cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fortín Vokerón
Fortín Vokerón (Fortín Boquerón karaiñe'ẽme) ha'e akue peteĩ fortín Paraguái mba'e akue oi'akue Chákope, ape oiko kuri pe Ñorairõ vokerón oiko'o guare Cháko Ñorairõ (1932-1935)
Ñorairõ
1932 oñepuru mbugue pe Cháko Ñorairõ, Vorivia o ocaptura kuri Paraguái fortín kuera umi'a ha'e kuri Korrales, Toledo ha Vokerón. Upei pe 9 jasypoteĩme Paraguái oataka pe fortínpe ho umi vorivianokuera ojejaarra ha ojejuka pe ñorairõ vokerónpe.
Ape omanó Paraguái ñorairõhara 1.000 3.000 pevé ha Vorivia katu 600 800 pevé omanó.
Tetymaro'o
Tetymaro'o ha'e yvypóra hetyma ipehẽngue kupegua (henypy'ã guýpe ha ipytasã ári) ho'o anambusúva ha mbaretéva.
Úva (tete)
thumb|150px|Yvypóra úva ra'anga. Úva, hérava ambue guarani iñe'ẽme u ha'e mymba ha yvypóra henypy'ãre ojoajúva hetymáre, iguasuve hetymágui ha ho'o anambusuve, opa humbýpe. Ikangue peteĩva, upe kangue puku hérava mante úva kangue.
Tetãvore Hidalgo
Hidalgo, héra tee hína Tetãvore Hekosãsóva Hidalgo, ha'e peteĩ tetãvore Méhiko pegua. Itavusu hína upe táva Pachuca de Soto ha itáva orekovéva tapicha ipype avei.
Opyta Méhiko pehẽngue Kuarahyresẽme, yvate gotyo ojejuhu upe tetãvore San Luis Potosí ha Veracruz, kuarahyresẽ gotyo tetãvore Puebla ojejuhu, ñemby gotyo Tetãvore Méhiko ha Tlaxcala, ha kuarahyreike gotyo ojejuhu Querétaro. Oreko 2 858 359 tapichakuéra oikovéva ipype, ary 2015 jave. Ijapekue hína 20 813 km², tetãvore 6ha imichĩvéva —iguasuvéva Querétaro retãvorégui, Colima, Aguascalientes, Morelos ha Tlaxcala, upe tetãvore michĩvéva—. Oreko 84 táva.
Palma (Mallorca)
Palma (Palma de Mallorca) táva Epañape, Ypa'ũnguéra Baleares provincia-pe. Oikovéva: 402.949 (2016) - 208,63 km2
Yuri Gagarin
Yuri Alekséyevich Gagarin (Klúshino, Óblast Occidental, Joaty Soviétiko, 9 jasyapy 1934-Kirzhach, Óblast de Vladímir, Joaty Soviétiko 27 jasyapy 1968) ha'e akue peteĩ arapy'ytahára ha pilóto Joaty Soviétiko pegua, yvypóra peteĩha oho va'ekue arapýpe; pe mba'yru ovevéva arapýre ogueraha va'ekue ichupe, Vostok 1, ojerepaite Yvy rehe ára 12 jasyrundy 1961 jave. Upe rire, oiko Gagarin-gui kuimba'e herakuãitéva oparupi ha oñeme'ẽ ichupe heta jopói ha mba'e ohechakuaáva hembiapokue.
Gagarin heñói tava'i hérava Klúshino, tavaguasu Gzhatsk ypýpe (ko táva oñembohera jey ogueromandu'a hag̃ua ichupe). Oho omba'apo Ñorairõha Ovevéva Soviétiko rendápe peteĩ pilóto ramo, upépe ojeiporavo ichupe omba'apo hag̃ua pe arapy ñangarekoha soviétiko rendápe.
Peteĩ jeýnte oho arapýpe, ovevérõguare ojerévo Yvy rehe pe mba'yru arapyguigua héra Vostok 1. Oikógui ichugui tapicha herakuãitéva ha imba'eguasuitéva hetãme, mburuvichakuéra soviétiko ndohejavéima ichupe oveve hag̃ua arapýpe, ani hag̃ua oiko hese mba'e vai. Jepémo, ojeheja ichupe oveve hag̃ua aviõ yvágare ohasa rire ára 17 jasykõi 1968-pe, oñembokatupyryve hag̃ua. Ipahápe, ohasa rire po arapokõindy, omano Gagarin ho'akuévo pe aviõ ha'e omboveve.
Tãingue'a
Ymaguareite tãingue'a oipytyvõ yvypórape ho'u porãve hag̃ua umi kapi'i anambusu ha ka'avo ipire hatãva, ymaguareite yvypóra rañykã iguasuve ha ko'ãga imichĩve, yvypóra ndoho'uvéigui umi kapi'i ha ka'avo ymaguare, upévare yvypóra rañykã imbykyvéva ha tãingue'a oñemosẽ va'erã yvypóra ijurúgui, heta ombohasýgui ko'ãga ha tekotevẽ'ỹ yvypórape guarã ho'u porã hag̃ua.
Mbyja ypykatu
thumb|Mbyja ypykatu, ojehecha upe [[mbyja omimbíva imbytépe.]] Mbyja ypykatu ha'e opa umi mba'ekuéra arapy pegua ojeréva mbyjáre, umi mba'e ojeréva mbyjáre ikatu ha'e yvóra, sandu'a, mbyjaku'i ováva ha tajave. Ñande Yvy oiko hína Kuarahy Ypykatúpe, ojerégui Kuarahýre.
Tete pehẽnguenguéra ñemoñarã
Umi pehẽngue ñemoñarã, hérava kuaruha sapy'apy'a, ha'e opa umi yvypóra rete pehẽngue, ha mymba rete avei, ojeipurúva porenóme, opa umi pehẽngue omba'apóva oñondive oñemoña hag̃ua. Tajyguery ha heta mba'e ambuéva imba'eguasu avei oñemoña hag̃ua. Umi pehẽngue ñemoñarã kuimba'égui oikoéva kuñágui.
Umi mymba okambúva, yvypóra avei, hete pehẽnguenguéra ñemoñarã ha'e umíva ojehecháva (takokũ, tako, tembo ha ta'ỹi) ha heta pehẽngue ambuéva oĩva hete ipype (mombary rape, membyryru, tupi'aky mitãrã rape).
Morelos
Morelos ha'e peteĩ tetãvore Méhiko pegua. Itavusu hína upe táva Cuernavaca ha itáva orekovéva tapicha ipype hína avei.
Opyta Méhiko pehẽngue Mbyte-Ñemby, yvate gotyo ojejuhu upe Táva Méhiko, kuarahyresẽ gotyo Puebla, kuarahyreike gotyo Tetãvore Méhiko, ha ñemby gotyo Tetãvore Guerrero. Oreko hína ipype amo 1 777 227 tapichakuéra, ary 2015 jave, ijapekue hína 4893 km², tetãvore 2ha imichĩvéva (iguasuvéva Tlaxcala retãvorégui, upe imichĩvéva). Oiko peteĩháme ára 16 jasyrundy ary 1869-pe.
Aguascalientes
Aguascalientes ha'e peteĩ tetãvore Méhiko pegua. Itavusu hína upe táva Aguascalientes ha itáva orekovéva tapicha ipype.
Querétaro
Querétaro ha'e peteĩ tetãvore Méhiko pegua. Itavusu hína upe táva Santiago de Querétaro ha itáva orekovéva tapicha ipype hína avei.
Aguascalientes
Opyta Méhiko pehẽngue Mbyte-Yvate, yvate gotyo ojejuhu upe tetãvore Zacatecas ha ñemby gotyo ojejuhu Jalisco, ha ñemby kuarahyreike gotyo Tetãvore Guerrero ha kuarahyreike gotyo ojejuhu Michoacán. Oreko hína ipype amo 1 513 645 tapichakuéra, ary 2015 jave, ijapekue hína 22 357 km², tetãvore 3ha imichĩvéva (iguasuvéva Morelos ha Tlaxcala retãvorégui, upe imichĩvéva). Oiko peteĩháme ára 5 jasykõi ary 1857-pe.
UEFA Champions League 2013-14
UEFA Champions League 2013-14 ha'ékuri upe vakapipopo rembiesarái guasu 59ha. Oñepyrũ ára 2 jasypokõi ary 2013-pe ha opa upe Ñeha'ã renda guasúpe Lisimbã pegua, Poytuga retãme, ára 24 jasypo ary 2014-pe.
Querétaro
Opyta Méhiko pehẽngue Mbyte-Yvate, yvate gotyo ojejuhu upe tetãvore Guanajuato ha San Luis Potosí, ñemby gotyo Tetãvore Hidalgo ha Tetãvore Méhiko, kuarahyreike gotyo Michoacán. Oreko hína ipype amo 1 827 937 tapichakuéra, ary 2015 jave, ijapekue hína 11,684 km², tetãvore 5ha imichĩvéva (iguasuvéva Colima, Aguascalientes, Morelos ha Tlaxcala retãvorégui, upe imichĩvéva). Oiko peteĩháme ára 23 jasypakõi ary 1823-pe.
UEFA Champions League 2013-14
Aty B
Galatasaray 1-0 Juventus: The match was abandoned after 31 minutes due to snow, and was resumed on 11 December 2013, 14:00, from the point of abandonment.
Kamapu'ã
thumb|250px|Kuña ikamapu'ã [[káma|ikáma mbytépe.]] Kamapu'ã, jurupy ha kamambýi ha'e mymba okambúva ipire pehẽnguemi apu'a oñepu'ãva ha ikáma mbytépe, akandúicha, kuña ikamapu'ã ha'e avei kamby ñesẽha. Ijerére oĩ ku areóla, isa'y kambavemi térã hũvemi ipirégui.
Amasónia
Amasónia ha'e peteĩ región Ñemby Amérika-pe, ko'a ko región oime Pindoráma, Kolómbia, Perũ, Volívia, Venesuéla, Gujána, Surinẽ, Ekuatóry ha Gujána Hyãsiapegua (Hyãsia). Ko ka'aguy ituichaiterei, hese ohasa ysyry Paranaguasu. Ápe oiko umi tupi-guarani ha heta Amérika ypykue ambuéva.
Ko'a ha'e pe ka'aguy tuichavéva yvy ape ári. Ojekuaa oñemyasãiha amo 7000000km2, oñemboja'óva 9 tetã rupive, umívagui Pindoráma ha Perũ umi hetavéva ka'aguy oreko. Amasónia herakuã orekoha mymba, pira ha ka'avo opaichagua, hetaite ko ka'aguýpe mante ojejuhúva.
Ára 11 jasypateĩ 2011 jave, ka'aguy Amasónia-gui oiko peteĩ umi pokõi tekoha rembiechapyrã yvóra pegua.
Zacatecas
Opyta Méhiko pehẽngue Mbyte-Yvate, yvate gotyo ojejuhu upe tetãvore Coahuila, yvate kuarahyresẽ gotyo ojejuhu Nuevo León, kuarahyresẽme San Luis Potosí, ñemby gotyo umi tetãvore Guanajuato, Jalisco ha Aguascalientes, ñemby kuarahyreike gotyo Nayarit ha kuarahyreike gotyo ojejuhu Durango. Oreko hína ipype amo 1 579 209 tapichakuéra, ary 2015 jave, ijapekue hína 75 539 km². Oiko peteĩháme ára 23 jasypakõi ary 1588-pe.
Tetãvore Guerrero
Tetãvore Guerrero ha'e peteĩ tetãvore Méhiko pegua. Itavusu hína upe táva Chilpancingo de los Bravo ha itáva orekovéva tapicha ipype hína aupe táva Acapulco de Juárez.
Opyta Méhiko pehẽngue Ñemby-Kuarahyreike, yvate gotyo ojejuhu umi tetãvore Méhiko, Morelos ha Puebla, ñemby kuarahyresẽ gotyo Oaxaca, ñemby kuarahyreike gotyo paraguasu Py'aguapy ha yvate kuarahyreike gotyo pe tetãvore Michoacán. Oreko hína ipype amo 3 533 251 tapichakuéra, ary 2015 jave. Oiko peteĩháme ára 27 jasypa ary 1849-pe.
Pedro Huã Caballero
thumb|right|Pedro Juan Caballero Pedro Huã Caballero heñói tavaguasu Tovatĩme, oiméva III Departamento Kórdillera, Paraguai, ary 1786 jave. Pedro Huã Cavallero michĩve Fulgencio Yegros-gui, poteĩ ary ha Dr. Hosé Gaspar Rodríguez Hyãsia pegua ohasa ichupe 20 arýveve. Oike conspiración 1820 ha ojesuisida ka’irãime 13 jasypokõi 1821 jave.
Imitã ha imitãkaria’y ramo
Oñemoaranduva’ekue Real Colegio Seminario San Carlos, tavaguasu Asunción-me.
Tembiasa
Oimeva’ekue pe ome’ẽva’ekue sãsõ Batalla Tacuarí ha Paraguari Belgrano rehe. Upe 19 jasyteĩme 1811, omosãsõ Batalla Paraguarípe péva umi tendota paraguayo, he’iva upe triunfo Paraguáipe guarã, ojopývo Belgrano osẽvo Sur gotyo.
Péicha 9 jasyapy 1811, Río Tacuarí rembe’ýpe, upépe Belgrano oha’ãrõ refuerzo Buenos Aires guive, oiko jey ambue batalla, (Batalla de Tacuati) Belgrano ojeruréva capitulación, ome’ẽva tendota ejercito paraguayo.
Estado Paraguayo
Ko’ẽmbotávo 15 jasypo 1811 heñòi Estado Paraguayo, ome’ẽvo poder don Bernardo de Velasco karai Pedro Juan Cavallero-pe, oipyhýva pueblo representante ramo. Patiotakuéra aty ombosako’ìva movimiento revolucionario, oikuaávo Gobernador Velasco oikuaa oñembosako’ìha conspiración ha oha’ãrõva oipapa tropa portuguesa, he’ìvo, oñemoñe’ẽvo Francia ichupe, omotenonde haguã golpe, oha’ãrõ ỹre Fulgencio Yegros tropa.
Revolución opu’ãva
Congreso 17 jasypoteĩ oiporavo Primera Junta Superior Gubernativa, ko Junta oïhápe Presidente Fulgencio Yegros ha oikèva Dr. José Gaspar Rodríguez de Francia, Pedro Juan Cavallero, Francisco Javier Bogarín, ha Fernando de la Mora.
Tratado 12 Jasypa 1811
Oguahẽvo 12 Jasypa 1811 ofirma peteĩ Tratado pèva Buenos Aires omoañetèva Sãsõ Paraguáipe, ome’ẽva iñe’ẽ añeteguàva, ko’ã provincia oipytyvõva ñorãirõ oguahẽvo.
Revolución opu’ãva
Upérõ Presidente 1813 jasypápe; pe asamblea oguerohorýve consulado-pe oike agua ha ombyaty Dr. José Gaspar Rodríguez de Francia ha Tte. Cnel. Fulgencio Yegros.
Golpe
Upe kuartel ohasa centro revolución; omosãsõva preso político-kuérape, ombosako’i umi mboka, oipyhy medida de seguridad ha omondo umi emisario interior gotyo, ohenóiva Fulgencio Yegros ha Manuel Atanasio Cabañas.
Pyhare mbytévo, Vicente Ignacio Iturbe oguahẽ Gobernador Velasco róga guasúpe, ohóvo Pedro Juan Cavallero ha subalterno-kuéra rendápe ogueraha peteí kuatiañe’è ha ipype ima’ejerúre:
Hembiapo Gobierno jave
Junta omopyendáva Fulgencio Yegros, Pedro Juan Cavallero ha Fernando de la Mora, oñepyrũva reforma económica ha cultural, ha’eháicha:
Michoacán
Opyta Méhiko pehẽngue Kuarahyreike, yvate gotyo ojejuhu umi tetãvore Colima, Jalisco ha Guanajuato, yvate kuarahyresẽ gotyo Querétaro, kuarahyreike gotyo Tetãvore Méhiko, ñemby gotyo pe tetãvore Guerrero ha kuarahyreike gotyo paraguasu Py'aguapy. Oreko hína ipype amo 4 584 471 tapichakuéra, ary 2015 jave, tetãvore orekovéva tapichakuéra ipype. Oiko peteĩháme ára 22 jasypokõi ary 1823-pe.
Pedro Huã Caballero
Golpe
Ipu Catedral itapu ha tavaguasu pukukue oñehendu ha upéichaoñehendu sapukái: ¡tyapu oiko plàsape!. Hetaiterei gente omboykése Gobernador Bernardo de Velasco ha ndikatúi oguahẽ oĩháme ha’e..
Michoacán
Michoacán ha'e peteĩ tetãvore Méhiko pegua. Itavusu hína upe táva Morelia ha itáva orekovéva tapicha ipype hína avei.
Pedro Huã Caballero
Golpe
Pyhare 14 jasypo, oguejy Capitán Pedro Juan Cavallero, umi patriota asunceno, upe toque de queda jave, aty oisãmbyhýva oho upe kuartel plása gotyo oimehápe guardia, ombohovái contingente oiméva 34 kuruguateño, alférez Mauricio José Troche, partidario revolución, ome’ẽva iguardia.
Mbyjaku'i ováva
Oikévo peteĩ mbyjaku'i ováva Yvýpe ha ho'ávo oñembohéra chupe arapyrendy, ha karaiñe'ẽme meteorito.
Tetãvore Méhiko
Tetãvore Méhiko ha'e peteĩ tetãvore Méhiko pegua. Itavusu hína upe táva Toluca de Lerdo ha itáva orekovéva tapicha ipype hína upe táva Ecatepec de Morelos.
Pedro Huã Caballero
Arapokõindy Marangatu 1820
Ko’ã àra Semana Santa 1820 jave, omoheñói conspiración Dictador rehe –ndóva noñemoañetèi pèichaha- Francia oikuaa martes santo jave, ha oñepyrũ yvypòra jegueraha ka’irãime. Haimète opàvave prócer Independencia-gua ho’a ka’irãime, pèicha orenunsia hikuài voluntariamente actividad política, pèicha ojapo Fulgencio Yegros. Dr. Francia oity tukumbo hesekuèra. Ko’ãva ojeapresa ha ojefusila upe rire, ha ome’ẽ periodo de persecución ha represión heta ohenòiva “El Terror”. Pedro Juan Cavallero oaapresàva upe guive, ha ojesuicida oimévo ka’irãime 13 jasypoteĩ 1821 jave.
Mbyjaku'i ováva
thumb|Peteĩ mbyjaku'i ováva ojeréva [[Márte|Márte rehe, fiérro ijejapopy.]] Mbyjaku'i ováva ha'e opa umi mba'eku'i michĩete, amo 50 métro ipukukue imbyte jehasáre, ojeréva Kuarahýre, peteĩ mbyjáre, térã peteĩ yvoreváre.
Huã Francisco López Lynch
Huã Francisco López Lynch (Vuenosáire, Arahentína, 31 jasyteĩ ary 1855-1 jasyapy ary 1870, Yvyty Kora, Paraguái) ha'e akue Francisco Solano López ha Elisa Alicia Lynch memby peteĩha. Oñeheñói kuri Vuenosáire-pe ary 1855-pe ha omano Yvyty Kora-pe ary 1870-pe ituva ndive Ñorairõ Paraguáiguape.
Heñói
Huã Francisco López Lynch heñói kuri 31 jasyteĩ ary 1855-pe pe Hotel Labastier Vuenosáire-pe, isy Madame Lynch oguahẽ ko táva-pe ojuhu rire Európa-pe Francisco Solano López-pe, kóva oime upépe ombokuaa haguã Paraguái sãso. Isy ha'e akue peteĩ kuña Irlanda-gua iporãitereíva, heta Európa mburuvicha oipota ichupe hembirekorã, hákatu ndaikatui iména Xavier Quatrefages. Upéi peteĩ jerokyhápe Pari-pe Lynch ojetopa Solano ndive ha kóvandi omenda ha ojereha pe Quatrefages rembireko.
Tetãvore Méhiko
Opyta Méhiko pehẽngue Mbyte-Ñemby, yvate gotyo ojejuhu upe tetãvore Querétaro, yvate kuarahyresẽ gotyo Tetãvore Hidalgo, kuarahyreike gotyo Tlaxcala, ñemby kuarahyresẽ gotyo pe tetãtove Puebla, ñemby gotyo ojejuhu Morelos ha Táva Méhiko, ha ñemby kuarahyreike gotyo Tetãvore Guerrero ha kuarahyreike gotyo ojejuhu Michoacán. Oreko hína ipype amo 16 187 608 tapichakuéra, ary 2015 jave, tetãvore orekovéva tapichakuéra ipype, ijapekue hína 22 357 km², tetãvore 7ha imichĩvéva (iguasuvéva Tetãvore Hidalgo, Querétaro retãvorégui, Colima, Aguascalientes, Morelos ha Tlaxcala retãvorégui, upe imichĩvéva). Oiko peteĩháme ára 2 jasyapy ary 1824-pe.
Francisco Hosé Vargas pegua
Francisco José de Vargas González ojekuaavéva Pancho de Vargas-pe, heñóikuri ára 30 jasyrundy ary 1943-pe, Táva Paraguaýpe, Paraguay Retãme. Itúva herava'ekue Roger Dimas de Vargas ha isýkatu Hermelinda González. Francisco niko mokõiha po joyke'y apytépe. Imitã ha imitãrusúpe oikojepékuri heta ñane retã táva rupi, isy ha'égui mbo'ehára ha sãmbyhyhára heta mbo'ehaópe umi táva rupi, umíva apytépe: Encarnación, Aregua, Alberdi, La Colmena ha ipahápe, táva Paraguay. Itúva, Karai Roger, oñemosẽkuri ary 1947-pe ha oho oiko Argentina retãme. Upéicha rupi Pancho isy ha irundyve ijoyke'y ova ha oikókuri Areguápe itamói ndive hérava avei Francisco.
Francisco José de Vargas oike oñemoarandu ha oikókuri ichugui tekomo'ãhára Mbo'ehaovusu ''Católica Ntra. Sra. de la Asunción''-me, ha'e ombo'ehaguépe avei. Imitârusúpe omboguapy héra Chovy Atýpe ha ha'e avei upe aty mopu'ãharejey ary 1978-pe. Omendákuri Haydée Benítez rehe ha iñemoñarekuéra hína ko'âva: Verónica (+), Francisco José ha Silvia.
Francisco José de Vargas omanókuri Táva Paraguaýpe, Paraguay Retãme; ára 9 jasyporundy ary 2017-pe.
Jey'urã oporomonga'úva
Umi jey'urã oporomonga'úva (térã jey'urã oporopiguýva) niko opa jey'urã oguerekóva etanol, alkoo ojuehegua ojejapóva umi hu'itĩrã, yva, ha asúka mba'eypykue ambuéva raguino. Ñemonga'u niko mba'eguasu avano'õ rekóre hetaite tetãme. Tetãnguéra oguereko apoukapy ha léi ambuéva hekome'ẽva jey'urã oporomonga'úva apopy, ñemu, ha jey'u. Oĩ tetã ombotoveite umi mba'e, hákatu jey'urã oporomonga'úva hekopegua niko haimete opa Yvy pehẽnguéme.
Alkoo hína peteĩ pohã oporomboguejýva, sa'i oje'úrõ oporombovy'ami, oporopy'aguapymi, ha oipytyvõ tapichakuéra oñomoirũ porãve hag̃ua. Heta oje'úrõ, oporomonga'u vai, oporomonge, oporombotavy, térã ikatu oporojuka. Hetaite ára oje'úrõ, ojehecha oĩ alkoo jeporuvai ha ñemonga'u vai. Alkoo hína peteĩ umi pohã ombovy'ávagui ojeporuvéva Yvýpe, amo 33% opa yvypóragui ho'u jey'urã oporomonga'úva. Ary 2015-pe, Tesãi Arapygua Atyguasu (OMS) he'i Paraguái niko upe tetã oje'uvéva jey'urã oporomonga'úva irundyha Latinoamérika-pe. Jey'urã oporomonga'úva oñemohenda mbohapýre upéicha: umi kaguyjúi, kaguy opaichagua, ha umi jey'urã mondykymbyre—alkoo umi jey'urã orekóva niko amo 3% ha 50% mbytépe.
Heta ñehesa'ỹijo ojuhu mba'etuja ohechauka yvypóra oipuru mba'e haguino ojapo hag̃ua jey'urã oporomonga'úva amo 12.000 ary ko'ãga mboyve. Oĩ mymbanguéra ho'u alkoo avei, ikatúramo ho'u, ha ohasa vai ho'uitérõ, yvypóraicha, hákatu yvypóra añónte ikatu ojapo jey'urã oporomonga'úva oipotaháicha.
Guanajuato
Guanajuato ha'e peteĩ tetãvore Méhiko pegua. Itavusu hína upe táva Guanajuato ha itáva orekovéva tapicha ipype hína pe táva León.
Opyta Méhiko pehẽngue Mbyte-Yvate, yvate gotyo ojejuhu umi tetãvore Zacatecas ha San Luis Potosí, ñemby gotyo Michoacán, kuarahyreike gotyo Jalisco ha kuarahyresẽ gotyo ojejuhu tetãvore Querétaro. Oreko hína ipype amo 5 853 677 tapichakuéra, ary 2015 jave, tetãvore orekovéva tapichakuéra ipype 5ha —pe Tetãvore Méhiko, Veracruz, Jalisco ha Puebla rire— ijapekue hína 179,25 hab/km². Oiko peteĩháme ára 20 jasypakõi ary 1823-pe.
Apu'a ha'eño
thumb|Upe yvóra michĩ [[Eris ha ijasy, oĩva Apu'a ha'eñóme.]] Apu'a ha'eño ha'e hína pehẽngue mombyryete Kuarahy ypykatu pegua. Oguereko ipype heta mba'e ojeréva Kuarahýre hérava yvágamba'e Yraryimboypýri (yvága mba'ekuéra ita, yrypy'a ha kuarepoti ijapopyre). Heta jaguaveve ou Apu'a ha'eñógui.
Upe yvóra michĩ hérava Eris, ojejuhu kuri ary 2005-pe, ha'e yvagamba'e guasuvéva oĩva Apu'a ha'eñópe.
Walt Disney
Walter Elias Disney (Chikágo, Illinois; 5 jasypakõi 1901-Burbank, California; 15 jasypakõi 1966) ha'e akue peteĩ apoñemyakãhára, ta'angamýi moha'angapyre apohára, taiky haihára, mba'eapohára ahy'opúre omba'apóva ha ta'angamýi apohára Tetãvore Joapykuéra pegua. Omboypy hetãme ta'angamýi moha'angapyre apo ijaveguáva, heta mba'e pyahu omoinge ñemoha'anga omýiva apópe. Oikóvo ta'angamýi apohára ramo, ipu'akaiteve upe ohupytyvéva ramo Jopói Óscar, 22 jey ipu'aka ha 59 jey oike tysýi poravorãme. Hi'areve oñeme'ẽ chupe mokõi Jopói Apu'a Itaju ha peteĩ Jopói Emmy, ha hetaite mba'erechakuaa ambuéva. Heta ta'angamýi ha'e ojapo va'ekue oñeñongatu National Film Registry rendápe, óga guasu oñangarekóva Tetãvore Joapykuéra ha'angamýi iporãitéva rehe.
Walt Disney heñói táva Chikágo-pe ary 1901 jave ha imitã'írõ guive omoha'angase. Imitãrõ guive oho tambiapoporã mbo'eha'ópe ha oreko 18 ary guive omba'apo moha'angahára ramo. Ova California-pe arykuéra 1920 ñepyrũ jave ha upépe omboypy Disney Brothers Studio ipehẽnguéndi hérava Roy. Omba'apóvo Ub Iwerks ndive, Walt ojapo pe anguja'i moha'angapyre Mickey Mouse ary 1928 jave, hembiapo herakuãite peteĩha, iñepyrũme ha'eite ome'ẽ ijahy'opu ko anguja'i moha'angapyrépe. Okakuaávo ta'angamýi moha'angapyre apoha, omoinge apohápe mba'epúva, Technicolor mbohapy sa'ýre, ta'angamýi moha'angapyre ipukúva ha mba'e omoporãva ta'anga apoha rembiapo. Hembiapo porãva jahecha heta ta'angamýipe: Blancanieves y los siete enanitos (1937), Pinocho ha Fantasía (mokõi 1940 jave), Dumbo (1941) ha Bambi (1942), opavave oipytyvõ ta'angamýi moha'angapyre apopyrãre. Oiko rire Ñorairõ Guasu Mokõiha Oñoirũvakuéra (1939-1945) apoha Disney ojapo ta'angamýi moha'angapyre ipyahúva ha ta'anga añete rupive (live-action), umi apytépe oĩ herakuãitéva La Cenicienta (1950) ha Mary Poppins (1964), ko ipahaguéva ohupyty po jopói Óscar.
Arykuéra 1950 jave omyasãi hembiapo omopu'ãvo okarusu mbovy'aha (parque de atracciones) ha ary 1955 jave omopu'ã Disneyland amo táva Anaheim-pe, California. Ohepyme'ẽ hag̃ua ko tembiapo tuichaitéva, oñepyrũ omba'apo opaichagua ha'angamýi apópe ha upéicha ojapo mba'e ta'angambyrýpe guarã, umíva apytépe oĩ Walt Disney's Disneyland ha The Mickey Mouse Club. Upéicha avei, oike Tetãvore Joapykuéra Rechaukaha Guasu aretépe 1959 jave, Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 1960 jave ha Arapy Rechaukaha Nueva York pegua 1964 jave. Ary 1965 aja oñepyrũ omopu'ã okarusu mbovy'aha ambuéva, Disney World, okarusu ikaraku táva pyahurã ningo ojeheromo'ã «Táva Ko'ẽrõyguáva Hekoypy Apopyrã». Disney hetaite opita hekove pukukue ha omano iñe'ãvevúi akytã'ai hague jasypakõi 1966 jave, ojejapopa mboyve okarusu mbovy'aha ha Táva Ko'ẽrõyguáva.
Arro
Arro (Karaiñe'ẽme arroz, (gyresiañe'ẽme ὄρυζα oryza ha araveñe'ẽme الروز ar-rūz), ha’e pe ka’avo Ta'ỹi Orisa sativa (arro Ásiagua térã arro añónte) katu niko avei Orisa glabarrima (arro Afrikagua). Ha’e peteĩ ra'ỹi ojehecha tembi'u tenondegua heta gastronomía yvype.
miniaturadeimagen|ojoavyha arro [[Hũ, morotĩ, pytã ha ka’aguy-gua]] miniaturadeimagen|Arro ojyva, arro valenciagua
Umi hetavevá ojapo
Moõpa he'i
Características nutricionales
Arro hetaitereive oguereko lisina Avatimirĩ, Avati ha sorgo-gui. Oguereko hetaiterei aramirõ amilosa icha (ombojoajúva umi ra'ỹi oñondive). Ambue aramirõ oguerekóva arro, amilosa rire, ha’e amilopectina. Arro ipotĩva, ndorekóiva salvado, jepive oguereko sa’ive fibra diatética ambue cereal-gui ha upévare ojedigesti porãve. Ikatu ha’e peteĩ tembi’u opytyvõva, jepémo sa’i oguereko riboflavina ha tiamina, ha ome’ẽ contenido calórico ha hetave proteína por Hectárea avatirimĩ ha avatigui. Upévare oĩ investigador ojuhúva correlación Avano'õ okakuaa ha oñembotuichave hag̃ua iñemitÿ.
Mandyju oguereko peteĩ posición yvate umi cereal apytépe ojehechávo pe energía oguerekóva calorías-pe, avei proteína-pe. Biodiversidad omoĩ 66% pe, jepémo sa'i oguereko proteína oñembojojávo ambue mba'era'ỹi rehe.
Tetã Pindoráma Róga techaukarã jekái
Tetã Pindoráma Róga techaukarã jekái oikókuri pyharekue, ára 2 jasyporundy ary 2018-pe, upe Tetã Pindoráma Róga techaukarãme opytáva Quinta da Boa Vista rendápe, Rio de Janeiro távape, jekái guasu ohundi haimete opa tembikuaa rembiechapyrã oñembyaty va'ekue upe ógape 200 ary pukukue jave, amo 20 sua tembiechapyrã hepyite oĩ akue ku óga ipype.
Jekái
Ára 2 jasyporundy 2018-pe, oñembotymi rire pe óga techaukarã, oñepyrũ tata guasu oñemosarambíkuri umi mbohapy óga ijyvy atãre, upe okarusu héra Quinta da Boa Vista-pe, Rio de Janeiro távape. Tata mboguehára aty oñehenói 19 aravo mbytépe, ha pya'e oguahẽ upépe.
Oikóvo 21 aravo, tata guasu osẽma mboguehára poguýgui, sapy'ánte okapu, tata okakuaave ha ipochyve, irundy tata mboguehára aty oho va'erã. Tapichakuéra ku óga hi'aguĩ oikóva oho Quinta da Boa Vista-pe ohecha hag̃ua pe jekái. Ohasa rire 15 aravo'i, peteĩ tata mboguehára aty ambuéva, ikatupyryvéva, oike ku óga techaukarãme omboty hag̃ua umi koty ne'ĩra oñehundíva ha ohecha hag̃ua mboy mba'e tembiechapyrã hepy oñehundímava.
Amo 22 aravópe, umi omba'apóva óga techaukarãme mombyrýgui ohecha tata mboguehára aty omomichĩvo tata pochy. Umi mokõi mbohapýgui ijyvy atã oñehundímava ha hóga ahoja ho'apaitémava. He'iháicha karai Edson Vargas da Silva, aranduka ñangarekohára omba'apóva óga techaukarãme 43 ary ojapo ha oimékuri upépe oñemboguévo upe tata guasu, “Hetaite kuatia oĩ, hóga ahoja niko yvyra ijapopyre, heta mba'e pya'eite ojehapýva”.
Tembiechapyrã hepy oñembyaímava
Tetã Pindoráma Róga techaukarã niko óga ijyvy joa mbohapýva, umi mbohapy ijyvy atã oñehundi ha hóga ahoja ho'apaite. He'iháicha upe karai omotenondéva ku óga techaukarã, Luiz Fernando Dias Duarte, opa umi Mburuvichavete Teresa Cristina hembiapo ha mba'ekuéra ojehapypa, táva yma Pompéja ra'anga guasu oñehundipa, Tetã yma Ndaome Mburuvichavete apyka guasu, Pindoráma ypykue ñe'ẽnguéra rembikuaa oñembyai ave. Umi mba'e tembiechapyrã oñehundímava apytépe oĩ yvypóra kangue itapyre tujavéva ojejuhúmava Pindoráma retãme, ojejuhu ary 1974-pe ha oñembohérakuriLuzia. Hetaite tejurusu kanguekue Pindoráma retãme ojejuhu akue oñehundi. Avano'õ opaichagua rembireja ha rembiapo hepy ojehapypa avei, Áfrika ha Amérika ypykuekuéra rembiapo, oĩkuri avei Polinésia ypykuekuéra rembiapo.
Ojekuaa oĩ heta mba'e tembiechapyrã hepy noĩri upe ógape, ha upévare noñehundíri. Táva Rio de Janeiro mymbarenda techaukarã guasu, pe jekái hi'aguĩete opytáva, noñehundíri avei. Umi irundy kuimba'e oñangareko pe ógare oiko aja jekái guasu osẽkuaákuri óga techaukarãgui ha avave nomanói.
Fulgencio Yegros
En Plantar una esperanza
Refresqué sus hojas verdes
Le decía constantemente
Fulgencio Yegros ha'e peteĩ militar ha politico katupyry paraguaigua. 400px|thumb|Fulgencio Yegros
Hembiasakue
Oime mbarete porã Río de la Plata defensápe kóva invasión inglesa ha péva oikuaa Fernando de la Mora ha Juan Francisco Recalde ndive.
Oikórõ alférez ary 1801-pe ha hendive mbovy militar de carrera, oikéva expedición omondóva yvate gotyo péva omopyendávo Coimbra umi portuguese-kuéra po rupive.
Umi mba'e ojapóva Independencia patria rire
Omohu'ãvo período consular, osẽ estancia Santa Bárbara-gui. Upépe tembiapópe ñu rehe omotenonde.
Oike jey vida política-pe ary 1820 jave, upérõ oĩ apañuãi ha opu'ãva tetãme.
En Plantar una esperanza
En plantar una esperanza.
Arroyos de confianza
Con vigilancia patente,
Yegros ñembyasy
Péicha militar orekóva tuicha prestigio oikéva Revolución Independentista-pe, Fulgencio Yegros ha'e pe oñemoarandúva ko'ã mba'épe.
En Plantar una esperanza
Como mi esperanza quiere
Umi mba'e ojapóva Independencia patria rire
Junta de Gobierno ojerúre corporacón, funcionario ha umi tavayguakuéra vecino-pe ha upépe ohura fidelidad gobierno pyahúpe.
Péicha 17 jasypoteĩme 1811 jave oñehenói Congreso-pe, ikatu haguã ojeiporavo peteĩ gobierno definitivo ha ikatu haguã ojehesa'ỹijo joaju Buenos Aires, ndive.
En Plantar una esperanza
En mi intento verdadero
Hekovekue
Yegros oĩméva peteĩ ogayguápe ymaite guive oikovéva Provincia del Paraguay-pe; itaita ha'eva'ekue kuaihára.
En Plantar una esperanza
Y no se encontró mudanza
Umi mba'e ojapóva Independencia patria rire
Upe Junta ndohupytýi ni dos ary gravitación política-pe. Upéicha oñemotenonde Congreso Mokõiha ojoajúva 30 jasyporundýpe 1811 jave omopyendávo Gobierno oiméva compuesto dos Cónsul oikéva Dr. José Gaspar Rodríguez de Francia ha Tte. Cnel. Fulgencio Yegros, oisãmbyhýva turno ojoajúva 4 jasy peteĩ teĩ.
En Plantar una esperanza
Con suspiros solamente
Con ingenio imprescindible
Pues puse todo mi esmero
Umi mba'e ojapóva Independencia patria rire
Oguahẽvo 9 jasypoteĩ karai Velazco, oipe'a upe tenda oĩhaguégui.
Hembiasakue
Ary 1810 jave, Fulgencio Yegros oguahẽ capitán rango-pe, péva upe arýpe voi oenkomenda hikuái ichupe odefendévo Parana rembe'y Paso de Patria gotyo.
Umi mba'e ojapóva Independencia patria rire
Ko'ãva ndojuaéi ojuehe ha upéicha ndikatúi omotenonde ko binomio.
Hembiasakue
Oikuaaávo 19 jasypópe umi movimiento oiméva Paraguaýpe (Asunción) upe 14 árape, oho tavaguasu gotyo oguahẽvo 21 upe jasýpe. Ko militar katupyry ha Ejército ombohováiva.
En Plantar una esperanza
Viendo contraria mi suerte,
Me quedé tan sorprendido
Hembiasakue
Upéi batalla de Paraguari ojupíva teniente Corone ramol.Ohasa añetegua ha jegueroviárõ ha desmovilización masiva oñemotenondéva Velasco rupive ha'e opyta tropa-gui tendota ramo, ojeiporavóva gobernador de las Misiones ramo.
Umi mba'e ojapóva Independencia patria rire
Upéva rehe jasypa jave 1813 ojapóva cónsul de la República.
Hekovekue
Fulgencio o'arahechava'ekue táva kyky'ópe, estancia familiar Santa Bárbara-pe, oiméva IX Departamento Paraguarípe, Paraguáipe, ary 1780 jave. Omendava'ekue Facunda Speratti ndive, omoheñóiva hendive irundy mitã.
Umi mba'e ojapóva Independencia patria rire
Congreso oiporavo peteĩ Junta Gubernativa omotenondéva Tte. Cnel. Fulgencio Yegros, ha oikéva Dr. José Gaspar Rodríguez de Francia, Pedro Juan Caballero, Francisco Xavier Bogarín ha Fernando de la Mora, ha upéicha omonéĩ provincia confederada joaju.
En Plantar una esperanza
La mantuve tan plausible
Y floreció un imposible.
Que pudo dar un botón
Ary 1820 ramo Conspiración oiko
Péicha ojukáse hikuái tapére, upe arapoteĩ jave 1820-pe, ha ome'ẽvo gobierno Fulgencio Yegros-pe ha upépe tropa omyakãva umi comandante Montiel ha Caballero.
En Plantar una esperanza
Si este trance tan fuerte
Que maldije haber vivido
Ary 1820 ramo Conspiración oiko
Ko plan ndoguatái péva complot omombe'úva ojejapóvo confesión cuaresma reheguáva peteĩ fraile recoleta-guápe, ojopýva ichupe omombe'u haguã Dictador rovái. Péicha conjurado ojeapresa. Ojeharúvo complot oñepuyrũva periodo de persecución ha represión umi tembiasahára rehe oñemoarandúva ohenói “El Terror”.
En Plantar una esperanza
Para poner allí dentro
Un dorado pavimento
Que cultivara el corazón
Con gran cuidado busqué
Ary 1820 ramo Conspiración oiko
Ko'ápe gobierno absolutista omotenondéva Dr. José Gaspar Rodríguez de Francia omoheñói vy'a'ỹ ha ñeko'õ tavyguakuéra mbytépe. Oñepyrũva ombohape complot Dictador rekovére.
En Plantar una esperanza
me perdí todos los años
Yegros ñembyasy
Péicha ambue prócer ha'éva Mariano Antonio Molas, techapyrã ramo, oike posición iporãva omoañetéva confederación oikéva Paraguay, Corrientes, Uruguay, Entre Ríos, Santa Fe ha Río grande do Sul; péva oñombohováirõ ojeipysóve haguã Buenos Aires gotyo ha avei Río de Janeiro.
Mokõi kuña tembiapópe
Facunda Speratti yma ary 1811 ramo, Fulgencio Yegros kichiha, omenda hese, ha upérõ oiko Martínez Sánz rógape (ojekuaáva Casa de la Independencia ramo), ko tenda oñemotenondéva umi reunión alzamiento mboyve. Facunda omotenondéva grupo conspirador ha orekóva rebelión kirirĩhaitépe.
En Plantar una esperanza
Desmayo
y floreció un imposible
Ary 1820 ramo Conspiración oiko
Ojeapresa Dictador Francia ha oha'ãrõvo imano, Yegros ohai peteĩ ñe'ẽpoty, ogueraháva peteĩ ñembyasy tuichaiterei ha ipohýiva yvypórape guarã: Ombohéra
En Plantar una esperanza
Para regarla encontré
Con frutos del desengaño”.
Aquel árbol tan querido
Me dijo haber florecido
Que el corazón con
con frutos del desengaño.
Pindoráma Mburuvi
Pedro I oheja ñesãmbyhy
Kóva oiko hag̃uere oñepyrũ peteĩ periodo regente 9 ary pukuva, Pedro I ohejávo mburuvicha guasu 1834-pe oho haguã Poytuga-pe oñorairõ haguã ijoyke’y Miguel I de Poytuga pegua ndive odefendévo umi derecho orekóva imemby kuña tuichaveva María de la Gloria trono lusitaniano-pe.
Kóva oiko hag̃uere, oñepyrũ peteĩ periodo regente Pedro Alcarata pegua oguereko peve pe ary oguerekova ãra ha'e haguã Mburuvicha guasu.
Tetãvorekuéra
miniaturadeimagen|Pindoráma Mburuvi retãvorekuéra [[1822-pe.]] miniaturadeimagen|Pindoráma Mburuvi retãvorekuéra [[1889-pe.]] Umi tetãvore imba'eguasuvéva tetãme ha'e umi províncias ojejapo akue 1822 jave ha hi'are 1889 peve.
Pe 28 jasyporundy ary 1821-pe, umi tetãvorekuéra ojejapo pe tavetãme umi capitania rendaguépe.
Ary 1834-pe Río de Janeiro ndahaʼéi peteĩ tetãvore mba'e, upérõ guare ha'e Mburuvi itavusu ha peteĩ táva isãsóva.
Avakuéra
Pindoráma avakuéra Arykuera 1860-pe:
Oñemohendaháicha
miniaturadeimagen|Pindoráma retãygua ñemohenda. Pindoráma retãyguakuéra oñemohenda mburuvípe ipiresaýre: morotĩ, hũ, pardo ha indígena.
Umi mestizos ha'e akue umi hetavéva ava yvate ha yvate kuarahyreike gotyo. Umi muláto oiko akue kuarahyresẽ ngotyo ha y rembe’ýpe, Vaía guive Paraýva peve, ha avei oime hetaiterei hikuái yvate gotyo Mbarãñana-pe, ñemby gotyo Minas Gerais-pe, kuarahyresẽ Tetãvore Rio de Haneiro-pe ha Espírito Santo-pe. Umi cafuzo ha'e akue umi sa'ivéva ha hasyvéva okañyhagua umi mestizo atýpe, umi caboclo ha muláto oĩva ka'aguýpe kuarahyreike gotyo avei oñemohenda upéicha. Ko'ã yvypóra aty katu ojejuhu ko'ágã gueteri yvýpe hikuai oiko haguépe.
Umi Pindoráma retãygua ipire morotĩva ha'e akue ijypykuéva Poytuga pegua. Ary 1870 rire ou Európa retãnguéra ambuéva: Umi hetáveva ha'e akue Italiagua, Epañagua ha Alemañagua. Umi ipire morotĩva katu ojejuhu oparupi tetãme, hetáveva hikuái ñemby gotyo ha tetãvore São Paulo-pe. Hetavemi avei hikuái tetãvore yvateguápe, Siara, Paraýva ha Rio Grande do Norte-pe. Umi ipire hũva Pindoráma retãygua katu ijypykue Áfrika pegua ha oiko hikuái yvýpe oikohápe umi mulatokuéra. Umi ava tetãvorekuérape Rio de Janeiro, Minas Gerais, Espírito Santo, Vaía, Sergipe, Alagoas ha Paranãmbuka-pe niko pardo ha ipirehũ (umi irundy ipahápe ha'e umi sa'ivéva oguerko ipire morotĩva tetãme, sa'ive 30%). Umi Pindoráma ypykue tee ojejuhu hetave Piavy, Mbarãñana, Para ha Amasóna-pe.
Pedro I ñesãmbyhy
Ojekuaa Pindoráma sãso. miniaturadeimagen|Pindoráma Mburuvi tuichakue [[1822 guive 1828-peve, pytãme pe tetãvore Sisplatina.]] miniaturadeimagen|[[Pedro I Pindoráma pegua.]] Ojekuaa Pindoráma sãso imba'eguasuite Pindoráma mburuvípe, umi tavetã Európa pegua ndoipotái Pindoráma sãsoha. Amérika Retãvorekuéra Joaju ha'e pe añoite oikuaa Pindoráma isãsoha, jasypokõi ary 1824-pe. Pe ñemongeta ojapo Tavetã Joaju rupive, jasypoapy 1825-pe, Poytuga oikuaa Pindoráma isãsoha. Upéva haguére Poytugápe oñeme'ẽ hetaiterei pirapire.
Oikórõguare Mburuvi ichugui
Oñemboja'opa rire pe Tavetã Joaju Poytuga, Pindoráma ha Algarve ary 1822-pe, pe téra guasu Príncipe de Brasil ojeipe’a umi sãmbyhyhára ojupise va’ekuégui Poytuga mburuvicha guasu renondépe, ha ko’ãva oñepyrũ oipuru pe téra guasu Duque de Braganza, Pedro I ha'e akue pe oguereko akue mokoĩ téra guasu, oikógui príncipe regente Pindoráma pegua ramo ára sa'imi Pindoráma sãso mboyve, avei Pedro I oñepyru pe ñemoñanga Pindoráma mburuvichakuéra pe Táva Río de Janeiro-pe, 12 Jasypokoĩ 1822 jave. Jepémo, oguereko pe téra guasu príncipe Pindoráma mburuvicha Pedro Braganza pegua ha ita'ýra, umíva añónte oisãmbyhy ko téra guasu guýpe.
Pindoráma Mburuvi (Império do Brasil, poytugañe'ẽme) ha (Imperio del Brasil, karaiñe'ẽme) ha'e peteĩ tetã oĩ va'ekue ary 1822 ha 1889 mbytépe, oúva Pindoráma Retãvorekuéra Joaju mboyve ary 1889-pe. Haimete ijyvy apekue opaite tetã ko'ãgagua Pindoráma yvy apekue (ndaipóri tetãvore Akirũ), oñembojoapýva hese ary 1822 guive 1825 peve pe Uruguái, upevo guare héra Tetãvore Sisplatina.
Mburuvichavete mbuekoviáva Pindoráma pegua - Braganza Ñemoñanga
miniaturadeimagen Opámavo pe ñorairõ isãso haguã Pindoráma, 29 jasypoapy ary 1825-pe, Poytuga ha Pindoráma ojapo pe jekupytyha Río de Janeiro pegua. Pe jekupytyhápe he'i Mburuvi Poytuga pegua oikuaa va'erã isãsoha pe Tavetã Pindoráma, hákatu Huã VI Poytuga pegua, Pedro I Pindoráma pegua túva, oguereko va'erã pe Pindoráma mburuvicha réra guasu. Pe jekupytyhápe, oñepurũ ha'itépe, ojeipe'a pe tekorã Pindoráma lei guasúpe oĩva ojejapo akue 1824 jave, pe tekorã he'íva pe mburuvicha ndaha'éi va'erã mburuvicha Poytugápe ha Pindorámame oñondive. Añetehápe, Huã VI ndaha'éi va'ekue mburuvicha tee Pindorámame, ndojapóigui nipeteĩ tetã rekuái rembiapo, ha Pedro I aveínte ndojehechakuaái mburuvichakueháicha. Kóicha oiko Pindoráma 7 jasy pukukue, mokõi mburuvichavete oreko jekupytyhápe, upe rire omano Huã VI.
Pedro I ñesãmbyhy
Tavetã Joaju avei ohechakuaa Pindoráma isãsoha 1825-pe, ary 1826-pe Hyãsia ha heta tetãnguera Európa-gua. Jepémo, umi tetãnguera Ñemby Amérika pegua ohecha Pindoráma mburuvi-pe peteĩ tembiporu umi tetãnguera Európa-gua mba'éva, noiporãi ichupekuéra Tavetã Joaju Poytuga, Pindoráma ha Algarve oñemomba'ekuévo Vanda Oriental rehe 1821-pe ha ombohéra chupe Tetãvore Sisplatina.
Pindoráma Mburuvi oñemopyenda opakuévo Ñorairõ Pindoráma Sãsorã, omboja'óva tetã Pindoráma ha pe Tavetã Poytuga, Pindoráma ha Algarve, ha hi'are oiko peve ko tetãgui peteĩ tavakuairetã, golpe de Estado rupive oiko va'ekue 1889-pe. Ko tetã ára pukukue oñemboja'ove upéicha: Mburuvi Peteĩha, Sãmbyhyharakuéra Ára Pukukue ha Mburuvi Mokõiha. Oguahẽvo upe ára, ndojepuruvéima pe téra Rréi, ha imburuvicha ogueraha téra Mburuvihára Pindorámagua.
Peteĩ Mburuvi oime vaíva
Avei Pedro I oñemboja heta mba'e ipokarẽvare ogana hag̃ua pirapire, ha oikuaauka pe iñembokiha Domitila de Castro Canto y Melo, upévare herakuã ivaive. Omboaje ha omomba'e gueteri Poytuga, ápe itúva ha'e gueteri mburuvicha guasu.
Umi ary isãso rire hasy mburuvípe, Pedro I oiko Mburuvicha guasu Rréi rangue, ohechauka haguã umi teko opaichagua oĩva umi tetãvorekuérape ha ojapo haguã ojapoháicha Napoleón, omoinge va'ekue pe teko sãso mburuvi rekópe. Upéicharamo jepe, Pedro I oĩkuri pe avano'õ ijypykuéva opaichaguápe Rio de Janeiro pegua, ha umi tetãygua ambuéva conservador apytépe. Pedro I oheja umi tekorã liberal orekóvo peteĩ Léi Guasu (ha'e omoheñóiva’ekue ára 24 jasyporundy ary 1824-pe) ome'ẽva ichupe pokatu tuicháva, oimo'ãgui oikotevẽhague upéva ojejoko porãve hag̃ua umi ijyvy hy'epypegua. Umi tetãvorépe, tuichaitépe umi yvateguápe hetave oime oñepyrũ peteĩ temiandu ohekaséva tavakuairetã reko. Ary 1825 jave pe tetãvore Sisplatina oñemosãso Pindorámagui ha ojoaju umi tetãvorekuéra Platense rehe. Upéicha oñepyrũ Ñorairõ Pindoráma pegua (1825 guive 1828 peve), ápe Pindoráma Mburuvi oñorairõ Tetãvorekuera Joaju Ysyry Plata pegua ndive (ko'ãnga Arahentína).
Pedro I oheja ñesãmbyhy
Pedro I oho jave Poytuga-pe ary 1826 jave, Pedro I porokuái hatã okakuaa ohóvo, mburuvicha guasu oguerovia ome'ẽramo umi ipoguýpe tekosãso ojokuái hag̃ua Pindoráma Mburuvi oñembovotaha, upévare omuña opa peve umi ombohováiva hese ha omondo tetã pytaguápe Hosé Bonifacio-pe, pe tembikuaatyhára ha prócer omokyre’ỹva’ekue Pindoráma isãso hag̃ua 1822-pe. Oiko rire peteĩ crisis política oñemohu'ãva renuncia umi ministro-kuéra, ha peteĩ virureko oime vaíva umi deuda oguerekova Mburuvi ha déficit crónico Corona-pe, Pedro I oheja pe mburuvicha guasu ita’ýra pópe oguerekova po ary, príncipe Pedro Alcarata pegua, 7 jasyporundy ary 1831-pe.
Oñemohendaháicha
Oĩme hague heta tapicha ijypykue ha iñarandupy opaichagua, Pindorámagui oiko sa'ary XIX jave peteĩ tetã ijypykue hetáva. Ndaipóri ramo marandu omombe'úva mba'éichapa Pindoráma retãygua ary 1872 mboyve. Ojeipapa pe tetãygua peteĩhápe 1872-pe ha ohechauka oĩha 9.930.479 ava, 38,1% ipire morotĩ, 38,3% pardo, 19,7% ipire hũ ha 3,9% indígena. Ojeipapa jeývo ary 1890-pe ohechauka oĩha 14.333.915 ava, 44% ipire morotĩ, 32,4% pardo, 14,6% ipire hũ ha 9% indígena.