cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Joia Rara
Mba'eapohára ojapóva ava tee kuéra ha'e akue Bruno Gagliasso, Bianca Bin ha Mel Maia; Carolina Dieckmann, Domingos Montagner, Thiago Lacerda, Rafael Cardoso, Nathália Dill, Luiza Valdetaro, Ana Cecília Costa, Mariana Ximenes, Ricardo Pereira, Letícia Spiller, Caio Blat, Ângelo Antônio ha Cláudia Ohana ojapóva ava tenondegua rire, Ana Lúcia Torre, Miguel Rômulo ha Leopoldo Pacheco ojapóva ava gua'u ñaña José de Abreu (ojapóva rire ava gua'u porã tembiasagua'u ipahápe) ha Carmo Dalla Vecchia ojapóva ava gua'u ñaña avei.
Omombe'u mborayhu Franz (Bruno Gagliasso) ha Amélia (Bianca Bin) orekóva, hákatu, kuimba'e viru hetáva ha kuña mborayhúva, heta tapicha ojokose chupekuéra; upe tembiasa ohasa ary 1948-jave, táva Rio de Janeiro-pe, ha omombe'u avei Vuda rape jehasa, Vuda jeroviaha jehasa Nepal retãme ha Brasil retãme.
Marangatu Vasílio Tupão guasu
thumb|right|180px|Marangatu Vasílio Tupão guasu. Marangatu Vasílio Tupão guasu ha'e peteĩ tupão guasu tape ypýre ombo'éva Moskupe, Rrusia. Omboty'oakue 12 jasypokõi 1561-pe. Oĩ Tenda Pytã. Guive 1990 ha'e Tembiejakue Yvypóra rekogui (Patrimonio de la Humanidad).
Invictus (ñe'ẽpoty)
“Invictus” niko peteĩ ñe'ẽpoty mbykymi ohaiva’ekue ñe’ẽpapára Inglaterra-ygua William Ernest Henley, heñoiva’ekue ary 1849-pe ha omanova’ekue ary 1903-pe. Ko ñe’ẽpoty ojehaíkuri ary 1875-pe ha iñapysẽ’ypy arapýre ary 1888-pe. Ñepyrũrãme ndaheraiva’ekue. Osẽ’ypyrõguare oñemoakãnte R.T.H.B. ha’éva Robert Thomas Hamilton Bruce (1846-1899) tai héra ñepyrũha; péva niko peteĩ ñemuhára ha mbujape apohára ipirapirehetáva oipytyvõva ñe’ẽporãhaipyre apohárape. Téra “Invictus” (hekoverapýva, latín ñe'ẽme ijara’ỹva) omoĩkuri chupe Arthur Quiller-Couch omboguapýrõguare Oxford Book of English Verse-pe, ary 1900-pe.
''Pyhare che aho’ívape ''Yvykua ijapyra’ỹva iñipytũháicha, ''A’aguyjeveme’ẽ ñanderuvusukuérape taha’eha’éva ''Che ánga ijara’ỹvare
''Mba’ekuaa’ỹ pópe aimérõguare ''Araka’eve nachepy’akangýi ha nacherasẽi avave renondépe. ''Py’atytýi kakuaa renondépe ''Che akã ruguypárõjepe, nañakãitýi.
''Ko py’arõ ha tesay renda amoitevégui ''Pytũ vai py’amondýiha poguýpe ''Jepémo arykuéra rekopochy araha che apére ''Chejuhu ha chejuhúta, kyhyje’ỹre.
Namomba’eguasúi okẽ juruvo'i, Ha ipohýiva ñembyepoti cherupytýva ka’irãime, ''Chéniko che raperenonderã jára; ''Chéniko che ánga ruvicha.
Suasi ñe'ẽ
Suasi ñe'ẽ ha'e peteĩ ñe'ẽ vantu yvyrusu Afrika pegua, oñeñe'ẽva Yvyafrika retãme, Suasilándia, Lesóto ha Mosambike. Suasi ñe'ẽ oguereko heta ñe'ẽnunga, ijapytépe ikatu jajuhu thithisa ha yeyesa.
Ko ñe'ẽ oike ñe'ẽnguéra vantu apytépe, ñe'ẽ aty tuichavéva ñe'ẽnguéra Áfrika-gua apytépe. Ko'ã ñe'ẽnguéra ojeiporu Kamerũ guive Kénia meve ha avei Yvyafrika peve. Heñói ypyva'ekue Nihéria ha Kamerũ retã rembe'ýpe, ha ko'a guive, ojepyso ohóvo heta tenda rehe. Umi ipahaitépe ovava'ekue, ha oñemomba'evéva ijapytepekuéra, ojehova'ekue ysyryguasukuéra syrýre, ha péicha rupi ojeike pya'eterei aimete yvyguasu tuichakue javeve ekuador ñemby gotyo.
Ko'ãgarupi 250 sua avakuérarupi oiporu peteĩ térã hetave ñe'ẽnguéra vantu iñe'ẽ peteĩháramo ha 15 umi 37 ñe'ẽnguéra Áfrika-gua apytégui oguerekóva 1.000.000 térã hetave ñe'ẽharakuéra oĩ ko ñe'ẽ atýpe.
Opavave ñe'ẽnguéra vantu, hákatu nahániri suahíli, ojeikua ipu'atãnguére. Ambue mba'e ombohekopyteéva ko'ã ñe'ẽnguérame, techapyrã Sulu térã xhosa, ha'e umi klic (tyapu osẽva ahy'o ñemboty jo'a rire), oiporúva ñe'ẽnguéra khoisan-gui.
Techakuaa tee
Ñe'ẽ tee Suasilándia retãme ha ñe'ẽ tee tenda oñeñe'ẽháme Yvyafrika retãme.
Tekome'ẽrusu 1996-peguare ohechakuaa ñe'ẽnguéra teéramo Yvyafrika retãme tuichakue javeve ingyaterrañe'ẽ ha afrikáans. Avei, opavave tavusukuéra hetavehápe, ojehechakuaa avei ñe'ẽ teéramo ko'ã ñe'ẽnguéra: sepedi, sesotho, setswana, siswati, tshivenda, xitsonga, isindevele, isixhosa ha sulu. Suasi ha'e ñe'ẽ tee tavusu Mpumalanga-pe. Tembiapoukapy ko tetãmegua omoneĩ ikatuha ojeiporu opaveve ñe'ẽnguéra tee tekombo'epy ha tenda tetã sãmbyhyhárupi, ha omyakã oñemboaje haguã ambue ñe'ẽnguéra oñeñe'ẽva.
Tekome'ẽrusu Suasilándia-pegua (2006) ohechakuaa ñe'ẽnguéra teéramo suasi ha ingyaterrañe'ẽ. Avei, suasi ha'e tetã ñe'ẽ ojeiporúva tekuáipe. Ñe'ẽnguéra ypykueguáva ndoguerekói mba'evéichagua techakuaa.
Friends
Friends (angirũnguéra) ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua ojapo Marta Kauffman ha David Crane. Ohasa peteĩháme ta'angambyrýre ára 22 jasyporundy ary 1994-pe, ta'angambyry mbohasáva NBC rupi ha opa ára 6 jasypo ary 2004-pe.
Ko tekoha'ãngandy omombe'u angirũ aty ijeikove —Rachel Green, Ross Geller, Chandler Bing, Joey Tribbiani, Monica Geller ha Phoebe Buffay— oiko tavapy Manhattan, táva Nueva York-pe. Ojehu tembiasa porã ha tembiasa vai, ombopukaetéva, omombe'u hína tembiasa ãgagua.
Oguereko 10 pehẽnguenguéra ha 236 ñembyatykuéra. Tekoha'ãngandy Friends opa rire ojejapo Joey, peteĩ tekoha'ãngandy omombe'u ava tee Joey hembiasakue táva Los Ángeles-pe.
1976
1976 - ary.
Eiratã
thumb|250px|Eiratã Eiratã térã asuka niko mba'e ñambojo'áva ñane rembi'úre ñamohe'ẽ hag̃ua. Eiratã jaipurúva tembi'úpe oñenohẽ takuare'ẽgui térã remoláchagui, oĩ katu eiratã opaichagua, umi jaipuruvéva niko ko'ãva:
Oĩ mba'e ambuéva ndaha'éi eiratã jaipurúva ave ñamohe'ẽ hag̃ua tembi'u: ka'a he'ẽ (ka'a Paraguáipe ymaite guive yvypóra oipuru) ha aspartamo (mba'e he'ẽ eiratã'ỹre yvypóra ojapo).
Ivaiete yvypóra retépe ho'úramo heta eiratã, upéicha OMS he'i ja'u va'erã sa'ive 10 % asukágui jaipapávo opa umi kaloría ja'úva peteĩ ára pukukue. Jaikuaa asuka ikatu ohupi tuguy jejopy, upéicha avei ikatu omongyra ha ome'ẽ tuguy asuka.
Yvytypanema
Yvytypanema ha'e ñu guasu ha yvate opytáva umi tetãvore Paraguari ha Central Tetã Paraguáipe, oñemyasãiva upe Yvytyrysýi Los Altos ha Yvytyrysýi Yvyku'i ñembojoaju guive ysyry Paraguái peve. Ijerére ojejuhu yvate gotyo umi ñu Yno'õ Ypakarai rembe'ýre, kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu upe ñu yvate Yvyku'i, ñemby gotyo umi ñu ha karugua  Yno'õ Ypo'a rehegua, ha kuarahyreike gotyo ojejuhu pe Ysyry Paraguái.
Táva Paraguay yvytykuéra oĩ Yvytypanemápe. Umi ñemopu'ã ojekuaavéva ha'e yvyty Yaguarón, Patiño, Koi, Ñemby, Lambare, Tacumbu, ha heta yvyty ambuéva.
Braga (Rio Grande do Sul)
Ko távape oiko 3 703 tapicha (2010 ary).
Brochier
Brochier ha'ehína peteĩ táva michĩ Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Opyta 75 km táva guasu Porto Alegre pegua.
Ko távape oiko 4 677 tapicha (ary 2010 jave).
Aeropuerto Dong Hoi
240px|right|thumb|Aeropuerto Dong Hoi Aeropuerto Dong Hoi, aeropuerto, Đồng Hới, táva tetã Vietnampe, Quảng Bình provincia-pe.
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1934
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1934 (Campionato Mondiale di Calcio 1934, italiañe'ẽme) ha'e akue vakapipopo ñembosarái hetatetãrehegua kuimba'erehegua mokõiha ojapova FIFA rehe, pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ. Ojejapo akue Itália retãme, ára 27 jasypo guive ha ára 10 jasypoteĩ meve ary 1934 jave, opa tembiesarái ojapova tavusu Montevideo. Ipu'akáva ha'e akue Itália ha ipu'akáva mokõiha ha'e akue Chekia-Elovakia retã. Irundy tetã ndopytáiva Európa mante oha'ã akue: Argentina, Pindorama, Tetã peteĩ reko Amérikagua ha Ehipto, tetã peteĩha Afrika pegua oha'ã va'ekue.
Py'a
thumb|220px|Py'a Py'a máva ha mymba retepypegua oikeha tembi'u opáichagua ha uperire omosarambíva tekotevẽhápe.
Táva Ho Chi Minh
240px|right|thumb|Táva Ho Chi Minh Táva Ho Chi Minh (ojeheróva ymaguare Saigon) ha'e niko táva tuichavéva ha orekovéva tapichakuéra Vienã retãme. Ko távape oiko 9.659.311 tapicha 2013-pe. Oĩ osẽhápe pe ysyry Saigõ ha yvate gotyo osẽhágui Ysyry Mekong.
Pysãpe
thumb|250px|Pysãpe Pysãpe kangue kyrỹi ha ipererïva oĩva mymba ha máva pysã ári. Guyrakuéra ipysãpe hakua puku´imi ha ikarẽ iguy gotyo. Oĩ mymba ipysãpe apu´áva ha vaka, kavaju, kure umíva katu ipysãpẽ ojogua sapatu'ípe.
Indochina
thumb|300px|derecha|Indochina yvyha'anga Indochina ha'e peteĩ yvyapy oĩ Yvykuarahysẽ Asiape, ñemby China ha kuarahysẽ India. Péva oĩ Vienã, Kamboja, Laos, Tailandia ha Miamar avei.
Revolusiõ Hyãsiapegua
thumb|250px thumb|250px Revolusiõ Hyãsiapegua - Ñorairõ guasu Hyãsia-pe, oñepyruhague 14 jasypokõi, ary 1789-pe.
Iporã ñanemandu’a upe ñorairõ mboyve Hyãsia retã oñemboja’ohague mbohapýpe. Peteĩháme oĩ tupãogua ruvicha; mokõiháme oĩ umi huguy hovýva; ha mbohapyhápe katu oĩ tetãyguakuéra. Iporã avei ja’e, Hyãsia-pe upérõ oĩhague heta tapicha iñarandúva, péicha: Montesquieu, Rousseau, Voltaire, Diderot, Locke ha ambuéva. Ko’ã tapicha ndojokupytúi Luis XVI ndive hemiandu ambuégui hikuái. Ha’ekuéra ndohechaporãi Réi rembiapo, ha’éva avei tetã ha opa mba’e jára. Ha’ekuéra ndohechaporãi avei tetã ñemboja’o mbohapýpe.
Tetã Amandaje oñepyrũ mboyve hembiapo, tavakuéra ha umi amandajemimi oikóva okaháre; ojeruremavoíkuri hikuái peteĩ Léi Guasu Hyãsia-pe g̃uarã. Ág̃a katu umi tupãogua ruvicha ha umi huguy hovýva oñeha’ã hikuái ani hag̃ua opyta pu’aka’ỹre ha imba’eta’ỹre. Tetãyguakuéra katu ojerure tetã ha avano’õ remisãmbyhy ñembopyahu. Jepémo oiko ñomongeta ko’ã mba’ére, noñeg̃uahẽi peteĩ ñe’ẽme, ha upevakuére, oñepyrũkuri ñorairõmimi upéi ojepysova’ekue ohóvo Paris tuichakue javevére.
Py'ajere
Py'ajere mba'asy pu'ã ome'ẽva tembi'u ja'úva ndoguapýiramo, ojerepáramo ha ñanemogu'ẽséramo.
Revolusiõ Hyãsiapegua
Upéicha rupi, ary 1789 jave, Parĩ-gui oiko ñorairõ renda. Mbohapy mba’e omomýi tetãyguakuérape: Tekosãso reka, Tetã Amandaje ñemongu’e ha Ñe’ẽme’ẽ “Juego de Pelota” ñemoañete. Iporã jaikuaa Ñe’ẽme’ẽ “Juego de Pelota” oikova’ekue 20 jasypoteĩ 1789 jave; kóva rupive 577 tetãrerapegua ojoaju ha he’íkuri omba’apótaha kane’õ’ỹre ome’ẽ peve peteĩ Léi Guasu Hyãsia-pe. Jepémo tetãygua oipotákuri umi mba’e, Réi Luis XVI katu oñembotavyete ha ombotove chupekuéra. Péva ári, tetãyguakuéra huguyrakuvékuri oñemosẽvo Jacobo Nécker, Tetãmba’eta Kuaitapyhára. Upémarõ, Luis XVI ojehecha tesaparápe ha ojerure pytyvõ ambue tetãme, ombouva’ekue heta ñorairõhára oñemohendáva Paris ha Versalles jerére. Ojehúvo ko’ã mba’e ha ohechakuaávo Luis XVI oñembotavyha chuguikuéra, tetãygua opu’ã ha osẽmakatu oñorairõ hag̃ua tuichaháicha hembipota rehehápe.
Hetaiterei tapicha oike upe ñorarirõme, haimete 40 térã 50.000 rupi ojeity Les Invalides ári, mboka rekávo. La Bastilla-pe katu hyapu ñorairõ purahéi ha upeichavérõ jepe umi ñorairõhára nombokapuséi tetãyguakuérare jepémo oguereko hikuái heta mboka ha kañõnguéra. Namombyrýi upégui, Marte Ñúme, Luis XVI ñorairõharakuéra oíva Pierre de Besenval poguýpe, avei oñembotavy upe huvichágui ha upehaguére nombokapúi tetãyguakuérare.
Ára 14 jasypokõi 1789, 15:30 aravo jave, tetãyguakuéra oñepyrũkuri ojupi ogyke oĩva La Bastilla jerére ha upekuévo ombokapu hi’ári. Upevarã oipurúkuri po kaño ho’áva ipopekuéra. Uperiremínte, Luis XVI ñorairõharakuéra oñepomoĩ. 17 aravo jave tetãyguakuéra oikémakatu La Bastilla-pe ha oñemomba’e mbokakuérarare. Marques de Launay, ha’éva upe ka’irãi ruvicha, ojejukákuri ha iñakãngue ojekutu, hechapyrã, upe ogaguasu renondépe. Ko’ã mba’e ombopy’aguasuve tetãyguakuérape ha oho heseve tenonde gotyo, ojuka peve Réi Luis XVI ha ipehẽngukuérape.
Upe mba’e guasuete ohechaukáva tetãygua pyapy ha upekuévo ome’ẽva Hyãsia-yguápe itekosãso; opyta -upe guive- peteĩ techapyrãrõ maymaite tetãme g̃uarã. Añetehápe, upe guive, Francia rembiasa iñambue ha upe ára opyta mandu’arãme chupekuéra. Upe guive avei oñemopyenda mbarete ko’ã mbohapy ñe’ẽ mayma ava rekovépe: tekosãso, tekojoja ha joyke’yrayhu. Ipahápe, tekotevẽ ja’e 14 jasypokõi ha’ehína Hyãsia retã arete guasu.
Mitã Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2010
Mitã Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2010 táva Singapúra-pe, hérava ha'etehápe Peteĩha Mitã Ñembosaraipavẽ Arahakúpe, ha'e akue peteĩ jetepyso ñembyaty ojejapóva peteĩháme ha ojoguáva Ñembosaraipavẽ, mitãrusunguéra mante oñeha'ã (mitã ha mitãkuña), ára 14 guive 26 meve jasypoapýpe, táva Singapúra-pe.
Umi pakõi ára jave, 3 531 jetepysohára, ary 14 gotyo 18, oúva 205 tetãnguéra oĩva Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua-pe (COI), umíva oñeha'ã 26 jetepysópe.
Pirane
Pirane hína peteĩ táva Argentina retãme, tetã vore Formosape. Ko távape oiko 19.124 áva (2001 ary).
Ñorairõ ýpe
Mba’éichapa oñeñorairõ ko'ãga
Oikoháicha umi ambue ñorairõicha ko'ãgagua, umi ñorairõ ýpe ko'ãgagua avei oñemopyenda "ombokapu ha oku'e" va'erã. Pe añetetéva ome’ẽva ichupe pe mbaretekue ha'e pe mba’ekuaa ojeipurúva ojejuhu haguã mba'éichapa oñembokapu porãta. Pe ku'e oipurútava iñimportantetereíva umi ñorairõ ko'ãgaguápe; peteĩ ygarata aty ko'ãgagua ikatu oho mombyryete peteĩ árape.
Arequipa
Arequipa (Villa de la Asunción de Nuestra Señora del Valle Hermoso de Arequipa) runa simi: Ariqipa, ha'ehína táva Perũ, oĩ kuarahy resẽ tetã retãme. Ko távape oiko 749 291 ava.
1978
1978 - ary.
Joaju
...1977-1978-1979...
Ypa Mirĩ
thumb|right Ypa Mirĩ (Karaiñe'ẽ: Laguna Merín - Poytugañe'ẽ: Lagoa Mirim) ha'e peteĩ ypa tuicha. Oĩ Pindoráma rembe'y gotyo (Rio Grande do Sul) ha Uruguái. Ijapekue ha'e 62.250 km².
Tailándia
thumb|derecha|Tailandia Poyvi thumb|Vãkoke Tetã Tailandia (Taiñe'ẽme: ราชอาณาจักรไทย Ratcha Anachak Thai) ha'e peteĩ tetã oĩ Yvy Asia, Indochinape. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Laos; kuarahyresẽ gotyo Laos ha Kamboja; ñemby gotyo Tailandia Rembe'y koni ha Malasia; kuarahyreike gotyo Miamar. Itávaguasu ha'e Vãkoke. Tailandia oguereko 65.493.298
Mbotia (Rio Grande do Sul)
Mbotia (poytugañe'ẽme: Butiá) ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Opyta 78 km táva guasu Porto Alegre pegua.
Ko távape oiko 25 405 tapicha (ary 2010 jave).
Jasy (ára)
Jasy ha'e peteĩ ára aty, apytépe 31 ha 28 ára.
Jaguane
Jaguane (Mephitidae) ha'e peteĩ mymba okambúva juehepehẽ so'o'úva, hete ndatuicháiva ha ojeikuaa porã chupe opoígui hyakuã vai ha ne hapykuégui, okyhyje ramo ha oñeñangareko va'erã ramo, ikatu ohupyty mokõi metro.
Jaguane hague isa'y mokõi, hũ ha morotĩ. Ho'ukuaa tymbachu'i guasu, mymba okambúva michĩ, guyra ha hupi'a, yva ha eíra ka'aguy.
Oikove yvykuápe jaguane kuña ojapóva, ára ro'y okeve ha opyta yvykuápe.
Kupuasu
thumb|miniaturadeimagen|Kupuasu'akuéra Kupuasu (karaiñe'ẽ: cupuazú, cacao blanco / latinañe'ẽ: Theobroma grandiflorum) ha'e peteĩ ñana ha yva kuvuasuicha, ou Yvyramata Amasona ha Volivia. Opuruva japo hag̃ua kupuasukyrakue, kupuasu chokora, hykue ha ambue tembi'ukuéra.
Rio Branco
thumb|Rio Branco henda porãvéva.
Rio Branco ha'e peteĩ táva guasu Pindorama pegua, upe tetãvore hérava Akyry itavusu, ha opytáva 3 123 km Pindorama itavusu Brasilia pegua. Opyta ysyry Akyry hembe'ýre.
Táva guasuvéva ha tenondeguavéva Akyry pegua, jasypoapy ary 2021 jave, távape oiko 419.452 tapicha kuéra.
Facundo Machaín
Facundo Machaín (1845-1877) ha’eva’ekue peteĩ Tetã Mburuvicha Guasu oisambyhyva’ekue Paraguáipe. Sapy’amínte omyakã tetã, upérõ ambiente político oñemomba’eguasu.
Hekove
Facundo Machaín Recalde ha’e abogado ha político paraguayo. Heñói tavaguasu Asunción ha’éva 26 jasypateĩ 1845 jave. Oñemoarandu Chile-pe, Universidad Central-pe omohu’ã derechoe. Oiko chugui mbo’ehára, pe cantor argentino Andrés Bello imbo’ehárakue. Ojeiporavo ichupe oisãmbyhy haguã tet0Ò orekorõ 25 ary Tetã Paraguái oisãmbyhy haguã. Itúva karai José Serapio Machaín y Zavala ha isy kuñakarai Clara Recalde y Machaín. Omendava’ekue Clara Recalde ndive, ndaipehẽnguéi hikuái.
Ijoyke’ykuéra Esteban, León, Raymundo (omendáva Clara Recalde ndive, iryke’y Facundo viuda),  Josefa, omenda Federico Zorraquín; Francisca, omenda Alberto Robinson; Emilia ha Serapio Machaín rehe. Facundo Machaín ha’e paraguayo omoñepyrũva oñe’ẽ plaza pública-pe ha ombojurujái tavayguakuérape personalidad ohechaukáva pe he’ívape, mitãpyahu arandu ha kuaandy renyhẽ oipysóva. Oñanduháicha José Segundo Decoud, ikatupyryeterei ha oreko don de orador, pero ndaha’éi osyryrýva jeháipe.
Ojuka hikuái ichupe oimévo ka’irãme ha’e voi umi tekove oñangarekóva upépe voi omotenonde ko ma’e vaiete, heta mandu’a oĩ k káso rehe ojeheróva célebre masacre cárcel pública, 29 jasypa ary 1877jave, rekóvo 32 ary. Imano ogueru ñembyasy ojeipysóva sociedad pukukue. Oje’éva niko pe jehai paraguái ohóha peteĩ mbo’ehára arandu ha ikatupyrýva.
Paraguaýpe oime peteĩ tape ogueraháva héra. Oiméva barrio Mariscal Estigarribia-pe Asunción.
Sapy’ami oisãmbyhy
Gobierno Triunvirato mbykymi oisãmbyhy tetã. Jasypo 1870 orenunsia peteĩ triunviro, José Díaz de Bedoya, ha 31 jasypoapy 1870 ojapóva upéva Carlos Loizaga. Upéva rehe, Antonio Rivarola opyta cesado Asamblea Nacional Constituyente. O deklarávo caduco gobierno provisorio ha omoheñóivo presidencia provisional de la República Asamblea Nacional Constituyente-pe,  Machaín ojeiporavo,  37 vóto 5 ombotovéva,  omyakã haguã upe cargo. Paraguáipe ka’aruete iporãvape, 31 jasypoapy 1870 jave, ojupíva vóto rupive: “Ohúra Ñandejára ha Tetãme, omoañetétaha jerovia rupive Mburuvicha rembiapo ha omoañetévo opáichagua disposición osẽva Soberana Convención Constituyente-gui”. Ha’e omotenonde peteĩha línea tembiapo reorganización República-pe. Péva 12 aravo rire peteĩ complot omopu’ãva Cirilo Antonio Rivarola, oipytyvõva ichupe fuerza aliada-va, oity poder-gui oisãmbyhy mboyve, ko’ẽmbotávo 1 jasyporundýpe1870 jave. Upe pyharépe, Rivarola ojúpi hekovia, peteĩ acto olegitimáva Asamblea Nacional. Omoirũ ichupe vicepresidente ramo Cayo Miltos, omanó ha hendaguépe oikeSalvador Jovellanos. Péicha oñemotenonde peteĩha golpe de Estado tetã Paraguáipe  posguerra mboyve.
Ñe'ẽteja Guaraníme
ÑE'ẼTEJA GUARANÍME (ADVERBIO EN GUARANI)
Facundo Machaín
Ñemoarandu ha hembiasa política-pe
Oñepyrũ oñemoarandu Paraguaýpe,upéi ohasa Chile gotyo, ko’ápe oñemoarandu derecho-pe. Ou jey tetãme Guerra de la Triple Alianza oñemohu’ã potaitévo.
Ñe'ẽteja Guaraníme
ÑE'ẼTEJA
Facundo Machaín
Ñemoarandu ha hembiasa política-pe
Ojeporavo miembro Superior Tribunal de Justicia ramo ary 1872 jave ha, oisãmbyhývo tetã Juan Bautista Gill, oike cancillería nacional, ko’ápe ojepytaso hembiapópe, ha’éva defensa de los derechos paraguayos Chaco rehe. Ha’eva’ekue Cerro presidente “Gran Club del Pueblo” ha oime avei Asamblea Nacional-pe, péva convencional ramo parroquia de La Encarnación-me. Péicha 27 de agosto, Convención oiporavo ichupe comisión redactora del proyecto de Constitución miembro ramo, ointerveni porãiterei,  Asamblea-pe oiko orador chugui.
Ñe'ẽteja Guaraníme
HE’ISÉVA
Ha'e ñe'ẽ otekome'ẽ térã omoteĩva ñe'ẽtévape, ikatu avei omoambue ambue ñe'ẽtejápe térã peteĩ terojápe. Techapyrã:
Chokora
thumb|Vombõ Chokora. Chokora ha'e peteĩ tembi'u he'ẽ ojejapóva kuvuasu ra'ỹi ha eiratã reheve, ku jehe'águi ojejapo opaichagua chokora, ikatúva oñembojehe'a kamby rehe térã manduvi rehe avei. Oñepyrũ Mbyteamérikape, Majakuéra ha Azteca-kuéra ojapo va'ekue jey'urã kuvuasu ra'ỹígui, ko'ãga oĩ opárupi Yvórape.
Ñe'ẽteja Guaraníme
ÑE’ẼTEJA ÑEMOHENDA
2.1. ÑE'ẼTEJA TEKOGUÁVA: Ko’ãva ha’ehína umi oteko-me’ẽva ñe’ẽtévape. Ñe’ẽjoajukatúpe oiko ichuguikuéra moĩm-baha opaichagua tekoguáva.
Chokora
Ko ñe'engue "Chokora" ou astekañe'ẽ pegua, (xocolātl), ha he'ise xococ "hái" + atl "y" (y hái).
Ñe'ẽteja Guaraníme
ÑE’ẼTEJA ÑEMOHENDA
2.2. ÑE'ẼTEJA TENDAGUÁVA: Ko’ãva katu ohechuka moõitépa ojehu ñe’ẽtéva omoandúva. Ñe’ẽjoajukatúpe oiko ichuguikuéra moĩmbaha opaichagua tendaguáva.
2.3. ÑE'ẼTEJA ARAGUÁVA: Ko’ãva katu oñanduka araka’etépa ojehu ñe’ẽtéva omoandúva. Ñe’ẽjoajukatúpe oiko ichuguikuéra moĩmbaha opaichagua araguáva.
Facundo Machaín
Ñemoarandu ha hembiasa política-pe
Ary 1876, Guerra de la Triple Alianza rire, oimeva’ekue,  canciller argentino Hipólito Yrigoyen ndive, upe Tratado de Límites ohenóiva Machaín–Yrigoyen.
Ñe'ẽteja Guaraníme
ÑE’ẼTEJA ÑEMOHENDA
Techapyrã:
Facundo Machaín
Ñemoarandu ha hembiasa política-pe
Omotenondel periodismo ha’e avei mbo’ehára ha oiko chugui sambyhyhára omoñepyrũva Colegio Nacional de Asunción ñemboguata, de segunda enseñanza, ko’ágã ndaiporivéima. Omopu’ã institución jey ohechaukáva episodio vaiete ojekukáha presidente Juan Bautista Gill-pe. Oñehendúvo mbokapu ñepyrũ, péva peteĩ balcón ome’ẽva calle Libertad gotyo (ko’ágã Eligio Ayala) he’íva: “Ojuka hikuái presidente-pe”.
Ñe'ẽteja Guaraníme
ÑE’ẼTEJA ÑEMOHENDA
2.4. ÑE'ẼTEJA PAPYGUÁVA: Ko’ãva oñanduka mboýpa ñe’ẽtéva retakue. Ñe’ẽjoajukatúpe katu oiko avei ichuguikuéra moĩmbaha opaichagua tekoguáva
Facundo Machaín
Ñemoarandu ha hembiasa política-pe
Ary 1877 jave oike banca-pe péva defensa jurídica umi oje’éva ojukáha Gill-pe. Pasiones políticas, péva gestión profesional ko’ã mba’épe, omoĩva víctima ramo. Oĩva ka’irãime. Hendive koty’ípe oime umi ha’e odefendéva, ko’ãva mbytépe comandante José Dolores Molas, karai tetã epopeya-gua. Ccomandante Molas ha’e pe omondýiva ygápe, pyhare 1º jasyapy 1868 jave.
Eirete
thumb|250px|Eirete Eirete eíra oñeguenohẽva eiru raitýgui, hypy´ũ ha ijaisy. Ojepuru hu´u pohãramo, ikatu ñamboy´u hag̃ua.
Parehegua
Parehegua ha'e peteĩ aty 10 ary.
Rio Branco (myesakãrã)
__DISAMBIG__ Rio Branco he'ise "Ysyry Morotĩ" poytugañe'ẽme ha ikatu ha'e:
Sa ro'y
Sa ro'y ha'e peteĩ aty 100 ary.
Ñe'ẽteja Guaraníme
ÑE’ẼTEJA ÑEMOHENDA
2.6. ÑE'ẼTEJA MONEÍVA: Ko’ãva ha’ehína umi omboajéva ñe’ẽtéva omoandúva.
ÑE’ẼTEJA MOAMBUEHA
3.1. Papapy Ñe’ẽteja naiñambuéi papapýpe.
Techapyrã:
3.2. Meña Ñe’ẽteja naiñambuéi avei imeñáme.
Fuente
Por David Galeano Olivera (ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI)
Sarigue
Sarigue (Didelphis) (karaiñe'ẽme: Zarigüeya) ha'e peteĩ gua'amba jueheguaty upe mymba tĩmbu ojuehegua ha oúva mykurẽ juehepehẽ, oikove Amérika yvyrusúre, yvate guive ñemby meve.
Oikokuaa kapi'i he'õ, ka'aguy ha yvyramátare, hákatu oikokuaa opa rendápe, oĩ umíva oikove tenda ára tini ha tenda ro'y. Ho'ukuaa mymba okambúva michĩ, guyra, ryguasu rupi'a, mymba otyryrýva ha ka'avo michĩ, ho'ukuaa avei tymbachu'i guasu ha yso.
1983
1983 - ary.
Joaju
...1982-1983-1984...
Invictus (ta'angamýi)
Invictus niko peteĩ ta'ãngasyry ary 2009-peguare, oisãmbyhyva’ekue Clint Eastwood ha oĩhaguépe ñoha’ãngahárarõ Morgan Freeman ha Matt Damon ha omombe’úva Nelson Mandela oipururõguare pe ñe’ẽpoty ombojoaju hag̃ua mayma hetãyguápe, ary 1995-pe, Rugby Yvoragua Kópa jave. Pe téra ou pe ñe’ẽpoty Mandela orekova’ekue peteĩ kuatiamíre oĩ aja ka’irãime ha ombopy’aguasuva’ekue chupe upépe oĩ aja. Ta’ãngasyrýpe, Mandela ohai pe ñe’ẽpoty Francois Pienaar, ha’éva Yvyáfrika Rugby atyha ruvicha ha he’ihápe chupe omombareteseha joaju hetãyguakuéra apytépe upe ñeha’ãru’ã rupive.
Trujillo (Perũ)
Trujillo (Trujillo de Nueva Castilla) runa simi: Truhillu, ha'ehína táva Perũ, oĩ kuarahy resẽ tetã retãme. Ko távape oiko 804 296 ava.
Além do Horizonte
Além do Horizonte ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva herava Rede Globo. Oñepyrũ ára 4 jasypateĩ ary 2013-pe ha opa ára 2 jasypo ary 2014-pe, tembiasagua'u Sangue Bom rire ha Geração Brasil mboyve, 173 ñembyaty kuéra ndie.
Ohai Carlos Gregório, Marcos Bernstein ha Ricardo Hofstetter, oipytyvõ jehaípe Victor Atherino, Giovana Moraes, Carla Faour, Melanie Dimantas ha Sérgio Marques, omotenonde Carlo Milani, André Câmara, Flávia Lacerda ha Pedro Peregrino, omotenonde pavẽ Gustavo Fernandez ha Ricardo Waddington, kóva ha 83ha "tembiasagua'u ohasáva 7PM aravóre" Rede Globo pegua.
Omombe'u vy'apavẽ jeheka, mborayhúre ha ñembojoajúre, umi mitãrusu ohekase ipehẽngue oñemongañýva ha oho Amazonas ka'aguýpe jejuhurã ipehẽnguenguéra ohóva vy'a jeheka.
Oñamindu'uva
Oñamindu'uva - (ruminantia) ha'e okambúva aty mymba pysãkõi hekovety michĩ oñemohendava heta mymba kapi'iuha jeikuaaveva porã.
Opa mymba oñamindu'uva oguapy porã hembi'u mokõi ysajapópe: oñami ha omokõ ha upei ogue'ẽ hembi'u oñamirã jey jey ha omokõ jey. Mymba oñamindu'uva ipy'a oreko heta ñepehẽ'a oipytyvõ ichupe kuéra oñamindu'u hag̃ua.
1984
1984 - ary.
Joaju
...1983-1984-1985...
Eskína
thumb|200px|Eskína ógape Eskína ojotopahápe mokõi tape térã óga pa’ũme tapia oñuguãitĩhápe.
Yvy ape ysaja
Yvy ape Ysaja ha'e oimeraẽ yvy tetera'ãnga. Ikatu oĩ Para tetera'ãnga ha Tetã tetera'ãnga. Tembiecharãkuéra ikatu ha'e: Yvyty, Ysyry, Ñu, ha ambue. Pe tembikuaaty hérava Yvy apejekuaa oñemomarandu oimeraẽ Para tetera'ãnga ha Tetã tetera'ãnga.
Eiru
Eiru mymba'i ikangue´ỹva, káva eíra apoha, ojapo eíra ka'avo ha yvotýgui, ojaitypo yvyra kusuguégui, yvyrakuápe, takuru ryepýpe térã oimeraẽva mba´e pa´ũme. Ojechava´íramo oporojopi rasy, ipopía júicha hakuáva rupi; ipochýramo ndoiporavói mymba térã avápe ojopi hag̃ua.
Yvy ape ysaja
thumb|450px|center|Ko ta'ãnga ohechauka heta Yvy ape Ysaja: [[ñu, yvyty pa'ũ, yvyty ha yvytyrysyi.]]
Su ary
Su ary ha'e peteĩ aty 1000 ary.
1986
1986 - ary.
Joaju
...1985-1986-1987...
Tĩmbu (mymba)
Umi mymba tĩmbu (Didelphimorphia) ha'e umíva okambúva jueheguaty gua'amba oikovéva Amérika yvyrusúpe. Oiko amo 92 tĩmbu juehegua ko'ãga, opaite oĩ mykurẽ juehepehẽme, ha heta ambuéva ndoikovéima.
Eláda
Eláda ysapy hypyáva ho’ysã rasapágui.
Mbo'ehao
thumb|250px|Eskuéla Mbo'ehao óga oñembo’ehápe mba’ekuaa mitãnguérape.
1989
1989 - ary.
Joaju
...1988-1989-1990...
1990
1990 - ary.
Tekoayhu ára
Mávapiko oimo’ãta -he’i Pohãnohára Ramón Artemio Bracho iñaranduka “Historia de la Cruzada Mundial de la Amistad”-pe- ohasamahague 51 ary upe ára 20 jasypoteĩ ary 1958-guare. Upérõ niko arekókuri 33 arýnte ha aime javérõ che mba’apohápe, Tasyo Instituto de Previsión Social-pe aimehápe avei Sãmbyhyhárarõ; chemandu’ákuri oikova’ekue ambue ára pyhare, Puerto Pinasco-pe, añe’ẽrõguare yvyra árare. Upe jave ousapy’a che akã ha che korasõme peteĩ porandu: mba’éichapiko Tekoayhu, ha’éva peteĩ temiandu neporãmbajepéva, ndorekomo’ãi hi’ára, oĩháicha sy ára, túva ára ha ramoiténte yvyra ára. Ahechakuaávo upe mba’e porãite, pya’e porã asẽ aha amombe’u che rembirekope. Ha’e ohecharamóvo che remiandu, che añuã, chemokyre’ỹ ha he’i chéve akóinte ajepytaso hag̃ua upe mba’e porãite rehehápe.
Ary 1964-pe, Ministerio de Educación, Kuatiapyre 242 rupive, he’i 30 jaspypokõi ha’eha Tekoayhu Ára. Upe kuatiáre omboguapy héra J. Bernardino Gorostiaga ha’éva Tekombo’e Motenondehára upérõ. Tekoayhu Arapokõindy jehecharamo peteĩha oikókuri 21 jasypokõi guive, ára 27 peve; ary 1958-pe.
Og̃uahẽvo Tekoayhu Ára ñane retãme, temimbo’ekuéra oha’ãjepi “angirũ ñemi”. Ko ñembosaráipe, ojehaiva’erã opavavéva réra kuatia’ípe ha oñemoinge peteĩ vosa’ípe; upéi, peteĩteĩ onohẽva’erã upégui peteĩ kuatia’i ha oñongatuva’erã omombe’u’ỹre máva rérapa onohẽ. Ipahápe, Tekoayhu Árape, peteĩteĩ ohasava’erã tenondépe, ohenói iñangirũ ñemíme, ome’ẽ ichupe peteĩ jopói ha ohetũ térã oañuã chupe.
Yvytuporã
Yvytuporã (poytugañe'ẽme: Votuporanga) ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, tetãvore São Paulo pegua.
Ary 2010 ko távape oiko 94.692 tavayguakuéra.
Museo Nacional de Bellas Artes de Asunción
Museo Nacional de Bellas Artes, oiméva tape Mcal. Estigarribia esq/ Iturbe tavaguasu Asunción-pe, ohechaukáva 650 obra de arte, pintura, escultura, cerámica,grabado, fotografía, umi artista paraguayo ha internacional. Péicha ojeguereko moneda yma guaréva, tembiporu ha opáichagua mueble ha tembiporu ijára oiporuva'ekue. Omopyenda ary 1909 jave coleccionista Silvano Godoy, peteĩha director general de Museos y Archivos Paraguáipe.
Ko edificio oime Archivo Nacional-pe, orekóva umi colección documento-kuéra ojoajúva ñane retã rembiasa ndive.
Arte Plástica Paraguáipe
Ojavývo mabue tetã latinoamericano, ha upéi Conquista omoñepyrũva tembiapo haimetéva ojapóva producción ha valoración obra de arte-kuéra rehe Paraguáipe, péicha okakuaa arte, opávave, ojehecháva marcada accidentado  rembiasa orekóvape.
Kóva rica tradición artesanal oúva etnia oikóva umi territorio opáichaguáva omoañetéva tetã, noñemoañetéiva impacto orekóva proceso de colonización jave. Péicha avei, oguahẽvo misionero jesuita ha franciscano, oñepyrũ oñemoambue ha purahéi, arquitectura ha, opu'ã, talla de imágen apo, oñembosarái ha omotenonde peteĩ kuatia oñemomba'eguasúva artesanalmente teỹinguéra.
Oñemosẽvo Compañía de Jesús ha oguejývo presencia franciscana, oñembotapykue producción artística. Situación omoñepyrũva omoambue siglo XIX gotyo osẽvo mokõi pintor paraguayo: Saturio Ríos ha Aurelio García, ombohetáva arquitecto ha constructor europeo oipytyvõva omohu''ã haguã perfil urbano taaguasúpe Asunción, capital República pyahu.
Jepénte Ñorairõ Paraguaigua (1864-1870), ohapejoko ñemongakuaa arte reheguáva, oikuave'ẽ escenario ideal ñemitỹrã peteĩ ilustración satírica. Umi revista “Kavichui” ha “El Centinela”, oeditáva ha oimprimi hovái, péva orepresenta mokõi techapyrã, péicha punto de vista histórico ha estético. Péicha upe impresión ojapóva ilustración rehe, ko'ãva oemplea técnica del grabado, ohechávo Gregorio Cáceres principal creador. Oguahẽvo masiva e inmigrante, ijapytépe oiméva heta artista europeo, omarkáva valiosa impronta ombokakuaávo arte nacional. Italiano Guido Boggiani, ohecha arte indígena; académico Héctor Da Ponte, omba'apo mitãrusu formación rehe, ha francés Julio Mornet, oime pokõi ary Paraguáipe, ko'ápe, ambue tembiapo mbytépe, omotenonde pintura ombojeguáva cielo raso Palacio de López-pe. Péicha ko'ã gestión Guido Boggiani ombohapéva ha oipytyvõva institución cultural-kuérape, umi mitã pyahu artista, Carlos Colombo, Juan Samudio, ambue tekove,  oiméva oñemoarandu orekóvo umi becas de estudio Italia-pe, ko'ápe operfecciona técnica orekóva opávave mbo'ehao orekóva orientación académica. Oúvo, omba'apo, principalmente, pintura de paisaje ha retrato-kuéra rehe.
Juan Silvano Godoy
Umi arýpe, Juan Silvano Godoy, (1850-1926) peteĩ político paraguayo familia acomodá-gua, omba'apo ha ombyaty peteĩha colección artes plásticas oguahẽva tetãme.
Péicha avatar política paraguaya, ojejopy oho haguã oka gotyo opáicha oñembyaty hikuái, oipytyvõ ojogua haguã colección de pintura ha escultura, ijapytépe ojepytaso umi obra Coubert, Murillo,Tintoretto, ambuéva. Juan Silvano Godoy oñemoĩ, omba'apo, pintura decimonónica tardía rehe, ombojopyru naturalismo ha simple academicismo. Péicha colección avei ombohetáve obra artista contempráneo Río de la Plata-gua.
Ko'ã árape siglo XX, he'i Gobierno paraguayo orekóha upe deseo opávave obra, oñembyatýva intitución-pe, oguapývo base ko'ágã Museo Nacional de Bellas Artes. Museo Godoy opyta amo ipahápe oñemoheñói 1909 jave, dirección Godoy oisambyhýva, omano meve. Ary 1939 jave, ko institución ojeofisialisa Estado rehe ha'éva [[Museo Nacional de Bellas Artes].
Etapa Ojoajúha
Ko'ã obra oojoguáa Juan Silvano Godoy ou umi artistas siglo XVII-gui, italiano ha frances siglo XIX mbytévo, oipyha ñepyrũva umi argentino ojoguáva ha orekóva relevancia década posterior ha, supuesto, opavave generación pintores paraguayos: Andrés Campos Cervera, Carlos Colombo, Juan Samudio, Jaime Bestard, Roberto Holden Jara, Pablo Alborno, Modesto Delgado Rodas ha Ignacio Núñez Soler, ko'ãva representante omoñepyrũva eskuéla, mbarete ha kyre'ỹme.
Ijapytépe umi obra artística paraguayo ojapóva oñemotenondéva colección de dibujos Miguel Acevedo, péva visión satírica ohenóiva “belle époque” ha umi personaje, omoañetéva cincuenta y siete obra ijeheguietéva, ojegueroviáa ha'éha peteĩ serie oñemomba'eguasuvéva orekóva ko Museo. Péicha ary 1989 oñemotenonde joaju Museo orekóva público, oipe'áva hokẽ exposición umi artista nacional ha extranjero, omotenondéva performance ha organización opáicha actividad educativo-cultural, ovaléva reconocimiento  umi generación oúva oguerohorýva.
Tuicha mba'e resultado osẽva exposición ojapóva fotógrafo japonés Daisaku Ikeda, péva ha'e peteĩ muestra gráfica alemana contemporánea ha ohechaukáva tejido étnico boliviano. Omomba'eguasu exposición “Jataity vive”, péva ohechauka umi prenda oipyháva po'i asy “ao po'i” rupive. Museo oreko peteĩ ekípo arandu ha ikatupyrýva restaurador-kuéra, ombohapéva omongakuaa haguã  permanente vigilancia, ñangareko ha conservación umi  obra oatesoráva.
Pintura paraguaya
La colección de pintura paraguaya cuenta con obras de artistas del siglo XIX como Saturio Ríos, Aurelio García, W:S: Scheler. Entre los artistas del siglo XX sobresalen Andrés Campos Cervera, Pablo Alborno, Juan Samudio, Héctor Da Ponte, Miguel Acevedo, Modesto Delgado Rodas, Roberto Holden, Jaime Bestard, Fabiola Adam, Ofelia Echagüe Vera, Laura Márquez, Olga Blinder, Edith Jiménez, Carlos Colombino.
Pintura internacional
Los países con mayor número de obras son: Argentina, Brasil, España, Francia, Uruguay e Italia. También están representados Alemania, Bolivia, Estados Unidos, Perú, Chile, Bélgica, Corea ha Filipinas.
Escultura
Ko'ãva apytépe colección de escultura oñemomba'eguasúva artista paraguayo Patricia Ayala, Andrés Campos Cervera, Roberto Ayala, Hugo Pistilli, Jorge Trigo ha Angel Yegros, avei umi talla heñóiva reducción Jesuítica. Museo avei ohechauka umi obra escultórica oimehápe umi artista Francia, Italia ha Argentina.
Saturio Ríos
El Obispo Manuel Palacios ”Andrés Campos Cervera” El Portalet,Vila Joyosa aguafuerte Caacupe óleo sobre madera Esopo óleo sobre tela Cabeza de india cerámica
Pablo Alborno
Cabeza de viejo óleo sobre tela Muchacho con azada óleo sobre tabla Lapacho rosado óleo sobre tela Lapacho amarillo óleo sobre tela Anticoli óleo sobre tela Paisaje veneciano óleo sobre tela ”Juan Samudio” El árbol de Artigas óleo sobre tela Paisaje de Venecia óleo sobre tela
Roberto Holden
Campesino con niño óleo sobre tela
Mujer campesina óleo sobre tela
Retrato de Julio Correa óleo sobre tela
Olga Blinder
Cabeza xilograbado
Chiperas serigrafía
Ñandutí III xilografía
Jaime Bestard
El patio de mi madre óleo sobre tela
Campesino trabajando en trapiche óleo sobre tela
Miguel Acevedo
Arsenio López Decoud dibujo, lápiz carbón
El violinista Fernando Centurión tempera, carbón y pastel
Jean Paul Casabianca dibujo, carbón y pastel
José Rodríguez Alcalá dibujo, lápiz carbón y pastel
Referencia
Museo Nacional de Bellas Artes. Instituto Cultural Paraguayo Alemán Goethe Zentrum. Asunción, 2003
Ysyry Akyry
Heta táva tenondegua oĩ hembe'ýre, techapyrãme oiko ku táva guasu Rio Branco, tetãvore Akyry itavusu.
Ku ysyry ipukukue ha'e 1.190 km.
Mitã Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2014
Umi Mitã Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2014 (chinañe'ẽme: 2014年夏季青年奥运会/2014年夏季青年奧運會) (hérava ha'etehápe Mokõiha Mitã Ñembosaraipavẽ Arahakúpe (Chino simplificado: 第二届夏季青年奥林匹克运动会; Chino tradicional: 第二屆夏季青年奧林匹克運動會; Pinyin: Dì èr gè Xiàjì Qīngnián Àolínpǐkè Yùndònghuì) ha'e mokõiha jey ojejapóva umi Mitã Ñembosaraipavẽ arahakúpe, peteĩ jetepyso ñembyaty, mitã ha mitãkuña ary 14 gotyo 18 oñeha'ã. Ojejapo táva Nankín, China Tekoha Tetãme, ára 16 guive 28 jasypoapy peve ary 2014-jave, vakapipopo ñembosarái kuéra oñepyrũ mboyve ramo jepe.
Meu Pedacinho de Chão
Meu Pedacinho de Chão (Avañe'ẽme: Che Retã Pehẽnguemi) ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva herava Rede Globo, ko tembiasagua'u ijejapojey, peteĩháme ojejapo ary 1971 ha omombe'u tembiasa ojoguami ko tembiasápe. Oñepyrũ ára 7 jasyrundy ary 2014-pe, tembiasagua'u Joia Rara, 100 ñembyaty kuéra ndie orekóta. Ohai Benedito Ruy Barbosa, imemby ndie Edilene Barbosa ha hemimeno Marcos Barbosa ndie. "Kóva ndaha'éi peteĩ jejapojey", he'i haihára Benedito Ruy Barbosa oñe'ẽvo Meu Pedacinho de Chão (1971), "Che katu aimo'ã akue ajapojey ko tembiasa, añepyrũvo katu, apy'amongeta upéicha: ko'ãga che rekosãsóva ha che añe'ẽkatu mba'éichagua che añe'ẽse. Ko tembiasagua'u ndojoguai porã tembiasagua'u ary 1971-pegua, ava tee gua'u héra kuéra ha táva héra mante ojogua", he'i haihára, upe ára ohai peteĩháme ndoikatúiva ohaiséva.
Mba'eapohára ojapóva ava tee kuéra ha'e akue Bruna Linzmeyer, Irandhir Santos, Johnny Massaro, Osmar Prado, Juliana Paes, Rodrigo Lombardi, Antônio Fagundes, Bruno Fagundes, Geytsa Garcia ha Tomás Sampaio.
Omombe'u táva michĩ gua'u hérava Santa Fé jehasa, peteĩ mbo'ehára kuñataĩ porãmi oguahẽ oñemoarandu mitãnguéra ha ojuhu peteĩ táva tindy ha jejapose'ỹ ohasa asy sapy'a mburuvicha Epaminondas rupive ndaipotáiva táva reko oñemomba'eguasu.
Yvytyratĩ
Yvytyratĩ (poytugañe'ẽme: Votorantim) ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, tetãvore São Paulo pegua.
Ary 2010 ko távape oiko 108.872 tavayguakuéra.
Guaryva
Guaryva (karaiñe'ẽme: Mono aullador) ha'e peteĩ mymba ka'i jueheguaty ha okambúva, oiko Méhiko ñemby guive Argentina Yvate peve.
Ojehechaháicha
Guaryva hova mbyky ha itĩngua oime mombyry ojohegui. Ituichakue katu ha'e 56 cm guive 92 cm peve. Ndojoguái umi platirrinokuerape kuimba'e ha kuña oguereko hikuái peteĩ jehecha tricromática.
Hikuái katu oku'e yvyra akã ari, ojeja'arra mokõi ipo térã peteĩ ipo ha tuguái ndive. Hikuéi oguereko peteĩ tuguái imbaretetereiva ipu'akava hesekuéra.
Oikohape
Ko'ava oiko umi ka'aguy-pe oiva Mbyte Amérika ha Ñemby Amérika yvate-pe. Kó'ava sapukái ojogua pe yvytupe.
Ko'ava oiko umi tetãnguera: Paraguái, Pindoráma, Arahentína, Uruguái, Ekuatóry, Kolómbia, Venesuéla, Perũ, Guatemála, Ondúra, Kóta Rríka, Panama, Méhiko, Volívia, Trinidad ha Továgo, Gujána, Surinẽ ha Hyãsia (Guajána Hyãsia-gua).
Ramón Artemio Bracho
Ramón Artemio Bracho (8 jasypa, 1924 - 24 jasypoteĩ, 2021) pohãnohára, coronel Paraguaigua.
Ramón Artemio Bracho heñoikuri Paraguái Retãme, Táva Ky'ỹindýpe, ára 8 jasypa 1924-pe. Itúva héra Narciso Bracho ha isýkatu Teresa Jesús Arbo. Oñemoarandu’ypy itáva Ky’ỹindýpe; upéi, ouva’ekue Paraguaýpe ha oike Colegio Nacional de la Capital-pe. Oiko ichugui pohãnohára ary 1951-pe, omohu’ãrõguare iñemoarandu Pohãnohára Mbo’ehaovusúpe, Táva Paraguaýpe.
Ary 1952-pe omendákuri Nélida Aquino-re, ha’éva avei pohãnohára. Mokõive omba’apókuri 15 ary pukukue ñane retã okaháre: Puerto Casado ha Puerto Pinasco-pe, omotenondehaguépe Dirección Sanitaria, IPS-pegua. 1971 guive 1998 peve omba’apókuri Ministerio de Defensa Nacional-pe, osẽhaguégui coronel ramo.
Ára 20 jasypoteĩ 1958-pe, Puerto Pinasco-pe, omoheñõikuri Tekoayhu Arapygua Ñemongu’e’aty; ha upe mba’épe omoirũ ichupe Víctor Alfonzo Rolón, Carlos Riva, Horacio Maymi, Orlando Troncóse ha Kurt Singer.
Ramón Artemio Bracho niko omanókuri táva Paraguay, Paraguay Retãme; ára 24 jasypoteĩ ary 2021-pe.
Gua'amba
Gua'amba (Marsupialia) ha'e opa umi mymba okambúva oraháva peteĩ sapikua, hérava maysupio, ku sapikua ojeipuru okakuaa imembykuéra ha ogueraha hag̃ua chupekuéra. Ojeikuaa amo 270 gua'amba juehegua ko'ãga, amo 70 oikove Amérika yvyrusúpe ha amo 200 oikove Asia ha Auteralia rendápe.
Ho'ukuaa ka'a, ka'avo michĩ, tymbachu'i guasu ha mymba okambúva ha otyryrýva.
Enxet
Enxet ypykuéra
Umi og̃uahẽraẽvéva Paraguaýpe, atyguataha peteĩha (primera corriente migración) ha’ehína umi oñembohérava Australoide, ko’ãva ova ha ova ohekávo hembi’urã, ndaha’éi ñemitỹhára. Iñemoñare ñane retãmehína Choroti (Manjui), Chulupi (Nivacle), Tova, Angaite, Sanapana, Guana ha Enxet (Lengua) Jahechaháicha ko’ápe Enxet-kuéra ha’e umi atyguataha peteĩha, (primera corriente migratoria) og̃uahẽva’ekue apytepegua.
Iñe’ẽ
Enxet ñe'ẽ ikatu oike avei ñe’ẽ iñe’ẽjoapykuaáva (aglutinante) rehegua apytépe. Pe iñe’ẽ apytépe pe mba’eguasuvéva ha’e ñe’ẽtéva. Peteĩ ñe’ẽtéva ikatúma he’ipaite oje’eséva guive, sapy’ánte ombohapepámavoi teroñe’ẽje’évape.
Ko’ã te’ýi oiko Cháko ryepýpe, ñemby gotyove. Ijyvy ojepyso ysyry Monte Lindo guive ñemby gotyo ysyry Riacho Alegre peve yvatévo. (Ko ysyry hérava Riacho Alegre opytahína ysyry Apa rovái.) Kuarahy resẽvo katu ysyry Paraguay guive amo táva Filadelfia mboypýri peve, kuarahy reikévo.
Enxet-kuéra rekojepokuaa
Ha’kuéra ndahekopytái, ndaikatúi opyta are peteĩ hendápe ojeporekava’erãgui hemikotevẽmby rehe. Voi oñeno oke hag̃ua ha katu ndaha’éi ku okéva pyhare pukukue javeve. Manterei opáy ha opu’ã ohapyña tata’y omyendy tata oñomongeta’imi ha upéi oke jey. Áraporãrõ oke okápe. Ojehesape hag̃ua, nañasãindýirõ, oipuru karanda’y rogue piru térã tuicha omyendy tataupa. Ha’ekuéra ndohaíri iñe’ẽ, oipapa hag̃ua ára oipuru peteĩ yvyra’i haiha joguaha ha upéva omovo’ĩ oikuaa hag̃ua mboy áramapa ohasa ohóvo. Hekovesẽvo peteĩ mitã, sy ha túva omoambue herakuéra. Ojehero “Ma’ẽra sy” térã “Ma’ẽra ru”. Omomba’eterei hikuái iképe ohecháva, amo hapópe oisãmbyhy pe heko. Avei igueroviareikatu, péicha rupi ipohýi hekovekuéra.
Ha’ekuéra ojuka mitãme kõinguéramo, oimo’ãgui ogueruha po’a’ỹ. Avei ijetu’u rupi mitã jegueroja ha iñemongakuaa. Ojukave hikuái kuñávape, péicharõ ndahetamo’ãi kuña ha ipu’akavéta térã oguerekóta oguerekoseháicha kuimba’épe.
Oĩramo omanóva, ohapypaite hogakueramini ha ova hikuái, opyta poteĩ térã pokõi kuimba’e oñotỹ hag̃ua te’ongue. Oĩramo hasyetéva ha omanombotáva, omoñeno chupe okarape ha ojaho’i peteĩ poyvípe ýrõ pirípe. Kuarahy oikévo, omano ha nomanóipe, oipokua ha oipykua, péicha omosaingo peteĩ yvyra pukúre ha ogueraha ijaty’ýre oñasaingohápe. Pya’e pya’e ojo’o ityvyrã ha ojora yvyrágui ha omboguapy yvykuápe ha ojaty. Umi oporoñotỹ’akue ouva’erã oñemopotĩ. Omboy’u ytaku ha ojahu hikuái, upéi ohapy guajaka ha omotimbo. Ojo’o yvykua ha upépe oñotỹ tanimbu ani oñepyrũ hese, oimo’ãgui ojehutaha mba’evai tanimbúre opyrũvape. Pe omanova’ekue rembipurumimi ojehapypa ha hymbamimi ojejukapa, oimo’ãgui hi’ãngue oikotaha oikundaha upe rupi. Pe omanóva ananguéra opyta oñembyasy, ombosa’y hova tatapỹime ha oikytĩ hi’áva. Oñemoha’eño hikuái, ndohói okaru hapichakuéra apytépe ohasapa peve ára ñembyasy. Peteĩ jasy pukukue oñembyasy, ohasávo upéva oiko peteĩ karuguasu ha jeroky ha upépe ae ojehe’a jey hapichakuéra rehe.
Oguereko pokõi ára omboaretéva, oikoha vy’aguasu.
a) Mitã ikaria’ypotávo, hérava Yanmana.
ã) Mitãkuña ikuñataĩpotávo, hérava Wainkya.
ch) Arapoty og̃uahẽvo, hérava Kyaiya.
e) Ñorairõra oñembosako’ívo.
ẽ) Oñemendávo.
g) Ojeguerohorývo mbohupápe.
g̃) Opávo ñembyasy manonguére.
Yvy ndaijárai, opavave mba’e. Ndaipóri oikoéva ojuehegui, oguerekovéva ha oñemomba’eguasuvéva. Peteĩchante opavave. Te’yimi hory ha ovy’akuaáva hikuái hapichakuéra ndive, py’ỹinte ojapo karuguasu ha churuchuchu. Hekoayhu añete. Ndaipóri imondáva ijapytepekuéra ha oĩramo katuete ojehavira.
Pe menda ha’ete hag̃ua, kuña imembyraẽmanteva’erã, jepémona omano pe mitã ha’kuéra ojuaju ojuehe omano meve. Upe mboyve ikatu ojuejajey hikuái.
Ndaipóri hembireko hetáva térã kuña iména hetáva. Sapy’ánte ku ñorairõ rire omanombanungárõ kuimba’e, umi opytáva ikatu ikuña heta, oñemoña pya’e hag̃ua, ha ani opa hikuái. Tembi’uje’u
Hembi’u apytépe oĩ jety, mandi'o, avati, kurapepẽ, karanda'y ru'ã, eíra ka'aguy, mymba ka'aguy, guyra, jakare ha pira. Yvopégui ojapo peteĩ hu’i.
Ojapo peteĩ kaguy, upevarã ombojehe’a yvope a, eíra, avati térã kurapepẽ ha oha’ãrõ hái.
Mandi’o, avati, kurapepẽ ha karanda’y ru’ã omomimói ýrõ katu ombichy. Mymba kamby ndo’úi, oimo’ãgui ovataha hesekuéra upe mymba reko.
Oipuru avei peteĩ jukeri rogue, omoĩ ñemihápe tembi’úpe ha ho’uka hapichápe, aipo mborayhu omombarete hag̃ua.
Enxet jeroviapy.
Ha’ekuéra oguerovia oĩha peteĩ Apo’ypyhare ha kóvape omoha’anga peteĩ Lembúrõ. He’i ko Lembu onohẽ hague ikuáragui tuju ha ojapo kuimba’e ha kuñáme kõingue ojáva ojuehe. Ko’ãva ohasa asyeterei péicha ha upémarõ ojerure hikuái Lembúpe tomoambuemi chupekuéra hekove, upémarõ oipehe’ã ojuehegui ha ome’ẽ chupekuéra pokatu oñemoña hag̃ua. Ko gueroviapy kóva ojoguanunga umi Ehítokuéra gueroviápe.
Avei oguerovia tekove ndaijapyraiha, oĩha jeikove oñemano rire, ha katu ha’ekuéra ndaha’éi ku omomba’eguasuetereíva upe mba’e. Ha’ekuéra oimo’ã ko Apo’ypyhare ko’ág̃a ohechagiha yvypórape, upévare nomboajéi chupe, oñeha’ãnte ani ojapo ivaíva anitei ojere hese imba’evaikue ha ohasa asy.
Oguerovia hikuái peteĩ póra hérava Kilyikhama, kóvagui okyhyje añete ha’ekuéra, ikatu ñambojoja Aña guaraninguéra ogueroviáva rehe. Ambue katu héra Aphangak kóva ha’e umi omanova’ekue ãngue, oikóva oikundaha yvy apére.
Mba’e’apokatu.
Enxet-kuéra kuñáva ojapo peteĩ poyvi oipurúva ahojáro ha pevaiténte ijaomi. Upevarã oipuru samu’ũ raviju, ou rire Españagua oipuru ovecha rague. Ojapo avei ku’akuaha, paragua, pyapykyja ha kamisa ijyva’ỹva.
Yapomá héra peteĩ ahoja ojapóva kyja, guasu térã aguara pirekuégui, ombovyvy ojuehe. Kóva oipuru omo’ã hag̃ua henonde ha humby ha osaingo henymy’ã meve. Ojokua iku’áre peteĩ chumbe joguahápe ýrõ katu oñapytĩnte iku’áre.
Karaguatágui ojapo hikuái inimbo, ipoguasúva oipurúva oipyaha hag̃ua kyha térã vona ha ipo’ivérõ katu ojapo chugui pyha onohẽ hag̃ua pira.
Mymba pire oipuru avei ojapo hag̃ua chugui peteĩ sapatupe oipurúva hikuái oho jave ka’aguýre omymbajuka. Ñanduguasu py’a pirekuégui ojapo avei peteĩ mba’yru ogueroja hag̃ua eíra.
Guyra rague oipuru jeguakarã iñakãre omoĩva. Jatyta pirekuégui katu ojapo votõ ikua peteĩva ha upéi ombojoaju inimbópe ha oiko chugui mbu’y.
Ojapo avei kambuchi, japepo ha ñaupyrũ tujúgui. Omokãraẽ kuarahýpe ha upéi ohapy, upevarã ombojere hese heta jepe’a ha ombojepota hese tata.
Opaichagua hy’a oĩ ha’ekuéra oikoháre ha oipuru opa mba’erã, ijape oikarãi ha péicha ohai hese ta’anga ombojeguapotávo. Kuimba’éva ojapo ikyta’arã, hu’y, yvyrapã ha peteĩ takape.
Ha’ekuéra ojahu pokã ndahetái rupi y, sapy’ante ipukueterei rupi kyve’ỹ. Ijahoja ky’ava’erã ojehecha chupekuéra.
Ñemitỹ
Sa’i oñemitỹ hikuái okyeterei rupi ha yvy ojaho’ipa y térã katu are are ndokyvéigui. Umi oñotỹmimíva niko hy'a, jety, petỹ, avati ha mandi'o.
Tekombo’ekatu
Opavave ojesareko’akue hesekuéra omomba’etemi mba’éichapa tuvakuéra omokunu’ũ ha ombojerovia mitãnguérape, ndohaviráivoi ha noñe’ẽpohýirintejepe chupekuéra.
Mitãnguérape ojehekombo’e hembiaporãme ñepyrũrã ñembosaraihápe. Mitãkuña’i omoirũ isýpe ka’aguýre oguerahávo mba’yru’i téra oho ysyrýre kagua’i ñembosaraiha reheve. Mitãkuimba’épe katu oñeme’ẽ yvyrapa ha hu’y oha’ã hag̃ua opoi poravéva térã oha’ã ojapi mymba michĩmíva.
Itujáva ñemomba’e.
Ha’ekuéra ha’etévaicha ku nomomba’eguasuetéiva umi itujáva rekove. Ku ohechavove hasykatu ha chupekuéra g̃uarã ndokueramo’ãvéima, upéicharõ ojukántema chupe.
Kyta’akuéra
Oipuru hikuái yvyrapã ha hu’y, omymbajuka térã oñorairõ hag̃ua. Oipuru avei peteĩ takape.
Oga’apo
Enxet-kuéra niko py’ỹi ova, taha’e mba’asy, ñemano térã jegueroviareígui, upévare hogakuéra ndaha’éi mba’eguasuetei. Peteĩ apu’a jerére oikutu kutu yvyra puku, omoñuvaitĩ ha oñapytĩ ojuehe amo hu’ãme ha hi’ári opoi kapi’i, ysypo ha karanda’y rogue. Ndaijyvatéi hogakuéra, ndaikatúi ñañembo’y iguýpe.
Piri rovykã ombojuaju ojuehe inimbópe ha upéva oipuru ahojárõ térã oñemo’ã hag̃ua kuarahy ha yvytúgui.
Tembipu.
Ndahetái tembipu oguereko enxet-kuéra ha ojoguanunga umi tembipu oipurúva te’ýi oikóva ijypy rupi, umíva apytépe ikatu ñambohysýi:
Herakuéra