cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Martin Lutéro
Martin Lutéro (Alemañañe'ẽme: Martin Luther), héra heñóivo Martin Luder, ha'e akue peteĩ pa'i katóliko omboypýva pe ñemyatyrõ oñemoĩva amo Alemáñame ha imbo'epýgui osẽ ku jeroviapy ojeheróva luteranismo.
Lutéro oipota Tupão katóliko toike jey Tupã ñe'ẽngue ryru mbo'epy teépe, hembiapo rupive heta tupão iñambue ha oheja Vatikáno poguýgui Európape. Hembiapokue oipytyvõ avei Alemañañe'ẽ toiko hag̃ua ñe'ẽtee ojeipuruvéva, ha'e ombohaságui pe Tupã ñe'ẽngue ryru Alemañañe'ẽme. Omenda rire Catalina de Bora rehe, ára 13 jasypoteĩ 1525-pe, hetaite omokyre'ỹ pa'ikuérape tomenda hag̃ua.
Mbohapy ary omano omboyve, ohai kuatiañe'ẽ ndaija'éiva umi hudíore, he'i oipotaha hudiokuéra tomanombaite, tojehapypa hogakuéra ha sinagóga. Lutéro omano ary 1546-pe.
Ypanunga
thumb|Ypanunga [[yguasu ijykére.]] Ypanunga ha'e oimeraẽ y no'õngue jukyrýicha ndahypýiva ojejuhúva yguasu ijykére, yvy po'i oĩ yguasu ha ypanunga imbytépe. Ojeipuru avei ko ñe'ẽ ypanunga oñembohéra umi y no'õngue ndahypýiva imichĩvéva ypágui.
24 jasypa
Ára 24 jasypa ha'e ára 297ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 298ha umi ary hekope'ỹme. Umi 68 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Lila Downs
Lila Downs (AFI: [ˈlɨl_ləˈdouːns]; Oaxaca, 9 jasyporundy, 1968) ha'e peteĩ opurahéiva, purahéiapoha, ao moha'angaha ha actriz Méjikogua. Oñepyrũakue hembiapo tembipu porã 1990pe. 2011-pe, irundy purahéi aty, Pecados y Milagros, oñemu 300.000 suakuéramive kopia.
Bactrocera abdoaurantiaca
Bactrocera abdoaurantiaca jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1989.
Chambira
Chambira térã pajára (Hydrolycus scomberoides), ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ Cynodontidae ryepýpe, Characiformes juehegua hekovety rehegua. Oiko Ñembyamérika y he’ẽme. miniaturadeimagen|Chambira (Hydrolycus scomberoides).
Tom Holland
Thomas Stanley Holland (heñói 1 jasyporundy ary 1996, táva Lóndyre-pe) ha'e peteĩ ñoha'ãngahára Tavetã Joaju pegua. Umi mba'e ojeguerohoryvéva chupe apytépe oĩ peteĩ Premio de Cine de la Academia Británica (Ta'angamýi Jopói Tavetã Joaju Atyvete pegua) ha mbohapy Jopói Satúyno.
Pirandira
Pirandira, pira andira térã pira pípa (Ogcocephalus vespertilio) ha’e peteĩ pira ojejuhúva juehepehẽ pira mbopi (Ogcocephalidae) ryepýpe. miniaturadeimagen|Ogcocephalus vespertilio.
Congreso Internacional de Matemáticos ary 2026
Congreso Internacional de Matemáticos ary 2026 ha'éta treintaha Congreso Internacional de Matemáticos ojejapótava Filadelfia-pe 22 jasypoteĩ guive 29 jasypoteĩ 2026 peve
Tata hu'ũ ñemono'õ
thumb|350px|right|Tata hu'ũ ñemono'õ yvy ape guýpe. Tata hu'ũ ñemono'õ niko umi mba'e aku ha magma oĩha, Yvy ape guýpe ojejuhúva. Yvykua guasu oñemyasãiva opa rupi orekóva ipype tata hu'ũ opaichagua.
Hetaite pohyikue oĩ magma rehe oĩva tata hu'ũ ñemono'õme, hi'ári oĩ yvy ha ita guasu ipohyitéva, ára ohasa jave magma omondyryry pe yvy ha pe ita ijerére ha ojupi yvy ape gotyo, ohupytývo yvy ape láva héra ha upéi oiko peteĩ yvytypo ñehẽngue, upévare, opaite yvytypo oreko iguýpe peteĩ tata hu'ũ ñemono'õ.
Yvyrata ñehẽngue
thumb|350px|right|Yvytypo ñehẽngue oikókuri Ekuato retãme. Yvytypo ñehẽngue oiko osẽvo Yvy ryepýgui yvytypo rupive opaichagua mba'e aku. Yvytypo ñehẽngue oiko upe magma oñembyakuvégui ha oñepyrũ osẽ tata hu'ũ ñemono'õgui ojupi aja tatatĩsẽha rupive, omondyryry pe yvy ape ha upéi osẽ pochyitépe. Mba'evai oguerúva ikatu ombyai yvypóra ha mymba rekoha, umi mba'etĩ osẽ avei ikatu oguejy yvy ape ári ama vai rupi, hérava ama hái, ha tanimbu ho'a yvy ári ombyai tekoha avei, heta mba'asy vai ogueru avei yvypórape guarã. Magma osẽ rire okápe, yvytypo ñehẽngue rupive, héra láva.
Yvytypo oñehẽnguévo heta mba'e vai ogueru ñepyrũrãme, ha upéi katu ogueru mba'e porãite yvýpe guarã. Umi mba'ehekove'ỹva (juky ha mineral opaichagua) opoíva ojapo porã yvýre, okakuaa pype oñeñotỹva guive ha omongakuaa porã mymbakuéra ho'úva avei ñanáre.
Mi corazón es tuyo
Mi corazón es tuyo ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Méhikogua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava Televisa. Oñepyrũ ára 30 jasypoteĩ 2014-pe ha opa ára 1 jasyapy 2015-pe iñembyatýva 176 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Silvia Navarro, Jorge Salinas ha Mayrín Villanueva.
23 jasypa
Ára 23 jasypa ha'e ára 296ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 297ha umi ary hekope'ỹme. Umi 69 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Okẽndusu:Paraguái
{| width="100%" style="background:#f9f9ff; border:solid 2px darkred;padding:10px" cellspacing="0" cellpadding="5"
{| style="background: transparent; width: 100%"
Kuatiarogue ambuéva
{| style="background: transparent; width: 100%"
Terere Terere niko peteĩ jey'urã jajapóva ka'a rogue (ilex paraguariensis) ha y ro'ysã porãva reheve, umi hese ikatu oñembojehe'a pohã ñana. Ko ñanary ojeipuru Ñembyamérikape umi Europagua ñeguahẽ mboyve, ha oiko chugui mba'e teéva ojejapóva oikohápe guaranikuéra, oñemombareteve tuichaitépe oikóvo Paraguáipe umi franciscano ha hesuíta, oñemombe'uháicha kuatiáre saro'y XVI, XVII ha XVIII pegua. Oĩ avei pe terere ojejapóva yva rykue reheva, péva ojehero karaiñe'ẽme "tereré de jugo". Ára 17 jasypakõi 2020 jave, Unesco he'i terere ha'eha tekopy tee ojehechakuaa'ỹva Yvypóra reko pegua, ko mba'épe oĩ terere je'u ha pohã ñana jeporu.
Eikuaave...
Peikuaápa...
<div style="margin:0; margin-top:2px; border:1px solid #46b; padding:0.3em 1em 0.7em 1em; background-color:white;">
Paraguái mba'e ambuéva Vikimédiape
Okẽndusu ambuéva
[ Amérika ] [ Ñemby Amérika ]
__SIN_TDC__ __NO_EDITAR_SECCIÓN__
Benjamin Franklin
Benjamin Franklin peteĩ (Boston, 17 jasyteĩ ary 1706 - Filadelfia, 17 jasyrundy ary 1790) ha'e akue karai ojokuaikuaáva Tetãvore Joapykuéra pegua, iñaranduite ha heta mba'e pyahu ojuhu. Ojeikuaa chupe ha'eha peteĩ umi Karaígui omoñepyrũ va'ekue Tetãvore Joapykuéra, karaikuéra John Adams, Thomas Jefferson, George Washington, Alexander Hamilton, John Jay ha James Madison ndive.
Oñembohéra chupe "Pe Amérikagua Peteĩha" (The First American) omba'apoitégui tetãvorekuéra toiko joajúpe ha heta ojapógui hetãre.
Franklin ohai heta kuatiañe'ẽ ha jehaipy upe táva Filadelfia-pe, umi kolónia itáva tenondegua, heta ipirapire ikuatiañe'ẽnguéra oñemúgui. Hetãre omba'apo mbo'ehaorusukuérape, ombuekovia hetã tetã ambuévape (Hyãsiape omba'apo), omba'apo Tetãvore Joapykuéra parehápe ha heta oipota ani hag̃ua oiko tembiguái reko.
Ary 1747 guive oñemoaranduite tendyry mbaretekue rehe ha ary 1752-pe ojapo táva Filadelfia-pe upe techaukaha herakuãvéva tendyry rehegua, peteĩ kuatiaveve reheve. Oñapytĩ akue peteĩ kuatiaveve rete kuarepoti ijapopyre ha peteĩ inimbo, ijapýrape omoĩ peteĩ ndavoka kuarepoti ijapopyre avei. Aravera jave, omboveve ikuatiaveve ha ohechauka ndavoka oreko tendyry umi arai pegua, ohechauka umi aravera ha'e peteĩ mbaretekue jereraha. Ha upéi ojapo upe imba'e pyahu herakuãvéva, upe aratiri mo'ãha.
Jaraki
Jaraki (Semaprochilodus insignis), ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ Prochilodontidae ryepýpe, Characiformes juehegua hekovety rehegua. Ko pira oiko Ñembyamérika y he’ẽme. miniaturadeimagen|Semaprochilodus insignis.
Benjamin Franklin
Omano ary 1790-pe imba'asy oñembovaivégui, orekóvo 84 ary. Ko'ãga avei ojegueromandu'a chupe herakuãgui, heta omba'apógui hetãre, Franklin ra'anga oĩ dólar pirapire guasuvéva, heta táva oreko Franklin héra avei, mbo'ehao, atyvete, ha heta ambuéva oipuru héra ko'ãga ojegueromandu'a hag̃ua chupe.
Ndéli
Ndéli (hindi ñe'ẽme: दिल्ली, urdu ñe'ẽme: دیلی, ingleñe'ẽme: Delhi), héra tee hína Tetã Tavusu Rekoha, ha'e niko peteĩ Índia retãvore, ojejuhuhápe ko tetã itavusu, Ndéli Pyahu. Amo ary 2011 pukukue ojehecha oikoha ko távape 16.787.941 tapicha.
Fernando de Magallanes
Fernando de Magallanes, ojekuaáva avei Hernando de Magallanes ramo (Poytugañe'ẽme, Fernão de Magalhães, Sabrosa, 4 jasykõi 1480-Mactán, 27 jasyrundy 1521), ha'e akue peteĩ yvýre oikundaháva, milíko, ygapóra ha ygarata sãmbyhyhára Poytugagua oñemohetã va'ekue Epáñame.
Tambaki
Tambaki (Colossoma macropomum), hérava avei paku hũ, gamitána térã kacháma hũ, ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ Serrasalmidae ryepýpe, oikóva ysyry Orinókope, Amasóname. Jueheguaty Colossoma rehegua, kóva ha’e ipira juehegua añóva. miniaturadeimagen|Tambaki (Colossoma macropomum).
Bactrocera abdofuscata
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1971.
Fernando de Magallanes
Omba'apóvo Carlos I poguýpe, oñepyrũ 1519 jave oikundaha y rupi oguahẽségui Ñemby Ásiape ohasahápe paraguasu Py'aguapy rupive, upéicha ikatúta oñemu porãve umi Ásia retãnguéra ndive. Oikundahakuévo paraguasu ojuhu peteĩ yrape Ñemby Amérika vorekue ñembyiteguápe, ku yrape ko'ágã ojehero ypo'i Magallanes, upépe ohasa ha oguahẽ pya'eve paraguasu Py'aguapýpe.
Ko ñekundaha guasúpe omano Magallanes ary 1521-me ohasakuévo Filipína rupi. Peteĩ ygarata añónte oguahẽkuaa Epáñame ary 1522, pe omotenondéva karai Juan Sebastián Elcano, oho oikundahávo paraguasu Índiko ha Áfrika rembe'y, upéicha kóva niko pe peteĩha ojerepa Yvy ape ári.
Ginéa Mbisáu
Ginéa Mbisáu (poytugañe'ẽme ha héra tee: República da Guiné-Bissau) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva kurahyreike Áfrika pegua. Ijerére ojejuhu yvate gotyo tetã Senegal, ñemby ha kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu tetã Ginéa, ha paraguasu Atlántiko kuarahyreike gotyo ojejuhu.
Ymaguare Ginéa Mbisáu oime va'ekue upe Mburuvi Gavu ha Mburuvi Mali retãme ipoguýpe. Saro'y XVI guive hetaite Ginéa Mbisáu retã pehẽngue oime va'ekue Poytuga ipoguýpe, Poytuga ojapo ikolónia hérava Ginéa Poytugágua upépe.
Isãsóvo, oñembokuaáva ary 1973-pe ha oñemoañetéva ary 1974-pe, itavusu réra, táva Mbisáu, oñemoĩ ko tetã réra ndive ani hag̃ua héra ojoguaite ku tetã Ginéa réra (hérava ymaguare Ginéa Hyãsiagua).
Kuala Lumpur
Kuala Lumpur (Malájo ñe'ẽme: Kuala Lumpur térã كوالا لومڤور; Chinañe'ẽme: 吉隆坡) ha'e hína Malásia Joaty itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype, ha'e avei Tetã Amandaje Guasu renda tee. Kuala Lumpuru ha'e peteĩ umi mbohapy yvy joatýgua pegua Malpasia retáme ha ijerepáre ojejuhu upe tetãvore Selangor. Ko távape oĩ akue Óga guasu oisãmbyhýva tetãre ha Tetã Tekojoja renda tee, hákatu amo umi ary 1990 ipahápe oñembohasa ã mokõi Tetã mba'e tavusu pyahu hérava Putrajaya-pe, opytáramo jepe ko Tetã Amandaje Guasu renda tee táva Kuala Lumpur-pe. Ko távape opyta avei Mburuvichavete Malásia pegua róga guas, upe Istana Negara.
Ipype oiko amo 1.887.674 tavayguakuéra oñemyasãiva yvy apekuére ohupyty amo 243,65 km², ojeipapáramo jepe umi táva ijerére ojejuhu amo 7,2 sua tavayguakuéra. Kuala Lumpur herakuãite oĩgui ipype umi óga yvate Petronas, óga yvateite ikõiva tuichavéva, orekóva 452 metro.
Arquímedes
Arquímedes Sirakúsa pegua ha'e akue peteĩ mba'e pyahu moheñoiha, mba'erekokuaahára, mba'eapokuaahára, mbyjakuaáre ha papapykuaáre oñemoarandúva Gyrésia Ymaguare pegua. Michĩmínte jaikuaaramo hekovére, ojehechakuaa jepe oĩha umi mba'e pyahu omoheñóiva tuichavéva Ára Ymaguarégui. Umi mba'e pyahu apytépe ha'e ohechakuaa mba'erekokuaápe oĩ umi pyenda mba'esyry omyi'ỹva rembikuaa ha mba'e omyi'ỹva rembikuaa rehegua ha mba'éichapa oiko pe pitakua. Herakuã porã avei omboypýgui heta mákina pyahu, ijapytépe oĩ umi mboka omongoráva ha pe Arquímedes kutujereha, mba'e ko'ágã meve ojeipurúva. Ojehechakuaa avei Arquímedes oĩha umi papapykuaáre oikuaavéva Ára Ymaguarégui, hetaite mba'e pyahu ojuhu ko tembikuaatýpe.
Arquímedes omano umi Rróma Tavakuairetã ñorairõhára ondyrývo Sirakúsa rehe, ojukárõguare chupe peteĩ ñorairõhára, oĩramo jepe tembiapoukapy he'íva ani hag̃ua ojejuka chupe umi Rromagua oikuaasevégui chugui.
Oñapi'ũva
Mymba oñapi'ũva hãi mbuku ha haimbe, oipuru oñapi'ũ hag̃ua yvyra, ho'u porãve ha pya'eve hembi'u ha osu'u hag̃ua umi mymba ambuéva ho'uséva chupekuéra. Mymba oñapi'ũva ho'u opaichagua ka'avo ra'ỹi ha ka'avo ambuéva, oĩ avei umi ho'úva opaichagua mba'e ambuéva. Yvypórape guarã naiporãi, ymaguare guive, mymba oñapi'ũva, umíva ikato omosarambi mba'asy ha ho'upa yvypóra rembi'u avei. Haimete opa mymba oñapi'ũva hetyma mbyky ha hete michĩ.
Putrajaya
Putrajaya ha'e hína Malásia Joaty itavusu oisãmbyhýva tetãre ha Tetã Tekojoja renda tee amo umi ary 1990 ipahápe guive. Jasykõi ary 2001 guive ha'e yvy joatýgua mbohapyha Kuala Lumpur ha Labuan ndive.
Ipype oiko amo 50.000 tavayguakuéra oñemyasãiva yvy apekuére ohupyty amo 46 km².
22 jasypa
Ára 22 jasypa ha'e ára 295ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 296ha umi ary hekope'ỹme. Umi 70 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Pati posẽ hũ
Pati posẽ hũ (Pinirampus argentinus), ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ Pimelodidae ryepýpe, pira mbarakaja (Siluriformes) rekovety rehegua. Oiko Arahentína y he’ẽme.
Mbisáu
thumb|right|250px|Tape guasu Táva Mbisáu-pe. Mbisáu (poytugañe'ẽme: Bissau) ha'e Ginéa Mbisáu retã itavusu, oĩ ysyry Geva rembe'ýre osẽvo paraguasu Atlántiko-pe, upévare oreko ygarupa guasu. Ha'e avei Ginéa Mbisáu itáva tuichavéva. Ary 2009-pe ojeipapa amo 384.960 tavayguakuéra.
Ibn Battuta
Ibn Battuta (1304 – 1368 térã 1369) ha'e akue peteĩ yvýre oikundaháva Marruéko pegua. Ojekuaaite chupe omombe'uhague hembiasakue ohórõguare oikundaha yvy mombyryguáva. Oikundaha amo 30 ary pukukuévo ha oikuaapa haimete Yvate Áfrika ha Kuarahyresẽ Mbytegua, oho avei Kuarahyreike Áfrika, Ñemby ha Kuarahyresẽ Európa, Ñemby ha Kuarahyresẽ Ásia, ha Chína. Ipukuve ha imombyryve Marco Polo jeguatágui; amo 75.000 km. Battuta ojapo avei heta yvy ra'anga ha ohai peteĩ aranduka hérava "Ibn Battutta Ñekundahakuéra", omombe'uhápe heta mba'e tetãnguéra ha arandupy rehegua, hembiapokue rupive ikatu ojekuaa porã mba'éichapa jeikove upe aja.
Ibn Battuta heñói ára 24 jasykõi 1304 táva Tánger-pe. Orekóvo 21 ary, oñepyrũ oikundaha mombyry ha oho opa tetãme ijeroviapy ha'éva Islã.
Muchacha italiana viene a casarse (2014)
Muchacha italiana viene a casarse ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Méhikogua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava Televisa. Oñepyrũ ára 20 jasypa 2014-pe ha opa ára 21 jasypoteĩ 2015-pe iñembyatýva 176 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Livia Brito ha José Ron.
Sri Jayawardenapura Kotte
Sri Jayawardenapura Kotte, hérava avei Kotte, ha'e tetã Seilãu (hérava avei Sri Lanka) itavusu ary 1978 guive, oñembohasa rire Seilãu Retã Amandaje Guasu ko távape. Ko táva ojejuhu upe táva guasu Kolómbo hi'aguĩ, Seilãu itavusukue ha itáva tuichavéva, ñemby kuarahyresẽ ngotyo.
Bactrocera abdolonginqua
Bactrocera abdolonginqua jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1971.
Kolómbo
Kolómbo, hérava avei Colombo, ha'e tetã Seilãu (hérava avei Sri Lanka) itáva tuichavéva ha itavusukue ary 1978 peve. Ko'ãga hína oiko ko táva amo 600.000 tavayguakuéra. Ko táva hi'aguĩ ojejuhu Seilãu itavusu pyahu Sri Jayawardenapura Kotte, ñemby kuarahyresẽ ngotyo.
Koronavíru
Koronavíru niko víru aty ary 1960 guive yvypóra oikuaa. Víru aty ikatu oporombohasýva, ogueraha mba'asy mymbápe ha guyrápe avei. Ome'ẽ yvypórape akãnundu, hu'u, pytuhẽ asy ha juku'a, ombohasykatuve umi karai ha kuñakarai ohasáva 65 ary, ikatu avei oporojuka. Umi koronavíru mbaretevéva ikatu ome'ẽ mba'asy vai yvypórape: COVID-19, Kuarahyresẽ Mbyte mba'asypararã ha SARS techapyrã.
Ne'ĩra gueteri oĩ vakúna oikoetéva ojokokuaáva koronavíru, heta oñemba'apo ojejuhu hag̃ua peteĩ vakúna mbarete ojokóva COVID-19 ary 2020-pe, sapy'ánte oiko koronavíru mba'asy tuichavéva oñemosarambi oparupi ha heta oporojuka.
20 jasypa
Ára 20 jasypa ha'e ára 293ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 294ha umi ary hekope'ỹme. Umi 72 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
21 jasypa
Ára 21 jasypa ha'e ára 294ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 295ha umi ary hekope'ỹme. Umi 71 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Ka'arukaru
Ka'arukaru niko pe tembi'u guasu ojejapóva pyharépe.
Ñe'ẽrapokuaa
Ko ñe'ẽ osẽ oñembyatýramo ka'aru ha ''karu. ''
Casa Grande del Pueblo
Casa Grande del Pueblo (Avañe'ẽme: Tetãygua Róga Guasu) ha'e Volívia retã mburuvicha róga ojejapo ary 2018-pe ombuekovia hag̃ua Palacio Quemado. Ojejapopa 9 jasypoapy 2018-pe Evo Morales oisãmbyhy aja Volíviare oiko hag̃ua chugui mburuvicha róga, oisãmbyhy aja Jeanine Áñez ova jey Palacio Quemado-pe ary 2019 guive 2020. Ojupi rire tetã sãmbyhýpe Luis Arce ára 8 jasypateĩ 2020-me, oiko jey chugui Volívia mburuvicha róga.
Kuñareko
Kuñareko niko peteĩ jokuaikuaa no'õ, temimo'ã ha avano'õ no'õ aty oguerekóva peteĩ tembipota ha'etéva: tojehupyty tekojoja jokuaikuaa, virumboja'okuaa ha avano'õ rehegua kuñanguérape g̃uarã
Jeikogua reko
Jeikogua reko ha'e niko ñeimo'ã aty arandupykuaaty rapégui oñepyrũ saro'y XIX ha oñemyasãi saro'y XX mbyte mokõiha peve, orekóramo jepe mbo'epy ojuavýva,  imbo'epy tee he'i yvypórape oñepyrũ ñeimo'ã ohekáva kuaapavẽ, nde'iséi yvypóra hetépe, he'i katu oñepyrũ yvypóra hembiapópe, hemiandúme ha oikóvo ijehegui. Jeikogua reko ohecha yvypóra tapicha oiporavokuaáicha ha oikuaa mba'épa iporã ha mba'épa ivai, yvypóra oikuaa omanotaha ha oiporavo va'erã mba'épa ojapóta hekovére.
Karai arandu Søren Kierkegaard, omba'apo amo saro'y XIX ñepyrũme, herakuã jeikogua reko rúicha. Ha'e he'i yvypóra mante ikatu oiporavo mba'éichapa oikovéta, yvypóra mante ikatu omomba'eguasu hekove jeporavópe, oikóramo jepe heta mba'e ha temiandu ojokoséva yvypóra ani hag̃ua ojapo ojaposéicha: jepy'apy, mba'e hekope'ỹ, tarova ha kaigue reko.
Arandupykuaatýre oñemoarandúva jeikogua rekópe ou Kierkegaard rire oheja avei ko mbo'epy yvypóra hína oiporavopa va'erã, hákatu heta karai arandu ambuéva ohechauka mbo'epy ojuavymíva, mba'éichapa yvypóra ohupyty ivy'arã rehegua, mba'épa umi mba'ekuéra ojokóva hese rehegua, mba'épa umi mba'ekuéra ikatu omoambue yvypóra poravopy rehegua, ha oĩrõ Tupã térã ndaipóriramo Tupã rehegua. Jeikogua reko ñeimo'ã herakuãve umi arýpe opa rire Ñorairõ Guasu Mokõiha, heta tapicha ohekágui omombareterã yvypóra heko peteĩ ha hekosãso tee.
Arandupykuaatýpe
Umi karai arandu herakuãvéva, ojapo ko ñeimo'ã jeikogua reko térã oñemyasãiva:
Ñe'ẽporãhaipýre
Umi haihára herakuãvéva jeikogua rekópe:
Pakupevíta
Pakupevíta (Metynnis maculatus) ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ Characidae ryepýpe, oikóva ysyry Amasóna ha Paraguáipe. miniaturadeimagen|Pakupevíta (Metynnis maculatus).
Matar a un muerto
Matar a un muerto ha'e peteĩ ta'angamýi Paraguái retãgui ojejapo 2019-pe ha omotenonde Hugo Giménez. Ojeiporavo ko ta'angamýi Paraguái jeikeháicha upe Óscar oñeme'ẽva tetã ambue ra'angamýi porãvévape jeporavópe pe Óscar 2021-me, hákatu noguahẽi jeporavo pahápe.
Ñemombe'u
Oisãmbyhy aja Alfredo Stroessner Paraguái retã amo arykuéra 1970, mokõi kuimba'e omboyvyguýva kañyhápe umi omanóva ohechakuaa peteĩ umívagui oikove gueteri.
Bactrocera abdomininigra
Bactrocera abdomininigra jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1989.
Malájo ñe'ẽ
Malájo ñe'ẽ ha peteĩ ñe'ẽ Ásia pegua oñeñe'ẽvéva Ásia ipehẽngue ñemby kuarahyresẽme. Upe Indonésia ñe'ẽ ha'e avei malájo ñe'ẽ hákatu oñembohape ojeipuru hag̃ua Indonesia retãme. Amo 180.000.000 térã 190.000.000 tapichakuéra oñe'ẽkuaa malájo ñe'ẽme Malásia retãme, Mburunéi, Singapúra, Tailandia, ha Indonesia retãme avei, ojejuhu avei tapichakuéra oñe'ẽkuaa malájo ñe'ẽme heta ypa'ũme ambuéva umi tetã ijerére.
Afrikáans
Afrikáans (afrikaans) ha'e peteĩ ñe'ẽ heymañagua, Indoeuropa ñe'ẽ, oúva holandañe'ẽ, oñe'ẽva Yvyáfrika retãme ha Namívia retãme.
Afrikáans ha'e peteĩ ñe'ẽ oúva holandañe'ẽ-gui, umi pytagua Holanda-gua oguerahava'ekue Sudáfrica-pe sa'ary XVI-pe. Tenda heñói ypy hague ha'e Ciudad del Kávo ha ko'a guive ojepyso ambue hendáre.
Ñepyrũrã, oñembohéra Kaaps-Hollands térã Plat-Hollands, sa'ary XIX peve oñemoĩramoguare téra afrikáans.
Avati ku'i
Avati ku'i ha'e peteĩ yvytimbo, kóva ojejapo ojemongu'ivo umi avati ra'ỹi. Kóva ha'e peteĩ ñemitỹ ypykueva umi atykuéra indigenas Amérika pegua, kóva ojeipuru ha ojehayhu'eterei Paraguáipe, Kolómbia, Perũ, Méhiko, Venesuéla, Ekuatóry ha Panama. miniaturadeimagen|385x385px|[[Tembi'u|Tembi'ukuéra ojejapova avati ku'igui.]]
Afrikáans
Arykuéra 1910 ha 1925-rupi ñe'ẽnguéra tee Unión de Sudáfrica-pe ha'eva'ekue ingles ha neerlandes. Ary 1925-pe ñe'ẽ afrikáans omyengovia neerlandes-pe.
Netflix
Netflix ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Japopapyre 15 jasypoapy 1997-pe.
Afrikáans
Ñe'ẽ tee ha ñe'ẽ hechakuaa
He'iháicha Tekome'ẽrusu 1996-guarépe, mokoĩvéva ñe'ẽ tee Tetã Yvyafrika tuichakue javeve ha'e inglyesñe'ẽ ha afrikáans. Upéi avei, opaite tavusúre hetavehápe, ha'e avei ko'ã ñe'ẽnguéra: endevele ñe'ẽ, soto, sesoto, suasi térã suati, chongañe'ẽ, chuana, venda, josa ha sulu ñe'ẽ. Tembiapoukapy tetãmegua omohenda tekombo'e mokoĩve ñe'ẽ teéme ha ijeiporu tenda sãmbyhyháre; upéicha avei, omoneĩ oñemombarete ha oñemomba'e haguã opavave ñe'ẽnguéra oñeñe'ẽva ko tetãme.
Tekome'ẽrusu Namívia-pegua (1990) omoĩ inglyesñe'ẽ añoite ñe'ẽ teéramo; upe mboyve ha'eva'ekue avei ñe'ẽ afrikáans. Tetã sãmbyhyha omoneĩ ojeiporu haguã ambue ñe'ẽnguéra opaite hendáre (sãmbyhyha, tekojojarãme, ambueve) umi tendakuéra oñeñe'ẽháme. Tekombo'e ñepyrũgua oñembo'e inglyesñe'ẽ ha avei afrikáans, herero, nama ñe'ẽ, fueñe'ẽ, suvia térã chuanañe'ẽme.
Voronéo
Voronéo ha'e hína ypa'ũ tuichavéva mbohapyha opaite Yvýgui ha ojejuhu Ásia ipehẽngue ñemby kuarahyresẽme. Ko ypa'ũ oñemohenda mbohapy tetãre: Mburunéi, Malásia ha Indonésia.
18 jasypa
Ára 18 jasypa ha'e ára 291ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 292ha umi ary hekope'ỹme. Umi 74 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Áfrika Joaju
miniaturadeimagen|280x280px Áfrika Joaju (ÁJ) ha'e peteĩ jokuaikuaa joaju, ojejapova 55 tetãgui Áfrikagua, kóva oheka peteĩ joaju ha pytyvõ umi tetãnguéra ojapova chupe, oñemoambue umi oikóva'ekue pe periodo colonial-pe, ojemohyãkuave hag̃ua ko'ava sãso ha ojeipytyvõ hag̃ua ko'ava umi tetãngúera ojapova Tetãnguéra Joajupe (TJ).
Tembikuaatyhára
Tembikuaatyhára niko máva oipurúva tembikuaaty hembiapópe térã tembikuaatýre oñemoarandúva ha ohesa'ỹijo omoheñói hag̃ua mba'e pyahu térã ojetypeka hekoháre ohechauka hag̃ua mba'éichapa oiko.
Tembikuaatyhára ikatu omba'apo lavoratório-pe, ojejuhuhápe tembikuaaty rembipuru opaichagua, ikatu oporombo'e mbo'ehaópe térã mbo'ehaovusúpe, oporombosako'ihápe oiko hag̃ua hemimbo'ekuéragui tembikuaatyhára avei. Py'ỹinte ojapo hikuái ñeha'ãreko oikuaave hag̃ua hekoháre.
Castries
Castries ha'e niko Santa Lucía itavusu, tetã michĩ hekosãsóva ijyvy apekue oĩ ypa'ũme Karíve yguasúpe, ha táva tuichavéva ojejuhu ku ypa'ũme. Ary 2013-pe ojeipapa amo 70.000 tavayguakuéra oiko ko távape.
Bactrocera abdonigella
Bactrocera abdonigella jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1971.
19 jasypa
Ára 19 jasypa ha'e ára 292ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 293ha umi ary hekope'ỹme. Umi 73 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Pinirambu (jueheguaty)
Pinirambu (Pinirampus) ha’e peteĩ pira jueheguaty. Ijuehegua oiko Ñembyamérikape, móta, pati térã piranambu réra guýpe. miniaturadeimagen|Pinirampus pirinampu.
Jueheguakuéra
Ko jueheguaty oguereko:
Hulu
Hulu ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Japopapyre 29 jasypa 2007-pe.
Yo soy Betty, la fea
Yo soy Betty, la fea ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Kolómbia pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava RCN Televisión. Oñepyrũ ára 25 jasypa 1999-pe ha opa ára 8 jasypo 2001-pe iñembyatýva 335 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Ana María Orozco ha Jorge Enrique Abello.
Liberalismo
Liberalismo ha'e peteĩ ñeimo'ã oipyguaráva virurekokuaa ha jokuaikuaa. Avano'õme guarã, ko ñeimo'ã oheka toiko oparupi sãso peteĩme guarã, toiko tekojoja ha tojoko Tetã mbaretekue. Virurekokuaápe guarã, oheka tapichakuéra toñemba'apo ijeheguíva ha toiko ñemu sãso.
Kópa Amérika 2001
Kópa Amérika 2001 ha'e akue pe XL Kópa Amérika Vakapipopo pegua ojejapova (ha'e akue pe peteĩha ojejapova Sa'ary XXI-pe). Oñeha'ã, jey pokõiha ojejapo Kolómbia retãme ára 11 guive29 jasypokõi meve ary 2001 jave, ha kóva jave Kolómbia oiko pe tenda tee oñeha'ãme peteĩ Kópa Amérika (Kolómbiape oñeha'ã akue ambue ñembosaráikuéra umi Kópa Amérika 1975, 1979 ha 1983; ndaipóri jave peteĩ tenda tee ha kóva oñeha'ãvo g̃uãre opa Conmebol-pe), ko Poravo Tetãyguá oiko pu'akave irembiasakuepe. Kóva ojapo Ñemby Amérika Atyguasu Vakapipopo pegua.
Liberalismo
Oheka avei Tetã ijeroviapy'ỹva; tekoiterape peteĩme guarã —ha'éva tekoiterape oĩ hag̃ua mba'e ijárava, ñemoirũ, jeroviapy ha ñe'ẽ sãso—; oheka ñemu sãso térã capitalismo; oporomborekojoja teko me'ẽ renondépe, omboyke'ỹva avavépe ipiresa'y, ijeroviapy, ijypykue, hetã, imeña ha hemiandu polítika reheguáre; ha oipota mburuvichakuéra omba'apo teko me'ẽ he'iháicha.
Ko liberalismo ko'ágã jaikuaáva oñepyrũ Ára Mba'ekuaáva jave ha pya'eite oñemosarambi umi arandu Európa pegua apytépe ha upéi oguahẽ opavavépe. Umíva hemimo'ã ohóva liberalismo rupive ojehero liberal.
Aojoheiha
Aojoheiha ha’e peteĩ mba’e oipurúva tendyry ojohéi hag̃ua ao. miniaturadeimagen|Peteĩ aojoheiha.
Enrique Planchart Loynaz
Enrique Planchart Loynaz (8 jasyapy ary 1894, Karáka, Venesuéla-9 jasypoteĩ ary 1953, Kurasáo) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára, tempiporã hemianduteĩva ha bibliotecario Venesuélagua.
Hekove
Enrique Planchart Ruiz ha Soledad Loynaz memby. Oñemomarandu peteĩ mbo'ehaope, Karákape. 1912-pe, ha'e oipytyvõ ojejapo hag̃ua pe Círculo de Bellas Artes, peteĩ temiporãhára ha haihára aty. Pe hembiapo temiporã hemianduteĩva icha, oñepyrũ ombohyãkua kuatiaroguekuéra oñe'ẽva umi michimi tembiporã oikóva karákape, oñepyrũ omba'apo ñemupe 1935-pe.
Kiritóval Kolõ
Kiritóval Kolõ (karaiñe'ẽme:Cristóbal Colón, italiañe'ẽme: Cristoforo Colombo) ha'eva'ekue peteĩ ygapóra, yvyra'ãgahára, mburuvicha guasu Kuarahyreike India pegua ha virrei. Ojuhuva'ekue Yvyrusu Amérika ary 1492-pe Európa guive. Ndojekuaái araka'épa ha mamópa heñói (Hénova térã ambue táva Italia pegua, Katalúña pegua ha Poytuga pegua avei.) ha ikatu heñói ary 1436 térã 1456.
Heróna
Heróna (kataluñañe’ẽme: Girona, epañañe’ẽme: Gerona) ha’e peteĩ tavaguasu ha tetãvore epañagua.300px|thumb|Heróna.
Oguereko 39,1 sp2 ha oñemoag̃ui oguerekohague 99.013 tavaygua ary 2017 jave.
17 jasypa
Ára 17 jasypa ha'e ára 290ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 291ha umi ary hekope'ỹme. Umi 75 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Para Ñemby Chína
Para Ñemby Chína térã para Chína pegua ha'e peteĩ yguasu oĩ paraguasu Py'aguapýpe, ijerére ojejuhu heta tetã: China Tekoha Tetã, Hong Kong, Taiuã, Filipina, Malásia, Mburunéi, Indonésia ha Vienã. Ituichakue ha'e amo 3.500.000 km². Heta ysyry ipukúva osẽ ko parápe, ysyry Mekong techapyrãme.
Tomás de Aquino
Marangatu Tomás de Aquino (Italiañe'ẽme, Tommaso d'Aquino; Roccasecca, 1224/1225 - Abadía de Fossanova, 7 jasyapy 1274) ha'e akue peteĩ pa'i katóliko, tupãkuaatyhára ha arandupykuaatyhára oikóva Jeroviapyhára aty umi Oñemoñe'ẽva peguápe, herakuãite omotenondégui escolástica mbo'epy ha oipytyvõ oñemotenonde hag̃ua pe tupãkuaaty oñemboypykatúva. Ñañe'ẽrõ metafísica rehegua, jahecháta hembiapokue ha'eha marandu heñoiha imandu'apyrevéva saro'y XIII pegua, upéicha avei hembiapokue rupive oñemopyenda umi ñeimo'ã aty ha'éva tomismo ha neoescolástica.
Tupão katóliko ombohéra ichupe karaiñe'ẽme Doctor Angélico, Doctor Común ha Doctor de la Humanidad ramo ha he'i hembiapokuégui ha'eha mba'e omopyendáva arandupykuaaty ha tupãkuaaty mbo'erã. Ha'e akue tupãkuaaty ojepy'amongetáva kuaaukahára tenondegua. Imba'eje'e Aristóteles hembiapokue rehegua omoherakuã porãite ichupe, upéva rupive ikatu oñembojoaju katóliko jerovia ha Aristóteles ñeimo'ã. Upéicha avei, oguahẽ hese Platõ ñeimo'ã ohaiháicha Agustín de Hipona, Aristóteles ñeimo'ã ohaiháicha Averroes ha Maimónides, ha'e omomba'ekuaa umívape.
Hembiapokue herakuãvéva ha'e pe Summa theologiae, aranduka guasu omombykyhápe katóliko mbo'epy oñe'ẽvo 495 porandu rehegua oñemohendáva jehaipy rupive (ko'ápe jajuhu umi 5 tape), ha pe Summa contra gentiles, aranduka aty ohaihápe mba'éichapa ikatu oñeñangareko katóliko jerovia arandupykuaaty rupive (ko'ápe jajuhu 410 jehaipy oñemohendáva irundy arandukápe), karai Raimundo de Peñafort ojapouka.
Tomás de Aquino rupive ikatu oñemomarandu jey pe metafísica rehe, hembiapokue tupãkuaaty rehegua imba'eguasuite,  upéicha avei hembiapokue oñe'ẽva tekoiterape rehegua mba'e imandu'apyitéva. Oiko chugui marangatu katóliko jeroviapy rehegua ary 1323 jave, ha upéi Karai arandu Tupãoguigua ary 1567 jave, upe rire oiko chugui mbo'ehaovusu katóliko rerekua ary 1880 jave. Ojegueromandu'a chupe pe arete rupive ojejapóva 28 jasyteĩme. Karai arandu Ingyatérra pegua Anthony Kenny he'i Tomás de Aquino-gui ha'eha "peteĩ umi arandupykuaatyhára tuichavéva ko yvy vore kuarahyreikeguápe".
Amazon Prime Video
Amazon Prime Video ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Japopapyre 7 jasyporundy 2006-pe.
Santa Lucía
Santa Lucía (ingleñe'ẽme: Saint Lucia) ha'e peteĩ tetã michĩ hekosãsóva ijyvy apekue oĩ ypa'ũme Karíve yguasúpe, ojejuhúva Amérikape, ijerére ojejuhu, yguasu rupi, ñemby gotyo San Vicente ha Granadinas ha yvate gotyo ojejuhu upe ypa'ũ Martinica. Ko tetã oĩ Tetãnguéra Ñembojoajúpe ha ypa'ũnguéra Karíve pegua atýpe.
Tavetã Joaju oñembojára ko ypa'ũre ary 1663 guive 1667 peve, ha umi ary ou upéi ko ypa'ũ ho'a heta jey Hyãsia ipoguýpe ha Tavetã Joaju ipoguýpe. Ary 1814-pe, Tavetã Joaju oñembojaraite Santa Lucía rehe, ha omoĩmba ko ypa'ũ ipoguýpe. Ára 22 jasykõi ary 1979-pe Santa Lucía ohupyty isãso.
Ko tetã réra ou kuña marangatu Lucía de Siracusa réragui, kuña ohasa asy ojerovia Hesu rape rehe, upéicha ojehero ko ypa'ũ ára 13 jasypakõi Cristóbal Colón oguahẽ upépe, oñemboaratégui upe ára ko kuña marangatu ára. Ymaguare, arauáko kuéra, ko ypa'ũme oiko tenonderã, ojehero ko tenda Iouanalao, he'iséva "teju guasu rekoha", opa rupi ojehecha ko'ã mymba.
16 jasypa
Ára 16 jasypa ha'e ára 289ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 290ha umi ary hekope'ỹme. Umi 76 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Seilãu
Seilãu térã Sri Lanka (héra tee niko Tavakuairetã Jekopytyjojápe Socialista Sri Lanka (Seilãuñe'ẽme: ශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජය, Sri Lankā Prajathanthrika Samajavadi Janarajaya; támil ñe'ẽme: இலங்கை சனநாயக சோஷலிசக் குடியரசு, Ilaṅkai caṉanāyaka cōṣalisak Kuṭiyarasu) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ijyvy apekue hína peteĩ ypa'ũme ojejuhúva Ásia-pe, Vengála parapyte yguasu mbytépe, iñesãmbyhy niko mburuvichavy rapépe oĩ. Ijyvy apekue oñemohenda upéicha: porundy tetãvore ha 24 táva aty.
Ymaguare, ko ypa'ũ ojehero téra opaichagua: «Lanka», «Lankadvīpa», «Simoundou», «Taprobane», «Serendib» ha «Selan», ipahápe tapichakuéra ombohéra ko tenda «ypa'ũ héra hetaitereíva». Kolónia ára jave, ko ypa'ũ oñembohero «Seilãu». Ijyvy ysaja hekope'ỹgui ha oĩgui Índia hi'aguĩ tapichakuéra ombohéra avei ko ypa'ũ «Índia resa'y».
Ymaguare guive Seilãu ha'e yvy ombojoajúva Kuarahyreike Asia ha Ñembykuarahyresẽ Asia ygarata jehópe, ko ypa'ũ oĩgui imbyteitépe, ymaguare guive ko tetã Vúda rekotee ha jerovia hendaite avei. Ko'ãga ko tetã hekojoparaite, ijerovia opaichagua ha hetãygua ijypykue opaichagua avei, ko tetãme mbohapýgui peteĩ tapicha ijerovia Vúda rapére, oĩ avei hetaite ijerovia Indu jeroviáre, Hesu rapére ha islãre. Umi ijypykue Seilãuygua hetave hína, oĩ avei umi ijypykue támil, árave kuéra, ijypykue Malásia retãygua ha ambuéva.
Seilãu herakuã ojapo ha oñemu yvyrapetái, mba'e tykuarã, taperyva, ysy ha mbokaja, ijyvy apekue ojejuhu heta mba'eapopyha ha ojehecha ko tetã oñemomba'eheta pya'e. Ko tetã hetaite mba'e rechaukarã porã avei, ika'aguy hetáva ha y rembe'y porãitéva.
Heta ary Seilãu oñesãmbyhy ae ha upéi Poytuga ha Olánda ojapo ikoloniarã amo saro'y XVI guive, oñembohasa mboyve ypa'ũ ñesãmbyhy Mburuvi Vyretáñame guarã ary 1815-pe. Ñorairõ Guasu Mokõiha oiko jave, ojeipuru ko tetã oñembosako'i oñorairõ hag̃ua Mburuvi Hapõ rehe. Ñemongu'e guasu heta atýgui ohekáva jokuaikuaa hekosãso oiko saro'y XX ñepyrũme, upéicha ohupyty isãso ary 1948-pe.
Ko tetã táva tuichavéva hína Kolómbo, ha itavusu hína táva Sri Jayawardenapura Kotte.
Tiramisu
Techaukaha
Peteĩ tiramisu ojejapo akóinte peteĩ ingrediente-gui hatãva oñembohykúva taperyva rykuepe, hi'ari oñemo'i peteĩ crema ojejapova rupi'a oñemotyryryva eiratãre; ojeichakávo hi'ari kuvuasu ku'i.
Ojehechaháicha trmbiasakuepe
Tiramisu ha'e peteĩ tembi’uarigua ipyahuva, ndaháei jepokuaava. Kóva ojejapo Itália yvatepe, tavapehẽ Vénetope (itavusu ha'e Venésia), umi arykuéra 50-pe. Arturo Filippini, mburuvicha guasu pe umi tembi’uhakuéra Toulá, he'i: "Ha'ete pe ñorairõ rire rohovo umi vurdelekuérape Treviso guape ore rapichakuéra ndive... upévo guare oguereko avei tembi'uapohára... Pe maîtresse, umi ñemuhárakuéra ohayhyva (ha avei umi kuñakuérare) ome'ẽ chupekuéra peteĩ tembi’uarigua he'ivo chupekuéra heta ñe'ẽ iporãva: Teho, egueraha kunu'ũ, ame'ẽta ndeve peteĩ mba'e "Te tira su"...”
Juana Pabla Carrillo
Juana Pabla Carrillo (1808-1871) hace akue pe Paraguái mburuvicha guasucai Kalo Toni López remireko ha Francisco Solano López sy.
Oñeheñói ary 1808-pe Paraguaýpe, Paraguái retãme, ha omano ary 1871-pe.
Akãnundu
Akãnundu ha'e hína umi mba'asyapypẽ umi mymba ha yvypóra rete ohechauka ipámo rire, térã hasyite rire, ko mba'asyapypẽ rechaukaha ojeikuaavéva hína oiko yvypóra rete oñembyakúvo, ojupivéva 38°C ári. Ojeikuaavéramo jepe ko mba'asyapypẽ rechaukaha oiko yvypóra rete oñembyakúvo, oĩ avei umi hete oñemoro'ysãva, oguejyvéva 35°C guy.
Ypykatu ikõirekóva
Ypykatu ikõirekóva niko jaipurúvo mokõi papaha (0 ha 1) jahai hag̃ua papaha oimeraẽva. Kombutadóra ryepýpe jaipuru ypykatu ikõirekóva ja'esévo peteĩ mba'e imboguepyre (0) térã imyendypyre (1). Ymaguare guive, yvypóra oipuru mba'e opaichagua oipapa porãve hag̃ua, karai papapykuaahára héra Pingála, Índia Ymaguare pegua, ojapo ypykatu ikõirekóva peteĩ, hákatu pe jaipurúva ko'ãga ojapo Gottfried Leibniz, karai Alemáña megua.
Bactrocera abdopallescens
Bactrocera abdopallescens jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1971.
Peacock
Peacock ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Japopapyre 15 jasypokõi 2020-pe.
Disney+
Disney+ ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Japopapyre 12 jasypateĩ 2019-pe.
Pearl Harbor
thumb|280px|Pearl Harbor ojehechaháicha yvateite guive. Pearl Harbor ha'e niko y ndahypýiva yvypóra oipuru ygarupáicha ojejuhúva peteĩ ypápe upe ypa'ũme hérava Oahu, Hawái retãvorépe. Ojejuhu kuarahyreike gotyo upe tetãvore tavusúgui, Honolulu, ha Tetãvore Joapykuéra oipuru ko ypa omoĩ hag̃ua ijaty oñorairõva yguasúpe.
Hembiasakuépe oiko 7 jasypakõi ary 1941-me Hapõ ondyry ko ypa'ũre ohundi hag̃ua Tetãvore Joapykuéra aty ñorairõhára Paraguasu Py'aguapýgui, upéicha ko tetã oike Ñorairõ Guasu Mokõihápe.
Paramount+
Paramount+ ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Japopapyre 4 jasyapy 2021-pe.
Arapýpe ñemboveve
Arapýpe ñemboveve niko oñemondóvo mba'e ava japopyre térã mba'yruveve amoite arapýpe. Oĩ umi hyepýpe ogueraháva tapichakuéra (arapy'ytahára) ha umi inandíva (mba'yru arapyguigua).
Arapýre ñemboveve ikatu oiko oñemondo va'erã mba'yru ojererã ñande Yvýre térã umi mba'yru mombyryite ohóva oikundaha hag̃ua arapýre. Oĩ avei ojeguerahávo tapichakuéra arapýpe, umícha ohóva amo Tekoha Arapýpe Hetatetãgua rendápe ha umi ogueraháva arapy'ytahára Jasýpe.
Yvypóra oipuru arapýre ñemboveve oikundaha ha oikuaave hag̃ua arapy rehegua. Iñepyrũme, oñemboveve va'erã peteĩ "koéte" ikatuhag̃uáicha osẽ yvágagui ha oike arapýpe.
Ára 3 jasypa 1942 jave, peteĩ koéte V-2 Alemáña mba'éva oguahẽ yvateite ha ohupyty arapýpe, upéva niko arapýre ñemboveve peteĩ. Pe mba'yru arapyguigua peteĩha oho va'ekue arapýpe niko Sputnik 1, Rrúsia mba'éva, ára 4 jasypa 1957 jave.
Bactrocera aberrans
Bactrocera aberrans jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Hardy, 1951.
Derlis González
Derlis Alberto González Galeano (20 jasyapy ary 1994), ha'e peteĩ vakapipopo oha'ãva Paraguái pegua, oñembosarái tenondepe Klu Olimpiape, Paraguái Peteĩha Divisiõme. ha’e hetatetã Paraguái Atyguasu Mangapy oha'ãva ndive.
Jokuaikuaa akatuagua
Jokuaikuaa akatúa pegua he'i oĩnte voi tysýi avano'õme ndaikatúiva voi ojejopia, itapiagua ha iporã ha katuete ojepytaso ko temimo'ã oñeñe'ẽvo tekomoñanga tapiagua, virumboja'okuaa térã sykue rehegua. Tysýi ha tekojoja'ỹ ikatu oñeimo'ã oñemboupiha ñemoingoe sykueguáre avano'õme  térã johovaichuáre ñemuhanguéra apytépe. Pe ñe'ẽ "akatuareko" ikatu avei he'ise pe pehẽ hi'angarekoháva térã imbohovairekoháva peteĩ jepépe jokuaikuaa rehegua.
Gramo
Gramo ha'e mása ra'ãha ojeipuruvéva, Ta'ãhakuéra Ypykatu Hetatetãgua mba'éva (SI), kóva niko oipuru tai "g" ohechauka hag̃ua mba'épa oha'ã. Ymaguare, peteĩ gramo ha'e 1 centímetro cúbico pe y másagui oikóvo 3,98 °C, ha ko'ãga ha'e vore 1000 peteĩ kilogramo pegua.
Mba'e joja
1 garámo ijoja:
Joe Biden
Joeseph Robinette Biden Jr. (Pennsylvania, 1942) ha’e peteĩ sãmbyhyha ha momaranduharakue ta'ãngambyrýpe, 46ha Tetã peteĩ reko Amérikagua tendota. Biden ha’e Tetã peteĩ reko Amérikagua tendota 20 jasypeteĩ 2021 guive ha orekora’e 78 ary ijeporavóvo, tendota tujaiteve tetãgui.
15 jasypa
Ára 15 jasypa ha'e ára 288ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 289ha umi ary hekope'ỹme. Umi 77 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
HBO Max
HBO Max ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tetãvore Joapykuéra pegua. Japopapyre 27 jasypo 2020-pe.
14 jasypa
Ára 14 jasypa ha'e ára 287ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 288ha umi ary hekope'ỹme. Umi 78 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Andureko resa'ỹijo
Upe guive ko andureko resa'ỹijo iñambue, oñemoporã ha ikatupyryve. Freud remimbo'ekuéra, Alfred Adler ha Carl Jung techapyrãme, omba'apo ambue hendáicha omoporã hag̃ua ko tembikuaa. Oñemoarandu hikuái omongakuaa hag̃ua iñeimo'ã Freud ñepytyvõ'ỹre. Upe rire, Anna Freud ha Melanie Klein oipuru avei ko tembikuaaty mitã iñakã hasýva ñepohãnóme.
Mi marido tiene familia
Mi marido tiene familia ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Méhikogua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava Televisa. Oñepyrũ ára 5 jasypoteĩ 2017-pe ha opa ára 24 jasykõi 2019-pe iñembyatýva 269 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Zuria Vega, Daniel Arenas, Diana Bracho ha Silvia Pinal.
Kilogramo
thumb|izquierda|Peteĩ kilogarámo hechaukaha. Kilogramo ha'e mása ra'ãha, Ta'ãhakuéra Ypykatu Hetatetãgua mba'éva (SI), oipuru taikuéra "kg" (ndaha'éi "Kg") ohechauka hag̃ua pe oha'ãva. Peteĩ kilogramo ha'e upe mba'e apu'a imása oĩva Pohyikue ha Ta'ãha Kotyguasu Hetatetãgua (BIPM) táva Sèvres-pe, Parĩ hi'aguĩ (Hyãsia retãme), upe mba'e apu'a ojejapo akue platino ha iridio, ha oreko peteĩ kilogramo.
Mba'e joja
1 kilogramo ijoja:
Malásia
Malásia (Malájo ñe'ẽme ha ingleñe'ẽme,  Malaysia) térã Joaty Malásia pegua, ha'e peteĩ umi 49 tetã hekosãsógui ojejuhúva Ásia yvyrusúpe. Itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype ha'e táva Kuala Lumpur, hákatu táva Putrajaya ha'e Malásia rekuái renda tee.
Ko tetã ojejuhu Ásia ipehẽngue ñemby kuarahyresẽme, oñemyasãi yvy apekuére mboja'opyre mokõi pehẽnguére upe para Ñemby Chína rehe. Tetã pehẽngue hérava Malásia Yvyapýgua ojejuhu upe yvyapy malájo ha ijerére ojejuhu yvate gotyo tetã Tailandia ha ñemby gotyo tetã Singapúra. Tetã pehẽngue hérava Kuarahyresẽ Malásia ojejuhu ypa'ũ Vonéo ipehẽngue yvatépe ha ijerére ojejuhu ñemby gotyo tetã Indonésia ha yvate gotyo ojejuhu tetã Mburunéi.
Joaty Malásia pegua oñemohenda 13 tetãvore ha mbohapy yvy joatýgua rupive, upéicha ijyvy apekue ohupyty amo 330 803 km². Ipype oiko amo 27 sua tekovekuéra. Ko tetã oĩ ekuato hi'aguĩ ha hi'árahakumeméva.
Ko tetã oñepyrũnte, tetã ñembojoajupyre ramo, ary 1963-pe; ijyvy apekue, oĩ akue Tavetã Joaju ipoguýpe sa'ary XVIII guive isãso meve, oñemohenda akue hetaite kolónia ambuéva pe ary 1963 peve. Tetã pehẽngue hérava ko'ãga Kuarahyresẽ Malásia oñemohendákuri heta tetã ambuéva, ojehero akue Malásia Vyretáña pegua, opa peve ko kolónia ary 1946-pe, ha oñemohenda jey Malásia Joaty ramo. Ko kolónia ohupyty isãso ára 31 jasypoapy ary 1957-pe. Singapúra, Sarawak, kolónia Yvate Vonéo ha Joaty Malásia pegua oñembojoaju ojapo hag̃ua ko tetã ko'ãgagua "Malásia" upe ára 16 jasyporundy ary 1963-pe. Hákatu iñepyrũ guive hetaite Malásia ha Indonésia oñorairõ ha Joaty Malásia pegua omosẽ Singapúra ijyvy apekue teégui ára 9 jasypoapy ary 1965-pe.
Sa'ary XX ipehẽngue mbytegua mokõiha guive, ko tetã imba'eheta pya'e ha tuicha oñemongakuaa. Jekakuaa oiko ko tetãme umi ary 1980 ha 1990 mbytépe, ohupytymeméva 8 % umi ary 1991 ha 1997 mbytépe, ombopyahu tetã Malásia ha omoporãve opaichagua apoha ko tetãme. Malásia ijyvy apekue oñehembe'ýgui upe ypo'i Maláka (mokõi tetã ambuéva ndive), mba'eguasuite ñemu tetã ambuére Malásiape guarã. Malásia ha'ékuri avei upe omoñemúva tenondegua mba'ekuéra estáño, aysy ha pindo ñandyry opaite yvýgui. Umi tembipuru apoha róga opaichagua oipytyvõite ko tetã viru remimono'õre. Malásia ijyvy apekue ojehecha avei tekove'etaita guasu, opaichagua mymba ha ka'a, ha ojeikuaa Malásia ha'eha peteĩ umi 17 tetãgui ijyvy apekuére ojehecha tekove'etaita guasuitereíva.
Haimete opa Malásia ypykuekuéra ha'ehína upe te'ýi malájo pegua. Oime avei hetaite tapicha ijypykue Chína Tekoha Tetã pegua ha Índia pegua. Pe malájo ñe'ẽ ha'e hína tetã iñe'ẽ teéva ha Islã ha'e tetã ijeroviapy teéva. Oñeñe'ẽ avei ingleñe'ẽ, chinañe'ẽ ha tamil.
Héra ypy
Amo ary 1850 karai Vyretáña pegua hérava George Samuel Windsor Earl he'i ikatu ojehero umi ypa'ũ Indonesia pegua Melayunesia térã Indunesia ramóicha, oiporavókuri jehero peteĩha.
Peteĩ yvyra'angápe ojejapo ary 1914-pe ojehecha Insulindia. Filipina retãme haimete oipuru ko téra Insulindia ombohero hag̃ua upe ypa'ũ aty. Haimete ojeipuru avei Langkasuka, tetã ymaguareitégua oĩ akue ko yvýpe.
Ko téra "Malaysia" ojeipuru ary 1963 guive, Singapúra, Sarawak, kolónia Yvate Vonéo ha Joaty Malásia pegua oñembojoajúvo ojapo hag̃ua ko tetã ko'ãgagua. Ojeipurúramo jepe ko téra ymagua ojehero hag̃ua heta tenda ambuéva Ásia ipehẽngue ñemby kuarahyresẽme.
Aravo'ive
Aravo'ive ha'e ára jehasa ra'ãha ojeipurúva pe Ta'ãhakuéra Ypykatu Hetatetãguápe, peteĩ aravo oñemboja'óvo  60 vore ijojáva rupive.
Oñemoha'anga tai s rupive (ndaha'éi S terã S.).
Sua
Sua (Karaiñe'ẽ: millón) ha'e peteĩ papapy ojojáva su súre. Ojehai péicha: 1.000.000.
Bactrocera ablepharus
Bactrocera ablepharus jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Bezzi, 1919.
13 jasypa
Ára 13 jasypa ha'e ára 286ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 287ha umi ary hekope'ỹme. Umi 79 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Babilônia (tembiasagua'u)
Babilônia (karaiñe'ẽme: Mujeres ambiciosas) ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindoráma retã pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava Rede Globo. Oñepyrũ ára 26 jasyapy ary 2015-pe, tembiasagua'u Império rire opávo ha opa ára 28 jasypoapy ary 2015-pe, A Regra do Jogo mboyve, 143. Ohai karai Gilberto Braga, Ricardo Linhares ha João Ximenes Braga.
Ko tembiasagua'u omombe'u mbohapy kuña rembiasa hetaite oheka pirapire ha herakuã.
La ley del corazón
La ley del corazón ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Kolómbia pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava RCN Televisión. Oñepyrũ ára 28 jasypateĩ 2016-pe ha opa ára 22 jasyrundy 2019-pe iñembyatýva 227 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Luciano D'Alessandro ha Laura Londoño.
Okẽndusu:Yvyapekuaa
{| style="background: transparent; width: 100%"
Nuvola apps konqueror.pngekuaa mba'ekuéra
{| style="background: transparent; width: 100%"
Aravo'i
Aravo'i ha'e ára jehasa ra'ãha, peteĩ aravo oñemboja'óvo 60 vore rupive.
Oñemoha'anga upéicha: ' térã min (ndaha'éi mins.)
Ypa'ũ Taiuã
Ypa'ũ Taiuã, hérava avei ymaguare Formosa (Poytugañe'ẽgui Ilha Formosa), ha'e peteĩ ypa'ũ ijapekue amo 36 000 km², ko yvy oĩ Tavakuairetã Chína ipoguy ha ojejuhu China Tekoha Tetã rembe'y henondépe.
Tavakuairetã Chína rekuái ou opa rire upe mburuvi guasu pahague, ku Qing mburuvi, upéicha oñemoĩ tavakuairetã Chína rekuái rekóicha ary 1912-pe. Opa rire Chína ñorairõ ary 1949-pe, mokõi aty ojokuaikuaáva oñorairõ aja, aty ipu'akáva (Karai Mao Zedongaty ojokuaikuaáva comunista) omoañete upe Chína Tetarã Retã táva Pekĩme ha aty ambuéva ojokuai akue Tavakuairetã Chínare, upe Chína Aty Tetãitéva térã Kuomintang Karai Chiang Kai-shek pegua ojuhu hekoharã ypa'ũ Taiuãme, Chína yvy pehẽngue ha'eñóva ndo'ái Chína rekuái pyahu poguýpe ha ojejuhuhápe Tavakuairetã Chína ko'ãga meve.
Capitalismo
Mba'apo'arape térã kapitarape, sapy'ánte katu capitalismo, ha'e peteĩ virurekokuaa ypykatu oñemomba'ehápe ha oñemomba'apohápe umi mba'e mba'aporã oñembohetave hag̃ua virureruha.
Umi mba'e mba'aporã ningo tapichakuéra térã apoñemyakãha mba'éva, noĩri hikuái tetã rekuái poguýpe. Umíva ojehero jepi "mba'e ijárava" ramo (karaiñe'ẽme, propiedad privada). Virurekokuaa oguatáva capitalismo rehe ija py'ỹinte ñemu sãso rehe, upéva he'ise mba'ekuéra repykue ojupi térã oguejyha ojehechávo umi mba'e ojeguerekóva ha mboy tapichápa oipota. Tapichakuéra ojogua ha ovende oipotaháicha mba'ekuéra. Heta tetãme ikatu jahecha oĩha tembiapoukapy ñemu rehegua ha tetã rekuái oiporavo mba'éichapa tapichakuéra ikatu oñemu.
Ko ñe'ẽ mba'apo'arape ha'e peteĩ ñe'ẽpyahu oúva "mba'apo'a" (karaiñe'ẽme: fruto del trabajo, capital) ha "tape" (karaiñe'ẽme: camino, doctrina). Ko ñe'ẽ capitalismo katu ou "capital"-gui, oúva latinañe'ẽgui "caput" ha he'iséva "akã", he'iséva peteĩ mba'e hepy ojeporúva ojejapo hag̃ua umi mba'e. Pe capital ikatu ha'e pirapire térã oimeraẽ mba'e ambuéva ikatu ojejogua térã oñevende.
12 jasypa
Ára 12 jasypa ha'e ára 285ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 286ha umi ary hekope'ỹme. Umi 80 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Syrymbe
Syrymbe (Mollusca, latína ñe'ẽme molluscum "hu'ũ") ha'e opa umi mymbakuéra oñemohendáva ko pehẽ'ame ndorekóiva pujase'o ijatukupépe, hete hu'ũva ikatu ogueraha yta hatã hi'ári. Ko mymba atýpe oñemohendáva umi améha, ytã, kalama, javevyirana ha opaichagua jatyta, taha'e ha'éva oiko ýre térã yvýre.
Oñeimo'ã ikatu oiko amo 100.000 syrymbe juehegua, ha amo 35.000 omanómava, ko'ã mymba ymaguareite oikógui Yvýpe.
Syrymbekuéra ojejuhu opaite rupi, yvýpe umi jatyta ikatu ojejuhu avei amo 3000 métro yvate yguasúgui ha umi syrymbe ambuéva ikatu ojejuhu yguasu hypyitépe, amo 5000 métro hypýva, taha'e ha'éva yguasu ro'ýpe térã hakúpe.
Yvypóra heta oheka syrymbekuéra ho'u hag̃ua ha oipuru hag̃ua tembi'u apópe, oĩ avei heta mba'asy vai ko'ã mymba ikatu ombohasa yvypórape.
Carl Friedrich Gauss
Johann Carl Friedrich Gauss; (Braunschweig, 30 jasyrundy 1777-Gotinga, 23 jasykõi 1855) ha'e akue peteĩ papapykuaahára, mbyjakuaahára ha mba'erekokuaahára Alemáña megua. Hembiapokue mba'eguasuitéva heta tembikuaápe, tuichaitépe papahakuéra mba'ekuaarã, papapykuaa ñehesa'ỹijo, ysajarekokuaa ojoavýva, papyrekokuaa, álgebra, yvyapera'ã, magnetismo ha tesapekuaa apytépe. Ojehechakuaáma ichupe oikove aja Papapykuaa Ruvicha ramo, Gauss hembieja tuichaite heta papapykuaa mba'ekuaarãme ha tembikuaatýpe.
Imitãrõ guive, ojehechakuaáma ichupe aranduitéva ramo, jepémo hogagua imboriahúva ha hekombo'e mbykýva: isy omoñe'ẽkuaa, ndohaikuaái jepénte; itúva ohai ha omoñe'ẽkuaa, hákatu mbykymínte oikuaa papapykuaa. Heta oñemombe'u ha oje'e hese iñaranduitégui imitã guive. Imitãrusu ramo, tuichamba'e ohupyty ha oikuaauka, ojapopa hembiapokue tuichavéva, Disquisitiones arithmeticae, orekóvo 21 ary (1798), jepémo oikuaaukapa hembiapokue amo ary 1801 javénte. Constituye un trabajo fundamental como consolidación de la teoría de los números y ha moldeado esta área hasta ary los días presentes.