cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hugo Rodríguez-Alcalá
Hembiasakue
Oguahẽ guive Paraguáipe oisãmbyhy colección "Cuentos de Taller" ombokatupyrývo upe Taller Cuento Breve reheguáva hemimbo'épe, omoheñóiva Club Centenario-pe, upéicha oñemoherakuãva ko'ã aranduka ñe'ẽpoty reheguáva ary (1983, 1985, 1988, 1990, 1992) ha peteĩve 1994 jave oikuaaukáva.
Oisãmbyhývo Taller hetápe oipytyvõ porã umi mombe’uhára paraguaiguápe, ha péicha omoherakuã umi hemimbo'e rembiapo aranduka kakuápe.
Hembiapokue ojehecha umi diccionario biográfico tetã ambuére ha’eháicha Who´s who in America, Who´s who in Latin America, The National Register of Prominent Americans, Directory of American Scholars, etc.
Tavaguasu México-pe ha’e Director Centro de Estudios de la Universidad de California (umíva ary 1972 guive ary 1974 peve).
Omyakãva'ekue Academia Paraguaya de la Lengua Española ary 1989 guive [1994]]ramo, omopyenda Taller Cuento Breve de Asunción.
Ñe’ẽpoty Elvio Romero, Josefina Plá,Hérib Campos Cervera, Oscar Ferreiro ha Augusto Roa Bastos, oiméva generación poética ojajáiva, 40 ary jave, ombyatýva umi grupo, ndorekóiva ombojojáva ichupe ko’ã ára.
Ojehuvila rire Estados Unidos-pe, ou Paraguáipe. Ha omba’apo mbarete jey ñe'ẽporãhaipyrére.
Guerohory hekovépe
Galardon oipyhýva ha omomba’eguasúva ha’eva’ekue “Premio de las Humanidades y las Artes”, Estados Unidos gotyo,1969 ary jave, Medalla Gabriela Mistral ombojopóiva ichupe gobierno Chile 1996 arýpe. Oimévo universidad norteamericana-pe ohupyty jerarquía académica: "Profesor Above Scale" (mbo’ehára ojupíva escalafón) ári, ha oipyhy umi jopói honores.
Omomba’éva hekovépe
Omomba’e ha oipyhýva Hugo Rodríguez Alcalá ha’e “Premio Nacional de Literatura 1999 ary jave, ñe’ẽpoty Romancero Tierra Adentro. Hemiandu ko'ã mba'ére: he'i "Umi galardón ahupytýva mbovy oguahẽ che rekove ñe’ãitépe”
Hembiapo
Historia de la literatura paraguaya (1970).
Narrativa hispanoamericana (1973) ha Ricardo Güiraldes: apología y detracción (1986).
Hembiapo narrativa oike Relatos del Norte y del Sur (1983) El Ojo del Bosque: Historias de Gente Varia / Historias de Soldados (1985).
Ñe’ẽpotýpe omoherakuã, umíva apytépe, ñe’ẽpoty El canto del aljibe (1973), El portón invisible (1983) ha Terror bajo la luna (1983).
Ohai irundypa aranduka ñe’ẽporã haipyre rembiasa reheguáva: Literatura Latinoamericana Ilustración (Madrid, 1979), Literatura Latinoamericana Independencia, (Madrid, 1980), ensayos filosóficos ha literarios ha’eháicha Ensayos de Norte a Sur (México, 1960).
Narrativa omoheñói El ojo del bosque (1993), La doma del jaguar (1995), Relatos de norte y sur (1993)., ha hetave tembiapo.
Hembiapo apytépe ojeguereko ko’ã herakuãitéva:
PRIMER RECUERDO
Primero fue la lluvia Fue la ilusión primera. Vi una puerta entreabierta que daba a un patio. Vi sobre baldosas crearse y deshacerse copas brillantes, sin ruido. Vi las mojadas plantas, vi el paredón mojado, vi el viento impetuoso que aplastaba las copas instantáneas sobre el piso. Vi contra el cielo oscuro un tremolar de sábanas de fuego. Vi el agua, el agua interminable sobre los vahos del verano. Vi, dentro, luz eléctrica: vi unas figuras vagas mirar la lluvia. Yo, tras cristales húmedos, estaba, en brazos fuertes, mudo y tibio Afuera, la frescura y la cristalería renovada
Masakaragua'i
Masakaragua´i niko ha´e guyra´imi ndopytáiva peteĩ hendápe. Oje´e avei chupe Kuruvita térã Kuruvi. Oiko ogaháre ha avei oĩ hesaitéva. Masakaragua´i jajuhu avei Európape. Amérika yvýpe oĩ hetaitereí, a katu umi tenda ro´y hárupi sa´i nunga jajuhu.
Masakaragua´í ningo okaru yso ha panambi´i umívare ha ojaitypo yvyrakuápe. Oguerekokuaá irundy térã po ta´ýra. Jepive oiko mokõi masakaragua´i oñondive ha opurahei joivy.
Ménta
thumb|260px Ménta térã ka'atĩ peteĩ ka'avo.'
Hogue, ha hu’ãngue ipotýva oreko mba'épa ojapo omboguapy tembi’u, tyepy yvytúpe guarã, omomba’apo ñande py’a ojapo hag̃ua imba’ero, omopotĩ tete tymba chu’ígui. Pyti’a jejopýpe guarã, omboyku ambýu pytu rapépegua. Okáguio ojepuru tete tatápe guarã ha orairõ hag̃ua tymba chu’ikuérape. .
Akã
thumb|220px|Akã Akã Ñande rete oñepyrũha yvatéguio ha oguapýva ñande ajúra ári.
Ype
thumb|200px|Ype Ype mymba hete apu´a puku ijajúra puku, iñakã´i, ipíko pe sa´yjungy ha ipýpe ipire ambojoaju ipysã. Ko mymba ho´ytakuaa, oñemongakuaa ogapýpe ha oĩ avei hesaitéva.
Tetãvore Santa Cruz (Arhentína)
Santa Cruz ha'e peteĩ tetãvore Argentina pegua.
Yrupẽ
thumb|250px|Yrupẽ Yrupẽ tembipuru apu'a térã hakamby irundýva kosinamegua ojepurúva oñembogua hag̃ua hu´itĩ ha ambue mba´e. Oĩ hembe yvyráva ha pe ipyko´ẽhápe ikuára sa´i mimi ikatúva ojepyaha alámbre térã karanda´ýgui. Yrupẽ ymáguare ojojapo takuapi, yvyra ha guembepigui, upéva ko'ãgaitépe ojejapo tovatĩme ha chácope.
Guadalajara (Jalisco)
thumb|250px|Tupão Guadalajarape ha'e peteĩ táva Méhiko pegua. Tavayguakuéra: 1.494.134 ava.
Ypiaũ
Ypiaũ ha'e umi pira aty juehepehẽ oikove opaite paraguasu ñande Yvy pegua, heta pira ypiaũ ojepirakutúva tembiurã heta rendápe.
Akã ao
thumbnail|250px|Akã ao Akã ao mba’e ojeporúva ojaho’i hag̃ua kuña térã kuimba’e akã. Ijypyrã ojejapovamiva’ekue aógui. Ko’ag̃a rupi ikatúma ojejapo avei ambue mba’égui.
Monterrey
Monterrey ha'e peteĩ táva guasu Méhiko pegua. Tavayguakuéra: 1.494.134 ava.
Mba'ysyvo vai
Ñana vai yvyra rakã'ícha, roky anambusu ha jepe'arãicha, hogue guasuete, po jepe'áicha, ipoty puku ha oñembo'ýva. Hi'a apu'a, guasumi, iju hetáva, ipype oĩ peteĩ ta'ỹi guasu ha itaverahũicha, sỹi ha mimbi, ku ta'ỹi oguereko peteĩ popĩa (pohãmano porojukaha) hérava mba'ysyvo ysykã.
Okakuaa hag̃ua, oikotevẽ árahaku eláda'ỹ, oiko opa renda haku ñande Yvy pegua ha ou Afrika Hatĩ pegua.
Kapaju rekuái
Porokuái milíko ha'e peteĩ tekuái reko hatã ha mbarete, tetã ñuvãha imbokáva ojokuái pe Tetã Ruvicha, Tetã Amandaje, Tetã Tekojoja Ruvicha, ha ndaipóri jekopytyjoja (tavaygua kuéra oiporavo imburuvicharã).
Tetãnguéra iporokuái milíko ko'ãga
Opaite tetã iporokuái milíko:
Te'ýi
thumb|250px|Te'ýi Q'om ([[Tóva)]] Te'ýi aty’i ñandeypykuéra rehegua ndojehe’áiva ambue aty’iguandive.
Carlos Villagra Marsal
Carlos Villagra Marsal ha’e ñe’eyvoty apoha, narrador, ensayista ha tekove arandu paraguái. Heta mba’e porã ha’e o’hai va’ekue jajuhú Paraguáipe, ndaha’éi haípe añónte, avei editor promotor ramo.
Ypaka'a
Ypaka'a guyra oikóva y rendaha rupi térã ñu rehe, ndatuichái, oñe´ẽ jave oje´e okytaha.
Carlos Villagra Marsal
Imitã ha imitãrusúpe
Heñói Paraguaype, táva omyakãva tetã Paraguái, ary 1932 ramo.
Oñembongu’e ypýpe
Imitãmi guive, Villagra Marsal oñepyrũma ohai ñe’ẽyvotykuéra rehegua.
Trayectoria
Heta ary jevy, Villagra Marsal omyakã va’ekue upe Tertulia Literaria Hispanoamericana de Asunción. Ko’ágã ramo guarã ha’e mbo’ehára literatura guaraní rehegua Universidad Católica-pe ha avei Universidad Nacional Asunción-pe.
Ofunda va’ekue José María Gómez Sanjurjo ha Jorge Gómez Rodas ndive Alcándara Editora, omyakã ko tembiapo ary 1982 guive 1988 peve. Omotenonde avei Editorial Araverá ary 1985 guive 1987 peve.
Ko árapeve, Villagra Marsal ohai irundy kuatiahai ha heta ensayo ha comentariokuéra oñeguenohẽ va’ekue heta kuatiahaikuéra ñaneretã ha ambue tetã ambuérupi osẽvape.
Imba’e mokõ kuatiahaipyre ñe’ẽpoty rehegua: "Antología mínima", oñemosarambi va’ekue ary 1975ha ha "Guarania del desvelado", oséva 1979-pe. Ko ipahapeguápe jajuhu "Canto a Simón Bolívar", ohava va’ekuke ary 1954-pe.
Ko haihárape ojehepyme’ẽ va’ekue ary 1954 ramo upe "juegos florales" "Sociedad Bolivariana del Paraguay" ojapo va’ekue omomorãvo Bolívar-pe.
Prosa rehegua, Villagra Marsal ohai "Mancuello y la perdiz", oñemosarambi va’ekue ary 1965 ramo. Ko novela mykymíme oñeme’e va’ekue Primer Premio (narrativa rehegua), ary 1966 ramo diario "La Tribuna". Hembiapo ipyahuvéva oñemosarambi va’ekue ary 1992-pe ha’e "Papeles" de Ultima Altura. Ko’ágã ramo guarã oguereko ñe’ẽpoty rehegua ohaíva hína.
Hembiapokuéra
Ñe’ẽpoty rehegua, Villagra Marsal ohai 'Antología mínima', ary 1975pe; 'Guarania del desvelado', ary 1979-pe; 'El júbilo difícil', ary 1996-pe; ha 'Poesía congregada', tetã México ha España-pe, ko arýpe aveui. Narrativa rehegua, ha’e ohai va’ekue ''Papeles de Ultima Altura', osẽ va’ekue ary 1992-peha 'Mancuello y la perdiz', ohaiva’ekue 1965-pe ha oñeguenohẽ jevy tetã Ecuador-pe ary 1995 ramo. Ko ipahapegua ha’e novela mbykymi, ogana va’ekue Primer Premio (narrativa-pe) ome’ẽ va’ekue 1966-pe upe diario "La Tribuna".
José María Gómez Sanjurjo ha Jorge Gómez Rodasndive, Villagra Marsal ofunda ha omyakã Alcándara Editora umi ary 1982 ha 1988-pe, oguenohẽ papoteĩ kuatiahaipyre ñe’ẽpotykuéra paraguái rehegua. Ha’e avei Editorial Araverá myakãhára umi ary 1985 guive 1987 peve.
Umi heta jehasa asy Stroessner omanda mbarete ramo guare, Carlos Villagra Marsal omyakã va’ekue upe herakuã porãva 'Tertulia Hispanoamericana del Paraguay', oñemohenda va’ekue irundy javeve peteĩ jasýpe Centro Cultural Juan de Zalazar-pe.
Villagra Marsal ohai "Mancuello y la Perdiz" omba’a jave ONU- pe táva Santiago de Chile-pe, oñeme’ẽhaguépe ichupe premio upe kuatiahai osẽva pyhareve hérava La Tribuna rupi.
Hindi ñe'ẽ
Hindi ñe'ẽ ha'e peteĩ ñe'ẽ India retãme, Inglyesñe'ẽ ndie ha 22 ambue ñe'ẽnguéra.
Híndi oĩ umi ñe'ẽnguéra aty urdu ñe'ẽ reheguápe ha ko'ã mokoĩ ñe'ẽnguéra ñe'ẽhára ojukupyty oñondive, jepémo tuicha ojoavy iñarandukuaápe (híndi-kuéra haimete opavave ha'e indu, ha urdu-kuéra katu ha'e musulman).
Ñe'ẽ tee
Ñe'ẽ tee tetã tuichakue javeve India ha Íslas Fiji retãme, ñe'ẽatýre ñangareko Nepal retãme.
Hindi ha inglyesñe'ẽ ha'e ñe'ẽnguéra tee Índia-pe; hindi ha'e avei, ñe'ẽ tetã mba'éva ojeiporúva tetã sãmbyhyhárupi. Tekome'ẽrusu ohechakuaa 22 ñe'ẽnguéra (oñembohérava "ñe'ẽnguéra tekome'ẽrusugua", ñe'ẽ tee ambue ñe'ẽndi (sánskrito ndoikéi ijapytépe) umi 28 tetãvorekuéra oĩva India Tavakuairetã ryepýpe: asames, vengali, vodo, dogri, ha ambueva guyarati, hindi, kanares, kachemiro, konkani, maitili, malavar, meitéi, marati, nepali, oriya, urdu, penyabi, sánskrito, santali, sindi, tamil ha telugu.
Nepali ha'e ñe'ẽ tee ha tetã ñe'ẽ Nepal-pe. Ambue ñe'ẽnguéra ypykuegua oguereko avei techakuaa ñe'ẽnguéra tetã Nepal-guáramo, hákatu apoukapy ñe'ẽ rehegua sa'i mba'e ikatu ojapo, ha, añeteháme, aimete ndojejapói he'iháicha.
Hindi ha'e avei ñe'ẽ tee ambue ndive Íslas Fidji-pe, ingles ha fidjiáno ykére. pytyvõharakuéra.
Tembiasakue
Híndi ojeikuaa okápe tenda oñeñe'ẽhágui (ojeikuaáva híndi korápe), ojehechakuaave tenda tavusuháre Mumbai (Vombái), Kalkuta, Vengaluru (Vangalore), Chandigarh, Ahmedavad ha Hyderavad-pe. Ha'e umi ñe'ẽnungakuéra aty kharivoli rehegua (urdu ñe'ẽguaicha), ha ãvagui oñemoha'eño ohóvo sa ro'y X Kirito rire aja. Umi su ary ipahagua ohasava'ekuépe, hindi ñe'ẽ rehe ojehe'a mbarete pérsa ha, pérsa rupive, áraveñe'ẽ og̃uahẽ rupi Islã. Jehairãme, hindi-kuéra oiporuva'ekue ymaite guive India ñe'ẽ ymaguare sánskrito, ha sa ro'y XVII ñepyrũ meve oñeguenohẽ ypyramoguare haipyre oñemomba'eguasúva ojehaíva'ekue hindi ñe'ẽme.
Hindi ñe'ẽ oñemohendapyva'ekue India isãsoramoguare (ary 1954-pe). Ha'e peteĩ tembiapo hasýva'ekue ojejapo hag̃ua, ojejapova'ekue ñe'ẽtekuaa, ñe'ẽndy jeiporavo (oñeguenohẽva'ekue hetaiteve sánskrito-gui ñe'ẽndy ikatevahápe g̃uarã ha oñemopotĩ umi ñe'ẽnguéra ojeiporúva pérsa ñe'ẽ, áraveñe'ẽ ha inglyesñe'ẽ-gui) ha haingatu (oñemopyendáva achegety devanágari rehe, ojeiporúva sánskrito-pe oñemohenda rire). Hindi ñe'ẽ hendapýva tuicha ojoavy urdu ñe'ẽ hedapývagui, urdu ndoiporúi rupi sánskrito ñe'ẽ-gui umi ñe'ẽnguéra ikatéva ha ndomboykéi umi ñe'ẽnguéra oiporúva pérsa ha árave-gui, upéi avei, urdu ojehai achegety nastaliq-pe. Opaite ko'ã mba'ére heta hendápe ikateháre ndaikatúi ojukupyty híndi ha urdu-kuéra, hákatu ñomongetahápe peichareínte ojukupyty porã hikuái.
Konfúsio
thumb|250px|Konfúsio Confucio térã Konfúsio, ningo ha'e China avare ojehaíva chino ñe'ẽme kóicha: 孔子, Karaiñe'ẽme oñembohasa Maestro Kong ramo. Ko karai aranduete heñói ary 551 H. m. (Hesús ou mboyve yvy ape ári) ha ombojoja pysapẽ ary 479 pe. Konfúsio ningo ha'e va'ekue filósofo ha omoñepyrũ ypy upe "confusianismo" oje'eha. Ko jerovia kóva ningo ikatu ñamoñe'ẽ ko ára rupi umi Analectas rupive, upépe ohechauka mba'éichapa Konfúsio oñemongeta va'ekué umi hembiguáikuéra ndive.
Tlaxcala
Tlaxcala ha'e peteĩ tetãvore Méhiko pegua. Itavusu hína upe táva Tlaxcala de Xicohténcatl ha itáva orekovéva tapicha ipype hína upe táva San Pablo del Monte. Opyta Méhiko pehẽngue Kuarahyresẽme, yvate gotyo ojejuhu upe tetãvore Hidalgo, yvate, kuarahyresẽ ha ñemby gotyo tetãvore Puebla ojejuhu ha kuarahyreike gotyo Tetãvore Méhiko. Oreko 1 272 847 tapichakuéra oikovéva ipype, ary 2015 jave, tetãvore 5ha oreko mbovy tapicha ipype —orekovéva Nayarit retãvorégui, Campeche, Baja California Sur ha Colima retãvorégui—, ijapekue hína amo 4016 km², tatãvore michĩvéva Méhiko pegua.. Ko tetãvore oiko peteĩháme ára 9 jasypakõi ary 1856-pe. Oreko 60 táva.
Jaguareterusu
Jaguareterusu (,Panthera tigris) ha'e peteĩ mymba, ñarõ ha tuicha, okambúva, juehegua oĩ juehepehẽ mbarakajarundi mbytépe.
Ko mymba okambúva oĩ mante yvyrusu Ásiape; jaguareterusu ha'e mymba'uha so'o'úva ha ha'e mbarakajarundi tuichavéva oiko ko'ãga.
Ku mymba hína hi'año, ha oiko ka'aguýre, oiko avei ñúre.
Tetãvore Neuquén
thumb|right|200px|Poyvi Neuquén pegua.
Neuquén ha'e peteĩ tetãvore Argentina pegua.
Jurumi
Jurumi, ñurumi térã kũmbiri mymba tuicha okambúva, oikoveva Ñembyamérikape ha Mbyteamérikape, ha okarúva tahýi. Hete tuichakue ha'e 100 gotyo 120 cm pukukue rupi ha huguái ha'e 60 gotyo 90 cm; ipohýi ha'e 25 gotyo 39 kg. Itĩ mbukueteva ha koraicha. Ikũ oguereko 60 cm. pukukue rupi, ha ndoreko tãi.
Oguata porã y rupi, ikatu ohasa peteĩ ysyry guasu.
Tetekue
thumb|Tetekue, [[Saqqara, Ehipto.]]
Tetekue Máva omanóva’ekue retekue. Te'õngue. Oĩ avei tetekue ombokãpyre herava te'õngue kã.
Tĩ'ñe'ẽ
Tĩ'ñe'ẽ ha'e ñe'ẽ ipúva tĩrupive.
Tai tĩ'ñe'ẽ avañe'ẽ: ã, ẽ, g̃, ĩ, ñ, õ, ũ, ỹ
Bacalar (táva)
Bacalar ha'e peteĩ táva pyahu Méhiko pegua. Tavayguakuéra: 32.000 ava.
Akanundu ro'y
thumb|250px|Plasmodium malariae Akanundu ro'y mba'asy oguerováva ñati'ũ Anhopheles. Apenami
Vengali ñe'ẽ
Vengali ñe'ẽ (bɛŋˈɡɔːli) térã Vangla (bɑːŋlɑː, বাংলা Vangla baŋla) ha'e ku ñe'ẽ tee Vangyladẽ retãme, ñe'ẽ tee tenda oñeñe'ẽháme India retãme, Indoeuropa ñe'ẽ.
Vengali ha'e tetã ñe'ẽ ha ñe'ẽ tee Vangyladẽ retãme, oñemboherahápe vangla. Ñe'ẽnguéra ypykuegua ndojehechakuaái tembiapoukapýpe.
Vengali, orijañe'ẽ ha asames ndive, ha'e ñe'ẽnguéra oúva prákrito magahi-gui, Vúda ñe'ẽ. Kuatiañe'ẽ oĩva vengali ymaguarépe (iñarangéva ary 1000 ha 1400-rupi) oguerekóva ijapytépe purahéi Vúda-pe ha tántriko. Vengali agãguápe ojejapo heta ñe'ẽporãhaipyre ikatupyry ha iporãva.
Vengali-pe, maratiñe'ẽme guáicha avei, ikatu jahechakuaa ojehe'aha hese heta hendápe sánskrito, ñe'ẽ India-gua ymaguaréva. Hákatu, hindi ñe'ẽ ha penyavi ñe'ẽ rehe ojehe'ave pérsañe'ẽ ha áraveñe'ẽ.
Umi tenda oñeñe'ẽháme vengali jahechakuaa oguereko rupi hetaiterei tapichakuéra oikóva ipype. Umi 180.000.000 tapichakuéra oñe'ẽ tapiáva rire, oĩ avei amo 40.000.000 tapichakuéra oiporúva iñe'ẽ mokõiháramo.
Pe ñe'ẽ ñemohenda ojehecha porãvéva ohechakuaa irundy aty oñemomba'e guasuvéva: radh, vanga, kamarupa ha varendra.
Ñe'ẽnungakuéra radh-gui (ñemby-kuarahyreikegua) ojeiporuva'ekue ojejapo haguã vengali ãgagua, ojeiporúva India-pe ha Vangyladẽ-pe avei.
Ynambu apeku'a
thumb|250px|Ynambu apeku'a Ynambu apeku'a guyra hague para hũ ha hũngýva, heta apu´a ryguasúicha. Iñakã´imi, ho´u ka'avo ra´ỹi ha vicho'i, hupi'a marrõ overáva, haitýpe oñembyatykuaa 11 hupi'a peve ha mácho oñeno hi´ári; oveve vaivai pararäme ha ndohói mombyryeterei, 300m rupi peve ikatu oveve.
Añumby pytã
Añumby pytã,, ha'e peteĩ guyra michĩ, juehepehẽ Furnariidae pegua.
Hi'upy
Hi'upy niko oimeraẽ mba'e umi oikovéva (yvypóra,mymba,ka'avo) ho'u ha oipuru jekarurã, tembi'urã ha ñemongarurã.
Añumby pytã
Ko guyra oiko Argentina, Volivia, Pindorama, Uruguái ha Paraguái.
Hi'upy
Oĩ hi'upy opaichagua, umi oñemongarúva, umi oporombovy'áva ha umi oporomonga'úva. Yvypóra oheka hi'upyrã ka'avógui, mymbágui, ýgui ha heta mba'e ambuéva pegua, ojapo hag̃ua hembi'urã.
Añumby pytã
Oĩ hetave añumby pytã ka'aguype, oikove ka'aguy tujare.
Hi'upy
So'o niko pe hi'upy ojepuruvéva mymbágui, oĩ avei pe kamby, mymba okambúva ojapo, yvypóra oipuru kamby ojapo hag̃ua heta tembi'u. Mymbágui avei pe eirete ha rupi'a.
Yvypóra ho'uiterei umi hu'itĩrã (avati, arro ha trigo), kumanda ha ta'ỹingue. Ojejapo avei ñandyry. Ojekaru avei yva kuéra, he'ẽva, ha ka'avo kuéra, hogue ha hapo.
Avakuaaty
thumbnail|300px|Karai Vitruvio ojapo [[Leonardo da Vinci ohechauka yvypóra ñehesa'ỹijo.]] Avakuaaty, ha'e tembiaaty porúva, ojeresarekokatu yvypóra retepy ha rembiapóre heñóiguive yvy ape ári ko'ãgapeve. Ojesarekokatu ava peteĩre ha havano'õre ohekávo ava rekokatu.
Ko ñe'ẽ karaiñe'ẽme "antropología" hína oúva gyresiañe'ẽgui; "Anthropo" he'ise "ava", ha ñe'ẽpehẽtai upeigua "logía" katu he'ise "kuaaty". Antropología he'ise aipórõ ava kuaaty. Ojesarekokatu ava rehe. Upévare ja'ekuaa ha'eha kuaaty.
Ñemboja'o ha ñemohenda
Heta ha opaichagua apañuãi oĩ oñemyesakãkuaáva Avakuaaty rupive. Umi apañuãi oñeikũmby hag̃ua tekotevẽ ojepurukatu taperekokuéra. Upévare, Avakuaaty, ambue kuaatýicha, oñemboja’o heta hendápe, ág̃a katu mokõi hína umi ojekuaavéva: Avakuaaty tetepyguigua ha avakuaaty tembiapoguigua.
Avakuaaty ha ambue tembikuaaty
Avakuaaty ojoavy ambue kuaatýgui, ha'égui pe ojesarekokatupaitéva aváre. Ambue kuaatykuéra niko ojesareko sa'isa'i aváre. Apytu'ũkuaaty (psicología) ojesareko ava apytu'ũre, Sociología katu ava reko tekohápe, Anatomía ojesareko ava retepy ysajakatúre, ha Fisiología katu ava retepy ku’ekatúre.
Avakuaaty reko ha hupytypy
Avakuaaty reko (naturaleza) niko ohechauka ñandéve Avakuaaty ha'eha peteĩ kuaaty oku’e tapiáva ha ombyatýva heta arandu, akóinte oñembopyahujeyjeýva ko'ẽ ko'ẽre. Avakuaaty ndaha’éi peteĩ kuaaty ohupytypámava ikotevẽita. Heta mba'e gueterei hemby ojehupytyva’erã hese ae. Avakuaaty rupi ja’ekuaa avei ndaiporiha joja mba’evépe. Añetehápe jajojogua agakatu ndajajojái.
Avakuaaty apañuãiete
Avakuaaty niko hína tembikuaaty purúva ha upéicha rupi oipuru Tekovekuaaty ha Avarekokuaaty tapereko ha aporekoita. Ojesarekokatu aváre. Ava niko hekove rupi ha'e avei mymba ha iñarandu rupi ha'e tembiapohára, oikóva hekohápe hapichakuéra ndive, peteĩ ára ha peteĩ tendápe. Avakuaaty ojesarekokatu aváre tekove ha tembiapoháraicha, heñói guive yvy apére ko’ag̃aite peve; jepémo peteĩ térã avano'õháicha.
Ava -opaite tembiapo apohára ha tembiapo oĩmava mboambuehára- ñaimo'ã ku ndohechakuaáiva'ekue mba'épepa umi hembiapoita ojevykuaa hi'ári ombyaívo hekove ha hekoha. Ary 1900 guive ava reko ojejaho'i apañuãime. Ojapo heta mba'e ohekávo teko porãve, ág̃akatu umi mba'e ojapóva jaguarete pochýicha ojeity uperiremínte hi'ári, ha peichahápe omoypytũ henonderã. Ava ombyai, omongy'a ha ojuka hekoha ha upekuévo ijupe. Paraguái retãme ndajapytái tapykuépe. Oñembyaipaite pya'e pya'épe ñande rekoha. Yma oĩva'ekue aipo ka'aguasu, okakuaahápe opaichagua yvyra omohesãiva ava rekoha. Ndahi’aréi ojepapa yvyraty ha mbovymínte ojejuhu (7%). Upehaguére umi yvy inandipáva ko'ág̃a, ndaikatuivéima ojepuru mba'everã, yvyku'ireíntema. Ára pytu jepe iñambuepa ha heta mymba omano ha oguéma ñande yvy ape árigui. Upéicha avei umi táva tuichavéva: Paraguay, Ciudad del Este ha Encarnación avei henyhẽma mba’e ky’águi, mbeguekatúpe ombohasy ha ojukátava ñande rapichakuérape omoigévo hetepýpe umi mba’e ijaipáva. Ja’ekuaa avei heta ñemitỹhára oipuruha -oikuaa ha oikuaa'ỹre- pohã vaieta omongueragua’u hag̃ua ikogaty. Ndopytáinte avei tapykuépe umi ysyry -yma ipotĩ sakãva- ko'ág̃a iky’apaitéva. Mondaha ha Pokarẽ heta oĩhaguére; avei, heta pirapire jaipurúgui ambue tetãgui ha tekotevẽva ñambojevy; ha ipahápe, oĩhaguére hetaiterei mba'ápohára okambúva ñane retãre; pirapireita nome’ẽvéima oñembohovake hag̃ua umi ñekotevẽ jaguerekóva tesãi ha tekombo'épe. Péicha rupi, heta ñande rapicha ohasa asy hogaygua ndive, mburuvichakuéra ndojesarekoihaguére hesekuéra. Iporã jaikuaami ñane retãme hetaiterei oĩha tapicha oikotevẽva jódo, haimete 70%. Avei Ministerio de Educación, ary 2000-pe, ojuhu hetaitereiha avei umi omoñe'ẽ ha ohaikuaa'ỹva, umíva katu ohasa 1.500.000 tapicha ñane retãyguáva, ohupytýmava ary oho hag̃ua mbo’ehaópe ha ndohóiva. Upéicha avei sa'ietevéntema umi omog̃uahẽva hu'ãme iñemoarandu mitãrusu mbo'ehaópe. 100%-gui, 4%-nte umi ohupytýva upe kerayvoty.
Avakuaaty momba'eguasu
Avakuaaty niko hína tuicha oipytyvõ ava ha avano'õ itenonde ha hekokatuve hag̃ua. Heta mba'e ava retepy ha ava rembiapoguigua hesakãve avakuaaty rupive, ha upe tesakãve ñanderesape'a ñambohasaporãve hag̃ua ñande rekove, jekupytýpe, ko yvy ape ári.
Heta mba'e hesakã'yva ñane retãme tekombo'e térã tesãiguigua, ñamohesakãkuaa Avakuaaty rupive, ha upekuévo ikatuva'erã, ko'ẽ ko'ẽre, ñambohovái hekopete ñande rapicha Paraguay remikotevẽ. Ko'ag̃aite peve heta porandu ndojuhúi gueterei mbohovái ñane retãygua apytépe. Mba'érepa mitãmimi ndoikéi térã ohejarei mbo'ehao: oiménepa noñemoarandúigui iñe'ẽteépe, térãpa ndokaruporãigui, ỹrõpa nahesãigui, térãpa imboriahúgui. Mba'éretepa avei ñande rapicha Paraguái naikatupyrypái arandu pyahúpe, mba'éretepa imombyry hikuái kuaatykuéragui. Umi mba'épa ojehu nog̃uahẽigui jehai ha ñemoñe'ẽkuaa maymávape, térãpa mba'ére añetehápe. Umi mba'asýpa ñandeaho'i tekombo'e naiporãmbáigui. Mba'érepa jaguerovia ha ñamonguera arandu ka'aty rupive: ohéo, kambyryrujere, py'aruru ha aipo empácho. Mba'éretepa umi pohãnohára oñemoaranduva'ekue mbo'ehaovusúpe ndogueroviapái umi mba'asy.
Umi porandu jajapova’ekue ha’e umi omyangekóiva Avakuaatýpe. Ñambohováirõ tekotevẽháicha jahupytýne, ja’ehaguéicha, tekoporãve yvy ape ári. Mbo’ehára, Tembikuaarekahára, Pohãnohára, Tekovekuaatyhára, ha Ñe’ẽkuaatyhára jajapóramo ñandejupe umi porandu ha jahekárõ mbohovái tembikuaaty rupive, ñamyatyrõne heta mba’e vai, heta mba’asy, heta jepy’apy; ha upekuévo ñamboguatáne ñane retã tape pyahu ha iporãvare. Peichahápe avei ñaikũmbyporãvéne mbo’ehaovusu rembiapo ha rembiaporã. Tekotevẽ aipórõ ñambopyahu ñane remiandu mbo’ehaovusúpe, ha tembikuaareka rupive ñañemo’ag̃uive tekokatúgui.
Avakuaaty momba'eguasu ñemoarandúpe
Ndahetái niko avakuaaty rembikuaarekahára Paraguái retãme. Upe mba'ére tekotevẽ avei jajepy'apy. Ja'ehaguéicha Avakuaaty oipytyvõ añetéta temimbo'épe oñembokatupyry aja ha upéi hembiapópe. Tetã oĩva guive ha iñasãiva yvy apére, ojoavy katuete hembikuaápe. Umi joavy hesakãporãve hag̃ua ñandéve, tekotevẽ jaipuru avakuaaty, hese ae jaikuaáta mba'érepa tetã ha avano'õ heko ha hembikuaa ambue hikuái. Jaikuaávo umi mba'e ikatuva'erã avei ñambopyahu tetã rembiasa opaite mba'épe: tekombo'e, tesãi, virupurukuaápe. Avakuaaty rupive ñahesa'yijokuaa Paraguái rembiasa, yma ha ág̃a, ha upekuévo jaikuaaporãvéta avei moõguipa jaju, mávapa ñande ha moõgotopa jaha. Avakuaaty oikuaauka temimbo'ekuérape umi aporeko oipurukuaáva tembikuaarekápe: jesareko aporeko, poranduhaipy aporeko, porandujoyvy aporeko, andu’aporeko, papy'aporeko ha mba'e, ombohape hag̃ua iñemoarandu taha'e ha'éva mba'épe.
Mbo'ehaokuéra omotenonde tembikuareka ha tembikuaaty, upévare mbo'ehaógui oikova'erã tembikuaareka renda, oikova'erã chugui Avakuaaty raity, ikatuhaguáicha hyepy guive ojeheka, ojehupyty, oñembyaty, oñembopyahujey ha ojekuaauka arandu pyahu; péicha ñaipytyvóta ñane retãme teko porãve rekávo.
Tekogua ha tembiapoita oñombohovake
Voi guive tekombo'e rupive jaikuaa mba'épa hína tekogua (natural, naturaleza), ja'e hese ha'ehahína opaite mba'e oĩ ha oikóva arapýpe, osẽ'ỹva ava apytu'ũgui térã ava rembiapógui. Umi mba'e apytépe oĩ arapy ha oĩva guive ipype taha'e mbyja ha yvyapu'aita, ha umíva apytépe ñande Yvýpe ha oĩva ipype: yvy ha y, yvyra, mymba ha ita opaichagua. Opa umi mba'e ijapaite tekoguápe. Henondépe, jajuhu ava rembiapoita (cultura), ha'evahína opaite mba'e ha'e ojapóva ha ombopyahúva; térã katu, ja'ekuaa tembiapo ha'eha upe mba'e oisãmbyhýva avakuéra reko. Upehaguetére ja'ekuaa -amo hapópe- opa mba'e omoheñóiva ava ha'eha tembiapo, taha'éjepe peteĩ apyka, óga apo, peteĩ votõ, ỹramo jejuka ha avei umi ñorairõ mokõi térã heta tetã omoñepyrũva. Ja'ekuaa avei ava rembiapo oipuruha mba'e oĩva tekoguápe. Peichahápe oipuru umi yvyra ojapo hag̃ua apyka, mesa, tupa umíva. Upéicha avei oipyhy vaka térã ambue mymba ro'õ ojapo hagua hembi'urã ha'evoi ombohérava peteĩteĩ. Yvy katu oipuru ojogapo hag̃ua hamba'e.
Umi mba'e ápe ñahesa'ỹijova'ekue ohechauka ñandéve mba'eichaite pevéva tembiapo ha tekogua ojehe'a ojuehe, ava oipotáma guive. Upéicharõ jepe, upe mba'e ivaivéva niko ojehu ko'ág̃a rupi jahechávo mba'eichaitépa tembiapo itenonde ohóvo -mbaretépe- tekoguáre. Tembiapo ojuka ohóvo tekoguápe. Yma oĩhaguépe ka'aguasu ko'ág̃a henyhẽ táva, ogaita ha mba'yryguatágui omongy'áva tekoha. Ko mba'e vaiete ojehúva ohechauka ñandéve mba'éichapa ava ohechakuaa'ỹre ojejuka ha ojuka upe hekoha pya'e pya'épe. Oñangareko rire mokõivévare: tembiapo ha tekoguáre ndojehumo'ãikuri umi mba'e vaiete ñande aho'íva. Upeichavérõ jepe, ikatu gueterei ñañakãrapu'ã ha upe mba'e jahupyty hag̃ua tekotevẽ jaipuru hekopete peteĩ mba'e porã jaguerekóva ha'evahína tekombo'e, upeichaite. Ñahekombo'eporãrõ mitã ha mitãrusúpe ñaipytyvõjeýne tekoguápe oñakãrapu'ã hag̃ua mbeguekatúpe.
Ava imba'epotáva ha ava hekokatúva
Aranduka biblia-pe niko oñemombe'u, techapyrã, yma, ymaite, ava kuéra oñeha'ãhague ohupyty yvága ha upevarã omopu'ãhague aipo "Óga yvate Vavel-pegua" oje'eha oñemoag̃uivévo Tupãgui. Heta oñeha’ã rire ndohupytykuaáikuri hembipota ha upevakuére ñande rapicha oikundaha ñepyrũ heta tape rupi. Upevakuére ndaje oñepyrũ heñói heta táva ha opaichagua ava no'õ oparupirei, oñe'ẽva heta hendáicha. Jepémo ndapeichái ojehúkuri, upe mombe'ugua'u oñeha'ã ñanderesape'a ohechaukávo ñandéve ñande retaha yvy ape ári ha jajoavyha heta mba'épe: tembiasakue, jeroviakatu, virurekokuaa ha tembipotápe.
Mayma jajoavy avei ñande rembipotápe. Jaju ko yvy ape ári ha ndaijaikuaaporãi ma'erãpa. Upevakuére heta oĩ ñande rapichakuéra apytépe imba’epotávante, oheka’ỹva tekokatu. Umi imba’epotáva ou omba’apohag̃uánte ha oiko omba’apohápente, ohupyty hag̃ua heta viru ha viru rupive oñeha’ã oguereko ha ojogua ikatumíva guive, tahepy hepyháicha. Omba’apo iko’ẽ guive pyharepyte peve. Noñangarekói ijehe. Ipy’arag̃e. Upéicha rupi okakuaapa mboyve hasykatupaitéma avei. Ohecha’ipaitéma ha ndahoryvéima. Ndohechakuaavéima mba’eporãita oĩva tekoguápe. Iporãva'erã ñañeporandu hesehápe: Ma'erãtepa omba'apoiterei? Mba'érepiko oguerekopase? Amo hapópe, ág̃a omano mboyve, mba’épiko ojapopáta mba'e'etaita ombyatyva'ekuégui ha ma'erãkatupiko ombyaty aiporõ?
Ha'ekuéra oikuaa porã ko ñande rekove mbykyha yvy apére, ha mba'eve'ỹre jahajeytaha yvy ape árigui ág̃a ñamanóvo. Oikuaa porã avei yvy ndaha'eiha ñanemba'e ha reieténte ñañemomba'eha hese. Yvy ha oĩmíva guive ipype: ka'avo, mymba ha itakuéra; ndaha’éi ñanemba'e. Oikuaa porã hikuái jajuha yvy ape ári jahekávo tekokatu ha upe mba’e jahupytytaha ñande rekopotĩ ramo añoite. Upevakuére ha'ekuéra oñeha'ã oiko porã tekohápe ha tekoha ndive, oñeha'ã ohupyty tekokatu ha omboyke mba'epota.
Artesanía indígena Paraguaipe
Mba'erepy tembiapojegua
Ko'ã producto artesanal Paraguáipe opaichaguáva ha ojeipysóva umi artículo cerámico ha'éva umi bordado ha hilado oheja'…va talla ojeguerekóva yvyrágui, cestería, marroquinería, ha platería.
Péicha Cerámica precolombina ojejapóva territorio paraguayo ha'éva rústica ha terracota ombojeguáva, ha umívaicha morotĩ ha hũ; omba'apóva sistema colombín po rupive ha péicha ko'ã te'…i ombojepokuaáva decoración incisa ombojy mboyve tatápe.
Umi español, oimehápe umi jesuita-kuéra, ombohasáva nivel técnico producción ha omboty va cerámica nativa, ojekuaáva icencillo-itereígui ha orekóva peteĩ carácter utilitario, ombokatupyryva población indígena misiones-pe.
Kóva peteĩ acción oguahẽva ombotuichávo papapy ha diversidad umi cerámica piesa, umíva apytégui oñemoĩva vidrio orñemopyendáva juky ha ryguasu rupi'ápe, técnica okañyva expulsión rupive.
Ko'ã producto cerámico ojeguerekóva gueteri ha ombapóva hese umi grupo indígena ha'e pe oñehenóiva botijo, jarra, maceta, ha umi orekóva forma zoomorfa, ha kambuchi. Ko'ãva apytépe, umi oñemoherakuãvéva ha ojejapo porã ha iporãitereíva ojeguerúva Tovatĩ ha Itágui.
Inimbo ojepyaháva
Hilado ha tejido ha'e umi te'ỹ ome'ẽva tenda oñemomba'eguasúva ha omoingéva pirapire ogapy economía-pe. Oguahẽvo español-kuéra, indígena oiporúva oipyahàva yvate puku oiporúva mandyju inimbo umi kyha, ajaka, vosa hi’upýrãme guarã, ojejapo red ojeporúva ojeity jaguã pira ha’éva avei ñuhã mymba ka’aguy ho’áva ipype
Upéi ao ha poncho oipyaha hikuái. Oñemba’apo ñai’ũ rehe, okaháre jesuita-kuéra oguerúva técnica de tejido ha telar vertical ojehecháva sávana, mantel, toalla, manta ha umi oñeikuave’ẽva kyha, oipyaháva inimbo mandyju ha ipype ombojeguáva hembe’y.
Péicha, ko’ã recurso técnico ojeaportáva colonizador español-kuéra oguerúva tejido típico mandyju, ombohéra ao po`i, ojejapóva inimbo po’i, ha poyvi, oiporúba inimbo poguasu, ha lino, ha’eháicha ñanduti iporãitéva, he’uséva “ñandu inimbo” “tela de araña” ñe’ẽ guaraníme he’iséva encaje ojapóva tapete, mantel, cortina, mantilla, kamisa ha ao ojeguerohoryetéva ijeguáre.
Oñemba’apo tejido ñanduti tavaguasu Guarambare ha Itaugua. Oñemomba’e hekoitépe oioyaháva poncho etnia lengua, maskói, chulupi ha matako Cháko oiporúva ovecha rague oñemoambuéva sa’y pytãme ha herakuãitéva “sesenta lista”, ojejapóva Piraju ha Jataitípe, [[Guairá] departamento-pe.
Ajaka ha Karaguata jepyaha
Ko cestería, ojeporúva fibra, junco ha takuara, ojapñova umi ajaka ojyváva ha ndaijyváíva, pejúha, esterilla, piri,  akãngao kapi’igui ojejapóva oiporúva chokokue oñemoãvo kuarahýgui. Ko’ã mba’erepy vakapígui, vosa, sombrero karandaýi, montura ohóva kavaju ári, etc. Avei oñemba’apo hese tavapy Limpio ha Lúke ha Tovatĩ, hembiapo porãitereíva.
Cestería indígena Paraguáipe, oñemombytéva ñemitỹre, techapyrã comunidad oñemotenondéva ñemitỹ, mandi’o ñemitỹ ha ajaka ojeporuetéva okaháre, péicha ajaka mbya, orekóva promedio 35 centímetro yvate oñemohendáva Mandi'o pohýi.
Rubén Rolandi
Rubén Victoriano Rolandi Aguilar (ára 28 jasypoteĩ ary 1955 - ára 11 jasypateĩ ary 2020-pe), Paraguaigua tembiapo ava.
Artesanía indígena Paraguaipe
Ajaka ha Karaguata jepyaha
Umi ajaka oipyaháva tira hesakã porãva takuarembógui ha guembepi, omopyendáva umi ta’anga ajedresada ha geométrica, oñemohendáva guarani rembiapo oñemomba’eguasúva. Péicha ajaka omoirũva avati producción ha ombohapéva umi ajaka’i ivevùi ha ipohýiva, ojejapóva pindo roguépe.
Ojepyaháva Karaguatágui
Umi tejido Karaguata omopyendáva tembiporu arte indígena reheguáva. Kóva ha’e indígena remiandu tavapy chákogua.
Rubén Rolandi
Heñoiva’ekue Táva Kykyo (Paraguari), ñane retãme; ary 1955-pe. Imitã ha imitãrusúpe oikundaha heta henda rupi, peichahápe oikojepe Chákope ha upevakuére oikuaa porã umi ñande jepokuaa, jerovia ha mba’e’apokuéra.
Tupa
thumb|250px|Tupa Tupa mba’yruichagua oñeñenoha jekérã.
Rubén Rolandi
Tataypýpe, Ijarýi omombe’úmiva’erã chupe opaichagua káso: póra, pombéro, pláta yvyguy, mymba ha ka’avokueraguigua. Upéi, are rire, okakuaapávo, Rubén imandu’a umíva umi kásore ha oñemomandu’ávo ijarýire ha’e oñepyrũ umi ñemombe’u ha upekuévo oha’ã ijarýi ñe’ẽ reko. Péicha oiko Rubén Rolándi-gui peteĩ kaso mombe’uha.
Artesanía indígena Paraguaipe
Ojepyaháva Karaguatágui
Umi Karaguatágui vosa ojejapóva ha oñemboje’àva ohóvo pindo roguègui. Ko’ã vosa ombyatýva umi kuñanguéra, oraba ijati’y ári medialuna-icha, ko’ã vosa ojeporúva omarika haguã, michĩvéva, rectangular, oraba kuimba’ekuéra ikati’ýre.
Rubén Rolandi
1980 guive 1990 peve ojapo heta atyguasu ohenduka hag̃ua umi káso ijarýi omombe’uva’ekue ichupe ha umi ha’e ombyatyva’ekue oikoha rupi. Upéi katu oike Vy’aguasu “Mandu’arã”-me ha upépe opavavénte ohecharamo ha omombe’guasu Rubén Rolandi-pe ha ikáso ñemombe'u. 1986 guive oike ha omba’apo ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANIme. Upépe -heta ary- omyasãi hembikuaa opa henda rupi, umíva apytépe oĩ tembiapo hérava “La semana de los Káso Ñemombe’u”. Oime avei ambue tembiapo guasu oñemotenondeva’ekue Diario Popular ndive, hérava “Viernes de Káso Ñemombe’u” ha og̃uahẽ’akue heta távape: San Lorenzo, Fernando de la Mora, Lambare, Ñemby, Luque, Aregua, Kapi'atã, Villeta, Pirivevúi ha Villa Hayes. Hendive oike upe tembiapópe ambue káso mombeuha katupyry, péicha: Miguelángel Meza, Pablino Gómez Vera, Porfiria Orrego Invernizzi, Roque Jacinto Lovera ha Máximo Zarza Mendoza.
1988 guive 1990 peve -oñandúvo pe ñande reko ha ñane ñe’ẽ osyryha huguýre- ouva’ekue oñemoarandu Instituto Superior de Lenguas-UNA-pe ha oiko ichugui Guarani Ñe’ẽ Mbo’ekuaahára (Licenciado en Lengua Guarani).
Artesanía indígena Paraguaipe
Ojepyaháva Karaguatágui
Umi chamakoko ohenói púpo ha péva ojogua upe chaleco protector-pe ojejapóva karaguatágui, ko tejido akỹ oreko imbarete ojokóva flecha oúva enemigokuéragui.
Ao Ceremonia jave
Etnia chamakoko, oúva departamento Alto Paraguái, (Cháko) oiporúva ao oiko jave ritual jave ary pete{iha oguahẽvo ymaite guive oñehenóiva devylyvy ha ojejapóva tejido ha máskara ojejapóva yvyra fibra karaguatágui ha guyra chákogua raguégui orekóva sa’y opaichaguáva.
Rubén Rolandi
Ohai mokõi aranduka omohendahápe umi káso ha’e ombyatyva’ekue. Pe iñaranduka ypykue héra “Kásos: ahendu, ahai”, ha ambuéva katu héra Opáicha oñemombe’u ha Rubén Rolandi péicha ombyaty”.
Artesanía indígena Paraguaipe
Pa`i Tavyterã
Ojeguerohoryeterei umi ajurigua (collares) ojejap`´ova yva ra’ỹi isa’y opáichagua ha yvyra tallado omomba’apóva umi pa’i tavyterã.
Tova – Qom
Tóva tèra Q`om-kuèra Ojapóva umi tembiapo isa’y opaichaguáva, avei mymba rague ha ojejapóva vosa ymaiteguaréva, sombrero piri, pantalla ha umi ajaka karandilla-gui ojejapóva.
Rubén Rolandi
Rubén Rolandi omanókuri ára 11 jasypateĩ ary 2020-pe, táva Mariano Roque Alonso-pe, Paraguay retãme.
Artesanía indígena Paraguaipe
Mbya
Ko’ã parcialidad indígena ikatupyryeterei ajaka apópe oiporúva takuara natural, ombojeguáva umi ta’anga guembep ha mymba upe tendáre oikéva, péicha umi collar ha tallado yvyrágui ojejapóva.
Ajoreo
Ko’ã vosa ajoreokuéra oikuaaukáva muestra artesanal indígena oñemoherakuãitéva ko’ápe ha tetã ambuér, fibra karaguatágui, omantenéva indígena rembiapo, ojeguerohoryetereíva,  avei upe arte pluma-gui ojejapóva ha ña’ëmbe ( platos) ha yvyra kuimbe (cuchara de madera  palo santo-gui.
Makã
Umi parcialidad Makãgua oipyahávo ikatupyerei, manta, vosa, faha, ha ambue elemento de tejido inimbo isa’y ombojegua porãtereíva.
Ava Guarani
Ipya’e ajaka apópe, kyha ojejapóva karaguata fibra-gui, ajaka guembepígui, ojeguerohorýva gama artesanal indígena tetãme.
Tavaygua ohechaukáva
Arte ojapóva ko’ã mokõi forma subsistencia ohechaukàva opàichagua tembiapo peteíteïva. Péicha, comunidad oñemopyendàva sistema de recolección ha mymba ka’aguyre okarúva ha ndopytáiva peteĩ tendápe. Péicha avei, ko situación omoheñói trama cultural ipererïva ha omoingéva opáichagua mba’e pyahu.
Kuaapy agrícola guaraní, oñembojáva yvýre ha yvága natural, opresentáva peteĩ tendencia oñeñangarekóva ha oñembotýva mba’e pyahúpe, oñangareko umi imba’éva rehe ha omomba’eguasu naimba’éiva rehe ha oĩ ára ombotvéva umi pytaguáva mba’èva, nombojehe’aséi.
Jepénte umi estadio de evolución sociedad-pe ha orekóva característica peculiar peteĩteĩ, hi’arandúva oikuaauka ikatúha omohenda umi elemento oiporúva hikuái komunidad indígena oiméva térã oikóva territorio paraguayo-pe. Arte indígena- umi símbolo rupive ha oiporúva sãsõme iñe’ẽte – manifestación oñemomba’èva ñane retã kuaandýpe ko’àpe ha okaháre.
Ñembo’e ha jeroky
Sociedad ombyatýva iñemitỹ orekóva tavaygua ñe’ãite ha’éva pe ojeheróva cuerpo mítico – ritual, oñemopyenda ha omongakuaa poder político, orden jurídico, tekorei, umi mba’e porã ha religión.
Mítico- ritual oñemopyenda cosmovisión indígena, omohendáva ceremonial comunitario-kuéra; péicha tavapýpe, ojeporu purahéi ha jeroky ñembo’e ha’èva pe ha’ekuéra oikuaáva orekóva ko’ãichagua  ceremonia-pe ombojegua hete ta’anga ha jehaípe, soporte omombaretéva. Ornamentación plumaria, tatuaje ha pintura corporal ojehecha indígena chakéño rehe avei arte plumario guaraní omopyendáva elemento básico arte indígena Paraguáipe.
Akãngue
thumb|250px|Akãngue Akãngue yvypóra térã mymba akã kanguekue. Ñakangue nandi.
Caetano Veloso
Caetano Emanuel Viana Teles Veloso (Santo Amaro da Purificação, 7 de agosto ary 1942-pe) ha'e peteĩ karai herakuã Pindorama pegua opurahéiva ha ohaíva purahéi. Ojekuaa Veloso oĩ "umi opurahéiva ha ohaíva purahéi tuichavéva saro'y pegua" mbytépe, ha'e avei ta'angamýi apohára, ñe'ẽpapára ha omba'apo avano'õ re. Ha'e Maria Bethânia (1946) ikyvy.
Hekove
Oheñói ára 7 jasypoapy ary 1942-pe táva Santo Amaro de Purificação, peteĩ táva michĩ Bahia pegua, (Brasil). Iñemoñare guasu, ohayhúva mba'epu porã, isy ha itúva ñemoñare poapy, mokõi ñemoñare'anga. Itúva, Don José Teles Veloso ha isy, upe kuña herakuã Dona Cano (Claudionor Viana Teles Veloso). Caetano oñemoarandu piano hógape ha orekóvo 9 ary ojapo ipurahéi peteĩha, héra baião. Ohóvo va'erã mbo'ehaovusúpe, Maria Bethânia ndive, oho Salvador de Bahía-pe, upépe ohasa imitãrusu.
Ary 1966 pahápe oho Maria Bethânia ndive Río de Janeiro-pe; ha ojapo ipurahéi herakuã peteĩha heindy ojapóvo ipurahéi aty peteĩha.
Pya'e oñeme'ẽ chupe heta jopói ipurahéire ha upévare ikatu ojapo ipurahéi aty peteĩha Gal Costa ndive: Domingo. Ary 1968-pe, Gilberto Gil ndive, omoñepyrũ upe tropicalismo. Ary 1968-pe ojapo ipurahéi aty año peteĩha hérava Caetano Veloso, ha ipurahéi ojeikuaa akue opa rendápe upe hérava É proibido proibir rehe.
Oho heta jey opurahéi hag̃ua ta'angambyrýpe. Peteĩ ary rire, ipurahéi aty hérava Tropicalia omoñepyrũ upe tropicalismo, ha heta opurahéiva Bahía pegua oĩ ko tropicalismo-pe: Gilberto Gil, Gal Costa térã Maria Bethânia.
Ary 1969, umi milíko oporokuái Brasil-pe, Veloso oho va'erã Loynde-pe (Tavetã Joaju), Madrid (España) ha Tel Aviv-pe (Israel); mbohapy ary rire oho jey Brasil-pe ha ojapo Araca azul.
Ary 1976-pe oñemboaty Gilberto Gil, Gal Costa ha Maria Bethânia ndive, ha oho heta tendápe Brasil rupive, ha oñembohérava chupekuéra "Doces bárbaros". Upe ary oho opurahéi hag̃ua Argentina-pe avei.
Ipurahéi aty hérava  Bicho osẽ ary 1977-pe ha upe ary ombokuatia avei peteĩ aranduka hérava Alegría, peteĩ kuatiañe'ẽ oñemboaty heta jehai ha ñe'ẽpoty ha'e ojapo ary 1965 guive 1976 peve.
Ary 1981-pe ipurahéi herakuãite Outras palavras rupive, ha upe guive ojeikuaa chupe opa rendápe.
Ary 1986-pe ojapo karai Fito Páez ndive upe purahéi aty Corazón Clandestino, rock Argentina rupive.
Ary 1989-pe osẽ Estrangeiro. Ary 1991 osẽ Circuladô. Ary 1993-pe osẽ Tropicalia 2 Gilberto Gil ndive. Fina Estampa ary 1995-pe ha Noites do norte ary 2001-pe. Ary 2006-pe ojapo upe purahéi aty héra "Ce", purahéi pyahuite.
Ary 2003-pe oipytyvõ Nelly Furtado ipurahéi aty mokõiháme hérava Folklore upe purahéi Island of Wonder-pe.
Ipu'aka po Jopói Grammy. Ary 2012-pe. Jasypateĩ ar̃y 2012-pegua ipu'aka upe Grammy Latino ha'évo tekove ary pegua.
Berlin
Berlin ha'ehína táva guasu Alemaña.
Vigo
Vigo táva tetã Epáñape, Pontevedra provincia-pe. Ko távape oiko 293.837 ava (2021 ary jave).
Pichilemu
300px|thumb|Pichilemu. Pichilemu ha'e peteĩ táva ojejuhu Chíle retãme. Tavayguakuéra: 12.392 ava.
Corbin Bleu
thumbnail|200px|Corbin Bleu
Corbin Bleu Reivers (réra 21 Jasykõi-pe réra 1989), jekuaáva Corbin Bleu ha'e peteĩ oactúa, opurahéiva ha purahéi apoha estadounidense.
3 jasyporundy
Ára 4 jasyporundy ha'e ára 246ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 247ha umi ary hekope'ỹme. Umi 119 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Urdu ñe'ẽ
Urdu ñe'ẽ ha'e ku Indoeuropa ñe'ẽ oñe'ẽva Índia retãme ha Pakistán retãme.
Urdu oguereko irundy ñe'ẽnunga ojeikuaavéva: dakhini (oñeñe'ẽva Maharashtra-pe, Hyderavad ha avei oĩ tenda Andhra Pradesh-pe, pinjari, rekhta ha Delhi-pegua (oñeñe'ẽva Lucknow, Karachi ha Lahore-pe).
Urdu ñe'ẽ ha Indi ñe'ẽ
Urdu ha hindi ha'e peteĩ ñe'ẽnguéra aty reheguánte (diasistema), ojeheróva hindustani. Hindu-urdu ha'e umi ñe'ẽnungakuéra aty kharivoli rehegua, ha ãvagui oñemoha'eño ohóvo sa ro'y X d. C. aja. Arapa'ũ sultanato Delhi-gua aja ha império Mongolia pegua (1526-1858), hindi-urdu-re (térã hindustani) ojehe'ava'ekue hese hetaiterei ñe'ẽ pyahu pérsa ñe'ẽ-gui (ha'erupi ñe'ẽ tee), áraveñe'ẽ-gui (ñe'ẽ ojeiporúva Tupã jeroviapýpe) ha sa'ive, ñe'ẽnguéra túrkika-gui (oñe'ẽva avakuéra sãmbyhyhára ikatéva).
Homer Simpson
Homer Jay Simpson (karaiñe'ẽme: Homero Jay/Jimeno Simpson) ha'e peteĩ tekovegua'u tenondegua ha herakuã The Simpsonsypegua tekoha'ãngaty ta'angambyrygui moha'angapyre, ojapova Matt Groening. Homero hembireko ha'e Marge Simpson, ha oguereko peteĩ ra'y herava Bart ha mokõi rajy herava Lisa ha Maggie. Homer Simpson oiko táva Springfield hógaygua ndive, omba'apo central nuclear Springfieldygua.
Urdu ñe'ẽ
Urdu ñe'ẽ ha Indi ñe'ẽ
Pakistan-pe urdu oñemyasãi mbarete oparupiete jahechakuaáramo oiporuha iñe'ẽ ñepyrũguáramo 7,5% añónte tavaygua apytépe, penjavi rapykuéri (45%), pásto (15%), sindi (14%) ha saraiki (11%). Índia-pe, ha'éramo jepe ñe'ẽ tee ambuéndi tetãvorekuéra apytépe ha ojeiporu mbo'ehaópe ko'ã tetãvorépe, taha'e apopyrã tekombo'e rehegua térã marandu myasãihakuérape oñemotenondeve híndi hendapýva.
Tupã (guarani jerovia)
Tupã ha'e guarani jeroviaha tenondegua, apohague yvy, mba'erendy ha arapy, opa yvy ári hekove ha hekove'ỹva.
Tupã omenda Arasy rupi. Tupã ojapo Rupavẽ ha Sypavẽ, ha Angatupy (póra porã) ha Tau (póra vai). Rypavẽ ha Sypavẽ oguereko akue mbohapy ra'y ha heta rajy: Tume Arandu, Marangatu, Porãsy ha Guarasyáva
Akekẽ
Akekẽ tahýi guasu peteĩva ojavykýva yvyra ha ñana rogue.
Ypiaũ ete
Ypiaũ ete - (Sardina pilchardus) ha'e peteĩ pira michĩ ypiaũ juehegua. Ko pira juehegua ha'eño jueheguaty ñemohenda rupi.
Hete pukumi ha po'i, ijatukupe ha'e hovyũ kangy ha ijyke hovy. Ipy'a sa'yju kangyete. Ipirapepo sa'y'ỹva térã hũngyva.
Ysyrykuéra rysýi pukukuére
Ko tysýipe oĩ opaite ysyry pukúva. Umíva 1000 km ipukukue ha ambuéva.
Lagoão
Lagoão ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 6.185 tavayguakuéra (2010 ary).
Ysyrykuéra rysýi pukukuére
Ysyry pukukue oreko ramo peteĩ mbyja'i (*), he'ise heta ñehesa'ỹijo ojejapo jekuaa hag̃ua ipukukue.
Antônio Fagundes
Antônio da Silva Fagundes Filho (Rio de Janeiro, 18 jasyrundy ary 1949-pe) ha'e peteĩ karai mba'eapohára Pindorama retã pegua, hembiapo hetáre opu'aka heta jopói omomba'eguasu chupe.
Festival Yno’õ Ypakaraípe
Festival Yno’õ Ypakaraípe tetã Paraguái tavaugasu Ypakaraípe, tetãvóre Central ary 1971, jasypoapy ha jasyporundýpe oñemotenonde tavarandu festival folklóriko oñemokyre’ỹva umi temiandu kuaandy reheguáva.
Lago Ypacarai rembe'y
Ko’ã mba’e ojehechakuaávo tembipota rupi ojeguereko gente apytu’ũme ohasáva ha orekóva opàichagua disciplina artística. Ha pèva omokyre’ỹvo mborayhu umi mba’e rehe oikuaaukáva tavaguasu ha pñeva ndaha’éi opavave tetãme.
Tembiasa mbykymi
Festival del Lago heñói 1971 omoñepyrũva tavaygua ypakaraiense ohayhu añetéva folklore, ogueromandu’avo omoheñòiva distrito. Peteĩha aty purory oñemotenonde jasyporundýpe.
Avano'õ
Irũjoa térã "avano'õ" ha'e tekove aty oñemoirũva ha oiko jojáva, oĩ avei umi mymba oñemoirũva (eiru - tahýi - jagua - leõ - pirachuguasu). Tekoha omoheñói, omboyke, omoambue térã ombopyahu peteĩ avano'õ rembiakuaa ha rembiapoita. Péicha, umi ava oikóva tekoha hi'yrypy'ávape omoheñói tembiapo ipu'akávata upe tekoháre. Tekove térã mymba oikóva no'õme omba'apo joja, oñemongeta joja.
Ysyrykuéra rysýi pukukuére
=== 1-50 ===
Avano'õ
Upe oikuaaukáva peteĩ avano'õme taha'e ha'ehápe hemiandu, hembiapo ha imba'ekuaaita rupive, upépe ijapaite ava rembiapokue: jeroviapy, jepokuaa, ñe'ẽ ha ambuéva, opaite umíva ha'e avano'õ rembiapo.
Festival Yno’õ Ypakaraípe
Tembiasa mbykymi
Kóva ha’e alternativa omokyre’ỹva mborayhu añetetéva nacional péva omokyre’ỹva opáichagua alternativa purorýpe, orekóva mitãpyahu akãreñói.
Ko festival peteĩha omokyre’ỹva guerohory Demetrio Ortiz-pe ohaíva guarania oñemotenondéva tavaguasúpe. Recuerdos de Ypakarai, oimeva’ekue exiliado ramo oñemotenondévo régimen upérõ oñemotenondéva tetãme.
Omoñepyrũ club 24 Jasypo, escenario mbykymíme. Omonéigui taayguakuéra, omokyre’ỹ umi ombosako’íva omongakuaa agua ha ikatúva omotenonde ary oúvape oĩvévo audiencia ha valor musical nacional.
Festival ohasáva
Ko Festival omotenondéva mokõi etapa omboguatáva:
Peteĩha; ombosako’íva omantene kuaandy rembiasa ha umi teko porã jepokuaáva tetãme opàichagua manifestación ha’eháicha jeroky, ñe’ẽpoty ha artesanía oguahẽvo umi década 80 jave. Mokõiha; oñepyrũ he’ívo peteĩ compromiso oñemotenondévo omohenda porãve haguã derechos humanos reheguáva oñemomba’e guasúva régimen dictatorial hapykuéri General Stroessner, omokyre’ỹva gobierno ombotove 1986 jave, peteĩ resolución osẽva Ministerio del Interior, opàichagua tembiapo festival-pe guarã.
Ypiaũ ete
Ho'u y paraguasu mymbachu'i ha ambue mymba'i oikove ýre. Oikovente 8 ary ha ohypytu 25 cm pukukue rupi, oikoveva y ro'y rupi oikoveveva.
Festival Yno’õ Ypakaraípe
Festival ohasáva
Ary 1989 jave ho’ávo gobierno dictatorial ha oguahëvo democracia avei omoheñói festival opàichagua oñeha’ãrõva. Ko árape ojegueraha 37 ary iñemboguata.
Festival mbohupa Internacional rupive
Iñepyrũmbýpe festival ha’e va’ekue festival internacional ombojopyrúva umi tekovépe hembiap´pe oikuaaukàvo hetã tavarandu ha hembipotápe oikuaauka ha omopu’ã ñane retã mba’éva ñemoherakuã.
Oime kuri festival Argentina, péva Santa Fe, Córdoba, Festival Nacional del Folklore Pirane, Chile gotyo Festival Folklórico Yaku’íva, avei Brasil ha Bolivia.
Internacional
Ary 1973 guive omoirũ grupo artístico internacional omoñepyrũva “Los del Suquia”, momento omoñepyrũva Argentina, Los Carabajal, Los Cantores del Alba, La Compañía Argentina de Danza, Teresa Parodi ha ambue aty tetãme.
Brasil-gui ou Ballet Primitivo del Arte Negro del estado de Pernambuco, Xaxado, Paraíba. Tetã Peru ogueru jeroky oúvaPeru Negro, Aukamaru, Roberto Parra ha ambue tekove aty. México ogueru Mariachi Los Pasajeros, Mariachi Nacional de Méjico ha ambue aty avei.