cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Juan Cancio Barreto
Juan Cancio Barreto heñói tavaguasu Paraguaýpe ára 27 jasyapy ary 1950. Itajýra Carmen (Pochó) Emategui, ha Rodolfo (Pochó) Barreto.
Guarani Ñe'ẽpukuaa
Muanduhe pu'atã
3. Pu'ae atã Ha'e pe pu'ae oñomomuanduhe hai térã purekóva.
Juan Cancio Barreto
Iguata ñepyrũ
Oikundaha ñepyrũ imborayhu tuja ykére ha'éva imbaraka, ome'ẽva'ekue ichupe itúva, orekóvo 13 ary ome'ẽ chupe jopói peteĩ mbaraka michĩmi ( requinto); upe ára guive, nomboykevéiva ko mbaraka omokurundúva ha'e. Orekóvo 12 ary oikuaa, umi obraje  Jejui Guasu gotyo, karai Efrén Echeverría-pe, ko kuimba'e oikuaa'ỹre, oguerúma huguýpe pe tata rendy mbaraka ombopúvo, péva oreko peteĩ estilo particular, mitãmíme ha'e ojeheró niño prodigio del requinto, péva umi evento artista ogueromandu'áva kunu'ũ ha aguyjépe.
Hembiapo ambue
Juan Cancio omoirũ ha techapyrã ramo oreko umi músiko ikatupyryvé ha iñarandúva, oje'eháicha orekóva talento ha fama mundo rupive ha'éva herencia rica canciones inolvidables umíva ha'e: Mauricio Cardozo Ocampo, Eladio Martínez, Diosnel Chase, Emilio Vaesken, Edmigio Ayala Báez, Samuel Aguayo, Agustín Barboza, Luis Alberto del Paraná ha Faustino Brizuela.
Guarani Ñe'ẽpukuaa
Muanduhe pu'atã
4. Ñe'ẽ ñemohenda imuanduhe rupi
Juan Cancio Barreto
Hembiapo ambue
Ojapóvo umi gira py'ỹi, Juan Cancio Barreto heta oviaha, ogueraha hendive, pe paje térã póra oñembosaráiva imbarakapúpe oguahẽvo mayma  Paraguái térã tetã pytaguáva ñe'ã térã hi'ángaitépe ohasáva frontera.
Guarani Ñe'ẽpukuaa
Muanduhe pu'atã
4.1. Ñe'ẽ imuanduheteĩva (Palabras monotónicas): Ha'e umi ñe'ẽ oguerekóva ipype peteĩ pu'ae atã añónte (hai térã pureko).
Juan Cancio Barreto
Hembiapo ambue
Oime gueteri ko'ágã peve purory ñemoherakuã Paraguaýpe ha okaháre avei ojekuaa ichupe Argentina, Brasil, Chile rupi, heta jopói ohupyty ko'ã tendáre ipurory mbarakápe. Ko'ã árape oreko peteĩ programa ta'angambyry Canal 2 Red Guaraníme. Omoirũ ichupe Marquito Brisuela ha heta artista oho upépe oputrahéi ha oñomongeta. Mayma Paraguái memby oguerohory ko programa oikuaaukáva tavarandu.
Guarani Ñe'ẽpukuaa
Muanduhe pu'atã
5. Muanduhe purukuaa Guaraníme
5.1. Pu'ae atã ndaha'éirõ pu'ae paha ñe'ẽ imuanduheteĩvape, oguerãhava'erã muanduhe hai.
5.2. Pu'ae atã ndaha'éirõ pu'ae paha ñe'ẽ imuanduhe'etávape, oguerahava'erã muanduhe hai.
5.3. Pu'ae atã ha'érõ pu'ae paha ñe'ẽ imuanduheteĩva ha imuanduhe'etávape, ndoguerahai'arã muanduhe hai araka'eve; ja'eporãsérõ, pe ñe'ẽ imuanduhe pureko opytávo.
Techapyrã :
Muanduhe tĩgua
1. Taipu tĩgua
Jaipurukatu hagua muanduhe tĩgua tekotevẽ jaikuaa máva mávapa umi taipu tĩgua. Upéva rehe ñanemandu'araẽta umíva rehe.
2. Muanduhe tĩgua purukuaa
2.1. Pu'ae tĩgua ñamoñe'ẽpehẽrõ peteĩ pundie jurugua ndive, oguerahava'erã muanduhe tĩgua
Techapyrã:
2.3. Muanduhe tĩgua ( ~ ) omyengovia muanduhe haípe ( ´ ), umi pu'ae atã tĩguávape.
Hetápe oipyapy ko muanduhe tĩgua jepuru. Oĩ oñeporan-dúva mba'eicharupípa jahekýi pu'ae tĩgua árigui imuanduhe. Umíva he'i ndaikatuiha jajapo upe mba'e ha'égui peteĩ tai año, ndaikatúiva ñamboja'o.
Ko ára peve ndojejuhúi gueterei aporeko (técnica) ikatú-tava jaipuru muanduhe tĩgua ñaha'ãngahai hagua hekopete. Upévare, ága peve jaipuru manduhe tĩgua mbo'ehára Reinaldo Decoud Larrosa omyesakãhaguéicha.
3. Pytyvõrã
Guarani oñe'ẽkuaa'ỹvape hasy'imíjepi ombohyapu térã omohenda hagua hekopete, jehaípe, muanduhe tĩgua. Peteĩ aporeko jaipurukuaáva ñane remimbo'ekuéra ndive ikatupyry hagua muanduhe tĩgua purúpe niko ha'ehína ñe'ẽ ha ñe'ẽpehẽtai tĩgua jehai py'ỹi, ñamombyta meve iñakãme. Techapyrãrõ, jaipurukuaa ko'ãva:
Ñe'ẽpehẽtai purukuaa
1. Ñe'ẽpehẽtai ñemohenda
Ñane avañe'ẽme niko oĩ heta ha opaichagua ñe'ẽpehẽtai. Oĩ jaipurukuaáva tero, teroja ha ñe'ẽteja ndive ha hetaiteve oĩ jaipurukuaáva ñe'ẽtéva ndive. Ñe'ẽpehẽtaikuéra apytépe oĩ: Umi ñe'ẽpehẽtai mboyvegua, ñe'epehẽtai upeigua ha umi ñe'ẽriregua iñe'ẽpehẽteĩva ojoajuva'erã iñe'ẽrapóre (raíz), ha oiko chuguikuéra peteĩ ñe'ẽ año jehaípe.
2. Ñe'ẽpehẽtai ha ñe'ẽriregua purukuaa
2.1. Ñe'ẽpehẽtai mboyvegua (partículas prefijas) ha'e umi oñemohendáva ñe'ẽrapo (raíz) mboyve.
Techapyrã:
2.3. Guarani ñe'ẽysajakuaápe (morfología) jajuhukuaa poapýichagua ñe'ẽ ha umíva apytépe oĩ ñe'ẽriregua. Kóva ai-pórõ ha'e ne'ẽ, ndaha'éi ñe'ẽpehẽtai.
Ñe'ẽriregua oñemohendajey. Oĩ iñe'ẽpehẽteĩva (monosi-lábicas) ha iñe'ẽpehẽ'etáva (polisilábicas).
Umi iñe'ẽpehẽteĩ apytépe oĩ:
Ko'ã ñe'ẽriregua ojoaju'arã ñe'ẽ ijykereguáre.
Mymbakandu
thumb|Asia Mymbakandu. thumb|Aravia Mymbakandu. Mymbakandu (karaiñe’ẽme: camello) ha’e umi mymba aty okambúva, Camelidae pehẽngue pegua, oĩméva Yvate Ahykape ha Kuarahyreike Asiape.
Ko mymba kavaju joguaha, oguereko atukupe kandu: Aravia Mymbakandu (dromedario) oguereko peteĩnte atukupe kandu, ha Asia Mymba'akãndu oguereko mokõi atukupe kandu.
Mymbakandu oikokatúiko yvyku’ipasupe, ndoho’ukatúiva yre, ha ha’e peteĩ mymba oipuruvave jererahare, mbarete ha hosãete, oikovekatúiva 40 térã 50 arynguéra. Yvypóra oipuruve mymbakandu ipire, ho’o ha ikamby.
Ñe'ẽriregua Guaraníme
ÑE'ẼRIREGUA GUARANÍME (LA POSPOSICIÓN EN GUARANI)
ÑE'ẼRIREGUA
HE’ISÉVA
Ñe’ẽriregua niko ñe’ẽ oñemohendáva ambue ñe’ẽ rire, ombojoapy -peteĩme- mokõi ñe’ẽ, ỹramo noimbái térã nahesakãi upe ja’eséva. Ojepuru oñanduka hagua heta mba’e, péicha: ára Ñe’ẽriregua jaipurukuaa opaichagua ñe’ẽ ndive ha omohesakã mba’éicha, araka’e, mamo, mba’ére ojehu ñe’ẽ ijykeregua omoandúva.
1. Tero tero ndive
2. Ñe’ẽtéva ñe’ẽtéva ndive
3. Teroja tero ndive
4. Ñe’ẽtéva tero ndive
5. Ñe’ẽndýi ñe’ẽtéva ndive Iñambuepaite ñande rekove Chákepe jaiko ko’ága ñe’ẽndýi ñe’ẽtéva
ÑE’ẼRIREGUA ÑEMOHENDA
Ko ñemohenda ojejapo iñe’ẽpehẽ retakua rupive.
2.1. ÑE'ẼRIREGUA IÑE'ẼPEHẼTEĨVA: Ko’ãva iñe’ẽpehẽ peteĩmínte ha katuete ojoajuva’erã ñe’ẽ ijykereguáre.
Umi iñe’ẽpehẽteĩ apytépe oĩ:
Techapyrã:
2.2. ÑE`ẼRIREGUA IÑE'ẼPEHẼ'ETÁVA: Ko’ãva oguereko mokõi térã hetave ñe’ẽpehẽ ha araka’eve ndojoajuiva’erã ñe’ẽ ijykereguáre.
Umi iñe’ẽpehẽ’etáva apytépe oĩ:
Jogapokuaa
Jogapokuaa ha'e peteĩ mba'eporã jogapo ha japose pe tenda mamópa oikove yvypóra.
Véyhika
Véyhika, héra tee Tavetã Véyhika, ha'e peteĩ umi mokõipa poteĩ tetã hekosãsóvagui oĩva pe Európa Joajúpe. Ojejuhu Európa vore yvate kuarahyreikeguápe. Ijyvy apekue hína 30.528 km² ha oiko ijyvýpe amo 11 550 039 tapicha, ojeipapaháicha 2021 aja. Itavusu ha pe táva tuichavéva, ojoajúrõ umi táva ijykeguáre, niko Vuruséla ha pe táva orekovéva tapichakuéra niko Amberes.
Ko tetã iñe'ẽ tee mbohapy hína: 57 % Véyhika retãyguágui, tuichaitépe Flandes rekohágui, oñe'ẽ Neelándañe'ẽ, upe aja oĩ 42 % oñe'ẽva Hyãsiañe'ẽ (Valónia rekohápe, ñemby gotyo, ha Vuruséla-Tavusu Rekohápe, iñe'ẽ tee mokõiva ojehecha meméva umi oñe'ẽkuaáva Hyãsiañe'ẽ). Sa'ive 1 % Véyhika retãyguágui oiko oñe'ẽhápe Alemañañe'ẽ, ko tetã kuarahyresẽ ngotyo oñomohembe'yhápe Alemáña rehe.
Ára Mbytegua opami guive saro'y XVII oñepyrũmi meve, ko tetãre heta ojehecha umi oñemukuaáva ha umi iñarandupy opaichagua. Saro'y XVIII oñepyrũmi guive oiko peve pe Véyhika ñepu'ã 1830 aja, oiko ko tetãgui oñorairõitereihápe, heta tetã mbarete Europagua oñorairõ ijyvy apekuépe, upévare ojehero ko tetã upe aja "Európape oñorairõhápe".
Ko tetã oĩ umi omoheñóiva Európa Joaju apytépe, ha heta Európa Joaju remimoĩmbyre ojejuhu ko tetãme, upéicha avei oĩ ambue temimoĩmbyre imba'eguasuitéva ha hóga guasu oĩ ko tetãme, techapyrã pe OTAN.
1893
1893 - ary.
Ehíto
Ehíto, héra tee hína Ehíto Tavakuairetã Árave (Áraveñe'ẽme: جمهوريّة مصرالعربيّة Ŷumhūriyyat Miṣr Al-ʿArabiyyah), ha'e hína peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhu Áfrika ipehẽngue yvate kuarahyresẽme. Ehíto yvy apekue ojejuhuve Áfrika ipehẽngue yvate kuarahyresẽme, oĩ avei Ehíto ipehẽnguemi Ásiape ojejuhúva, ojejuhuhápe yvyapy Sinai. Ijerére ñemby gotyo ojejuhu tetã Sudano, kuarahyreike oĩ tetã Livia ha yvate kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu Paletína ha Israel retã. Yvate gotyo ojejuhu para Yvy mbytépe ha ñemby kuarahyresẽ ngotyo oĩ pe para Pytã.
Ehíto retã apekuére oñemyasãi upe yvy ojeiko'ỹha héra Saára. Ysyry Nílo ohasa yvy ojeiko'ỹháre ñemby guive yvate peve. Ysyry hasahápe oiko hetaite tekove, ijerére hína oiko ava hetakue tuichavéva Áfrika pegua. Haimete opa Ehíto retãygua oiko tavaguasúpe ha távaguasu ijerére, Káiro, ko tetã itavusu, ha Alejandría.
Ko tetã ijyvy apekuépe oñepyrũ yma ku Ehíto Ymaguare mburuvi guasu, heta mba'eguasu ha mba'eporã ko ára ojehecha gueteri oheja. Ko'ãga ko tetã imba'eguasuite Kuarahyresẽ Aguĩgua rendápe. Ko ára jave Ehíto oiko hína tavakuairetã ramóicha mburuvichavy rapépe. Ary 2013 ha 2014 mbytépe ko tetã rekuái iñesãmbyhy hekovia sapy'a, oiko rire upe "golpe de Estado" omosẽva tendota Mohamed Morsi.
Maringá
Maringá ha'e peteĩ táva Pindoramape, oĩ Paraná tetãvore. Ko távape oĩ 367.410 tavayguakuéra (ary 2010) ha oguereko peteĩ yvy pehẽngue 487,930 km2 nunga. Ko táva ha'e táva mbohapyha tuichave ha tenondeguave tetãvore Parana pegua.
Mburuvi
thumb|300px|Mburuvikuéra [[1492 guive 2008 peve.]] Mburuvi, ha'e peteĩ "ñesãmbyhy joaty" ojejapo heta yvy ha arandupýgui, "yvy ha arandupykuéra oñendyry ha oñembojoaju akue, ha oñembojo'áva peteĩ pehẽ imbaretevéva ha heta pehẽnguéra ipogúype". Pe mburuvi mbyte ha'e pe ome'ẽva pe jokuaikuaa umi yvýpe ipoguýpe. Mburuvi ryepy ojehecha ndaijojahái tetãyguakuéra, ha umi avakuéra oĩva kóvape oguereko ambue tekoiterape. Peteĩ mburuvi ha'e peteĩ tetã isãsóva oguerekóva peteĩ mburuvicha ha'éva peteĩ mburuvichahára, hákatu umi tetãmi oĩva mburuvicha ituicháva poguýpe ndaha'éi peteĩ mburuvi térã oisãmbyhýva hese katu avei ndaha'éi peteĩ mburuvichahára. Heta tetã oĩ kuri he'íva chugui ha'eha peteĩ mburuvi, hákatu heta tetã ambuéva he'i chugui ndaha'eiha peteĩ mburuvi ha'eháicha pe Mburuvi Afrikambytegua, ha umi tavetã oĩ akue Ingyatérrape. Tetã peteĩ reko Amérikagua sapy'ánte ojehecha "mburuvi" ramo avei, jepémo ndaha'éi pe ñe'ẽ he'iséva ypykuépe.
Alessandro Bordini
miniaturadeimagen|Alessandro Bordini [[Paraguái retãme]] miniaturadeimagen|Alessandro Bordini [[Aeropuerto Internacional Silvio Pettirossi|Táva Paraguái Pepo'atãrupa Silvio Pettiróssi-pe]] Alessandro Bordini ha'e peteĩ mitãkuimba'e Italiaygua ohecha'ỹva ohóva ha'eñorei opa yvyape'árire peteĩ yvyra morotĩmi ha hi-íPhone reheve.
Heñóivaekue ára 8 jasypoapy ary 1985-pe Tetãvore Veróna-pe. Ha'e peteĩ umi yvyra mbojeguahára ra'y. Ohasa imitãrusu aja pe mbo'ehaópe, ñembosarái ha opa mba'e hekopegúape heta tapicháicha. Osẽ rire mbo'ehaógui, oñepyrũ omba'apo ára pukukue itúva ndive ha oguerekóvo 21 ary  oguahẽ oikuaa pe imborayhu tuichavéva: ha'éva pe paracaidismo. Mbohapy ary ome'ẽ rire opa imbaretekue ha opa oguerekomíva ohasa peteĩ  jehusapy'a ivaietereíva rehe  ojepoikúevo yvategui; ha katu nda'ipu'akái hese pe ñemano, terãmo opyta ndohechavei. Peteĩ ary oĩ rire umi tasyo ha oñemyatyrõjey haguamẽ oho ohendu peteĩ seminario ome'ẽva'ekue pe kuña Franciaygua Michelle J. Noel umi pu'aka oguerekóva pe apytu'u ha pe hekove, peteĩve  jey, upéicha oñemo'ambue. Oñeha'a aja oikojey ijeheguiete teko kyre'ỹme,  ohechakuaa pe py'aporã oguerekova umi mbohapy ary oútava  ohasa guive pe ojehuva'ekue rehe hese rapykúeri ha osẽ oho ha'eño opa yvy'ape'árire oikuaauka haguã pe ha'e oguahẽva'ekue oikuaa.
1892
1892 - ary.
Omano'akue
...1891-1892-1893...
Ponta Grossa
Ponta Grossa ha'e peteĩ táva Pindoramape, oĩ Paraná tetãvore. Ko távape oĩ 321.100 tavayguakuéra (ary 2010) ha oguereko peteĩ yvy pehẽngue 2 067,545 km2 nunga. Ko táva ha'e táva irundyha tuichave ha tenondeguave tetãvore Parana pegua.
Tembi'ukuaa
thumb|280px|Mesa tembi'u henyhẽmbáva, ojapo [[Osias Beert.]] Tembi'ukuaa ha peteĩ tembiapoporã ohechaukáva mba'éichapa oiko yvypóra, hembi'u ha hekoha. Ko tembiapoporãme oike avei tembi'u apo rembikuaa, ha'éva mba'éichapa ojajapo tembi'u oparupi. Tembi'ukuaa ohesa'ỹijo mba'éichapa tapichakuéra okaru ha hoy'u, moõgui oguenohẽ hi'upyrã ha mba'éichapa ombojy hembi'urã.
Cascavel (Parana)
Cascavel ha'e peteĩ táva Pindoramape, oĩ Paraná tetãvore. Ko távape oĩ 292.372 tavayguakuéra (ary 2010) ha oguereko peteĩ yvy pehẽngue 2 100,831 km2 nunga.
Tupãsy La Candelaria Areguápe
Tupãsy La Candelaria Areguápe
Ojeromandu’áva 2 jasykõi jave. Oñemombe’u mombyry, aipo islas Canarias-pe ko’ág̃a España poguýpe, yma, ymave ndaje oikova’ekue te’ỹinguéra.
Peteĩ árape te’ỹinguéra oraha ijovechakuéra ñúme, okapi’ipe’u hag̃ua. Peichaháguinte ohecha hikuéi peteĩ máva overapáva ndohejáiva ovecha ohasa amogotyove, oñemondýipa. Kuñakarai ijao overapáva.
Te’ỹi peteĩva osapukái kuñakaraípe ojei hag̃ua upégui, peichavérõ jepe, nosẽi. Peteĩva oipyhy kyse tuicha ha oho, oikytĩnguévo pe máva jyva, huguypa, oho mburuvicha rendápe, omombe’úvo ichupe, mburuvicha he’i ogueru hag̃ua ta’anga ohechava’ekue.
Omoĩ ta’anga itakuápe opavave ohechatahápe, ijao isa’ypa ha ijape overapáva, upépe ha’ekuéra ogueru ichupe hi’upy, yva opáichagua, jopóirõ omomorãvo péicha Tupãsy ra’anga.
Heta ary rire og̃uahẽ pysyrõhára español-kuéra horario hag̃ua yvýre, opyta hag̃ua España poguýpe, péicha ojuhu te’ỹi peteĩvape hérava Antonio Wanehe, ogueraha ichupe ha ohekombo’e hikuéi ijeroviápe, omoambue imba’etee.
Peteĩ ára ou yvytu vai, oky, y okakuaa, oikepa hogakuérape ha oĩhame Tupãsy La Candelaria, upe ára ipaha ojehecha hague. Araka’eve ndojejuhuvéi ha ndojehechavéi.
Ápe ndaje Domingo Martínez de Irala oúrõguare oĩmava’ekue capilla. Tupão La Candelaria ndaje tendota Karai López oipytyvõmiva’ekue ojejapo hag̃ua, upérõ ojogapo Areguápe, upete guive ojeikuaa oĩmahague Tupãsy La Candelaria.
Tupão oñemyatyrõ ha ojejapopa ary 1947-me oĩ mokõi Tupãsy La Candelaria, michĩvéva ijao pytãngy ha ijape hovy ha ambuéva tuichavéva, imorotĩmba.
Hi'ára jeguerohary
Hi’ára mboyve oiko Misa ha serenata guasu. Hi’árapema oñehendu Diana Mbaja ha maymáva oñembosako’íma oje’ói hag̃ua omomorãvo Tupãsy La Candelaria-pe, táva Aregua Ñangarekohára.
Oiko procesión tupão jerére, henondépe, opaite Marangatukuéra ra’anga umi barrio oĩháichagui oúva avei omomorãvo ichupe, ijeroguatahápe.
Procesión opávo oñepyrũ Misa guasu ojejapóva tupão korapýpe, hetaitereígui imembykuéra oúva upe árape g̃uarã.
Opávo oĩ tupão renondépe calesita, kavaju ñani, ñembosarái ha tembi’u opáichagua asaje jave oñepyrũma ojevy hogakuérape ambue barrio–pegua.
Avei ogayguakuéra ojapo upe árape karuguasu, Tupãsy La Candelaria rérape.
Ymave
Avei upe ára mitãnguéra ojapo Primera Comunión ha oguata ijykére precesión-hápe.
Oĩ jepokuaápe ojejapo hag̃ua pe vy’a arateĩme añónte, hi’ára mboyve, térã hi’ára rire ho’áramo ambue ára, ndaha’éiva arateĩ, péicha oiko, tavao omotenondéva ndoheraguapýigui peteĩ decreto he’ihápe aretéha upe ára.
Pa’i Mario ojerúre tavao motenondehárape, ojapo pa ary, oiko hag̃ua aretéramo 2 jasykõi, ojehecha’ỹre ho’a térãpa ndo’ái arateĩme.
Ymave avei misa ojejapo tupão ryepýpe ko’ág̃a ojejapo okápe, hetaitereígui tavayguakuéra oúva omomaiteívo Tupãsy La Candelaria.
Procesión ymave ojejapo víspera ka’aru, ko’ág̃a ojejapo hi’árape pyharevete.
F
Tai F ha'e tai poteĩha, pundie irundyha latinañe'ẽ achegety pegua ha oimeraẽ heta ñe'ẽme ijachegety, karaiñe'ẽ achegety avei, tai poteĩha avei. Avañe'ẽ achegety ndoguerekói tai F, ikatúne ojehechauka ipu tai H, térã tai V.
Ymaguare, ehiptoñe'ẽ achegety, ko tai ohechaukáva peteĩ jejatyka.
Ñeñopĩ
thumb|150px|Venus Ñeñopĩ térã porãguerojera ha'e peteĩ tembiapoporã oipurúva ita, yvyra, ñay'ũ, tuju térã mba'e ambuéva oñemoha'anga omoha'anga hag̃ua. Tapichakuéra omoha'angáva oipurúvo umi mba'e ojehero "pandára". Ñeñopĩ hína opaichagua, ikatu omoha'anga yvypóra térã mymbakuéra rete, ikatu omombe'u tembiasakue térã ohechauka ijapohára remimo'ã.
São José dos Pinhais
São José dos Pinhais ha'e peteĩ táva Pindoramape, oĩ Paraná tetãvore. Ko távape oĩ 268.807 tavayguakuéra (ary 2010) ha oguereko peteĩ yvy pehẽngue 945,717 km2 nunga. Ko táva opyta 7 km mombyrýgui tetãvore itavusu Curitiba.
1 jasyteĩ
Ára 1 jasyteĩ ha'e ára peteîha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua. Umi 364 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
G
Tai G ha'e tai pokõiha, pundie pohaha latinañe'ẽ achegety pegua ha oimeraẽ heta ñe'ẽme ijachegety, karaiñe'ẽ achegety avei, tai pokõiha avei. Avañe'ẽ achegety oguereko avei tai G, tai poha, ikatu haiva G̃, tai G ipu ambueva ñe'ẽme ikatu hechauka ipu tai J|Jeicha, térã tai G, avañe'ẽicha.
Ymaguare, eturukoñe'ẽ achegety, ko tai ohechaukava ipu K|Keicha, ha Ge avei.
Blas Marangatu. Valle Puku-Aregua
'''Blas Marangatu. Valle Puku-Aregua'''
Ojehechaháicha Paraguáipe
Ary su posa mbohapypa poapýpe español ha Guaranikuéra, oñorãirõhína ha peichahágui yvágape ohecha peteĩ kuimba'e ijao morotĩva ha kyse ipópe, omondýi umi oñorairõvape, péva oiko ára mbohapyhápe jasykõime, upete guive Blás Marangatu ojekuaa Paraguái ñangarekoháraramo, avei oĩ táva oguerekóva ichupe imarangatu ñangarekohára.
López oĩrõguaréma Paraguái marangatu ñangarekohára, oje’e hese ahy’o rerekua avei ndokyvéi jave, oky tuichaitereírõ ha ñemitỹ ombyaipárõ, kyjukuéra, pya’e oiko ñembo’e ichupe.
Blás Marangatu árape ojehacha heta ava oñeme’ẽva’ekue ichupe, omondéva ijaóichagua, mitãra’y, mitã’i, mitãkuña’i, mitãrusu, kuimba’e ha kuña ijao pytãmba, ijajúrare cinta oguerekóva Blás Marangatu pukukue ha osãingóva’ekue marangatu ra’angáre hi’árape.
Ojeguereko jepokuaápe ijahy’opa’ãvape ojeatukupe nupãva’erã oje’évo Blás Marangatu, Blas Marangatu.
Ojehechaháicha Valle Pukúpe
Tembiasa oñemombe’úva he’i ndaje mokõi ojoyke Reusiendo ha Juan Blás Villamayor Ñorairõ Tuicha, Triple Alianza opa rire, ogueru hikuéi, Blás Maragatu ra’anga peteĩ, aipo ojapo chupekuéra milagro ñorairõ aja. Hógape oiko ñembo’e mante ichupe upéi oúma  ógaykére oikóva ha oñemboheta ohóvo ijatýva.
Ary 1930 pe omano Reusiendo ha Juan Blás itujáma avei upémarõ ombyaty Faustino Chávez ha Catalina Aguilera de Chávez, Lino Orué ha Juana de Díos de Orué, José León Núñez ha Obdulia de Núñez, Desiderio Aguilera ha Maria Lucia Benítez de Aguilera –pe ha ome’ẽrei Blás Marangatu ra’anga.
Ãva omba’apo joa ha omopu’ã oratorio michĩ, karai Juan Blás korapýpe ha upete guive opavave oikóva ko barrio-pe omomorã Blás Marangatúpe, péicha opyta iñangarekoharakuéraramo.
Ary 1943-pe oratorio ojeguerova peteĩ korapýpe ome’ẽreíva’ekue Ña Catalina Vda. De Chávez oĩhápe ko’ag̃aite peve.
Arzobispo Paraguaygua Monseñor Bogarin oñe’ẽmondo oñemboja’o hag̃ua irundy barrios–pe, upérõguare barrio Blás Marangatugua ojerure ichupe opyta hag̃ua barrio réra peichaténte ha upéicha oiko.
Hi'ara Jeromandu'a Valle Pukúpe
Oiko ichupe novenario, porundy ára pukukue oñombyaty upepeguáva ha oñembo’e ichupe. Hi’ára mboyve oiko misa ha upéi serenata flauta ha tambor omoirũ purahéi.
Upe ára 3 jasykõime ko’ẽ guive oñembosako’íma oho hag̃ua omoirũ Blás Marangatu procesión-pe oratorio jere rupi, ymave ojejapo óga jere rehe ivaietereígui tape.
Procesión rire oiko misa guasu, parlante rupi oñehendu vy’a oikóva, sortija, mitãnguéra oñembosarái calesita-pe, carrera vosa, paila jeheréi, ogayguakuéra ojapo karuguasu upépe umi oñe’ẽme’ẽva’ekue karai Blás Marangatúpe, ojejeruréva apytépe, oĩ hetave ahy’o ñemonguera.
Karuguasu oiko banda púpe oñehendúva parlante rupi, ka’aru og̃uahẽvo oiko toro ñemoñarõ.
G̃
Tai G̃ ha'e tai poteĩha avañe'ẽ achegety pegua, oĩva avei mundurukuñe'ẽ achegetype ha parintintĩñe'ẽ achegetype. Ko tai pundie tĩguáitéva. Ymaguare, avañe'ẽ achegety, G̃ ipu ohechaukava NT térã ND, uvei, G̃ ou latinañe'ẽ achegety pegua.
2 jasyteĩ
2 jasyteĩ ha'e mokõiha ára arygua.
Two and a Half Men
Two and a half men (avañe'ẽ, Mokõi ha mbyte kuimba'e) ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui ombopukáva Tetãvorekuéra Joaju pegua, imba'eapohára tenondegua ko'ãga Jon Cryer, Ashton Kutcher ha Angus T. Jones, ha ymaguare ha'e Charlie Sheen. Ko tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui ohasa ta'angambyry mbohasáva hérava CBS.
Two and a half men ohasa asy upei Charlie Sheen jeikove vai ojuhúvo. Ipehẽngue poapy oñemomichĩ 16 ñembyatýre ha Charlie Sheen oñemosẽ ha oñemoabue Ashton Kutcher rehe.
Ipehẽngue peteĩ guive ipehẽngue poapy peve omombe'u Charlie (Charlie Sheen) hekove, imenda'ỹre, ka'úre ha kuñaséro oikove porã Malibúpe, Kalifórnia. Hekove oñemoambuepa Alan (Jon Cryer), ityvýra, ojopoi hembirekóre ha oho Charlie rógape oikove hag̃ua, ha Alan ta'ýra hérava Jake (Angus T. Jones) oho Charlie rógape avei opa arapokõindy paha jave.
Ipehẽngue porundyhápe Charlie omano ha Alan oñemu va'erã Charlie róga ha oheka va'erã hóga pyahurã. Upekuévo, oguahẽ Walden ojogua Charlie rogakue, ha oheja Alan ha ita'ýra opyta hóga pyahúpe.
Ñe'ẽkuaaty ha Ñe'ẽtekuaa
ÑE’ẼKUAATY HA ÑE’ẼTEKUAA (LINGÜÍSTICA Y GRAMÁTICA)
Heta tembikuaatýicha (ciencia), Ñe’ẽkuaaty (lingüística) heñoi’ypyva’ekue Grecia-pe. Poteĩsa (600) ary Hesukirito o’a mboyve, Platón ha Aristóteles ohesa’ỹijomavoiva’ekue heta mba’e ñe’ẽ rehegua. Umi griego oñemoarandu ha oñembokatu-pyry iñe’ẽ teépe. Avei romano-kuéra ohesa’ỹijo iñe’ẽ tee griego-kuéra ojapohaguéicha.
Irundysa (400) ary Hesukirito mboyve, Panini, India-ygua; oheja hembiapokue ohesa’ỹijohaguépe Sánscrito ñe’ẽtekuaa. Upe tembiapo ko’agaite peve oñemomba’eguasu ha ojehecha-ramo.
Upéiniko heñoi’akue Ñe’ẽsa’ỹijokuaaty (Filología), ha’éva upe omohenda, ohesa’ỹijo ha omyesakãva taha’eha’éva ñe’ẽrete (texto). Upe guive oñehesa’ỹijo jave peteĩ ñe’ẽrete, oñehesa’ỹijova’erã avei avano’õ ipuruhára, hembiasakue ha ije-pokuaa. Ñe’ẽsa’ỹijokuaaty omyesakã ñe’ẽrete haipyrévante.
Ary 1800 guive, ñe’ẽkuaatýgui oikóma peteĩ tembikuaaty itenondéva ha ijehegui okakuaáva ha oñemohypy’ũva, heta ára oiko rire ñe’ẽsa’ỹijokuaaty pepo guýpe.
Ñe’ẽkuaaty ñemotenonde ñahesa’ỹijokuaa ymaite guive. Péicha, oĩ peteĩ pa’ũ oñembohérava Ñe’ẽkuaaty Mboyvegua (prehistoria de la lingüística) ijahápe opaichagua jepy’apy ñe’ẽteguigua. Hindu, hebreo, fenicio, griego, romano, arabe-kuéra guive, heñói meve ñe’ẽkuaaty (ary 1800 rupi). Upepeve, oñemoarandúva guive ñe’ẽtépe ojeherókuri ñe’ẽtekuaahára (gramático).
Upe guive, heta ára mokõive ñe’ẽ -ñe’ẽkuaaty ha ñe’ẽtekuaa- ojepuru peteĩcha. Péicha, tapicha oñemoarandúva ñe’ẽtekuaápe oñembohérante avei ñe’ẽkuaatyhára (lingüista), ha ohapykuehóva ñe’ẽkuaaty katu oñembohérante avei ñe’ẽtekuaahára. Aipórõ, ary 1800 guive, ikatúma ñahesa’ỹijo ñe’ẽkuaaty rembiasa (historia de la lingüística). Ko ñe’ẽkuaaty rembiasa, hypy’ũgui, ko’ága oñembohéra ñe’ẽkuaatykuéra rembiasa (his-toria de las lingüísticas), oĩgui mbohapýichagua ñe’ẽkuaaty ojoavýva ojoehegui.
ÑE’ẼKUAATY TEMBIASAPÝVA
Ko ñe’ẽkuaaty ohesa’ỹijo opaite ñe’ẽte rembiasa ha ñe-motenonde; ohechakuaa hagua moõpa ojojogua ha moõpa ojoa-vy ava ñe’ẽte. Ohesa’ỹijopaite taha’eha’éva ñe’ẽte rembiasa.
Federico Schlegel, ary 1808, omyasãi hemiandu he’ívo heta ñe’ẽte oñemoñahague peteĩvagui, ha upeichahápe heñói avei ñe’ẽkuaaty mbojojáva (lingüística comparada). He’i sánscrito, latín, griego ha alemán ndaha’éi ku ojojoguareínteva. Schle-gel oguerovia umi ñe’ẽte hapo peteĩhante.
Franz Bopp (1791 – 1867), heñoiva’ekue Maguncia-pe ha oñemoaranduva’ekue París-pe, ohesa’ỹijókuri mba’éichapa oñemosusũ (conjugación) griego, latín, persa ha germánico-pe. Ojapohaguére upe tembiapo oje’e hese ha’eha upe omoheñóiva ñe’ẽtekuaa mbojojáva (gramática comparada). Hembiapo rupive ha’e ohechauka mba’éichapa umi ñe’ẽte indo-europeo iñambuékuri ohóvo ojoehegui, jepémo ou hikuái peteĩ ñe’ẽte’ypýgui (lengua primitiva).
Uperire, Augusto Schleicher (1821-1867) oheja avei hapykuere ñe’ẽkuaaty rembiasápe. Kóva oho mombyryve he’ívo indoeuropeo-gui -ha’éva opaite rapo’ypy- heñói umi ambue ñe’ẽte oĩva yvy ape ári; ja’eporãsérõ, indoeuropéogui oñemoña mayma ñe’ẽte oñeñe’ẽva opaite tetãme.
Omohenda avei mayma ñe’ẽte mbohapýpe, kóicha:
Péicha avei jajesarekóvo ñe’ẽkuaaty tembiasapývape, jajuhukuaa Guillermo de Humboldt (1767-1835) rembiapo, oñeha’ãva’ekue ombohovái opaichagua ñe’ẽte apañuãi (proble-ma). Ha’e avei oñeha’ãkuri omohenda ava ñe’ẽte. Hembiapópe Humboldt oñeha’ã ohechauka ava ha ñe’ẽkuaa heñoijojaha, ndaha’éi ku ava heñoiraẽva ha upéi ae ñe’ẽkuaa. He’i sánscrito-pe ava ohupytyhague -heta ñeha’ã rire- ñe’ẽte ikatupyryvéva, upéa upe ñe’ẽte guive ambue ñe’ẽte hekomarã ha ojoavy ñepyrũ ojoapytépe.
Ja’ekuaa avei Humboldt oñemoarandu, oikuaa ha ohe-sa’ỹijojepe heta ñe’ẽte, umíva apytépe, ñe’ẽte Amérikape ojepu-rúva, ypykuéra oñe’ẽva.
FERDINAND DE SAUSSURE
Upéinte niko herakuã ñepyrũ Suiza-pe peteĩ kuimba’e katupyry rembiapo, herava’ekue Ferdinand de Saussure. Ha’éniko omboyke umi tembiapo upepeve ojejapova’ekue ha oñepyrũ ohesa’ỹijo ñe’ẽte ambue hendáicha. Saussure ojesarekokatu ha ohesa’ỹijo ayvu (expresión oral) ojepuruháicha peteĩ avano’õme (sociedad). Péicha -heseve- heñóikuri avei upe ñe’ẽkuaaty retepykatúva, heta tapicha arandu ohapykuehova’ekue hendive, upe guive ha opaite tetã rupi, yvy ape ári.
Ja’ekuaa Saussure ha’ehague ñe’ekuaatyhára ruvicha, pypuku ojesarekóva ñe’ẽtére. Ha’e omoheñói ha oipuru hekopete peteĩ tapereko (método) ojesareko hagua ñe’ẽtére. Hemiandu ojepuruháicha ñe’ẽkuaatýpe ojepuru avei ambue tembikuaatýpe (ciencia). Upe tapereko ha’e oipuruva’ekue ñamboherakuaa Guaraníme kõingue mbohovake (dualidades saussureanas). He’i ñe’ẽkuaa, taha’eha’éva, oñemboja’okuaaha katuete mokõi pehẽme, omba’apóva ojuehe ha ojuehe’ỹ ndoikokuaáiva. Péicha kõingue mbohovakérõ jaguereko:
2.1.1. Ava ha avano’õ Peteĩ avano’õ ojekuaa ha ojekuaauka iñe’ẽtére, ava upépe oikóva oikuaa ha oipurúgui upe ñe'ẽte (lengua). Upévare ja’ekuaa, avano’õ hekoveha oĩhaguére ipype tapicha oikuaa ha oipurúva peteĩ ñe’ẽte.
Aipórõ ha ñambo’apu’ávo Sausurre remiandu peteĩha, ja’ekuaa: avakuéra ndoipurúiramo ñe’ẽte ndojokupytymo’ãi ha avakuéra ndojukupytýirõ avano’õ ndahekokatumo’ãi. Ñamoĩkuaa avei techapyrãrõ, peteĩ ava iñe’ẽkõiva (bilingüe): peteĩ avano’õme oñe’ẽva Guaraníme ha ambuévape katu oñe’ẽ Castellano. Ha’ẽ ijavano’õ mokõi. Ojepokuaa mokõivévare ha oipurukuaa mokõivéva. Ko ava hetã peteĩ (Paraguay) ha iñe’ẽkõi (Guarani ha Castellano) ha upéicha rupi hemiandu mokõi, hembikuaa mokõi ha hembiasa mokõi.
Ko’ápe jajuhu Sausurre remiandu mokõiha: ava oiko ha oñe’ẽ avano’õme, avano’õ ñe’ẽtépe.
Ambue techapyrãme ñamoĩkuaa peteĩ ava, Guaraníme oñe’ẽva, peteĩ ára ohóva oiko ha’eñoite, mombyry, avave oĩháme. Upépe oĩ aja ndikatuimo’ãi oñemongeta avave ndive ha upehaguére ja’ekuaa upe jave ndaiporimo’ãiha avano’õ.
Ko techapyrã oñanduka ñandéve Saussure remiandu mbohapyha: ñe’ẽte -taha’eha’éva- oikotevẽha avano’õre, ha ava ndikatúi oiko avano’õ’ỹre. Ava noĩmbái ndaipórirõ avano’õ. Ava avano’õguántevoi.
Ipahápe ja’ekuaa “kõingue: ava ha avano’õ” oipuru hikuái peteĩ tape año oguata hagua, oñondive. Oikotevẽ ojoehe ha ndoikokuaái ojoehe’ỹ. Avano’õ oipurúva peteĩ ñe’ẽte he’ise avei avakuéra ipype oikóva oikuaa ha oipurukuaaha upe ñe’ẽte; ha péicha avei, heta ava oipurúrõ ojoapytépe peteĩ ñe’ẽte he’ise oikoha jekupytýpe peteĩ avano’õme. Ja’eporãsérõ, avano’õme oĩ ava peteĩteĩ ha ava peteĩteĩ ojoajupávo omoheñói avano’õ.
2.1.2. Ñe’ẽte ha ñe’ẽpu Kóva hína kõingue Saussure omomba’eguasuvéva. Upe oipy’apy ñepyrũva chupe; ja’eporãsérõ, oipy’ara’ã mbaretevéva chupe. Ha’e oñepyrũvo hembiapo ombojoavýma ñe’ẽkuaa ha ñe’ẽte. Ñe’ẽkuaa niko katupyete (facultad) mayma ava jaguerekóva ñambohasa hagua ñane remiandu, opaite hendáicha; ha ñe’ẽte katu hína ava rembipuru omoañetéva ñe’ẽkuaa, ayvu (oral) ha kuatiapyre (escrito) rupi ha peteĩ avano’õ oipurúva iñomongetápe ha ombojokupytýva avano’õyguápe.
Ndaipóri ñe’ẽpu ñe’ẽte’ỹre ha upéicha avei ndaipóri ñe’ẽte ñe’ẽpu’ỹre. Mokõive ndikatúi oiko ojoehe’ỹ. Ñaikotevẽ ñe’ẽpúre ñamoañete hagua ñe’ẽte. Ja’ekuaa avei ñe’ẽpu ñehesa’ỹijo rupive ikatuha jaikuaa peteĩ ñe’ẽte.
Techapyrãrõ, ja’ekuaa ñane retãme are guive ojepuruha Guarani ñe’ẽte ñomongetápe. Guarani aipórõ ha’ehína ñane retã ñe’ẽte. Ñanereñói rire ha jakakuaávo -peteĩteĩ- ñañemomba’e Guarani ñe’ẽtére. Upéi, ñande -ñane ñe’ẽpu rupive- jaipotaháicha ha jaipota jave, peteĩteĩ, ja’e ñane remiandu tapichakuérape.
2.1.3. Arete ha arepa’ũ Saussure oñandu ha ohechakuaákuri -heta ñe’ẽkuaatyhára ohechakuaahaguéicha upe rire- opa mba’ẽ jahecha ha jahecha’ỹva ojehaitypoha arapýpe. Oĩ mba’e hi’aréva ha hi’are’íva yvy ape ári ha ñane apytu’ũme.
Péicha avei, peteĩ mba’e, taha’eha’éva, ñe’ẽtépe, hekove mbykykue jaipyhýrõ ñahesa’ỹijo hagua, upépe jaipuruñaína arepa’ũ. Upéicha rupi ikatu jaikuaa upe mba’e rembiasa, peteĩ ára pa’ũme. Techapyrãrõ, ñehesa’ỹijórõ Guarani ñe’ẽte rembiasa Cháko ñorairo aja, jaikuaaségui mba’éichapa ojepuru upérõ; mba’erãpa; mávapa oipuru; mba’e ñe’ẽ pyahúpa heñói Guaraníme upérõ; ha ipahápe, mba’épepa oipytyvõ Guarani ñe’ẽte ñane retãme upe ñorairõme. Ko’ã mba’e ñambohovái hagua jaipurúta ñehesa’ỹijo arepa’ũva.
2.1.4. Ñe’ẽpuruhára ha ñe’ẽrenduhára Ko kõingue ijehegui hesakãma. Ko’ápe ijahína umi mokõi mba’e oñekotevẽva ñe’ẽte oñemoañete hagua.
Oñe’ẽva ha’ehína ñe’ẽpuruhára ha ojapysakáva katu ñe’ẽrenduhára. Mokõivéva oñomongeta aja ojoavy avei mba’e purúpe. Péicha, ñe’ẽpuruhára oipurukatu ijahy’o ha ñe’ẽrenduhára katu ijapysa.
Ja’ekuaa avei ñe’ẽpuruhára ha ñe’ẽrenduhára ndaha’éi ku ijahy’o ha ijapysa añónte oipurúva. Añetehápe, ñe’ẽpuruhára oipyahã hemiandu ha ñe’ẽrenduhára ohesa’ỹijo ha omyesakã iñapytu’ũme hapicha ñe’ẽ pyahãmbyre. Ága ñe’ẽrenduhára oikũmbývo hapicha remiandu ha ombohováivo chupe, tekotevérõ; upépe ae ja’ekuaa mokõivéva ojokupytyha. Ko mba’e ojehúvo heñói avei ñe’ẽjoyvy térã ñe’ẽjovái (diálogo).
NO’Õ ÑE’ẼKUAATY RETEPYKATÚVAGUIGUA
2.2.1. Ñe’ẽkuaatyhára aty Praga-gua Ko ñe’ẽkuaatyhára no’õ heñói 1926, ha hembiapo iporã-véva apytépe jajuhukuaa ñe’ẽpukuaa (fonología) ñemohesakã ha ñemotenonde.
Ary 1928, oikókuri peteĩ Amandaje Ñe’ẽkuaatyguigua La Haya (Holanda retãme), ha upépe mokõi ñe’ẽkuaatyhára Praga no’õguigua: Jakobson ha Trubetzkoy -Rusia-ygua, upéi ova-va’ekue Praga-pe- omboguejy’ypyraka’e ino’õ remiandu ñe’ẽpukuaa rehegua. Ha’ekuéra he’i ñe’ẽpukuaa ha ñe’ẽpu’andu (fonética) ojoavyha hikuái. Ndikatuiha jaipuru peteĩ-cha, ñe’ẽ ojoeheguárõ.
Ñe’ẽpu’andu niko ohesa’ỹijo mba’éichapa ñambohyapu ha mba’eichagua tyapúpa (sonido) osẽ ha osẽkuaa ñande ahy’ógui, taha’eha’éva ñe’ẽtépe ha taha’eha’éva ava ahy’okuágui. Ñe’ẽpu’andu nohesa’ỹijói ñe’ẽ he’iséva, oñeha’ã uvei ohesa’ỹijo mba’éichapa oiko tyapu (sonido) ha ñe’ẽpu (habla). Ñe’ẽpu’andu omyesakãvo tyapu ha ñe’ẽpu reko, ohechauka avei mba’épa omýi ha mba’éichapa oku’e ñande ahy’o ha jurupegua, osẽ ha-gua tyapu.
Ñe’ẽpukuaa katu ojesareko ha ohesa’ỹijo taipu (fonema) peteĩ ñe’ẽtegua, ha omomba’eguasu taipu (fonema), ñe’ẽpehẽ (sílaba) ha ñe’ẽ (palabra) he’iséva, umíva ikatúgui ñaipyahã ha ñañanduka hesevekuéra ñane remiandu tapichakuérape, peteĩ avano’õme, jokupytýpe. Ja’eporãsérõ, taipu omoheñói -oñemohypy’ũvévo- ñe’ẽpehẽ ha ñe’ẽ peteĩ ñe’ẽtépe.
Praga-ygua avei ohechakuaa -yvy ape ári- oĩha hetaiterei tyapu (sonido) ha umíva apytépe jajuhukuaa ha ñamohendakuaa umi tyapu peteĩ ñe’ẽtépente ojepurúva. Ojehúvo upe mba’e tya-púgui oiko taipu (fonema), ha’éva aipórõ tyapu peteĩ ñe’ẽtépe ojepuru ha ojepurukuaáva. Upéicha rupi ombojoavy avei pu’ae (fonema vocálico – vocal) pundiégui (fonema consonántico – consonante). Pu’ae ipu ha’eñóva, ijeheguirei. Ndahasyiete oñembohyapu hagua. Kóva hína taipu mirĩ (fonema sencillo). Pundie katu oikotevẽ ambue taipúre -pu’aémanteva’erã- ipukatu hagua. Ha’eñorei hasyeteve oñembohyapu hagua. Kóva hína taipu rypy’ũ (fonema complejo).
Praga-ygua ojuhu avei oĩha taipu hyapu joavýva, sa-py’ánte ojoajúvo peteĩchagua pundie térã pu’aére hyapu kan-gyha; ha péicha avei, upéva upe taipu ojoajúvo ambueichagua pundie térã pu’aére hyapu atãha. Ko mba’épe ha’ekuéra ombo-héra taipu’avy (alófono).
Ohechauka hagua mokõi tyapúgui (sonido) oikoha mokõi taipu (fonema) peteĩ ñe’ẽtépe (lengua); ha’ekuéra omyengovia, peteĩ ñe’ẽme, peteĩ tyapu ambuére ha ñe’ẽ he’iseñepyrũva iñambuérõ, omoambuérõ ñe’ẽ he’iséva; upéicha jave tyapúgui oiko añetehápe taipu. Guaraníme ñamoĩkuaa peteĩ techapyrã, péicha:
Ko’ã techapyrã ohechauka ñandéve Guaraníme /ã/, /e/, /i/, /o/, /ũ/ ha’eha taipu (fonema). Ndaha’eiha hikuái tyapurei. Umi ñe’ẽ pãrãrã, perere, piriri, pororo ha pũrũrũ ojoavy hikuái ojoavýve umi pu’ae hetepýpe.
Ipahápe, Praga-ygua he’i avei peteĩ ñe’ẽte, taha’eha’éva, oipuruha katuete peteĩ taipu aty ha ipype ojekuaa porã ara-ka’epa ñambojoajuva’erã, mba’éichapa ñambohyapuva’erã ha mboy taipúpa oĩ upe ñe’ẽtépe. Guarani ñe’ẽtépe jaguereko mbohapypa mbohapy (33) taipu.
2.2.2. Ñe’ẽkuaatyhára no’õ Copenhague-gua Ko no’õme ijatýva omoheñói peteĩ tembikuaa pyahu oñembohérava ñe’ẽguykuaa (glosemántica). Copenhague-ygua herakuãvéva hembiapóre ha’ehína Louis Hjelmslev (1899-1965).
Ha’éniko he’i opaite mba’e ñe’ẽte retepypegua ndikatuiha ñahesa’ỹijo ha’eñorei. Taha’eha’éva mba’e jahapykuehóva ojeko katuete ambue mba’ére, oĩva iguy gotyo. Koichahápe oĩmíva guive ndaheko’añói.
L. Hjelmslev ndikatúi omyesakã mba’épa taipu (fonema) oñe’ẽ’ỹre tyapúgui (sonido). Ndikatúinte avei ohesa’ỹijo mba’épa ñe’ẽkuaa (lenguaje) ojeko’ỹre ñe’ẽpykuaáre (semántica). Ha’e oñeha’ãkuri ombojoaju umi mokõi mba’e iñapysẽ ha iña-pysẽ’ỹva, ohesa’ỹijo jave peteĩ ñe’ẽ.
Jahechaháicha jajapómanteva’erã umi mokõi ñehesa’ỹijo ñaikũmby hagua, hekopete, ñandereja he’iséva ha peichahápe jahechakuaa avei mba’épa aipo ñe’ẽguykuaa (glosemántica).
2.2.3. Ñe’ẽkuaatyhára no’õ Norteamérica-gua Ñe’ẽkuaaty Norteamérica-gua omoheñói heta tembiapo ombopyahúva ñe’ẽkuaatyhára remiandu, upépe ha ambue tetã rupi; jepémo kóva ko no’õ ohapykueho, ñepyrũrãme, europa-ygua rembiapo ñe’ẽkuaatyguigua. Ha upe mba’e ojehu hetaha-guére umi omoñepyrũva’ekue hembiapo Europa-pe ha upe rire ovava’ekue Estados Unidos-pe ombojoapývo hembiapoita, umí-va umi ñe’ẽkuaatyhára apytépe oĩhína Jakobson, ombo’evakue Harward-pe.
Edward Sapir ha Leonard Bloomfield omoheñóiva’ekue peteĩ ñe’ẽtekuaa (gramática) omohenda hagua ypykue ñe’ẽ, Norteamérica-gua, ikuatiapyre’ỹva. Upehaguére avei ñe’ẽkuaaty Norteamérica-gua itenondeve ñe’ẽysajakuaa (morfología) ha ñe’ẽjoajukatúpe (sintaxis). Jepémo mokõive oiko ha omba’apo Estados Unidos-pe, mokõivéva ojoavy kakuaa hemiandúpe.
Sapir ohesa’ỹijoñepyrũkuri taipu ha taipu aty, upéi omyesakãveva’ekue umi Praga-ygua. Ha’e ohesa’ỹijo, omyesakã ha ohai heta Norteamérica ypykue ñe’ẽte. Iporã avei ja’e Sapir he-rakuãhague Norteamérica-pe, Saussure herakuãhaguéicha Eu-rópa-pe.
Bloomfield katu ohesa’ỹijo opaichagua ñe’ẽte ñe’ẽkuaaty año rupive, ndojekói ambue tembikuaatýre. Heta ñe’ẽkuaatyhára ohapykuehova’ekue Bloomfield-pe oipurukatu ñehesa’ỹijo (análi-sis). Ko’ãva oñepyrũ ñe’ẽjoajúpe (oración) ha ñehesa’ỹijo rupive ohupyty taipu (fonema), ha’evahína ñe’ẽ vore mirĩvéva, ndikatu-véiva oñemboja’o.
Ipahápe, ja’ekuaa Ñe’ẽkuaaty retepykatúva (lingüística estructural) oipy’ara’ãhaguéicha Praga, Copenhague ha Norteamérica-yguápe, oipy’ara’ãhague avei Ginebra (Saussure remimbo’ekuépe), Rusia ha Francia ñe’ẽkuaatyhárape.
Jepémo Chomsky omoheñói ñe’ẽkuaaty pyahu ohesa’ỹijo hagua Norteamérica ñe’ẽte año, oñeha’ãkuri upe rire oipuru opaite ñe’ẽte reheve. Heta tapicha katupyry omoñe’ẽva’ekue Chomsky rembiapokue, he’i hikuái ha’e omopeteĩhague heta ñe’ẽkuaatyhára rembiapo. Péicha hembiapópe jajuhukuaa Hjelmslev, Copenhague-ygua, Bloomfield ha Humboldt umíva remiandu.
Ko ñe’ẽkuaaty he’i ava, taha’eha’éva, ndaha’éi ku peteĩ ñe’ẽjoaju añónte oipurúva hekove pukukuépe, oporandu térã ombohovái hagua hapichápe. Ava akóinte oiko oipyahã ñe’ẽjoaju ndojoguaietéva ambue ñe’ẽjoaju oipuruva’ekue upe mboyvemi. Upéicha avei ohendu jave, ohesa’ỹijokuaa opaite temiandu oñembohasáva chupe. Upévare Chomsky he’i ñe’ẽkuaaty ombyatyva’erãha ava rembikuaa peteĩ ñe’ẽtegua omoheñói hagua mbojojaha (regla) oipytyvõtava oñehesa’ỹijo ha oñeikũmby porã ha pya’e hagua peteĩ ñe’ẽjoaju.
Ñe’ẽtekuaa ñemoñangatúva (gramática generativa) ru-pive ñe’ẽkuaatyhára omoañetekuaa mbojojaha ohechaukáva mba’éichapa ñamoñemoñakuaa ñe’ẽjoaju (oración) peteĩ ñe’ẽtépe.
Guaraníme ñamoñemoñakuaa ñe’ẽjoaju hesakãva, oñei-kũmbyporãva, jaipurukuaárõ ko’ãva:
Ja’ehaguéicha, ko’ã mba’e jaikuaárõ, ñamoñemoñakuaáta ñe’ẽjoaju Guaraníme, kóicha:
Chomsky he’i ñambojoavykuaaha: ñe’ẽjoaju ape (estruc-tura superficial) ha ñe’ẽjoaju guy (estructura profunda). Ñe’ẽjoaju ape rupive ja’e ñane remiandu: ayvu térã ikuatiapyré-va; ha ñe’ẽjoaju guy rupive ñamohesakã maymávape upe ñe’ẽjoaju he’iséva.
Techapyrãrõ, temiandu oñembohasáva ñe’ẽjoaju guy ru-pive; ikatu oje’e heta hendáicha ñe’ẽjoaju ape rupive. Kóicha: Ñe’ẽjoaju guy omoañete peteĩ temiandu (idea) ñe’ẽjoaju rupive. Ñe’ẽjoaju ape katu omboysaja (forma) ñe’ẽjoajúpe.
Oñemoañetévo Ñe’ẽjoaju guy ha ñe’ẽjoaju ape oiko avei ñemoambue (transformación); ja’eporãsérõ, temiandúgui oiko ysaja. Aipórõ, ñe’ẽpuruhára oikuaárõ mbovymi mbojojaha ñemoambueguigua, omoñemoñakuaáta hetaiterei ñe’ẽjoaju ape. Kóicha Guarani ñe’ẽtépe guarã jaipurukuaa ko’ã mbojojaha:
Mbojojaha 1: he’i ñe’ẽjoajúpe jajuhukuaaha teroñe’ẽ (sin-tagma nominal) ha hapykuéri teroñe’ẽje’éva (sintagma predica-tivo). Techapyrã:
Mbojojaha 2: Omboja’óva teroñe’ẽ, kóicha: téra (nombre) ha moĩmbaha terojáva (sintagma adjetivo). Techapyrã:
Mbojojaha 3: Omboja’óva teroñe’ẽje’éva, kóicha: ñe’ẽpehẽtai (auxiliar) ha ñe’ẽtéva aty (grupo verbal): ha’evahína ñe’ẽtéva térã ñe’ẽtéva moĩmbaha.
ÑE’ẼKUAATY PURUPYRÃ a)Ñe’ẽte ha’ãngaharã (descripción de lenguas), ã)Ñe’ẽte kuaapyhy (aprendizaje de lenguas), ch)Ñe’ẽmbojerekatu (traducción), ha e)Ñe’ẽretepykuaa (lingüística textual)
Mbohapyve ñe’ẽkuaaty ha opaite arandu ijáva mbohapyvé-pe, omoheñóikuri ñe’ẽkuaaty oñembohérava ñe’ẽkuaaty purupyrã (lingüística aplicada), ijahápe:
Mauricio Cardozo Ocampo
Mauricio Cardozo Ocampo ko tapicha ojekuaa “generación de oro” Paraguái purahéi rehegua apytépe tuichavéva, ha tapicha oñemoarandu mbareteva’ekue Tavarandu Paraguái rehe.
Ñe'ẽkuaaty ha Ñe'ẽtekuaa
NO’Õ ÑE’ẼKUAATY RETEPYKATÚVAGUIGUA
a)Ñe’ẽte ha’ãngaharã: Ñe’ẽkuaaty purukuaa rupive ko’ãga oñehe-sa’ỹijokuaa opaite ñe’ẽte, taha’eha’éva, ojekuaaporãvévo hembia-sakue, iñe’ẽtekuaa ha iñe’ẽporãhaipyre. Praga-ygua, Saussure ha Chomsky remiandu ñande jaipuru avei ñahesa’ỹijo jave Guarani ñe’ẽte.
Mauricio Cardozo Ocampo
Heñói Yvyku'i, Paraguái-pe, 14 jasypo 1907-me, Crescencia Cardozo Caballero memby.
Ñe'ẽkuaaty ha Ñe'ẽtekuaa
NO’Õ ÑE’ẼKUAATY RETEPYKATÚVAGUIGUA
ã)Ñe’ẽte kuaapyhy: Avei ñe’ẽkuaaty purukuaa rupive ko’ága oime-raẽva ikatu oikuaapyhy peteĩ térã hetave ñe’ẽ oikuaa’ỹva. Ñane retã ha ambue tétame jajuhukuaa heta tapicha oikuaa’ỹva Guarani, oñeha’ãva oikuaapyhy ñane avañe’ẽ.
Mauricio Cardozo Ocampo
Imitã ha imitã rusu aja
Oñepyrũ oñemoarandu purahéi mimby mbopuha Eloy Martín Pérez ndive, itáva heñói haguépe. Ombopypukuve iñarandu Juan J. Rojas ndive ha instrumento ombopu ñepyrũva’ekue hína mimby ha mbaraka.
Ñe'ẽkuaaty ha Ñe'ẽtekuaa
NO’Õ ÑE’ẼKUAATY RETEPYKATÚVAGUIGUA
ch)Ñe’ẽmbojerekatu: Kóva ojepurumeme ojekuaauka hagua opai-chagua tembiapo peteĩ ñe’ẽtégui ambuévape. Upevarã ñe’ẽmbojerekatuhára (traductor) oikuaaporãva’erã mokõive ñe’ẽte. Guaraníme -hetaiterei apytépe- oñembojerekatúma: “La familia de Pascual Duarte”, Rudi Torga rembiapokue rupive.
e)Ñe’ẽretepykuaa
Kóva avei ñanepytyvõ ñahesa’ỹijo pypuku hagua opaite ñe’ẽrete (texto). Ipype jajuhukuaa, ñahesa’ỹijo jave ñe’ẽrete:
1º) Ñe’ẽretepy ñemi. Kóva omoñondive (relaciona) mokõi ñe’ẽ peteĩ ñe’ẽretepýpe. Péicha: “Chive ra’ykuéra kuehe oho Pa-raguaýpe. Ha’e ohechaga’u chupekuéra”. Ko’ápe, terarãnguete ha’e ha chupekuéra omyengovia Chive ha ra’ykuérape.
Mauricio Cardozo Ocampo
Hapykuere
Oraha purahéi tetã ha táva vusu opytáva yvy gotyo América-pe ha amo ipahápe oguahẽ Buenos Aires, Argentina-pe, opyta haguépe ha omboho’ove iñarandu mbo’eharakuéra katupyry armonía, purahéi jepyaha ha instrumento ñembopúpe Isidro Maistegui ha Gilardo Gilardi ndive. Tavarandu kuaha Argentina-gua Juan Alfonso Carrizo ndive oñepyrũ ohapykueho tavarandu.
Oĩ aja cuartel-pe oikuaa Eladio Martínez-pe, upéi ojapo oñondive aty “Martínez-Cardozo”, hendive onohẽ heta purahéi disco rupi sello Odeón Buenos Aires-guápe ha hetaiterei hendápe opurahéi teatro, puhoe, centro cultural-kuérape. 1932-me, oñepyrũramo guare ñorairõ Guerra del Chaco Paraguái oñorairõ haguépe Bolivia ndive, ahy’ojoyvy puraheihára “Martínez-Cardozo”, ambue artista ndive, heta jey opurahéi ombyaty hagua viru Cruz Roja Paraguaya-pe guarã.
Ñe'ẽkuaaty ha Ñe'ẽtekuaa
NO’Õ ÑE’ẼKUAATY RETEPYKATÚVAGUIGUA
2º) Ñe’ẽretepýpe oĩ’ỹva. Kóva omoñondive ñe’ẽ peteĩ ñe’ẽretepypegua ambue temiandu ndive, oĩ’ỹva upe ñe’ẽretepýpe. Péicha: “Jajapova’erã tembiaporã ohejava’ekue ñandéve mbo’ehára”. Ko’ápe, terarãnguete ñandéve ha ñe’ẽpehẽtai ja (ñan-de) omoñondive upe ñe’ẽrete temimbo’ekuéra peteĩ mbo’ehaogua ndive (upe oñe’ẽva ha’égui peteĩ temimbo’e), jepémo ñe’ẽretepýpe ndaja’éi ko’ã mba’e.
Mauricio Cardozo Ocampo
Hapykuere
Opa rire pe ñorairõ, ojeguerojera Buenos Aires-pe aty ojeheróva Círculo Paraguayo “Martínez-Cardozo” oike ha heta omba’apo haguépe, ha upe riremi, Cardozo Ocampo omoñepyrũ conjunto folklórico “Ñande róga”, heta tembiapo purahéi rehegua omboguata haguépe, ha upe rire, amo gotyove, péva opa peteĩ aty pyahu hérava “Agrupación Folklórica Guaraní”, upe rire herava’ekue “Club folklórico Rincón Guaraní”.
Ñe'ẽkuaaty ha Ñe'ẽtekuaa
NO’Õ ÑE’ẼKUAATY RETEPYKATÚVAGUIGUA
3º) Myengoviaha purukuaa. Kóva ñanemomandu’a peteĩ ñe’ẽre -ñe’ẽretepýpe- imyengoviaha rupive. Péicha, techapyrãrõ, tero ña-myengoviáta terarãnguére. Nati ohenói isýpe ohechaga’úgui chupe
Mauricio Cardozo Ocampo
Hapykuere
Ohai ha omyakã jotopa radiofónicos Paraguái purahéi ha arandukuaa rehegua Radio Argentina Buenos Aires-gua rupi (1948 guive 1952 peve). Ha’e omoñepyrũva’ekue “Banda Okára” (1954-1957), Paraguaýpe. Ojopo concierto Paraguái purahéi rehegua Orquesta Estable de L.R.1 Radio Splendid, Buenos Aires-pe, mokõi ary pukukue (1961-1962). Ombo’e Tavarandu Instituto de Bellas Artes Romaro, Buenos Aires-guápe, 1959 guive 1965 peve.
Ñe'ẽkuaaty ha Ñe'ẽtekuaa
NO’Õ ÑE’ẼKUAATY RETEPYKATÚVAGUIGUA
4º) Temiandu ñembohape. Kóvape katu ñamotenonde (terarãngue rupive) peteĩ ñe’ẽ upéi ja’étava. Isy he’i chupe: “Che memby Chive anive neñaña”.
Mauricio Cardozo Ocampo
Hapykuere
Mauricio Cardozo Ocampo oĩ umi tapicha omoñepyrũva’ekue Sociedad Argentina de Autores y Compositores apytépe; upe mboyve oĩkuri Círculo de Autores y Compositores-pe. Kóva ojoaju Sociedad de Autores ndive ha heñói1936-me ko’ága ojeheróva SADAIC. Ko atýpe ojeporavo chupe oho hagua oñemongeta Paraguái Retã Rendota ndive ikatu haguáicha osẽ peteĩ léi omo’ãva’erã ppropiedad intelectual; umi tembiapo rupi osẽ Decreto-Ley Nº 94 omoĩva hese heraguapy Tendota Federico Cháves.
Cargo ojupi haguépe arte rehehápe
Hetaite hembiapo puahéi rehehápe, upéichante avei tavarandu rapykuéri ha aty puraheiharakuéra rehehápe, oĩ ha’e hague APA (Autores Paraguayos Asociados) secretario fundador, Asociación de Músicos del Paraguay miembro-kue, Academia de la Lengua y Cultura Guaraní pe guare, Asociación Indigenista del Paraguay miembro-kue, Departamento Folklórico de la Dirección General de Turismo del Paraguay myakãharakue, Municipalidad de Asunción asesor tavarandu rehegua, APROFON (Asociación Paraguaya de Productores de Fonogramas) presidente honorario-kue, IFAP (Intérpretes del Folklore Asociados del Paraguay) asesor tavarandu rehegua.
Pytyvõ ome’ẽva arandukuaápe
Ojevy rire opytaite haguáichama Paraguáipe, omba’apo omoñepyrũvo “Conjunto Folklórico Perú Rimá”; kóva rembiapo tuicha oñemboyvate hagua Paraguái purahéi, mba’e porã, arte ha tembiapo jegua orekóva hembiapokue rupi, ojekuaa heta henda rupi.