba’e omba’apóva opaichagua mba’erepy ñemúme, hekopotĩva, ohechakuaáva hapicha remikotevẽ ha akóinte itenondevéva hekohápe. Uperiremínte, upe atyha oñepyrũva Chicago-pe okakuaave ha upéicha rupi oñemoheñói heta atyha heseguaite ambue táva Estados Unidos-guápe ha ary 1911-pe oñemoheñói peteĩ atyha Rotary rehegua ambue tetãme; Táva Winnipeg, Canadá retãme. Upéi Rotary okakuaave ha oñemyasãi atyha hesegua Inglaterra, Irlanda ha Escocia-pe.
Pya’etereíniko okakuaa Rotary ñemongu’e ko yvórape ha ijapoharépe jepe ohesarea. Oparupirei oñemopu’ã Rotary atyha ha peichahápe herakuã mbarete ko yvorapýpe ha ary 1918-pe Rotary og̃uahẽ Río de la Plata-pe ha upevakuére oñemoheñói Rotary Atyha peteĩha Sudamérica-pe, ha’éva Rotary Atyha Montevideo-gua. Upéi, Buenos Aires (1920), Río de Janeiro (1923), ha Santiago de Chile (1925). Ára 28 jasypateĩ ary 1927-pe peteĩ aty oĩháme tekove joheipyre tava guasu Paraguaygua, omoheñóikuri Rotary Atyha Paraguaýgua, ha’éva Rotary Atyha peteĩha Paraguay retãme. Umi imopu’ãhare apytépe jajuhukuaa karai Zoilo Díaz Escobar, ha’eva’ekue imotenondehára peteĩha, Quinto Censi, Manfredo Russo, Teodoro Malbrane, Rogelio Livieres, Eliseo Da Rosa, Manuel Ferreira, Hipólito Sánchez, José Rodríguez Alcalá, Tomás Osuna, Máximo Croskey, Víctor Abente Haedo ha ambue. Rotary Atyha Táva Paraguay rire oñemopu’ãkuri Villarrica (1929), Concepción (1939), Encarnación (1940), ha ambuéva. Ko’ag̃aite jaguereko 21 Rotary Atyha Paraguái retãme.
Rotary niko peteĩ atyha ono’õ háme tekove poravopyre omba’apóva mba’erepy ñemúme, mba’apohára katupyry ko yvoragua, ojoajupáva hikuái omoañete hag̃ua opaichagua jekupytyrã, omyasãi hag̃ua tekopotĩ mba’erepy ñemúme ha ambue tembiapópe ha oipytyvõ hag̃ua tapicha jehechakuaápe ha py’aguapy ñemombaretépe, ko yvy ape ári. Rotary-pe ijaty kuimba’e ha kuña ipire morotĩ, sa’yju térã hũva, ijeroviakatujoavýva ha isa’y opaichaguáva, ojohayhu, ojohecharamo ha omba’apóva hikuái tekoayhu, tekojoja ha tekopeteĩme. Pe irũ reko ha tekoayhu heñoiva ijapytepekuéra ha’e pe omombaretéva chupekuéra oipytyvõ hag̃ua ambue oikotevẽvape opaichagua tembiapo rupive, ha’ekuéra ojapóva peteĩteĩ, mba’apoháraicha ha ohechakuaávo hekohápe. Iñepyrũha guive Rotary oñeha’ãkuri ohupyty pe jeiko peteĩ ñe’ẽme ha py’amarangatúpe opaite tetã rupi ha upevarã omombarete pe ñomongeta ha oheka mba’éichapa ikatu oñembogue opaichagua ñeko’õi.
“EME’Ẽ NDEJEHEGUI EJEPY’APY MBOYVE NDEJEHE”, ha’ehína ñe’ẽporavopyre oisãmbyhýva Rotariokuérape ymaite guive ko’ag̃aite peve. Rotary-pe ijaty 1.200.000 rasami kuimba'e ha kuña (ijañepyrũva Rotary atyhápe ary 1986 guive), omba’apóva 166 tetãme oñeha’ãva hikuái omombarete jekupyty reko taha’eha’éva mba’erepyñemurã hekopotĩvape.
Rotary Atyha rupive niko ohasajepe heteitereí tapicha iñarandu ha ikatupyrýva ha hekove opytáva mandu’arã, péicha: Karai Winston Churchill, Michel Debré, Walt Disney, Thomas Edison, John F. Kennedy, Thomas Mann, el Príncipe Reiniero de Mónaco, Franklin D. Roosvelt, Albert Schweitzer, Margaret Thatcher, Neil Amstrong, Fernando Belaunde Terry, Franz Lehard ha hetave. Aranduka “Un Siglo de Servicio”-pe -oñonohẽva’ekue, ary 2005-pe, oñemomorãrõguare Rotary sa ary- oñemyasãi 100 Rotario poravopyre ko yvy ape arigua rekovekue ha umíva apytépe jajuhukua mokõi rotario ñane retãyguáva, ha’éva: Eusebio Ayala ha Raúl Sapena Pastor. Ko mba’e ñanembovy’ava’erã opavavépe.
So'o mbichy
thumb|250px|So'o mbichy thumb|250px|So'o mbichy So'o mbichy tembi'u ojejapóva vaka, kure, guasu, ryguasu, kavara, ovecha térã ambue mymba ro'ógui. Upevarã ojejope tata ári ojy peve, ikatu oñemoĩ yvyra pukúre oñembojy hag̃ua térã peteĩ jehesyha ári.
Elsa Weizel
Elsa Weizel ñe’ẽpapára ha mbo’ehára paraguaigua. Avei mba’apo pintura apópe, hembiapokue ojehechauka "Galería de arte ha Centros culturales" Paraguaýpe.
HeñóiParaguay, Paraguáipe, 19 hasypateĩ 1926-me, Julia Apezteguía y Rubén Wiezell, Suecia-gua ñemoñare memby.
Imitãkuña ha ikuñataĩme
Imitã aja ohasa hógape hogayguakuéra ykére. Oñembosarái ha iñakãhatãmi ipehẽnduekuéra Genoveva ha Nills ndive, barrio ojeikohápe gueteri py’aguapýpe Zeballos Cué, ha upe rire ovaite hikuái Paraguayetépe.
Imitã kuñáme ojehechakuaa hese ogustaha chupe ñe’ẽpoty, ha upéramo oñepyrũ heñói ñepyrũ hembiapokuéra ñe’ẽporãhaipyre rehegua.
Oñemoarandu mbo’ehaópe táva Paraguaýpe, omohu’ã imbo’esyrykuéra Primario ha Secundario Colegio Internacional mbo’ehakotýpe.
Akóinte oiko ojepy’amongeta mem, upévare oheka katuínte mba’éichapa ojejuhukuaa hendivete voi; ko’ã mba’e oipytyvõ chupe ombopypukuve hag̃ua iñarandu mbo’ehaovusúpe.
Oñemoarandu Universidad Nacional de Asunción-pe, ha omohu’ã imbo’esyry ohupytývo kuatia Licenciada en Filosofía y Letras-pe ary 1950-pe.
Hapykuere
Omba’apo mbo’eháraramo ha ombo’e Psicología Nivel Secundario-pe Benjamín Aceval, táva apytáva Chaco Paraguayo-pe. Avei ombo’e Psicología Social Universidad de Columbia de Asunción-pe.
Hembiapokue
Hembiapokueita ñe’ẽporãhaipyre rehegua, ogueraha chupe ipógui umi tapicha hetave omba’apóva arte ha arandu rehegua apytépe Paraguaýpe, hembiapokue ipuku opytu’u’ỹme irundypa ary.
Jopói ha jehechakuaa
Hembiapo pukukue javeve oñeme’ẽ chupe jopói heta jey, hetã ha avei tetã ambuépe, ha oñe’ẽ hembiapo ha estilo oiporúva rehe heta mbo’ehára katupyry ombo’éva mbo’ehaovusúpe, umíva apytépe ikatu oñembohysýi: Charles Carlisle (Mbo’ehára letras hispanas en Southwest Texas UniversityTexas, EEUU) ha Norma Suiffet (Mbo’eha'ra ñe’ẽporãhaipyrepegua. Instituto de Estudios Superiores.Uruguay - Oñemoarandupyre Filosofía hispánica-pe Universidad de Salamanca. España-pe).
Estilo poético oiporúva
Hembiapokuérape oñeñandu peteĩ estilo poético horýva. Verso libro oipyaháva vaicha ome’ẽ tekosã’ỹ py’aguapy porã ha jeku’e vevuimi.
Estilo ramo oiporu heta lenguaje literario.
Umi tema omomýiva chupe haimete ñañanduvoi hembiapokuépe. Y0 peteĩ tema py’ỹi oñe’ẽha, avei oñe’ẽ ta’eño ha kerayvoty akóinte “ochokáva” peteĩ realidad ojehechaukáva “tenonderã ñande rete jehasa’asyrã yvy ape ári …” ramo. thumb|300px|right|Elsa Wiezell ha imemby Armando
Hogapy
Omenda Vicente Ferrer Espínola ndive. Mbohapy imemby: Lourdes, Armando ha Patricia.
Tetãvore Misiónes
Misiones ha'e tetãvore Paraguái retãmegua, oĩva ñembý ha kuarahy resẽ gotyo. Itavaguasu ha'ehína San Juan Bautista.
Misiones: ary 1893 pe oikova’ekue Villa icha. Ko táva ojeguerohory mayma ogakuéra, oguerohorýgui yvotyty neporãmba jepéva. Ko’ápe heñoiva’ekue Agustín Pío Barrios (Mangore), karai katupyry pupotýpe.
San Juan Bautista oñemohenda peteĩ tende yvatépe, mombyry 18 km. San Migeul gui, oguahẽva guive ko távape katuetei ho’u tembi’u oñembohérava “batiburrillo”.
Tavayguakuéra oñemitỹ ha omongakuaa mymba kuera. Mba’e ojehecharamovéva ha’e : yvukuéra, ñu, estancia, tupao guasu. Heta tavaguasú pe oĩ museos arte sacro jesuítico rehegua ojehecharamóva avei.
Tava
Oguerko pa tetã’i:
Localización
Ko tetã vore opyta Región Oriental yvy gotyo, 220 km Paraguay gui.
Límites
San Juan Bautista jerére oĩ thumb|left|300px|San Juan Bautista.
Tavusu
Ko tetã vore tavusu ha’e San Juan Bautista. Opyta 196 km. Paraguaýgui.
Ysyrykuéra
Mokõi ysyry guasu rupi oñemoambue ambue távagui. Yvate gotyo oĩ ysyry guasu Tevikuary, omoambuéva tetã’i Paraguaígui.. Yvy gotyo oĩ ysyry guasu Paraná, omoambuéva Argentina gui.
Ysyrykuéra apytépe oĩ: Javevyry, Atingy, Aguaray, Ytororõ, Ka’a Po’i ha San Tadeo.
Hembiasakue
thumb|right|300px|San Ignacio.
Ko tetã vore oñepyrũva’ekue siglo XVIII ypyrõ guare, tembiapo jesuita kuera rehe, ary 1632 pe. Ourõ guare jesuita kuera pokõi táva opyta Brasil pe, papo Argentina me ha poapy Paraguáipe. Ko’ãva ha’e: San Ignacio Guazú, Santa María de Fe, Santa Rosa de Lima, Santiago, San Cosme y Damián, Itapúa, Trinidad ha Jesús. Ary 1790 pe heñoiva’ekue Yavevyry. Muruvicha Carlos Antonio López omotenondeva’ekue heñoi hagua táva San Miguel ha San Juan Bautista de las Misiones. Ary 1906 pe heñoi’va'ekue tetã vore San Ignacio, Santa Rosa, Santa María, Santiago, San Juan Bautista, San Miguel, Ayolas ha Florida].
Economía
thumb|left|300px|San Miguel San Miguel
Ko tetã vorépe oñemongakuaave vaka omongakuaa avei ovecha, kavaju kavara ha kure. Oñemitỹ arro, avati soja narã takuare’ẽ jety, papa ha mandyju.
Mba'eicha ñaguahē ha ñe'ēpypore
Ko tetãvorépe ñaguahẽ tape hũ hérava Mariscal Francisco Solano López rupi (Ruta 1). Ko tape hũ ombojoaju avei tetãvore Encarnación ndive.
Iporãnguete oīva
Heta tenda porã oguereko Misiones, oĩ tavaguasu Villa Florida oguerekóva ñupyso iporãitereíva ikatuhápe jahasa porã opa ára.
San Ignacio pe ikatu Semana Santa pe jajeguerotopa karai Koki Ruiz rembiapóre, obra iporãmba jepéva, ojapóva opa mba'eichaguagui otopáva upe rupi.
Ñemuha Ycuá Bolaños jekái
ÑemuhaYcuá Bolaños jekái ha'e tembiasy guasuvéva oiko Paraguái retãme, ko'ã ára py'aguapýpe; ojejuhuva'ekue upe arateĩ 1 jasypoapy ary 2004-pe tavusu Paraguaýpe. Arateĩme, 1 jasypoapy ary 2004-pe, amo 11:25 aravo (Paraguái aravo) okapu mokõiha jey ogaguasúpe, oguerekóva ipype upe ñemuha guasu, peteĩ mba'yrumýi rógaguasu, óga mba'aporã ha peteĩ karuha. Umi tembi'u róga apoha oiko jekapu omoñepyrũ tata guasu.
Tahachikuéra marandu he'iháicha, oikóvo ku tembiasy, umi kuimba'e oñangarekóva okẽnguéra omboty akue opa ñesẽha, ani hag̃ua tekovekuéra osẽ ojehepyme'ẽ'ỹ.
Upévareite 396 tekove omano (hetakue mbyte ha'e akue mitãnguéra) ha amove 500 tekove hasy vai, oiko avei 56 tekove hete kái hasy hákatu ndomanóiva.
Irundy jasy jave oiko upe ñembojovake ñemuha járape Juan Pío Paiva, ira'y Víctor Daniel Paiva ha okẽ ñangarekoha Daniel Areco, opa ára 5 jasypakõi ary 2006-pe, mokõi yvyrajára he'ívo hi'ári ho'áta "jejuka angaipáva" ha 5 ary ohasamo'ã ka'irãme, umi 25 ary rangue tekove kuéra ojerure ho'amo'ã va'erã hi'ári "jejuka hasyite" rekópe.
Ogaguasu
Ñemuha rogaguasu oiko ku jekái oñepyrũ omba'apo mbohapy ary mboyve ha oguereko 12.000 metro irundykejojáre. Oguereko mba'yrumýi pytaha amove 350 mba'yruguata hag̃ua, mba'apo róga ha peteĩ karuha. Paraguay Tavao oheja oñemba'apo upépe, tahachi marandu he'i rire ramo jere ku ogaguasu ha'e"peteĩ kapuha".
Umi marandu he'iháicha "Mbohapy mba'etĩ ha kyrakue mba'e guerahahára so'o mbichy pegua, mbujape apoha pegua ha kesu ñemuha pegua, nosẽi okápe. He'ise heta mba'etĩ oñembyaty róga ahojápe".
Jekái
thumb|left|250x250px|<span style="background-color: rgba(254, 252, 224, 0.14902);">Pete ĩ mba'yru viru ñongatuha tata ohapypa akue. Jekái oñepyrũ amo 11:25 aravópe, oiko amove 800 tekove ogaguasu ipype. Tatamboguehára marandu he'iháicha, mba'etĩ mba'e guerahahára tembi'u apoha koty okapu, ohasa karuhápe ha upéi opaite ogaguasúpe, mba'yrumýi pytahápe avei. Upévare, heta tekove oñani ñesẽháme, oiko hetaite tatatĩ ha tesape opa. Oguahẽvo hikuái okẽme, ha'ekuéra ohecha nasẽmo'ãi, okẽnguéra mbotýgui.
Oje'e ñemuhára jára ombotyuka okẽnguéra ani hag̃ua osẽ tekovekuéra ojehepyme'ẽ'ỹ.
Ombogue hag̃ua tata guasúpe oiko va'erã amove 50 mba'yrumýi ha amove 1000 tatamboguehára, kuimba'ekuéra milíko oipytyvõ avei ha tahachikuéra. Amo irundy aravo jave oñemboguepa tata.
William Shakespeare
William Shakespeare (Stratford-upon-Avon, 26 jasyrundy ary 1564 — Stratford-upon-Avon, 23 jasyrundy ary 1616) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára ha tembiasagua'uhára Ingyaterra rehegua. Ha'e haihára tuichave ingleñe'ẽgua. Hembiapokuéra herakuã ha'e Rromeo ha Julieta, Hamlet, Macbeth ha ambue ñe'ẽpotynguéra ha tembiasagua'ukuéra. Opaete Shakespeare hembiapokuera oñembohasáva ambue ñe'ẽme (hyãsiañe'ẽ, karaiñe'ẽ, peroñe'ẽ ha Avañe'ẽ avei).
Hembiapo apytépe jajuhukuaa: La comedia de las equivocaciones (1591), Sonetos (1592-1597), Tito Andrónico (1594), Enrique IV (1594), Romeo y Julieta (1595), El sueño de una noche de verano (1595-1596), Eduardo III (1596), El mercader de Venecia (1596-1597), Hamlet (1601), Las alegres comadres de Windsor (1601), Otelo (1603-1604), El rey Lear (1605-1606), Macbeth (1606), Antonio y Cleopatra (1606) ha La tempestad (1612).
Hekove
William Shakespeare niko heñóikuri tava'i Stratford-upon-Avon, Warwickshire, Ingyatérra retãme, ára 26 jasyrundy ary 1564-pe. Itúva herava'ekue John Shakespeare ha isýkatu Mary Arden, ha'ekuéra oguerekókuri poapy ñemoñare ha William niko mbohapyha umíva apytépe. Oje'e William ojehekombo'ehague -jepémo ndaipóri kuatiápe ko marandu- itáva mbo'ehaópe, Stratford Ñe'êtekuaa Mbo'ehao (Stratford Grammar School), oporombokatupyrýva latin ñe'ẽtekuaa ha ñe'ẽporãhaipyrépe. William Shakespeare niko ñoha'ãnga'apohára, ñe'ẽpapára ha ñoha'ãngahára. Shakespeare niko haihára ikatupyryvéva inglés ñe'ẽme ha oĩ avei umi haihára yvoragua herakuãvéva.
Ára 28 jasypateĩ ary 1582-pe, orekorõguare 18 ary, William omendákuri Anne Hathaway rehe, orekóva 26 ary. Ára 26 jasypo ary 1583-pe, itajýra Susanna oñemongaraíkuri Stratford-pe; upéicha avei, ára 2 jasykõi ary 1585-pe, oñemongaraíkuri iñemoñare Hamnet ha Judith. Kuimba'éva, Hamnet, omanókuri pateĩ ary oreko jave. 1580 mboyve ha paha peve ndojekuaái mba'eve Shakespeare rekovégui, umívape ojehero “ary ñehundipyre”. Oje'e ary 1590 rupi Shakespeare ohohague oiko Londres-pe, ndaje omoirũkuri peteĩ ñoha'ãnga atýpe. Avei oje'e oikohague chugui mbo'ehára okaraygua.