cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kuarahy
Kuarahy (mba'ehero: ) ha'e peteĩ mbyja ojejuhúva ñande Kuarahy Ypykatu mbytépe. Ha'e peteĩ amanda plasma ijapopyre tuichaitereíva ha hendýva. Ijerére ojere Yvy ha opa yvóra ambuéva, ojere avei hese heta yvóra michĩ, jaguaveve ha yvágamba'e ambuéva.
Heñói
Ojekuaa heñói hague 4600 sua ary mboyvépe peteĩ arai guasuete imba'eku'íva ojehundíva va'ekuére. Peteĩ pehẽngue ko arai guasuete imba'eku'ívagui ohopa imbytépe ha oñepyrũ haku ha ohupytývo 15.000.000 C oñepyrũ ohapy tatavevýi ha péicha omoheñói kuarahy, ambue pehẽngue hembýva omoheñói yvorakuérape.
Oñeimo'ã opávove kuarahýgui hatavevýi oikotaha chugui peteĩ mbyja popeno pytã (estrella gigante roja) ha oipytetaha Merykúrio, Mbyja Ko'ẽme, ñande Yvýpe ha avei ikatu oipyte Mbyja Pytãme.
Kuarahy Ypykatu
Kuarahy ha'e mbyja peteĩnte ñande Kuarahy Ypykatúpe. Ñande Yvy ha ambue yvóra ojere ñande kuarahy jerére. Kuarahy mombyrykue ha'e 149.597.870.700 m ko mombyrykue oñembohéra unidad astronómica. Kuarahy mimbi og̃uahẽ ñandéve 8 aravo'i ha 20 aravo'ivépe.
Ñande Kuarahy Ypykatúpe oĩ 8 yvóra ha ko'ãva ha'e:
Emilio Aceval
Emilio Aceval Marín heñói Paraguaýpe 16 jasypa 1853. Itúva don Leonardo Aceval ha isy doña Mónica Marín. Ityvýra Doctor Benjamín Aceval, tekove ojepytasóva cultura ha tembiasa institucional ñane retãme. Dr. Benjamín omano 5 jsypoapy 1900 arýpe, ko suceso, ogueru ñembyasy oikéva don Emilio rekovépe, ohógui iñirũ oñemoñe’ëva ichupe. Ofenda imitãrusúpe, Adelina Díaz de Bedoya ndive, pya’e omanóva ichugui, upèi ofenda jey, doña Josefina Rivarola-pe.
Mburukuja
thumb|250px| Mburukuja (epáñañe'ẽme: mburucuyá, maracuyá, pasionaria) (Passiflora caerulea) ha'e peteĩ ka'avo Amérikaetéva.
Ojepurupaite pe ka'avo oreko mba'épa ojapo hu'u pohã, oipyso ñane pytuhẽ rape, tyépe guarã (chiri), oryryipávape guarã. .
Emilio Aceval
Hekove
Mitãmimi opytáva Acosta Ñu, ñorãirõme. Ñemoarandu ojapóva pa’i Fidel Maíz, okapúvo upe Guerra Triple Alianza rehe, oike Ejército-pe, orekóva 13 ary. Ojejapi Pirajúpe ha upéi Acosta Ñúme oime,ko’àpe grado de sargento mayor, mitãnguéra mbytèpe. Upéi, ho’a prisionero batalla Karaguataýpe. (Ao oiporuva’ekue ojehecha Museo de Historia Militar-pe).
Kuarahy
Kuarahy Ypykatu
Plutõ ojeikuaava'ekue peteĩ yvóra ramo ha upéi katu oñemoambue chupe yvága mba'e ojoguáva yvórape. Ary 2006-pe oñemohenda Plutõme ambue ñemohendápe, ha oiko chugui peteĩ yvóra michĩ.
Momba'eguasu
Ñande kuarahy omoguahe ñandéve imbaretekue omimbi jave, kóva oipuru tesapemoñanga, umi ka'avo ikatu hag̃ua ojapo hembi'urã ha aravo ha'ejey tembi'u mymbápe g̃uarã, péicha kuarahy ome'ẽ ñandéve tekove.
Emilio Aceval
Tetã sãmbyhy
Omyakã tetã 25 jasypateĩ 1898 ha 9 jasyrundy 1902 jave. Oimeva’ekue mandatario paraguayo orekóva vasco teraguapy. Igabinete orekóva: José P. Urdapilleta, Hacienda-pe; José Segundo Decoud; Relaciones Exteriores-pe; Guillermo de los Ríos Interior-pe; José Zacarías Caminos, Venancio V. López, Gerónimo Pereira Cazal, José Tomás Legal ha Pedro Bobadilla, Justicia, Culto e Instrucción Pública, hal Coronel Juan A. Escurra oĩva Guerra ha Marina-pe.
Mburuvicha Aceval, oime Paraguái upe exposición universal Parĩ-pe oñemotenondéva, omoheñói Consejo Nacional de Educación, Dirección General de Escuelas ha Consejo Nacional de Higiene. Avei omoheñói oficina recaudadora Impuesto Interno-pe; ojedeklara epidemia de peste bubónica, omboguatáva Oficina Bacteriológica; omopyendáva colonia de inmigrante, oiméva italiano-kuèra; ojejuka periodista e historiador Blas Garay upèrõ. Tetã Paraguái ojehecha avei exposición internacional de Filadelfia; oguahẽ telégrafo San Estanislao-pe, yvy yvate gotyo, ha Encarnación yvy gotyo.
Tembiapo oñemomba’eguasuvéva
Osanciona “Ley de Colonización y Hogar”; omopyendáva Paraguáipe oimégui heta inmigrante italiano oguah{eva tetãme. Avei gobierno omotenondévape, oguahë epidemia fiebre bubónica reheguáva, sarambi ojapñova. Ära 1 jasyteĩ 1901 jave, omotenonde sistema métrico decimal, omyengoviáva unidad de medida ymaguaréva, ha’èva pulgada, vara, onza, arroba, yarda, milla, libra ha ambue unidad omoĩva administración española América-pe. Omotenonde “Revista Histórica Quincenal”, omyakãva Manuel Domínguez, omopyenda cátedra Sociología omyakãva Dr. Báez. Avei onombra Dr. Cecilio Báez, ary 1901 ramo, Ministro Plenipotenciario México-pe, ha delegado 2da. Conferencia Panamericana. Peteĩ orgullo nacional, ponencia omonéĩva ha oñemomba’eguasu oguahë jeývo tetãme.
Emilio Aceval omombyky jehai osẽva apytu’ũ rokýgui ndahas`yiva: “Areko axioma ramo, ha ndaha’èiva fundamento, obra omotenondéva reconstrucción nacional oikotevẽva energía intelectual, py’aguapy ojeporavóva medio ha ñeha’ã común tetã rayhúre”. Peteĩ recaída situación política omoïva apañuãi Parlamento-pe ojehecháva. Pèicha 9 jasyteĩ 1902 jave, peteí comité revolucionario oiméva general Caballero ha Escobar, avei coronel Escurra omohu’ãva Aceval ñemongúipe, pèva ojopy ichupe oheja haguã tetã sãmbyhy, ha recinto parlamentario ok´púva incidente ome’ẽva senador Facundo Insfrán mano ha umi congresista eìdo. Péicha orrenunsia Sesión ha Congreso orresolve onombra hekovia vicepresidente, don Héctor Carballo-pe.
Hembiasa Política-pe
Kuimba’e negocio-pe, omba’apo Diputado ha ministro de Guerra y Marina-pe, gobierno General Egusquiza jave. Pèicha, 9 jasyrundy 1894-pe, oimeva’ekue Club Popular Egusquicista miembro ramo. Oime exposición Universal de Parĩ ha oimeva’ekue Exposición Internacional Filadelfia-pe.
Andorra
thumb|Andorra Poyvi
Tetã Andorra (Kataluñañe'ẽme: Principat d'Andorra) ha'e peteĩ tetã michĩ oĩva Kuarahyreike Europa, ipukukue ha'e año 468 km². Oĩ Hyãsia ha Epaña apytépe. Oguereko 78 115 ava. Itavaguasu hérava Andorra Tuja. Andorra ha'e añoite tetã oñe'ẽ (mburuvicharupi) Katalúñañe’ẽ. Oñe'ẽ avei (ndomburuvicharupi) Karaiñe'ẽ, Hyãsiañe'ẽ ha Poytugañe'ẽ. Andorra viru ha'e pe Euro.
Mark Twain
Samuel Langhorne Clemens, ojeikuaaporãvéva Mark Twain rupi (Florida, Misuri, 30 jasypateĩ ary 1835 – Redding, Connecticut, 21 jasyrundy ary 1910-pe), ha'e akue peteĩ karai haihára guasu, mombe'uhára ha pukarã apohára Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua. Ohai heta ñe'ẽporãhaipyre herakuã: Mburuvicha ha tupãmba'ejára térã Peteĩ jángi Mburuvicha Arturo rogaguasúpe, hákatu ojeikuaave chupe upe mombe'upyrusu heraha Tom Sawyer Rembiasa guasu ha upe riregua heraha Huckleberry Finn Rembiasa guasu.
Twain okakuaa táva Hannibal-pe, upe tetãvore heraha Misuri-pe, upe táva oipuru mokõi mombe'upyrusúpe hendarã, Tom Sawyer ha Huckleberry Finn rembiasa guasu. Omba'apo heta rendápe, peteĩ ñemuhápe ha peteĩ kuatia momaranduhápe avei. Omba'apo avei ygarata mboguatahára ysyry Misisipi-pe, ha itaju povyvyhára, ha upei oho jey kuatia momaranduhápe. Omba'apóvo kuatia nmomaranduhápe, ohai peteĩ tembiasagua'u pukarã, Ju'i popo herakuã tava aty Calaveras pegua (1865), ku tembiasagua'u herakuãite, ohai avei aranduka ambuéva ha ohechakuaa hembiapo iporãva.
Twain ohenói jaguaveve Halley ohasa Yvy yvága rupive ha ohecha mboyve avei «aháta jaguaveve ndive»; omano rire, jaguaveve Halley ohasa jey Yvy yvága rupive, 74 ary rire. William Faulkner he'i akue Twain ha'e "Tetã peteĩ reko Apeikagua Ñe'ẽporãhaipyre Ruguasu".
Nikarágua
thumb|Poyvi Nikaragua-gua thumb|Managua ha'e Nikaragua tavaguasu. Nikaragua (Karaiñe'ẽme:Nicaragua) ha'e peteĩ tetã oĩ Mbyteamérika, ijerére ojejuhu yvate gotyo Hondura; kuarahyresẽ gotyo Paraguasu Atlántiko; ñemby gotyo Kosta Rrika; kuarahyreike gotyo Paraguasu Py'aguapy. Ko tetã oñe'ẽ karaiñe'ẽ ha oguereko 5.465.100 ava. Itavaguasu ha'e Managua.
Tevikuarymi
Tevikuarymi tetvore’i opytáva tetãvore Paraguari, Paraguáipe. Opyta 149 kilómetro rupi táva Paraguaygui.
Ñaguahe ko távape tape rakãmby tape guasu 1 Mariscal Francisco Solano López rehegua rupi. Ko tetãvore’i Tevikuarymi opyta ysyry rembe’ýpe kóicha avei herava. Opyta tetãvore rembe’ýpe Este gotyo.
Tapão Sy Marangatu apoukapy rehe
Tupão Sy Marangatu apoukapy rehe
Tevikuarymi
Ha’e tetãvore’i mbovyveha tapichakuéra oikovéva ipype ko tetãvorépe.
Economía
Ko tendárupi oñemba’apove kokuépe ha oñeñotỹ hi’upyrãkuéra. Tapichakuéra omba’apo mymbakuéra ñeñomáme ha avei kokuépe oñeñotỹhápe hi’upyrãkuéra. Oñeñotỹ parral, mandyju ha mandi'o. Upéicha avei oñeñangareko ãva mymbakuéra rehe: vaka, ovecha, kure ha kavaju.
Tapão Sy Marangatu apoukapy rehe
Po ñandeapoukapy añetéva Tupão Sy Marangatu.
Tevikuarymi
Economía
thumb|right|300px|Vakakuéra
Tapekuéra ha oñeñomongetaha
Upe tape guasu 1 Mariscal Francisco Solano López ha’e tapehũ ojeipuruvéva. Ohasa ko tetãvore Paraguari mbyte rupi ha ko tetãvore’i Tevikuarymi rupi ohasa tape yvyreínteva oguahẽva Paraguay peve ha avei ambue tavakuéra ko tetãvoreguápe.
Tapekuéra oĩ yvýgui ijapopyre ha avei ijita ra’ỹiva ombojoajúva tavakuéra oñondive ha avei tava akã ko tetãvorépegua avei. Oparupiete ko tetãvorépe jajuhu ñe’ẽmbyry Copaco omoĩva ha avei ñe’ẽmbyrykuéra jaguerahakuaáva, jajuhu avei ambuekuéra rehegua. Kuatiahaikuéra Paraguaýpegua oguahẽ avei ko’árupi.
Municipio
Intendente Tevikuarymíme ha’e karai Justo Pablo Prieto Rivas, ANR Partido Colorado-gua, omandáva arykukéra 2006/2010-pe.
Población
Dirección General de Estadística, Encuestas y Censos he’i ko tetãvore’i mbovyveha tapichakuéra oikoha ko tetãvore Paraguarí-pe, ha jajuhu ipype 4.145 oikovéva. Hetave ojeiko okaháre ha hetamive jajuhu kuimba’ekuéra omba’apóva kokue ha ñúme.
Geografía
Ko tetãvore’i Tebicuary-mi tetãvore Paraguarí rembe’ýpe Este gotyo.
Límites
Tetãvore’i Tebicuary-mi korapy ha’e ko’ãva:
Ykuéra rehegua
Ohypýi ko tetãvore’i Tebicuary-mi upe ysyry héra kóicha avei. Avei heta ysyry’ikuéra ohasa ko’árupi.
Demografía
Tevikuarymípe jajuhu 4.145 tapicha oikovéva ha 14,9 tevove rupi jajuhu 1 km2-pe. Kuimba’ekuéra 2.253 ha kuña 1.893. Jajesarekóvo ko’ã tapichakuéra rehe ko tetãvore’ípe jajuhu 90,24% oikovéva okaháre. 90,12% umi ogakuéra apytégui jajuhu okaháre.
Principales indicadores socio - demográficos
Jekuaapyrã Índice de Desarrollo Humano tetãvorekuéra rehegua, Tebicuary-mi oguereko ko’ã mba’e:
Ararova
Amakuéra rehegua katu ohupyty 1.400 ha 1.600 milímetro rupi ary jave. Jasy okyveha ha’e jasypateĩ, ha sa’iveha oky ha’e jasypokõi.
Kóta Rríka
thumb|300px|Poyvi Kosta Rrika-gua right|310px
thumb|250px|Plaza de la Cultura oĩ Kosta Rrika tavusu "San José".
Kóta Rríka (Karaiñe'ẽme:Costa Rica) ha'e peteĩ tetã oĩ Mbyteamérika, ijerére ojejuhu yvate gotyo Nikaragua; ha ñemby gotyo Panama. Ko tetã oñe'ẽ karaiñe'ẽ ha oguereko 4.301.712 tetãyguakuéra, ipukukue ha'e 51.100 km². Itavaguasu ha'e San José.
Samario
thumb|Samario ku'i. Samario ha'e peteĩ apỹi kimi rehegua, morotĩ ha sa'y kuarepoticha. Átomo mba'era'ã ha'e 62.
Mba'yruguata
thumb|250px|Mba'yruguata Mba'yruguata mba’yru oikóva henda rrueda ári. Oi ogueraháva yvypóra há ogueraháva mba’e pohýi.
Pyno
thumb|200px| Pyno peteĩ ñana Europaetéva.
Hogue ha hu'ãngue ipoty reheve oreko mba'épa ojapo ombohetia'e jekaru, omokã tembi'u ratykue ñande ryepýpe, omopotĩ tymba chu'ígui, omohu'ũ pire ha pirekyrýu (mucosas), ojoko tuguy ñehẽ. .
Jaguachini
thumb|Jaguachini. Jaguachini ha'e peteĩ mymba okambúva oĩ Amérika ha Europa. Jaguachini okaru guyra, anguja, pira michĩ, kururu ha yva michĩ.
Ypa'ũmi
thumb|Ypa'ũmi. Ro'yrupa ha'e peteĩ ypa'ũ michĩete térã peteĩ ita aty yguasúpe térã ysyrýpe. Yvypóra ndoikokatu ypa'ũmime, ha ko renda ha'e katu guyra, otyryrýva ha mymba ambueva hóga.
Teko
Teko, avakuaatýpe ha apytu'ũkuaatýpe, he'ise mba'épa ojapo mymbakuéra ha yvypóra ombohováivo pe ojehúva ichupekuéra, taha'e ha'éva ojapóvo hikuái pe oipotáva térã ojapóvo mba'e ndoikuaáva mba'érepa ojapo. Yvypóra reko omombe'u ñandéve mba'éichapa omboguata ha ombohape hekove, mba'éichapa oiporavo pe oipotáva, mba'éichapa oiko iñirũnguéra ndive ha, umícha javérõ, mba'éichapa ombohovái ojehúvo ichupe peteĩ mba'e ha mba'épa oĩ iñapytu'ũnguápe. Pe tembikuaaty oipyguaráva mymbakuéra reko ojeheróva mymbarekokuaa ha pe ohesa'ỹijóva mymba reko ohechaháicha pe tekove ñemoambue ojehero mymba rekorãkuaa.
Para para'i
thumb|260px Para para'i peteĩ ka'a Ñembyamérikaetéva.
Ipire, hakã, hogue oreko mba'épa ojapo omopotĩ ñande rete, ñanemonguaru, kangue rasýpe guarã, ombopere ai.
Mbokaja
thumb|200px|Mbokaja'a Mbokaja ko yvyra okakuaáva ñũ ha ka’aguý rehe, imáta pukuitéva, haty ha hi’a apu’a mimi.ijýva hérava Mbokaja'a.
Kuimba'e
thumb|260px|Kuimba'ekuéra. Kuimba'e niko yvypóra naikuñáiva, okakuaapámava, ndokakuaáramo ojehero mitã, ha ikuñáramo ojehero mitãkuña. Yvypóra ikuimba'éva oreko hetépe peteĩ koromosómo X oúva isýgui ha peteĩ koromosómo Y itúvagui oúva. Koromosómo niko yvypóra rete rekoveapỹi voremi ogueraháva ADN. Ojehecha meméva kuimba'e rete ituichave kuña retégui, ipo ha ipy ituichave avei, hete hagueve ha kuimba'e iñoko'ẽkytã ijajúra.
Klu Guaraní
Estádio
miniaturadeimagen|250x250px|Estádio Rogelio Silvino Livieres. Estádio Rogelio S. Livieres ha’e peteĩ estádio ojepurúva heta mba’erã, Paraguaýpe, Paraguái. Ojeipuru ojejapo hag̃ua ñembokatupyryve mangapy pegua, ha ha'e Klu Guaraní mba'e. Ikatu oguereko hyepype 5380 ava.
Ko estádio ojejuhu táva Paraguáype pe avenida Eusebio Ayala ha 1811, ha peteĩ tuichakue 165 × 68 m. Oraha pe téra Rogelio Silvino Livieres, ha'e akue pe kuimba'e oguerekóva'ekue pe temimo'ã ojeipuru hag̃ua umi yvyra ha ka’avo, oñekytĩva ha ojeityva oñemopotĩ jave Ndós Vokas, tenda oñemohendahape Klu Guaraní ary 1936-pe. Upéva haguére upévo jave ko klupe oñembohéra "Carbonero". Ko estádiope avei ojeikuaa chupe pe téra Estádio Ndós Vokas pegua.
Tembiasakue
Ojejapo ára jasypa 12 jasypa ary 1903 jave. Umi ojapova chupe ha'e, Manuel Bella, Ramón Caballero ha Salvador Melian. Ojeikuaa avei chupe pe téra "El Aborigen" (pe ypykue rupive), "El Cacique", "El Legendario" (tuja) ha Ndós Mbokas temimoĩmby. Ha'e peteĩ umi oñepyrũva'ekue (Olimpia, Nacional, Libertad ha Gral. Díaz Paraguay pegua ndive) pe Liga Paraguaya de Football Association ko’ág̃a hérava Paraguái Mangapy Atyguasu.
Mburuvicha guasu Bernardino Caballero, karai mangapykuaa rayhuha, ome’ẽ michĩmi pe ipoha (ko'ág̃a Parque Caballero) ojejapo hag̃ua pype umi peteĩha Ñu ñembosarái pegua. Ko klu oheñói karai Huã Patri Bello rógape, oĩva ko’ág̃a tape Alberdi ári, Paraguayo Independiente ha Benjamín Constant (ko'ág̃a correo Tetãygua) pa’ũme. Huã Patri Bello ha’e pe mburuvicha ñepyrũiteva ha pe ojapokava pe gól peteĩha Olimpia rehe, peteĩha ñembosaráipe ojeikuaava Paraguái retãme.
Umi sa'ykuéra ko klu pegua ha pe hinchada ha'e mba'eapopyre Huã Patri oipotava'ekue, kóva oipuru pe sa'y kuarepotiju ha hũ omoapytu'ũrokyvo pe jehayhu'eteva Ingyatérra pegua Francis Drake poyvýpe, kóva rembiasakue oicháka heta mba'etuichá ha mbarete. Oje'e va'ẽra Guarani ha'eha pe ipeteĩva oguereko itiva umi isa'ykuéra ypykue, avei ha'eha pe peteĩha Paraguái pu'akave, ha avei peteĩ kóva ñembosaráihára ha'e peteĩ umi peteĩha omoĩngeva peteĩ gól ko tetãme.
Peteĩha jeju pytagua Paraguáipe, 1906
Ary 1906 jave, oiko pe oú pe peteĩha atyguasu okapegua Paraguáipe. Oú añeñetevo Paraguaýpe pe South Africa Team pe liga Ingyatérra pegua The Football Association (ojejapova ára 26 jasypa ary 1863 jave). Ape oha'ã peteĩ ñembosarái Guaraní Foot Ball Klu ndive. Umi ingyatérraguakuéra kuri osẽ pu'akaveva opa iñembosaráikuérape umi ygag̃uahẽha ojehayhuveva Amérika pegua (Montevideo, Vuenosáire ha Ysyry Hanéiro), ho'a hikuái umi aborígenekuéra renondepe.
Mokõi jey pu'akave (1906-1907)
Guaraní ha'e pe pu'akaveva pe peteĩha Kámpeonato Tee Paraguái Mangapy pegua ary 1906-pe, ohupytyvo 20 marã, 32 gól imba'eva ha 2 gól kóva rovaipe. Umi atyguasukuéra oñembosaráiva ha'e Guaraní, Olimpia, Libertad, 14 de Mayo ha Gral Díaz.
Pe mokõiha kámpeonatope ojejapova oñeha'ã ary 1907-pe, umi atyguasukuéra jeyre: Guaraní ipu'aka jey, ojapovo 16 marã. Kóva rupive, Guaraní ha'e pe peteĩha ha ipeteĩva oikóva mokõi jey pu'akave Paraguái Vakapipopope.
Jasypame ary 1921 jave, oiko peteĩ jekai guasu klu Mbiguápe, kóva haguére oñehundi heta kuatia klu Guarani rembiasakue pegua, umi kuatiakuéra oĩ hína kuri Mbiguápe.
Guaraní oguereko porundy (9) títulos Asociación Paraguaya de Fútbol-pe. Ko’áva ha’e 1906, 1907, 1921, 1923, 1949, 1964, 1967, 1969 ha 1984-pe. Ary 1996 jave osë tenondépe Apertura jave Liga-pe upéramo oikékurio Copa Libertadores de América-pe. Títulos pytaguápe: Copa COTIF, oikóva Valencia-España-pe, jasypoapy ary 2006 jave, Sub 20 pegua, avei PUNTACUP 07, oikova’ekue jasyapy ary 2007 jave táva Punta del Este, Uruguay-pe.
Ko klugui osë heta tapicha ikatupyrýva mangapykuaa ra’ämel, äva ha’e Felipe Santiago Ocampos, Luis Ivaldi, Juan Graciano González, Arsenio Valdez,  Genaro “el búfalo” Garcia ha Raimundo Aguilera, ojeheróva “El arquero de América”, ohova’ekue  Palmeiras, Brasil gotyo. Ko ára rupi oguereko oha’äva mangapykuaa tetägua ha avei pytagua.
Ary 1960 rupi ha’eva’ekue omotenonde tapiáva Paraguáipe ha péicha rupi avei ohomeme Copa Libertadores-pe, ary 1970 jave osë terda mbohapyhápe.
Ary 2002 jave osëkuri tenda moköiháme ha ohókuri Copa Libertadores de América-pe, irundy ary rire, avei oï ipaha peve torneo clausura 2001-pe, ndaikatuihápe ohasa  Cerro Porteño-pe, upéi ary  2003 jave osëjey tenda moköihápe. Pe arýpe oike Copa Nissan Sudamericana-pe, ndaikatúiramo jepe ohasa ambue hendápe ojuhu rupi klu Libertad-pe.
Aguara pópe
thumb|Aguara pópe Aguara pópe herava avei Jaguakampeva ha Jaguarakambe ha'e peteĩ mymba okambúva oĩ Ñembyamérikape ha Mbyteamérikape. Aguara pópe okaru pira ha tarekaja michĩ, yva, ha ambue mymba michĩ.
Klu Guaraní
Mokõi jey pu'akave (1906-1907)
Guarani ha’e klu oñemba’pohápe mitä’i guive mangapykuaara’äháre ome’ëva Paraguáipe heta ikatupyrýva ko mba’épe, Osvaldo Díaz, Pablo Giménez, Julio Manzur ha Aureliano Torres, äva osëva’ekue moköiha tendápe Juegos Olímpicos de Atenas 2004-pe; ha avei oï Sub 20, Sub, 17 ha Sub 15 Paraguái peguápe.
Ko’ãga oguereko mbohapa (30) mangapykuaara’ãha oĩ hetaveha orekóva 18 ha 22 ary, oúva hetave mitã ha mitãrusu ñandarekohágui (divisiones inferiores). Ary 1968 jave, ha’evaekue klu peteĩha ohóva Europa-pe, España ha Alemania rupi. Ha’e avei mboahpyha klu imbaretevéva Paraguáipe, oguereko 12.000 socios rupi, tetã ryepy tuichakue jave oĩ tapicha ohayhúva chupe.
Tenda
Pe estadio klu Guarani mba’e oĩ táva Paraguaýpe tape Eusebio Ayala ha 1811 ykére, tuichakue 105× 68 m ha oguereko oike haguã 8.000 ava. Héra Rogelio Sebastían Livieres, ha’eva’ekue karai ojapova’ekue carbón umi yvyraita ojeityva’ekue oñemopotĩrõ guare Dos Bocas, tenda oĩha klu Guarani ary 1936 guive. Upeiecha rupi ojeherova’ekue upérõ “Carbonero”. Ko estadio ojekuaa avei héraramo Dos Bocas.
Ava kuera
Oñepyrũ ára 18 jasyteĩ ary 1999 jave. Omoñepyrũ peteĩ aty iñakãrakúva Guaraníre ikatu haguáicha ohapykuerereka mba’eichaitépa omyakãrapu’ãta iklúpe.
Omoñepyrũva’ekue apytépe oĩ Álvaro Benítez, Carlos Gómez, Robinson “Robin” Fernández, Félix “Ceci” Fleitas ha Luis Sartorio, ha ambue. Oñembohéra hikuái “la raza aurinegra”, omoma’évo raza paraguaya, osẽva ojuajúvo ypykuéra ha España-gua. Hembiaporãkuéra ha’e omba’po térã oipytyvõ haguã iklúpe iporã térã ivai, haku térã oky jave, ohechauka hagua mba’eichaitépa ohayhu hikuái ko sa’y Guarani rehegua.
Guarani ohohápe ha’ekuéra oho avei. Oguereko iperahéi tee ohendukáva ombovevévo poivi opaichagua, michĩva térã tuicháva, ojapáva ha’ekuéravo, oĩháme ñe’ẽ téra ñe’ẽ aty guaraníme. Oñemonde hikuái kamosa’i ha akão sa’yju ha hũme (sa’y Guarani mba’éva), avei oĩ ombosa’ýva ipirevoi péicha, ohayhueterei rupi ko’ã sa’ykuéra.
Kampeonato Paraguái pe
Campeonato paraguayo: ary 1984, 1969, 1967, 1964, 1949, 1923, 1921, 1907 ha 1906 jave.
Europio
thumb|Europio mohavẽ. Europio ha'e peteĩ apỹi kimi rehegua, morotĩ ha sa'y kuarepoticha. Átomo mba'era'ã ha'e 63. Paul Emile Lecoq de Boisbaudran ojuhu pe Europio 1890-pe. Itéra ha'e terakuãpe yvyrusu Europa.
Tataveve Halley
Jaguaveve Halley, héra tee 1P/Halley, ha'e peteĩ jaguaveve guasu ha vera ojeréva Kuarahýpe amo 76 arýre, ijere Kuarahýre ikatu oñemoambue ramo jepe amo 74 guive 79 meve ary. Ku jaguaveve herakuã ha imimbiete, oúva Kuiper Ku'asãmegua. Halley ha'e año upe jaguaveve ojeréva sapy'apy'a ha ikatu ojehecha tesáre ñende Yvy guive, ha jaguaveve año ikatu ojehecha mokõi jey peteĩ yvypóra rekovépe (techarãme, upe karai haihára Tetã peteĩ reko Apeikagua pegua heraha Mark Twain henói ha mano ojejuhu amo Halley jehasápe, ary 1835 ha 1910).
Halley jehasa yvy yvága rupive ojehecha heta karai mbyjakuaahára rupive amo ary 240 Kirito mboyve guive, heta karai China pegua, Vavilónia ha Európa ymaguare pegua ohecha akue ha ohai akue heta mba'e Halley jehasa rupive, hákatu ndojehechakuaái upe jaguaveve ha'éva mante Halley. Jaguaveve jehasa ojehechakuaa peteĩháme ary 1705-pe, karai mbyjakuaahára Ingyaterra pegua hérava Edmond Halley, upévare ku jaguaveve heraha Halley ko'ãga. Ary 1986 jave ojehecha chupe pahague ñande Yvy yvágape, ha oúta jey amo ary 2061 jave.
Ary rysýi ojehechateéva ku jaguaveve jehasa yvy yvága rupi ha'e kóva, oñepyrũ ary 239 Kirito mboyve, ary peteĩha ojeikuaateéva ojehecháva ku tatave jehasa:
Ary 239 Kirito mboyve, 164 Kirito mboyve (ndojehechateéi), 86 Kirito mboyve, 11 Kirito mboyve, 66, 141, 218, 295, 374, 451, 530, 607, 684, 760, 837, 912, 989, 1066, 1145, 1222, 1301, 1378, 1456, 1531, 1607, 1682, 1759, 1835, 1910, 1986. Ha ojehecháta jey ary 2061 jave.
Achegety
right|thumb|Henisiañe'ẽ achegety. Achegety niko peteĩ ñe'ẽ taikuéra aty oñemohendakuaáva ha oñembohysýiva. Taikuéra omoha'ãnga taipukuéra, upéicha he'ise opa umi pu jaipurúva ñañe'ẽ hag̃ua, ikatu upéicha jahai pe ñañe'ẽva. Achegety peteĩha ojejapo Ehíto Ymaguare retãme, ojapóma amo 5000 ary.
Kuimbe
thumb|250px|Kuimbe Kuimbe tembiporu ojekaruha tembi’u hykuévandi, ipyko’ẽ ha hi’ýva oñeñekarãma hag̃ua hese.
Lampreado
Ha’e petgeã mujapeichagua chyryry ojejapóva ko mba’e ojeipuruetéva tembi’u’aporã ñane retãme ha’éva upe mandi’ogui (“manihot esculenta=manihot utilísima”, ñana euforbiácea rehegua hapokue ojeipurúva oje’uhaguã ha oguereko rupive hetã aramirõ iporãva ojejapo haguã tembi’ukuéra iporãitereíva ja’u).
Moõgui ou héra
Ko ñe’ẽ “lambreado” ou ramo jepe “lampreado”-gui, ndojeikuaa porãi mba’érepa oñembohéra kóicha ko tembi’u chyryry mbujape joguaha mandi’o ha so’ogui ijapopyre. Tetã Paraguáipe, oñeñe’ẽva mokõ ñe’ẽme ha’éva castellano ha guaraní, oñembohéra avei “pajagua mascada”, oñemoĩva upéicha oñemandu’ávo avakuéra  (“payagua”) rehe oikove va’ekue Paraguái ryepýpe ymaite ou mboyve España-gua kuéra.
Mba’e mba’épa oguereko
Heta hendáicha ojejako ko “lampreado”. Upe ojejapovéva katu oipuru ko’ã mba’e: mandi’o, so’o oñembojy ha iku’ipyre, ajo, sevói, juky ku’i, mba’e kyra ha avei mbujape ku’ipyre. Ambue katu ipohyivéva ñandepy’ápe guarã (oĩ katu he’íva kóva heveha), ojeipuru pype vaka terã kure kyrakue, aramirõ ha so’o pýra oñembojehe’áva mandi’óre.
Mba’éicha jajapo
Jaipiro mandi’o ha ñambojy y he’ẽ jukývape hu’ũ porã meve, ndahykúinte va’erã. Oñemboju’i tembipuru oñemongu’ihápe. Oñembojehe’a pe so’o ku’i, ajo ha avei sevói chyryry pyre aceite-pe, juky ha avei upe mbujape ku’i. Ko mba’e apopyrégui ojejapo mbujape’i mimi, ojeheróva “tortilla”, ha oñembochyryry aceite aku porãme.
Ysyry'a
thumb|Peteĩ ysyry'a [[Lisimbãme, ysyry Téjo oguahẽvo paraguasu Atlántikope.]] Ysyry'a ha'e pe ysyry vore y ndahypýiva, ysyry oguahẽhápe parápe, ypa guasúpe téra paraguasúpe. Peteĩ parapaha hína ysyry'a avei, hákatu jahechávo yvateite guive ha'anga ojogua kaguáicha.
Lampreado
Iporã avei jaikuaa
Ko “lampreado”, ikatu rupi ñañongatu heta ara iporã jagueraha haguã “avío-rã” (he’iháica Real Academia: “Entre pastores y gente de campo, provisión que se lleva al hato para alimentarse durante el tiempo que se tarda en volver al pueblo o cortijo”) de viajantes y “troperos” (conductores de tropa de ganado vacuno, principalmente).
Ko tetãvore Misiones rupi, Paraguáipe, oje’e “lambreado” ambue tendárupi oñembohérava “marinera” ojejapóva so'o terã ryguasúgui.
Tĩatĩ
Tĩatĩ - (Rhinocerotidae, gyresiañe'ẽ pegua ρινός (rinós), "tĩ" ha κερος (keros), "hatĩ"), ha'e mymba okambúva tuicha, mymba pysã namomokõiva juehepehẽ, kapi'i'uha.
Ko'ãga oikovente 5 mymba tĩatĩ juehegua: tĩatĩ morotĩ ha tĩatĩ hũ Afrika-pe; ha Hava tĩatĩ, India tĩatĩ ha Sumatra tĩatĩ Asia-pe.
Ko mymba oguereko peteĩ hatĩ guasu eteva itĩ ári, ikatu oreko peteĩ térã mokõi tĩ hatĩ.
Vikipetã avañe'ẽme
thumb|300px|Vikipetã ra'anga avañe'ẽme. Vikipetã avañe'ẽme ha'e opaite tembikuaa hekosãsóva renda Internet rupive avañe'ẽme. Oñepyrũ ary 2005-pe, heta puruhára hera'ỹ ha puruhára oñe'ẽ aveñe'ẽ pytyvõ rupive. Ko'ág̃a oĩ Special:Statistics kuatiarogue avañe'ẽme
Tetãvore San Pedro
thumb|250px|Tetãvore Paraguái: San Pedro. San Pedro ha'e tetãvore Paraguái retãmegua, oĩva mbyté ha kuarahy resẽ gotyo. Itavaguasu ha'ehína Ykuamandyju.
Ko tetãvorepe oiko 318.787 ava (2002 ary).
San Pedro peteĩ departamento Paraguaigua. Itavusu hína táva San Pedro de Ykuamandyju.
300px|thumb|left|Peaje en 25 de Diciembre, a la entrada de San Pedro
Distrito-kuéra
Oreko 19 distrito:
Hekoasa
300px|thumb|Carreta en San Pedro
Sa’ary XVII ha XVIII-pe ko departamento-pe politakuére tapichakuéra oiko py’atarovápe, ojehu háicha avei Concepción departamento-pe.
Ypykuéra Mbayá ha Payagua, ygajarýi, omoinge tesaparépe zona ojepysóva río Ypane, uvatévo, Manduvirã yvývo, ha Río Jejui syry pukukue.
Yma 1660-pe ypykuéra opu’ã Arekajápe Encomiendas (mita ha yanaconato) renondépe, ha upévare ojetypei upe távare. Oñemombarete jey potávo, oñefunda ha ojeho ojeiko ko’ã misiones-pe: San Estanislao 1749-pe, Villa del Rosario, 1786-me ha upe rire San Pedro de Ykuamandyju 1786-me.
Léi rupi 1906-me ojeguerojera departamento mokõiha Paraguáipe, kóva San Pedro, opytáva pype yvy ojepysóva Itakurivi del Rosario, Santa Rosa de Lima, Takuatĩ, Unión, Ygatimi ha Kuruguaty. Upéichante avei opyta pype Kanindeju yvy. 1973-pe ha'e oñemohenda ko’ág̃a opyta háicha San Pedro rembe’y.
Pépe heñói tapicha heta mba’e ojapova’ekue tetã Paraguái rehe, umíva apytépe oĩ tetã mosãsohare Vicente Ignacio Iturbe ha Juana Maria de Lara; upéichante avei puraheiha Rosita Mello heñoiva’ekue Santaníme.
Hembe’y
Opyta Región Oriental mbytépe, paralelo 22º00´ ha 23º30´ latitud sur ha meridiano 58º00´ ha 56º06´ latitud oeste mbytépe.
Ijyvy rembe’y péicha:
Ko departamento ijyvy tuichavéva región Oriental-pe, upépe oñemba’apo kokuépe, mymba ñemongakuaa ha yvyra rehe ñemba’apópe añoite.
Ararova
San Pedro departamento-pe he’õ ha okymeme. Jepivérõ haku 23 °C rupi; oguejy 10 °C peve ha ojupi 38 °C peve, he’õngue ohupyty 70 ha 80% rupi. Oky 1324 mm rupi.
Itaty ha ijyvy
San Pedro yvy ysyry rapykuere orekóva cal, upéva yvatévo; ha oreko yvpe, ñu ha yno’õ yvývo.
Kumanda
thumb|200px|Kumandá
Kumandá ñana rusu ha’ỹiva.
Tetãvore San Pedro
Itaty ha ijyvy
Serranía de San Joaquín yvývo ombojoaju chupe Ka’aguasu Departamento ndive; ojekuaave pépe cerro Kurusu, Corazón, Aguaray, Noviretá, Guaviray ha San Miguel. Cerro Dos de Oro, opytáva Kapi’ivarýpe avei yvyty ijyvatéva opytáva San Pedro-pe.
Ko yvyguasu mbytere iporã oñemba’apo hag̃ua kokuépe ha ambue pehẽ ysyry gotyo katu iporã mymba oñemongakuaa hag̃ua.
Y rehegua
Kuarahyresẽvo ko departamento-pe Río Paraguay ojere hese. Río Ypane, Jejui Guasu, umi ysyry ho’áva pype ndive, Aguaraymi ha Aguaray Guasu, Río Manduvirã, ha arroyo Takuatĩ ohasa ko departamento mbytete rupi.
Río Corrientes ojere hese kuarahyresẽvo.
San Pedro-pe heta ñu oĩ: Piripuku, San Antonio, Jetyty, Tapirakuãi, Peguaho, Mbutuy, Tovatĩry; avei bañado Aguarakatĩ ha laguna Vera ha Blanca.
Ygag̃uahẽha San Pedro-pe ko’ãva: Milagro, Colorado, Santa Rosa, Takuru Pytã, Uno, Laurel, Jejui, Mbopikua, Santa Elena y Uruguaita.
Tekoha ha ka’avo
Ko departamento yvy opyta mokõi ecorregión pa’ũme: Selva Central ha Litoral Central.
Hetaiterei rupi ojeity ka’aguy, yvyrakuéra ipokãmbaitéma ko departamento-pe, péva oiko okakuaaiterei rupi mymba ñemongakuaa umi ñu natural ári.
Ka’avo ikatúva opa ohovohína ko’ãva: yvyra paje, ygary, nandyta, victoria cruziana. Mymba ikatuetéva omanomba katu ko’ãva: tukã guasu, guasutĩ, jakare ovéro, mbói jagua ha lobope.
Área protegida apytépe ojejuhu: Serranía de San Joaquín vore peteĩ, Laguna Blanca, Estero Milagros, Estero Puerto Rosario. 300px|thumb|San Pedro Municipalidad
Ekonomia
Tembiapo oguata mbaretevéva pépe ha’e mymba ñemongakuaa, oñemba’apo’imi avei kokuépe ha ndaipóri guasuiete industria.
Mba’e repy oñeñotỹvéva ko zona-pe hína mandyju, soha, takuare’ẽ, petỹ, girasol, avati, kumanda, pakova, avatimirĩ, mandi’o, narãnha hái ha he’ẽva, pomelo ha avakachi.
Ko departamento ojekuaa oĩ rupi peteĩhápe Paraguáipe petỹ, narãha hái ha pomelo ñeñotỹme; ha mokõihápe narãha he’ẽva ñeñotỹme.
Avei oñeñotỹ upépe sorgo, mandarína, áho, arveha ha yvy’a. San Pedro ha’e departamento mokõiha vaka ñemongakuaápe ha peteĩha pavo ñemoñáme; mokõihápe katu ganso ha guinea ñemoñáme.
Industria oñemoĩva upe jere rehe ha’e umi mandyju oñemoha’ỹiha, molino ka’a oñemongu’i haguã ha peti grain oñemondyky hag̃ua. Oĩ avei, katu mbovyve, aserradero ha tembi’u ojejapo hag̃ua, ha avei aséite mbokajágui ojejapo hag̃ua ha avei aramirõ; ojejapo avei tatapỹi.
Aserradero-kuéra heta yvyra ombo’i ha ojapo opaichagua tabla.
Comunicación ha jejokuairã
Tape iporãva ha opaichaguáva hysýi ko departamento-pe ha ombojoaju oñondive distrito-kuérape. Ruta hũ Paraguái pegua ohasáva upe rupi ko’ãva: Ruta III “Gral. Elizardo Aquino”, Ruta VIII “Dr. Blas Garay”, Ruta XI “Juana de Lara” ha Ruta X “Las Residentas”.
Ysyry oñeg̃uahẽ hag̃ua ygarata rupi katu Río Paraguay, Ypane, Aguaray Guasu ha Jejui, ojeporukuaáva ojegueroja hag̃ua yvyra.
San Estanislao, San Pedro, Rosario ha Lima-pe oĩ aviõ guejyha aviõ ndatuichaitéivape guarã, ikatu hag̃uáicha oñeg̃uahẽ avei yvate rupi.
6000 rasami línea teléfono rehegua oĩ San Pedro yvýpe.
San Pedro ojeporu 54.707 óga, tavaháre 8.251 ha okaháre 46.456. 300px|thumb|left|Yhaguy
Tesãi
101 tasyo iñasãi ko departamento-pe, umíva apytépe oĩ hospital, centro ha puesto de salud.
Turista-kuéra ohechasekuaáva
San Pedro, departamento tavusúpe, ojejuhu peteĩ catedral oñemopu’ãva’ekue 1854-pe, avei Museo Histórico karai Francisco Resquin mba’éva ha Casa de la Cultura; ko’ãva hechapyrã turista-kuérape g̃uarã. Ykua Mandyju, yvy opupuhápe yvu, opyta río Jejui rembe’ýpe ha oreko tenda porã ijyvyku’i morotĩ asýva ojejahu hag̃ua.
Itakuruvi del Rosario-pe, turista-kuéra ohoitemi ohecha Ykua Salas.
Universidad Americana
Universidad Americana, heñóiva ary 1994pe táva Paraguaýpe oguereko irundy arandu róga: peteĩ Paraguýpe, ambue táva Ciudad del Estepe, oĩ avei tava Encarnaciónpe ha Posadas, Argentinape. Koag̃aite Mbo´ehaovusu Americana ohekombo´e 7.000 temimbo´ekuerape ha oguereko 400 mbo´ehára. Universidad Americana ningo heñói ypy va´ekué Instituto de Capacitación y Desarrollo Empresarial INCADE gui, ko mbo´ehaóningo omyasãi arandu artes, letras, ciencias tecnológicas ha investigación científica pe.
Karaí Dr. Andrés Benkö Kapuváry, ha´ékuri pe INCADE ha Universidad Americana omoñepyrũ ypy va´ekué 12 jasypa 1991pe. Upévare oñembohéra Universidad Americana. Cristobal Colón ojuhu hague ára América yvy vore.
Universidad Americana opyta guataha Brasília 1100, Barrio Jara Paraguaýpe, ha guereko 17 mbo´esyry. Umíva apytépe jajuhi Ingeniería en Informática, Periodismo, Ingeniería Industrial, Comercio Internacional, Derecho, Diseño Gráfico, Psicología, Economía, ha ambueve.
Ñakanina
Ñakanina (Hydrodynastes gigas) ha´e peteĩ mbói pochy oikokuaáva y ha yvy ape ári aveí. Ko mbói kóva iñarõ ha oñembopochýramo ikatuete ñanemuña ha ñanderupytývo ñande su´u vaipa, ha katu ha´e ndoguerekói venéno hãi rehe.
Ñakanina ovy´a umi karuguá rembe´ý rehe ha michĩmie michĩve Kurijugui. Paraguái, Arhentina ha avei Vrasilpe oiko ñakanina. Upéicjante avei ojejuhúma va´ekue Volivia ha Guyana Francesape. Paraguaýpe, upe mymba rendàpe ikatu jahecha oĩha mbohapyichagua ñakanina, peteĩ sa´yjungýva, hũ ha yvysa´ynungáva.
Ñakanina tuichapa va´ekué nigo ohupytyvoi 3 terã 4 metros voi ha okaru mymba´i oikóva pe y jerére térã kururu ha ju´i rehe.
Rolando Chaparro
Iñepyrũmby
Imitãmi guive ojesareko purahéire ha orekóvo porundy ary mbaraka oiporu iñirũ ramo. Oñemoarandu mbarakàpe Kuki Rey ndive ha oñembokayupyry jazz mbopúpe Carlos Schvartzman ndive, oñemoarandu hendive irundýha ary. Upéi Carlos Schvartzman ndive jey, Remigio Pereira ha Mario Rodríguez omotenonde peteĩ cuarteto de música experimental orekóva tendencia jazzistica.
Hembiasa
Ary 1985 jave oike “Síntesis”-pe, peteĩ grupo jazz-fusión ha proyección folklórica reheguñaáva, ho ombopu Paraguaýre.
Ary 1987 ha 1991 omba’apo Ñamandu ndive (Alejandrino “Chondi” Paredes ha Ricardo Flecha), trío orekóva tendencia folklórica oikundahàva umi gira ha grabación discográficas umi tetã América Latina, gotyo.
Ary 1991 jave oime jey Síntesis ndive, integrante ipyahúva ndive. Oike, avei,  banda  jazz-fusión ha proyección folklórica saxofonista William “Palito” Miranda ndive, oikuaauka festival internacional Posadas, Argentina; Viña del Mar, Chile ha Sao Paulo, Brasil gotyo.
Jasypo 1994 jave opresenta Síntesis ndive Memorial América Latina Sao Paulo-pe ha Buenos Aires-pe. Omohu’ãvo ko ary omboty Síntesis ciclo omopyendàvo grupo pyahu “Krhizya”,  ha’éva rockera.
Aty Krhizya, ndive ograba peteĩ disco ipype umi clásico yma guaréva tavarandu reheguáva, “Reservista purahéi”, ha’éva versión blusera araka’eve avave nomba’apóiva. Péicha Rolando Chaparro omarka peteĩ hito ha’éva upe purahéi versión popular paraguaya ofusionáva rock.
Compositor, ramo oñemotenonde ha’égui pe omopyendñava mokõiha generación, Nuevo Cancionero Popular Paraguayo-pe, ha ojeréva hetaiterei tembiapo opáichagua género oikéva ipype jazz-fusión, proyección folklórica, purahéi ñoha’angápe, “jingles” ñeikuave’ẽrã, purory cortometraje ha largometraje-pe guarã,  umi miniserie televisiva,  video ha entretenimiento-pe guarã.
Omotenonde avei umi proyecto orekóva carácter de solista, techapyrã “Guitarreros”, jhendive Efrén Echeverría, Juan Cancio Barreto ha Barni Chaparro, oñepresentáva heta teatro oĩva Paraguaýpe ha táva okaháre Paraguáipe.
Ombopu avei Orquesta Sinfónica de la Ciudad de Asunción ndive, umi concierto rupi, orekógui éxito, ogueraha ichupe ograva agua mokõi disco.
Oime avei kuri banda sonora largometraje paraguayo “Mirame nometokéi”-pe, pete{i purahèi hendive ha’e ojapova’ekue, “Espinas del alma”, ha upe purahéi yma oñehenduva’ekue “Soy algo fácil de olvidar”.
Oñeme’ẽ ichupe galardon heta jey programa radial La Bengala Perdida-pe.
Hembiapo
Discografía: hembiapo orekóva
Rolando Chaparro ojekuaauka tetã ambuére oikundahàvo México, Perú, Uruguay, Chile, Brasil, Argentina, ambue apytépe, heta jey ha avei opàichagua propuesta musical ndive.
Ombo’e ko’ã àrape Conservatorio Nacional de Asunción-pe.
Ojeguerovia ha’eha instrumentista ikatupyryvéva generación músico del Paraguay ipyahúva.
Puhoe
thumb|miniaturadeimagen|Puhoe ary [[1940-ygua.]] Puhoe ha'e peteĩ mba'e momaranduhára oñe'ẽ mombyry inimbo'ỹre, orojevy opa pukuéra (atõi - ñe'ẽ) ñekoni rupi, puhoe mbohasahaygua. Ko mba'e opuruva peteĩ "mbohasaha yvate" (antena). Ko marandu herava ñe'ẽasãi.
Paraguái yvy ñemboja'o
Paraguái ha'e peteĩ tetã oguerekóva peteĩ yvy tuichakue 406.752 km², oñembojo'ava 17 tetãvorepe
Arovia
Arovia
Arovia Tupã túva, pu’akáre, imoñangára rupi ojapo yvága ha yvy, avei arovia. Hesu María nememby, moñepeteĩ. Ñandejára ypykue rembiapo rehe. Pytu Marangatu rembiapo rehe ñandéramo Ñandejára oñemoñáva kuñakarai María Marangatu imarane’ỹvagui oava’ekue. Poncio Pilato poguýpe hekóramo, ohasa’asy kurusúpe imoimbýramo omano hag̃ua. Oguejy añaretãme. Ára mbohapyhápe oikovejey omanova’ekue apytégui. Ojupi yvágape, ha’e oguapy Tupã akatuagotyo. Ha’e oúne umi hekove imarangatúva ha umi hekove iñañávape oporãndúvo. Ajerovia avei Pytu Marangatu. Ajerovia Tupão Marangatúre, ha avei Tupã pyhy Marangatu. Ajerovia avei umi pakõi iñe’ẽ marangatúre omoĩva ñane angaipa omokañy hag̃ua. Ha’e arovia te’õnguéra opakatu ha hekove jeytaha. Ha’e arovia teko marangatu oĩmaha yvágape.
Ta’upéicha HESU.
Ta’arõmby
thumb|Ta'arõ Tera'ãnga Ta'arõ térã ta'arõmby ha'e py'aguapy oikótava ra'arõvo, ha'e peteĩ temiandu omopy'aguapýva ha oipytyvõ yvypórape ikatu oha'arõ porã peteĩ mba'ére.
Miguel de Cervantes
Miguel de Cervantes Saavedra (Alcalá de Henares, 29 jasyporundy ary 1547 jave – Madrid, 22 jasyrundy ary 1616 jave) ha'e akue peteĩ Epaña ñorairõhára, tembiasagua'u haihára, ñe'ẽpapára ha omombe'urãva tenondeguaite.
Parapaha
thumb|[[La Plata|Ysyry La Plata parapaha.]] Parapaha ha'e peteĩ ysyry vore y ndahypýiva, ysyry'áicha, hákatu jahechávo yvateite guive ha'anga ojogua kaguáicha. Kóva niko ysyry oguahẽhápe parápe, ypa guasúpe téra paraguasúpe, upéicha ikatu ja'e parapaha ha'eha avei ysyry'a.
Miguel de Cervantes
Ojeikuaa hese peteĩ umi karai poguasúgui karaiñe'ẽ iporãhaipyre ha ojeikuaave ohaígui va'ekue pe Don Quijote de la Mancha, heta tapicha poguasu he'íva upéva ha'e tembiasagua'u peteĩha ko'ãgagua ha peteĩva umi tembiapo haipy porãvégui opaite yvóra pegua, ha avei upe aranduka mokõiha oñembohasáva ambue ñe'ẽme, Ñandejára ñe'ẽ peteĩha rire. Oñembohéra mokõiháme herakuãme «Apytu'ũreñói Mburuvicha».
Tembiasagua'u
Miguel de Cervantes ohai heta tembiasagua'u ha omoporã pe jehai reko.
Hembiapo arange rupive:
Umi tembiasagua'u hekopete
Ary 1590 gotyo 1612 Cervantes ohai heta tembiasagua'u mbyky oñembojoajupa umíva ary 1613-pe Novelas ejemplares-pe (Umi tembiasagua'u hekopete).
Ñe'ẽpoty
Cervantes niko oipotaite ohai ñe'ẽpoty, oñeimo'ã ndakatúiva ohai, ohai imano mboyve Viaje del Parnaso-pe:
Cervantes ohai ramo jepe heta ñe'ẽpoty ojekuaa'ỹ, ha ambuéva.
Ñoha'ãga
Miguel de Cervantes ohai heta ñoha'ãga, hákatu, tapicha kuéra ndomomba'ei ha ndohayhúi hembiapokue reko, sa'i sa'i hembiapokue oñeha'ã, Cesvantes ohai porã katu, ambue rekópe.
Cervantes oñembojoaju hembiapokue kuéra ndoñeha'ãva Ocho comedias y ocho entremeses nunca representados-pe; ha oĩ avei ñoha'ãnga ambuéva kuatiápe mante: Los tratos de Argel, El gallardo español, La gran sultana ha Los baños de Argel.
Hembiapokue jekuaa'ỹ
Cervantes he'i akue hembiapóre heta ohaíva térã ohaiséva, ha ambue mombe'urã oñemongañýva.
Tembiapokue ndojekuaaíva ohaíva térã omombe'upáva oĩ La Galatea pehẽngue mokõi, El famoso Bernardo ha Las semanas del jardín.
Ñoha'ãnga hembiapokue oñemongañýva, Cervantes omombe'úva La gran Turquesca, La batalla naval, La Jerusalén, La Amaranta o la del Mayo, El bosque amoroso, La única, La bizarra Arsinda ha La Confusa, que figuraba en el repertorio del autor Juan Acacio aún en 1627. Ohai avei peteĩ ñoha'ãnga ombopukáva El trato de Constantinopla y muerte de Selim.
Oĩ heta tembiapokue oñeimo'ãva Cervantes ojapo, ojekuaavéva:
Ñemomba'eguasu
Oĩ heta jopói, tetera'anga, óga guasu ha ambue tenda oñemomba'eguasu Miguel de Cervantes-pe.
Ñemongaru
Ñemongaru niko opa umi mba'e oje'úva ha oipurúva mymba, yvypóra térã ka'avo hetére, omboguapy porã hag̃ua umi mba'e ojekarúva ha okakuaa hag̃ua umi oikovéva. Oñehesa'ỹijórõ ñemongaru, jahecháta mba'éicha tete omba'apo oipuru hag̃ua tembi'u ojekarúva.
Ñemongaru ha'e yvypóra, mymba térã ka'avo hete rembiapo omboguapy porãva hi'upy térã tembi'u ha jey'urã ojekarúva omomba'apoite, ombokakuaa ha omombarete hag̃ua hetekuéra. Upévare ikatu ojehechakuaa jekarúre iporãpa térã ivaípa hete resãi. Opa mba'e umi oikovéva hete oikotevẽ oñemoguahẽ hese ñemongarúre.
Yvypóra ñemongaru
Mymbakuéra ambuéicha, yvypóra oheka hi'upy ojapo hembi'urã tekoha rendápe, oikotevẽ y|y satĩ, tembi'u oñemombaretéva ha ombokakuaáva, ndokarúeterei va'erã hesãi porã hag̃ua. Yvypóra ho'u opa mba'e, so'o ha ka'avo, tymbachu'i ha pira.
Ka'avo ñemongaru
Ka'avo ha yvyramáta ojapo hembi'urã ha ikatu oñemongaru ñepytyvõ'ỹ, umíva oipuru pe tesapemoñanga, he'iséva ka'avo oñemoabue mba'erendy mbaretekue Kuarahy pegua hembi'urã. Ka'a ha kapi'i oñongatu tesape imbaretekue ha oipuru ku mbaretekue hembi'urã. Ka'avo hogue oipyhy kuarahy hesape.
José María Arguedas
José María Arguedas Altamirano' (o’arahecha Andahuaylas-Perũ, 11 jasyteĩ ary 1911 – omano Lima, Perũ  2 jasypakõi 1969 jave), ha’e kuimba’e aranduoñemomba’eguasúva ñe’ẽpapára haihára perũano ramo.
Hekovepy
Tayta: Víctor Manuel Arguedas Arellano Mama: Victoria Altamirano Navarro.
Tomáte
thumbpx|miniaturadeimagen|Ka'avo Tomate. Tomate (latinañe'ẽme: Solanum lycopersicum) herava avei Toma ha'e peteĩ ka'avo ha peteĩ yva, Amérikaygua , ha ko'ãga oñemitỹpapyre opa Yvórape. Ha'e oporuvaete hata tembi'upe ha hykue avei. Tomate ikatu ha'e pytã térã sa'yju avei.
Kurapepẽ
Kurapepẽ ñana okakuáva osyryryhápe yvýre hi’a guasu ha iporã tembi’urã. Oje’uchugui tembi’u he’ẽ jukýva ha he’ẽ asukáva.
Amandajerape
Amandajerape ha'e peteĩ tekuái reko oporavóva mburuvicharã (Tetã Ruvicha) tendota atýra amandaje rupive (Tetã Amandaje) ha ojokuái hese. Tetã amandajerapépe pe Imburuvicha tetãgua ndaha'éi itekuái ruvicha.
Tetã amandajerapépe imba'e porã ha imba'e vai
Amandajerape ombohovái mburuvicharape rekóre.
Áfrika jaguarete
Afrika jaguarete (Acinonyx jubatus), hérava avei Gepáydo, ha'e peteĩ mymba ñarõ guasu okambúva, mbarakajarundipe oñemohenda chupe. Ha'e mymba'uha mbarete, oguereko tesapysoete ha ipy'aeitéva.
Ku mymba ipy'aevéva mymba oĩ Yvýpe, ohupyty hína 95 amo 115 km/h, 400 rehe gotyo 500 metro.
Ku mymba humba'apiete, pe áfrika guasu (gaséla). Afrika jaguarete hete piru, hákatu imbaretete, hague ha ipire oguereko apu'ami hũva.
Angaipahague tekoasy Tupã ra'yhupápe
Angaipahague tekoasy Tupã ra'yhupápe
Chejára Tupã ra’y, che ñemoñangara, che pysyrõhára, che nderayhupápe añetévo, ambyasy katúre, ã tembijojarekokatu.
Umi che angaipa oguepa, che py’a pochypýpe, che ñe’ẽ pochypýpe, che rembiapo pochypýpe, che rombopochy haguére, ág̃a ko’ýte nacheangaipaveichéne, che marangatu katúne, nde pokatu marangatu mboaje  katupávo rupi, neñyrõanga chéve chejára nde ruguy marangatu kurusupýpe orerayhupápe rehykuavohague rehe.
Ta’upéicha. Hesu.
Apoha mbyasy ambue Chejára Hesu, chemoñangára, chepesyrõhára, tembijojamiringatúva, cheangaipakuéra, rireragui kyhyje.
Taijaty po’a nderayhu’asýgui katu marangatuvarepýramo nderekohápe ambyasy angágui reikóva.
Ñandejára ndereporiahuvereko jajapose’ỹmeguáva rehe, nde Túva Marangatúgui cheroviahávare cherayhuraságui  neresẽreiriva’ekue rehe ramo. Ta’upéicha Hesu.
Yvypóra reko rembiejakue
thumb|right|Yvypóra reko rembiejakue poyvi. Yvypóra reko rembiejakue (Karaiñe'ẽ: Patrimonio de la Humanidad) ha'e Unesco ojeheroháicha tenda imba'eguasúva Yvýpe (taha'e ha'éva tavakuéra, ka'aguy, yvyty, ypa, itakua, óga guasu térã ta'ãnga'ita) ha ijeporavopyre 21 Tetãre oĩ Unesco Amandaje guasúpe. .
Ko Unesco rembiapo hupytyrã ha'e ojuhu, ombokuatia ha oñangareko tenda oimeraẽva imba'eguasúva yvypóra rekoteépe ha tembiejakue yvypóra ypykue oheja ymaguare guive.
Ruinas jesuíticas de Jesús y Trinidad
Ruinas jesuíticas de Jesús y Trinidad oiméva Departamento Itapúa-pe, Paraguái, ko’ãva reducción ojeguerekóva gueteri, ko’ãva apytépe umi táva omopyendáva’ekue misionero jesuita oikundahávo Ñembyamérika siglo XVII jave. Ko’ã fundación religiosa, umi oĩva mbytépe, omoheñóiva ary 1609 ha oipysóva 150 ary pukukue. Ko’ã reducción ijeiporavóva ha omombove’úva ha’éha Patrimonio Histórico de la Humanidad péva UNESCO rupive ary 1993 jave.
Kirito Pysyrõhára
thumb|300px|right|[[Tetera'ãnga Kirito Pysyrõhára Rio de Janeiro távape.]] Kirito Pysyrõhára ha Kirito Korokovádogui (Poytugañe'ẽ: Cristo Redentor - Cristo do Corcovado) ha'e peteĩ Kirito retera'ãnga, oĩ Rio de Janeiro távape, Pindorama retãme. Oreko 38 metro ha oĩ 709 metro yvatekue yguasu ári, yvyty Korokovádo ári. Ha'e peteĩva umi Pokõi tembiechapyrã pyahu yvóra ãgagua pegua mbytépe. Omboty'oakue ára 12 jasypápe, ary 1931-pe. Amo 1 900 000 tapicha kuéra oho ohecha Kirito Pysyrõhára opa arýpe.
Elzear Salemma
Hekovepy
Tuguy guaraní osyry hetére, ha´e heñóiramo jepe Paraguaýpe okakuaá tava San Lorenzope ha oguerekóramo guare 7 ary, omano chugui itúva ha ha´e oikotevẽtereígui oñepyrũ omba´apo tembijokuái ramo 12 ary ohupytyguive. Amo 15 rupi katu ohepyme´ẽma aranduka, omosarambi kuatiañe´ẽ ogaháre ha arateĩme katu oñangareko kavajukuéra rehe hipódromo Paraguay peguápe.
16 años oguerekórupi ha´e omohu´ãma imbo´erysýi mbo´ehaó guasúpe ha uperire oñepyrũma oñembokatupyry Economía pe arandu rógape. 21 omboty rire oiporu 400.000 guaraní, ohepyme´ẽ imba´yruguata ha omoñepyrũ peteĩ empresa distribuidora ha ombohéra Salemma & Cía. Tuichaitereirõguáicha, ha katu ha´e ha´eñomínte omba´apo ha omyakãkuri péva pe "Compañía". Hasypeve omoirũ chupe peteĩ vendedor, ojogua hikuái peteĩ mba´yruguata tuichavéva ha omosarambi umi mba´erepykuéra, ha´ekuéraite voi osẽva oikuave´ẽ Paraguaý rehe ha okaháre avei.
Hembiapokue
Jasypokoĩ 1979 pe oñemopyenda porã upe akãreñóĩ Salemma & Cía. Heta tapicha oñembohory hamba´e ko tembiapo rehe, oĩ voi katu opukáva hese.
Ñepyrurã ko ñemuha ohepyme´ẽ ao ha opaite mba´e mitãnguérape g̃uarã añónte. Tiempo rire, karai Elzear ete voi omotenonde ha ohekombo´e 6 vendedorakuérape oipytyvõva chupe hina. Upe áñope hemby heta viru oñembyaty va´ekue ary pukukue aja. Salemma okakuaave ohóvo comercial ha administrativamente ha 8 ary rire ojejoguáma katu upe sede propia rã.
Ko´ag̃a g̃uarã Salemma Super Center oguerekóma 34.500 metros cuadrados oñemopu´ãmba pyrémava ha hyepýpe oĩ peteĩ centro cultural, comercial ha ojekaruha avei. Sa´i oĩ Paraguái retãme peichagua ñemuha.
Hogapy
Elzear Salemma, remiarirõ niko ha´e Líbano retãygua ou ypy va´ekue ñane retãme 1882pe. Elzear Salemma omenda ña María Luz de Salemma rehe, ha oñodive oguereko hikuái poteĩ ñemoñare: Daniel, Elba, Berenice, Rebeca, Salim ha Selma.
Salemma ru ote´õ ha´e oguereko jave 7 ary. Itúva, karaí Elzear de Jesús Salemma Franco, heñói va´ekue ary 1.915 Barrero Grande pe, táva ko´ag̃a hérava Eusebio Ayala. Upépe omba´apo plomería, ha ambueve mba´épe. Omano 1965 oguereko jave 50 ary.
Isy, kuñakarai marangatu hérava Concepción (Konche) Báez de Salemma, oararecha Paraguýpe ary 1.925 pe ha omanómarõ iména, ha´e oñangareko ogapýre. Ña Konche ombojoja pysapẽ 1996 pe oguereko jave 70 ary.