cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Temiandu
Temiandu, hérava avei andu, opa py'andýi apytu'ũme ojejapóva oñanduka mba'e ñembyasy térã mba'e oporombovy'áva tekove retépe ha tekove rekópe, mba'e ijysajakuaa'ỹva. Apytu'ũkuaaty hína pe tembikuaaty oñangareko yvypóra remiandukuéra rehe.
P
Tai P ha'e tai papoteĩha, pundie pakõiha latinañe'ẽ achegety, karaiñe'ẽ achegety tai papokõiha. Avañe'ẽ achegetyme tai mokõi paapyha, ambue ñe'ẽme ipu hechauka P, avañe'ẽicha.
Evréo ñe'ẽ
Evréo ñe'ẽ ha'e peteĩ ñe'ẽ semítika oñe'ẽêva umi te'ýi oĩva Israel yvy ymaguarépe. Tupã ñe'ẽngue ryru ára pukukuépe, evréo ñe'ẽ ha'e oiporúva Israel ñomongeta ha ñe'ẽporãme, ága katu sa roy VII Kirito mboyve guive oike mberekatu araméo ñe'ẽ. Imyengovia ipya'eve ojeity rire Herusalẽ tupão mokõiha, ary 70 K.r. ha oñepyrũme isarambi hudeokuéra tava'i oikégui Império Rrománo. Evréo ndojeiporuvéi ñomongetahápe sa ro'y II ñande árapegua guive, ága katu oikove ñe'ẽ jehai ha tekopýpe mayma hudéo aty pa'ũme Europape.
Ko'ãga oĩ haimete 5.600.000 oñe'ẽva evréo, Israel retãme (5.000.000) ha Palestína retãme (600.000).
Evréo ñe'ẽ ñemombarete oñepyrũ sa ro'y XIX pahápe, oñepyrũme hudéo oho jevy Palestínape, Eliezer ben Yehuda, tenonderã, ñepia'ã rupive, sionimohára heñoiva'ekue Rrusiape, ojapóva ñe'ẽ jehai oĩva upérõgui ha oĩva ko'ága peve ñe'ẽ oñeñe'êva agagua. Ojejapo ramo Israel Retã ary 1947-pe, mburuvichakuéra hudéo omoĩ Tetã ñe'ẽpavẽrõ. Evréo ñe'ẽ agagua mba'e peteĩmimi oikóva arapýpe: iñe'ẽ ñemoingove mberekatu ñe'ẽ jehaígui haimete 2000 ary rire ojeiporúvakuri yvagaraperãmente.
Aña
Aña (Anhá térã Añag) ha'e peteĩ poguasu aña Guarani jeroviaha rapépe.
Ñemombe'upaite
Ojogua Satanarehe, noñepyrũi jepe Satanáicha Hesurapépe.
Mombe'ugua'u
Peteĩ mombe'ugua'u Guarani, omombe'u ñandéve mba'éicha oñepyrũ Aña, he'i ndajeko: «Tupã ojaporire hekokuaaguasu, heteguasu ha mymbakuéra, oho para rembére peteĩ kuimba'éramoguãicha, ojapo ta'anganguéra ñai'ũre ha omoĩ tysyigua. Sapy'ánte ojekuaa Aña, ombyaihaguã ta'anganguéra, ombyaimboyve, Tupã ojepopete ha ta'anganguéra oñepyrũ oveve. Tupã ojapo ra'e mbyju'i. Aña ombojojase Tupãre ha ojapo avei ta'anganguéra, ojaporire ojepopete, oveverangue, ho'a yvýre ha oñepyrũ opopo, Aña ojapo ra'ekururu ha ju'i. Upéi Tupã ojapo ambue ta'anga, oipejúpe, oveve yvága hovýpe, Tupã ojapo mainumby. Aña ojapojey peteĩ ta'anga, oipejúpe, oiko chugui mymba ipepóva ivaivéva, Aña ojapo mbopi.»
San Lorenzo tavao ñe'ẽme'ẽ pytyvorã avañe'ẽre
San Lorenzo tavao ñe'ẽme'ẽ pytyvorã avañe'ẽre, táva San Lorenzo tetãvore Central pegua, Paraguái retãme, oiko Fundación Yvy Marãe'ỹ ha Guarani Ñe'ẽte ha Arandu Anamandaje ikatuhag̃uáicha oñemoñe'ẽkõi táva San Lorenzo tavao, oñemohendaháicha apopyrã Ñamombarete Guarani Ñe'ẽ Jepuru San Lorenzo-pe'''
Imba'erãpa
Ko ñe'ẽ'me'ẽ rupi ojehechauka kyre'ỹ orekóva tapicha San Lorenzo-gua, municipalidad ha avei opaichagua aty omba'apóva ñe'ẽnguéra rehe ha omyasãiva arandupy, ombojoajúvo hembiapo. Ha'e rupi oñemboguatase tembiapo joajúpe San Lorenzo ryepýpe, ikatu hag̃uáicha ojeporu pytyvõ ojehupyty potávo akarapu'ã ko táva, ko región ha avei ko tetãme.
Ñe'ẽme'ẽ pyenda
Guarani ñe'ẽ ningo mba'e omopeteĩ añetéva ñane retã Paraguái ha ñane retãyguakuérape. Guarani ha'e ñe'ẽ ojeporuvéva ñane retãme kóva heñói ypy guive; jepémo upéicha, opaite ára nungánte oñemomichĩ ha oñemboyke chupe Estado rembiapógui. 18 ary jaguata ñepyrũ rire democracia rapére ñane retãme ha 15 ary osẽ haguépe Léi Guasu ha oiko ñane ñe'ẽgui Paraguái ñe'ẽ tee, ha'e ha iñe'ẽharakuéra oñemboyke gueteri Paraguáipe, Estado oku'e rupi castellano-pe añónte.
Ko ñe'ẽme'ẽ pytyvõrã rupi oñemoñepyrũse San Lorenzo-pe peteĩ tape pyahu máramo ojevy'ỹtamava, oñeme'ẽ hag̃ua guaraníme imba'e tee, ha ha'e rupi avei iñe'ẽharakuéra ha ñane retã rapoteépe, ikatu hag̃uáicha ñamoambue tekojoja'ỹ vaieta ymaite guivéma omomarãva ñande reko ha guarani  ñe'ẽharakuérape. Globalización económica ojejopyjopýva ñane retãnguéra rehe ningo ojuka ohóvo ñe'ẽnguéra, upéichante avei arandupy ha tetãnguéra rekotee; umi tetã iviru hetavéva arandupy okakuaa kakuaave ha omboypi ha ojukapa ohóvo umi tetã imboriahuvéva mba'épe. Iporã aipórõ ko'ã mba'e renondépe oñemoñepyrũ táva San Lorenzo-pe tembiapo joajúpe Municipalidad ha mokõi institución omba'apóva arandupy ha ñehekombo'épe ndive, ikatuhag̃uáicha oñemoñe'ẽkõi ñepyrũ municipalidad ha táva San Lorenzo, ha péicha Ciudad Universitaria-gui toiko  táva peteĩha Paraguáipe oipurúva guarani ñe'ẽ hembiapópe castellano ykére, upévare, Táva San Lorenzo Municipalidad, ko'ág̃a guive, MUNICIPALIDAD, hérape karai Táva Sãmbyhyhára, Ing. Eladio Gómez, Fundación Yvy Marãe'ỹ, ko'ág̃a guive ojeheróva YVY MARÃE'Ỹ, hérape i-Secretaria General Lic. Lilian Coronel Ávila, ha Ateneo de Lengua y Cultura Guarani, Regional San Lorenzo II, ko'ág̃a guive ATENEO, hérape isãmbyhyhára Lic. Miguel Ángel Verón Gómez, oñemoĩ peteĩ ñe'ẽme omboguapývo héra ko ñe'ẽ me'ẽ pytyvõrã oku'e hag̃ua: Ko ñe'ẽme'ẽ oguatáta ko'ã pyenda ha apopyrã ári:
Peteĩha
Ojehupytyse ko ñe'ẽ me'ẽ rupi (Son objetivos del Convenio):
Mokõiha
MUNICIPALIDAD ome'ẽ iñe'ẽ omboguatávo ko'ã tembiapo:
Mbohapyha
YVY MARÃE'Ỹ ome'ẽ iñe'ẽ ko'ã mba'épe:
Poha
Ko ñe'ẽ me'ẽ oguata ñepyrũta oñemoneĩha ára guive ha ipukúta po ro'y, ikatúva oñembopyahujey opavave imboguatahára ohecháramo péicha tekotevẽ. Pevarã omoĩva'erã hikuái kuatia rehe péicha ojaposeha, 30 ára ogue mboyve ko ñe'ẽ me'ẽ.
Poteĩha
Ko ñopytyvõ ikatu omondoho oimeraẽva imboguatahára. Pevarã omomaranduva'erã 30 ára upe mboyve. Oñemboykepaitéta opaichagua jerure ikatúva ojejapo justicia renondépe térã henondepe'ỹ.
Ohechaukávo omoneĩha, omoĩ heraguapy mbohapyve aty omboguatáva ko apopyrã, ohaívo héra mbohapy kuatiáre ojojaitéva he'ívape, 3 jasypoarundy, 2007-me.
Ciudad del Este
Táva Kuarahyresẽme térã Ciudad del Este ha'ehína peteĩ táva tuicháva opytáva Paraguái retãme, kuarahy resẽ gotyo, Paraná rembe'ýpe. Oĩhína tetãvore Alto Paranáme. Oĩ 327 Km. Paraguaýgui, ha’e táva tuichavéva Paraguay rire. Oguereko 279.655 yvypóra, ijerére katu oĩ 814.139 rupi. Avei mbo’ehao guasu Universidad Nacional del Este renda.
Toponimia
Heñoiva’ekue mbohapy jasykõi jave 1957-pe, héra ñepurũ kuri "Puerto Flor de Lis". Upe rire jopóiramo tendota Alfredo Stroessner-pe guara héra Puerto Presidente Stroessner, upéi, “Ciudad Presidente Stroessner”, ho’a peve tendota mbohapy jasykõi ary 1989-pe. Ko mba’e oiko rire tapichakuéra tavaygua oñepy’amongeta heta rire oiporavo herarã oguahẽ peteĩ ñe’ẽme ha ojehero Ciudad del Este. Ko tenda ojekuaa avei Triple Frontera-pe, oĩ rupi ijerére mokõi táva, (Foz de Yguazú ha Puerto Iguazú), peteĩha ha’e tetã Argentina ha ambue Vrasil. Ko’ápe oñuguaitĩ mbohapy tetã. Kóva ha’e tenda iporãmbajepéva ejeheróva “Táva Yvotyty”, oguereko rupi yvyra opaichagua, oñehundimimi ramojepe ohóvo ikatu gueteri ja’e hese peicha. Tavaháicha oĩporãraiterei avei ojejapo rupi hendápe.
Clima
Hakuve jave ohupyty 38 °C, ohysãvévo 0 °C ha mbyte katu 21 °C. Okyve ary pukukue Alto Paraná-pe opavave táva oĩva Paraguái ryepýpe. Araro’y jave katu ysapy ha tatatĩna manterei.
thumb|250px|left|Vista de Ciudad del Este
Demografía
Táva Ciudad del Este-pe ko’ã 279.655 apytégui oĩ 140.381 kuimba’e ha 139.274 kuña, kóva osẽ Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos-gui.
Historia
Heñoiva’ekue mbohapy jasykõi jave ary 1957-pe Puerto Presidente Stroessner ramo, 1989 rire oñemoambue héra ha ojehero Ciudad del Este. Henondépe oĩ táva Foz de Yguazú, oñemboja’o ysyry Paraná rupi ha peteĩ jehasaha héraba Yvorasa Tekoayhu rehegua (Puente de la Amistad) rupi, ojepuru ñepyrũva’ekue ary 1984-pe. Ndahetái tapicha oĩva’ekue ohoséva oiko upépe oĩre ka’aguy ha javorái vai upérõ, ha ko táva opu’ã ñepyrũ ojejapóramo guare Yvorasa Tekoayhu rehegua ary 1960-pe ha upéi ko mba’e tuichapajepéva hérava Represa de Itaipú. Ko’ã tembiapo rupive tuichaiterei oñakãrapu’ã tavayguakuéra ha avei omyakãraku heta mba’apohárape viru rekávo. Ko’ápe heta tapicha ambue tetãgua.
Economía
Ha’e mbohapyha ñemuha tuichavéva tetãnguéra apytépe, Miami ha Hong Kong rire. Vrasil ha’e pe oikevéva ñemuhame, ko táva ha avei Paraguái oikotevẽ hese. Avei kokuépe guare, oĩ rupi tuichaitereíva mba’apohára Paraguái ray ha ambue tetãnguéra pegua.
Ciudad del Este ndorekói tenda okaraygua, ha katu oreko heta táva ijykére, Hernandarias, Puerto Presidente Franco ha Minga Guazú, péicha oĩ 720.225 tapicha rupi.
Ary 2025 gotyo Ciudad del Este oguerekóta 1.200.000 Yvypóra rupi.
Turismo
miniaturadeimagen|Saltos del Monday Ko tendápe oĩ hetaiteri techapyrã opaichagua:
Parque Acaray, ysyry Acaray ari oĩ ojepyta hag̃ua, ñembosarairã ho’óvape arahaku jave. Lago de la República oĩ táva ryepyetépe ha’éva avei tenda iporãva ñembosaráirã, ojere hese yvyraty, jaguata hagua ha opamba’erã.
Ary 1964-pe oiko Catedral de San Blás, ojejapo itágui, ojogua yga guasúpe (barco) Europa-pe guáicha.
Museo “El Mensú” oĩ Municipalidad-pe, ha’eva’kue óga ñepyrũ táva pegua, ko’ápe jahechakuaa heta mba’e ojepuruva’ekue Ciudad del Este oñepyrũramo guare, avei ñande ypykuéra rembiapokue. Mbohapy jasykõi ha’e táva ára, avei San Blas ára, jasypoteĩme katu oiko “Festival de las Tres Fronteras”.
Mba'eicha ikatu ñaguahẽ
Ñaguahẽ hagua ko távape, oĩva 327 km Paraguaýgui, jahava’erã ruta II “Mcal. Estigarribia” rupi ha upéi ruta VII “Dr. Gaspar Rodríguez de Francia”. Yvorasa Tetãpavẽgua Tekoayhu rehegua (Puente internacional de la Amistad) rupive ikatu rehasa Brasil gotyo. "Aeropuerto Guaraní" héra ikatuhápe mba’yruveva oguejy, oguahẽva ára ha ára Paraguaýgui, Córdoba, San Pablo ha ambue hendágui.
Rráncho
Rráncho oga’imi oĩva okaháre kokue ruguápe terã ka'aguýpe, ojejapóva pindógui, takuáragui, kapi’ígui. Ojepuru oñeñongatu haguã ñemitỹngue terã oiko hagua ñemitỹngue terã oiko hagua ogayguakuéra mboriahumi.
Papaha
Papaha ha'e peteĩ ñeimo'ã papapykuaagua, omombe'u hetakue, peteĩ mba'e ha tepy.
Nambi
Nambi apysápe omo’ãva okáguio, oĩ ava térã mymba akã yképe, opavavéva oguereko mokõi.
Hande Yener
Mba'e apu'a
Álbumes de estudio
EP
Refugio Pikyry
thumb|350px|right|Camino interno del refugio
Ko Pikyry refugio biológico jajuhu Departamento de Alto Parana, Paraguai, ryepýpe ysyryguasu Paraná akatúape, ha’e voi peteĩva umi 8 tenda ojeheja ha oñeñangarekóva reserva ecológica ramo Itaipú, ko represa tuichavéva yvy ape ári oĩva ñane retãnguéra Paraguái ha Brasil mba’éva. Ojetopa hína ko vosa guasu natural oikóva ysyry Pikyry ha ijerekuévo oguahẽ meve ysyry guasu Paraná-meve; oguereko 1.110 ha-rupi.
Geografía
Ko refugio oĩ peteĩ yvy joja guasúpe, ha katu ikarape’imi ohóvo oguãhẽtavo Embalse-pe. Yvy hetavéva ko’árupi ha’e tenda ijyvateha ha’éva oĩhápe yvy Latosoles ñai’ũ rehegua.
Materia orgánica katu imbarete heta rupi ko’árupi ka’aguykuéra, upévare oreko reacción levemente ácida a ácida. Oĩ avei, ndahetái ramo jepe, yvy hidromórficos, ha’evahína Gley – húmico ha Planosoles umía rehegua.
Clima
Hetave jevy ko’árupi ndaro’yetéi ha ndahakuetéi ave, upévare ja’ekuaa ha’eha clima subtropical, oguerúva ama porã porã ha opárupi oky ave, upéicha ohupyty jepi 1.500 ha oguãhẽ 1.700 milímetro peve ary jave.
He’õngue katu ohupyty 70 ha 80% rupi, ha yvytu katu oipejuve noreste ha suresteguio, upévare ipiro’y porã ko tendárupi.
thumb|350px|left|Picada dentro del refugio
Mymba ha ka’aguykuéra rehegua
Ojeikuaa hetaveha ko’árupi yvyrakuéra ramo tajy umía rehegua Tabebuia, Cedrela fissilis, Patagonula americana, ha mba’e. Oĩ heta avei lauarelkuéra rehegua Lauraceae ha avei sotobosque, yvyrakuéra Piperaceae, Bromeliaceae, Rubiaceae, Pteridofita, Poaceae, ha hetave apytépe.
Iporã avei ñamombe’u jajuhuha ko refugio ryepýpe, 300 metro-nte pe korapy ajénogui, peteĩ yvyrarehegua hérava Arecaceae, ha’éva Trithrinax brasiliensis, ojeikuaáva ko’apeñomíntema oĩ ko jerére ha Paraguái ryepýpe.
Umi estudio ojejapo va’ekue ohechauka oĩha ko’ápe heta ha opáichagua mymbakuéra, guyra ha jakarekuéra umíva rehegua. Umíva apytépe jajuhu: carpincho (Hydrochaeris hydrochaeris), ka’i (Cebus apella), kuati (Nasua nasua).
Yno’õ guasu Itaipú rehegua
Ko refugio ombojere yno’õ guasu avakuéra rembiapokue oñemongu’évo Itaipú usina guasu. Kóva oikóre 1982-pe, heta mba’e porã economía-pe guãrã oñepyrũma oipuru ko’ã 77 tetãvore’i ko jerere oikova guive.
Pe yno’õ guasu ojejapova’ekue ha’e peteĩva umi tuichavéva ko yvy ape ári, oguerekógui 29 millones de m³ ha 200 km ipukukue, jaikuaárõ oĩha umi bahía-kuéra ha yvy karugua kuéra katu ohupyty voi 1.400 km.
Ko yno’õ guasu katu nomo’abuéi ko jeréregua yvy jahechaáicha añónte, avei mba’apo ñemitynguéra rehegua oñemombyta avei tapykuépe ha ohasa hi’ári tembiapokuéra turístico kuéra rehegua.
Umi yrembe’ykuéra porã porã oñemyatyrõ kuri avei yguasu rembe’ýpe oñeñembosaraihagã opáichagua deporte ýpe oñeha’ãva. thumb|350px|right|Costa lindante con el lago
Zonificación
Oĩrupi tapichakuéra oñembokatupyryva arandu ko’ãga rupi área protegida rehegua, ko refugio oñemboja’o kuri heta hendáicha ikatu hagãicha oñeñangareko porãve hese. Ko’ãva apytepe jajuhu:
Zonas de uso especial: oĩ ko’ápe korapy michĩ mimíva, ojepuru porãva administración-rã umíva, avei kotykuéra mbohupa rendaguã, jekarurendaguã, oguejy haguã avión ha mba’e.
Zona de uso extensivo: Tenda ikatuhárupi umi visitante kuéra oguahẽ mbo’epyrã ha jevy’amihaguã (jajuhu ko’ápe tapepo’i jehechakapyrãkuéraha oñangarekótava nde rehe, tapepo’i "cross country", umíva). Zonas de uso intensivo: ko’ãva ha’e paisaje neporãvambajepéva ojeipuruva actividades recreativas hypy’uporãva ojejapohaguã (oĩ área camping rehegua, centros de visita ha oñemaña haguã opárupi gotyo).
Zonas de Recuperación ha amortiguación: tenda ñanderekoha oñembyaipaitéma haguérupi oĩhárupi heta tavakuéra ijerekuévo oikóva.
Ko Reserva oguereko mirador panorámico, ikatuhárupi jahecha ka’aguykuéra oĩhárupi, avei yno’õguasu pe embalse rupive oiko va’ekue. Jehe’a guasu oikóva ko’árupi ka’aguy, yno’õ guasu ha ko yvy porã jajuhúva katu ombotuicha tuichave ko’ẽ ko’ẽre ko tenda iporãitéva.
Mba’éicha ñaguãhẽ
Ñaguãhẽ ko parque-pe tape guasu supercarretera-rupi, kóva ombojoapy Ciudad del Este Saltos del Guairá-ndive.
Jahasa táva Hernandarias, 37 km rupi norte gotyo, upépe oĩ peteĩ cartel ohechaukáva akatúa gotyo; opytahina pe refugio mbyte, 20 km rupi pejaikehágui.
Rrúda
thumb|Rrúda
Q
Tai Q ha'e tai papokõiha, pundie paha latinañe'ẽ achegety, karaiñe'ẽ achegetýpe tai papoapyha. Avañe'ẽ achegety ndoguerekói ko tai, ipu ikatu mohechauka tai K rupi.
Ano guasu
Ano guasu (, latinañe'ẽme: Crotophaga major) ha'e peteĩ guyra michĩ oĩ Panama retã guive yvate Argentina peve. Oiko ka'aguy rembe'y ha ysyry rembe'y. Ano guasu hague hũ, huguái pukúva.
Mauricio José Troche
Mauricio José Troche karai mbarete Paraguái isãsoramo guare ha oñorairõva’ekue hetã raihupápe oikerõ guare general Manuel Belgrano.
A'e'ỹ
thumb|Kuña oñandúvo a'e'ỹ, techapyrãme. A'e'ỹ ha'e peteĩ temiandu reko omyañáva oñemboyke haguã mba'e térã máva.
Mauricio José Troche
Infancia y juventud
Mauricio José Troche heñói ary 1785 rupi amo Villa de San Isidro Labrador-pe, Kuruguaty, hae tenda ñemuha guasu renda upéramo. Ary 1807 jave ha’evakue procurador pe tendápe, Cabildo omoĩ chupe.
Trayectoria militar
Ary 1810 jave, Mauricio José  Troche ohendu pya’ekue tendota Bernardo de Velazco ñehenói omongakuaa hagua ñorairõharakuéra. Kóva oñombojovakeva’erã umi oikéva tetã ambuépe oñorairõ hagua, ko’áva ou general Belgrano poguépe, oñemboúva Primera Junta Porteña-gui ombojuaju hagua Paraguái hetãre. Kuruguatygua hetaiterei oñembyaty Troche ndive ha péva ha’ekuri peteĩ mba’e tuichaitereíva omosẽ hagua hikuái pytaguakuérape ñorairõ heta rire Paraguarí ha Tacuarype. Belgrano osẽ rire Paraguáigui, umi ñorairõhára imitãvéva oñehecharamoiterei ha péva ndohechaporãi umi omyakã tetã, gobierno españolgua.
Reconocimiento
Avakuéra tendagua ko mba’e guasu rire ojeroviaitevéntema imba’eteévare ha ha’ete oguerekovéva tetã rayhu. Péicha Fulgencio Yegros, karai viru hetáva ha maymáva ohecha porãva chupe oñemomombyryma katu Paraguaýgui ,oho comandante Itapúape guara, okyhyjégui chugui opu’ãramo guara hesekuéra.
Gesta de la Independencia
Oguahẽ rupi tapichakuéra Portugual-gua, oje’éva tendota Velazco ohenoika hague oñehahã hagua omyatyrõ pe oĩvaipáva ohóvo. Péicha rupi capitán Pedro Juan Caballero, ohaharõ’ýre ou Fulgencio Yegros, omotenonde ñorairõ are guivéma hi’ajúva. Mauricio José Troche ha umi Kuruguatygua oĩva hendive oho cuartel ári, oguerahámakatu ka’iraĩme umi oĩva tendota ykére, upépe oñembyatypáma Pedro Juan Caballero ha Vicente Ignacio Iturbe. Iturbe ryke’y, oficial de guardia Juan Manuel Iturbe omoñepyrũma avei omongu’e Cuartel de la Maestranza, ome’évo mbarete iñirũnguérape.
Péicha omoguahẽ hikuái opárupi, pya’eterei ojeikuaapa oikóva. Upéi Mauricio José Troche opyta tapykue gotyo.
Breve retorno y condena
Ary 1812 jave oĩjeýma San Isidro-pe comandante de Milicias ramo. Ha’eva’ekue karai herakuã guasuvéva pe tendápe. Oikuaávo tendota Dr. Gaspar Rodríguez de Francia herakuãporãha comandante Troche ha oje’évo hese oĩha pytagua ndive oñehenói Paraguaýpe ha oñemoinge ka’iráime. Cabildo de Curuguaty heta oñenmongu’e ha katu Troche oñemboyke opaichagua pokatúgui (poder) ha opyta Paraguaýpe, upéi ndojekuaavéi mba’épa oiko chugui.
Heta haihára he’i omano hague ojeipotarõguare tendota Dr. Gaspar Rodríguez de Francia oĩhagui. Péicha avei ko’ága peve ndojekuaaporãi mb’épa oiko chugui.
Peteĩ táva tetãvore Guairápe, ysyry guasu Tebikuary ykére, ogueraha héra, Capitán Mauricio José Troche.
Andrés Barbero
Andrés Barbero ha'e akue tembikuaatyhára ha humanista paraguayo.
Imitãrõguare ha oñemoarandúrõguare
Pytaguakuéra Juan Barbero ha Carolina Crosa (piamonteses) oguahẽvo Paraguáipe opa ramo jave Guerra de la Triple Alianza, omenda hikuái Paraguaýpe ary 1871-pe. Oguereko hikuái po mitã. Mbohapyha pegua ombohéra Andrés José Camilo. Karai Juan Barbero omba'apo oga'apópe hetaiterei oĩ rupi oñembyaipava'ekue ñorairõ guasu aja. Péicha ombyaty heta pirapire ha ojogua yvy távape ha avei okaraháre. Ary 1910 ojogua peteĩ óga guasu hepýva oĩva tape España ári ohóva pe ojeheróva vías del ferrocarril peve, ko'ãga tape Gondra hérava.
Andrés Barbero heñói Paraguaýpe pe mokõipa poapy  ary 1877-pe. Omohu'ã imba'ekuaa “farmacia”ary 1898-pe ha upéi Medicina omohu'ã ary 1903-pe, ha'eva'ekue pohanohára oĩva'ekue oñepyrũrõ guare tetã Paraguáipe ñemoarandu kóva rehegua. Oĩ porã rupi pirapire reheguápe oñepyrũ oporombo'e, péicha oike Colegio Nacional-pe ha upéi Facultad de Medicina-pe, ombo'e Física Médica, Fisiología ha Histología.
Ohesa'ỹijórõguare ha ipytyvõ avano'õme
Oñepyrũ ohapykuere reka mba'ekuaa karaikuéra katupyry ndive, Emilio Hassler ha Guillermo Tell Bertoni, upéi oike avei hetãgua Teodoro Rojas. Ko'ãva ndive omoñepyrũ pe hérava Sociedad Científica del Paraguay. Ojaiterei rupi Botánica rehe ogueraha chupe Museo de Historia Natural-pe, pépe iviruetépe oguenohẽ pe Revista Científica del Paraguay. Omehẽ pirapire umi ha'evoi omoñepyrũva tembiapo ha ompu'ãva ijyvýpe voi: péicha oĩ Cruz Roja, Instituto del Cáncer, Sociedad Científica, peteĩ tasyo mitãme guarã ha avei tesáre oñangarekóva.
Omopuã peteĩ óga guasu yvate tape España ha Mompox-pe, oĩ hagua upépe umi hérava instituciones científicas, ko'ápe oĩmba Fundación Barbero poguýpe. Ko tendápe oĩ Museo de Ciencias Naturales, ko'ãga hérava Museo ha Biblioteca Andrés Barbero.
Wolfgang Amadeus Mozart
Johannes Chrysostomus Wolfgangus Theophilus Mozart (Salzburgo, 27 jasyteĩ ary 1756-pe - Viena, 5 jasypakõi ary 1791-pe), ha'e akue peteĩ karai purahéi apohára ha kuãytasã mbopuhára Auteria retã pegua, Clasicismo rape ipurahéi apohára guasu ha tenondegua, jeikuaaveva mante karai ombopukuaáva tenondegua. Mozart ojapova'ekue avei heta sinfonía ha mba'epu porã ijysaja oikoéva, kuãytasã hag̃ua ha konsierto hag̃ua.
Andrés Barbero
Ohesa'ỹijórõguare ha ipytyvõ avano'õme
Ary 1941 oñeme'ẽ chupe condecoración de la Orden Nacional del Mérito en el grado de Gran Oficial.
Su vida pública
Andrés Barbero oguenohẽ itúvagui mba'apo rayhu ha avei mba'eichaitépa oñangarekova'erã pirapirére.
Muerte y Legado
Karai guasu Andrés Barbero omenda'ỹre ha avei ita'ýra'ỹre omano parundy jakõi ary 1951 jave. Tendota Paraguái pegua ome'ẽ ñembyasy guasu (duelo nacional) oñeñotyha árape. Ijoyke'ykuéra ome'ẽmbaite pirapire ha oguerekova'ekue Fundación La Piedad-pe, ojejapova'ekue hérape. Kóva ko tenda omba'apo ojeheja hagua oĩ haguéicha karai Barbero oikoverõ guaréicha, heta tapicha katupyry opyta omba'po ombojerovia ha omoambue hagua heta mba'e porã oikova'ekue ha omyatyrõve hagua avei tavaygua reko ha imba'ekuaa rehegua, imandu'ávo hikuái karai marangatu ha imba'ehechakuaáva, omoñpyrũva'ekue tembiapo. Oñuguaitĩvo tape guasu Artigas ha Brasil Paraguay pegua oĩ peteĩ oporomomandu'áva mba'éichapa tuicha karai Andrés Barbero rembiapokue.
Wikiñe'ẽndy
thumb Wikiñe'ẽndy (Wikcionario) ha'e peteĩ ñanduti ñe'ẽndy ohaíva ñanduti poruhára kuéra voi.
Papapykuaa
Papapykuaa ha'e pe tembikuaaty ohesa'ỹijóva papahakuéra, ysajakuéra ha mba'éichapa mba'ekuéra oñemohenda ha oñembohysýi. Ikatu ojereho avei matemátika, ñe'ẽngue oúva Gyresiañe'ẽgui μάθημα (máthema) ha he'ise "tembikuaaty térã ñemoarandu".
Ko tembikuaaty rupive ikatu ñañemoarandu ko'ã mba'e rehe:
Chororo Mokona
thumb|Chororo Mokona Chororo Mokona, hérava avei Pindoramape Chororo Yukumã (karaiñe'ẽme: Saltos del Moconá/poytugañe'ẽme: Salto do Yucumã) ha'e peteĩ chororo oĩ Misiones, Argentina ha Rio Grande do Sul, Pindorama; Ysyry Uruguáipe. Oguereko 10m yvategua.
Urunde'y mi
thumb|200px|Urunde'y mi
Urunde'y mi peteĩ yvyra Ñembyamérikaetéva: Paraguái, Argentina, Vrasil, Volivia. Oporu yvyra jepe'ave guarã.
Apytu'ũkuaaty
Apytu'ũkuaaty (apytu'ũ, kuaa, aty) ha'e ko tembikuaaty ojesareko yvypóra apytu'ũ ha yvypóra heko.
Yvyra ro'mi
Yvyra ro'mi peteĩ yvyra Ñembyamérikaetéva: Paraguái, Argentina, Volivia. Ipoty jasyporundy guive jasypateĩ meve. Ijyvate 40 m rupi. Yvyra ha'e mbarete, hosã.
Cancharana
Cancharana peteĩ yvyra Ñembyamérikaetéva. Ipoty jasyporundy guive jasypateĩ meve. Ijyvate 30 m rupi.
Caselle Landi
thumbnail|250px|right|Caselle Landi. Caselle Landi ha'e peteĩ táva oĩva tetã Itáliape, tetãmi Lodipe, Ypa'ũ Lombardiape. Oguereko 1.652 tavayguakuéra ha 25,95 km² renda.
Yjoko Itaipu
thumb|250px|Yjoko Itaipu
Yjoko Itaipu (karaiñe'ẽ :   Represa de Itaipu , poytugañe'ẽ: Barragem de Itaipu)  ha'e peteĩ yjoko yhendyrýva Ysyry Paraná me, oĩva Paraguái ha Pindorama rembére. Ko téra "Itaipu" ou peteĩ ypa'ũre oĩva jogapo renda gotyo. Ha'e peteĩ ñe'ẽme'ẽ mokõitetãgua Paraguái ha Pindoramá re. Oĩ  15 sutemira'ãha yvate gotyo  Hasaha Tekoayhúgui. Ko jejaposéva oho Fos do Yguasu guive Táva Kuarahyresẽme peve. Ijakue ñemoñaréme ha'e 14 GW, ha oreko 20 peteĩmba'enguéra, maymáva oreko 118 temira'ãha ha ojapo 700 MW. 2013-pe ojapo peteĩ pu'akaiteve, 98.6 TWh. 75% oho Paraguái pe ha 17% oho Pindoramá re.
Techaga'u
Techaga'u ha'e peteĩ temiandu ome'ẽva hechase peteĩ tapicha, mba'e, tenda, sapy'a ha ambue.
Uráno
thumb|Uráno ra'anga. Uráno (mba'ehero: ) ha'e yvóra pokõiha, Kuarahy guive mombyrykuégui. Oguereko ijerére 27 mbyguaikuéra ha ha'e peteĩ yvóra mba'etĩ rekóva ha yrypy'a rekóva, ijerére ojejuhu heta kuãirũ avei. Uráno niko yvóra tuichavéva mbohapyha oĩva Kuarahy Ypykatúpe. Karai William Herschel ojuhúkuri omañavo yvágare Uráno amo ára 13 jasypo 1781-me.
Ysyry Uruguái
thumb|Ysyry Uruguái Ysyry Uruguái (Uru-gua-y) ha'e peteĩ ysyry oĩ ñembyamérika. Ohasahína mbohapy tetãnguéra: Pindoráma, Argentina ha Uruguái. Ipukukue ha'e 1770 km. Oñepyrũ Pindoramape ha osẽ Argentina, Para Platape.
R
Tai R ha'e tai papoapyha, pundie parundyha latinañe'ẽ achegety, karaiñe'ẽ achegety tai paporundyha. Avañe'ẽ achegetyme tai mokõi parundyha, ambue ñe'ẽme ipu hechauka R, avañe'ẽicha.
Ko tai ikatu oguereko avei ipu tai H|Heicha, poytugañe'ẽme, térã ipu ikatu ohechauka tai Rreicha, karaiñe'ẽ ha ambueva ñe'ẽme.
O
Tai O ha'e tai papoha, pu'ae irundyha latinañe'ẽ achegety pegua ha oimeraẽ heta ñe'ẽme ijachegety oĩva, karaiñe'ẽ achegety tai papoteĩha avei. Avañe'ẽ achegety tai mokõi pateĩha avei, ha pu'ae pokõiha, pu'ae jurugua.
Ymaguare, ehiptoñe'ẽ achegety, ko tai omohechaukava umi tesare, ha ha'iseva "hasa".
Ypo'i Hivyraytã
Ypo'i Hivyraytã ha'e ku tenda ypo'i mokõi yguasu ombojoajuva etehápe, para Yvy mbytépe ha paraguasu Atlántiko, ha ombojei mokõi yvyrusu, Europa ha Afrika. Ku ypo'i ha'e mante joaju para Yvy mbytépe ha paraguasu Atlántiko.
Opy
Opy óga guasu ha tenda karaíva, oipurúva tupãrape rembiapo ha reko.
Panama
Panama, héra tee Tavakuairetã Panama (Karaiñe'ẽme: República de Panamá), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Mbyte Amérika ha Ñemby Amérikape. Itavusu hína Táva Panama. Ijerére ojejuhu yvate gotyo para Karíve, ñemby gotyo ojejuhu paraguasu Py'aguapy, kuarahyresẽ ngotyo oĩ Kolómbia ha kuarahyreike gotyo oĩ Kóta Rríka. Ijyvy apekue niko 75 517 km². Ko tetã ojejuhu pe yvyjyvápe héra peteĩcha, peteĩ yvy po'i ombojoajúva Ñemby Amérika ha Mbyte Amérika, ijyvy apekue yvytýgui henyhẽmbáva iñapesỹinte umi ñu oĩva yrape Panama pukukuévo, peteĩ tape henyhẽ ýgui ombojoajúva umi paraguasu Py'aguapy ha Atlántiko, mba'eguasuitéva oipytyvõva ñemu yvy ape ári. Ary 2020 jave, oiko ko tetãme amo 4 279 000 tapicha. Panama ningo ojejuhu yvy iporãitéva ombojoaju hag̃ua umi tetã imombyrýva, upévare oĩ ko tetãme mba'e tuicháva oipytyvõ oñemu porãve hag̃ua mba'ekuéra yga ha y rupive.
Jahechávo mba'éichapa oñemohenda ko tetã, jaikuaáta ary 2020 guive Panamáme oĩ 10 tetãvore ha 6 ypykue rekoha. Iléi guasu he'i karaiñe'ẽ hína pe tetã ñe'ẽ tee ha opaite umi Panama retãygua oikuaa va'erã ha ikatu oipuru ko ñe'ẽ. Ary 2006 jave, karaiñe'ẽ ningo pe ñe'ẽ 93.1 % umi Panama retãyguágui oipuruve. Ñe'ẽnguéra ambuéva Panama megua oñemoañete avei mbo'ehao ha tekombo'e rupive umi tekohápe oĩvéva Amérika ypykue.
Satúyno mbyguaikuéra
thumb|Satúyno ha imbyguaikuéra. Yvóra Satúyno oguereko 146 mbyguaikuéra. Ko'ã mbyguaikuéra (jasykuéra) ojere Satúyno rehe, ha Kuarahýre avei. Satúyno jasy tuichavéva niko Titán.
Santo Stefano Lodigiano
thumbnail|250px|right|Santo Stefano Lodigiano. Meleti ha'e peteĩ táva oĩva tetã Itáliape, tetãmi Lodipe, Ypa'ũ Lombardiape. Oguereko 1.902 tavayguakuéra ha 10,4 km² renda.
Marilyn Monroe
Marilyn Monroe (oje'eva ['mæ.ɹɪ.lɪn mɔn.'ɹəʊ]) (Los Ángeles, California, Amérika Retãvorekuéra Joaju pegua, 1 jasypoteĩ ary 1926-pe – omano ára 5 jasypoapype ary 1962-pe), héra heñói ha'e Norma Jeane Mortenson ha héra ñemongaraípe ha'e Norma Jeane Baker, ha'e akue peteĩ ñoha'ãngahára, puraheihára ha modélo Tetãvorekuéra Joaju pegua.
Oñepyrũ hembiapo modeloguáicha, ha ary 1946 guive omba'apo ñoha'ãngahára ramo ta'angamýi michĩvape. Hembiapo herakuã peteĩha ha'e akue ta'angamýi hérava The Asphalt Jungle (ary 1950) ha All About Eve (ary 1950). Marilyn herakuã porãite oparupi oñepyrũvo hembiapo Los caballeros las prefieren rubias-pe (ary 1953) ha osẽvo Playboy-pe.
Omba'apo avei, avateeguáicha, ta'angamýi Cómo casarse con un millonario-pe (ary 1953), The Seven Year Itch (ary 1955) ha Bus Stop (ary 1956). Hembiapo porãvéva ha'e Some Like it Hot (ary 1959), oñeme'ẽ ichupe pe Itaju Apu'a Jopói, ñoha'ãngahára kuña ikatupyryvéva mba'e ombopukáva rehe.
Ojekuaa hese kuña porãite ramo. Omenda mokõi jey, peteĩháme pe mangapy ha'ãhára Joe DiMaggio rehe, ary 1954-pe, ha upéi mombe'upyrusu haihára Arthur Miller rehe, ary 1956 ha 1962 mbytépe.
Aju'y say'ju
Aju'y say'ju peteĩ yvyra Ñembyamérikaetéva. Ipoty jasyteĩ guive jasykõi meve. Oporu yvyra kuatiave guarã.
Marilyn Monroe
Monroe omano ára 5 jasypoapy ary 1962-pe, sobredosis oiko chugui.
Pe American Film Institute he'i Monroe-gui ha'eha pe ñoha'ãngahára kuña ikatupyryvéva poteĩha.
Py'amokõi
thumb|Marangatu Toma opy'ahetakue Hesupe. Py'amokõi hérava avei Py'aheta ha'e peteĩ temiandu ndajaikuaáiramo mba'épa jajapóta térã jajoguáta.
Meleti
thumbnail|250px|right|Meleti. Meleti ha'e peteĩ táva oĩva tetã Itáliape, tetãmi Lodipe, Ypa'ũ Lombardiape. Oguereko 466 tavayguakuéra ha 7,37 km² renda.
Itaveratĩ
thumb|Itaveratĩ Itaveratĩ mba'e apu'a itaveraicha, morotĩva ha apopyre ytapýpe, ko mba'e oipuruva jeguakaicha. Ikatu iguasúva térã imichĩva.
Tendyry
Tendyry ha'e mbaretekue ysaja oĩ yvórape. Aravera hechauka heta tendyry ha mbaretekue.
Tendyry Techakuaa
Tensión térã Voltaje (U): ha'e tensión mba'e herava 'fuente' ojapo mbytépe ha'eapýre(polo) haguã omohasa tendyrysyry.
Yvyra ovi
Yvyra ovi peteĩ yvyra Ñembyamérikaetéva: Paraguái ha Argentina. Yvyra ha'e mbarete, hosã. Oporu yvyra jepe'ave guarã. Avei ojepuru pohãramo.
Ñepu
thumb|Ñepu Ñepu ha'e temiandu oñemohechaukáva yvypóra oñandukuaávo hapicha oñandu avei, ipy'andýiva mbaretete, oimeraẽ iñepúva ohechakuaa hapicha ñembyasy ha ombovy'ase chupe, oipe'ase chugui iñembyasýgui.
Pachuca de Soto
Pachuca de Soto ha'e peteĩ táva oiko Méhiko-pe. Tavayguakuéra: 294.134 ava.
Apakani
Apakani - (Morphnus guianensis) ha'e peteĩ guyra juehegua juehepehẽ herava Accipitridae pegua, haku renda ñande yvy áripe. Ndaipori ambue Apakani juehegua.
Tenda oĩva
Ko guyra oĩ heta tetã Amérikape, tetã Guatemala, Mbelise, Salvador, Honduras, Nikaragua, Kosta Rrika, Panama, Colombia, Venesuéla, Gujána, Surinam, Gujána Hyãsiapegua, Pindorama, kuarahyresẽ Ekuator, Perũ, Paraguái, Bolivia, ha yvate Argentina.
Tatatendy
Tatatendy ha'e peteĩ Apỹi Kimi rehegua, mba'etĩ Marangatu, ndoguerekói sa'y.
Yga yguypegua
thumb|Yga yguypegua. Yga yguypegua mba'yrumýi ñorairõhára oguata yguyre, térã yrupi, para rupinte ha paraguasu rupinte. Ko ygarata oipuruveva Peteĩha Ñorairõ Guasume, ha ambueva ñorairõme. Yga mbarete ha guasúva.
Yvóra michĩ
Yvóra michĩ (planeta enano) ha'e peteĩ yvága mba'e, yvóra joguaha. Peteĩ yvóra michĩ ha'e oimeraẽa yvága mba'e ojeréva Kuarahýre ha ndaha'éiva peteĩ mbyguai, ha michĩvéva yvóragui. Kuarahy Ypykatu oguereko 5 yvóra michĩ.
Angapyhy
thumb|Angapyhy ombojehu vy'a. Angapyhy ha'e peteĩ temiandu vy'agua, horýva ha ombojehu heta vy'a.
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1994
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1994 (World Cup '94, inglyesñe'ẽme) ha'eva pe XV (15°) vakapipopo ñembosarái hetatetãrehegua kuimba'erehegua ojapova FIFA rehe, pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ. Ojapova Tetã peteĩ reko Amérikaguape, guive 17 jasypoteĩ ha 17 jasypokõi peve ary 1994. Ipu'akavéva ha'eva tetã Pindorama ha ipu'akavéva hekovia ha'eva Italia.
Tupão
thumb|Tupão. Tupão óga ñakãity Tupãme hag̃ua, ha ñemomba'eguasu hese. Hesu rape ñakãity oipuruve tupão.
Juehegua
Juehegua ha'e mymba, ka'avo ha oparekove iñemohendapy, tekove oiko térã amyrỹi, tekovekuaaty ñemohendapegua.
Juehegua hera ha'e mokõi, Homo sapiens ha'e ñande juehegua.
Mymba ha ka'avokuéra peteĩ juehegua pegua ikatu oñombohyeguasu, ndaikatúi viña ombohyeguasu juehegua ambuéva ojuehégui. Ko'ãga oĩ 5 térã 7 suakuéra juehegua ñande yvórape.
Seres
thumb|Séres Séres hérava avei Sére (mba'ehero: ; karaiñe'ẽme: Ceres) ha'e peteĩ yvóra michĩ, oĩva Kuarahy Ypykatúpe. Giuseppe Piazzi ojuhuva'ekue Séres pe 1 jasyteĩ, 1801-pe. Séres ndoguerekói mbyguai.
Puebla de Zaragoza
Puebla de Zaragoza, ha'e peteĩ táva Méhiko pegua, tetãvore Puebla itavusu. Ogureko 1.692.181 tavayguakuéra.
José Luis Appleyard
Imitã ha imitãrusúpe
Imbo’esyry ypy ojapo Escuela Normal de Profesores-pe ha secundaria pehẽ peteĩha katu Colegio de San José de Paraguái, ha omohu’ã bachillerato Colegio San Martín, Buenos Aires, Argentina-pe.
Oiko chugui avogádo Universidad Nacional de Paraguaýpe-pe ha omba’apo pype pa ary rupi, upe rire omba’apo mbarete hagua periodismo ha ñe’ẽpoty apo-pe.
Jeguata ñepyrũ
Pa’i España-gua César Alonso de las Heras, imbo’ehára, ohayhuetemími chupe, Colegio de San José-pe. Pa’i Alonso heta oipytyvõ oñemyasãi hagua Ñe'ẽpoty tuichaite ojehaíva Castilla ñe’ẽme ojeheróva generaciones del ‘98 y del ’27; upéichante avei ha’e oipytyvõ osẽ hagua heta tapicha arandu jehaipegua tetã Paraguáipe, ñepyrũrã Academia Literaria Colegio de San José pegua guive, ha upe rire Academia Universitaria guive. Ko hu’ãmeguápe Appleyard oĩva’ekue sãmbyhyháraramo ha tapicha ojekuaáva pypegua.
Appleyard oĩ “Generación del ‘50” -pe ñe’ẽpoty Paraguáipe, José María Gómez Sanjurjo, Ricardo Mazó ha Ramiro Domínguez ndive oikuaaka ko período porãite kóva.
Mokõipa ary rupi oĩ momaranduhára kuatiahaipyre “La Tribuna”, Paraguay apytépe, pépe omyakã Área Cultural ha avei oisãmbyhy suplemento cultural osẽva arateĩ jave. .Ko kuatiahaipyrépe oĩva’ekue avei editorial haiháramo ha hembiapo oheróva “Monólogos” rupive omyasãi heta ñe’ẽ mba’e ojehúva jepi rehegua, hetaite tapicha omoñe’ẽmiva, ohaiva “tapichakuéra oñe’ẽháicha” Paraguáipe. Upéichante avei omba’apo kuatiahaipyre “Ultima Hora”-pe, pe columna oheróva “Desde el tiempo que vivo” ha’emiva’ekue marandu hetaite imoñe’ẽhára oha’arõva.
Opeipirũ chupe heta tetã rekuái pytagua, ha umíva apytépe Amérika Tetãvorekuéra Joaju gua ha Alemaña; avei oho heta ambue tetãme, ome’ẽhápe charla, conferencia ha he’ihápe iñe’ẽpotykuéra.
Hapykuere
Ha’eva’ekue PEN Club del Paraguay Sãmbyhyhára, Academia Paraguaya de la Lengua Española miembro peteĩha, ha’eva’ekue secretario ko aty arandukuaa myasãihárape.
Roque Vallejos, avei ñe’ẽpapára ha ñe’ẽporãhaipyre resa’ỹijohára, ohai oikuaauka hagua arandura “José-Luis Apppleyard - Antología poética”, osẽva’ekue 1996-me: “...Oreko ñe’ẽpoty omoha’angakuaa añetéva ñande rekoha ha Rafael Barret omoingeseteva’erãichagua hembiapo  “Moralidades actuales”-pe. Iñe’ẽpoty “Hay un sitio” he’i peteĩ ipehẽme: Oĩ ñe’ẽhe’isejojáva naiñypytũiva, hesakã’asýva: / tekosã’y ha’e jeikove ha katu ndojejapói ojejaposéva, / ñemonda ha’e tembiapo, mborayhu ha’e royrõ, / ha jeikove ha’e ñemano. / Ta’eño héra ñemoirũ / ha poropogyrõ katu angirũ ykére jepytaso,. / Ipyahúva, itujáva. Opa mba’e ipyahúva iporã tujánte avei.
Jeguaka’ỹme ha oipe’a’ỹme mba’evete, Appleyard omoha’angahai hekoitépe mba’éichapa oñemoambuepa ñane ánga, oñembopirekuepa ñe’ẽnguéra ha jehesajokua pukue ha añaite régimen oñemboguatava’ekue omombaretéva ko tetãme kyhyje ha jejopy mbohapypa ary rasa. Peteĩ ñe’ẽpapára omboguatava’ekue hembiapo tekosã’ỹ rekávo ningo ndakatuivoi –ha noha’ãivoi katu ojapo hagua- tekomorãngatu yma guare ikatútavakuri ogueraha chupe tape karẽ rehe”.
Ambue ñe’ẽpapára, Hugo Rodríguez-Alcalá, tapicha ohapykueho mbaretéva Paraguaí ñe’ẽporãhaipyre rape katu ohai péicha: “Appleyard ome’ẽ estampa-pe... aranduka hembiapokue iporãvéva: Entonces era siempre... Umi oĩva Academia Universitaria, Appleyard ha’e pe ojapova’ekue hendaitéma umi ñe’ẽrã atypegua: la nostalgia de un tiempo ido, el amor adolescente, la magia de la niñez no muy lejana. Ko’ã ñe’ẽpoty oĩmbaite ñe’ẽpoty ryru Entonces era siempre-pe; pépe pe ñe’ẽpapára imandu’a imitãramo guare- héva he’ise pe ñe’ẽ “upéramo”- ha umi tekoha ijojaha’ỹva ohasa haguépe hi’ãrakuéra kyrỹi imitãramo guare.”.
Estilo oiporúva
Ko ñe’ẽpapára voi, ohai 1981-pe omoñe’ẽñepyrũvo iñaranduka “Tomado de la mano”, he’i iñe’ẽpotykuéra rehe: “Ha péicha, añekaramávo iporekuéra ajehecha chete voi peteĩ jeguata puku hi’aréva heta ary, ára ha aravo ome’ẽva’ekue chéve hetaite mba’e. Pe jeguatápe ojeykekóvo che ñe’ẽpotykuérare añeñandu ñembyasy ha vy’ápe, añeñandu che’añoieterei ha upéichante avei cherenyhẽ che rapichakuéra ñemochichĩgui. Ajehecha chemitãmírõ guare Areguápe. Ajehecha che mitãrusúramo guare Buenos Aires-pe. Añeñandu chepyahujeyha Academia Universitaria-pe, upe aty neporãitévape.che angirũnguéra omboguatava’ekue. Ha upéichante avei ama’ẽvakue chejehe, ha ahecha cheakatĩmbaitéma, cherovarague morotĩmbáma, ko’ága aiko háicha”. Ha ombohuguaive: “Umi omoñe’ẽtava che rembiapokue resa ndacherechamo’ãi peichaite. Ága katu ikatueténte omohekojey ndaha’evéima pe che ra’anga, katu peteĩ tape ijyképe akóinte oĩtava che rekove. Péva ojehupytýramo, ko’ã ñe’ẽpoty aipyaháva ohupytýta hembiaporã, ha’ekuéra rupi ahejase che ñe’ẽ ko kuatiáre. Upéicha ndokóiramo ha’étante che ñemoñarekuéra heñoiva’ekue angapyhy chejopyrasyetéva apytépe, che ñemoñarekuéra opytáva ipore’ỹ, che ñemoñarekuéra opytáva ha’eño ha oykeko’ỹme chupekuéra ogueruva’ekue chupekuéra yvy ape árimbykymi térã tekove ijapyra’ỹva peteĩ Ñe'ẽpoty. Opyta imoñe’ẽharakuéra ndive, ha’eñoite hikuái, umi ñe’ẽpoty. Ha’ekuéra te’i, oiméramo oguereko, he’iséva”.
Jehechakuaa
1961 ohupyty Premio Municipal de Teatro peteĩ ñe’ẽpoty ñoha’angarãicha ohaiva’ekue oñe’ẽa Paraguái sãso rehe hérava “Aquel 1811”.
Hembiapokue
Hembiapokuéra apytépe ojejuhu: “Poesía”, ohaiva’ekue ambue iñirũnguéra Academia Universitaria ndive (1953)-pe, ñe’ẽpoty ryru “Entonces era siempre”, ha’éva iñaranduka peteĩha (1963), “El sauce permanece” (1965), “Así es mi Nochebuena” (1978), aranduka oĩhápe iñe’ẽpoty “Cigarra, tonta cigarra”, omoĩva’ekue chupe purahéi Maneco Galeano, “Tomado de la mano” (1981), “El labio y la palabra” (1982) ha “Solamente los años” (1983). Jepéramo ohai heta ñoha’anga mbykymimi, haimete opaite hembiapokue ndojekuaaukáiri. Narrativa ohai mombe’upyrusu: “Imágenes sin tierra” (1965) ha mokõi monólogo aty: “Los monólogos” (1971) ha “La voz que nos hablamos” (1983).
Hembiapo paha apytépe oĩ “Las palabras secretas”, ñe’ẽpoty ryru ohaiva’ekue 1988-pe ha “Desde el tiempo que vivo” (1993), pokõipa ñemombe’u mbykymimi oñe’ẽva ojehuva’ekue tuichavéva milenio mokõiha Era Cristiana-pe, aranduka ohupytykava’ekue chupe Premio Municipal de Literatura 1994-pe. Iñaranduka paha ohaiva’ekue, “Cenizas de la vida”, ojekuaaukava’ekue 1997-me, ohupyty jopói tuichavéva ñe’ẽporãhaipyre rehegua, Premio Nacional de Literatura ome’ẽvakue chupe Paraguái Parlamento upe ro’ýpe voi.
Hekove paha
Omano Paraguaype 1998-pe.
Jueheguaty
Jueheguaty (Género - Genus) ha'e peteĩ vore tekovekuaaty ñemohendapegua ombyaty umi juehegua aty oikova térã amyrỹ. Oĩ juehepehẽ ha juehegua mbytépe.
15 jasyteĩ
15 jasyteĩ ha'e papoha ára arygua.
Guarani ha tupi
Guarani ha tupi. Mokõi joyke'y, Guarani ha Tupi og̃uahẽkuri ipehẽnguekuéra ndive Amérikape. Heta oheka rire kuimba'e ha kuña ha'ekuéraicha, ohechakuaa hikuái ko yvy guasuetépe oĩha ñu, ka'aguy ha mymba ñarõ mante.
Heta oheka rire ha ndojuhúimarõ hapichakuerarã, omoheñói upémarõ itavarã. Umi táva rupi oiko heta ára teko marangatu ha mborayhu pa'ũme, oñondivepa, jekupytýpe. Upéicha oikokuévo oñepyrũ hetave ha avei oikovañepyrũkuri ojoapytépe. Ndaikatuvéima oiko hikuái peteĩ ñe'ẽme. Peteĩ ára oñorairõmbaguasúkuri. Upe mba'e ojehu mokõi kuña omendáva mokõi mburuvicháre, oipatágui imba'erã peteĩ gua'a oikova hogakuéra jerére.
Upémaro umi mokõi mburuvicha ohechakuaa upe ñorairõ guasúpe ojojukapataha hikuái; upévare oñemomombyry ñepyrũ upe ára guive. Tyke'ýra, ha'éva Tupi, opyta Brasilpe, oikohapevoi; ha tyvýra, hérava Guarani, oúkuri ipehẽnguekuéra ndive Paraguái gotyo.
Dánte Aligiéri
Durante di Alighiero degli Alighieri (1265–1321), ha'e'akue peteĩ ñe'ẽpapára Italiagua Ára Mbyteguápe. Iñaranduka "Pukarã Tupãrehegua", (héra va'akue ijypykuépe  Comedìa , ha upéi Vokácho omongarai chupe  Divina ), ojekuaa aranduka italiañe'ẽme ituichavéva ha peteĩ tembiapoporã ñe'ẽporãhaipyréme arapýpe.
Arandu (téra)
Arandu ha'e peteĩ téra guarani.
Talcahuano
thumb|165px|right|Talcahuano Talcahuano ha'e niko peteĩ táva ojejuhu Chíle retãme. Ko távape oiko 158.345 ava (2020 arýpe).
Tatapytagua
Tatapytagua ha'e peteĩ Apỹi Kimi rehegua, Mba'etĩ Marangatu ha heta pohýi.
16 jasyteĩ
16 jasyteĩ ha'e papoteĩha ára arygua.
Pytundyry apojovai'ỹ
thumb|Opa Mba'etĩ Marangatu. Pytundyry apojovai'ỹ térã, oñembohasávo karaiñe'ẽgui, mba'etĩ marangatu ha'e peteĩ apỹi kimi rehegua aty. Ko atýpe oike opa umi pytundyry hi'átomokuéra hekopeteĩva ha ojejogua, pytundyrynguéra isa'y'ỹva.
Juehepehẽ
Juehepehẽ térã Jueheguapehẽ (Familia (biología)) ha'e peteĩ vore tekovekuaaty ñemohenda pegua, juehegua hekovety ha jueheguaty mbytépe.
Tekovekuaaty ñemohenda
Joaju
Artículos descargables sobre la clasificación científica en biología:
Taxonomie Taxonomie
Teresa de Calcuta
Agnes Gonxha Bojaxhiu, ojekuaavéva Teresa de Calcuta ramo, heñoiva’ekue ára 26 jasypoapy ary 1910-pe, táva Skopje (Skopie), ko’ág̃a oĩva Yvate Masendóña retãme. Tupãrembiguái ojapóva India-gui hetã mokõiha. 12 ary ombotýrõguare oike Congregación Mariana de las Hijas de María-pe, upépe oñepyrũraka’e oipytyvõ umi oikotevẽvévape.
18 ary ombotýrõguare oheja hetã ha ohókuri táva Dublin, Irlanda retãme, ha upépe oike Congregación de Nuestra Señora de Loreto-pe. Oikoségui tupãrembiguáirõ India-pe, osẽ oho Bengala-pe ha upépe oñemoarandu mbo’ehararã ha oiporavo héra pyahurã: Teresa. Ombo’ejepékuri St. Mary’s High School, Calcuta-pe, ary 1948 peve. Upe arýpe Tupão ruvicha Roma-pegua omoneĩ imba’ejerure ha upe guive oñepyrũ omba’apo umi imboriahuvéva apytépe.
Ary 1950-pe Teresa de Calcuta omoheñóikuri pe aty hérava Congregación de las Misioneras de la Caridad, omboajeva’ekue ary 1965-pe Túva Marangatu Papa Pablo VI. Umi oikéva ko atýpe ombojoapy iñe’ẽme’ẽ jepiveguápe peteĩ mba’eve: omba’apo ha oipytyvõvetaha umi imboriahu apĩvape ha pya’eterei oñemopyenda hikuái India tuichakue javevépe ha haimete 100 tetãme ko yvy apére. Teresa de Calcuta omba’apo avei membykua ha tekojuka ñembotovépe, omoirũvo Túva Marangatu Juan Pablo II remiandu moañetépe.
Ary 1972-pe, Teresa de Calcuta ohupytýkuri jopói guasu hérava Premio de la Fundación Kennedy, ha ary 1979-pe oñeme’ẽkuri chupe Premio Nobel de la Paz, ha pirapire upéva rehegua ha’e ome’ẽmbaitékuri umi imboriahúvape. Ary 1986-pe og̃uahẽ hendápe Juan Pablo II, Nirmal Hidray térã Korasõ Marã’ỹ Rógape, ha’e omoheñóiva Calcuta-pe ha ojekuaavéva Omanombotaitéva Róga ramo. Ipahápe, Teresa omanókuri, táva Calcuta-pe, ára 5 jasyporundy ary 1997-pe, korasõ mba’asýgui.
Hyãsiakuarepoti
Hyãsiakuarepoti hérava avei Hyãsiaita ha'e peteĩ Apỹi Kimi rehegua, kuarepoti pokã ha alkalíno, ndojeipurúva mba'evépe. Itéra ha'e terakuãme tetã Hyãsiare.
Pohã ñana
Pohã ñana mba'e ka'avo okueráva mba'asýgui, oporomongueráva, ikatu jaipuru hogukue, ipotykue, ipirekue térã hapokue. Ava guarani oguerekova'ekue arandu tuichaitereíva ha oikuaa porãiterei pohã ñana oguerekoha pokatu oporomonguera hag̃ua, oikuaa avei mba'éichapa ombojehe'áva'erã, máva mávapa ikatu oipuru oñondive ha mávapa ndaikatúi ombojehe'a ambue ndive. Yma guivéma voi ñande ypykuéra omomba'e ha oiporu pohã ñana, péicha ha'ekuéra ohapejoko ha omonguera mba'asy.
Pohã ñana jepuru
Ikatu oje'u yguápe, tererépe, ka'aýpe, té (infusión), macerado, enserenado, horchata ha ñandyry.
José Asunción Flores
JOSÉ ASUNCIÓN FLORES, PUMBASY apohare, niko heñoi’akue ára 27 jasypoapy ary 1904-pe, Chacarita, táva Paraguaýpe. Isýniko María Magdalena Flores (aojoheihára) ha itúvakatu Juan Volta (mbarakambopuha). José Asunción imitâ’i guive omba’apóma, kuatiambyatyhára ha sapatumopotîhárarô, oipytyvô haĝua isýpe ha jeko peteî ára, orekórô 11 ary, ho’ákuri tahachi poguýpe omondárôguare mbujape pehê hembi’urâ. Upérô, ha “omopotî” haĝua hembiapo vaikue, oñembohasa chupe Tahachi Mba’epurory Mbo’ehaópe. Péicha oñepyrûkuri iñemoarandu puraheikuaápe. Imbo’eharakuéniko Mariano Godoy, Eugenio Campanini, Nicolino Pellegrini ha Salvador Déntice. Pya’évoi itenonde iñemoarandúpe, upévare oñeme’êkuri pe trombón peteîha. Avei Félix Fernández ohekombo’ékuri chupe ha upéikatu oikuaara’â violín Carlos Esculies ha Fernando Centurión ndive. Mboriahu hekópe, José Asunción Flores omba’apo hapicha mba’epuhárakuéra ndive ha upeichaha rupi niko ohenduka ñepyrû umi ipumbasy. Arateî jave katu ojapómi aty guasu ijatyhápe ñe’êporâhaihára ha puraheihára. Péicha ha’e oñakârapu’â ha mbeguekatúpe omyasâi hembiapo ñane retâ ha ambue tetâ rupi. Ndojokupytýigui hemiandúpe tetâ ruvichakuéra ndive, oñemosêkuri ñane retâgui ha upeichahápe oikundaha heta ambue tetâ rupi. Ohoraê Argentina-pe ha heta oguata rire, ohasa rire heta tetâ rupi, oĝuahêjepékuri Rusia-pe ha upégui ojevyjeýkuri Argentina-pe. Flores omanókuri Buenos Aires-pe ára 16 jasypo ary 1972-pe. Are rire, 1991-pe, Alfredo Stroessner ho’a rire, hetekue ojegueru ñane retâme ha oñeñotỹ pytu’urenda ogueraháva héra ha Manuel Ortiz Guerrero réra oîháme, Paraguaýpe
Guarania guerojera
''Guarania niko che tavaygua mba’e, ojejapova'ekue chupekuéra guarã, ha ha'ekueraite voi ojapova'ekue. José Asunción Flores''
1928-pe ojojuhu ñe’ẽpapára gua’i Manuel Ortiz Guerrero ndive, ha oipyaha rire hikuái mokõi tembiapo, ojapo mohapy guarani nepoãva: India, Cerro Corá ha Panambí Verá.
1932-pe oike Paraguái ejército ha oho Chaco-pe oñorãirõ haguã hetã rehe. Oñorãirõ upépe peteĩ kuruguasu tuicháva ñembokapúpe Boquerón-pe, Capitán Luis Vallejos poguýpe oĩva. Cháco-pe opa rire ñorairõ, Flores oho Buenos Aires-pe, oikóre heta apañuái política rehegua Paraguáipe. Oiko aja upépe ipuraheikuéra oñemyasãi Paraguái tuichakue javeve, ha opavavénte omomorãiterei pe Guarania, ohechaukáva Flores iñapytu'ũ porãha.
1944-pe purahéi India, iñe’ẽpoy peteĩha ohaiva'ekue Rigoberto Fontao Meza ha upe rire pe ojepurahéiva ko’ága Ortíz Guerrero rembiapokuéra ojapyhy Paraguái Rekuái “tetã purahéi” ramo. Buenos Aires-pe avei Flores omba’apo música clásica rehe ha oipyaha pakõi sinfonías.
NE RENDÁPE AJU niko añetehápe hína maymáva Paraguái-gua purahéi tuichavéva. Manuel Ortiz Guerrero ha José Asunción Flores rembiapokue hína péva, Ortiz Guerrero ha ojapova'ekue hikái Iluminada Arias, kuña gua'i neporãvape guarã. Ko purahéi oñehendu ypy'akue peteĩ serenata opa vaiva'ekue hápe. Pe kuña oñemomorãva túva ipochyeterei, ha osẽ ojapi pe opurahéivape, hérava Barboza. Upéva ho'a ha upepete omano. Upéicha rupi ningo Flore, pe purahéi pahápe, ombojoapy hese peteĩ purahéi ñemano rehegua, ha ave peteĩ jerure "Santa María" oñehendúva ahy'ojoyvýpe sinfonía-pe ojepurahéivo. Ko'ãva mokõi ñe'ẽ –ojejapoháicha Paraguáipe oñembohovake hagua mba'embyasy ha pochy- he'iva'ekue Flores ojehu rire upe mba'e vaiete.
NE RENDÁPE AJU
Mombyry asyetégui aju ne rendápe romomorãségui
ymaite guivéma reiko che py'ápe che esperanzami,
17 jasyteĩ
17 jasyteĩ ha'e papokõiha ára arygua.
José Asunción Flores
Guarania guerojera
tañesuna ndéve ha nde póguiveya chemboy'umi.
kuña nde rorýva música porãicha naimbojojahái,
che katu ha'eva cada ka'aru nde rehe apensáro
ikatuva'erã nipo cheichugui añembuesarai.
Azucena blanca, ryakuãvurei
eju che azucena torohetumi.
Ku clavel potýicha ne porãitéva re pukavymíro
ne porãutevpeva el alba potýgui che esperanzami,
natañemondéna jazmin metetégui che rayhu haguáicha,
ha pe che keguýpe che azucena blanca, che añuami.
Yvoty nga'uhína ko che rekove,
aipo'o hagua rojapipype.