cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ñe'ẽjoajuha Guaraníme
Ñe'ẽjoajuha mbohovakéva
Ko'ãva katu jaipuru ñambohovake hag̃ua mokõi temiandu. Ñepyrũrãme omonei ha hapykuérinte ombotove; térã ambueháicha, ñepyrũrãme ombo-tove ha hapykuerimínte omonei.
Techapyrã:
Francisco Solano López
Francisco Solano López Carrillo (Paraguay, 24 jasypokõi ary 1827 - Yvyty Kora, 1 jasyapy ary 1870) ha'e akue peteĩ jokuaikuaahára, ñorairõhára ha estadista Paraguáigua, ha'e akue pe mokõiha mburuvicha guasu 16 jasyporundy ary 1862 guive 1 jasypa ary 1870 peve, kóva ha'e jave mburuvicha guadu oiko pe Ñorairõ Paraguáigua (1864-1870).
Oñeheñóivo ary 24 jasypokõi ary 1827-pe, Kalo Toni López ha Juana Pabla Carrillo ra'y. Ohupyty itúvagui imbo’epy ypykue, oike peve pe mbo'ehao ombo'ehape pe mbo'ehára Arahentínagua ojehayhu'eteva Huã Pedro Escalada.
Joyke'ykuéra
Francisco Solano López oguereko po joyke'y umia ha'e Hosé María López Carrillo, Huana Inocencia López Carrillo, Venancio López Carrilo, Mónica Rafaela López Carrillo, Benigno López Carrillo.
Oñemohenda ejército-pe
Omano rire Hosé Gaspar Rodriguez de Francia, oñepyrũ peteĩ interregnum Kalo Toni López oiko peve mburuvicha guasu pyahu. Kóva ojapo ita’ýragui Francisco Solano López Paraguái guarini'aty ruvicha 1845-pe. Kóva aja oñepyrũ jehasa'asy Tetãvorekuéra Joaju Ysyry Plata pegua ndive oñesãmbyhýva chupekuéra Huã Manuel de Rosas. Paraguái oike peteĩ ñorairõme Tetãvorekuéra Joaju Ysyry Plata pegua retãrerekua ndive. Ha Solano imitã rusuitereiti, oike oñorairõ Tetãvore Taraguípe, pe ñorairõhára Arahentínagua Hosé María Paz ndive. Ko ñorairõ ndaituichái ha Paraguái ñorairõharakuéra ou jey hetãme. Ko ñorairõ Rosas rováipe oñepyrũ ñehundi umi fortinkuéra Arahentínagua oĩva Misiones-pe, Solano pe coronel Wisner ndive ojapo upéva. Upe ojehupyty peve Vuenosáire ndive pe py'aguapy, oñepyrũ oñemomarandu ñorairõme pe coronel Pindoramagua Hermenegildo Albureque Porto Carrero pegua ndive.
Ojeikuara'ara Paraguái sãso
Oiméma Európa-pe Solano ovisita Tavetã Joaju, Hyãsia, Purúsia ha Cerdeña-pe. Umi tetãgui ojogua avei Paraguáipe g̃uarã yga tuicháva ha opaichagua mboka. Oĩroguare Parĩ-me ojojuhu Elisa Alicia Lynch-pe, Irilandaygua, ha ogueru hendive Paraguáipe hembireko ramo, jepémo hogaygua ndoipotái.
Kari Kalo omano ha Solano ojupive
Ary 1862-pe mbytépe Mburuvicha Paraguaigua Kalo Toni López omano, ha mesa directiva oiporavo Francisco Solano López Carrilo-pe mburuvicha sapy'agua pyahu ramo 10 ary pukukue.
Mburuvicha Francisco Solano López Carrilo
Francisco Solano López ojapo hetaiterei omoporã ha omohendávo Paraguáipe, upéicha: oipysove pe Ferrocarril ha omog̃uahẽ Piraju peve; avei omoñepyrũ Tuvicharenda Rogaguasu, omopu’ãuka Tupãsy Paraguay Tupão ha Paraguay Ñoha'ãnga Róga. Ombohetave mbo’ehaokuéra ha omondo heta mitãrusú Európa-pe oñemoaranduvévo. Omoheñói Campamento Cerro León, Piraju-pe, ombyaty ha ombokatupyryhaguépe 32.000 ñorairõme, ha ofirma peteĩ alianza defensiva Uruguáindi oipytyvõhápe ichupe ñemu tetãnguéra ambuéva ndive Paraguái ndorekóigui peteĩ jehasa iporãva Y|ýpe gotyo, ombohetave itúva industria omoambuéva mandijy apoha ituichaitéva okompeti tetãnguéra Europagua ndive ha omondýi Tavetã Joajúpe.
Ñorairõ guasu
miniaturadeimagen|Francisco Solano López [[Kavaju|ikavaju herava Mandyju ari.]] Ary 1864-pe Paraguái ha’e akue pe tetã imbaretevéva, apopyha henyhẽmbáva ha iporãvéva Amérika Latínape.
Uruguái oime kuri peteĩ ñorairõ civil-pe partido Blanko (oisãmbyhýva), pévape oipytyvõ Paraguái ombohovái partido kolo'o (rebelde) omyakãva Venancio Flores, pévape oipytyvõva Bartolome Mitre Arahentína mburuvicha guasu ha Pindoráma Mburuvi.
Pindoráma Mburuvi ondyry Uruguái rehe, Paraguái rapicha, kóva ha'e kuri omoñepyrũ peteĩ ñorairõ Paraguái ombohovaihápe Pindorámame, Francisco Solano López omondo iñorairõharakuérape omokañy hag̃ua peteĩ ygarata Pindoráma mba'éva, ko'ápe oñepyrũ ñorãirõ guasu Uruguái Paraguái ndive oñorairõ Partido kolorádo rehe ha Mburuvi Pindoráma rehe.
Paraguái ondyry Pindoráma tetãvore Máto Gyróso rehe, yvy ko'ágã ha'éva Mato Grosso do Sul mba'e, kóva oiko haguére Pindoráma ndoikatúi omoĩ iñorairõharakuéra ombohovái hag̃ua Paraguáipe.
Guerra dos Sexos (2012)
Guerra dos Sexos (avañe'ẽme: Meña Ñorairõ) ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava Rede Globo. Oñepyrũ ára 1 jasypa ary 2012-pe ha opa ára 26 jasyrundy ary 2013-pe, Cheias de Charme rire ha Sangue Bom mboyve. Ohai akue Sílvio de Abreu ha omotenonde akue Jorge Fernando, ha'e akue tembiasagua'u 7 aravo papapy 81ª ohechaukava Rede Globo rupi. Ko tembiasagua'u ha'e peteĩ jejapo jey tembiasagua'u ary 1983 pegua, herava avei Guerra dos Sexos, ohai akue avei Sílvio de Abreu.
Francisco Solano López
Ñorairõ guasu
1865-pe, Arahentína he'i ha'e peteĩ tetã neutral, niko oipytyvõ partido kolo'o ha Mburuvi Pindorámame, ohejávo Pindorámape ohasa haguã ijyvy rupi, kóvare López oporandu Bartolome Mitre-pe ikatúpa ombohasa iñorairõharakuéra ijyvy rupi, Arahentína katu ndohejái chupekuéra ohasa, upévare López ohenói Congreso Nacional-pe, ha upe rire ombohéra Francisco Solano López Carrillo-pe "Mariscal ha mburuvicha guasu Paraguái ñorairõharakuéra memete" upéi López ondyry Tetãvore Taraguíre ha Rio grande do Sul rehe. Ha upe rire 1 jasypo ary 1865-pe ojejapo pe triple alianza ombohovái hag̃ua Paraguáipe.
Guerra dos Sexos (2012)
Mba'eapohára tenondegua ha'e akue Glória Pires, Edson Celulari, Mariana Ximenes, Reynaldo Gianecchini, Luana Piovani, Paulo Rocha, Bianca Bin, Daniel Boaventura, Mayana Moura, Fernando Eiras, Marilu Bueno, Eriberto Leão, Thiago Rodrigues, Drica Moraes, Guilhermina Guinle, Irene Ravache ha Tony Ramos ojapova akue ava tee.
Francisco Solano López
Ñorairõ guasu
Francisco Solano Lopéz heta oñorãirõ ha umi avakuéra ani Paraguái okañyti, Solano ha hembireko ndive okañy umi Pindoráma ñorairõharakuérari og̃uahe mboyve Paraguaýpe 1869-pe, Yvyty Korápe Francisco ha 409 paraguái rapicha oñorairõ Pindoráma ñorairõharakuérare 1 jasyapy ary 1870-pe Francisco Solano Lopéz Carrillo omano.
Guerra dos Sexos (2012)
Omombe'u kuña ha kuimba'e oñombohováiva, virúre, róga guasúre ha ao ñemuha guasúre. Tembiasagua'u omopukava ha omopirĩva.
Francisco Solano López
Mcal ha Presidente Francisco Solano López Carrilo omano Yvyty Korápe
Mariscal ha Mburuvicha Francisco Solano López Karrillo omano ko 1 jasypoapy ary 1870-pe Yvyty Korápe, peteĩ Pindoráma ñorairõhára ojagarra chupe hapykuéguio ha ambue ñorairõhára ojapi chupe iñe'ame he'ívo iñe'ẽjoaju "Amano che retã rehehápe" térã "Amano che retã ndive". Ha avei ita'ýra tuichavéva ha igeneral irrángo tuichavéva Huã Francisco López Lynch "Panchito" omano avei upépe.
Jeikovai
Francisco Solano Lopéz omano mboyve Yvyty Kora Ñorairõme he'i peteĩ ñe'ẽjoaju ha'eva "Amano che retã rehehápe" ningo oĩ he'iva ha'e he'iha "Amano che retã ndive" hake upevo guare ojere Paraguái ndaipu'aka'ivo umi oñorairõva rehe okañýtaha oñembojoajúvo Pindoráma Mburuvi ha Arahentína rehe.
Mariscal Francisco Solano López rembyre
Francisco Solano López Carrillo ha ita'ýra Huã Francisco López Lynch retekue opytu'u Panteón Nacional de los Héroes Paraguaýpe, Paraguái.
6 jasyrundy
6 jasyrundy ha'e 96º ára arygua.
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1998
miniaturadeimagen FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1998 (Coupe du Monde - France 98, hyãsiañe'ẽme) ha'e kuri upe tetãnguéra XVI vakapipopo rembiesarái kuimba'e rehegua ojapo FIFA, upe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ. Ojejapo Hyãsia retãme, ára 10 jasypoteĩ guive ára 12 jasypokõi meve ary 1998-pe, upéva niko jey mokõiha Hyãsia ojapo peteĩ FIFA Tembiesarái Yvypavẽ. Ipu'akavéva ha'e akue tetã Hyãsia ha ipu'akavéva mikõiha niko tetã Pindoráma.
David Canabarro (Rio Grande do Sul)
David Canabarro ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Ko távape oiko 4.683 ava kuéra (2010 ary).
E
Tai E ha'e tai poha, pu'ae mokõiha latinañe'ẽ achegety pegua ha oimeraẽ heta ñe'ẽme ijachegety, karaiñe'ẽ achegety tai poha. Avañe'ẽ achegety tai mbohapyha, ha pu'ae mokõiha.
Su ary peteĩha
Su ary peteĩha ñande ára jave, hérava avei I su ary Kirito rire oñepyrũ ára 1 jasyteĩme ary 1-pe ha opa ára 31 jasypakõime ary 1000-pe.
E
Ymaguare, ehiptoñe'ẽ achegety, ko tai ohechaukava peteĩ kuimba'e ohayhurasava, ha ipu ha'eva HE, ko'ãga, gyresiañe'ẽ guive, ipu omoambue E hag̃ua.
1915
1915 - ary.
Joaju
...1914-1915-1916...
7 jasyrundy
7 jasyrundy ha'e 97º ára arygua.
1912
1912 - ary.
Mba'erekokuaa
Mba'erekokuaa niko pe tembikuaaty omohesakã mba'éichapa oiko ñande arapy ha mba'éichapa mba'ekuéra omýi ára ha arapy rupive, ha mba'épa omomýi chupekuéra. Ohesa'ỹijo mbaretekue (tendyry, mbaretepyte, magnetismo) ha ikatu ohesa'ỹijo umi arapy pypeguáva, umi mbyja ha yvóra, térã umi mba'e michĩva ndaikatúi jahecha, umi tumingue'a ha imba'éva. Upéicha ko mba'erekokuaa ñanepytyvõ jaikuaa hag̃ua mba'éichapa omýi mba'ekuéra, mba'éichapa oñemoambue, mba'e mba'égui ojejapo, mba'eichaitépa haku térã ro'ýta mba'ekuéra.
1912
Joaju
...1911-1912-1913...
Mba'erekokuaa
Ymaite guive, yvypóra oñemoarandu mba'erekokuaa rupive, oikógui pe mbyjakuaa, mba'erekokuaa mba'éva hína, umi arandu Gyrésia Ymaguare, Mesopotámia ha Ehíto Ymaguare pegua ohesa'ỹijo arapýre. Opa rire Ára Mbytegua, Galiléo Galiléi omombarete mba'erekokuaa ha upéi Isaac Newton ojapo umi tekorã mba'erekokuaa rehegua ko'ágã meve jaipurúva. Ojapo ary sa'imi, karai Albert Einstein tuicha omohesakã ko tembikuaaty he'ívo tesape ipya'ekue nandíre niko naiñambuéi, upégui osẽ ko mba'ekuaarã joguerahaviárava (teoría de la relatividad), ombojoaju avei ára ha pa'ũ jaikuaa porãve mba'éichapa oiko arapy.
Derrubadas
Derrubadas ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Ko távape oiko 3.190 ava kuéra (2010 ary).
Guarimbe
thumb|Europa guarimbe. Guarimbe ha'e umi guyra aty, Anatidae pehẽngue rehegua, oĩ 40 guarimbepara ha oike opave Yvórape. Guarimbe ho'o ha hague oipuruva yvypórare.
Tel Aviv
thumb|Tel Aviv. Tel Aviv-Yafo (evréo ñe'ẽme:, áraveñe'ẽme: تل ابيب-يافا Tal Abīb-Yāfā), herameméva Tel Aviv, ha'e peteĩ táva Israel retãme orekóva ipype amo 411.800 tapichakuéra. Ijyvy apekue hína 51,4 km² ha ojejuhu para Yvy mbytépe hembe'ýre.
Kangúro
thumb|Peteĩ kangúro imymbara’y ndive. Kangúro (karaiñe’ẽme: canguro) ha’e pe réra tapiagua ojeipurúva oñembohéra hag̃ua umi mymba aty okambúva, ho’úva ka’avokuéra ha oikóva Autaráliape. Ko mymba pykupekuéra ituicha, upévare ikatu opopo yvate, oguereko avei peteĩ sapikua ogueraha hag̃ua imymbara’ykuérape, hérava maysúpio.
Kangúrope oje’e avei mykũpopo (ko téra ojeipuru sa’ive)
Heta mymbakuérape oñembohéra kangúro, ko’ápe oĩme mbovykuéra:
Mandu’apykuéra
https://glosbe.com/es/gn/canguro
https://dgaleanolivera.wordpress.com/nelson-zarza-remiandu-kaso-neepoty-ha-jeheropy/
https://kidszoo.org/wp-content/uploads/2014/02/Kangaroos.pdf
1911
Joaju
...1910-1911-1912...
Su ary mokõiha
Su ary mokõiha ñande ára jave, hérava avei su ary mokõiha Kirito rire oñepyrũ ára 1 jasyteĩme ary 1001-pe ha opa ára 31 jasypakõime ary 2000-pe.
Dezesseis de Novembro
Dezesseis de Novembro ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Ko távape oiko 2.866 ava kuéra (2010 ary).
Luis Szarán
Luis Szarán kuimba'e katupyry paraguayo, oisãmbyhýva orquesta, compositor ha investigador musical. Ojekuaauka oisãmbyhývo organismo sinfónico ha cámara América ha Europa. Ha'e oisãmbyhy ha omyakã Orquesta Sinfónica de la Ciudad de Asunción (OSCA) ha'éva Orquesta Philomúsica de Asunción.
Oestrena hembiapo iñapytu'ũ rokýva umi festival internacional rupive ha ohupyty l Premio Nacional de Música ome'ẽva Paraguáipe Parlamento Nacional ary 1997, ha'e omoñepyrũ.
Iñepyrūme
Heñói Encarnación, tavaguasu Departamento Itapúa Paraguáipe 24 jasyporundy 1953. Oestudia música mbo'ehára José Luis Miranda ndive Paraguaýpe, tavaguasu Paraguáipe.
Ary 1975 jave oñeme'ẽ ichupe peteĩ beca oñembokatupyrýve haguã ikuaandýpe, ome'ẽva gobierno italiano. Oestudia dirección orquestal Conservatorio Santa Cecilia Roma-pe.Imbo'ehára Massimo Pradela, Piero Bellugi ha Mario Migliardi.
Upéi, oñemoarandu Teatro Colón távaguasu Buenos Aires, Argentina-pe mbo'ehára Hans Swarowsky ndive.
Ary 1977 oñemoarandu Academia Chigiana Sierna ha Instituto Francesco Canneti Vicenzape.
Hembiasa
Mbo'ehára Luis Szarán oñembokatupyry campo de la investigación musicológica-pe. Hembiapo resultado ojuhúva umi aranduka ha estudio ojapóva Paraguái, Chile, España, Italiaha Estados Unidos gotyo. Oñemomba'eguasu hembiapo música indígena ha popular Paraguái mba'éva reheha umi transcripciones Reducciones Jesuíticas purorývagui.
Ary 1989 guive oisãmbyhýva directorl Area Paraguaya del Diccionario Enciclopédico Español e Hispanoamericano de la Música ombosako'íva Sociedad General de Autores de España. Umi hembiapo ha'ete omohendáva ojekuaauka festival internacional ha'eháicha: Festival de Música Contemporánea de Ouro Preto en Brasil, ary 1975 ha 1978, Encuentros de Compositores de Latinoamérica en Santiago de Chile 1988 ha 1989, kóva Belo Horizonte, Brasil, ary 1989, péva Buenos Aires ary 1990. Hembiapo oreko heta Variación péva Puntas para Quinteto de Vientos oikuaaukáva Concierto de Clausura del Festival Internacional de la Juventud Bayreuth Alemania-pe, péva ojegueromandu'ávo Centenario de Franz Liszt en 1986, Festival Música Nova Sao Paulo, ambue mbytépe.
Hembiapo
Umi composición oñemotenondéva ha'e pe oestrenáva umi grupo orquestal opa tetã rehe. Ijapytépe: Péicha umi solista internacional ojuhúva hembiapo, ha'éva: Eduardo Fernández (guitarra), Götz Bernau (violín), Vihn Pham (violín), Nicholas Ktichen (violín), Daniel Luzko ha José Luis Miranda (piano), Mami Sakuda Fiorentini (soprano), Antonio Dourthe (bajo), Eladio Pérez González (barítono).
Che Yvy Purory
Ko programa, oñemopyeneda "educación por el arte";  oñepyrũva ary 2002 oipytyvõva Fundación AVINA, ombohetávo cobertura péva alianza ojapóva umi organización ha'éva Plan Internacional, Missions Prokur Nürnberg S.J. (Alemania) ha oipytyvõva público ha privado institución: Parlamento Nacional, FONDEC, ITAIPU Binacional, Sociedad Filarmónica de Asunción, Embajadas de Alemania, EUA, Francia e Italia, Partners of the Americas (Capítulo Paraguay-Kansas), Dirección de Cultura de la Municipalidad de Asunción ha ambuéva. Péicha ojeguereko 100 empresa, municipio, gobernación ha umi oipytyvõva omoherakuãvo oikéva upe tysýi ojeheróva patrocinadores comunidades beneficiada-pe.
Ary 2005 jave, Luis Szarán ojeguerohory oñeme'ẽbvo ichupe SKOLL AWARDS FOR THE SOCIAL ENTREPRENEURSHIPS ome'ẽva Fundación Skoll de California (USA), jopói orekóva fondo, oipytyvõva proyección ko'ã sector ipererĩvéva sociedad-pe. Upe arýpe Sonidos de la Tierra oike programa hérava " Fundación Tierranuestra"-pe.
Jopói ohupytýva
Hetaiterei distinción ha reconocimiento. Galardón Los 12 del Año, en cuatro oportunidades, por Radio Primero de Marzo, Paraguay La Alianza Francesa de Asunción fundó la Primera Biblioteca de Música del Paraguay que lleva su nombre. Reconocimiento de la Sociedad Filarmónica de Asunción. Paraguay Oñemoañete ha ojeguerohory hembiapo ha upévare oñehenói "Ciudadano Honorario de la Ciudad de Yuty", "ciudadano honorario" de la ciudad de Ka'aguasu, "Hijo Dilecto de la Ciudad de Encarnación" e "Hijo Ilustre de la Ciudad de Asunción". Ha'e "ciudadano honorario" tavaguasu Limana (Veneto, Italia)-pe. Oñeme'ẽ ichupe " Orden Nacional del Mérito en el grado de Comendador de la República del Paraguay y Orden Nacional de las Artes y las Letras del Ministerio de Cultura de Francia".
Ñe'ẽndýi Guaraníme
ÑE'ẼNDÝI GUARANÍME (LA INTERJECCIÓN EN GUARANI)
ÑE'ẼNDÝI
ÑE’ẼNDÝI ÑEMOHENDA
2.1. Ñe’ẽndýi ñe’ẽteĩva Ko’ápe jajuhukuaa umi ñe’ẽndy peteĩnte hapóva; ja’eporãsérõ, iñe’ẽrapo peteĩva.
Techapyrã:
2.2. Ñe’ẽndýi ñe’ẽ’etáva Ko’ãva katu heñói mokõi térã hetave ñe’ẽgui. Jepémo sapy’ánte ñe’ẽ ha he’iséva tuicha ojoavy hemiandúpe.
¡Aña ratitýpeguare!, ha’eporãningo ndéve ha rejapojey
8 jasyrundy
8 jasyrundy ha'e 98º ára arygua.
How I Met Your Mother
How I Met Your Mother (Mba'éichapa aikuaa nde sýpe avañe'ẽme) ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui ombopukáva Tetãvorekuéra Joaju pegua, ojapo Craig Thomas ha Carter Bays. Ohasa peteĩhápe ta'angambyry mbohasáva hérava CBS-pe, ára 19 jasyporundy ary 2005-pe ha opa ára 31 jasyapy ary 2014-pe.
Mano Marangatu
thumb|200px|Peteĩ ta’anga Ñemano Marangatu rehegua sur gotyo [[Nuevo Laredo, Tamaulipas, Méhiko-pe.]]
Umi mba’e ohechaukáva ha omoañetéva ñande reko, ñane arandu ka'aty térã ñane tavarandu -umíva apytépe- jareko umi jepokuaa jeroviapy rehegua. Ñane Retãme ñahendújepi umi ñande rapicha orekóva “ijeroviaha” térã peteĩ “marangatu ojeroviavévare”. Ambuéva katu oipehe’a umi kurusumimi oĩva tape rembe’ýre ha ojapo ichugui peteĩ mbo’y oipurúva kurundúrõ. Oĩvoi -jepémo ohójepi tupãópe- omopu’ãva hóga korapýpe peteĩ ñembo'eha térã tupão'i omomba’eguasuhápe ijeroviahápe, ohecharamo ha ohepyme’ẽvo ichupe ñepytyvõ ohupytyva’ekue hese ae. Oĩ avei heta amyrỹi ipokatúva ha jepémo ndaha’éi marangatu térã tupãremimbou, oñemomba’eguasúva; umíva apytépe jajuhukuaa Cirilo Duarte (Kurusu’i) ha Pablito. Ág̃a katu tekotevẽ ñanemandu’a peteĩ marangatu jojaha’ỹva oñembohérava Karai Mano Marangatúva térã Mano Marangatu. Ñane retãme oĩ peteĩ ñembo’eha -ojekuaavéva- oñemopu’ãva hérape Táva Itápe ha ijatyhápe heta tapicha oúva ñane retã tuichakue javevégui ha ambue tetãgui.
9 jasyrundy
9 jasyrundy ha'e 99º ára arygua.
Yvy'a
Yvy'a (latinañe'ẽme: Solanum tuberosum) ha'e peteĩ ka'avo Perũ ha Volivia pegua, solanácea pehẽngue pegua. Yvypóra oñotỹ yvy'a oparupi, upéicha kóva niko pe ka'avo ja'uvéva okakuaáva yvyguýpe, tembi'u opaichaguápe oĩ yvy'a, pe oje'uvéva hína yvy'a chyryry.
Dilermando de Aguiar
Dilermando de Aguiar ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Ko távape oiko 3.064 ava kuéra (2010 ary).
How I Met Your Mother
Ko tekoha'ãngandy omombe'u jogapokuaahára Ted Mosby (Josh Radnor) hekove, ary 2030 Ted Mosby omombe'u imokõi ta'ýrape mba'éichapa oikuaa akue isýpe, ary 2005-pe, imokõi angirũ omendáva, Marshall (Jason Segel) ha Lily (Alyson Hannigan). Ted opyta añóre, iñangirũ Barney-guáicha (Neil Patrick Harris), ha ko mokõi karai oheka hembirekorã.
Mano Marangatu
Peteĩ mombe'upy he’i, oñemosẽ rire umi Hesuita ary 1767-pe, Guaranikuéra omboja’ohague mbohapy hendápe peteĩ Biblia-pegua ra’ãnga, opytava’ekue peteĩ tupãópe, ha ohechaukáva Hesu, Aña ha Karai Mano Marangatúva ra’ãnga; ha umi opytava’ekue Karai Mano Marangatúva ra’ãngáre, upe guive omomorã ypy ichupe. Ñepyrũrãme jeko oñemomorã peteĩ ava kanguekue ra’ãnga oguapýva. Avei oĩ upérupi Mano Marangatu ra’ãnga oĩva ovakãvo, ku mitã oĩramoguáicha isy ryepýpe. Jaikuaaháicha, péicha ñande ypykuéra Guarani omohenda ha oñotỹjepi ipehẽnguekuérape omano jave.
Oje’e pe máva oguerekóva ha’ãnga ijajúri térã ha’ãnga hete pirére ndaikatuiha omano ndojehekýirõ chugui upe Mano Marangatu ra’ãnga omoĩva’ekue ijajúri térã noñemboguéirõ upe ta’ãnga ohaiva’ekue ipirére. “Mano Marangatu” oñangareko pe ijeroviaha rekove, tesãi, mborayhu, ogapy, ñemureko ha po’áre. Mano Marangatúpe ojegueromandu’a opaite omanóva árape (2 jasypateĩ) ha avei arapokõi marangatúpe. Mano Marangatúpe avei oñembohéra: Karai Mano Marangatúva, Karai Kanguekuerei, Señor de la Paciencia, San Justo Nuestro Señor de la Buena Muerte, Señor que Todo lo Puede, San Severo de la Muerte térã “San” -péicha, añomínte- ỹramo katu Marangatu’i.
Ñembo'e Ojekuaavéva
Kanguekuerei Pytu opaite mba’ére ndepu’akapáva ha nembaretekuépe rejoguáva Sansón-pe; akóinte reñekotevẽva mba’e vai oikopotàvo, ndévengoche rohenói aikuaágui nemarangatuha. Ejeruremína Tupã Tuvichavetépe tachembojerovia opaite mba’e ndéve ajerurévape ha upéicha avei toity ipochy umi chendive iñañáva ndive haopavave tekove ñañáva ári. Mborayhúpe chembotavy ha chembotavysévape, embojevy cherendápe ha nanerendúiramo eñanduka chupe nde kyseyvyra rãimbe. Ogapy, ñembosarái ha ñemurekópe aipota oiko ndehegui chererekua, eme’ẽ hag̃ua chéve po’a ha emombia hag̃ua opa mba’e vai che rekovégui. ¡Nde, Karai Mano Marangatúva, ndéniko chererekua! Taupéicha.
Ehecha avei
Manojára (mbo’aváva)
1910
Joaju
...1909-1910-1911...
Quellón
thumb|275px|right|Quellón táva Quellón táva Chilepe. Ko távape oiko 21.823 (ary 2002).
Jasyretã Apipe
Péicha yjokoha yhendyrýva Yasyretã-Apipé (oúva guarani "jasy retã", "tierra de la luna" karaiñe'ẽme) ha'éva yhendyry róga guasu omopu'ãva ytu Yasyretã-Apipe ysyry Paranáme, ojoajuhápe tetãmi Argentinagua péva Corrientes-pe ha'éva tetãvore Paraguáigua Misiones.
Iku'ekavoña aty orekóva mbaretekue omopyendáva 3200 MW, oiméva tembiaporã ombotuicháva ombohasáva capacidad doble, ha energía omoheńóiva ombohapéva 15% Argentina hendyry jeipuru.
Péicha turbina ikatúva ohasa 2630 millones de litro y aravópe, térã oapotáva “vapor`´ 20 turbina Yasyretăme ohasáva ha peteĩ aravópe iktu ohasa upe ojeporúva y ońeipohanoa’ekue 13 día rupi upe tavusúpe Asunción (capital del Paraguay) téră ohŕsa 2 día tavaguasu Buenos Aires ( Argentína tavaguasu Argentina). Ko energía ikatúva ojapo anualmente 19.000 Gwh, he’iséva 65% generación eléctrica ojoajúva Paraguái ha Argentina.
Jepénte prestación ojejapóva, ko proyecto represa-gua omotenondéva tembipota orekóva umi otakýva planeamiento ha construcción apo jave, péva heta mba’e ogueru naiporăiva ecológicas ojapóva —umíva apytépe bioma anegamiento ha’eńoitéva, omopokăva ohóvo umi mymba mimi ha ka’avo endémicas— péva gestión orekóva ko emprendimiento, orekóva presupuesto original ohasáva heta jey ohupyty peve 11.500 millones dólares ha ome’éva heta denunsia corrupción oĩha.
Yvyrekuaa
Yacyreta oime 320 kilómetro sudeste Paraguaýgui. Kóva Ayolas tavusúpe, 100 kilómetro Encarnación yvy ha y gotyo, opytáva 2 kilómetros ohjeho pya’eramo Apipégui. Kóva peteĩ embalse opytáva isla Yasyretă ha Talavera-gui.
Hembiasakue
thumb|250px|Ojehecháva margen akatua (paraguayo) central hidroeléctrica Yasyretă Protocolo ońepyrűvo ohecháva oiporu salto ofirmŕva 1 jasykői 1925, Estados Unidos. Péicha, ndaha’éiva jasyteĩ 1958 omoheńóiva Comisión Mixta Técnica Argentino-Paraguaya, oisămbyhýva estudio técnico oaprovecháva río. Opresentáva, 3 jasypokőime 1973 osuskrivi Paraguaýpe TratadoYasyretă, upévare mokői Estado ome’ę ińe’ę omboguatáva obra común. Upévare omopyenda Entidad Binacional Yasyretă: condición joja ko’ă tenda, omoĩva capacidad jurídica ha responsabilidad técnica ojapóva estudio ha proyecto, ha omotenondéva ejecución.
Construcción ońepyrű 3 jasypakői 1983; 26 jasyryrundy 1989 ofirmŕva nota reversal odefiníva esquema definitivo umi obra ońangarekóva umi valle orkóva umi arroyo afluente ha embalse margen akatua (paraguaya)-pe. Jasypoteĩ upe arýpe omboty i jyva principal upe ysyrýpe, 19 jasypo Ańa Kua jyva. Péicha 1 jasypoteĩ 1993 ojeavilita esclusa navegación osalva agua joavy altura orekóva, ha 2 jasyporundy 1994 peteĩha unidad central hidroeléctrica-pe. Ko’ă 20 unidad programada ońemoĩva en función itotalidad péva 7 jasypokőime 1998.
Obra civil
Avei dique represa, orekóva 808 m pukúkue, embalse orekóva material suelto haimetévai 65 km, ombotýva mokői jyva odividíva isla Yasyretă; péicha central hidroeléctrica péva omoĩva parcialmente péva, peteĩha pared espolon basáltica ogueraháva falla osyrýva dirección NE-SO sustrato provincia Corrientes, ha omoheńóiva umi salto. Ińextremo omoirű costa argentina, táva Rincón Santa María, paraguaya gotyo, omoirűva Santos Cosme ha Damián. Ko lago artificial osęva ysyry rapégui ohupytýva 21 m nivel previo ŕri, omo’ăva 1600 km².
Péicha ko’ă jyvápe oĩ vertedero; turbinas oĩva brazo principal, vertedero ha’čva 18 compuerta omoĩva flujo máximo 55.000 m³/s. Péicha ambue ysyry jyva orekóva 16 compuerta-ve, orekóva capacidad umi 40.000 m³/s. thumb|250px|left|Sala de turbinas Ojo’o ha ombohupáva basáltico, peteĩvava esclusa omomýiva embarcaciones 3,60 metros (12 pies). Peteĩ sistema elevación —diseńado upéi umi estudio ecológico ohechaukŕva dique ojokóva umi especie migratoria Paranáme —umi dorado ha surubí— oipytyv0§va ani opa umi mymba mimi ype ovy’áva ha o’ytáva ojesalava 25 metro ojoavýva upe Alto Paranágui.
La casa de máquinas tiene 70 m de altura medidos desde los cimientos hasta el techo. La caída de agua (15 m actualmente; 21,3 m cuando se alcance la cota 83 msnm) tiene un caudal medio de 8000 m³/s que pasan por las turbinas y producen energía en forma continua. Para comparar dimensiones, las cataratas del Iguazú tienen 70 m de altura y un caudal medio de 1750 m<SUP>3</SUP>/s (la quinta parte del caudal turbinado por Yacyretá).
Tavaygua ha hekorã mba'e
thumb|250px|Esclusa pirakuérape guară Área orekóva omo’ăva lago embalsado orekóva obra 40.000 tapicha, orekóva ońembohasáva. Péicha omboyvatévo y nivel ohupytýva infraestructura vial ha cloacal región estudio previo ejecución, oipytyvőva ha oavaláva Banco Mundial, ndorekóiva en cuenta; investigador independiente omoańetéva, ary ohasávape, péicha censo ary 1990 pe INDEC ojealtera omboguejývo importe Entidad Binacional Yasyreta, ogestáva proyecto, ho’áva okompensa odesplasávo.
Ecológicamente, oñemopu'ã díke ohupytýva mbohapy entorno regional:
Péicha consecuencia orekóva pira aty Paranáme ohasáva vaietereíva, ombohapéva sensible disminución volumen ko’ă especie; construcción sistema elevador omitigáva péva ko’ă efecto-pe.
Denuncia oiva corrupción rehe
Ndojekuaŕi paradero 1.870 millón dólares, ome’ęva pie hetaiterei investigación, infructuosa-va. Funcionario-kuéra EBY (Entidad Binacional Yaciretá) ońekondenáva malversación de fondo ha especulación orekóva información privilegiada, ojoguávo umi yvy terreno omońapymíva ohupytývo indemnización oexpropiáva. Péicha ex presidente argentino Carlos Menem ohenóiva, péva frase ojapóva célebre, peteĩ «monumento pokaręme».
Heta korrupsión, ary 2008 ojejuhúva sobreprecio
Ko'ág̃a
thumb|250px|[[Tendyry imboja'o.]] Plan de Terminación del Emprendimiento Binacional Yacyretá oiméva en:
Péicha jasypokőime ary 2007 nivel del agua ohupytýva 76 msnm, 7 metros oguejýva cota ońepyrűva proyectada naturalmente. Ojoavýva altura oĩ responsable represa omba’póva 60% -nte upe capacidad iońenstaláva, orekóva peteĩ potencia pico ha’éva 2.100 MW tenda 3.100 MW oplaneáva originalmente. Péicha principal razón opermitíva y nivel oguahę 83 msnm ojeproyectáva, y omo’ăva 500 km˛ adicional oestimŕva 80.000 tapcha oikóva upe rupi. Los presidentes de Argentina y Paraguay firmaron un acta de acuerdo para finalizar la obra y llevarla a cota 83 msnm en diciembre de 2008.
Oiko jave campańa electoral paraguaya ary 2008, Fernando Lugo (ojeporavóva presidente ramo Paraguáipe),omopyenda ikampańa ojerarévo revisión Tratado de Itaipu, orreguláva energía hidroeléctrica, péicha iprecio-pe. Oikuaauka interés orrenegosiávo Argentina ha Brasil (ha’éva copropietario Represa de Itaipu) umi contrato péva energía. Péicha, Paraguái oikuave’ę energía orekóva represa ko’ă tetă péva osaldávo deuda generada ońemba’apo jave hese.
Ygarata jeipuru
Ombohapévo navegación omopyendáva esclusa localidad Santa María Argentína gotyo.
Oreko longitud ha’éva 270 metro (útil 236 m), ipéva 27 m ha ipypukúva mínima 5 metro, ome’ęva pa’ű ysyry ohóva yvate gotyo embarcación 3,66 m (12 pies).
Turismo
Ko tenda oreko fauna ictícola ha pype umi área odestináva ojepeska haguă. Péva oipotágui ha omantenévo umi pira nativo pesca orrreguláva, ohupytýva carnet de pesca ikatúva Oficina de Pesca regional ojeguerekóva.
Museo Regional Yasyretă ojejuhúva Ayolas tavaguasúpe. Ipype ojejuhu piesa arqueológica, mineral ha techapyră fauna nativa. Refugio Faunístico de Atinguy oiméva 18 kilómetros Ayolas-gui; iterritorio ohupyty 100 hectárea, ko’ápe ojehecha hetaiterei especie de fauna ha flora región-me. Kóva refugio omotenondéva umi condición óptima ikatu agua umi mymba oiko naturalmente.
Jepénte ko represa hidroeléctrica relativamente nombyai hetáivape tekoha, Entidad Binacional odestina área oñangarekóva conservación ha flora ha fauna recuperación, péicha omboguapy consecuencia ambiental ombotyryrýva obra. Péicha inundación, ogueraha ha omohendáva umi mymba mimi 11.000 rupi ha 110 especie opŕichaguáva.
Ko'ág̃a, entidad oreko protegida peteĩ área ohupytýva 58.000 hectárea, ojeproyectáva ombotuicháva ko terreno 187.000 hectárea péva medida omboguatáva proyecto.
Ko Reserva Natural oiméva ypa'ũ rembe'y peteĩme. Oipe'ŕva hokẽ Centro de visitantes ha ombohapéva henóiva "Acuti po’i" 2500 m ikatúva ombohape tape ojeguiáva. Oime opáichagua opción oikóva upe tendápe, ha'éva Hotel Nacional de Turismo ha Yasyretă Apart Hotel. Secretaria Nacional de Turismo ome'ẽva marandu ha umi mba'e hese.
Dois Irmãos das Missões
Dois Irmãos das Missões ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Ko távape oiko 2.157 ava kuéra (2010 ary).
1909
1909 - ary.
Joaju
...1908-1909-1910...
Su ary mbohapyha
Su ary mbohapyha, hérava avei su ary mbohapyha Kirito rire oñepyrũ ára 1 jasyteĩme ary 2001-pe ha opáta ára 31 jasypakõime ary 3000-pe.
1906
1906 - ary.
Joaju
...1905-1906-1907...
6 jasypo
Ára 6 jasypo ha'e ára 126ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 127ha umi ary hekope'ỹme. Umi 239 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Itália
Itália, héra tee hína Tavakuairetã Itália (Itáliañe'ẽme: Repubblica Italiana), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva oĩva hína Európa Joajúpe. Itália ijyvy apekue ojejuhu Európa ipehẽngue ñembyguápe, hákatu oĩ avei heta ypa'ũ Itália pegua Áfrika ipehẽngue yvateguápe.
Ijerére ojejuhu yvate gotyo, upe yvytyrysýi Áype rupive, Hyãsia, Suísa, Áuteria ha Elovéña. Umi tetã michĩ hekosãsóva San Marino ha Táva Vatikáno ojejuhu Itália ijyvy apekue pýpe. Oĩ avei táva michĩ Itália pegua, Campione d'Italia, ojejuhu Suísa retã ijyvy apekue pýpe.
Itáliañe'ẽ ha'e voi ko tetã iñe'ẽ tee, hákatu oĩ heta yvy pehẽngue ambuéva iñe'ẽ tee mokõi, Hyãsiañe'ẽ ha'e hína Yvyty pa'ũ Aosta iñe'ẽ tee avei, Alemañañe'ẽ ha Ladíno ñe'ẽ upe Trentino-Alto Adigio retãvoréme, Eloveñañe'ẽ ha'e hína umi tetãvore Trieste ha Gorizia iñe'ẽ tee avei, katalã ñe'ẽ upe táva Alguer-pe ha Sendéña ñe'ẽ upe ypa'ũ Sendéñame.
Itália ijyvy apekuépe oiko ymaguare guive hetaite avano'õ ha ava aty, eturukokuéra, umi Gyrésia Ymaguare retãygua, venetokuéra ha umi Rróma Ymaguare retãygua; Itáliape oñepyrũ avei heta arandupy ha kuaaty oñemyasãiva oparupo. Itália retã itavusu, Rróma, ha'e akue, hetaite ára jave, Yvy pehẽngue kuarahyreikégua itáva tenondegua arandupykuaatýpe ha jokuaikuaápe. Hi'ári, ha'e voi táva marangatu upe katóliko jeroviápe, ipype ojejuhúgui tetã michĩ Vatikáno. Itália mba'eguasu hína tetã ambuévape guarã, upéicha ojehecha ko tetã ha'égui tetã oguerekovéva tembiejakue Yvypóra reko pegua ipype, 51 mba'e.
Itália ijyvy apekue ñemohenda
Tavakuairetã Itália iléi guasu omohenda ijyvy apeku ary 1948 guive mbohapy tekuái rupive ha omoañete Rróma ha'eha Tavakuairetã itavusu. Hembiasakue rehe oñemohenda 5 yvy pehẽngue rupive ha 20 tetãvore:
1902
1902 - ary.
Joaju
...1901-1902-1903...
Dois Lajeados
Dois Lajeados ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Ko távape oiko 3.280 ava kuéra (2010 ary).
Oxford
thumbnail|250px|right|Radcliffe Camera, Oxford city.
Oxford (/ˈɒksfərd/) ha'e peteĩ táva oiko Ingyaterra retãme, Tavetã Joajúpe. Ko távape oiko 157.997 ava (2014 ary).
Ñorairõ Guasu Peteĩha
Ñorairõ Guasu Peteĩha, ojehero va'ekue Ñorairõ Guasu, ha'e akue ñorairõ oñeha'ã akue Európape, oñepyrũ va'ekue 28 jasypokõi ary 1914-pe ha opa 11 jasypateĩ ary 1918-pe, Alemáña retã oñeĩramo guare jekupytyha py'aguapyrã.
Ko ñorairõre oje'e ha'eha «yvoragua» upe aja oñeñombohovake haguére opaite tetã mbaretete ha ipokatu ñorairõrã va'ekue, mokõi atýre oñembyaty va'ekue. Aty peteĩva, upe Joaty Mbohapýva oreko va'ekue ipype umi Mburuvi Mbytegua: Alemáña Mburuvi ha Áuteria-Hungyria. Itália, oĩ va'ekue Joaty Mbohapývape Alemáña ha Áuteria-Hungyria ndive, ndojuajúi Mbytegua Mburuvikuéra atýre, upe tetã omoñepyrũ haguére ñorairõ niko Áuteria, ha'e katu ndojapói jekupytyha ojapoukaháicha. Aty ambuéva niko Ñoirũ Mbohapýva, oreko va'ekue ipype Tavetã Joaju, Hyãsia ha Rrúsia Mburuvi. Ã mokõi aty heta oñemoambue ha oĩ tetãnguéra ambuéva oike peteĩ térã ambuéva ipype, ñorairõ pukukuévo: Itália, Hapõ Mburuvi ha Tetãvore Joapykuéra ojuajúkuri Ñoirũ Mbohapývare, upe aja Mburuvi otománo ha Vugária ojojákuri Mbytegua Mburuvikuéra atýre. Amove 70 sua ñorairõhára, umíva apytépe 60 sua niko Europagua, oho ha oha'ã ñorairõ tuichavévape ndaijojáiva upe aja.
Oñepyrũmi mboyve Ñorairõ Guasu Mokõiha, ko ñorarõ ojehero «Ñorairõ Guasu» térã «Yvoragua Ñorairõ»,  ko ñe'ẽngue paha ojeipuru Alemáñame ñorairõ ñepyrũ guive (Weltkrieg), hákatu oñepyrũ ojeipuruve Hyãsia (Guerre Mondiale) ha Tavetã Joajúpe (World War) amo 1930 arykuérape, ha Tetãvore Joapykuérape katu oñembohéra va'ekue upéicha ary 1917 guive, upe mboyve pe tetãme katu ojehero va'ekue «Európa Ñorairõ».
Tentãnguéra oho ko ñorairõme ymaite guive oñemuasãi imburuvi kuéra tetã ambuévape, upe niko oipytyvõ omoñepyrũ ñembohovake Európape, hákatu upe omoñepyrũite ko ñorairõ ojehúkuri ára 28 jasypoteĩ ary 1914-pe Sarajévo távape, karia'y Gavrilo Princip Sévia retãygua ojukárõguare ruvicha Francisco Fernando Auteriagua. Ko tembiasa ombyai tetãnguéra jekupyty Áuteria-Hungyria hatãme ojeruréramo Sévia retãme toñemyatyrõ ko apañuái ha ã mokõi tetã ohenói umi tetã ambuéva oñemoirũ va'ekue hesekuéra toipytyvõ hag̃ua ko ñembohováire. Upe rire, sapy'aite opa Európa retã mbaretete oñorairõ ojuehe ha oñemuasãi ñorairõ tetãnguéra ambuévape.
Ára 28 jasypokõi, Áuteria-Hungyria oñepyrũ ondyry Séviare. Rrúsia oñembosako'i jave ñorairõrã, Alemáña ondyry Véyhika rehe, noĩri va'ekue avave ykére, ha Luxemburgo rehe ohóvo ondyry Hyãsiare. Oñembojára ramo guare Véyhika rehe Tavetã Joaju omomarandu hekópe oñorairõháta Alemáñare. Hyãsia ñorairõhára kuéra omombyta umi Alemañaygua táva Parĩ ypýpe, ha oñepyrũ oñombojovái ikane'õmba peve. Ko ñorairõ pehẽngue ojehero "kuarahyreikegua". Upe pehẽngue kuarahyresẽyguápe katu, Rrúsia ñorairõhára aty heta jey ipu'aka Áuteria-Hungyria rehe, hákatu umi Alemañaygua omombyta chupekuéra ondyrysévove Purúsia pehẽngue kuarahyresẽyguáre. Amo jasypateĩ 1914 aja, Mburuvi otománo oike ñorairõme, upe he'ise ojehecha ñorairõ oparupi Káukasope, Mesopotámiape ha Sinai yvyapýpe. Itália ha Vugária oike ñorairõme 1915-pe, Rrumáña 1916-me ha Tetãvore Joapykuéra 1917-pe.
Poteĩ jasy rire heta oñemongeta ohupyty jekopyty Amandaje Py'aguapyrã Parĩ meguápe, amo 28 jasypoteĩ ary 1919-pe tetã oñoirũvakuéra ojapo upe Jekupytyha Versalles pegua tetã Alemáña ndive ha opa umi ambuéva ndaipu'akáiva. Amove porundy sua ñorairõhára ha pokõi sua tetãygua omano (1 % opaite yvóra rekovekuéragui), hetakue ndaijojáiva, umi tetã oñorairõva imba'ehetaitévagui. Ko ñorairõ heta omosarambi tetãnguéra reko ha ombosako'i ñemoambue guasu jokuaikuaápe, avano'õme ha viru remimono'õme, oiko revolusiõ ha ñepu'ã opaichagua upe peve araka'eve ndojehecháiva. Ojejapo upe Tetãnguéra Ñoirũ, ani hag̃ua oiko jey ñorairõ guasu; hákatu, mokõipa ary rire oñepyrũ Ñorairõ Guasu Mokõiha.
Ypa’ũ Umbu
Táva
Heñói ary 1860–pe, karai Carlos Antonio López ohenda umi pyaenda ypy oñemopu’ã hagua Tupão. Ojapoma 150 ary heñói hague ha ko’ágaite peve oñemomba’e ha ojeguerohory avakuéra mborayhu.
Tupão Umbú megua ha’e mba’e ojeguerohory ha oñembotuichavéva ko távape, ary 1862-pe ojejapova’ekue ha ko’ága meve oguerekóiti estilo colonial siglo XIX pegua, ogyke iñanambusúva, ógahoja karanda’y, takuarilla ha ñay’ũ kaiguégui. Henondetépe oĩ peteĩ kurusu yvyrágui ojejapóva.
Kamisa jyva'ỹre
thumb|200px|﻿Kamisa jyva'ỹre ﻿Kamisa jyva'ỹre ha'e peteĩ ao, kamisa ndorekóiva jyva. Ojepuruvéva jetepysóre, arahakúpe ha képe, ojepuru avei kamisa guýre.
1901
1901 - ary.
Joaju
...1900-1901-1902...
Ypa’ũ Umbu
Táva
Ita marangatu mbytetépe oguapy San Anastasio. Oje’e San Anastasio ha’eha ypa’ũ Umbú pytyvohára marangatu. Mcal. Francisco Solano López ojerure rupi ñorairõ guasu aja, osẽ porãmba hagua.
Guarani Ñe'ẽpukuaa
Ñe'ẽpukuaa niko ñe'ẽtekuaa vore ñanerekombo'éva mba'éichapa ñambohyapu ha jahaiva'erã hekopete umi taipu (fonemas), ñe'ẽpehẽ (sílabas) ha ñe'ẽ (palabras) peteĩ ñe'ẽtegua.
Tekotevẽ jaikuaa Guarani haikatu, ko'ága jaipurúva, om-bohetekatuhague mbo'ehára Reinaldo Julián Decoud Larrosa.
Jepémo heta tapicha katupyry oñeha'ãjepékuri ohesa'ỹijo Guarani ñe'ẽtekuaa, Reinaldo Julián Decoud Larrosa ha'ehína upe omba'apoporãve'akue.
Heta ára ojepurúkuri opaichagua tai (letras) ñane avañe'ẽ ojehai haguã. Jahechakuaa haguã upe mba'e natekotevẽi jaha puku, ñamoñe'ẽkuaánte umi aranduka (libros) ymave guare ha umívape jajuhúta mba'éichapa ñane ñe'ẽ ojehaíkuri opaicharei.
guarani
Puteĩ ha taiteĩ
Guarani achegety
Guarani ñe'ẽte oguereko mbohapypa mbohapy taipu (fonemas) ha umíva jahai hagua jaipuru peteẽ achegety oguerekóva mbohapypa mbohapy tai. Upévare jahai hagua peteĩ taipu jaguereko peteĩ tai año. Ndaipóri jajavy hagua.
Ypa’ũ Umbu
Táva
Ary 1866–pe karai Mcal. Francisco Solano López he’i San Anastasio–pe: osẽ porãrõ ñorairõ Estero Bellaco–pe, upeicharõ ojapota upépe Tupão, ha upeichaite oiko upévare ko tupão raẽvete ojejapo va’ekue ñorairõ guasu opa rire.
Guarani Ñe'ẽpukuaa
Puteĩ ha taiteĩ
Águi jahecháta máva mávapa umi tai ha mba'eichaitépa jaipuruva'erã.
Ypa’ũ Umbu
Tupão
Ary 1970–pe, oñemyatyrõ ñepyrũ raka’e ko Tupão. Yvyporakuéra upépegua omoĩ jey pe itapu renda oĩ haguépe voi. Avakuéra oñangareko ko’ág̃aite peve ypa’ũ Umbú rehe.
Guarani Ñe'ẽpukuaa
Puteĩ ha taiteĩ
Guarani Ñe'ẽ Achegety:
Ypa’ũ Umbu
Museo Histórico de Isla Umbú
Oñemyatyrõ ha oñeguahẽ jey upépe ojapo irundy ary. Oñembo’e avakuéra pukoe rupive iporãha oñeñangareko umi mba’e ymaguare rehe, oguerekóva ko ypa’ũ.. Heta ava ogueraha museo-pe umi mba’e ymaguaréva oguerekóva hógape ikatu haguáicha ombojeguave ko tenda.
Museo ryepýpe oĩ peteĩ yvyra ygue pa’ũ oipurúva avakuéra ygua ramo ha oñeñongatu hagua ka’avo ra’ỹi ha umi ao oipurúva pa’ikuéra. Heta mba’e ymáguare oguereko ko museo.
Guaiapi
Guaiapi térã oiampi ha Waiãpi, avei, ha'éva hína ypyguakuéra aty tupi-guarani oikovéva tetãvore Para ha Amapape, Vrasilpe, ha Gujána Hyãsiapeguape. Ko´ãga Oikovéva ha´ekuéra ysyry Oiapoque, Jari ha Araguari apytépe, hákatu yma oikova'ekue ysyry xingurembe'y rehe. Ojapóva Mba'eporãnguéra guarani ta´ãnga rehegua hérava Mba'eporã kusiwa ojeipuruha omoporã haguã hete térã imba'ekuéra, ha umía ojedeklara Unescope "Patrimonio oral e inmaterial de la humanidad, avei ojedeklara hese "patrimonio cultural" Vrasilpe, ary 2002-pe. Oiva 905 guaiapikuéra Vrasilpe (ary 2008-pe) ha 710 Gujánape (ary 2002-pe). Oñe'ẽva ha'ekuéra Wayampi térã waiampiñe´ẽ. Ko'ã ha'e ñe'endymi umi ñe'ẽ mokoi rehegua:
Huã Sinforiano Bogarín
Monseñor Juan Sinforiano Bogarín González ha’e pe peteĩha Arzobispo Paraguáipe.
Guarani Ñe'ẽpukuaa
Puteĩ ha taiteĩ
1.1. Guarani ñe'ẽ achegetýpe jaguereko pakõi (12) pu'ae (vocales), umíva apytépe jaguereko: Pu'ae réra ou mokõi ñe'ẽgui: “pu” ha “ae”. “Ae” ou “ha'eñó”gui. Pu'ae hína upe ipúva ha'eño, ipúva ijeheguirei. Techapyrã:
Huã Sinforiano Bogarín
Oñeheñói táva, Mbujapeype, 24 jasykõi 1863,tetãvore Paraguaripe. Itúva Huã Hosé Bogarin ha isy ña Mónica Kru González pegua. Opyta ityre’ỹ hikuái Ñorairõ Paraguáigua oiko jave, Huã ha imbohapy joyke’ygua ndive opyta hikuái ña María Pabla González itía, isy joyke'y.
Guarani Ñe'ẽpukuaa
Puteĩ ha taiteĩ
1.2. Umi mokõipa peteĩ (21) tai hembýva ha'ehína pundie (consonantes) ha umíva apytépe jajuhukuaa:
1.2.1. Paapy (13) pundie jurugua: ch - g - h - j - k - l - p - r - rr - s - t - v - (') puso; ha
Huã Sinforiano Bogarín
Hekove
Oñeordena Pa’i ramo 24 jasykõi 1886 jave Catedral-pe, ha’eva’ekue pa’i 1887 guive ojeporavo jave Obispo ramo Papa León XIII upe 21 jasyporundy 1894 jave, omoirũva terna ikatùva ha’e umi prelado omanòvo Obispo Aponte ary 1891-pe, ombojoajùva Pbro. Doctor Teología-pe Roma, Narciso Antonio Palacios ha Pbro. Claudio Arrúa, administrador eclesiástico pèva Diócesis.
Guarani Ñe'ẽpukuaa
Puteĩ ha taiteĩ
1.2.2. Poapy (8) pundie tĩgua: g̃ - m - mb - n - nd - ng - nt – ñ, oñemohendajeýva kóicha:
Huã Sinforiano Bogarín
Hekove
Oñekonsagra Ilmo. Monseñor Luis Lasagna, Obispo Titular de Trípoli, oúva aty guasùpe, 3 jasykõi 1895 jave, ooñemopaíno Presidente de la República ha hembireko ndive kuañakarai Casiana Isasi de Egusquiza.
Guarani Ñe'ẽpukuaa
Puteĩ ha taiteĩ
Pundie réra ou moköi ñe'ẽgui avei: “pu” ha “ndie”. “Ndie” ou “ndive”gui. Pundie he'ise ipúva ambue ndive. Pundie oikotevẽ ambue taipúru ipu hagua. Péicha “m” hyapu ñambojoajúrõ hese umi pu'ae (ma, me, mi, mo, mu, my). Guarani pundiekuéra réra ja'e hagua tekotevẽ ñambojoa-ju hesekuéra pu'ae “e” (che, ge, he, je, ke, le, me, mbe, ne, nde, nge, nte, ñe, pe, re, se, te, ve). Puso añoite héra tee. Techapyrã 2. Puso ha'e avei peteĩ pundie. Ichupe oñembohéra pundie hay'opy'agua. Puso jaipuruva'erã mokõi pu'ae pa'ũme año. Araka'eve ndajaipuruiva'erã mokõi pundie pa'ũme, térã peteĩ pu'ae ha peteĩ pundie pa'ũme. Puso jaipuruhápe katuete ñamopa'ũ mokõi pu‘ae. Techapyrã:
Huã Sinforiano Bogarín
Tekombo’e eclesiástica
Oike Seminario Conciliar oipe’ava hokẽ 1880 jave upègui osẽ poteĩha ary rire. Omohendàva pa’i [[obispo Juan Pedro Aponte, ohasàva umi àra oike rire umi cargo oñemomba’eguasùva Tupãópe: Pa’i ramo ha’e rector Catedral-pe ha secretario geúvaeral Curia Eclesiástica-pe.
Guarani Ñe'ẽpukuaa
Puteĩ ha taiteĩ
3. Taipu
Huã Sinforiano Bogarín
Tekombo’e eclesiástica
Pa’i Bogarín ojepokuaa umi mba’e simple rehe ha ohayhùva omoañetèvo umi mba’e orekòva compromiso religioso.
Guarani Ñe'ẽpukuaa
Puteĩ ha taiteĩ
3.1. ha, he, hi, ho, hu, hy, jahai hagua jaipuruva'erã tai “h”.
Huã Sinforiano Bogarín
Tekombo’e eclesiástica
Ary 1891, oike terna oproponèva obispado, omanògui Aponte.
Guarani Ñe'ẽpukuaa
Puteĩ ha taiteĩ
Techapyrã:
3.2. ja, je, ji, jo, ju, jy, jahai hagua jaipuruva'erã tai “j”. Techapyrã:
Huã Sinforiano Bogarín
Tekombo’e eclesiástica
Pèicha 21 jasyporund`ype 1894 oiporavóva Papa León XIII, Obispo del Paraguay ha omomba’eguasùva 3 jasykõi 1895, San Blas àra, patrono del Paraguay.
Guarani Ñe'ẽpukuaa
Puteĩ ha taiteĩ
3.3. ka, ke, ki, ko, ku, ky, jahai hagua jaipuruva'erã tai “k”. Guarani achegetýpe ndaipóri “c” térã “q”.
Huã Sinforiano Bogarín
Fortiter et suaviter
Kòva ha’e divisa escudo episcopal orekòva, omoñepyrũva omopyendáva carrera omotenondéva: omombarete defensa imagisterio ha ombovevùiva hapicha ndive upe trato. Ohupytýva osolusiona mbarete porã irregularidad orekòva upe pa’i ndive os{eva hapègui post guerra guive, oñyrõva umi ho’àvape ha ohechaukàva ichupekuèra upe tenda hendaitèpe omotenondèva upe ejercicio iministerio-pe.
Omohenda sacerdocio mitãrusukuèrape, ome’ẽvo cobertura parcial umi oikotevẽva pastoral-gua ohupyt`y ha ojeipysóva umi parroquia diócesis-pe ojeipysóva tavusúpe.
Juan Sinforiano Bogarín imitãrusu jave.
Oguahẽvo tetãme umi congregación religiosa omoĩva ha ombopiro’ýva acción evangelizadora. Omokyre’ỹ organización apostolado laico-kuèrape Acción Católica ndive,  Liga de Damas Católicas ha Federación de Juventud Católica oñeha’ãva ome’ẽ jey agua tetãme orden ha respeto social.
Guarani Ñe'ẽpukuaa
Puteĩ ha taiteĩ
3.4. sa, se, si, so, su, sy, jahai hagua jaipuruva'erã tai “s”. Ñane ñe'ẽte achegetýpe ndaipóri “c” térã “z”.
Huã Sinforiano Bogarín
Fortiter et suaviter
Omboguata organización choguykuérape ñembohovái omokyre’ỹva matrimonio civil, divorcio ha educación laica, omboguatávo kampaña mbarete masonería,  anarquía has fanatismo partidario rehe.
Paraguái ohai tetã rembiasa omýiha revolución ha golpe de estado. Peteĩteĩ ombohovài energía pèva Carta Pastoral-kuèra guve, ojeurèvo py’aguapy familia-kuèra mbytèpe ha pèva umi tortura omotenondèva, nomboykèiva aravo’i ha jesareko espiritual ijoyke’ykuèra oikotevẽva.
Obispo oikundaha opa tenda haimete cincuenta mil kilómetro territorio nacional pukukue ha omokyre’ỹva umi chokokuépe oñeorganisa agua odefendévo ijyvy ha iderecho, oheja’ỹre instrucción omoirũva Kirito doctrina.
Guarani Ñe'ẽpukuaa
Puteĩ ha taiteĩ
3.5. va, ve, vi, vo, vu, vy, jahai hagua jaipuruva'erã tai “v”. Avañe'ẽ taikuéra apytépe ndaipóri “b”.
Huã Sinforiano Bogarín
Fortiter et suaviter
Obispo Hermenegildo Roa isecretario ha vicario general diócesis-gua Ary 1929 omoheñói Provincia Eclesiástica del Paraguay oikéva arquidiócesis Asunción, diócesis Villarica del Espíritu Santo ha Concepción diócesis.
Pèicha 15 jasypoapy 1930, monseñor Bogarín oipyhýva palio arzobispal ha mbovy ára upéi, oguahẽva mbohapy jey oha’ãrõva, ohupytýva ñemboyke arquidiócesis Buenos Aires-gui.
Ary 1932, oñepyrũvo guerra Bolivia ndive, oñekonsagráva obispo Agustín Rodríguez Villarica ha Emilio Sosa Gaona táva Concepción ha Chaco.
Guarani Ñe'ẽpukuaa
Puteĩ ha taiteĩ
4. Tai
Huã Sinforiano Bogarín
Fortiter et suaviter
Ary 1937, umìva cuatrocientos años oñemopyendahágue Casa fuerte N. S. de la Asunción oñemotenondéva Primer Congreso Eucarístico Nacional.
Guarani Ñe'ẽpukuaa
Puteĩ ha taiteĩ
B, C, D, F, LL, Q, W, X, Z España ñe'ẽte achegetype-gua ndaipóri Guaraníme, ha oĩrõ katu ndojepurúi España ñe'ẽtépe ojepuruháicha. Péicha:
Huã Sinforiano Bogarín
Fortiter et suaviter
Péicha tekove omohendáva elevada función, arzobispo omotenondéva memoria omanóva 85 ary, péicha 25 jasykõi 1949 jave. Ha’éva peteĩ mba’e ojehúva tembiasa paraguáipe.
Guarani Ñe'ẽpukuaa
Puteĩ ha taiteĩ
Guarani achegetýpe ndaiporivoínte b, c, f, ll, q, w, x ha z.
Huã Sinforiano Bogarín
Fortiter et suaviter
Umi ymàve ramo oguahẽva espigada ha señorial figura omboguatàva umi tenda araka’eve noñeguahẽíva tavapy okahàre.
Guarani Ñe'ẽpukuaa
Puteĩ ha taiteĩ
5. JESAREKOPYRÃ
5.1) Taipu “p” iñambue ha oiko ichugui “mb” ñambojoa-júvo henondépe ñe'ë térã ñe'ẽpehẽ tĩgua.
5.2) Taipu “s” iñambuénte avei ha oiko ichugui “nd” ñamohendávo henondépe ñe'ẽ térã ñe'ẽpehẽ tĩgua.
1895
1895 - ary.
Omano'akue
...1894-1895-1896...
Jyva
thumb|200px|Jyva Jyva ha'e peteĩ tete pehẽngue ojoajúva ati'y ha jyvanga.
Guarani Ñe'ẽpukuaa
Puteĩ ha taiteĩ
5.3) Avei taipu “k” iñambue ha oiko ichugui “ng”, oñembojoapývo henondepe ñe'ẽ térã ñe'ẽpehẽ tĩgua.
Techapyrä:
5.4) Guarani pundiekõi (ch, mb, nd, ng, nt, rr) hína peteĩ tai año. Pundiekõi ñamoñe'ẽpehẽva'erã pu'ae térã pu'aekuéra hapykuerigua ndive. Nañamboja'óiva'erã pundieköi araka'eve.
Muanduhe pu'atã
1. Muanduhe
Guaraníme ha'e tyapu atã jahekuavóva peteĩ pu'ae ári.
Techapyrã:
2. Muanduhe ñemohenda
Londrina
Londrina ha'e peteĩ táva Pindoramape, oĩ Paraná tetãvore. Ko távape oĩ 515.707 tavayguakuéra (ary 2010) ha oguereko peteĩ yvy pehẽngue 1 650,809 km2 nunga. Ko táva ha'e táva mokõiha tuichave ha tenondeguave tetãvore Parana pegua.
Guarani Ñe'ẽpukuaa
Muanduhe pu'atã
2.2. Muanduhe pureko (acento fonético o prosódico): Ha'e pe muanduhe oñembopurekóva, ndojehaíri.
2.3. Muanduhe tĩgua (acento nasal): Ha'e pe muanduhe ojehaitĩguáva ( ~ ).