cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aníbal Lovera
Hekove rembiasa
Hembiasa pukúpepurahéihára ramo, mbaraka, autor ha compositor  oike heta atýpe, oimévo talento orekóva oguahẽva ha ombovúva ichupe oikuaaukávo música autóctona térã nativo tetã Paraguáigua. Omoheñóiva purahéi Paraguái, iñapytu'ũ roky ha oñeispiráva, omoĩ sa'y Paraguái ipypukúva andúpe, pueblo oporopytyvõva ha oiporiahuverekóva maymávape, orekóva erída hasýva hembiasa pukukue ha oipohanóva ome'ẽvo “aguyje tekovépe, mborayhu, ta'ãrõme, ha kerayvotýpe”. Ary 1948 ha 1950 oike Conjunto Folklórico Guaraní oisãmbyhýva mbo'ehára Julián Rejala, opurahéivo a dúo Wilma Ferreira ha'éte Aníbal Lovera voz principal. Péicha 6 jasyteĩme 1950 jave omoheñói conjunto imba'éva ojekuaaukáva ojehovasa jave Radio Guaraní, emisora oñemotenondéva tetãme umi árape, ha péicha conjunto musical oñepresenta gran público paraguayo-pe. Opavave aty orekóva pensamiento porã gusto popular rehe, oregistrada hembiapo sello discográfico-pe, Aníbal Lovera ha conjunto orekóva pa'ũ ary 1957 ofirmáva contrato ha upéi ograba peteĩ “Long play” (LP) sello Marpar, péva material oiméva ha presentación heta omotenonde táva okaháre ha paraguaýpe. Heta éxito ohupyty ha heta presentación péva ojeguerohorýgui material ojapóva. Década 60-pe, oime kuri seminario peteĩme Villa Devoto Buenos Aires. Argentina-pe. Péicha producción fonográficas, “Dulce Margarita”, ome'ẽva Disco de Oro ñeikuave'ẽme, omotenondéva RCA Internacional. Ary 1961 oreko peteĩha premio Concurso Nacional de Música Popular ombosako'íva sello discográfico Marpar ha Villalonga Hermanos, ojekuaáva ha'éva casa comercial umi árape, galardón ohasáva omyatyrõ haguã conjunto oñemohenda haguã. Ary 1970 ha 1980 oimeva'ekue programa televisivo serie “Así Canta mi Patria”, paũ oñemotenondéva omoherakuã haguã repertorio nativo, iñirũnguéra ha conjunto-pe oiméva, músiko katupyry; Reinaldo Sanabria, Papi Meza, Rodolfo Roa, Lorenzo Leguizamón ha ambue.
Hembiapo
Ograva 30 disco larga duración, umíva contenido épico ogueromandu'áva batalla, contienda chaqueña ary 1932 ha 1935, péicha umi purahéi omomba'e guasúva personalidad civil ha militar. Ohupytýgui disco jehepyme'ẽ ohasa umi cifra oestipuláva sello discográfico, ogana disco de oro ome'ẽva compañía disquera RCA internacional, material Dulce Margarita rehe. Ipurahéi mbytépe oreko:
Discografías
Ograva 30 disco ári ha'éva purahéi ñorãirõ reheguáva ojoajúva Guerra del Chaco (Paraguay- Bolivia 1932-1935). Éxito, ohupytýva disco de oro RCA Internacional osẽ porãgui imaterial Dulce Margarita.
Arareñói
thumb|250px Arareñói, térã Tupãra'y Arareñói, ha'e peteĩ arete imba'eguasúva Hesu rapépe, Pascua ha Pentecostés ykére. Ko arete ogueromandu'a Hesu Nasaregua ára reñói táva Velẽ-me ára 25 jasypakõi pe katóliko jeroviápe, anglikáno jeroviápe, oimeraẽ tupãonguéra oñemoĩva térã tupãonguéra Lutéro ra'y jeroviápe ha tapeypy tupão jeroviápe. Umívape oĩ oñemboarete avei ára  24 jasypakõi, Pyhare marangatu, ha ára 26 jasypakõi.
Chulu
Chulu ao mbyky ojepurúva ojaho’ihag̃ua tete ñande ku’aguive, tambe peve, terã tambá peve.
Arareñói
Ára 25 jasypakõi imba'eguasuitéva ha heta tetãme oñemboarete ha oguerovy'a, hetaite umi ndaha'éiva cristiano oguerohory avei.
Ndojekuaa porãi mba'érepa ojegueromandu'a 25 jasypakõime Hesu Nasaregua reñói, ndaipórigui mba'eve he'i hekópe araka'épa heñói.
Paraguáipe
Ohasávo Tupãsy Ka'akupe ára opavave oñembosako’íma oguero’ayvu hag̃ua pe vy’a tuichavéva, cristiano rekópe, ha’éva arareñói.
Oikembaretéma ñande jepokuaápe mymbakeha apo, jagueromandu’a hag̃ua Tupãra’y Arareñói. Oĩ ojapóva 15 jasypakõime; ambue katu ojapo ára 20 ha oĩ avei ojepóva upe Pyharemarangatu árape. Ko jepokuaa niko omoheñoi’ypýkuri Francisco de Asís Marangatu, sa'ary'aty XIII Kirito rireguápe ha upégui herakuãva’ekue oparupiete; ojegueromandu’a hag̃ua, ta’ãngamimi rupive, Hesu arareñói -ojapo 2.000 ary- peteĩ mymbakeha mboriahumíme, amoite Belén-me, ha oĩháme ijerére Maria ha Hose; avei, mymbamimi (vaka, ovecha, chavurro ha kupyju) ha ovechañangarekohára; ha umívape, upe rire, omoirũkuri Tupãra’y jehechakuaápe umi Mbohapy Karai Mba’ekuaa, og̃uahẽva’ekue upépe peteĩ mbyja ñesãmbyhy rupive.
Oñepyrũvo, jasypakõi henyhẽmavoi opaichagua temitýgui: sandia, merõ, avakachi, úva; upéicha avei, hetéva avatiky; ha Paraguáy tuichakue javeve henyhẽ mbokaja poty ryakuã asyetévagui.
Ko’ag̃aite peve ñande rapicha okaraygua osẽ oheka ha oikytĩ ka'avove'i rakãmimi, okakuaáva oparupiete. Ka’avove’i rakãmimi ojegueru ha ojekutujereva’erã, ojejapóvo heseve peteĩ tapỹi’i, ojoguáva upe mymbakeha, Hesu heñoihaguépe; ha ipype oñemohenda vy’apópe umi ta’ãngamimi ojejapóva ñay’ũgui: Hesu, Maria Marangatu, Hose Marangatu, Gabriel Tupãremimbou, pykasu, mbyja, ovachañangarekohára ha umi mymbamimi: vaka, ovecha, chavurro, kupyju; ha upéicha avei, umi ojehecharamovéva ha oñeha’ãrõvéva ha’éva umi Mbohapy Karai Mba'ekuaa. Temikuave’ẽrõ oñemoĩ avei pe mymbakeha jerére: mbokaja poty, sandia, merõ, avakachi, narã, pakova ha ambuéva. Ka’arupytũ jave katu oñemyendyva’erã peteĩ tataindy ojegueromandu’ávo Hesúpe, ha’éva tesape ha tekove.
Pyharemarangatu árape, pehẽnguekuéra ijatypaite ituvakuéra rógape. Umi okarayguáva ha oikóva ambue ñane retã táva rupi térã oikóva ambue tetãme, ojevypaite hógape ikatuhag̃uáicha ohasa oñondivepa Pyharemarangatu ha Arareñói.
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2006
miniaturadeimagen|Logo FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2006 (FIFA Fussball-Weltmeisterschaft Deutschland 2006, alemañañe'ẽme) ha'eva pe XVIII (18°) vakapipopo ñembosarái hetatetãrehegua kuimba'erehegua ojapova FIFA rehe, pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ. Ojapova Alemañape, guive 9 jasypoteĩ ha 9 jasypokõi peve ary 2006, ko ha'e mokõiha jevy Alemaña ojapo peteĩ FIFA Tembiesarái Yvypavẽ. Ipu'akavéva ha'eva tetã Italia ha ipu'akavéva hekovia ha'eva Hyãsia.
Arareñói
Paraguáipe
Tatakuápe oñembojy umi tembi’u hevéva ha ñanemba’etéva, umíva apytépe: kure, ryguasu, vaka ro’o ha ovecha. Upe tatakuágui osẽ avei hyakuã asýva sópa paraguái ha chipa guasu. Peteĩ japepo guasúpe katu oñembopupu mandi’o. Upéicha avei, ojejapo pe mba’erykue hérava keleriko, oñembojehe’ávo opaichagua yva: manasána, narã, avakachi ha úva. Peteĩ kambuchi renyhẽte kelerikógui oñemoĩ pe mymbakeha ykére ojeitykua hag̃ua -peteĩ kaguápe- opavave oñembojávape ohecha hag̃ua pe mymbakeha.
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2006
1 gol
20px]] Shunsuke Nakamura
Arareñói
Paraguáipe
Ka’arupytũvo, mitã ha mitãrusumimi ojahu ha ipotĩ’asýma, oñemoapesýi ha omoĩ ijao pyahu. Ha’ekuéra oho opavave hogaykereguápe, ohechávo pe mymbakeha. Upépe ogajarakuéra omomaitei, ombohasa ha omboguapy chupekuéra pe mymbakeha renondépe. Ogajarakuéra ogueropojái chupekuéra sópa ha keleriko; ha ohokuetévo hikuái ome’ẽ chupekuéra mba'ehe'ẽmimi. Upe jave katuete umi ouva’ekue ohecha mymbakeha, he’íva’erã “Iporãitépa nde pesebre”.
Upe rire, pyharepytepotávo térã pyharepytete jave, oñepehẽnguéva oguapypaite mesa jerere, oñembo’apéva ao po’ípe, okarupyharévo; omog̃uahẽvo ijapýpe Pyharemarangatu ha omomaiteívo Arareñói, ohenduhápe opaichagua arareñói mba’epu’i ha purahéi. Pyharepyte og̃uahẽvo, mbokapupara pa’ũme, ñeañuã hatãva rupi, ñehetũ ha tesaýpe, opavave oñomomaitei, he’ívo ojupe VY’APAVẼ TUPÃRA’Y ARAREÑÓIRE. Ipahápe, opavave oñemboja mymbakeha renondépe ha oñembo’e omomorãvo Tupãra’y Arareñói.
2011
2011 - ary.
Joaju
...2010-2011-2012...
Vaamakuéra
thumb|Va'ama ipoyvi. thumb|Va'ama yrembe'y. Tetã Va'ama (inglyesñe'ẽme: Commonwealth of The Bahamas) ha'e peteĩ tetã ypa'ũ aty oĩ Paraguasu Atlántiko, ñemby gotyo Tetã peteĩ reko Amérikaguape. Itavusu ha'e táva Nasáu. Va'ama oguereko heta yrembe'y ha ypa'ũ porãve.
Esuatíni
Esuatíni, héra teéva ha'e hína Tavetã Esuatíni (suasi ñe'ẽme: Umbuso eSwatini; ingyaterrañe'ẽme: Kingdom of Eswatini), ha'e peteĩ tavetã hekosãsóva michĩ ha y rembe'y'ỹva opytáva yvyrusu Áfrika iñemby gotyo, kuarahyresẽ gotyo umi Yvytyrysýi Drakensberg, Yvyáfrika ha Mosambíke imbytépe, ko tetã rekuái reko niko oporokuáiva peteĩme pavẽ. Héra ymaguare niko Suasilándia.
Esuatíni iñemohenda irundy tetãvorére. Oguereko mokõi tavusu: Mbabane, táva ojokuáiva ha Lobamba, táva orekóva tavetã iñemohendaha ha oguerekóva Tetã Tekojoja Ruvicha. Táva orekovéva tapicha kuéra ipype ha'e Manzini, oguerekóva 100.000 tapicha kuéra.
Esuatíni iñemohenda irundy tetãvorére; umíva iñemohenda 55 tinkhundla rehe, ha umíva iñemohenda Imiphakatsi rehe:
Yvysoro (Rio Grande do Sul)
Yvysoro (poytugañe'ẽme: Bossoroca) ha'ehína peteĩ táva michĩ Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Opyta 506 km táva guasu Porto Alegre pegua.
Ko távape oiko 6 887 tapicha (2010 ary).
Chumbe
thumb|250px|Chumbe Chumbe sã inimbopoguasugui térã vakapigui gua ojeku’akuaha.
2012
2012 - ary.
Joaju
...2011-2012-2013...
1968
1968 - ary.
Joaju
...1967-1968-1969...
Fortaleza
Fortaleza (óga mbarete) táva Vrasilpe, ha'eva tavusu tetãvore Ceara. Ko távape oĩ 2 385 639 ava (ary 2010) ha oguereko peteĩ yvy pehẽngue 300.000 Km² nunga. Upepe ojejapo akue mundial de futbol ary 2014 jave.
Varéĩ
thumb|Varéĩ ipoyvi. thumb|Táva Manama. Tetã Varéĩ térã Tetã Varáĩ (áraveñe'ẽme:) ha'e tetã michĩve ha peteĩ ypa'ũ oĩ Arávia, Asia. Varéĩ ha'e peteĩ ypa'ũaty 23 ypa'ũ ndive. Itavusu ha'e táva Manama ha iñe'ẽ ha áraveñe'ẽ.
Yrypy'avevúi
Yrypy'avevúi niko peteĩ yrypy'a mba'eichagua oikóva oñembohypy'ávo pe y oĩva ára pytúpe ha upéi ho'a yvágagui. Yryry'avevúi ou ijysaja ha ituichakue opaichagua. Pe y oñembohykúvo (ohasa rire 0° Celsius), yrypy'avevúi oñemongu'e ha oiko chugui y hykúva, sapy'ánte, pe yrypy'avevúi pya'eterei ikatu oñemongu'éta ha oiko chugui y tĩmbo. Ho'a vove yrypy'avevúi, péva ikatu oñemongu'imimi ára pukukue ha pyharekue oñembohypy'a jeýta, upéicha ojehecha yrypy'a tapére ha ivaiete ojehasa hag̃ua.
Joajuha
Ñemohenda:Y
Yperana ytaguýva
Yperana ytaguýva (Pygoscelis) ha'e ko guyra yperana jueheguaty orekova yperana michĩ iñakãyvoty'ỹva oikoveva Antártida ijerére. Ko'ãga oikove mbohapy yperana ytaguýva juehegua kuéra.
Ko'ã guyra yperana oikovente Antártida ijere térã ambue ypa'ũ Ñembyamérika pegua ha Pyahu Selanda pegua. Ohaitypo ypa'ũnguéra Antártida pegua térã ku yvyrusu ipýpe.
El Puerto de Santa María
El Puerto de Santa María táva ha'e Epaña.
1789
1789 - ary.
Omano'akue
...1788-1789-1790...
Bozano
Bozano ha'ehína peteĩ táva michĩ Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Opyta 389 km táva guasu Porto Alegre pegua.
Ko távape oiko 2 200 tapicha (2010 ary).
Japeusaroto
Japeusaroto (Scorpiones térã Scorpionida, latinañe'ẽme) ha'e peteĩ mymba juehegua hekovety oguerekóva hete vore jetapáicha, herava jesu'uharusu ha oguerekóva peteĩ tuguái oreko popĩa.
Oĩ su irundysa nunga japeusaroto juehegua kuéra yvórape. Oĩ japeusaroto michĩ ha guasu avei, 21 cm ndive.
Oiko mante yvyku'i rendápe térã ita rendápe. Oiko avei yvypóra hóga ypýpe.
Japeusaroto ho'u ñandu ha mymba michĩ ambuéva.
1969
1969 - ary.
Joaju
...1968-1969-1970...
Kuatiaveve
Kuatiaveve ha'e peteĩ mba'e hakamby irundýva ojejapóva kuatiágui ha ojejokopyre yvyra'i takuara ojejapóva, ovevéva yvytu mbaretekue rupive ha oñesãmbyhy yvy guive.
Ku mba'e rehe oñeñapytĩ peteĩ sã puku, ha pe sã oñemoĩ ovevehag̃uaicha, avei oñemoi peteĩ hyguái ani "okaliu" (ani ojereparei tavýicha). Rejapo hag̃a pe kuatiaveve oñekotevẽ takuara, kuatia, mba'e apovõ, sã ha aopehẽ.
Yvypóra oñepyrũ oipuru kuatiaveve amo ary 1200 Kirito mboyve, China Retã Ymaguare rendápe, ojeipuru va'ekue ñorairõme, oñemohechauka hag̃ua, sa'y rupive, mba'épa ojejuhu ambue rendápe.
María Luisa Artecona de Thompson
María Luisa Artecona de Thompson heñó Guarambarépe, tavaguasu tetãvore Central Paraguáipe ary 1919.
Oñemoarandu ñepyrũ itavaguasu reñói ha’éva, Guarambarépe. Imitãmíme oguahẽ Paraguaýpeha oñemopyenda hikuái itúva ha oisy ndive tavapy Santisima Trinidad-pe, ko tenda ijojaha’ỹ ha oñeimo’ãývape omoheñóiva iñapytut’ũme umi mba’e oháiva ha’éva iñapytu’ũ roky.
Oike oñemoarandu Universidad Nacional de Asunción, Facultad de Filosofía-pe,  upépe oipyhy título de Licenciada en Letras ome’ẽva ichupe Facultad de Filosofía y Letras Aranduo guasu ha’éva  Universidad Nacional de Asunción.
Temimbo’e ramo oike peteĩ aty Facultad de Filosofía-pe ha ojeporavo mbo’ehára universitaria ramo ombo’e haguã Castellano.
Péicha avei ojepytaso ombo’ẽvo Literatura ha Castellano mbo’ehao rupi ha´evahína pe ojeheróva escuela-colegio público ha privado-kuéra rupi.
Iguata ñepyrũ
Facultad de Filosofía ha Letras Universidad Nacional de Asunción-me, oimehína tavapy Itapytapúnta-pe, oñemomba’eguasu ko mbo’ehára mit0Ònguérape guarãva, chupekuéra guarã ohai ñe’ẽpoty ha momba’eu mbykymi ombohetia’e haguã ichupekuéra moñe’ẽr0Ò rupive. Omotenonde iñangirũnguéra ndive peteĩ aty, hendivekuéra omotenonde promoción del 50 herakuãitéva, ohechauka ko atýpe mba’éichapa ikatupyry ñe’ẽporã jehai mitãme guarãvape.
Hembiasakue
Ojekuaa ichupe ipy’aguapy ha oñeha’ãgui hembiapópe ha oñangareko ijehe ohaívo hemiandu hembiapópe ha upéicha oiporavo ichupe Departamento de Extensión Cultural  Ministerio de Educación y Cultura correctora ramo, ko’ápe omba’apo heta ary ojehuvila peve, araka’eve naikane’õiva ombo’e ha ohai haguã.
Ojepytaso ñe’ẽpapára, haihára, dramaturga ha mombe’uhára ramo.
Mitãnguéra ovy’a omoñe’ẽvo hembiapo, ome’ẽgui chupekuéra mba’e porã omokyre’ỹva. Mbo’ehára kuéra avei oguerohory omoñe’ẽvo hemimbo’ekuérape, oimévo hikuái mbo’ehakotýpe ñemoarandúpe. Mitãnguéra ohendúvo umi mba’e ndojegueroviapáiva ombohape iñakãme ko’ã mitãme sa’y, marangatu ha jejapo’ỹ, ombohetia’e ha ombojojáva ambue mitã ndive.
Hembiapókue
Umi hembiapo oñemoherakuãva kuatiahaipyre, aranduka mitãnguérape guarã ha kutiahaipyre Paraguái ha avei prensa pytaguávape.
Hekove pahápe
Heta hasy ha péva ogueraha ichupe imanóme. Omano ra’ẽ iména ha upe riremínte omano ha’e Paraguaýpe 10 jasypakõi ary 2003-pe. Ogaygua oikovéva imembykuña ipehẽnguekuéra ndive.
Guarani
thumb|250px|Guarani ko'ag̃aygua. thumb|250px|Ogapypegua guarani.
Guaraníkuera ombyatýva heta aty'ive ipype, oikóva ko'ág̃a rupi tetã Paraguái, Volívia, Uruguái, Brasil ha Arahentína-pe. Opaite aty oĩva Guaranikuéra apytépe, ha oguerekóva jepokuaa, jerovia ha ambue mba'e peteĩchaite, avei iñe'ẽ peteĩva ha'éva tupi ha guarani ñe'ẽ rehegua. Ha'ekuéra ohenói iñe'ẽme ñe'ẽngatu he'i ambue tapicha oikuaáva, ojekuaánte avei avañe'ẽme, he'iséva yvypóra ñe'ẽ. Ko ñe'ẽ Guarani omoñepyrũ heta ñe'ẽ oipurúva ambue aty'i, péicha oĩ tupinamba ñe'ẽ, tupi ñe'ẽ, ha acheñe'ẽ umi ojekuaavéva apytépe. Ou mboyve Epáña retãygua kuéra ko yvy tuichaitévape ha'éva Amérika, Guaranikuéra oipyso ijyvy oikoha Ñembyamérika ipehẽngue mbyteguápe, oñemombe'u ha'ekuéra oipysoha ijyvy yvytyrysýi Andes guive paraguasu Atlántiko peve, ha Gujána guive Río de la Plata peve.
Guarani rete
Ha'ekuéra hete ipoguasu ha joja porã. Ikangue poguasu, imbarete ha ipya'e. Oĩ avei he'íva'ekue iporãitereiha ava guarani. Ha'ekuéra ipyti'a guasu ha ipe, hetyma ha ijyva ndaipukuiete ipoguasu, ipy ha ipo michĩ. Hova kanguepo, itĩ mbyky, inambi ha ijuru ndatuichái, hembe pererĩ, haĩ morotĩ ha iporã, Guaranikuéra ima'ẽ arandu. Hete ndahague hetái, ha katu iñakãrague heta, ipoguasu, hũ ipuku, ha iñapopẽ, hasy jajuhu hag̃ua ava guarani akãperõ terã iñakãrague morotĩva, itujárõ mante morotĩ. Hekoasykuaa katuete ndohechaukái hemimbyasy terã hasýva chupe.
Potĩme ndaijojahái, ha'ekuéra omopotĩ, hete, óga ha itáva ojahu manterei ha ojepohéi okaru mboyve, oñakãky'o sukara terã ñandyrãme (frutos machacados de espinas de corona). Iñakãrague rupive ha'ekuéra ohechauka tesaĩ ha mbarete upévare ijavuku ha oñangareko porã hese.
Voi omenda, amo papo ary rupi. Kuña ha kuimba'e ndaikatúi oiko oñondive omenda'ỹre.
Ha umi kuimba'e, túva térã mburuvicha, katu ikatu oguereko heta kuña ndoguerekói rupi relaciones sexuales hembireko ndive hyeguasu térã oguereko aja menstruación. Pe membykua sa'ieterei ha'ekuéra ndojapói. Heta imemby hikuái ha hi'ánte kuimba'e meme heñói, ha oguereko voi hikuái pohã osẽ hag̃ua mitã kuimba'e.
Heta távape kuimba'e ojapo “Couvade” pe túva oñeno ha ndo'úi mba'eve ho'a peve mitã puru'ã. Pe kuimba'e ndoikuaaporãirõ ha'eha pe mitã ru ndojapói pe “Couvade”.
Og̃uahẽvo pe mitãrusu reko kuimba'e oñemoakãperõ ha ipuku jeývo oikéma kuimba'e kakuaa apytépe kuña avei menstruación ñepyrũvo oikytĩ iñakãrague ha ipuku jeývo, oĩma omenda hag̃uáicha. Umi iména ha hembireko manóva oikytĩ iñakãrague péva he'ise ojapoha abstinencia ha ikatúntema oheka jey iñirũrã. Ha'ekuéra oguerovia oñongatúramo peteĩ ava akãrague oguerekoha pokatu upe mávare.
Guarani hi'upyrã
Ava guarani hi'upyrã oguenohẽ yva ñembyatýgui, mymba jejukágui, pira kutuhágui ha oñemitỹkuégui. Umi guarani oikuaa mba'éichapa ikatu ombo'are tembi'u ani hag̃ua oñembyai so'o ha pira omoka'ẽ tata vevuimíme umi ka'avo rapo omokã ha umi oguerekóva tóxico oipe'a chugui oiporu hag̃ua, ha ojapo avei hu'itĩ.
Ava guarani oipuru heta tembi'u apópe avati, ko'ág̃a peve ñande jaiporúva heta mba'e jajapo hag̃ua. Ha'ekuéra ho'u avati mimoĩ, avati maimbe, avati ku'i, ojapo avei chugui chícha, avati pororo, ka'i ku'a ha hetave. Umi ka'avo rapo ombopupu térã ohesy tatapỹi ári.
Oikuaa avei pe tatakua jeporu ha o avei oiporúva tatakua yvyguy.
Jerovia tuicha mba'e chupekuéra g̃uarã, oguerovia oĩha peteĩ tupã añónte ha upévape ohenói Ñanderu, Ñanderamói, Ñanderupapa Tenonde, Ñanderuguasu, omyakãva tembiapo aty jave jeroviarã paje, oikuaapáva, ha ha'énte ikatúva oñe'ẽ Ñanderu ndive ombohovakévo opaitéichagua apañuãi oĩva ijapytépekuéra. Okaru térã oka'u'y jave, tekotevẽvante ho'u, araka'eve ndojahéiri, akóinte okaru'ỹ ha ojapo opáichagua tembiapo térã ñembosarái oñangarekóvo hetére. Upévare oiko puku hikuái, oĩ jehaípe ojejuhu hague peteĩva 200 ary orekóva, péva ha'e ha'ekuéra oñangareko haguére hembi'urãre ha avei upe jeikoháichare, ha'ekuéra omomba'eguasu tekoha ha ndo'úi mba'e naiporãiva hetépe g̃uarã.
Guaranikuéra ndohejái monumentos térã construcciones, ndohejái aranduka. Péicharamo jepe ikatupyry ha iñarandu hikuái oikuaa hag̃ua opaite mba'e hekohágui ha oguenohẽ hag̃ua ka'aguýgui, ysyrýgui ha yno'õgui umi mba'e ikatúva oipuru térã oikotevẽ oikove hag̃ua.
Guaranikuéra itenonde tuicha arandupýpe umi Epáña retãygua og̃uahẽramoguare, péva ikatu jahecha ijerovia, ijeguerekokuaáre, iñarandu arapy reheguápe, hembiapoporãnguéra ha hembikuaápe. Ome'ẽ ko'ãga peve iñe'ẽ he'ẽ asýva, oñemohendakuaáva ha ohenóikuaáva opa mba'e, oñemono'õva jahai rupive catequista ha misionero-kuéra rupive.
Ombohéra botánica ha zoológica racional omohypy'ũva ciencias naturales-pe. Ha'ekuéra ombyatykuaa mymba ha ka'avokuéra, ohecharamoitéva ciencias naturales-pegua tembikuaaharakuéra omohendárõ mymba ha ka'avo, especies, géneros ha familias-pe.
1970
1970 - ary.
Guarani
Guarani hi'upyrã
Ava oĩháicha yvy ape'ári ohecharamo joaite imba'ekuakuéra pohã ñana rehegua, omboguera hag̃ua hetáichagua mba'asy oguerekóva hikuái.
1970
Joaju
...1969-1970-1971...
Guarani
Guarani hi'upyrã
Oikuaa yvyramatakuéra yvyra pytã, palo santo, quebracho, pindokuéra ha incienso. Pohã ñana apytépe oĩ ojeipurúva diuréticas, refrescantes, depurativas, vermífugas, parasiticidas, anticépticas, repelentes, sedantes, narcóticas, estimulantes, antiespasmódicas, antirreumáticas, abortivas, digestivas, espectorantes, ha hetaveichagua.
Mba'asy ñemonguera pohã ñana rupive
Ava guarani oguerekova'ekue arandu tuichaitereíva ha oikuaa porãiterei pohã ñana oguerekoha pokatu oporomonguera hag̃ua, oikuaa avei mba'éichapa ombojehe'áva'erã, máva mávapa ikatu oipuru oñondive ha mávapa ndaikatúi ombojehe'a ambue ndive. Ka'aguy ha ñúme ojuhu umi ka'avo oiporúva pohãramo. Oñangarekokuaa tekoháre, jesareko rupive ojuhu hekohápe pe omongueráva'erã chupekuéra, oikuaa porãiterei pohã ñana jeporu, péva ohechauka ñandéve kuaaty.
Ava Guarani oikuaa porã mba'épe g̃uarã pohã oipurúva, upéicha ombojuavy pohã ro'ysã ha pohã aku. Pohã ro'ysã oiporu py'a rakúpe g̃uarã ha pohã aku katu, to'ysãme g̃uarã. Oĩ avei pohã pochy (remedios peligrosos) ikatúva ojeporu michĩmínte, oikuaa pohã omboguevíva akãnundu, hu'u, kuru vai, py'a vai, ke'ỹ, kuarurã, sevo'i pohã, oitýva mitã. Ha'ekuéra he'i oĩha sa'ieterei pe ñana ndoguerekóiva pohã ha umívape ohenói ka'amarãmba'e.
Og̃uahẽ guive Epáña retãygua kuéra pya'eterei ojekuaa oĩva ko yvy pyahúpe, ha'ekuéra ohechakuaa hetaiterei mba'e oguerekoha yvy ojuhúva'ekue. Umi Epáña retãygua kuéra ohechauka oikuaaseha pe kuaaty oĩva. Oguerahauka Epáña-pe heta ñana oikuaa porãve hag̃ua mba'épa oguereko, kuaaty rupive.Oikuaávo ijepuru oguerahauka hetáichagua, yvyra, ñana, ta'y'i, yva oñeñotỹ hag̃ua upépe ha oĩ avei oguerahauka hetáva, ohepyme'ẽ hag̃ua.
Ava Guarani avei oikuaava'ekue mba'eichaitépa oipuruva'erã pohã, ndaha'éi omoĩnteva. Ko'ág̃a peve ava okaraygua oipuru, umíva ha'e: peteĩ jeme, mbohapy kuã, peteĩ púño, ha oñemoĩvéva togue ha yva apytépe ha'e papapy mbohapy térã pokõi. Ko árape jaguerekóma jaikuaa hag̃ua hekopete mba'éichapa jaipuruva'erã pohã. Techapyrã: gramos, gotas, centímetros cúbicos.
Hetaiterei pohã ijapopyre ñanágui, upévare ja'ekuaa mba'eichaitépa ava Guarani iñaranduva'ekue, oike'ỹre ha'ekuéra peteĩ laboratorio-pe oikuaa mba'éichapa jaipurúva'erã. Péva ndaha'éi ja'énteva, hetaiterei pohãma ha'ekuéra oipurúva'ekue oñemoinge laboratorio-pe ha ojehecha ndojuavýiha pe ijepuru ava Guarani ome'ẽva'ekue chugui.
Pohã ñana oñehenói umi ñana ojeporúva oñepohãno hag̃ua ha oñemombia hag̃ua opáichagua mba'asy ikatúva og̃uahẽ. Paraguáipe og̃uahẽ arandu pohã ñana rehegua umi Guaranígui.
Pohã ñana jeporu, ojeikuaa avei umi ñande jarýi, ñande sy, ñande túva térã kuñakarai ha karai ymaguarégui ha ñande ñambohasa jey ñane arandu ñane ñemoñarépe. Jajesarekóramo ñande jerére ha umi okarayguáre jahechakuaave mba'eichaitépa tuicha pe arandu pohã ñana rehegua ohejava'ekue ñandéve umi ava Guarani, heta ogaygua ndohupytýiva pirapire oho hag̃ua farmacia-pe ojogua hag̃ua pohã, upévare oipuru pohã ñana ojuhúva, ohepyme'ẽ'ỹre, térã, heta'ỹre, ha katu oipurúramo hekopete pe ñana imba'asýpe g̃uarã, okueránte avei. Hetaite tapicha piko omano'aramo'ã hi'ára g̃uahẽ mboyve ndajaikuaái rire pohã ñana jeporu.
Ko árape oĩ ava oñotỹva pohã ñana ha ohepyme'ẽ laboratorios-kuérape ojejapo hag̃ua chugui pohã farmacia-pe, ojehepyme'ẽva. Umi indigena-kuéra apytépe, pe oporopohãnóva, ojeheróva'ekue Chaman, térã Paje. Ko'ág̃a umi oiporopohãnóva pohã ñana rupive, ojehero “Médico ñana”.
Guaranikuéra naimba'asýi voi, ojeguereko kuaágui, okaru porãgui, tekoha oikohápe, omombarete upe hete, omohesãi, ha omoingo pukuve chupekuéra. Umi pytagua og̃uahẽvo, ogueru imba'asy ha ojapyhývo chupekuéra, hetaiterei ho'a ha omano, hete ndojepokuaáigui, ndoguerekóigui defensa upe mba'asýpe g̃uarã.
Péicha oĩ jehaípe umi mba'asykuéra apytépe, ojukavéva ichupekuéra ha'e viruela, sarapĩu, disentería, catarro, paludismo, dermatosis ha úlcera. Umi haiharakuéra omombe'u ha'ekuéra ndahasýi iñakãgui. Omombe'u karai Berotni umi mba'asy leishmaniasis ha sífilis europeo-kuéra avei ogueru hague.
Mba'éichapa ohecha ñemano hikuái
Opavavete okyhyje ñemanógui, ha péicha avei opavavete oha'arõ upe ñemano ha heta jey omanose pya'e hikuái. Ha'ekuéra oguereko ijeroviápe ñemano ndaha'éi tekove ijapýpe og̃uahẽva, ndahái ñembyai, pe máva omanóva oho peteĩ tendápe oikovejeyhápe, oñembyaty ipehẽnguekuéra ndive, Ñanderuvusu, ha ikatu upépe oikovejey.
Ijapytépe oĩ ñembo'e tekove oñembopuku haua, oñemboyke hag̃ua mba'evai, mba'asykuéra ha avei ojejerurévo ñemano. Peteĩ mba'e okyhyjeitereíva ha'e yvy ñembyai, umi oikóva gueteri, oúvo pe amaguasu ha ojaho'ipa yvy, omanombáta, hete ha hi'ága avei.
Kuimba'e
thumb|200px|Kuimba'e Chamã-Guarani
Michĩ vove ojehero mitã, mitã'i, oiko ituvakuéra ndive; oguerekópe 7 térã 8 ary oñepyrũma oipirakutukuaa taha'e inimbo térã hu'y ndive, guyra'api, yva ñemono'õ, jatyta ha mba'e ojeipurúva tembi'urã. Tuvakuéra ohóvo omba'ejuka, ha'ekuéra oho avei hendivekuéra ha upekuévo oikuaáma hekoha ha ikatupyry ohóvo tembiapokuéra.
Okakuaave ohóvo ha oikóma chugui mitãrusu, mitãkuimba'e, mitãkaria'y, hembiapo pohyiváma, yvy ñemohu'ũ, yvyra jeity, omymbajuka, hu'y apo, oipirakutukuaa, ojupi ygápe, oipytyvõ tuvakuérape, omendakuaáma ha oñangareko hogayguakuérare.
Upe rire oiko karia'y, upéi karai, ava; ojapokuaa opaite tembiapo kuimba'e rehegua, ikatúma oñombohovake ambue aty ndive. Og̃uahẽvo 40 arýpe, oiko chugui tuja, ojeguereko pysyrõháraramo, mburuvicha, cacique, paje, shaman, ojeguereko techapyrãrõ opavavépe g̃uarã.
Kuimaba'e rembiapo
Kuimba'e isãsovéva'erã ikatuhag̃uáicha omymbajuka, orãirõ oipysyrõvo itáva, oipirakutu, ojeoga'apo hag̃ua, taha'e tapỹi térã maloka; ojapo hag̃ua tembipuru; ojapo hag̃ua tembiapojegua pindo roguégui térã takuara, ojapo hag̃ua redes mandyjúgui, ojapo hag̃ua kyha, hu'y, jepe'a, tata apo; ogueru hag̃ua so'o ha pira.
Kuimba'e rembiapo apytépe oĩ rosado apo ha ohejáma upéi ñemitỹ rendarã kuñanguérape, oity hag̃ua yvyramáta, jehapy, ha ñemitỹ peteĩha rire omopotĩmbaite hag̃ua, avei oiko jave ñembyaty ojapo hag̃ua oimeháichagua tembiapo.
Opaite ára oñangarekova'erã hembirekóre ha ita'ýrakuérare, ha osẽ jave oguata oñondivepa ohechava'erã tenda ojepyta hag̃ua, ha'ekuéra mburuvicha, oĩva'erã cacique, ha tuja ijatyhápe. Ome'ẽ hag̃ua iñe'ẽ añetegua, ikatu oiko chuguikuéra paje, avare, ha upéi o'ávo ita'ýra oñangareko hese ojapóvo couvade ramo.
Kuña
thumb|250px|Kuña Mbya-Guarani
Michĩ aja ojehero mitãkuña, mitãkuña'i. Oiko ituvakuéra ndive, oñeñangarekóva hese.
Okakuaa ohóvo ha oiko chugui mitãkuña, kuñataĩ. Oipytyvõ ogapýpe, ombovyvy, ojapo tembi'urã ha hetave mba'e. Ikatúma omenda ha imemby, oñangarekokuaátama membykuéra rehe, omba'apokuaáma ñemitỹme, hui'tĩ apópe, ñandyry ha mba'e.
Okakuaavévo oiko chugui kuña, kuñataĩ, ojapopaitéma tembiapo ogapýpegua, oipytyvõ isýpe. Oñangareko ménare osẽvove guatahápe, ogueraha tembipurukuéra ha membykuéra. Ohasa ary ha oiko chugui kuñakarai, oguereko jave 25 ha 40 ary; ojapopaite ha ojapokuaa opa mba'e. Upéi og̃uahẽ g̃uag̃uime, ohasapa rire 40 ary. Ha'e omyakã ka'u'y ha hu'itĩ apo; tembiapojegua ñai'ũgui.
Kuña rembiapo
Kuña ikatu omba'apo óga ñemopu'ãme, tembiapo ogapýpegua avei ojapokuaáva'erã, ohekombo'e imembykuñanguérape oñepyrũ vove ikuñataĩ, ohupiva'erã memby iku'áre, ha avei oguerahava'erã tembipuruku'éra.
Avei omoirũ kuimba'ekuérape osẽ jave guatahápe, ojapo hag̃ua tembi'urã, orojávo y, ha ogueraha hag̃ua tembi'urã ha tembipuru.
Oñagarekóva'erã óga ñemopotĩre, ha ijerére, ohechava'erã ani hag̃ua opa tata, oroja y, otembi'u apo, moka'ẽ apo, taha'e pira, térã so'o. Ombyatýva'erã ka'avo rapo, yva, ñemitỹngue, hu'itĩ apo, mbokaja ñandy, ka'u'y, pirakutu, ryguasurupi'a ñemono'õ, ao johéi.
Tembiapojegua apo pindo roguégui, takuara roguégui ha mba'e. Avei tembiapojegua ñai'ũgui, ombovyvy ao mandyjúgui, oñangareko mymbáre ha ñemitỹngue ñemono'õ. Avei kuña ohendyva'o va'erã kuimba'épe, oipytyvõ hapicha kuñáme imemby hag̃ua.
Guarani ñe'ẽ, ha'e mba'e tuichavéva ohejáva ñandéve hikuái
thumb|250px|Kuatiañe'ẽ guarani ñe'ẽ
Kóva ha'e upe mba'e tuichavéva ohejáva'ekue Paraguáipe Guaranikuéra ypykue, ñepyrũrã ko ñe'ẽ oipuru hikuái ayvúpente ha upéi og̃uahẽ español-kuéra ha ombokuatia ñepyrũ hikuái, jaikuaháicha español-kuéra oguerekose ipoguýpe ñandeypykuépe ha ndaikatúimarõ oñepyrũ oñehekombo'e hikuái Guaraníme, péicharõ ñoite ikatúta omoambue Guaranikuñeragui ijerovia ha oguerekóta pu'aka hi'árikuéra, hetápe ojukarei hikuái, oguereko asy chupekuéra, tembiguáiramo umi jesuíta, upeichavérõ ha'ekuéra ojepokuaa iñe'ẽ ayvu rupive oñomomarandu.
Paraguái retãygua niko mestizo, Epáña retãygua ha Guarani memby ñemoñare, upévare oiméne ojehecharamoite ko ñe'ẽ he'ẽasýva. Epáña retãygua omomemby kuña Guaraníme, ha ha'e jey omongakuaa, mitã okakuaa isy ndive Guarani ñe'ẽme, upéva rehe opay, oñembosarái, opytu'u, oke, oñembo'eha hetave mba'e, karaiñe'ẽ ndoikuaaporãi.
Ohasa ary, ha oiko Paraguáipe heta jejahéi rire, ko'ág̃a ikatu oñeñe'ẽ ha oñeñandu Paraguái membytee Guarani ñe'ẽme.
Upévape ñande jakaru, jake, ñañembosarái, ñande rasẽ, javy'a. Ko'ág̃a rupi, Guarani oike tekombo'épe, mitã, mitãrusu, karia'y ha kuña oñemoarandu Guaraníme, oĩ haguére léipe, Paraguái Léi Guasúpe, karaiñe'ẽ ykére, ha Mercosur iñe'ẽteeramóicha.
Ojehecha ojeipuruite gueteri oiko upe mundial Sudafrica-pe ary 2010-pe ojejapóva'ekue ha Paraguái jugador-kuéra Guaraníme oñombohasa vakapipopo, oporomomandu'a Cháko ñorãirõre, upérõ ko ñe'ẽ Guaranígui oiko ñe'ẽ bélico ha ombotavy volikuérape ñorairõme, péva heta oipytyvõ Paraguái ipu'akápe, arandupýpe ko ñe'ẽ omopeteĩ ko tetã.
Ambue mba'e ohejáva'ekue Paraguáipe ha'e pohã ñana, ko'ág̃aite peve ojeipurúva ha ombohérava hetaite ka'avo ha mba'e oporopohanóva apytépe haimete 10000 téra. Péva ko mba'e opaite katuete oikuaa, taha'e terererã, ka'ayrã, térã pohãnorã. Py'aruru, ohéo, kambyryrujere ha hetave mba'e pohã ñana mante omonguerakuaa upéicha.
Ñemosẽ ijyvýgui
Ava Guarani heta jey oñemosẽ ijyvýgui, ymaguare guive, Paraguái oiko jave Epáña retã koloniaramóicha arapa'ũme: Paraguái retã isãso mboyve oñemuña ijyvýgui Epáña retãygua kuérare ha avei upéi bandeirantes rehe, oúva oipe'apa chuguikuéra hembi'u, ha opa mba'e ohecharamóva.
Paraguái sãso arapa'ũme oñemonguatia Decreto ára 7 jasypa 1848 rupive, karai Carlos Antonio López, ombotove guaranikuéra jeikove itávape. Ñorairõ Guasu Triple Alianza opa rire oñeguenohẽ ijyvykuéra Ava Chiripakuéragui, upérõ Gral Bernardino Caballero ohepyme'ẽ “La Industrial Paraguaya S.A”-pe, péicha haimete opyta tenda'ỹre.
Mokõisa ary aja, mbyte rupi, ka'aguy heta joaite oĩva Ysyry Parana rembe'ýpe, ha ysyrymimi oñehẽva ysyry Paranáme ipotĩ gueteri. Guaranikuéra oikove ijatýpe ysyry rembe'ýre, okaru pira oguenohẽva chuguígui, upe rupi ou ha oho hikuái, upépe ojahu, ovy'a ha avei hoy'u. Oñepyrũ vove ary 1970, ohendu joaite ojejapótaha peteĩ yno'õ ndetuichapa jepéva ojaho'ipátava tenda oikohápe hikuái. Ojejapokuévo embalse, opavave guaranikuéra opyta ijyvy'ỹre, mavavéva nde'íri chupekuéra upérõ mba'eve upe oikótavagui ha ojegueraha ambue tenda rupi, isarambipa hikuái.
Ojehechaháicha Paraguái rembiasa pukukue ojejahéi hesekuérare, ha ojeho gueteri hína ko'ãga meve.
Hepatitis A
Hepatitis A (ymave ojekuaava'ekue hepatitis infecciosa-ramo) ha'e peteĩ mba'asy ígado oñepámo rehegua, omoñepyrũva mba'asy hepatitis A (HAV), ivíru rupive. Heta jey ndojekuaái mba'eve umi tapicha oguerekóva ko mba'asy, ko'ýte umi ipyahuvéva rehe. Mokõi ha poteĩ arapokõipe apytépe rupi ojekuaa ramo ko mba'asy. Iñapysẽramo ko mba'asy ojekuaa ohóvo poapy arapokõndýpe, upéva apytépe oikokuaa, py'ajere, gue'ẽ, tye tirísia orekóva, akãnundu, ha tyerasy. Amo 10-15% tapicha rehe ojekuaa ohóvo mba'asy 6 jasy  pukukuépe kóva oñepyrũ rire. Ígado hasyvai ojehecha haguã, katu ojekuaameme tapicha itujavéva rehe.
Iñepyrũha
Ojejapyhy jepi ko mba'asy, tembi'u térã y oñembyaiva'ekue tekaka oguerekóva ko mba'asy rehe. Jatyta parapegua noñembojyporãiva'ekue ha'e jepi avei pe ojekuaa meméva. Avei ikatu ova ojepokóramo tapicha hasýva rehe. Ndojekuaairamo jepe mitãnguéra rehe ko mba'asy, ikatukuaa gueteri oguerova ambue tapicha rehe. Tapicha hasýramo peteĩ jey, araka'evéma ndaikatúi jey ojapyhy chupe ko mba'asy. Ojejuhu haguã mba'asy ojehesa'ỹijova'erã tuguy ojejapoháicha avei ambue mba'asykuéra ojejuhu haguã. Kóva ha'e peteĩva umi po hepatitis víru ojekuaáva pegua: A, B, C, D, ha E.
Mba'éichapa ojehapojokokuaa
Pohã Hepatitis A hag̃ua oiko ojehapejoko haguã. Oĩ tetã oñevakunahápe mayma mitanguérape, katu umi ndaivakunáivape ikatukuaave ojapyhy chupekuéra ko mba'asy vai. Ha'ete ku oikóva tekove pukukue javeve. Ojehapejokokuaa avei ko mba'asy ojepohéi ha tembi'u ñembojy porã rupive. Ndaipóri pohã heseguaitéva katu jepytu'u ha pohãita py'ajere térã chivivi peguarã oñeikotevẽva. Opaite jepi mba'asy ombyai'ỹme tapicha hasyva'ekue py'a. Oñembyai vaíramo tapicha hasýva py'a ojejapova'erã ígado ñemoambue.
Mba'asy ñembosarambi
Amo 1.5 sua tapichápe rupi ojepyhy ko mba'asy arapy tuichakue javeve peteĩ arýpe ha hetaiteve tapicha hasýva ha katu ndojekuaáiva hese ko mba'asy. Ko mba'asy ojekuaa meme umi tetã iky'ávape ha ndaipórihápe y potĩ. Umi tetã mboriahúvape amo 90% mitãnguérape ojepyhy ko mba'asy 10 ary pukukuépe ha upéicha rupi tuicha rire ndahasyvéima. Ojekuaave jepi avei umi tetã iñakarapuã'ívape hetavehápe mitã ha mitãrusu ha ndaiporihápe tasymo'ãha (vacunación). 2010-pe, Mba'asy hepatitis A ojuka amo 102,000 tapichápe. Ára 28 jasypokõi jave hína Hepatitis Ára ojegueromandu'áva oñeñangareko haguã hendaitépe hepatitis víru rehe.
Carlos Sosa
Carlos Sosa Melgarejo niko heñóikuri Jeikoha Trinidad-pe, Táva Guasu Paraguaýpe, Paraguay Retãme; ára 29 jasyrundy ary 1926-pe. Itúva herava'ekue Antolín Sosa ha isýkatu kuñakarai Hilaria Melgarejo. Carlos Sosa niko ñe'ẽpapára, purahéi apohára, puraheihára ha mbaraka mbopuhára. Hera tee niko Pedro; ág̃akatu, ojeherókuri Carlos opa oikohague rupi purahéi myasãime.
Imitã ha imitãrusúpe ojeherókuri avei Chopelo. Imitãrusúpe oha'ãjepékuri vakapipopo Atyha 12 de Octubre, jeikoha Santo Domingo-guápe ha upe rire oha'ãjepékuri Atyha Nacional-pe oikuaahaguépe Arsenio Erico-pe. Oikókuri Jeikoha Pinosãme ha upépe ombojoaju hekove kuñakarai katupyryete Máxima Lugo-re ha iñemoñarekuéra ha'e ko'ãva: Veridiana, Miguel Angel, Marlene Isabel, María de las Nieves ha Nimia Luciana. Kuñakarai Nela Albabi ndive oguerekókuri peteĩ tajýra hérava Nimia Carolina.
Imitãkaria'ývo oñepyrũmakuri ohai iñe'ẽpotymimi ha avei oñepyrũkuri opurahéi. Upe mboyve oikókuri chugui aty mboretia'ehára ha ñoha'ãngára. Upéi, pya'evoi ohechaukáma ikatupyryha purahéipe ha héra oñepyrũ herakuãkuri oparupirei. Heta hembiapokue ha'evoíkuri ohai ha ombopurahéi ha umíva herakuãmombyrýkuri oĩgui heta ñane retã puraheihára omyasãiva'ekue Carlos Sosa rembiapokue ko yvy apére, umíva apytépe, Luis Alberto del Parana. Carlos Sosa opuraheijepékuri ko'ã tetãme: Argentina, Pindorama, Ekuator, Volívia‎, Chile, Perũ, Kolómbia, Uruguái ha Venesuéla. Ary 1983 ha 1984-pe opurahéikuri Estados Unidos-pe. Hekove pukukuépe oñeme'ẽkuri chupe heta jopói ha ojejapókuri chupe heta jehechakuaa omyasãire ñane retã purahéi.
Hembiapokue apytépe jajuhukuaa, hetave apytépe: Mi retorno, Bienvenido hermano extranjero, Buen viaje mi amor, Quiero verte, Te vuelvo a encontrar, Paraguay tierra de amor, Amorosamente, La noche que te conocí, Yo soy la morena, La reina del ñanduti, Che vallemíre, Chemandu'ávo, Che retãme araka'etépa, Nendivéntemora'e, Che vallemi yvotytýre ha Neporã che Paraguay (Premio Nacional de Música 2003).
Carlos Sosa omanókuri táva guasu Paraguaýpe, Paraguay Retãme; ára 10 jasypoteĩ ary 1989-pe, orekorõguare 63 ary.
Teroja Guaraníme
Paparã
Ha'e ñe'ẽ omoteĩ ha otekome'ẽva terópe.
Techapyrã:
TEROJA TEKOME'ẼVA
Ha'ehína umi teroja otekome'ẽ térã otekochaukáva terópe.
Techapyrã:
TEROJA MOTEĨVA
Ha’ehína umi teroja omoteĩva teró-pe. Ohechauka, oñemomba'e térã oipapakuaáva terópe. Ñe'ẽjoajukatúpe ko'ã teroja moteĩvagui oiko moĩmbaha moteĩva. Teroja moteĩva oñemohendajey kóicha:
Kuvuasu
thumb|miniaturadeimagen|Kuvuasu'akuéra´ Kuvuasu (karaiñe'ẽ: cacao / latinañe'ẽ: Theobroma cacao) ha'e peteĩ ñana, ha avei pe yva he'ẽ yvyra kuvuasu rehegua. Ha'ỹi opuruva japo hag̃ua chokora. thumb|miniaturadeimagen|izquierda|[[Chokora ojapova kuvuasu rehe.]]
Teroja Guaraníme
TEROJA MOTEĨVA
2.2.1. Teroja moteĩva techaukarã: Ko’ãva -héra he’iháicha- ohechauka tero oñemohenda agui térã oñemohenda mombyrevérõ. Oñemohendajey hikuái kóicha:
2.2.1.1. Teroja Moteĩva Techaukarã Tovakegua
2.2.1.2. Teroja Moteĩva Techaukarã Tovake'ỹgua
Techapyra:
2.2.2. Teroja moteĩva mba'éva: Ha'ehína umi teroja oñemom-ba'éva teróre. Guaraníme, ojepuru ñe'ẽpehẽtai mboyvegua -teroja rekovia- ojehechauka hagua ava mbohapyha mba'e. Ko'ãva ñambopapyeta hagua ñambojoajúva'erã teróre ñe'ẽpehẽtai "kuéra” (tero juruguávare) ha "nguéra" (tero tĩguá-vare).
Techapyrã:
Ava mbohapyha mba'éva ñe'ẽpehẽtai (Índices de posesión de tercera persona) "H" puru: Kóva ojepuruva’erã umi tero oñepyrũva taipu "T" térã "O"-pe; ja'eporãsérõ, ojepuruva'erã tero ijysaja'apýva ndive (T-O /R/H).
"IJ” puru: Kóva katu oñembojoajuva'erã umi tero juruguá-re, oñepyrũva pu'aépe ha imuanduhéva ipu'ae pahápe.
"I" puru: Kóva ojepuruva’erã umi tero oñepyrũva ambue pundiépe, ndaha'éiva “T”; ja'eporãsérõ, ndaha'éiva tero ysaja'apýva.
"HI" puru: Kóva katu ojepuruva'erã umi tero oñepyrũva pu'aépe. Ko pu'ae ñepyrũmby imuanduva'erã.
2.2.3. Teroja Moteĩva Papýva: Ha'e umi ohechaukáva tero retakue; ja'eporãsérõ, oipapa terópe. Oñemohendajey kóicha:
2.2.3.1. Teroja Moteĩva Papapy Papýva. Ha'e umi teroja akóinte jaipurúva jepi jaipapa hagua opaite mba'e. Techapyrã:
2.2.3.2. Teroja Moteĩva Papapy Papyháva. Ko'ãva oñemoheñói ñambojoapývo ñe'ẽpehẽtai “ha” papapy papývare
Mbo'esyry peteĩha Óga mokõiha iporãve Apyka mbohapyha chemba'e Kóva ha'e kuatia poha 2.2.4. Teroja moteĩva kuaa'ỹva: Ha'ehína omombe'úva tero retakue, ága katu nomohesakãporãiva mboýetépa upe tero reta-kue. Upeguivoi ou upe héra: kuaa'ỹva.
3.1. Papapy
3.1.1. Umi teroja moteĩvape (techaukarã, mba'éva, pa-papýva ha kuaa'ỹva) jajuhukuaa papyteĩ ha papyeta. Péicha:
Techapyrã:
3.1.2. Ága katu, teroja tekome'ẽva ndaipapapýi Techapyrã:
Jahechakuaaháicha, “Pe karai” oĩ papyteĩme ha “Umi ka-rai” oĩ papyetápe; ága katu, teroja tekome'ẽva "marangatu", mokõivévape, naiñambuéi. Upévare, ja'ekuaa teroja tekome'éva ndaipapapyiha.
Meña
Teroja moteĩva (techaukarã, mba'éva, papapýva ha kuaa'ỹva) ha teroja tekome'ẽva, naimeñái hikuái.
Techapyrã:
Kokatu
3.3.1. Teroja tekome’ẽva rehe ñambojoapykuaa umi ñe'ẽpehẽtai kokatuguigua. Péicha:
3.3.2. Péicha avei ja’ekuaa teroja moteĩva papapýva ha kuaa'ỹvape ohupytyha avei kokatu ñe'ẽpehẽtai.
Techapyrã:
Teroja jepuru:
Teroja ha'e ñe'ê omoirûva terópe ha heíva mba'éichapa térã moõ pevépa oguahê. Heta teroja oî, ha katu jaguereko haguã umíva ñande resa renondépe, jajesarekomíta ko kuaapy angáre.
Teroja
Techapyrã
Jagua hû
Mesa apu'a
Mokõi, irundy, peteîha
Heta, mbovy, ambue, oimeraê.
Ñambaapo kyreÿme
1- Ñamoñe'ê ã ñe'êjoaju ha upéi ñaguenohê teroja jajuhúva guive ha jae mba'éichaguapa.
1- Pe mitakuña guasu osapukái che kyvýpe.
2- Ore taita ogueru oréve mymba porãita.
3- Umi karai katupyry ombaapo hetaiterei.
5- Oimeraê karia y marangatu ikatu opyta.
6- Amo mesa kya ndoipotái avave
Tero - Sustantivo: Ha’e ñe’ẽ ombohérava ava, mymba, ka’avo térã mba’e.
Techapyrã: Kame - óga – mbarakaja, manduvi.
Tero ñemohenda
a. Iñe’ẽpu’andu rupi (por su fonética)
* Tero tîgua (sustantivos nasales): Ha’e umi tero oguerekóva pu’ae tĩgua (ã - ẽ - ĩ - õ - ũ – ỹ), térã pundie tĩgua (g - m - mb - n - nd - ng - nt – ñ) ipype.
Techapyrã: mandyju / petỹ / tañykã / tetyma.
* Tero jurugua (sustantivos orales): Há’e umi tero oguerekóva pu’ae jurugua (a - e- i - o - u – y), térã pundie jurugua (ch - g - h - j - k - l - p - r - rr - s - t - v - puso) ipype."
ã.Tero ipysokue rupi (por su extensión)
Techapyrã: Kalo, ysyry Paraguay.
* Terotee'ýva (sustantivos comunes): ha'e umi téra oñeme'êva ava, mymba, ka'avo terã mba'e aty ojojoguaguáva terã ojueheguáva ha ojojaveguávape.
Kanada
Kanada (ingyaterrañe'ẽme: Canada; hyãsiañe'ẽme: Canada) ha'e peteĩ tetã ñembyatypyre oiko Yvateamérika pe. Ottawa ha'e itavaguasu ha itáva tenondegua ha'e Toronto, Montreal ha'e avei táva tenondegua. Tavayguakuéra: 25.730.435 ava. Ne'ẽ: inglyesñe'ẽ, hyãsiañe'ẽ.
Opytáva yvateite gotyo Yvateamérika pe, oĩva paraguasu Atlántiko guive, kuarahyresẽ gotyo, paraguasu Py'aguapy peve, kuarahyreike gotyo, ha yvateite gotyo paraguasu Ártiko. Ijerére ojuhu ñemby gotyo Tetã peteĩ reko Amérikagua, ha yvate kuarahyreike gotyo ojuhu tetãvore Aláka. Kanatã ha'e tetã tuichave mokõiha, Rrúsia retã riregua. Oĩva haimete Yvateamérika renda mbytére.
Ary 1867-jave, oñembyaty mbohapy tenda vyretañagua opytáva Yvateamérikape, Kanada Joaty rupive, Kanada oñepyrũ va'ekue Vyretaña Hetãvore Ñembyatypyre, irundy tetãvore iñembyatypyre. Upe guive tetãvore Kanada ohekosãsoséva ha ojapo pe Kuatia Omohekorãva Westminster 1931-gua ha Yvateamérika vyretañagua Ikuatia guasu, upe kuatia kuéra oipytyvõ Kanada isãsóme.
Oñesãmbyhyva tavayguarekuai amandaje guasu rupive ha monarquía constitucional Isabel II rupive. Kanada iñe'ẽkõi ingyaterrañe'ẽ ha hyãsiañe'ẽ imokõi ñe'ẽ katuete.
Tetã Kanada oreko heta atyvete ha apopy guasu, ha omba'aporekokuaáva hetave ha iporãvéva, hi'apekue ha henda iporãiterei ha hekovekuéra oikove porãmba, Kanada oguereko ipype heta kuarepoti, y, ha ambue mba'e oipytyvõ chupe.
Héra ypy
Ko ñe'ẽ ingyaterrañe'ẽme ha hyãsiañe'ẽme Canada, avañe'ẽme Kanada ou ñe'ẽnguéra "iroke" kuéra iñe'ẽ kanāta he'iséva “táva”, “ava no'õ” térã he'iséva táva ymaguare hérava Stadaconé, opytáva ko'ãga táva Kévek. Karai Jacques Cartier oipuru vaekue ko ñe'ẽ "Canada" omohéra hag̃ua opaite Stadaconé henda ha itáva avei; ary 1545-pe, yvyra'anga kuéra, kuatia ha arandukakuéra Europa gua omohéra opa umi tenda Canada.
Sa ro'y XVII guive, opa tenda hérava ymaguare Hyãsia Pyahu omohéra Canada. Upe guive, pe tende oñembyatýve mokõi tetãvore Vyretañagua: Yvate Kanada ha Yvy Kanada, ary 1841-pe oñemojoajúva ramo jepe jeýva Tetãvore Kanadápe. Upe guive, opa tenda ha tetãvore opytáva upépe oipuruve ha oipuruve ko ñe'ẽ Canada omohéra hag̃ua opaite Tetã henda.
Kanada renda iñemohenda
Kanada ha'e peteĩ tetã ñembyatypyre oguerekóva 10 tetãvorenguéra ha mbohapy tenda. Tetãvore Kanadápe ohekosãsovéva hendakuéragua.
Apytu'ũ (arandupykuaaty)
Apytu'ũ, arandupykuaatýpe, he'ise mba'éichapa peteĩ tapicha ojepy'amongeta, mba'éichapa hemimo'ã ha oñemoarandu, opamba'e imandu'áva, oñandúva ha oipotáva, mba'éichapa ojekupyty ha ohecha hapichakuéra ambuévare. Oĩ ko'ã apytu'ũ rembiapo apytépe yvypóra akãme añónte oĩva, ambuéva katu mymbakuéra avei oguereko. Umi apytu'ũ rembiapógui niko osẽ yvypóra remiandu, umíva hese yvypóra ohechakuaa ha oñandukuaa hekoha, hapichakuéra ha hembiasa, upévare osẽ ichugui umi mba'e jajeroviáva, mba'e ñanderechaukáva ñanderasyha, mba'e ñanemopirĩmbáva ha mba'e jajaposéva.
Arandupykuaaty hína pe ohesa'ỹijóva ha oipyguaráva mba'éichapa yvypóra apytu'ũ oiko ha omba'apo.
Kusuko
Kusuko (Cuzco,​ Cusco/Qusqu) ha'ehína táva Perũ, oĩ kuarahy resẽ tetã retãme. Ko távape oiko 359 203 ava.
Óga guasu
thumb|250px|Óga guasu Óga guasu óga oikohápe tendota, oje’e avei oikohápe sy ha túva.
1971
1971 - ary.
Yaguarón
Yaguarón ha'e tava Paraguaipe.
Geografía
Yaguarón oĩ 48 km Paraguaýgui, oĩ Yvyty Yaguarón guýpe.
Clima
La temperatura media es de 21 º C. Ára hakúpe oñeñandu 39ºC ohupytývo ha ho’ysãve oñeñandu 2ºC ohupytývo araro’ýpe.
Yaguaronpe oĩ 27.250 yvypóra, upéva apytépe oĩ 13.965 kuĩmba’e ha 13.286 kuña he’iháicha Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos.
Economía
Yvyporakuéra oñemity, oñangareko hymbakuérare, ha ojapo ao ha opáichagua mba’e ojeipurúva Deporte-pe.
Transporte
Oĩ 48 Km Paraguaýgui ha ikatu oñeguáhẽ Yaguarónpe tape guasu 1 Mcal. Francisco Solano López rupive, avei ACCESO Sur rupive. Ñemby rupi.
Tembiasakue
Táva oĩ yvyty guýpe ha ko yvyty héra avei Yaguarón, Oñepyrũ Ava Carios ndive reducción Franciscanáicha Ava Carios ndive oikova’kuevoi upépe.
Ary 1600-pe Pa’i (Fray) Alonso de Buenaventura ha franciscanoskuéra omopu’ã Tupão ko’ãgaitepeve oĩva ha ha’éva umi franciscano rembiapo apytépe pe tupão iporãvéva Paraguáipe.
Turismo
Museo Gaspar Rodríguez de Francia oĩ 100m tupãógui. Upépe oĩ heta mba’e ha’éva’ekue Dr. Francia mba’e ha ambue avei ha’éva Siglo XIX-peguare. Itakua hérava Santo Tomás he’íva mombe’upy upépe oikohague pa’i Sume ohejáva’ekue upépe ipyrapykuere Ko tapére ohova’ekue oho hagua yvy oĩha’ỹme mbaeve añavai ha ko tape omomba’eguasu te’ỹikuéra he’ihaguére chupekuéra oujeýtaha upe rupi. Santo Tomás peteĩ karai iñakãrague hesa’yjúva oguãheva’ekue español-kuéra ou mboyve ha ombo’e te’ỹikuérape avati ñemity mba’éichapa ojapova’erã hikuái. Yaguarónpe opytava’ekue franciscanos.Tupão altar-pe ikatu ojehecha hispano – guaraní rembiapokue yvyra rehe ha ojapóva’kue ipópe te’ỹikuéra
Tupão’i Gamarra guive oĩva yvyty Yaguarónpeĩ ikatu ojehecha táva Piraju, Ita, Paraguari ha Carepegua. Tupão’i ojejapóva San Roque rérape ojeguerohorýva 16 jasyapoapýpe. San Roque rérape oñeñembo’e jaguakuéra rehe.
Tradición musical
Yaguaronpe oĩ “Banda Para’i: Peteke, Peteke” oĩva Guajaivitýpe ha oipurúva ñande ypykue instrumentos musicales mba’e. Yvyty Yaguaronpe oĩ tupã’o’i ha ikatu yvyty guive rehecha heta ma’e iporãva. Ymaguare reko he’iva’erã upépe oĩha Santo Tomás pyrapykuere ha peteĩ sã ha’e opipuruva’kue ojokua agua hymbakuérape.
Argentína retãvorekuéra
thumb|350px| Argentína oguereko 23 tetãvorekuéra ha peteĩ Táva Hekosãsóva hérava Buenos Aires.
Pysã
thumb|210px|Pysã Pysã py apýra mimi oĩva tenonde gotyo, ijapére oĩ pysãpẽ. Mymbakuéra oguereko opaicharei: oĩ mávaicha ipysãva, ojepuru oñemongu´e hetãve hag̃ua oguata térã oñaninguévo.
1975
1975 - ary.
Joia Rara
Joia Rara (Karaiñe'ẽme: Una Joya Escondida) ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva herava Rede Globo. Oñepyrũ ára 16 jasyporundy ary 2013-pe ha opa ára 4 jasyrundy ary 2014-pe, tembiasagua'u Flor do Caribe rire ha Meu Pedacinho de Chão mboyve, 173 ñembyaty kuéra ndie. Ohai Duca Rachid, Thelma Guedes ha Thereza Falcão, oipytyvõ jehaípe Manuela Dias, Luciane Reis, Camila Guedes, Alessandro Marson ha Newton Cannito, omotenonde Paulo Silvestrini, Joana Jabace, Enrique Diaz, Fábio Strazzer, o motenonde pavẽ Amora Mautner ha Ricardo Waddington, kóva ha'e 82ha "tembiasagua'u 6PM aravóre" ohasáva Rede Globo rupive.