cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Avakuaaty tembiapoguigua
ÑE’ẼKÕI TEKOMBO’ÉPE (EL BILINGÜISMO EN LA EDUCACIÓN)
Tekombo’e tekojojápe (educación democrática) niko ojehu mbo’ehaópe ñandejapárõ opaichaguáva, ñemboyke’ỹre. Ymave niko castellano-pe oñe’ẽva año ijákuri mbo’ehaópe. Ko’ág̃a katu, ojepurúvo mbo’ehaópe mokõive ñe’ẽ: Guarani ha Castellano, ñandejapásapy’a. Tekombo’e tekojojápe jahupyty avei maymaite jaku’érõ jekupytýpe, jahekávo oñondivepa teko porãve yvy ape ári. Tekombo’e hesakãporãva (educación crítica) niko jahupyty ñaikũmby porã jave, ñane ñe’ẽ teépe, opa mba’e oikóva ñande rekove pukukuépe, mbo’ehao ha opa hendápe. Ja’ehaguéicha, ñane retãme upe mba’e ymavémi ndojehupytýi ojepurúgui ambue ñe’ẽ ha upehaguére mitã ha mitãrusu ijurujái ha hovayvajoa mbo’ehakotýpe. Ojesareapa. Noikũmbýi mba’eve, jepémo oñeha’ã heta. Upevarevoi niko ojepurúmi peteĩ ñe’ẽnga omyesakãmbaitéva mba’e vai ojehúva: “oike la ekuélape ha la ekuéla ndoikéi chupe”. Ko’ág̃a iñambueñepyrũvo upe mba’e, ñamoambuekuaáma upe ñe’ẽnga ha ja’e mitãmimíre: “oike mbo’ehaópe ha mbo’ehao oike chupe”.
Tekombo’e tekosãsorã (educación liberadora) niko upe ome’ẽva ñandéve pu’akakatu jajapo hag̃ua opaite mba’e jaipotáva ikatuha peve ha upekuévo ñamongakuaávo ñande rekovepy jahekávo tekokatu. Tekotevẽ ja’e hekosãsoha upe iñaranduva ha hekosãsove oñemoaranduvévo. Upéva jahupytykuaa tekombo’e hesakãva rupive, ndaipóri ambue tape.
Ja’ekuaa ipahápe, avañe’ẽ ojepurúvo tekombo’épe heta mba’e porã jahupytykuaáne heseve. Tekotevẽ avei ñamyesakã porã Guarani ndaha’éi oikéva mbo’ehaópe ñanemoarandu hag̃ua iñe’ẽtekuaa añóme. Nahániri. Guarani ñanepytyvõta ñanearandu ha jakakuaa hag̃ua opaite mba’épe, ha ñande jakakuaávo avei ñamongakuaáta ñande rogaygua, ñande táva, ha amo hapópe, ñane retãme.
AVANO’Õ TEKOPY (NORMAS DE CULTURA)
Tekopy niko he’ise “teko mongakuaa apytu’ũ purukatu rupive, mba’eporã ha mba’evai ñambojoavy hag̃ua”, peteĩ avano’õme. Tekopy oñemohenda mokõime:
3.22.1. Tekopy potávape niko ijapaite umi mba’e ñane avano’õygua oipotáva jajapo térã ja’e opa jaikohárupi. 3.22.2. Tekopy purúvape katu ijapaite umi mba’e añetehápe jajapo térã ha’évajepi, jepémo ojoavy umi mba’e avano’õ potapyrégui. Ja’ehaguéicha, tekopy potáva oñanduka ñandéve ñane avano’õygua rembipota, ñande rekopy ha ñane avano’õ rekopýpe g̃uarãva. Tekopy potáva oñemohendajey kóicha:
Techapyrãrõ, ja’ekuaa tupãnói ha’ehína tekopy potáva, oñandukágui ñandéve ñane avano’õygua rembipota. Jepémo upéicha -tekopy purúva ramo- jahechakuaa mba’éichapa oĩháicha tapicha ojapóvajepi upe mba’e, oĩ avei heta ojapo’ỹva, ndojerurevéiva tupãnói túva, sy, paíno térã maína umívape.
Péicha avei, kristiánokuéra apytépe ojeruréjepi ojejapo hag̃ua heta mba’e oimeraẽ tapichágui oiko hag̃ua avei kristiáno. Umíva apytépe oĩ: ñemongarai ha menda umíva. Kristiano-háicha umíva ojejapova’erã ha upehaguére avei upéva ha’ehina peteĩ tekopy pota katuetéva (norma ideal obligatoria). Jepémo upéicha, jaikohárupi, jajuhukuaa heta he’íva ijehe kristiánoha; ág̃a katu, oñemongarai’ỹva térã katu omenda’ỹva tupão rupi.
Ñane retãme niko tupãnói ijahína umi tekopy pota mba’eteéva (norma ideal típica) apytépe. Ko’ãva apytépe avei ija heta jepokuaa ñanemba’etéva, péicha: Pombéro ñamoĩvo haperãme ka’a, eirete, petỹ térã yva ka’aguy. Upéva ha’ehína ñane avano’õygua rembipota. Jepémo upéicha, jaikohárupi ñane retãme, jajuhukuaa heta tapicha amoañetéva upe jepokuaa, oĩháicha avei heta oikuaa’ỹva upe mba’e.
Peteĩ techapyrã tekopy pota ijapýva (norma ideal restringida) rehegua jajuhukuaa kuimba’e ha kuña ñe’ẽndy purúpe, Guarani ñe’ẽme. Jaikuaaháicha, avañe’ẽme oĩ ñe’ẽ kuimba’énte oipurukuaáva (che ra’y, che rajy, che rembireko), ha upéicha avei oĩ ñe’ẽ kuñánte oipurukuaáva (che membykuimba’e, che membykuña, che ména). Upevakuére jajuhukuaa avei sapy’ánte tapicha oikuaa’ỹva upe mba’e ha upehaguére tuicha ojejavy Guaraníme oñe’ẽvo.
TEKOPY OMBOJOAVY OPAITE AVANO’ÕME (LA DIVERSIDAD DEL COMPORTAMIENTO HUMANO)
Jepémo ava ojogua hete ha hetepýpe hapicha avápe, ojoavy ichugui tekopýpe (conducta, comportamiento). Upehaguére ja’ekuaa ava ojoavyha ojuehegui tekopýpe, ha upevakuére avei ndaiporiha yvy apére peteĩ tekopy año opavavépe g̃uarã.
Techapyrãrõ, ja’ekuaa umi ava oikóva yrypy’a ári, Ártico-pe, hembi’úpe oipuru mymba ro’o ha pira. México-ygua katu, imombyrýva parágui (océano), ho’uve hembi’úpe ñemitỹngue ha ka’avo. Upéicha avei oĩ ho’úva jagua ro’o hembi’úpe oĩháicha avei oñemyrõva upe mba’égui.
TEMBIAPO ÑEMOTENONDE (EVOLUCIÓN CULTURAL)
Ava rembiapo ndopytái peteĩ hendápe ha peteĩ ysaja añóme. Ñane ramói ha ñande jarýi hekopy (conducta, comportamiento) ambue, “heko ymaguare” ja’eporãsérõ; ha upe mba’e jahechakuaa iñemonde, iñe’ẽrekópe ha hemiandúpe. Aranduka (libro), kuatiahaipyre (diario) ha ta’ãnga ymaveguarépe jahechakuaa avareko iñambueha, ha upeichahápe, jajesarekokuaa tembiapo ñemotenondére.
Avano’õ ag̃aguáva niko ojoavýnte avei ojoapytépe. Upévare tembiapo ñemotenonde ohechuka ñandéve mba’éichapa tetã ha avano’õ oĩva yvy ape ári, yma ha ko’ág̃a, ohekaha akarapu’ã, ohupytyseha akóinte ko’ẽ ha ára pyahu.
TEMBIAPO ÑEMOAMBUE APANUÃI (PROBLEMAS DEL CAMBIO CULTURAL)
Tembiapo térã apytu’ũreñói ypy, ñembopyahu, ñemoambue téra ñembohekokatúva, ogueru hendive apañuãi, avakuaatýpe oñembohérava: tembiapo ñemoambue apañuãi. Ko’ã apanuãi ijetu’uve umi ojepokuaapyrémava hekoha térã hetã rembikuaa ha rembiapoitáre, ha upéi ováva ambue tekoha térã tetã pyahúpe, hembikuaa ha hembiapoita ambuéva.
Apañuãi ja’éva niko jahechakuaa avei ñane retãme, ovávo ñande apytépe umi pytaguakuéra, oúva ambue tetãgui. Jahechakuaa avei ñane retãyguáva apytépe, itujavéva ha imitãvéva apytépe. Mokõivévante ojoavy hembikuaa ha ijepokuaápe. Umíva umi mba’e ijahína tembiapo ñemotenonde apañuãime. Ja’ehaguéicha, ñane ramói ha ñande jarýi ojepokuaajepe imitãme otupãnóivo. Upéva tuichamba’e’akue. Upe mba’e jajapórõ jahechauka mborayhu hesekuéra ha Tupãre avei. Mitã ag̃agua katu ndojepokuaavéima péicha. Ñande apytépe ndaiporiguasuvéima tupãnói. Sa’íma umi tapicha otupãnói. Hi’arigua, ko’ág̃a ñañemotĩma ñatupãnóirõ. Kóva ko mba’e pyahu oipy’apy, oipy’akarãi ñande ramói ha ñande jarýipe. Péicha jahechakuaa apañuãi oĩva upehaguére.
TEMBIKUAA HA TEMBIAPO MYASÃI (LA DIFUSIÓN DELCONOCIMIENTO Y LA CULTURA)
Avave ndojapói mba’eve imba’erã añónte. Oĩva guive -ava rembiapopyréva- tekomarã térã tekokaturã, oñemyasãi ñe’ẽ térã jehai rupi; ỹrõ katu, ava ou ha ohóva oikuaauka umi mba’e ambue avano’õyguápe. Upéicha avei, ág̃a ojepuruve umi myasãihára (kuatiahaipyre, aranduka, ñe’ẽasãiha, ta’ãngambyry hamba’e). Upe ñembohasa oikóva ha’ehína tembikuaa ha tembiapo myasãi.
opa
Breinigerberg
Breinigerberg oĩ araguápe tava tetãvore Norte Rin Vesfalia Alemaña retãme. Ko távape oiko 971 ava (2005 ary).
Monday
Umi ysyry ho’áva ysyry Parana-me, pe ikatúva ñambohéra ha’e ysyry Monday, oguerekóva 170 km ipukukue.
Kóva oñepyrũ umi ka’aguy guasu Ka'aguasu peguágui ha ogueraha hi’y akatua gotyo ysyry Paranáme, namombyrýi ho’agápe ysyry Yguasu-gui.
Oje’e, naymaguasúi gueteri, chata ha umi myañaha ogueraha ka'a ha yvyra umi tenda oñemba’apoha selva de Ka'aguasu guive, pe Chororo Monday ykére, ho’aha peve ysyry Paranáme, ko’ápe ohupi hikuái yga tuichavéva ha imbaretevévape.
Uruku
thumb|250px|Uruku Uruku yvyramáta rusu hi’a omeẽva hykue pyata ñande ypykuéra oipurúva omosa’y hag̃ua hova pire.
Taragui Tetãmini Rekovoñaguasu
Jekuahaukaguasu: ára 8 jasypoteĩ rehegua, ary 2007.
Jekuahaukapy: Pokatuenda kuatiapyre ára 13 jasypoteĩ rehegua, ary 2007.
Ko ñembotuicháva Aty Ombohekovoñaguasu Taragui Tetãmini rehegua omyatyrõ ko kuatia oñemoĩ porãva, peteĩete ha ipaha:
Taragui Tetãmini Rekovoñaguasu
Ñe’ẽ ñepyrũ mboyve
Ore, Taragui Tetãmini ha itáva ñembyekoviaha, roñembyaty romyatyrõ haguã Tekovoñaguasu 1993-gua, oñemombarete haguã ko ysaja ambuererapeguáva, tavakuairetãva ha itavayguarekuaiva teko sambyhyha, oñemotenonde haguã teko porãmba, oñemohatã haguã tekojoja, oñemboapyra’ỹ haguã sãso, oñembombarete haguã tetã reko porã, tetã jerereko, tojejapo tekombo’e ha momarandu, toñemyatã kakuaha hatã, toñeñangareko porã tekoha resãi, toñemombarete Tetã ñembyaty rehegua, ha toñemombarete tava hekosãso, ro’e ha rojapouka Tupã rérape ko Tekovoñaguasu.
Vore peteĩha
Téra peteĩha
Umi Ñemombe'u, tembiaporãngatu ha jeroviarepy rehegua
Ñemyakã peteĩete
Ñemyakã’i 1.- Taragui Tetãmini, Argentina rete ikatu’ỹva oñembyai ha ojepe’a oguereko Argentina Tetãguasu Rekovoñaguasu imba’etérõ. Oñesambyhy ha’etee ha tekotevẽ avei ñesambyhyha ñembyaty oñemboja’o’ỹva; upévare omoĩ porã isambyhy ysaja ambuererapeguáva tavakuairetãvarõ ha ohejapa ipu’aka ome’ẽ’ỹva katuete Tetãguasúpe.
Ñemyakã’i 2.- Taragui Tetãmini rembe’y yvyrehegua ãva: Yvate kuarahyresẽre ha yvy kotyo imba’etéva ymaite guare guive; kuarahyresẽre Uruguay ysyry, omboja’óva Brasil ha Uruguay-gui; ha kuarahyreikére Parana ysyry, omboja’óva Santa Fe ha Chaco Tetãminikuéragui.
Ha’e ijyvytee ysyry kuéra Uruguay ha Parana yvate rehegua umi ypa’ũ opytáva hembe’y ha ysyry rape guasu apytépe, ha imba’éva avei, umi ypa’ũ ñe’ẽ me’ẽ jehaipyre Tetãguasu Argentina mba’eha.
Parana ysyry rehegua avei ijyvymba’e umi ypa’ũ opytáva hembe’y ha ysyry rape guasu apytépe, ha umi omoañetéva avei Tetãmini ñe’ẽ me’ẽ jehaipyre térã tekovoña Aty Tetãguasu rehegua.
Opa tekovoña ojehaíva ha omoambuéva yvy Tetãmini pehengue ãgagua, oñeme’ẽva, térã ojoapýva opaichagua, térã avei umi ñe’ẽ me’ẽ jehaipyre omoañetéva tembe’y rehegua, omomarandujevyva’erã mokõijevy mokõive Aty Guasu Tetãmini rehegua. Oñekotevẽ peteĩ ha mokõi apytépe ñemomaranduhápe topyta período legislativo ipa’ũme, ha upérõ oñekotevẽ toñesanciona mokõi pehengue umi Aty Guasu rehegua pyvéi. Oñemoherakuãporãva’erã oñepyrũhápe, ha ojekuahaukava’erã upégui ojemba’apohajevyva’erã hese.
Ñemyakã’i 3.- Upe pu’aka pavẽ oĩ Tetãyguápe, jepérõ ojejapo Tekovoñaguasu ha tekovoña he’iháicha añoite.
Ñemyakã’i 4.- Ojererekova’erã Tetãmini akãrõ Táva Taraguipe. Mburuvichakuéra omba’apomemeva’erã ko Távape, sapy’ánterõ jepe ko Tekovoñaguasu ha tekovoña ikatu omoambue oimérõ tekotẽve are’ỹva.
Ñemyakã’i 5.- Téra oñemboguapyha Tetãmini rehegua oguerahava’erã mburuvichakuéra Tetãminigua peteĩháicha opárupi oma’ẽ’ỹre mba’e jeroviaháre.
Opa mburuvicha tekotevẽ omombe’u opa kuatia ñe’ẽ japu ha tembiapo aigue oñemoherakuãva hesekuéra, ha tavaygua oikuahaséva.
Ñemyakã’i 7.- Noñeme’ẽiva’erã tekovoña ojokóva tavaygua ñembyaty oñemongeta haguã hekotevẽnguéra rehe. Opa mburuvicha ojapóva térã ojapo’ỹva pu’akápe mba’evetérõ ojererekova’erã.
Ñemyakã’i 8.- Avave mburuvicha ndikatúi oguenohẽ, omboyke térã omomeguã habeas corpus jeporu.
Ñemyakã’i 9.- Opa imonambimbyre sambuku ohepyme’ẽva’erã, umi tekovoña he’iháicha.
Ñemyakã’i 10.- Avave imonambimbyre ndojereraháiva’erã ka’irãime añarekohápe, katu henda peguáme, ndahéirõ umi tekovoña he’iháicha. Umi imonambimbyre noñerenohéiva’erã Tetãminígui oñemondo haguã ambue ka’irãime, aveí ndikatúi ojereru imonambimbyre okarapegua ika’irãime.
Ñemyakã’i 11.- Oĩramo marã'ei, mavave ndikatúi oñe’ẽ aigue ijehe, térã hi’ananguérare irundy ohupytyha peve.
Ñemyakã’i 12.- Ikatu ojeike hógape pu’aka pyvéi tekoja ohaírõ kuatia, térã  mburuvicha tavaygua sapy’a ojejuhúrõ mba’asy ojerovaséva opárupi. Tekovoña he’iva’erã mba’éichapa ojeikeva’erã pu’aka pyvéi. Upe kuatia he’íva’erã mba’e ha mba’éichapa ojejapova’erã, ndoikóirõ upéicha katu umi mburuvicha ojapo aiguéva ombohovaiva’erã.
Ñemyakã’i 13.- Opaite ava tetãminigua, tekotevẽ ojapo opa mba’e tekovoña he’íháicha.
Ñemyakã’i 14.- Tetãmini ohepyme’ẽva’erã hembiguaikuéra rembiapo, tekovoña apohára he’iháicha opa ro’y, ha opa oikéva avéi Tetãmini rembirepype pyvéi.
Ñemyakã’i 15.- Mburuvichakuéra ndikatúi ome’ẽ, ipu’aka ambuépe, ko Tekovoñaguasu ha umi tekovoña ome’ẽva’ekue ichupekuéra, ikatu sapy’a ndoikói jehaiháicha Tekovoñaguasu ha tekovoñape. Mbovyháre umi pu’aka avave mburuvicha oguerekohetava’erã, ndikatúi ojerure avei hese, ha araka’eve noñeme’ẽiva’erã ichupekuéra.
Ñemyakã’i 16.- Mburuvichakuéra ombohovaiva’erã hembiapokuérarehe ko Tekovoñaguasu ha tekovoña  he’iháicha.
Arahaku ára
thumb|350px|*Hovy: Oipuru - *Pytã'yju: Ko'ãga ndoipuru - *Pytã: Ndoipuru máramo. Arahaku Ára térã Arahaku Aravo ha'e aravo ñemoambue peteĩ tendápe, omotenonde hína peteĩ aravo ñónte, arapoty ñepyrũme ha omomoĩjey ro'yñepyrũme. Ojepurúva jahasa porãve hag̃ua kuarahy rendy.
1 jasypo
Ára 1 jasypo ha'e ára 121ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 122ha umi ary hekope'ỹme. Umi 244 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Paolla Oliveira
thumbnail|200px|Paolla Oliveira
Fernanda de Vasconcellos Galvez (São Paulo, 14 jasyrundy, ary 1982), jekuaáva Paolla Oliveira ha'e peteĩ mba'eapohára ha modelo tetã Pindorama pegua. Omenda akue ary 2009 Joaquim Santos Couceiro Lopes.
Olánda
Olánda hína ndaha'éi upe tetã Európa pegua hérava Tetãnguéra Yvýi.
Olánda (neelándañe'ẽme: Holland) ha'e peteĩ yvy ha tetãvore umi Tetãnguéra Yvýi pegua (Países Bajos), opytáva para Yvate rembe'ýre, yvate kuarahyreike gotyo. Ary 1840 guive, Olánda oñemboja'o mokõi tetãvoreme, Yvate Olánda ha Ñemby Olánda.
Uhéi
thumb|Uhéi Uhéi ñeikotevẽ'y je’úre.
José Félix Bogado
thumb|200px
José Félix Bogado niko heñóikuri ára 7 jasypateĩ ary 1777-pe, oĩ he'íva heñoihague Kapi'ivary, táva San Juan Nepomuceno, tetãpehẽ Ka'asapápe ha ambuéva katu he'i heñoihague táva Villarrica, tetãpehẽ Guaira; mokõivévante Paraguay retãme.
Orekorõguare 35 ary, José Félix Bogado ha mokõi Paraguay ñemoñare, oĩva ñorairõ rembipogúyrõ, oñeme'ẽkuri San Martín-me peteĩ mburuvicha españa-ygua rekovia, upéva ojehúkuri opa rire San Lorenzo ñorairõ, ary 1813-pe. Péicha jekoraka'e Bogado oikékuri Mburuvicha José de San Martín ñorairõhára atyguasúpe.
Mburuvicha José de San Martín voi omohendákuri Bogado-pe Mbokapuha Kavaju'arigua Atýpe, guarini ypýramo ha upekuévo aty ruvichárõ. Pastor López Aranda, peteĩ tembikuaarekahára, ohechauka José Félix Bogado-pe péicha “ndaijyvatéi, ikyranunga, hesa'yju, hesa hũ... ha iñakãrague hũva; hemberaguéva... ha oikokuaaitereíva kavaju ári”.
José Félix Bogado-pe niko ojehupíkuri coronel-ramo oñorairõ aja Ayacucho-pe, ary 1824-pe. Upépe San Martín ha Bogado oñorairõpahákuri ha oñemotenonde realista-kuérare oñeha'ãva'ekue ombo'apyra'ỹ España pu'aka Amérika ári.
Omoañete rire América rekosãso, Coronel José Félix Bogado ojevy Buenos Aires-pe imbokapuha kavaju'arigua aty rembyremíre oĩháme poapy tapicha pahami. Upépe avei oñembogue upe aty.
José Félix Bogado omanókuri San Nicolás de los Arroyos, Tetãpehẽ Buenos Aires-pe, ára 21 jasypateĩ ary 1829-pe.
2004
2004 ary.
José Félix Bogado
José Félix Bogado ha hembiasakue guariniháicha:
2004
Joaju
...2003-2004-2005...
Fidel Maíz
Péva Pa'i Fidel Maíz (heñói 8 jasyapy, 1828 táva Arroyos y Esteros, Departamento Cordillera) péva religioso Paraguái. Ojeguerovia ha'e omotenonde ko'ã árape, ha'eha pe haihára katupyry ha hi'apytu'ũ roky, omopyendáva tavaguasu ñemotenonde hembiasápe, Pa'i Fidel Maíz ohasa poteïha década tekove retãme.
Imitã ha imitãrusúpe
Francisco Fidel Maíz heñói matrimonio legal ha religiosamente oĩva, itúva karai Juan José Maíz ha isy Prudencia Acuña.
Francisco Fidel Maíz, 10 joyke oreko, umíva apytégui 2 opyta Ñorãirõ kakuaápe, péva Guerra de la Triple alianza. Fidel Maíz oñemoarandu mbo'ehao ipueblo, Arroyos y Esteros-pe, upéi ohasa Tavaguasu Paraguaýpe, capital retã, oike haguã instituto del maestro omyakãva argentino José Joaquín Palacios.
Ipo'a omotenondévo apertura educativa omoguahẽva dictador José Gaspar Rodríguez de Francia mano meve, ojekuaàva, gobierno de la dictadura ramo, ko mburuvicha omboty upe institución ha opavave mbo'ehao tetãme. Omotenond e iñemoaradu superior Academia Literaria, péva supervisión maestro Marco Antonio Maíz, itío.
Oguata ñepyrũ
Péicha 1859 jave omboyke responsabilidad oimévo Presidente de la República, Don Carlos Antonio López, ha'e haguã pe omotenondéva Seminario Conciliar ha péicha ha'e Rector omoñepyrũva Seminario, omotenondéva cátedra Teología Moral ha Cánones. Péva característica ohenoivéva personalidad Maíz ojoajúva umi contemporáneo ha ambue oúva hapykuéri, noikotevẽi tetãgui ohupyty hagua iñemoarandu intelectual ha cultural yvatetéva.
Péicha ko'ã época-pe, ipokã actividad cultura, Fidel Maíz oike ha pensador añeteguáva, ko'ãva mbytépe ombohovái catolicismo, ome'ẽva solidez ipensamiento-pe. Omanóvo Don Carlos Antonio López, ha ita'ýra, Francisco Solano López, oipyhýva Presidencia de la República, péva dificultad Pa'i Fidel Maíz ha mandatario pyahu oñepyrũva temprano, péva osẽgui peteĩ posición oimèva mbombyry, térã por lo menos, ijeporavópe ndaha'éi iporãmbáva.
Obispo Palacios itúva, Pa'i Maíz ho'a ka'irãime ha ojeapresa irundýha ary pukukue ha péva Batalla Kurupayty riremínte. Upérõ, Maíz ha'e Francisco Solano López angirũete, jepénte péva, nomboguejýi represión oĩva pa'i Maíz rehe oúva umi ndoguerohorýiva ichupe. Upéi ohasa ñorãirõ guasu ha oñemondo Brasil gotyo prisionero, ombotývo 42 ary, pa'i Maíz hetaiterei mba'e ojapova'erã ha heta mba'e he'i haguã.
Péicha pa'i Fidel Maíz oguahẽ tetãme 5 jasypakõi 1870, péicha oime ka'irãime Brasil gotyo. Upe árape, oguejy ha omopyenda gobierno nacional omomaiteívo Mburuvicha Guasu Tetã oisãmbyhýva, Cirilo Antonio Rivarola. Maíz oporandu ichupe, omondópa ichupe gobierno, térã oĩ ramo apañuãi ha'e oike haguã pa'i ramo he'ívo ichupe presidente Rivarola ikatúha, tuicha mba'e iñeime upéicha opavave paraguayo oike tembiapo omopu'ãva ha omohendáva tetã oguata porã haguã.
Oguahẽvo Paraguaýpe Pa'i Fidel Maíz oñepyrũ ogestiona omboguata porã haguã hekove. Opyta, péicha, peteĩ diligencia ojapóva'erãva; peteĩ entrevista pa'i Fidelis María de Ayola-pe, itítulo Vicario Foráneo Apostólico, ha'e oñangareko Paraguái Tupãóre.
Jeroky
thumb|right|Jeroky jehechauka. Jeroky ha'e peteĩ tembiapoporã, yvypóra rete ñemomýi ojeipuruhápe atõi ñembopúre, ohechauka hag̃ua arandupy ha avano'õ heko tee. Jeroky ojeipuru oporombohory hag̃ua avei, tembiapoporã ha arandupy jehechaukápe térã ikatu ojeipuru jerovia jehechaukápe avei. Yvypóra rete oku'évo mba'epúre omombe'u hag̃ua temiandu ha py'andýi.
Fidel Maíz
Oguata ñepyrũ
Ko pa'i ombotove oñomongetávo Maíz ndive, he'ívo ha'éha peteĩ tembiapo orden Delegado Apostólico del Brasil-gui oúva ha osuspende pa'i rembiapópe ichupe.
Hekove rembiasa
Maíz oipyhy marandu 26 jasypakõi jave: ombotove hikuái ichupe umi tembiapo omotenondéva pa'i ramo. Iko'ẽvo, Maíz ombohovái censura peteĩï kuatiañe'ẽ pohýi rupive ha, péva, odeklara en rebeldía. Heta tupão omboty ha ombotove pa'i Fidel Maízpe, osẽ upépe presbítero Blas Duarte, San Roque-gua pa'i, oikuave'ẽva omoirũ haguã púlpito-pe oñemotenonde jave misa San Blas-pe santo patrono del Paraguái árape.
Maíz pya'e omonéĩ ha porundy ary rire oiko hague kirirĩhápe tavaguasu Paraguáipe, oñe'ẽ. Ko obispo Moreno, ojapo jave consagración, hasyete.
Ha umi oiméva clero nacional-pe, Moreno ombotove mbarete porã peteĩ pytaguáva oisãmbyhy tetã paraguái rekove, péva, artículo 3 Constitución nNacional pyahúpe omopyendáva Tendota Tupãópe ha'eva'erãha paraguayo nativo. Upévare, ohapejokóvo conflicto pyahu ha ikatúha maniobra extranjera oñemotenonde, pa'i Moreno oiporavo ichupe hekovia oike haguã, péva peteĩ documento rupive, Pa'i Maíz, ágã Roma-gui oúvo ojehecha jéyta ko mba'e.
Péicha 30 jasypo 1874 jave omano Obispo Moreno; mokõi ára rire, Maíz omondo upe documento ministro de Culto-pe, ha poteĩha jasy rire oguahẽ sede Obispo-gui upe notificación omonéĩva oficial documento ha nombramiento. Ou jeývo Roma-gui, Maíz oipyhy responsabilidad oisãmbyhýva curato de La Encarnación. Oime peteĩ tiempo porã, pero, upe posibilidad orekóva oñeinterpreta vai, ojerúre toñembohasa ichupe itáva heñói haguépe ha'éva Arroyos y Esteros. Oñepyrũ hekove pa'i Fidel Maíz ramo, heta omba'apo omoheñóivo heta mba'e, ha ijapytépe peteĩ mbo'ehao mitãnguéra upe távape oikóva oñemoarandu haguã.
Ohai umi iñarandúvape kuiatiañe'ẽ ha oñembohovái ichupe ha umíva apytépe oime Juan E. O'Leary e Ignacio A. Pane. Iñangirüete obispo Juan Sinforiano Bogarín, iñesẽ táva rupi oguahẽ hendápe raẽte iglesia paraguaya tendota. Haihára ramo, Maíz oñepyrũ oñemohenda ciudadano Paraguayo ramo, ojehecha comprometido yma Ñorãirõ Guasu ramo omano meve ha ndokyhyjéi ojepytaso haguã tetãre.
Heta jey imandu'a oñepyrũvo Guerra Guasu, ha'e ojejuhu preso upévare ndikatúi ojehe'a avave oĩva decisión política, diplomática ha militar-pe omonéĩva upèrõ Gobierno paraguayo.
Ko kuatiañe'ẽ ohai 9 jasypakõi 1870 jave. Ko'ã mba'e, Imperio omoïva a disposición ha péva prisionero paraguayo atýpe, ijapytépe oime pa'i, peteĩ jehasa oime jey haguã tetã ohayhuetévape.
Estilo
Francisco Fidel Maiz ojoavy iñirũnguéra umi oúva ha ohóvagui, noikotevẽi osẽ tetãgui ohupyty haguã formación intelectual ha cultural yvate oĩva. Jepénte ha'eño umi árape, omotenonde dictadura Dr. José Gaspar Rodríguez de Francia, ndokakuaái actividad cultural, ha'e oike ha oñemoangirũ umi pensador, ha intelectual umi áragua ndive, ko'ãva oñombohovái catolicismo rehe, péva ome'ẽ ichupe ikuaandy ha ojepy'amongetávo hekoitépe. Oñemoagui umi kuimba'e oñemomba'eguasúva umi árape rehe, pa'i katupyry ha político iñambuéva.
Hembiapo
Aranduka ohai "Etapas de mi vida", ko'ápe omombe'u oñehendúvo salvaha repíke Asunción-gui oúva péva Francisco Solano López ojupita ramo presidencia-pe, ndikatúi ojoko ha he'i "¡máva ha mávape guarã ha'éta upe doble ko'ã repike!".
Ruinas jesuíticas de Jesús y Trinidad
Ruinas jesuíticas de Jesús y Trinidad oiméva Tetãvore Itapúa-pe, Paraguái, ko'ãva reducción ojeguerekóva gueteri, ko'ãva apytépe umi táva omopyendáva'ekue misionero hesuita oikundahávo Ñembyamérika saro'y XVII jave.
Ko'ã fundación religiosa, umi oĩva mbytépe, omoheñóiva ary 1609 ha oipysóva 150 ary pukukue. Ko'ã renda ijeiporavóva ha omombove'úva ha'éha Tembiejakue Yvypóra rekogui péva UNESCO rupive ary 1993 jave.
Ko’ã Reducción Jesuítica Paraguái, ojeguerovia ouha tembiapo evangelizadora omotenondéva Jesuita-kuéra. Ko’ãva testimonio omboguatáva Paraguái rembaiasa Paraguay.
Hembiasa ñepyrũ
Paraguay omopyendáva Alejo García 1524 jave. Okakuaa plano político, económico ha social ohasáva ohóvo mbeguekatúpe conflicto bélico umi español ha nativo-kuéra opu’ãva ojuehe, ko'ãva opu'ã ojuehe opyta agua ichupekuéra pa’ũ territorial imba’éva voi.
Ary 1590 jave umi español omopyenda pa tavavuru ha irundypa colonia América del Sur-pe. Ko’ã indígena, orekóva umi mboka pohýi heta kásope, ijehegui, oñemopyendáva español-kuéra sistema de Encomienda rupive.
Umi mburuvicha español ohekáva nativo-kuéra oiko poãve haguã, oguenohẽvo umi decreto oñangareko haguã, pero orekóva jesareko umi mba’e rehe. Sistema de encomienda me’ẽva raza pytũmbýpe oikóva opáy haguã.
Ndaha'éi omopyendáva umi reducción oúva peteĩ época oindígena oiko porãve hague.
Ary 1586 oguahẽva jesuita tavusu Tucumán-gui, ary 1587, ojerurégui Obispo de Asunción, Don Alonso Guerra, territorio paraguayo-pe avei.
Ko'ápe, jesuita iñepyrũ obra evangelización ha omopu’ã umi pueblo térã reducción Departamentos de Misiones ha Itapúa jerére Paraguáipe.
Péicha tembiapo umi jesuita omotenondéva Paraguái tavusu imboguatáva ko’ãva táva ijehegui opu’ãva ha péicha umi indígena ha omohendáva ñe'ẽ guarani jehai. Oñemoarandu religión-pe omoĩva orden político, cultural, educativo ha social teko porã tuicha omoakãpu’ãva Paraguáipe. Ko’ã indígena, heta oikundaháva ha ojeipokuaáva tekove orahahávape, ojejuhu comunidad mbovyvéva ka’aguýpe. Péicha misión orekóva ko’ã jesuita ombyatýva grupo de dos o tres mil peteĩteĩ táva rehe.
Misionero aty omopyendáva 30 misione ko yvy ha’éva upérõ Paraguái, Brasil, Argentina ha Bolivia. Ko’ã misión omopu’ãva ha oñangarekóva.
Ruinas de Jesús de Tavarangüe
Ko reducción Jesús de Tavarangüe oñemopyenda 1685 arýpe río Monday rembe’ýre.
Tupao Reducción de Jesús oiméva proceso de construcción péva oñemosẽvo umi jesuitas Provincia del Río de la Plata-gui.
Ha'eramo'ã umíva tupao tuichavéva ko’ã árape, orekóva estructura principal 70 m ipukukue ha ipe 24 m.
Ko’ã tupao Iglesia de Loyola-ichaite, oiméva Italia-pe. Ko’ã okẽ ojeike, mbohapy tenda tenondépe, umi obraiporãitereívape.
Ojedeklara Patrimonio Cultural de la Humanidad UNESCO rupive ary 1993. Ojeguerovia oĩha umi óga mimi 30 pueblo jesuítico ojeguerekóva ko’ã tendáre.
Diseño arquitectónico ko’ã reducción oiméva arquitecto Antonio Forcada, español-gui oñuva omotenondéva estilo ijehegui orekóva arco trilobulado péva cultura musulmana-pe ojoguáva ko’ã árape oñemotenondéva España-pe.
Péicha ruina ojeguerekóva ko’ã misión religiosa ohechaukáva peteĩ jepokuaa ha tekombo’e ñemboguata omarkáva estilo ijehegui hapéichagua..
Ruina Santísima Trinidad Paranagua
Péicha reducción orekóva templo tuichavéva omoañetéva reducción jesuítica, ko'ápe heñói músiko ipokatúva ojuhu peve umi partitura musical Moxos (Bolivia) omopyendáva purory ha purahéi omoñepyrũva misiones jesuíticas. Péicha ko’ã pueblo oñangarekó ha orekóva mayor grado omohendáva pueblo ñemohenda.
Ojedeklara Patrimonio de la Humanidad ary 1983 jave.
Mba’éichapa oñeguahẽ
Ruina paraguaya oñembyatýva, ko’ãva rehe oñeñangarekóve ha oñemomba’eguasu, oikehína reducción Jesús, San Cosme, Damián ha Trinidad.
Ojeike agua ko’ã reducción oipyhyva’erã ruta VI heñóiva tavaguasu Encarnación ha péva ikatu omboguata tape asfaltado rupive. Ko’ã ta’ãnga ohechauka mba’e tape ojeporu oñeguahẽ haguã reducción peve.
Ko’a rupi ojeike Ruina Trinidad-pe oiméva 700 m Ruta 6, ojehupytývo "km 31". Péva 2 km oñeguahẽ haguã, pe ojekuaáva Ruinas de Jesús de Tavarangué-pe.
Hungyria
thumb|right|200px|Hungyria
Hungyria (hungyriañe'ẽme: Magyarország) Ha'e peteĩ umi mokõipa poteĩ tetã hekosãsóvagui oĩva pe Európa Joajúpe. Oĩ pe Panónia ñu guasúpe ha ijerére ojejuhu yvate gotyo Elovákia, Ukyáña ha Rrumáña ojejuhu kuarahyresẽ ngotyo, Sevia ha Kyoásia ñemby gotyo ojejuhu, Elovákia jey ñemby kuarahyreike gotyo ha Áuteria kuarahyreike gotyo. Itavusu ha táva tuichavéva niko Budapest. Iñe'ẽ tee niko ko hungyriañe'ẽ térã magiar ñe'ẽ, kóva hína pe ñe'ẽ ndaha'éiva indoeuropa atygua ojeipuruvéva Európape.
Aravo
Aravo ha'e ára jehasa ra'ãha, oñemboja'óvo ára rembiasa 24 pehẽnguére ijojáva.
Peteĩ aravo ha'e 60 aravo'i térã 3600 aravo'ive.
Yno'õ Ypakarai
thumb|240px|Vista desde la orilla del Lago Ypacarai Ko yno'õ Ypakarai, maymáva oikuaa guarania rupive, “Recuerdos del Ypacarai”, ohaiva’ekue Demetrio Ortiz. Kó’ãva mokõi yno’o principal yno'õ Paraguáipe. Oiméva 28 km Tavaguasu, Asunción-gui.
Ko yno’õ guasu orekóva ijerére Ypakarai, Aregua ha San Bernardino. Ko yno’õ ojeporúva umi tembiapo ha pytu’õrã, turismo ha arte oñemotenonde ipype. Umi ára omoguahẽva arahaku, ko tenda hetaiterei imbohupa ha umi oguahẽva upe ysyry rembe’ý ha ijyvyku’ípe opytu’u ha oguata ohechávo tekoha porãite.
Geografía
Ko “”lago Ypakarai” ipe 90 km² rupi, ha tuichakue 24 km yvate guive yvy gotyo peve ha 5 terã 6 km kuarahy resē ha kuaraky oike gotyo. Ipypukúkue haimete media orekóva 3 m rupi.
Ára pytu
Ara pytuho oñepyrũva ndaro’yi ni naho’ysãi, katuete arahaku ha kuarahy ojope porã. Ko’ã temperatura ikatu oñemoambue 26 ha 41 °C arahaku jave, ha 3 a 25 °C araro’y jave.
Téra renda
Ymaite, ko yno’õ oñehenóiva’ekue “lago Tapykua”. Oĩ he’íva téra he’iséha pe héra ogueraháva voi. Oĩ umi he’íva “lago conjurado”, ymaite guive omombe’úval beato Luis Bolaños omongarai hague 1600 jave. Oì, omoañetéva téra omoapañuãiva ñe’ẽ guarani “Y pa karai”
Areguápe
Ko táva oikuave’ẽ opáichagua mba’e porã ikatúva ojehecha.Oñemomorã umi exposición opáichagua estilo tembiapo artístico ha artesanal. Pe ojeheróva casco histórico iporã ojeho ojehecha, péva arquitectura orekóva umi construcción. “Centro Artesanal la Cuenca”, oikuave’ẽ feria ikatúva ojeguerohory umi tembiapo artista ha artesano umi tendágua oikuave’ẽva. Oimel “Centro Cultural La Estación A”, ohechaukáva ha oikuaaukáva opa mba’e oñeporandúva ichupekuéra ha umi ndoikuaáivape omombe’u umi tenda ojeguerekóva ojepytu’u ha ojekaru haguã. Péicha ojeguerekol Centro “Guggiari Arte”, oikuauakáva umi esculturas artista Herman Guggiari rembiapo,ha upépe oime avei ojeikévo upe tavusúpe, ojehóvo Paraguaýgui. Tavaguasu oikuave’ẽ avei turismo de pesca, ko’ápe ikatu ojehasa porã oñopehẽngue ndive.
thumb|300px|right|Iglesia de la Candelaria, Areguá
Ypakarapei
Ojeguereko “”Casa de la Cultura””: ha’éva peteĩ museo ohechaukáva ñane retã rembiasákue, ojejapóva avei exposicón katuete. Oñemba’apo kyre’ỹ jasyporundy guive, upéva oñepyrũgui oñembosako’i “”Festival del Lago””: péicha ary katuete, tavusu Ypakaraípei, ary 1971 guvie, oñemotenodnel Festival Yno’õ Ypakaraípe, peteĩ fiesta popular omokyre’ỹva tavarandu ha arte nacional. Péicha ko festivaloikóva jasyporundy jave káda ary.
Oñemomorã umi concierto, festival danza ha teatro. Avei umi yvypóra rembiapo artesanía rupive. Péicha Comisión Municipal de Folklore y Artesanía táva guasu Ypakaraii, ko festival “oheka ogueru jey ha omopu’ã jey tetã mba’éva ha’éva umi ojeheróva arte popular”
San Bernardino-pe
Oime “”Casa Hassler””, péva 26 jasyteĩ 1990 guvie. Ha’e peteĩ pa’ũ kuaandýpe guarãl, omba’apóva ary pukukue. Ko’ã artista orekóva posibilidad ohechaukávo hembiapo ko’ã centro-pe ojehepyme’ẽ’ỹre mba’eve.
Péicha exposiciones temporal ha permanente, oiko Casa Hassler-pe, orekóva peteĩ Museo Histórico, Biblioteca Publica,ombo’e ñoha’ãnga ha jeroky, avei oñeñatende mbohupa ha turista oguahẽva guive rehe thumb|250px|right|El lago Ypacaraí desde San Bernardino
Jeguatarã
Yno’õ ndaipypukúi, ipor0Òiterei ygarata michĩva ikatu osyry hi’ary. Yno’õ rehe ojere umi tavusu oñembosako’íva avei ikatu haguã umi oguahẽva guive upe tendápe ohasa porã, omopotĩvo umi ysyry ha yno’õ jere ha oipe’a hokẽ chupekuéra ha ohenóiva playa abierta al público, maymáva ohóva upe tendápe arahaku jave ojahu haguã, hetave ojeho táva San Bernardino-pe.
Ojejuhu 48 km Paraguaýgui. Oreko hetaiterei ysyry ha ojejahu haguã umi playa, centro cultural ha oñeikuave’ẽ opáichagua hi’upyrã.
Maymáva oikuaa “Sanber” ko táva oñehenóiva péicha ojehógui arahaku jave ha ojeguereko tavaguasu ramo, péva orekógui infraestructura ha actividad iporãvéva umi ohóva guive mbohupá ramo upe távape, péicha oho opytu’u ha omorã tekoha, térã oho ojeroky ha hogaygua ndive ohasa porã pytu’úpe.
Ojejuhu 31 km Asunción-gui, Aregua ha’e peteĩ tavusu iporãitereíva, oreko peteĩ aire bohemio ha encantador, he’i pe oñe’ẽkuaáva. Tenda ojeguerohorýva ha omor0Òva umi haihára ha personaje ilustre ñane retãguáva. Hetaiterei óga guasu ha óga’i ymaguaréva oñemyatyrõ ha oñemomorãva gueteri ha’éva peteĩ casco histórico, ojedeklaráva Patrimonio Nacional. Reko peteĩ playa municipal, maymáva ikatúva oike.
Ko tavusúpe ikatu ojehecha feria de artesanos orekóva opáichagua mba'erepy oñeikuave'ẽva, alfarería-pe. Opyta 1 km távagui, umi yvyty Cerros Kõi ha Chororĩ.
Ymaite guive oiméva Antiguo Ferrocarril de Asunción omýiva jepe'a rupive, umi visitante Paraguay guive ohóva ha oguahẽva Aregua peve. Orekóvo pasaje oike ipype oñamindu'u va'erã umi ñoha'anga ojapóva ha ombopukáva pasajero-kuérape ha omoha'angáva avei ijapytépe kuéra.
Tren estación oime Jardín Botánico ykére ( Jardín Zoológico costado-pe). Ko mba'yrutĩmbo osẽ 10.00 aravo jave ha oñeguahẽ 16.30 aravópe.
Ypakarai Opyta 34 km Paraguaýgui. Avei oreko Casa de la Cultura, Paseo de la Estación-gui ikatu ojevisita upe Feria de Artesanos, orekóva avei umi mba'erepy típico ha artesanal ndahepýiva. Oreko peteĩ playa municipal oñembosako'íva ha ikatúva maymáva oho opytu'u ha ohecha mba'ép oĩ upe tendápe.
Parque Nacional de Ypacarai: oreko 16.000 ha área protegida, ikatu haguã oñeñangareko riqueza natural tekoha orekóva umi tendáre, ha'éva karugua, yvu ha avei pe ecosistema.
Gastronomía
Ko tenda ojere hese lago oikuave'ẽva opáichagua hi'upyrã pe mbohupápe. Oĩ umi tembi'u Paraguái ha ymaguaréva, ensalada de fruta, bollo, chipa ha empanada. Avei opaíchagua restaurant, umi tekove ohosehápe ikatu oguahẽ.
¿mba'éichapa oñeguahẽ?
Ypakarai: oime 34 km paraguaýgui Ruta 2 ári.
Aregua: opyta 31 km Capital-gui. Oñeguahẽ Kapiata guive, térã ramal osẽa Lúle távagui.
San Bernardino: oime 48 km paraguaýgui. Ojehova'erã desvío San Bernardino gotyo ojeho ramo Ruta 2 rupi.
Tekome'ẽha (ley) papapy 5598
TEKOME'ẼRÃ papapy 5598
KO TUJAVURU NDY ARUÃNGATU HA KO KOTYPY ARUÃNGATU AMUVURU NGUÉRA MBA'E KO TETÃMINIMEGUA NIKO OIKUAAUKA TEKOME'ẼHAETÉRAMO:
TEKOME'ẼRÃ:
Oñeme'ẽva'ekue ko tekorãve'engára aruãngatu kotyguasu atyñe'ẽha ryepýpe ko Taragui Tetãminimegua, ára mokõipa poapy jasyporundy, ary mokõisurundymegua.-
Agnes Monica
150px|thumb|right|Agnes Monica 2004.
Agnes Monica heñoi vaekue Jasypokõi 1 ary 1986 tava Jakarta (Indonesia)pe, opurahéi, ha'e mba'eapohára ha ojeroky.
Mbyjaveve Ku'asã
thumb|300px|Tajave Ku'asã oĩ [[Márte|Mbyja Pytã ha Jarýi mbytépe.]] Tajave Ku'asã ha'e peteĩ tenda oĩva Kuarahy Ypykatúpe, Mbyja Pytã ha Jarýi mbytépe, oguereko heta tajave ojeréva kuarahy ha yvórakuéra michĩva rehe avei (Seres).
1870
Ary 1870 ha'e akue peteĩ ary oúva 1869 rire ha 1871 mboyve. miniaturadeimagen ←1869-1870-1871→‎
Parana tetãvorekua tavakuéra
border|right|350px right|350px right|350px
Apere'arusu
Apere'arusu ha'e umi mymba juehepehẽguy okambúva. Huguái michĩva, nambi ha ipy tuicháva. Ko mymba okambúva michĩ oiko heta yvóra rendáre, ñeñotỹ ha koga'a rendáre oikoveite.
Apere'arusu oguereko nambikuéra ha ipy puku - tapiti michĩve - huguái michĩva ha noñaniriete. Apere'arusu hóga oĩ yvyguy ha hete michĩve tapitíre.
Jejui Guasu
Ko tenda ysyry ykére oĩva oñemoĩva’ekue oipytyvõ pe yvy tetã Paraguái mba’éva ani haguã ho’a tetã Portugal poguýpe oipotava’ekue hikuái, ha’éva pe tenda ka’a renda Igatimi pegua.
Pe Villa de Kuruguaty-pe ikatu ojeike ysyry Jejui rupi, y oĩporã jave, namichĩri jave. Jeho yvy rupi Paraguaýgui ogueraha hetave aravo, ýrõ áravoi, mombyry rupi ha avei heta apañuái oĩgui, tapevai, ka’guy ha ysyry jehasa.
Ko villa, ha avei heta tenda tetãme, ha’e tenda avave ndohoiha. Upévare ko’ápe mburuvicha José Gaspar Rodríguez de Francia omondo ka’irãime pe caudillo Uruguai-gua general José Gervasio Artigas ojerurérã guare asilo tetã Paraguáipe.
Salve Jorge
Salve Jorge ha'e akue peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo akue ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva herava Rede Globo. Oñepyrũ ára 22 jasypa ary 2012-pe ha opama ára 17 jasypo ary 2013-pe, tembiasagua'u Avenida Brasil rire ha Amor à Vida mboyve. Ohai Glória Pérez ha Malga Di Paula ha omotenonde Fred Mayrink ha Marcos Schechtman. Omombe'u "jerovia" rehe ha tembiguái ñemuha, ohasa gua'u Morro do Alemão táva Rio de Janeiro ha Cappadocia Tuykia retãme, Marangatu Horge oheñóiva'ekue.
Ygary
Ygary yvyra imáta poguasu. Tapiagua Chákope.
1885
1885 ary.
Ygaguy
thumb|250px|Ygaguy
1826
1826 (MDCCCXXVI) ha'e peteĩ ary oñepyrũ akue peteĩ arateĩ he'ihaicha gyregório arapapaha «1825‎‎→‎1826→‎1827»
Ygaguy
Ygaguy, ha´e ysyry neporãmbajepéva oipykúiva yvyvore Cordillera pukukué javeve. Ysyry Ygaguy heñói Mbokajaty del Ygaguy yguasu pirity omohe´õvagui, ha osyry oguahẽ peve Manduvirã ysyrype. Manduvirã osyry ygarape Paraguái gotyo kuarahy reikévo. Vapor Kué ha´e táva oĩva Ygaguy y rembe´ýpe ha ñanemomandu´áva ñorãirõ guasu Triple Alianzarõ guare. Upépe oĩ yga kuéra ymaguare techapyrã.
1826
Jasyteĩ
1 jasyteĩ: Pe tetã pyahu'etera, Volívia pe ñorairõhara Antonio José de Sucre oiko peteĩha mburuvicha guasu.
Ygaguy
Ygaguy, ndaha´éi Yhaguy. Yga (Barco), guy (Babor o Casco).
1826
Jasyteĩ
1 jasyteĩ: Méhiko-pe, Naucalpan oiko peteĩ táva Tetãvore Méhiko-pe.
14 jasyteĩ: Chíle-pe ondyry Chíloe-pe, ha ipu'aka hesekuéra ñorairõ Bellavista
15 jasyteĩ: Epáña ome'ẽ Chíloe Chíle-pe ha ojoaju chupe, Epáña ndoguerekoveima yvy Ñemby Amérika-pe.
22 jasyteĩ: Perũ-pe opa pe mokõiha ñorairõ del Callao.
Arhélia
Tetã Ahélia (áraveñe'ẽme: الجزائر, al-Yazā’ir) héra teéva ha'ehína Tavakuairetã Ahélia Tekoha ha Jekopytyjojáva (áraveñe'ẽme: الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية, al-Yumhuriyya al-Yazā'iriyya ad-Dīmuqrāţiyya ash-Shaʿbiyya, Berbe: ⵟⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵜⴰⵎⴻⴳⴷⴰⵢⵜ ⵜⴰⵖⴻⵔⴼⴰⵏⵜ ⵜⴰⵣⵣⴰⵢⵔⵉⵜ  ) ha'e peteĩ tetã oĩ Yvate Afrikape.
Ha'e tetã tuichavéva Afrika pegua, ipukukue 2 381 741 km2. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Para Yvy mbytépe, kuarahyreike gotyo Marrueko ha Tetã Kuarahyreike Sa'ara, ñembykuarahyreike gotyo Mali ha Mauritánia, kuarahyresẽ gotyo Livia, ñembykuarahysẽ gotyo Níher; ha yvatekuarahysẽ gotyo Tunes.
Ahélia oguereko 34.800.000 avakuéra ipype (2008) ha itavusu ha'e táva Ahel. Tupãrape ojeroviavéva tetã Ahéliape ha'e Islã rape, 99% tapichakuéra-gua.
Py
Py ha'e hína yvypóra ha mymbakuéra rete pehẽngue ojoajúva hetyma rehe, ijapýra, ojeipurúva oguata ha omýi hag̃ua. Yvypóra py oguereko 5 pysã ha oguereko 29 kanguekuéra, mymba py ikatu oguereko heta pysã.
The Big Bang Theory
The Big Bang Theory. (Mba'ekuaarã Big Bang) ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui omopukava Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua, ohasa peteĩháme ta'angambyrýre ára 24 jasyporundy ary 2007 ta'angambyry mbohasava herava CBS rupi. Ojapova Warner Bros ha Chuck Lorre.
Ko tekoha'ãngandy omombe'u Penny oguahẽvo, oipota ha'e mba'eapohára, ha ova ogayke Sheldon Cooper ha Leonard Hofstadter, mba'erekokuaahára, omba'apova California Mba'aporekokuaa Rendape (Caltech). Leonard iñakãrakúva Penny rupi. Leonard ha Sheldon ha'e aranduete hembiapópe, Howard Wolowitz ha Raj iñangirũ.
Omombe'u avei heta tembiasa omopukava ha mba'erekokuaa ha papapykuaa mandu'apy omopukava avei.
1944
1944 ary.
Joaju
...1943-1944-1945...
Opaite táva héra oúva Guaranígui
Ko tysýipe noñemoĩmo'ái tavakuéra héra oiméva joparápe (Isla Puku, Itakuruvi de la Cordillera, Barra do Quaraí, etc.). Ápe avei oñemoĩta tavakuéra héra oúva tupinamba térã tupi ha guarani ñe'ẽnguéragui.
Mbo'ehára Ára
Peteĩ Mbo’ehára Amandajépe oikova’ekue Táva Paraguaýpe, Paraguái Retãme; ary 1915-pe, oñeg̃uahẽkuri peteĩ ñe’ẽme ha ojeporavo 30 jasyrundy Mbo’ehára Árarõ, opaite mba'apohára ára mboyve.
Upe árape, oñemomorãvo Mbo’ehára Ára, oñemomorã avei upe hembiapokue tuichaitéva. Jaikuaaháicha Mbo’eharakuéra rembiapo rupive jaguereko ñane retãme heta tapicha iñarandu ha ikatupyryrasáva, ára ha ára omongakuaa ha omotenondéva ñane retã teko porãve rekávo. Ñane retãme jaguereko heta mbo’ehára ohejámava héra mandu’arãme, hembiapo porãitáre. Umíva apytépe jareko ko’ãvape: Delfín Chamorro, Pedro Escalada, Ramón Indalecio Cardozo, Inocencio Lezcano, Adela Speratti ha Celsa Speratti, Asunción Escalada ha ambuéva.
Yvyra ñeti
thumb|220px|Yvyra ñeti
Yvyra ñeti yvyra imáta poguasu yvate. Tapiagua Argentinape, Paraguái-pe ha Vrasil-pe.
Mba'apohára Ára
thumb|250px thumb|250px
Ára 1 jasypo niko Mba’apohára Ára ha oñemomorã haimete opaite tetãme ko yvy ape ári.
Mba’apoharakuéra rembijerure tuichavéva niko pe, ára ha ára, oñemba’apo hag̃ua 8 aravo añónte; oñemoañetévo pe temiandu roky porãite he’íva “poapy aravo mba’aporã, poapy aravo képe g̃uarã ha poapy aravo ogapýpe g̃uarã”. Upérõ oĩva’ekue tapicha omba’apóva 18 aravo hamba’e ha hekorembiguáimava ỹramo katu ohupyty chupekuéra pe virupe'a tuicha tuicháva. Ary 1886-pe, karai Andrew Johnson, EEUU retã ruvicha; omboguapy kuatiáre mba’apohárakuéra omba’apova’erãha 8 aravo añónte ñavõ ára.
Theodor Bastard
"Theodor Bastard" ha'eva peteĩ atypy atõi Rrusiagua, táva San Petersburgo-gua. Ombopu trip-hop, darkwave, neofolk, ambient atõi. Atypy oñepyrũ'akue ary 1996-pe.
1907
1907 ary.
Joaju
...1906-1907-1908...
2 jasypo
Ára 2 jasypo ha'e ára 122ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 123ha umi ary hekope'ỹme. Umi 243 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Yvágamba'e Netunomboypýri
Yvagamba'e Netunomboypýri ha'e oimeraẽ yvága mba'e ojeréva Kuarahýre ha ojejuhúva amoite yvóra Netúno rire. Ko arapy vorekue oñemohenda upéicha: Kuiper Ku'asã, Apu'a ha'eño, ha Oort Arai.
Pire
thumb|Yvypóra pire. Pire ha'e yvypóra rete ha mymba rete mboapakuaha, ha'e tete pehẽngue ipohyivéva ha oñangarekóva pe tete.
Yvypóra pire ha mymba okambúva pire haguepa, ikatu ñañandu pe japokóva ñande pire rupive.
1980
1980 ary.
Joaju
...1979-1980-1981...
Yvyra paje
thumb|220px|Yvyra paje
Yvyra paje yvyra imáta poguasu. Tapiagua Argentinape, Paraguái-pe ha Vrasil-pe.
Kurupa'y ra
thumb|220px|Kurupa'y ra
Kurupa'y ra yvyra imáta poguasu. Tapiagua Argentinape, Paraguái-pe, Voliviape, Uruguáipe ha Vrasil-pe.
Kuiper Ku'asã
Kuiper Ku'asã hérava avei Edgeworth–Kuiper Ku'asã ha'e peteĩ yvága mba'e aty ha jaguaveve aty oĩva Kuarahy Ypykatúpe, yraryimboypýri. Plutõ ha'e yvágamba'e tuichave oĩva Kuiper Ku'asã. Techarãme, ojeikuaatee upe jaguaveve Halley ou ku Kuiper Ku'asãmegua.
Apere'a
Apere'a (Cavia porcellus, latinañe'ẽme - conejillo de Indias, karaiñe'ẽme)'' ha'e mymba okambúva ha oñapi'ũva juehegua, Andes renda pegua, Ñembyamérikape.
Ipohýikue ha'e 1 kg. Oiko ñure ha oipuru yvykua mokañy ojeupe hag̃ua. Ijeikove ha'e 4 ary gotyo 6 ary.
Pyti'a
Pyti'a oguereko vevuikue ha ñe'ã, ha heta tajygue.
Ajúra ha py'asãngue (diafragma) mbytépe oĩ yvypóra ipyti'a. Pyti'a oguereko heta kangue ñarukã, ko kangue ha'e ryru áicha ha oñangareko pe ñe'ã.
Kóngo Jekopytyjoja Retã
Kóngo Jekopytyjoja Retã oguereko amo 100.000.000 retãygua (2021) ha ipukukue niko 2 344 858 km², oñe'ẽ poteĩ ñe'ẽnguéra: Hyãsiañe'ẽ, lingalañe'ẽ, kikongoñe'ẽ, kisuahiliñe'ẽ ha techilumbañe'ẽ.
30 Rock
Iñembyaty peteĩ ohasa peteĩháme ta'angambyrýre ára 11 jasypa ára 2006 ha ohasa avei 7 pehẽnguenguéra ambuéva ta'angambyrýre. Oguereko 13 ava tee, Tina Fey, Tracy Morgan, Jane Krakowski, Jack McBrayer, Scott Adsit, Judah Friedlander, Alec Baldwin, Katrina Bowden, Keith Powell, John Lutz, Kevin Brown, Grizz Chapman ha Maulik Pancholy.
Jaguaveve
thumb|Jaguaveve hérava Hale-Bopp. Jaguaveve ha'e umi yvága mba'e ojejapómava ita térã yrypy'a, ojereva kuarahy ha'e ikatu oĩ Kuiper Ku'asã-pe térã Oort Arai-pe. Ombojavo kuarahy rupi ohechaukavo peteĩ huguái guasu.
Kuarahyra'anga
derecha|miniaturadeimagen|Peteĩ kuarahyra'anga, Melbourne, Austráliape derecha|miniaturadeimagen|Peteĩ kuñakarai ha imemby omaña kuarahyra'angáre Peteĩ kuarahyra'anga ha'e peteĩ tembiporu omobe'úva ára mboja'okáva oime háicha kuarahýre yvága pýpe. Katuetei oguereko peteĩ mba'e sỹi ha peteĩ nómõ omoĩva kuarahy'ã  mba'e sỹi ári. Kuarahy oku'évo yvágare, kuarahy'ã oñembohysýi ára mboja'okáva tysyikuérare, ikatu hag̃uáicha ojeikuaa ára mboja'okáva.
1913
1913 ary.
Joaju
...1912-1913-1914...
Avenida Brasil
Avenida Brasil, ha'e akue peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo akue ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva herava Rede Globo. Oñepyrũ ára 26 jasyapy ary 2012-pe ha opama 19 jasypa ary 2012-pe, tembiasagua'u Fina Estampa rire ha Salve Jorge mboyve. Ohai akue João Emanuel Carneiro ha omotenode akue Ricardo Waddington. Ku tembiasagua'u, 6 jasy kuéra mante, iñemupyre 106 tetãnguéra jehasa hag̃ua ha hasapyre 14 ambue ñe'ẽme, karaiñe'ẽme, inglyesñe'ẽme, rrusiañe'ẽme, gyresiañe'ẽme, poloñañe'ẽme ha hyãsiañe'ẽme techapyrãre. Avenida Brasil ojehechava akue heta tetãme, ha heta rapicha ohecha ete Chile retãme ha Uruguái retãme. Kuatiahaipyre Forbes Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua ohai akue heta mba'e porã Avenida Brasil rehe.
Omobe'u kuñataĩ Nina hembiasakue, oheka tekojoja ha jehepy isyanga rehe ojuka akue itúva, omonda akue ivirupa ha oheja akue chupe peteĩ yty rendápe.
Tajy hu
thumb|260px Tajy hu peteĩ yvyra Paraguaietéva. Ipoty jasyporundy guive jasypateĩ meve. Ijyvate 40 m rupi. Avei ojepuru pohãramo.
Peterevy
thumb|260px Peterevy, guajayvi hu peteĩ yvyra Ñembyamérikaetéva: Paraguái, Argentina, Vrasil, Volivia, Ekuador. Ipoty jasyporundy guive jasypateĩ meve. Ijyvate 25 m rupi.
Tĩngua
thumb|Tĩngua. Tĩngua hína kua mokõi jarekóva yvypóra ha mymba tĩme, jaipuru ñande pytu ha ñande atĩa haguã.
Ñu
thumb|250px|[[Cháko ñu]] Ñu yvy perei oĩha kapi’ipe ha ka'avo, mymba okaru ha oikoha. Katu oĩ ipype yvyramáta pokãpokã ha kapi’ipe rovy’ũ.
Ypakarai
__DISAMBIG__
1998
1998 ary.
Joaju
...1997-1998-1999...