cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Papúa Ginéa Pyahu
Ko tetã ijerére ojuhu, yguasu rupive, Autarália ñemby gotyo ha kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu Ypa'ũnguéra Salomõ, yvy rupive ojejuhu kuarahyreike gotyo tetã Indonésia, Papúa Ginéa Pyahu hína tetã peteĩva oñehembe'ýva tetã ambuére yvy rupive Oseanía pegua.
Papúa Ginéa Pyahu ha'e niko peteĩ umi tetãnguéragui ijyvy apekuére ojehecha tuichaite arandupy ha jeroviapy opaichagua, ko tetãme ojejuhu avei amo 848 ñe'ẽ ojoavýva, ko'ãga oñe'ẽ gueteri 836 ñe'ẽ umívagui. Ojejuhu avei heta avano'õ oiko ijypykue rekóicha ymaguare guive, hákatu ko tetã ava hetakue imichĩ hína, amónte 7 sua tetãygua oiko ijyvy apekuépe. Opa Papúa Ginéa Pyahu retãyguágui ojehechánte 18 % oiko tava guasúpe, umi tetãygua ambuéva oiko chokokue ramo térã oiko okápe.
MTV
MTV (Music Television) ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Japopapyre 1 jasypoapy 1981-pe.
Túpac Amaru III
miniaturadeimagen|Túpac Amaru III Túpac Amaru III térã Juan Bustamante Dueñas (Vilque, 1809-gua - Pusi, 1868-gua) ha'e akue peteĩ ohekáva ha omba'apóva Perũ ypykuéra rekoiterapére, ohekávo tekojoja omopu'ã chokokue kuéra táva Puno-pe ombohovái ha oñemoĩ hag̃ua hetã rekuáire, 1867 guive 1868 peve. Hetã ojuka chupe ha ndaipu'akái.
Karamandúka
Karamandúka térã karamandúnga (epañañe’ẽme, caramanduca térã caramandunga) ha’e peteĩ tembi’u oje’úva Perúpe, ojoguáva mbujapépe, ojeikuaa hetavéva Líma tavaguasu ryepýpe. miniaturadeimagen|Mbohapy karamandúka.
Tatukua
Tatukua ha'e peteĩ tembiasagua'u marandeko rehegua ohai pe haihára Arnaldo Casco Villalba, Paraguái pegua.
Heta mba’e rehe oñe’ẽ ko tembiasagua'u Tatukua, itenondevenehína teko ambue ha mba’evai gueru osẽramo peteĩ tapicha hekoha térã haitýgui. Upéichante avei, ko aranduka oñe’ẽ teko, tekove, ñe’ẽ, arandupy, tavarandu, mba’ejeroviapy, mombe’ugua’u, tekoha porã, yvypóra reko asy ha tekove okára rehe. Ñama’ẽ ha ñahesa’ỹijótaramo hetepy ha máva mávape omombe’u oikóva, mba’eichagua mombe’upýpa, oikokuaátava (ndoikokuaáitava), tenda ojeporúva, ha ambueve mba’e ojeporu porãitemi avei ko novélape. Apytu’ũ ñemongu’e rehegua katu ñañe’ẽ existencialismo, peteĩchante ohecháva ivai ha iporãva ha mba’egueroviaparei rehe. Ko novéla réra, Tatukua, ikatu ombopy’aporandu hetápe, ha añetehápe ikatu heta mba’e he’ise, omoñe’ẽva ha omoñe’ẽmba rirémante ombohovaikuaátava.
Kambo
Kambo (poytugañe’ẽme: kampô, vacina do sapo,«kururu vakúna») ha’e peteĩ guypegua osẽva ju’i kambo (Phyllomedusa bicolor) pirégui,  peteĩ ju’i oikóva Ñemby Amérikape. miniaturadeimagen|Kambo oñemoĩvo pirépe.
Katána
Katána (hapõñe’ẽme: かたな, katana) ha’e peteĩ kysepuku ojejapopyréva Hapõme, ojeikuaa hetavéva samuraikuéra oiporuhaguére. Ipuku, ikarapã ha oguereko peteĩ taimbe añónte. miniaturadeimagen|Peteĩ katána, ojapova’ekue [[Magoroku Kanemoto.]]
Tũ
thumb|250px|Tũ (Tunga penetrans) Tũ ha'e tymbachu'i.
Tukandi
thumb|250px|Tukandi Tukandi ha'e peteĩ tahýi.
Karl Marx
Karl Heinrich Marx (5 jasypo 1818, Tréveris távape – 14 jasyapy 1883, Londye távape) ha'e akue peteĩ ohesa'ỹijóva jokuaikuaáre Alemáña pegua ohai va'ekue virurekokuaa ha jokuaikuaáre. Marx oimo'ã oĩrõha oñembo'apohápe oñondive ha upépe ojehepyme'ẽ umi omba'apóvape, upéicharõ akóinte ojehecháta avano'õ vorekuéra oñoha'ãva. Marx oimo'ã ipahápe umi omba'apóva ipu'akaha umi avano'õ vorére. Ha'e he'i ndaipóri va'erãha avano'õ vore (omba'apóva, yvy jára, ha ambuéva) imbaretevéva umi vore ambuévagui. Marx oimo'ã avei ñaipytyvõ arãha ikatuháicha, ha oñeme'ẽ va'erã ñandéve pe ñaikotevẽva. Iñaranduka herakuãvéva niko Manifiesto del Partido Comunista (nosẽi gueteri avañe'ẽme), ohai iñirũndi Friedrich Engels ary 1848-pe. Ko aranduka oñe'ẽ amoño'ỹtekuareko ohupytysévare ha oikoháichare. Marx reko ha rembiapo ojehero Marx ñeimo'ã.
Hembiapokue mba'eguasuvéva niko Das Kapital, heta ary aja omba'po ko arandukáre. Das Kapital omombe'u mba'éichapa capitalismo oiko ha umi apañuái osẽva chugui. Hetaite umi ombohováiva ko arandukáre ha umi ojeroviáva hese, oñombohovái py'ỹi hikuái. Marx ñeimo'ãgui ha hembiapokuégui osẽ heta tetãygua ñepu'ã socialista (techapyrãme ku Rrúsia Ñepu'ã).
Karl Marx heñói Tréveris távape ary 1818-pe, hákatu heta jey ova va'erã hetã rekuáipe naiporãiva hembiapokue. Marx oiko heta ára Londyepe ha upépe omano ary 1883-pe. Omano rire, iñirũ Friedrich Engels ombopaha hembiapokue. Ko árape hetaite umi ohóva gueteri Marx ñeimo'ã rapykuéri.
Karaganda
Karaganda (epañañe’ẽme, Karagandá, ojehaíva avei Karagandy) ha’e tetãmini herajojáva tavusu, Kasahitã mbytépe. miniaturadeimagen|Peteĩ tape Karagandápe.
Irundykejojaty
Irundykejojaty niko peteĩ ñembosarái mokõiva oha'ã, oñepyrũ oñemoĩvo 16 ta'anga'i peteĩ mba'epe ijyke irundýva ári, mba'epe apekuére oĩ 64 irundykejoja. Hekópe mokõiva oñombohováirõ ko ñeha'ãme, ojehechakuaa irundykejojaty niko peteĩ jetepyso.
Oñembosarái va'erã peteĩ mba'epe ijyke irundýva oñemboja'óva 8×8 irundykejoja rehe, peteĩ imorotĩva ha ambue hũva, umi 64 irundykejoja ári ikatu oĩ umi 16 ta'anga'i. Mayma ha'ãhára ijyképe oĩ 16 ta'anga'i: peteĩ ruvicha, peteĩ kuñaruvicha, mokõi pa'i, mokõi kavaju, mokõi óga yvate ha poapy ñorairõhára. Umi ha'ãhára ohupytykuaa «oityrã» ruvicha ambuéva. Upévare ha'ãhára omoĩ va'erã tesaparápe upe irundykejoja ojejuhuhápe ruvicha, ha'ãhára ambuéva ndaikatúirõ ojoko hese, ndaipu'akái ha oiko pe háke máte (ho'a ta'anga'i ruvicha) ha upéicha opa.
Yvoty réra (ta’ãngamýi)
Yvoty réra (Der Name der Rose, alemañañe’ẽme) ha’e peteĩ ta’ãngamýi ojejapóva Itália, Fyãsia ha Alemáña joajúpe, oisãmbyhýva Jean-Jacques Annaud ha oñembohopytáva tembiasagua’u herajojávape, ohaiva’ekue Umberto Eco ha oñembojekuaáva ary 1980 jave. miniaturadeimagen|[[Pa’io Eberbach, ojeiporúva kotyhaícha ta’ãngamýipe.]]
= Mandu’apykuera =
Liv and Maddie
Liv and Maddie ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui Tetãvore Joapykuéra pegua, japopapyre John D. Beck ha Ron Hart rehe. Ohasa peteĩháme akue ta'angambyry mbohasaha Disney Channel-pe ára 19 jasypokõi ary 2013-pe ha opa ára 24 jasyapy ary 2017-pe. Oguereko 80 ñembyatykuéra ha 4 pehẽnguekuéra (temporadas).
Ñemombe'u
Ko tekoha'ãngandy ohechauka Dove Cameron omba'apóvo mokõi avateépe, mokõi mitãkuña ojoyke'ýva ha ojojáva, hekotee katu iñambueite ha ojokuaa porãite, Liv niko peteĩ mba'eapohára oho jey ramo hógape ohasa rire irundy ary Hollywood-pe omba'apohápe peteĩ tekoha'ãngandýme hérava Sing It Loud!, ha Maddie peteĩ oha'ãporãite pe apu'apopoajakakuépe. Ko tekoha'ãngandy omombe'u mba'éichapa Liv ohasa oho jeývo hogaguápe opa rire Sing It Loud!, upéicha avei mba'éichapa ã mokõi joyke'y ojejokupyty. Ohechauka avei mba'eapohára Joey Bragg, Tenzing Norgay Trainor, Kali Rocha, ha Benjamin King, umíva niko ijavatee Joey Rooney, Parker Rooney, Karen Rooney, ha Pete Rooney. Joey ha Parker niko Liv ha Maddie's ikyvy, Karen ha Pete niko isy ha itúva. Ko tekoha'ãngandy pehẽngue pahague niko ojehero Liv and Maddie: Cali Style, oikógui Kalifórnia-pe. Ko pehẽnguépe, Lauren Lindsey Donzis oike ha omba'apo Ruby-guáicha, Liv ha Maddie príma. Ko avatee niko oike Pete-rangue, ha'e ndoúigui pehẽngue irundyhápe.
Toríno
Toríno (epañañe’ẽme: Turín, piamonteñe’ẽme: Turin, italiañe’ẽme: Torino) ha’e peteĩ tavaguasu italiagua, Piamónte tavusu. Ojejuhúva Ysyry Po asúa gotyo. Toríno oguereko 911 823 tavaygua (ñemoag̃ui), ha hi’área ohupyty 130 sp². miniaturadeimagen|Toríno (ta’ãngakuéra).
= Mandu’apykuera =
HBO
HBO (Home Box Office) ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Japopapyre 8 jasypateĩ 1972-pe.
Dengue
Dengue ha'e peteĩ mba'asy víru ombohasáva ñati'ũ (Aedes Aegypti) rupive. Pe ñati'ũ ojopíramo ava hasývape ha upéi ojopi ambuépe ombohasáma hese ko mba'asy, péva oñepyrũ ñati'ũ kuñágui, oĩ 4 ko dengue víru juehegua, upe ojehechavéva ome'ẽ akãnundu tuicha, tete ro'o rasy, rete kangypa, resa kupe rasy, ikatu ome'ẽ ñandéve py'avai, ndaja'uséi tembi'u, heta jey ikatu sapy'ánte opa ñañandu'ỹ ko mba'asy.
Ko ambue katu ivaive ha ikatu ñande juka, ko'a ha'e dengue hemorrágico, ikatu huguy pe ñande retepýpe, tĩ ruguy ha tuicha pe ñande rygue rasy.
Upéicha ikatu oiko ñande rehe ko mba'asy: mba'asyapypẽ oñepyrũ 3 térã 5 ára ñande jopi rire pe ñati'ũ, umíva ha'e hína akãnundu tuicha, akãrasy vai, rete rasypa ha ambuéva. Sapy'ánte oĩ tapicha oikéva dengue reko ivaivévape. Jaha va'erã tasyo hi'aguĩvehápe ñandégui pe ñañanduve ñande ruguy oĩ yvate, umi tapicha orekóva dengue opytu'u va'erã, ho'u heta va'erã pe y, ani ja'u pohã mba'eve chagua he'iỹre ñandéve pohanohára mba'épa ikatu ja'u, 10 térã 15 ára ikatu japytu'u ñañemoporã porãve hag̃ua, opakuévo ko mba'asy osẽmba ñande pirére apeno.
Ikatu jajoko hína ko mba'asy jaipurúrõ repelente, ñamonde ao omo'ãva pe ñande retére ani ñande jopi pe ñati'ũ, avei ñamopotĩ umi mba'yru ombyatýva y ky'a, ha pyhare jake hag̃ua jaipurukuaa mosquitero.
Kóva ha'e peteĩ mba'asy oĩva opárupi, hakuitehápe ha hakuvyhápe, te'õ oĩ hápe, hetaitereive ojehecha oĩ umi táva hápe.
Lado a Lado
Mba'eapohára ojapóva ava tee kuéra ha'e akue Marjorie Estiano, Patrícia Pillar, Lázaro Ramos, Thiago Fragoso, Rafael Cardoso, Maria Clara Gueiros, Cássio Gabus Mendes, Maria Padilha, Zezeh Barbosa, Paulo Betti, Isabela Garcia, Tuca Andrada, Sheron Menezzes, Werner Schunemann, Milton Gonçalves, Alessandra Negrini ha Camila Pitanga.
Omombe'u tekohayhu ha mborayhu jeheka porã, saro'y XX iñepyrũme, táva Rio de Janeiro-pe, omombe'u avei favela kuéra iñepyrũ yvytymíre ku távape.
Nickelodeon
Nickelodeon ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Japopapyre 1 jasyrundy 1979-pe.
Kupi'i
thumb|250px|Kupi'i (Coptotermes formosanus) Kupi'i ha'e tymbachu'i.
Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: kopi'i
Alehándoro pe Tuicháva
Alehándoro III de Masendóña (Pela, Gyrésia; 20 térã 21 jasypokõi ary 356 Kirito mboyvépe - Vavilóña; 10 /11 jasypoteĩ ary 323 Kirito mboyve herakuãvéva ojeheróvo Alehándoro pe Tuicháva, ha'e akue Masendóña mburuvichavete (ary 336 Kirito mboyve guive), Gyrésia sãmbyhyhára, Ehíto faraõ (332 Kirito mboyve), ha Media ha Péysia ruvicha guasu (331 Kirito mboyve), omano meve.
Alehándoro niko Olímpia Epíro pegua memby ha Filípo II Masendóña pegua ra'y, itúva ombosako'i chupe oikóta hag̃ua chugui mburuvichavete, ombo'e chupe ñorairõ kuaapy ha ombou Aristóteles oiko hag̃ua ita'ýra mbo'ehára. Hasy chupe ojupi hag̃ua oisãmbyhyrã, itúva omondo hembireko ha Alehándoro toho mombyrýpe ka'irãime oimo'ãgui ndaita'ýraiha. Alehándoro sy oho jey Epírope ha Alehándoro irũnguéra oho va'erã tetã ambuépe ani hag̃ua opu'ã hikuái oity hag̃ua Filípo, upéicha niko ipy'amongeta kyhyjégui. Peteĩva ojuka Filípo, ha Alehándoro oñepyrũ oisãmbyhy, oipe'apa umi ikatúva ombohovái hese ani hag̃ua oporokuái..
Alehándoro pe Tuicháva oñepyrũvove oisãmbyhy hetãre ohechauka ipokatu ha imbaretekue umi tetãme Masendóña poguýpe oĩva, opu'ãgui hikuái Filípo omano rire. Oiko aja Gyrésia ruvicha omboguata guetei umi pólis rembipota: ondyry Péysia Mburuvíre, omoĩ jey ipoguýpe mayma távaAnatólia pegua ha para Ehéo ypa'ũnguéra. Ombosako'i aty ñorairõhára ombyaty rire umi Gyrésia retã kuimba'ekuéra (tuichaitépe ojehecha umi Masendóña retãygua) ha ary 334 Kirito mboyvépe osẽ ijaty ñorairõhára ndive, oñembytýnte 40000 kuimba'e, ha oho ombohovái Péysia Mburuvi rehe.
Oisãmbyhy aja 13 ary pukukuévo omoambuepaite hetã rekuái ha reko tee, tuichaitépe omoĩvove hetã poguýpe upe Mburuvi akeménida ha ojehecha oguerovaha arandupy, upéicha Gyrésia reko tee ojepyso para Yvy mbytépe rehe ha Kuarahyresẽ Aguĩguáre. Ojehero ko'ãga ku ára pukukue Ára helenístico (323 Kirito mboyve-30 Kirito mboyve).
Omosarambipa rire Vaykã yvyapýre hetã apekue ha omoĩ rire Masendóña umi táva poguasu ári Gyrésia Ymaguare retãme, Alehándoro ohasa Dardanelos ypo'íre Anatólia yvyapy gotyo ha upéicha oñepyrũ ondyry Péysia Mburuvíre, oĩ va'ekue upe aja Darío III poguýpe. Ipu'aka Garániko, Issos, Gaugaméla ha Péysia Rokẽ ñorairõnguérape, upéicha oisãmbyhy yvy apekuére ojepyso va'ekue Gyrésia, Ehíto, Anatólia, Kuarahyresẽ Aguĩgua ha Mbyte Ásia rehe, ysyry Índo ha Amu Ndária peve. Upéicharõ oguahẽ Índiape, upépe ipu'aka mburuvichavete Póro rehe, upe rire ijaty ñorairõhára ndohosevéima kuarahyresẽ ngotyo ha oho jey va'erã Vavilóñame, upépe omano ohypyty'ỹ hembipota: omoĩse ipoguýpe Arávia Yvyapy.
Ndajaikuaa porãi mba'éichapa omano Alehándoro. Ojehai ymaguare omombe'u ha'e omano mbeguehápe ha ikatu oñembopohãjuka chupe, upéicha oheja hetã mbaretete'ỹva, Masendóña pokatu ikangýgui heta tetã ambuévape, kóicha ojehecha Anatólia vore yvateguápe. Ha'e omano ha nome'ẽi avavépe hetã rekuái ha imba'ekue, upéicha heindy Filípo III Arrideo ojupi oporokuái, tapicha iñapytu'ũ rekokangýva, ha upéi ita'ýra Alehándoro IV. Umi añetete oisãmbyhy omano rire Alehándoro niko ijaty ñorairõha ruvichakuéra, ojehero va'ekue diádokos (he'iséva 'hembiekovia'), hetaite oñorairõ hikuái oñembojára hag̃ua Alehándoro mburuvíre ha ombovo pe mburuvi heta tetãme.
Echuwavoñe'ẽ
Echuwavoñe'ẽ ha'e peteĩ ñe'ẽ oñeñe'ẽva pe táva Quelimane, tetãvore Sambesiape, Mosambíkepe. Kóva ha'e peteĩ ñe'ẽ vantú, juehegua Níher-Kóngo.
Apykaguasu
Peteĩ apykaguasu, hérava avei apykarundy, ha’e peteĩ guapyha mokõi térã hetave avápe g̃uarã. miniaturadeimagen|Peteĩ apykaguasu pytã. Apykaguasúpe ikatu oje’e avei sofa, (oúva epañañe’ẽgui, sofá, ha kóva peysañe’ẽgui ṣoffe).
Flor do Caribe
Flor do Caribe ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva herava Rede Globo. Oñepyrũ ára 11 jasyapy ary 2013-pe ha opa ára 13 jasyporundy ary 2013-pe, tembiasagua'u Lado a Lado rire ha Joia Rara mboyve, 159 ñembyaty kuéra ndie. Ohai Walther Negrão, Suzana Pires, Alessandro Marson, Júlio Fischer, Fausto Galvão ha Vinícius Vianna ha omotenonde guasuhápe Jayme Monjardim ha Leonardo Nogueira, ha omotenonde Jayme Monjardim, ku tembiasagua'u ha'e 81ª "tembiasagua'u 18:00 aravo pegua" ohechauka Rede Globo.
Mba'eapohára ojapóva ava tee kuéra ha'e akue Grazi Massafera, Henri Castelli, Igor Rickli, Daniela Escobar, Bruno Gissoni, Laura Cardoso, Raphael Viana, Sthefany Brito, Dudu Azevedo, Thiago Martins, José Loreto, Aílton Graça, Rita Guedes, Max Fercondini, Tainá Muller, Jean Pierre Noher, Marcos Winter, Cláudia Netto, Sérgio Mamberti, Débora Nascimento, Ângela Vieira ha Juca de Oliveira.
Omombe'u mborayhu ha tekohayhu gua'u jehasa, oiko táva Natal-pe, Rio Grande do Norte-pe, ha oiko avei tetã Guatemala-pe.
Piamónte
Piamónte (epañañe’ẽme: Piamonte, piamonteñe’ẽme: Piemont, italiañe’ẽme: Piemonte) ha’e peteĩ mokõipa yvytendágui omoha’ãngáva Tavakuairetã Itália. Itavusu ha itavaguasu oguerekovéva tavaygua ha’e Toríno. miniaturadeimagen|Piamónte [[poyvi.]] miniaturadeimagen|Piamónte [[guarakapa.]]
Kiko Veneno
José María López Sanfeliu (Figuéra, Heróna, 3 jasyrundy, ary 1952), ojeikuaa hetavéva ichupe Kiko Veneno réra guýpe, ha’e peteĩ pupotyhára epañagua. miniaturadeimagen|Kiko Veneno ([[2005).]]
Eirapu'a
thumb|250px|Eirapu'a Eirapu'a ha'e tymbachu'i.
Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: eírapu'a (eiru + pu'a)
Jate'i
thumb|250px|Jate'i Jate'i eiru rehegua.
Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: îate'i
Kanape (guapyha)
Peteĩ kanape (oúva epañañe’ẽgui, canapé, ha kóva fyãsiañe’ẽgui, canapé) ha’e peteĩ guapyha oguerekóva apykaguasu ra’ãnga heñóiva saary XVII jave, iñarambohapáva, ojeipurúva jeguapy térã ñeñeno hag̃ua. miniaturadeimagen|Peteĩ kanape.
HEC Paris
HEC Paris (HEC School of Management ingleñe'ẽme) ha'e hína peteĩ mbo'ehaovusu oĩva táva Parĩ, Hyãsia.
Oreko amo 6000 temimbo'ekuéra ha ñemoaranduhára.
Heta kuatiañe'ẽ herakuã ha ambuéva he'i mbo'ehaorusu HEC ha'e mbo'ehaorusu porãvéva opa Yvýgui. .
Ñe'ẽ (ñe'ẽ)
miniaturadeimagen|320x320px Ñe'ẽ (, kóva gyresiañe'ẽgui: ιδίωμα), ha'e peteĩ ñemohenda ñemomarandu oñeñe'ẽva ha ojeháiva, peteĩ avano'õ yvypóra mba'eva.
Ñe'ẽnguéra oñembojao ñe’ẽ’atype (ikatu hag̃ua ojeikuaa mba'eichápa oñe'ẽ pe ñe'ẽ peteĩ pehẽnguepe), ko'ãngá ojepy'amokõi oĩpa peteĩ temiandu ipõrava ikatupa oñembojao peteĩ ñe'ẽ (ñe'ẽ'atype).
Murumuru
thumb|250px|Murumuru Murumuru ha'e pindo.
Mahatma Gandhi
Mohandas Karamchand Gandhi (Porbandar, Índia Vyretáña pegua; 2 jasypa ary 1869-Ndéli Pyahu, Índia Joaty; 30 jasyteĩ ary 1948) ha'e niko Índia retã hekosãso omyakãva herakuãvéva ha ombohováiva Tavetã Joaju ñesãmbyhýre, upéicha ohechaukarã nomomba'éi tetã pytagua ñesãmbyhy hetãme, ñoraiõ'ỹ ha py'aguapýpe oheka hetã rekosãsorã. Ha'e akue ojokuaikuaáva ha ñe'ẽngára Índia pegua, ojerovia va'ekue Indu rapépe. Karai Rabindranath Tagore ombohéra chupe Mahatma (Sánskrito ha hindi ñe'ẽme mahā: ‘guasu’ ha ātmā: ‘ánga’, 'ánga guasu'). Índia retãme oñembohéra avei chupe Bāpu (બાપુ, ‘túva’ gujarati ñe'ẽme).
Iósif Stalin
Ñorairõ Guasu Mokõiha oiko aja, nási kuéra ha soviétiko kuéra ojapo jekupytyha, upéicha URSS oñemomba'e ha oñembojára heta yvy pehẽnguére umi hetã ijykeguávagui, kuarahyreike gotyo, oñepyrũ Stalin ombotuicha hetã apekue ondyrývo rire Polóñare 1939-pe. Adolf Hitler katu, Alemáña nási mburuvicha, ondyry avei Joaty Soviétikore, upéicha Stalin tuicha oñorairõ ha ombohovái Alemáñare. Opa rire ñorairõ, Stalin omoĩ ipoguýpe ha oñemomba'e heta yvy vorére Európa pehẽngue kuarahyresẽyguápe, umi yvy vore apytépe oĩ Kuarahyresẽ Alemáña. Omano rire, ojupi ombuekoviarã chupe Nikita Jrushchov.
Okẽndusu:Ñe'ẽ
<div style="display:block;border:1px solid #aaaaaa;vertical-align: top;width:99%; background-color:#4682B4;margin-bottom:5px;margin-top:5px;padding-left:5px;padding-right:4px;"> Ñe'ẽ, pe mba'e jaipurúva ñañemongetasévo, jahechaukasévo ñane rembipota ha remiandu, ñamomarandusévo umi mba'e oĩva ñane akãme. Ñe'ẽ ikatu pe mba'epu jajapóva ñañemongetávo, ñamombe'úvo ñane rembiasa, umi mba'e jahaíva térã umi mba'e jajapóva ñande po rupive ohechauka hag̃ua pe ja'eséva. Ñe'ẽ ningo mba'e porãitéva yvypóra no'õme, ndajaikuaái mbovýpa ñe'ẽ oĩ yvy ape ári, hetaitereígui ha opaichaguágui, sapy'ánte avei oĩ ñe'ẽ pyahu ha sapy'ánte ndaiporivéima peteĩ ñe'ẽ ndojeipuruvéiva, upéicha oiko ymaguare guive ára pukukuévo. He'iháicha “The Ethnologue: Languages of the World”, ary 2018 jave, oĩ ko yvy ape ári amo 7.099 ñe'ẽ.
Ko'ápe rejuhu marandu ha tembikuaa ñe'ẽ rehegua, ikatu reikuaave ñe'ẽnguéra opaichagua rehegua, ikatu rehecha mba'éichapa yvypóra oipuru ñe'ẽ.
Kuatiarogue ambuéva
Yvóra ñe'ẽnguéra Áfrika ñe'ẽnguéra: Araveñe'ẽ, Cháde, Cheua ñe'ẽ, Chóna ñe'ẽ, Kuchíta, Kanúri, Kiñarruánda, Masái, Sesóto, Setusuána, Suahíli ñe'ẽ, Turukána, Xhosa, Wólof ñe'ẽ, Zulu, ha ambuéva...
Amérika ñe'ẽnguéra: Aleúto ñe'ẽ, Aimarañe'ẽ, Avañe'ẽ, Cheroki ñe'ẽ, Inutytu ñe'ẽ, Irokésa ñe'ẽnguéra, Kariña ñe'ẽ, Kechuañe'ẽ, Língua geral, Mája, Mapucheñe'ẽ, Nahuatl, Naváho ñe'ẽ, Tupinamba ñe'ẽ, ha ambuéva...
Ásia ñe'ẽnguéra: Araveñe'ẽ, Asame ñe'ẽ, Aseri ñe'ẽ, Chinañe'ẽ, Dzalakhañe'ẽ, Dzongkhañe'ẽ, Hapõñe'ẽ, Hindi ñe'ẽ, Evréo ñe'ẽ, Kanare ñe'ẽ, Kokborok, Koreañe'ẽ, Kúrdo ñe'ẽ, Manipuri ñe'ẽ, Marati ñe'ẽ, Mongoliañe'ẽ, Okinaguañe'ẽ, Peysiañe'ẽ, Sindi ñe'ẽ, Sánskrito, Tamil, Tulu ñe'ẽ, Télugu, Tivetano ñe'ẽ, Tái ñe'ẽ, Tuykiañe'ẽ, Urdu ñe'ẽ, Valúchi ñe'ẽ, Vengali ñe'ẽ, Vienã ñe'ẽ, ha ambuéva...
Auturonésia ñe'ẽnguéra: Fíji ñe'ẽ, Haguái ñe'ẽ, Háva ñe'ẽ, Malájo ñe'ẽ, Mandagakañe'ẽ, Maóri ñe'ẽ, Samóa ñe'ẽ, Taiti ñe'ẽ, Tagálo ñe'ẽ, Tónga ñe'ẽ, Ypa'ũnguéra Marshall ñe'ẽ, ha ambuéva...
Ñe'ẽnguéra ojejapóva: Esperanto, Ido, Volapük, ha ambuéva...
Okẽndusu ambuéva ñe'ẽ rehegua
Apykahai
Peteĩ apykahai ha’e peteĩ apyka oguerekóva peteĩ mesa, ojeipurúva mbo’ehaópe ojehai hag̃ua hi’ári. miniaturadeimagen|Apykahaikuéra peteĩ mbo’ehaópe.
Tukumã
thumb|250px|Tukumã Tukumã ha'e pindo.
Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: tuku'mã
Iráke
Iráke (araveñe'ẽme: العراق - Al-‘Irāq), hérava ymaguare Mesopotámia, héra ete Tetã Iráke (áraveñe'ẽme, Jumhūriyyat Al-‘Irāq; kurdo ñe'ẽme كۆماری عێراق‎, Komara Îraqê), ha'e peteĩ tetã ñemby kuarahyreike Asia pegua oĩva yvytyrysýi Zagros-pe, kuarahyresẽ yvyku'iparusu Siria-pegua ha yvate yvyku'irusu Aravia-pegua. Ijerére ojejuhu ñemby gotyo Kuwait ha Aravia Saudíta, kuarahyreike gotyo Horytaña, yvate kuarahyreike gotyo Tavakuairetã Árave Siria, yvate gotyo Tuykia, ha kuarahyresẽ gotyo Irán. Oreko peteĩ yrembe'y po'i Umm Qasr-pe, para apyte Pérsiagua. Oĩ mokõi ysyry guasu ha tenondegua: pe ysyry Tigris ha Éufrates. Ã ysyry ijerére oĩ heta ñemitỹ.
Iráke hembiasakue iñepyrũ oĩ Mesopotámia Ymaguare rembiasakuépe. Ysyry Tigris ha Éufrates rendápe ha'e "avano'õ ypy renda" ha jehai ypy renda. Hembiasakue pukukuévo, Iráke yvy niko mburuvi opichagua rekoha: Suméria, Akádia, Mburuvi asírio, Vavilónia Mburuvi ha Mburuvi Kaliháto Abasigua, Mburuvi akeménida, Mburuvi Masendóña, Mburuvi páyto, Mburuvi sasánida, Mburuvi oméja, Mongólia Mburuvi, Mburuvi otománo, ha Vyretáña Mburuvi.
Iráke oreko 18 tetãvorenguéra (muhafazat):
Itália ambere
Itália ambere térã ambere italiagua (Podarcis sicula) ha’e peteĩ mymba otyryrýva ipira’apéva, oikóva Vóña, Koroásia, Fyãsia, Itália, Sérevia, Elovéña ha Suísa ryepýpe. miniaturadeimagen|Ambere [[Itália|italiagua (kuña - kuimba’e).]]
Peysiañe'ẽ
thumb|upright=1.25|Peysiañe'ẽ Peysiañe'ẽ (پارسی) ha'e ko Indoeuropa ñe'ẽ oñeñe'ẽva Iran, Ahyganitã ha Tajikitã retãme. Oĩ amo 110.000.000 oñe'ẽkuaáva. Oipuru araveñe'ẽ achegety ohai hag̃ua.
Discovery Channel
Discovery Channel ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Japopapyre 17 jasypoteĩ 1985-pe.
Patiýua
thumb|250px|Patiýua Patiýua ha'e pindo.
Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: patiýua
Patiýua mirĩ
Patiýua mirĩ ha'e pindo.
Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: patiýua + mirim
Kigali
Kigali ha'e hína Rruánda retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype, ojejuhu Rruánda ipehẽngue mbyteguápe. Ojepapaháicha ary 2015-pe, oiko 1.132.686 tavayguakuéra ko táva ipype. Ko távape ojejuhu Rruánda mburuvicha róga ha tetã rekuái róga guasu avei.
Umi Alemáña retãygua ojapo ko táva ary 1907-pe, Rruánda oiko aja Alemána ipoguýpe.
Láo
Láo, héra tee hína Láo Tekoha Tavakuairetã Jekopytyjojápe (Láo ñe'ẽme: ສາທາລະນະລັດ ປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ, Sathalanalat Paxathipatai Paxaxon Lao), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva Ásia pegua. Itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype ha'e Vientiã. Ojejuhu Ásia ipehẽngue ñemby kuarahyresẽme, ijerére ojejuhu yvate kuarahyreike gotyo, upe ysyry Mekong rupi, tetã Miamar, yvate gotyo ojejuhu Chína, kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu tetã Vienã, ñemby gotyo tetã Kamboja ha kuarahyreike gotyo tetã Tailandia. Ijyvy apekue ohupyty amo 236 800 km² ha ipype oiko 6 677 534 tekovekuéra ojeipapaháicha ary 2008-pe.
Láo ijyvy apekue ko'ãgagua ha'e ku Mburuvi Ymaguare hérava Lan Xang ijyvy amo sa'ary XIV ha sa'ary XVIII mbytépe. Hyãsia omoĩ Láo ipoguýpe ha ojapo ikolóniarã ko tetãme, ary 1949-pe ohupytýramo jepe isãso, hákatu Láo retãygua oñorairõ ary 1975 peve ha upéi pe aty Komunísta ohupi oisãmbyhy hag̃ua.
Láo ha'e peteĩ umi tetãgui ojokoitéva pirapire mba'apo ñemohenda hekosãsóva. Upéicha jepe, ko tetã imba'ehetakue oikakuaa amo 7,2% ary 2006-pe. Amove 80% opaite Láo retãygua pegua oñemitỹ ojapo ipirapirerã ha oiko hag̃ua. Láo retãygua ijypykue opaichagua, hákatu amo 70% tetãygua pegua ha'e te'ýi láo pegua. Ko ñe'ẽngue Láo ojeipuru avei ojehero upe ñe'ẽ tee ko tetãgui, oñeñe'ẽramo jepe Hyãsiañe'ẽ.
Piraju
Piraju (Salminus brasiliensis), hérava avei "dorado", "damita" térã "river tiger" (jaguareterusu ysyrygua), ha’e peteĩ pira tuicháva oikóva ysyrykuéra Parana, Paraguái, Uruguái, Chapáre ha Mamorépe. miniaturadeimagen|Piraju.
Héra ypy
Piraju réra ou ñe’ẽnguéra "pira" ha "say’ju" joajúgui.
Láo ñe'ẽ
Láo ñe'ẽ ha'e ko ñe'ẽ tee Láo retãme, ñe'ẽ oñemohendáva tai ñe'ẽnguéra atýpe.
Láo ñe'ẽ ojogua upe Tái ñe'ẽ ojehaiháicha, oipurúgui achegety ojueheguáva. Amo 6.000.000 tapichakuéra oñe'ẽkuaa Láo ñe'ẽme, Láo retãme, Tailandia ha Vienã retãme avei.
Ysyry Mamore
Ysyry Mamore (epañañe’ẽme: río Mamoré) ha’e peteĩ ysyry Volívia ha Pindoramagua. miniaturadeimagen|Ysyry Mamore Volíviape.
Kiñarruánda
Kiñarruánda ha'e upe ñe'ẽ bantú oñeñe'ẽvéva Rruánda retãme, sa'i oñeñe'ẽ avei Ugánda, Vurundi, Tetã Jekopytyjoja Kongo ha Tãsaña retãme, Áfrika ipehẽngue mbyteguápe. Amo 12 sua tapichakuéra oñe'ẽkuaa kiñarruándame.
Techapyrã
Ysyry Ámstel
thumb|280px|Ámstel táva Amsterdam ohasávo.
Ámstel ha'e niko ysyry ohasáva táva Amsterdam mbytére ha ombohéra ko táva, Tetãnguéra Yvýi tavusu. Ipukukue ohupyty 31 kilómetro.
Patagua
thumb|250px|Patagua Patagua ha'e pindo.
Makava
thumb|250px|Makava Makava ha'e pindo.
Náhuatl
Náhuatl ha'e peteĩ utonáhua ñe'ẽ oñeñe'ẽva Méhiko retãme ha Mbyte Amérikape. Ojeikuaa ko ñe'ẽ oikoha saro'y V guive. Ko'ágã katu, ko ñe'ẽ pe Amérika ñe'ẽ teéva ojeipuruvéva Méhikope, oĩ amo 3 sua oñe'ẽkuaáva, haimete umívagui iñe'ẽkõiva, oñe'ẽkuaa avei karaiñe'ẽ térã iñe'ẽ mbohapýva katu, oñe'ẽvo ingleñe'ẽ.
Umi oñepyrũ va'ekue oñe'ẽ náhuatl niko umi Mbyte Méhiko ypykuekuéra. Umi azteka ha tolteka oñe'ẽ náhuatl ymaguare.
Náhuatl heta iñambue opa rire Azteka Mburuvi. Ára pukukuévo, oiko náhuatl ñe'ẽgui ñe'ẽmi opaichagua, ha ko'ágã, umi oñe'ẽva náhuatl iñambuéva sapy'ánte ikatu ndoikuaái pe náhuatl oñeñe'ẽ ambue tendápe.
Umi ñe'ẽngue "Méhiko," "Guatemála", "Nikarágua", "tomáte" ha "chokoláte" ou Náhuatl ñe'ẽgui.
Mbutáre
Mbutáre (Butare) ha'e hína peteĩ táva Rruánda retãme, itáva orekovéva tapichakuéra ipype mokõiha, itavusu Kigali rire, ojejuhu Rruánda ipehẽngue ñembyguáme. Ojepapaháicha ary 2015-pe, oiko 89.600 tavayguakuéra ko táva ipype. Ko táva ha'e Rruánda itavusukue, Rruánda oiko aja Véyhika ipoguýpe.
Vientiã
Vientiã (Hyãsiañe'ẽ pegua: Vientiane; Láo ñe'ẽme: ວຽງຈັນ) ha'e hína Láo retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype.
Ojejuhu ysyry Mekong rembe'ýre, tetã Tailandia rembe hi'aguĩ. Amo 760.000 tavayguakuéra oikove ipype, ojeipapaháicha ary 2015-pe.
AMC
AMC (American Movie Classics) ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Japopapyre 1 jasypa 1984-pe.
National Geographic
National Geographic ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Japopapyre 12 jasyteĩ 2001-pe.
Showtime
Showtime ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Japopapyre 1 jasypokõi 1976-pe.
Tónga
Tónga, héra tee hína Tónga Mburuvi, (Tónga ñe'ẽme: Pule'anga Fakatu'i 'o Tonga; ingleñe'ẽme: Kingdom of Tonga) ha'e hína peteĩ tetã hekosãsóva Oseaníape, ojejuhúva ypa'ũ aty Polinésiape ha heko rekuái oporokuái peteĩme amandajére. Ijapekue yguasúpe rupive oñemohembe'y yvate gotyo upe Hyãsia retãvore hérava Wallis ha Futuna ha Samóa retã; yvate kuarahyresẽ ngotyo Samóa Amérika pegua; kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu Niue ha ypa'ũnguéra Cook, oĩva Selánda Pyahu poguýpe; ha kuarahyreike gotyo Fíji retã ojejuhu. Ñemby gotyo, ypa'ũnguéra hi'aguĩvéva ha'e niko ypa'ũnguéra Kermadec, Selánda Pyahu ipoguýpe. Itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra ha'e Nukualofa.
Ijyvy apekue niko 747 km², upéicha Tónga niko tetã tuichavéva 186ha opa umi tetã ambuéva apytépe. Amo 177 ypa'ũ ha'e niko ko tetã yvy apekue, umívagui 36 ypa'ũme añónte ojehecha oĩ tapichakuéra rekoha. Ko mburuvípe oikove amo 100 000 tetãygua. Tónga retãyguakuéra hetakue tuichavéva ijerovia Hesu rapére ha iñe'ẽ ingleñe'ẽ ha Tónga ñe'ẽ.
Cartoon Network
Cartoon Network ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Japopapyre 1 jasypa 1979-pe.
Ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva mba'e Warner Bros Discovery Networks mba'e, Warner Bros Discovery mba'e.
Tembiasakue
Osẽ ára 1 jasyporundy ary 1992-pe, Ted Turner ojogua rire pe estudio de animación orekóva diseños Hanna-Barbera ary 1991-pe. Oservi 24 aravo'i ñemuha ramo umi propiedad animación clásica umi biblioteca Turner Broadcasting-gui. Ko serie original oñepyrü ary 1992 jave "Space Ghost Coast to Coast", omoirüva caricatura ha'eháicha "Cow and Chicken", "Dexter's Laboratory", "The Powerpuff Girls", "Johnny Bravo", "Ed, Edd n Eddy", "Courage the Cowardly Dog", "Tom and Jerry", "Looney Tunes", ha "Pet Alien". Opavave ha'ekuéra oike kuri "What a Cartoon! Show"-pe.
Cartoon Network programación original ko'ágã oike umi espectáculo ha'eháicha "The Amazing World of Gumball", "Craig of the Creek", "Teen Titans Go!", "Ben 10", ha "We Baby Bears". Ko red programación ypykue ojejapo Cartoon Network Studios-pe, ambue jehechauka katu ojejapo oñondive térã ojejogua ambue estudio-gui, umíva apytépe Warner Bros Animation afiliado. Ymave, Cartoon Network ojapo ha ombohasa avei programa híbrido acción en vivo ha animada.
Muhanga
Muhanga térã Gitarama ha'e hína peteĩ táva Rruánda retãme, itáva orekovéva tapichakuéra ipype mbohapyha, itavusu Kigali rire ha táva Mbutáre rire, ojejuhu Rruánda ipehẽngue mbyteguáme. Ojepapaháicha ary 2015-pe, oiko 87.613 tavayguakuéra ko táva ipype. Ko táva hérakue Gitarama ary 2006 meve.
Arapasu juru karapã
Arapasu juru karapã ( (Campylorhamphus trochilirostris) ha'e peteĩ guyra juehegua oikovéva Argentina retãme, Bolivia retãme, Brasil-pe, Colombia-pe, Ekuator retãme, Panama-pe, Paraguái-pe, Perũme ha Venesuéla retãme.
Tenda oĩva
Oikove ka'aguýre; ysyry ha ysyrymi hi'aguĩ; ñu guasu orekova heta yvyramáta, oikove mante 1 300 msnm mbovy ha oĩ mante 2.000 m mboyve.
Hete ha hembi'u
Arapasu juru karapã ituichakue ha'e 24 gotyo 28 cm. Itĩ puku, karapã ha pytãhũ. Ijatukupe pytã nunga ha ipy'a pytã kanela. Ijahy'o ha iñakã pytãhũ ha morotĩ.
Ho'u heta mymbachu'i ha ambue mymba ndorekóiva pujase'o, yvyra ápe guy pegua.
Mbakuri
thumb|250px|Mbakuri Mbakuri ha'e pindo.
Inaja
thumb|250px|Inaja Inaja ha'e pindo.
Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: inaiá
Pupúña
thumb|250px|Pupúña Pupúña ha'e pindo.
Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: pu'puña
Aleúta ñe'ẽ
Aleúta ñe'ẽ ha'e peteĩ umi ekimal-aleúta ñe'ẽnguéra oñeñe'ẽva Aláka, Rrúsia ha Kanadápe. Kóva hína aleutakuéra iñe'ẽ tee, umi oikóva Aleúta ypa'ũnguérape. Ary 1995 jave, oĩnte 305 tapicha oñe'ẽkuaáva aleúta ñe'ẽ.
Freeform
Freeform ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Japopapyre 29 jasyrundy 1977-pe.
Ehíto Ymaguare
Ehíto Ymaguare ha'e akue avano'õ mba'eguasuitéva ojejuhu Yvate Áfrikape ha Kuarahyresẽ Aguĩguápe, ysyry Nílo rembe'y ykére, amoite upe yvy pehẽngue ko'ãga ojejuhúva Ehíto retã. Ára Ymaguarépe oĩ niko umi avano'õ mba'eguasuvéva ha mbaretevéva apytépe, oñepyrũ ary 3100 Kirito mboyvépe ha opa ary 30 Kirito mboyvépe, ho'a rire Rróma mburuvi poguýpe.
Amo ary 3100 Kirito mboyvépe, Ehíto avano'õ heko peteĩma ha imbareteve, upe guive oisãmbyhy faraõ peteĩha (Narmer), faraõ niko ojeheroháicha umi oisãmbyhy va'ekue Ehíto Ymaguarére, ha upéi Ehíto avano'õ hi'are puku ohasa peve 3000 ary. Opa peve faraõnguéra ñesãmbyhy ary 30 Kirito mboyvépe, ho'árõguare Ehíto Mburuvi rrománo poguýpe ha oiko chugui peteĩ tetãvore.
Rruánda
Rruánda, héra tee hína Tavakuairetã Rruánda (Kiñarruánda ñe'ẽme: Repubulika y'u Rwanda; Ingleñe'ẽme: Republic of Rwanda; Hyãsiañe'ẽme: République du Rwanda), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ha yguasu rembe'y'ỹva ojejuhu Áfrika ipehẽngue mbyteguápe. Ijerére ojejuhu yvate gotyo tetã Ugánda, ñemby gotyo tetã Vurundi, kuarahyreike gotyo Tetã Jekopytyjoja Kongo ha Tãsaña. Ruránda hína tetã michĩ oĩva ko yvy pehẽnguéme ojeheróva Ypa Guasukuéra Áfrika pegua.
Sa'ary XIX ipahápe, Rruánda oĩ Alemáña ipoguýpe, ikolóniaicha, opa rire Ñorairõ Guasu Peteĩha Alemáña ombohasa katuete ikolónia Véyhika retãme, opa rire Ñorairõ Guasu Mokõiha, ONU ha Véyhika oisãmbyhy ko tetãre, hákatu hetaite okakuaa jekopyty'ỹ ha ñembojuavy umi Rruánda retãygua mbytépe, ára 1 jasypokõi ary 1962-pe ko tetã ohupyty isãso. Ojegueromandu'a Rruánda retãme heta ñorairõ oiko anga akue, techapyrãme oiko upe jejuka heta 1994 pegua, omanóvo amo 1.000.000 Rruánda retãygua, ko'ãga ojehecháramo jepe ko tetã iporãiteha jeiko hag̃ua, tetã oñeimevéva kyhyje'ỹme opa Áfrika pegua ha 5ha opa Yvýgui.
USA Network
USA Network ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Japopapyre 22 jasyporundy 1976-pe.
28 jasypo
Ára 28 jasypo ha'e ára 148ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 149ha umi ary hekope'ỹme. Amo 217 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Tukũ
Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: tu'kum ; tukumã
Ysyry Mekong
Ysyry Mekong ha'e hína peteĩ ysyry ipukúva ojejuhúva Ásia ipehẽngue ñemby kuarahyresẽme, osyry poteĩ tetã rupive —Chína, Miamar, Laos, Tailandia, Kambója ha Vienã— osẽ meve para Ñemby Chína ýpe. Ipukukue ohupyty amo 4880 km, upéicha ikatu ha'e ysyry ipukuvéva 8ha térã 12ha opa Yvýgui.
Membykua
Membykua ningo oiko oñembopahavove tyeguasu ojeipe'ávo térã mbaretépe oñeguenohẽvo membyryrúgui upe mitãrã térã mitãñepyrũ ikatu mboyve oikove ijehegui año. Membykua ikatu oiko reiete, ha upéicharõ ojeherónte membykua rei. Upéicha avei ikatu oiko ojejaposégui, ha upéicharõ ojehero membykua ojejapokáva. Ko téra membykua ojeipuruve oñeñe'ẽnguévo membykua ojejapokáva rehe. Koichagua aporeko, pe mitãrã ikatu rire oikove ijehegui añónte, ojeikuaa pohãnohára apytépe "tyeguasu ñembopaha hi'ára riréicha”.
Ñepohãnokuaapy ko'ag̃agua oipuru pohã térã pirekytĩ ojapo hag̃ua membykua. Ã mokõi pohã Mifepristona ha Prostaglandina oiko porã avei pirekytĩicha mbohapyjasy peteĩháme. Pohã jepuru oiko porãrõ jepe mbohapyjasy mokõiháme, pirekytĩ iporãve mba'e vai hapykuerépe oguerúvape g̃uarã. Memby'ỹrã, ha'éva hína pohã apu'a ha membyryru apytegua mba'ejepuru ikatu ojeipuru membykua riremínte. Membykua arapy kakuaávape yma guivéma ojeikuaa oñangarekoveha ñepohãnokuaapy aporeko apytépe oñemoneívo léi rupive. Umi membykua noñembyaíriva ndoguerúi mba'e vai ipukúva akã térã tete resãime. Upe Tesãi Arapygua Atyguasu he'ika ko'ã membykua oñangarekóva ha oñemoneíva léi rupive opa kuña ikatuva'erã oipuru arapýpe. Membykua noñangarekóiva ikatu opa hína 47.000 sy manóme ha 5 sua kuñáme ohóva tasyópe opa ary arapy tuichakue javevépe.
Opa ary ojejapo 44 sua membykua arapýpe, ha upe papapy mbyte rupi ojejapo oñeñangareko'ỹre. Ko'ã papapy membykua rehegua michĩmínte iñambue 2003 guive 2008 peve, oñemonei'ỹ rupi heta pa'ary pukukue upe tekombo'e ogaygua ñembohaperã ha memby'ỹrã reheguáva oñemoporãva. Avei 40% kuñanguéra arapypegua ikatu ojapoka membykua léi omoneíva “mba'égui ojehapejoko'ỹre”. Upéicharõ jepe, oñemboapýra araka'épa ikatu ojejapoka upéva, oñemañávo mbovy áramapa hyeguasu upe kuña.
Membykua ojejapokáva oguereko peteĩ tembiasakue puku. Ojejapo hag̃ua, ojeipuruva'ekue pohã ñana, tembipuru hãimbéva, tete ñembyai, ha ambue mba'echae tembiaporape ymaite guive. Upe léi membykua rehegua, avei mbovy jeýpa ikatu ojejapo, ha iñarandupy ha itupã jeroviapy oñemoambue tuichaiterei arapy tuichakue javevépe. Ambue tenda rupi, membykua oñemonei jepi léi rupive oikórõ peteĩ mba'e vai, ha'éva hína jopyhy oñopehẽnguekuéra apytépe, rairõ, mitãrã iñapañuãirõ, tekoveaty ha virupurupy apañuãi, térã isy ikatúrõ omano. Heta tenda rupi, tuicha oñembohovái tekoporã, tekopykatu ha léi membykua rehegua. Umi omonei'ỹva membykua he'i upe mitãñepyrũ térã mitãrã ha'eha tapicha yvypóra oguerekóva tekokatu oikove hag̃ua, ha ombojoja membykua jejuka rehe. Umi omoneíva membykua tekokatu ohechauka kuña tekokatu oñembopy'apeteĩ hag̃ua upe oikóvare hete rehe ha avei ohechauka tekokatu yvyporaguigua tuichaháicha.
Mba'aporeko Ñepu'ã
thumb|290px|[[Aovyta guasu ombojuasa pya'eve inimbonguéra.]] Mba'aporeko Ñepu'ã niko ojeheroháicha ára pukukue 1760 guive 1840 peve Európape ha Tetãvore Joapykuérape, ojehechahápe yvypóra oñepyrũ omba'apove mba'eapopyha rógape ha oipuru heta mákina pyahu ojapo pya'eve mba'eapopy kuéra. Upe niko he'ise tapichakuéra ikatu ojapo imba'erã pya'eve ha hepy michĩvéva, upéicha avei hetaite umíva oheja hóga okápe ha oho táva guasúpe omba'apo hag̃ua umi mba'eapopyha rógape.
Mba'e pyahu
Mba'aporeko ñepu'ã aja ojehecha mba'e pyahu opaichagua oipytyvõ va'ekue yvypórape omba'apo porãve hag̃ua, umi apytépe oĩ:
Aseri ñe'ẽ
Aseri ñe'ẽ ha'e ku ñe'ẽ oñe'ẽva Aservaijã retãme, ku tetã iñe'ẽ tee. Kóva niko oĩ túrko atýpe ha ojoguaitéva Tuykiañe'ẽ, oĩ heta mba'e Aseri ñe'ẽme oúva araveñe'ẽgui ha Peysiañe'ẽgui. Oĩ amo 28 sua tapicha oñe'ẽkuaaáva, tuichaitépe Aservaijã retãme, ha tetã ambuévape oikohápe aserikuéra.
28 jasypoteĩ
Ára 28 jasypoteĩ ha'e ára 179ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 180ha umi ary hekope'ỹme. Amo 186 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Visãsio
Visãsio ha'e akue peteĩ Gyrésia táva, Tarásia tavusu, Bósforo ypo'ípe, táva Estambul ko'ãga ojejuhúvape. Ko távape okakuaa ha oñepyrũ Mburuvi visantíno, ho'a rire Rróma mburuvi, upe aja Rróma mburuvicha héra Constantino I pe Tuicháva ombohéra jeýma va'ekue ko táva amo ary 330-pe, Constantinopla héra pyahu niko.
Arare (tembi’u)
Arare (あられ,? ‘amandáu’) ha’e peteĩ tembi’u michĩ ojejapóva arrógui ha oñemohe’ẽva sóha tukupígui. miniaturadeimagen|Arare.
Comedy Central
Comedy Central ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Japopapyre 1 jasypoteĩ 1991-pe.
Jean-Paul Sartre
Jean-Paul Charles Aymard Sartre (Parĩ, Hyãsia, 21 jasypoteĩ 1905-Parĩ, Hyãsia, 15 jasyrundy 1980), ojekuaameméva Jean-Paul Sartre ramónte, ha'e akue peteĩ arandupykuaatyhára, haihára, mombe'ugua'u apohára ha activista jokuaikuaa rehegua Hyãsiagua, omotenonde va'ekue heta temimo'ã jeikogua reko, javeguareko pyahu ha avarekokuaa Marx ñeimo'ãme. Ha'e akue pe haihára 10ha oñeme'ẽva'ekuépe peteĩ Jopói Nobel ñe'ẽporãhaipyre rehegua, ary 1964 jave, hákatu ndoipotái pe jopói ha oikuaauka mba'érepa peteĩ kuatiañe'ẽme omondova'ekue Suésia Atyvetépe he'ívo naiporãi chupe ñemomba'eguasu ha techakuaa, oroviágui yvypóra ha arandupy ojoajuha va'erã jejoko'ỹre, ndaikatúi ojoaju umi temimoĩmbyre rupive. Omena Simone de Beauvoir rehe, arandupykuaatyhára avei.
Hembiapokuépe oñe'ẽ mba'éichapa tekosãso rehegua ha mba'épa umi mba'e ho'áva ñande rehe ñanesãsóramo. Omano mboyvemi he'i akóinte orovia «Yvypóra ojupe ojejapoha».
Ukyañañe'ẽ
Ukyañañe'ẽ, térã yma ojeheroháicha rruténo ñe'ẽ, ha'e tetã Ukyáña ñe'ẽ tee, peteĩ umi indoeurópa ñe'ẽnguéra, kuarahyresẽ eslávo atýgui. Oĩ amo 45 sua tapichakuéra oñe'ẽkuaáva, upéicha kóva pe ñe'ẽ 26ha ojeipuruvéva Yvy ape ári. Oipuru Sirílo achegety ijehaípe.
Mokaje
thumb|250px|Mokaje (macajá) Mokaje ha'e pindo.
Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: mokaie'yba ; bacaba + yuba
Pundie tembehãigua
Ñe'ẽpukuaápe, pundie tembetãigua (epañañe'ẽme: consonante labiodental) ha'e umi pundie oñomomberáva pe tembe guy ha pe tãinguéra yvatepegua ndive.
IRH-pe pundie tembetãigua
Pe IRH tai "ɧ" ohechauka peteĩ tyapu ojehúva suekoñe'ẽpe. Upe tyapu oje'e ojoguaha pe pundie ju'apehatãgua pytuhẽva ñe'ẽsẽ'ỹvape [x]. Ha katu oĩ peteĩ hetaháichava ñe'ẽ'atygui pundie tembetãigua ju'apehatãguáva apu'áva, va'ekue oñembohasáva [fˠʷ] ramo. Pe pundie tembetãigua sopúva ñe'ẽsẽ'ỹva ha'e hetaháicha oúva pe tembekõigua sopúvagua.
Ojehúva rehegua
Pe pundie [ɱ] ojehechamoiterei, ha katu opaite, téra haimete opaite, pe ñe'ẽnguéra ojejuhúvape, ojejuhu tyapu hetaháicha ramo añoite /m/ pegua umi pundie tembehãigua mboyve, ha'eháicha /v/ ha /f/. Upe pundie oje'e oikoha iñe'ẽpu'andumente peteĩ tekeñe'ẽ ñe'ẽrakãpe (dialecto), ha katu umi ñembojapyre péichagua yma ojehechauka japu.
Pe chingúna ñe'ẽrakãpe, tysongañe'ẽme oúva, oĩ peteĩ tyapukõi (africates) tyapu ramo. Ambue ñe'ẽme, kosañe'ẽ ramo, tyapukõi ikatu oiko pundie pytuhẽva hetaháicha ramo. Upe tyapu iñambue aremañañe'ẽ pundie tembehãigua ñe'ẽsẽ'ỹva <pf>-gui, oñepyrũva peteĩ pundie tembekõigua. Opa ko'ã tyapukõi tyapu ndahetéiva ñe'ẽnguérame.
Pe pundie tembehãigua nupãvanguéra ñoñemoañetei oĩha tyapu ñemomomby ramo oimeraẽva ñe'ẽme. Ko'ã pundie sapy'ánte ojehai "ȹ" ha "ȸ" ("qp" ha "db" oñembojehe'a). Mitãnguéra ha ñe'ẽ oñeñembyaivape ñe'ẽpe ikatu oĩ avei.
Pundie hãitembegua
Pe pundie hãitembegua (dentalabial) ha'e pundie tembehãigua tovake: Ko'ã pundie oñomomberáva pe tembe yvatepegua ha tãinguéra guy ndive. Aipo tyapu ha'e sa'i oĩ ñe'ẽnguéra apytépe, oiméne umi tãigua hetepy ojegecharamóva (maloclusión dental) — ko'ýte jurutañykã michĩ ñembotuichave (retrognatismo) — hasýva oñemoñe'ẽ hag̃ua, jepémo peteĩ suekoñe'ẽ tyapu hetaháicha /ɧ/ oñomombe'u pundie hãitembegua ñe'ẽsẽ'ỹva ju'atehatãguáva ramo, ha pe pundie hãitembegua pytuhẽva ñe'ẽsẽ'ỹva ojepuru ojeheichaháicha umi gyroerandiagua ñe'ẽrakã ñembykuarahyreiképe.
Ehecha avei
Ñemohenda ojejapohápe oñemoñe'ẽ
Ñe'ẽpukuaa
Bactrocera costalis
Bactrocera costalis jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Arapasu ñu
Arapasu ñu (Xiphocolaptes major) - ha'e peteĩ guyra juehegua oikovéva Argentina, Bolivia, Brasil ha Paraguái retãme. Tenda ete oikovéva ha'e ka'aguy. Ipohýikue ha'e 155 g ha ituichakue ha'e 35 cm.
Guarapuáva
Guarapuáva ha’e peteĩ tetãvore Paranagua. Héra ou tupi ñembyguañe’ẽgui ha he’ise "aguara guasu ryapu renda" (gûará, aguara guasu + pu, tyapu + aba, tenda). miniaturadeimagen|Guarapáva poyvi.
Arapasu ka'atĩ
Arapasu ka'atĩ (Lepidocolaptes angustirostris) ha'e peteĩ guyra juehegua oikovéva Argentina, Bolivia, Brasil, Paraguái, Surinam ha Uruguái retãme.
Tenda oĩva
Oikove yvyramáta michĩme, ka'aguy sa'i, ñu guasu 2.300 m mboyve.
Hembi'u
Ho'u heta mymbachu'i ha mymba michĩ ndorekoiva pujase'o ha oikovéva yvyra ápe guýre.
Ñemoñare
Ohaitypo yvyramáta kua térã ambue kua ambue guyra ojapóva. Ombo'a mokõi térã mbohapy rupi'a, kuña ha kuimba'e omboja rupi'a kuéra.
Lifetime
Lifetime ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Japopapyre 1 jasykõi 1984-pe.
Pira’ape
Pira’ape (epañañe’ẽme: escama) ha’e peteĩ mba’e pererĩ hatãva osẽva peteĩ mymba pirégui, oñepytyvõ hag̃ua. miniaturadeimagen|Pira’ape [[yvyja pirépe.]] Oĩ opaichagua pira’ape, oñembojuavy ha’ãngáre ha mymbáre.
Mymbakuéra oytáva
Pirakuéra pira’ape oñembojuavy mymbakuéra otyryrývagui ipira’ape ikangyvehaguére. miniaturadeimagen|[[Piraroto limõ (Negaprion brevirostris) pira’ape.]]
Mymbakuéra otyryrýva
Opaichagua pira’ape ojejuhu mymbakuéra otyryrývare, ikatu tuicha térã tuichave. miniaturadeimagen|Peteĩ géko ([[Phelsuma laticauda) ipira’ape sa’ýva.]]
Mymbakuéra ovevéva
Mymbakuéra ovevéva ipira’ape ipysãme. miniaturadeimagen|Pira’ape pigárago guasu ([[Haliaeetus pelagicus) pysãme.]]
Luis XIV
Luis XIV (Hyãsiañe'ẽme: Louis XIV), ojehero chupe «Karai Kuarahy» (le Roi Soleil) térã Luis pe Tuicháva (Saint-Germain-en-Laye, Hyãsia, 5 jasyporundy ary 1638-Versalles, Hyãsia, 1 jasyporundy ary 1715), ha'e akue Hyãsia ha Navárra mburuvichavete ára 14 jasypo 1643 guive omano meve orekóvo 76 ary, oisãmbyhy hetãre 72 ary pukukue. Kóva niko pe mburuvichavete ipukuvéva oisãmbyhy Európape, ha'e ogueraha hetã tavusu Versalles-pe ha upépe omopu'ã tetã rekuái mbaretéva ijerére, upévare ko'ágã ojehecha chupe peteĩ tembiecharã ramo umíva peteĩme oporokuái pavẽvape guarã.
Pira’ape
Mymbakuéra okambúva
Mymbakuéra okambúva atýgui, sa’i ipira’ape. Uvei, oĩ angujakuéra ipira’apéva.
Luis XIV
Luis XIV ha'e Luis XIII ta'ýra peteĩha, ha oiko Luis XIII rekoviarã mburuvichavete ramo, kuñakarai Ána Áuteria pegua memby (Felipe III rajy). Ombotuicha ha omyasãi Hyãsia pu'aka Európa tuichakuére oñorairõvo mbohapy jey: pe Olánda ha Hyãsia ñorairõ, pe Porundy Ary Ñorairõ ha pe Epáña mburuvicha ñemyengovia ñorairõ.
Jarina
thumb|250px|Jarina Jarina ha'e pindo.
Kurugua
Kurugua térã kuruguay (Sicana odorifera) ha’e peteĩ yva heñóiva Arahentína, Volívia, Paraguái ha Pindorámape. miniaturadeimagen|Sicana odorifera.
Rruánda retãyguakuéra jejuka heta
Rruánda retãyguakuéra jejuka heta oiko umi Rruánda retãygua ojeheróva hutu oñeha'ãvo ojukapa umi Rruánda retãygua ojeheróva tutsi ary 1994-pe, upe arýpe hutu kuéra ojuka amo 75% umi tutsi hetakuégui. Rruánda retãygua oñemohenda ymaguare mokõi avano'õ rupive, ipehẽngue tuichavéva ojehero akue hutu ha ipehẽngue michĩvéva ojehero tutsi, hákatu ndaipóri hetére mba'e ombojuavy chupekuéra ha ndojehechái mba'eve ombojuavyhaitéva umíva ijeroviapýre, heko teére ha iñe'ẽre; upévare, oiko rire ko jejuka heta, tetã rekuái oipe'apaite hetãyguakuéra kuatiágui ã ñe'ẽ hutu ha tutsi.
Araka'eve ndojeikuaáta mboýpa Rruánda retãygua omano ko ñorairõme. Ojeipapa amo 500 000 térã 1 000 000 tetãygua. Ojejukárõ amo 800 000 tekove upéicha amo 11% opaite Rruánda retãyguágui omano ha 80% opaite umi tutsi ojeheróvagui. Ojehecha avei heta tapicha osẽ Rruándagui ani hag̃ua omano, amo 2.000.000 Rruánda retãygua oho Sáire-pe, 480 000 oho Tãsaña retãme, amo 200 000 oho Vurundi retãme ha 10 000 oho Ugánda-me.
ESPN
ESPN ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Japopapyre 7 jasyporundy 1979-pe.
Ishir Chamacoco
thumb|250px|Avapaje ishir
Jepiveguáicha ojekuaave Chamacoco rérare. Oñemopehẽ mbohapy atýpe, Alfred Metraux ha Dra. Susnik hembiapo jetypeka he’iháichare. Ko kuñakarai omoherakuã Xorshio, Ebitoso ha Tomarxa haipy.
Arysa ohasávape ojeikuaa irundy atýpe, herakuéra ojehaíva ambuehaichaite: Horío, Ogotoso, HeÍxo ha Tamaraho. Ko’ág̃a horio-kuéra ndojejuhuvéima, opyta Obotoso, Heixo ha Tomaraho-kuérante, ko’ãvagui oiko Bahía Negra, Puerto Diana ha Puerto Esperanza-pe.
Tembiasakue rupi ojekuaa oĩha "Chamacoco iñañáva" ha’éva Tomarahoatýgui ha ojeíva ava ipire morotĩgui; ha "Chamacoco-kuéra imarangatúva" oñembojehe’áva tapichakuéra ja’émavandi.
Tenda oĩháme
Tavakuéra Ishir ko’ag̃agua ha’e: Puerto Diana, oĩháme hetaiterei, oĩmévo "Misión A N Nuevas Tribus" poguýpe; Puerto Esperanza, río Paraguay rembe’ýpe imombyrývo 30 km. Bahía Negra yvytu ro’ysã gotyo, Fuerte Olimpo, Buena Vista, Potrerito, Karpa Kué ha María Elena, tedakuéra oikohápe Tomaraho-kuéra. Oñemitỹ algarrobo ojapo hag̃ua harina, kumanda oĩháicha ka’aguýpe, pindo ha túna oĩva guive, jety ha mandi'o ka’aguypegua avei. Kuñanguéra, jepivegua umi omono’õva, hembiapópe g̃uarã oipuru peteĩ pála ojejapóva guayacán térã palo santo-gui. Oñongatu hag̃ua umi mba’e omono’õva oipuru peteĩ voko ha’ekuéra voi ojapóva karaguata mátagui.
Ishir-kuéra oipurueterei eíra hekovépe g̃uarã. Kuimba'e añónte ikatu omymbajuka, omotenondévo avei mba’e mymbápa ikatu térã nahániri ojuka, oñangareko omymbajukávo pekari (kure ka’aguygua) tatu ha jurumy'ỹi (ojeipurúva hembi’uteépe g̃uarã). Ñandukuéra ojejuka hague ha ho’óre, ho’úva kuñanguéra añónte.
Omymbajuka hağua oipuru arco ha flecha, ipohýi ha ituichakue iñambue heta jeýpe. Pirakutu ha’e upe mba’erepy itenondevéva Ishir apytepekuéra, oikógui hikuéi río rembe’ýpe.
Iñepyrũ guive kuñanguéra oipuru peteĩ ao pehẽnguemi hakambýme g̃uarã, oñapytĩva iku’áre, kuimba’ekuéra katu oiko opívonte.
Oipuru peteĩ sapatu oñapytĩva ipýre peteĩ inimbo ojejapóva karaguata mátagui. Ymaguarépe oipurúva’ekue purpuk, peteĩ poncho-icha ojejapóva karaguatágui, noñekytĩri iñakãrague araka’eve ha oñapytĩ avei karaguata inimbo ndive, ojapóvo peteĩ trenza-icha. Mitãrusukuéra ojepokuaa oñeikytĩmbaiteha ityvyta ha hope’a, ha kuimba’ekuéra opavave, avei hañyka rague. Ndahogateéi, oñeñangareko yvyramatakuérandi, omoĩva hikuéi ogahojáramo. Itondete ko aty apytépe karai chamán ñangarekóva tapichakuéra ángare, umi hasýva térã noñeñanduporãivare.
Tembiapoporã ha tembipurukuéra
Tembiapojegua cerámica umi ñande ypykue rehegua ha’e tembipuru rehegua meme. Umi tembiapo apytépe ojehechave kambuchi ojeroja térã oñeñongatu hag̃ua y, ha’égui upe mba’e ojehekavéva upe rupi. Kambuchikuéra ijapu’anunga, ijajúra mbyky ha ipo’i, ha ijyképe oguereko ojehupi hag̃ua ikuáva ha oñembohasaha rupi cuerda karanda’ygui, péicha ikatu ojeroja porãve. Kuña rembiapo ha’e ko mba’e kambuchi rehegua, cuerda omoĩ isyváre ha kambuchi ijatukupépe. Ombojeguaka hag̃ua, jepe nameméi, oipuru upévarã resina palo santo-gui, ha ojapo kyta’imimi.
Kuñanguéra ojapokuévo vosa ojechakuaa iporãha ombojeguaka upe hembiapo. Péicha ojapo opáichagua jeguaka, rombo, hexágono, pentágono, rectangular, escalones diagonales.
Avei ojapo jeguakáramo mymba ha yva ra’anga.
Ishir ha ambue aty Zamuco pehẽnguekuérava, Ayoreo, oguereko jepokuaa hypy’ũva ojekóva arte plumario rehe, ajurarã, sái, muñequera, yvyra guyra raguégui ijaguakáva, omoheñói sa’ykuéra Ishir, aty hérava Tomaraho, imandu’ávo yvy moheñói ha oiko vove jeroky ñembo’e ogueromandu’a.
Jerovia ha mombe'ugua'ure
Ijapytepekuéra oĩ mombe'urã ha mombe'upy oñemono’õva Ishir-kuéragui, ha ojehecha oĩha jepokuaa he’ẽasýva ko atýpe.