cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Terarãngue Guaraníme
Terarãngue ñemohenda
4.1.4.2. Terarãnguete Moĩmbaha Opaichagua Moirũguávaramo
Techapyrã: Ha'e ou orendive
2.2. TERARÃNGUE TECHAUKARÃ: Ko’ãva heñói ñambo-joapývo teroja moteĩva techaukarãre ñe’ẽpehẽtai upeigua “va”. Ñe’ẽjoajukatúpe, oiko chuguikuéra teroñe’ẽ. Techapyrã:
Upéicha avei oiko umi teroja moteĩva techaukarã tovake’ỹguágui.
2.3. TERARÃNGUE MBA'ÉVA: Ko’ãva heñói ñambojoapývo teroja moteĩva mba’évare, ñe’ẽpehẽtai upeigua "mba'e".
2.4. TERARÃNGUE KUAA'YVA: Ko’ãva avei heñói ñambo-joapývo teroja moteĩva kuaa’ỹvare ñe’ẽpehẽtai upeigua “va”.
Techapyã:
JESAREKOPYRÃ Umi terarãnguete teroñe’ẽramo oĩva, terarãnguete mba’eva ha terarãnguete kuaa’ỹva, ombojoapy sapy’apy’a ñe’ẽpehẽtai kokatuguigua.
Piura
Piura (San Miguel de Piura) runa simi: Piwra, ha'ehína táva Perũ, oĩ kuarahy resẽ tetã retãme. Ko távape oiko 450 363 ava.
1532
Ytaygua
Ytaygua ha'e peteĩ tava ojetopáva Paraguái retãme, tetãvore Centralme. Ko táva ojetopa 30 km Paraguaýgui.
Oñemoheñói 27 jasypoteĩ 1728 jave ha omoheñóiva'ekue Barón Martín de Barúa. Ojekuaavéva pe herakuã mombyrýva hérava ñandutí ha avei ipurahéi rupive.
Oguereko peteĩ museo hérava San Rafael oĩháme heta mba'e porã yma guare (período colonial).
Ko távape oĩ pe tasyo guasu hérava "Hospital Nacional", ha'éva pe tuichavéva pa'ũme oĩva tetã Paragúai tuichakue.
Historia y Toponimia
Itaygua omoheñóiva'ekue Barón Martín de Barúa, ára 27 jasypoteĩ 1728 jave. Ko'ág̃a peve ikatu gueteri ojehecha heta arquitectura ymaiterei guare (colonia) ko távape.
Héra ou pe ysyry Ytaýgui, omohe'õva ijyvy tehengue, avei ita: (piedra) ha ñe'ẽpehetai upeigua “gua”, ãva guaraníme, he'ise tenda peguaite (pertenecía a un lugar).
Ko'ág̃a rupi ojehero chupe "La Ciudad del Ñanduti", ha'e rupi ko'ápe ko tembiapo porãite hetave ojejapo, ñanduti héra ko mba'apopyre ojoguaiterei rupi ñandu renimbópe.
Ko távape avei heta tapicha katupyry purahéipe ha mba'epu aty heñoiva'ekue, ãva ha'e Vocal Dos, Grupo Evolución ha ambue.
Ko táva oguereko y porã ome'ẽva pe Junta de Saneamiento Ambiental hákatu ndoguerekói pe hérava alcantarillado sanitario. Oguereko avei peteĩ polideportivo ojeheróva “Dr. Nicolás Leoz”.
250px|thumb|right|Artesanía
Demografía
Itaygua oguereko 109.203 ava, ãvagui 54.115 ha'e kuimba'e ha 55.088 ha'e kuña, omombe'úva Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos.
Turismo
Hecharamomby mayma tapicha ohosévape guara ha'e umi yvytykuéra Patiño ha El Cerrito, tupão Virgen del Rosario, Museo San Rafael ha umi ogakuéra ojejapova'ekue Gaspar Rodríguez de Francia mburuvicháramo guare. Ãva ha'e óga puku ikatúva ja'e hese óga aty oĩva pe tupão jerére.
Pe "Museo San Rafael" ohechauka heta mba'e "Período Colonial"-pe guare. Ko'ã mba'e apytépe oĩ heta tembipuru tupão peguáva.
Clima
Ararova ha'e campestre fresco hérava ha ombopyahúva tapicha rekove. Ararova imbaretevéva ary pukukue ha'e hakuvéva.
Economía
Itauguagua omba'apove ñandutí jejapo ha jehepyme'ẽme, mesa ári guara, ao, encajes, ha ambue. Umi ñanduti apopyre ojegueraha avei heta tetã ambuépe, Europa gotyo hetave oho. Ambue tetãgua ohecharamove ko tembiapo porãite ha'éva ñanduti, he'i hikuái ha'eha tembiapo araka'eve nomanomoãiva ojehayhueterei rupi tetã ambuére.
Compañías
Itauguá oguereko 16 "compañias" ha peteĩ "zona urbana". Umi compañíakuéra ha'e:
Cómo llegar
Ko távape ikatu ñaguahẽ Ruta II rupive. Resẽvo Paraguaýgui hetaiterei oĩ mba'yru guata ohóva ko táva Itaygua gotyo. Ko tape oguereko tembipuru opaichagua ikatu hagua oñeguahẽ porã.
Personajes ilustres
Itauguá ovy'a, ijuruvy imba'ekuaáre ha ipurahéi rehe, ko'ã mba'e tapichakuéra távaygua ohecharamoiterei, heta tapicha katupyry heñói ko távape. Ko'áva apytépe oĩ Félix Fernández, ñe'ẽpapára guarani megua ha avei haihára Nicolás Cóppulo.
Ko táva ha'e avei heñõi hague heta artistas ha mba'epu aty, Vocal Dos, Evolución ha mabue.
Arte y Cultura
Jasypoteĩ opávo ko táva omomba'e guasu hi'ára, oiko festival oĩháme jeroky, purahéi ha mba'epu aty tendaguáva ohechauka ikatupyry tapichakuéra ambue tavaguápe.
El Ñanduti
Ha'e peteĩ encaje ojejapóva júpe, oñemoĩva bastidor ijapu'áva rehe. Ko tejido ñanduti ombojegua hetaiterei aokuérape, omoporãsevégui chupe. Reguahẽva'erã táva Itayguápe rehendu hag̃ua mombe'upy Ñanduti rehegua, vy'a ha techaramóme omonbe'úva tapichakuéra tendagua.
Tomás Antônio Gonzaga
Tomás Antonio Gonzaga (Miragaia, Oporto, 11 jasypoapy ary 1744 — Ypa'ũ Mosambike, 1810) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára, teko me'ẽ hára ha jokuaikuaa mba'apohára Poytuga pegua omba'apo Pindoráma Kolóniape. Ojekuaa chupe ha'eha ñe'ẽpapára guasu ymaguare ha ko'ãga avei oñemoarandu hese mbo'ehaópe ha mbo'ehaovusúpe hembiapokue guasu Marília de Dirceu rehe.
Hekove
Opyta aja Minas Gerais-pe, ohai Cartas Chilenas, ñe'ẽpoty ombohorýva ha kuatiañe'ẽicha. Oho jeývo Bahía-pe ary 1786, omenda Maria Doroteia rehe mokõi ary rire. Itujágui ha ndamba'ehetáigui, Doroteia ñemoñare ndopotái upe ñemenda. left|thumb|Ñe'ẽpapára Poytuga-Pindoráma pegua Tomás Antônio Gonzaga ra'anga. He'i chugui oñepu'ãséva Inconfidência Mineira térã Conjuração Mineira joaju (ñepu'ã omosãsoséva akue Brasil-pe) karai Cláudio Manoel da Costa, Silva Alvarenga, Alvarenga Peixoto ha ambuéva ndive. Oñemoĩ chupe ka'irãme ary 1789, mbohapy ary táva Río de Janeiro-pe. Upépe ohai heta ñe'ẽpoty. Ary 1792 oñemondo chupe Mosambikepe.
Upe arýpe osẽ kuatiápe táva Lisimbãme Marília de Dirceu ipehẽngue peteĩha con 33 versos.
Ary 1799-pe  osẽ pehẽngue mokõiha Marília de Dirceu pegua. Gonzaga imomorãmbyrã umi ñe'ẽpapára Casimiro de Abreu ha Castro Alves rupi. Guapyha 37 upe Pindoráma Ñe'ẽ Amandaje pegua oguereko Gonzaga héra.
Imba'eheta ha imba'eguasu osẽvo va'erã Pindorámagui. Omba'apo Mburuvíre ambue tetãme. Omano amo ary 1809 térã 1810.
Iñe'ẽporãhaipyre rekotee
Tomás Antônio Gonzaga ñe'ẽpoty ohechaukaite umi tekokuéra ymaguare: umíva mymba rerekua rehegua, tekoha ha ñu rehegua. Ohechauka avei heta jehai py'aite guive, temiandu ha'e oñandúva ha ñeimo'ã ha'e pegua, omombe'uanga Pindoráma ape ha henda porã.
Mandu'apy
<div class="listaref" id="cx188" style=" list-style-type: decimal;" data-source="188" data-cx-state="source" data-cx-weight="49" contenteditable="true" data-cx-draft="true">
Saro Vera
Monseñor Saro Wilfrido Vera Troche ha’e religioso Paraguaigua.
Heñói ára 6 de octubre ary 1922 jave compañía Rosario Tatuy tetãvore Caazapá, Paraguáipe, peteĩ pehengue okaháregua ohayhúva religión rehegua.
Omano ary 2000 jave, hembiapokue rupi, ohechauka ha’e hague peteĩ karai iñarandu añeteva’ekue, ohejáva techapyrã opavavépe guarã.
Infancia y juventud
Iñemoarandu ñepyrũ ojapo Caazapá gotyo, ohejava’ekue mokõi ary jave Guerra del Chaco oikoóramo guare ary 1932 guive 1935 peve.
Omoñepyrũ mitarusu mbo’ehaópe (bachillerato clásico) Seminario Metropolitano Paraguay peguápe. Imitã’íme, oguerekóvo paape ary, oike Seminario Metropolitano táva Buenos Aires peguápe, oñemoarandu haguépe Filosofía ha Teología-pe. Ko’ápe omohu’ã oikóvo chugui mbo’ekuaahára.
Oiko chugui pa’i ára 28 jasypateĩ ary 1948 jave. Oujey tetã Paraguáipe ary 1950 jave omohu’ãvo peteĩ ary Teología rehegua.
Primeros Pasos
Omba’apóvoma gerarquía de la Iglesia Católica ryepýpe, ndoikoséi pa’i táva Villarrica-pe, ha oho omba’apo umi tapicha mboriahu oĩva parroquia de Buena Vista-pe, ápe opyta heta ary.
Arzobispo Paraguay pegua, Felipe Santiago Benítez, ojapovakue pe ñepyrũrã megua aranduka “La evangelización del paraguayo”, he’i ha’ehague peteĩ pensador eclesiástico paraguayo, "chéve guarã pe ikatupyryvéva ko’ãga ". Ha he’ive: “ndahetái heiva’ekue ikatu jadiskuti ýrõ, nañamoneíri, hákatu oguereko mboaje ha jehecharamo ".
Obras
Saro Vera ohai hetaiterei, péicha avei ndaha’éi osẽmbaitéva ñamoñe’ẽ haguáicha opavave.
Pe arandukápe “La evangelización del paraguayo”, Saro Vera he’i ojejapo haguã peteĩ ñemoarandu añete pe católico Paraguagua rekove.
Ambue iñarandukápe “Seis relatos de un campesino”, ohaiñepyrũva Helio Vera, he’íva pe oĩva pype ha’eha peteĩ jehe’a japu ha oikóva rehegua nohundíriva oikóva, omombe’u rupi umi mba’e ojehuva’ekue ñorairõ aja ary 1960 rupigua, ã mba’e oikókuri tenda Saro Vera omba’apo haguépe guare. Helio Vera he’ive ã mba’e ha’eha peteĩ py’amongeta ha ñemoarandurã: “he’i ñandéve umi tape vai oguerekova’ekue tetãgua, oiko rupi hetaiterei mba’e ñorairõ rehegua”.
Ambue aranduka Saro Vera mba’éva héra “Relatos costumbristas del Paraguay”.
Katu pe aranduka “El paraguayo, un hombre fuera de su mundo”, ha’e pe omyesakã haguépe ko’ã mbohapy mba’e: mbarete, ñembotavy ha pe vaivai, ãva ndaha’éi mombe’ugua’u, ha’e tetãgua rekotee.
Ko tembiapo ohechauka ha omyesakã mba’eichaitépa ha’e tapichakuéra Paraguaigua rekotee. Ko’ápe jahecháta michími pe tembiapo rehegua.
“Kuimba’e nahasẽiva” (El varón no llora)
Tetã Paraguáipe kuimba’e michĩmi guive nahasẽiva’erã. Pe tasẽ’ỹ oguereko he’iséva tuichavéva ndaha’éi rehechuka haguã kuimba’eha año. Ko mba’e oĩ kuimba’e rekóre. Ndohechaukaiva’erã hemiandu, pya’evétema ivai mba’erõ; oñembesu’uva’erã mba’asy téra ojehúramo chupe ivaíva. Paraguáigua, ndoikóiramo jepe hógape, ha’eva’erã pe ñasaingoha karurã ha ñangareko rehegua. Pe kuimba’e noikotevẽi temiandu rehe. Pe oikotevẽva ha’e mbarete, katupyry, ha’eve ha omba’aposeva’erã.
Pe kuimba’e heko kangýva ndaha’emo’ãi ñangarekohára ipehengue térã avavépe guarã. ¿Mba’e reha’arõta peteĩ kuimba’e hasẽmbareíva vyrorei rehe? Kuimba’e hekópe oñongatuva’erã hemiandu opa ára ha pya’evétema kóva ha’éramo ivaíva.
Avei pe mitãkuña ohechaukaitereiva’era hasýva chupe. Ha’e avei oguerekova’erã autodominio ikatu haguáicha oikove arapýpe oĩháme heta mba’e vai. Pévare oñembokatupyryva’erã osẽ haguã tenonde gotyo.
El Paraguayo y el bien común
Paraguaáigua imba’ekuaa rupi ndoikéi pe hérava macrocomunidad ryepýpe. Tetãme ohasarasa pe posibilidad psíquica oike haguã. Pe tenda psicológico ha’e pe minicomunidad ipehenguekuéra pa’ũme. Ha’e oikuaasénte ipehenguekuéra oikoporãha.
Jeikoporãmba opavave rehegua ha’eva’erã mburuvicha ohecháva. Paraguaigua he’i ivýro térã itavyha pe tapicha oikóva chugui mburuvicha ha osẽjeýva ipo iñakã ári, kóva he’ise imboriahuha. Pe angaipa repy monda rehegua mburuvivhaháicha oĩ umi iñarandúva pa’ũme, ha imbarete’ỹva.
Tapichakuérape, ñande ñahenóiva monda rehegua (deshonestidad), h’eivoi oikotaha katuete. Pe ojapova’erã ohechuauka haguã hembiapo ha’e obras, oje’e haguã hese ndoguerahaipaha imba’erã añónte. “To’úna pero tojapo”. Oĩvo péicha, ohoporãitereíta. Ambue mba’e ikatúva oñuã hembiapovaikue ha’e omingévo ambue hapichápe pe mba’épe. “To’úna, anínte ho’upaitereí ha’eño; toporokonvidamimi”, (que lo aproveche, pero haga participar a otros).
"El Paraguayo y la libertad"
Ko análisis oĩve "El paraguayo, un hombre fuera de su mundo" de Saro Vera:
Paraguaigua oguereko gueteri pe sasõ ypykue rehegua. Isasõ guive hyepýpe oĩporãma.
Heta ikatu oĩ he’íva térã oñe’ẽva sasõ Paraguaigua orekóva rehe. Ha’e, ipahápe, oñe’ẽvai umi sasõ oguerekóva ava oñembohorýva hese, japu, falsa promesa ha avei medios de comunicación rupi, ohóva ovota pe osẽtava tenonde gotyo rehe.
Paraguaigua oguerekohápe sasõtee ha’e pe aravo jepurúpe. Kóva he’ise chupe sasõtee, tuichavéva. Omba’aposẽramo, omba’apo ýro nomba’apói. Arakuéra, aravo ha arapokõindy imba’etee, oĩ’ỹre iñakã ári pe espada de Damocles. Ponóike oñesu oguahẽ haguére po aravo’i asaje.
El Paraguayo y el poder
Ko religioso avei oñe’ẽ poder rehe "El paraguayo, un hombre fuera de su mundo":
Poder ha’e tentación tuicháva Paraguaiguápe guarã. Ko poder rupive peteĩ oĩ tenda iporãvape (privilegiado) tekoha apytépe. Ojekuaaiterei iñambueha oguerekóva poder. Pya’eterei oikóma chugui perdona–vidas ha protector.
Oikosemínte ha oipota oje’e hese protector. Oñeha’ãmbaite ani haguã osẽvai pe protector renondépe, péva ha’e rupi michĩvéva chugui. Oguereko preeminencia, consideraciones especiales ha honores.
Oĩva’era tenondépe opa mba’e oikohápe, ndojapóiramo jepe mba’eve. Oĩtaramo mokõiháme avave naimandu’áiva’erã hese. Kóva oikóramo katu oñeha’ãmbaiteva’erã osẽvai haguã pe tembiapo ohechauka haguã ha’e nomyakãirõ araka’eve nosẽporãmo’ãiha oikóva guive. Nañañe’ẽi peteĩ motenondehára partido pegua rehe. Kóva katu ojapyhypaite oikóva guive peteĩ tekohápe. Ha’eva’erã alcalde, juez ha ikatúramo avei ha’éta pa’i. Apañuái Paraguaigua poder ndive ha’e pe ndoikuaí moõitétpa henda. Ha’e peteĩ kachike tavaygua. Paraguái ha’e peteĩ tetã oiháme compadres. Kóva oiko pe tapicha oikotevẽ rupi pytyvõ ha ndaipóri rupi pe hérava derecho mba’eveichagua.
Oguereko obligación año ha oĩ umi tapicha oĩva poder poguýpe.
El Paraguayo y la riqueza
Ambue mba’e omongu’éva hendágui Paraguaiguápe ha’e pirapire oguereko hetáramo. Ohupitýva peteĩ tenda yvate pirapire jeguerekópe iñambuéma, asýma reikuaa haguaã chupe uperire. Tuichaiterei iñambue oguahẽvo pirapire heta ipópe. Pe “riko pyahu”. Ha’e peteĩ Paraguaigua ojeikuaa’ỹva.
El Paraguayo y el trabajo
¿Paraguaigua omba’apose térã nomba’aposéi? Ko mba’épe oĩ detractor oikuaase’ỹva mba’eve ha araka’eve noñamindu’úiva, ha ndoikuaaséiva mba’evéichagua iporãva oje'éva tetãgua rehe.
Paraguaigua nomba’apói omba’apo haguáicha. Ohundi aravo ho’uhápe terere. Araka’eve nomba’apói ikane’õha peve. Oñeme’ẽramo chupe pirapire, kóva oipuru umi mba’e ndaha’éiva oikotevẽtereívape ha ndaha’éi umi ojapoporãvétava hesépe.
Paraguaigua ha’e peteĩ mba’apohára ojehejaramóva tetã ambuére, heta javy itamíramo jepe oiko chugui mba’apohára ikatupyrýva.
Pe mba’e oikpotáva Paraguaigua ha’e pirapire omba’apo’ỹre térã sa’ive omba’apohápe. Upéva rupi hetave jave ojapo imba’apo “vaivai suerte ráicha”.
Upeicharamo jepe, mba’po iñangirũme guarã, pirapire’ỹre, ojapo hekopete; araka’eve ndojapói vaivai.
El Paraguayo y el amor"
Menarã ojehayhuvéva ha’e pe tapicha omba’poséva, péicharamo ikatúta oguereko porã ipehenguekuérape. Chupe guarã tuichavéva ha’e pe ita’yrakuéra oiko porã ha hembireko oñemonde porã. Ojehecharamo hembireko potĩ rupi.
Ko mba’épe pe juayhu ha’ete oikónteva. Haimete ndaipóri tenda oñomokunu’ũ térã ojuayhu haguã. Koã mba’e opytávaicha oikóramo guare kichiháramo. Pe kuimba’e Paraguaigua oporohayhukuaa ha ojehayhukakuaa. Hetave javénte ã mba’e ndoguerahái tenonde gotyo oĩ rupi mba’po opaichagua ijapopyrã.
Pe kuña ojaitereíramo, pe kuimba’épe ndouporãi. Peteĩ henda peve ha upéi ipojýma. Avei ndaha’éi pe ohechaukasetereíva atýpe hemiandu. Mborayhu ha’e ha’eñohápe guarã. Paraguaigua ndohechaukaséi oñandúva, hasýva térã vy’a pegua, juayhu térã ñaña, okirirĩ chupe ha opa.
Paraguaigua ha’e ava imba’eporãva. Péva ohechauka ndoguerekói rupi pe hérava venganza.
Tarave
thumb|250px|Tarave Tarave tymbachu'i oikóva ky'a apyte rupi, ijape yvy, oveve ha ipy heta, ine ha ikatu ogueru mba'asy.
Alemáña
Alemáña (Alemañañe'ẽ: Bundesrepublik Deutschland), héra tee niko Tavakuairetã Ñembyatypyre Alemáña, ha'e peteĩ umi mokõipa poteĩ tetã hekosãsóvagui oĩva pe Európa Joajúpe. Tavakuairetã ñembyatypyre oguatáva amandaje rape rupive, jekopytyjojápe. Itavusu niko Berlin. Ijapekuépe oñemohenda papoteĩ tetãvore ñembyatypyre (Bundesländer) ha ijerére ojejuhu yvate gotyo pe para Yvatevogua, Ndinamáka, Suésia (y rupive) ha para Vátiko; kuarahyresẽ ngotyo Polóña ha Chekía; ñemby gotyo Áuteria ha Suísa; ha kuarahyreike gotyo ojejuhu Hyãsia, Luxemburgo, Véyhika ha Tetãnguéra Yvýi. Alemáña yvy apekue hína 357.022 km² ha hi'ára rova oikoe ha iñambue ary pukukuévo. Oĩ amove 83 sua tapicha oikóva ko tetãme, upéicha pe tetã hetavéva tapicha oĩhápe umi Európa Joaju retãnguéra apytépe, upéicha avei pe tetã mbohapyha hetavéva pytagua oĩhápe. Tetãvore Joapykuéra rire, Alemáña niko mokõiha ovasehápe tapichakuéra tetã ambuévagui.
Umi ñe'ẽngue alemán ha Alemania oguahẽ akue latinañe'ẽme upe ñe'ẽ ymaguare Heymáña megua rupive allmanis (oñembojoajúvo all he'iséva ‘mayma’ haman he'iséva ‘yvypóra’, upéicha hína, ‘mayma yvypóra’); karai rrománo marandekóre oñemoarandúva héra Amiano Marcelino ohai peteĩháme Alamannia amoite saro'y IV aja oñe'ẽ hag̃ua Heymáña retãnguéra ojoajúva rehegua. Umi Rróma Mburuvi pegua oipuru ave katu ã ñe'ẽngue ombohéra hag̃ua alamanekuéra retã (ndaha'éiva alemanekuéra), Heymáña retã hi'aguĩvéva Rróma Mburuvípe. Upe guive ojeipuru ko ñe'ẽngue ombohéra hag̃ua ko tetã tuichakue. Ary 962 guive, Alemáña rekohakuéra oĩ Rróma ha Heymáña Mburuvi Marangatu apyteitépe, upéicha oiko 1806 meve. Saro'y XVI pukukue aja, oiko ko tetã vore yvateguágui ojehuhápe pe Ñemyatyrõ oñemoĩva.
Peteĩ tetã hekosãsóva ko'ãgagua ramo, heko peteĩva oikóvo pe Hyãsia ha Purúsia ñorairõ amo 1871 aja. Oiko rire pe Ñorairõ Guasu Mokõiha, Alemáña nási rehe ipu'akárõguare umi tetã oñoirũva, oiko Alemáñagui mokõi tetã iñambuéva, pe Tavakuairetã Ñembyatypyre Alemáña ha pe Tavakuairetã Jekopytyjojáva Alemáña, ojoaju jey hikuái 1990-pe, ho'árõguare pe Berlin mongoraha.
Alemáña niko Tetãnguéra Joaju, OTAN, G-7 ha tetãnguéra G4 atyguáva. Tetã imba'ehetavéva irundyha pe PIB nominal rupive, ha pe mba'ehetavéva Európa retãnguéra apytépe. Imba'eguasuite pe ojeiporavohápe Európa mba'e ha ijekopyty porãite tetãnguéra ambuéva rehe. Herakuã porã omotenondévagui tembikuaaty mba'e ha pe omboypýva mba'e pyahu.
Tetãvorekuéra
Alemáña ha'e peteĩ tavakuairetã ñembyatypyre ha oguereko 16 tetãvorekuéra.
Tukãtĩ (tetãvore)
thumb|right|200px|Poyvi Tukãtĩ.
Panambi
Panambi ha'e peteĩ tymbachu'i juehegua hekovety ovevéva, ojekuaavéva umi panambi oiko ko'ẽ rupi, hákatu umíva oiko pyharére hetavéva. Oheñói rire, panambi rete ojogua peteĩ yso para porã ha ho'u ka'ami, ha upei, ko'ã yso oñemoambue panambíre ha oveve.
Panambi kuéra oguereko irundy pepo pirapiréicha ha isa'y hetáva, oipuru oveve hag̃ua, oñemohenda hete mba'epytu, oñepyrũ oporeno hag̃ua ha ohechauka hag̃ua heko tee. Ijurúre oguereko peteĩ tĩ mbuku oipuru ho'u hag̃ua yvoty mba'e ku'i. Panambi rupi'a osẽ peteĩ ysomi chu'i ho'úva ka'ami, ha upei, ku ysomi ojejaho'ipa ha osẽ panambícha.
Tukãtĩ (tetãvore)
Tukãtĩ, (Poytugañe'ẽ: Tocantins) ha'e peteĩ tetãvore Vrasilpe.
Parana (Arhentína)
Parana arasẽme tava Arhentína retãme. Oĩhína tetãvore Entre Rios-me. Ko távape oiko 247.863 ava (2010 ary).
Seúlu
Táva Tenondegua Seúlu (hangúlu: 서울특별시, hanja:서울特別市) hérava avei Seúlu (hangúlu:서울), ha'e Yvykorea itavusu, pe tavakuairetã reñói guive ary 1948-jave, Korea itavusu marandekóva hetave 600 ary guive ha táva oguerekovéva tapicha kuéra ipype Korea yvyapy pegua. Ha'e tenda sãmbyhyha tee Yvykorea ipype. Oĩha yvate kuarahyreike pe tetãme 50 kilómetro-pe opyta pe tenda ñorairõ'ỹ omboja'o mokõi Korea. Pe ysyry Hã ohasa távape.
Ary 1988-jave, ára 17 jasyporundy guive ára 2 jasypa peve ary 1988-pe, ojejapo Seúlupe Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1988, ñembosaraipavẽ mokõiha ojejapóva akue Asia itávape, ha peteĩha ojejapóva akue Yvykorea retãme.
Ovecha
320px|thumb|Ovecha thumb|left|Ovechakuéra peteĩ rokáipe Ovecha (Ovis orientalis aries) ha'e peteĩ mymba okambúva. Saite'opyre hag̃uã jepuru ichara (ovechara), ovecha ro'o, kamby ha ovechapi. Oĩ mive 800 ovecha te'ýi yvórape.
He'y
Peteĩ he'y niko ha'e peteĩ tembipuru yvypóra oipuru oipyaha hag̃ua inimbonguéra, ojapo hag̃ua opaichagua pyahapy ha poyvi. Yvyra pehẽngue puku ha apu'áva oñemomichĩ ijapýra gotyo, peteĩ ijapýrare, oguereko mba'e apu'a vava'ỹva.
Ojejuhúvo peteĩháme he'y oñemoambue heta yvypóra rembiapo. Ao aporã, peteĩháme ava kuéra oipyaha va'erã inimbonguéra he'ýre ha upei katu oipuru va'erã pe aovyta, oñembojoaju hag̃ua umi inimbo pyahapyre, upéicha tapicha kuéra ymaguare ojapo ijaorã.
Mandu'apy
<References/>
Mangapy Tembiesarái Yvypavẽ
miniaturadeimagen|Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ 1978 Mangapy Tembiesarái Yvypavẽ, hérava avei Mangapy Tembiesarái Yvypavẽ FIFA pegua, Mundial de Fútbol ha FIFA Tembiesarái Yvypavẽ ha'e peteĩ Vakapipopo Ñembosarái hetatetãrehegua kuimba'erehegua FIFA ojapo. Ojejapo irundyrundy ary, 1930 guive. Vrasil oguereko 5 FIFA pu'aka rechaukaha, Italia oguereko 4, Alemaña oguereko 4 avei, Uruguái, Hyãsia ha Argentina oguereko 2 FIFA pu'aka rechaukaha, Epaña ha Ingyaterra oreko peteĩ.
Papaha Rómapegua
Papaha Rróma pegua oñepyru va'ekue Rróma Mburuvípe. Ko papahagua rupi ojehechaukáva papahakuéra umi tai Rróma peguáicha. Ndaipóri va'ekue techaukarã papaha "mba'eve" (cero).
Julián Augusto Saldívar
Posta Leiva térã Julián Augusto Saldívar oĩ tava Paraguái retãme, tetãvore Centralme. Ko távape oiko 5.383 ava (2002 ary)
Parques nacionales del Chaco paraguayo
Ko tenda gran chaco americano ha’e peteĩ yvy pe oguerekóva 1.000.000 km² rupi. Oĩ Volivia, Paraguái, Vrasil ha Argentina yvýpe.
Ha’e yvy guasu oguerekóva imba’eteéva, ãva umi yvyra térã mymbakuéra rehegua. Ko Gran Chaco sudamericano ha’e ñu guasu ha oiko hague, hetaiterei ary ymaite guare, oĩ pe mba’eichaitépa oiko ypyva’ekue pe Cordillera de los Andes ha umi mba’e oikoveva’ekue uperire. Ñepyrũrãme ko Chaco ha’eva’ekue peteĩ yvykua guasu, heta ary pukukue, henyhẽ peguekatúva ohóvo umi sedimento hérava eólico (yvytu rupive) ha avei y rehegua (ysyryguasukuéra ogueraháva opámba’e Chaco ryepýpe).
Parque Nacional Defensores del Chaco
Kóva ha’e área protegida tuichavéva tetã Paraguáipe oĩva. Oguereko 720.000 ha. Oiko pe Decreto Nº 16.806 rupi ára 6 jasypoapy ary 1975 jave.
Ko tenda oguereko peteĩ yvype tuicháva oĩháme ka’aguy ha yvyrakuéra: kebracho morotĩ, palo santo, samu’ũ, ñanandy karape, ñana hatĩmbáva ha opaichagua tunakuéra. Ko tendápe avei oĩ opaichagua mymba saite: jaguarete (yaguareté), puma, tirika ha jaguarundi, heta especie tatu ha ka’i (ka’i mirikina ha ka’i pyhare), tagua ha mborevi (tapir).
Peteĩ mba’e iporãva avei ha’e pe yvyty Cerro León. Oguereko 40 km ipukukue ha ijykére oĩ heta yvyty michĩvéva.
Ko tendápe ikatu oñeguahẽ peteĩ tape orekóva 177 km Mcal. Estigarribia guive Gral. Patricio Colmán peve, upégui peteĩ tape ohóva Lagerenza peve (yvate gotyo), Cerro León ha Madrejón peve (kuarahy resẽ gotyo).
Reserva Natural Cerro Cabrera – Timané
Ojejapova’ekue ary 1998 jave, oguereko 125.823 ha. Pe ysyryguasu Timané oĩ pe tendápe ha oje’e hese ha’eha peteĩ ysyry endorreico (ho’a’ỹva ambue ysyry térã ypápe). Ko yvyty Cabrera oĩ tetã Bolivia ypýpe. Yvyrakuéra rehegua: oĩ yvype guasu ha ka’aguy para. Oĩ heta kebracho morotĩ, samu’ũ ha palo santo. Mymba: felinos saite, tatu, ñurumi ha mborevi.
Monumento Natural Cerro Chovoreca
Ojejapo ary 1998 jave, ijyvy oreko 100.953 ha. Ika’ague iñambue heta tenda Chaco peguágui, ha ikatu ha’e péichagua ndaiporiha tetã Paraguáipe.
Parque Nacional Teniente Agripino Enciso
Ojejapo ary 1980 jave, ijyvy oguereko 40.000 ha. Tuichakue ha ijyvy oĩporã rupi, ikatu oñangareko pe hérava diversidad biológica oĩva rehe. Oguereko techapyrã oĩvavoi pe Chaco Seco-pe. Ndahi’yguasúi rupi, oguereko ñanandy vai, ka’aguy ipa’ũ’ỹva, iñuatĩ hetáva ha ikautu’ỹháme ojeike. Yvyra tendagua: kebracho morotĩ, palo santo ha samu’ũ.
Mymbakuéra: heta oĩ okambúva saite rehegua: jaguareté ha ambuéva, pe tagua ha’e especie símbolo ko tendápe. Tte. Enciso, avei, oguereko trincheras ha taoe po’i Guerra del Chaco-rõ guare, ikatúva ojehecha umi tapicha omba’apóva (guardaparques) upépegua ndive oñangarekóvo mayma ohóvare.
Parque Nacional Médanos del Chaco
Oguereko 514.233 ha. Oĩ pe Proyecto Paraguay Silvestre de la SEAM ryepýpe, oreko ñepytyvõ pe GEF ha PNUD-gui. Ikatúva ñamomba’eguasu ko parque nacional rehe ha’e umi yvyku’i aty oku’éva (médanos) ijyvyrakuéra tendagua ha umi guanaco. Umi tapicha omba’apóva (guardaparques) oguereko henda pe sede administrativa Parque Nacional Tte. Enciso peguápe.
Alberto Santos Dumont
Iñemoñare mba'eheta ha kafe ñemitỹre omba'apo porã, upévare Dumont oñemoarandu porãve táva Parĩme.
Parques nacionales del Chaco paraguayo
Parque Nacional Tinfunqué
Oñepyrũ ary 1996 jave parque nacional-ramo, ijkyvy ha’e 280.000 ha. Ko’ãga rupi oñembohéra ambuese pe tenda réra, péicha “reserva de recursos manejados”, pe ijyvy tuichakue ha’e rupi avakuéra mba’éva ha pe categoría “parque nacional” ha’e pe áreas silvestres protegidas tetã oñangarekóva. Ko Tinfunqué oñembohéra Sitio Ramsar ha, upévare, oĩ pe lista guasu humedales de importancia internacional reheguápe. Oguereko tenda hi’ypáva ojupi jave ysyryguasu Pilcomayo ha oreko avei tenda tuicháva kapi’ipe oĩha.
Apykayvate
thumb|Mokõi apykayvate 'H' Peteĩ apykayvate ha'e peteĩ tembiporu yvyrágui ombojekóva térã ojoko kuatia guasu ha ambuéva hi'ári, ojeipuru heta oñemoha'ãnga hag̃ua ha ojapo mba'eporã.
Parques nacionales del Chaco paraguayo
Parque Nacional Tinfunqué
Oĩ ápe heta ñanandy vai oikovekuaáva y tuicha ha oikepa jave yvyháre ha mymbakuéra, ãva ha’e: ñandu, ype saite, cigüeña, chahã, aguara guasu, jurumi, carpincho ha jakare. Ponóike iñambue ko tenda naiñambueiva’erã avei mymbakuéra saite reko ha rekoha. Ikatu ojehecha py’ỹi umi ñandu ha carpincho oĩmbáramo oñondive y rembe’ýpe vakakuéra ndive.
Ikatu oñeguahẽ ko tendápe pe ruta Transchaco, 180 km peve, upéi Pozo Colorado, oĩ tape ohóva kuarahy reike gotyo General Díaz peve.
Apykayvate
Ymaguareite guive ojeikuaa ojeipúruva apykayvate ojapo ta'ãnga hag̃ua. Oĩ mbohapy apykayvate, upe ojogua tai H ojeikuaave, oĩ upe oguereko yvyra po'i mbohapy ojuasáva ha hatã ha upe ambuéva michĩ ojeipurúva mesa ári.
Tare’ýi
Tare’ýi (Hoplias malabaricus) ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ tararira (Erythrinidae) ryepýpe, tekovety Characiformes rehegua.
Opa Amérikape ko pira oguereko heta réra (pira ñarõ, maturake, mondia, tarúcha ha ambuéva).
Chikitúnga
Iporã ja’e ára 12 jasyteĩ ary 1925-pe, Táva Villarrika, Tetãpehẽ Guaira, Paraguái retãme; heñoihaguékuri María Felicia Guggiari Echeverría, ojekuaavéva Chikitúnga-pe. Ha’e oñemongaraíkuri ára 28 jasykõi upe aryguápe Villarrika Tupãovusúpe.
Ary 1930-pe, María Felicia oike oñemoarandu Mbo’ehao María Auxiliadora-pe, Táva Villarrika-pe ha ary 1937-pe omoñepyrũ iñemoarandu mitãrusumbo’ehao Normal Nº 2 Manuel Gondra-pe, upe tavapegua avei. Ary 1942-pe oiko ichugui Mbo’ehára.
Ary 1941-pe María Felicia orekókuri jejuhu ijojaha’ỹva peteĩ tupãrembiguái ndive ha’éva Pa'i Julio César Duarte ha avei Pa'i Julio C. Prieto ndive. Avei upe ary 1941-pe oikékuri Katóliko Ñemongu’e, Villarrika-guápe. Tupãovusu Villarrica-guápe ojapókuri Tupãrejoaju Peteĩha ary 1932-pe, ha avei upépe ojapókuri Jeroviambojo'a ary 1945-pe.
Ary 1950-pe María Felicia ovákuri ipehênguekuéra ndive Táva Paraguaýpe ha oikékuri oñemoarandu Mbo’ehararã Mbo’ehao Presidente Franco-pe ha upéicha avei oikékuri Katóliko Ñemongu’e Paraguayguápe. Jasyrundy upe aryguápe oikuaa’ypýkuri Angel Sauá-pe, ha’éva iñangirũ teete ha ojojáva hendive ikerayvotýpe.
Ary 1951 ha 1952-pe ombo’ékuri Redentorista-kuéra Tupão Mbo’ehaópe. Jasypoapy ary 1952-pe ojejuhúkuri Tasyo Español-pe Karmelíta Pynandi Paraguaygua ruvicha ndive, Sykatu María Margarita Hesu Korasõgua. Avei ary 1952-pe omohu’ãkuri iñemoarandu Mbo’ehára rehegua.
Jasyteĩ ary 1959-pe María Felicia Hesu Rekomarangatugua hasykatúkuri ipy’ápe ha ojerahákuri Tasyo Kurusu Morotĩme oñeñangareko hag̃ua hese. Ararundy Marangatu jave ary 1959-pe osê tasyógui ha ohojey hekohápe. Ipahápe, ára 28 jasyrundy ary 1959-pe, ojerurékuri oñemoñe’ẽ hag̃ua chupe Teresa de Jesús Marangatu rembiapokue hérava “Amano namanóigui” ha upéva ohendu rire oguapýsapy’a hupápe ha he’i “¡Hesu, rohayhu!, ¡Iporãitépa ñandejejuhu! ¡Tupãsy Maria!” ha omanókuri.
Alberto Santos Dumont
Santos Dumont róga reñói oĩ táva Santos-Dumont-pe (Minas Gerais) (Santos Dumont herakuãre oñembohéragui ku táva), amo 240 km tavusu Belo Horizonte pegua ha amo 220 km táva Rio de Janeiro pegua. Hóga ko'ãga hína peteĩ muséo ha Dumont hóga táva Petrópolis-pe avei.
Ambu'a
Ambu'a ambu'a niko vícho téra mymba ipy hetáva, imichĩ ha ipy apytimbýva, hete ipe ha ipuku, oguereko 21 pehẽngue iñakã guive ijapy peve, ha 42 ipy.
Chikitúnga
Ára 28 jasyrundy ary 1993-pe, María Felicia Hesu Rekomarangatugua retekue ojererahákuri Tyvyty Recoleta-gui Karmelíta Pynandy Paraguaygua Tupãópe ha ára 5 jasypoteĩ ary 1995-pe Karmelíta Pynandi Paraguaygua Aty omoñepyrũ tembiapo ikatuhag̃uáicha María Felicia Hesu Rekomarangatuguágui oiko marangaturã.
Ambu'a
Oĩ ambu'a ikatúva ohupyty amo 30 cm kuéra rupi ipukukue, hákatu ohupyty meméva amo 10 cm. Oje'e niko oĩha amo 3.300 ambu'a rupi ojueheguáva.
Chikitúnga
Ára 15 jasypoapy ary 2002-pe, Táva San Pedro del Ykuamandyjúpe, heñóikuri Ángel Ramón ipytupáva, hekove’ỹre. Oiko rire ñembo’e María Felicia Hesu Rekomarangatuguápe, pa aravo’i rire, pe mitãra’y korasõ’i oñepyrũ otytyijey. Pe mba’e guasuete oikova’ekue niko ojepurúkuri oñemombareteve hag̃ua mba’ejerure ikatuhag̃uáicha Chikitúnga-gui oiko marangaturã.
Hekove pukukuépe, Chikitúnga ojapókuri hetaiterei mba’e porã ha hetápe oipytyvõjepékuri, añetehápe, ha’ékuri peteĩ kuña imarangatúva, hekopotĩva ha ohayhu añeteva’ekue Tupãme. Ko jehai niko hembiasakue mbykymínte.
Tarope
thumb|250px|Tarope Tarope pohã ñana hogue puku ha ipéva yvýre, ipoty apu’a ojeka ha ichorõrĩvaicha, hapo mbyky mimi ikorochopa. Jaipuru ñaipohãno hag̃ua py’a raku, jaity hagua mba’e ky’a ñande py’águi, ty rupi.
Ani japorojuka
Ani japorojuka (inglyesñe'ẽme oje'éva "nonkilling") niko ñe'ẽ apesã oikuaaukáva umi avano'õ ndaiporihápe jejuka reko, jejuka pota térã jejuka noñembohapeihaguépevoi.
Tysýi ndaha'éiva tekuái mba'e
Peteĩ ñembohysýi ndaha'éiva porokuáirehegua ha'e peteĩ ñembohysýi ndaha'éiva ni porkuái vore ni peteĩ ñemuha
Ava japopyre arandu
Ava japopyre arandu ha'e peteĩ aporeko oipurúva heta tembikuaaty ha papapykuaa ojapo arandu imba'eteéva, ohesa'ỹijóva ha oipapáva omohenda hag̃ua marandu ha mba'e apopyme'ẽ  , omba'apo hag̃ua yvypórape guarã. Omoheñói mba'e pyahu ojoguáva ava apytu'ũre oheka hag̃ua mba'e porãvéva. Opa mba'e jeikove'ỹ omba'apóva tee oguereko hína ava japopyre arandu.
Ojepuru heta ava japopyre arandu kombutadórare ha tekoveranáre.
Paraguái rembiapotee
Tetã Paraguái rembiapotee ha remiporã oguereko mba'eteéva oúva guarani rembiapógua ha Españaguakuéra mba'e. Péicha ojereko "Ñanduti" (tela de araña), ojeguereko "inimbo apopyrégui" (tejido a mano) ojejapóva Ituápe, ha ojeguereko Jataity ojejapóva inimbógui poyvi ojeguakapáva, yvoty ra'anga, ovecha raguégui ojejapo ahoja ikuáva mbytépe 60 listapara'i. Táva Piribebuy techapyrãme, upépe ojejapo kyha, ku'a jopyha, oĩ tembiapo poyvígui, kagua ha kuguaka yvotýgui.
Ñai'ũavyky (cerámica) oĩ heta Itápe ha Tovatĩme. Ko kuaapy ou sy ha túvagui ha jarýigui, ára ha ára ojejapo kambuchi, ña'ẽ, kagua ha yvoty ryru ijeguakapáva.
Ao po'i ojejapo pe táva Guairápe, Jataitýpe ojejapo ko'ág̃a peve avei. Umi yma aporeko aopyaha mandyjúgui ojejapóva pópe ha ko ára peve ojejapóva mba'apo guasu, heta ary guive aopo'ígui ojejapo kamisa ha sái. Enkaheju ojejapo Itauguápe. Paraguáipe okaraháre oñemoĩ ojapo kuña paraguái ojejoguágui ñandu renimbóme oje'e chupe "ñanduti". Yma ndaje ojejapova'ekue sa'y morotĩguinte, ko'ág̃akatu ojejapo heta sa'ýgui. Karapegua ha San Miguel-pe ojejapo ahoja iporãmbajepéva. Karapeguápe ojejapo mandyju poguasúgui poyvi, ha San Miguel-pe, ovecha raguégui vichu. Ahoja ikuáva mbytépe ojejapo Piribebuype, ojejapo poyvi po'ígui ojejapo inimbo hũ ha morotĩgui. Ko árape ojejapo heta sa'ýgui.
Mba'eapo jegua táva Luque-pe ojejapo ko tembiapo yma guive kuarepotitĩ ha kurepotijúgui, péicha ojejapo namichãi, mbo'y, rosario de coral ha kuãirũ de 7 ramales, avei kuarepotitĩgui ojejapo pyteha.
Ajaka: (cestería) Ko temiporã ou te`yikuéragui umi oikóva Ka`aguasúpe Ojejapo takuarembógui ha guembepi. Heta mba`e oĩ ajaka, akãngao, pejuha.
Aovyta
Peteĩ aovyta ha'e tembiporu yvypóra oipuru oipyaha hag̃ua, yvyra térã kuarepoti ijapopyre, oñembojuasa inimbonguéra oñembojoajýva peteĩ he'y rupive, ojepuru ojapo hag̃ua pyahapy ha ao opaichagua.
Mandu'apy
<References/>
Francisco de Goya
thumb|Francisco de Goya ra'anga (1826), [[Vicente López Portaña|Vicente López ojapo.]] thumb|Francisco de Goya Heraguapy. Francisco de Goya y Lucientes (Fuendetodos, provincia de Zaragoza, 30 jasyapy ary 1746-Burdeos, Hyãsia, 16 jasyrundy ary 1828) ha'e akue peteĩ ñemoha'ãnga apohára ha ta'ãngakarãi apohára Epáña megua. Hembiapokue opaichagua ñemoha'ãnga apykayvate guive ha tápiare peve, ta'ãngakarãi ha ta'ãnga kuatiáre. Opa umi mba'eporãme omokakuaa peteĩ "teko pyahu" omoñepyrũkuévo upe tembiapoporã ñemyasãi hérava py'aitegua reko (romanticismo). Goya mba'eporã omoñepyrũ upéicha katu ku ñemoha'ãnga ko'ãgagua, ha ojeikuaa chupe ha'éva upe omoñepyrũ tape pyahu ñemoha'ãngápe saro'y XX pegua.
Oñemoarandu mbegue rire itávape ñemoha'ãnga hekopete apópe ha varróko rekópe, oho Itália retãme ary 1770-pe, upépe ohechakuaa ha oñemoarandu ñemoha'ãnga rape pyahúre, opa mba'e oñemoarandu upépe oipuru oho jeývo Madrid-pe, peteĩ mba'e rococó rekópe avei.
Taryrýi
Taryrýi máva hakate’ỹva opa mba’ére, ha’enteséva.
Francisco de Goya
Peteĩ mba'asy pochy ombopy'akangy chupe ary 1793 guive ha upe rire Goya oñepyrũ ojapo ta'ãnga pyahuvéva ha ipy'aite guive.
Taryrýi
Hoofdzonde
Francisco de Goya
Hembiapokue ohechauka avei mba'éichapa ojehasa asy upe aja, Epáña ñorairõ guasu pukukuévo, heta ta'angápe oĩ umi ipy'aguasúva omano va'ekue hetãre, techapyrãme umi ñemoha'ãngápe hérava "Los desastres de la guerra", avañe'ẽme he'ise "Ñorairõ ñembyai guasu".
Hembiapokue paha ha tuichavéva niko heta ñemoha'ãnga ñandyrýgui ijapopyre ojapo va'ekue hóga tápiare ("Quinta del Sordo"), ta'angakuéra hérava Ñemoha'ãnga hũ.
Mandu'apy
<div class="listaref" id="cx1984" style=" list-style-type: decimal;" data-source="1984" data-cx-state="source" data-cx-weight="9778" contenteditable="true" data-cx-draft="true">
Ingleñe'ẽ
thumb|upright=1.5|Oñeñe'ẽhápe ingyeñe'ẽ yvýpe
Ingyeñe'ẽ térã Ingyaterrañe'ẽ ha'e peteĩ ñe'ẽ germániko kuarahyreike oñeñe'éva hetaiterei retãme ývype.
Ingyeñe'ẽ oñeheñóiva ñe'ẽ oguahẽva saro'y V jerére Vyretáña Guasu; anglóñe'ẽ, sahoneñe'ẽ, ha jútoñe'ẽ rupive, táva germániko oĩva Alemaña ha Ndinamayka rembe'ýpe. Péicha oñepyrũ rupi ikatu jahecha ko árape frisõñe'ẽ ha váho alemãñe'ẽ ha inglesñe'ẽ jojogua. Inglesñe'ẽ kuatiahaipy ñepyrũ oĩ ary 700 rupi.
Jepe maymáva yvyguasúre oñeñe'ẽ ingyeñe'ẽ, Tavetã Joaju Vyretáña Guasu, Ekósia, Gáles ha Irilándagua Tavetã, Amérika Retãvorekuéra Joaju renondépe, ko ñe'ẽ ojepuru oparupiete tekojokuái ha mba'e repy rembipuru ramo. Ha oñembo'e rupi ápe ha pépe katuete oikemimi ñe'ẽtee arapypegua pa'ũme.
Avañe'ẽme Jaiporúva avei joparápe heta ñe´enguéra ouha ko'a ñe'egui:"CD" (oje'e "sidi"), "Shopping" (ñemuha guasu) ha upéicha. Ha'e peteĩ Tetãnguéra Joaju ñe'ẽ.
Gabriel Casaccia
Benigno Gabriel Casaccia Bibolini (Paraguay, Paraguái, 20 jasyrundy ary 1907-24 jasypateĩ ary 1980) ha'e akue peteῖ kuatíahaihára, mombe'upuku haiha, mombe'urã haiha ha ñoha'anga haiha. Isy héra Margarita Bibolini ha itúva Benigno Casaccia.
Imitã ha imitãrusu jave
Colegio Nacional de la Capital-pe omohu'ã imbo'epy temimbo'e ramo. Oñembokatupyry Facultad de Derecho-pe (Universidad Nacional de Asunción), oñepyrũ periodismo ha ombopaha abogado-pe.
1926-pe oguerekorõ guare 18 ary ombokuauka peteĩha mombe'urã hérava "El honor de un castellano", Kuatiahaipyrepe paraguaýgua hérava "El mundo paraguayo".
Upérõ oreko 17 ary ha omopyendáma iñapytu'ũ roky ñe'eporãhaipyrépe hi'aranduka peteĩha héra ha herajoapy mokõime: Benigno Casaccia Bibolini. Oñemotenonde ohóvo oipyhy héra Gabriel Casaccia, ha péva téra ipaháva ha oiporúva hembiapo omopyendávo, ha upéicha ojekuaa ichupe umi mombe'upuku ohaívape ha umi mombe'urã aty ñembyatýpe (colecciones de cuentos). Imitãrusu ramo ára mbykymíme omba'apo política-pe, upéva ogueraha ichupe Argentina gotyo, oiko ra'e Posadas, Provincia de Misiones ha upéi, oho ha opytaite, Buenos Aires-pe.
Hekovekue
Oñemomba'eguasu ha heikuaa hendaitépe umi mba'e oñandúva, omopyenda, moderna narrativa paraguaya. Augusto Roa Bastos, tendota guasu mbo'eupuku apo tetã Paraguáipe, ohupyty jopói Premio Cervantes de Literatura he'íva “Gabriel Casaccia ha'e pe omoñepyruva'ekue narrativa paraguaya contemporánea, añetehápe hembiapópe ome'ẽ tembiasa omoheñóiva, ha ijapoharépe, mérito ijojaha'ỹva oitýva ha omboguatáva peteĩ género tetãme ojeheroháicha novelísticamente inédito”.
Roque Vallejos, poeta e investigador, katu he'i: “Barret guive avave gueteri narrativa paraguaya rehe omopyenda mbaretépe ojehasáva tetãme “realidad nacional”. Ro'e niko tembiasa yvypóra ohasáva oúva Paraguáipe ohasáma irundýha siglo rupi, heta jey sociología-pe ojehecha oñehenóise “ficción”, tavagua jehasa ndikatúi oñemoambue. “Ndojehechakuaái tetã ojehasáva ha péva oñeporandu ha'e, ha péva ichupe guarã peteĩ misterio”, he'i Casaccia peteĩ kuatiañe'ẽme hi'ensayo-pe, ombopapapývo heta mba'e oikóva ha ombotovéva nomboykéi tembiasakue orekóha ha'e voi: andu yma guaréva “sentimiento compensatorio del pasado”; andu'ỹ “insatisfacción del presente”; japu tetã rembiasápe “falseamiento de la historia”; “narcisismo oporomongéva”; “ipokã tendota civil-kuéra”; “kuaa'ỹ tekosãsõre”. “Ko'ã mba'e ha hetave mba'e -he'i Casaccia- ha'e ñane retã ohasáva añeteguápe”... Oje'eva'ekue ha'eha representante ikatupyryvéva ñe'ẽpor0Òhaipyrépe orekóva ñane retã... Ñe'ẽporãhaipyre Casaccia rire oñeinspira hembiapópe omoambuévo apañuãime ha péva ojehéro “fenómeno problematizador” oipykúiva. Ko'ã mba'e antiliteratura ojapóva Casaccia oikuaaukáva retórico ipokãvéva ha ikatupyryvéva ombo'opívo realidad ojehasáva...”
Hugo Rodríguez-Alcalá, hemiandu “Historia de la Literatura Paraguaya-pe” (1971) imandu'a Casaccia ha “La babosa” rehe: “ha'e peteĩ artista hemiandu kuaáva, imandu'áva imitã ha imitãrusu ramo guare. Mitã ha mitãkyrỹi, ohasáva heta ára tava'i oiméva treinta kilómetro Paraguaýgui. Hekove py'aguapýpe, yno'o guasu iporãitereíva rembe'ýre, ha'éva Lago Ypakarai. Umi óga, galería tuicháva, orekóva korapy ha yvotyty henyhẽva yvyramáta kakuaa opu'ãva kirirĩme oipepirũháicha ramo tekove porã ha py'aguapývape. ¿Mba'éichapa oguerohory itáva -Aregua- haihára expatriado “La babosa” ohaíva? ¿Ha'éva peteĩ tenda ome'ẽva techaga'u ha omoĩva ichupe upe kurundu, imba'eporãvéva? Ndaha'éi ko'ãvante. Oiméne hemiandu oñembojere, Casaccia omoĩta ichupe peteĩ escenario ndoka'eitéva ha ndaha'éi pe ohayhuetéva. Upépe oguyguy, pyta'ỹ ha tie'ỹme, peteĩ mitã imba'epotáva, hayhu ombotyryrýva, orekóva pe ha'enteséva tekove oĩva, nandi veráva, ndaipóriva. Umi pokõi angaipa capital oike ha ojehaitypóva Areguápe imbaretevéva versión paraguaya orekóva esencia universal... Tetãme oñemomba'e guasu umi tendotápe, añetehápe, ojehechakuaa “La babosa” los antihéroes. Se alegará que Casaccia vive en una época literaria de proliferación de antihéroes... oñeme'ẽva. Katuetéva, ani hesarái térã omboyke ojekuaáva oñeikotevẽha oje'e mboyve: ñane retãme ndikatúi oñembotove temiandu ojeguerekóva pe oñeñanduháicha ha oje'évo mba'eichapa tetã rekove ha hembiasa, kóva opu'ã ha oipyhy umi mba'e oikóva añetehápe peteĩ sentido orekóva heko imba'éva ha iñepyrũmby omoheñóiva iñapytu'ü rokýgui. Péicha, kyre'ỹ antiidealizador ha antisentimental ombohovái peteĩ “manía” osẽva iñapytu'ügui ha hemiandúgui ojeipe'ava'erã ichugui pe ombohova mo'ãva (la máscara)”.
Raúl Amaral, karai arandu hembiasa kuaandy Paraguái rehe ko siglo-gua, “Iñepyrũmbýpe” mombe'u puku “Los Huertas”, Casaccia mba'éva, omoañete: “Tuicha mba'e imandu'ava'erã aníve haguã ojejavy, osẽva peteĩ visión ombotovéva ha noĩmbáivape: Casaccia nosẽi ãnga jeitýpe térã omoheñói andu Areguáre (ha imbovyvéva Paraguáire) imombe'u guive somombykýnte ha omopyenda aty tavaygua orekóva, umi tekove ha ohasáva apañuãime (peteĩ térã heta jey) orekóva hapo yvóra jerépe. Ñembyasy, ñaña, jehasa asy, “mbareté” jepokuaa, ndohechaukáitetã tétã, táva térã umi tenda oĩha, ihente voi hembiasa ára ha árape opa tenda ha yvóra ojeikóvape”.
Hembiapo
Opáichagua hembiapo omoheñóiva oreko -50 ary pukukue- 10téra oikéva 7 mombe'u puku, 2 mombe'urã atyguasúpe ha peteĩ obra ñoha'angápe. Oñemohendáva cronológicamente.
Ñoha'anga
Omenda argentina Carmen Dora Parola ndive, opytáva ipehẽnguekuéra.
Omano Buenos Aires, Argentina-pe, 24 Jasypateĩ 1980 jave.
Tetãnguéra Yvýi
Tetãnguéra Yvýi ndaha'éi upe tetã héraha Holanda.
Tetãnguéra Yvýi (neelándañe'ẽme: Nederland) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva Európa pegua oĩva Tavetã umi Tetãnguéra Yvýi pegua (Koninkrijk der Nederlanden neelándañe'ẽme). Oiko Európa Joaty ipype. Umi Tetãnguéra Yvýi oĩha óga guasu sãmbyhyha tavetã pegua.
Héra ohechauka tetã ijyvy (land) yvýi hína (neder) ha heta ijyvy oĩ para yvatekuére ha amo ambuéva yvy ijyvyive parágui.
Kuruguaty
Kuruguaty (héra ypy ha’eva’ekue San Isidro Labrador de Curuguaty) h’ae téva oĩva tetãvore Kanindeju, Paraguái retãme, ha’eva’ekue avei irundyha capital Paraguái pegua, ñorairõ guasu Triple Alianza oikóramo guare.
Toponimia
Ko ñe’ẽ “kuruguaty” he’ise España ñe’ẽme “lugar del Curuguá”, (kurugua ha’e peteĩ ka’avo réra oĩ hetava’ekue pe tendáre).
Geografía
Ko tetãvore Kanindeju oguereko ka’avo rehegua iporãmbajepéva ha ijerére oĩ yvytyeta hérava Mbarakaju, ijyvatekue mbyte ha’éva 400 m. Ko’águi ikatu rehecha pe hérava biodiversidad del Bosque Atlántico.
Demografía
Oguereko 65.310 ava, ãvagui 34.137 ha’e kuimba’e ha 31.172 kuña, jaikuaáva Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos rupive.
Historia
Kuruguaty heñói ára 15 jasypo ary 1712 jave Juan Gregorio de Bazán y Pedraza rupi, upérõ héra “Villa de San Isidro Labrador de los Reyes Católicos de Curuguaty”, ysyry guasu Kuruguaty ykére.
Ko távape oiko tendotárõ guare Dr.Francia, Gervasio Artigas, 30 ary pukukue rupi. Ñorãirõ guasu Triple Alianza aja, Mariscal López omoĩva’ekue Kuruguaty irundyha capital Paraguái retãme ha upépe oho vicepresidente Sánchez. López opyta namombyrýi Kuruguatýgui, pe ysyry Tandey ypýpe, ohokuévoma Kordillera del Amambay, gotyo, ha’eva ipaha oikohague pe ñorairõ guasu aja.
Táva Kuruguaty oĩ pe tape oipuruva’ekue Mcal. Francisco Solano López ohokuévo Cerro Corá ngotyo.
Personajes Ilustres
Karai prócer Paraguái isasõramo guare Mauricio José Troche ha’e Kuruguatygua.
Economía
Avakuéra Kuruguatygua omba’apo yvyráre madera ha ka’áre yerba mate, avei opaichagua kuave’ẽ ñehepyme’ẽ rehegua (comercio en general).
Cómo llegar
Opyta 240 km Paraguaýgui, oñeguahẽ ko távape tapekuéra ruta III “Gral. Elizardo Aquino” ha ruta X “Las Residentas” rupive, ombojuajúva táva guasu tetãvore pegua Paraguaýreha avei pe supercarretera de Itaipú ombojuaju Alto Paraná ha Presidente Franco rehe.
Peteĩ jepia asu gotyo, tape ijyvyreíva, oguahẽ Villa Ygatimí, Ype Hũ ha Itanará peve, ha avei pe Reserva Natural del Bosque de Mbarakajupe.
Khirlepposi
Khirlepposi oĩ ko itáva ha'ehína tetã Rrúsiagui. Oĩ ko peteĩ guasu távagua Yvype. Oreko ve 380 oikovéva.
Klu Cerro Porteño
Cerro Porteño ha'e peteĩ vakapipopo klu oiva Barrio Obrero tava Paraguaýpe, Paraguái. Oñepyru 1 Jasypa 1912-pe héraro kuri Cerro Porteño Football Club. Ojapokuaaveva ha'e Húvol, ha oī yvateguápe, hérava Primera División de Paraguay.
thumb|200px
Tembiasakue
Oñepyrũ va'ekue Paraguaýpe, Capilla San Juan ypý rupi, upépe 1911 guive heta mitarũsu ha karai oha'ã vy'apope ñeha`a, upéi ouma iñakãme kuera ojapo hagũa hikuái peteĩ klu.
Upéi Ñuñez roga kuérape, peteí 01 jasypapy 1912-pe ojehaí Cerro Porteño Acta de Fundación he'iva kóicha.
Acta de Fundación (España ñe'ẽme)
1 de octubre de 1912. En la ciudad de Asunción, capital de la República del Paraguay, al primero de octubre de mil novecientos doce, reunidos los abajo firmantes en la casa de la señora Susana Núñez, situada en Capilla "San Juan", acordaron, previo cambio de pareceres, constituir una asociación a la que se le da el nombre de Cerro Porteño Football Club, cuya finalidad será la práctica del football. Leída y ratificada por los presentes, la firman en prueba de conformidad:
Pedro David Villagra, Antonio Vasconcellos, Cándido Vasconcellos, Antonio Velásquez, Manuel Moline, Vicente Melgarejo, Nicanor Núñez, Antonio Núñez, Pastor Núñez, Abelardo Núñez, Emilio Gómez, Liberato Ramírez, José Velano, Martín Carvallo, Brígido Recalde, Ciriaco Recalde, Ernesto Cáceres, José Mongelos, Liberato Ocampos, Wilfrido Duarte, Luciano Sánchez, Guido Maldonado, Cristóbal Sánchez, Juan Maldonado, Lucio Ayala, Pedro Benítez, Juan Pablo Riquelme, Emilio Gómez, Ismael Gómez, Germán Centurión, Patricio Aponte, y otros.
Ñepyrũha
Pedro David Villagra ha'e tenondegua tendota Cerro Porteño pegua.
Arý 1912 pe oike Liga Vencedorpe, upeí 1913 pe oike Torneo Ingreso pe, upépe osé niko campeón operde`yre. Peicha oho hese, ha ohasavo arý kuera omono`õ hetáve trofeo. 1919 oguerekoma estatutos.
Upéi katu ohòma oho'ã ñande retã ryepyre, táva Concepción ha Villarrica gotyo, umirupi oñepyruma ojuhu hetave tetaygua ohova hese, upéi ojeikuahaguaicha Tavagua kluicha (Club del Pueblo, España ñe'ẽme)
Estádio
thumb|150px|Péva ha'e Cerro estádio. Cerro Porteño oha'ã hogapýpe Estadio General Pablo Rojas pe oĩva Barrio Obrero pe, Paraguaýpe, ha oike pype 42.000 ava kuera.
Ojejapo va'ekue oñeha'ã haguã Copa América, 1999 pe.
Paraguái yvateguápe
Ko'ãva ha'e Cerro Porteño ogana va'ekue Paraguai pe.
Guyra campana
Guyra campana ha'e peteĩ guyra oikóva Paraguái, Argentina, Brasil, ha Peru pe. Guyra Campána ha'e Paraguái pegua guyra etéva.
Mba'éichapa
Guyra Campana oguereko kupy hũngy ha sa'yju imi ha hesa hũ osẽva okagotyo.
Kuimba'e oreko 28 cm. rupi ha ipohýi 200 gramo. Hete morotĩ, iñakãme nda haguéi ha pire hovy morotĩ lento. Kuña katu oreko 26 cm rupi ha ipohýi 15o gramo, ha hete michĩme sa'yju ve.
Héra ou pu ojapóva, ha'etegui umi "campana ipúva"
Ho'úva
Ko guyra ho'u yva ha vicho. Ojapyhy ho'utava ovevehápe.
Paraguái guyra ete
2004 pe ojemõi Paraguaygua guyra ete, Paraguáipe ojehayhu eterigui. Upéicha avei oĩ otympa'apiva ko`ãva guyrãpe. Oiko Región Orientalpe, Amambai, Kanindeju, Alto Paraná gotyo lado.
Ojapóva hare polka "Guyra Campana", Félix Pérez Cardozooguenohẽ guyra campána pu arpape ojapo hag̃ua ipurahéi.
Tasyo
thumb|250px|Tasyo Tasyo óga ohoha mitã ha kakuaáva hasýramo, oñepohãnouka, ojehechauka pohãnohárape térã omoĩuka hag̃ua tasymombiaha.
Ñe'ẽjoajukatu
Ñe'ẽjoajukatu ha'e ñe'ẽtekuaa vore ñenerekombo'éva mba'éichapa ñambojoajuva'erã ñe'ẽ ñe'ẽjoajúpe.