cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ñe'ênguéra Mbo'ehaovusu
TEMBIASAKUE
Ko mbo'ehaovusúpe oñeme'êse upe omohu'âvape umi tembipuru ha'evéva ñe'êkuaatýpe, avano'ôkuaápe, taperekokuaatýpe, aporekokuaápe, tembikuaatýpe ha tekokuaápe ikatútava ojapo ichugui peteî ava imba'ekuaaporâva UNA jehupytyrâme oñemboguapyháicha.
MBA'EKUAARAPEKUÉRA
Peteîteîva Mbo'esyry are:
Irundy ary ha ipahápe ojehai ha oñehendukava'erâ peteî tembiaporâpavê.
MBO'ESYRY SAPY'AGUÁVA
Hi'are: 3 jasy
Ñe'ênguéra Mbo'ehaovusu niko ojeporavókuri ipype ojejapo haĝua kuaara'â ha upéi ojehupyty haĝua ÑE'Ê'ASAHÁRA HEKO'OKÁVA kuatia'atâ, upevarâ ISL-pe ojejapo umi aranduchauka opavavete ñe'ême, oñembohysýihápe umi kotevêpy omyenyhêva'erâ umi oikoséva ñe'ê'asahárarô, umi aranduchauka ojejapójepi irundy jey ñavô ary.
Franca
Franca ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulo-pe.
Ary 2017 ko táva oguerekova 347.237 tavayguakuéra.
Óga guasuete
thumb|250px|Neuschwanstein Óga guasuete, [[Alemaña retãme.]] Óga guasuete, ha'e peteĩ óga guasu mbarete, orekóva mongorahakuéra ijere ha ógayvate po'i avei. Ojeipurúva ñepysyrõrã ha tekoharã avei.
Miley Cyrus
thumb|200px
Miley Ray Cyrus (Heñói peicha Destiny Hope Cyrus réra 23 jasypateĩ-pe réra 1992), jekuaáva Miley Cyrus ha'e peteĩ oactúa, opurahéiva ha purahéi apoha estadounidense. Ojekuaá ha'e pe kuatia téra Miley Stewart/Hannah Montana pe Disney Channel, Hannah Montana. Jasyapy-pe 2008 ha'e oñepyru peteĩ proseso hekopegua amoambue itéra rehe "Miley Ray Cyrus"
Mboyve ary
Miley Cyrus heñói Franklin, Tennessee, 1992 pe. Ha'e Leticia "Tish" Finley ha Billy Ray Cyrus memby. Oreko mokoĩ mbytegua kyvy, Christopher Cody ha Trace, ko pahague ha'e opurahéiva ha ombopú mbaraka pe banda Metro Station ha peteĩ mbytegua tykéra, Brandi. Oreko avéi peteĩ kyvy, Braison ha peteĩ kypy'y, Noah, ha'e oactúa avéi. Itúva kuéra omói Destiny Hope (Destino, Esperanza) ojerovia ha'e haeta peteĩ herakuã. Oreko pe téra "Miley" pukavy haguére ("Smiley") imitã jave. Oho la Heritage Middle School ko'ãga oreko peteĩ mbo'éhara ñemihápe. Okakuaa peteĩ kokue itúva kuéra rehegua Nashville.
Apoha
Miley oñepyru ojepy'apy actuacionpe pe jejaporã itúva rehegua, Doc, moõ ha¡e héra Kylie. Pe2003, ha'e oike pejuha tuicha ha ojapo peteĩ mitãrusu heráva Ruthie ta'anga omýiva Tim Burton rehegua Big Fish héravaguy Destiny Cyrus. Úpei, ojekuaa peteĩ video hembipu porã If Heartaches Have Wings ha Colgate Country Showdown itúva ndive.
Oreko guive 11 años ojapo peteĩ tendu Best Friend guarã, Disney ndive, téra pe hára ñembotove téra ha'e temitỹ michĩpe kuatia arã.
Miley oaudiciona pe téle aguĩgua Disney Channel rehegua, Hannah Montana poravopyre téra ha'e peteĩ mayma kyre'ỹ ha ohayhu sapy'atekove (He'i peteĩ hára Disney Channel rehegua), ha opýta jejeporã guarã. Ko'ãgagua oactuainti tysýi Miley Stewart icha, hague pe pseudónimo, ha'e la ñeandu mba'epu pop mitãrusu, Hannah Montana, gua'unte. Miley Cyrus avei oactúa Hannah Montana-icha tekove ha'ete, téra orekova peteĩ mba'e apu'a itérava ha'ete.
Pe 22 jasypoteĩ 2006, Miley ome'ẽ peteĩ konsierto Hannah Montana-icha pe jeguataha temátiko Disney's Typhoon Lagoon Walt Disney World Orlando, Florida, pe'a pẽ konsierto Disney Channel ohai. Avei oactúa ñemotenonde Disney Channel Hannah Montana rehegua, hérava Hannah Montana's Backstage Secrets, moõ ha'e oactúa pe ipoguasu Miley Stewart-icha py'ỹi omoambue Hannah Montana pe. Pe 24 jasypa 2006 rehegua, Walt Disney Records ojapo peteĩ mba'e apu'a estudio-pe, pepe oñemoinge poapy mba'e apu'a Miley ojapo Hannah Montana icha.
Angetete ojekuaa ñepyru mbohapypa ára vore Hannah Montana rehegua. Avéi angetete, Miley Cyrus John Travolta ndive ojapo mokõi ahy'o tenondeguava ta'anga omúiva mitã reko Bolt. Pe 10 de jasyrundy 2009-gua ñemotenonde peteĩ ta'anga omýiva pyahu Hannah Montana The Movie. Avéi Miley ojekuaa pe ñemana Billboard he'i opore'ỹ tysýi Hannah Montana.
Miley opa hi menda sako'i oñemoha'a Justin Gaston pe jasypoteĩ 2009 pe ha angetete oĩ moñe'ẽha The Last Song Savannah, Georgia-pe moõ ome'ẽta tekove Verónica Miller pe, peteĩ mitãrusu ñemoĩ, isy omondopyre ohasa arã hi pytu'u arahaku rehegua itúva ndive, ha ha'e ndojeguerahaĩ porã. Avei oactúata pe ta'anga omúiva Wings ohái akue Aprilynne Pike, Miley ojapota peteĩ mitãkuña heráva Laurel, ohesakã ha'e peteĩ jarýi.
Mba'e apu'a
Extended Play
Bandas sonoras
Ñe'ẽpuporã Guaraníme
ÑE'ẼPUPORÃ GUARANÍME (EUFONÍA GUARANI)
Guaraníme py’ỹi jaipuru ñe’ẽpuporã ñambohyapúvo umi taipu tĩgua (ã, ẽ, ĩ, õ, ũ, ỹ, g, m, mb, n, nd, ng, nt, ñ).
Techapyrã:
Pukarã
PERURIMA
Hi'aguimávo Perurima oñe’ẽmondo chupe peteĩ pa’i: “Peru, ejúpy oremoirǔ, jakaru oñondive”.
Oja Peru ha oguapýmavoi. Ojesareko ha ohecha mbohapýnte oî so’o ka’ê. Osê he’i pa’i Leu: “Jajovasá
Pa'i Leu he'i - En el nombre del Padre ha ipojáima so'o rehe, Pa'i Tani he'i en el nombre del hijo ha ipojáima ambuere - Perurima ohechávo ivaítaha hendive ha oñe'ẽ mboyve Pa'i Livo osẽ he'i - ou mboyve Espiritu Santo ha'útama che kóva ha ipojái so'o ka'ẽre ha'e raẽ. Ha péicha Peru oñembohory jey Pa'ikuérare.
KORAPÝPE
(Omombe’úva: Delia Audona Olivera - Kapiata) Kachíke ojupi avión-pe, oiko chugui co-piloto. Peichaháguinte, ohendu hikuái ayvu guasu: opukáva, osapukáiva hamba’e. Nimbora’e umi pasajero apytépe oï peteï hi’arambotýva ha ha’etépe opavave opurahéi chupe “terevy’aitéke” ha ojepopetejoa chupe. Piloto he’i Kachíkepe: “Tereho emokirirï umívape”. Kachíke, oñemonde kate asýva, oho ha uperiremínte oujeýma ha he’i: “Oïma ne rembijerure mi coandante”.
Añetehápe, piloto ohechakuaa opahague ayvu. Upémarö oporandu Kachíkepe: “Mba’éichapiko remokirirï chupekuéra”. Kachíke ombohovái: “Aha ha ha’e chupekuéra: pende ayvútaramo tapehopa korapýpe ha aipe’a pe okë ha amondopaite chupekuéra korapýpe” (Nimbora’e -oikuaaporä’ỹre- oity avión-gui chupekuéra)
3 LEONES
(Omombe’úva: Silvia Cardozo Vda. de Núñez – San Antonio) Kachíke og̃uahë peteï ógape. Oñembo’y, omaña kyhyje ápe ha pépe, ha upéi ojepopete. Osë óga jára ha Kachíke he’i chupe: “Nderekóipiko tres leones”.
Óga jára ombohovái Kachíkepe: “Hëe, areko tres leones”. Kachíke osë he’i chupe: “Ndaikatuichénepiko eñapytimi mbohapyvépe, tahasa nde korapy rupi ha upéi epoijey chuguikuéra”
Katalúña
Katalúña (karaiñe'ẽme: Cataluña; katalã ñe'ẽme: Catalunya; occitáno ñe'ẽme: Catalonha) ha'e peteĩ tetãvore hekosãsóva Epáña retã pegua, ojekuaáva katuetehápe tetã hembiasa guasu, oĩva yvate kuarahyresẽ España retãme.
Pukarã
OKA’ÚVA
(Omombe’úva: Sabina de la Cruz Núñez Cardozo - Kapiata) Oka’úva oike ñemuháme ha he’i: “Aipota 10 lítro guari”. “Moöpa oï hyrurä”, he’i chupe ñemuha jára. Ha pe oka’úva he’i: “Hendivevoi reñe’ëreína”.
Katalúña
Ijapekue ha'e 32 000 km² ha yvate gotyo ojejuhu Hyãsia ha Andorra, kuarahyreike gotyo ojejuhu upe para Yvy mbytépe, ñemby gotyo ojejuhu upe Comunidad Valenciana, ha kuarahyresẽ ngotyo oĩ Aragón.
Pukarã
ADIVINADOR
(Omombe’úva: Paublino Carlos Ferreira Quiñónez – Fndo. de la Mora) Kachíke ojupi oikytï hag̃ua yvyra rakä. Upe jave ohasa upérupi Kalo ha he’i chupe “Re’áta upégui reikytïrö yvyra nde py jokoha”. Añetehápe, Kalo he’ipávo péango, Kachíke ho’a ha oúmakatu heseve yvýpe.
Katalúña
Katalúña oñemohenda umi irundy tetãvoremi: Barcelona, Girona, Lleida ha Tarragona. Itavusu ha'e táva Barcelona.
Pukarã
ADIVINADOR
Upérö, Kachíke -ojehúvo hese Kalo he’iva’ekue chupe ojehutaha hese- osë he’i Kalópe: “Ndéngo adivinador-ra’e”
Katalúña
Katalúñame oikove 7 504 881 ava umi 947 távape, 64 ohasa 20 000 tekove hetakue.
Joaju
<div class="noprint" style="clear: right; border: solid #aaa 1px; margin: 0 0 1em 1em; font-size: 90%; background: #f9f9f9; width: 33%; padding: 4px; text-align: left; float: left;"> Vikipetã katalã ñe'ẽme ha'e upe Vikipetã peteĩ ñe'ẽme oñeñe'ẽva ku tetãvore hekosãsóva España pegua. Nde ikatu poroipytyvõ upépe.
Pukarã
TUICHAITE LEMBÚRE
(Omombe’úva: Rudi Torga - Paraguaýpe) Moköi oka’úva -tuichaite lembúre- ijurujái omaña yvate gotyo. Peteï he’i hina: “Amóva Jasy”. Ambue katu he’i: “Nahániri. Péva kuarahy”.
Péicha oï hína moköive. Upe jave ohasa upérupi ambue oka’úva. Upémarö he’i hikuái chupe: “Emyesakämína oréve peteï mba’e... kuarahy térä jasýpa pe ohesapévahina”.
Pe ohasáva he’i chupekuéra: “Ndaikuaái. Chéngo ndaha’eivoi arupigua”.
Y REMBE’ÝPE
(Omombe’úva: Sabino Giménez Ortega: Aravo’i - Tovatĩ) Moköi kachíke oï hína y rembe’ýpe. Peteïva omoinge ipy ysyrýpe ha ambuéva katu omoinge ipo ysyrýpe. Peteï karai omañáva hesekuéra oporandu moköivéape: “Mba’éiko pejapopeína”.
Peteï kachíke ombohovái chupe kóicha: “Ro-pesca-hína”. Pe karai he’ijey chupekuéra: “Ha... mba’éichapiko pe-pescá-ta péicha”. Upémarö, ambue kachíke omyesakä chupe: “Ha... chéngo che py sevo’i ha ha’ékatu ipo pinda”.
OVETÄ APU’A
(Omombe’úva: Edgar David Galeano Núñez - Kapiata) Tani oho gua’i retäme ha heta omaña rire, ojuhu ovetä oïmíva guive ijapu’aha. Oporandu mba’érepa ovetä oïmiva guive ijapu’a ha peteï gua’i ombohovái chupe kóicha: “Kuarahy ija porä hag̃ua ore rógape”
EMPERADOR
(Omombe’úva: Bernardo Luis Acevedo - Luque) Kachíke niko oho Buenos Aires-pe omba’apóvo. Ohasa umi ára ha ohaíjepi ipehënguekuérape. Peteï ára og̃uahë isýpe peteï kuatiañe’ë ha ipýpe Kachíke omombe’u isymíme oikohague chugui Emperador, Buenos Aires-pe. Tuicha vy’ángo oiko hógape. Sapy’aite g̃uarä oparupietéma ojekuaa upe mba’e guasuete.
Are rire, peteï ko’ëme, Kachíke og̃uahësapy’a hógape. Osëngo opavavéva ohug̃uatï chupe. Ovy’ajo'aiténgo umi ipehënguekuéra. Ohecharamóvo chupe umi ipehëngukuéra ha opavave iñirü ojapo hikuái chupe opaichagua vy’aguasu: purahéi, jeroky, káso hamba’e. Péicha avei oiko karu guasu ha oñemboy’u guari tuichaháicha.
Peichahápengo peteïva oporandu chupe: “Mba’eichakue piko oiko kuri ndehegui Emperador”, ha Kachíke ombohovái: “Ha peteï ára niko ajuhu che mba’apo pyahurä ha upépe aikévo niko che patrón pyahu he’i chéve: ndehegui oikóta emperador ko ára guive. Péichante”. Osëjey peteï hapicha he’i chupe: “Ajépa ndepo’áite. Ha’e... oiko rire ndehegui Emperador piko mba’e rejapo” Kachíke osë upépe he’i chupekuéra: “Ha mba’épiko reipota ajapo... ambohyru péra, ko’ë guive pyhare peve”.
MBOHAPY IMEMBY
Kuñakarai, ohechaukávo imemby tuichavéva, he’i: “Kóvagui oimeva’erä oikóta futbolista mba’e”. “Anichéne. Mba’érepa ere”, he’i chupe upe karai. Kuñakarai ombohovái chupe: “Ha’e... ha’éngo opay guive, oke peve oiko pelota rapykuéri”. Ohendúvo upe mba’e, karai oporandujey: “Ha amóva, mbyteréva, pévagui piko mba’e oikóta”. Kuñakarai omañávo imemby mbyterére he’i: “Ha’e... pévagui oimeva’erä oikóta músico mba’e”. “Anichéne. Ha... mba’érepiko ere”, he’i chupe upe karai. Kuñakarai ombohovái chupe: “Ha’e... ha’éngo opay guive, oke peve oiko opurahéi ha ombopu imbaraka’i”.
Ohendupávo upe mba’e, karai oporandujey: “Ha amóva, pe ipahaguéva, pévagui piko mba’e oikóta”. Kuñakarai omañávo imemby’i pahaguére he’i: “Ha’e... pévagui oimeva’erä oikóta político mba’e”. “Anichéne. Ha... mba’éreiko ere”, he’i chupe upe karai. Kuñakarai ombohovái chupe: “Ha’e... pévango rehupívo úpa... okakáma nderehe”.
MUAMUA
“Mba’érepiko”, oporandu chupe hapicha.
“Ha... nderehecháipiko. Ñati’ü jepe ñande reka linterna reheve”.
ITA GUASU
(Omombe’úva: Celso Velázquez - Paraguaýpe) Kachíke oha’ahína partído, ka’arupytu. Upéingo iñipytüetenungáma ha mba’evéma ndojehechavéi. Peichaháguinte Kachíke oho heseve ha osapukái “pejeíke che rapégui”, ha ohupytývo, hatäiterei oinupä pe pelóta ha Kachíke omopëmi ipy. Nimbora’e pelóta osëkuri okápe ha hendaguépe Kachíke opyvoíkuri peteï ita guasu. Iñirünguéra niko ohupi hikuái Kachíkepe ijyva ári ha ogueraha chupe hógape.
Kachíke niko hasërängue, opuka omanóta. Peteïva oporandu chupe: “Mba’érepiko repuka, nerasërängue”. “Chéngo amopë che pýnte”, ombohovái chupe Kachíke. “Ha mba’e upéva piko”, he’ijey chupe hapicha.
Kachíke osë he’i chupe: “Nderehechaséipiko mba’éichapa oiméne hasëhína upe o-cabecea-va’ekue. Ha... upévako pe chembopukávahina”.
TROMBÓN
(Omombe’úva: Roque Jacinto Lovera - Paraguaýpe) Gua’i ou Paraguaýpe peteï jerokyhápe, óga ikatévape ha peichahágui hyerasýsapy’a. Oporandu baño-re ha peteï he’i chupe: “Al fondo y a la derecha”. Nimbora’e gua’i ndoikuaaivavoi “baño moderno” ha oikénte peteï koty iñipytüvape, opokopoko ha ojuhúvo pe mba’e apu’a, oguapýmakatu ojapo ku jaikuaáva. Upéinte niko peteï músico, pochy reheve, ou ha he’i: “Mávapiko pe tavýcho okakava’ekue che trombón-pe”.
Peteï gua’i oike ka’aguýpe ha upeichaháguinte peteï guyra vaicha oñe’ëva chupe ha osapukáiva: “¡gua’a!”. Nimbora’e gua’i ndoikuaaivavoi pe guyra hérava gua’a ha ohendúvo gua’a ñe’ë, gua’i osë he’i chupe, pochy reheve: “Erérire gua’i ne akäitépe rojapimo’ä”
RECREO
(Omombe’úva: Luis Martín Cuenca - Paraguaýpe) Peteï ára Kachíke he’i: “Ko’ërö guive aháta mbo’ehaópe, añemoarandu”. Upémarö, umi mitämimi oikémava mbo’ehaópe he’i hikuái chupe: “Kachíke, aníke nderesarái, reguerahava’eräha mba’e re’u hag̃ua recreo-pe.
Ambue ára ko’ëme Kachíke ohómakatu mbo’ehaópe ha ogueraha hendive hembirekópe. Mbo’ehára oporandu chupe ma’eräpa ogueru hembirekópe. Kachíke ombohovái chupe kóicha: “Ha’u hag̃ua recreo-pe”
TAPE
Kachíke ou mombyrygui ha oikévo hógape, peteï hapicha oporandu chupe: “Kachíke, mba’éichapa oïhína ñande rape. Ndaivaietéipa”. Kachíke ombohovái chupe: “Che ndaikuaái. Che aju vereda rupi”
MÁNGO
(Omombe’úva: Sabina de la Cruz Núñez Cardozo - Kapiata) Peteï Gua’i ojupi peteï parraléra ári ha peteï tapicha ohasáva upérupi oporandu chupe: “Ma’eräpiko rejupi upépe”. “Ha’u hag̃ua mángo”, he’i chupe gua’i.
COCA’I
(Omombe’úva: Pablino Gómez Vera – San Lorenzo; ha upéi Serafina Haidée Villalba – San Pedro del Parana) Leö ha ju’i oike hikuái peteï ñemuháme. Ka’i -ha’éva ñemuha jára- omomatei chupekuéra ha upéi oporandu: “Mba’épa pe’úta”. Ju’i ojerure guari ha Leö katu he’i: “Che, Coca’ínte ha’úta”.
Ka’i ohendúvo upéva, oñemondýi ha ombovu kamisa lómo, oimo’ägui Leö oñe’ëha hese. (Leö niko Coca Cola michïvante ra’e pe ho’uséva, ndaha’éi ñane irü ka’ípe)
PALANCA DE CAMBIO
Osë javete tapehüme og̃uahë avei mba’yrumỹi Rysa-pegua. Kachíke -ikate asýva, icorbata’ipáva- ojupi, ohepyme’ë ipasaje ha oguapy mba’yru mboguatahára ykete. Upéingo, Kachíke omañéjepi mba’yru mboguatahára omomỹi jave pe palanca de cambio. Ha’é’angango ndoikuaaivavoi mba’épa upe mba’e ha ojepy’ap ñepyrü. Are oho rire, mba’yrumỹi opyta ha mba’yru mboguatahára oipe’a okë ha he’i: “Kuñakarai ha karaikuéra ko’ápe japytu’úta 15 minutos ha upéi jahajeýta” ha oguejypaite hikuái. Upéingo ojupipajey mba’yrumỹime ha ipahaítépe ojupi pe mba’yru mboguatahára ha ha’e oguapývo ndojuhuvéisapy’a ipalanca de cambio. Oheka oparupiete, ijapykaguýpe jepeve ha ndojuhúi mamove. Upémarö Kachíke oporandu chupe: “Mba’éiko okañy ndehegui, karai”, ha tapicha ombohovái chupe: “che palanca de cambio”. Kachíke ojaivy, ohupi ipópe upe palanca de cambio ha’e onohë ha oñongatuva’ekue ha he’i mba’yru mboguatahárape: “Kóvapiko. Ku uje’ietéma renohëseva’ekuépiko. Na’ápe che anohëma ndéve”.
MÁVAPIKO OJOKÓTA
(Omombe’úva: Abdón Galeano Benítez - Kapiata) Mba’yru mboguatahára omoïjey hendag̃uáme ipalanca de cambio ha mba’yrumỹi oku’ejey. Kachíke ohómakatu Ciudad del Este-pe. Mbeguakatúpe mitä Rysa henyhë ohóvo. Nahembyvéima apyka ojeguapy hag̃ua. Peichahágui ojupi peteï kuña hyeguasúva ha Kachíke opu’ävoi ome’ë chupe ijapyka. Kachíke omaña ha ojuhu opavave oñembo’ýva niko ojejoko peteï yvyrapukúre. Upémarö ha’e avei oñemoï ijykerekuéra ha ojejoko upe yvyráre. Mbeguekatúpe inandijey upe mba’yrumỹi ha oïma avei heta apyka inandíva ojeguapy hag̃ua, ha’e... Kachíke katu ndoguapýi. Hatängo ojejoko yvyrapukúre. Mba’yru mboguatahára ojepy’apýma hese ha osë he’i chupe: “Kachíke, eguapýna, anivéna nekane’örei” ha Kachíke tovasýre ombohovái chupe: “E’a, ha che aguapýropiko máva ojokovéta ko yvyrapuku”.
TÏ SYRY
(Omombe’úva: Cecilio Ramón Coronel Gómez – Ka’aguasu) Peteï mitä’i ho’uhína itïsyry ha heindy ohechávo chupe péicha, oho he’i isýpe: “Mamá, mamá, Lui ho’uhína itïsyry”. Isy pochy reheve ou he’i Luípe: “Mba’érepiko nere-convida-i ne hermano-pe”.
HAGUÉRE
(Omombe’úva: Serafina Haidée Villalba – San Pedro del Parana) Kachíke niko ivare’a korócho oúvo ha sa’i ipirapire. Upéingo, pe ivare’ave jave, ojuhúsapy’a hapépe peteï ñemuha, ojehepyme’ëhápe ryguasu ka’ë.
Ohendúvo péva, Kachíke he’i chupe: “Chéngo areko 10.000 mante”. Upépe ñemuha jára he’i Kachíkepe: “Oïma. Ame’ëta ndéve haguére...” Péva ohendúvo Kachíke he’i: “Mba’éichapiko ha’úta hague reheve”
ARCO
(Omombe’úva: Rudi Torga - Paraguaýpe) Kachikekuéra ou Paraguaýpe ha oho hikuái ohecha aipo partido, Olimpia ha Cerro Porteño oha’äva. Ha’ekuéra niko ndoikuaáivavoi upe mba’e hérava fútbol, jepémo upéicha, hesahojoa omaña mba’éichapa heta tapicha ikü okápe, itavývaicha, omuña hikuái pe mba’e’apu’a. Opa rire ohendu hikuái peteï he’íva: “Olimpia ganó dos a cero”. Ojevývo hekohápe, ha’ekuéra he’i hikuái: “Ko’ëro, ñande avei jajapomíta upe jahechava’ekue, jahechápa mba’e ñañandu”.
Ko’ëmbamívo oñepyrüma oha’ä hikuái. Ohoreíngo heseve hikuái. Ohasa rire moköi aravo, peteïva -noha’äiva, oïva okápe- osapukái chupekuéra: “Pepytu’umína ha peju perambosa” ha osë peteï Kachíke ombovái chupe: “Ndaikatúi, cero a cero gueterei” ha otu’u ojuehe, omuña ipy’aropúvaicha pe mba’e’apu’a.
Asajetévo, osëjeyma peteïva osapukai chupekuéra: “Pepytu’umína ha peju pekaru” ha osëjeýma peteï Kachíke he’i: “Ndaikatúi, cero a cero gueterei” ha ombovu hikuái kamisa lómo mba’e’apu’a rapykuéri.
Iñipytü javete niko peteïva osapukáijeýma chupekuéra: “Pepytu’umína ha peju pe’u kojói mbejúre” ha peteï Kachíke otyryrýva mba’e’apu’a rapykuéri, iküsëmbáva ha hesajerepámava, he’ijey: “Ndaikatúi, cero a cero gueterei”.
Upémarö, tapicha oïva okápe, pochy reheve, osapukái chupekuéra: “Mba’éichapiko cero a cero-ta, ko ko’ëti guive peha’ävapeína”. Ha osë Kachíke Santacruz ombohovái chupe: “Ha’e... mba’éichapiko reipota romoinge upe gol, ndaore-arco-iningo”.
TIRO LIBRE
(Omombe’úva: Rudi Torga - Paraguaýpe) Ambue ára ko’ëme, Kachikuéra oñemoïjey peteï ñe’ëme ha oha’äjey peteï partido. Upearä omoïma hikuá hi’arco-rä. Oha’ähína hikuái ha peichaháguinte peteï opyvoi hapicháre. Kachíke Refere osapukái: “Tiro libre”. Omohenda pe mba’e’apu’a ha oñepyrü oguata henonde gotyo ha oipapa, upéi Kachíke Refere opyta, ohechauka iku’äme ha he’i: “Aquí la barrera”. Upémarö irundy tapicha ojapómakatu upe barrera. Kachíke Romerito oguevi ha ou heseve opyvoihag̃uáicha mba’e’apu’áre. Upe javete umi irundy, oïva barrera-pe, ojere ha omaña hi’arco gotyo. Kachíke Refere ombopu ituru ha he’i irundyvévape: “Mba’épiko péva. Ma’eräpiko pejere” ha Kachíke Gamarra, oïva barréra-pe, ombohovái chupe: “Ha’e... oréniko rohechase avei pe gol oike jave”.
MBÓI
(Omombe’úva: Porfiria Orrego Invernizzi – San Lorenzo) Peteï ára Kachíke ohepyme’ëse hóga. Pya’évoi ojuhúmakatu ojoguaséva chugui. Og̃uahë hikuái peteï ñe’ëme ha upehague ko’ëme oho hikuái escribanía-pe.
Upépe karai escribano ojejapo chupekuéra pe kuatia. Upéi oguapy pe karai ojoguátava ha ohai heraguapy. Upéingo oguapy Kachíke ohai hag̃ua heraguapy. Oipyhy pe haiha ha oñepyrúmakatu ohai. Ipukúngo pe ijehai, ohaivéröke ohai. Ojapóngo peteï raya ipukurasáva.
Ohechávo upéva, karai escribano ojepy’apy ha oporandu Kachíkepe mba’éichapa héra, ha Kachíke he’i chupe: “Che cheréra mbói”.
NDACHEKUAAVÉIMAPIKO
(Omombe’úva: Carmen Ramona Caballero de Vera – General Aquino) Kachíke oike korapy ahénope, ojupi naräha rakäre ha oipo’o hi’a. Upéi ijára ohecha chupe ha he’i: “Eguejy chéve upégui”. Upéi, oguejy rire yvýpe, karai oporandu chupe: “Mávaiko nde”.
Kachíke he’i: “E’a... ndachekuaavéimapiko. Chéngo pe angete aime’akue amo yvate”.
DISJOCKEY
(Omombe’úva: Javier Arévalos Morel – San Juan Nepomuceno) Moköi Kachíke omoköhína bar-pe ha ohendu hikuái opaichagua purahéi peteï radio rupive. Upéinte ndaipuvéi pe radio ha oporandu hapichápe mba’épa ojehu chupe.
Kachíke ovichea ha ojuhu pe radio ryepýpe peteï tarave re’öngue ha upémarö osë he’i iñirüme: “Omanómbora’e ñande radio disjockey”.
OMONDÝIRAMO GUARE VAKÁPE
(Omombe’úva: Roque Jacinto Lovera - Paraguaýpe) Peteï Kachíke oike omba’apo peteï Paraguayo ndive. Péva he’i chupe: “Peteï mba’énte nde rejapóta. Reñangarekóta amo che yvyotyty, ani hag̃ua vakakuéra ho’upa umi che yvotymimi iporäporäitéva”. “Ha mba’épa ajapova’erä”, oporandu Kachíke.
“Ha vaká oikévo che yvotytýpe, nde remondýiva’erä”, he’í chupe pe karai. Upéingo, peteï vaka ou oikésapy’a pe yvotytýpe ha Kachíke ohómakatu chupe, mbeguekatúmi ha kirirïhaitépe. Oñembojapaite ha oñe’ë vakápe, ijapysápe, ha he’i chupe: “Vaka, vaka... nde sy oime omano”. Upéi ou he’i óga járape: “Amondýi tuicha porä chupe. Ha’éngo chupe isy omanohague”.
OMONDÝIRAMO GUARE RYGUASÚPE
(Omombe’úva: Luz Edith González de Segovia - Guajayvi) Kachíke oike omba’apo peteï Paraguayo ndive. Upeichaháguiente upe óga jára he’i Kachíkepe: “Terehomi emondýi chéve amo ryguasu”. Kachíkengo oho mbeguekatumi ha peichaháguinte pe ryguasu ojere ha omaña porä Kachíkere. Upémaro ha’e ojevy ha he’i óga járape: “Ndaikatúi amondýi ryguasúpe”. Óga jára ohechapaiteva’ekue upe ojehúva, oporandu chupe: “Ha mba’érepiko ndaikatúi remondýi ryguasúpe”. Kachíke ombohovái: “Ha... mba’éichapiko reipota amondýi, cherechajepémaniko”.
HÉEEPA
(Omombe’úva: Lucía Valiente González – Isla Puku) Peteï mitä’i ho’uhína naräha ahéno ha peichahágui ojuhu chupe ijára ha he’i chupe: “Héeepa...” Mitä’i oïva naräha rakäre ombohovái chupe: “Oï héva ha ndahéiva avei”.
PÁILA
(Omombe’úva: Augusto Martín Jara López - Yü) Kachíke ojogua moköi celular, peteï imba’erä ha ambuékatu hembirekópe g̃uarä. Peteï ko’ëme Kachíke oho Ka’aguasúpe. Oho mboyve, he’i hembirekópe: “Ag̃uahëvo Ka’aguasúpe rohenóita, jahechami mba’éichapa oiko ko’ä celular”, ha oho. Ka’aguasu guive ohenói hembirekópe ha oporandu chupe “Mba’éiko rejaporeína”. Hembireko he’i chupe: “Ambochyryry’aína ryguasu rupi’a, sombrero-pe”.
Ohendúvo upéva niko Kachíke oñemona yvýre, opuka ipy’aropúta ha he’ijey hembirekópe: “Mba’éichapiko rembochyryrýta sombrero-pe, ma’eräkatupiko oï pe páila”.
MOÖPA OHO KO TAPE
(Omombe’úva: Ligia Calonga – Pedro Juan Caballero) Peteï karai ohasáva ohóvo tapére, oporandu Kachíkepe: “Moöpa oho ko tape”. Kachíke ombohovái: “Ko tape ndohói mamove, ndéngo pe rehovareína”.
ÁREA CHICA
(Omombe’úva: Cecilio Ramón Coronel Gómez – Ka’aguasu) Kachike oho Paraguaype. Ojupi línea 15-pe ha he'i mba’yru mboguatahárape: "Kóvapio OHASA Olimpia cancha rupi?". "Héë", ombohovai chupe mba’yru mboguatahára.
HATÄITEREI AIPOKA
(Omombe’úva: Margarita Leiva – San Lorenzo) Kachíke ombojahuhína imbarakaja ha peteï karai ohasáva he’i chupe: “Kachíke, anítei embojahu ne mbarakajápe, cháke, omanóne ndehegui”.
Ambue ára ohasávo karai Kachíke róga renonde rupi, hesahósapy’a Kachíkere ha ojuhu chupe hasëhína. Nimbora’e omano imbarakaja. Ohechakuaávo upe mba’e, pe karaimi he’i Kachíkepe: “Ha’e porä niko ndéve anive hag̃ua rembojahu ne mbarakajápe porque ojahogáta ndehegui”.
Kachíke, tasëme, ombohovái pe karaípe: “Ndojahogáiniko... hatäitereínteko aipokákuri”.
MOÖPA OPYTA KACHÍKE RÓGA
(Omombe’úva: Sabina de la Cruz Núñez Cardozo - Kapiata) Peteï karai og̃uahë peteï távape. Ohupytývo peteï ñemuha, ojuhu peteï ñande ypykue oguapýva upe ñemuha renondépe, ha oporandu chupe: “Ndépa reikuaa moöpa opýta Kachíke róga”. Ha’e ombohovái chupe: “Rehóta ápe, mombyry mombyry ha upéi rejuhúta peteï tajy kakuaa, tapepo’i mbytetépe. Upépe rejeréta nda asu gotyo ha rehojeýta mombyry rehupyty peve peteï yvyraro oïva avei tape mbytetépe. Upépe rejeréta nde akatúa gotyo ha reguatajeýta. Upéi resyryrýta yvy gotyo peteï ysyry peve, ha hembe’ýpe rejuhúta peteï tapỹi, rehasapáta upéva ha rejupíta petei yvyty ha ág̃a reg̃uahëvo hu’äme, rejeréta remaña nde atukupe gotyo ha rehechajeýta upe tapỹimi rehasava’ekue ysyry rembe’ýpe... upéva hína Kachíke róga”.
Karai oho ha ojapopaite oje’éva’ekue chupe. Are rire upe karai ojevy ha ohasajeývo ñemuha renonde rupi upe ñande ypykue he’i chupe: “Karai, Kachíke ndaipóri itapỹime, ajépa. Nderejuhúi Kachíkepe, ajépa”.
Upe karai ombohovái chupe: “Añetehápe, ndajuhúi hese. Ahareiete, chakeko mombyry korócho. Ha ndépiko mba’éicha reikuaa Kachíke ndaiporiha itapỹime”, ha ñande ypykue ombohovaijey kóicha: “Ha chéngo hína Kachíke...”
Upéva ohendúvo, pe karai oporandu chupe: “Ha mba’ére piko aje’i neremombe’úi kuri chéve” ha Kachíke ombohovái chupe: “Ha ndéngo reporandúkuri chéve Kachíke rógapa moö opyta”.
DIPLOMA
(Omombe’úva: Víctor Román Insfrán Martínez - Paraguaýpe) Peteï karia’y oporandu peteï karaípe: “Mba’éichapiko héra ne remiarirö”. Karai he’i chupe: “Héra Diploma”. “Ha... mba’érepiko héra Diploma”, oporandujey pe karia’ymi. “Ha... che rajýngo oho Paraguaýpe ha oñemoarandu UV Internacional-pe. Upépe oikuaa avei peteï karia’ýpe pya’evoi oikóva hendive. Are rire che rajy ojevyjey ore rógape, peteï mitä’i ijyva ari, ha og̃uahëvo ógape, he’íkuri chéve: na’ápe, kóva ha’e che diploma”.
ESCARABAJO
(Omombe’úva: Serafina Haidée Villalba – San Pedro del Parana) Moköi gua’i omonda peteï Volkswagen Escarabajo ha nimbora’e ha’ekuéra ndoikuaái péva oguerekoha i-motor hapykuépe. Ojupívo, peteïva omboguatámakatu pe escarabajo’i ha upéi opytasapy’a chuguikuéra tapépe ha pe omboguatáva he’i hapichápe: “Pya’e ehecha ñandéve mba’épa ojehu motor-pe” ha péva -ndoikuaágui i-motor oïha hapykue gotyo, oheka henonde gotyo- oma’ëvo he’i: “¡Ho’ángora’e i-motor!” ha upémarö ohejarei hikuái pe Escarabajo ha ohónte hikuái yvy rupi.
YVYRARO
(Omombe’úva: Luciano Méndez Lovera – San Roque González) Peteï karai he’i ambuépe: “Ndohasáipa gueterei kamiö Yvyraro”. Pe karai ombohovái chupe: “Heta kamiöma ohasa... ág̃a pe mba’e ndaikuaaporäivaningo mba’e yvyraguápa”.
SANDIA
(Omombe’úva: Mirtha Alegre de González – Coronel Bogado; ha Pablino Gómez Vera – San Lorenzo) Peteï kuñataï ohasa Kachíke róga renonde rupi, sandia ijyva ári. Ohasávo Kachíke renonde rupi, kóva he’i kuñataïme: “Aikosetépa nde sandiárö”.
Kuñataï osë oporandu chupe: “Kachíke, mba’éreiko ere chéve péicha”. Kachíke, maña tie’ỹre, osë ombohovaijey kuñakataïme, kóicha: “che’u hag̃ua che ra’ỹi entero-re”.
DOS MANGOS
(Omombe’úva: Rubén Rolandi – Mariano Roque Alonso) Kachíke opiropea moköi kuñataïme ha he’i chupekuéra: “Como quisiera ser esos dos mangos pe’úva”. Peteïva kuñataï osë oporandu Kachíkepe: “¿Para qué?”. Kachíke ombohovái kóicha: “Ha porque pe’upa rire la che ro’o, peipytéta che ra’ỹi”.
SANACIÓN
(Omombe’úva: Felipe Nery Miranda – Arroyos y Esteros) Kóva oiko peteï aty sanacion-guápe. He’i pe Pastor omotenondéva pe aty: “Pepoko pene mba’asýre”. Peteï opoko iñakäre, ambue opoko hetymáre ha upéicha ojapojoaite umi tapicha ijatýva. Peichahágui Pastor omaña hugua gotyo ha ohecha upépe peteï tuja’i opokóva henondére. Upéva ohechávo Pastor osë he’i: “Chéngo ajapo sanación, ndajapói resurrección”.
HIELO
(Omombe’úva: Saturnina Díaz Molinas – General Resquín) Kachíke ohohína tapére ha peichaháguinte oñepysänga peteï itáre. Peteï kuñataï ome’ë chupe hielo ha Kachíke omoï hyére. Kuñataï oporandu Kachíkepe mba’érepa omoï hyére, ha Kachíke ombohovái chupe: “Ambogue hag̃ua chepy’araku, porque chepy’arakúguinte añepysänga”.
DE FONDO
(Omombe’úva: Miguel Domínguez Arbe – Villa Hayes) Peteï karai ojejuhúvo Kachíke ndive, oporandu chupe: “Kachíke, mboýpiko oguereko nde yvy, de fondo”. Kachíke ombohovái chupe: “Ndaikuaái”. Upémarö pe karai he’ijey chupe: “Mba’éichapiko ndereikuaamo’äi”. Kachíke ombohovaijey chupe: “Ha mba’éichapiko aikuaáta... ko ne’ïräva ajo’o”.
MBARAKAJA HA VAKA
(Omombe’úva: Lorenzo Quintana Espínola – Juan de Mena) Mbarakaja oguapyhína yvyra akä ári ha vaka opuka oúvo hendápe. Mbarakaja oporandu chupe mba’érepa opuka ha vaka he’i chupe: “Apukánteko nderehe nemichï ha ndevigotepáma”, ha ojere oho. Upeichaháguinte ohendu opuka mbarakaja ha vaka ojerevoi omaña hese ha oporandu chupe mba’érepa opuka. Upépe mbarakaja he’i chupe: “Ndékatu neg̃uaig̃uíma ha neretïri reiko hag̃ua, péicha, nde titi okápe”.
KAVAJU PYTÄ
(Omombe’úva: Rosa Jacilda Cardozo de Duarte – Ciudad del Este) Peteï karai he’i Kachíkepe: “Nderehecháipa peteï kavaju chemba’éva”. Kachíke ombohovái chupe: “Ndaha’éipiko peteï kavaju pytä, isämbukúva”. Ohendúvo upéva karaimi ovy’ávoi ha he’i: “Héë. Ha’etéma”, ha Kachíke he’ijey chupe kóicha: “Upéva ha’éramo... ndahechái”.
EJERE
(Omombe’úva: Serafina Haidée Villalba – San Pedro del Parana) Kachíke ojahúhina, yno’öme, tape yképe. Upe jave ohasa upérupi peteï kuñakarai osapukáiva chupe: “Kachíke, ejere”. Kachíke ombohovái chupe: “E, rehecháma che renonde ha ág̃a rehechaséma che revi avei”.
HUMO ASADO
(Omombe’úva: Porfiria Orrego Invernizzi – San Lorenzo) Kachíke itavývaicha, ikü okápe, omuña peteï tren ha he’i ohóvo: “Chúku chúku, chúku chúku, chúku chúku, donde hay humo hay asado”
NE’ÏRÄ ORAMBOSA
(Omombe’úva: Catalino Gilberto Recalde - Villeta) Kachíke ohohína ha peteï karai oporandu chupe: “Mba’éiko rejaporeína, Kachíke”. Kóva ombohovái karaípe: “Okañy che guéi”. Pe karai oporandujey chupe: “Ndaha’éi piko peteï hüva”.
“Péva ha’e”, he’i Kachíke vy’apópe ha ombojoapy: “Moöpa oimehína”.
Karai he’i chupe kóicha: “Oime amo ka’aguy yképe, okarúhina”.
YVY RUPI
(Omombe’úva: Ramona Ayala Colmán - Kapiata) Peteï ára, Villarrica-pe Gua’i ojupi mba’yruguatápe ha ohepyme’ëpa rire i-pasaje mboguatahárape, oguejyjey mba’yruguatágui. Pukavýpe, oguata og̃uahë meve Paraguaýpe -yvy rupi- ha he’i ijupe ou’ajahína: “Ambotavyete vera mba’yru mboguatahárape. Ha’e oime’arä oimo’ä ajutaha imba’yruguatápe”.
KURE TATAKUÁPE
(Omombe’úva: Horacio Abdala – Paraguaýpe) Kachíke he’i Leúpe: “Ndépa re’úma kure tatakuápe” ha Leu ombohovái: “Héë, ha’ujepéma”. Kachíke he’ijey chupe: “Ha mba’éicha rupi nerekái reime aja pe tatakuápe”.
EN LA ESCUELA
(Omombe’úva: Santiago Flores Torres - Paraguaýpe) Un niño campesino, conocedor de la vida en las estancias y de las costumbres de los animales de los tambos y granjas; se muda a la ciudad y allí asiste a la escuela.
Un día la maestra les plantea un problema: “Niños, díganme qué pasa si de un corral donde hay viente ovejas, se escapan quince”. Transcurre un tiempo y nadie responde.
Como nadie responde, ella les dice: “La respuesta es sencilla... en el corral quedan cinco ovejas”, y mirando al niño campesino le consulta: “¿Verdad, Chive?”.
El niño le responde: “Rejavy mbo’ehára”. Sorprendida por la respuesta, la maestra le dice: “Mba’érãpa ere ajavyha”. El niño campesino le replica: “Ndaipóri ovecha tavy, Mbo’ehára. Oïramo veinte, oïhaguéicha osëmbaitéta okápe. Araka’e gua’u cinco opytáta ndéve kora ryepýpe".
AGUEREKO
(Omombe’úva: Paublino Carlos Ferreira Quiñónez – Fndo. de la Mora) Mbohapy gua’i, ojojuhu hikuái tupaópe. Ha‘ekuéra oñomongeta kyre’ỹ kóicha. Pe itujavéva osë he’i: “Che areko peteï ovecha he’íva: mbeee mbeee”. Pe gua’i mbytegua katu, ojerovu ha he’i: “Ché areko peteï ryguasu he’íva: kaka-kara’a”. Pe gua’i pahaguéva oikova’ekue España-pe ha ikatelláno kate asýpe, osë he’i: “Yo tengo un járro que dice “Ka’a”.
CAÑA
(Omombe’úva: Anthony Enciso - San Lorenzo) Peteî oka'úva og̃uahê bar-pe ha oporandu mozo-pe: “¡Mozo!, eguereko piko caña”. “Aguereko”, he'i la mozo.
Upéi oka'uva he'i: “Upéicharö emboty nde bar, egueru la nde caña ha... jaha ja-pescá”.
MAYOR AHÍNCO
(Omombe’úva: Rubén Rolandi – Mariano Roque Alonso) A la madrugada, en el cuartel, aún en la oscuridad, la tropa inicia sus actividades del día. Al frente, se encuentra el Coronel quien a voz en cuello, le asigna a cada soldadito la labor que le tocará en el día. Así, manda lo siguiente: “¡Mereles ha nde avei Aquino’i!, pemopotï poräta chéve koty oïva guive... ha pejapóta chéve con el mayor ahínco. ¡Hesakäporäpa peëme!”. Ohendúvo upéva Aquino’i osë he’i: ”Che ruvicha, peteï mba’énte ha’ese ndéve, pe mayor ahínco niko ndaha’éi ñane unidad-gua”.
TRAVESTI
(Omombe’úva: Cecilio Ramón Coronel Gómez – Ka’aguasu) Un campesinito algo bruto viajaba en su automóvil a Paraguaýpe y al llegar a la Curva de la Muerte vió parada a una persona. Le invitó a subir a su auto y la persona le dijo: “Soy travesti”. El campesinito le contestó: “Che naporandúi ndéve nde apellído-re. Ejupíkatu jaha”
PYHAREKUE
(Omombe’úva: Abdón Galeano Benítez - Kapiata) Un ruso, un yanki y el paraguayito juegan “quien es el más guapo y el que más lejos puede llegar”. El ruso empieza y dice: “Yo con un cohete, voy y vuelvo, en un día, a la luna”. Todos festejan, aplauden y gritan “¡grande!”, “¡idolo!”.
A su turno el yanki replica: “Eso no es nada. Yo puedo ir a Jupiter y vuelvo en dos días”. Todos festejan, aplauden y gritan “¡grande!”, “¡idolo!”. El paraguayito les dice: “Peë pejéva niko vyrorei. Chéngo ajapota pe tuichavéva, pe ijojaha’ỹva... aháta ajere pe kuarahýre ha ajujey pya'e porä". Todos quedan sorprendidos, anonadados, hasta que reaccionan y le dicen al paraguayito: “Eso es imposible. Nadie puede hacer eso. Científicamente es improbable...” El paraguayito, siempre rova’äta, les dice: “Ajépa pendetavy peë gringo. Chéngo ndahamo’äi chupe arakue, chéngo aháta chupe pyharekue”.
MARCA
(Omombe’úva: Rubén Rolandi – Mariano Roque Alonso) Kachíke oike peteï bar-pe. Ou la mozo oporandu chupe “Mba’e marca de cerveza-pa reipota”. Kachíke ombohovái: “Oimehaichaguánte egueru chéve, chéngo nda-lee-kuaaivoi”.😂😂😂
KURE ÑEHA'Ã
(Omombe’úva: wilfrido cabrera diaz – hetave guive) peteĩ jeýpe oñembyaty kachíckekuéra oha'ã partido ha peteĩ tiro librepe opyvoitajave kachíke vakapipopóre ohasa peteĩ kure ka'aguy ha opyvoi hese ha upéi oho hospitalpe. Upéi hi'irũnguéra oho hendápe omaña kachíkere hikuái ha kachíke hetyma opẽmbaite, opukavy hína, ha hikuái oporandu chupe: Mba'ére piko repuka kachíke - Igrasia ko chéve, aikuaase mba'éicha'anga opyta pe oha'ã iñakãpe pe tiro libre
Tera'ãnga
thumb|[[Pietà, Miguel Ángelgui.]] Tera'ãnga (Karaiñe'ẽme: Estatua) ha'e peteĩ tembiapo porãguerojerágui ojejapóva ojogua hag̃ua peteĩ mba'e. Ohechauka teko, yvypóra, ha mba'e ambuéva. Ha'e peteĩ mba'eporã. Itágui téra kuarepotígui, ikatu ojejapo ñai'ũgui téra mba'e hatã ambuévagui, ava ojapo peteĩ ysaja pyahu ko mba'égui.
Tekuái reko
Tekuái reko ha'e mba'éicha peteĩ tetã oñemohenda ha oporokuái, mba'éicha iléi guasu ojokuái ha omohenda iporokuái ipype, mba'éicha oñesãmbyhy peteĩ tendápe. Tekuái reko oñemoambue tetã tetã rupive ha ára jehasa pukukue rupive.
Oĩ tetã iléi guasu ojokuái peteĩ tekuái ñemohenda rupive, pe Tetã Ruvicha, Tetã Amandaje, Tetã Tekojoja Ruvicha, ha pe Mburuvicha Tetãgua, pe léi guasúpe oĩ avei mba'éichapa pe tetã oñemopyenda, umi tetãygua oiporavo va'erã hetã mburuvicharã, ndaha'éi Tendota atýra amandaje oiporavóva, tetã kóicha oñembohéra tavakuairetã mburuvicharapépe (república presidencialista); oĩ avei umi tetã oporokuáiva peteĩme hérava tavetã, tetãnguéra iporokuái milíko, ha ambuéva.
Tavetã
Tavetã ha'e peteĩ tenda ñesãmbyhypyre porokuái peteĩme.
Ko'ãga oĩ heta tavetã reko, porokuái peteĩme rupive, oĩ umi tavetã oporokuái peteĩme léi guasúre térã oporokuái peteĩme amandajére, upépe Mburuvicha guasu ndoporokuáiriete, umi tavetã oporokuái peteĩme léi guasúre térã oporokuái peteĩme amandajére Mburuvicha guasu oporokuaietéva joajuhápe peteĩ Tendota atýra amandaje michĩ ndive ha umi tavetã oporokuáiva peteĩme pavẽ, karai mburuvichavete pavẽ rupive (rey).
Guyrajára
Guyrajára (poytugañe'ẽme: Guarujá) ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulope.
Ary 2017 ko táva oguerekova 315.563 tavayguakuéra.
Konsepsiõ (myesakãrã)
__DISAMBIG__
Konsepsiõ ikatu ha'e:
Ysyry Paraguái
Ysyry Paraguái ha’e peteĩ ysyry Ñembyamérikagua. thumb|260px|Ysyry Paraguái [[Paraguaype]]
Luis Alfonso Resck
Luis Alfonso Resck Haiter niko heñóikuri Táva Villarríka, Paraguay Retãme; ára 23 jasyteĩ ary 1924-pe. Itúva herava'ekue Felipe Resck France ha isýkatu María Haiter, omendava'ekue hikuái Tupão San Francisco, Paraguaýpe ha upéi ovákuri hikuái Táva Villarríka-pe oguerekohaguépe peteĩ ñemuha. Upe rire, karai Felipe ojoguákuri yvy Táva Independencia-pe ha upépe oguerekókuri peteĩ ka'aty. Felipe ha María orekókuri 11 ñemoñare, ipahaguéva hina Luis Alfonso.
Luis Alfonso Resck Haiter oñemoarandúkuri Villarríka-pe ha upéi ary 1942-pe oúkuri Paraguaýpe oñemoaranduhaguépe pohãnohararã ha upekuévo Escuela Superior de Humanidades-pe, ko'ág̃a ha'éva Facultad de Filosofía UNA. Ñorairõ 1947 oiko aja oñeme'ẽkuri chupe peteĩ ñemoarandurã ojehepyme'ẽ'ỹva. Upeichahápe ary 1950-pe ohókuri Epaña retãme, oñemoaranduhaguépe peteĩ ary ha upégui ohasákuri Hyãsia-pe ha ambue tetã Europa-guápe.
Ary 1951-pe ojevýkuri ñane retãme, oheja iñemoarandu pohãnohararã ha oñepyrũkuri oñehekombo'e arandupykuaápe Facultad de Filosofía-pe upérõ ipyahuetéva, oikehaguépe avei mbo'ehárarõ Letras-pe. Upépe oikókuri chugui Temimbo'ekuéra Aty motenondehára ha upe rire ojeporavókuri chupe Temimbo'ekuéra Mbo'ehaovusugua Atyguasu motenondehárarõ. Upéicha oñepyrũkuri oiko chugui pe ñorairõhára guasu mbo'ehao, tekoha ha polítikape, ojekuaahaguéicha chupe omano meve. Ary 1950-pe, Luis Alfonso Resck Haiter ombojoaju hekove Rosa Perla Bonín Yódice-re, heñoiva'ekue ára 4 jasyrundy ary 1931-pe. Ha'ekuéra oguerekókuri irundy ñemoñare: Felipe Carlos, María Catalina, Luis Abdel ha Juan Hérib.
Higinio Morínigo oĩrõguare ñane retã ruvichárõ, Luis Alfonso Resck oñemoingejepékuri 15 jey ka'irãime. Ary 1960-pe, Resck omoheñóikuri aty hérava Partido Demócrata Cristiano ha oikókuri imotenondehárarõ mokõi jey. Ha'éngo pe ñorairõhára ha'evéva Ava Tekopýpe ñane retãme. Ary 1954 guive, ha Alfredo Stroessner oĩrõguare ñane retã ruvichárõ pukukue, Resck ojejoko, oñemuña, oñenupã, oñemoha'eño, oike ka'irãime ha oñemosẽ ñane retãgui manterei. Oñemoingékuri chupe 109 jey ka'irãime.
Luis Alfonso Resck-gui oikókuri Mbo'ekuaahára Arandupykuaápe ha Ava Tembikuaatýpe Universidad Católica-pe, Paraguaygua, avei ohupytyjepékuri heta kuatia'atã ambue mbo'ehaovusúpe ñane retãgua ha ambue tetãmegua. Ombo'ejepékuri 40 ary. Omoheñoijepékuri heta aty. Herakuã og̃uahẽkuri ko yvóra pukukue javeve. Hapykuere puku ha hesakãvare oñeme'ẽjepékuri chupe heta pyti'ajegua ha jopói, ñane retãme ha ambue tetã rupi, umíva apytépe, Francia, Venezuela, Argentina, Chile ha Lívano.
Guarani Ñe'ẽte ha Arandu Anamandaje
Guarani Ñe'ẽte ha Arandu Anamandaje (Ateneo de Lengua y Cultura Guaraní) niko heko ypýkuri 23 jasyporundy 1985-pe, Paraguaýpe. Mbohapy angirũ hérava Arnaldo Miguel Valenzuela Sanabria, Paublino Carlos Antonio Ferreira Quiñónez, ha David A. Galeano Olivera –upérõ oñemoarandúva Guarani ñe’ẽme Instituto Superior de Lenguas, Universidad Nacional de Paraguaýpe- heta oñomongeta rire oguahẽ hikuái peteĩ ñe’ẽme omoheñói hagua peteĩ aty omba’apo hag̃ua avañe’ẽ ha Paraguái mba'etévare.
Luis Alfonso Resck
Omanókuri Táva Paraguaýpe, ára 10 jasypoteĩ ary 2016-pe.
Guarani Ñe'ẽte ha Arandu Anamandaje
Mba'éichapa heñói anamandaje
Upe temiandu oikuaaukákuri hapichakuérape upépe oñemoarandúva, ha tetia'e ha katupyrýpe oñemoñepyrũ atymimi ojeporavo hagua jehupytyrã, aty rerarã ha upe ára oñemboajetahápe aty pyahu.
Upe ára 23 jasyporundy 1985 pyharépe ojejapókuri motenondehararã jeporavo, peteĩ amandaje rupive. Ha upérõ avei oje’ékuri 30 jasyporundy pyharépe ojejapotaha aty guasu oñemboajévo 'Guarani Ñe'ẽ ha Arandu Anamandaje (Ateneo de Lengua y Cultura Guarani). Herarã ome'ẽkuri mbo’ehára María Elvira Martínez de Campos ha ojeporavókuri heta téra apytégui.
Anamandaje jehupytyrã ojeporavókuri ko’áva: Ombyatýva'erã mbo'ekuaahára ha temimbo'e guaranimegua jekupyty, tetia'e ha tekojojápe; omba’apóva'erã guarani ñe'ẽ ha Paraguái mba'etévare ha upevarã ogueroguatáva'erã opaichagua tembiapo, ñepyrũrãme Paraguaýpe ha upéi mbeguekatúpe Paraguái retã tuichakue javeve; oikuaaukáva'erã hembiapo maymávape, tetãygua ha pytaguávape, ha upevarã oipurũva’erã ikatumíva guive (ta'ãngambyry, ñe'ẽ'asãiha ha kuatiahaipyre); ohekombo'éva'erã guarani ñe'ẽ mbo'ehararãme, osẽtava ohekombo'e ha ohayhukajey guarani ñe’ẽ ha Paraguái mba'etéva, mitã ha mitãrusukuérape. Ha peicha, upe ára guive ko’ága meve Anamandaje omba'apo kyre'ỹnte gueterei. Ko’ága hetáma ija ipype, ápe ha amoite Paraguái retã ruguáre.
Anamandaje rembiapo rupive guarani ñe'ẽ ija karaiñe'ẽ ndive, Paraguái retã Léi Guasúpe. Mokõivéva ojoykére, peteĩcha. Upéicha avei, ko aty rupive guarani oike Tekombo’e Ñemyatyrõme. Ha péina, avañe’ẽ oñembo’ehápe Paraguái retã tuichakue javeve mitã ha mitãrusukuérape ha upéicha avei Anamandaje rupive heta mbo'ehararã oñemoarandu itávape, upéicha ko aty omba’apo Concepción, San Pedro, Cordillera, Guaira, Ka’aguasu, Ka’asapa, Itapúa, Misiones, Paraguari, Alto Parana, Central-Paraguaýpe, Ñe’ẽmbuku, Amambay, Kanindeju, Presidente Hayes ha Boquerón-me.
Anamandaje remiandúpe oĩ avei guarani ñe'ẽ oñembo'eva'erãha maymávape oñemosãsosérõ Paraguái retã ha retãyguápe. Guarani hína tembipuru tekotevẽva ha ojeipurukatuva'erã oñemoarandu, oñemongakuaa hag̃ua Paraguái. Mitã oñemoarandúva ko’ága, iñe’ẽteépe, tuicha oñakãrapu’ã, ipy’arory ha ipy’aguasúma. Oikũmby ha hesakãma umi mba’e ome’ẽ ha ohesa’ỹijóva mbo’ehaópe. Hasypeve, ága ae ñañehekombo’e Guarani rupive. Kóva ko mba’e ha’ehína Anamandaje kerayvoty tuichavéva ha mbeguekatúpe oñemoañetéva ohóvo.
Anamandaje ohuptyva'kue
Ateneo heñói ha okakuaa ijehegui. Avave noipytyvõi chupe, ja’ekuaa uvei okápe oĩha omboykeséva térã ojukaséva Ateneo rembiapo; jepémo upéicha, ko atyguasuete hekoverosã, ha arandu ha tetia’épe oho tenonde gotyo ha hendive oku’e Guarani ñe’ẽ, oñembo’yjeýva, ojetyvyrovyróva ha kyre’ỹme oipykúiva hape tee, oguerahátava chupe yvate yvateve. Guarani imitãrusujey.
Opa ko’ã maba’e ohechauka mba’éichapa Ateneo rembiapo rupive, Paraguáype, ojehupyty hetaiterei mba’e avañe’ẽ momba’eguasuvévo.
Alemañañe'ẽ
frameless|upright=1.5|right thumb|Alemañañe'ẽ Alemañape, Auteriape ha Suisape Alemañañe'ẽ (alemañañe'ẽme: Deutsch, deutsche Sprache) ha'e ko ñe'ẽ hermániko kuarahyreikepegua oñeñe'éva Tetã peteĩ reko Alemaña, Auteria ha Suisa (Europape).
Piavy
thumb|right|200px|Poyvi Piaui thumb|right|200px|Teresina
Hérib Campos Cervera
Heñói Paraguay-, Paraguáipe, 30 jasyapy 1905 jave, ituvakuèra español, Hérib Campos Cervera, ñe’ẽpapàra, ha Alicia Díaz Pérez, ha’éva intelectual Viriato Díaz Pérez reindy.
Imitã ha imitãrusurõ
Oikova’ekue interno ramo Mbo’ehao San José Paraguaýpe, institución heta jey omboheróva “kársel”, upéva ohechauka mba’éichapa mitãpyahu kyrỹi ha isãsõva.. Péicha oreko afición filosofía ha ciencia exacta rehe, oñemoĩva otaky literaria rehe, “Ceniza redimida”,  prólogo roguépe ojereedita jeýva-pe, ohai estudioso Miguel Ángel Fernández: “Peteĩ infancia desdichada, mombyry isy ha itúvagui, ojoguaite ojehaíva hekove pukukuépe, iñe’ẽpoty oimène ojuhu pypore peteĩha etapa hekopépe. Imitãrõ ha imitãrusúpe ndaha’i ipo’aitéva...”
Ñe’ẽpapàra rembiapo ndaijojahái. Mayma hi’arandúva literatura paraguaya rehe ojoaju ñe’ẽme he’ívo ko tembiapo omboguata peteĩ concepción poética ipyahúva ojoajúva tape po’i vanguardismo gotyo ohóva. Péicha, naiñambuéi ko aranduka “La poesía paraguaya - Historia de una incógnita”, el crítico e intelectual brasileño Walter Wey precisa: “Campos Cervera he’i literatura paraguaya orekóha ritmo americano ha oimèha  yvatéte ñe’ẽpoty continente rupi ojeipysóvaicha. Upévarã noikotevẽi ojepovyvy Hispano-América ñe’ãme. He’i pe ojejapóva yvy temática oñongatu ombopypukúva nativismo modernista opytáva aspecto objetivo tekove ha naturaleza-pe. Oñemoĩ umi tema social ha humano rehe omba’apo mbarete porã, oaprovecha pe tavarandu orekóva ha ndojeporúiva. Péicha, ombohape generación pyahúpe. Ndojapòirõ revelación Paraguay oñeha’ãrõ ha oñeñandu háicha, ohechauka ikatúha ojekuaauka. Ohechauka haimete 100 ary ñe’ẽpoty, umi ñe’ẽpapàra jepènte omombe’u yvy ndojehechaukái hendive ha upe estilo de vida ombohapèva”.
Hembiasakue
Oipytyvõ umi kuatiahaipyre “Juventud”, “Ideal” avei “Alas” década ary ’20 ramo, hemiandu rembiapo upérõ ojoaju corriente postmodernismo rehe. Ofirma seudónimo “Alfonso Monteverde”-pe.
Ary 1931, oime kuri suceso 23 Jasypa upe arýpe, oguata peteĩha exilio ramo, Buenos Aires, Argentina-pe raẽ ha upéi Montevideo, Uruguay gotyo. Upéicha omyesakã hemiandu izquierda, tuicha oikéva anarquismo-pe ha oñemohenda yvate socialismo marxista rehe upèva rupive oñomongeta umi oimèva Argentina ha Uruguay ndive.
1938 jave, mbohapy ary oúvape Paraguái gotyo, hendive Josefina Plá –avei ijeju ndahi’aréiva Europa-gui omano agüere oména, Julián de la Herrería- oikéva  movimiento atýpe orekòva protagonista mbaretépe, ijapytépe, Augusto Roa Bastos, Oscar Ferreiro, Ezequiel González Alsina ha Hugo Rodríguez Alcalá, ko’ãva ha’e tendota guasu ñe’ẽpoty  Paraguái mba’évape ojekuaáva “Generación del ‘40” ramo. Péicha oñombyaty ko’ã mit0Òpyahu cenáculo-pe “Vy’a raity” –omoirũ upèi Elvio Romero- hembiapo oike Ateneo Paraguayo, Noticias ha  suplemento literario  diario “El país”-pe.
César Alonso de las Heras ha Juan Manuel Marcos, peteĩ jehaipýpe ome’ẽva temimbo’e ha oñemoarandúva literatura paraguaya rehe, he’i chupekuèra: “Campos Cervera ha’eha upe túva literatura paraguaya contemporánea-pe. Añetehápe narrativa, ensayo ha  teatro-pe ikatu oñembohovake ojepytasóha Casaccia, Barrett ha Correa, oñombojopyrúva, ndaipóri discusión oikèpa ñe’ẽpotýpe. Umi ñe’ẽpoty ohechauka mba’èichapa tetã, Ta’anga ñe’ẽpotýpe ohechaukàva ha’e  metáfora surrealista, umi técnica oipapàva ñemohendápe Neruda, ritmo omoĩva Nicolás Guillén, imagen nostálgica Alberti mba’éva –ha umíva rehe omomandu’a elegía ohaíva “Regresarán un día”-.
Nostalgia ha esperanza, elegancia verbal ha ñemyesakã espiritual ombopytaso estilo personalísimo, oike pypukúva tetã ohasáva oikóvo,  oñandúva ñe’ẽpapàra...”
Hembiapokue
Ary 1950 jave omoherakuã peteĩ aranduka añoite ñe’ẽpotýpe osẽva poeta rekovépe, “Ceniza redimida”, ombyatýva 28 tembiapo ohaiva’ekue iporãvéva. “Hombre secreto” ha’e mokõiha poemario réra. Imaba’e avei mbombe’u “El buscador de fe”, novela mbyky “El ojo enterrado”,  obra ñoha’angápe “Juan Hachero”, no estrenáiva ha noñemoherakuãiva gueteri,  mombe’upuku “Hombres en la selva” ha ñe’ẽpoty aty “Romancero del destierro”, original oñemondava’ekue ichugui oimévo exilio-pe Montevideo, Uruguay-pe.
Ñanday
Ñanday (latinañe'ẽme: Aratinga nenday) ha'e petei guyra juehegua oiko Ñembyamérikape, gua'a ijuehepehẽ pegua (Psittacidae). Oiko Paraguái retãme, Bolivia retãme, Pindorama ha Argentina retãme. Ku guyra juehegua oĩ guyra aratĩnga atýpe, ymaguare katu oĩ Nandayus atýpe. Ku gua'a ndoñe'ẽi heta ñe'ẽ.
Hérib Campos Cervera
Hogaygua
Omenda Tita de los Ríos rehe, upéi ojuejava'ekue. Omenda jey kuñakarai María Carmen Palermo rehe, Raquel Falabella memby ha Giuseppe Palermo rajy, ku kuña ndive Hérib Cervera oiko ijeikove paha peve, Argentina retãme, ku tetãme iñemoñare mbohapy heñói: Alicia Raquel, ñe'ẽpapára itúvaicha, Hérib, puraheihára ha María Carmen, omano kuri táva Paraguaýpe ary 2000-pe.