cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nikšić
Nikšić hína Montenégyro itáva tuichavéva 2ha, ojeipapaháicha ary 2011-pe, ko távape oiko amo 56.970 tavayguakuéra.
Bactrocera atrifemur
Bactrocera atrifemur jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew & Hancock, 1994.
Setíña
Setíña térã Cetinje (Montenégyro ñe'ẽme: Цетиње) ha'e peteĩ táva Montenégyro retã ipehẽngue ñemby kuarahyreikeguápe. Ko tetã itavusu upe mburuvichavete ymaguare róga oĩháme ha mba'eguasúva Montenégyro hembiasakuére hína, Montenégyro léi guasúpe oĩgui ko tetã itavusu mokõi, ko táva ha táva Poygoríka avei.
1564
1564 - ary
Omano'akue
...1563-1564-1565...
Amberes
Amberes, hérava yma Antuerpia, niko Tavetã Véyhika táva tuichavéva, tetãvore Amberes itavusu, Flandes-pe. Ary 2017 aja, oiko ko távape 520.504 tapicha, upéicha kóva niko pe táva orekovéva tapichakuéra Véyhika retãme.
María Kodama
María Kodama Schweizer (Buenos Aires, 10 jasyapy1937) ñe’ẽpapára Argentinagua.
Campeonato Ñembyamérikano Sub 20 2023
Campeonato Ñembyamérikano Sub 20 2023 ha'e pe trigésima edición cemental tembiasakuepe, ha ojejapo Kolómbiape. Umi mitãrusu oñembosaráiva’ekue ko'ape ha'e umi oñeheñóiva 1 jasyteĩ ary 2003 rire ha 31 jasypakõi ary 2007 peve. miniaturadeimagen Ape oñeme'ẽ irundy puesto irundy tetãnguerape Ñemby Amérika-guape oho haguã Copa Mundial Sub 20 2023 ojejapotava Indonésia-pe jasypokõi guive Jasypoteĩ peve.
Ñeha'ã peteĩha
Hovype umi ohasava
Apytu'ũsoro
Apytu'ũsoro térã apytu'ũkapu ha'e peteĩ mba'asy oikóva noguahẽirõ tuguy peteĩ apytu'ũ pehẽnguépe. Péva ikatu oiko oñembotýramo peteĩ tuguy rape omoguahẽva tuguy apytu'ũme, térã oñemondyryrýramo ha osyry tuguy.
Apytu'ũsoro ha'e ndaipóri jave tuguy osyrýva apytu'ũme. Oĩ mokõichagua apytu'ũsoro. Peteĩva ha'e oĩ jave tuguy rypy'a ombotypáva pe tuguy rape. Ambueichagua apytu'ũsoro ha'e peteĩ tuguy rape ojepe'áramo ha oĩ tuguy omýiva sãsõme apytu'ũme.
Upéicha rupi, pe apytu'ũ pehẽngue hasýva ndaikatúi omba'apo porã. Umi mba'asy ohechaukáva ikatu ha'e: ndaikatúi ñamomýi ñande retyma térã ñande jyva, nahesakãi ñandéve pe oñeñe'ẽva térã hasyite ñañe'ẽ hag̃ua, térã ndaikatúi jahecha porã peteĩ ñande resáre.
Apytu'ũsoro heta oporojuka, noñepohanóirõ pya'eite ombyaipa ñane apytu'ũ ha ikatu ñandejuka.
Bactrocera atriliniellata
Bactrocera atriliniellata jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1989.
Dan Stanca
Dan Stanca (Mbukaréte, 30 jasyporundy 1955) ñe’ẽpapára Rrumáñagua. .
1855
1855 - ary
1777
1777 - ary
1855
Omano'akue
...1854-1855-1856...
1777
Omano'akue
...1776-1777-1778...
Anna Rita Cerqueira
Anna Rita Pereira Nunes (Rio de Janeiro, 20 jasyporundy, ary 1998), ojekuaáva Anna Rita Cerqueira ramo, ha'e peteĩ ñoha'ãngahára herakuãva tetã Pindoráma megua.
El tiempo nublado
El tiempo nublado ha'e peteĩ ta'angamýi Paraguái retãgui ojejapo 2014-pe ha omotenonde Arami Ullón. Ojeiporavo ko ta'angamýi Paraguái jeikeháicha upe Óscar oñeme'ẽva tetã ambue ra'angamýi porãvévape jeporavópe pe Óscar 2016-me, hákatu noguahẽi jeporavo pahápe.
Televisa
thumbnail thumbnail thumbnail thumbnail thumbnail Televisa ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Méhikogua. Japopapyre 1 jasyteĩ 1973-pe.
Al Jazeera
right|300px Al Jazeera (áraveñe'ẽme: الجزيرة, al-ǧazīrah, he'iséva "Ypa'ũ", ohechauka hag̃ua upe Arávia Yvyapy ) ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva tetã Katára omoñepyrũkuri ára 1 jasypateĩ ary 1996-pe, hóga guasu opyta táva Doha-pe. Al Jazeera ha'e momaranduha tenondegua ha tuichavéva áraveñe'ẽme, omomarandu ingleñe'ẽme avei.
Bactrocera atrisetosa
Bactrocera atrisetosa jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Olga Orozco
Olga Noemí Gugliotta alias Olga Orozco (Toay, 17 jasyapy1920- Buenos Aires, 15 jasypoapy1972) ñe’ẽpapára Argentinagua.
Sãpýra
Peteĩ sãpýra (karaiñe’ẽme: hebilla) ha’e peteĩ pehẽngue ojejapopyréva kuarepotígui, apỹipengágui, kuatiágui ha ambue pokopyrãgui ojeipurúva mbotyháicha, oreko peteĩ arapire térã ju ojejoko hag̃ua retére. Sãpýra ojeipuru chumbépe, aravopapahápe, sapatúpe, vokópe ha ambue mba’épe. miniaturadeimagen|Sãpýra ojejapopyréva kuarepotígui.
Katára
Katára (áraveñe'ẽ ha'etéva: قطر -ˈqɑtˁɑr- áraveñe'ẽ Katáragua: ɡɪtˤɑr), héra tee hína Tetã Katára ha'e peteĩ tetã hekosãsóva árave oĩva kuarahyreike Ásia-pe ha ojejuhúva upe yvyapy michĩme hérava avei Katára opytáva upe yvyapy guasu hérava Arávia. Yvy rupi, peteĩ tetã mante ojejuhu ijerére, ñemby gotyo Aravia Saudíta ojejuhu, ha oparupi ambuéva ojejuhu yguasu parapyte Péysia pegua. Ypo'i oĩ ko tetã ha tetã Varéĩ mbytépe.
Katára rehe upe ñemoñare Al Thani oporokuái peteĩme pavẽ saro'y XIX guive. Ojejuhu mboyve itakyra Katára yvýpe, ojeikuaa ko tetã hetaite itaveratĩ oñemono'õgui hembe'ýre ha tuicha oñeñemúgui yvy ijerére. Oime akue Tavetã Joaju ipoguýpe ohypyty peve isãso ary 1971-pe. Ary 1995-pe upe karai héke Hamad al Zani oñepyrũ oporokuái omosẽ rire itúva, karai Jalifa bin Hamad al Zani, golpe de Estado ñorairõ'ỹva rupive. . Ko'ãga karai oporokuáiva Katárape ha'e Tamim bin Hamad Al Thani, ohupi itúva osẽségui ary 2013-pe.
Ko tetã imba'ehetáva, gas ha itakyra heta ojejuhu Katára yvýpe. Heta pirapire ojeipuru omoporãve ko tetã ha ojeikuaaukave hag̃ua Katárape, ko tetãme ojejapókuri Ásia Ñembosaraipavẽ 2006 ha ko tetãme ojejapóta FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2022, tetã árave peteĩha ojapótava ku tembiesarái.
Ko'ãga, Tetã Katára imba'eguasúva umi tetã árave mbytépe. Ko tetã ome'ẽkuri pirapire heta atýpe oporongyhyjéva oiko jave upe "Arapoty Árave" ha ojeikuaauka upe ta'angambyry mbohasáva ha'etéva hérava Al Jazeera.
Amo mokõi sua tekovekuéra oiko Katárape, hákatu amo 250 000 opaite tekovégui oiko ko tetãme ha'e Katára retãygua tee, umi ambuéva ou opaichagua tetã ambuéva omba'apo ha oiko hag̃ua Katárape.
1547
1547 - ary
Omano'akue
...1546-1547-1548...
Paraguasu Py'aguapy Ñorairõ
Paraguasu Py'aguapy Ñorairõ ha'e peteĩ ñorairõ oiko akue 1879 guive 1884 peve, oñorairõhápe Chíle ombohovaikuévo Volívia ha Perũ-me. Kóva oiko paraguasu Py'aguapy rembe'ýpe, tave'ỹ Atakama-pe Perũ tavakuérape.
Silvina Ocampo
270px|right|thumb|Silvina Ocampo Silvina Inocencia Ocampo Aguirre (Buenos Aires, 24 jasypokõi 1903- ibidem, 14 jasypakõi 1993) ñe’ẽpapára Argentinagua.
Paraguasu Py'aguapy Ñorairõ (myesakãrã)
Paraguasu Py'aguapy Ñorairõ ikatu ha'e ko'ãva ñorairõ:
Bactrocera atypica
Bactrocera atypica jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára White & Evenhuis, 1999.
Arapire
Arapire (oúva epañañe’ẽgui, alfiler; ha kóva araviañe’ẽgui, alhilál) ha’e peteĩ kutuha’i ojejapopyréva kuarepotígui, peteĩ tendápe hakua ha ambuépe oguereko peteĩ akã’i. miniaturadeimagen|Peteĩ arapire. Ojeipuru heta mba’épe: oñemoporã hag̃ua aokuéra, ojoko hag̃ua kuatiakuéra, ombojetu’u’ỹve hag̃ua ñembovyvy rembiapo ha ambue mba’épe.
1829
1829 ary.
Omano'akue
...1828-1829-1830...
Paraguái ra'angamýi Óscar oñeme'ẽva tetã ambue ra'angamýi porãvévape jeporavópe
Paraguái ra'angamýi Óscar oñeme'ẽva tetã ambue ra'angamýi porãvévape jeporavópe, oĩhápe opa umi ta'angamýi ojejapo Paraguái retãme ha oike Óscar oñeme'ẽva tetã ambue ra'angamýi porãvévape jeporavópe, ku oiporavóva ta'angamýi porãvéva ndojejapóiva Tetãvore Joapykuérape ha iñe'ẽ oipuruvéva ndaha'éi ingleñe'ẽ. Paraguái ra'angamýi peteĩha oho ko jeporavópe niko El tiempo nublado, aty 2015-pe.
Ko'ápe ojehecha tysýi oĩhápe opa umi ta'angamýi ojejapo Paraguái retãme ha oike Óscar oñeme'ẽva tetã ambue ra'angamýi porãvévape jeporavópe:
Vindúke
Vindúke (Ingleñe'ẽme ha afrikáans ñe'ẽme: Windhoek; Alemañañe'ẽme: Windhuk) ha'e hína Namívia retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype. Amo 322.500 tavayguakuéra oikove ipype.
Praia
Praia ha'e hína Kávo Véyde retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype. Amo 130.000 tavayguakuéra oiko ipype. Ojejuhu Ypa'ũ Santiago-pe.
Delfina Bunge
Delfina Bunge de Gálvez (Buenos Aires, 24 jasypakõi1881- Alta Gracia, 30 jasyapy1952) ñe’ẽpapára Argentinagua.
Praia
Praia rembe'ýre oĩ peteĩ ygarupa guasu ha heta tavaygua oipirakutu oñemu hag̃ua.
Harare
Harare ha'e hína Simbávue retã itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra. Ko tavaitépe oiko 1.606.000 tapicha, ojeipapaháicha ary 2009-pe, ha ijerére oiko amo 2.800.000 tekove, ary 2006-me. Ojejuhu Simbávue pehẽngue yvate kuarahyresẽyguápe. Ko távape niko oñemuvehápe Simbávue retãme, upépe ojehecha oñemoñemuve petỹ, avati, mandyju ha yvakuéra, ko távape ojejapo ao opaichagua ha ojehecha ijerére itaju rupa, oñemosẽhápe itaju yvýgui.
1846
1846 ary.
Omano'akue
...1845-1846-1847...
Houston
Houston ha'e peteĩ táva tetãvore Texas-pe, Tetãvore Joapykuéra. Ko táva ha'e upe hetavéva tapicha orekóva Texas retãvorépe, oguereko 2.099.451 tavayguakuéra (ary 2010).
17 jasypo
Ára 17 jasypo ha'e ára 137ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 138ha umi ary hekope'ỹme. Umi 228 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Ararokái
Peteĩ ararokái (epañañe’ẽme: arcoíris​​ térã arco iris) ha’e peteĩ mba’e ojehúva yvágape, oikóvo ikatu jahecha oñemoha’ãngáva peteĩ yvyrapã (arco) ojejapopyréva tendýgui, oguerekóva pokõi sa’y: pytã, narã, sa’yju, hovyũ, hovy, índigo ha pytãrovy. miniaturadeimagen|Ararokái peteĩ [[ytororõ ári.]]Ararokáipe avei oñembohéra arangora térã jy’y.
Immanuel Kant
Immanuel Kant (22 jasyrundy 1724-12 jasykõi 1804) ha'e akue peteĩ arandupykuaatýre ha tembikuaatýre oñemoarandúva Purúsia pegua, ha'e omba'apo oiko aja Európape pe Ára Mba'ekuaáva. Omoñepyrũ va'ekue ko temimo'ã reko Alemañagua, arandupykuaaty mba'eguasuitéva ku tetãme. Ojehechakuaa Kant oĩha umi iñaranduvéva apytépe Európa ko'ãguaguápe ha arandupykuaatýpe. Ha'e heñói ha omano táva Königsberg-pe, Purúsia retãme, ku táva ko'ágã ojehero Kaliningrado ha ojejuhu Rrúsia retãme.
Kant rembiapópe oporandu mbohapy mba'e iñarandupykuaatýva ha umi mbohapy porandúgui heñói hembiapo tuicháva: «Mba'e ikatu aikuaa?» oĩ iñaranduka hérava Crítica de la razón pura, omombe'úva mba'éichapa ñane apytu'ũ omba'apo ha oimo'ã; «Mba'e ajapo va'erã?» oĩ iñarandukakuéra hérava Crítica de la razón práctica ha Metafísica de las costumbres ha «Mba'e ikatu aha'arõ?» pe iñarandukápe Crítica del juicio. Ã mbohapy porandu ikatu oñemombykymi peteĩ porandúme: «Mba'épa pe yvypóra?»
Ararokái
Ombojehúva
Ama rire, Kuarahy ombohesape amandyky rupive ha kóva ombosa’i ichupe pokõi sa’ýpe.
Ararokái Ára
Ararokái Arapygua Ára ojeguerohory 3 jasyrundyme.
Immanuel Kant
Kant tuicha omba'apo tembikuaatýre, hákatu oñemoaranduite avei tekoiterapére, teko marangatu ñehesa'ỹijóre, jeroviapýre, jokuaikuaáre ha marandeko ñehesa'ỹijóre. Ha'e he'i avei Kuarahy Ypykatu oñepyrũ va'ekue peteĩ arai guasu ijapu'áva ha ipopenóvape, ko'ãga jaikuaa ndojavyiha ha ohesa'ỹijo porãiteha. A
Kant ñeimo'ã mba'eguasuite Alemáña retãme upe aja. Umi karai arandu ambuéva Fichte, Schelling, Hegel ha Schopenhauer ombotuicha ha omoporã Kant ñeimo'ã ha upe rehe omohenda pe temimo'ã reko Alemañagua.
Bactrocera aurantiaca
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew & Hancock, 1981.
Ypa'ũ Santiago
Ypa'ũ Santiago (Poytugañe'ẽme: Ilha de Santiago) ha'e hína ypa'ũ tuichavéva ha orekovéva tekovekuéra ipype Kávo Véyde retãme.
Ko ypa'ũme ojejuhu avei Kávo Véyde itavusu, táva Praia. Ijyvy apekue ohupyty amo 991 km² ha ary 2015-pe ojeipapa amo 294.140 tekovekuéra oikóva ipype. Ipukukue yvate guive ñemby meve ha'e 75 km ha ipukukue kuarahyreike guive kuarahyresẽ meve ha'e 35 km.
Yitzhak Yedid
Yitzhak Yedid(יצחק ידיד , Herusalẽ, 29 jasyporundy1971) ha'e akue peteĩ karai haihára, mombe'uhára ha pukarã apohára Israel pegua.
Akujekutu
Akujekutu (karaiñe’ẽme: acupuntura) ha’e peteĩ pohã potapyrã oúva Chínagui; héra heiháicha, akujekutu ojejapo jeikutúvo ju retére umi kyta akujekutuguápe, ombovevúi hag̃ua tasykuéra. miniaturadeimagen|Ju ñemoĩvo pirére.
Ñe’ẽrapokuaaty
"Akujekutu" ha’e peteĩ ñe’ẽpyahu oúva lasioñe’ẽgui acus «ju» ha avañe’ẽgui jekutu joajúgui.
Kávo Véyde
Kávo Véyde, héra tee hína Tavakuairetã Kávo Véyde (Poytugañe'ẽme: República de Cabo Verde), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ypa'ũ atýpe oĩva Áfrika yvyrusúpe, upe paraguasu Atlántiko-pe, upe tetã Senegal yrembe'y renondépe. Kávo Véyde rekuái oiko tavakuairetã rekópe mburuvichavy rapépe ha ijyvy apekue oñemohenda 22 concelhos rupive. Itavusu ha itáva orekovéva tekovekuéra ipype ha'e Praia.
Ko tetã réra ou upe yvy akua Verde pegua, yvy pehẽngue ojejuhúva kuarahyreike Áfrika-pe, oĩva ko'ãga táva Dakar (Senegal retã itavusu). Kávo Véyde iñe'ẽ tee hína Poytugañe'ẽ.
Ndaipóri tapichakuéra ypa'ũnguéra Kávo Véyde pegua ijyvy apekuépe oguahẽ meve karaikuéra Poytuga retãygua amo saro'y XV-pe, umi Poytuga retãygua oipuru ypa'ũnguéra Kávo Véyde pegua oñemu hag̃ua tembiguái ojegueraha va'ekue Áfrika-gua. Haimete opa ypykue Kávo Véyde retãygua pegua ha'e Poytuga retãygua térã tembiguái tenda ambuéva Áfrika pegua.
Phoenix
Phoenix ha'e peteĩ táva tetãvore Arisóna-pe, Tetãvore Joapykuéra. Ko táva ha'e Arisóna tavusu ha itáva oguerekovéva tapichakuéra, amo 1.445.632 tavayguakuéra (ary 2010).
Bactrocera aurantiventer
Bactrocera aurantiventer jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1989.
ChatGPT
ChatGPT ha'e peteĩ bot oñemongetáva oipurúva ava japopyre arandu, OpenAI omoheñói ary 2022 jave. Ha'e peteĩ tembiporu oñemoarandúva kombutadórape, ombohovaikuaa ha oñemongetakuaa oñemba'eporandúvo ichupe.
Namívia
Namívia (Ingleñe'ẽme ha héra tee hína: Republic of Namibia, Alemañañe'ẽ: Republik Namibia, afrikáans ñe'ẽme: Republiek van Namibië) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Áfrika ipehẽngue ñemby kuarahyreikeguápe oĩhague upe yvy pehẽngue hérava Ñemby Kuarahyreike Áfrika umi ary 1960 peve, ijerére ojejuhu yvate gotyo tetã Angola, yvate kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu tetã Sámbia, kuarahyreike gotyo paraguasu Atlántiko, kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu tetã Votusuana, ha ñemby kurahyresẽ ha ñemby gotyo ojejuhu Yvyafrika. Ko tetã oĩ Tetãnguéra Ñembojoajúpe, Áfrika Joajúpe ha ONU atýpe. Itavusu ha itáva orekovéva tavayguakuéra ipype ha'e voi táva Windhoek.
Ko tetã réra ou upe yvy ojeiko'ỹha Namíve, ha'e upe yvy ojeiko'ỹha tujavéva ore Yvýpe.
ChatGPT
Oĩ tetã ojoko ko tembiporu ani hag̃ua ojeipururei, ha'éva Chína, Rrúsia, Itália, Irã, ha heta tetã Áfrikape.
ChatGPT, oúva ingleñe'ẽgui Generative Pre-trained Transformer (he'iséva Moambueha Oñemoha'ãmbámava Omoheñóiva), oñembokatupyry oñemoarandúvo umi mba'e oĩva Internet-pe. Oĩ jepémo yvypóra oñangarekóva marandukuérare ani hag̃ua oñemoarandu mba'e ijapúvare.
Ypa'ũ Santo Antão
Ypa'ũ Santo Antão (Poytugañe'ẽme: Ilha de Santo Antão) ha'e hína ypa'ũ tuichavéva mokõiha Kávo Véyde retãme, upe ypa'ũ Santiago rire
Moheñoiha
Moheñoiha niko pe tapicha omboypýva peteĩ mba'e ipyahuitéva, tapicha omoñepyrũva mba'e ndaipóri. Upéicha ojehero avei pe omboypýva peteĩ temimo'ã heko pyahúva ha ijojaha'ỹva. Tuichaitépe umi moheñoiha oñemoaranduite tembikuaatýre.
Ypa'ũ Santo Antão
Ko ypa'ũme oiko amo 40.547 tekovekuéra. Ijyvy apekue ohupyty amo 779 km². Ipukukue yvate guive ñemby meve ha'e 40 km ha ipukukue kuarahyreike guive kuarahyresẽ meve ha'e 20 km.
1874
1874 - ary
Omano'akue
...1873-1874-1875...
Carlomagno
Carlomagno (Latinañe'ẽme, Carolus [Karolus] Magnus; 2 jasyrundy 742, 747 térã 748-Aquisgrán, 28 jasyteĩ 814) ha'e akue Rróma ha Heymáña Mburuvi Marangatu mburuvichavete ary 800 guive omano peve.
Montenégyro
Heta sa'ary aja, Montenégyro rekuái, Séta mburuvichavete ra'y rekuái ojehero upe aja, oñembohasa va'ekue ñemoñare ha ñemoñarére, umi tetã ambuéva omoañete Montenégyro isãsoha upe Amandaje Berlin pegua (ary 1878-pe), upe guive oiko ko Mburuvi Montenégyro. Oiko rire upe Ñorairõ Guasu Peteĩha, Montenégyro oñembojoaju Sévia rehe ojapo hag̃ua tetã pyahu, tetã hérava Mburuvi umi Sévia, Kyoásia ha Elovéña retãygua ha opa rire upe Ñorairõ Guasu Mokõiha ko mburuvi pyahu oike Jugolávia Tekoha Tavakuairetã Joapy ipype, ko tetãme opyta Montenégyro oñembojei meve ary 1992-pe.
Carlomagno
Ha'e Pipíno pe Mbykýva ra'y ha Bertrada de Laon memby, omyengovia itúva ha oisãmbyhy ityvýra ykére, Carlomán I. Oñokarãi py'ỹinte hikuái ha oñemoĩ vai vaive ojuehe, Carlomán sapy'ánte omano ha upéicha noñorairõi hikuái. Carlomagno ha Pápa katóliko oñoirũ porãite, itúva oñemoirũ haguéicha, ha oñangareko Rróma rekoháre ipu'akapaite rire umi lombádo kuéra rehe, Itália retãme (Umi lombádo niko ou va'ekue Mbyte Európagui ha ondyry Itáliare). Heta oñorairõ umi musulmã rehe, ondyryséva hikuái Ivéria rehe, oñorairõ avei umi elávo kuéra rehe.
Montenégyro
Oñembojei rire, Montenégyro oike upe tetã pyahu hérava Jugolávia Tavakuairetã Joapy ha ára 4 jasykõi ary 2003 guive oñembojoaju Sévia rehe ojapo ko joaty hérava Sévia ha Montenégyro. Ára 21 jasypo ary 2006-pe oñemoañete jey Montenégyro hekopeteĩha ha hekosãsoha, upéicha ko tetã ohupyty jey isãso ára 3 jasypoteĩ ary 2006-pe.
Carlomagno
Omyasãi Franko-kuéra yvy oiko peve chugui peteĩ mburuvi, ko tetã poguýpe omoĩ Európa vore kuarahyreikegua ha mbytegua. Ha'e niko omoĩ Itália ipoguýpe ha pápa Leõ III omomburuvicha chupe Imperator Augustus ramo ára 25 jasypakõi ary 800 aja, Rróma-pe.
Ha'e oisãmbyhy aja, ojehecha oparupi Kuarahyreike Európape tembiapoporã ha pe ohekáva arandupy mba'e. Hembiapo hetãme rupive ha oñorairõháicha ambue tetãme rupive, Carlomagno omopyenda ha omohenda Európa ohasa hag̃ua Ára Mbytegua pukukue rupi. Ko'ágã, ojehechakuaa Carlomagno omboypyha Hyãsia ha Alemáña mburuvichavete ñemoñare, ojehero chupe hikuái Carlos I, ha «Európa túva» avei.
Montenégyro
Ko tetã réra Montenégyro ñe'ẽme ha'e hína Crna Gora, he'iséva «yvyty hũ», upéicha hína ojehecha upe yvytyrysýi hérava Áype Ndinára pegua upe para Adriátiko guive. Montenégyro réra guaraníme ou karaiñe'ẽ rupive upe Venésia ñe'ẽgui; upéicha oiko avei heta ñe'ẽ ambuévape, ingleñe'ẽ, Alemañañe'ẽ ha Poytugañe'ẽ oipuru ko ñe'ẽngue Montenegro.
Fogo
Ypa'ũ Fogo (Poytugañe'ẽme: Ilha do Fogo) ha'e hína peteĩ umi 10 ypa'ũgui ojejuhúva Kávo Véyde retãme. Imbytépe oĩ yvytyrata guasu.
Ko ypa'ũme oiko amo 35.000 tekovekuéra. Ijyvy apekue ohupyty amo 476 km². Ypa'ũ tuichavéva irundyha Kávo Véyde retãme.
Araveñe'ẽ achegety
Araveñe'ẽ achegety niko ojehaiháicha heta ñe'ẽme, umi ituichavéva niko araveñe'ẽ, peysiañe'ẽ ha urdu ñe'ẽ. Kóva hína achegety ojeipuruvéva mokõiha Yvy apekue rupi, latinañe'ẽ achegety rire. Oreko 28 tai tenondeguáva, ha heta mba'e rechaukaha ambuéva omoha'anga hag̃ua opaite araveñe'ẽ pukuéra.
Voltaire
François-Marie Arouet, herakuãvéva ojeheróvo Voltaire ramo (Parĩ, 21 jasypateĩ 1694-Parĩ, 30 jasypo 1778), ha'e akue peteĩ haihára ha ñe'ẽngára Hyãsia pegua oñemoaranduitéva marandekóre ha arandupykuaatýre. Ha'e niko peteĩ umi omotenondevéva pe Ára Mba'ekuaáva, ára pukukue tapichakuéra ohekavérõguare tembikuaaty ha omboyke jeroviapy.
Herakuãitéva ikatupyrýgui ha itĩ'atãgui ohekávo tekosãso opavavépe, upéva ipype oĩ tekosãso tapichakuérape oiporavo hag̃ua ijeroviapyrã ha pe oñemuseháicha, upévare hembiapokue niko mba'e tuicháva umi ojapóvape Hyãsia Ñepu'ã ha Tetãvore Joapykuéra Ñepu'ã. Hetaite ohai, Voltaire ojapo amove 70 tembiapokue opaichagua ñe'ẽporãhaipyrégui, umíva apytépe niko ojejuhu ñoha'ãnga, ñe'ẽpoty, tembiasagua'u, jehaipy tembikuaaty rehegua ha marandeko rehegua, amove 20.000 kuatia ñe'ẽmondo ha amove 2.000 aranduka ambuéva.
Hembiapokue rupive, py'ỹinte otaky jerovia katóliko rehe ha hetã mba'e remimoĩmbyre rehe. Herakuã otaky hatãgui avei mburuvichavetére oporokuái peteĩme haguére ha karai poguasúre ojapo hikuái pe ojaposéva haguére. Mokõi jey oñemoĩ chupe ka'irãime akóinte he'ígui pe oĩva iñakãme, ha ani hag̃ua oho jey ka'irãime oho Ingyatérrape. Mbohapy ary pukukue opyta upépe ha upe aja oikuaa ha omomba'e John Locke remimo'ãre tetã sãmbyhyrã.
Tape guasu 6 (Paraguái)
Tape guasu 6 heratee karaiñe'ẽme ha'e Ruta Nacional N° 6 "Dr. Juan León Mallorquín", ha'e peteĩ tape guasu oĩva Paraguái retãme ojoajúva táva Encarnación upe táva Ciudad del Este rehe, ohupytýramo jepe upe táva Minga Guazú, táva Ciudad del Este mboyve, upépe opa oguahẽvo Tape guasu 7 jehasápe. Ipukukue hína 247 kilómetro.
Táva
Umi táva orekovéva amo 1.000 tapichakuéra ipype oĩva Tape guasu 6 jehasápe:
Ypa'ũ Boa Vista
Ypa'ũ Boa Vista (Poytugañe'ẽme: Ilha da Boa Vista) ha'e hína ypa'ũ tuichavéva mbohapyha Kávo Véyde retãme, upe ypa'ũ Santiago ha Santo Antão rire.
Ko ypa'ũme oiko amo 15.000 tekovekuéra. Ijyvy apekue ohupyty amo 620 km². Ipukukue yvate guive ñemby meve ha'e 31 km ha ipukukue kuarahyreike guive kuarahyresẽ meve ha'e 29 km.
Władysław Hasior
Władysław Hasior (Nowy Sącz, 14 jasypo 1928-Kraków, 14 jasypokõi1999) ha'e akue peteĩ mbopara ha porãguerojera apohára Polóñagua.
Bactrocera aurea
Marandeko
Jaho’i’ohára May, 1952.
Fascismo
Fascismo niko pe oisãmbyhýva hetãre ha'eño, mbaretépe ha hatãme, oñorairõ umi hese oñemoĩsévare ha tetãyguakuéra ndaikatúi oiporavo imburuvicharã. Umíva naiporãiva pe oisãmbyhývape oñemoĩta ka'irãime térã ojukáta chupekuéra. Upéicha umi tetãme oporojokuáiva fascismo rekópe ndaipóri jekopytyjoja, sa'ive yvypóra tekoiterape ha umi omomarandúva ndaikatúi he'i mba'épa oiko hetã añetehápe.
Oĩ akue mbohapy tetã poguasu fascismo poguýpe: Itália oikórõguare Benito Mussolini poguýpe, Alemáña nási imburuvicha Adolf Hitler, ha Epáña oikórõguare Francisco Franco poguýpe. Umi oisãmbyhýva ko'ã tetãre ojehero fascista.
Ñemoñanga
Ñemoñanga he'ise umi mburuvicha oisãmbyhýva hogaygua peteĩva, iñemoñarépe oĩ ipokatu ha isãmbyhy. Ko ñe'ẽ jaipuru avei ja'esérõ pe ára pukukue oisãmbyhýva jave pe ñemoñare.
Ñemoñanga herakuãva:
Manchukuo
Manchukuo (Chinañe'ẽme: 满洲国 térã 滿洲國, chinañe'ẽme hasyveva; Pinyinñe'ẽme: Mǎnzhōuguó ha Hapõñe'ẽme: 滿洲国), ha'e akue peteĩ tetã satelite ―niko avei sãsova― Hapõ Mburuvigui, kóva oĩ kuri 1932 guive 1945 peve Ásia-pe. Oime kuri ko'ãngá ha'eva Chína vorekue kuarahyresẽygua.
San Antonio (Texas)
San Antonio ha'e peteĩ táva tetãvore Texas-pe, Tetãvore Joapykuéra. Ko táva ha'e upe mokõiha hetavéva tapicha orekóva Texas retãvorépe, oguereko 1.327.407 tavayguakuéra (ary 2010).
Mburuvihára
Peteĩ mburuvihára (karaiñe’ẽme: emperador) ha’e peteĩ mburuvicha oisãmbyhýva peteĩ mburuvi térã peteĩ mburuvicha orekóva tembiguáicha ambue rréipe. “Mburuvihára” ha’e pe téra imarangatuvéva, oĩméva rréi ári. miniaturadeimagen|Mburuvi Koróna.
Romãcheñe'ẽ
thumb|upright=1.5|Romãcheñe'ẽ Suísape
Mburuvihára
Hapõ Mburuvihára añónte oisãmbyhy gueteri ko’ág̃a peve, héra añetegua "tennō" (天皇), oñemoñe’ẽasárõ taitére ha’e: Rréi Yvagagua.
Romãcheñe'ẽ
Romãcheñe'ẽ (Rumantsch) ha'e ko Indoeuropa ñe'ẽ oñeñe'ẽva Suísape.
Mburuvihára
Téra tembiasakue
Ary 27 K. m., Octavio Augusto omopeteĩjey Rróma arapy ha omohendava’ekue Rróma Mboruvi, Tetã Rróma hekoviápe.
Yvy ojeiko'ỹha Namíve
Yvy ojeiko'ỹha Namíve oñemyasãi upe tetã Namívia rehe, Áfrika ipehẽngue ñemby kuarahyreikeguápe, paraguasu Atlántiko rembe'ýre, ysyry Orange guive (Namívia ha Yvyafrika oñohembe'yháme) upe ysyry Kunene peve (Namívia ha Angola oñohembe'yháme). Ko yvy ojeiko'ỹha hína ipukukue amo 2.000 km, ipykue oiko amo 80 ha 200 km imbytépe ha ijyvy apekue ohupyty hína amo 81.000 km². Ha'e upe yvy ojeiko'ỹha tujavéva ore Yvýpe.
Unesco he'i ko yvy ojeiko'ỹha ha'e voi tembiejakue Yvypóra reko pegua ary 2013 guive.
San Diego (California)
San Diego ha'e peteĩ táva tetãvore Kalifórnia-pe, Tetãvore Joapykuéra. Ko táva ha'e upe mokõiha hetavéva tapicha orekóva California retãvorépe, oguereko 1.394.928 tavayguakuéra (ary 2010).
Bactrocera axanthinus
Bactrocera axanthinus jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára White & Evenhuis, 1999.
Nikola Tesla
Nikola Tesla (10 jasypokõi 1856 - 1 jasyteĩ 1943) ha'e akue peteĩ mba'e pyahu moheñoiha, moingoháre ha tendyrýre mba'eapokuaaha. Heñói Áuteria Mburuvípe, Sévia retãme, ha upéi oho oiko Tetãvore Joapykuérape. Herakuã porãite omba'apógui ku oñemosarambíva tendyry hasy'ỹva pe syry ipyrupýva rupive, omboypýgui heta mba'e pyahu ombohasy'ỹva tendyry jeipuru.
Simbávue
Simbávue, héra tee hína Tavakuairetã Simbávue (Ingleñe'ẽme: Republic of Zimbabwe, upéva niko ou shona ñe'ẽgui Dzimba dza mabwe, «óga ita ijapopyre»), ha'e niko peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Áfrika pehẽngue ñemby kuarahyresẽyguápe, ysyry Sambése, chororo Victoria ha ysyry Limpópo mbytépe. Ko tetã hína yguasu rembe'y'ỹva ha ijerére ojejuhu kuarahyreike gotyo Votusuana, yvate gotyo tetã Sámbia, ñemby gotyo oĩ Yvyáfrika ha kuarahyresẽ ngotyo Mosambíke. Simbávue yvy apekue ko'ãgagua hína ku tetã ymaguare héra Ñemby Rodesia yvy apekue. Iñe'ẽ tee niko 16, ingleñe'ẽ ha shona umi ojeipuruvéva. Ko tetã itavusu hína táva Harare.
Karai Robert Mugabe ojupi Simbávue sãmbyhyhára peteĩháicha ary 1980-pe. Ijaty ojokuaikuaáva ZANU-PF ohenonde'a rire tetã mburuvicharã jeporavo guasúpe, ha'e ojupi tetã mburuvicháicha ha ary 1987 guive oporokuái hatã aty ojokuaikuaáva peteĩnte rupive. Mugabe rekuái hatã aja, noñangarekói hetãygua tekoiterapére ha tetãyguakuéra ohasa vai. Ára 15 jasypateĩ ary 2017-pe, ohasa rire peteĩ ary tetãyguakuéra oho táva rapére ombohovái ha oñemoĩ hag̃ua Mugabe rehe, tetã ñorairõhára aty omosẽ Mugabe ha omoĩ chupe ka'irãme golpe de Estado rupive.
Ary 2010 aja ojehecha kuri ko tetã naiporãitéi ojeikove hag̃ua, yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaha (IDH) rupi ohupytýnte 0,140 kyta, upéicha upe aja ko tetã niko upe ivaivéva ojeikove hag̃ua. Ko'ãga niko, ojehecha tetã rekuái oñemyatyrõ ha oñemoporã oñangareko porãve hag̃ua avano'õre, upéicha yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaha okakuaa ha ary 2016 aja ohupyty 0,516. Sapy'apy'a ojehechameméva oiko ko tetãre kyve'ỹmba téra tetã pehẽngue oñeñuvãmba ýpe ha oñembyaipáva.
Jhilmar Lora
Carlos Jhilmar Lora (Callao, 24 jasypa ary 2000) ha'e peteĩ vakapipopo oha'ãva Perũ megua. Oĩ Club Sporting Cristal atýpe, defensa ramo.
Dallas
Dallas ha'e peteĩ táva tetãvore Texas-pe, Tetãvore Joapykuéra. Ko táva ha'e upe mbohapyha hetavéva tapicha orekóva Texas retãvorépe, oguereko 1.197.816 tavayguakuéra (ary 2010).
Bactrocera bakeri
Marandeko
Jaho’i’ohára Bezzi, 1919.
Itatĩmembe
Itatĩmembe, kuarepotitĩvevýi térã alumínio niko peteĩ eleménto kímiko, jaipuru taikuéra Al ñamoha'anga hag̃ua ko eleménto, ituimingue'a papapy niko 13. Kóva hína eleménto oĩvéva Yvy apekuére mbohapyha. Ñanohẽ alumínio pe ita héra vausítagui. Yvypóra oipuruite ko kuarepoti, pe aséro añónte pe oipuruvéva. Ikatu jahecha oĩha alumínio oparupi umi mba'e yvypóra ojapóvape, taha'e ha'éva mákina ipohýiva, mba'yrumýi, aviõ, ha mba'e jaipurúva ára ha ára, umi láta jay'urã ha itagecha.
San José (California)
San José ha'e peteĩ táva tetãvore Kalifórnia-pe, Tetãvore Joapykuéra. Ko táva ha'e upe mbohapyha hetavéva tapicha orekóva California retãvorépe, oguereko 945.942 tavayguakuéra (ary 2010).
Renacimiento
Renacimiento ha'e ñe'ẽngue oúva karaiñe'ẽgui ha he'ise "teñói jey", upéicha ojehero upe aja tapichakuéra oñepyrũgui oheka ha ogueromandu'a umi Ára Ymaguare mba'e, tenondeitépe oñemoaranduse hikuái Gyrésia Ymaguare ha Rróma Mburuvi mba'ekuéra rehe, upéicha oje'e Renacimiento pukukuévo tekombo'e "heñói jey".
Upe aja, tapichakuéra oñemoaranduse ha oheka Rróma ha Gyrésia rembiejakue. Ojejapo rire kuatiajopyha peteĩha —oñemonguatiávo Tupã ñe'ẽngue ryru Gutenberg pegua— oñepyrũ oñemonguatia aranduka opaichagua ha ndahasyvéima ojeguereko hag̃ua kuatiañe'ẽ oporomomarandúva. Tapichakuéra ojogapose avei Rróma ha Gyrésiape ojejogapoháicha, hóga yvate ijeguapa ha ta'anga opaichagua henyhẽ. Ñemongolo apóre ojehecha tapichakuéra omoha'anga tembiasagua'u ymaguare, Tupã ñe'ẽngue ryru rembiasakuéra, karai ha kuñakarai ipoguasúva ha yvypóra rete ha'eháicha, hembiapo iporãitéva ha oporombojurujáiva.
Rudi Torga
Rudi Torga, heratee niko Gabino Ruíz Díaz Torales, ouhágui Rudi Torga, RU (Ruíz) DI (Díaz) TOR(Torales) GA (Gabino). Heñoiva'ekue táva Kapiatápe, ára 19 jasykõi ary 1938-pe. Ohai Guarani ha españa ñe'ẽme. Oñemoarandu Escuela Municipal de Arte Escénico-pe ha upépe heñói imborayhu ñoha'ãgáre.
Rudi Torga omoheñoi'akue iñoha'ãnga aty hérava "Teatro Estudio Libre". Omotenonde Dirección de Cultura Popular ha upéi Dirección General de Investigación y Apoyo Cultural Ministerio de Educación y Cultura-pe.
Rudi Torga niko oipytyvõmbaretékuri Ateneo de lengua y cultura guaranime Guarani ñe’ẽ ha reko myasãi ha ñemombaretépe ñane retã tuichakue javeve. Hasyva’erã jajuhujey hag̃ua peteĩ tapicha ha’eichagua ohayhu añetetéva hetã, heko ha iñe’ẽ. Rudi Torga ohaíkuri heta ñoha'ãnga ha umi iñe'ẽpoty ijaty peteĩ ñe'ẽpotyryrúpe, hérava "Mandu'arã". Avei ombohasa Guarani ñe’ẽme “Pascual Duarte rekovekue” ohai’ypyva’ekue Camilo José Cela.
Rudi Torga omanókuri táva Paraguay, Paraguay retãme, ára 5 jasypokõi ary 2002-pe.
Detroit
Detroit ha'e peteĩ táva tetãvore Michigan-pe, Tetãvore Joapykuéra. Ko táva ha'e upe hetavéva tapicha orekóva Michigan retãvorépe, oguereko 706.585 tavayguakuéra (ary 2011).
Bactrocera bancroftii
Bactrocera bancroftii jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Tryon, 1927.
Belyrat
thumb|right|250px|Belyrat
Belyrat (Београд; Beograd) ha'ehína táva guasu Sevia, oĩ kuarahy resẽ tetã retãme. Ko távape oiko 1 166 763 ava (2011).
Pohanokuaa
Pohanokuaa niko pe tembikuaaty oipyguaráva mba'asy yvypóra retépe ha mymbakuérape, ohechauka mba'éichapa ikatu ojejoko mba'asy ha mba'éichapa ikatu ñaneresãi jey. Pohanokuaa rupive yvypóra okuera ha hesãi porãve. Ojehero pohanohára umi oñemoarandúva pohanokuaáre ha tasyo hína omba'apohápe hikuái.
Joker (ta'angamýi)
Joker ha'e peteĩ ta'angamýi moha'angapyre Tetãvore Joapykuéra retãgui ojejapo 2019-pe ha omotenonde Todd Phillips. Imba'eapohára tenondegua ha'e Joaquin Phoenix.
Jarara
Jarara ha'e peteĩ mbói ipozoñava oîva tetã paraguaípe. Ko mbói oisu'uramo peteĩ tapichape Ikatu ojuka chupe pya'e noñepohãnoiramo ko mbói rembisu'ukue.
Tape guasu 9 (Paraguái)
Tape guasu 9 heratee karaiñe'ẽme ha'e Ruta Nacional N° 9 "Dr. Carlos Antonio López", ojeikuaavéicha Tape guasu Transchaco, ha'e peteĩ tape guasu oĩva Paraguái retãme ohasa Cháko Paraguái rupive. Oñepyrũ táva Paraguaýpe, upe Jardín Botánico y Zoológico de Asunción rendápe, ha opa Volívia oñepyrũvo, Yvate Chákope. Ipukukue hína 835 kilómetro.
Oguahẽvo Volívia-pe, ko tape guasu oho mante hérava Tape guasu 6 upe táva Boyuibe guive, Volívia retãme.
Tava
Umi táva orekovéva amo 1.000 tapichakuéra ipype oĩva Tape guasu 9 jehasápe:
Mandu'apy
ABC Color de Paraguay Paraguái.
Gyresiañe'ẽ achegety
Gyresiañe'ẽ achegety (Gyresiañe'ẽme: το Eλληνικό αλφάβητο), ha'e umi 24 tai ojepurúva ojehai hag̃ua Gyresiañe'ẽ. Oñepyrũ amo sa'ary IX Kirito mboyve, ou henisiañe'ẽ achegetýgui.
Ko achegetýgui ou latinañe'ẽ ha Sirílo achegety, upévare ojoguaite ijehai. Ojepuruite tembikuaatýpe ha papapykuaápe ohechauka hag̃ua mbovýpa peteĩ mba'e (techapyrãme: π).
Kuruguakua
Kuruguakua (herateéva epañañe’ẽme, San Miguel de Curuguacua) ha’e peteĩ táva ojetopáva Tetãvore Sánta Kurusúpe, Volíviape. Oguereko 193 tavaygua (ñemoaguĩ), ha oĩ Itaimbeguasu ñembykuarahyreikére ha Kurutati ñembykuarahysẽre.
Ñe’ẽrapokuaaty
Kuruguakua réra ou ñe’ẽnguéra "kurugua" ha "kua" joajúgui.
Mbói hovy
Peva ko mbói pya'e otyryry ha Ikatu ipuku haimete 1 metros rupi.
Mbo’ekuaangatu ñe’ē rehegua
1.  Jehechauka ha’etáva.
- Mba’ekuaangatu reheguaite, oñemoarandúva mba’ekuaarã ha jekuaave rehegua.
- Tekorã moambue.
- Jejapo jepy’amongeta, ñe’ēkua rehegua
Katuete tekotēve oñemba’apokuaa ñomongetáva ndive, ha katu nda’ipori mo’ãi apopa’ŷ mbo’ekuaangatúpe.
Yma: mbo’eharakuéra ha’éva’ekue ñe’ēmondoha añonte, upévare temimbo’e ikaigue ha ndoguerohorýi ñembo’e, noñehendúi temimbo’épe.
Ko’aĝa: mbo’eharakuéra ombohape ha he’i jey jeyva mbo’epy hasýva temimbo’épe, ha ohendu chupekuéra. Temimbo’ére ojere ha ojejapo kuaapy.
2.  Mbo’ekuaangatu myesakã ñe’ē rehegua.
“Ñe’ē mbo’ekuaangatu ha ñe’ēporãhaipyre ojejapo tekotevēgui pa’ũ ojehekombo’e haĝua aporeko tekombo’e ha ñembokatupyry, oñeñepyrũ ojehechauka mba’eichaitépa ojejapova’erã hekopete ojejapyhy ha ojekuaave haĝua kuaapavē jehechauka ha ñeñe’ēkuaaverehe”. Néi upeicha, mbo’ekuaagatu peina ape ndahaéi ohechaukáva mba’éichapa ñambo’e umi mba’e ojoajúva ñe’ẽ rehe, ha katu mba’éichapa ñaikumby opavave umi mba’e oñeikotevēva kuaapavē ha poguy ome’ēva chupe temimbo’ekuéra. mba’ekuaarã hekoporãva ñe’ẽ rehegua, ojeipurúva ñe’ē rupive ha ñe’ē’ŷva, ha mba’éichaitépa ojeiporu umíva jehaipyre rupive, tekotevē katuete ojeiporu oñemba’apo porã haĝua.
Ko mba’aporã ojejapo jehupytyvoirãrō oñeipytŷvo haĝua mbo’eharakuérape oñehesa’ŷijo hekopete ha heseguáva opavave jehaipyrére oñemba’apótava mbo’ehaokotýpe. Ñehesa’ŷijo ha jehaipyre ñemoheñói rire, temimbo’ekuéra ikatúta omoporãve ikatupyry ñe’ē jehechauka ha ñeikumby, upeare oñe’ēva ha ohendúva, omoñe’ēva ha ohaíva jehaipyre, hembipotápe ombopypuku iñarandu ñe’ẽ rehegua oguerojera haĝua hekoitépe ha opaichaite tekotevēhápe ñe'ẽkuaamyasãi ojeruréva hekoha ava’atyháicha.
Bactrocera banneri
Bactrocera banneri jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Joel Holden Filártiga Ferreira
Joel Holden Filártiga Ferreira - pohãnohára, ta'ãnga'apohára, sa'yhára; tekove resãi ha tekoha rerekua; ñe'ẽpapára ha Guarani ñe'ẽ rayhuhára. Heñoiva'ekue táva Yvytymi, Paraguay retãme, ára 15 jasypoapy ary 1932-pe. Itúva herava'ekue Juan Bautista Filártiga, táva Mbujapeygua; ha isýkatu héra Lidia Ferreira.
Ita'ýrango Joelito Filártiga, tahachikuéra ojukava'ekue ary 1976-pe, Stroessner oĩrõguare ñane retã ruvichárõ. Joel Filártiga Ferreira niko heta oñorairõva'ekue tekosãso ha tekove tekoitére ha avei ojepytaso ha ombohovaikaria'ýikuri Alfredo Stroessner-pe.
Pohãnohára Joel Holden Filártiga Ferreira omanókuri táva Paraguay, Paraguay retãme; ára 5 jasypokõi ary 2019-pe.
Carlos Miguel Jiménez
Carlos Miguel Jiménez, ñe'ẽpapára ha purahéi apohára, heñoi'akue táva Pilar, Paraguay retãme, ára 5 jasypokõi ary 1914-pe. Itúva hérava’ekue Carlos Federico Brackebusch ha isýkatu Amalia Elisa Jiménez. Imitãmema ouva’ekue Paraguaýpe oñemoarandúvo ha umi imbo’ehare apytépe oîva’ekue Mbo’ehára arandu Delfín Chamorro. Upéi ovava’ekue Buenos Aires-pe ha upépe ohai ñe’ẽpoty ha ombohetia’e opaite aty ojapóvajepi Paraguaygua oikóva upépe, péicha oikuaajepe José Asunción Flores, Emilio Bobadilla Cáceres, Félix Pérez Cardozo ha Agustín Barboza-pe.
Hembiapoita apytépe oĩ: “Alma vibrante”, “Golondrina fugitiva”, “Mi patria soñada”, “Muchachita campesina”, “Flor de Pilar”, “Che yvoty mombyry”, “Okarayguami akã sa’yju” ha “Punta karapãme Serrato ndive”.
Náuru
Ymaguare guive oiko Náuru ypa'ũme opaichagua te'ýi Mikyonésia pegua ha Polinésia pegua, sa'ary XIX ipahápe, Mburuvi Alemáña oñembojára Náuru rehe ojapo hag̃ua peteĩ ikolónia. Alemãna ndaipu'akái ramo Ñorairõ Guasu Peteĩháme, Náuru oime Autarália, Selánda Pyahu ha Tavetã Joaju ipoguýpe. Ñorairõ Guasu Mokõiha jave, ñorairõhára aty Hapõ pegua ondyry Náurupe ha oñembojára ko ypa'ũ rehe. Opa rire ñorairõ ha oñemosẽ rire umi Hapõ retãygua ko ypa'ũgui, Náuru oime jey Autarália ipoguýpe ohupyty peve isãso ary 1968-pe.
Carlos Miguel Jiménez
Ojerahajepékuri ka'irãime, mombyry mombyryeterei, ypa'ũ Margarita-pe ha upéi -isãso rire- peteĩ ára hapicha kolo'o oñohẽ hováre ytaku ha omohesatũ chupe ndaje hesa rovýre. Hekove paha gotyo, imboriahu apĩ, ho'u guari ha oiko ha'eñomi, péicha omanókuri táva Paraguaýpe, ára 29 jasypoapy ary 1970-pe. Hembiapoita apytépe niko pe ojehecharamovéva ha naijojaháiva ha'ehína “Mi Patria Soñada”.
Náuru
Mbovymi tekove kuéra oikóramo jepe Náurupe, amo 10 000 tetãygua ary 2011-pe, Náuru rehe oisãmbyhy 16 tendota isãso guive ary 1968-pe amo 30 jejokuái rupive (jey ojupi oisãmbyhy hag̃ua), oĩ techapyrãme karai Bernard Dowiyogo oisãmbyhy 7 jejokuái rupive. Ary 2003 ha'e niko ary Náuru ñesãmbyhy ipyta'ỹvéva, oisãmbyhýgui ko tetãre 5 tendota 6 jejokuái rupive. Náuru ha'e tetã hekosãsóva michĩvéva Oseanía pegua, ha tetã michĩvéva mbohapyha opa Yvýgui, Vatikáno ha Mónako rire.
James Cook
James Cook (Ingyatérra, 7 jasypateĩ 1728 - Haguáii, 14 jasykõi 1779) ha'e akue peteĩ ygarata sãmbyhyhára, yvyra'anga apohára ha kapitã Royal Navy pegua (ygarataty ñorairõha Tavetã Joaju pegua). Cook ojapo yvyra'anga oĩmbaitéva ojehechahápe pe ypa'ũ Terranova oho mboyve mbohapy jey paraguasu Py'aguapýpe, upe aja oiko ichugui pe Europagua ohecha raẽ Autarália rembe'y kuarahyresẽygua ha ypa'ũnguéra Haguáii, upe aja avei ojere raẽ ygarupápe Selánda Pyahu rehe.
Cook imitãrusu aja oike ygarata oñemúva atýpe ha upéi oho omba'apo Tavetã Joaju ygarataty ñorairõhápe 1755 jave. Oikokuévo pe Pokõi Ary Ñorairõ (1756-1763), ha'e omoha'anga kuatiápe ysyry San Lorenzo ñesẽha tuichakue, ku hembiapokue rupive imburuvichakuéra ohechakuaa ichupe. Upévare ary 1766 jave oñeme'ẽ ichupe oisãmbyhy hag̃ua pe ygarata hérava HMB Endeavour ha upéicha oho raẽ paraguasu Py'aguapýpe.
Ohasa aja paraguasu Py'aguapy rupive, Cook oguahẽ tenda araka'eve ni peteĩ Europagua ambuéva ndohupytyihápe, omoha'anga porãite kuatiápe Selánda Pyahu ha Haguáii yvy, upe peve ndaijojahái hembiapokue. Ombohéra ohokuévo yvykuéra ha ypa'ũ héra ndojeikuaáiva. Upe rupi ojehechakuaa Cook ikatupyryiteha ygarata ñesãmbyhýpe ha yvyra'anga apópe, ipy'aguasuiteha ha iñaranduha oisãmbyhykuaágui iñirũnguéra jehasa'asýre paraguasúpe.
Cook omano 1779 jave, ohokuévo mbohapy jeýpe paraguasu Py'aguapýpe, ojejuka ichupe ondyrykuévo peteĩ Haguáii ypa'ũre, oñemomba'eségui pe ypa'ũ mburuvichavete rehe, Kalaniʻōpuʻu, peteĩ yga'i imba'éva oĩgui upe ypa'ũme. Hembiejakue ituichaite ha heta oipytyvõ tembikuaatýpe ha yvyapekuaápe.
Ñemyatyrõ oñemoĩva
Ñemyatyrõ oñemoĩva, térã hérava mante Ñemyatyrõ ha Lutéro Ñemyatyrõ, upe mba'e guasuete jeroviapy rehegua jerovia Hesu Kiritóre rehegua oñepyrũva'ekue Alemáñape amo saro'y XVI-pe, Martin Lutéro ogueroguatava'ekue, ojeívo jerovia katóliko atýgui ha omoheñóivo Lutéro jerovia, heta tupão ambuéva oñembohérava tupãonguéra oñemoĩva térã tupãonguéra Lutéro ra'y. Ojeikuaa ku Ñemyatyrõ oñepyrũite Martin Lutéro ohaívo ha ombokuatiávo hembiapokue Umi 95 techaukapyrã ary 1517-pe, ohechaukáva mba'érepa oñemoambue arã Katóliko jeroviapy.
Ku ñemyatyrõ iñepyrũ ojejuhu umi karai arandu Európagua ñeimo'ã apytépe, ha'ekuéra ohekáva'ekue jeroviapy ñemoambue Tupão Katólikope, ñemoambue iñembo'épe ha hekoteépe, ha'ekuéra avei nomboajéi ha noneĩri Pápa rekuái ha hembiapo Kirito jeroviapýre.
Ko'ãga hína, oiko amo 300 sua umíva ijeroviapy tupão oñemoĩva pegua, ha heta tupão ambuéva oñepyrũkuri ku ñemyatyrõgui.
San Francisco (California)
San Francisco ha'e peteĩ táva tetãvore Kalifórnia-pe, Tetãvore Joapykuéra. Ko táva ha'e upe irundyha hetavéva tapicha orekóva California retãvorépe, oguereko 884.382tavayguakuéra (ary 2010).
Menu (karuñemuha)
Menu ha’e peteĩ kuatia oñeme’ẽva karuñemuhápe ohechukáva tembi’ukuéra réra rysýi. miniaturadeimagen|Peteĩ menu.
Pindoráma ra'angamýi Óscar oñeme'ẽva tetã ambue ra'angamýi porãvévape jeporavópe
Pindoráma ra'angamýi Óscar oñeme'ẽva tetã ambue ra'angamýi porãvévape jeporavópe, oĩhápe opa umi ta'angamýi ojejapo Pindoráma retãme ha oike Óscar oñeme'ẽva tetã ambue ra'angamýi porãvévape jeporavópe, ku oiporavóva ta'angamýi porãvéva ndojejapóiva Tetãvore Joapykuérape ha iñe'ẽ oipuruvéva ndaha'éi ingleñe'ẽ. Pindoráma ra'angamýi peteĩha oho ko jeporavópe niko A Morte Comanda o Cangaço, ary 1960-pe.
Ko'ápe ojehecha tysýi oĩhápe opa umi ta'angamýi ojejapo Pindoráma retãme ha oike Óscar oñeme'ẽva tetã ambue ra'angamýi porãvévape jeporavópe:
Ming ñemoñanga
Ming ñemoñanga ha'e va'ekue mburuvichakuéra rogaygua omyakãva'ekue Chína ary 1368 guive ary 1644 peve, ho'a rire pe Yuan ñemoñanga Mongólia Mburuvi pegua. Ko téra ojepuru avei oñeñe'ẽ hag̃ua Ming Mburuvi ha'ekuéra omyakãvare ha umi 276 ary Chína rembiasápe hi'are hague. Oisãmbyhy aja, Chína ohasa porãite ha iñakãrapu'ã.
Tembiasakue
Ary 1644-pe, Pekĩ ojejapyhy peteĩ joaju ombohováiva tetãre omotenondéva Li Zicheng. Mburuvicha paha Ming, Chongzhen, ojejuka ho'ávo upe táva. Pe Qing ñemoñanga manchu oñembojoaju Ming ñemoñanga ruvicháre Wu Sangui ha omboguejy mburuvicha guasúgui Shun ñemoñanga, oipyhývo ipoguýpe upe mburuvi.
Vokerón (myesakãrã)
Vokerón ikatu ha'e umi:
Bactrocera barringtoniae
Marandeko
Jaho’i’ohára Tryon, 1927.
Tetãvore Chílo'e
Chíloe ha'e peteĩ tetãvore Chíle retame, kóva aimete oguerekopaite pe ypa'ũ aty Chíloe yvy, oguereko peteĩ yvy tuichakue 9181 km². Itavusu ha'e pe táva Kastro.
Indianápolis
thumb|260px|Ko táva rendakuéra herakuãvéva. Indianápolis ha'e peteĩ táva tetãvore Indiána-pe, Tetãvore Joapykuéra. Ko táva ha'e upe hetavéva tapicha orekóva Indiána retãvorépe, ha ha'e itavusu avei, oguereko 829.718 tavayguakuéra (ary 2010).
Munhwa Broadcasting Corporation
Munhwa Broadcasting Corporation (MBC) ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Ñemby Koréa pegua. Japopapyre 21 jasykõi 1961-pe.
Seoul Broadcasting System
Seoul Broadcasting System (SBS) ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Ñemby Koréa pegua. Japopapyre 14 jasypateĩ 1990-pe.
Yvorasa
Peteĩ yvorasa (karaiñe’ẽme: puente) ha’e peteĩ mba’e ojejapóva jehasa hag̃ua peteĩ térã hetave mba’e ári oĩva tape mbytére ha omopa’ãva térã ombohasýva pe jehasa (tavarape, ysyry, para ha ambuéva). miniaturadeimagen|Yvorasa [[Ysyry Pytã ári, Tetãvore Joapykuérape.]] Umi retepy yvorasa rehegua ijoavy, ha’ãnga oñemoambue ikatu hag̃uáicha ojapo umi tenda ojeikotevẽhápe.
Kanape (tembi’u)
Kanape (oúva epañañe’ẽgui, canapé, ha kóva fyãsiañe’ẽgui, canapé) ha’e peteĩ mbojuruheha michĩ, oguerekóva heta jehe’apy, oñemoĩmbyréva peteĩ mbujape ári térã ambue mba’épe. Ojeipyhy hag̃ua ojeipuru kuãnguéra, ha oje’u py’ajokóicha. Oñeme’ẽva aretekuérape, umi oñepepirũvape oñembo’ývo. miniaturadeimagen|Kanapekuéra.
The Dark Knight (ta'angamýi)
The Dark Knight ha'e peteĩ ta'angamýi moha'angapyre Tetãvore Joapykuéra ha Tavetã Joaju retãgui ojejapo 2008-pe ha omotenonde Christopher Nolan. Imba'eapohára tenondegua ha'e Christian Bale, Michael Caine, Heath Ledger, Gary Oldman, Aaron Eckhart, Maggie Gyllenhaal ha Morgan Freeman.
Bactrocera batemani
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1989.
Pepero
Pepero (Koréa achegetýpe, 빼빼로) ha’e peteĩ mahe’ẽ ojejapóva Ñemby Koréape, oguerekóva peteĩ pokoka ra’ãnga oñemboahojáva chokorágui. miniaturadeimagen|Peperokuéra. Ñemby Koréape, ojeguerohory «Pepero Ára», opa jasypateĩ 11 jave.
TvN
tvN ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Ñemby Koréa pegua. Japopapyre 9 jasypa 2006-pe.
18 jasypo
Ára 18 jasypo ha'e ára 138ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 139ha umi ary hekope'ỹme. Umi 227 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Columbus (Ohio)
Columbus ha'e niko Ohio itavusu, Tetãvore Joapykuérape. Ko táva ha'e upe hetavéva tapicha orekóva Ohio retãvorépe, oguereko 754.885 tavayguakuéra (ary 2008).
Mnet
Mnet ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Ñemby Koréa pegua. Japopapyre 1 jasyapy 1995-pe.
Kurutati
Kurutati ha’e peteĩ táva ojetopáva Tetãvore Sánta Kurusúpe, Volíviape. Oreko 90 tavaygua (ñemoaguĩ), oĩ Kuruguakua yvatekuarahysẽre. miniaturadeimagen|Kurutati táva.
Itaimbeguasu
Itaimbeguasu (epañañe’ẽme, Itaimbeguasu térã Itaimbeguazu) ha’e peteĩ táva ojejuhúva Tetãvore Sánta Kurusúpe, Volíviape. Oguereko 210 tavaygua (ñemoaguĩ), ha oĩ Kuruguakua yvatekuarahysẽre.
Ñe’ẽrapokuaaty
Itaimbeguasu réra ou ñe’ẽnguéra "ita haimbe guasu" joajúgui.
Carazinho
Carazinho hína peteĩ táva Pindorama retãme, ñemby gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe.
Ko távape oiko amo 62.193 tapichakuéra (2016 arýpe). Ha opyta 284 km tavusu Porto Alegre pegua.
Bactrocera beckerae
Bactrocera beckerae jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Hardy, 1982.
Kakipii
Kakipii (oúva hapõñe’ẽgui, 柿 kaki, ha ピ pii, ingyaterrañe’ẽgui) ha’e peteĩ mbojuruheha ojejapóva arro ha manduvígui, herakuãva Hapõme. miniaturadeimagen|Kakipii.
Fort Worth
Fort Worth ha'e peteĩ táva tetãvore Texas-pe, Tetãvore Joapykuéra. Ko táva ha'e upe poha hetavéva tapicha orekóva Texas retãvorépe, oguereko 741.206 tavayguakuéra (ary 2010).
OCN
OCN ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Ñemby Koréa pegua. Japopapyre 1 jasyapy 1995-pe.
Qing ñemoñanga
Qing ñemoñanga ha'e peteĩ ñemoñare mburuvichakuéra Chína pegua oisãmbyhy ary 1644 guive 1912 peve, ho'a rire pe Ming ñemoñanga, omoñepyrũkuri umi Manchu ha upévare ambue héra ha'e Manchu ñemoñanga. Oiko chugui Tavakuairetã Chína ary 1912-pe, oiko rire pe Ñemopu'ã Xinhai ary 1911-pe.
Tembiasakue
Pe Qing ñemoñanga, oisãmbyhýva ary 1644 guive ary 1912 peve, ha'e China retã paha. Sa'ary XIX-pe, Qing ñemoñanga ombohovái va'erãkuri Kuarahyreikegua imperialismo mokõive Ñorairõ Ópio rehegua (1839-1842 ha 1856-1860) Tavetã Joaju rehe. Ojeity tetã Europagua rehe, Chína oiko va'erã umi kuatia jekupytyha hekope'ỹva poguýpe, opaga va'erã tepyme'ẽ ñorairõre ha ome'ẽ ygarupa Hong Kong umi Vyretañaguápe. Pe Ñorairõ peteĩha Chína-Hapõ (1894-1895) omboyke Qing pu'aka Koréagui, ome'ẽvo avei ypa'ũ Taiwán Hapõ poguýpe. Oñemokangy haguére Qing ñemoñanga ombohetave apañuãi tetã ryepýpe. Ára 1850 ha 1860 mbytépe, ñorairõ ojekuaáva Taiping Ñemopu'ã ramo ohundi China ñemby gotyo, ambue ñemopu'ã ha'eháicha Ñorairõ Punti-Hakka (1855-1867), Nian Ñemopu'ã (1851-1868), Miao Ñemopu'ã (1854-1873), Panthay Ñemopu'ã (1856-1873) ha Dungan Ñemopu'ã (1862-1877) ojapo sarambi tetã tuichakue javeve.
Oñepyrũ sa'ary XIX jave pe Chína jerova guasu. Hetaite umi oheja hetã ha ova ambue tetãme pe ñorairõ rupive ha mba'e vai ha'éva pe ñembyahýi guasu oiko va'ekue Chína yvatevogua (1876-1879), omanórõguare 9 ha 13 sua tapicha. Ary 1898-pe, Mburuvicha Guangxu ojapo tetã ñemyatyrõrã omopyendávo peteĩ tetã rekuái oporokuái peteĩme léi guasu rupive, hákatu omosẽ chupe pe Kuñamburuvicha Ci Xi, peteĩ golpe de estado-pe, jepémo omoheñói avei tembiapo omyatyrõséva tetãme, oikuaaukáva telégrafo ha ferrocarril ha omboykéva umi mba'e ymaguare guive ojejapóva ha'eháicha kuña py jejokua. Pe Bóxers ñemopu'ã ary 1899-1901 jave, peteĩ ñemopu'ã guasu ombotovéva pytagua mbaretekue tetãme, omokangyve Qing ñesãmbyhy. Ipahápe Xinhai ñemopu'ã ary 1911-pe omohu'ã Qing ñemoñanga ha upéicha opa mburuvi, upe guive omoheñói Tavakuairetã Chína.
Kaiser (ta'angamýi)
Kaiser ha'e peteĩ ta'angamýi mbyky moha'angambyre (cortometraje) ojejapókuri Pindoráma retãme, karai moha'angahára Álvaro Marins, hérava Seth, omotenonde ko ta'angamýi mbyky apo amo ary 1917-pe. Kóva niko pe ta'angamýi moha'angambyre peteĩha ojejapo Pindorámape.
Ko ta'angamýi mbyky ojehecha peteĩháme ára 22 jasyteĩme ary 1917-pe, upe Cine Pathé rógape, táva Rio de Janeiro-pe, mbovy ára Pindoráma oñepyrũ mboyve oñorairõ Alemáñare ha oike Ñorairõ Guasu Peteĩháme. Ta'angamýime ojehechákuri Gillérmo Mokõiha omoĩvo iñakã ári akão ñorairõrã he'iséva opa tetãnguéra oñemoĩ ipoguýpe, ha upéi, ojehecha yvóra oñemboguasúvo ha ho'u ko Alemáña ruvicha.
Ary 1907 guive umi ta'angamýi rechaukaha róga ohechauka ta'angamýi mbyky moha'angambyre ta'angamýi guasu opa rire, ko ta'angamýi Kaiser katu ta'angamýi mbyky moha'angambyre peteĩha ojejapopaitékuri Pindorámape.
Heta ára ohasa jave, ta'angamýi ikañy ha oñembyaipa, ko ára ojeikuaa oĩ mante peteĩ ta'anga ha'eñóva ko ta'angamýigui.
Charlotte
Charlotte ha'e peteĩ táva tetãvore Yvate Karolina-pe, Tetãvore Joapykuéra. Ko táva ha'e upe hetavéva tapicha orekóva Yvate Karolina retãvorépe, oguereko 730.000 tavayguakuéra (ary 2010).
Soledade (Rio Grande do Sul)
Soledade ha'e peteĩ táva Pindoráma-pe, ñemby gotyo. Oĩhína Tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Oiko ára 29 jasyapy ary 1875 guive.
Ko távape oiko 3.083 ava (2015-pe). Ha opyta 225 km tavusu Porto Alegre-gui.
Tembiasakue
Umi kuimba'e ipire morotĩva peteĩhakuéra ojejuhúva umi Amérika ypykue ndive ha'e umi misionerokuéra. Umi disipulo San Ignacio de Loyola oñepurú omba'apo katesis-pe umi indiokuera kotape 1626-pe, ojapo hikuai pe reducción Sao Joaquim, pa arykuéra upéi oiko chuguikuéra umi Vandeirantes víctima kuéra.