cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tero Guaraníme
2.4. Tero ñemohenda he'iséva rupi
2.4.1. Tero ijysajakuaáva: Ha'e umi tero ñañandúva, jahecháva, hetéva, añeteguáva, ikatúva ñaha'ã ipohyikue, isa'y térã ijysaja.
Techapyrã:
2.4.2. Tero ijysajakuaa'ỹva: Ha'e umi tero nañañandúiva, jahe-cha'ỹva, añetegua'ỹ, ha noñembohetéiva. Ikatu'ỹva ñaha'ã ipoh-yikue, isa'y térã ijysaja.
Techapyra:
2.5. Tero ñemohenda ipysokue rupi
2.5.1. Teratee: Ha'e umi téra teete oñeme'ẽva ava, mymba, ka-'avo, térã mba'épe, ha heratee rupi ojoavýmava ambuévagui. Techapyrã:
2.5.2. Teratee'ỹva: Ha'e umi téra oñeme'ẽva ava, mymba, ka'avo térã mba'e aty ojojoguáva térä ojueheguáva ha ojojaveguávape.
Techapyrã:
JESAREKOPYRÃ
1) Guarani ñe'ẽtépe ndajajuhumo'ãi tero ñemohenda heñoi rupi Castellano-peguáicha. Guaraníme ñe'ẽrapo naiñambuéi. Castellano-pe katu iñambue.
Aipórõ, ha jepémo upéicha, Guaraníme jajuhukuaa avei tero ñemohenda heñói rupi (por su orígen), kóicha:
Techapyrã:
2) Guaraníme tero ñemohenda iñe'ẽpu'andu rupi oñemom-ba'eguasueterei. Péicha, tero jurugua ndive katuete jaipuru-va'erã ñe'ẽpehẽtai jurugua ha tero tĩgua ndive katuete jaipuru-va'erã ñe'ẽpehẽtai tĩgua.
Jaikuaaháicha "Aguai" niko tero jurugua, upévare ñam-bojoajuva'erã hese ñe'ẽpehẽtai "ty". "Ñana" katu tero tĩgua upévare ñambojoapy hese ñe'ẽpehẽtai "ndy".
ARAPURU
Ko'ã ysaja oñanduka tero arapuru: ága, yma térã upéi. Oĩ avei oñandukáva tero arapuru oñembo'ajemo'ãva ha noñem-bo'ajéiva:
3.1.	Arapuru Agagua: Ha'e pe oñandukáva tero puru agaite-voi.
Techapyrã:
3.2.	Arapuru Mboyvegua: Ha'e pe oñandukáva tero puru ange, kuehe térã yma (hi'arejepéva). Kóicha jave oñembojoapyva'erã teróre ñe'ẽpehẽtai upeigua: kue, ngue, re.
3.3.	Arapuru Upeigua: Ha'e pe oñandukáva tero puru upeigua, tenonderã gotyo. Kóicha jave oñembojoapyva'erã ñe'ẽpehẽtai upeigua: rã.
4.1. MEÑA
4.1.1. KUIMBA'E MEÑA. Ko'ápe ija umi tekove heko-kuimba'éva. Upévare avei heta jey oñembojoapy teróre ñe'ẽ: “kuimba'e”, péicha jave oikóva ñe'ẽpehẽtai upeiguárõ. Ojepu-rukuaa avei ñe'ẽpehẽtai upeigua: "me", oñemomeña kuimba'e hagua peteĩ tero. Kóva ojepuru umi téra hekokuña añóva ndive; ja'eporãsérõ, oguereko'ỹva kuimba'e meña.
Techapyrã:
4.1.4. MEÑAJOJA. Ko'ápe katu ija umi tero ojoavy'ỹva, ojepurukuaáva kuimba'e ha kuñáramo. Ko'ãva rehe, oñembojoa-vy hagua, oñembojoapy ñe'ẽpehẽtai upeiguárõ: “kuimba'e” ha “kuña”, peicharõ añoite oñembohekokuimba'e ỹrõ katu oñem-bohekokuña. Techapyrã: “Mitã” (kóva jaipurukuaa kuimba'e ha kuñarõ. Ñambojoavysérõ, ñambojoajúmanteva'erã hesekuéra: “kuimba'e” / mitã-kuimba'e; ha “kuña” / mitãkuña).
“Memby” (kóva avei jaipurukuaa kuimba'e ha kuñarõ. Ñambojoavysérõ, ñambojoajúmanteva'erã hesekuéra: “kuimba'e” / membykuimba'e; ha “kuña” / membykuña).
4.1.5. MEÑAKUAA'YVA. Ko'ápe ija umi mymba mirĩmimi, michĩgui ndojekuaáiva ha'épa kuimba'e térã ha'épa kuña.
4.2. PAPAPY
4.2.1. PAPYKÕI. Guaraníme niko tero ndaipapapyjekuaái ha'eño jave; ja'eporãsérõ, noĩri papyteĩme ha noĩrinte avei pap-yetápe. Upévare ja'e upe jave tero ipapykõiha.
Techapyrã:
4.2.3. PAPYETA
4.2.3.1. PAPYETA APOPYRE. Tero ipapyeta hagua katuete oguerahava'erã Teroja Moteĩva papyetápe (techau-karã, mba'éva, papýva térã kuaa'ỹva).
4.2.3.2 PAPYETAITE
a. PAPYETAITE HA'ETÉVA. Kóva ojehu ñambojoajúrõ teróre ñe'ẽpehẽtai upeigua “kuéra” (tero jurugua ndive), ha “nguéra” (tero tĩgua ndive). Ko'ã ñe'ẽpehẽtai (kuéra ha nguéra) katuete ojoajuva'erã teróre.
'''ã. PAPYETAITE MBOHETÁVA.''' Kóva ojehu ñambojoajúrõ teróre ñe'ẽpehẽtai upeigua “eta”, tero ijapýrõ pu'ae kangýpe (i - ĩ - u - ũ - y - ỹ); ha “ita”, tero opárõ pu'ae atãme (a - ã - e - ẽ - o - õ).
4.3. KOKATU
4.3.1. KOKATU'YPY. Kóva niko oñanduka tero ha'etéva, heko-petéva, ndahekoambuéiva. Nombojoapýiva hese mba'eveichagua ñe'ẽpehẽtai.
Techapyrã:
4.3.2. KOKATU MBOJOJÁVA
4.3.2.1. KOKATU MBOJOJÁVA MBOTUICHÁVA. Kóvape katu peteĩ tero, mokõigui, oñembotuicha ñe'ẽpehẽtai upeigua "ve" rupive; ja'eporãsérõ, tuichave ambuégui.
4.3.2.2. KOKATU MBOJOJÁVA MOÑONDIVÉVA. Kóva oñan-duka mokõi térã hetave tero ojojaha, ndojoavyiha ojoehegui. Pe-varã peteĩvare oñemboajúva'erã katuete ñe'ẽpehẽtai upeigua "icha".
4.3.2.3. KOKATU MBOJOJÁVA MOMICHĨVA. Kóvape katu pe-teĩ tero, mokõigui, oñemomirĩ ñe'ẽpehẽtai upeigua "ive" rupive; ja'eporãsérõ, imirĩve ambuégui.
4.3.3. KOKATU TUICHÁVA. Kóva ha umi ambue kokatu ñahe-sa'ỹijótava oñanduka tero ñemongakuaakuaave, ñembo-tuichatuichave. Ko kokatu ombojoaju teróre ñe'ẽpehẽtai upeigua "ite", tero ijapýrõ pu'ae kangýpe (i - ĩ - u - ũ - y - ỹ); ha “ete”, tero opárõ pu'ae atãme (a - ã - e - ẽ - o - õ).
4.3.4. KOKATU TUICHAVÉVA. Kóva ombojoaju teróre ñe'ẽpehẽtai upeigua "iterei", tero ijapýrõ pu'ae kangýpe (i - ĩ - u - ũ - y - ỹ); ha “eterei”, tero opárõ pu'ae atãme (a - ã - e - ẽ - o - õ).
4.3.5. KOKATU TUICHAITÉVA. Kóva ombojoaju teróre ñe'ẽpehẽtai upeigua "rasa".
4.3.6. KOKATU TUICHAITEVÉVA: Kóva ombojoaju teróre ñe'ẽpehẽtai upeigua "itereirasa", tero ijapýrõ pu'ae kangýpe (i - ĩ - u - ũ - y - ỹ); ha “etereirasa”, tero opárõ pu'ae atãme (a - ã - e - ẽ - o - õ).
JESAREKOPYRÃ Ko'ã ñe'ẽpehẽtai kokatuguigua jaipurúva tero ndive, ha'e avei umi jaipurútava teroja, ñe'ẽtéva ha ñe'ẽteja ndive.
Emiliano R. Fernández
Emiliano R. Fernández oĩ niko apañuã'imi tenda ha ára o'arahecha hague moõpa raka'e, añetehápe, oĩ ojepovyvýva ha he'íva heñóihague 8 jasypoapy 1894 jave Yvysunu tavaópe, táva Guarambare, Paraguái retãme. Itúva ha'e Silvestre Fernández ha Bernarda Rivarola.
Tujuju
Tujuju (Ciconiidae) ha'e peteĩ guyra guasu juehepehẽ, hetyma puku, ajúra ha tĩ poguasu ha puku.
Emiliano R. Fernández
Imitã ha imitãrusu jave
Ohai 2.000 ñe'ẽpoty ári. Añetehápe ndojekuaái añetépa mba'éichapa hekove imitãme, ojekuaa iñepyrũme oikova'ekue pueblo héra Ysatýpe, iprimaria ojapo ko'ápe quinto grado peve.
Oikóvo revolución 1904, ogueraháva choguykuéra (miembro Partido Liberal,  agrupación política ymaite guive oúva oñemopyendáva 1887 jave)  poder-pe, oñemopyenda tavaguasu Concepción gotyo  (opytáva Paraguái yvate gotyo), ko'ápe omboguata iservicio militar.
Tujuju
Oikove ñúre, opaite yvóra renda. Ko mymba aty ohaitypo guasuhápe. Haity guasu apopyre yvyra, ita, ha ambueva.
Tujuju ñemohenda
Tujuju kuéra oñemohendava 6 jueheguaty ha 19 juehegua:
Juehegua hekovety Ciconiiformes
Emiliano R. Fernández
Iguata ñepyrũ
Oiko jave Cháko Ñorairõ, kóva Paraguáiha Bolivia (1932-1935) oike soldado Regimiento de Infantería “13 Tuyutí”me, ohaívo verso iporãvéva opytu'u jave ñorãirõ mbytépe. Ojejapi ha upéicha oñembohasa Paraguaýpe gotyo. Péva combatiente ramo, upe batalla Nanawa, oguahẽvo yvatéte ipy'aguasú ha oñeha'ãhágui. Oiko jave conflicto internacional, iverso oguahẽ Patria hugiuaitépe, ome'ẽvo kyre'ỹ ha ojeroviávo victoria rehe, péva rehe ojehero “Tirteo verde olivo”, kóva ñe'ẽ ome'ẽva Mauricio Cardozo Ocampo. Ohasávo sesenta ary umi mba'e oikohague, oñehendúvo purahéi, hetápe omopirĩ tetã ohaúgui umi conciudadano-kuérape. Péicha erudito e intelectual Carlos Villagra Marsal he'i hese ha'éha pe ñe'ẽpapára popular por excelencial Paraguáipe. Hendive upe verso ohaíva “joparápe.” (ombojopyru guaraní  ha  castellano) oiporu kuaa ha oguahẽ pueblo ãnga ruguaite peve.
Tape oipykúiva
Peteĩ curiosidad ohasáva producción omotenondéva ko'ã vore ohaíva kuñanguérape oñembokiva'ekue hese hekovépe ha nambovýiva: hembireko, María Belén Lugo, Leandra Paredes, Zulmita León, Mercedes Rojas, Catalina Vallejos, Dominga Jara, Eloísa Osorio, Otilia Riquelme, Marciana de la Vega, ha oĩve. Iñe'ẽpoty paha ohaíva hasyrerekua, Facunda Velázquez-pe, omano mboyve. Omba'apo'imi periodismo rehe, omba'apo “Semanario Guaraní”-me hendíve Facundo Recalde.
Hekovépe, omoherakuã aranduka'imi hérava “Ka'aguy jarýi”, orekóva ñe'ẽpoty emblemático mimi.
Emilianore, ojekuaaháicha, síntesis oĩ bohemia paraguaya-pe. Ndopytáiva peteĩ hendápe ha pyhare pytepeve oguatáva, ohasa tiempo Sapukáipe, ambue Caballero gotyo, upéi  San Pedro, Puerto Casado, Puerto Pinasco,  Rancho Carambola (Brasil)-pe, jepénte ha'e músiko ha poeta, ombokatupyry tembiapo carpintero, obrajero,  scouts guía ha guardabosque. Péicha hembiapópe oĩ Carlos Casado, hendive idespido, péicha oĩ recomendación ha'e orekóva:  “Arakaeve ani oñemomba'apo upe empresa-pe  ifarrista-gui”.
Distinciones
Ary 1950 jave Asociación de Escritores Guaraníes ombohéra ichupe  “Gloria nacional”.
Tembiapo
Hembiapo ipukúva ha umi purahéi, oreko ko'ãva mbytépe, umi oheñoiva, umi purahéi popular
“Es mi pluma una doncella, mi bandera, mi heroína, en la brega nunca merma su audacia y su valor, ella es lanza que pica, agudísima, muy fina centinela de mi vida, fiel guardiana de mi honor. Es mi pluma la bohemia, la armonía campesina, reprobada por teutones con instinto de malón; es la víctima del odio de esas almas tan mezquinas “eruditos trasnochados” de tildado escalafón...”
Investigador Roberto A. Romero, umi biógrafo mbytépe ha'éva principal, imandu'a  mba'éichapa oñepyrũ omano: “Peteĩ ára 3 jasypateĩ  1948 jave,  18 aravo jave rupi, oguahẽ Emiliano upe almacén ojekuaáva “Caracolito”  barrio “Loma Kavara”...Péicha ohupyty ichupe peteĩ  tiro de pistola pytũmby guive ojepóiva, ohejáva vaietépe...Ombosako'i hikuái ra'e peteĩ emboscada ichupe. Ko kuimba'e oporojukáva ndojeapresái. Ko'ã músico Ricardo Pereira, Federico Esmerdel ha Carlos Vera ogueraha ichupe peteĩ camilla-pe Hospital Militar Central... peve. Upe pyharépe ointerveni quirúrgicamente  Dr. Pedro de Felice. Upépe heta jasy hasyete omano meve... Péicha aravo  4: 25 aravo'ípe upe 15 jasypoapy  1949 jave”.Ko káso omohu'ã hembipota, “Okara poty kue mi” he'ívo: “Omano pérfida bala-gui”.
Ñe'ẽpapára paraguayo Elvio Romero opurahéi ichupe kara'iñe'ẽme: “ Con alma de caminante partió para descansar hacia la muerte, en instante triste de su caminar. Partió en una noche errante y nos dejó su cantar ”.
Springfield (Misuri)
thumb|Springfield, Misúri pegua. Springfield ha'e peteĩ táva tetãvore Misúri-pe, Tetãvore Joapykuéra.
1965
1965 - ary
Joaju
...1964-1965-1966...
Pombéro
thumb|438x438px|Pombéro ra'anga. Pombéro, Pombérito térã Karai Pyhare ha'e peteĩ mombe'ugua'u Paraguáigua oúva ñande ypykuéragui, ko mombe'ugua'u ojeikuaa Paraguáipe, Arahentína kuarahyresẽ yvate (tetãvorekuéra: Taragui, Formósa ha Misiónes), Pindoráma ñembype (tetãvorekuéra:Ñemby Máto Gyróso, Uruguái yvatepe ha Volívia ñembype (tetãvore Santa Kru, tavapehẽ Chákope).
Mombe'ugua'u
Ojereko Pombéro térã Karai Pyhare omokañyha mitã'í tatakuape ha omombo chupekuéra ykuape, ikatu ha avei Pombéro ombohyeguasu kuñame opokóvo ijyva térã omboporeno rairõme chupekuéra. Kóva katu oiko nde rapicha reme’ẽramo chupe cigarrillo, takuare'ẽ, káña, eira ha víno ha rejapova’erã 30 ára pukukue, térã Pombéro haʼéta nde ija'e'ỹva, reme’ẽramo chupe umi ofrénda ha’e ombokakuaáta pya’eve ha tuichavéta nde ñemitỹkuéra, ha oñangarekóta nderehe. Térã nemeʼẽiramo chupe umi ofrénda, peteĩ ára ipuchy'eterei ha nanderejamoʼãi, omondýita ha opoita nde mymbakuérape, omopẽta nde ovetãkuéra ha okẽ, omombo yvýpe nde tembipurúkuéra ha nde japita itape.
Pombéro oñangareko umi mymbakuérare oikóva umi ka'aguype, peteĩ mymbajukahára ojukáramo peteĩ mymba ha ho’u ramo kóva so'o, Pombéro ndojapói mba’eve hese térã ojukáramo ha ndo'úiramo, Pombéro ipochy ha ogueraha chupe ka'aguýpe mbytepe umi mymba ka'aguypegua oñembosarai ha ho'u haguã chupe térã Pombéro oiko peteĩ mymba ha omuña ichupe oike hag̃ua ka'aguy mbytepe ha omokañy chugui hape anive osẽ.
Pyharekue osẽ oguata umi táva ha távarepe, ára jave katu oiko ka'aguyipi. Oke tatakuape ha yvyra ho'a akue kuape térã ikotape.
Ojehechahaicha
Pombéro ojogua peteĩ karaipe, ikarapeva ha ipire hũva, ijiva ipuku'etereiva, ha iñakãrague katu iky'aiterei, oiko opívo, ikatu oguereko peteĩ mbosa ha peteĩ akã ao iñakã ari ojejapova kapi'igui. Ivaíeterei ha imbarete ha sa'i ikyra. Opita, ho'u káña, eira, víno, yva ha chipa.
Chororo Monday
Parque Municipal Monday tenda iporãitereíva, Salto Monday, oĩ Distrito Presidente Franco-pe, Alto Paraná,  Paraguáipe, oñemohendáva 25°33´40,6´´ijyvatékue; 54°38´00,1´´pukukue, ha ipe 9 hectárea rupi.
Pombéro
Mombe'ugua'ukuéra ojoguava chupe
Umi mapuchekuéra apytepe oikóva Chíloepe, oĩ peteĩ tekove ojoguava Pombérope hérava Trauko omuñava kuñakuérape, ha'e avei peteĩ tekove imichiva ha imbareteva oikóva Chílepe.
Chororo Monday
Ára pytu
Oñeñandu ára pytu media anual 21 ºC; ijyvatevéva oguahẽ 38 ºC ha mbovyvéva 0 ºC. Ojekuaa ama ho’avéha Alto Paranáme. Araro’y jave katuete ysapy, arai ha tatatĩna umi tapére ojekuaa.
Pombéro
Mombe'ugua'ukuéra ojoguava chupe
Pombéro ojoguaimi Kurupípe, hake peva avei omuña kuñakuérape ha oñangareko mymbakuérare ha ka'aguyre.
Jasy Jateré ha'e peteĩ mombe'ugua'u Paraguáigua ojoguava heta mba'epe Pombérope, hikuái omonda térã omokañy mitã, ho'u yva, eira, ha osẽ asajekuerei, oke yvyra ho'ava'ekue kuape, yvy kuape ha yvyra ári.
Chororo Monday
Mymba ha ka’avo
Parque Municipal Monday, oreko peteĩ reserva natural orekóva prorundy hectárea henyhẽva upe tekoha ka’avo ha mymba opaichaguáva, katuete niko ojehecháva región boscosa Alto Parana tujápe ha upe bloque Este orekóva ka’aguy ipaaháva ohóvo ojeheróva Bosque Atlántico  Alto Paranáme.
Ysyry rehegua
Río Monday ho’a Río Paranáme, osyrýva ha oñembohapéva arajere ojeguerekóva rehe péva ama ho’áva rehe umi árape, añetehápe salto yvate gotyo, umi ipy’aguasuvéva ha’e pe ojahúva upe ysyry ro’y’sãme, hetaiterei  caída ha chorro michĩvéva ho’áva ipype ojeporu hidromasaje natural ramo. Oĩva’erã oñeñangarekova’erã opaichavévo canotaje opracticava. Ko’ẽmbotávo térã ka’arupytũvo, ysyry oñehendú hyapúhaa ho’ávo umi hũ basáltica ári oñehendúva mombyry guive, péicha avei upe tatat{ina omopu’ãva ysyry guasu ho’áva ha ojoguaite otĩmbóva yguasúgui ho’ávo y upe ita ári.
Jeguata jehecharã
Tavapy Presidente Franco, oreko tekoha ome’ẽva koyvýpe peteĩ mba’e ndaijojaháiva ysyry ho’ávo ñande resápe guarã, imbarete Salto Monday, ombyatýva tekoha ijerére omomorãva ha oguerúva hendive hembiasa, péva ha’eva’ekue peteĩ estación kova guarani rape prehispánico.
Ko’ã Salto, orekóva 40 metro ijyvatékue, oiméva mbohapy kaída pypuku oñ{emomba’e guasuvéva umi michĩvévagui omohendáva ho’ávo Río Monday ñe’ãme, péva  peteĩ jyva akatua Río Paranágui osẽva. Mba’e iporãitereíva ha hyjúipe oreko sa’y isa’yjúva ha upe y pupu ho’áva umi ita ári ombosa’ýve pokõi sa’ýpe ha péva Río Monday je’ápe, ikatu ojehecha peteĩ sistema de miradoreshay pasarelas rupive, péva peteĩ parque natural oĩha ñangareko hese ha ohóva guive ijurujái opytávo tekoha porãre.
Ko pa’u tekoha rovy’ũme oguahẽ umi turista ojapo picnic, oguata ha avei kampamento, umi tape oiméva yvyramáta ha ka’avo mbytépe ogueraháva umi mbohupápe  mirador ha pasarela peve, upégui ikatu ojesareko haa omaña y ho’áva ha oguejýva 40 metro ysyry guasúgui. Umi oguerohorýva ha orekóva aventura, umi paredon rocoso oipytyvõva  práctica de rapel ha alpinismo ysyry ho’áva ykére, jeguata umi tape po’íre oikytĩva párke ha oguahẽva ysyry guasu rembe’ype. Kóva ha’e peteĩ atracción kakuaa oimégui Parque Municipal Saltos del Río Monday, ryepýve oikuave’ẽva tenda camping ha hi’upyrã upe korapýpe ha péicha ojepytu’u ha ojehasa porã.
Ojeikéha
Oñeguahẽ parque-pe,  supercarretera ojoajúva Saltos del Guaira távapy Presidente Franco guive. Oñeguahẽvo viaducto km 4 péva Ciudad del Este-pe ojeho yvy gotyo jey. Péva 10 km yvy gotyo akatá gotyo, upépe ojehecha peteĩ kártel ohechaukáva tape ojeikéha salto-pe.
Arapo
Arapo po árahápe.
Ysyry Yangtze
Ysyry Yangtze (chinañe'ẽme: 长江/長江) ha'e peteĩ ysyry puku ha ojepuruitáva, ipukukuére, 5520 kilómetro, ha'e ysyry pukuve 5ha, ha ysyry pukuvéva Asia pegua ha China Tekoha Tetã pegua, umi ysyry ambuéva osẽva chupe omohe'õ heta yvy.
Osyry kuarahyresẽ gotyo ha osẽ Para Kuarahysẽ China. Ysyry Yangtze omohe'õ ñemityỹ ha ojepuruita hu'itĩrã ñotỹme.
Mbohapy Karai Imba'ekuaáva
Ára 6 jasyteĩ jave, ñavõ ary, oújepi hikuái umi Mbohapy Karai Arandu (Melchor, Gaspar ha Baltasar) ha ogueru jopoimimi mayma mitã’i térã mitãkuña’í ñane retãyguávape, hekomarangatuva’ekue pe ary pukukue javeve. Pe ára, vy’a tuichavéva omyenyhẽ opaite mitãmimi rova; ha’ékuéra niko upe mboyve ohaíkuri ikuatiañe’ẽ ojerurehápe jopói umi Mbohapy Karai Arandúpe ha pe 5 jasyteĩ pyhare oñembo’e ha omoĩ isapatu Tupãra'yro ykére ha upéicha avei omyenyhẽ y ha kapi’ípe peteĩ kanéka upégui hoy’u hag̃ua umi kaméllo ikane’õitéva. Ko’ápe, pe moñe’ẽra omombe’úva umi Mbohapy Karai Arandu rembiasakue ohóroguare ohechakuaávo Tupãra’ýpe.
Mburuvicha guasu Herodes ojepy’apyete upéva ohendúvo, ha upéicha avei ojehu opa Jerusalen-guápe.
Mburuvicha guasu ohenoiuka pa’i ruvichakuérape ha umi Tupã ñe’ẽ mbo’ehárape, ha oporandu chupekuéra mamópa oikoveypýtahina pe Tupãra’y. Ha’ekuéra he’i “Belén-pe, táva Judea-peguápe, péicha voi ohaiva’ekue peteĩ maranduhára: Ndékatu Belén, Judea-gua, ndaha’éi ku michĩvéva tavaguasukuéra ko yvypegua apytépe; ndehegui osẽta mburuvicha guasu ha oisãmbyhýtava che retã Israel”.
Péicha he’ipávo chupekuéra mburuvicha guasu, umi Karai Imba'ekuaáva oho hikuái. Ha pe mbyja ohechava’ekue osẽ kuarahy resẽme, oho henonderãkuéra opyta peve pe mitã oikoha ári. Umi Karai Imba'ekuaáva, ohechávo pe mbyja ovy’aiterei hikuái. Og̃uahẽvo, oike upe mymba karuhápe ha ohecha pe mitãkuimba’emi isy ndive; ha oñesũ omomba’eguasu chupe hikuái. Upéi ikarameg̃uakuéragui oguenohẽ itaju, mba'eryakuã ha mírra ha oikuave’ẽ chupe hikuái. Upe rire iképe oje’e chupekuéra anivéma hag̃ua ohasa Herodes renda rupi. Aipórõ ojevy hikuái hetãme ambue tape rupi.
Ñóntese
Ñóntese térã Ha'entesévareko ha'e peteĩ temiandu ha peteĩ mo'ãreko, oñangareko mante ojeupe, ha ipotakuéra mante.
Surinẽ
Suriname (holandañe'ẽme Republiek Suriname, srnanñe'ẽme Ripoliku Sranan) tetã oĩ yvate gotyo Yvyamérikape. Ijykére oĩ yvate gotyo Paraguasu Atlántiko; kuarahyresẽ gotyo Guiana Hyãsia; kuarahyreike gotyo Guyana; ha ñemby gotyo Brasil.
Surinam niko oreko 163.270 km² ha pépe ningo oĩ 439.117 tetãguakuéra. Itavusu héra Paramaribo ha tetã oñemboja'o 242 yvy pehẽnguépe.
Oñemosãso Holanda-gui 25 jasypateĩ 1975-pe.
Mateus Solano
Mateus Solano Schenker Carneiro da Cunha ojekuaavéva Mateus Solano (Brasília, 20 jasyapy ary 1981-pe) ha'e peteĩ mba'eapohára Pindorama retãgua.
1876
1876 - ary
Omano'akue
...1875-1876-1877...
Patricio Escobar
Hekovekue
Heñói San José de los Arroyos 17 jasyapy 1843-pe tenda hérava Ka’aguy Ruguápe. Itúva ha’eva’ekue karai José Escobar ha isy katu Ña Ana Bella Cáceres. Hembireko ypykue héra Ignacia Garcete ha mokõiha katu Estalación E. General Escobar heta oñorairõva’ekue Guerra de la Triple Alianza aja.
Ha’eva’ekue soldado Campamento de Armas, Cerro León-pe, upéi oike batallón 36 de infantería-pe. Ojupi cabo ramo jasypo 1866-me ha alférez ramo ñorairõ Kurupa’ytýpe guare rire. Oku’eva’ekue Mariscal López pytyvõhára ramo 1867-me Paso Puku, Cuartel General-pe. Javo’ói ijetu’uvévape oike ha péichape og̃uahẽ coronel ramo Cerro Corápe. Oñeme’ẽmi chupe umi tembiaporã ijetu’uvéva, ha’e akóinte omba’apóre py’aguapy ha akãguapýpe.
Hete, henyhẽtéva perégue rehe ojekuaa ñorarõ rãmbore, ohechaukáva mba’éichapa oñorairõraka’e hetã rehehápe. Ho’a enemigo pópe, katu oñemosãso rire chupe pya’etemi oikejey milicia-pe. Salvador Jovellanos omanda aja, ohupi chupe general de brigada ramo 16 jasypokõi 1874-pe ha Juan B. Gill katu omog̃uahẽ chupe general de división-pe, 6 jasypokõi 1876-me. Omohu’ã rire hembiapo militar ha político háicha, opyta hógape, omano haguépe 19 jasyrundy 1912-me.
Tetã Sãmbyhy
Ojupi tetã mburuvicháramo 25 jasypateĩ 1886 guive 25 jasypateĩ 1890 peve. General Escobar oñepyrũ omotenonde tetã mbohapy milíko ha mokõi civil ndive. Omoĩru chupe vicepresidente ramo karai José del Rosario Miranda ha hembipo irũramo oĩ hendive  Agustín Cañete, Higinio Uriarte ha José Tomás Sosa,  Hacienda-pe; Juan Antonio Meza ha Manuel A. Maciel, Interior-pe; Manuel A. Maciel ha César Gondra, Justicia, Culto e Instrucción Pública-pe; Pedro Duarte, Guerra y Marina-pe; ha Benjamín Aceval, José Segundo Decoud, Juan Crisóstomo Centurión ha José Tomás Sosa,  Relaciones Exteriores-pe.
Omanda aja ojeguerojera Centro Democrático ha Asociación Nacional Republicana; amo gotyove oñefunda Partido Liberal (Azul) ha Asociación Nacional Republicana (Partido Colorado). 24 jasypa 1887-pe ojeguerojera Consejo Nacional de Educación. Osẽ ley de enseñanza primaria obligatoria rehegua, oujey Paraguáipe mbo’ehára tetãygua Atanasio Riera, oñemoaranduva’ekue Corrientes-pe ha ohaiva’kue “Primera memoria sobre Educación Común”. Upe arýpe, 1887, oñemoĩ kuatiáre tratado Aceval-Tamayo, Bolivia ndive; oñefunda peteĩ Banco Agrícola; oñenohẽ  léi  tendota poyvi jeporu rehegua ha osẽñepyrũ ñepyrũ “Diario Oficial”.
General Escobar omombarete tekombo’e péva ha’e rupi tetã akãrapu’ãrã. 24 jasyporundy 1889-pe oñefunda Universidad Nacional, ha mokõi ary upe mboyve katu Tetã Arandukakoty; upéramo avei Paraguái opartisipa Primera Conferencia Internacional Americana, ojejapova’ekue Washington-pe ha ojeguerojera Banco del Paraguay. Oñemboaje léi omohendáva jehupytyrã ha mba’éichapa oñemboguatava’erã enseñanza media, ha oipe’a hokẽ Colegio Nacional-kuéra Villa Rica, Encarnación, Pilar ha Concepción-pe. Ojepysove ferrocarril Paraguari guive Villa Rica peve, ha oñekontrata upevarã empresa Patri, Travassos y Cía., ha upe rire oñembohasa ko tembiapo peteĩ empresa Inglaterra-yguápe; oñepyrũ avei ojepyso luz eléctrica Paraguáipe.
Py’aguasu jehechauka Ypekuápe
Ñorairõhápe, jasypakõi 1868 mbyte rupi, sa’íma oĩ tape Paraguái ejército ojehekýi hag̃ua enemigo renondégui ndoikuaái rupi umíva pu’aka ha ndorekóire marandu iñatete ha oipytyvõkuaáva chupe. Patricio Escobar, ndoikuaáirei kyhyje ha tembetembe ohasa ñu hérava Ypekua. Ho’yta 35 kilómetro, oikuaa ramo jepe ikatuha oisu’u chupe vícho oporojukáva hetaite oĩva upe tendápe. Ojekuaa hese hetã rayhu añete hague, jepémo ikane’õ, oñekytĩ ipyti’ápe ha ipo katu ombochalái chugui peteĩ mboka, ojapo ojapova’erã hetã rayhupápe. Péicha ojapo ha ombyaty marandu oikotevẽteva’ekue hetã milikokuéra.
“Tekove py’aguasu Ypekuápe guare”, oñehenoiva’erãmo’ã General Patricio Escobar, ikatu hag̃uáicha opyta techapyrãramo opavavépe g̃uarã ikatupyry ha ipy’aguasúre ñorairõhápe. Katu ko’ã mba’e ndoikói, sa’i ojehechakuaa ha oñembojopói chupe. Mbovymi tekoasa haihára ohupi chupe tenda ha’e oĩva’erãhápe, omombe’úvo mba’eporãita ojapóva py’aguasúpe ko tapicha ra’evete.
Eduardo Galeano
Eduardo Germán Hughes Galeano (heñóikuri ára 3 jasyporundy ary 1940-pe, táva Montevideo, Uruguái retãme - 13 jasyrundy, ary 2015). Marandumyasãihára, mombe’uhára ha haira’ãhára. Ha’éniko peteĩ ára anduha (arandu) ijojahaỹva, ipyapy, iñe’ẽresakuaite ha ipy’aguasúva.
14 ary ombotývo oñepyrũ omba’apo marandumyasãihápe, omoherakuãháme ta'ãngamimi ha’e ojapóva ha hasýgui pe herajoapy peteĩha (Hughes), ha’evoi ojeherókuri “Gius”. Uperiremínte, oñepyrúvo omyasãi umi hembihai, oipurúntema pe herajoapy mokõiha ha upe guive opyta Galeano-pe. Hekove pukukuépe ojapóma opaite mba’e: parehára ha ta’ãngahaihára, mba’apohára mymbachu’ijukaha ojejapohápe, irujerurehára, haipya’ehára ha virurerekuára virurógape. Oikundaha, oikuaa, oñandu pypuku ha ohayhu ko ñande Amérika rekove ha rembiasa’asy.
Oñepyrũrõguare 1960-pe, oikova’ekue chugui haihára ruvicha kuatiahaipyre “Marcha”-pe. Ary 1964-pe oisãmbyhy kuatiahaipyre “Epoca”. Ary 1973-pe, ijetu’úgui hendive, oho oiko Argentina-pe ha upépe omoheñói ha oisãmbyhy kuatiahaipyre “Crisis”. Ary 1975 oho España-pe ha oiko Calella, Barcelona-pe. Upépe oirõguare heta hembihai omyasãikuri opaichagua kuatiahaipyre rupi; ha upekuévo omba’apo peteĩ pukoe Alemaña-gua ndive ha avei peteĩ ta’ãngambyry Méhiko-pegua ndive.
Omano ára 12 jasyrundy ary 2015-pe, táva Montevideo-me.
Hembiapo apytépe jajuhukuaa.
Ary 1985 guive, Eduardo Galeano oikojey táva Montevideo-pe omba’apohápe, jepiveguáicha ñe’ẽporãhaipyre apópe ha marandumyasãihárõ.
Áfrika Ratĩ
thumb|Áfrika Ratĩ. Áfrika Ratĩ ha'e peteĩ tendaguasu oĩ Yvatekuarahysẽ Áfrika-pe. Tetãnguéra ojejuhúva Áfrika Ratĩme ha'e Etiopía, Jimbúti, Somália ha Erityréa. Paraguasu Índiko rembe'ýre.
Cháko Paraguáigua
Cháko paraguáigua (karaiñe'ẽme Chaco paraguayo), ha'e peteĩ umi mokõi región omoheñóiva Paraguáipe. Kóvape oĩ mbohapy tetãvore umia ha’e: Vokerón, Alto Paraguái ha Presidente Hayes, pe'avá avei ha'e umi tetãvore ijyvy tuichavevá ha avei sa’ive ava oguerekóva.
Oñemombyte yvate gotyo Volívia ndive, kuarahyresẽ ha ñemby gotyo ysyry Paraguái ndive omboja’óva chupe Pindoráma ha región Oriental-gui, ha kuarahyreike gotyo ysyry Pilcomayo ndive omboja’óva Arahentína-gui. Oguereko 246.925 km² ha oguereko 220 805 ava 2022-pe (0,87 hab/km²).
Cháko Voreal-pe avei oiko peteĩ ñorairõ heravá Cháko Ñorairõ (1932-1935), pévagui ojeguereko heta tenda tembiasakuepe ha'éva: Vokerón, Kampo Grande, Kampo Via, Nanawa, Kañada Strongest, Karmen, Kilometro 7, Pikuiva ha Villamontes ha hetaitereive.
Tetãvorekuéra
Cháko Paraguáiguape oĩ mbohapy tetãvore umia ha'e: Boquerón, Alto Paraguái ha Presidente Hayes.
Tenda oiméha
Chaco oñemohenda río Paraguái ha Pilcomayo rupi, salino ijyvy ha péva ohechauka opáichagua mba’e oñemomba’éva yvyramáta, ka’avo ha mymba.
Tetã rembe’ýre oime:
Maymávape ombojurujái Chaco, ijyvy ojeipysóva kakuaa ha hypy’ũva, indígena oikóva ipype ha’e umi pueblo nativo ymaguaréva naiñambuéiva ha upéicha oñemotenonde ha ojepytaso upe tendáre.
thumb|200px|Caimán en Alto Paraguay. thumb|200px|Aves en Alto Paraguay.
Tymba oikóva ipype
Péicha fauna oikóva ipype guasu, ka’i ha umi mbói opaichaguáva,  tuicha ha michĩva ha’eháicha jakare térã caimán, kuriju térão anakonda ha kapi’ýva o carpincho, ho’o ojeguerehorýva ha ipire.
Chaco gotyo ojejuhu 53  mamífero especie, ko’ágã ipokãma ohóvo, heta tapicha ohóva oha’ã ha ojapi ha upévagui heta omanóma, péva peteĩ cháke ha oĩva’erã tesape’a, ko’ãva ndorekói pe ojeheróva conciencia ecológica, situación ombochákeva mymbaka’aguy, péva ojehógui katuete upévarã ko’ã tendáre.
Ka’avo ha yvyramáta
Ka’aguy ha’éva peteĩ mba’e iñongatupýva oñemomba’eguasu ha’éva tuicha riqueza ecológica, oñeguenohẽva chugui yvyra hatãva ha ijýva, ikatúva oñehenói palo santo, quebracho,  trébol ha guatambu.
Ojehecháva ha imba’etéva
Característica principal ha’éva, iporãitereíva umi tendápe guarã ha’éva umi establecimiento ha estancia,orekóva yvy oñemohendáva voi imba’etépe.
Ojeheróva ecoturismo, ha’e peteĩ potencial, orekóvo ñembosarái,okakuaa mbovýgui ñana, omotenondéva ha oikuaáva biodiversidad, ome’ẽvo tembiasa oúva Amazonas-gui, orekóva diversidad climática, geográfica ha étnica ñemombaretéva, ijerére.
Ko’ágã ha’e peteĩ tenda oñemomba’eguasúva turismo rupive, mymba ka’agui api ha peteĩ ary jave katuete oñemotenonde Trans Chaco Rally, evento automovilístico kakuaa ha ojeguerohorýva, péva ojegueroviáva continente hasýha jeiko, hape ikãva, yvytĩmbo ha arahakuetereígui avei arahakueterei rasáva omoapañuãiva jegueroguata.
Chaco ha’e peteĩ maravilla maymáva ojesarekóvo pyharépe yvága rehe, mymbakuéra oñeñangareko ijehe nosẽi árakue ha osẽ pyhare, upévagui oñemomba’e ko tavaguasu orekógui variedad patrimonio faunístico Chaco-pe.
Tavayguua indígena oiko gueteri ipype ha omotenonde ijeroviapy ha nomoambuéi teko ijypykuéra ohejava’ekue chupekuéra, pevahína hekovekue norte chaqueño gotyo, ko’ápe ikatu ojekuaa ikuaandy añeteguáva (su cultura) ha ikatu ojejogua artesanía ha’ekuéra ojapóva voi. Ko’ãva reserva foresta oiméva umi Lengua, Sanapana ha Nivakle.
Pe karanda'y, ha’e peteĩ material ojeporúva ohai haguã vosa, voko, florero, porta terere, porta mate ha ajaka opaichaguáva. Iporã oñemombe’u umi nativo oikuaa porã mba’éichapa medicina natural, oikuaa opáichagua mba’asy orekóva pohã oipohanóva ohupytýva umi mba’e iporãiteréiva yvypóra hesãi haguã. Péicha ojejuhu ñuãtĩ omyengoviáva yvyramáta hogue itujáva térã hoguepamava’ekue.
Chaco oikuave’ẽ turismo rural oguerohorývape.Techapyrã ikatu ha’e: Estancia La Patria, opytáva Km. 652 – Ruta Trans-Chaco – Dpto. Boquerón; Colonia la Patria, omoheñóiva Gobierno Nacional hembipotápe omokyre’ỹvo ko tetã, oiméva 110 kilómetro Infante Rivarola, puesto militar oiméva tenda ojoajuhápe Bolivia ndive.
Kóva peteĩ planicie aluvial orekóva peteĩ pendiente vevúi kuarahy resẽ gotyo (este). Kóva ha’e peteĩ tenda okýha 400 mm/año orekóva peteĩ base arenosa ha’éva franco arenosa.
Angajevy
thumb|Kuña oñanduhína angajevy. Angajevy ha'e peteĩ temiandu ombohovái peteĩ tembiapo vai yma, ombohovái peteĩ angaipa ymagua. Oñeanduva vy'ave'y, ñemotĩ, pochy ha angaipakuaa.
Cháko Paraguáigua
Ojehecháva ha imba’etéva
Ko’ã yvy ndojeporúi eskála mbovy, péva mombyrýma mercado de consumo ymaguarévagui, péva nomoambuéi tekoha ecológica.
Okinaguañe'ẽ
Okinawañe'ẽ (Karaiñe'ẽ: Idioma Okinawense), hérava 沖縄口/ウチナーグチ(Uchinaaguchi) Okinawañe'ẽme, ha 沖縄方言(Okinawa hōgen) Hapõñe'ẽme, ha'e peteĩ ñe'ẽ Ryū-Kyū Ñe'ẽ Aty pegua, oñe'ẽva 980.000 ava (ary 2000 aja) Okinawa ypa'ũme ñemby gotyo, avei upe táva tetã akãme, Naha, Hapõme. Ko ñe'ẽ ojogua Hapõñe'ẽ, ha oime avei Hapõ Ñe'ẽ Atýpe, Hapõñe'ẽ ha Hachijoñe'ẽ ndive ha avei ambue Ryū-Kyū ñe'ẽnguéra, javeve Amamiñe'ẽ, Kunigamiñe'ẽ, Miyakoñe'ẽ, Yaeyamañe'ẽ ha Yonaguniñe'ẽ ndive.
Cháko Paraguáigua
Ojehecháva ha imba’etéva
Umi tenda oĩ tiempo oñapymíha, ha upéicha oñemoña umi mymba ha oĩve umi oikóva ipype ha ojepokuaáma. Ijyvy salino, oreko limitación ijeporúpe, he’õgui.
Cháko oñehe’ẽ ysyry Paraguái ha Pilcomayo, opáichagua afluente ha ipapapy peteĩva, ha’éva paraíso ecológico "Estero Patiño" drenaje Pilcomayo medio.
Okinaguañe'ẽ
Kuatia techapyrã
Purahéi: Burajiru nu Sabiya (Vrasil gui Sabia): 2. Sabiya sabi sabi tu iribia kaa akatuyojaaragua yaama sumite hinkurite i chusayo matana a chusaya na kunayo.
Cháko Paraguáigua
Táva guasu ruvicha
Ko’ã árape oñemomba’eguasu economía ko’ã tendáre, industria láctea hembiapo hetavéva.
Extremadura
Extremadura, ha'e peteĩ tetãvore hekosãsóva España retã pegua. Itavusu ha'e táva Mérida.
Cháko Paraguáigua
Te'ýi kuéra oñemohendaháicha
Cháko ñe'ẽnguéra aty ha iñemohenda
1943
1943 - ary
Okinaguañe'ẽ
Kuatia techapyrã
3. Burajiru nu sabiya harunate du nachuruyo shiti shi ran wanya taru tanudi naachugayo mata naa chusaya na kunayo.
1943
Joaju
...1942-1943-1944...
Okinaguañe'ẽ
Kuatia techapyrã
4. Haru kuriba haru ni achinariba ati niyo sabiya uutagi guanu imin nagusamite yo mata naa chusayo na kunayo.
5. Nmarijima nasaki timuni daati asayuyo sabiya tuui natigii ticho te kura sabirayo mata naa chusayo na kunayo.
Ypekũ
Ypekũ (, «guyra yvyrapohára») - (Picidae) ha'e peteĩ guyra juehepehẽ tuicha iterei orekova 218 guyra juehegua kuéra. Ko mymba oikove opa renda ñande Yvórape, ndoikove mante Auteralia, Madagaka ha tenda ro'y etéva.
Ypekũ tuichakue ha'e gotyo 20 térã 59 cm. Ko guyra hague hovyũ, pytã ha pytã'yju, ikatu oreko hague sa'yju ha pytãngy. Itĩ mbarete etereiva ombokua yvyra hag̃ua, ikũ po'i oipyhyrã mymbachu'i.
Ho'u mu'ũ, mymbachu'i ha sevo'i oikoveva yvyra ape guýre, ho'u avei heta tahýi yso ha mymbachu'i yso.
Marcello Antony
thumbnail|200px|Marcello Antony
Marcello Couto Antony de Farias (Rio de Janeiro, 28 jasyteĩ, ary 1965), jekuaáva Marcello Antony ha'e peteĩ mba'eapohára tetã Pindorama pegua.
Arapapaha
Arapapaha haꞌe peteĩ tembipuru oñembosakoꞌi hag̃ua ára. Tapichakuéra oipuru arapapaha he'i hag̃ua araka'épa oiko peteĩ mba'e, ha oñembosako'i hag̃ua umi mba'e ndoikóiva gueteri. Arapapaha omeꞌẽ ára réra ha papapy, oñembohérava "arange". Umi arange oñemopyenda jepi mba'éichapaitépe omýi umi mba'e oĩva yvágape. Ary ha arapapaha jasy oñemopyenda Kuarahy ha Jasy ñemomýire. Oñepyrũ guive yvypóra reko rembiasakue, ojekuaávo araka'épa oñepyrũta umi ára ñemitỹrã, tuicha mba'e chokokuépe guarã.
Umi arapapaha oguereko va'erã peteĩ ára oñepyrũha, jepínte peteĩ mba'e ojehúva jeroviapýpe (ha'eháicha Hesu ára reñói), hákatu ikatu ha'e peteĩ tetã mba'e rembiasakue (ha'eháicha mburuvicha pyahu térã tetã reñói). Ha oñemopyenda mbohapy mba'e ñande rekohágui:
Umi mbohapy arapapaha ojepuruvéva ko'ág̃arupi ha'e hína pe Gyregório mba'éva, evréo ha islã mba'éva. Ojepuru avei ambue arapapaha heta hendágui ko yvy ape ári.
Game of Thrones
Game of Thrones (Mburuvicha Ñembosarái) ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua omopirĩva ha omombe'u jehasa gua'u ymaguare, David Benioff ha D. B. Weiss ojapo ta'angambyry mbohasávape guarã HBO. Imombe'ugua'u ou umi aranduka kuéra A Song of Ice and Fire (Peteĩ Yrypy'a ha Tata Purahéi), haihára George R. R. Martin pegua ha omombe'u umi ñemoñare oporokuaisepáva, iñorairõnguéra ha ojokuaiséva pe Apyka Ita (Trono de Hierro) tetã guasu Westeros (Kuarahyreike) pegua.
Ohasa peteĩháme ára 17 jasyrundy ary 2011-pe Tetã peteĩ reko Amérikaguápe. Ipehẽngue mokõi ohasa peteĩháme ta'angambyrýpe ára 1 jasyrundy ary 2012-pe.
Ysyry Tukãtĩ
Ysyry Tukãtĩ (poytugañe'ẽme: Rio Tocantins) ha'e peteĩ ysyry puku Pindorama pegua osẽva paraguasu Atlántiko-pe, ysyry Paranaguasu ysẽha hi'aguĩ. Osyry tetãvore Goiás, Tukãtĩ, Maranhão ha tetãvore Para, hembe'ýre oĩha umi táva tenondégua ha guasúva Belém, Imperatriz, Marabá ha Palmas. Oguereko 2.400 km pukukuére, ha'e ysyry pukuvéva osyrýva Pindorama mante rupive, ha ysyry pukuvéva 30ha opa Yvýpe.
Game of Thrones
Heta tapicha he'i ko tekoha'ãngandy iporãvéva opa áragui  ha hetaiterei tapicha ambuéva ohecha ta'angambyrýpe. Opu'aka peteĩ Apu'a Itaju (Globo de Oro) ha 38 jopói Emmy.
Ha hepyvéva avei, heta pirapire ojehepyme'ẽ ojejapo hag̃ua ko tekoha'ãngandy. Ipehẽngue peteĩha ojehepyme'ẽ 60 sua dólar, ha 10 sua dólar ojehepyme'ẽ iñembyaty peteĩháme. Ipehẽngue mokõi ojehepyme'ẽ 70 sua dólar (70 millones) ha ojehepyme'ẽve ambue pehẽnguéme.
Game of Thrones omombe'u Westeros imburuvichakuéra jehasa, peteĩ yvyrusu gua'u ára jehasa ipukuetereíva (arahaku - araro'y), ha omombe'u ñemoñare oporokuáisepáva iñorairõnguéra ha ojokuaiséva pe Apyka Ita (Trono de Hierro) tetã guasu Westeros (Kuarahyreike) pegua.
Táva ha jaguakuéra
Táva ha jaguakuéra (héra tee karaiñe'ẽ me: La ciudad y los perros) oĩ mombe’upuku Mario Vargas Llosa mba’e (ary 1963).
Vore
Atyha niko heñóikuri ha’ekuéra omoñepyrũvo heko guarini, 48 aravo oheja rire ijao tapiagua ha umi ñapĩhára mbo’ehaopegua oñemoakãperõvo chupekuéra, ha omonde’ypývo guarini’ao, upérõ ipyahuetéva; ha oñembohysýi’ypýrõguare korapy guasúpe, turuñe’ẽ pu ha ñe’ẽpohýi pa’ũme. Péva ha’ékuri ara paha upe arahakupegua ha Lima arapy oñemo’ãmbaite araípe og̃uahẽvo ijapýpe mbohapy jasy kuarahy ojopehague yvyku’i para rembe’ygua, ko’ág̃a opytu’útava are porã, ro’y aja. Ha’ekuéra ou hikuái Peru tuichakue javevégui; ndojokuaái ha ko’ág̃a oiko chuguikuéra peteĩ aty año, oñembo’ýva hína óga guasuete renondépe, ha’ekuéra ne’ĩra oikehaguépe. Garrido -tuvicha upepegua- oñemoñe’ẽ ha he’i chupekuéra pe heko tapiagua upépe opaha mbohapy ary peve, ha upépe oikotaha chuguikuéra kuimba’e añetete ha he’i avei chupekuéra guarini rekópe oikeha mbohapy mba’e añónte: ñe’ẽrendureko, mba’apo ha py’aguasu. Upe mba’e ojehúkuri opa rire ikaru peteĩha upe mbo’ehaópe, isãso rire hikuái huvichavusu ha huvichamirĩ poguýgui, osẽmbaitévo kotykaruhágui ojehe’ahaguépe guarinirã irundy ha poha mbo’esyrypegua ndive. Ha’ekuéra hesapopa ha ohecharamoite umívape, hi’arevémava chuguikuéra upépe.
Tembiguái oĩkuri ha’eño ha oguejy jupiguejyha rupi kotykaruhágui korapýpe, ha upe jave oñandu oipyhýva chupe mokõive ijyvágui ha ohendu ijapysápe oñe’ẽva: “eju orendive, jagua”. Ha’e opukavy ha oho hapykuerikuéra. Ijerére ohecha mba’éichapa heta umi iñirũ pyahu upe pyhareve oikuaava’ekue, avei ojeraha mbaretépe tape iñanandymívare mbo’esyry irundyhapegua renda gotyo. Upe ára ndaipórikuri mbo’epy. Jaguakuéra oĩkuri irundyhapegua poguýpe tembi’u’asaje opa guive karupyhare peve, haimete poapy aravo. Tembiguái ndoikuaái moõitépa ojeraha ha mávapa oguerahákuri chupe. Ág̃akatu upe tenda henyhẽ tatatĩ ha guarini’aógui ha oñehendu opuka ha osapukáiva. Oikévo kotypýpe, opukavyhápe gueterei, oñandu oinupãva ichupe ijatukupépe. Ho’a yvýpe, ojere ijehe ha opyta ojepyso ovayvávo. Oñeha’ã oñembo’y ha ndaikatúi: oĩgui peteĩ opyrũva hyére. Ha’e ndaikatúi ohecha ogahoja, pa tekove hovasýva ojesarekógui hese ku omañaramoguáicha peteĩ mymbachu’imíre.
Peteĩva he’i: “Ñañepyrũ hag̃ua, epurahéi ñandéve sa jey “che peteĩ jagua” ha embohyapu México purahéi ipuháicha. Ndaikatúi. Ha’e ijurujái ha hesajerepa. Ijahy’o rakuvy. Upe opyrũva hese opyrũ hatãmive hyére -Ndoipotái -he’i upe oñe’ẽva- ko jagua ndopuraheiséi.
Ha upéi onohẽ hikuái chupe okápe ha ogueraha chupe korapýpe ha ha’e ndaikatúi imandu’a ára guetereípa térã ho’ámapa hi’ári pyhare. Upépe ombo’opívo hikuái chupe ha upe oñe’ẽva ojerure ñe’ẽ pohýi reheve oyta hag̃ua ovayvávo, oñaníva rape ári ha ojerévo vakapipopo oñeha’ãháre. Upéi omoingejey hikuái chupe kotypýpe ha upépe oipyso heta savana huvicha rupakuéra ári ha opurahéi ha ojeroky peteĩ aorenda ári. Oha’ã umi ta’ãngaryryipegua. Ombovera heta sapatu. Oitypei peteĩ itape ikũme. Oporeno peteĩ arambohápe. Omboy’u ty, opa umi mba’e niko ojapyhy chupe ku akãnundúicha ha peichaháguinte oñeñandusapy’a umi iñirũ -ha’éicha oguejyramóva- apytépe, hupápe ha he’ívo ijupe: “Añe’ẽme’ẽ che jupe, ko’ẽrõ, ahataha ko’águi, atimbóta ko’águi”. Kirirĩ ojaho’i upe koty. Mitãrusumimi omaña hikuái ojuehe ha jepémo hetaiterei oipo’o, oñendyvu hesekuéra, oñembosa’yvaipa hete ha ojekuaru hesekuéra; ha’ekuéra hovasy ha ndohechaukái imba’embyasy. Upéva upe pyharépe, ipúvo kirirĩ aravo, heñóikuri pe Atyha.
Vikipetã
thumb|200px|Logo Vikipetã ha'e opaite tembikuaa hekosãsóva renda Internet rupive ha iñe'ẽ heta, opa tekove ikatu ohai térã omoambue iñapopyme'ẽnguéra. Upe Aty Viruremimono'õ'ỹ Wikimedia oisãmbyhy ha omboguata Vikipetãme. Oguerekove amo 37 sua kuatiarogue 287 ñe'ẽme (oĩ avei ñe'ẽ ava ojapo, esperanto guáicha, oĩ avei umi ñe'ẽ ava te'ýi tee pegua, kechuañe'ẽ guáicha, ha avañe'ẽme, ha upe ñe'ẽ noñeñe'ẽvéima, latinañe'ẽ guáicha ha ambuéva). Ary 2001 karai Jimmy Wales ha Larry Sanger omoñepyrũ Vikipetã, ha'e tenda ojehekavéva mba'ekuaa opa Internet-pe. Imarandu hekosãso, upe he'ise oimeraẽ tapicha ikatu omoambue, ohaijey ha oipuru oipotaháicha pe marandu, ojapóramo he'iháicha Vikipetã rekorãnguéra, imarandu oĩgui tekorã poguýpe ha'éva GNU/FDL ha Creative Commons Attribution-ShareAlike (CC-by-SA) 3.0. Oñepyrũ 15 jasyteĩ ary 2001 jave, oñemopyenda pe ypykatu hérava wiki rupive (Haguáii ñe'ẽgui wiki-wiki = "pya'e", "akuã", "pojava").
Ko tembiporu wiki he'ise kuatiarogue aty web pegua oguereko marandu opaichagua ha opavave ikatu omoambue ha ohaive hesekuéra umi ñanduti kundahára rupive, ha'éva Mozilla Firefox, Google Chrome, Internet Explorer, Netscape, Opera, Safari, térã tembiporu oimeraẽva ohechakuaáva umi kuatiarogue orekóva HTML ha ta'anga. Kóva hína peteĩ mba'e tuicháva omoingoéva Vikipetã umi ñe'ẽryrupavẽ ambuévagui: tapicha oimeraẽva oikekuaáva Internet-pe ikatu ohaijey ha omoambue kuatiaroguekuéra, ha oimeraẽ omoñe'ẽva ikatu oipytyvõ kuatiarogue jehaípe.
Ary Pyahu
thumb|260px|Ary Pyahu [[Valparaísope]]
Ára 31 jasypakõi jave mayma yvypóra oñembosako’i ary paharã ha omomaiteívo, ára 1 jasyteĩ jave, ary pyahu oñepyrũva. Arareñóime ojehuhaguéicha, oñopehẽnguéva ijatypaite tuvakuéra rógape upépe oñemomaitei hag̃ua, py’arorýpe, ary pyahúpe.
Ary paha pyharépe opavave omondéjepi ao pyahu ha isa’y morotĩva, he’iséva opavave omoñepyrũha tekomara’ỹ ha tekopotĩme pe ary pyahu; ha avei pe ary henyhẽ hag̃ua tesãigui ha upekuévo taipore’ỹ mba’asykuéra.
Umi jeroviapy apytépe, oĩ pe ñemopotĩ rehegua; upeháre oñemopotĩva’erã óga ha kotykuéra; oñemombopava’erã “yty” oĩva guive, avei oñemombova’erã umi mba’e tuja térã ndojepuruvéiva; ha upéi, oñemohendapyahupava’erã opaite mba’e ogapypegua. Upéicha avei, pyharepyte jave, oĩva’erã katuete omoañetéva ko’ã jeroviapy, hetave apytépe:
Peteĩ mombe'umi py'amongetarã
Ary pyahu pyharépe peteĩ tujami ha’eñomi ojepy’amongeta, ikotykeha ovetã guive, omaña jepy’apýpe pe arapy tuichaitéva, henyhẽva mbyjágui, ha yvóra hekokirirĩva, ojejaho’íva ro’ýpe. Ndaipóri ko yvy ape ári peteĩ korasõ ityre’ỹvéva ha peteĩ ánga hekorasyvéva imba’évagui. Tyvyty ojepe’ambeguekatúma henonderãme ha ha’e og̃uahẽvo upépe, ñemondýi reheve, ohechakuaa ogueruha hekove rapykuerérõ, opaichagua jejavy ha mba’e vai apo; hete katu ijaku’ipa tekomarãgui ha avei hi’ánga ijaipa.
Póraicha ojaho’i iñapytu’ũ umi ára porãite ha’e ohasava’ekue imitãrusúpe; ku pyhareve jojaha’ỹ, jasypópe, itúva omoĩrõguare chupe tekove rapére ha’e oikuaaporã’ỹva; ku aravo hekopane, ha’e, mitãrusu ojeroviáva ijehe, opyrũrãngue ku tape henyhẽva itágui ha upeichavérõ jepe hekoguapýva, ha’éva tekokatu rape; ojaporãngue hemikotevẽ ha hembiapo; ohapykuehókuri tekojejapo ha jejavy rape; tape ome’ẽgua’útava chupe vy’apavẽ; ha amo hapópe, omoingeva’ekue chupe yvykuapytũetévape.
Peteĩ ñembyasy ijetu’úva oikutu tujami korasõ ha upépe ha’e osapukái asy pe pyhare kirirĩetépe: “¡Áina!. ¡Ikatúnga’ura’e ajevy pe chemitãrusúrõguare!. ¡Áina, Che Ru, chemohendamijeýna tape juasahápe, aiporavo hag̃ua ambue tape!
Tujami sapukái soro okañy arapýre upe pyhare ro’ysãitépe ha ndorekói ñembohovái. Oipotavérõ jepe, ha’e ndaikatumo’ãvéima oiporavo. Ág̃a katu nde, che angirũ, reime gueterei tape juasahápe. Nde ikatu gueterei reiporavo tape ikarẽ’ỹva. Aníkena eheja oiko ndehegui arayvoty, yvoty’ỹre. Aníkena oiko ndehegui arapy, imbyja’ỹva. Aníkena oiko ndehegui ava hemiandu katu’ỹva.
Royrõ
Royrõ ha'e peteĩ temiandu a'e'y guasu, pochyete, ha py'aro guasu umi máva rehe. Royrõ ha'e mborayhu'ỹva ha rayhu'ỹva.
Jaguarundi
Jaguarundi (Puma yagouaroundi) ha'e peteĩ mymba tuicha okambúva, mbarakajarundi juehegua hague pytũmby ha hũ. Ko mymba oiko Tetã peteĩ reko Amérikagua ñembyre guive ha Argentina mbytépe peve. Ko mymba ha'e michĩve jaguapytãre, ha ho'u mymba michĩ ha mymba okambúva michĩ.
Muanduhe tĩgua
Muanduhe tĩgua ha'e pe muanduhe ojehaitĩguáva ( ~ ), ojeipuruva heta ñe'ẽme ha ojeipurukatu hag̃ua muanduhe tĩgua tekotevẽ jaikuaa máva mávapa umi pu'ae tĩgua avañe'ẽme (ã - ẽ - ĩ - õ - ũ - ỹ) térã tai pundie tĩgua (g̃ - ñ). Poytugañe'ẽ oipuru muanduhe tĩgua pu'ae mante (ã - õ) ha karaiñe'ẽ oipuru tai N hi'ári (ñ) mante.
Py'aporã
thumb|Py'aporã Indiape. Py'aporã térã Tekoporã ha'e temiandu porã ha porohayhúva, oñangareko rei máva.
1974
1974 - ary
Joaju
...1973-1974-1975...
Kuarahyreike
thumb|250px|Kuarahyreike Kuarahyreike yke Yvygua. Ñande Yvy renda Kuarahy oike.
2001
2001 - ary
Manuel Ortiz Guerrero
Manuel Ortiz Guerrero ñe'ẽpapara Paraguáipegua, heñoi távaii Yvarotýpe, tavaguasu Villarrica del Espíritu Santo-pe, Paraguái, 16 jasypokõi 1897 jave, itúva Vicente Ortíz ha isy Susana Guerrero, omanova'ekue o'arahechávo imemby kuimba'émi.
2001
Joaju
...2000-2001-2002...
Manuel Ortiz Guerrero
Imitã ha imitãrusúrõ
Omongakuaa ichupe ijarýi itúva sými, doña Florencia Ortíz. Oñemoarandu ñepyrũ mbo'ehao Villarrica-pe, oñembokatupyry mbo'ehaópe umi tembiapo oñeme'ẽvape. Hi'otĩ ha ojepy’a mongetaiterei, ikunu’ũkuaa, ha’eñomínte ojepokuaa oiko. Ñe’ẽpoty je’épe ohechauka ikatupyrýha Colegio Nacional de Villarrica-pe oime jave ha, upérõ, ohai ñe’ẽ vore mbykymíva. Iñirũnguéra oñepyrũma ohenói ichupe: Manu ha péicha ojekuaa ko’ágaite peve. Oguahẽvo Paraguaýpe oiko temimbo’e Colegio Nacional de la Capital-pe, ipohýi hembiapo poeta ha guía ombohapéva generación ipyahúva. Ary 1914 jave.Oguahẽ mboyve,  ary 1912, oike lucha armada-pe, omoirũvo itúvape. Oñemosẽ upe aty oimehápe ñe’ẽpapàra, oho exilio-pe, Brasil  gotyo, upépe oñepyrũ hasy ha imba’asy héra beri-beri ojehaitypóva hese omano meve.
Omoherakuã ñe’ẽpoty “Revista del Centro Estudiantil”-pe hembiapo ha’e oisãmbyhy avei ko kuatiahaipyre, upéi periódico capitalino oipe’áva ichupe hokẽ omba’apo haguã. Hembiapo oñemomba’eguasuvéva ha ojeguerohorýva, “Loca”  ñe’ẽpoty ijojaha’ỹva jehaìpe heñóiva upe revista heráva “Letras” ha opavave opyta ijurujái ojehai porãiteréigui, ko ñe’ẽpoty guive oguahẽ itáva ñe’ãite remiandúpe. Upérõ omoirũ ñe’ẽpapàra Guillermo Molinas Rolón. Iñangirũete omokyre’ỹva hembiapópe, avei ñe’ẽpapára arandu Arturo Alsina ichupe ohai: “..Omombe’úvo, upe oga’imíme.ha’éva ichupe guarã peteĩ albergue oĩ ára ndokarúiha avei ára ro’y jave ombojopyru tupa ha frasáda oke haguã hikuái.”.
Hembiapokue
Ñe'ẽpoty “Loca” rire ambue ñe’ẽpoty oĩháicha, ombyaty’imi,  “Raída poty”,“Guarani”,“La sortija”, “Diana de gloria”. Ohai avei ñe'ẽkõime, avañe’ẽme osẽ porãitereíva, ojeporúva umi guarania ombopurorýva’ekue hi'angirũ Maestro José Paraguaýpe Flores:“Panambí verá”,“Ne rendápe aju”,“Kerasy” ha “Paraguaype”. Arandukápe “Poesía paraguaya - Historia de una incógnita” ohaíva karai arandu brasileño Walter Wey: “Ortiz Guerrero omopyenda mbarete ha tembiasa arandu Paraguái retã rehe ndorekíva editor, néira, oreko ohasa haguã arte rehe oikóve haguã, ndoikuaái mba’épa ojapóta ome’ẽ haguã ñe’ẽpoty ha ombopúvo mbaraka. Ha’e poeta ha el tipógrafo iñe’ẽpoty heñóiva ijeheguiete. Ha’e oimprimi imákina tipográfica imba’éva voi ha oikuave’ẽ folleto okẽ okẽme ohóvo. Oguahẽ tavaygua ñe’ãme ha omopirĩ hekovépy ha oiporiahuvere ko kuimba’e hasymíva rehe, amo hekove oguéva ohóvo mbeguekatúpe, oñomongeta umi hi’angirũ ikoty eskínaite guive, omohendávo hi’apyka mombyrými hupágui, ani haguã ohecha ichupe “hete ha ipire ro’o ohechaukáva mba’eichaitépa hekove pypore” oñemomba’eguasúva, péicha, pe hesa ojajajáiva porãgui, hovy’üva “isa’y henyhẽva esperansagui”. Ipypore hekovépe oñeha’ãvo ha opyta ñe’ẽpoty mimíme ha ñe’ẽsyry omoherakuãva upe kuatiápe hasy ha oñembyasyetereíha ha ombohéra “Cantimplora”, orekóva testigo ramo idestino hasyetéva orekóva poeta avañe'ẽme ikatupyrýva opurahéiva ha ojerure asýva ojejogua haguã hembiapo oĩva arandukápe...”
Hekovekue
Ñanemandu'ávo Alsina rehe, ko sentencia: “Ijeheguiete ha sãsõme oipytyvõ letra paraguaya-pe ha teko porãmbýpe ohechaukáva, ñamoĩva’erã avei pe oñemomba’eguasúva oguahẽva ñane angape, ojeipysóva tiempo ohóvape, ndopytu’úiva ome’ẽ haguã hi’a.. Tavarandu, purahéi, ñe’ẽpoty, ñoha’anga teko tavaygua ohasáva jehechauka, ojuhu ipype, ha’e ohaiháicha oñemoheñóiha avei, ambue hapicha omokyre’ỹ ha omomba’eguasúva... Hendápe oguahẽ Julio Correa, oñakãityva’ekue umi escena ohechaukáva teatro ñanemba’evaite, iñe’ẽpoty, viñeta mbykymi oporomopirĩva; Gómez Serrato, iñapyru’ü roky ha’éva “Jasy jatere”, Manú ohaíva iñepyrũmby ha omoherakuãva...”