cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hérib Campos Cervera
Hekove paha
Periodista Humberto Pérez Cáceres, Ha’èva Hérib irũete oba’apòvo  kuatiahaipyre redacción “Democracia-pe” Buenos Aires gotyo, omoherakuã iñe’ẽ remiandu paha  pueblo ohayhueté4vape: “Arte, política, tembiapo cultural, omboy’uva’erã  tetã rykuére. Ko proceso oreko ko itinerario tetãme universal, ndaha’èi ambuéicha. Ani ojeguereko arte ndovaléiva, ani mba’e porã oñemombyry pueblo-gui. Péicha pueblo, servicio,  redención, felicidad, justicia, oñemopyendava’erã tembiapo opáichaguávape pe ojeipotáva. Ñane mba’éva, ñande kuimba’e, ñande chokokue ha umi mba’apohára, kuñanguéra tetãuáva. Upépe, opu’ãta, umi artista omba’apova’erã ñeha’ã mbaretépe”. Omano Buenos Aires-pe, 28 Jasypoapy 1953 jave.
Maceió
Maceió ha'ehína táva Vrasilpe, ha'eva tavusu ha tava tenondegua tetãvore Alagoas. Ko távape oĩ 943.109 tavayguakuéra (ary 2010) ha oguereko peteĩ yvy pehẽngue 510,655 Km² nunga.
Mbo'ehaovusu
thumb|[[Mbo'ehaorusu Harvard|Mbo'ehaovusu Harvard.]] Mbo'ehaovusu térã mbo'ehaorusu ha'e mbo'eha renda oñemoarandu ha oñembokatupyryhápe temimbo'ekuéra, umíva niko oñemoarandupa rire ikatu ohupyty kuatia'atã he'íva ha'eha mbo'ekuaahára térã aporekokuaahára. Mbo'ehaovusu ndaha'éi mbo'ehaóicha mitãme guarã, mbo'ehaovusúpe temimbo'ekuéra oñembokatupyryite pe tembikuaatýpe oiporavóva hikuái.
Mbo'ehaovusukuéra ojehecha'ypy amo Európape oikokuévo Ára Mbytegua. Peteĩhaitéva niko pe Mbo'ehaovusu Volóña megua, upe rire heta ambuéva ou ojoguáva hese hekombo'épe.
Tembiapoporã
miniaturadeimagen| Mba'eporã Mba'eporã ha`e oimeraẽ tembiapo japopapyre Yvypóragui ndive tupytyrã iporãrasáva ha momarandugui, ajevéramo omombe'u temimo'ãkuéra, py'akyrỹikuéra ha peteĩ techa yvóragui.
Mba'eporã Guaranime
Pe artesanía indígena paraguaya ikatu oñemohenda mokõiha atipe:
Kuarahy'ã
thumb|200px|Kuarahy'ã Kuarahy'ã Kuarahyrope ohupyty’ỹhápe.
Amba'y
thumb|260px Amba'y peteĩ yvyra Ñembyamérikaetéva.
Hogue, hu'ã potykue ha hapo oreko mba'épa ojapo oipe'a hu'u, pyti'a jejopy, omombarete ñane ñe'ã.
Aragón
Aragón (Aragón aragõñe'ẽme, Aragó katalã ñe'ẽme) ha'e peteĩ tetãvore hekosãsóva España retã pegua, oúva upe Tavetã Aragón pegua. Oĩ yvate gotyo España retãme ha ojejuhu yvate gotyo Hyãsia, kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu Castilla-La Mancha, Castilla y León, La Rioja, Navarra ha kuarahyreike gotyo ojejuhu Cataluña ha Comunidad Valenciana.
Aragón oguereko 1 349 467 tekove kuéra ipype, ary 2012 jave, ha ijapekue hína 47 719 km².
Kuarahyresẽ
thumb|250px|Kuarahyresẽ Kuarahyresẽ yke Yvygua. Ñande Yvy renda Kuarahy osẽ.
Kuarahykañy
thumb|250px|Kuarahykañy Kuarahykañy kuarahy kañy.
Dilma Rousseff
thumb|Dilma Rousseff Dilma Vana Rousseff (Belo Horizonte, Minas Gerais, 1947) ha'e akue Pindoráma mburuvicha. Ojokuái Pindoráma retãre ary 2011 guive 2016 meve.
Syry'ýpe
thumb|right|200px|Poyvi Sergipe thumb|right|200px|Aracaju
Sergipe ha'e peteĩ tetãvore Vrasilpe.
1889
1889 ary.
Omano'akue
...1888-1889-1890...
Duque de Caxias
Duque de Caxias (Cachias Mburuvicha) táva Vrasilpe, ha'eva tavusu ha tava tenondegua tetãvore Rio de Janeiro. Ko távape oĩ 855.046 tavayguakuéra (ary 2010) ha oguereko peteĩ yvy pehẽngue 454,573 Km² nunga.
Benigno Ferreira
General ha doctor Benigno Ferreira ha’e posguerra del ‘70 tendota ha oñemomba guasu tendota político umi àrape.
Heñói Tapua Grande-pe (Limpio), 13 jasyteĩ 1840. Tavaguasu Concepción memby; Ferreira ha Ángel Joaquín Mora. Ityke’ýra: Susana (omendáva Silvestre Aveiro ndive) ha Mercedes (omendáva Federico Guillermo Baéz ndive, mburuvichakue Convención Constituyente 1870)
Hekove
Heñói 13 jasyteĩ 1846 Mora Kue, Limpio jurisdicción gotyo, héra ha’eva’ekue Tapua. Itúva Angel Joaquín Mora Coene ha María Concepción Ferreira. Ko matrimonio ndikatúiva’ekue olegalisa ombotovégui Dictador Francia, kóva ko’ã postrimería hekovépe, ome’ẽvol permiso oikotevẽva. Jepénte itúva karai oñemomba’eguasúva, Benigno oipyhy isy terajoapy.
Mitãrusu Benigno, peteĩ opositor ra’y, ohapejokóva Colegio de San Carlos Paraguaýpe odisponéva don Carlos Antonio López, mburuvicha omyakãva tetã.
Imandu’a historiador Manuel Pesoa rehe, kòva ipaíno ikarai ramo guare, ha’e cónsul general argentino José Tomás Ramírez, orepresentáva general Justo José de Urquiza, oipytyvõva ijaihádope beca de estudios rupive Colegio de Concepción oïva Uruguáipe kóva provincia Entre Ríos-gua Argentina-pe. Péicha, Benigno Ferreira omotenonde ijoaju ambue mitãrusukuèra ndive amb. iñirũ paraguayo ha argentino ndive mbo’ehaópe.
Ohasa Buenos Aires gotyo, oñepyrũ agua iñemoarandu Jurisprudencia Universidad. Ndikatuvéi oñemoarandu pèva oikógui upe ñorãirõ oikóva Paraguái rehe péva 1865 arýpe.
Andalusía
Andalusía (karaiñe'ẽme: Andalucía) ha'e peteĩ tetãvore hekosãsóva España retã pegua, oikoháicha tetã hekosãsóva hembiasakuére (nacionalidad histórica), upe Hekosãso Rekorã he'iháicha. Itávusu ha táva guasuvéva ha'eha Sevílla.
Benigno Ferreira
Hembiasa Política
Umi colonia paraguaya Buenos Aires oiméva umi familia ohejáva hetã política rehe. Péicha umi idea choguykuéra, otakýva autoritarismo López rehe ha umi procedimiento policial hekope’ỹ oñemotenondéva. Peteĩ temimbo’e paraguayo oñepyrũva ombosako’íva régimen Paraguaýpe.
Andalusía
Andalusía niko pe tetãvore hekosãsóva España retã pegua oguerekovéva tapicha kuéra ipype (8.411.207 tetãygua ára 1 jasyteĩme 2016 jave) ha pe tetãvore hekosãsóva tuichave Catilla ha León rire.
Benigno Ferreira
Hembiasa Política
Umi oiméva omoherakuãva umi artículo prensa porteña-pe ha oguahẽva ofirma umi manifiesto. Ferreira ha’eva’ekue peteĩ choguy hekoitépe, ideología oñemotenondéva consonancia orekóva mitãrusu omokyre’ỹva tekosãso rekove.
Andalusía
Oĩ yvyapy Ivéria ijapýra, ñemby gotyo; ijerére ojejuhu kuarahyreike gotyo tetã Poytuga, yvate gotyo ojejuhu umi tetãvore hekosãsóva Extremadura ha Castilla-La Mancha, kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu Murcia ha ñembýpe oĩ paraguasu Atlántiko, pe para Yvy mbytépe ha Hivyraytã. Yguasu mboypýri, pe ypo'i Hivyraytã rire, ojejuhu tetã Marruéko ha Séuta oĩva Áfrikape.
Benigno Ferreira
Hembiasa Política
Ko tembiapo omoirũva umi López agente, oipyhýva represalia péva Benigno sy rehe “teko vai ha ñembosarái oipyhýva tendota sy rehe ”. Doña Concepción ojegueraha ka’irãime ha oñemoĩva imemby ndaipòriva rérape.
Oikuaávo umi ba’e vaiete ohasáva isy, omopyendáva Ferreira-pe ha oreko upe teko paraguái ndojeguerohoýiíva. Arturo Bray ohai Ferreira ha’eva’ekue peteĩ kuimba’e léi ha’èva imperativo umi mba’e oikóva oipyhývo umi posición oenrroláva fila del ejército. Péicha 19 ary oike Legión Paraguaya-pe.
Ojekuaàvo Tratado Secreto de la Triple Alianza Benigno Ferreira oñeapersona general Urquiza oikuaaukàvo ko’ã mba’e: “Ñanemombtavy hikuái. Pe tratado de alianza ñanemotĩ gobierno-kuéra umi gobierno signatario, peteĩ ultraje che retã rehe ha escarnio civilización-me guarã”. Ferreira orrenunsia ha oho jey Buenos Aires-pe, kóva periodismo-pe oñemoĩ omba’apo, diario “La República-pe”, ko’ãvape omba’apo Alianza rehe.
Ko’ã historiador moderno-kuéra he’i  “teko porã ombohováiva legionario oiméva oñeha’ãva omoĩ exiliado tendota, ojesarekóvo umi mba’e ha oikóva tesape principio político ha social oiméva umi época-pe”.
Luego de la ocupación de Asunción, Benigno Ferreira fue nombrado capitán del puerto de la capital. En el mes de setiembre de 1869 se incorporó a la masonería.
Al mes siguiente figuraba entre los redactores del diario “La Regeneración”.
En 1870, fue electo vocal de la comisión de El Gran Club del Pueblo que dirigía Facundo Machaín y pocos días después asumió el comando de un batallón de la Guardia Nacional con el grado de Sargento Mayor.
Tetã sambyhýpe
Imitãrusu guive política nacional-pe oguahẽ ministro de Guerra y Marina ramo 1871 jave, péva gobierno Cirilo Antonio Rivarola. Kóva convulsionado ambiente omotenondéva reorganización pública del Estado ombohasáva banca Cámara baja-pe ha ombohasávo ministro de Justicia-pe ko mba’e.
Cedron
Hogue ha ipotykue oreko mba'épa ojapo omboguapy porã tembi'u ha ñanembohy'ái. Ha'e avei pohã tyepy yvytu ha tyerasýpe guarã. .
Tetã Argentina Momorãhéi
Ary 1900 guive, vore peteĩha Tetã Argentina Momorãhéi Guasu oipuva purahéi hag̃ua ha imbytépe.
Benigno Ferreira
Tetã sambyhýpe
Oime kuri mbohapy revuelta armada ary 73 ha 74 jave. Péicha ko’ã árape ojehecha destierro (1874-1895) jave, ko’ã àrape oiméva doctorado léi ciudad de Buenos Aires-pe.
Ojuhu partido choguy umi oiméva profunda brecha, kóva cívico ha radical-kuéra.
Oime activamente guerra civil 1904 ohaívo Pacto de Pilcomayo. Omopyendáva gobierno ohasa cargo de ministro de Guerra y Marina ha ohasáva miembro del Superior Tribunal, ramo.
Péicha 25 jasypateĩ 1806 jave oipyhy  magistratura oñemoñepyrũva, péva vicepresidente don Emiliano González Navero.
Gabinete oimehápe Emiliano González Navero, vicepresidencia ha orekóva Adolfo R. Soler ministro de Hacienda, péva Manuel Brítez Ministerio del Interior, Carlos L. Isasi oiméva ministerio de justicia, Guillermo de los Ríos como Ministro de Culto e Instrucción Pública, Manuel J. Duarte péva Ministro de Guerra y Marina ha Cecilio Báez Canciller ramo.
Ko’ã cívico oñembotapykue ha ome’ëva presidente general Benigno Ferreira oñemosëva.
Hembiapo Tetãme
Oisãmbyhývo gobierno omopyenda línea telegráfica pyahu, ohasáva Escuela Normal de Maestros Villarrica-pe ha ombohetavéma escuela primaria papapy. Péicha avei oñemboty curso militar, omopu’ãva cuartel péva táva okaháre avei oñemopu’ã edificio aduana capitalina-pe.
Péicha avei omohu’ã apañuãi empresa ferrocarrilera rehe, omopyendáva Banco de la República, ofirma tratado Soler-Pinilla, Bolivia ndive, ha ojogua hikuái pertrecho bélico péva Europa.
Mano ha Exilio
Omboguata exilio. Omano ary 1920 jave Buenos Aires-pe. Hetekue ojegueru Palacio de Gobierno de Asunción-pe ojevela haguã.
Natal (Rio Grande do Norte)
Natal (Arareñói) táva Vrasilpe, ha'eva tavusu ha tava tenondegua tetãvore Rio Grande do Norte. Ko távape oĩ 817.590 tavayguakuéra (ary 2010) ha oguereko peteĩ yvy pehẽngue 170,298 Km² nunga.
Arasa
thumb|260px|Arasa hi'a Arasa peteĩ yvyra'i Amérikaetéva.
Hi'a hi'upy
Hogue ha hi'a oreko mba'épa ojapo omboguapy tembi'u, omokã ñande ryepypegua tembi'u ratykue, ombohuguyguejy porã kuñanguérape, ohundi tymba chu'ikuéra. .
Táva yvate (São Paulo)
Táva yvate (poytugañe'ẽme: Taubaté) ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulo-pe.
Ary 2010 ko táva oguerekova 283.899 tavayguakuéra.
Santa Catarina
thumb|right|200px|Poyvi Santa Catarina thumb|right|200px|[[Florianópolis]]
Santa Catarina ha'e voi peteĩ umi 27 tetãvorégui Pindoráma retãme.
Santa Rita
Santa Rita ha’e umi táva Alto Parana, Paraguái apytépe peteĩva umioñakãrapu’ãvéva. Ofunda kuri umi ouva tetã ambue Brasilgui, avei ha’e tenda oñeñotỹ hetavehápe tetã Paraguáipe soja; opyta Mercosur mbytépe, 340 km este gotyo Paraguaýgui, 70 km Tres Fronteras (Argentina, Brasil ha Paraguái)-gui.
Arapytu
Arapytu mbyte ko’ápe 21 °C rupi; hakuvérõ ohupyty 38 °C ha ro’yvérõ oguejy 0 °C peve. Oky hetaveh Paraguáipe ha’e ko Alto Parana rupi.
Demografía
Umi 19.511 tapichakuéra oikovéva apyte 9.984 kuimba’e ha 9.527 kuña, he’i Dirección General de Estadística, Encuestas y Censos.
Hembiasakue
Ofunda ary 1973-pe karai Osvino Schneider. Oiko ichugui tetãvore’i upe 4 jasypakõ ary 1989-pe Ley 58/90 rupi omohenda ojapóva Congreso ha omohenda Poder Ejecutivo upe 16 jasyapy 1990 arýpe.
Economía
thumb|300px|Soja ty
Santa Rita oñemohenda upe mokõiha jehechaukarã tetã Paraguáipe, hérava “Expo Santa Rita”, ohohápe cien mil tapichakuéra.
Kokue ha vaka ñemoña ha’e tembiapokuéra oñemba’apoveha ko tendárupi. Vakakuéra rehegua jajuhu mymbakuéra iporãmbajepéva.
Ko táva ojeikuaa avei Capital del Progreso en Paraguay ramo. Kogakuéra hetavéva ha’e soja, avati, canola, girasol ha ambuekuéra. Avei heta jajuhu fabricakuéra ha avei ñemuha rendakuéra. Ko tendárupi avei heta oñemba’apo kure ha ryguasukuéra rehe, upévare ojehepyme’ẽ porã kure ro’o, ryguasukuéra ha avei umi kogakuéra ha’ỹiva. Santa Rita tuicha oñakãrapu’ã ko’agãvérupi, upévare oñemohenda ko távape heta ha tuicha tuicháva banco ha financiera-kuéra ha opaichagua oñemúva virúre; avei hotel-kuéra, tasy’oróga, mbo’ehao, ñemuhakuéra ha avei fabrica-kuéra.
Turismo
Expo Santa Rita, mokõha tuichavéva ojejapóva tetã Paraguáipe. Hetaitetrei tapichakuéra oúva ohecha ko techapyrã. Upépe ikatu jahecha ijapopyre ko’árupi ha’éva kogakuéra, mymbakuéra rehegua ha avei fabrica-kuéra rembiapokue.
Ko mba’e jehechaukarã ohupytyséva avei ha’e umi Paraguaikuéra mba’ekuáa rehegua jehechauka ha avei ojekuaa ha oñemomba’eguasuhaguã.
Ikatu avei jahecha heta mba’e ikatúva jajapo turismo naturaleza rehegua ko’árupi. Jajuhúta upe río Monday rembe’ýpe jajapo haguã camping ha ja’ytahaguã, avei jajuhúta ko’ápe heta hotekuéra oñangareko porãva mbohupakuéra rehe. Avei ko’árupi ikatu jajapo turismo rural. Santa Rita oñakãrapu’ã kuri mbovymi arýpe, tapichakuéra ko’árupigua oiko porã ha ha’e voi táva hekove pyahuporãva.
Mba’éicha ñaguahẽ
Paraguay guive ikatu jaju táva Santa Rita-pe Ruta II “Mcal. José Félix Estigarribia” rupi jaha upe rire Ruta VII “Dr. José Gaspar Rodríguez de Francia” ha Ruta VI “Dr. Juan León Mallorquín” rupi, 40 km sur gotyo. Ciudad del Este guive, ñaguahẽ Ruta VII rupi, "km 30" peve, ha uperire jaju Ruta VI, Encarnación rape rupi, 40 kilómetro.
Ndéli Pyahu
Ndéli Pyahu (hindi ñe'ẽme: नई दिल्ली, paniaví ñe'ẽme: ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, urdu ñe'ẽme: نئی دلی, ingyaterrañe'ẽme: New Delhi) ha'e niko Índia retã tavusu ha pe Tetã Ruvicha, Tetã Amandaje ha Tetã Tekojoja Ruvicha róga renda tee. Ojejuhu tetãvore Ndélipe.
Ingyaterra retãygua omoñepyrũ ko táva ára 15 jasypakõi ary 1911-me. Ndéli Pyahu oguereko mokõi tenda ojehechakuaáva ha'eha yvypóra reko rembiejakue: pe Humayun ryvy ha pe Qutb.
Jaguaretetĩ
Jaguaretetĩ térã Jaguarete'i morotĩ (, Panthera uncia) ha'e peteĩ mymba guasu okambúva ha so'o'úva oĩ juehepehẽpe mbarakajarundi pegua, oiko yvyty guasu Mbyte Asiape.
Ko mymba oiko yvyty guasu, 6000 m ári. Jaguaretetĩ hague ha'e hũngytĩ, sỹi ha hypy'ũeteva excepcionalmente denso, ha oguereko huguái puku.
Ko mymba hymba'api ko'ẽme ha asajere, ha ojuka opa mymba ka'aguype, ojuka avei vaka aty. Chokokue ojuka jaguaretetĩ, oĩ avei jaguaretetĩ apiha, ipire rehe.
Aeropuerto Internacional Silvio Pettirossi
thumb|300px|right|Aeropuerto Internacional Silvio Pettirossi Aeropuerto Internacional Silvio Pettirossi ningo ha´e pepo'atãrupa tuichavéva oĩva Paraguáipe. Ko mba´yru veve guejyha opyta áva Lúkepe irundy légua Paraguaygui. Upépe oguejy umi aviõ oúva okaháre gui ha avei umi tuihavéva oúva ambue tetãgui. Silvio Pettirossi ningo ha´e paraguáigua aviador ypykue, upévare ko mba´yruveve guejyha oguereaha héra mandu´arãma opytáva. Ha katu oñepyrũ ypy ramoguare katu ojehero va´ekue "Aeropuerto Internacional Presidente Stroessner".
Aeropuerto Silvio Pettirossi ningo opyta Ñu Guasu (Campo Grande) ryepýpe. Upépe opyta avei hína Párke Ñu Guasu, ha Fuerza Aérea Paraguaya, avei jajuhu ko ñúme Primera Briada Aérea (Grupo Aerotáctico) ha Confederación Sudamericana de Fútbol.
Ambue mba´yruveve guejyha tuichavéva oĩva Paraguáipe ha´e hina Aeropuerto Internacional Guaraní, Ciudad del Estepe, aeropuerto guasu Mariscal Estigarribia (Chaco) ha avei aeropuerto internacional Pedro Juan Caballero peguá.
Aerolíneakuéra
thumb|250px|right|Mba´yruveve kuéra Aeropuerto Internacional Silvio Pettirossipe Ko´ag̃aite ningo oĩ heta vuelo ko aeropuerto kóvape,omba´apo hína ko´ã aerolíneakuéra oñemboysýiva ko´ápe:
Jeporupyrã
thumb|500px|right|Pepoatã rapekuéra.
Ko aeropuerto oguereko heta comodidad umi pasaherokuérape g̃uarã, ha ekuéra ikatu ojuhu ápe "cajero automático", tenda omoambue hag̃uã viru ambue tetãyguá, kuatiañe´ẽ og̃uahẽha, kotyguasu ñemongetarã, koty kate, pumbyry, Ñandutiguasu Wi-Fi rupive ha ambueve mba´e.
Mba´yruguata opytaha katu oĩ hína pe aeropuerto rokárape, upépe opyta mba´yrukuéra opáichagua ha oĩvoi tapicha oñangarekóva hesekuéra. Ojehepyme´ẽ 2.000 guarani upevarã. Namombyrýiete aeropuertogui opyta hotel kuéra iporã porãvéva oĩva Paraguaýpe. Upéichante avei, pe aeropuerto ryepýpe oĩ pohanohára, tahachi renda ha peteĩ tupão´i.
Mba'yruguata
Mba'yrumýi Línea 30A ndegueraha Paraguayetépe voi tapeguasu España rupive 20 aravo'ipe. Oĩ avei taxi ndahepyietereíva. Ikatu avei ejokuái mba'yruguata ndegueraha haguã ambue táva pe.
Tetãvore Presidente Hayes
Presidente Hayes ha'e tetãvore Paraguái retãmegua, oĩva mbyté ha kuarahy resẽ gotyo. Itavaguasu ha'ehína Villa Hayes.
Ko tetãvorepe oiko 81.876 ava (2002 ary).
Ko departamento oñehenói péicha Presidente Estados Unidos rérape Rutherford B. Hayes, oimeva'ekue apañuãime limíte Paraguái ha Argentína oiko'õva tembipotápe Paraguái ha Argentina péva Guerra de la Triple Alianza rehe.
Distrito-kuéra
Ko tàvaguasu oñepehe'ã pokõi distrito-pe:
Tembiasakue
Ko'ã àrape colonia, omotenondévo tuguy pochy te'ỹinguéra oikóva ko'ã tendáre, hasyeterei kuri ojepobla ko tenda. Mbovymi pueblo misione-pe oñemopyendàva ko'ã tendáre, oheja upe yvy hikuái, techapyrã ramo oime: Melodía, Timbo, Naáreranjay ha Remolino. Ko'ápe Fuerte Borbón, ko'àgã Fuerte Olimpo, pe orekovéva gente oikóva ipype, omopyenda gobierno Alos ha Bru orekóvo ipype portugueses oúva. Péicha ko'ã época independiente-pe, umi colono frances oñemopyenda ko tendáre orekóvo umi tavayguakuèra oiko ipype, ha ndahi'aréi hikuái, pèicha ko'ã gente opyta ha omopyenda pe ohenóiva "Villa Occidental".
Oñembohéra Presidente Hayes, omohu'ãvo Guerra de la Triple Alianza, oguerohorývo Mburuvicha guasu EEUU-gua, Rutherford B. Hayes, oñemoñe'ẽva Paraguái rehe ikatu haguã opyta ko territorio-pe.
Ary 1906, omotenondévo peteĩha división política Paraguáipe, oñemohenda ko'ã mokõi yvy renda, Oriental ha Occidental, kóva oñeipehe'ã comandancia militar oiméva Ministerio de Guerra ha Marina-pe. Ko'ãva àra oñemomba'eguasúva Tavaguasu Presidente Hayes-pe: 12 jasypoteĩ jave, ára oguahẽ hague Py'aguapy Cháko-pe;  29 jasyporundy, Boquerón oñemotenonde hague 12 jasypateĩ, kóva peteĩ àra omobomba'eguasúva Laudo Hayes.
Táva guasu rembe'y
Oime paralelo 22º 03´ ha 25º 20´ latitud sur ha meridiano 57º 15´ ha 61º 00´ longitud oeste.
Arapytu
Máxima ohupytýva 44º C arahakujave ha mínima araro´ýpe 0º C, media ha'éva 26º C. Ko'ã tendáre ama oñemombyte ha oguahẽ 900 ha 1200 mm peteï arýpe.
Yvyty ha yvy
Ko'ã tendáre yvy oñemohenda mokõi yvýpe: kuarahy resẽ gotyo, depresión oriental orekóva depósito fluvial oĩhàpe yvy vevùi sa'i ha oĩ avei yvy salino ha solonetz fleico ha planosoles solodico ojeheróva ambue ñe'ẽme. Yvýguy gotyo, ohóva Río Pilcomayo gotyo, llanura oñapymíva umi yvy suelos calcáreos, sobre el Río Paraguay son suelos fluviosoles eutricos. Ko'ã cerro Confuso, Siete Cabezas ha Galván orekóva yvyty opu'ãmíva sa'i sa'i.
Ysyry reheguáva
Kuarahy resẽ gotyo, Río Paraguay ojeréva departamento pukukue, umi afluente, ha'éva Rio Pilcomayo, San Carlos, Siete Puntas, Negro, Verde, Montelindo, Aguaray Guazú ha Confuso. Kuarahy reike gotyo, oime estero Patiño. Ko tavaguasúpe oime, Parque Nacional Tinfunqué oguerohory ha ombojurujáiva umi tuichaiterei turista-kuérape, ipukúva 280.000 hectárea. Péicha ko'ã tendáre Presidente Hayes oñmoñapymíva y ojupívo péva henyh{e jave umi ysyry guasu, kóva Villa Hayes-pe, upe yvy ha'e pe ijyvatevéva. Ndaipóri afluente Río Paraguái onavegáva umi embarcación kakuaa. 300 px|thumb|Kóva ha'e peteï ygaguasu Río Paraguáipe, péva Villa Hayes mirador guive
Economía
Presidente Hayes omotenonde pete{iha tenda mymba me'ẽ ha ñemuñáme, ome'ẽva vaka ro'o, ha tenda mokõihápe oime kavaju ñemuña. Yvypóra oikóva ko'ã tendáre omba'apo agricultura-pe, mbohapýha tendápe oñemohenda péva sorgo ra'ỹime, ambue rubro mbytépe oime: mandyju ha takure'ẽ. Táva Villa Hayes ha Benjamín Aceval, oñemomba'e guasu takuare'ẽ rembiapópe. Tavusu Villa Hayes-pe oñemomba'apo Azucarera Censi ha Pirota. Oĩ aserradero, fabrica de cerámica ha acería-kuéra. ACEPAR, Aceros del Paraguay, tuichaiterei mba'e ko tendáre ha'éva peteĩ empresa siderúrgica tetãme, oime tavaguasu Villa Hayes, ko'ápe oñemba'apo varilla lisa péva estructura metálica, construcción, herrería artística, alambre ha palanquilla rehe, ojejapo avei cal agrícola ha oxigeno gaseoso tasyòpe guarã. Villa Hayes-pe, oime avei Astillero Chaco Paraguayo S.A,ko'ápe ojejapo umi barcaza karga kakuaa ha ipohýivape guarã, oñembohasa haguã combustible ha aceite vegetal-kuéra. Ko'ápe oĩ havõ ha cal Fabrica Villa Hayes, péicha peteĩ planta Esso ojeprocesa combustible ha lubricante-kuéra. Fábrica de lácteos "La Pradera" oime km 81 tape hũme. Puerto Falcón tenda ára ha ára oñembohasa mba'erepy ha peteĩ tenda turístico Argentina ndive.
Moamarandu ha Pytyvõ tekotevẽmbýpe
Ruta IX "Carlos Antonio López" térã "Transchaco", ohasáva río Paraguái,péva Puente Remanso rupive ha oguahẽ frontera boliviana peve, tuicha mba'e ojoajuhápe ko Departamento, ha ikatúva ojehàsa ára ha ára ko tavaguasúre. Tape XII "Vice Presidente Sánchez", ojeréva Río Pilcomayo, ndikatúi ojehasa porã ama jave. Ruta Pozo Colorado – Puerto Militar, oguahẽ Concepción gotyo, ohasávo Río Paraguái puente rupive. Hetaiterei ramal ojoajuhápe opa tendágui ko tavaguasúpe, orekóva apañuãi oky jave tapeva ha ysyrýgui ndikatúi oñeikundaha. Río Paraguái vía de comunicación oiporúva táva guasu ribereña Puerto Pinasco. Péicha Puerto Falcón, puente rupive, ikatúva oñomomarandu tavaguasu argentina Clorinda guive. Ko'ã establecimiento ganadero-kuéra, vía aérea ojeporu voi ko tendáre. Radioemisora, oguereko FM péicha oĩ Radio Villa Hayes ha Dyon. Péicha ombojoaju conexión telefónica, orekóva 3.200 abonado rupi. Osẽ 16.865 óga, 6.165 área urbana ha 10.700 área rural, orekóva ko'ã servicio:
Tekombo'e ha Tesãi reheguáva
Oñemba'apo ko'ã tendáre, 96 institución tekombo'e nivel inicial; 192 institución educación escolar básica ha 29 educación media. Oime 38 establecimiento salud, tasyo, orekóva puesto ha centros de salud.
Ojoajúva oka gotyo
Sitio Web de la Gobernación de Presidente Hayes
Luis de Bolaños
Luis de Bolaños (Bolaños de Calatrava, 1549- Buenos Aires, 1629)
Ateneo de lengua y cultura guarani onohẽ yvytu pepóre ko kuatiañe’ẽ oñehesa’ỹijohápe Avañe'ẽ jehai yma. Ko tembiapo ijetu’u ha hypy’ũvape omba’apókuri heta mbo’ekuaahára katupyry Ateneo-ygua, oñemoarandujeýva hikuái ko’ág̃a peteĩ mbo’esyrypavẽme. Umi mbo’ekuaahára oñembyatýkuri heta jey omoñe’ẽ ha oikũmbývo tembiapo hérava “Oraciones y Catecismo de Fray Luis de Bolaños”, ha’éva jehaipyre itujavéva ñane Avañe’ẽme ha ijatyhápe: “Doctrina Cristiana en Lengua Guaraní, Padre Nuestro, El Ave María, Credo, Mandamientos de la Ley de Dios, Mandamientos de la Santa Madre Iglesia, Sacramentos, Acto de Contrición y El Alabado”. Upévare, Bolaños-gui oiko Guarani haihára ypykue, ha’égui upe ohai’ypyva Avañe’ẽme.
Ko’ã tembiapo ohaíva’ekue Fray Luis de Bolaños niko osẽ ñepyrũ ary 1607-pe ha jaikuaaháicha upérõ Guarani oñeñe’ẽ ha ojehaiva’ekue ambue hendáicha. Aipórõ, iporãva’erã jaikuaami mba’épa ojapókuri mbo’ekuaahára ATENEOygua Fray Luis de Bolaños rembiapokuére. Añetehápe, ha’ekuéra omoñe’ẽjey ha oikumbývo upe Guarani tuja oñeha’ã -ikatuha peve- ombohasa Bolaños jehaikue, Guarani pyahuvévape; ja’eporẽsérõ, Guarani ág̃a ñañe’ẽvape.
Tapicha omoñe’ẽva ko tembiapo guasu katuete ohechakuaáta mba’éichapa ñane avañe’ẽ iñambuékuri hekove pukukuépe. Ndaha’éi peteĩ Guarani ñe’ẽnte pe ymaite guive ha ko’agaite peve ojepurúva. Nahániri. Guarani, opaite ñe’ẽtéicha, okuchu, oñemongu’e, oñemomýi ha oñemoambue. Ko mba’e Guaraníre ojehúva ohechauka avei ñandéve ñane avañe’ẽ hekoveha, ndaha’eiha peteĩ ñe’ẽ omanómava térã omanombotáva.
Ko kuatiañe’ẽ ohechauka avei opavavépe Ateneo de lengua y cultura guarani oñepyrũha oipykúi ambue tape, ohekávo ñane avañe’ẽ rapo. Oje’evavoíngo jaikuaáro ñande rapo jaikuaaporãha avei mávapa ñande.
¡Vy’apavẽ! Mbo’ekuaahára Kalo Ferreira ha iñirũnguérape ogueropojáire ñandéve ko kuatiañe’ẽ porãite ha iñarandúva.
Ñe'ẽnondegua
“Doctrina Cristiana de Bolaños” oñemyasãi ary 1.607 ha ombojoapyve upéi Antonio Ruíz de Montoya, ary 1.640, “Catecismo de la Lengua Guaraní” rupi. Upéicharõ jahechakuaa oguerekoha ary 400. Heta ñe’ẽ guarani ymaguare oĩva ipype ndojepuruvéimava ha upévare osẽ ko tembiapo omyatyrõva umi ñe’ẽ ymaguare ko’ág̃agua ndive.
Og̃uahẽma ára pyahu Avañe’ẽ momorãvo, ndaha’éiha oĩreíva ñane retã Léi Guasúpe. Ojehechauka Guarani ñe’ẽ ñanemoaranduha ha ára vai ohasava’ekue ha’éntemaha mandu’aha. Ko tembiapo katuete oipytyvõne opavave oikuaaséva Guarani ruguaite ha upekuévo tokakuaa avei hendivekuéra ñane Avañe’ẽ.
Ko tembiapo rupive, ikatúma ja’e temimbo’ekuéra oĩva Mbo’erekokuaahárape  omboguapymaha herakuéra  Guarani ñe’ẽre ha márõnte nomanomo’ãi.
Jaguarete ka'a
Hogue ha hakã pyahu oreko mba'épa ojapo ñanembohetia'e, ñanembojuruhe, omboguapy ñane rembi'u. Omondo avei akanundu, orairõ tymba chu'i ha sevo'ikuéra. Omombia mba'asy ñande py'águi. .
Tata
thumb|Tata. Tata ha'e mohavẽ rairõhape peteĩ mba'e hapyha, ojera taku, mba'etĩ (tatatĩ) ha tendy. Tata ha'e peteĩ jehe'a, mba'etĩkuéra ha takuguasu.
Mburuvichavy rape
Tavakuairetã mburuvichavy rapépe, hérava avei tavakuairetã mokõirekuái ha'e pe tavakuairetã oñesãmbyhy Tetã Ruvicha mboja'opyre, peteĩ tendota jeporavopyre (presidente), ha peteĩ sãmbyhyhára peteĩha (primer ministro) jeporavopyre Tetã Amandaje rupive. Tavakuairetã mburuvichavy rapépe pe tendota ha pe sãmbyhyhára peteĩha oporokuái joajuhápe.
Mburuvichavy rape oñemoambue tetã tetãme.
Tavakuairetã mburuvichavy rapépe
Umi tavakuairetã oñesãmbyhy mburuvichavy rapépe:
Emily Osment
thumb|200px
Emily Jordan Osment, (heñói 10 jasyapy 1992 pe Los Ángeles) pe, ha'e peteĩ mba'eapohára ha opurahéi norteamerikana. Ojekuaa hése pe ikuatia Gerti Giggles Spy Kids 2 ha Spy Kids 3 pe, ha ikuatia Lilly Truscott Hannah Montana pe.
Tekove rehegua
Emily Jordan Osment heñói Los Ángeles 10 jasyapy 1992 pe. Ha'e ha'e reindy oactúaba akue pe ta'anga omúiva herakuã El Sexto Sentido, Haley Joel Osment. Oje'e ha'e ha'e tepyme'ẽ mboyvegua pe actor vritániko William Moseley. Ojeherakuã ára pave rehegua ikuatia Lilly Truscott pe esitosa tysýi Disney rehegua Hannah Montana. Ha'e irũ hi kompi Hannah Montana rehegua, Miley Cyrus, Mitchel Musso ha Jason Earles.
Mba'e opu'a
Ojapo hetã mba'e opu:
Mba'e opu'a mboyve
"All The Right Wrongs" (2009)
Tracklist:
Ore Ru
Ore Ru térã Ñande Ru ha'e peteĩ ñembo'e Hesu rape pegua, ojapo Hesu Nasaregua, omombe'u upéicha umi Matéo Ñemomarandu (6:9-13) ha Lúka Ñemomarandu (11:1-4).
Matéo Ñemomarandu oiko Hesu oñemoñe'ẽvo peteĩ yvyty ári guive. Hesu oñepyrũma omomarandu ha heta tekove oho rapykuére. Matéo he'i Hesu ojupi peteĩ yvyty opa tekove ohendu hag̃ua chupe, ha heta mba'e guasu Hesu rapégui osẽ ku ñemomarandúgui: Umíva ovy'a vaerã (Mt 5:1-12), ñembojogua temimbo'e mba'e rendýicha ko yvy ári (Mt 5:14-16), ha mba'épa he'i Hesu tembiapoukapy Moisés pegua rehe (Mt 5:17-20), ha tembiapoukapy ambuéva (Mt 5:21-37).
Hesu ohechauka ko ñembo'ẽ opavavéva omomba'eguasu hag̃ua Ñandejárape ñembo'e rupi, Hesu he'i iporãve umíva oñembo'e año ha ñemi, ha ohechauka mba'éichapa oñembo'e va'erã.
Lúka ñemomarandúpe ojejuhu ko ñembo'e jehaipy hérava Hesu ha ñembo'e, jehaipýpe, Hesu Nasaregua oñembo'e año «peteĩ hendápe» he'ihaguéicha, ha oñembo'epávo, hemimbo'e peteĩ he'i chupe «ore mbo'éna roñembo'e haguã», ha he'i avei Huã Mongaraihára ombo'e akue hemimbo'ekuérape. Ha upéi, Hesu ojapo ko ñembo'e, imbykyvéva Matéo "Ore Ru" ñembo'égui ha oguerekónte po jerure. Lúka ñemomarandúpe oĩha:
Ahyganitã
Ahyganitã ha'e niko peteĩ tetã hekosãsóva ijapekue yvytýgui henyhẽmbáva ha yguasu rembe'y'ỹva Ásiape ojejuhúva. Ijerére ojejuhu kuarahyresẽ ha ñemby gotyo Pakitã, kuarahyreike gotyo Irã, yvate gotyo Tuykomenitã, Uvekitã ha Tajikitã, ha yvate kuarahyresẽ ngotyo Chína. Kavu niko itavusu ha itáva tuichavéva, upépe oiko amo 4.6 sua tapichakuéra. Ko'ãga niko oporokuái Islã Emiráto Ahyganitã megua ko tetãre, oisãmbyhýva talivãnguéra, ho'a rire umi temimoĩmbyre ojehechakuaáva hetã tetãre ha ojeheróva Islã Tavakuairetã Ahyganitã megua, upéicha ojehu 15 jasypoapy 2021-me ho'a rire ko tetã tavusu, Kavu.
Ahyganitã hekosãsóma saro'y XVIII ñepyrũme ha oñesãmbyhy oporokuái peteĩme rupive 1973 peve, upépe oiko ko tetãgui peteĩ tavakuairetã, ha upéi ary 1978 aja oiko ku "Saur ñepu'ã", komunistakuéra opu'ã ombohovái hag̃ua tetã rekuáire, upéicha oñepyrũ "Ahyganitã Tavakuairetã Jekopytyjojáva". Joaty Soviétiko oho oipytyvõ hag̃ua ñesãmbyhy komunísta rehe, upe guive ojehecha Ahyganitã ñorairõ (1978-1992), upépe Joaty Soviétiko ha komunistakuéra oñemoĩ umi ñorairõhára aty Islã ijeroviáva rehe, ko'ãva hese oho oipytyvõrã Tetãvore Joapykuéra, Arávia Saudíta, Pakitã ha tetã ambuéva Yvy vore kuarahyreikegua ha Islã ijeroviáva. Ary 1989-pe umi soviétiko osẽ Ahyganitãgui, hákatu oiko gueteri tetãygua ñorairõ ary 1996 meve.
Ary 2001 aja, Tetãvore Joapykuéra omyakã ha ondyry Ahyganitãre ombohovái hag̃ua ondyrýrõguare 11 jasyporundýpe táva New York-rehe, upéicha Tetãvore Joapykuéra omosẽ umi talivã oisãmbyhy Ahyganitãre ha omoĩ ombuekoviarã chupekuéra ñesãmbyhy pyahu, kóicha oñepyrũ Islã Tavakuairetã Ahyganitã megua ha oñepyrũ jey avei Ahyganitã ñorairõ.
San Ignacio
San Ignacio Guasu oĩ tava Paraguái retãme, tetãvore Misionespe. Ko távape oiko 24 468 ava (2002 ary).
Yvy rehegua
Opyta yvývo Paraguaýgui, oñeg̃uahẽ San Ignacio Guasu, Ruta I “Mcal. Francisco Solano López” rupi.
Demografía
Ijyvy tuicha 2.020 km², San Ignacio Guasúpe oguereko 24 468 tapicha (2002 ary); ijapyteguikuéra 12 095 kuimba’e ha 12 373 kuña, he’iháicha Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos. Péva ha’e táva hetave tapicha oguerekóva Departamento de Misiones pe.
Tekoha pyahu Reinfeld opyta ag̃uiete tavusu San Ignacio gui; upépe 30 ogapy Canada-gua (ojeheróva katuete menonita) Ojapoma 40 ary oiko hague hikuái upepe; ogakuéra ijégua ha oñemondéva yvotýgui ojehe’a soja, avati ha sorgo ty ndive.
Hekoasa
Heñoi 29 jasypakõime 1609-pe aguyje pa’i jesuita kuéra Marcial de Lorenzana ha Francisco de San Martín; oipytyvõ chupekuéra Cacique Arapysandu, oraháva ko’a tapichápe ijyvykuérape omopu’ã haguépe peteĩ altar ha ojejapo’ype ñembo’eguasu.
Jesuita kuéra misión oñepyrũ omba’apo añete 1610 pe ha héra “San Ignacio Guazú” oñemoambue hag̃ua “San Ignacio Miní” gui, oiméva Misiones Argentina yvýpe. Jasykõi 1610 pe, pa’i Roque González de Santa Cruz omohenda pe ifundación, ha ojapo chugui jesuita-takuéra misión moakãha Paraguáipe. San Ignacio gui osẽ jesuita kuéra omoheñóivo ambue táva: Santa Rosa, Santiago, Santa María, San Cosme ha Damián, avei Encarnación ha ambueve táva.
Ñepyrũrãite opytava’ekue “Santa Rita” ko’ag̃aguápe, upégui ohasa “Santiago”pe ha upe rire ko’ág̃a oĩhápe; ko táva hetama ojeguerova oikóvo.
Tapichakuéra oiko’ypyva’ekue San Ignacio pe, umi ypykuéra, oikuaa va’ekue arte mbo’ehára Europa gua ndive.
Ekonomia
San Ignacio táva tuicháva ñemu, vaka ñemongakuaa ha ñemitỹrã, ko’ãva umi mba’erepy ymaite guivéma orekóva ykére. Opyta rupi Misiones departamento mbytetépe, ha heta tape ohasáre upe rupi, tapichakuéra upe tavaygua ha’e umi oku’evéva tembiapo akãrapu’ã kuápe ko departamento-pe                                Misiones.
San Ignacio-pe, Universidad ryepýpe Universidad Católica Nuestra Señora de la Asunción (UCA), oikuave’ẽ mitãkaria’y ha kuñataĩnguérape heta mbo’esyry oñemoarandu hag̃ua: Ciencias de la Educación, Derecho y Ciencias Sociales, Administrativas, Contables ha Ingeniería Informática.
Turismo rehegua
Ojeikuaa San Ignacio pe “Capital del Barroco Hispano–Guaraní” rehe, hetaite mba’e porã arte rehegua oĩ rupi upe távape. Avei oĩ gueteri piezas Tupão San Ignacio pe guare.
Museo Diocesano de Arte Jesuítico pe, oúva España poguýpe ojeikoha ára guivéma, ikatu jahecha santo ra’anga ojejapóva yvyrágui, ha ambueve ta’anga hepýva; upéichante avei oreko kuatia ha mapa jesuita-kuéra reducción peteĩha Paraguáipe. Ko Museo omotenonde pa’ikuéra Compañía de Jesús-gua; pe museo oñemohenda irundy kotýpe:
•	La Creación (ohechauka: Ñandejára Ñe’ẽ, ñorairõ mba’e porã ha mba’e vai ndive, ha peteĩ mitã oisãmbyhýva chupe peteĩ ángel en la creación).
•	La Redención (ta’anga yvyra Hesu calvario, ñemano ha jeikovejey rehegua)
•	Historia de Cristo en la Iglesia (santo-kuéra ra’anga)
•	Compañía Jesuítica (ojehechaukahápe jesuita-kuéra rekoasakue).
Ambue tenga herakuã mombyrýva ha’e hina Museo de Héroes del Chaco "Museo Semblanza de Héroes", ombyatýva tembiporukuéra Guerra del Chaco ha Triple Alianza aja ojeiporuva’ekue. Casa de la Cultura, ha umi óga España poguýpe ojeiko aja guare, ohechauka mba’éicha oñemopu’ãva’ekue ogakuéra upéramo. Peteĩva ko’ã ágape opyta Centro de Documentación "Archivos de la Dictadura Stronista / Casa de las Víctimas 1954 - 1989, opytáva tupão rovái.
Opaite arýte, jasyteĩme, ojegueromandu’a Fiesta de la Tradición Misionera, ojehechaukahápe tavarandu yma ha teko yma okaháre, kavaju ñemoñani ha avei tembi’u. Hi’upyrã ojekuaavevahína batiburrillo.
Tañarandype, "tierra de los irreductibles", táva San Ignacio-pe opytáva, ogakuéra renonde oñembosa’y ohechaukávo mba’épepa omba’apo tapichakuéra upépe oikóva. Upe tendápe oiko umi ypykuéra ndojepokuaukai va’ekue jesuita-kuérape; héra avei he’ise "aña yvy " térã "ijerovia meg̃uáva yvy".
15 jasypópe oñemomorã San Isidro Labrador ára, barrio oraháva hérape. 31 jasypokõime ojegueromandu’a San Ignacio ára.
Maria maitei
Maria maitei
Oregon
thumb|right|200px|Oregon poyvi.
Oregon ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Oscar Safuan
Oscar Safuán ha'eva'ekue peteĩ compositor ha arreglador paraguái memby ikatupyrýva. Omoheñóiva'ekue "Avanzada", estilo musical osẽva ombojoajúgui polka paraguaya ha Guarania, orekóva influencia purahéi popular brasilera ha'eháicha bossa nova ha balada.
Mitãmi ha mitãrusúrõ
Heñói 21 jasyporundy 1943 San Estanislao, Paraguay, ojekuaáva popularmente "Santaní" rérape. Itúva Sado Safuán ijypykuéra libanés. Imitãrõguáre oiko ipehẽngue ndive itáva guasu heñóihaguel. Imiytãme, opa mitãicha oñembosarái oha'ã guyramimi "hondita"-pe ha pesca "tare'ỹi" ysyry sakã Tapirakuãime. Avei ojepokuaa oho myba korápe, ojupi kavaju ári, oha' ambue irũ ndive trompo ha omboveve pandorga (barrilete) estancia "Paso Naranja" ijára itúva. Partido mbytépe fútbol ha valita ñeha'ã, péicha oikuaa upe árape, avei tiempo orekóva ojepoi ko'ã mba'épe, omyenyhẽva hi'ára péicha: purahéi. Oñepyrũ organillo ombopu, upéi mbaraka ha ára mbykymi ojuhu araro'y ñepyrũ. Oiméva pyhare serenata-pe, peteĩ programa radio Asunción-pe, paaguaýpe ha orekóva ijehaípe: upéi imborayhu járape  música paraguaya oikuaauka Brasil-pe. Hembipotápe orekóva forma péicha Safuán omoañetéva "Servicio militar obligatorio Santaníme. Peteĩha trío ombohéra "Los hijos del Paraguay", ohenóiva py'arorýpe itúva, péva peteĩha presentación ojapóva ha he'i: "¡Che, angirũ, Hijos del Paraguay ha ndaha'éi árabe ra'y!.Nde ha'e libanés ra'y ha reimeva'erã orgulloso upévagui…" Péicha razón orekóva itúva Don Sado Safuán ndive ndoipotáigui otĩ ijypykuéragui ha moõguipa ou. Heta ára, Oscar omombe'use itúvape mba'éicha haguãpa upe téra ha'e omoĩ trío-pe guarã, jepénte nomyesakãi ha noguahẽi itúva  Don Sado, akãme.
Iguata ñepyrũ
Ary 1962 rupi, oĩháme ñeha'ãrõ opaichaguáva, trío oiméva oho tavaguasu Foz de Yguasu, Brasil gotyo, péva peteĩha escala ojapóva pe hembiasa purorýpe guarã. Oimévo upépe, oñepyrũ, ñeha'ã mbaretépe, peteĩ serie de presentaciones restaurant rupive, kóva ome'ẽ ichupe gasto mínimos peteĩ ára ohasávape. Foz de Yguasu guive, osẽ Curitiba, capital estado Parana gotyo. Peteĩ improvisado álbum, orekóva poapy fotografía oipyhýva peteĩ laboratorio hi'aguĩva terminal de ómnibus-gui, osẽva oheka tembiapo tavaguasúre. Ohekávo, ojesareko umi, restaurant ha churrasquería rupi, péicha ohupyty, por lo menos, tembi'u cada día ohasávape. Avei oikundaha umi kuatiahaipyre rupive, estación de radio gha peteĩ canal de televisión añoite oĩva Curitiba-pe. Upépe oiko peteĩ serie de presentación ojapóva programa Kar Maia, ha'éte opresentáva ta'angambyrýpe. Upérõ, trío oñehenói  "Los tres soles" ha oiméva, Safuán (tercera voz del trío, peteĩha requinto ha arpa),  Darío Duarte, (mokõiha voz del grupo, mbarakápe ha segundo requinto),  avei Antonio Gill (peteĩha opurahéiva ha maraka). Ko'ã peteĩha tembiasa orekóva "Los tres soles" omombe'úva opáichagua anécdota, ha'éva upe grupo de músico ohekáva iñemohenda música paraguaya rupive mercado extranjero-pe.Peteĩva ha'e,pe odisponéva pirapire ojapóvo vestuario ha'éva, oipyhýva tela ipyrusúva orekóva franja opaichavévo isa'ýva ha péva "omoĩ"  tradicional  "poncho sesenta lista" omohendáva traje típico paraguayo  kuimba'épe: ha'éva kamisa ao po'i, kasõ puku ha faja tricolor. Péicha oñemonde hikuái heta ára ombopu peteĩ familia rógape, ko'ápe, ojehechakuaa, upe óga cortina ojoguaiterei ha oiporú género ojoguáva ipondho-kuérape, ha upéva omoandu vai ha noñemondesevéi hikuái upéicha ha omboyke ijaokuéra. Heta ñeha'ãme ogana prestigio escenario curitibano rupive, upévare omoĩ moõ peve ikatu oguahẽ: ha péval mercado de Sao Paulo peve oguahẽ.
Ijeguatapyre
Oiko Sao Paulo-pe. Upépe, upe grupo omopyenda contacto ambue artista paraguayo-kuéra oikóva tavaguasúpe, péicha Luis Bordón, Papi Galán ha Américo Pereira, kóva ndive, Safuán oestudia teoría ha solfeo. Avei oestudia imbo'ehára ha'éva: Miguel Angel Río, Rufo Herrera ha Luis Pécora. Péicha ijoja ha omba'apo, ojapóvo arreglo musical péva óga discográfica ha upe presentación trío. Upéi, oestudia heta mbo'ehára ndive. Safuán omiopyenda peteï escuelita de música, "Los Amigos", ko'ápe ombo'e ambue paraguayo omoñe'ẽvo pentagrama. Péicha evolución música folklórica hetãme, ary 1974, oñepyrũ investigación péva ha ohai base propuesta de proyección, ogueraháva opáichagua combinación rítmica ha melódica, omopyendáva guarania ha polka paraguaya ñemoirũ. Ary 1977 jave opresenta Paraguaýpe ritmo ojekuaáva "Avanzada" ramo, omohendáva peteĩha composición: "Tema paraguayo". Kóva peteĩ innovación musical orekóva pytyvõ oñemomba'eguasúva ámbito musical paraguayo, ijapytépe, Don Mauricio Cardozo Ocampo, avei, Avanzada orekóva detractor-kuéra. Péicha 1980, Avanzada oñepyrũ ogana espacio oñemomba'eguasúva ha'éva peteĩ estilo musical oikéva tavarandu tetãme.
Hembiapókue
!width=70|Ary !width=500|Hembiapo Credo Badí badá Nacionales 2 Nacionales 3
Jopói ha guerohory
!width=70|Ary !width=500|Premiación Plaqueta de reconocimiento. Dúo sertanejo "César e Paulinho". Piracicaba. Brasil. Ojeguerohory Festival del "Colegio de Paraguayos Ilustres". Capiatá. Paraguay
Hi'ara omohu'ãvo
Ohasa ary paha hekovépe, mba'apópe naikane'õi música paraguaya oikuaauka hague, hembiapo rupive ojapo pe ojeheróva difusión cultural. Omano Río Grande do Sul, taaguasu Brasil, heta ary hasyete jepénte upéva naikaneõi hembiapópe.
Múrisia (tetãvore hekosãsóva)
Múrisia (karaiñe'ẽme: Región de Murcia) ha'e peteĩ tetãvore hekosãsóva España retã pegua, opytáva yvyapy Ivéria ijapýra ñemby kuarahyresẽ ngotyo, tetãvore hekosãsóva Andalusía ha Comunidad Valenciana mbytépe, ojejuhu ñemby gotyo upe para Yvy mbytépe ha Castilla-La Mancha yvate gotyo ojejuhu.
Itavusu ha'e pe táva Múrisia, upépe opyta umi tekuái róga tetãvore hekosãsóva pegua, upe Múrisia Amandaje Guasu mante opyta táva Cartagena, razón por la que es denominada como «capital legislativa» en el preámbulo de la ley 5/2005,
Mba'asy po'i
Mba'asy po'i ha'e peteĩ mymbachu'ĩgua pámo ováva ombyaíva ñe'ãvevúi, hákatu ikatu oñemosarambi yvypóra rete pehẽngue ambuévape. Pe vakytéria tenondeguavéva ha ojeikuaavéva ome'ẽva hína mba'asy po'i ha'e Mycobacterium tuberculosis. Oĩ peteĩ vakúna (BCG) ojokokuaáva ko mba'asy.
Múrisia (tetãvore hekosãsóva)
Ary 2015 jave oikove tetãvore Múrsisia 1.463.249 tapicha kuéra, itáva oguerekovéva tapicha kuéra ipype ha'e Múrisia, Cartagena ha Lorca.
Mba'asy po'i
Kóva ikatu pe mba'asy pámo ojehechavéva yvy ape ári. Jahecha ramo ko mba'asy nome'ẽivo mba'e rechaukaha, jahecháta 33 % opaite yvypóragui ohasa'asy. Kóva niko pe mba'e mokõiha oporojukavéva yvy ape ári, ha mba'asy pámo ojukavéva.
Umi mba'e rechaukaha mba'asy po'i ome'ẽ ha'e: hu'u ha ñendyvu huguýva, akãnundu, ty'ái ha pohyikue guejy rei. Oñemosarambi ramo yvypóra rete pehẽngue ambuévape ome'ẽta mba'e rechaukaha opaichagua. Ova ko mba'asy yvytu rupive, hu'u ramo tapicha hasýva térã ondyvu ha iñatĩa. Upéicha avei, hetaiteve hasy ikangyitégui oipurúvo pohã mbarete térã orekógui VIH/sida.
Gwyneth Paltrow
Gwyneth Paltrow (Los Angeles, Tetã peteĩ reko Amérikagua, 27 jasyporundy ary 1972), hera heñói ha'e Gwyneth Kate Paltrow, ha'e peteĩ mba'eapohára, opurahéiva ha cantante Amérikagua.
Kapi'i katĩ
Kapi'í katĩ ha jasape peteĩ ka'avo Amérikaetéva.
Pensilvania
thumb|right|200px|Pensilvania poyvi.
Kapi'i katĩ
Hapo oreko mba'épa ojapo Omboguapy tembi'u, yvytúpe guarã, tye rasy, ñanemonguaru ha ñanembohy'ái. Omopotĩ avei ñande ty rape tymba chu'ikuéragui (tyasy). .
Pensilvania
Pensilvania (Inglyesñe'ẽme: Pennsylvania) ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Satúyno
thumb|Satúyno ra'anga. Satúyno (mba'ehero: ; Karaiñe'ẽme: Saturno) ha'e yvóra poteĩha, Kuarahy guive mombyrykuére, upéicha Satúyno niko oĩ Kuarahy Ypykatúpe. Ojere ijerére 146 mbyguaikuéra ha ojehecha oĩha heta mba'etĩ ijyvy apekuére. Kóva niko yvóra tuichave mokõiha Kuarahy Ypykatúpe. Ijerekuévo ojehecha heta kuãirũ guasu. Satúynope, peteĩ ary hi'are 29 ary ñande Yvýicha ha peteĩ ára hi'are 10,5 aravo.
Araro'y
thumb|200px
Ára 21 jasypoteĩ jave oike arajere hérava araro'y, oguerúva hendive ro'y ha ama. Ipukukue javeve maymávante jaipurujoa ao aku ha ñaimeve ñande rogapýpe ha ñañandu jajoajuveha. Upéicha avei, ñane retãygua he'iháicha, umi ára mbykyve ha yvága katu oñemo'ã araípe. Okaháre, ka'arupytũvo, ro'y reheve, pehênguekuéra ijaty tataypýpe, tata jerére, oguapy apykape ári, okay'u aku porã, ombojy ha ho'u chipa kavure ha upe aja oñemombe'u káso póra, pombéro, pláta yvyguy, jasy jatere terã luisõ rehegua.
Tupã oheja ñandéve pa porokuaitáva
Tupã oheja ñandéve pa porokuaitáva: Mbohapy ijypykuéra. Tupã mbojeroviakatu rehe g̃uarã, omboae pokõi ñande rapicha rerekokatu rehe g̃uarã avei:
Kuarepotiju
thumb|250px|Itaju. Itaju térã kuarepotiju ha'e peteĩ apỹi kimi rehegua, Ita ju.
Hapõ
Hapõ (Hapõñe'ẽme: 日本, Nihon térã Nippon), héra tee hína Hapõ Retã (日本国, o Nippon-koku), ha'e niko peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva ypa'ũnguérape Ásia pehẽngue kuarahyresẽyguápe. Hapõ ypa'ũnguéra oĩ paraguasu Py'aguapýpe; ijerére ojejuhu kuarahyreike gotyo para Hapõ, Chína Tetarã Retã, Yvate Koréa, Ñemby Koréa ha Rrúsia, yvate gotyo ojejuhu para Ojotsk, ñemby ha kuarahyresẽ ngotyo para Kuarahyresẽ Chína ha Taiuã. Umi tai ojapóva Hapõ réra ikatu he'ise «kuarahy ypy» térã «kuarahy rupa», upévare ko tetã ojehero avei "Kuarahy osẽva Retã", ojehechávogui Chína guive, kuarahy osẽ arapyre Hapõ retã guive. Ndaipóri ko tetã léi guasúpe peteĩ ñe'ẽ tee, ku Hapõñe'ẽ ojehecha chupe peteĩ "ñe'ẽ tetãygua".
Hapõ ha'e niko peteĩ ypa'ũ aty, ko atýpe oĩ 6852 ypa'ũ. Ko tetã pehẽngue ojeheróva Tókio Guasu Pehẽngue Honshū ypa'ũme, oĩhápe táva Tókio, Hapõ itavusu, ha'e niko yvy pehẽngue orekóva hetavéva tapichakuéra opaite tetã ambuéva apytépe, upépe oiko amo 30 sua tavaygua.
Heta ñehesa'ỹijo (tekoypykuaaty rupi) ohechauka yvypóra oiko Hapõme ojapo amo 30.000 ary. Jehaipy peteĩha ojeikuaáva oñe'ẽ Hapõre ou Chína ymaguare pegua saro'y I aja ojejapóva. Hapõ rembiasakuépe jahecha ko tetã ohasa are tetã ambuéva poguýpe ha ohasa are avei heko añóva ha isãsóva. Amo saro'y III térã V jave, jahecha Hapõ hekopeteĩha ñemoñanga Iamáto rupive. Hákatu, ary 1185 guive 1868 peve, oisãmbyhy Hapõre aty ñorairõhára ojeheróva "chogunáto" térã bakufu (tekuái tekoháre), mburuvicha guasu réra rupi opororekuái. Saro'y XVII guive, Hapõ oñemoha'eño saro'y XIX peve, ndohejái tetã ambuéva ijyvýpe. Ohasa rire haimete 20 ary tetãygua ñorairõre, oñemoĩ jey tetã rekuáipe karai Meiji Tennō mburuvicha guasúicha ha tetã ruvicháicha ary 1868-pe ha oiko ko tetãgui pe Hapõ mburuvi upe guive.
Saro'y XIX pahápe ha XX ñepyrũme, Hapõ mburuvi okakuaa ha omomombarete iñorairõha aty ipu'akaitégui oikóvo pe Chína-Hapõ ñorairõ peteĩha, Rrúsia-Hapõ ñorairõ ha Ñorairõ Guasu Peteĩha. Chína-Hapõ ñorairõ mokõiha oñepyrũ 1937-pe ha oike Ñorairõ Guasu Mokõihápe ary 1941 guive, Hapõ ndaipu'akái ha oñeme'ẽ oiko rire Hirochíma ha Nagasáki ojekapupárõguare ary 1945-pe. Upe guive Hapõ ojapo iléi guasu pyahurã ary 1947-pe ha oiko chugui tetã oporokuái peteĩme léi guasúre, imburuvicha niko upe mburuvicha guasu ha hetãyguakuéra ikatu oiporavo umíva omba'apóva Tetã Amandaje Guasúpe.
Ko'ãga Hapõ oĩ umi tetã ipokatuvéva ha mbaretevéva apytépe. Hapõ oĩ heta aty mba'eguasúvape, umíva apytépe oĩ Tetãnguéra Joaju, G7, G4 ha APEC. Hapõ niko pe tetã mokõiha ojehechahápe sa'ive yvypóra ojukáva ambuévape, Singapúra mante upe peteĩha, ha'e avei pe tetã mokõiha ojehechahápe kuña hekove pukukue hi'arevéva ha, he'iháicha ONU, ko tetã niko pe tetã mbohapyha ojehechahápe sa'ive mitã omanóva, opaite tetã ambuéva apytépe.
Héra ypy
Hapõ réra, Nippon, ojeipuru umi amandaje guasúpe ha atýpe oñembyatyhápe heta tetã, ha ko téra Nihon ojeipuru Hapõ pype. Ko tetã réra avañe'ẽme ou karaiñe'ẽgui (Japón) ha upe ou Chinañe'ẽgui. Karai Europagua Marco Polo ohórõguare Chínape ary 1270-pe omoĩ kuatiápe Cipangu, ikatu he'iséne rìběnguó. Malájo ñe'ẽme upe ñe'ẽngue Chinañe'ẽgua oñemoambue ha oiko chugui Japang, ha upéi umi karai omoñemúva Poytuga retãygua oñepyrũ oipuru ko ñe'ẽngue saro'y XVI-me, umíva niko oraha va'ekue ko Hapõ réra Európa-pe.
Ta'ãnga'ita
Ta'ãnga'ita herakuã
thumb|right|180px|[[Sãso Tetera'ãnga, New York City, Tetã peteĩ reko Amérikagua.]] thumb|right|180px|[[Pu'aka Yvyrapã.]] thumb|right|180px|[[Marangatu Vasílio Tupão guasu.]]
Kuati
thumb|Kuati. Kuati ha'e peteĩ mymba okambúva ho'uso'ova. Ipukukue ha'e 40cm térã 140cm ha oguereko pysãpe mbaretete. Kuati hague ha'e hũ, hũngy ha marrõ.
Velíse
thumb|Poyvi Velisegua thumb|[[Maya-kuéra ógaguasu Mbelisepe.]] Velíse (ingleñe'ẽme:Belize) ha'e peteĩ tetã oĩ Mbyteamérika, ijerére ojejuhu yvate gotyo Méjiko; kuarahyreike ha ñemby gotyo Guatemala; kuarahysẽ gotyo Paraguasu Atlántiko. Ko tetã oñe'ẽ inglyesñe'ẽ ha karaiñe'ẽ ha oguereko 322.000 tetãyguakuéra. Itavaguasu ha'e Belmopán.
Ro'yrupa
thumb|Ro'yrupa Perrito Moreno, [[Argentinape.]] Ro'yrupa ha'e peteĩ yrypy'a ape guasuete japopyre hyjúi yrypy'are ymaeteva ha mbareteva, ro'yrupa ijyrypy'a ha'e y heẽva ha porãva. Oĩkatuva renda yvatépe ha ro'yva, yvyty pa'ũme térã yvytyrysyipe.
Ñemohenda:Y
Kuarepoti
Oĩ eleménto kímiko ojeheróva kuarepoti. Hetave eleménto oĩva apỹi kímiko rechaukahápe ha'e kuarepoti. Ko'ã eleménto oguereko jepi ko'ã techaukaha:
Techapyrãme jareko itatĩmembe, kuarepoti pytã, itakandua, estáño, itaju, itamembe, itatĩ, titánio, uránio ha sínko.
Wikispecies
thumb|Wikispecies. Wikispecies (avañe'ẽme: Vikiepesie) ha'e peteĩ tenda hekosãsóva internet pegua ohechauka opa mymba kuatia.