cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Yom Kippur
Ñyrõ Ára niko mba'evai'apo jehechakuaa araite, péicha avei ha'e pe ára imarangatuvéva ha oñemomorâvéva ary pukukuépe. Umi mba'e tuichavéva upe arapegua niko mba'evai'apo ñembogue ha jekupyty. Karu, y'u, jahu ha poreno oñemboyketeva'erã ko aretépe. Karu'ỹ oñepyrũ kuarahy oikévo ha opa ambue ára pyharépe. Ñyrõ Ára oñepyrũ peteĩ ñembo'e reheve hérava Kol Nidre oñeñembo'éva kuarahy oike mboyve. Kol Nidre he'iséva "mayma ñe'ẽme'ẽ"; ombokusuguepaite -aty guasúpe- umi ñe'ẽme'ẽ peteĩteĩ ojapova'ekue ary ohasava'ekuépe. Iporã ñamohesakã kóva rupive oñembogueha umi ñe'ẽme'ẽ -noñemoañeteiva'ekue- yvypóra ojapo'akue Ñande Rúpe; ha noñemboguéi umi ñe'ẽme'ẽ yvyporakuéra ojapóva ojoapytépe.
Omoĩ hikuái peteĩ akãhoja oñembo'e hag̃ua ka'aru jave -kóva añoite ha'e ñembo'e ojejapóva ka'arukue ary pukukuépe. Péicha avei ojejapo ñembo'e hérava Ne'ilah ha heseve oñemohu'a vy'a guasu. Ñyrõ Ára og̃uahẽ ipahápe hyapúvo turu avei omog̃uahẽva ipahápe karu'ỹ. Kóva ko arete niko henyhê vy'águi Israel retã térã ambue tetâ hudiokuéra oikohápe. Ñyrõ Ára ndaha'éi vy'a'ỹ ára. Umi hudio heñóimava Epaña, Poytuga térã Afrika yvate gotyo ombohéra hikuái ko aretépe, "Karu'ỹ Morotĩ".
Eami
Eami ha'e peteĩ ta'angamýi Paraguái retãgui ojejapo 2022-pe ha omotenonde Paz Encina.
Kapi'i
miniaturadeimagen|Kapi'i aty Kapi'i ha'e pe gramíneas rapo, ñepyrũrãitevo (avatimirĩ, arro, avena, ha heta ambue) oñekytĩ rire, oñemboja'o rire umi ra'yi ha umi mba'era'yi ojejapovo trilla.
Aguara'i
Aguara'i mymba okambúva.
Anguja mykurẽ
Anguja mykurẽ mymba okambúva.
Vikipetã karaiñe'ẽme
miniaturadeimagen|Vikipetã karaiñe'ẽme ta'anga Vikipetã karaiñe'ẽme ha'e pe Vikipetã oĩva karaiñe'ẽme. Umi Vikipetãkuéra ambue ñe'ẽnguérape, oĩva Internet-pe oĩ pe licencia CC BY-SA 3.0 ha GFDL poguype.
Reserva Itabo
Ko  Reserva Biológica Itavo opyta tetãvore’i Hernandarias-pe, tetãvore Alto Paraná, Paraguáipe, ysyryguasu Paraná akatúa gotyo ha ha’e peteĩva umi poapy tenda ojehecha va’ekue reserva ecológica ramo Itaipú rupive.
Kóva ko represa ha’e tuichavéva yvy ape ári oĩva ñane retãnguéra Paraguái ha Brasil mba’éva. Opyta 80 km norte gotyotáva Hernandarias-gui. Tapekuéra ojeikeha ha’ehina umi taperakamby 1 ha 2. Ipykué katu 15.208 hectárea.
Geografía
Ko reserva yvy ikarape ha ijyvate’imimi. Pe ysyry Itabó ohasa upérupi kuarahy resẽguio kuarahy reike gotyo umi mokõivéva hakambykue, ha’éva Itabó Sur ha Itabó Norte, ha avei ko’ãvagui osẽva ysyrykuéra.
Yvy ko reserva rupi biológica Itabó rupi, ha’e oiko va’ekue ita hũnguéra gui. Ikatu jaclasifica lateríticos ha latozoles-pe, ha isa’y pytãhũngy, ijavovekue katu ñai’ũ jehe’a memete ipypuku porãva.
Arapytu rehegua
Ko reserva Itabó oguereko clima subtropical, oguerúva ama porã porã oguãhẽ ha isarambi porãva opárupi, ha ohupyty voi 1.500 ha 1.700 mm peve arykue jave.
Arahakue katu ohupyty 21 ºC guive 22 ºC peve. Pyharekue katu ho’ysãiteve katuete arakuégui, upéva oikohína Araro’y oguãhe vove.
He’õngue katu ohupyty 70 ha 80% rupi, ha yvytu katu oipejuve noreste ha suresteguio, upévare ipiro’y porã ko tendárupi.
Yvyra ha ñananguéra rehegua
Ka’aguy yvate hetave ko tendárupi, oĩnte avei ka’aguy karape mimi, kokuereguasu ha avei kapi’i ñeñotỹmbyre. Jajuhu heta yvyrakuéra reheguáramo ko’ãva yvyrakuéra: lapacho, ybyrá pytá, cedro, cancharana,  peterevy, guatambu, peroba, incienso,  kurupa’y ha yvyraro, hamba’e. Ka’aguy karapehárupi katu jajuhu mirtácea-kuéra rehegua ha’éva ñangapiry, guavira, yvaporoity ,hamba’e.
Ñananguéra reheguáramo katu hetaitereive mba’e jajuhu; oĩ bromeliácea rehegua, avei helecho arborescente umía rehegua.
Ojejuhu parundy mymbakuéra rehegua, 250 guyrakuéra rehegua ha 20 mboikuéra rehegua.
Mymbakuéra rehegua
Mymbakuéra rehegua jajuhu hetáva ko Reserva Itabópe oĩ: el ta'ytetu (Tayassu tajacu), mborevi (Tapirus terrestris), guasu (Mazama americana), aguara'i (Cerdocyon thous), akuti sa'yju (Dasypus azarae) y kuati umi mymbakuéra rehegua ojeikuaáva.
Guyrakuéra apytepe katu ikatu ja’e: garza boyera (Bubulcus ibis), hoko guasu (Ardea cocoi), mbigua (Phalacrocoras), ype guasu (Cairina moschata), taguato pira'uha (Pandion haliaetus), yryvu ruvicha (Sarcoramphus papa) ha tingasu (Playa cayana).
Mba’eichaitépa oñemohenda
Zona de uso extensivo: Tenda ikatuhárupi umi visitante kuéra oguahẽ mbo’epyrã ha jevy’amihaguã (jajuhu ko’ápe tapepo’i jehechakapyrãkuéraha oñangarekótava nde rehe, tapepo’i "cross country", umíva). Zonas de uso intensivo: ko’ãva ha’e paisaje neporãvambajepéva ojeipuruva actividades recreativas hypy’uporãva ojejapohaguã (oĩ área camping rehegua, centros de visita ha oñemaña haguã opárupi gotyo).
Zonas de Núcleo: tendakuéra avakuéra omo’ambue mimíma haguérupi  (ko’ãva apytépe oĩ mbohapy núcleo ndaikatúmo’ãiva jajavy ha ha’eva ko’árupiguánte).
Ko Reserva oguereko mirador panorámico, ikatuhárupi jahecha ka’aguykuéra oĩhárupi, avei yno’õguasu pe embalse rupive oiko va’ekue. Jehe’a guasu oikóva ko’árupi ka’aguy, yno’õ guasu ha ko yvy porã jajuhúva katu ombotuicha tuichave ko’ẽ ko’ẽre ko tenda iporãitéva.
Day Mesquita
miniaturadeimagen|Day Mesquita Dayenne Proença Mesquita (Telêmaco Borba, ary 1985), jekuaáva Day Mesquita ha'e peteĩ mba'eapohára tetã Pindorama pegua.
Antônio Carlos Jobim
Antônio Carlos Brasileiro de Almeida Jobim (Río de Janeiro; 25 jasyteĩ 1927 - Nueva York; 8 jasypakõi 1994), herakuãvéva ojeheróvo Tom Jobim ramo, ha'e akue peteĩ puraheiapohára, opurahéiva, mbaraka ha piáno ombopúva Pindoráma pegua. Ombopúva bossa nova, Pindoráma retãygua pupoty ha música clásica.
Ojekuaa chupe ha'eha peteĩ umi omyasãivéva oparupi Pindoráma purahéi ha oĩha umi puraheiapohára tuichavéva saro'y XX pegua. Ha'e niko omoherakuã heta tetãme pe bossa nova, ha ombojehe'a jazz rehe ojapo hag̃ua purahéi pyahu amo arykuéra 1960 jave. Hembiapokue herakuãvéva hína «Garota de Ipanema», purahéi ohai Vinicius de Moraes, peteĩ umi purahéi Pindoráma megua ojekuaavéva.
Anguja tutu
Anguja tutu mymba okambúva.
Káma akytã'ai
Káma akytã'ai ha'e voi peteĩ mba'asy ombohetaitéva sarambihápe yvypóra káma hekoveapỹi. Ko mba'asy oiko peteĩ tekoveapỹi hekope'ỹ oñepyrũvo oñemboheta sarambihápe oiko peve peteĩ akytã'ai, ha upéi ku akytã'ai oñepyrũ oñemyasãi yvypóra hete pehẽngue ambuéva rehe.
Casa de la Independencia
300 px|thumb|Casa de la Independencia.
Káma akytã'ai
Ojeikuaa oiko meméva mokõi káma akytã'ai mba'asy: peteĩ oñepyrũva umi kamby rapemíme ogueraháva kamby káma guive kamapu'ã meve (ko mba'asy oiko meméva ha amo 80 % opaite káma akytã'aigui ha'e niko ko mba'asy peteĩha); ha ambue oñepyrũva upe káma pehẽngueme ojapóva kamby (amo 10 térã 12 % opaite káma akytã'aigui).
Casa de la Independencia
Museo Casa de la Independencia oñeinaugura 14 jasypo ary 1965 jave, ára oñemomba'eguasúva tetã rembiasápe. Ary 1811 jave, 14 jasypo pyharépe, peteï aty oimehàpe paraguayo katupyry osẽ upe ògaguasùgui ojepytaso haguã ohekàvo  independencia del Paraguái. Oime calle Presidente Franco ha 14 de Mayo àri, kóva ohechuaka estilo colonial, oñemomba'eguasúva tetã rembiasápe. Monumento nacional orekóva temiandu kakuaa tetã ohasávape. Ko'àpe oñemoheñòi kiririẽtehápe, emancipación ombopahàva dominación española
Káma akytã'ai
Kuña g̃uaig̃ui, kuñataĩ huguysẽ peteĩháme imitãitévo, kuña imembysẽ peteĩháme itujaitévo térã imitãitévo, kuña araka'eve noimembysẽi, ijypykuekuéra orekova'ekue káma akytã'ai, ho'uitérõ tajyguery pohãnguéra, oñemonga'u meméva térã kuña ipire morotĩva ha'e umi kuña ikatuvéva ohasa asy káma akytã'aíre.
Casa de la Independencia
Tembiasákue
Ko òga ha'e ko'ágã Museo, oñemopu'ãva'ekue 1772 arýpe ha péva peteĩ ciudadano español Antonio Martínez Sáenz róga, ha'e omendava'ekue Petrona Caballero de Bazán, ndive. Ogyke ojejapo adobe-gui; ogahoja teja-gui; oñemopyenda pindo ha takuara armazón rupive. Pe matrimonio Martínez Sáenz- Caballero de Bazán-gui heñói mokõi mitãkuimba'e: Pedro Pablo ha Sebastián Antonio. Ko'ãva oereda ko óga, ha oiporúva en condominio hembireko ndive: Carmen Speratti ha Nicolasa Marín. `´eicha avei mokõi matrimonio pyahu, oikóva ipype: Facunda Speratti ha Virginia Marín, ojoyke'y Carmen ha Nicolasa, oñondive. Ha'ekuèra oñepyrù ombojoaju tetã rembiasa.
Káma akytã'ai
Kuimba'e avei ikatu ohasa asy káma akytã'aíre, hákatu sa'ive 1 % opaite káma akytã'aígui ojehecha kuimba'ére. Káma Akytã'ai Ára oñemomba'egusuve ára 19 jasypa, ikatu hag̃ua opavave oikuaa porãite mba'épa pe káma akytã'ai ha mba'éichapa oñemonguerakuaa.
Jopói Nobel
Jopói Nobel (Suesiañe'ẽme, Nobelpriset; noruegañe'ẽme, Nobelprisen) ha'e peteĩ jopói momorãmbyre oñeme'ẽva ary ha ary omomba'e ha omomorã hag̃ua umi tapicha térã umi atyvete ikuaaite, tembikuaatýpe oñehesa'ỹijo, térã ojuhúgui mba'ekuaa pyahu térã ohupytýgui mba'e oipytyvõva opa yvypórape.
Yvyryrýi
Yvyryrýi ha'e niko guarara ha sarambi sapy'agua oiko yvy apépe umi ita oĩva yvy guýpe oñemohendávo, upéicha oku'e ha otiri yvy ape. Ita ape yvyguýgui sapy'ánte osẽ mbaretekue oku'ekuévo hetaite ita ha upéicha oñeñandukáva umi yvy apeno rupive, ku mbaretekue ñesẽ yvyguýgui hína omomymýiva yvy ape.
Casa de la Independencia
Héra ñepyrũ ou
Ko yvy ha'èva, peteĩ propiedad oĩva en condominio umi jo'yke'y Martínez Sáenz, opytáva upe ògape capitán Pedro Juan Caballero, ou jave itavaguasúgui, Tovatĩ, Paraguaýpe. Upe òga rovài oikòva Martínez ha'e oiko ña Juana Martínez de Lara rógape, prócer Vicente Ignacio Iturbe tía, opy`´ava katuete opytu'u haguã itía rógape. Capitán Juan Bautista Rivarola, oi`´ova Barrero Grande-pe, ohóvo itava guaúpe, opytáva avei isuegra rógape, propiedad oimehápe antiguo Callejón. Pe Martínez rógape ohóva avei prócer Fulgencio Yegros ha teniente Mariano Recalde, oguahẽva Facunda Speratti ha ambue Virginia Marín, kichiha ramo hikuái. Péicha, upe Martínez róga ha'e tenda ikatu haguã odisimula hikuái um,i ñomongeta ojapóva hikuái kañyhápe ha upépe okonspira dominio español rehe. Pèicha 14 jasypo jave, peteĩ aty oimehápe hikuái ko'ã kuimba'e, omotenondéva Pedro Juan Caballero, osẽ callejón o{iva upe óga kupépe ha oho Gobernador español róga gotyo, namombyrýi oimehágui hikuái. Oike rire hikuái upe kuártelpe, ha umi patriota ndoguevivéima hembipotágui, ko'ẽmbotávo 15 jasypópe, gobernador Bernardo de Velazco ha Huidobro, ome'ẽ mando. Paraguái oguahẽ isãsõme, ojetyvyro español poguýgui. Péicha upe òga yma guare kakuaa opyta gente particular pópe ha ary 1943-pe ojogua Gobierno. Oguahẽvo ary 1961 ojedeklara Monumento Histórico Nacional. Upe decreto omotenonde Comisión Nacional de la Casa de la Independencia, ome'{eva poder omoheñói haguã upe ógape peteĩ Museo, oñeinauguráva'ekue 14 jasypo 1965 jave.
Jopói Nobel
Jopoikuéra ñeimo'ã oñepyrũkuri ary 1895-pe karai Alfred Nobel hembipota pahágui, ku karai moñemuhára Suésia pegua, ha jopói ñeme'ẽ oñepyrũkuri ary 1901-pe oñemohendávo mba'erekokuaa, kimikuaa, ñepohanokuaa, ñe'ẽporãhaipyre ha py'aguapy rupi.
Yvyryrýi
Yvyryrýi oñepyrũháme héra mbyte. Mbyte ári ha'e niko upe tenda yvyryrýi oñepyrũháme ári, yvyryrýi imbarete ha omba'embyaivehápe. Yvyryrýi ikatu ombosyry yvy, omoambue yvy ape, ikatu omomymýi yguasu avei ha upéicha oñepyrũ umi sunámi (y apeno tuichaitéva ha mbareteitéva), ikatu omoñepyrũ peteĩ yvyrata ñehẽngue avei. Oikuaa hag̃ua mboýpa mbaretekue osẽ yvyguýgui ojeipuru meméva yvyryrýi ra'ãha Richter.
Káma akytã'ai
Káma akytã'ai ha'e niko amo 31 % opaite akytã'aígui oreko kuñanguéra Yvy tuichakue javeve. Amo 43 % opaite káma akytã'ai ojehecha ary 1997-pe oiko umi tetã kakuaátavape.
Pólio
Pólio (héra mbykymi oúva ñe'ẽnguégui poliomielitis) ha'e mba'asy poliovíru oguerúva ombyaikuaáva yvypóra ypykatu hajyguéva. Tuichaitépe umi ohasa'asýva ko mba'asýre ningo mitãnguéra, upévare hína oje'e hese ha'eha mitã mba'asy. Peteĩ tapicha hasy ramo, ikatúma oguerova ha ombohasy ambue yvypórape juruaysy rupive, hu'úrõ térã iñatĩárõ.
Jopói Nobel
Ary 1968 guive ojejapo avei ko se estableció también el "Virurekokuaa rembikuaaty jopói Suésia Viruróga pegua Alfred Nobel mandu'arãme", omotenondéva upe Suésia Ruvichaguasu Atyvete Tembikuaatýgua ha ojeheróva Jopói Nobel Virurekokuaa rehegua.
Káma akytã'ai
Kuñanguéra hetakue oreko káma akytã'ai 100.000 kuña apytépe ha kuñanguéra omano káma akytã'aíre 100.000 kuña apytépe heta tetã ambuévape:
Pólio
Pólio katuete ombohasa'asy mitã'i ha mitãkuña'i orekóva 4 amo 15 ary, umi tetãme ndahakuitereíva ha ndaro'yietéva, tuichaitépe arahaku jave. Ko mba'asy niko pya'eite oñemyasãi, hákatu ojejoko porã vakúna rupive. Ivaírõ ko mba'asy, omboruru umi tajyapỹi yvypóra retépe, umíva omomba'apóva pujase'o karaku ha apytu'ũ, upéicha hete ijapa ha ikechẽ. Ivaietérõ, ikatu omboapa asy yvypóra rete térã oporojuka.
Ára 24 jasypa ojegueromandu'a pólio ára.
Guaiki
Guaiki (, térã ) mymba okambúva.
Jopói Nobel
Suésia Ruvichaguasu Atyvete Tembikuaatýgua oiporavo mávapa omomba'éta jopói rupive mba'erekokuaápe; kimikuaápe ha virurekokuaápe. Upe Nobel Amandaje ku Karolinska Róga pegua oiporavo mávapa Jopói Nobel Ñepohanokuaa rehegua omomba'éta, ha Suésia Atyvete oiporavo mávapa Jopói Nobel Ñe'ẽporãhaipyre rehegua omomba'éta. Opa umi jopói oñeme'ẽ arete guasúpe ojejapóva ára 10 jasypakõime táva Estocolmo-pe, Suésia retãme. Jopói Nobel Py'aguapyguigua, upe Noruéga Amandaje Nobel rehegua oiporavo mávapa imomorãmbyre, oñeme'ẽ táva Oslo-pe.
Casa de la Independencia
Umi koty
300 px|thumb|Escritorio ESCRITORIO Ko'àpe oñeñongatu umi documento ymaite guaréva, ofirmava'ekue umi prócer independencia paraguaya-pe oimeva'ekue. Ojehecha peteĩ cómoda-escritorio ha'eva'ekue Fernando de la Mora mba'e ha poha cuadro, ipype ojehechakuaa ojapohague Jaime Bestard, ha'éva oñemotenonde jave upe: intimación gobernador Velazco-pe, kóva oñemomba'eguasu ombohapègui tetã sãsõ. KARUHA Mueble ha umi tembiporu ojeporúva'ekue ára ha ára`´oga ryepýpe péva época colonial. Peteï vitrina ohechauka peteï espada Fulgencio Yegros oiporuva'ekue. Kóva oñemomba'eguasu upe koty guahẽhãme orekóva doctor Gaspar Rodríguez de Francia ra'anga. KOTYGUAHẼHA Ojehecha imponente araña de cristal ha peteĩ brasero ojejapova'ekue yvyra ha bronce-gui, ojehecha peteĩ juego de muebles franceses 1830 arýgui oúva. Péichakotyguah{eháme oime mokõi retratos de cuerpo entero ha'éva Pedro Juan Caballero ha Fulgencio Yegros mba'éva.Oĩ avei umi talla religiosa ojejapova'ekue umi taller jesuítico ha franciscano-kuéra omotenondeva'ekue. 300 px|thumb|left|Dormitorio KOTYKEHA Ojejuhu peteĩ tupa ha'eva'ekue Fernando de la Mora mba'e,ikatúva ojehecha ha'anga upe koty akatua rogykèpe, upéva guype, peteĩ kamisa bordada, prócer mba'ekue. Omohu'ã ko dormitorio ambientación, peteĩ arcón, Juan Bautista Rivarola mba'éva, apyka ojeporúva tasyópe, apykatymói reclinatorio ha peteĩ nicho poilicromado. ORATORIO Ko tendápe ojehecha umi talla jesuítica ha franciscana, avei hetaiterei tembiporu religioso opa tendágui oúva. Ojehecha avei presbítero Francisco Javier Bogarín ra'anga. ÒGAJERE Ko óga jere ojehechakuaa oĩha mokõi tablero kakuaa yvyrágui ojejapóva, oúva umi tupão misiones rok{egui. Iguýre oime, mokõi òga alero daiporivéimava ha péva ohechauka ñandèvéve ikatu haguã jahechakuaa dimensión orekóva ha umi material ojeporúva época colonial, jave. KORAPY Ojehecha kuaa peteĩ mural ojapóva'ekue José Laterza Parodi, ha oñemoñe'ẽ peteĩ nota 20 jasypokõi 1811 ramo, oñemondóva Junta Buenos Aires-pe, independencia del Paraguáigui oñe'ẽva. Upe nota guyre ojehecha peteĩ escudo de la nación, oipyhýva doctor Gaspar Rodríguez de Francia gobierno. Ipygu`yre, reloj de sol péva misión jesuítica Santa Rosagui oúva. Ojehecha avei korapy eskína-pe peteĩ túmulo omo'ãva ilustre prócer Juan Bautista Rivarola retekue, ojeguerúva cementerio Barrero Grande-gui, ko'ágã táva'i Eusebio Ayala. SALÓN CAPITULAR Ojehasávo korapy ojeike upe recinto ha'éva Salón Capitular koty ha'éva antiguo Cabildo de Asunción, peteĩha Río de la Plata-pe, omopyendáva 16 jasyporundy 1541 jave. Mbytépe oĩ peteĩ salón, escudo de armas España-gui oúva ary 1800-pe. Ogyképe, ojehecha peteĩ emperador Carlos V ta'anga; avei, ambue cuadro ohechauka upe intento revolucionario, oñemotenondeva'ekue independencia mboyve. 250 px|thumb|Callejón Histórico
Jopói Nobel
Jopoikuéra oñeme'ẽ ary ha ary. Tapichakuérape térã atyvetépe oñeme'ẽ peteĩ jopoipyti'a itajúgui, kuatia'atã ha pirapire. Ku pirapire hína upe Montenondeha Nobel oiporavóva mboýpa, ary 2013-pe ohupyty 8 sua Suésia Koróna, upe hína amo 874.000 euro. Ko Jopói Nobel ndaikatúi oñeme'ẽ tapichápe omanómava, omanónte ojeiporavo rire chupe.
Santo Tome ha Príncipe
Tavakuairetã Jekopytyjojáva Santo Tome ha Príncipe (poytugañe'ẽme: República Democrática de São Tomé e Príncipe), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva Áfrika pegua ijyvy apekue hína heta ypa'ũ ojejuhúva parapyte Gynéape (paraguasu Atlántiko), tetã Gavõ y rembe'y yvate kuarahyreike gotyo, Ekuato ohasahápe hi'aguĩ. Umi ypa'ũ tuichavéva hína Santo Tomé (São Tomé) ha Príncipe.
Casa de la Independencia
Callejón Histórico
Pe Salón Capitular rokẽ gotyo ojehecha ikatúha ojeike, kóva rincón de la Asunción yma guare ndaijojahàiva : Callejón Histórico. Kóva ha'e petĩ tenda oñemomba'e guasuvéva pe Casa dela Independencia-gui, upégui osẽ hikuài umi kuimba'e arandu prócer-kuèra paraguayo ohekàvo tetã Paraguái sãsõ. Ha'e avei tape oguatahague Ña Juana María de Lara oho jave Catedral de Asunción-pe, ojerure´vo Pa'i Molas ome'ẽ haguã upe señal del santo y seña: ha'èva kampana de bronce repikeque, ha upèva ohenóivo oho umi paraguayo-kuèra 15 jasypo ko'ẽme, kòva peteĩ momento histórico omoheñòiva'ekue república del [[Paraguài] pyahu].
Santo Tome ha Príncipe
Umi tapicha Európa pegua niko umi Poytuga pegua. Santo Tome ymaguare ijeiko'ỹha, Poytuga omoñepyrũ ikolónia amo ary 1493-pe. Príncipe ypa'ũ ikolónia oñepyrũ ary 1500-pe.
Anguja guaki
Anguja guaki mymba okambúva.
V (puraheihára)
Kim Tae-hyung (koreañe’ẽme: 김태형; Seo-gu, 30 jasypakõime ary 1995 jave), ojeikuaa hetavéva ichupe V hero guýpe, ha’e peteĩ puraheihára, mba’eapohára, jerokyhára ha puraheiapohára ñembykoréaygua. Oĩ BTS ryepýpe, omba’apóva Big Hit Music rupive.
Párke Nacional Ñakunday
Ha’e peteĩ parque nacional oĩva tava’i Ñakundaýme, tetãvore Alto Paraná, tetã Paraguáipe, 26º 03’ latitud; 54º 42´ longitud, oguereko 2.000 ha.
Objetivo
Hembiaporã tuichavéva ha’e oñangareko hagua mymba ha ka’avokuéra rehe, umi hérava reservorios genéticos autóctonos, avei pe conservación de las regiones biogeográficas ha iporãva Salto Ñacunday rehegua.
Clima
Ararova oguerekóva ha’e subtropical, oky tapia ha isarambi porã opárupi, 1.500 ha 1.700 mm ary pukukue, arahaku mbytépegua ha’e 21,5 ºC, yvytu hetave jave ou Norte-gui, oúva pe hérava biogeográfica de Bosque Lluvioso Brasileño, Ecorregión: Alto Paraná.
Flora
Ka’aguygua hetavéva ko Párke Nacional Ñacundaýpe ha’e umi Bosque Intermedio ojeheróva, oguerekóva yvyrekuéra yjyvatéva 15 ha 20 metros rupi, heta oĩ Meliaceae ýrõ Cedro (Cedrela fissilis), Katigua Pytã (Trichilia catigua), Palmae, oĩva  Palmito (Euterpe edulis) ha  Myrtaceae, Ñangapiry (Eugenia uniflora), Yvaporaity (Myrciaria rivularis),avei k’aguy yvyte, koã pa’ũme jahecha latifoliadas. Ko’ápe ojehecha umi yvyra yvate oguerekóva 35 metros de altura peve, hetahápe oĩ Leguminosae como el Yvyrapytã (peltophorum dubium),Yvyraro(Pterogyne nitens); Boraginaceae, Petereby umíva. (http://florawww.eeb.uconn.edu/acc_num/198500500.html Cordia dichotoma), oĩháme avei Moraceae, pe Tatajyva hérava (Chlorophora tinctoria) ha Amba’y ( Cecropia pachystachya trécul). Avei ko´^a ka’aguy rire oguereko ko tenda peteĩ ka’ague iporãva pe ysyry rembe’ýpe, yvyrakuéra ndaha’éiva ijyvatereíva, pépe hetave oĩva ha’e Euphorbiaceae, ko nanandýpe avei oĩ hetaichagua helechos, tuichakue avei iñambue, ko’ãva rupi avei oikove umi hérava orquídeas.
Fauna
Mymba rehegua ko Parque Nacional Ñacunday ryepýpe oĩ opaichagua okambúva, guyra, ojo’óva ha otyryrýva; ko tenda oñangareko peteĩ hendápe pe ysyry Ñacunday rehe, kóva ha’e rupi ysyry guasu ipukúva ha ypýva oguereko ipype opaichagua pirakuéra ha mayma y rehe oikóva, pe hetaveha oĩ ãmaba’e ha’e pe ojuajuhápe ko ysyry ambue ysyry guasu hérava Paraná ndive.
Hidrografía
Ko Parque Nacional Ñacunday oñangareko pe y ñepyrũháre, ysyry ha avei peteĩ hendápe ysyry guasu Ñacunday rehe, ãva ha’éva ho’áva ysyry guasu Paraná-me, ha pe tuichaite mba’éva hérava Salto Ñacunday, oguerekóva ijyvatekue 40 metros rupi. Koágui ogueraha y oipuruva’erã umi Mbya Guaraníkuéra. Ojepuru avei ysyry Ñacunday ndahetái jave ñembosarairã.
Turismo
Ko tenda itenonde iporãiterei rupi, oñangareko hese Salto Ñacunday, ko’ága tuichave mba’e opytáva opa rire umi Saltos del Guairá, ko tenda oĩ 40 metros ijyvatekue rupi ha ipekue katu 70 metros rupi, opytáva 1.000 metros rupi oguahẽvo ysyry guasu Paranáme, ysyry ho’áva ivatégui guýpe oĩ peteĩ isla oikova’ekue yvyrarakã ho’ava’ekue yvatégui, ndoguerekóiramo jepe peteĩ programa de turismo, tapichakuéra heta oho upépe, ava Paraguáigua térã pytagua hetave ára ha ára, arahaku jave pe tendápe ikatu rupi ojehecha heta mba’e porã..
Aspectos Legales
Ko Parque Nacional Ñacunday, pĩva pe 26º 03’ latitud sur; 54º 42´ longitud oeste, tuichakue 2.000 hectáreas, oñepyrũva’ekue Bosque Protector-ramo por Decreto Nº 17.071pe 20 jasypoapy ary 1975-pe tuichakue 1.000 hectáreas, oikéma pype pe Salto Ñacunday ha upéi oñemongakuaa Decreto Nº 16.146, 18 jasyteĩ ary 1993 jave, omyendagueva’ekue oĩ ypýva, omoambueva’ekue chupe. Ko’áva ha’e pe Parque Nacional Ñacunday, 2.000 hectáreas reheve, omyengovia pe Bosque Protector Ñacunday ha Bosque Protector Yacuýpe.
Uso Actual
Jepuru ko’ágagua ikatu ja’e oĩha ipype ha avei ijerére umi Mbya Guaraní (oĩ oikóva ko tendápe), oipuru hikuái jepe’a, eíra káva, yva saite, pohã ñana ha ombojegua hagua hóga, avei hikuái ojapóvo hekohápe imba’ekuéra tee (ceremonial), avei umi tenda gua oipuru opirakutu haguã ha mymbajuka karurã. Ko’ápe hetave oñemba’póva kokuépe, péicha avei oĩmimi omba’apóva mymba ñemongakuaápe.
Acceso
Reike haguã rehova’erã tape ohóva Ciudad del Estegui Los Cedrales peve peteĩ tape hũ ko táva peveha upéi tape yvyreívape. Opyta 90 Km. Rupi Ciudad del Estegui. Ikatu avei reho Ruta VI rupi ombojuajúva Ciudad del Este ha Encarnación.
Akytã'ai ñemuasãi
Akytã'ai ñemuasãi oiko ojehechávo akytã'ai osẽ iñepyrũhágui ha oñemosarambíma umi yvypóra rete pehẽngue ambuéva rehe, ojehechameméva oiko upéicha tuguy rapekuéra opaichagua rupi, akytã'ai ikatu oike umi tuguy hekoveapỹime ha ova oparupi. Akytã'ai hína mba'asy ombohetaitéva sarambihápe yvypóra rete hekoveapỹi. Oiko rire ko ñemuasãi ikatu ojehapejoko pirekytĩ rupive térã pohã mbarete opaichagua rupi.
Okẽndusu:Amérika
{| width="100%" style="background:#F5F5F5; border:solid 2px #2F4F4F;padding:10px" cellspacing="2" cellpadding="5"
Casa de la Independencia
Aravo ojeike haguã
Museo Casa de la Independencia ikatu ojevisista: Arakõi guive arapoteĩ meve: Pyhareve 07.00 aravo guvie 18.30 peve, ha Arapokõime,: 08.00 aravo guive 12:00 aravo peve.
Okẽndusu:Amérika
{| style="background: transparent; width: 100%"
Casa de la Independencia
Omombe'úva
Oliveira y Silva de Acuña,Yani. Casa de la Independencia. Asunción. Paraguay
Okẽndusu:Amérika
Marandukuéra
Ko ára hína Friday, 1 September 2023 jave
Ehechamína Wikinoticias karaiñe'ẽ reikuaaséso Amérika marandukuéra rehegua.
Okẽndusu ambuéva
Avána
thumb|right|200px|Okarusu Tuja, La Habana mbytépe thumb|right|200px|La Habana poyvi
Avána (karaiñe’ẽme: La Habana) ha'e Kúva retã tavusu ha upe tetã táva hetave tapichakuéra ipype orekóva, yga rupa tuichavéva ha oñeñemuvehápe. Ko távape oiko amo 2.100.000 tavaygua, ijyvy apekue oñemuasãi amo 781.58 km² rupive – upéicha niko ko táva hína tuichavéva opa umi Karíva ypa'ũnguéra táva apytépe.
Umi Epáña pegua omoñepyrũ va'ekue ko táva saro'y XVI-me. Mburuvichavete Felipe II Epáña pegua omoĩ "La Habana" rehe "táva" jehero tee ary 1592-me.
Laguna Blanca
Moõitepa oī
Oĩ mokõiha tatãvore hérava San Pedro del Ykuamandyju tetã Paraguái pegua, distrito Santa Rosa del Aguaraýpe, ko távagui kuarahy resẽ gotyo, 28 Km. rupi. thumb|300px|left|Atardecer en la Laguna Blanca
Descripción
Laguna Blanca ha’e y guasu oguerekóva 147 ha rupi. Iñaranduvakuéra he’i hese ha’eha ko tetã megua ypa heñoiva’ekue ha’eño, oguereko haguére ojeheróva estratificación térmica, ipypukekue 7 metros rupi ha oguereko avei yvutee. Hi’y katu hesakã asy ha jejahuhápe katu oĩ yvyku’i morotĩva.
Oĩ upépe irundy yvy ijarateéva ha peteĩ tetã poguýpe oĩva ojáva ypa rehe. Ko’ã yvy ijarateévape oñemba’po kokuépe. Reserva tetã mba’éva, iñepyrũrã ha’éva 70 hectáreas rupi, oike pype okaraygua, upéi oñeme’ẽ chupekuéra peteĩ hendápe oiko haguére aréma ipype, avei tendaguápe ikatúva ohepyme’ẽ. Péicha rupi ko reserva opyta michĩmi ijáva ypa rehe.
Trascendencia ecológica
Oñema’ẽvo umi guyrakuéra tendaguaitéva rehe ha’e pe hetaveha oĩ tapicha oñemoarandúva upépe pe hérava ornitología moderna tetã megua. Ko’ãga meve ojejuhúma 283 guyra aty Laguna Blanca-pe, péicha rupi kóva ha’e tenda oĩha ojeheróva ecosistema Cerrado en el Paraguay. Ikatu oñembojoja Parque Nacional San Luis ha Reserva Natural del Bosque Mbaracayú rehe añoite, guyrakuéra aty oĩva ko ecosistema ryepýpe. El Cerrado Laguna Blanca-pe tuicha porã, ka’aguy hembýva oĩporãiterei,avei heta oĩ upépe y ñepyrũ (nacientes de agua).
Pirakuéra rehegua katu oĩ opaichagua, michĩva, piraña, tare’ýi, ha umi michĩvéva, piky, ikatúva ojehecha oñema’ẽvo hesénte.
Ministerio de Minas y Energía de Paraguay ha avei oficina de recursos hídricos de la Secretaría del Ambiente he’i pe tenda yvyku’iguigua ha’eha hérava área de recarga del Acuífero Guaraní, pe yvy ikatúva ombohasa ha omondo y acuífero ryepýpe oky jave.
Ojejapo peteĩ ojeheróva Evaluación Ecológica Rápida, oñeñe’ẽháme mboy ary térã mba’eichagua yvy oĩha upe rupi, avei mymba ha ka’avo aty rehegua, pe mboi yaguá (eunectes murinus) ha drosera (planta carnívora). Ko ñemoarandu rehegua omoñepyrũ pe héravs Natural Land Trust, omba’apóva ohejauka ha omboherauka hagua reserva privada-ramo.
Turismo Rural
Pe Rancho Laguna Blanca hérava, pehenguekuéra Duarte mba’éva omba’apo ary 1997 guive ko mb’eporãite hérava turismo rural-pe. Rancho Laguna Blanca ha’e avei oĩva APATUR ryepýpe (Asociación Paraguaya de Turismo Rural) oñepyrũ guive oguereko heta mba’e porã tapicha ohóvape guara. Ko’ãga rupi oĩma pe proceso de declaración de Reserva Natural Privada-rã, oipytyvõva chupe ojeheróva organizaciones no gubernamentales (ONGs), Red Paraguaya de Conservación en Tierras Privadas, imbaretevéva ha’e IDEA, Natural Land Trust ha avei Guyrá Paraguay.
Herakuã mombyry heta mba’e ojejuhuva’ekue ko tendáre ome’ẽva peteĩ pyrenda tuicháva pytagua pa’ũme oguerúva heta tekove arandu, científicos ha ecoturistas ambue tetãgua ary ohasaramova pukukue. Mombyry guive jehejaramo ome’ẽ ko tenda oñembohéra haguére “Área de Importancia para la Conservación de las Aves”, IBA inglés-pe (Important Birds Areas), umi ikatupyrýva pytagua pe ornitología-pe, oñeme’ẽhápe pe código PY030 Laguna Blanca hérava. Ko IBA ha’e Birdlife Internacional omoñepyrũva’ekue, arapýpe tuichavéva omba’apóva mba’ekuaa ha mba’eichaitépa oikove aréta guyrakuéra rehegua, tetã Paraguáipe Guyra Paraguay ha’e omba’apóva hendive.
Ikatúva ojapo maymava ohóva
Tapichakuéra ohóvape guara campings térã umi opytávape ógape oĩ heta mba’e, jeguata, vóley y mangapykuaa y rembe’ýpegua, kavaju ári jeiko, karrétape, kanoa ha kayaks, ñeñapymi rehegua, michĩmi térã ypyhápe, je’yta, pirakutu, mymbasaite jehecha, safari fotográfico, ñembosarái y pegua, jeguata dunas rupi.
Ko’ápe ikatu ojejapo umi mba’e noñorairõiva ko tenda porãtépe oĩva ndive.
Umi mba’e okotevẽva tapicha omyakãva ojejerureva’erã ojeho mboyve.
Servicios
Oguereko tenda camping-pe guarã, ykatuhápe oike irundypa pehenguekuéra rupi, avei oĩ ojepyte hagua ógape, upépe oñeme’ẽ rambosa, karu, karujopy ha pyharegua, ãva hetave jave oñeme’ẽ Paraguái rembi’u te’ete.
Mba'eicha ñaguahē
Pe estancia Laguna Blanca oĩ noreste tetãvore San Pedro gotyo. Oñeguahẽ Paraguaýgui, tape Acceso Norte, Arroyos y Esteros, upéi ojuaju Ruta 3 (Acceso Norte) rehe ha ohóva Santa Rosa peve ( 270 km. Paraguaýgui) upépe oĩ peteĩ tape yvyreíva 27 km. Este gotyo. Ára porã jave, pe tape rupi ikatu oho mba’yruguata michĩveva; ýrõ mba’yru tuicháva térã ijyvatevévape añoitépe.
Oĩ avei mba’yruguata ava guerahaha osẽva Paraguaýgui ohóva San Pedro ýrõ Pedro Juan Caballero gotyo. Ojegueyjyva’erã táva Santa Rosa-pe ha rejupi mba’yruguata ohóva Santa Bárbara peve, sa’ínte oĩ (nderjapoiva’erã reikuaa mboyve tenda).
Hectárea
Hectárea (ñe'ẽpehẽ hecto-, gyresiañe'ẽme ἑκατόν [hekatón], he'iséva «100») ha'e voi mba'éichapa ikatu oha'ã térã oñemedi apekue renda ha'éva 10.000 temira'ãha irundykejojáva. Ha'e hína irundykejoja apekue opa ijyke orekóva 100 metro (temira'ãha). Héra mbyky hína ha.
Reinaldo Julián Decoud Larrosa
Reinaldo Julián Decoud Larrosa heñói vaekue Táva Paraguaýpe, Paraguay Retãme, ára 9 jasyteĩ ary (1911)-pe. Leopoldo Decoud Bogado ha Digna Larrosa Ferreira ñemoñare mbohapyha vaekue ha'e. Reinaldo ru ha sy omano vaekue ha'e omboty mboyve peteĩ ary ha itia Anita, oikóva Táva Concepción-me omongakuaá vaekue chupe.
Karai arandu Reinaldo Julián Decoud Larrosa niko hetaiterei mba'e ojapo vaekue Guarani rayhupápe ha hembiapo rupive omohenda ñane Avañe'ẽ umi tenda ijyvatevéha rupi. Ary 1944-pe ombo'e'ypy vaekue ñane ñe'ẽ Guarani Letras-pe ko'ág̃a oĩva Facultad de Filosofía UNA-pe ha upe rire ary 1956-pe hese ae Guarani ñe'ẽ oike vaekue Colegio Nacional de la Capital-pe ha ambue mbo'ehaokuérape. Mbo'ehára Decoud Larrosa omoheñóik vaekue Instituto de Lingüística Guarani del Paraguay 1961-pe (oñemboaje va'ekue ary 1966-pe), ha'éva Guarani mbo'ehárarã mbo'ehao ypykue ñane retãme ha ko'ág̃a oikóva ichugui mbo'ehaovusu. Ha'e omotenonde vaekue tembiapo guasu ojeroike hag̃ua Guarani ñe'ê Ñane Retã Léi Guasúpe, ary 1967. Avei ary 1972-pe ha hese ae Guarani ñe'ẽ oike vaekue Instituto Superior de Lenguas-pe. Decoud Larrosa rembiapokue avei pe Guarani Ñe'ẽtekuaa ko'ag̃aite peve ojepurúva. Upéicha avei, ha'e ombohasa vaekue Ñandejára Ñe'ẽ Guaraníme ha ombohéra vaekue Jopare Pyahu ha avei ombohasa Guaraníme, Ñane Retã Purahéi Guasu. Decoud Larrosa oñorairôjepe vaekue Cháko Ñorairõme ha upépe ojehecharamo chupe heko marangatúre. Ha'éngo avei pohãnohára, tupãkuaahára, arandukuaahára ha apytu'ũkuaahára; hetave mba'e apytépe. Hemby gueterei ñane retã ruvichakuérape peteĩ mba'e ha upéva hína peteĩ jehechakuaa tuicháva upe karai joheipyrépe omombareteva'ekue Guarani ñe'ẽ rekove. Hembiapo'ỹre, Guarani ñe'ẽ noĩmo'ãik vaekue oĩháme ko'ág̃a.
Reinaldo Julián Decoud Larrosa omenda vaekue Ester Harris-re ary 1955-pe ha omongakuaa mbohapy mitã: Andrés, Fabia ha Rubén. Ha'e omano Táva Paraguaýpe, Paraguay Retãme, ára 1 jasypateĩ ary 1972-pe.
Alberto Fernández
Alberto Ángel Fernández (Buenos Aires, 2 jasyapy 1959) ha'e peteĩ ñe'ẽngára, mbo'ehára ha ojokuaikuaáva Argentína pegua, ha'e niko Argentína retã ruvicha 10 jasypakõi 2019 guive ha ha'e akue Tetã Sambyhyhára Róga ruvicha (Gabinete de Ministros) 2003 guive 2008 peve.
Fina Estampa
Fina Estampa ha'e akue peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo akue ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva herava Rede Globo. Oñepyrũ ára 22 jasypoapy ary 2011-pe ha opama 23 jasyapy ary 2012-pe, tembiasagua'u Insensato Coração rire ha Avenida Brasil mboyve. Ohai akue Aguinaldo Silva, Nelson Nadotti, Patricia Moretzsohn ha Maria Elisa Berredo, ha oipytyvõ ichupe kuéra haihára Maurice Gyboski ha Rodrigo Ribeiro, omotenonde Marcelo Travieso Ary Coslov, Claudio Boeckel, Marco Rodrigo y Marcus Figueiredo, ha omotenode pavẽ ha hembiasa Wolf Maya.
Lília Cabral, Dalton Vigh, Christiane Torloni, Malvino Salvador Carolina Dieckmann Caio Castro, Adriana Birolli, Júlia Lemmertz, Dan Stulbach, Sophie Charlotte, Marcelo Serrado, José Mayer, Alexandre Nero, Dira Paes, Eva Wilma, Milena Toscano, Renata Sorrah ha Suzana Pires omba'eapo ava tee kuéra.
Juventud ypa'ũ
Juventud ypa'ũ (karaiñe'ẽme: isla de la Juventud) niko peteĩva Karíve ypa'ũnguéra apytépe, ypa'ũ tuichavéva 5ha Antillas Tuichavéva ypa'ũ atýpe, con una extensión territorial de 2200 km². Ko ypa'ũ ha 600 kájo ha ypa'ũmi ambuéva ojapo pe Canarreos ypa'ũ aty, Kúva retã ñemby kuarahyreiképe, 60 kilómetro Kúva ypa'ũgui ha 142 kilómetro La Habana távagui. Ary 2017-pe ojehecha oiko ko ypa'ũme 84.013 tapicha.
Togue
Togue ha'e voi ka'avo ha yvyramáta pehẽngue ojapóva tesapemoñanga oipyhývo Kuarahy resape. Ka'avo rogue opaichagua oĩ, ipéva térã ijapu'amíva, ituicháva térã imbykymíva. Toguekuéra hovyũ hína, oĩramo jepe ipytãva araroguekúi jave térã isa'y ambuéva.
Berlin mongoraha ho'árõguare
miniaturadeimagen|270x270px|Kuarahyresẽ Alemáña retãyguakuéra (mongoraha ári) omomaiteívo umi ijykeguápe, Kuarahyreike Alemáña retãyguakuéra (mongoraha guýpe), Brandemburgo Rokẽ renondépe, 1989-pe. Berlin mongoraha ho'árõguare oñepu'ãvo Alemáña retãyguakuéra Kuarahyresẽ Alemáña tavusúpe, Kuarahyresẽ Berlin, ára 9 jasypateĩ ary 1989-pe, upéicha ho'a avei opa umi óga mbarete oporojoko va'ekue ani hag̃ua Alemáña retãyguakuéra ohasa táva Berlin vore ambuévape, umi vorépe Tetãvore Joapykuéra, Tavetã Joaju ha Hyãsia poguýpe. Kóva niko imba'eguasuite kuri ohechaukágui opataha Yvy ñembovo oiko va'ekue Ñorairõ Ro'y oñepyrũ guive. Ho'a riremi ko mongoraha opa avei pe ombojei va'ekue Tavakuairetã Ñembyatypyre Alemáñame (Kuarahyresẽ Alemáña) ha Tavakuairetã Jekopytyjojáva Alemáña (Kuarahyreike Alemáña) ha upéicha ojehecha akue opataha Ñorairõ Ro'y, ha ohasa rire 11 jasy oñemopeteĩ jey umi mokõi Alemáña ojapo hag̃ua Alemáña ko'ãgagua.
Islã chía
Islã chía térã islã chiíta ha'e Islã jerovia vorekue tuichavéva mokõiha, Islã suníta rire. Umi musulmã chiíta oguerovia Maóma oiporavo rajy méname, Ali Ibn Abi Tálib, omyengovia hag̃ua ichupe, ojapoukaháicha Ala. Oguerovia hikuái pe aranduka karai mbo'épe, Korã, ha oimo'ã ndaha'éiha mba'eve jeroviapýpe umi mbohapy mburuvicha suníta ou Maóma rire.
Amo 15 % térã 25 % opa umi 1900 sua musulmã retakuégui yvy ape ári oguerovia Islã chía rehe.
Karélia
Karélia (epañañe’ẽme, Carelia​ térã Karelia) ha’e peteĩ tenda ojejuhúva Európa Kuarahysẽre, kareliokuéra retã, avakuéra oikova’ekue peteĩ áreape ko’ág̃a ojejuhúva Suómi ha Rrúsia mbytépe. miniaturadeimagen|Karélia (mápa). miniaturadeimagen|Táva Karélia [[poyvi.]] Karelioñe’ẽme, etoñañe’ẽme ha suomiñe’ẽme, Karélia héra "Karjala" (oñemoñe’ẽva "Kárjala"); rrusiañe’ẽme "Карелия" (Karélira) ha suesiañe’ẽme "Karelen".
Ymaguarépe, Karélia ha’eva’ekue Suésia pehẽngue.
Ñe’ẽrapokuaaty
Karélia réra ou ñe’ẽnguéra "karja" (tymba) ha "la" (ñe’ẽriregua ojeiporúva oñembohéra hag̃ua peteĩ «yvýpe») joajúgui.
Viriato Díaz Pérez
Viriato Díaz Pérez ha’e peteĩva umi karai mbo’ehára aranduete oikove va’eku ñane retã Paraguáipe popa ary javeve.
Imitã ha imitãrusúpe
Díaz Pérez eñói va’ekue Madrid 1875-pe. Ou va’ekue peteĩ ogayguára porã arandúgui. Túva karai Nicolás Díaz Pérez, haihára jekuaapýva, cronista oficial va’ekué Extremadura-pe ha avei ojapo va’ekue Diccionario Biográfico y Bibliográfico de Extremeños Ilustres; isy katu kuñakarai Emilia Martín de la Herrería, avei haihára.
Ohupyty va’ekue grado académico Doctor Filosofía ha Letras-pe pe Universidad Central de Madrid ary 1900-pe. Karai kuéra Menéndez y Pelayo, Giner de los Ríos, Moraita y Cordera ha’e va’ekué imbo’ehára katupyrykuéra.
Madrid-pe guare hekovekue
Viriato Díaz Pérez ojeja va’ekué hetã’i heta mba’e porã ojaporire upérupi, científicas ha literarias umía rehegua. Teósofo, republicano ha orientalista ohechauka va’ekue 1895 guive oguãhe meve Paraguáipe, peteĩ tuichapajepe ha ipypukúva kuatiahaikuéra umi ha’e oñombokatupyryhague reheguápe. Ãva apytépe ikatu ja’e:
1904pe katu opublika Madrid-pe, Unión Iberoamericana-pe hembiapo “Movimiento Intelectual en el Paraguay” rehegua, omboguapyhaguépe umi tapichakuéra ikatupyryvéva ojehechaukáva ñane retãme.
Hogayguakuéra
Ou va’ekué Paraguaípe 1906-pe, he’ihaguéicha haihára Carlos R. Centurión, ohecharamoitégui karai político ha avei haihára paraguaigua Hérib Campos Cervera-pe, kóva oho va’ekue ohechami ichupe España-pe.
Insensato Coração
Mba'eapohára ojapo akue ava tee kuéra ha'e Paola Oliveira ha Eriberto Leão; Glória Pires ha Antônio Fagundes,  Deborah Secco, Camila Pitanga, Lázaro Ramos, Deborah Evelyn, Gabriel Braga Nunes ha Natália do Vale.
Ko tembiasagua'u omombe'u viru jehayhu, viru ñemono'õ, mborayhu ha py'arõ.
Viriato Díaz Pérez
Hogayguakuéra
Museo ha Biblioteca oguerekóva karai marangatu Juan Silvano Godoi réragui ojapo hóga mokõha ohómi haguépe oñemoarandu haguã Viriato. Upe kotyguive omosarambi kane’õ’ỹre tembiapópe mbaretépe embiapo ha iñarandukue.
Hekovépe ha’e va’ekue mbo’ehára ha tetã mba’ekuaakuéra rehegua karai arandu. Ha’e Mbo’ehára va’ekue hetaiterei paraguaigua oguereko va’ekue ichuipe techaukahára ramo iñarandukuégui.
Tembiapo oñemoĩhaguépe
Oñenombradojefe Archivo Nacional-pe;
Director guasu Biblioteca ha Museo de Bellas Artes-pegua;
Ha’e miembro Paleógrafo Comisión de Límites ojejapo haguã Bolivia-ndi.
1902 guive ha’e kuri Paraguái cónsul España-pe.
Tetã arandukuéra rehegua tembiapo
1907-pe omoañete upe círculo literario hérava “La Colmena”, ombyaty va’ekue umi tapicha arandukkuéra oĩva guive tenonderã: Rafael Barret, Juan E. O’Leary, Manuel Domínguez,  Arsenio López Decoud, Modesto Guggiari, Juan Silvano Godoy, Carlos R. Centurión, Fulgencio R. Moreno, Ricardo Brugada(h.), Juan Casabianca, Ignacio A. Pane, Ramón V. Caballero, ha hetave oĩhína.
1908-pe ha’e ha’e heta hendárupi ojeguereko ichupe ome’ẽhaguã conferencia a oporomoirũ haguã tembiapópe kuatiahaikuéra rupi osẽva guivépe Oguahẽ guive Paraguáipe, ko Viriato réra ojejuhu mamo tembiapo cultura tetã mba’ekuaakuéra rehegua ojejapohápe guive Paraguaýpe.
Hembiapo rupive ha’e ojejuhu va’ekue avei heta acto cultural tetã ambuekuéra rupi ojejapóvape, Argentina, Brasil, Uruguay, Estados Unidos, España, Italia ha Alemania rupi.
Ko ary guive mokõiva pa ary mbyte rupive, umi ha’e ohai va’ekue ojeheharamoite. Hetaiterei folleto ha conferencia ha’e ome’ẽ va’ekue oparupiete kuatiakuéra arandukuéra omohenda va’ekué ichupe umi iñarandúva ijyvatevéva ramo
Heta kuatiahaikuéra tetã ambue rupi ojejapóva omboguapy hembiapokue mbo’ehára ramo. Ãva apyte oĩ: El teósofo, ocultista, políglota, herakuãma va’ekue voi tekove randu rembiapokuha.
1916-pe ha’e va’ekue jokuaipy Congreso de Bibliografía e Historia-pe ojejapo va’ekue Buenos Aires-pe, omoĩhaguépe upe hembiapokue “Polibiblión Paraguayo”, omboguapy ha omohenda haguépe umi ojehaiva guive Paraguái rehegua.
Hembiapokuéra
1913-pe omoheñói va’ekue Revista Paraguaya.
1924-pe, ohai informe oficial opresenta va’ekue Sociedad de las Naciones-pe, “La cultura y la escultura en el Paraguay” rehegua.
1925-pe ohai va’ekué avei Revista del Paraguay-pe, omotenonde va’ekue upe karai investigador ha papára arandu karai Enrique Parodi.
Omoañete upe Segundo Congreso Internacional de Historia y Geografía de América, ojejapo va’ekué Paraguaýpe, 12 jasypa 1926-ramo.
1930-pe, ohai Paraguaýpe peteĩ kuatia arandu hérava “Las comunidades peninsulares en su relación con los levantamientos comuneros americanos y en especial con la Revolución Comunera del Paraguay”.
1948-pe, ijehai “La literatura en el Paraguay” rupive ombokatu va’ekue upe Historia Universal de la Literatura, de Prapoline, enciclopedia de XIII volumen oguereko va’ekue.
Díaz Pérez ha’e momoramby umi tapichakuéra arandu noveciento-rupi oiko va’ekue Paraguáipe.
Ary pahárupi
Heta hendárupi ome’ẽ va’ekue mbohapy sa conferencia rupi.
Ombo’e va’ekue mbo’epy irundypa ary javeve umi mbo’eróga herakuã porãvéra rupi. Iñarandu pypuku rupi ha kane’õ’ỹme heta mba’e haikue ha tembiapo porã porã oheja rupive, ojeguereko va’ekue chupe karai guasúramo. Omano va’ekue Paraguaýpe jasypoapýpe 25 1958-pe.
Paraguái mombe'ugua'ukuéra
Paraguái ha'e tetã oguerekóva hetaiterei mombe'ugua'u, umi apytepe oĩ:
Jagua pe guasu
Jagua pe guasu mymba okambúva.
Jagua pe
Jagua pe mymba okambúva.
Párke Ñu Guasu
Párke Ñu Guasu ko párke oime tavaguasu Lúke-pe, oiméva Tetãvore Central kóva Paraguáipe, oñeguahẽ nungávo Aeropuerto Internacional Silvio Pettirossi-pe.
Pa'ũ rovy'ũ orekóva 25 ha haimete, ko'ã árape ojeporu yvypóra oguata haguã, omomýi haguã hete ha opytu'u haguã, yvyramáta ombojegua ko tenda.
Oñangareko párke Ñu Guasu rehe MOPC (Ministerio de Obras Públicas y Comunicaciones) Paraguáipe, péva Dirección de Obras Públicas, oiméva Viceministerio de Obras Públicas y Comunicaciones, po guýpe. Párke Ñu Guasu ojeike haguã ndojehepyme'ẽi mba’eve, oreko peteĩ tenda 5.000 metro orekóva ha péva ojeporu kõiriri raperõ, pe korapy guasúpe 1.200 metro orekóva avei. Ko pa’ũ rovy’ũ porã oreko káncha vakapipopo ñeha'ãrã, vólei, básquet ha tenis. Péicha umi pa'ũ rovy'ũ mitãnguérape guarã ha gimnasia renda oreko avei.
Tembipota orekóva ko párke omombaretése komunidad, ojuhúvo umi omyakãva ko tenda, péva ojehasa porã ha omombaretévo py'aporã ha py'aguapy pytu'úpe.
Péicha oñemohenda
Ko párke oreko 25 ha pa'ũ rovy'ũ, tape hũ jeguatáha, káncha oñeha’ã haguã partido ha voléi, avei deporte opaichaguáva, mitãnguérape guarã oĩ tenda ikatu haguã ovy’a ha opytu’u haguã avei, oñeikuave’ẽ hi'upyrã ha maymáva  oñamindu’usémíva omba’ejogua haguã, oĩ mesa,  apyka ha apyka puku ojepytu'u haguã.
Umi proyecto oñemotenondéva àra ha àra ha oñemba’apóva hese ojehechakuaa oñemyatyrõvo oñemba’apo tape’i rekapado rehe ha upe korapy pukukue ojeipysòva ha pèicha umi proyecto oñemotenondéva ha’e yvyramáta ñemitỹ ha ágã péva okakuaàvo ojepytu’u iguýpe kuarahy ojope akuete jave oñemo’ã haguã yvyrarakã guype ha péicha avei ikatúta pytuho porã oguahë maymàva àgã peve ome’ẽvo tesãi ha kyre’ỹ. Pèicha avei oĩ tenda tapichakuèra ojapóha gimnasia oiporúvo umi aparato oipytyvõva hete porãve haguã ha omombarete haguã ipyti’a ha ojehetepyso porã haguã katupyrýpe, péicha ikyre’ỹvéta ha hesãivéta.
Ñu guasu oreko avei umi ofisína ikatu haguã omomarandu ha oikuaauka umi mba’e ndojekuaáiva ha mayma mbohupápe omomarandu haguã pe mba’e oikuaasévape, upe koty marandúha oĩ oikuaauka haguã umi mba’e ojekuaaséva ko pa’ũ rovy’ũgui, koty ojehechaukáha umi tavaygua rembiapo, koty oñeñongatúha umi tembiporu ha avei servicio ñemopotĩha.
Ojeguereko avei, peteĩ pa’ũ, mba’yrumýi ojehejáha ojeikévo korapy guasúpe, peteĩ ambulancia ha carro de bombero avei oñeikotevẽ mba’èrõ; korapy oñemoĩva hi’upyrãrã, ko yvy tuichakue 1445 m².
Párke Taiwán
Párke, oĩ pa’ũ ojeheróva “Pàrke Taiwán”. Ko pa’ũ, estilo Oriental oñemohenda ha oñembojegua, heñói ikatu haguã oñembojoja ha ojegueromandu’ávo  iconografía taiwanesa-icha ha ohechauka ojeguerekóka katuete pe joyke’ỹicha ñepytyvõ, ha joaju teko porã rekávo, ko’ã mokõi tetã paraguài ha taiwanés.
Ñu guasu, oinaugura Mburuvicha Guasu China Taiwán-gua, karai Chen Shui-bian ha Mburuvicha Guasu Paraguáipe Nicanor Duarte Frutos.
Ko tendàpe avei oñemotenonde peteĩ Proyecto del Jardín Chino, oiméva pe yno’õ guasu peteĩháme, oikéva jeguata yno’o rembe’ýre ojekuaáva Paseo de los Lagos. Ojehecha orekóha ko’ã mba’e: puente ojeikèha 10 metro ipukukue, yvotyty, apyka puku ha tape po’i jeguatáha, tesapèha jajái ha peteĩ glorieta ojoguaitereíva arquitectura oriental.
Ciclovía
Ko ciclovía oime Párke Ñu Guasu oka gotyo, Avda. Autopista ári, korapy rokái ombohováiva tenonde gotyo, proyecto omohu’ãtáva àgã opa rire korapy rokài hendaitépe, ojeipyso Párke Ñu Guasu guive Aeropuerto Silvio Pettirossi peve oguahẽva’erã, estación aérea tetãme oimèva oguejy ha ojupìha mbayruveve.
Upe tramo peteĩha ojeipyso Jeikéha 1 guive oho Pàrke jeikéha 2 peve ha ojoajúva circuito oĩva hyepy peve oimèva voìma. Ipe 3 metro rupi ha ipukukue 2.200 metro.
Umi mba’e ojejapóva korapýpe
Ko pa’ũ ikapi’i ha yvyramáta rovy’ũva oiméva mokõi tavaguasu mbytépeve, omopyenda tekoha iporãvéva oñembosako’i haguã tavaygua aty guasu tembiapo guasúpe. Organización DEQUENÍ, ojapòva aty guasu ary pukukue peteĩ árape ha péva ojehero “Caminata de la solidaridad” heta arýma oñemotenonde oikóvo Ñu Guasúpe ha hembipotápe oreko pe kyre’ỹ tesãirã ha mitãnguéra mimi ñangareko ha tekombo’épe taikatupyry Tetã Paraguáipe, toñemoarandu ha ha toñeñangareko mayma mitã ha’éva Paraguái memby, kóva ha’e pe omopyendáva mitãnguéra derecho tetãme. Ambue tembiapo katuete omotenondéva cada año mandu’a “Mitãnguéra ára” oheka mitã’i ha mitãkuña’i tovy’a hi’arape, tetãme ojeguereromandu’a 16jasypoapy, ojegueromandu’ávo umi mitã ha mitãrusu ome’ẽva tetã rehe hekove, péva ojekuaa “Batalla de Acosta Ñu” ramo, oñemotenondeva’ekue Ñorãirõ Guasuete jave ha’éva contra la Triple Alianza. Ko ñorãirõme, hetaiterei mitãmimi omano ha ome’ẽ hekove tetã Paraguái ohayhúgui, ohekávo sãsõ Paraguay-pe. Péicha avei ojehasa porã ha vy’a ha torýpe umi ogaygua ha ipeh{engue ndive ha omomba’e guasu mit0Ònguéra mimi hi’arape ha omomba’e guasúvo mayma mitã tetãguáva ; ko aty guasu oñemomba’e guasu ha mayma tavaygua oguerohory,  MOPC ojepytaso ha umi oiporúva ko tenda omboheko mbo’e  ha toikuaa mba’èichapa omomba’eguasu va’erã  pe oguerekóva, ha’éva  Párke Ñu Guasu ha toñepyrũ kuaandy ha responsabilida oime jave korapy guasu rovy’üme ha pèva tuicha mba’e tavayguakuéra omomba’e haguã tekohàpe ojeguerekóha sãsõ ha vy’a. Péicha aeromodelismo avei oguereko ipa’ũ pàkepe. Umi ohayhùva ko deporte ikatu omotenonde orekògui pa’ũ kakuaa ha oñemohendáva ichupekuéra guarã avei ha péicha oñembokatupyry aeromodelismo-pe py’ỹive. Péicha avei oñeha’ã ha oñembokatupyry opo haguã paracaidismo-pe. O{i ára oñemotenondéha, festival de paracaidismo,  péicha ojeju tetã ambuégui ha avei ko’ápe oĩva ndive ha hetaiterei gente ombyaty ha maymáva oguerohory ko ohóva ohecha ha opo os{e rire imba’apohágui, ha mit0Ònguéra ohechàva oguerohryeterei ko’ãichagua deporte, ndaijojahàiva. Ko’ãichagua aty ojejapòva paracaidismo rehe, ogueru heta gente ha umi paracaidista opotàva ou Brasil, Argentina, Chile, Uruguay, Inglaterra, Estados Unidos, Francia, España, Suiza ha Bolivia-gui, ome’{eva sa’y, kyre’ỹ, ha ohupíva amo yvate tetãme, pèva oje’ehàicha ome’ẽ calificación de alto nivel.
Pulmón de la ciudad
Añetehápe, Párke Ñu Guasu omopyenda pa’ü rovy’ũ piro’y ha oñemomba’eguasúva ha mayma tavaygua oikóva Lúkeha Paraguaýpe ohayhu. Àra ha ára hetaiterei gente oho oguata, ojapo deporte tèrã oñembopiro’y haguãnte ha ohetũvo ka’avo ryakuã ha’èva tekoha añetéva pytuho,  ikatu avei opytu’úmi haguã ha hesarái umi mba’e ojopýva ichupégui, omohu’ã rie  hembiapo imba’apohápe. Namombyrýi, aguĩeterei Paraguaýgui, oimène 20 aravo’i rupi, ko pa’ũ omokyre’ỹ hesãi haguã, responsabilidad ojeguerekòva ikatu haguã oï ñangareko ha mborayhui tekoháre ha oĩ haguã akãngeta, ikatu haguã oñeñangare porã hese ha péva ome’ẽ py’aguapy ha mbojoja yvypóra pe tekoha ñangareko ha ojehekávo tesãi ha jeiko porãve Paraguápe.
Jaguare
Jaguare mymba okambúva.
Instagram
Instagram ha'e hína ñemoirũha ha tembipuru'i pumbyrýpe guarã oñemboja'o ha ojehupi hag̃ua ta'anga, ta'angamýi ha techarã. Ipuruhára ikatu omoĩ ha'angáre "mboguaha" (filters) ha heta mba'e ambuéva omoporã ha'anganguéra, ha upéi ikatu omboja'o ha'anga Facebook, Tumblr, Flickr ha Twitter rehe.