cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mbukaréte
Mbukaréte (Rrumáñañe'ẽme: București) ha'e Rrumáña retã itavusu ha itáva tuichavéva, ojeipapaháicha ary 2016-pe, ko távape oiko amo 2.106.144 tavayguakuéra, upéicha ha'e voi táva orekovéva tavayguakuéra 6ha opaite Európa Joajúgui ha peteĩha Rrumáña retãme. Upe ysyry Dambovíta (Dâmbovița) rembe'ýre, amo 60 km ysyry Danúvio pegua.
Guyra kuarahy Ásia pegua
Guyra kuarahy Ásia pegua (Heliopais personatus) ha'e peteĩ guyra hokóicha, Heliornithidae juehegua. Oikóva Ásia ñembýpe.
Oiko hape
Ko guyra oiko Vienã-me, Láo, Tailándia, Kambója, Indonésia, Malásia, Vangalande ha Miama-pe. Oiko umi yno'õ ha ypápe. Ko'ágã ha'e peteĩ mymba ikatu sapy'ánte ndoikovéima.
Mongólia Mburuvi
Mongólia Mburuvi ha'e akue pe tetã ijyvy apekue tuichavéva mokõiha opaite umi tetã ambuéva oiko va'ekue apytépe ha pe mburuvi tuichavéva ijyvyy oñemyasãimbáva pavẽ'ỹme. Karai guasu Gengis Kan ary 1206 jave omoheñói ko mburuvi, ombyaty rire umi ñemoñare guasu Mongólia ha Tuykía pegua, ipu'akaitevéva ohupytykuévo 24 000 000 km² ijyvy apekue. Ijyvy apekue oñemosarambi sapy'ami Koréa yvyapy guive, Ásiape, amoite ysyry Danúvio peve, Európape, orekokuévo ipype hetave 100 sua tapichakuéra ha tetãnguéra ipoguasúva ha'éva Chína, Mesopotámia, Péysia, Kuarahyresẽ Európa, Índia vorekue yvatevogua ha Rrúsia vorekue ambuéva.
Omano rire Gengis Kan, hasyite umi iñemoñarekuérape oisãmbyhy porã hag̃ua hetãre ituichaitégui ha hetavégui umi hetãygua oñorairõva ojupe, upéicha opa ko mburuvi amo ary 1368 jave, oñemopehẽmbakuévo ha tetãnguéra ijykeguáva oñembojáravo ijyvýre.
Síro pe Tuicháva
Síro II pe Tuicháva (amo 600 térã 575 Kirito mboyve – 530 Kirito mboyve) ha'e akue peteĩ mburuvicha guasu Péysia omboypýva pe Mburuvi akeménida (ha'éva pe Péysia Mburuvi peteĩha), ipu'aka rire Astiages rehe, Mburuvi médo sãmbyhyhára pahague (550 K. m.) ha omyasãi hetã pokatu Mesopotámia tuichakuére. Ipoguýpe oĩ Mburuvi médo, Lídia ha Vavilónia, para Yvy mbytépe rembe'y guive pe yvytyrysýi Hindu Kush peve, upéicha omoheñói pe mburuvi tuichavéva ojeikuaáva upe peve. Ko mburuvi katu hi'are 200 ary pukukue, ho'a peve Alehándoro pe Tuicháva poguýpe.
Síro II pe Tuicháva oñangareko tetãnguéra ipoguýpe ohechakuaávo hekotee ha jeroviapy, upéicha ndahasýi ichupe oisãmbyhy porã hetã tavusúpe ha umi tetãyguápe avei iporãite ikatúgui hikuái oiko hekoteépe. Omohenda hetã sátrapa rupive, oñemboguata porãve hag̃ua, ha ojapo hetã tavusurã Pasargadae-pe. Tupã ñe'ẽngue ryrúpe oĩ peteĩ Síro rembiapokue, ohejárõguare hudiokuéra oho jey hetã teépe ha omomba'eguasu jey ijerovia.
Ojehechakuaa avei Síro II pe Tuichávape ohupytykuévo mba'eguasu tekoiterape, jokuaikuaa ha ñorairõkuaápe. Mburuvi akeménida pu'aka ha herakuã porã oguahẽ táva Aténa-pe, upépe umi Gyrésia Ymaguare retãygua oñemomba'e akeménida rekoteére ha omomba'eguasu Péysia arandupy.
Vasco da Gama
Vasco da Gama (Sines, 1460/1469-Cochín, Índia, 24 jasypakõi 1524), ha'e akue peteĩ ygarata sãmbyhyhára ha yvýre oikundaháva herakuãitéva Poytuga pegua.
Ojejuhúrõguare yvykuéra pyahu, ojehechakuaaite Vasco da Gama-me omyakãgui umi ygarata peteĩha oho va'ekue Európa guive Índia peve, ojuhu hag̃ua tape ojoajúva ko'ãva mokõi yvy ha oñeñemu porãve hag̃ua. Upe peve, Vasco da Gama ha'e pe og̃uahẽkuaa mombyryvéva ygaratápe, ha ojehero "Indiakuéra Rape" pe y ohasahápe og̃uahẽ hag̃ua yvy ambuévape, mbohapy jey oho Índiape upe tape rupive, oñemohembe'ýva Áfrika rehe, upéicha oiko avei ichupe. Omano mboyvemi, ary 1524 jave, ha'e akue Índia Poytuga pegua Sãmbyhyhára ha ojehero ichupe virréi, oñemomba'e rire táva Kalkuta rehe ha ojapo chugui peteĩ kolónia Poytuga mba'éva.
Isabel I Ingyatérra pegua
Isabel I Ingyatérra pegua (Ingleñe'ẽme, Elizabeth I), py'ỹinte ojehero chupe Mburuvichavete Marã'ỹ, Gloriana térã Pe Mburuvicha Marangatu Bess ramo (Greenwich, 7 jasyporundy 1533-Richmond, 24 jasyapy 1603), ha'e akue Ingyatérra ha Irilánda mburuvichavete ára 17 jasypateĩ 1558 guive omano meve. Isabel niko mburuvicha 5ha Tudor ñemoñare pegua ha pe ipahavéva avei.
Isabel ha'e akue Enrique VIII rajy ha Ana Bolena memby, Enrique rembireko mokõiha, ojejuka chupe mokõi ary ha mbyte Isabel reñói rire. Omano rire Isabel tykéra, María I Ingyatérra pegua, amo ary 1558 aja, Isabel oñepyrũ oisãmbyhy mburuvichavete ramo. ha omono'õ ijykére heta ohekembo'éva chupe ha oipytyvõ porãva hese. Nomendái ha nomomembýi, upéicha omano rire oisãmbyhy hendakuépe iprímo hérava Jacobo VI Ekósia pegua.
Isabel niko herakuãite ko'ágã meve ipu'aka Epáña rehe oñorairõrõguare. Herakuã avei heko marã'ỹvagui, araka'eve nomendáigui ha nomomembýigui.
Guyra kuarahy Áfrika pegua
Guyra Kuarahy Áfrikagua (Podica senegalensis), ha'e peteĩ guyra ypekarapã juehegua (Heliornithidae), oikóva Áfrika-pe.
Oikoháicha
Ko guyra oiko umi ysyry ha ypápe. Oime areite yvýpe ha Y|ýpe, ho'u tymbachu'i ha pira.
Abraham
Abraham (héra heñóivo Abram) ha'e peteĩ kuimba'e Tupã ñe'ẽngue ryrúpe, Génesis arandukápe, ha Islã aranduka marangatúpe, Korã. Ã kuatiañe'ẽme oje'e ha'eha hudiokuéra ramói, he'iséva ha'eha ijypykue teéva. Abraham rembiasakue oñembo'e hudío, Hesu ha Islã jeroviápe, ojehechakuaa ha'eha ã mbohapy jerovia moñepyrũha, upévare ojehero ichupekuéra which are called Abraham jeroviapykuéra.
Abraham ha'e Isaac túva, hembireko Sara memby. Ita'ýra avei Ismael, Agar memby, Sara rembiguái, ha heta ita'ýra ambuéva Cetura membýva, pe kuña ha'e omenda Sara omano rire.
Abraham rembiasakue, oñemombe'uháicha Tupã ñe'ẽngue ryrúpe, oñepyrũ Mesopotámia-pe, upépe Tupã he'i ichupe osẽ va'erãha hetã teégui ha oho va'erã Kanaãme, yvy oñemopyendatahápe tetã Israel.
Gustavo
Pe téra Gustavo ikatu he'ise:
Bactrocera armillata
Bactrocera armillata jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Ernesto
Pe téra Ernesto ikatu he'ise:
Bactrocera armillata
Marandeko
Jaho’i’ohára Hering, 1938.
Hamáika
Hamáika (Ingleñe'ẽme: Jamaica) ha'e peteĩ umi 13 tetã hekosãsóvagui oĩva Karíve-pe, ypa'ũnguéra Karíve pegua atýpe, ha peteĩ umi 35 tetã hekosãsóvagui Amérika pegua. Itavusu ha itáva orekovéva tekovekuéra ipype ha'e Kingston.
Ipukukue kuarahyreike guive kuarahyresẽ meve ohupyty amo 240 km ha yvate peve guive ñemby meve ohupyty amo 80 km, ojejuhu para Karíve-pe, amo 630 km Mbyteamérika pegua, ijerére ojejuhu yguasu rupi amo 150 km yvate gotyo ypa'ũ Kuva retãgui ha 180 km kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu upe ypa'ũ La Española, oĩhápe tetã Haiti ha Tetã Ndominikagua.
Francisco Añón
thumb|250px|Francisco Añón. Francisco Añón Paz (Outes, 9 jasypa ary 1812 - Madrid, 20 jasyrundy ary 1878), ñe’ẽpapára Galiciagua.
Cluj-Napoca
thumb|300px|Táva Cluj-Napoca. Cluj-Napoca térã Cluj mante, ha'e peteĩ táva Rrumáña retãme, itáva tuichavéva mokõiha, ojeipapaháicha ary 2016-me, ko távape oiko amo 321.687 tavayguakuéra, ojeipapáramo jepe opa umi táva ambuéva ijerére ojejuhu amo 411.379 tavayguakuéra. Ojejuhu 440 km táva Mbukaréte-gui.
Lope de Vega
Félix Lope de Vega y Carpio (Madrid, 25 jasypateĩ 1562- ibidem, 27 jasypoapy 1635) ñe’ẽpapára Españagua. Ha'e akue peteĩ haihára siglogua itaju mba'e (siglo de oro)
1834
1834 - ary
Omano'akue
...1833-1834-1835...
Conmebol
Conmebol (héra teéva hina karaiñe'ẽme: Confederación Sudamericana de Fútbol/Poytugañe'ẽme: Confederação Sul-Americana de Futebol) ha'e confederación oñe'ẽva ha ojapóva opaichagua mba'e guasu iporãmíva jahecha hag̃ua kampeonato umi oñembosaráiva vakapipopóre (fútbol) yvy Ñemby Amérika pegua. Heñói peteĩ 9 jasypokõi ary 1916, Buenos Aires-pe. Kóva ha'e hína avei confederación de fútbol peteĩha ojejapo va'ekue ko Ñemby Amérikape, 40 ary mboyve umi oimévagui ko'ãga. Oiñemoirũ avei FIFA ndive rehe heta arýma.
Pakõi mburuvicha rehénte, ha'e hína confederación michĩvéva oguerekóva FIFA, ha avei oguereko sa'ivéva tapicha kuéra oipytyvõva chupe.
Henda joapy oime hína táva Lúkepe, Paraguay ypypemínte, ha oguereko tendota akãguasúicha karai paraguái Alejandro Domínguez-pe, ha'éva hína karai Osvaldo Domínguez Dibb (ODD) ra'y, ha tendota akã'icha oguereko karai Laureano González-pe, tetã ñembyatypyre Venesuéla pegua.
Conmebol oñepyrũ peteĩ tembiesaráipe heta tetãgua Ñembyamérika pegua. Kópa Amérika Peteĩha ojejapóva ary 1916 táva Buenos Aires-pe avei, umi tetã oñepyrũva ha'e akue Argentina, Brasil, Chile ha Uruguái. Ha upei ou Paraguái (1921), Perũ (1925), Volívia (1926), Európa Joaju (1927), Kolómbia (1936)ha Venesuéla (1953). Umi tetã Gujána, Suriname, Gujána Hyãsiapegua ha Trinidad ha Tobago oho Yvate-Mbyteamérika ha Karive Joaty, Concacaf.
center
Jaména
Jaména (áraveñe'ẽme انجمينا, Injamīnā, "tenda pytu'uha"; hyãsiañe'ẽme N'Djamena térã Ndjamena) ha'e hína Cháde retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype. Ary 1973 peve ko táva héra Fort-Lamy. Amo 1 092 066 tavayguakuéra oikove ipype.
Umi Chari ha Logone ohasa imbytére. Oreko peteĩ ygarupa.
Bactrocera ascita
Bactrocera ascita jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Hardy, 1983.
9 jasypa
Ára 9 jasypa ha'e ára 282ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 283ha umi ary hekope'ỹme. Umi 83 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
1539
1539 - ary
Omano'akue
...1538-1539-1540...
1616
1616 - ary
Omano'akue
...1615-1616-1617...
Los Buscadores
Los Buscadores ha'e peteĩ ta'angamýi Paraguái retãgui ojejapo 2017-pe ha omotenonde Juan Carlos Maneglia ha Tana Schembori. Ojeiporavo ko ta'angamýi Paraguái jeikeháicha upe Óscar oñeme'ẽva tetã ambue ra'angamýi porãvévape jeporavópe pe Óscar 2018-me, hákatu noguahẽi jeporavo pahápe.
Ñemombe'u
Mbohapy irũ mboriahumíva ojuhu Paraguái yvyra'anga ikatu ohechaukáva Plata yvyguy oĩhápe. Upéicha osẽ hikuái oheka hag̃ua ko mba'e oñeñotỹ va'ekue Ñorairõ Paraguaigua oiko aja.
Grey's Anatomy
Grey's Anatomy ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui Tetãvore Joapykuéra pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava ABC.
Jorge Luis Borges
Jorge Francisco Isidoro Luis Borges Acevedo (Buenos Aires, 24 jasypoapy1899-Ginebra, 14 jasypoteĩ1986) ñe’ẽpapára Argentinagua.
15 jasypo
Ára 15 jasypo ha'e ára 135ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 136ha umi ary hekope'ỹme. Umi 230 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Moyndávia
Amo 2.804.801 tapichakuéra oiko Moyndávia retãme (ary 2017-pe), pehẽngue tuichavéva umíva pegua oñe'ẽ Rrumáñañe'ẽ (80%), ha ojeipapaháicha ary 2004-pe amo 78% opa umi Moyndávia retãyguágui ijypykue Moyndávia pegua avei. Ojehecha avei oiko ko tetãme tekovekuéra ijypykue Ukyáña pegua ha Rrúsia pegua. Ohupytývo isãso ary 1991-pe ojerure ijyvy apekuerã upe Moyndávia Tekoha Tetã Soviétiko ijyvy apekue, umi tetãvore Joaty Soviétiko oñembojeívo. Oĩramo jepe yvy pehẽngue opaite tetã ambueva omoañete ha'eha Moyndávia pegua, ysyry Ndiétere hembe'y kuarahyresẽme, opyta sãmbyhyhára aty oñembojeiséva Moyndáviagui ipoguýpe, yvy pehẽngue hérava Transnistria, ary 1992 guive.
1562
1562 - ary
Mbohapy Mosketéro
Mbohapy Mosketéro (Hyãsiañe'ẽme: Les trois mousquetaires), ha'e peteĩ tembiasagua'u ojapo pe haihára Hyãsia pegua Alexandre Dumas, ombokuatia akue folletín rupive, jasyapy guive jasypokõi peve ary 1844 jave. miniaturadeimagen Ko tembiasagua'u oñe'ẽ Gascón rehe, oñembohérava d'Artagnan, peteĩ mitarusu oguerekóva 18 ary oho akue Parĩ-me oiko haguã ichugui peteĩ mosketéro (mboka puku oguarahakuaáva), ape umi mosketero añetetéva ha'e Aramis, Porthos ha Athos, ha'ekuéra hekópe oiko ko ñe'ẽme «peteĩ opavavépe g̃uarã ha opavave peteĩme g̃uarã», D'Artagnan oñorairõ hendive kuéra, hákatu opahápe oiko chuguikuéra rapicha.
Moyndávia
Moyndávia ha'e voi peteĩ tavakuairetã amandajerapépe, tetã ruvicha ha'e hína Karai Tendota ha tekuái ruvicha ha'e hína Karai Sãmbyhyhára peteĩha. Moyndávia oĩ hína ONU atýpe ha oikese Európa Joajúpe.
1562
Omano'akue
...1561-1562-1563...
1878
1878 - ary
Joaju
...1877-1878-1879...
1812
1812 (MDCCCXII) ha'e ha'e peteĩ ary oñepyrũ akue peteĩ ararundy he'iháicha Gyregório arapapaha. «1811‎→‎1812→‎1813»
Tekokyra
Tekokyra térã kyravai niko oiko peteĩ tapicha ipohyietereirõ ijyvatekuépe guarã ha nahesãiporãi upévare. Upe he'ise ikyraitere. Ojehechakuaa tekokyra ha'eha peteĩ mba'asy.
Jaikuaa hag̃ua peteĩ tapicha pohyikue ituichaiterei jahecha va'erã mbovýpa pe yvypóra rete mása retakue rechaukaha (índice de masa corporal, karaiñe'ẽme), upe ojejapo ñambovóvo peteĩ tapicha pohyikue (kilogramo-pe), ijyvatekue rupive (metro-pe), ha upéi ñamomokõi (oñembohetave ijehegui). Kóva jajapo va'erã umi okakuaáva rehénte, ndojejapói upéicha mitãnguéra rehe.
Yvypóra rete mása retakue rechaukaha ohupytýva 18.5 ha 25 mbytépe ohechauka pe tapicha oĩ hekópe. Tapicha orekóva mása retakue ohasáva 25 oje'e ikyraha; ohasáramo 30 oje'e hekokyraha térã ikyraiteha, ha 35 térã hetave oje'e ikyravaiha térã ikyraitereiha.
Tekokyra niko oñepyrũ ja'úvo hetave caloría jaipurúvagui, mba'e ambuéva ome'ẽ tekokyra ha'e:
Ojekuaáramo jepe tekokyra ha'eha mba'asy peteĩme guaránte, ha'e katu avei apañuái ivaiete tetãygua resãi ñangarekohápe ha opa ára oñembohetave:
Rrumáñañe'ẽ
Rrumáñañe'ẽ (limba română) ha'e peteĩ Indoeuropa ñe'ẽ oĩva Vaykã-Rrumáña ñe'ẽnguéra atýpe, Rróma ñe'ẽnguéra atýgui. Umíva imbytépe, ko ñe'ẽ ha'e upéva oñe'ẽvéva 5ha Európape, karaiñe'ẽ, Poytugañe'ẽ, Hyãsiañe'ẽ ha Italiañe'ẽ rire.
Amo 28 sua tekovekuéra oñe'ẽ Rrumáñañe'ẽ, umívagui amo 20 sua oiko Rrumáña retãme. Ko ñe'ẽ ha'e tetã Rrumáña ha Moyndávia iñe'ẽ tee.
Bactrocera assamensis
Bactrocera assamensis jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára White, 1999.
1635
1635 - ary
Omano'akue
...1634-1635-1636...
18 jasypoteĩ
Ára 18 jasypoteĩ ha'e ára 169ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 170ha umi ary hekope'ỹme. Amo 196 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Jimbúti (táva)
Jimbúti (áraveñe'ẽme: مدينة جيبوتي, hyãsiañe'ẽme Ville de Djibouti) ha'e hína Jimbúti retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype. Amo 529.000 tavayguakuéra oikove ipype, péva he'ise amo 70% opaite Jimbúti retãygua pegua oiko ko távape. Jimbúti oreko hembe'ýre ygarupa guasuite oikógui para Pytã ha parapyte Andẽ pegua rembe'ýre.
7 jasypa
Ára 7 jasypa ha'e ára 280ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 281ha umi ary hekope'ỹme. Umi 85 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Julio Cortázar
Julio Florencio Cortázar (Ixelles, Véyhika,26 jasypoapy 1914- Parĩ, Hyãsia, 12 jasykõi 1984) ñe’ẽpapára Argentinagua.
Joaju
www.march.es
1627
1627 - ary
Omano'akue
...1626-1627-1628...
It's Always Sunny in Philadelphia
It's Always Sunny in Philadelphia ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui Tetãvore Joapykuéra pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava FX.
2018
2018 ko ary hína. Ary ha'etéva, oñepyrũkuri arakõime upe arapapaha Gyregório pegua ojepapávo.
Joaju
...2017-2018-2019...
1691
Omano'akue
...1690-1691-1692...
Tapicha rekojoparaita
Tapicha rekojoparaita ha'e opavave ndohayhuíva umi imeña ndaheseguáivape añónte térã ndojehecháiva imeña heñóivape. Ikatu ojeipuru avei LGBT ojehero hag̃ua umívape, taikuéra he'iséva Lesbiana, Gai,​ Bisexual ha Trans (transgénero, transexual ha travesti), ha ikatu oñembopukuve umi tai ojoapývo umi intersexual (LGBTI),​ queer (LGBTQ), ha​​ asexuales (LGBTA). Ko ñe'ẽ "tekojoparaita" ojeipuru Mercosur kuatiakuérape guarani teépe ha he'ise naipeteĩriha yvypóra hekotee ha oĩha tapicha heko opaichaguáva. Taikuéra LGBT ha ambuéva katu oñepyrũ arykuéra 1990 jave oipurukuévo umi tapicha atýra ohekáva tekoiterape opavavépe, upe guive oñemyasãi heta ñe'ẽme ha ojoajuve hese taikuéra oikotevẽháicha. Tapichakuéra rekojoparaita ojekuaavéva niko ko'ãva:
Oĩ tapichakuéra rekojoparaita ikatúva ndohechaukái hekotee, hetaitégui umi oporomboykéva ha he'i heko ivaiha. Oĩ avei tetã orekóva teko me'ẽ omboykéva tapichakuéra LGBT, ikatúva jepe ojuka chupe heko ambuévagui.
Enrique Larreta
Enrique Rodríguez Larreta (Buenos Aires, 4 jasyapy1875- ibidem, 6 jasypokõi1961) ñe’ẽpapára Argentinagua.
Tapicha rekojoparaita
Umi ohayhukuaáva ndaheseguáivape añónte ojehero "heterosexual", techapyrãme kuimba'e ohayhúva kuñáme añónte ha kuña ohayhúvante kuimba'épe.
Káiro
Káiro niko Ehíto tavusu. Kóva niko táva árave tuichavéva, ha pe tuichavéva avei Kuarahyresẽ Aguĩguápe ha Áfrikape. Ko táva ojejuhu ysyry Nílo rembe'ýpe, umi pirámide tuichaitéva ypýpe, oñemopu'ã va'ekue Ehíto Ymaguare retãme.
Jaipapárõ opa umi oikóva ko távape ha ijerére avei jajuhúta amo 16 sua tapicha, upéicha oiko Káirogui táva orekovéva tapichakuéra 11ha opaite umi táva ambuéva apytépe.
1685
1685 - ary
Omano'akue
...1684-1685-1686...
Bactrocera assita
Bactrocera assita jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1989.
6 jasypa
Ára 6 jasypa ha'e ára 279ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 280ha umi ary hekope'ỹme. Umi 86 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Séneka pe Karia'y
Lucio Anneo Séneca (latinañe'ẽme, Lucius Annaeus Seneca; Corduba, ary 4 Kirito mboyve-Rróma, ary 65 Kirito rire), hérava Sénaka pe Karia'y ojejuavy hag̃ua itúva rehe, Séneka pe Tuja, ha'e akue karai arandu, ojokuaikuaáva ha haihára upe Mburuvi Rróma pegua, ojeikuaa hembiapokue tekoite ha tekoporã rehe ohóva. Omba'apo hetã rehe, umi mburuvichakuéra Tivério, Kalígula, Cláudio ha Nerõ oporokuái jave, oipytyvõ hetã ñesãmbyhýpe, ha oipytyvõ mburuvicha Nerõ ñembo'épe.​
Séneka ojejuka oikuaa rire Mburuvicha Nerõ ojerure tojuka chupe, Nerõ oimo'ãgui Séneka omosẽse chupe Rróma rekuáigui, hákatu araka'eve ojejuhu mba'etee he'íva upe iñañeteha.
Hembiapokue
Hetaiterei ohai ha ohechauka jehaípe mba'éichapa ojepy'amongeta va'ekue, Séneka ojapo avei heta kuatiañe'ẽ ohechaukáva aradupykuaaty mba'ekuéra ha he'íva opa mba'e ojejuhu oreko va'erã mba'e rapykuére térã mba'e ypy. Ko ára peve, ojeikuaa heta ñe'ẽjoapy herakuã Séneka ohai va'ekue.
Cháde
Ku ypa Cháde, tetã réra ou ku ypágui, ha'e y renda ituichavéva Cháde retãme ha yno'õ tuichavéva mokõiha Áfrika pegua. Yvyty yvatevéva Cháde pegua ha'e upe yvyty Emi Koussi opytáva Saára-pe.
Cháde ruvicha ha hi'aty ojokuai Cháde rehe, oĩramo jepe aty ojokuaikuaáva ambuéva, mba'eve ndojokuáiri. Hetaite ñerairõ ojejuhu Cháde retãme, hetavéva umíva ojokuaiséva mbytépe. Ko'ãga jave, Cháde hína peteĩ umi tetã mboriahuvévagui, haimete opa tapichakuéra oikove ipype omba'apónte ñemitỹme ha mymba rehe. Ary 2009 guive itakyra ha'e mba'epy tenondegua Cháde oñemu umi tetã ambuépe, ohasa mandyju ñemu.
Roberto Juarroz
Roberto Juarroz(Coronel Dorrego, 5 jasypa ary 1925 - Temperley, 31 jasyapy ary 1995) ñe’ẽpapára Argentinagua.
5 jasypa
Ára 5 jasypa ha'e ára 278ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 279ha umi ary hekope'ỹme. Umi 87 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Alan Turing
Alan Mathison Turing (Paddington, Lóndyre; 23 jasypoteĩ 1912-Wilmslow, Cheshire; 7 jasypoteĩ 1954) ha'e akue peteĩ Ingyatérra pegua oñemoaranduitéva papapykuaáre, kuaarapére, ñemomarandukuaapýre, ñembopapapýre, arandupykuaatýre ha tekovekuaatýre. Ojehechakuaa chupe oĩhágui umi omboypýva pe papañemohenda rembikuaaty ha ñemomarandukuaapy ko'ágãgua. Hembiapokue rupive, tuichaitépe pe mákina Turing pegua, omyesakã porãite mba'épa he'ise algoritmo ha papañemohenda.
Oiko aja pe Ñorairõ Guasu Mokõiha, ha'e omba'apo omyesakãhápe umi ñe'ẽngue ipapapýva Nasikuéra ojapo. Oĩ umi he'íva hembiapokue rupive ikatu oñemombykyve pe ñorairõ amove mokõi térã irundy ary. Opa rire pe ñorairõ, omba'apo ojapohápe kombutadóra ha mákina ombopapapýva ambuéva.
Turing hembiapokue opa sapy'a ary 1952 jave oñembojovakégui chupe ha'e hague homosexual. Ohasa rire mokõi ary, omano —kuatiápe he'i ojejukaha; hákatu oĩ he'íva ikatu omano ho'úgui tembi'u oporojukáva —. Ára 24 jasypakõi 2013 jave, mburuvichavete Isabel II Tavetã Joaju pegua ojapo tembiapoukapy he'íva Turing iñagaipa'ỹha.
Isabel Sabogal
Isabel María Sabogal Dunin-Borkowski (Lima, 14 jasypa1958-) ñe’ẽpapára Perũgua
Para Pytã
thumb|300px|Para Pytã ra'anga. Ko para Pytã (áraveñe'ẽme: البحر الأحمر, Baḥr al-Aḥmar ha evréo ñe'ẽme: ים סוף, Yam Suf) ha'e parapyte upe paraguasu Índiko pegua ojejuhúva Áfrika ha Ásia mbytépe. Oñembojoaju ñemby gotyo paraguasu Índiko rehe, upe ypo'i Bab el-Mandeb ha parapyte Andẽ pegua rupive. Yvate gotyo ojejuhu yvyapy Sinai. Ipukukue yvate guive ñemby meve ohupyty amo 2.200 km ha kuarahyreike guive kuarahyresẽ meve ohupyty amo 335 km.
Para Pytã réra evréo ñe'ẽme, Yam Suf, he'ise "para Kapi'i pegua". Ndojeikuaái mba'érepa ojehero para Pytã umi ñe'ẽ ambuévape, oñeimo'ã ikatu umi yvyty ita pytãva oĩ ijerére.
Mónako (táva mbyte)
Tavapy Mónako (Hyãsiañe'ẽme: Monaco-Ville) ha'e peteĩ tavapy Mónako retãme, tetã rekuái róga kuéra oĩháme. Ko tavapy ojejuhu yvytymi hérava "le Rocher" (yvyapy michĩ oikéva para Yvy mbytépe ipype) ha ijerére oĩ mongoraha ymaguare oñangarekóva ko tavapy.
Kaliningrado
Kaliningrado (rrusiañe'ẽme: Калининград) táva orekóva yga rupa, ysyry Pregel iñesẽme, Rrúsia retãme, opytáva Európa-pe ha oike Rrúsia hendakuépe ary 1945-pe.
Ary 2017 jave oiko ipype amo 467 289 tapichakuéra. Ko táva upe tetãvore Kaliningrado hína itavusu.
Criminal Minds
Criminal Minds ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui Tetãvore Joapykuéra pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava CBS.
UEFA Champions League 2016-17
UEFA Champions League 2016-17 ha'ékuri upe vakapipopo rembiesarái guasu 62ha. Oñepyrũ ára 28 jasypoteĩ ary 2016-pe ha opa upe Cardiff távape, Gales retãme, ára 3 jasypoteĩ ary 2017-pe.
1770
1770 - ary
Omano'akue
...1769-1770-1771...
Fíji
Fíji ypa'ũnguéra ndorekói tetã ijeréva yvýre. Ijerére ojejuhu y rupi Autarália, Selánda Pyahu, Pápua Gynéa Pyahu, Kalendónia Pyahu, Samóa, Tuválu ha Ypa'ũnguéra Salomõ. Fíji retã apekue hína 18 274 kilómetro cuadrado, upévare ha'e es el tetã michĩvéva 156ha, ha ha'e tetã 161ha ava hetakuére orekóvo ipype ary 2015-pe amo 909.389 tetãyguakuéra. Itavusu ha'e táva Suva (85.345 tavayguakuéra), hákatu itáva orekovéva tavayguakuéra ipype ha'e Nasinu (89.522 tavayguakuéra).
3 jasypa
Ára 3 jasypa ha'e ára 276ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 277ha umi ary hekope'ỹme. Umi 89 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Pedro Pablo Rubens
Pedro Pablo Rubens  (Siegen, Rróma ha Heymáña Mburuvi Marangatu, ko'ágã hína tetã Alemáña, 28 jasypoteĩ 1577-Amberes, Flandes, Véyhika, 30 jasypo 1640), ojehero avei chupe Peter Paul Rubens, Pieter Paul, Pieter Pauwel térã Petrus Paulus,  ha'e akue peteĩ oñemongolóva varróko. Hembiapokuére ojehecha sa'y mbaretéva, mba'e haguyrõva ha mba'e kyre'ỹ. Heta mba'e Gyrésia ha Rróma Ymaguare rembiapoporãgui omoĩ hembiapokuépe upéicha avei umi Renacimiento mba'e, tuichaitépe Leonardo da Vinci, Miguel Ángel, ha Tisiáno rembiapokuégui.
Campione d'Italia
Campione d'Italia ha'e peteĩ táva michĩ Itália retãme, upe Como táva atýpe, tetãvore Lombardía. Ko táva ojejuhu Suísa retã ijyvy apekue pýpe, upe ypa Lugáno.
Bactrocera aterrima
Bactrocera aterrima jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1972.
Jimbúti
Jimbúti (Hyãsiañe'ẽme: Djibouti, ha áraveñe'ẽme: جيبوتي Ŷībūtī), héra tee hína Tavakuairetã Jimbúti, ha'e tetã hekosãsóva michĩ Áfrika Ratĩme. Ijapekue ohupytýnte amo 23 200 km² ha ijerére ojejuhu yvate gotyo tetã Erityréa, tetã Etiopía ojejuhu kuarahyreike ha ñemby gotyo ha tetã Somália ñemby kuarahyresẽ ngotyo. Upéicha avei, ojejuhu yguasu kuarahyresẽ ngotyo, upe para Pytã ha parapyte Andẽ pegua.
Jimbúti ypykuekuéra opaichagua, ha ipype oiko ko'ãga amo 850.000 tekovekuéra oñe'ẽ opaichagua ñe'ẽ ambuéva, hákatu umi ñe'ẽ teéva áraveñe'ẽ ha hyãsiañe'ẽ. Amo 90 % opaite Jimbúti retãygua pegua ojerovia islã rehe, ku jerovia oikógui oparupi Jimbúti retãre 1000 ary jave.
2 jasypa
Ára 2 jasypa ha'e ára 275ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 276ha umi ary hekope'ỹme. Umi 90 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Suva
Suva ha'e Fíji retã itavusu. Opyta upe ypa'ũme hérava Viti Levu. Suva ha'e Fíji itavusu ary 1877 guive. Ary 1996-pe, ojeipapávo itavayguakuéra, ojejuhu Suva oreko akue amo 77.366 avakuéra oikovéva ipype. Ijykére oĩ Fíji retã itáva tuichavéva: Nasinu.
Ary 2007-pe oiko amo 85.691 tavayguakuéra. Ojeipapáramo jepe opaite táva kuéra oĩva Suva ijerére ojejuhu amo 173.399 tavayguakuéra.
Octavio Paz
Octavio Irineo Paz Lozano (Táva Méhiko, 31 jasyapy1914- ibidem, 20 jasyrundy1998) ñe’ẽpapára Méhikogua.
Sínei
Sínei (Ingleñe'ẽme: Sydney) niko táva tuichavéva Autarália retãme ha Oseaníape. Kóva niko Ñemby Gales Pyahu itavusu, peteĩ Autarália retãvore, ha oiko ko távape amo 5 sua tapicha. Ko távape ojejapo pe Ingyatérra kolóña peteĩha Autaráliape, amo ary 1788 aja, upéicha kóva hína táva itujavéva ko tetãme.
1831
1831 - ary
Omano'akue
...1830-1831-1832...
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe, ha'e pe jetepyso ñembyaty tuichavéva heta tetãgua ha heta ñembosarái oñeha'ãva, Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua ojapo arahakúpe (Yvy pehẽngue yvate hi'arahaku) irundyrundy arýpe. Ojembojopyru mante Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe.
Ko'ã ñembosarái oñeha'ãva mante tenda haku, oĩgui heta jetepyso ndaikatúiva oñeha'ã ro'ýpe. Oñepyrũ ára 6 jasyrundy ary 1896-pe, táva Atena-pe, Gyresia retãme.
Juan Ramón Jiménez
Juan Ramón Jiménez Mantecón (Moguer, 23 jasypakõi 1881-San Juan, 29 jasypo 1958) ñe’ẽpapára Españagua.
1483
1483 - ary
Omano'akue
...1482-1483-1484...
Bactrocera atra
Bactrocera atra jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Amérika Latína
Ko ñe'ẽ Amérika Latína ojeporu ypy peteĩ aty guasu ary 1856-pe hérava "Iniciativa de América: Idea para un Congreso Federal de las Repúblicas" (Amérika Rembiaporã.Tavakuairetãnguéra Joaty Amandaje Remimo'ã), ojapova'ekue polítiko Chíle pegua Francisco Bilbao. Ko ñe'ẽ oñemoherakuãve mburuvicha Hyãsiagua Napoleón III rembiapokue ary 1860-pe (Amérique latine ramo) ohechauka hag̃ua mba'érepa Hyãsia omoige iñorairõhára kuéra Mburuvi Méhiko Mokõihápe ha oike hag̃ua tetãnguéra oñe'ẽva Hyãsiañe'ẽ pe Amérikape ha'eháicha Kanada Hyãsia pegua, Luisiana, Gujána Hyãsia pegua térã Haití, tetãnguéra aty tuichavévape oñemomba'ehápe karaiñe'ẽ ha Poytuga ñe'ẽ.
Bactrocera atra
Marandeko
Jaho’i’ohára Malloch, 1938.
1520
1520 - ary
Omano'akue
...1519-1520-1521...
Amérika Latína
Ko yvy vore oguereko peteĩ apekue ojepysóva Méhiko guive Tierra del Fuego peve ha oike avei heta Karíve mba'e. Oguereko peteĩ yvy pehẽngue amo 19.197.000 Km² rupi, haimete 13% Yvy ape ári. Ára 2 jasypoapy ary 2020-pe, oje'e Amérika Latína ha Karíve retãyguakuéra ohasa 652 sua, ha ary 2019 jave, Amérika Latína oguereko peteĩ PIB nominal oñembojoajúva US$ 5.188.250 sua ha peteĩ PPP PIB US$ 10.284.588 sua.
Erika (purahéi)
«Erika», ojeikuaavéva iñe’ẽrysyipehẽ peteĩháre «Auf der Heide blüht ein kleines Blümelein» (Veresotýpe ipoty peteĩ yvoty michĩ), ha’e peteĩ purahéi herakuãva’ekue Alemáñame Reich Mbohapyha rekuáirõ guare, ohaiva’ekue Herms Nielre ary 1939 jave. miniaturadeimagen|Parehagua oguerekóva Erika purahéi ñe’ẽrysyipehẽ peteĩha.
1 jasypa
Ára 1 jasypa ha'e ára 274ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 275ha umi ary hekope'ỹme. Umi 91 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Erika (purahéi)
Ñe’ẽrapokuaaty
Alemáñame, «Erika» ha’e peteĩ téra oñeme’ẽva kuñanguérape, uvei avei oñeme’ẽ peteĩ yvotýpe (Erica cinerea), heñóiva Európape.
Jeporu ambue tetãme
Ko purahéi ojeiporu avei Chíle jeguatápe.
Patria (tekoha'ãngandy)
Patria ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Epáña pegua ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava HBO. Oñepyrũ ára 27 jasypoapy 2020-pe iñembyatýva 8 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Elena Irureta, Ane Gabarain ha Loreto Mauleón.
Belfast
300px|thumb|Belfast
Tarragona
300px|thumb|Tarragona
Tarragona táva Epañape, Tarragona provincia-pe. Oikovéva: 132.199 (2014) - 37,83 km2
Volgogrado
Volgogrado (rrusiañe'ẽme: Волгогра́д) táva Rrúsia retãme, hérava ymaguare Tsaritsyn (rrusiañe'ẽme: Царицын) ary 1589 ha 1925 imbytépe, ha Stalingrado (rrusiañe'ẽme: Сталинград) he'iséva Stalin Táva, ary 1925 ha 1961 imbytépe. Opyta ysyry Volga ha Tisaríta oñembojoajúvo.
Volgogrado hína herakuã upépe oiko akue upe Ñorairõ Stalingrado (peteĩ umíva ivaivéva Ñorairõ Guasu Mokõiha pegua), ku ñorairõme umi kuimba'e ñorairõhára Tetã Soviétiko pegua oñangareko itáva umi Alemáña-gua ñorairõhára nási kuéra amo jasyteĩ ary 1942 ha jasykõi ary 1943 pegua, hetaiterei tapicha omano upépe. Oiko haguére ku ñorairõ ojejapo upe Sy Tetã Retera'ãnga, peteĩ tetera'ãnga orekóva 85 metro ha ku táva imba'eguasuite.
Ary 2016 jave oiko ipype amo 1 016 137 tapichakuéra. Ko táva upe tetãvore Volgogrado hína itavusu.
Dusambe
thumb|300px|Dusambe jehecha. Dusambe (Tajíke ñe'ẽme ha Rrusiañe'ẽme: Душанбе) ha'e Tajikitã retã itavusu ha itáva orekovéva tavayguakuéra. Ijyvy apekue niko 100 km² ha ijyvy ári oiko amo 724.000
Luis Cernuda
thumb|100px|Luis Cernuda Luis Cernuda Bidón (Sevilla, 21 jasyporundy 1902-Táva Méhiko, 5 jasypateĩ 1963) ñe’ẽpapára Españagua.
Claude Lévi-Strauss
Claude Lévi-Strauss, heñóikuri ára 28 jasypateĩ ary 1908-pe París-pe, ha'e akue avakuaatyha, arandupykuaaty ñemoaranduhára ha tekochaukahakuaaty ñemoaranduhára Hyãsia pegua, peteĩ tapicha tuichavéva hembiapokuépe, sa ary mokõihame rupi omoinge enfoque estructuralista kuaatýpe.
Péicha, sa ary XX mbytépe, omoheñói tembiaporape imba’éva: antropología estructuralista. Ko tembiapo rupive, Lévi-Strauss omoambue pypuku umi mbo'epy etnología ha avakuaaty rehegua oiporúvo hesekuéra umi principio holístico oúva ñe'ẽkuaaty, fonología, papapykuaa ha ciencias naturales-gui.
Ojehechávo hembiapo pohýi, antropología ryepýpe ha okaháre, ha’e peteĩva umi tapicha arandu oñemomba’eguasuvéva sa ary XX-pe.
Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe
Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe, ha'e pe jetepyso ñembyaty guasu heta tetãgua ha heta ñembosarái oñeha'ãva, ojejapóva. Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua ojapo araro'ýpe (Yvy pehẽngue yvate hi'araro'y) irundyrundy arýpe. Ojembojopyru mante Ñembosaraipavẽ Arahakúpe.
Vladímir Putin
Vladímir Putin (rrusiañe'ẽme: Влади́мир Влади́мирович Пу́тин; Leningrado, Joaty Soviétiko, 7 jasypa ary 1952) ha'e hína Rrúsia Joaty mburuvicha guasu, oikóma Rrúsia mburuvicha guasu mokõi jeýre (2000-2004 ha 2004-2008), upévare Putin hína pe karai oiko Rrúsia mburuvicha guasu arevéva opa rire upe Joaty Soviétiko.
Ha'e hína karai ojokuaikuaáva (polítiko) ha tekojoja pytyvõha (avogádo). Omotenonode Rrúsia ñesãmbyhy umi karai Borís Yeltsin ha Dmitri Medvédev oporokuái jave. Ha'e hína avei, ára 27 jasypo guive ary 2008 pegua, Rrúsia ha Vielorrúsia Joaty Mburuvicha Tekombo'eha.
Kambérra
Kambérra (Ingleñe'ẽme: Canberra) niko Autarália retã itavusu me ha Oseaníape. Ko távape oiko amo 345.000 tapicha. Ko táva ojejuhu Autarália Tavusu Rekohápe, ipehẽngue yvateguápe, 300 kilómetro táva Sínei ñembykuarahyreike gotyo ha 650 kilómetro táva Melbourne yvatekuarahyresẽ ngotyo. Ko táva oñemopu'ã va'ekue oiko hag̃ua chugui Autarália itavusu, upévare oñemoĩ umi mokõi táva guasu apytépe. Jogapokuaahára Walter Burley Griffin ha Marion Mahony Griffin táva Chikágo pegua omoha'anga ko táva ha oñepyrũ oñemopu'ã ary 1913 aja.
Tumingue'a mbaretekue
Tumingue'a mbaretekue térã átomo mbaretekue ha'e ojeipurúvo mbaretekue oúva tumingue'a mbyte apojováigui ojapo hag̃ua tendyry. Tumingue'a mbyte apojovái ikatu oiko umi mákina ojeheróva tumingue'a mbyte mokyre'ỹha, upégui osẽ mbaretekue ombopupúva y ojapo hag̃ua y timbo omomba'apóva motor omoheñói hag̃ua tendyry. Ary 2023 jave, 10% opa tendyrýgui yvypóra oipurúva ou tumingue'a mbaretekuégui. Tumingue'a mbyte mokyre'ỹha omoheñói avei randipytu mba'e rembyre (radioactivo), noñongatuporãi ramo umíva ikatu oporojuka térã ombyaipa tekohakuéra.
Ñembosaraipavẽ
Ñembosaraipavẽ térã Ñembosarái pavẽ, ha'e jetepyso ñembyaty tuichavéva heta tetãgua ha heta ñembosarái oñeha'ãva. Hetave 200 tetãnguéra oñeha'ã Ñembosaraipavẽme. Oĩ mokõi ñembosaráipavẽ mokõikõi arýpe: Ñembosaraipavẽ Arahakúpe ha Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe.
Ñembosaraipavẽ ko'ãgagua ojogua ha ou ñembosarái táva Olímpia pegua, saro'y VIII Kirito mboyvépe, Gyresia retã ymaguare ojapóva ary 776 K. mboyve guive ha 393 K. rire peve, táva Olímpiape. Saro'y XIX jave, yvypóra oñepyrũ oñeha'ã Ñembosaraipavẽme, ymaguaréicha. Karai Pierre de Coubertin oñepyrũ pe ñembyaty ha ojapo vaekue pe Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua (COI) ary 1894-pe. Upe guive, pe Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua omohenda ha ojapo Ñembosarái pavẽ.
Tenda ojejapóva Ñembosaraipavẽ
30 jasypa
Ára 30 jasypa ha'e ára 303ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 304ha umi ary hekope'ỹme. Umi 62 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
1839
1839 - ary
Melbourne
Melbourne niko peteĩ táva Autarália retãme, pe táva tuichavéva mokõiha ko tetãme. Kóva niko Victoria itavusu, peteĩ Autarália retãvore, ha oiko ko távape amo 4.500.000 tapicha. Ary 1901 guive amo 1927 meve, oiko ko távagui Autarália itavusu, ha upéi oñemopu'ã táva pyahu héra Kambérra omyengovia hag̃ua chupe.
Mónako
Ko mburuvichavete ra'y rekuái ojejuhu para Yvy mbytépe ha yvytyrysýi Áype ypy imbytépe. Oñohembe'y yvy rupive Hyãsia rehe (5,469 métro) ha ojejuhu Hyãsia-Itália oñohembe'yhápe ypýpe. Mónako yrembe'y para Yvy mbytépe pegua ipukukue hína 3,829 métro.
Mónako ha'e voi tetã imichĩvéva mokõiha, Táva Vatikano hína peteĩha, ha tetã peteĩha ava hetakue rypy'ũ rehe. Mónako ha'e akue mburuvichavete ra'y retãmi tetã Itália pegua, ha oĩ akue Itália ijyvy apekuépe Hyãsia oñembojára peve opaite Nísa retãvore, amo saro'y XIX-pe. Italiañe'ẽ ha'e akue Mónako iñe'ẽ tee ary 1860 peve. Ko Mónakoñe'ẽ ou hína upe Ligúriañe'ẽgui.
Bactrocera atrabifasciata
Bactrocera atrabifasciata jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Mboka oipurúva tumingue'a mbaretekue
Mboka oipurúva tumingue'a mbaretekue térã mboka atómiko ha'e umi mba'e okapúva oipurúvo mbaretekue oúva átomo mbytégui, oparupi omombo okapúvo mbaretekue tuichaitéva ha ohundipaite ijerekuévo.
Carlos Salem Sola
Carlos Salem Sola (Buenos Aires, 1959) ñe’ẽpapára Argentinagua.
Mboka oipurúva tumingue'a mbaretekue
Mboka ko'ãichagua ikatu ohundipa peteĩ tavaguasu ha ojuka hetave tavayguakuéra apytépe. Avei ojapo hikuái "ama atómiko", randipytu mba'e (radioactivo) yvágagui ho'áva ikatu oporombohasýva. Ko'ãva hína umi mboka ombyaivéva yvypóra ojapova'ekue.
Bactrocera atrabifasciata
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew & Romig, 2001.
Mboka oipurúva tumingue'a mbaretekue
Umi mboka oipurúva tumingue'a mbaretekue ypykuéva ojapo Amérika Retãvorekuéra Joaju oiko aja Ñorairõ Guasu Mokõiha. Ojeporu mokõi mboka okapúva oñerairõ hag̃ua umi táva oĩva Hapõme, Hirochíma ha Nagasáki, ojekapupáva ha oñehundipáva. Umíva añoite ojepuru umi mboka ko'ãichagua ñorairõguasúpe. Mbovymi tetãnte oguereko ko'ãichagua mboka térã oñeimo'ã ohekaha. Umi tetã añoite ojekuaáva ombokapu hague mboka oipurúva tumingue'a mbaretekue ha he'íva oguerekoha ha'e (peteĩha jey guive tetã oñeha'ã hague): Tetãvorekuéra Joaju, Joaty Soviétiko (oñemotenonde Rrúsia rupive), Tavetã Joaju, Hyãsia, Chína Tetarã Retã, Índia, Pakitã ha Yvate Koréa.
29 jasypa
Ára 29 jasypa ha'e ára 302ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 303ha umi ary hekope'ỹme. Umi 63 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
1743
Omano'akue
...1742-1743-1744...
Perth (Autarália)
Perth niko peteĩ táva Autarália retãme. Kóva niko Kuarahyreike Autarália itavusu, peteĩ Autarália retãvore, ha oiko ko távape amo 2.125.000 tapicha, upéicha ko táva hína pe tuichavéva irundyha ko tetãme.
28 jasypa
Ára 28 jasypa ha'e ára 301ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 302ha umi ary hekope'ỹme. Umi 64 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Mbopuvaaty
Peteĩ mbopuvaaty (karaiñe’ẽme: orquesta, oúva gyrésiañe’ẽgui ορχήστρα «tenda jejeroky hag̃ua») ha’eva’ekue peteĩ ojoykegua tuicha ombopúva heta tembipu, oñepyrũva’ekue varrókope. Ko’ág̃a, pe ñe’ẽ mbopuvaaty ikatu ojeipuru oñembohéra hag̃ua opa ojoykeguápe ombopúva mayma pupoty. miniaturadeimagen|Ávila mbopuvaaty 1927 jave.
1847
1847 - ary
Omano'akue
...1846-1847-1848...
Gustavo Adolfo Bécquer
thumb|350px|Gustavo Adolfo Bécquer Gustavo Adolfo Claudio Domínguez Bastida, Gustavo Adolfo Bécquer  (Sevilla, 17 jasykõi 1836-Madrid, 22 jasypakõi 1870) ñe’ẽpapára Españagua.
Augusto
Augusto (Latinañe'ẽme: Augustus; Rróma, 23 jasyporundy 63 Kirito mboyve-Nóla, 19 jasypoapy 14 Kirito rire) ha'e akue pe mburuvicha peteĩha Rróma Mburuvi pegua. Oisãmbyhy ary 27 Kirito mboyve guive omano meve amo ary 14 Kirito rire, irundypa ary pukukuévo oisãmbyhy hetãre. Héra heñóivo niko Kájo Octavio (Gaius Octavius), Julio César ra'yanga ary 44 Kirito mboyve guive. Amo ary 27 Kirito mboyve pe senádo rrománo ombohéra Octavio-pe «Augusto», ha upe guive oiko chugui Mburuvichavete César Augusto (Imperator Caesar Augustus). Héra hetágui, ojeherovéva ichupe «Octavio» rehe oñeñe'ẽrõ hekove rembiasa amo ary 63 guive 44 peve Kirito mboyve ha ojehero chupe «Augusto» rehe oñeñe'ẽrõ hekove ary 27 Kirito mboyve ohasapámava.
Oiko karia'y Octavio-gui Julio César rembirejakue jára, ojuka rire ichupe Senádo rógape amo ary 44 Kirito mboyvépe. Ohasa rire peteĩ ary, Augusto ojoaju Marco Antonio ha Lépido rehe oisãmbyhy hag̃ua Rrómare ha heta tetãvore ijerére, Augusto ohekave ipokaturã ha nomboja'oséima hetã rekuái, upéicha oñepyrũ oheka oisãmbyhy hag̃ua ha'eño: Lépido oho va'erã tetã ambuévape, ha Marco Antonio ojejuka ndaipu'akái rire Accio ñorairõme. Opa rire pe oisãmbyhy mbohapýva Rrómape, Octavio ombou jey Rróma Tavakuairetã reko, upéicha tetã rekuái oumo'ã Senádo-gui, hákatu ojehechakuaa Augusto añónte oisãmbyhyha. Mbeguehápe Augusto imbareteve ha imba'ehetave, sapy'ánte ojehecháma ipokatuve senádo-gui.
Augusto oisãmbyhy aja Rrómare ojehecha py'aguapyite Mburuvi tuichakuére, oĩ jepe ñorairõ ku tetã rembe'ýpe. Ojekupyty porã Mburuvi páyto rehe —tetã ijykegua mbaretevéva— toiko hag̃ua py'aguapy, ombopyahu mba'éichapa tetã omono'õ ipirapirerã, ojapo tape guasu ojoajúva tenda mombyry ojegueraha porãve hag̃ua mba'e apopy, ombyaty ñorairõhára oñangareko hag̃ua hetãre ha Rróma távare, upéicha avei ojapo jey ha omoporã hetaite mba'e Rróma távape.
Omano rire ary 14 Kirito rire, Senádo ojapo chugui peteĩ tupã, ha Rróma retãyguakuéra omomba'eguasu ichupe. Herakuã porãitégui, upe guive oñepyrũ oñembohéra «César» ha «Augusto» opaite umi Rróma mburuvichavete ou rire, ha upe jasy arapapahágui héra Sextilis oñembohera jey «Agosto» omomba'eguasu hag̃ua ichupe, pe jasy avañe'ẽme oje'e 'jasypoapy'. Ou César Augusto ra'yanga héra Tiberio oisãmbyhy hag̃ua Rrómare, Augusto omano rire.
Bactrocera atrichus
Marandeko
Jaho’i’ohára Bezzi, 1919.
Mahavaráta
Mahavaráta (Sánskrito: महाभारत, oje'e: Mahābhārata) ha'e peteĩ umi mokõi ñe'ẽpoty guasu omombe'úva Índia rembiasakue ymaguareitéva sánskrito ñe'ẽme, pe ambuéva hína Rramaiána. Oje'e ohaihague Viasa, ñe'ẽpapára ojeroviáva oikohague Índiape, amo ary 300 Kirito mboyve.
Ko arandu ituichaiterei ha imba'eguasuitéva Indu jeroviápe. Omombe'u ñorairõguasu, sãmbyhyharakuéra ha tupãnguéra rehegua.
1744
1744 - ary
Omano'akue
...1743-1744-1745...
27 jasypa
Ára 27 jasypa ha'e ára 300ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 301ha umi ary hekope'ỹme. Umi 65 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
26 jasypa
Ára 26 jasypa ha'e ára 299ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 300ha umi ary hekope'ỹme. Umi 66 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Al Rayyan
thumb|300px|Al Rayyan apekue ra'anga [[Katára yvy ra'angáme.]] Al Rayyan (áraveñe'ẽme: الريان) ha'e peteĩ táva Katára retãme, upéicha avei oñembohéra opa táva michĩ oĩva ko táva ijerére, ko tetãvorepe oiko amo 455.623 tekovekuéra, ojeipapaháicha ary 2010-pe.
Yvóra ñemopeteĩ
Yvóra ñemopeteĩ, térã oje'eháicha karaiñe'ẽme globalización, niko ojoajúvo umi tetã imombyryitéva arandupy, jokuaikuaa térã virurekokuaa rupive, oñemoirũmbávo tetãnguéra ha oñomomarandu hikuái. Oĩ mba'e porã ha mba'e vai osẽva chugui, umi mba'e niko omoambue tapichakuéra rekopy tee ha mba'éichapa tapichakuéra oñemu, mba'éichapa omohenda hikuái hetã ha avano'õ, upéicha oñepyrũ tetãnguéra ojojoguave ha oikotevẽve ojuehe, ha upévare oje'e oñemopeteĩ hikuái.
Ko ñemopeteĩ oñepyrũ Yvy vore kuarahyreikeguápe ha upe guive oñemyasãi Yvy tuichakue rupive, Ára Javegua pukukuévo, okakuaa pya'eve opa rire pe Ñorairõ Ro'y ha okakuaa gueteri saro'y XXI jave. Umi mba'e porã osẽva chugui hína tetãnguéra ojokupytyve ha imba'ehetave, ohupytykuaáma tekoirerapépe tapichakuéra oparupigua ha oĩve jekopytyjoja. Umi mba'e vai hína tetã rekopy tee ha arandupy tee oĩ tesaparápe, tapichakuéra ova meméva ha ikatu ohasa'asy ohejágui hóga, umi tetã mbaretete ipu'akave ha ndahasýi ichupekuéra omyasãi porãve hag̃ua oparupi heko tee, hemimo'ã ha hembipota, oĩ avei umíva he'i ko ñemopeteĩgui ikatuha osẽ mondyikakuaa.
16 jasypo
Ára 16 jasypo ha'e ára 136ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 137ha umi ary hekope'ỹme. Umi 229 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
1224
1224 - ary
Al Khor
thumb|300px|Al Khor apekue ra'anga [[Katára yvy ra'angáme.]] Al Khor (áraveñe'ẽme: الخور‎) ha'e peteĩ táva Katára retãme, upéicha avei oñembohéra opa táva michĩ oĩva ko táva ijerére, ko tetãvorepe oiko amo 193.983 tekovekuéra, ojeipapaháicha ary 2010-pe. Ojejuhu amo 60 km Katára itavusúgui, Doha.
1224
Omano'akue
...1223-1224-1225...
Rosalía de Castro
thumb|250px|Rosalía de Castro, [[Luis Sellier]] María Rosalía Rita de Castro (Santiago de Compostela, 24 jasykõi ary 1836 - Padrón, 15 jasypokõi ary 1870) ñe’ẽpapára Galiciagua.
Montenégyro ñe'ẽ
Montenégyro ñe'ẽ (crnogorski) ha'e voi Seviañe'ẽ ñemoambuemíva, Indoeuropa ñe'ẽ. Oñeñe'ẽ Montenégyro retãme, ha upe tetã isãso guive ha'eha iñe'ẽ tee, amo 230.000 tekovekuéra oñe'ẽkuaa ko ñe'ẽme.
Doha
thumb|300px|Doha ojehechaháicha yguasúgui pyharevekue. Doha (áraveñe'ẽme: 'دوحة', Ad-Dawhah) ha'e hína Tetã Katára itavusu ha itáva orekovéva tekovekuéra ipype, ojeipapa amo 1.351.000 tavayguakuéra ary 2016-pe.
Ko távape ojejuhu ta'angambyry mbohasáva ha'etéva Katára pegua hérava Al Jazeera, momaranduha tenondegua ha tuichavéva áraveñe'ẽme. Ary 2022-pe, ojejapóta ko táva upe FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2022.
Ko távape oĩ Universidad de Qatar ha peteĩ campus escuela de negocios HEC Paris-pegua.
Poygoríka
Ko táva ojejuhu upe ysyry Morača ha ysyry Ribnica oñembojoajuhápe.
Álgebra
Álgebra (Araveñe'ẽgui: الجبر al-ŷabr ‘ñemohendajey, ñemyatyrõjey’ ) ha'e papapykuaa vorekue. Oipuru umi "oñemoambuéva" ohechauka hag̃ua papapy ne'ĩra ojeikuaa térã papapy ikatu oñemoambue. Oipurúramo "kyta ombojoja" (=), ojehero papapy mbojojaha. Peteĩ papapy mbojojaha ndahasýiva ha oipurúva "oñemoambuéva" ha'e: 2 + 3 = x. Kóvape, x = 5, térã ikatu oje'e "x ombojojaha 5". Upégui jaikuaa mbovýpa x ome'ẽ. Oĩ avei umi papapy mbojoavyha, he'íva imichĩvérõ térã ituichavérõ papapykuéra.
Ikatu jaipuru álgebra ñamyesakã hag̃ua mba'e ndajaikuaáiva ñande rekohápe, jaipurukuaárõ papapykuéra omyengovia hag̃ua mba'ekuéra. Papapy jepuru niko oñembojoapývo (+), oñembohetavévo (X), oñembovóvo (÷), oñenohẽvo (-) ha heta mba'e ambuéva ojejapóva ojeipapávo. Heta tembikuaápe ojeipuru álgebra, umíva apytépe oĩ mba'erekokuaa, jogapokuaa, virurekokuaa, ha kombutadóra rembikuaa.
Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua
Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua (ingyaterrañe'ẽme: International Olympic Committee, IOC, hyãsiañe'ẽme: Comité international olympique, CIO, karaiñe'ẽme: Comité Olímpico Internacional, COI) ha'e peteĩ ñembyaty ojejapo ary 1894-pe, karai Pierre de Coubertin ojapo oñepyrũ jey hag̃ua Ñembosaraipavẽ, Gyresia retãguáicha ymaguarépe.
Hóga guasu opyta táva Lausána-pe, Suisa retãme. Ku ñembyaty oisãmbyhy ha omohenda opa Ñembosaraipavẽ imba'ekuéra, ha ojapo avei Ñembosaraipavẽ Arahakúpe ha Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe.
1274
Omano'akue
...1273-1274-1275...
Estocolmo
Estocolmo ha'ehína Suésia retã itavusu ha itáva orekovéva tavayguakuéra.
Bactrocera atrifacies
Bactrocera atrifacies jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Carolina Coronado
Victoria Carolina Coronado y Romero de Tejada (Almendralejo, 31 jasypakõi 1820 - Lisimbã, 15 jasyteĩ 1911) ñe’ẽpapára Españagua.
Bagdad
Bagdad (Araveñe'ẽme: بَغْدَاد‎ Baġdād, araméo ñe'ẽme: ܒܓܕܕ‎ Baghdad) niko táva tuichavéva Iráke retãme ha itavusu. Ko távape oiko 8 765 000 tapicha (2016 aja), upéicha hína kóva táva árave tuichavéva mbohapyha, Káiro ha Riad rire.
Ojejuhu ysyry Tigris rembe'ýpe, oñemopu'ã saro'y VIII aja ha oiko chugui Kalifáto avasi tavusu. Upe riremi, oiko chugui oñemoaranduhápe tapichakuéra oparupigua, omoñemuhápe ha ombojehe'ahápe arandupy opaichagua, upévare táva mba'eguasuitéva umi Islã rehe ijeroviáva.
Ko'ágã katu hetaite oñembyai ha ohasa asy, tuichaitépe oiko aja pe oñendyrýrõguare Iráke rehe 2003 aja ha pe Iráke ñorairõ pukukue, jasypakõi 2011 meve.
Menda
Menda niko oñembojoajúvo yvyporakuéra tekorã rupive. Tuichaitépe ojehecha ojoajuha peteĩ kuña ha peteĩ kuimba'e, kuña omendáva ojehero "tembireko" ha pe kuimba'e omendáva ojehero "ména". Oĩ katu avei ojoajúvo mokõi kuña, térã ojoajúvo mokõi kuimba'e, heta tetãme iporã umívape omenda hag̃ua (omendáva imeñaguáre), oĩ avei pe ojoajúva heta tapicháre, heta tetãme pe kuimba'e ikatu oreko mokõi térã hetave tembireko, ha kuña ikatu oreko mokõi térã hetave ména. Ojueja ramo umi omendáva, ojopoi tekorã rupive.
Tetãnguéra Joaju (ONU) ohesa'ỹijo ary 1970 aja ha ojuhu 68,8% opaite kuñágui orekóva 15 ary guive 49 peve omendáma ha oñeimo'ã amoite 2030 aja pe hetakue oguejýta ha ohupytýta 63,1%.
Kurt Vonnegut
Kurt Vonnegut Jr. (Indianápolis, Indiana, 11 jasypateĩ ary 1922-Nueva York, 11 jasyrundy ary 2007) ha'e akue karai haihára Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua, hembiapokue oñe'ẽ mba'ekuaa gua'u rehe, mba'e pukarã rehe ha mba'e pukarã itie'ỹmíva. Ojapo 14 tembiasagua'u, umíva mbytépe ojeikuaave upe tembiasagua'u hérava Umi yjára Titã pegua (1959), Jejuka Renda 5 (1969) ha Umi Ipu'akáva Rambosa (1973). Ojeikuaa chupe heta omboaje yvypóra rekoite.
Omanókuri ary 2007-pe, orekóvo 84 ary, ho'ami rire hógape, táva Nueva York-pe, ombyai iñakã.
25 jasypa
Ára 25 jasypa ha'e ára 298ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 299ha umi ary hekope'ỹme. Umi 67 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Alfonsina Storni
Alfonsina Storni Martignoni (Capriasca, Suísa 29 jasypo ary 1892 - Mar del Plata, 25 jasypa ary 1938) ñe’ẽpapára Argentinagua.
1475
1475 - ary
Omano'akue
...1474-1475-1476...
Winston Churchill
Sir Winston Leonard Spencer Churchill (Woodstock, 30 jasypateĩ 1874 – Lóndyre, 24 jasyteĩ 1965), ojeherovéva Winston Churchill, ha'e akue peteĩ ojokuaikuaáva, ñorairõha ruvicha ha haihára Tavetã Joaju pegua. Herakuã porãite omba'apógui hetã sãmbyhyhára peteĩha ramo, oiko aja Ñorairõ Guasu Mokõiha. Mokõi jey oiko chugui Tavetã Joaju sãmbyhyhára peteĩha (1940-1945 ha 1951-1955).
Oiko aja ñorairõhára ramo, oho omba'apo Índiape ha Sundãme. Omba'apo avei ñorairõhára ramo Ñorairõ Guasu Peteĩha oiko aja. Herakuãite omombe'úgui arandukápe hembiasakue ha hembiapo tetã ambuévape ha mba'éichapa oiko ñorairõ upépe.
Amo ary 1900 guive, oñepyrũ omba'apo hetã rekuáipe ha orekóvo 26 ary ojeiporavóma chupe omba'apo hag̃ua Amandaje rógape pe Conservative Party rupive.
Ko'ágã meve, Winston Churchill herakuã porãite oparupi ha ojehecha iñaranduiteha, tuichaitépe ohenonde'águi Alemáña nási Ñorairõ Guasu Mokõihápe, ha ogueraha hetã ha tetãnguéra oñoirũva pu'akápe. Herakuã porã avei ohaikuaaitégui, iñaranduka omombe'úva Ñorairõ Guasu Mokõiha rembiasa rupive ohupyty pe Jopói Nobel Ñe'ẽporãhaipyrére ary 1953-pe. Omano hógape orekóvo 90, 1965-pe. ary Ary 2002-me, BBC oiporavo ichupe pe Tavetã Joaju retãygua tuichavéva ramo.
Vuruséla
Vuruséla niko Tavetã Véyhika itavusu ha itáva tuichavéva, ojoajúrõ umi táva ijykeguáre. Ko távape oiko Véyhika mburuvichavete róga guasu. Ary 2018 aja, oiko ko távape 179.277 tapicha.
Parapyte Péysia pegua
thumb|200px|Parapyte Péysia pegua. Parapyte Péysia pegua térã parapyte Irã pegua ha'e peteĩ parapyte guasu paraguasu Índiko pegua. Yguasu ndahypýiva, amo 30 metro ohupyty, ojejuhúva tetã Irã ha upe Arávia Yvyapy mbytépe. Ijapekue hína amo 251 000 km².
Ko parapyte oñembojoaju yguasu Arávia pegua rehe upe ypo'i Ormuz rupive ha parapyte Omã pegua rupive.
Parapyte Péysia pegua hembe'ýre oiko tetã Irã, Iráke, Kuáite, Aravia Saudíta, Varéĩ, Katára, Aravia Emiryvy Joaju ha Omã.
Nikšić
Nikšić ha'e peteĩ táva Montenégyro retã ipehẽngue kuarahyreikeguápe. Ko tetã itáva tuichavéva mokõiha, táva Poygoríka rire.