cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Amigas y rivales
Amigas y rivales ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Méhikogua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava Televisa. Oñepyrũ ára 26 jasykõi-pe ha opa ára 9 jasypateĩ 2001-pe iñembyatýva 185 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Michelle Vieth, Angélica Vale, Arath de la Torre, Joana Benedek, Eric del Castillo, Adamari López, Rafael Inclán, Johnny Lozada, Susana González ha Ludwika Paleta.
Ensíma
Ensíma térã enzima ha'e peteĩ molécula proteína-gui ijapopyréva oĩva umi tekoveapỹime ha omba'apóva ñemoambue kímiko mbopya'eveha. Ondopái hikuái ombopy'avévo umi ñemoambue kímika rehegua.
Haimete opa umi ñemoambue kímika ha tekovekuaaty rehegua tekotevẽ umi ensíma. Oipurúvo umi ensíma, ko'ã ñemoambue kímika rehegua ipya'eve oikóramo hese'ỹre. p39
Anselme Payen ohecha'ypy va'ekue peteĩ ensíma ary 1833 jave.
Tacuary Football Klu
Tacuary Football Klu ha'e peteĩ Vakapipopo Klu, Paraguái pegua, omyãkava chupe pe Ogaykeregua Jara, táva Paraguaýpe. Pe peteĩha sa'ary XXI peguape, og̃uãhe Paraguái Peteĩha Divisiõme, pe ñemohenda guasuveva Paraguái Vakapipopope, avei oho umi Kópa Livertadore ha Kópa Ñembyamérikanape. Ko'ág̃a oñembosarái Peteĩha Divisiõme, ojupi rire 10 ary rire.
Rróma Tavakuairetã
Rróma Tavakuairetã niko oikórõguare Rrómagui peteĩ tavakuairetã, oñepyrũ amo ary 509 Kirito mboyvépe, opárõguare porokuái peteĩme oñemosẽvo mburuvicha guasu pahague, karai Lucio Tarquinio el Soberbio, ha opa ko tavakuairetã ary 27 Kirito mboyvépe, upépe oñepyrũ Rróma Mburuvi.
Rróma Tavakuairetã oñemombareteite upe yvýpe ko'ágã héra Itália, upe tetã vore mbyteguápe, upe guive okakuaa ha oñemosarambi Itália tuichakuére, oñemomba'e umi tetã ambuévare ijerére oĩva. Upe rire ondyry umi Gyrésia Ymaguare távare ojejuhúva Itália vore ñembyguápe. Oñepyrũma osẽ Itáliagui ha sapy'ánte oñorairõ tetã ambuévare para Yvy mbytépe jerére oĩva, upéicha ipu'aka Cartago ha Tavetã Masendóña rehe, ha oñembojára ã tetãre.
Tuichaitégui Rróma yvy apekue hasy niko senádo rrománope oisãmbyhy porã (senádo rrománo niko pe Rróma Amandaje Guasu, ono'õhápe karaikuéra ojokuaikuaáva), ohechakuaa hikuái ojapouka va'erã tetã rembipota pya'eve ha upéva niko hasy tetã ituichaitereírõ. Upéicha avei, oñembohetavévo Rróma ñorairõhára aty ohechakuaa pe senádo mba'eguasuiteha niko ñorairõhára aty oĩrõ ipoguýpe oporokuái mbareteve hag̃ua. Kóicha jahecha ojekuaa mburuvicha taryrýi ohekasénte ipokaturã ha senádo rrománore oñoha'ã. Hetaitéma oñorairõ umi Rróma poguasu ha upéicha ho'a tavakuairetã
Tavakuairetã ipahápe, ojupi karai Octavio, Julio César ra'yanga, ha'e tuicha oñorairõ umi itúva jukaháre ha ipu'aka hesekuéra, omoĩ umi tetãvore ambuévare mburuvi pokatu guýpe, hákatu ojehecha heta tetã remimoĩmbyre oñemboguata jepe tavakuairetãicha. Augusto, Octavio réra pyahu, omombarete mburuvi pokatu omyatyrõvo hetã rekuái ha omboheko peteĩvo hetã ñesãmbyhy ha reko tee, upéicha oñepyrũ Rróma Mburuvi.
The 13th Warrior
The 13th Warrior ha'e peteĩ ta'angamýi Tetãvore Joapykuéra retãgui ojejapo 1999-pe ha omotenonde John McTiernan. Imba'eapohára tenondegua ha'e Antonio Banderas, Diane Venora ha Omar Sharif.
Ñemombe'u
Omombe'umi karai Ahmad ibn Fadlan rembiasa, ko karai hetã ruvicha omosẽ chupe hetãgui ha'e iñakãrakúgui peteĩ umi hetã poguasu rembirekóre.​ Upéicha osẽ va'erã hetã áravegui ha oho arã umi Európa vore yvategua retãnguérape, upépe ojuhu vikingokuéra ha oñemoirũ hesekuéra oho hag̃ua oñorairõ mymba vai hete yvypóraicha rehe.
Pantanal jekái 2020-pe
Pantanal jekái 2020-pe oñepyrũ jasyteĩ upe arýpe, jekái guasu ohapyite Pantanal umi Pindoráma retãvore héra Mato Grosso ha Mato Grosso do Sul. Ko jekái 2020 pegua niko pe tata tuichave ndojehecháiva ijojaha Pantanal-pe ojapo 14 ary ha ombyaivéma porundy jey opa umi jekái ambuévagui mokõi ary ohasámava pegua. Opa umi táva Pantanal-pe oĩva ohechakuaa oikoha jekái ijyvy apekuépe jasypokõi ha jasyporundy mbytépe. Táva Poconé ha táva Barão de Melgaço, Mato Grosso-pe, ha'e umi mokõi ojehechavehápe jekái. Tata guasu ohupytýma po Ypykuekuéra Retã (yvy pehẽngue guasu Amérika ypykuekuéra oikohápe), ha poapy yvy rekoha ñuvãmbyréva. Ojehechaháicha upe atyguasúre héra Laboratório de Aplicações de Satélites Ambientais (LASA), tataguasu ohapýma ha oñemuasãma amo 2,3 sua hectárea Pantanal yvy apekuére 2020-pe, upéicha ojehecha ára 1 jasyteĩ guive ára 7 jasyporundy peve, kóva niko ijojaha mokõi jeýre táva Rio de Janeiro apekuégui. Jasypokõi ha jasypoapýpe mante ojehecha tataguasu ohupyty amo 1,654,000 hectárea Pantanal apekuépe. Jekái ombyai 30 su hectárea umi ka'aguýgui ysyry Paraguay rembe'ýre oĩva. Amo 50 ary ikatu ohasa arã ko tekoha oñemombarete ha oñemoporã jey hag̃ua.
Oĩ ñehesa'ỹijo ohechauka heta jekái Pantanal-pe yvypóra rembiapo hína, upéva he'ise yvypóra ohapy ka'avo ha yvy ojapo hag̃ua iñemitỹrã ha ivakakuéra rendarã. .
Yno'õ Ypoa
Yno'õ Ypoa ko yno'õ oĩ tetã Paraguay mbytépe ha kuarahyñesẽ gotyo, ojoajuhápe tetãpehẽ Central ha Paraguari, nda’aréi oiko ichugui Parque Nacional Lago Ypoa.
Ojeipyso 119.000 hectáreas, ha ojehai kuatia rupive ha’eha reserva ha parque nacional ary 1992-me.
Oñeğuahẽkuaa upépeve, tape yvy oĩva ha ohasáva Valle Apu’a rupive, ha’éva tenda oĩva Ki'ỹindype. Ko yno’õ rehe ojere yvytymimi, tava Yvyku’igua ha avei ñu ha yno’õ ndatuicháiva, tetãpehẽ Central-ygua.
Ko yno’õme oĩ tekoha ne’írã ojesa’ỹijóva ha ndojeikuaái. Yvyapasusũ ha yno’õmimi oĩva Ypoa jerére ojehecha Isla Mocito, Ildefonso ha Marcelo.
Ojeikuaa oikoha hetáichagua guyrakuéra, tujuju, yryvu ruvicha, akã sa'yju ha yryvu akãpytã, tujuju morotĩ, tu'ĩ oñe’ẽva ha tukã. Jeperõ oiko chugui Parque Nacional, ne’ĩrã ojeikuaa añetehápe mba’e, mba’épa oĩ ipype.
Paul McCartney
James Paul McCartney (Liverpool, Merseyside; 18 jasypoteĩ ary 1942) ha'e niko opurahéiva, purahéi apohára, atõi apohára, tembipu opaichagua ombopukuaáva, haihára ha mba'eapohára Tavetã Joaju pegua; ojoajúvo John Lennon, George Harrison ha Ringo Starr rehe, herakuã porãite oparupi váho ombopúgui ha opurahéigui rock The Beatles atýpe. Ojei rire ko aty, omba'apo ijehe ha ojapo ijaty pyahurã héra Wings hembireko peteĩhándi, Linda, ha Denny Laine.
Ojehechakuaa McCartney-pe hembiapo porãitégui. Kuatiañe'ẽ Rolling Stone he'i McCartney ha'eha opurahéiva porãve 11ha umi 100 Opurahéiva Porãvéva apytépe. Upéicha avei, oiko ramo The Beatles atyguáicha, ha'e niko mba'eporã apohára porãveitéva upe tysýipe oĩhápe umi 100 Mba'eporã Apohára Porãvéva, he'iháicha pe kuatiañe'ẽ. Upéicha avei he'i ha'e pe ombopu porãveha mbohapyha umi 100 Váho Ombopukuaaporãvéva apytépe, ha purahéi apoha porãvéva mokõiha umi 100 Purahéi Apoha porãvéva apytépe, pe kuatiañe'ẽ he'i Bob Dylan añónte iporãveha chugui.
Joaty Soviétiko
thumb|250px|Joaty Soviétiko poyvi. thumb|250px|Joaty Soviétiko apekue. Joaty Soviétiko (Rrusiañe'ẽme: Советский Союз, Sovietski Soyuz), héra tee niko Tavakuairetã Socialista Soviétikakuéra Joaty (URSS; oúva karaiñe'ẽgui Unión de Repúblicas Socialistas Soviéticas), ha'e akue peteĩ tetã oñembyaty va'ekue tavakuairetã socialista kuéra 1922 guive 1991 meve Eurásiape.
Jasykõi Ñepu'ã oiko va'ekue 1917 aja, ha oity Rrúsia Mburuvi, upe rire ou Rrúsia ñesãmbyhy sapy'arã oporokuái hag̃ua, hákatu oikóvo Jasypa Ñepu'ã ha ho'a pe ñesãmbyhy, upéicha oñepyrũ umi bolchevique ñesãmbyhy ojehero va'ekue Tetãygua Ruvichakuéra Amandaje (Sovnarkom). Ha upéi, oñepyrũ pe Rrúsia retãygua ñorairõ, ñesãmbyhy soviétiko pyahu ohenonde'a ha ipu'akárõguare. Jasypakõi 1922-me ojejapo akue Joaty Soviétiko, oñembyaty va'ekue irundy tavakuairetã socialista: Rrúsia, Káukaso Mboypýri, Ukyáña ha Vielorrúsia.
Omano rire mburuvicha soviétiko peteĩha, Vladímir Lenin, ary 1924-pe, Iósif Stalin osẽ pu'akahápe tetã rekuái rekávo ha omotenonde hetã omongakuaávo mba'eapopyha, omoĩ hetã poguýpe opaite viru remimono'õ ha ojopy vai umi ombohovaiséva hese. Jasypoteĩ 1941-me, oiko aja Ñorairõ Guasu Mokõiha, pe Alemáña nási ha umi tetã mbaretete mbyteguágui oñepyrũ ondyry URSS rehe, ojapóramo jepe hikuái jekupytyha ani hag̃ua oiko ojehegui ñorairõ. Opa rire ñorairõ tajasu vai ohasávo irundy ary, Joaty Soviétiko ohenonde'a pu'akahápe ha osẽ ipahápe umi tetã mbaretete tuichavévaicha.
Joaty Soviétiko ha tetãnguéra oñoirũva hese Kuarahyresẽ Európa pegua, ojeheróva Aty Kuarahyresẽygua, oike akue hikuái Ñorairõ Ro'ýpe, ombohovakévo ha ombohováivo jokuaikuaa ñeimo'ã rehe Tetãvore Joapykuéra pegua ha opa umi tetã oñoirũva hese, ojeheróva Aty Kuarahyreikegua; ipahápe Joaty Soviétiko oñeme'ẽ akue hetaitégui umi apañuái iviru remimono'õre ha tuichágui umi sarambi oiko ijekopyty tetãnguéra ambuévare ha ijokuaikuaápe. Oiko aja Ñorairõ Ro'y, Joaty Soviétiko ojehecha techapyrãicha umi tetã ojaposéva chugui tetã socialista. Ary 1945 guive 1991 me, Joaty Soviétiko ha Tetãvore Joapykuéra omotenonde yvóra rembiaporã ñañe'ẽrõ ñeimo'ã viru remimono'õrã rehegua (capitalismo ha comunismo), jekopyty heta tetãndi rehegua, ñorairõrã rembiapo rehegua, pe oguerova arandupy heta tetãme rehegua, tembikuaaty mba'e pyahúva rehegua ha upe ipype ikatu ja'e avei arapy ñehesa'ỹijo (ã mokõi tetã omoguahẽ arapýpe yvypóra ha heta mba'e ambuéva). Amo 1980 arykuéra ipahápe, mburuvicha soviétiko pahague, Mijaíl Gorbachov, oha'ã akue omoambue ha omoporã hetã umi ñemyatyrõ rupive ojehero va'ekue Glásnost (1985-pe oheja va'ekue toiko mba'e oporomomarandúva hekosãsóva) ha Perestroika (1987-pe oheja va'ekue tetãygua viru remimono'õ heko sãsove), hákatu Joaty Soviétiko ha umi tavakuairetã oñembojoaju va'ekue hese ojei ha oñemosãso 1991 jasypakõime, oñeha'ã rire peteĩ golpe de Estado jasypoapýpe. Upe rire, Rrúsia Joaty ári ho'a opa URSS reko teéva ha ñe'ẽme'ẽ.
Joaty Soviétiko yvy apekue heta oñemoambue ituichakuére, hákatu omoĩ rire ipoguýpe Lituáña, Letóña ha Etóña, oñemomba'e rire Polóña pehẽngue kuarahyresẽyguáre ha yvy pehẽngue ambuévare oikóvo Ñorairõ Guasu Mokõiha, ary 1945 guive ojeívo peve, ijyvy apekue ojogua Rrúsia Mburuvi, ndaipórinte ipoguýpe opaite Polóña, Hĩlándia ha Aláska.
La dueña (1995)
La dueña ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Méhikogua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava Televisa. Oñepyrũ ára 22 jasypo-pe ha opa ára 9 jasyporundy 1995-pe iñembyatýva 95 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Angélica Rivera, Francisco Gattorno, Cynthia Klitbo, Norma Herrera, Eduardo Santamarina, Rosita Quintana ha Salvador Sánchez.
Ana Mena
Ana Mena (Estepona, 25 jasykõi, 1997) ha'e peteĩ opurahéiva Españagua.
Aviõ
Aviõ térã pepo'atã ha'e peteĩ mba'yruveve ipepóva, orekóva peteĩ momyiha ipype. Yvypóra oipuru aviõ oporogueraha hag̃ua, oraha mombyry hag̃ua mba'ekuéra, oñemuhápe térã oñorairõhápe.
28 jasypateĩ
Ára 28 jasypateĩ ha'e ára 332ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 333ha umi ary hekope'ỹme. Umi 33 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Hokusai
Hokusai héra teéva niko Katsushika Hokusai, (Edo, ko'ãga hína Tókio, 31 jasypa 1760 - 10 jasypo 1849), ha'e akue peteĩ ñemongolo ha ta'ãngakarãi apohára Hapõ retãgua, omba'apóva pe tembiapoporã reko hérava Ukiyo-e pe ára Edo pukukue rehegua. Ha'e niko peteĩ herakuãvéva umíva omba'apóvagui ko tembiapoporãre héra he'iséva «yvy ovevúiva ra'angakuéra». Herakuãite avei ha'e niko héra hetaitéva hekove pukukuévo, herakuéra apytépe oĩ Shunro, Sori, Kako, Taito, Kakyoin, Iitsu ha Manji.
Hembiapokue tuichaiterei ha opaichagua. Techapyrãme, hembiapokuépe hérava Hokusai Manga (北斎まんが, Hokusai Manga) (1814-1849), ojehecha itáva oikoháicha ára ha ára, ohechauka ha'ete ha hetia'épe umi itavagua rekove. Ojapo avei ta'ãngakarãi ojehechahápe hekoha, techapyrãme oĩ ko hembiapokue hérava Mbohapypa poteĩ yvyty Fúji ra'anga (富嶽三十六景, Fugaku Sanjūroku-kei)(ca. 1830-1833) ha pe ambuéva hérava Sa yvyty Fúji ra'anga (1834), umíva niko ohechauka ha'e ohayhuiteha pe yvyty Fúji. Umíva apytépe niko oĩ Kanagawa y apeno guasu (神奈川沖浪裏, Kanagawa Oki Nami Ura) ha Fúji ára sakã aja (凱風快晴, gai kaze kaisei), umíva niko omombarete Hokusai rerakuã porã, Hapõ retãme ha tetãnguéra ambuévape.
Amo saro'y XIX aja oguahẽ táva Parĩme Hokusai ha tembiapoporã apohára ambuéva hembiapokue Hapõ retãygua. Upépe heta tembiapoporã apohára ambuéva ombyaty umi hembiapokue, techapyrãme Vincent Van Gogh, Paul Gauguin ha Henri de Toulouse-Lautrec, umíva hembiapokuépe ojehecha oĩ avei mba'e ogueromandu'áva Hokusai rembiapokue. Pe karai marandekóre oñemoarandúva héra Richard Douglas Lane he'i Hokusai rehe:
Kasõ'ihapy'ao
miniaturadeimagen|225x225px|Kasõ'íhapy'ao Kasõ'ihapy'ao ha'e peteī ao kuñante oipurúva ojaho'i hag̃ua hetymakuera.
27 jasypateĩ
Ára 27 jasypateĩ ha'e ára 331ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 332ha umi ary hekope'ỹme. Umi 34 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Buenaventura Suárez
Buenaventura Suárez (3 jasyporundy 1679 - 24 jasypoapy 1750) ha'e akue peteĩ mbyjakuaahára, pa'i hesuíta misionéro ha tembikuaatyhára.
Oñemoarandu Universidad Nacional de Córdoba-pe ha upéi oho omba'apo tekoha hesuíta San Cosme ha San Damián rendápe, ko'ágã Paraguái mba'éva. Upépe omba'apo avei pohãnohára ha misionéro ramo. Herakuãite ojapohague tembiporu ohecha arapy oipurukuévo mba'e hekohágui, guaranikuéra ñepytyvõre, upéicha oiko chugui mbyjakuaahára peteĩha Ñemby Amérika pegua.
Mbaipy he'ẽ
Mbaipy he'ẽ ha'e peteĩ tembi'u he'ẽmbýva oje'uséva ha héva tetãyguára rembi'u Paraguaigua; peteĩ tembi'upaha hetereíva ojejapoóva avati ku'ígui ha oñemohe'ẽva eíra hũme.
Aporã
Ndahasyiete ijejapo ha ikatu oñembosako'i kóicha:
2. Upe rire, emoĩ kamby pype ha eha'arõ oñepyrũ haku.
3. Upépe epoi pype michimimi avati ku'i ha eipyvu kyre'ỹ.
4. Emoĩ pype eíra hũ, juky michimi, narã pire ku'i ha “canela”
5. Eipyvu ha eheja tojy 5 aravo'i rupi.
6. Ikatu emoĩ mba'yrúpe ha eheja ho'ysã he'u hag̃ua.
Campos dos Goytacazes
Campos dos Goytacazes ha'e peteĩ táva Pindorama pegua, táva rendakue tuichavéva tetãvore Rio de Janeiro pegua. Ko távape oiko 477.208 tavayguakuéra (ary 2013 jave) ha oguereko peteĩ yvy pehẽngue 4.031,910 km² nunga.
Moñepyrũ: 28 jasyapy 1835
Joaju
Páhina web: campos.rj.gov.br
Karmen Parana pegua
miniaturadeimagen|Poyvy. miniaturadeimagen|Ekúdo Karmen Parana-pegua (karaiñe'ẽme Carmen del Paraná), kova ha'e peteĩ táva oiva Paraguái ñemby-pe, oime tetãvore Itapúa-pe, ko táva oime 330 km mombyry Paraguay-gui ha 35 km Enkarnasiõ-gui. Omanda mburuvicha guasu Kalo Toni López ha Maraino Roque Alonso ojejapó haguã 1843-pe.
26 jasypateĩ
Ára 26 jasypateĩ ha'e ára 330ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 331ha umi ary hekope'ỹme. Umi 35 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Karmen Parana pegua
Tembiasakue
Karmen Parana pegua ojejapo 1843-pe, Kalo Toni López ha’e aja mburuvicha guasu. Peteĩ informe Paraguaygua he'i, ambue arýpe, okakuaávo tapichakuera Itapúa-pe (Enkarnasiõ), tetãrerekua ojapoka peteĩ táva pyahu. Oĩ peteĩ tenda oĩháme peteĩ oratorio oikotevẽva oñemyatyrõ, ha upépe oĩ pe tenda oñemopuʼã hag̃ua.
1857-pe oñemopu’ã hína kuri pe tupão, pe tupãope ko'ágãgua ikatu ojehecha ta'anga umi guaraníkuera ogueru akue Enkarnasiõ-gui.
Opu'ã rire Jacyretá apipe, Karmen Parana pegua omoambue tuichaiterei ijehecha umi tembiapo infraestructura okakuaa omotenondéva, pe avenida kostanera "sãso kuna" oguereko 3 pararembe'y, pe "Kompleho Poblacional Jasyreta", pe "Okarusu Municipal ñorairõ Takuari", ha hetaiterei tempiapo omoporãve ko távape.
Yvyapekuaa
Peteĩ lugár ijyvatetereívape oñepyrũva ysyry Parana rembe’ýpe, ojupiva 80 m.s.n.s ha ojupi yvateve. región yvypegua oĩ Karmen Parana pegua, Enkarnasiõ, Kambyreta ha Koronel Vogado, tape guasu hidroeléctrica ohechaukáva ysyry Parana ha umi osẽva chugui, umi Ysyry Takuari ha hetave.
Ko táva tuichakue ha'e 300 km², oguereko 9682 ava 2023-pe. Olimitá yvate gotyo-pe General Artigas ndive, ñemby gotyo-pe Ysyry Parana ndive omoja'ova chupe tetã Arahentína-gui, kuarahyresẽ gotyo San Huã Parana pegua ha Enkarnasiõ ndive ha kuarahyreike gotyo Koronel Vogado ndive.
Children of Men
Children of Men ha'e peteĩ ta'angamýi Tetãvore Joapykuéra ha Tavetã Joaju retãgui ojejapo 2006-pe ha omotenonde Alfonso Cuarón. Imba'eapohára tenondegua ha'e Clive Owen, Clare-Hope Ashitey, Julianne Moore, Michael Caine, Chiwetel Ejiofor, Pam Ferris ha Charlie Hunnam.
Elpidio Alcaraz Segovia
Elpidio Alcaraz Segovia (9 jasypo ary 1933-pe - 2 jasypa ary 2020-pe) ha’éniko momaranduhára, haihára ha ñande reko myasãihára.
Elpidio Alcaraz Segovia niko heñoiva’ekue Táva Paraguari, Tetãpehe Paraguarípei, Paraguay Retãme; ára 9 jasypo ary 1933-pe. Itúva herava’ekue Trifón Alcaraz ha isýkatu herava’ekue Juliana Segovia. Elpidio Alcaraz Segovia orekókuri mokõi joyke’ykuña. Orekórõguare 17 ary ova ha oikókuri Táva San Lorenzo-pe omano meve.
Táva San Lorenzo-pe, ary 1960-pe, Elpidio Alcaraz Segovia oñepyrũkuri omba’apo Puhoe Central-pe ha upéi oîkuri Puhoe Nuevo Mundo mopu’ãhára apytépe. Avei omba’apojepékuri ambue puhoépe, umíva apytépe: Puhoe Ysapy, Puhoe Nacional del Paraguay ha Puhoe Cardinal-pe. Oikuaa pypuku ñane tavarandu ha ohayhuañetékuri ñane ñe’ẽ Guarani. Maymave momaranduhakuéra (kuatiahaipyre, puhoe ha ta'ãngambyry) ohenoimiva’erã chupe omyesakã hag̃ua taha’eha’éva mba’e ñande reko rehegua. Opaite iñe’ẽ’asãime ome’ẽkuri pa’ũ hetaiterei ñe’ẽpapára ha puraheihára okarayguávape ha umi herakuãguasúvape. Hekove pukukuépe ombyatýkuri hetaiterei ñe’ẽpapára ha puraheihára rekovekue ha rembiapokue.
Elpidio Alcaraz Segovia ombojoajúkuri hekove Benjamina Ortíz rehe. Ombo’eva’ekue heta ary Escuela Municipal de Locución, Radial y Televisiva-pe, Tavaguasu Paraguaýpe. Upéicha avei oĩjepékuri Dirección de Cultura y Arte Motenondehárarõ, Táva San Lorenzo-pe ha avei oĩjepékuri Guarani Ñe'ẽte ha Arandu Anamandajeme. Ohaíkuri heta ñe’ẽpoty Guarani ha castellano-pe, umíva apytépe oĩ oñemondeva’ekue purahéipe. Hembiapo ojehecharamovéva apytépe oî ko’ãva: "Maitei chokokue che retãyguápe", "Un canto a la Patria" ha hembiapo tuichavéva hérava: "Artífices, semblanzas de poetas, músicos y cantores nacionales", ombyatyhaguépe 200 ñe’ẽpapára ha puraheihára rekovekue.
Elpidio Alcaraz Segovia ñemoñare niko ko’ãva: José Elpidio, Colomba, Gladys Carmen, Gloria ha Ramona.
Hembiapo porãitáre heta aty ojapókuri chupe opaichagua jehechakuaa, umi aty apytépe oĩ: Asociación de Escritores Guaraníes, Sintratel, Guarani Ñe'ẽte ha Arandu Anamandaje, Municipalidad de San Lorenzo, Rotary Club de San Lorenzo ha Club de Leones de San Lorenzo.
Elpidio Alcaraz Segovia omanókuri Táva San Lorenzo-pe, ára 2 jasypa ary 2020-pe.
Tormenta en el paraíso
Tormenta en el paraíso ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Méhikogua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava Televisa. Oñepyrũ ára 12 jasypateĩ 2007-pe ha opa ára 25 jasypokõi 2008-pe iñembyatýva 185 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Sara Maldonado, Erick Elías, Mariana Seoane ha Alejandro Tommasi.
Rróma ha Heymáña Mburuvi Marangatu
Ko Mburuvi oñepyrũ 962-me opa rire pe Kuarahyresẽ Hyãsia (peteĩ umi mbohapy vore Mburuvi carolingio pegua). Iñepyrũ guive oiko chugui pe tetã mbaretevéva Mbyte Európape opa peve 1806-me.
25 jasypateĩ
Ára 25 jasypateĩ ha'e ára 329ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 330ha umi ary hekope'ỹme. Umi 36 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Rróma ha Heymáña Mburuvi Marangatu
Oñepyrũ porãramo jepe, ndaikatúi ipu'aka ñorairõhápe ha nombotuichakuaái ijyvy apekue. Upéicha, amo saro'y XVIII pukukue, ko mburuvi ndaikatuvéima oñangareko hetãnguéra ha umi tetã ambuéva ijykegua oñepyrũma ondyry hese, upéva ikangyve ha sapy'ánte opa. Ipahápe oha'ã ombopy'aguapy ijekupyty umi tetã ambuévare, hákatu ikangypaite Napoleón ñorairõnguéra aja ha ndaikatúi oñemyatyrõvéi. Upéicha opa Rróma ha Heymáña Mburuvi Marangatu ára 6 jasypoapy ary 1806-me, karai Francisco II ohejárõguare ko mburuvi sãmbyhy ha opytánte Áuteria ruvicha ramónte, Napoleón Bonaparte tuichaite ipu'akágui hese.
John Maynard Keynes
John Maynard Keynes (5 jasypoteĩ 1883 – 21 jasyrundy 1946) ha'e akue peteĩ virurekokuaahára Tavetã Joaju pegua, peteĩ umi herakuãvéva sa'ary XX pegua. Hembiapokue ha hemimo'ã ojehero Keynes virurekokuaa ha imba'eguasuite tetãnguéra ñemu ha ñesãmbyhy rembikuaápe. Hemimo'ã herakuãvéva he'i tetã ñesãmbyhy oipuru va'erãha ipirapire ojoko hag̃ua umi mba'e vai ikatúva oiko ñemu'apópe.
Oñepyrũ mboyve omba'apo virurekokuaa ñehesa'ỹijópe, heta oñemoarandu arandupykuaaty, ñe'ẽporãhaipyre ha papapykuaa rupive.
24 jasypateĩ
Ára 24 jasypateĩ ha'e ára 328ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 329ha umi ary hekope'ỹme. Umi 37 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Fes
Fes (Áraveñe'ẽme: فاس Fās; Hyãsiañe'ẽme: Fès) ha'e hína peteĩ táva Marruéko retãme, itáva tuichavéva mokõiha, táva Casablanca rire. Ojejuhu Marruéko ipehẽngue yvatéguape, heta táva tuicha ambuéva mbytépe; 206 km táva Tánger pegua, 246 km táva Casablanca pegua, 169 km táva Rabat pegua kuarahy reike rupive ha amo 387 km táva Marrakesh pegua.
Amo 1.112.072 tavayguakuéra oiko Fes ijyvy apekuépe. Ha'e voi peteĩ umi irundy táva pegua ha'e akue Marruéko itavusu ymaguare: Fes, Marrakech, Meknes ha Rabat.
Jeanne d'Arc
Ára 23 jasypo 1430 jave, peteĩ aty Hyãsiagua oñemoirũ va'ekue Ingyatérrare omoĩ Juana ka'irãime ha upéi ogueraha chupe umi Ingyaterragua rendápe, upépe pe pa'i guasu Pierre Cauchon oñe'ẽ vaiete hese. Upe rire he'i hikuái iñangaipaha dúke Juan de Bedford ojuka chupe tatápe táva Ruan-pe ára 30 jasypo 1431 jave, orekónte 19 ary.
Ary 1456 jave, pápa Calixto III ojerure tojehecha porãve umi mba'e oje'e va'ekue Juana rehe, oikuaa porã hag̃ua mba'érepa oñeñe'ẽ vaiete hese, upe rire omoañete Juana niko iñangaipa'ỹha ha ojapo chugui peteĩ mártir. Saro'yXVI jave, oiko chugui Liga Católica mba'erechaukaha ha 1803 guive ojegueromandu'a chupe Hyãsia retã mba'erechaukaha ramo, upéva niko Napoleón Bonaparte ojerure. Oñemongarai chupe 1909 jave ha ojejapo chugui peteĩ marangatu 1920 jave. Juana de Arco niko peteĩ umi Hyãsia jerovia rerekua ha ojehechakuaa chupe peteĩ kuña herakuãitéva ramo, hembiasakue omokyre'ỹva tavarandu ha arandupy.
Rabat
Rabat (Áraveñe'ẽme: الرباط Ar-Ribāṭ) ha'e hína Mburuvi Marruéko itavusu ha itáva tuichavéva 7ha, ha'e avei tetãvore Rabat-Salé-Kenitra itavusu. Ojejuhu Marruéko ipehẽngue yvatéguape, paraguasu Atlántiko rembe'ýre, upe ysyry Bou Regreg ñesẽme, henondépe ojejuhu upe táva Salé.
Amo 577.827 tavayguakuéra oiko Ramat ijyvy apekuépe, hákatu ojeipapávo opa umi táva oĩva ijerére ojejuhu amo 2.120.192 tavayguakuéra. Ha'e voi peteĩ umi irundy táva pegua ha'e akue Marruéko itavusu ymaguare: Fes, Marrakech, Meknes ha Rabat.
Kambója retãyguakuéra jejuka heta
Kambója retãyguakuéra jejuka heta ojapo upe Hemére pytãnguéra, ojeheroháicha akue upe aty ojokuaikuaáva Amoño'ỹtekuarekogua Kampuchéa pegua (Partido Comunista de Kampuchea) oiko rire upe Vienã ñorairõ, oisãmbyhývo hetãre, oiko aja ary 1975 guive ary 1979 peve ha oporojuka 1 671 sua amo 1 871 sua tetãygua, 21 amo 24 % opa Kambója retãygua hetakuégui upe aja.
Karai Pol Pot ñesãmbyhy guýpe, tetã rekuái hatã ojapose tetã pyahu oñemba'apohápe mante ñemitỹre ha oikóva Máo rape ha Estálin rape ñeimo'ãnguéra rupi. Hemére pytãnguéra omosẽ tavayguakuéra hógagui oho hag̃ua oiko ñúme chokokuéicha, tavaguasukuéra oñemonandimba Hemére Pytãnguéra ohundiségui tavaguasu rekotee ha arandupy, ha'ekuéra oimo'ãre umi tavaguasu mba'e omboyke tapichakuérape, upéicha omoñepyrũse jey hemerekuéra avano'õ ha omoheñoise iñarandupy, opamba'e Pol Pot ipoguýpe, karai omotenondevékuri chupekuéra. Milikokuéra oporokuái hatãme ha ombopohýi tavayguakuérape, tapichakuéra omba'apo katuetei va'erã opa ára, heta umívagui oho ka'irãme, milikokuéra oporombyepoti, oporonupã vai ha oporojuka oipotaháicha, iñe'ẽ akã rehe, he'íva «umi ore ja'e'ỹva tyepypeguápe jeheka». Ojeipapávo, 1 500 000 amo 3 000 000 Kambója retãygua omano opáicha. Tetãyguakuéra jejuka heta opa umi Vienã ñorairõhára aty ondyrývo Kambója yvýre con la invasión vietnamita. Ojejuhúma amo 20 000 tyvy guasu opavavépe, ojeheróva Mano Ñu. Ojejuhuvéva tyvykuéra 1995 ha 1996 mbytépe.
Hemére pytãnguéra potapy tenondegua niko tetã ñemopotĩ, ojejaposeháicha kuri Alemaña násipe, ojejaposévo ñemoñare oñemoporãvepyre, he'iháicha peteĩ mburuvicha hemére: «tetãygua ñemopotĩ».
Ára 2 jasyteĩ ary 2001-pe, Kambója rekuái ojapo apoukapy pyahu oñembohovake hag̃ua hemére ruvichakuéra. Ñembohovake oñepyrũkuri ára 17 jasykõi ary 2009-pe. Ára 7 jasypoapy ary 2014-pe, ojekuaauka Nuon Chea ha Khieu Samphan iñangaipa ha oñemoĩ chupekuéra ka'irãme hekove pahápeve hembiapovaíre yvypóra rekóre.
Golpe de Estado
Peteĩ golpe de Estado (karaiñe'ẽme oúva hyãsiañe'ẽgui coup d'État) niko oiko tapichakuéra sapy'ánte oitývo hetã rekuái omoĩ katuete hag̃ua ñesãmbyhy pyahurã, ojapóvo upéicha ojoko hetã rekorã ha reko me'ẽ oipe'águi hetã ruvicha. Golpe de Estado niko nde'iséi ñepu'ã, ñorairõ térã revolusiõ, jey jey ojejavy ha oñembojehe'a umíva.
Amérika Latína hetaiterei golpe de Estado rehe ohasa, oñepyrũ guive tetãnguéra hekosãso ha hetaite upe Ñorairõ Ro'y oiko aja, URSS ha Tetãvore Joapykuéra oñorairõvo, ojehechave Ñemby Amérikape.
23 jasypateĩ
Ára 23 jasypateĩ ha'e ára 327ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 328ha umi ary hekope'ỹme. Umi 38 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Paulínia
left|100px miniaturadeimagen|poyvi thumb|left|200px| Paulínia ha'e peteĩ táva oĩva Pindoráma-pe, São Paulo retãvore-pe.
Ñemohenda
Ko táva oguereko peteĩ distrito ojeheróva Belén ha heta varriokuéra ambuéva, peteĩ ha'e São Hose.
Bactrocera amoenus
Bactrocera amoenus jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1972.
Apenas el Sol
Mateo Sobode Chiqueno omombe'u ayoreo kuéra rembiasa ha hekove, tapichakuéra ayoreo heta jey ova va'erã ha oheja va'erã hóga, pytagua ondyrýgui ha oñorairõ hesekuéra, oike va'erã hikuái Hesu rapépe ha oheja va'erã ijeroviapy tee. Upévare ha'e ohecha ijypykue heko tee opatamaha, ha oñepyrũ oñongatu ha omonguatia ayoreo ñe'ẽ, tavarandu, marandeko, jeroviapy, ha heko.
Manchester
Manchester ha'e peteĩ táva Ingyaterrape. Ko távape oiko 2.240.230 ava (2011 ary).
Casablanca
Casablanca (Áraveñe'ẽme: الدار البيضاء‎ ad-dār al-bayḍāʾ; Vereve ñe'ẽme: ⴰⵏⴼⴰ Anfa) ha'e hína táva tuichavéva Marruéko retãme, tetãvore Casablanca-Settat itavusu. Ojejuhu Marruéko ipehẽngue yvatéguape, paraguasu Atlántiko rembe'ýre, 80 km táva Rabat pegua ñemby rupive, upe Marruéko itavusu. Ha'e voi táva tuichavéva opaite Mageréve yvy pehẽngueme.
Amo 3.359.818 tavayguakuéra oiko Casablanca ijyvy apekuépe, hákatu ojeipapávo opa umi táva oĩva ijerére ojejuhu amo 6,861,739 tavayguakuéra.
Frida Kahlo
Magdalena Carmen Frida Kahlo Calderón (Táva Méhiko; 6 jasypokõi 1907-13 jasypokõi 1954), ojekuaáva chupe oparupi Frida Kahlo ramo, ha'e akue ñemongolo apohára Méhiko pegua herakuãitéva iñemoha'angáre ojehechahápe mba'éichapa ha'e oiko ha mba'éichapa oiko hetã rekoha. Hembiapokue niko omombe'u hekove rembiasa ha pe ombohasa'asýva chupe. Ojapo 150 tembiapokue, tuichaitépe oñemoha'anga ijehegui, umi ta'angápe ojehechahápe hasyite chupe oikove hag̃ua.
Ohasa asy hekove pukukuévo ojehu sapy'águi mba'e vai chupe imitãrõ ha heta ára aja oñeno va'erã hupápe ikangýgui, upévare ohasa va'erã 32 pireñekytĩ rupive oñepohano porãve hag̃ua. Ha'e niko oiko hekope'ỹ, hekove ijojaha'ỹva. Frida ha iména rembiapokue, ñemongolo apohára Diego Rivera, oñomokyre'ỹ hikuái. Ohayhuite hikuái Méhiko ypykue rembiapoporã ha ogueraha hembiapokuépe umi mba'e, upéicha avei omokyre'ỹ hikuái tembiapoporã apohára ambuéva Méhiko retãme.
Ary 1939-pe oho Hyãsia retãme ohechauka hag̃ua hembiapokue, karai André Breton ojerurégui chupe, ha'e niko he'i Kahlo-pe ha'angakuéra reko «surrealista», Kahlo katu he'i chupe ndaha'éiva upéicha hembiapokuépe nomoha'angáigui umi mba'e képe ojehecháva, omoha'anga katu hekove tee. Oikove aja hetaite tembiapoporã apoha omomorã chupe, techapyrãme Pablo Picasso, Vasili Kandinski, André Breton, Marcel Duchamp, Tina Modotti ha Concha Michel, ko'ýte herakuã porãve hembiapokue ha'e omano rire, tuichaitépe 1980 arykuéra pukukuévo ha 1990 arykuéra ñepyrũme.
Leporíno (jueheguaty)
Leporíno (Leporinus) ha’e peteĩ pira jueheguaty juehepehẽ ojejuhúva Anostomidae ryepýpe, tekovety Characiformes rehegua. miniaturadeimagen|Piáva (Leporinus obtusidens).
Jueheguakuéra
Ko jueheguaty ryepýpe ojejuhu 83 juehegua:
11 jasypoteĩ
Ára 11 jasypoteĩ ha'e ára 162ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 163ha umi ary hekope'ỹme. Amo 203 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
22 jasypateĩ
Ára 22 jasypateĩ ha'e ára 326ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 327ha umi ary hekope'ỹme. Umi 39 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Bactrocera ampla
Bactrocera ampla jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1971.
21 jasypateĩ
Ára 21 jasypateĩ ha'e ára 325ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 326ha umi ary hekope'ỹme. Umi 40 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Tajikitã
Tajikitã —héra tee niko Tavakuairetã Tajikitã (Tajíke ñe'ẽme (Peysiañe'ẽ): Ҷумҳурии Тоҷикистон, Jumhurii Tojikiston; Rrusiañe'ẽ: Республика Таджикистан, Respúblika Tadzhikistán)— ha'e peteĩ tetã hekosãsóva yguasu rembe'y'ỹva ojejuhúva Mbyte Ásiape. Ijyvy apekue ohupyty amo 144 100 km² ha oiko amo 8 sua tapichakuéra upépe, ojepapaháicha ary 2013-pe. Ijerére ojejuhu ñemby gotyo tetã Ahyganitã, kuarahyreike gotyo Uvekitã, Kirigitã yvate gotyo, ha Chína Tetarã Retã kuarahyresẽ ngotyo. Tajikekuéra rekoha tee ha'e akue Tajikitã ymaguare guive, ha yvy ko'ãga oĩ Ahyganitã ha Uvekitã retãme. Itavusu ha'e Dusambe.
Tajikitã yvy apekue ko'ãgagua ha'e akue avano'õ ymaguare opaichagua rekoha, umíva mbytépe oĩ ku táva tujaite héra Sarazm, táva ymaite ojejapo amo ary 1500 Kirito mboyve, ku táva oĩ heta mburuvi ambuéva ipoguýpe. Tajikitã yvy apekuére ohasa mburuvi ha avano'õ opaichagua, umíva mbytépe oĩ Akeméne mburuvi, Sasã mburuvi, Mongólia mburuvi, ha Rrúsia mburuvi. Joaty Soviétiko oñemopehẽ rire, Tajikitã ohupyty isãso ary 1991-pe. Isãso rire oñepyrũ ñorairõ ko tetãme, ary 1992 guive 1997 meve.
Tajikitã ha'e peteĩ tavakuairetã mburuvicharapépe oñemohendáva irundy tetãvore rupive. Poapy sua Tajikitã retãygua pehẽngue tuichavéva ijypykuekuéra niko tajíke ñemoñarégui ha oñe'ẽ hikuái tajíke ñe'ẽ (Peysiañe'ẽ), hákatu oĩ heta tapicha oñe'ẽva gueteri Rrusiañe'ẽ. Yvytykuéra oñuãmba amo 90% ko tetã apekuégui. Amo 20% umi Tajikitã retãyguágui orekónte 1,25 dólar oiko hag̃ua ára ha ára.
Kájo
Kájo ha'e niko peteĩ ypa'ũ michĩete, y rembe'y ndahypýiva ha pe y ipererĩetéva, ojejuhúva yñu ári. Ypa'ũ ndaiporihápe yvyty ha yvytyrysýi. Kájo kuéra ojehechavéva yguasu akúvape, tenondeite paraguasu Atlántiko (para Karíve), paraguasu Py'aguapy ha Índiko.
Ojehechahápe oikoha heta kájo, oje'e oĩha peteĩ "kajoty". Oĩ kájo ituicháva avei, techapyrãme pe kájo Romano ha pe kájo Coco, umíva niko ypa'ũ tuichavéva mbohapyha ha irundyha Kúva retãme.
Ko ñe'ẽ kájo niko ou taíno ñe'ẽgui káiku ha he'ise "ypa'ũmi", oñembohasa rae karaiñe'ẽ cayo ha upéi oguahẽ avañe'ẽme.
Auschwitz
Oñepyrũ 20 jasypo 1940-pe ha opa ára 27 jasyteĩ 1945-pe, oikévove URSS ñorairõhára aty upépe, omosãsokuévo umíva oĩ va'ekue monambipyre ramo.
Ary 1947 oiko ko tekohágui peteĩ muséo oikuaauka hag̃ua Alemáña nási rembiapokue vai ha Holocausto. Unesco ojapo ko tendágui peteĩ yvypóra reko rembiejakue ary 1979-pe.
Michael Faraday
Michael Faraday; Newington Butt, 22 jasyporundy 1791-Hampton Court, 25 jasypoapy 1867) ha'e akue peteĩ tembikuaatyhára Tavetã Joaju pegua. Ohesa'ỹijo heta mba'e ohechaukáva mba'éichapa tendyry osyrýva inimbo ikatu ojapo ojapoháicha umi itakaru (ko'ágã ojehero pe tembikuaa "magnetismo tendyry pegua"). Heta ohesa'ỹijo avei mba'éichapa ikatu jaipuru tendyry umi eleménto kímiko reheve ñamoambue hag̃ua ichupekuéra (kímika tendyry pegua ojehero ko'ágã). Ohechauka avei magnetismo ikatu omoambue araresa. Hembiapokue rupive, ikatu jaipuru tendyry jaipuruháicha ko'ágã.
Paraguái Arapyregua Ñangarekoha
Oñepyrũ ary 2014-pe.
Michael Faraday
Jepémo sa'i ojehupyty tekombo'e hekópe, Faraday ha'e peteĩva umi tembikuaatyhára oñemomba'eguasuvéva tembiasakuépe. Kímika rembikuaápe, Faraday ohecha'ypy pe benceno.
Faraday oikuaauka hemimo'ã ha hembiapokue ñe'ẽ hesakã ha ndahasýiva rupive. Ta'ãhakuéra Ypykatu Hetatetãgua oipuru oha'ã hag̃ua tendyry retakue pe faradio (F), omomba'eguasúvo Faraday-pe.
Pe mba'erekokuaahára Selánda Pyahu pegua Ernest Rutherford he'i Faraday-gui: "Jajepy'amongetávo ituichápa ha ipukúpa umi mba'e ohechauka ha oheja va'ekue tembikuaatýpe ha ñemba'apópe, ndaipóri terakuãporã ikatu omyengovia Faraday mandu'ápe, peteĩva umi tembikuaatyhára ohesa'ỹijóva tuichavéva opa áragui".
Henri Matisse
Henri Émile Benoît Matisse (Le Cateau-Cambrésis, 31jasypakõi 1869-Nísa, 3 jasypateĩ 1954) ha'e akue peteĩ ñemongolo ha ta'ãngakarãi apohára Hyãsia pegua herakuãitéva oipurukuaágui sa'ykuéra ha omoha'angakuaágui heko jepigua'ỹme.
Ojehechakuaa chupe oparupi ikatupyryitégui ñemoha'anga, ta'ãngakarãi ha porãguerojera apópe, tuichaitépe katu omongolokuaágui, ha Pablo Picasso ykére, ojehechakuaa chupekuéra tembiapoporã apohára tuichavéva ramo saro'y XX ñepyrũgui. Oñepyrũvo omba'apo, oje'e chugui hembiapokue niko oĩ fovismo rekópe (he'iséva oipurúnte sa'y teéva, nombojoparáiva umi sa'y) ha amo 1920 arykuéra aja herakuãitéma ikatupyrýgui pe omombe'úvape hemiandu sa'ykuéra rupive ha ñemoha'anga rupive, ha upéicha omba'apo haimete 50 ary pukukue aja.
Simo Häyhä
Simo Häyhä (jasypakõi 17 ary 1905 - jasyrundy 1 ary 2002), oñemboheróva Manojára Morotĩ (suomiñe’ẽme: Valkoinen Kuolema; epañañe’ẽme: La Muerte Blanca), ha’eva’ekue peteĩ Suómi guarinihára oñorairõva’ekue Araro’y Guariníme, ijaréva 105 ára. Umi árape, Häyhä ojukava’ekue 505 guarinihára Sovie Joaju mba’e. miniaturadeimagen|Simo Häyhä ary [[1940 jave.]]
Alfredo
Pe téra Alfredo ikatu ha'e umi kuatiarogue:
Míhe
Míhe (Leporinus fasciatus), hérava avei guaraku piníma, ha’e peteĩ pira juehegua oikóva y he’ẽme, ojejuhúva juehepehẽ Anostomidae ryepýpe. Ko pira ho’u ka’avo ha so’o. miniaturadeimagen|Míhe (Leporinus fasciatus).
Júlia Lopes de Almeida
Júlia Valentim da Silveira Lopes de Almeida (24 jasyporundy 1862-30 jasypo 1934) ha'e akue peteĩ haihára ha marandu'asãihára Pindoráma pegua ohekáva kuñareko, tekoha jeporu porã ha tembiguái reko ñembogue. Ha'e ojejuhu umi kuña apytépe hetãme oñemboherakuã porã "haihára tee" ramo. Omenda ñe'ẽpapára Poytugagua Filinto de Almeida rehe.
Omba'apo aja, 50 ary pukukuévo, ohaikuaa opaichagua. Jepémo, tembiasagua'u ohai va'ekue pe hetavéva ko'ãga oñemomba'eguasu, upéva niko ohai omomorãvo Emile Zolá ha Guy de Maupassant rembiapokue. Umi tembiasagua'u herakuãvéva ha'e Memórias de Marta, A família Medeiros ha A falência. Heta omomba'eguasu ichupe umi haihára Aluísio Azevedo, João do Rio ha João Luso, ko'ãga ojegueromandu'a ichupe peteĩ ohekáva tekoiterape kuñanguérape ha toñemboguepa tembiguái reko.
Bactrocera amplexa
Bactrocera amplexa jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Munro, 1984.
Abu Nuwas
Abū Nuwās al-Hasan Ibn Hāni ' al-Hakamī (Ahvaz, Irã, 747-Bagdad, 815), ojeherónte Abū Nuwās térã Abu Novas, ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára árave ikatupyryitéva. Heñói Péysia-pe, ko'ágã tetã Irã yvy, itúva árave ha isy Péysia pegua. Ojegueromandu'a py'ỹinte Abu Nuwas tavarandúpe, techapyrãme pe mombe'ugua'u Su ha peteĩ pyhare oñe'ẽite chugui.
Hembiapokuépe oñe'ẽ pe oñe'ẽse rehegua, ohai chokokue rekove ha tavaguasu arandupy rehegua, heta ohai kaguy ha jey'urã oporomonga'úva, akãraku ha kuimba'e rayhu, ha mba'e haguyrõ rehegua, upévare heta umíva ojokose ha omboguese hembiapo. Techapyrãme, ary 2001 jave Ehítope ojehapy 6000 aranduka orekóva Abu Nuwas rembiapokue, umíva apytépe oĩ ñe'ẽpoty upéicha:
tekove ha tembiapokuéra
Ituvá, Hani, Abu Nuwas ndoikuaáiva, oúva pe tribu árave Banū Sa'd-gui ha ha'e'akue peteĩ Marwan II ñorairõhara, ha isy Golban, ha'eva tejedora, ha'e kuri Péysia-gua, upévare oñe'ẽ imitãgui araveñe'ẽ ha péysiañe'ẽ.
Mageréve
Mageréve (Áraveñe'ẽme:المغرب al-Maġrib; Vereve ñe'ẽme: Tamazgha) ha'e peteĩ yvy pehẽngue Yvate Áfrikape, upe Árave Yvy ipehẽngue kuarahyreikégua. Ko ñe'ẽ ojeipuru ojehero hag̃ua ko yvy áraveñe'ẽgui, karaiñe'ẽ rupive (Magreb), ha he'ise "kuarahy reikehápe".
Tembiasakue rupive ojehero akue Mageréve opa upe yvy pehẽngue Yvate Áfrikape ha'e Marruéko, Tunísia ha Arhélia retã ijyvya apekue, oñemoĩramo jepe ipype ko'ãga umi tetã Mauritáña ha Livia ijyvy apekue. Mageréve ijyvy apekuépe ojejuhu verevekuéra.
1836
1836 - ary
Joaju
...1835-1836-1837...
Letoñañe’ẽ
Letoñañe’ẽ (letoñañe’ẽme: latviešu valoda) ha’e Letóña Tavakuairetã ñe’ẽtee. Ko ñe’ẽ oguereko 1.900.000 ñe’ẽhára Letóñame, ha 150.000 ñe’ẽhára ambue tetãme.
19 jasypateĩ
Ára 19 jasypateĩ ha'e ára 323ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 324ha umi ary hekope'ỹme. Umi 42 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
The Carpenters
miniaturadeimagen|Carpenters, 1972 The Carpenters ha'e akue peteĩ aty pop opurahéiva Tetãvore Joapykuéra pegua, opurahéi 1968 guive 1983 peve. Joyke'y Karen and Richard Carpenter opurahéi ko atýpe.
17 jasypoteĩ
Ára 17 jasypoteĩ ha'e ára 168ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 169ha umi ary hekope'ỹme. Amo 197 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Araku
Araku (Leporinus friderici), hérava avei uaraku, guaraku, térã leporíno, ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ Anostomidae ryepýpe, oikóva Ñembyamérika ýpe. Héra araku ou tupiñe’ẽgui. miniaturadeimagen|Acarupaka (Leporinus friderici).
Káña
Káña (karaiñe'ẽme: Caña) ha'e peteĩ téra oñeme’ẽva umi jey'urã oporomonga'úvape oúva tuakuare'ẽ térã eirete ha eíragui. Ko téra heta ojepuru Amérika Latínape, umi tetãnguera: Paraguái, Uruguái, Arahentína, Méhiko, Pindoráma, Ekuatóry ha avei Európape, Epáña retãme. miniaturadeimagen|Kañakuéra
18 jasypateĩ
Ára 18 jasypateĩ ha'e ára 322ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 323ha umi ary hekope'ỹme. Umi 43 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Ryguasu rupi'a
thumb|250px|Ryguasu rupi'a Ryguasu rupi'a ha'e voi hi'upy.
Las tontas no van al cielo
Las tontas no van al cielo ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Méhikogua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava Televisa. Oñepyrũ ára 11 jasykõi-pe ha opa ára 22 jasypoapy 2008-pe iñembyatýva 140 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Jaime Camil, Jacqueline Bracamontes ha Valentino Lanús.
17 jasypateĩ
Ára 17 jasypateĩ ha'e ára 321ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 322ha umi ary hekope'ỹme. Umi 44 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Bactrocera amplexiseta
Bactrocera amplexiseta jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Kuneira’ãnga
mini|upright Kuneira’ãnga (karaiñe’ẽme: cuneiforme, oúva lasioñe’ẽgui cuneus, «mopa’ũha») ha’e peteĩ jeporavorape jehai rehegua, itujavéva yvypóra tembiasakue rehegua.
Kópa Amérika 2015
Copa América 2015 térã Kópa Amérika 2015 ha'e akue tembiesarái 44ha upe Copa América ojapo Conmebol, jey pokõiha ojejapo Chíle retãme ára 11 jasypoteĩ guive ára 4 jasypokõi meve 2015 arýpe.​ Oha'ã opa tetãnguéra oĩva Conmebol atýpe ha mokõi tetã ou Concacaf pegua.
Verevekuéra
Verevekuéra (Vereve ñe'ẽme: ⵎⵣⵗ / ⴰⵎⴰⵣⵉⵖ, amazigh térã ⵎⵣⵗⵏ / ⵉⵎⴰⵣⵉⵖⴻⵏ, imazighen) ha'e avakuéra oiko hetaite te'ýi ha avano'õ tee Yvate Áfrikape, upe yvy pehẽngue hérava Mageréve. Oiko paraguasu Atlántiko guive Ehípto ipehẽngue kuarahyreikégua meve; ha para Yvy mbytépe guive Saára ipaha peve. Karaikuéra Európagua oguahẽ mboyve umi Canarias Ypa'ũme, oiko avei upépe verevekuéra. Vereve ñe'ẽnguéra, tamazight, ha'e opa umi ñe'ẽ tapichakuéra vereve oñe'ẽva ymaguare guive.
Ko ñe'ẽ Vereve ou upe ñe'ẽngue áraveñe'ẽme barbr ojeipyhy akue gyrésiañe'ẽgui βάρβαρος (ava sagua'a), verevekuéra ojehero imazighen he'iséva 'ava sã'ỹ'.
Akari
Akari (Hypostomus plecostomus), hérava avei akaro, pira tatu, igarape, guakari térã vakari, ha’e peteĩ pira juehegua Siluriformes tekovety rehegua, oikóva Ñembyamérikape. Ko pira rerakuéra ou tupiñe’ẽgui. miniaturadeimagen|Hypostomus plecostomus.
Arandupy Ñepu'ã
Arandupy Ñepu'ã térã Proletário kuéra Arandupy Ñepu'ã Guasu (Chinañe'ẽme: 無產階級文化大革命) ha'e ára pukukue Chína Tetarã Retã rembiasakuépe ojehecha iñarandupy oñemoambueiteha, omotenonde ko ñepu'ã Mao Zedong, pe omboypýva ha omyakãva upe aty ojokuaikuaáva ohekáva amoño'ỹtekuareko (partido comunista) Chínape. Ko ára pukukue oñepyrũ 1966 jave ha opa 1976-me.
Oiko aja Arandupy Ñepu'ã, tetã sãmbyhy ombohasa'asy hetaite tapichápe, oñeimo'ã amo 20 sua omano. Heta umi oho ka'irãime oñembohovake'ỹre, oñeñupã ha oñekondena rei omba'apo jehepyme'ẽ'ỹre térã omano hag̃ua.
Vereve ñe'ẽnguéra
Vereve ñe'ẽnguéra ha'e peteĩ ñe'ẽ aty, Afro-asiátika aty guasúgui. Umi te'ýi vereve oñe'ẽva, amo 12 sua Marruéko retãygua ha 8 sua Arhélia retãygua, ojejuhu tapichakuéra oñe'ẽva Livia, Tunísia, Ehípto, Níher, Mali, Mauritáña ha Vukína Fáso retãme avei. Vereve ñe'ẽnguéra oipuru achegety tifinagh.
Bactrocera anchitrichota
Bactrocera anchitrichota jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1989.
Vereve ñe'ẽnguéra
Ko aty ipype oike 25 térã 26 ñe'ẽnguéra.
12 jasypoteĩ
Ára 12 jasypoteĩ ha'e ára 163ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 164ha umi ary hekope'ỹme. Amo 202 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
16 jasypateĩ
Ára 16 jasypateĩ ha'e ára 320ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 321ha umi ary hekope'ỹme. Umi 45 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Manga'imbota
Manga'imbota térã tenis ha'e peteĩ jetepyso oñombohováiva mokõi ha'ãhára térã mokõi atýra mokõigui.
Omombo va'erã hikuái peteĩ manga'i ombotávo rrakéta reheve, pe manga'i ohasa va'erã yke ambuévape peteĩ kyha inimbógui ijapopyre ári, nosẽ va'erãi ñeha'ã rendakuégui.
Joatykuéra Rembiesarái FIFA 2005
Joatykuéra Rembiesarái FIFA 2005 ha'e akue upe joatykuéra FIFA pegua rembiesarái guasu 7ha, oha'ãhápe umi vakapipopo joaty ipu'akáva, oha'ã avei tetã ipu'akáva pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ ñeha'ãme ha tetã ojapóva ko tembiesarái ijyvýpe. Kóva niko ojejapo Yvyafrika retãme, tetã ojapóva upe FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2006. Ñeha'ãnguéra oñepyrũ ára 15 jasypoteĩme, oha'ãvo Arhentína ha Tunísia ha opa ára 29 jasypoteĩme, Pindoráma ipu'aka.
Hapõ Mburuvi
Hapõ Mburuvi (Hapõñe'ẽme:大日本帝国) (1868-1947) ha'e kuri peteĩ tetã ko'ágã ha'éva Hapõ, ko mburuvi ojejapo Meiji ñemyatyrõ rire ary 1868-pe ha opa 1947-pe, mokõi ary opa rire Ñorairõ Guasu Mokõiha (1939-1945).
Ki (Sypã)
Ki (oúva kuneira’ãngágui KI, sumerioñe’ẽme "yvy"), ha’e peteĩ sypã yvy rehegua, peteĩ ituicháva sumério mombe’ugua’ukuaatýpe, ha jeipysóre, Mesopotamiagua avei.
Ndojeikuaái katuete ramo jepe, Samuel Noah Kramer he’i ko sypã ha’eha Ninhursag, orekóvo ambue téra. Oĩ avei umi he’íva Ki ha’eha An reindy ha Anshar ha Kishar rajy (mboaváva ymaguare yvaga ha yvy rehegua).
Mandu’apykuéra
https://es-academic.com/dic.nsf/eswiki/680268
https://www2.uned.es/geo-1-historia-antigua-universal/religionesantiguas_proximo_oriente1.htm
Tegucigalpa
Tegucigalpa ha'ehína táva guasu Ondúra, oĩ kuarahy resẽ tetã retãme. Ko távape oiko 1 259 646 ava.
Bactrocera andamanensis
Bactrocera andamanensis jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Kapoor, 1971.
En nombre del amor
En nombre del amor ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Méhikogua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava Televisa. Oñepyrũ ára 13 jasypa 2008-pe ha opa ára 12 jasypoteĩ 2009-pe iñembyatýva 170 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Victoria Ruffo, Arturo Peniche, Leticia Calderón, Laura Flores, Allisson Lozz, Altair Jarabo ha Sebastián Zurita.
3 jasypoteĩ
Ára 3 jasypoteĩ ha'e ára 154ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 155ha umi ary hekope'ỹme. Amo 211 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Majuro
Majuro ha'e peteĩ umi 34 ykuãirũ oĩva Ypa'ũnguéra Marshall retãme, ha itavusu avei. Ijyvy apekue ohupytýnte amo 9,7 km², hákatu ko ykuãirũ omongora peteĩ ypanunga orekóva 295 km². Amo 37.141 tavayguakuéra ojejuhu Majuro-pe.
13 jasypateĩ
Ára 13 jasypateĩ ha'e ára 317ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 318ha umi ary hekope'ỹme. Umi 48 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Bactrocera aneuvittata
Bactrocera aneuvittata jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1971.
Kokemáki
Kokemáki (suomiñe’ẽme: Kokemäki - suesiañe’ẽme: Kumo) ha’e peteĩ tavaguasu ha tavanda oĩméva Satakúnta ryepýpe, Suómipe. Kokemáki tavaguasúpe oiko 7653 tavaygua (jasypoteĩme, ary 2015 jave), hi’área ohupyty 531,27 sapukukue² (upévagui, 50.04 sp² oĩ y guýpe). miniaturadeimagen|Kokekámi guarakapa.
The Mist (ta'angamýi)
The Mist ha'e peteĩ ta'angamýi moha'angapyre Tetãvore Joapykuéra retãgui ojejapo 2007-pe ha omotenonde Frank Darabont. Imba'eapohára tenondegua ha'e Thomas Jane, Marcia Gay Harden, Nathan Gamble, Andre Braugher, Toby Jones, Frances Sternhagen, Buck Taylor, William Sadler, David Jensen, Sam Witwer, Alexa Davalos, Robert Treveiler, Chris Owen, Andy Stahl, Jeffrey DeMunn, Laurie Holden, Melissa McBride ha Juan Gabriel Pareja.
Kuára hũ
Kuára hũ niko tenda ijapýrava ha naipaha'ỹiva arapýpe, hetepýpe oĩ mása ñembyaty guasuite ha hypy'ũite ikatúva omoñepyrũ peteĩ oka imbaretepytéva ndohejáiva ni peteĩ mba'eku'i michĩ opiã hag̃ua, ni tembipe. Kuára hũ ikatu omosẽ chugui mba'easãi joguaha, héra Hawking mba'easãi, karai Stephen Hawking ombokuatia ñehesa'ỹijo rupi amo 1970 arykuérape.
Oñeimo'ã haimete opa tapiryja mbytépe, Mborevi Rape avei, ikatu oĩ heta kuára hũ imása hetaitéva.
Mi pecado
Mi pecado ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Méhikogua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava Televisa. Oñepyrũ ára 15 jasypoteĩ-pe ha opa ára 13 jasypateĩ 2009-pe iñembyatýva 110 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Maite Perroni ha Eugenio Siller.
25 jasypo
Ára 25 jasypo ha'e ára 145ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 146ha umi ary hekope'ỹme. Amo 220 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Rafael
Raffaello Sanzio (Urbino, 6 jasyrundy 1483-Roma,6 jasyrundy 1520), ojeikuaa avei chupe Rafael Urbino pegua ramo térã Rafael mante ramo, ha'e akue peteĩ ñemongolo ha ñemoha'anga apohára, jogapokuaahára Itália pegua Renacimiento rehegua. Hi'arive ikatupyryite ñemoha'anga apópe, tuichaite oñemomorã chupe ku hembiapóre ko'ágã meve, ikatupyryite avei jogapópe, ha oñemoaranduite umi tembiapoporã ymaguare rehe ha oheka toñeñangareko hag̃ua Rróma ha Gyrésia Ymaguare rembiejakue.
Itúva ha'e akue ñemoha'anga apohára ha imitã guive oje'e hese ikatupyryite, ityre'ỹ rire oho oñemoarandu heta mba'apoporãhápe (óga omba'apohápe umi tembiapoporã apohára herakuãitéva). Oreko aja 25 ary oñeme'ẽ chupe hembiaporã peteĩha, ombojegua va'erã umi Vatikáno Koty (Estancias Vaticanas), upépe omoha'anga ogykére tembiechapyrã ijeguapáva. Herakuã porãite hembiapoporã ojehecháva ijavy'ỹvagui ha ijukyitévagui, tuichaitépe pe omoha'angáva ha omongolóva. Miguel Ángel ha Leonardo da Vinci ykére, oje'e hesekuéra imba'eguasuiteha umi karai tembiapoporã apohára katupyry apytépe.
Heñói arapoteĩ marangatúpe ha omano pe araitépe ombotývove 37 ary. Hembiapokue hetaitereíva, omyakãgui peteĩ mba'apoporãha ono'õhápe heta ipytyvõhára, ha, omano jepe ikaria'y, hembiejakue ituichaite ha ko'ágã ikatu jahecha gueteri. Haimete opa hembiapokue oĩ Museos Vaticanos-pe, upépe omoha'angágui umi tembiechapyrã ijeguapáva hérava Rafael Kotykuéra (ojeheróva avei Vatikáno Kotykuéra), hembiapokue tuichavéva, ndaikatúi jepe ojapopa omanógui ha ipytyvõharakuéra ojapopa ha'e omano rire.
Príncipe-í
thumb|upright|Príncipe-í. Príncipe-í ha'e peteî aranduka ohai karai Antoine de Saint-Exupéry.
Bactrocera anfracta
Bactrocera anfracta jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.