cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Loma Grande
Loma Grande ha’e umi peteĩva umi 20 tetãvore’i opytáva tetãvore Cordillera, Paraguái-pe. Opyta 70 km rupi táva Paraguaygui, ha’éva ñane Retã Paraguay akã.
Ñaguãhe kuaa ko tetãvore’ípe peteĩ tape hũ rupi oñepyrũva tetãvore’i Altos-pe, ha ñandegueraháva ko táva porãte Loma Grande-pe, ikatuhápe jajesareko ka'aguy ha yvyty rovyũ asýre.
Reseña histórica
Loma Grande ha’e tetãvore’i kokuépe oñemba’apoha. Oñemosãso kuri ambue tetãvore’i ymaveguaréma Altos-gui umi ary 1970-pe. Oñemopy’ã tetãvore’íramo upe 23 jasypa ary 1973-pe.
Táva Loma Grande-pe opyta upe monumento ñanemomandu’áva upe ja’yvere aviónpe ojehu va’ekue upe aryque 1940-pe omanohaguépe Mariscal José Félix Estigarribia ha hembireko Julia Miranda Cueto. Ko tenda ko’ágã ha’e parque nacional.
Ikorapy
Ko tetãvore’i korapy oguereko 84 km2.
Municipio
Loma Grande ha’e kuri ymave táva Altos rehegua, ha’éva oñemoĩ va’ekue tenononderã upe colonia ramo guare, oñemohenda haguépe umi colono Alemania-gua. Koágã rupi ko tetãvore’i Loma Grande-pegua intendente ha’e karai Víctor Hugo Jiménez Ayala, político Asociación Nacional Republicana (ANR) pegua, omandavahínaary 2006 guive 2010 peve.
Economía
Ko tetãvore’i Loma Grande-pe, oñemba'apoveha ha'e pe kokuépe ñemitỹ, ha umi kogakuéra oñeñotỹvéva ha viñedo, ojejapoha vino iporãitemíva. Upéicha avei, tekovecuéra ko'árupigua oñotỹ avati, mandyju, mandi'o, takuare'ẽ,petỹ,kumanda, ka'a,café ha yva naranjakuere rehegua.
Población
He'iháicha Dirección General de Estadística, Encuestas y Censos, Loma Grande oguereko 6.403 tekove, ha ko’ãvagui 85,52% oiko okahára. Oĩ 5,13 tapicha 1 km2-pe.
Tekovekuéra Loma Grande-pe hetave ko’ẽ koẽre, upéicha avei hetave ojeiko okaháre, upéicha avei hetamive oĩ kuimba’e.
Geografía
Ko tetãvore'i Loma Grande opyta noroeste gotyo ko tetãvore Cordillera-pe. Ojehecharamo hetaitereíre techapyrã henyhẽtéva ko’árupi ka'aguykuéra ha ñu hovyporã, ijyvy katu iporã porã oñeñemitỹhaguã.
Ikorapy
Ko tetãvore'i oguahẽ Loma Grande:
Tapekukéra
Ñaguahẽ ko tetãvore'í Loma Grande-pe tape rakãmby Ruta Nº 3 General Elizardo Aquino rehegua, upéicha avei Ruta Nº 2 Mariscal José Félix Estigarribia rupi, osẽva upe tetãvore'i Altos guive.
Ko tetãvore'ipe oguãhẽ tape hũ ohóva tavakukéra San Bernardino, Altos ha Loma Grande peve, upéicha avei oguereko heta tape porã oñembo'ita ha ijytara'ỹva ombojoajúva heta tava'ikuéra, avei oguereko tape yvyreínteva.
Y rehegua
Ko tetãvore’i ohypýi heta ysyry porã, upéicha jajuhu río Piribebuy, umi ysyry michĩvéva, upéicharamo jepe iporã porãva, avei jajuhu ko’árupi heta yvy karugua.
Clima
Ko tetãvore Cordillera rupi climakukéra ha’e subtropical, subhúmeda, ya okyrupi peteĩ arykue javeve 1.540 milímetro rupi, arahakue 22º C rupi, oguejýva 3º C ha hakukue 40ª C peve. Jasypoteĩ ha jasypoapy jave ha’e umi oky’iveha. Hetave javeve ndahakuetei ha ndaro’yetéi, heta rupi ko’árupi yvyty ha ka'aguy porã oguerúva yvytu piro’y. Ko’a mba’ére ko’árupi jajuhu tapia ára porã, upévare ko tenda rupi ojeju ojevy’a haguã turistakuéra rehegua
Demografía
thumb |250px
Ñamañamíramo tapichakuéra oikovéva árupi rehe, jajuhu 85,52% umi tapichakuéra oikovéva okaháre.
Umi ogakuéra oĩva ko’árupigui 86,76% ha’e okaraygua.
Omombe’úva ñandéve mba’éichapa ojeikove:
Ñemombe’upyrã he’íva Índice de Desarrollo Humano, jaguereko:
Ko tetãvore Cordillera-pe:
Mba’éicha ñaguãhẽ?
Ñasẽvo Paraguaýgui, ha’éva táva akã Tetã Paraguáipe, jaha Ruta Nº 2 Mariscal José Félix Estigarribia rupi. Jahave tapére ñaguãmeve upe táva omyakãva tetãvore Cordillera, Caacupé-pe ha ko’águi jahave táva Atyrá-peve, jahasa jahávo Altos rupi ha upégui peteĩ tape hũ rupi 10 km rupi ñaguãhẽmeve táva Loma Grande-pe.
Barra do Guarita
Barra do Guarita ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe.
Ko távape oiko 3.089 áva (2010 ary). Ha opyta 397 km mombyry tavusu Porto Alegre pegua.
Río Gallegos
Río Gallegos arasẽme tava Argentina retãme. Oĩhína tetãvore Santa Cruz-me. Ko távape oiko 95.796 ava (2010 ary).
Parapyte
thumb|Para apyte Méhiko. Para apyte ha'e peteĩ para pehẽngue guasu oñembombotyva mokõi yvy akua rehe, peteĩ niko yjere imichĩve parapytégui ha peteĩ para apyte ipo'íva ojehero paranakua.
Gua'a pytã
thumb|250px thumb| Ara chloropterus
Gua'a pytã ha'e guyra gua'a oikóva ka'aguy oĩva Ñembyamérikape, Paranaguasu ka'aguy guasu-pe.
Chipa piru
thumb|300 px|Chipa pirú “Chipa piru” ha’e peteĩva umi 70 “chipa” rehegua apytépe, téra oñemoĩva umi hi’upyrã mujape umía rehegua ojejapóva ñane retã Paraguáipe ojeipuruhápe upe aramirõ (Mba’e oñembohérava polisacárido oguerekóva umi ka’avo heseguakuéra 70-80%, ha ha’éva mbareterã ho’úva tapichakuéra yvy ape ári), ñande ( kure ha vaka kyrakue) kesu pyahu, ha avei avati ku'i.
Ko “chipa piru” katu ha’e  tembiurã oñemboapu’a pukúva ha oñemboapakua 2 centímetros de diámetro rupi, opururũ porãva (upéva rupi péicha ojeikuaa), ojeipurúva oñemoirũ hagua rambosa ha avei ka’aru pytũ oje’u hagua. Oje’evavoi ko tembi’u ñañepyrũ vove ja’u ndaikatuveimaha japoi ichugui.
Ko’ã chipa “chipa”ojeipuru “týraramo”, he’iséva guaraníme ndoje’uiha ha’eño, oñemoirũha ambuekuéra tembi’u ikatúva ha’e “mate cocido”, kamby ha avei café, ha ojapo avei oñeimo’ãha ojeguerekoha ambuekuéra tembi’u. Maymave tembi’u Paraguáicha, “chipa piri” oguereko heta proteína ha avei ome’ẽ mbarete he’iháicha umi tapicha oñemoarandúva ñane retã rembiasakuére.
Moõgui ou héra
Ko téra “chipa piru” mokõ ñe’ẽ guaranígui: “chipa”, ja’ema va’ekue, ha “piru”, he’iséva España ñe’ẽme “flaco, fino, delgado avei enjuto” ha upévare ko mba’e oñembohéra “piru”. Upévare “chipa piru” chipa po’i piru pururũ, omboha’énteva ha ndojoguáiva umi ambue chipakuérape.
Mba’e mba’épa oguereko
Upe “chipa piru” jajapo haguã, jaipuru vaka ñandy,  ryguasurupi’a, kesu Paraguái, aramirõ, anís, juky ha kambyrypy’a.
Mba’éicha jajapo
Ko tembiapo oñepyrũ pe ñandy mbojehe’a ñande pópe ha mba’yru yvyrápe oñepyrũ meve ombaretemi ovu ha imorotĩ. Ñamoĩ pype ryguasu rupi’a jeipyvu pyre ha avei kesu ku’y, kóva ojeipyvu ojehe’a porã meve. Upéramarõ oñemoĩ ipype aramirõ, anís, ha juky oñembohykúva kamby rypy’ápe ha oñembojehe’apaite oñondivekuéra iporãmeve.
Ko jehe’águi ojejapo umi mba’e apu’a ha oñemoingue tatakua hakúva 200 grado 15 ha 20 minuto rupi, oñeñangarekónve va’era hese ani haguã okái. Ñaguenohẽ tatakuágui ha ñaikarãi iguy kysépe, ñañmbojoapa ipotĩmarõ ha ñamongue jevy tatakua vevúipe 120 grado rupi 20 minuto javeve.
Guarani Hai'ymakuaaty
Guarani Hai'ymakuaaty
Chipa piru
Iporã avei jaikuaa
thumb|300 px|left|Vendedora de chipa. He’iháicha umi oñemoarandúva umi Paraguái tembiasakue reheguáre opavave umi tembi’u paraguái ogahárupi ojejapóva upe Guerra del Paraguay  Triple Alianza (Argentina, Brasil y Uruguay, rehegua okó va’ekue umi ary 1864 ha1870) jave, heta he’e tembi’u imbate porãva, kóicha oiko upe ñorairõguasu rire ndahetavéi rupi ojehupyty tembi’ukuéra, ha umi ojejapóva guive katu ha’e ikatu haguãicha ko’a tembi’u ohupyty pukuve.
Guarani Hai'ymakuaaty
Momaitei
Ateneo de lengua y cultura guarani onohẽ yvytu pepóre ko kuatiañe’ẽ oñehesa’ỹijohápe Avañe’ẽ jehai yma. Ko tembiapo ijetu’u ha hypy’ũvape omba’apókuri heta mbo’ekuaahára katupyry ATENEO-ygua, oñemoarandujeýva hikuái ko’ág̃a peteĩ mbo’esyrypavẽme. Umi mbo’ekuaahára oñembyatýkuri heta jey omoñe’ẽ ha oikũmbývo tembiapo hérava “Oraciones y Catecismo de Fray Luis de Bolaños”, ha’éva jehaipyre itujavéva ñane Avañe’ẽme ha ijatyhápe: “Doctrina Cristiana en Lengua Guaraní, Padre Nuestro, El Ave María, Credo, Mandamientos de la Ley de Dios, Mandamientos de la Santa Madre Iglesia, Sacramentos, Acto de Contrición y El Alabado”. Upévare, Bolaños-gui oiko Guarani haihára ypykue, ha’égui upe ohai’ypyva Avañe’ẽme.
Ko’ã tembiapo ohaíva’ekue Fray Luis de Bolaños niko osẽ ñepyrũ ary 1607-pe ha jaikuaaháicha upérõ Guarani oñeñe’ẽ ha ojehaiva’ekue ambue hendáicha. Aipórõ, iporãva’erã jaikuaami mba’épa ojapókuri mbo’ekuaahára ATENEOygua Fray Luis de Bolaños rembiapokuére. Añetehápe, ha’ekuéra omoñe’ẽjey ha oikumbývo upe Guarani tuja oñeha’ã -ikatuha peve- ombohasa Bolaños jehaikue, Guarani pyahuvévape; ja’eporẽsérõ, Guarani ág̃a ñañe’ẽvape.
Tapicha omoñe’ẽva ko tembiapo guasu katuete ohechakuaáta mba’éichapa ñane avañe’ẽ iñambuékuri hekove pukukuépe. Ndaha’éi peteĩ Guarani ñe’ẽnte pe ymaite guive ha ko’agaite peve ojepurúva. Nahániri. Guarani, opaite ñe’ẽtéicha, okuchu, oñemongu’e, oñemomýi ha oñemoambue. Ko mba’e Guaraníre ojehúva ohechauka avei ñandéve ñane avañe’ẽ hekoveha, ndaha’eiha peteĩ ñe’ẽ omanómava térã omanombotáva.
Ko kuatiañe’ẽ ohechauka avei opavavépe Ateneo de lengua y cultura guarani oñepyrũha oipykúi ambue tape, ohekávo ñane avañe’ẽ rapo. Oje’evavoíngo jaikuaáro ñande rapo jaikuaaporãha avei mávapa ñande.
¡Vy’apavẽ! Mbo’ekuaahára Kalo Ferreira ha iñirũnguérape ogueropojáire ñandéve ko kuatiañe’ẽ porãite ha iñarandúva.
DAVID GALEANO OLIVERA ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI Motenondehára Guasu
Ñe'ẽnondegua
“Doctrina Cristiana de Bolaños” oñemyasãi ary 1.607 ha ombojoapyve upéi Antonio Ruíz de Montoya, ary 1.640, “Catecismo de la Lengua Guaraní” rupi. Upéicharõ jahechakuaa oguerekoha ary 400. Heta ñe’ẽ guarani ymaguare oĩva ipype ndojepuruvéimava ha upévare osẽ ko tembiapo omyatyrõva umi ñe’ẽ ymaguare ko’ág̃agua ndive.
Og̃uahẽma ára pyahu Avañe’ẽ momorãvo, ndaha’éiha oĩreíva ñane retã Léi Guasúpe. Ojehechauka Guarani ñe’ẽ ñanemoaranduha ha ára vai ohasava’ekue ha’éntemaha mandu’aha. Ko tembiapo katuete oipytyvõne opavave oikuaaséva Guarani ruguaite ha upekuévo tokakuaa avei hendivekuéra ñane Avañe’ẽ.
“El Catecismo en Lengua Guaraní” Bolaños rembiapo oñembopyahu jey imombe’úpe Nicolás Yapuguai rupi, ary 1.724 ha oipytyvo ichupe  Paulo Restivo. Bolaños rembiapo ha’e Haipy peteĩha guaranimegua ojekuaa’ypýva. “Sínodo” Paraguaygua, omotenondeva’ekue Fray Martín Ignacio de Loyola ha ñane retã Sambyhyhára Hernadarias, omoneĩ  pe “Catecismo Bolaños mba’éva, añóramo ha opavave Paraguái ha Río de la Plata-pe g̃uarã.
Ko tembiapo rupive, ikatúma ja’e temimbo’ekuéra oĩva Mbo’erekokuaahárape  omboguapymaha herakuéra  Guarani ñe’ẽre ha márõnte nomanomo’ãi.
Kalo Ferreira Kiñóne Mbo’ehára guarani hai’ymakuaaty
Doctrina cristiana en lengua guarani
Amotareymbara, rayhú’ỹva, ija’e’ỹva. Diccionario Castellano Guaraní Antonio Guasch 7ma. Edición 1986 Pág. 191.
''Kurusu ra’ãnga Marangatu rehe, nde orepysyrõ orerayhú’ỹvagui. Tupã orejára. Túva, Ta’ýra ha Pytu Marangatu rerapýpe. Ta’upéicha Hesu.''
Padre nuestro
Haipy 2007: Oreru
Marangaturã
Bautizar. Mongaraí; moverá;mo Tupã ra’í; heró; hovasá. Peralta Jover, Ozuna Tomás – Diccionario Ġuarãni / Español 1.950 – Pág. 222. Confirmar, Mombe’uyevi (ratificar, refirmar); moañete; mbohupygua (arc). Peralta Jover, Ozuna Tomás – Diccionario Guaraní / Español 1.950 – Pág. 245. Penitencia. Yeyocó (refrenarse, contenerse)¬ yeapatucá, ñemosambiki      / Hacer, yerecoasi, yecoacú. Ñemombe’u, mombe’u (contar, declarar). Peralta Jover, Ozuna Tomás – Diccionario Guaraní / Español 1.950 Pág. 245. Comulgar. Tupãrã (arc.), Tupãpiçi. Peralta.Jover, Ozuna.Tomás—Diccionario Guaraní / Español 1.950  Pág. 243. Unción. Pichi,…Peralta Jover, Ozuna Tomás – Diccionario Guaraní / Español 1.950 Pág. 415.
Apoha mbyasy ambue
Estar, juntar de cosas. Tesoro de la Lengua Guarani. Ruiz de Montoya Antonio 1.724 Pág. 289.
Kuatiañe'ẽita
3.1- Aranduka puruete
3.2- Aranduka puru pytyvorã
Guaiamu
Guaiamu herava avei Japeusa, ha'e mymba oiko paraguasu, yre. Guaimu oguereko apekue oñangareko hetere, ha oguereko 10 pykuéra, mokõi peteĩha jetapaicha.
Marandu'asãihára Ára
26 jasyrundy ojegueromandu'a ñane retãme Marandu'asãihára Ára, upe árape, ary 1845-pe, oĩrõguare ñane retã ruvichárõ Carlos Antonio López Ynsfrán, osẽ'ypýkuri yvytu pepóre kuatiahaipyre “El Paraguayo Independiente”.
Ary 1844-pe, Motenondehára Carlos Antonio López Ynsfrán oikuaaka vokoiete hoyita ñane retãme peteĩ kuatiahai'apoha renda. 1845-pe, peteĩ ku'ekavoña kuatiahai'aporãgui, ogueruva'ekue Río de Janeiro-gui tembikuaajára Juan A. Gelly; osẽ'ypýkuri “El Paraguayo Independiente”. Upe kuatiahaipyre hi'are 26 jasyrundy 1845 guive 18 jasyporundy 1852 meve; ha osẽkuri ára resáre omoherakuãvo Paraguái retã rekosãso. Ohai upépe ñane retã ruvicha Carlos A. López. Osẽjepékuri 118 kuatiahaipyre.
Iporã avei ñamombe'u ñane retãme jarekoha peteĩ aty hérava Paraguái Marandu'asãihára Aty (SPP), heñoiva'ekue 23 jasypoteĩ 1979-me; ha omba'apóva oipysysyrõ ha omoirũ hagua mayma marandu'asãihárape hembiapópe anítei avave ojahéi térã omosẽrei ichupe imba'apohágui; avei heñói ombokatupyryvévo opavave marandu'asãihára. Pe aty oñangareko marandu rekosãsóre ha omba'apo akóinte ñane retã oiko hag̃ua tekosãso, py'aguapy ha tekojojápe.
Santiago Leguizamón aramano
21 mbokara'ỹi ojasuru hetére. 14 tapicha ojejoko ha oñemoinge ka'irãime oje'ègui ha'ekuéra ojukahague Santiago-pe; ha upéikatu ojepoipaite chuguikuéra ndikatúigui ojehechauka ha'ekuéra ojapohague pe mba'e vaiete. 2002-me, Santiago kuatiakuéra oĩva Tekojoja Rógape oñembohyru ha pe jeporeka añeteguáre og̃uahẽ ijapýpe ha oparei.
Amérika Retãvorekuéra Joaju
Amérika Retãvorekuéra Joaju (Ingleñe'ẽme: United States of America), térã Tetãvorekuéra Joaju, ha'éko peteĩ tavakuairetã ñembyatypyre ha tekome'ẽ guasúre oñembyatýva 50 tetãvore ha peteĩ táva joaty rupive. Ipehẽngue tuichave opyta Yvateamérika mbytépe —umi 48 tetãvore ha Washington D. C.—, umi paraguasu Py'aguapy ha Atlántiko mbytépe, ijerére ojejuhu yvate gotyo Kanatã ha ñemby gotyo ojejuhu Méhiko. Tetãvore Alaska oĩ yvate kuarahyreike yvyrusúpe, ijerére oĩ kuarahyresẽ ngotyo Kanatã ha ypo'i Bering omboja'o chupe Rrúsia rehe. Tetãvore Hawái ha'e niko ypa'ũ aty Polinésia pegua paraguasu Py'aguapýpe ojejuhúva, ha ha'e añoite Tetãvore Joapykueragua ndojejuhúiva Amérika-pe. Oguereko avei heta yvy para Karívepe ha paraguasu Py'aguapýpe.
Oguereko amo 9.830.000 km² ha 316.000.000 tapicha kuéra oikovéva ipype, Tetãvorekuéra Joaju ha'e tetã tuichavéva irundyha ha tetã orekovéva tapicha kuéra mbohapyha. Kóva tetã heko tee ypykue hetáva ha opaichaguáva, heta tekove hetã ambuéva oho oikove hag̃ua ha omba'apo hag̃ua ko tetãme. Tetãvorekuéra Joaju ha'e avei tetã omono'õvéva pirapire ha oguerekovéva mba'eheta, hi'PIB hína 15,7 suakõi dólar (billones).
Umi ypykue oikove va'ekue te'ýipe ndahetavéima omanógui hikuái mba'asýre térã ñorairõre. Tetãvorekuéra Joaju oñepyrũ umi 13 kolóña Vyretáña pegua, ojejuhúva Atlántiko rembe'ýre. Ára 4 jasypokõi ary 1776-me, oñemosãso ha oñembojoaju hikuái. Umi tetãvore ipu'akáva sãso ñorairõme. Tetãvorekuéra Joaju léi guasu oñemboaje ára 17 jasyporundy ary 1787-me ha ombojoaju umi tetãvorekuéra peteĩ tavakuairetãme.
Saro'y XIX aja, Tetãvorekuéra Joaju oñembojára heta yvy vore ambuévare: Hyãsia pegua, Epáña pegua, Tavetã Joaju pegua, Méhiko ha Rrúsia pegua, ha oñembojoaju avei hese Tetã Texas ha Tetã Hawái. Arykuéra 1860 pukukuévo, Tetãvorekuéra Joaju ñembygua oguerekóva heta ñemitỹ ha umi tetãvore yvategua oguerekóva heta mba'eapopyha róga, umíva niko oñombohovái vai, umi tetãvore ñembygua oipota tembiguái reko ha upéicha oiko Amérika Retãvorekuéra Joaju ñorairõ. Tetãvorekuéra yvategua ipu'aka ha ndohejái tetã oñemboja'opa, upéicha avei opa tembiguái reko ko tetãme. Arykuéra1870 pukukuévo, Tetãvorekuéra Joaju oguerekovéma pirapire opa tetã ambuévagui ha imbareteve oiko rire pe Epáña-Tetãvore Joapykuera ñorairõ ha Ñorairõ Guasu Peteĩha. Oiko rire pe Ñorairõ Guasu Mokõiha, Tetãvorekuéra Joaju oreko ipoguýpe tembipu mboka guasu (armas nucleares) ha oike ONU-pe oñangareko hag̃ua Yvýpe tetãnguéra ambuéva ñepytyvõ reheve. Upe Ñorairõ Ro'y opávo ha oñemboja'óvo Joaty Soviétiko, Tetãvorekuéra Joaju ha'eño upe tuichavéva.
Héra ypy
Ary 1507 pukukuéva, yvyra'anga apohára Alemáña pegua héra Martin Waldseemüller ojapo peteĩ yvyra'anga guasu ha ombohéra Amérika opaite yvy kuarahyreikegua, omomba'eguasu hag̃ua karai Itália pegua héra Américo Vespucio. Umi 13 tetãvore ymaguare oipuru peteĩha tetã héra isãso ñemoñe'ẽme, upe "ñemoñe'ẽ joaju umi 13 Tetãvore Joapy Amérikagua". Héra tee ko'ãgagua. Avañe'ẽme ojejapo ko ñe'ẽ Tetãvorekuéra Joaju oipurúgui ñe'ẽ ndahasýiva ha oñemohenda porãva.
Yvy'apekue
Tetãvorekuéra Joaju yvyrusúpe ijyvy'apekue hína 7 700 000 km². Alaska hína tetãvore tuichavéva ha ijyvy'apekue ha'e 1 500 000 km². Hawái ha'e peteĩ ypa'ũ aty paraguasu Py'aguapýpe, ijyvy'apekue hína 16 000 km². Umi tetã Rrúsia ha Kanatã rire, ha'e hína tetã tuichavéva opaite apekuére (y ha yvy), hákatu ojeipapárõ yvy'apekuénte China Tekoha Tetã ituichavéva.
Iyvy ape ysaja niko opaichagua ha ojehecha heta yvytyrysyi. Umi yvyty Apaláche omboja'o Atlántiko rembe'y ha umi Ypa Guasu. Ysyry Misisipi–Misuri, ha'e hína ysyry pukuvéva mbohapyha opaite Yvýpe, osyry yvate guive ñemby ngotyo ha ohasa Tetãvorekuéra Joaju mbytépe. Ko tetã mbytépe oĩ heta ñu guasu porã yvypóra oipuru oñemitỹ koga'a hag̃ua. Kuarahyreike gotyo oĩ umi yvytyrysýi Itáva.
Barra do Quaraí
Barra do Quaraí ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe.
Ko távape oiko 4.012 áva (2010 ary). Ha opyta 717 km mombyry tavusu Porto Alegre pegua.
Amérika Retãvorekuéra Joaju
Ka'aty ha Tymba
Ojeikuaa Tetãvorekuéra Joaju apekuére ojehechaha mymba ha ka'a opaichagua: amo 17.000 yvyramáta ha ka'a juehegua oikove upépe ha Alaska avei, ha Havái mante oguereko amo 1.800 yvoty juehegua. Amo 400 mymba okambúva juehegua, 750 guyra juehegua ha 500 mymba otyryrýva ha ygua oikove Tetãvorekuéra Joajúpe. Ha ojejuhu avei amo 91.000 tymbachu'i juehegua.
Yjere
thumb|Petei yjere [[Epañape.]] Yjere ha'e peteĩ para térã paraguasu jeikeha yvype, ombohokáiva nunga yvy rupi, peteĩ vore ndombohokái, oñembombotyva mokõi yvy akua michĩ rupi. Peteĩ yjere ha'e michĩve para apyte rupi ha tuichave paranakua rupi.
Montecarlo
thumb|Montecarlo rape. Montecarlo ha'éva hína táva tetãvore Misionespe, Argentina. Oguereko 16 300 tavayguakuéra (ary 2011-pe) ha opyta 175 métro nivel paraguasu'ári. Opytáva ysyry Paranarembe'ype, tavami Apeaimerenondépe, rembe'y Paraguáipe. Oñemoñepyru ko táva 4 jasyrundy ary 1920-pe. Ijerére oñeñoty ha oñemonova Mandi'o, Avati ha narã, Avei oĩva píno Elliotis ha Kuri'yñeñoty kuéra.
1929
1929 - ary
Joaju
...1928-1929-1930...
Araváña
Ayváña (aravañañe’ẽme: Shqipëri térã Shqipëria), herateéva Tavakuairetã Ayváña ha’e peteĩ tetã opytáva Európape.
Che, Karai Guasu
alt=Three-quarter-length drawing of a middle aged man with hair pulled back, in a heavy coat with large cuffs.|right|thumb|Hose Gaspar Rodrigues Hyãsia-gua, Karai Guasu ha'éva ava tee. Che, Karai Guasu (heratee karaiñe'ẽ me: Yo, el supremo) peteĩ tembiasagua'u marandeko rehegua ohai haihára Augusto Roa Bastos, Paraguái pegua. Kóva peteĩ mombe'ugua'u tendota Hose Gaspar Rodrigues Hyãsia-gua pegua, ojekuaa chupe "Dr. Francia" hero rupi. Aranduka héra ou Francia oñembohéragui "El Supremo" térã "Karai Guasu". Upe peteĩha heta tendota oporokuáiva añopegua, Karai Guasu ha'eakue mburuvicha hatã ha oimo'ãitéva opa mba'épe.<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTEHoyt_Williams197999_1-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTEHoyt_Williams197999_1-0"> [1]   Aranduka hekotee "Tetã rekuái" ha "Ñe'ẽ", ohechauka mba'éichapa umíva "omba'apo" joa. Karai Guasu oimo'ã ha'e año oĩ Tetã rekuái ári ha Tetã rembiasakue ári: "Che ndahaíri tembiasa. Ajapo. Che ikatu ajapo jey tembiasa aipotaháicha, ikatu amoambue, ikatu amomba'eguasu, ikatu ambohepy mba'e he'iséva tembiasa ha iñañetekue."<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTERoa_Bastos1986194_2-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTERoa_Bastos1986194_2-0"> [2]   Hákatu, ko mba'e he'ívaakue ombohovái sapy'apy'a hembiapo, ohupyty aja pu'aka guasu ohai ha oporokuái rehe, tapicha ambuéva ikatu oipuru umi mba'e ombohovái chupe, ojehechaháicha heta jehaípe ku arandukápe.
Mombe'u
alt=Photo of a Spanish church with two towers, and three arched entrances. In front are parked cars.|thumb|[[Paraguay|Asunción Tupão.]] Aranduka oñepyrũ omombe'u hembiasa ára ha ára rupive, jehaípe ojogua yvypóra po ohai:<blockquote class="" style="min-height: 168px;"> Che, Karai Guasu Oporokuáiva Tetã ajerure amano rire tove cheñakã'o; tove che akã oñemoĩ yvyra yvatépe ha topyta mbohapy ára Plaza de la República rendápe, ha toñeporombyatypa heta itapu pererẽ rupive...<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTERoa_Bastos19863_24-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTERoa_Bastos19863_24-0"> [24]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTERoa_Bastos19863_24-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTERoa_Bastos19863_24-0"> Ko je'eha ndaha'éi ra'e Karai Guasu iñe'ẽ añetete. Kóva ha'e akue peteĩ jehai gua'u ojejuhu "Tupão Guasu rokẽme" tava guasu Paraguaýpe.<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTERoa_Bastos19863_24-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTERoa_Bastos19863_24-1"> [24]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTERoa_Bastos19863_24-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTERoa_Bastos19863_24-1">  Ha upei, oñemombe'u mba'éichapa Dr. Francia ha ipytyvõhára Karai Policarpo Patiño oñemongeta ku jehai gua'u rehe: Oimo'ã mávapa ikatu ohai péva ha mba'épa ikatu he'ise. Patiño ág̃a katu ojuhu va'erã mávapa ojapo ku jehai gua'u ha omoĩ tupão rokẽ: "Eñepyrũ eheka ku jehai mba'éichapa ojehai po rupive opaite kuatiápe"<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTERoa_Bastos198623_25-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTERoa_Bastos198623_25-0"> [25]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTERoa_Bastos198623_25-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTERoa_Bastos198623_25-0">
Hákatu, ko mombe'u ára ha ára rupive oñemoambue mbeguehápe. Karai Guasu ipy'aheta ha oimo'ã ku jehai iñañetete térã igua'uite, ha he'i ave ku jehai ikatu ojogua jehai gua'u ambuéva: "Ikatu che ahai ra'e opa jehai gua'u."<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTERoa_Bastos198629_26-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTERoa_Bastos198629_26-0"> [26]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTERoa_Bastos198629_26-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTERoa_Bastos198629_26-0">  Añetehápe, aranduka ñemombe'u "noĩmbáiva" tembiasagua'u hapeitépe, haihára ombojehe'a añetete ha tembiasagua'u ohaívo ñe'ẽjoapy jehai guýpe, ha mombe'u reko añete oñemoambuembaite aranduka omoañetégui hekotee omoingévo heta ñe'ẽjoapy upéicha "(ojehapy umi ñe'ẽ kóva rire, ndaikatúi oñemoñe'ẽ)" ha "(ojehapy kuatiarogue rembe)".<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTERoa_Bastos19869.2C_10_27-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTERoa_Bastos19869.2C_10_27-0"> [27]   <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTERoa_Bastos19869.2C_10_27-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTERoa_Bastos19869.2C_10_27-0">  Ko mba'ekuéra ojehai ohechauka ha omomandu'a hag̃ua tapichakuérape omoñe'ẽva hikuái peteĩ aranduka noĩmbáiva, mbyaipyre ha ijoja'ỹ.
Syva
thumb|Kuña syva. Syva ha'e yvypóra ha mymba rete vore oĩ ityvyta ári, ha opáva iñakã oñepyrũhápe.
Che, Karai Guasu
Mombe'u
Tembiasagua'u omombe'u hína mba'e ambuére, ha oñembojehe'a mombe'u mombe'úre. Karai Guasu ha ipytyvõhára oñemongeta ojuehe heta mba'e hekopete'ỹre: peteĩ tataveve iñapytĩva gua'u Francia aripakáre; peteĩ ka'irã guasu Tevego-pe itavayguakuéra oñembohete itágui; ha sapy'apy'aite Karai Guasu oñepyrũ ipy'amongeta tembiasakue ymaguare rehe, Paraguái iñepyrũ hembiasa, ha'évo ombotove umíva España pegua, Argentina ha Brasil pegua, opáva umíva omongyhyjéva tetã hekosãsóre. Mombe'u ndaha'éi ára ha ára rupi ko'ãga: Karai Guasu oñemongeta imano arangére;<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTERoa_Bastos198672_28-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTERoa_Bastos198672_28-0"> [28]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTERoa_Bastos198672_28-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTERoa_Bastos198672_28-0">  ha oñe'ẽ tembiasáre ne'ĩra ojehu upépe ha ojejuhumo'ã heta ary ohasa rire, upéicha Cháko Ñorairõ ojehu umi 1930 arykuére (upépe Roa Bastos oho ñorairõhápe).
Tembiasagua'u opa Francia hekove opávo, ha'e ojapouka Patiño tomano hova mokõi gua'úre, ha upei Karai Guasu omano tatáre ary 1840-pe. Karai Guasu hete ha mombe'u hete oñemongu'i gua'u, aranduka avei oñemongu'i, upévare ñe'ẽjoaju pahague he'i: "(ñe'ẽnguéra hembýre opyta joaju, ndaikatúi oñemoñe'ẽ, ndaikatúi ojejuhu, yso ho'u umi ñe'ẽ kóva rire ha opyta sarambi asýre)."<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTERoa_Bastos1986424_30-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTERoa_Bastos1986424_30-0"> [30]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTERoa_Bastos1986424_30-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTERoa_Bastos1986424_30-0"> <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTERoa_Bastos1986435_31-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTERoa_Bastos1986435_31-0">
Dr. Francia (Karai Guasu)
José Gaspar Rodríguez de Francia, hérava avei "Dr. Francia", "Karai Guasu" térã "El Supremo" karaiñe'ẽ me, ha'e ava tee ku aranduka pegua ha henondépe ojere ku tembiasagua'u. Haimete opa aranduka pehẽngue ha'e mba'ekuéra Karai Guasu he'i ipytyvõhárape, Karai Patiño. Karai Guasu niko peteĩ kuimba'e poguasu ha pu'aka, omomichĩ sapy'apy'a iñirũ tee avei. Iñapytu'ũ sarambi avei, ha aranduka omombe'u gua'u umi ára imano mboyve upe 20 jasyporundy ary 1840-pe. Roa Bastos omoha'anga chupe imba'eguasúpa térã iñangaipápa mbytépe.<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTEFoster1995247_32-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTEFoster1995247_32-0"> [32]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTEFoster1995247_32-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTEFoster1995247_32-0"> <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTEGonz.C3.A1lez_Echevarr.C3.ADa1980217_14-2" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTEGonz.C3.A1lez_Echevarr.C3.ADa1980217_14-2">
Policarpo Patiño
Policarpo Patiño ha'e Karai Guasu ipytyvõhára ha mbokuatiahára. Peteĩ "tembiguái omba'apo porãva ha jeroviapópe",  karai tembiasa haihára Hoyt Williams he'i akue, Patiño ha'e "tembiguái ojeipuru ojapo hag̃ua opa mba'e, [ha'e] oporombyatypa, ombokuatia jey jeyt, oho ohecha mba'éichapa oime umi ka'rãnguéra, ha oñemongeta Karai Guasu ndive opa mba'e rehe. Ojávo [Karai Guasu] mano, ha oikuaa péva, Patiño oñepyrũ omboheraguapy kuatia tee ndogueraháiva iruvicha héra."<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTEHoyt_Williams197986_35-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTEHoyt_Williams197986_35-0"> [35]  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTEHoyt_Williams197986_35-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTEHoyt_Williams197986_35-0">  <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTEGonz.C3.A1lez_Echevarr.C3.ADa198580_36-0" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTEGonz.C3.A1lez_Echevarr.C3.ADa198580_36-0"> <span class="mw-ref" id="cxcite_ref-FOOTNOTEHoyt_Williams197986_35-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-FOOTNOTEHoyt_Williams197986_35-1">
Reconquista
Reconquista arasẽme tava Argentina retãme. Oĩhína tetãvore Santa Fe-me. Ko távape oiko 99.288 ava (2010 ary).
Dionisio González Torres
Dionisio González Torres heñóikuri Táva Paraguay, Paraguái Retãme; ára 24 jasyapy ary 1907-pe. Itúva herava’ekue Dionisio González ha isýkatu kuñakarai Vicenta Teodosia Torres. Dionisio González Torres oñehekombo’ékuri Mbo’ehao San José (Paraguaygua) ha upéi oñemoarandúkuri Facultad de Medicina, Universidad Nacional de Asunción-me, oikohaguépe chugui pohãnohára ary 1930-pe. Upépe ha’e itenondevékuri iñirũnguéra apytépe ha upévare oñemoĩ ipyti’áre jeguaka itaju. Upégui oho oñemoaranduvévo Berlín, Alemania; ha São Paulo, Brasil-pe; avei, Austria ha Estados Unidos-pe.
Dionisio González Torres ombo’eñepyrũkuri oĩrõguare temimbo’erõ. Upérõ ombo’e, pytyvõhárarõ, Anatomía Patológica ary 1928-pe oiko peve chugui Mbo’ehára Tee Histología Normal ha Embriología; Clínica Médica; Histología ha Anatomía Patológica; Medicina Legal ha Deontología. Ombo’ejepékuri Facultad de Ciencias Médicas, Facultad de Derecho y Ciencias Sociales ha Facultad de Química y Farmacia, Universidad Nacional de Asunción-me; ha avei Universidad Católica-pe. Pohãnohára ha mbo’ehárarõ oñemoñe’ẽkuri heta hendápe ha heta atýpe, ñane retã ha ambue tetã rupi. Ojapojepe 300 tembikuaareka opaichaguáva ha avei ohai heta aranduka, umíva apytépe Guarani ñe'ẽ ha Guarani reko rehegua. Iporã avei ñamombe’u, ha’e, py’aguasu reheve, ohohague Cháko Ñorairõme guarini ha pohãnohárarõ. Heta ary omotenonde rire Universidad Nacional de Asunción; Stroessner ho’a rire omoakãkuri avei Ministerio de Educación ñane retãmegua.
Ha’e omotenondérõguare, oĩrõguare Universidad Nacional de Asunción ruvichárõ, omoheñóikuri, Reinaldo Julián Decoud Larrosa jerure rupive, pe Guarani Ñe’ẽ Mbo’ekuaahararã mbo’esyry, ko’ág̃a oĩva Facultad de Filosofía poguýpe. Upépe ha’e ombo’ékuri mbohapypa ary pukukue javeve ha omano meve, mbo’erã hérava Guarani Reko ha Paraguáy Tavarandu; ha’éngo ojepytasombaretékuri Guarani ñe’ẽ myasãi ha pysyrõme. Ombo’e aja Guarani Ñe’ẽ mbo’ekuaahararã mbo’esyrýpe, ohaijepe ko’ã aranduka: Folklore del Paraguay, Cultura Guarani, Toponimia Guarani (y origen e historia de los pueblos) en Paraguay, Catálogo de plantas medicinales (y alimenticias y útiles) usadas en Paraguay ha Cómo nos expresamos.
Hembireko herava’ekue Adolfina Petit ha iñemoñarekuékatu: Paulo Adolfo, ha’éva tekomo’ãhára, ha Eduardo Dionisio, ygaguarini ruvicha. Dionisio González Torres omanókuri Táva Paraguaýpe, ára 23 jasypoapy ary 2001-pe.
Avei ohaíkuri ko’ã aranduka:
Barra do Ribeiro
Barra do Ribeiro ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe.
Ko távape oiko 12.568 áva (2010 ary). Ha opyta 56 km mombyry tavusu Porto Alegre pegua.
Museo Memoria de la Ciudad (Paraguaýpe)
thumb|300px|right|Museo Memoria de la Ciudad. Museo Memoria de la Ciudad ko tenda oiméva Paraguáipe ha ojekuaáva Casa Viola ramo, kóva porundy óga oñemopu’ãva’ekue ha oikéva upe aty ojeheróva complejo arquitectónico Manzana de la Rivera-pe, oiméva Palacio de Gobierno rovái tavaguasu Asunción- me, ha’e hína tavaguasu República del Paraguay.
Museo, ha’e hína apytu’ũ roky osẽva ha omopu’ãva arquitecto Carlos Colombino, ojehovasáva jasypoapy 1996 jave. Oikundaháva opávave pa’ũ rupive ha ome’ẽva ñandéve pa’ũ ikatu haguã jaikuaa ha ñamoñe’ẽ Paraguay rembiasakue, opáichagua ára ha ary ombohapéva ko’ã ára peve omongakuaáva ohóvo.
Péicha ojeguereko umi mba’e oñembyatýva ha ojeguerekóva tetãme ha oikuaaukáva tetã membykuéra, péicha avei umi mba’e oiméva ambue tetã rehe ha’éva tavaguasu Nueva York, Madrid, Parĩ, Montevideo ha Buenos Aires.
Yvy akua
thumb|Yvy akua. Yvy akua ha'e peteĩ yvy ape ysaja, oimeraẽ yvyvore oike para rupi térã paraguasu rupi, apỹicha.
Lost
Iñembyaty peteĩ ohai Jeffrey Lieber, J.J. Abrams ha Damon Lindelof, ha motenonde Abrams. Ojejapo upe ypa'ũ héra Oahu, tetãvore Hawaii-pe, opaite tekoha'ãngandy guáicha.
Ko tekoha'ãngandy opa ára 23 jasypo ary 2010-pe, orekóvo 121 ñembyatynguéra.
Puerto Natales
thumb|278px|right|Puerto Natales táva Puerto Natales táva Chilepe. Ko távape oiko 16.978 (ary 2012). - 49.924 km²
1928
1928 - ary
Joaju
...1927-1928-1929...
Puru'ã
thumb|200px|Puru'ã. Tyeguy ha'e peteĩ tete pere oĩ yvypóra tyeguýpe, puru'ã sã pegua, membyrã rire, pe puru'ã sã ho'a ha omoha'anga pe puru'ã, kunumime.
Kũ
thumb|Kũ. Kũ ha'e yvypóra ha mymba kũ'ã ro'ombarete oĩ jurupe, akãpe, kũ ha'e ñe'ẽha ha tembi'u ha'ãha avei.
Punta Arenas
Punta Arenas táva Chilepe. Ko távape oiko 123.401 (ary 2014). - 39,03 km²
Japeusa
__DISAMBIG__ Japeusa ikatu he'ise heta mymba réra ijyva jetapáichava:
Pysãngusu
thumb|300px|David pysãngusu. Pysãngusu ha'e pysã tuichavéva yvypóra ha mymba ipy pegua. Ko pysã oipytyvõ yvypóra oguata porã hag̃ua.
Paranakua
thumb|Paranakua [[Rio de Janeiropegua.]] Paranakua ha'e peteĩ yjere michĩ, apu'a ha po'i oñembombotyva mokõi yvy akua rupi, peteĩ paranakua ha'e michĩveterei para apyte rupi.
Rabia
thumb|200px|Peteĩ jagua oguerekóva Rabia akuruchĩ (pochy rire) ararasápe
Rabia (ojeheróva avei Jagua Mba'asy) ha'e peteĩ mymbachu'ĩ ñarõ gua mba'asy, oguerúva apytu'ũ ruru hakuáva tapicha ha ambue mymba huguy akúva pe. Umi mba'asyapypẽ ñepyrũmby apytépe oĩ: akãnundu ha jehýi upe tenda heñoiháme ko mba'asy. Umi mba'asyapypẽ rapykuéri ou jepi ko'ãva: ñemomýi mbarete, py'atarova ndaikatúiva ojejoko, ýgui jekyhyje, tete pehẽngue akuruchĩ, akãjavy ha py'amano. Oñepyrũ rire ã mba'asyapypẽ, Rabia katuetei oporojuka. Ko mba'asy oñepyrũ guive ojehechauka peve mba'asyapypẽ ohasa jepi 1-3 jasy. Upéicharõ jepe, ikatu hi'are peteĩ arapokõi ohasapa mboyvénte térã hi'arekuaa peteĩ ary ári. Hi'arekue iñambuekuaa upe mymbachu'ĩ ñarõ og̃uahẽháicha tajygue tapereko rusu peve.
Jehapejoko ha ñepohãnopuku
Heta tenda rupi, mymba jesareko ha mba'asymombiaha apopy rupive opave ohóvo Rabia oñepyrũva jagua su'upýgui. Ñepohãno oñepyrũ mboyve ko mba'asy ningo iporã umi hasykuaavévape g̃uarã. Ko'ãichagua tapicha hína umi omba'apóva mbopi apytépe térã opyta aréva umi tenda py'ỹi isarambiháme Rabia. Umi tapicha hasykuaávape g̃uarã, Rabia mba'asymombiaha, ha sapy'ánte Rabia peu'ỹrã, iporã ohapejoko hag̃ua ko mba'asy oñepohãnokáramo oñepyrũ mboyve Rabia mba'asyapypẽ. Su'upy ha ñekarãi ojejohéiramo 15 aravo'i pukukue ojeipurúvo havõ ha y, Iodopovidona térã hyjuirãry, ikatúrõ ojuka mymbachu'ĩ ñarõ, iporã nunga avei Rabia ñembohasa ojehapejoko hag̃ua. Ndahetaiete tapicha oikovéva Rabia mba'asyapypẽ rire. Umíva heta oñepohãnoka Milwaukee ñangarekokuaa rupive.
Mba'asymombiaha
Upe Rabia mba'asymombiaha ha'e peteĩ mba'asymombiaha ojeipurúva ojehapejoko hag̃ua Rabia. Ojetopakuaa hetaichagua ijeroviapýva ha oiko porãva. Ikatu ojeipuru ojehapejoko hag̃ua Rabia oñepyrũ mboyve térã mymbachu'ĩ ñarõ oike riremínte tetépe jagua térã mbopi su'upy rupive. Teteñeñangareko oiko are mbohapy pohãnokutu rire. Ã pohã ojeikutu jepi pire térã takyguépe. Oike rire mba'asy tetépe, mba'asymombiaha ojeipuru jepi Rabia peu'ỹrã ndive. Oñemomarandu umi tapicha hasykuaavévape tomoĩka mba'asymombiaha oĩmétarõ peteĩ tenda ikatuhápe ojehu chupe ko mba'e vai. Mba'asymombiaha iporã tapicha ha mymbáme g̃uarã. Jagua ñepohãno ningo iporãiterei ojehapejoko hag̃ua ko mba'asy tapicha apytépe.
Ñangareko
Hetaiterei tapicha omoĩkáma mba'asymombiaha, ha opa ary 250.000 ári tapicha oikove hasy rire. Tapicha oimeraẽ arygua omoĩkakuaa ko pohã. Oĩ 35% guive 45% meve tapichakuéra oñandúva hasy térã ipire pytãva oñepohãnokutuhaguéme. Oĩ 5% guive 15% meve tapichakuéra ikatúva iñakãnundu, iñakãrasy térã ipy'ajere. Tapicha oguerekóramo Rabia, ko mba'asymombiaha ndive ikatu ojeipuru ambue pohã. Mba'asymombiaha ndoguerekói jepi Timerosal. Umi mba'asymombiaha ojejapóva tajygue pyahapyrégui ojeipuru jepi sa'i tetã Asia ha Latinoamérica-guávape, ha katu ndaha'éi oiko porãmbáva ha hetave mba'easy ijykére ogueru. Ijepuru ndoguerohorýiri upe Tesãi Arapygua Atyguasu.
Ary 2014 jave oñehepyme'ẽ tuichaháicha USD44 ha USD78-re peteĩ ñepohãnopukurã. Estados Unidos-me, Rabia mba'asymombiaha pohãnopukurã oñehepyme'ẽ USD750 árire.
Mba'asy Ñemosarambi Guasu Reheguáva
Opa ary, Rabia ojuka 26.000-55.000 tapichápe arapy tuichakue javeve. Ko'ã ñemano apytépe, 95% ári oiko Asia ha África-pe. Rabia oĩ 150 ári tetãme ha opa yvyguasu ndaha'éiva Antártida-me. Oĩ 3 su sua ári tapicha oikóva umi tenda oĩháme Rabia arapy tuichakue javeve. Heta tenda Europa ha Australia-pe, mbopi añónte oguereko Rabia. Heta tetã ha'éva ypa'ũ'i ndoguerekoiete Rabia.
Tova
thumb|Mona Lisa rova, ojapova [[Leonardo da Vincire.]] Tova ha'e mymba ha yvypóra iñakã tenonde, tyvyta guive tañykã peve, tovape oĩ tesa, tĩ, juru, tembe ha tatypy. Tova ro'o omombe'u temiandukuéra.
Barra do Rio Azul
Barra do Rio Azul ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe.
Tatypy
thumb|Kuña ratypy. Tatypy ha'e pe mokõi akãro'o oĩ yvypóra rova, tesa yvýpe ha juru ijére.
Avati
Avati (Zea mays) ha’e peteĩ ka'avo ha’ỹiva. Hakã ojoguanunga takuárape hakatu ndaijapytekuái, hogue po’i puku ha hi’a apýra haguepa. Oĩ hetaichagua. Ojejuhu ypy América-pe ha ko’águi ojegueraha Europa-pe. Ojeipuru tembi’urã, jepémona ojejapo avei chugui ñandyry. Umi ñande ypykuéra guarani ojapova’ekue ichugui peteĩ ka'u'y (chicha). Oje’u hag̃ua oñemomimói, oñembichy, oñemaimbe térã oñembopororo. Avei oñemongu’i ha ojejepo chugui hu’i.
Umi oñeñotỹvéva ha’e ko’ãva:
Barra Funda
Barra Funda ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe.
Ko távape oiko 2.367 áva (2010 ary).
Yvy arapehẽ
Yvy Árapehẽ ha'e opaite 24 aravo pehẽngue ñande Yvýpe oĩva. Opaite Yvy arapehẽ oñemohenda pe ára pavẽ omohendáva rupive.
thumb|800px|center|Yvy Árapehẽ 30 jasypakõi 2015 jave.
Tapi'ahoja
thumb|200px|Tapi'ahoja ra'anga. Tapi'ahoja ha'e niko kuimba'e rete pehẽngue ha mymba okambúva ikuimba'éva rete pehẽngue, kóva niko sapikuáicha oñangareko kuimba'e rapi'a, ko kuimba'e rete pehẽngue oĩ tembo guýpe.
Paranaguasu
Paranaguasu hérava avei Ysyry Amasóna (Peroñe'ẽ: Rio Amazonas térã Rio Solimões, karaiñe'ẽme: Río Amazonas) ha'e ysyry hi'yetáva opaite Yvýpe, ha ysyry pukuve mokõiha, opyta Ñembyamérikape ha osyry umi tetã Perũ, Kolómbia ha Pindoráma rupive. Oñepyru Perũme, ysytyrysýi Andes-pe, umi ysyry Marañon ha Ukaiali ndive ha osẽ paraguasu Atlántiko-pe.
Paranaguasu ipukueterei (ysyry Nilo mante ipukuvéva). Ysyry Paranaguasu oguereko 6500 km ipukukue, ha umi ysyry ambuéva osẽva chugui omohe'õ Amasóna ka'aguy guasu, hembe'ýre oĩ táva guasu Iquitos, tetãvore Loreto, Manaus, tetãvore Amazonas itavusu ha táva guasu Belém, tetãvore Para itavusu.
Gabriel García Márquez
Gabriel García Márquez niko heñoi’akue Aracataca, Magdalena tetãpehẽ, Kolómbia retãme; ára 6 jasyapy ary 1927-pe. Héra teete niko Gabriel José de la Concordia García Márquez ha ojehero Gabo. Itúva herava’ekue Gabriel Eligio García ha isýkatu Luisa Santiaga Márquez Iguarán.
Oñemoarandu’ypýkuri Barranquilla-pe, ohai’ypyhaguépei ñe’ẽpoty tenondegua pukarãmeméva. Oike mitãrusumbo’ehaópe ary 1940 guive Hesuita kuérambo’ehaópe, hérava San José, upépe omyasãi’ypýkuri iñe'ẽpoty Kuatiapyre Juventud-pe. Omohu’ã upeñemoarandu Bogotá-pe. Ary 1947-pe oñemoarandu’ypýkuri tekomo’ãhararã Universidad Nacional de Colombia-pe. Haihára rekooñemombareteve ipype ha péicha ára 13 jasyporundy ary 1947-pe Kuatiahaipyre El Espectador omoherakuãimombe’u peteĩha: La tercera resignación. Ary 1948-pe oikókuri aipo “Bogotazo” ojejukávo Jorge Eliécer Gaitán. Mbo’ehaovusu oñembotýkuri upehaguéreha García Márquez ova Universidad de Cartagena-pe, oñepyrûhaguépe hembiapo marandumyasãihárarõ El Universal-pe. Ary 1950-pe oheja iñemoarandu tekomo’ãhára rehegua ha omba’apóma marandu myasãihárõ ha ohojey Barranquilla-pe, omba’apohaguépe Kuatiahaipyre El Heraldo-pe.
Ary 1958-pe, Gabriel García Márquez ombojoaju hekove Mercedes Barcha rehe, hese ndaje omendasékuri 13 ary oreko guive. Hendiveoguerekókuri mokõi ñemoñare: Rodrigo ha Gonzalo. García Márquez oikojepékuri avei Nueva York, París, Bogota, Cartagena de Indias ha México-pe, ha’éva pe táva oiko areve haguépe. García Márquez niko Fidel Castro angirũetékuri.
Universidad de Nueva York niko ohechakuaávo hekove ha hembiapokue ojapókuri chugui Tembikuaajára Haikuaápe. Oñeme’ẽjepékuri chupe heta jopói ha jehechakuaa umíva apytépe, ary 1982-pe, Nobel Ñe'ẽporãhaipyre rehegua.
Hembiapoitaapytépe, ko’ãva ha’e umi ojehecharamovéva: “La hojarasca”, “Cien años de soledad”, “La increibe y triste historia de la cándida Eréndira y su abuela desalmada”, “El amor en los tiempos de cólera”, “Memoria de mis putas tristes”, “El coronel no tiene quien le escriba”, “La mala hora”, “El otoño del patriarca” ha “Yo no vengo a decir un discurso”.
Oiméramo ohenóiva ne rokẽme
<i> Oiméramo ohenóiva ne rokẽme, kuñami che angirũ, ha oĩramo otytýiva nde ruguýpe py’aguapy’ỹre ha hakã hi’ypáva, oryrýivo, Aipóva hína pete ña’ẽ henyhẽvatekokatúgui. Oiméramo ohenóiva ne rokẽme Ha gueterei hemby ndéve pa’ũreñemoporã hag̃ua Ha peteĩ rósape ijapaitérõ jasyrundy Ha pe rósa rupive ára oñehẽ tuguýgui. Oiméramo ohenóiva ne rokẽme peteĩ pyhareve Pykasu ha itapu ryapúgui henyhẽva Ha rejeroviárõ gueteri py’arasy hañe’ẽpotýre. Oiméramo tekove ha’e mba’e añeteguaha ñe’ẽjoja oikovérõ. Oiméramo ohenóiva ne rokẽme ha netyre’ỹ Eipe’a, upéva hína mborayhu, kuñami che angirũ. </i>
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1930
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1930 (Copa Mundial de Fútbol de 1930, karaiñe'ẽme) ha'e akue pe peteĩha Mangapy Tembiesarái Yvypavẽ FIFA ojapova'ekue. Kóva oiko Uruguái Tavakuairetãme, ára 13 jasypokõi guive ha ára 30 jasypokõi meve ary 1930 jave. FIFA oheja Uruguáipe ojapo hag̃ua kóvape oiko hagué saha "Jura de la Constitución" ára ko tetãme, ha avei heta mba'ere.
Kóvape oñembosarái 13 atyguasu tetãyguá (12 mbohupa ha pe ojapova ko Mangapy Tembiesarái), ko'ãva oñemoboja'o 3 atype ojejapova 3 atyguasugui ha peteĩ 4 atyguasugui. Umi mokõi ñembosarái oikóva Mangapy Tembiesarái rembiasakuepe oñeha'ã ára 13 jasypokõi, ko árape Retãvorekuéra Joaju ipu'aka Véyhika reheve 3:0, ha kóva jave Hyãsia ipu'aka Méhiko reheve 4:1. Pe peteĩha gól omoĩngeva kóvape omoĩnge pe Vakapipopo oha'ã Hyãsiagua Lucien Laurent.
Umi atyguasukuéra Arahentína, Uruguái, Retãvorekuéra Joaju ha Jugolávia pegua ohasa NMokõiha Ñeha'ã pahame, ipu'aka rire hikuái atykuérape. Ñeha'ã pahame Uruguái Ipu'akáva Arahentína reheve 4:2, 68.000 ava renondepe, ha oñeme'ẽ chupe pe ipeteĩha jopói FIFA Tembiesarái Yvypavẽ pegua.
Ñe'ẽporãhaipyre
Ñe'ẽporãhaipyre ha'e opa mba'eporã ojehaíva térã oñemoĩva kuatiápe. Ñe'ẽporãhaipyre ikatu he'ise avei opa kuatiakuéra ha mba'e ojehaímava peteĩ tetãme, upéicha oje'évo "Paraguái ñe'ẽporãhaipyre" he'ise opa mba'e ojehaímava ha oñemoĩ kuatiápe ku tetãme.
Łobez
Łobez, ha´e táva opytáva Poloñape. Upérupi ohasa hína ysyry Rega.
Marandeko
miniaturadeimagen|Historia ta’anga omongolo vaekue Nikolaos Gyzis (ro’y 1892-pe) Marandeko niko ha’e ára ohasapámava ñeha’ỹijo ojehai haguéicha kuatiakuépe. Opa mba’e ojehúva jehai ojejuhu mboyve héra marandeko-mboyve. Yvyporakuéra ohaíva marandeko rehegua héra marandeko kuatiajára.
Ñe'ẽrapokuaa
Pe ñe'ẽ marandeko ou ypy-tupi-guarani *maraneko-gui osẽva oñembyatýramo *maran (ñorairõ) ha *eko (teko).
Tapi'a
thumb|200px|Ta'ỹi ha tembo. Tapi'a ha'e niko kuimba'e rete pehẽngue ha mymba okambúva ikuimba'éva rete pehẽngue ojapóva mombary oñemoñare hag̃ua, oĩ tembo guýpe ha tapi'ahoja ipype.
Kuãytasã
Kuãytasã ha'e hína peteĩ mba'e ñambopu hag̃ua, ombopúva ikuã jepokóre ha isã ipype oĩva oryrýi. Oĩ heta kuãytasã puporã porãite, ku karai hérava Ludwig van Beethoven (1770-1827) ojapova'ekue heta mba'epu porã oñembopukatúva kuãytasãme.
Akã kangue
thumb|Akã Kangue. Akã kangue ha'e mymba ha yvypóra kanguekue aty akãpegua, oñangarekohína apytu'ũ ro'o, tesa, tĩ, juru ha apysa. Akã kangue ha'e aty 28 kanguekuéra, tañykã kangue omýiva añore.
Takokũ
thumb|200px|Takokũ. Takokũ ha'e peteĩ tete pehẽngue kuña pegua ha mymba kuña okambúva pegua oĩva tako okápe, oipytyvõ yvypóra ñemoñare.
Penarã
thumb|200px|Penarã. Penarã ha'e peteĩ kangue aty michĩ oĩva yvypóra ha mymba henypy'ã, oporopytyvõ jeguata porã.
Ta’ãngamýi
Oikatu pa'ũndy mbohapy: Japo-raẽ, japo ha japo-rire.
Tañykã
thumb|Tañykã. Tañykã ha'e kangueaty omýiva oĩ yvypóra ha mymba rova, oĩ tatypy yvýpe ha ajúra yvatépe. Tañykã ha'e akã kangue ipehẽngue.
Concepción Leyes de Chaves
Concepción Leyes de Chaves
Imitã ha ikuñataĩ aja
Heñói Ka'asapa, departamento Paraguái péicha voi hérava táva guasúpe, 26 jasyrundy 1891-me.
Ha’e mbo’ehára, maestra normal oñembokatupyrypyre mba’eporã apópe, mombe’uhára, dramaturga, ensayista ha momaranduhára, imitã guive ohai kuatiahaipyre Paraguay peguápe, upéicha avei tetã ambue Paraguái jere reheguápe.
Hapykuere
Conferencia me’ẽhára ndekatupyrýva, 1936 guive 1975 peve ome’ẽ 30 ári rupi conferencia opaichagua mba’e rehe. Ipahaitépe ome’ẽva’ekue Academia Paraguaya de la Historia-pe, ha oñe’ẽ “Kuña América Rekoasápe” rehe ha oñemongele’e heta chupe opoko pypuku rehe mba’e oñe’ẽvare ha omopyenda hetáre kuatiápe.
Héra hyakuã guasu ñane retãpy tuichakue javeve peteĩ Amandaje ombosako’íva Ministerio de Educación y Culto-pe, ojejapyhy ramo iñarandukakuéra ojeporu hagua mbo’ehaokuéra tetãpýre iñasãivape. Péicha, “Amanecer”, “Caminito”, “Nave”, “Alegría”, “Patria mía” h a “Cumbre”, aranduka mbo’esyry peteĩha guive poteĩha peve mbo’ehaópe guarã, oñepyrũ oykeko mbo’ehára ha mitãnguérape oipykúi hagua tekomb’e teete rape rehe.
Jopói ohupytýva ha moõmoõpa omba’apo
Hekove pukukue jave ohupyte heta jepói ha jehechakua; upéichante avei heta cargo yvatépe oguahẽ.
Hembiapokue oñemysãiva kuatiahaipyre Estados Unidos de Norteamérica-pe, “Ride with the Sun” ha “United Nation Women’s guide” ha  oĩ antología hispanoamericana “América habla” (Buenos Aires, 1976)-pe, avei “Historia de la Literatura Iberoamericana” oñemysãiva’ekue Madrid-pe 1982-me.
Hógafui oikómi tapicha arandu Paraguaigua jetopaháramo, ha’e horýgui ha ojapyhykuaáre mbohupáep, iñakãporã, hetia’e ha oporomoba’ére.
Ityarõ rire
Omenda Manuel W. Chaves ndive –mbo’ehára, maranduhára ha parlamentario-poteĩ imembyva’ekue.
Omano Paraguaýpe 1985-pe.
Hembiapokue
Hembiapokue apytépe jajuhu “Tava’i” (1942), mombe’upyrysu oñe’ẽva tavarandu rehe; “Río Lunado - Mitos y leyendas del Paraguay” (1951), “Madame Lynch” (1957), Mariscal López -tapicha katupyry omanova’ekue 1870-pe- rekove irũngue rekoasakue mombe’upyrusu; “Hechizos de Guarania” ha “Romance de la Niña Francia”, mokõivéva ojapóva ojejeroky haguáicha.
Bremen (tetãvore)
thumb|right|200px|Poyvi Bremenygua.
Bremen (Mberemẽ) ha'e tetãvore michĩve Alemañagua, yvate gotyo.
Barack Obama
Barack Obama (Honolulu, 4 jasypoapy ary 1961) ha'e 44 Tetã Mburuvicha Guasu oisambyhy Tetã peteĩ reko Amérikagua-pe.
Oñemoarandu va'ekue Universidad de Columbia ha Harvard School pe, upepe oiko chugui abogado, ha uperire heta ary oporombo'e mbo'ehao rupive, amoite ary 1992 guive 2004 peve.
Uperire oiko va'ekue chugui senador, ary 1997 guive 2004 peve táva Illinois pegua, ha avei ary 2005 guive amoite 2008 peve, pe tetã guasu rehéma. Obama niko ojupi mburuvicha guasúicha 2009 pe, ha ombopaha 2017 pe. Upérõ guare, karai Joe Biden ojupi va'ekue ijykére, ha pe 2021 pe, ko karaígui ma oiko chugui mburuvicha guasu.