cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pantanal
thumb|right|255px|Tuichakue Pantanal Brasil, Bolivia ha Paraguáipe thumb|right|255px|Pantanal, [[Mato Grosso retãvoréme.]] thumb|right|255px|Pantanal hína ko ñu guasu y japyhýva. Ko Pantanal ha'e upe ñu y japyhýva tuichavéva opa Yvýgui, oñemuasãiva Pindoráma, Paraguái ha Vorívia retãme. Ára okyitéva aja, jasypakõi ha jasypo jave, y ohupi amo 3 métro ha Pantanal oñeñuvãmba ýpe amo 80% opa ijyvy apekuégui, upéicha ojehecha ka'avo ha poty opaichagua ýpente oiko, upéi oguejyjeývo oheja peteĩ tenda iporãmbajepéva, oĩháme guyra opaichagua, pira, ypegua, mymba otyryrýva ha okambúva opaichagua. Pindoráma pantanal pehẽngue oĩ UNESCO tembiejakue Yvypóra reko pegua.
Pantanal ijyvy apekue ohupyty amo 250.000 Km².
Pe turismo fluvial ojeheróva ha'e peteĩ mba'e osẽva tenonde gotyo tetã Paraguáipe. Oĩma umi crucero iporãmbajepéva ha ygakuéra ohóva río Paraguay rehe, y yvate gotyo pantanal peve, oĩháme hechapyrã tekove rehegua ijojaha'ỹva.
Fuerte Olimpo rupive
Tetã Paraguái guive, okẽ jeikeha pantanal peve ha'e táva Fuerte Olimpo, opytáva asu gotyo ysyry Paraguay rembe'ýgui, ojahápe tetã Brasil rehe. Oñeguahẽ yvy rupi, tape Transchaco (tape hũ) ha avei ijyvyreiha; y rupi katu lancha, yga térã crucero rupive, ha avei ikatu reguahẽ yvate rupi, mba'yruvevépe, Fuerte Olimpo oguereko rupi mba'yruveve guejyha.
Fuerte Olimpo ha'e peteĩ táva hembiasakue iporãva ojeikuaa ha avei techapyrã tekoha rehegua (recursos naturales particulares). Opa ára ha opa jave pe paisaje ome'ẽ mba'e jehechapyrã ijojaha'ỹva, oĩ mbohapy yvyty ojoykére hérava “Tres Hermanos”, opu'ãva Fuerte Olimpo mbytetépe, ijerére katu oĩ ava rekoha, ãva ha'e horýva ha imba'eporãva.
Pe “yvyty mbyte pegua” oguereko peteĩ jupiha oĩháme 535 pyrũha ha 10 estaciones de interpretación ambiental. Hi'áriete oĩ ma'ẽha ojekuaahápe pe pantanal Nabileque ha pe Sierra de Bodoquena.
Ambue colina yvate ári, oĩ pe catedral de María Auxiliadora, ojejapóva ita tendaguágui, ohevháva pe ysyryguasu ha y kue, lancha ha ygakuéra ohasáva. Umi campana oguerekóva ojejapo tetã Italia-pe ha aravopapaha (reloj) ojegueru Alemania-gui. Pe aravo papaha ohechauka upépe aravokuéra térã ára mbegueveha ohasa pe tendápe.
Ikatu avei ojeho pe táva ypykue Ishir mba'évape hérava “Virgen Santísima”, upépe ikatu gueteri rehecha pe Shaman hérava, opurahéi jave. Ko'ã ypykue ojapo, ombo'e haguéicha chupekuéra hapicha ymave guare, artesanía yvyrágui, tague ha yvyra pire rehegua, iporãitereíva.
Ysyry Paraguay rupive
Ýre jeho lancha téra ygápe ha'e peteĩ mba'e ijojaha'ỹva ikatuhápe rehechapaite opaichagua hechapyrã oĩva pe tendáre, yvyra térã mymbakuéra rehegua; umi palma ha yvyty tenda pegua. Ko pantanal ha'e yvy iporãva pe ojeheróva safari fotográfico rehe guarã, hetaiterei oĩ rupi techapyrã, oĩ avei mymba saite opaichagua, ãva apytépe ikatu jahecha: jakare, kapi'yva, kuriju, kyja ha po ka'i juehegua. Avei oĩ mymba upépe año rejuhútava, teju, ardillas ha arira'i nutria gigante.
Guyrakuéra rehegua avei oĩ opaichagua. Ko ysyry Paraguay imarangatu umi pirakutuha ndive oguereko rupi heta ha opaichagua pira ipype, oje'e oĩha 120 especie rupi. Ikatu reipuru hepýre lancha pirakuturã térã reho haguã ýre rehechaségui mba'eporãita tenda rehegua.
Peteĩ tenda iporãva ikatuhápe ojeho ha'e isla Margarita, opytáva ysyry Paraguay mbytépe, pe colonia Carmelo Peralta (Paraguái) ha Porto Murtinho (Brasil) pa'ũme.
Ambue tenda pantanal pegua ha'e Bahía Negra, pe puerto oĩva yvateteve tetã Paraguáipe, ikatuhápe rejuhu pe refugio biológico “Tres Gigante”, fundación Guyra Paraguay mba'éva. Ysyry yvate gotyo ikatu rehecha pe Hito Tripartito, ojeihápe ojuehegui mbohapy tetã: Paraguái Brasil ha Bolivia.
Guyra opaichagua
Ko pantanal paraguayo ha'e oguerekóva tuicha mba'e oñangarekóvo umi guyrakuéra rekoháre. Tuyuyu, garza, pato, cigüeña, mbigua, martín pescador ha ambue. Ojeikua oĩha 354 especies ko tendápe.
Avei 50% guyrakuéra rehegua tetã Paraguái pegua oĩ ko tendápe, hérava pantanal, ko'ã 354 guyra juehegua apytépe, 71 ha'e oguerekóva iñakãhári ikatúva opa arapýgui rehegua, ha ko'ápe ikatu gueteri ojehecha hekohateépe.
Yvy rupi
Tape Transchaco rupi (tape hũ) cruce pioneros (409 km yvyrei) peve, pépe oĩ peteĩ tape ivyreíva Fuerte Olimpo peve, (361 km) 770 km ipukukue.
Ambue henda rupi Paraguay-Loma Plata (444 km tape hũ) ha upéi Loma Plata-Fuerte Olimpo (333 km yvyrei) 777 km ipukukue.
Y rupi
Táva Concepción guive, araapy oguahẽvo, 11 aravo jave, osẽ pe lancha Aquidaban hérava. Hápe oñepyrũ táva Concepción guive Bahía Negra peve, ojevyjey arapoteĩ jave, 20 aravo rupi.
Pe crucero Paraguay oguereko jeho pantanal paraguayo-pe (Concepción-Fuerte Olimpo –Concepción).
Vía aérea
Oguereko peteĩ mba'yruveve guejyha (pista de aterrizaje) ha'éva umi mba'yruveve'ivépe guarã ikatúva ojeipuru hepýre tetãme.
Yasir Arafat
thumb|Yasir Arafat (1999) Yasir Arafat (1929-2004) ha'e kuri Palestinagua mburuvicha ha Fatah partido myakãhára. Oñorairõ Israel reheve. Omano Parĩpe.
LaTele
thumb|LaTele Ta'ãnga. LaTele ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Paraguáigua. Japopapyre 21 jasyporundy 2008pe. Ombohasa marandu ha heta tembiasagua'u.
Dzongkhañe'ẽ
Dzongkhañe'ẽ (Karaiñe'ẽ:Lengua Dzonja; Dzongkhañe'ẽ: / Dzongkha) ha'ehína Vutã retãgua ñe'ẽ oñe'ẽva 171.080 ava (2013 ary) rupi mba'eicha peteĩha ñe'ẽ ha 470.000 ava mba'eicha mokõiha ñe'ẽ.
Dzongkhañe'ẽ oñe'ẽva tetãguaicha Dzongkhag Wangdue Phodrang, Punakha, Thimphu, Gasa, Paro, Ha, Dagana ha Chukha pe kuarahyreike Vutãme. Dzongkhañe'ẽ ha'e peteĩ ñe'ẽ ñemoambueva Tiveteñe'ẽ gui Sikkimñe'ẽ, Gromañe'ẽ, Lakhañe'ẽ, Brokskatñe'ẽ ha Sherpañe'ẽ ha ambuéva mba'eicha.
Jyva Perseo
Jyva Perseo ha'e pehẽngue hekojeremi tuichavéva oĩva ñande Mborevi Rapépe.
Mborevi Rape ipehẽngue hekojeremi ha oreko irundy jyva tuicháva ha irundy michĩva. Opyta jyva Ype ajuvuku ha jyva Sahitário. Héra ou mbyjaty hérava Perseo oĩha hi'aguĩ.
Oñeimo'ã jyva michĩ Oriõ -orekóva ipype Kuarahy ha Yvy- ha'e Jyva Perseo ipehẽngue, hákatu ndoñemoañetei.
Takamby
thumb|250px|Takamby Takamby niko pa'ũ opytáva mokõi jehai mbytépe, jehai niko oñembohérava yke ha oñepyrũ takamby mbytépe. Ñaha'ã hag̃ua takamby tuichakue jaipuru va'erã kokatu, upéicha oĩrõ 90° ja'e va'erã 'porundypa kokatu'. Takamby tuichakue niko pa'ũ karapã imbyte oñepyrũva, mokõi jehai juasápe.
Tako
thumbnail|300px|Takor Takor kuña rete rehegua oĩva hakamby pa'ũme, hembe mokõi, tuicháva ha michĩva, ikua ha upérupi kuña ojapyhy ha imemby.
Jyva Oriõ
Jyva Oriõ, hérava avei Jyva Apegua ha'e peteĩ pehẽngue hekojeremi oĩva ñande mbyjaraitýpe.
pe, Mborevi Rape, ipype oĩha pe Kuarahy ypykatúpe ha Yvy. Héra ou mbyjaty hérava Oriõ oĩha hi'aguĩ, opyta Jyva Sahitário ha Jyva Perseo imbytépe, umi mokõi pehẽngue tuichavéva ñande mbyjaraity pegua. Ñande Kuarahy ypykatúpe oĩ peteĩ tenda hérava Patu'a Apegua guaraníme ha Burbuja Local karaiñe'ẽme.
Neváda
thumb|Neváda poyvi. Neváda ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Takuapi
miniaturadeimagen|250px|Takuapi Takuapi takuara’i térã takuara po’i osẽva ysyry rembe’ýpe térã ka’aguýre.
Rio Grande do Norte
thumb|right|200px|Poyvi Rio Grande do Norte thumb|right|200px|Ekudo
Rio Grande do Norte ha'e peteĩ tetãvore Vrasilpe.
Jyva Sahitário
Jyva Sahitário (hérava avei jyva Karina-Sahitário) ha'e peteĩ pehẽngue hekojeremi ñande mbyjaraity pegua, Mborevi Rape. Ha'e mbyja ha Yvóra aty karapã ha puku, peteĩ jyváicha.
Ku jyva Sahitário ha jyva Norma joa, pehẽngue tuichavéva.
Jyva Sagitario opyta jyva Ekúdo-Sentáuro ha jyva Oriõ imbytépe (jyva Oriõme oĩha Kuarahy ha Yvy). Héra ou mbyjaty hérava Sahitário oĩha hi'aguĩ.
Avekásia
Avekásia (Aphsny [apʰsˈnɨ], Аҧсны avekásiañe'ẽme; Apjazeti [ɑpʰxɑˈzɛtʰi], აფხაზეთი georgiañe'ẽme; Abjazia [abxaˈzʲijə], Абхазия rrusiañe'ẽme) ha'e peteĩ yvy ojejuhu ñemby kuarahyreiképe yvytyrysýi Káukaso-pe, para Hũ yrembe'ýre, ha itavusu hína Suhumi. Avekásia hína hekosãso ary 1992 guive; hákatu tetã Georgia oikuaa chupe peteĩ tavakuairetã hekosãsongy, ha heta tetã ambuéva avei, upe aja Rrúsia, Nikaragua ha Venesuéla ohechakuaa chupe peteĩ tetã hekosãsóva.
Ary 1991 jave, opávo Joaty Soviétiko, Georgio oñemosãso ha Avekásia, peteĩ tavakuairetã hekosãsongy Georgia ipype, oike akue Georgia ipoguýpe. Hákatu, Georgiagua ha Avekásiagua oñembohovái, ára 23 jasypokõi 1992-pe, Avekásia oñemosãso.
Tajasu
Tajasu (, guyra porã hesaitéva, oiko oñehenduka pyharekue, iñakã, ilómo, ipepo ha huguái hũ kangy ha ipara’i hovyũ. Oñomoirũ aty’ipe oiko hag̃ua.
Ojehechaháicha
Ipy sa'yju, pe itĩ ndaipukuetéiva, hovyũ oñepyrũhápe ha upéi hũ memete.
Umi imitãvéva isa'y marrõ ha morotĩ, hesa katu sa'y eíra térã sa'yju. Ijatukupe ndahaguéiva oguereko mboyve peteĩ ary.
Oikohápe
Ko guyra oikohápe ha'e yno'õ y jukýva, pe tajasu N. n. hoactli oiko Amérika-pe, Kanada guive Patagonia peve. Pe N. n. nycticorax oiko Európa, Ásia ha Áfrika-pe ko guyrakuéra Eurásia-pe ohasa pe araro'y Áfrika-pe. Ásia ñembýpe ha Amerika-gua katu Méhiko-pe, ha Amérika Retãvorekuéra Joaju ñembýpe ha Mbyte Amérika-pe.
Hembi'u
Tajasu ho'u pira, teju ha ka'avo, ikatu avei ho'u anguja.
Ñemoña
Ko guyra oguahẽ hikuái umi yvy ojapohápe haity. Umi kuimba'e ojapo peteĩ jeroky ojuhu hag̃ua hembireko, upéi ojejapo pe haity yvyra rakãme térã peteĩ javoráipe. Upépe ombo'a jasypokõi guive jasypoteĩ meve, omoĩ mbohapy térã irundi rupi'a, pe sy ha pe túva omongarúta ha omongakuaáta pe imichĩvape. Ituichávo ohóta hikuái ha oujeýta oke hag̃ua.
Yvypóra arandupýpe
Chíloe-pe (Chíle) ojereko kóva ha'eha peteĩ ome'ẽva umi pajevai marandukuéra, pyharekue opuka o osapukai.
Volívia-pe oĩ peteĩ táva hérava Guaqui, ko guyra osapukái hague upéicha.
Amasóna (tetãvore)
Amasóna ha'e peteĩ tetãvore umi 26 tetãvore apytepe ha tavusu Vrasília ojapo Tetã Pindoráma. Itavusu ha'e Manaos, olimita yvate gotyo pe tetã Venesuéla, noroeste gotyo umi tetãnguera Perũ ha Kolómbia ndive, noroeste gotyo tetãvore Roroimã, sureste gotyo Máto Gyróso ndive, kuarahyresẽ gotyo Para ndive, ñemby gotyo Rodõnia ndive ha suroeste Akirũ ndive. Kóva oguereko 1 559 159 km² upevare ha'e pe tetãvore tuichave Pindoráma retame ha Amérika-pe, ha avei mokõiha michiveva oguereko tapicha km² re 2,57 hab/km². Amasóna ha'e peteĩ umi 9 tetãvore Pindoráma-gua oiva amasónia-pe: Para, Rondônia, Amapa, Akirũ, Máto Gyróso, Roroimã, Mbarãñana ha Tukãtĩ.
Parque Nacional Cerro Kora
Ko Parque Nacional Cerro Corá ha’e pe tuichavéva oĩva tetã Paraguáipe, oĩ tetãvore Amambay ryepýpe, namombyrýi tetã Brasil-gui, oñepyrũ ára 11 jasykõi ary 1976 jave.
Ha’e peteĩ reserva natural, avei ha’e tenda cultural ha histórico, ha’e rupi oiko haguépe ñorairõ paha pe Guerra de la Triple Alianza peguare, ára 1 jasyapy ary 1870 jave.
Ko tendápe oĩ heta mba’e oporomomandu’áva ñorairõhápe guarére, avei jahuha ha ñembosarairã ysyry Aquidabán rembe’ýpe.
Ko tenda ogueraha heta tapicha, avei pe yvykua oĩháme pinturas rupestres precolombinas, oje’éva ikatuha ha’e ojapova’ekue umi celtas.
Historia
Ñorairõ guasu Triple Alianza (Ary 1864 guive – 1870 peve) oguahẽ hu’ãme pe ysyry Aquidabán Nigui rembe’ýpe, omano haguépe mariscal Francisco Solano López, he’íramo guare muero con mi patria.
Po’á rupi, ko tetã nomanói he’i haguéicha mariscal López, katu opytavaipaite pe ñorairõguasu puku rire, ohejava’ekue tetã Paraguáipe yvyetére ha ijyvyv haimete ava’ỹre.
Ko tenda oguereko ka’aguy tuicha ha iporãva oñeñepyrũmava’ekue oñekytĩ, upévare ojejapo chugui área protegida hérava, ha peteĩ decreto presidencial rupi oiko ñepyrũ ko Parque Nacional Cerro Corá.
Naturaleza
Ko parque jerére oĩ yvyty ndaha’éiva ijyvatepáva rehegua, ápe oĩ pe Cordillera del Amambay hérava.
Yvytykuéra Ponta Porá, Guasu, Takuru Pytã, Alambíke, Cerro Corá, Miron, Tanqueria ha Tangaro, ha ambue hetave ome’ẽ peteĩ paisaje iporãnguépe ijojaha’ỹva.
Cómo Llegar
Ko parque opyta 454 km tavaguasu Paraguaýgui ha 45 km ñemby gotyo táva Pedro Juan Caballero-gui.
Tavaguasu tetã Paraguái pegua guive ikatu reho Acceso Norte rupi, upéi Ruta 3, reguahẽmeve Ruta 5 peve. Ko’ápe oĩ jepia táva Yby Yaú-pe.
Cultura
Ko parque oñemboja’o heta hendápe, oĩhame guive techapyrã rehegua ha ikatuhápe guive ojeho. Oguereko tapicha oporogueraháva ha avei tapicha omba’apóva upépe (guardaparques).
Umi yvykuápe ikatu ojehecha jehaipyre (inscripciones), he’íva umi iñarandúva ha’eha Celta rembiapokue, pe he’iséva ha pe ojapohaguéicha rupi. Ko’ã jehaipyre oje’e ha’eha ary 1300 aC ha 800 aC rupi guareha.
Umi jehaipyre prehispánicas rire avei oĩ mba’ekuaa ypykuéra Pãi Tavyterã mba’éva.
Oĩ peteĩ centro de visitantes, auditorio ha ñembosaráirã renda.
Ao
Ao ha'e opa poyvi pyahapyre yvypóra oipuru oñemonde hag̃ua, vakapi ijapopyre térã ka'a ijapopyre, ojepuru ojejaho'i hag̃ua térã oñeñangareko hag̃ua ro'ýgui.
La Rioja
__DISAMBIG__
Ao
Oime aokuéra opaite yvypóra rete pehẽnguepe guarã, pýpe umi sapatu, hetymáre umi kasõ térã sái, pyti'áre ojepuru kamisa ha ambuéva.
Poyvi ojepuru mba'e ambuéva oñembohérava avei ao, techapyrãme oĩ pe ñemokãha, pe ajutyrõka ojepuru oñeñapytĩporã ajúrare ojehecha porãve ha pe chumbe ojeku'akuaháva.
Ñavõ tetã oreko ijao tee, ha yvypóra ohechakuaa kuimba'e ao ha kuña ao. Ao niko mba'eguasu yvypora rembiapóre, jeroviáre ha arandupýre.
Mormón Kuatiañe'ẽ
100px|right Mormón Kuatiañe'ẽ ha'e peteĩ kuatiañe'ẽ ojeporuva Hesukrísto Tupao Marangatukuéra Arapahapegua-pe. Ha'e Amérika profetakuéra jehai ñembohasa inglés-gui. Ko tupao yvypóra, herava Mormónkuéra ko kuatiañe'ẽgui, oporu ko kuatiañe'ẽ Biblia hendive.
Pe aty 1823-pe, peteĩ ángel ojehechauka kuimba'e mitã Hose Smith Estados Unidos-pe Estado de Nueva York-pe. Ko ángel he'i "ha'eha pe maranduhára oñemboúva chupe Tupã renondégui, ha héra ha'eha Moroni." He'i avei "oĩha peteĩ kuatiañe'ẽ oñeñongatuva'kue, ojehíva pláncha oroguigua ári, ome'ẽva peteĩ ñemombe'u umi oikove yvyva'ekue kóva ko continente árigui, ha moõguipa ou ypyraka'e hikuái. Avei he'i oĩha ipype evanhélio ijapyra'ỹva paha, pe Salvador ome'ẽ haguéicha umi oikove ypyva'ekuépe."
Tetãvore La Rioja
thumb|right|200px|Poyvi La Rioja pegua.
Mormón Kuatiañe'ẽ
"Pe tembiasakue ymaguare upéicha osẽva'ekue yvyguýgui peteĩ tavayguakuéra ñe'ẽramo oñe'ẽrõguáicha yvytimbo guive, ha oñembohasa peteĩ ñe'ẽ pyahúpe pe Tupã don ha pu'aka rupive pe ñe'ẽ marangatu ohechaukaháicha, oñemoherakuã ypy inglés-pe ary 1830-pe ha oñembohéra 'The Book of Mormon.'"
Tanimbu
thumb|250px|Tanimbu Tanimbu tata pague, tatapỹi kusugue iñapatĩva.
Mormón Kuatiañe'ẽ
Ko kuatiañe'ẽ pehengue oñembohasa ypy avañe'ẽme ary 1982-pe ha oñembohéra Mormon Kuatiañe'ẽ Pehengue, katu ary 2009-pe oñembohasapajey ha oñembohéra "Mormón Kuatiañe'ẽ." miniaturadeimagen|[[Mormón Kuatiañeʼẽ rysýi oñembohasáva ambue ñe´ẽme|Mormón Kuatiañe'ẽ oñembohasáva opáichagua ambue ñe'ẽme.]]
Tetãvore La Rioja
La Rioja ha'e peteĩ tetãvore Argentina pegua.
Tetãvore Vuenosáire
thumb|right|200px|Poyvi Buenos Aires-gui.
Buenos Aires ha'e peteĩ tetãvore Argentina pegua.
Dzalakhañe'ẽ
Dzalakhañe'ê térã Dzalañe'ê térã Yangtshebikha (téra Dzongkhañe'ême)(Dzalañe'ẽ: ཛ་ལ་སྨད་ / Dzala 'Mat) peteî ñe'ê Vutãgua. Ko ñe'ê oñe'êva kuarahyresê Vutãme, dzongkhag Lhüntse ha Trashiyangtse-pe 22000 ava rupi, 2011 ary-pe. Ko ñe'ê ha'e peteî ñe'ê gui herava Kuarahyresê Tibeticoñe'ê(inglyesñe'ê: East Bodish Languages) Bumthangkhañe'ẽ, Khengkhañe'ẽ ha Tawangñe'ẽ ndive. Ha'e Ohaiva Tivetano Acheguety(Kakhagaty) ndive.
Takuare'ẽ
thumb|250px|Takuare'ẽ Takuare'ẽ ka'avo yvate, po’i puku, rovyũ, hapo mbyky’i chara. Imáta po’i puku, ipire atã, ikuãirũ kuaava takuáraicha, hyepýpe ho’o ãta, morotĩ, hykue ha he’ẽ. Hogue puku akua, haviju mimi, haimbe ha ijoha. Ipoty puku hu’ãme haviju morotĩ. Ikatu jajapo chugui pohã, asúka, guaripóla, eíra térã mósto ha ho’u avei mymba. Oĩ takuare’ẽ pytã, takuare’ẽ morotĩ ha takuare’ẽ hũ’i.
Ararova
Ararova ha'e hína ára reko, mba'e ohechaukáva mba'épa pe ára peteĩ tendápe, ñanemomarandu okýrõ térã nahániri (ha oky hetárõ térã sa'imírõ), hakúrõ térã ro'ýrõ, mba'éichapa pe yvytu (hatãrõ térã ivevúirõ), okuaauka avei ára he'õrõ térã nahániri.
Heta mba'e oĩ ikatu omoambue mba'éichapa pe ararova, umíva apytépe oĩ yvy apekue (oĩramo yvy yvatevéva), oĩ avei pe yguasu (imombýramo yguaúgui térã hi'aguĩ), ha umi syry oĩva yguasúpe (y osyry ha ogueraháva y ro'ýva térã y akúva opa rendápe).
Ñande Yvýpe, kuarahy omoambue py'ỹi pe ararova, imbaretekuére osẽva jehe'a mbyteguágui, upe rupi ohupyty Yvýpe ha omohenda mba'epytu ha ambuéva. Ararova ñehesa'ỹijo ha rembiakuaa rupive, yvypóra ikatu oikuaa mba'épa oikóta pe ararovágui ha mba'épa pe mba'epytu (hakúta ramo térã ro'ýta).
Bahia (tetãvore)
thumb|right|200px|Poyvi Bahia thumb|right|200px|Salvador de Bahía
Bahia ha`e peteĩ tetãvore Vrasilpe.
Tetãvore Río Negro
thumb|right|200px|Poyvi Río Negro pegua.
Río Negro ha'e peteĩ tetãvore Argentina pegua.
Rondônia
thumb|right|200px|Poyvi Rondôniagua. thumb|right|200px|Ekudo.
Tape
thumb|250px|Tape
Tape pa’ũ guataha oĩva ogaita rendáre, kokuére, ka’aguýre.
Rondônia
Rondônia ha'e peteĩ tetãvore Vrasilpe.
Friedrich Nietzsche
Friedrich Wilhelm Nietzsche (Röcken, táva Lützen hi'aguĩ, ára 15 jasypa ary 1844-pe-Weimar, ára 25 jasypoapy ary 1900-pe) ha'e akue peteĩ karai arandupykuaatyhára, ñe'ẽpapára, mba'epu porã apoha ha ñe'ẽkuaahára Alemaña retãygua, ojekuaa chupe ha'e peteĩ umi karai arandu tenondeguaitéva apytépe oĩ saro'y XIX pegua.
Yvypóra Tekoiterape Kuaaukaha Pavẽ
Ku Yvypóra Tekoiterape Kuaaukaha Pavẽ ha'e hína peteĩ kuatia tee oikuaaukaha, oiko akue Tetãnguéra Joaju amandaje guasúpe, hembiapoukapy 217 A (III), ára 10 jasypakõi 1948-pe táva Parĩ-pe; ipype oime 30 akytã yvypóra tekoiterape rehegua, ojehechakuaa tekotevẽite opaite yvypórape.
Friedrich Nietzsche
Friedrich Nietzsche opy'amongeta akue avei mba'épa ojapo Ára Mba'ekuaáva (karaiñe'ẽme oje'e ilustración) opaite upe saro'ýpe, iñe'ẽnguére he'íva «Tupã omanóma», ha Nietzsche omano rire, ko ñe'ẽngue ohekome'ẽ heta karai arandu rembiapópe.
Yvypóra Tekoiterape Kuaaukaha Pavẽ
Kuaauka
Kuaauka Pavẽ he'iháicha oñembohasávo karaiñe'ẽgui guarani joparápe:
Roroimã
thumb|right|200px|Poyvi Roraima. thumb|right|200px|Ekudo.
Roraima ha'e peteĩ tetãvore Vrasilpe.
Friedrich Nietzsche
Oĩ ramo jepe umíva he'i Nietzsche rembiapo he'iseha ndaha'epái mba'échapa oñe'ẽva hákatu ha'e hekóre ha iñe'ẽ pererĩre, ha'e hína peteĩ haihára oñepyrũ akue, ombojogua'ỹva, peteĩ jeikove jehecha omohendajey akue mba'éichapa opy'amongeta yvypóra saro'y XX pegua.
Saro'y XX imbytére, ojekuaaporã Nietzsche-pe arandupykuaaty ko'ãgaguágui ha omyasãigui jeikogua reko ñeimo'ã.
Huã XXIII
Chugui oikókuri pa'i ára 10 jasypoapy ary 1904-pe, Tupão Santa María in Monte Santo, Piazza del Popolo, Róma-pe. Ary 1915-pe, Italia oikérõguare ñorairõme, oiko chugui guarini tasyogua. Opávo ñorairõ, omoheñóikuri “Temimbo’e Róga”, omyasãiva Tupã ñe’ẽ mitãrusukuéra apytépe. Ary 1919-pe oikókuri chugui Pa’irãróga ruvicha tembipytuguigua.
Ary 1921-pe omoñepyrũ hekove vore mokõiha, Marangatu Rendápe. Benedicto XV ohenóikuri chupe Roma-pe omotenonde hag̃ua Paparã Rembiapoha Aty Guasu Jerovia Myasãi rehegua. Oho avei, Táva Vatikano rérape, Vugaria, Tuykia ha Gyresia-pe. Oñepyrũvo Yvóra Ñorairõ Mokõiha, ha’e oĩkuri Gyesia-pe, ijaku’ipava’ekue ñorairõkuéra rupive. Ombyatýkuri marandu oikuaaukáva mba’éichapa ha moõpa oĩ hikuái umi ñorairõhára oñemonambiva’ekue ha peichahápe avei oipysyrõkuri heta Hudíope. Ára 6 jasypakõi ary 1944-pe Pío XII ojapo chugui Paparerapegua Parĩ-pe. Ára 12 jasyteĩ ary 1953-pe oiko chugui Papaporavohára ha ára 25 katu oiko chugui Tupãretãpehẽruvicha Venecia-pe.
Omanóvo Pío XII, ojepovarókuri Pápa pyahúrõ ára 28 jasypa ary 1958-pe ha hérakuri Huã XXIII. Po ary pukukue oĩkuri Páparamo ha maymáva ohechakuaákuri hekove ha hembiapópe ha’eha túva marangatu. Ndahekojejapói, hapicha rechakuaa, ipy’aguasu ha omỹiva rehegua, ohapykueho añetékuri Hesukiritópe ohógui umi ka’irãime oĩva rendápe, oñandúgui hasykatúvape, oñangarekoporãgui taha’eha’évape ou ha oho’ỹre chupe mba’e tetãmegua térã mávarepa ojeroviakatu ha oñanduka maymavaitépe túva reko añete. Ohenóikuri Roma Tupão No’õvusu, omoingo Atyvusu ohechajeýva’erã Tupão Léi Guasu, ohenói avei Vatikano II Joajuvusu Pa'iamandaje. Huã XXIII omanókuri ára 3 jasypoteĩ ary 1963 ka’arúpe. Huã Páulo II ojapókuri chugui marangaturã ára 3 jasyporundy ary 2000-pe Peru Marangatu Okarusúpe; ha Pápa Francisco katu ojapo chugui marangatu arateĩ 27 jasyrundy ary 2014-pe.
Pyahapy
Pyahapy térã poyvi ha'e mba'e apopyre aorãva. Pyahapy niko inimbo aty mbaretemi oñembojuasáva ha ojepysóva, oñembojoaju opaichagua inimbo ojejapo hag̃ua pyahapy oikoéva, oimeraẽ aorã.
Heta tembipuru yvypóra oikotevẽ oipyaha hag̃ua, ju, he'y, aovyta, pyahaha ha mba'e ambuéva ikatu oipuru, inimborã oipuru ka'a (taha'e mandyju, lino, térã ambuéva) ha oúva mymbágui (séda ha ovecha rague).
Tetãnguéra rysýi tuichakuére
450px|thumb|Tetãnguéra Yvyra'ãnga Tuichakue rehe.
Tetãnguéra Rysýi Tuichakue rehe ohechauka opaite tetã yvygua ha opaite tenda isãso'ỹva yvórape ituichakue rehe.
Rosa Brítez
Ha’e oikuaahaichaite oñeha’ã ombojehe’a haomyapesã pe ñai’ũ ha ojapo chugui ta’ãngakuéra jeguakarã ha avei hetãme guarã. Ko’ã mba’e porã ojehecharamo ha ojehepyme’ẽ ñane retã ha tetã ambuépe avei
Imitã ha imitãkuñataĩme
Oho va’ekue tercer grado Educación Escolar Básica peve, ko jave itiokuéra he’íma ichupe ojapokuaa va’erãha tembiapokuéra ha’e ojapose ha ojapokuaáva. Upeicha rupi omboty vove porundy aravo oñeha’ãma oñembokatupyrývo pe ha’e ojaposetéva, ha’eva ñai’ũregua tembiapokuéra.
Umi tembiapo porã ha’e ojapo ñepyrũ va’ekue ha’e umi kambuchi ha kambuchi’ikuéra rehegua, ña’ẽmbe ha umi mba’e ndahasyetéiva ijapo. Mbeguekatúpe katu ohechakuaave ohóvo mba’e mba’épa ikatu ojapo iporãva pe ñai’ũgui hasymiéva jepeve ijapo.
Su trayectoria
Mokõpa ombotývo rupi, pe tembiapo ojapóva ndaha’evéima ñembosarairãnte, tekokuaa’apo katu. Ohechaukáma umi ña’ẽmbe jeguaka ógarere guarã ojeguáva jasy ha kuarahýpe, ojapova’ekue ha’énte ojapokuaaháicha. Umi árape guare avei osẽ avei umi ha’e ojapo va’ekue mymba joguahakuéra paraguaigua ha’éva tatu volíta, carretakuéra mba’yru yuha oguerekóva parral ha hetave mba’e porã ojehecharamoitéva isa’ykuéra ha ha ha’ãnga porãre.
Uperire katu ko kuñakarai katupyryete ohechauka hembiapokue kuña ha kuimba’e ojohahuhápe ha opívo oñondive, ojeheróva Kamasutra, kóva rupive ohupyte heta ohahyhúva ko tembiapokue Paraguái ha tetã ambuépe avei. Ha’ete voi he’iháicha oĩ jave Expo Sevilla-pe ary 1982 ramo, upe karai Rey de España-pegua Juan Carlos I, ojogua paité ichugui umi tembiapokuéra porã ojapo va’ekue upevarã.
Hógape, opytava táva Itápe, kuñakarai Rosa omoañete peteĩ techaukarã renda. Upéve heta tapicha oguãhe meme hendápe, ãvape ha’e oikuave’ẽ hembiapo porãnguérandi techaramoite maymáva oúva ohechami ichupe.
Rosa Brítez omoañete heta tembiapo techaukarã ñane retã ha tetã ambuérupi avei. Oje’ói opárupi oikuaauka haguã hembiapokué ha avei hetã Paraguái tetã ambuérupi.
Ha’e ha’eveháicha
Hembiapokuéra oguereko oñemopyenda umi mba’e omboha’evéva umi mba’eporã apoha ñai’ũ reheguakuérape, ha’éva mbarete ha avei kyre’ỹ ome’ẽ haguã tembiapo porã hetã rayhupápe. Hembiapo tapiaguápe ojehechakuaa tembiapo jetu’u katupyry, ome’ẽ ty’ai rype repy.
Vidas em Jogo
Vidas em Jogo ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava RecordTV.
Rosa Brítez
Ha’e ha’eveháicha
Ojejokóvo peteĩ takuára mátare, peteĩ kuimbe, peteĩ ñana rakã’i ha naranja rogue ipópe, ña Rosa omota’ãngáma heta hendáicha pe ñai’ũ;ãva apytépe oĩ pora kuéra rehegua Paraguáipe, ña’ẽmbe omoha’ãngáva kuarahy terã jasy, mitã ra’y reñoiha, mymbakuéra ha tapichakuéra ñane retã Paraguái mba’e teéva rehegua. Mba’epu porã Paraguái mba’eva aveio ipu py’ỹiete pe koty ha’e ojapohápe hembiapo porãnguéra; ha’e katu, okañyrõ guaicha ko árare, aravokue reheve oñeha’ã omoañete tembiapokuéra moha’ãngápe.
"Pytu’uháramo ajapo ã tembiapo ha avei che hesarái heta mba’egui, ñanembopy’aguapy ha ome’ẽ vy’a ojojaha’ỹva", he’i voi.
Rosa Brítez he’i avei: “Che ha’e pe ha’éva, ajapohaguére ñai’ũgui ajaposetéva. Ko mba’ekuaa ha’e tembiapo, ndaha’éi ñamindu’ureínte. Pejehai jepeve oguereko mba’e porã rehegua. Pe mba’e porã jejepopyre ikatu jahecha, japoko, ñahendu, ñaikũmby hamba’e. Upévare oĩ pe mba’e porã jehayhu, umi tavaygua oñanduháicha. Tetãrayhu rehegua Paraguáipe ha’evoi ñande jeikove ñande háicha, ha’e ñande reko”.
Kuñakarai Rosa ombokatu heta mbape porã jejapo omañahápe ta’ãnga ha ta’ãnga yvy umíva ha ombojojáma tapichakuéra rováre. Upéicha avei ojapo jey’uha guasukuéra, karumbe, pira, tova ra’ãngakuéra ha 100 rehegua ta’ãngakuera.
Hogayguakuéra
Omenda karai Emiliano Quintana-re, imemby poapy mitã, ko’ãvagui pa mitãkuimba’e ha mbohapy mitãkuña. Ko’ãva ome’ẽ ichupe mokõpa poteĩ temiarirõ ha avei heta mokõha temiarirõ. Rosa ojeguereko hetãme kuñakarai paraguaigua ombo’apo jetu’úva ramo, hembiapo katupyrykuérape ombo’ukapáva imembykuéra, heta jehasa’asýpe, hỹrõ katu jehecharamombýpe.
Distrito Federal (Pindoráma)
thumb|right|200px|Poyvi Distrito Federal. thumb|right|200px|Ekudo.
Vrasil Distrito Federal (poytugañe'ẽme Tetãvore Joaty) ha'e peteĩ tetãvore Pindorama pegua. Upépe oĩ Vrasil itavusu: Brasilia.
Tapekue
' Tapekue''' pohã ñana hogue apu’a ha isarambíba yvýre. Hykuere jaipuru ñaipohãno hag̃ua mba’asy vai osẽva ñande pirére ha kangue rasýpe g̃uarã.
Tape guasu 7 (Paraguái)
Tape guasu 7, heratee karaiñe'ẽme ha'e Ruta Nacional N° 7 "José Gaspar Rodríguez de Francia", ha'e peteĩ tape guasu Paraguái pegua. Oñepyrũ táva Coronel Oviedope ha opa táva Ciudad del Estepe en el Hasaha Tekoayhu, rembe'y Pindorama retã pegua. Ipukukue ha'e 193 kilómetro. Ogureko peteĩ térã mokõi mba'yrumýi rape ha Jehasaha repy Tape Porã guive ipyrusuveva irundy mba'yrumýi rape ndie.
Kuarahyreikepe, táva Coronel Oviedope, ku tape ombojoaju tape guasu 2, opava táva guasu Asunción-pe; ha kuarahyresẽme, táva Ciudad del Estepe, Pindorama renda, tetãvore Parana ombojoaju tape guasu BR-277.
Táva kuéra
Táva ha tava guasu 1.000 tavayguakuéra ndie ko tape guasu ohasava kuarahyreike guive kuarahyresẽ peve ha'e:
Tapiti
thumb|250px|Tapiti Tapiti mymba okambúba, ijape marrõ ha isỹi, ipy, opopo pya’e ha ho’u ka'avo, ikatu oiko yvypóra apytépe, kokuere térã ka’aguýre, ho’o he.
Tupãra'y Marangatu
Ary 1935-pe, Pa’i Juan del Rizzo og̃uahẽkuri jeikoha 20 Jasypokõime, ha’éva peteĩ tekoha ha’eñomi haimetete oikóva tesaráipe. Ñepyrũrãme Pa’i del Rizzo oguerekosékuri Hesu Tupãra’y Praga-yguápe upe jeikoha rerekuárõ ha ndaikatúikuri oĩgui peteĩ aty oñemomba’éva upe ta’ãngáre ha ombotoveva’ekue chupe. Pa’i del Rizzo akóinte ogueroviákuri Tupã ohechakuaaha umi omomba’eguasúva Hesu rekove imitãrõguare, oĩre hetaiterei pokatu ohupytyva’ekue Mitãmíre ojeroviávape; upévare Pa’i del Rizzo noñeme’ẽi ha ndaje ohókuri peteĩ mba’ejegua’apohára rendápe ha ojerure chupe peteĩ Tupãra’y ra’ãnga iporãvéva. Mba’ejegua’apohára ojapókuri peteĩ ta’ãnga neporãmbajepéva ha upéva, ary 1937-pe, Pa’i del Rizzo ogueroikékuri tupão pyahúpe, hérape oñemopu’ãva’ekue jeikoha 20 Jasypokõime. Upépe ha upete guive, oñepyrũ Tupãra'y Marangatu ñembojerovia ko’ág̃a iñasãiva yvóra tuichakue javeve.
Ñemboe
Ára hasývape g̃uarã Tupãra’y Marangatu: Aguereko heta apañuãi: chepytyvomína Umi che ã mbyaiseháragui: chepysyrõmína Ajavy jave: cheresapemína Angekói ha temimbyasy jave: chemomytuẽmi Che’año jave: chemoirũmína Cherasykatu jave: chemombaretékena Oî jave ijae’ỹva cherehe: chembyetia’emíke Py’ara’ã vai jave: eñemoĩke che ykére Oiko jave ijetu’úva: che’angapyhymi Ne ñe’ã marangatu rupi: cherayhúkena Nde pokatu tuichaitévape: eñangarekomi cherehe Ha nde jyva korápe, amanóvo: cheañuãmi
Taupéicha
Huã Páulo II
Karol Józef Wojtyla, ojeporavova’ekue Pápa ára 16 jasypa ary 1978-pe, heñóikuri Wadowice távape, Polóña retãme, ára 18 jasypo ary 1920-pe. Ha’éniko pahague Karol Wojtyla ha Emilia Kaczorowska ñemoñare apytépe.
Omohu’ã rire iñemoarandu mitãrusumbo’ehaópe Wadowice-pe, ary 1938-pe oikékuri Mbo’ehaovusu Jagellónica-pe, Cracovia-gua. Nazi guaranikuéra ombotýrõ pe Mbo’ehaovusu ary 1939-pe, mitãrusu Karol omba’apókuri (1940-1944) peteĩ itaraitýpe ha upéi kímika apoharóga Solvay-pe ikatuhag̃uáicha oikove ha ani hag̃ua ojereraha Alemania retãme. Ary 1942 guive, oñandu oikoseha pa’írõ ha oike pa’irã mbo’esyrýpe Cracovia Pa’irãróga Guasúpe -ohekoñemíva- oisãmbyhýva Pa’iruvichaite Adam Stefan Sapieha.
Ñorairõ rire, ombojoapy iñemoarandu Cracovia Pa’irãróga Guasúpe, ojepe’ajeýva, ha upéicha avei oike oñemoarandu Tupãkuaaty Mbo’esyrýpe Mbo’ehaovusu Jagellónica-pe, oiko peve chugui pa’i, Cracovia-pe, ára 1 jasypateĩ ary 1946-pe. Upéi Papaporavoha Sapieha omondókuri chupe Roma-pe oikohaguépe chugui tembikuaajára tupãkuaatýpe (1948), ha upevarã oiporavókuri hembiapovusu mba’ekuaarãrõ “Jerovia Huã Kurusugua rembiapópe”. Umi ary rupi, arapytu’u aja, omyasãikuri Tupã ñe’ẽ polakokuéra apytépe oikóva Hyãsia, Bélgica ha Holanda-pe. Ary 1948-pe ojevy Polonia-pe, Niegowìć tupãópe, Cracovia rembe’ýre, ha upéi San Florián-me, táva ryepýpe. Upéi oiko mbo’ehárarõ Cracovia Pa’irãróga Guasúpe ha Tupãkuaaty Mbo’ehaovusúpe, Lublin-me. Ára 4 jasypokõi ary 1958-pe, Pápa Pío XII ojapo chugui Pa’iruvicha Pytyvõhára Cracovia-pe ha ha’etéva Ombi-pe. Oñemboaje pa’iruvichavetérõ ára 28 jasyporundy ary 1958-pe Wawel (Cracovia) Tupãovusúpe, Pa’iruvichaite Eugeniusz Baziak po rupive. Ára 13 jasyteĩ ary 1964-pe Pápa Páulo VI ojapókuri chugui Cracovia Pa’iruvichaite, avei ojapóva chugui Papaporavohára ára 26 jasypoteĩ ary 1967-pe.
Ojeporavókuri Pápa ára 16 jasypa ary 1978-pe ha ára 22 jasypa omoñepyrũ hembiapo Páparamo ko arapy tuichakue javeve. Huã Páulo II ohaíkuri 5 aranduka: “Cruzando el umbral de la esperanza” (jasypa 1994); “Don y misterio: en el quincuagésimo aniversario de mi sacerdocio” (jasypateĩ 1996); “Tríptico romano” (jasyapy 2003); “¡Levantaos! ¡vamos!” (jasypo 2004) ha “Memoria e identidad” (jasykõi 2005). Ára 13 jasypo ary 1981-pe, Peru Marangatu Okarusúpe, oĩkuri ojapíva chupe ojukahag̃uáicha. Omanókuri Roma-pe, arapokõi 2 jasyrundy ary 2005-pe. Benedicto XVI ojapókuri chugui marangaturã ára 1 jasypo ary 2011-pe Peru Marangatu Tupãoruvichápe; ha Pápa Francisco katu ojapo chugui marangatu arateĩ 27 jasyrundy ary 2014-pe.
Ytu (táva)
Ytu (poytugañe'ẽme: Itu) ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, opytáva tetãvore São Paulo-pe. Táva Ytu oguereko ary 2013 jave 163.882 tavayguakuéra oikovéva ipype.
Koñskovóla
Końskowola (IPA [kɔɲskɔ'vɔla]) táva tetã Poloñape.
Oikovéva: 2.188 (2004).
Tetãvore Amambái
Distrito
Ko tetãvore oñepehe’ã po táva-pe:
Hembiasa
Heta ary, ko’ã yvy rupi oiko indígena, oñandúva bandeirante-kuèra jeike ohekáva te’ỹi guaraníeme, ko’ãva ikatu oñemo’ã ha okañy chuguikuéra ka’aguy ñúre, avave ndikatúiva oike ipype.
Opávo Guerra de la Triple Alianza, ko’ã yvy kakuaa ojeipysóva ohasa umi empresario pytaguáva oñemomba’e yvýre, ha omba’apo maderera yerbatera, ramo.
Población ko táva reheguáva, omopyenda colonización agrícola ha asentamiento colonias agropecuarias. Pedro Juan Caballero, távaguasu Amambáipe, ojekuaa gueteri Punta Porã-me, oiporuetéva umi karretero ogueraháva ka'a Matto Grosso guive, Concepción puerto peve.
Hembe'ýre oime
Távaguasu Amambái oime yvy yvate Paraguái Región Oriental-pe, oime geográfica-mente: umi paralelo 55º 28´ ha 57º 00´ ipukukue kuarahy reikévo ha umi meridiano 22º 05´ ha 23º 05´ latitud yvy gotyo.
Yvytymbo'e ha Yvy.
Ko'ã tendáre ojeguerekóve yvy yvate ha yvy gotyo, areniscas eólicas. Kóva ha'e peteĩ franja ojapóva derrame basáltico kuarahy resẽ gotyo, itaty guasu heta oĩva.
Ko távaguasu Amambái yvatékue opu'ã ha ojupi paraguái yvý okaháre, ohupytýva 300 ha 400 m rupi, Cerro Punta Porã oguahẽ 700 m. Kordillera Amambái ha upe límite natural ojoajúva Brasil ndive, pévagui osẽ Serranía Cerro Corá, Takurupytã, Guasu, Alambique, Tuna ha Tangaró. Cerro oiméva mombyry ha'eñómi: Tranquerita, Takuara, Verón Kue, kuatia.
Ysyrymbo'e.
Ysyry Apa ojoajúha, yvate gotyo, oime Arroyo Estrella oiméva joajuhápe Brasil ndive. Ysyry Aquidabán ha umi afluente osẽ ysyry guasu Tapirakuái, ysyry Aquidabán-mi, ysyry Kavaju, ha ysyry Guasu.
Kuarahy reike gotyo ojeréva ko departamento rehe ha'e ysyry Ypané, ha umi afluente Tujutĩ, Aguaray Veve, Puente de la Tabla Puendy ha Ypanémi.
Tekoha ha Ka'aguy.
Ko táva guasu oike Ecoregion Amambáipe. Yvyramáta jeity ho’a tukumbóicha ko’ã tendáre péva ka’aguy porãitereígui ha umi yvyra poguasu ojeity ha ojehepyme’ẽ, péicha yvyra rehe oñemba’apo ha ojehepyme’ẽ. Ko’ã yvyramáta ipokãva ohóvo ha’e palmito, karanda’y, arary, amambái, kumare, yvyra paje, ka’i kygua. Péicha avei umi mymba mimi ipokãva ohóvo ha’e, gua’a sa’yju, jakareita, guasutĩ.
Ko territorio ohechauka ecosistema “Oñembotýva”, mymba ha ka’avo opaichaguáva.
Ramón Indalecio Cardozo
Ramón Indalecio Cardozo ha’e va’ekue mbo’ehára katupyry paraguaigua, omongu’e va’ekue upe ñembo’e rehegua "Escuela Nueva", heta tembiapo ojapo va’ekue avei omañáva mba’éichapa ikatu iporãve pe ñembo’ekuéra hetãme.
Tetãvore Amambái
Tetãrechaukarã
Amambái ha’e peteĩ departamento ojehovasáva iporãitereígui tekoha. Péicha Kordillera Amambáigua omokoni yvyty ombojeguáva Cerro Corá, Takuru Pytã, Guasu ha Alambíke. Umi yvyty oñemomba’eguasuvéva ha’e: Cerro Corá, mbytetépe oiméva Parque Nacional, Akua, Lorito, Guasu, Muralla, Sarambi.
Ramón Indalecio Cardozo
“Mborayhúpe añoite ñambokatukuaa upe mbo’epy añetete”
Tetãvore Amambái
Tetãrechaukarã
Tenda Cerro Corápe, omano Mcal. Francisco Solano López upe ysyry Aquidabán Nigui rembe’ýre, tembiasa ymaite guare; Panadero ha Zanja Hũ, ko'ápe mburuvicha López omopyenda imbaretékue péva ejército aliado campamento provisorio. Péicha avei Cerro Corá, Parque Nacional orekóva monumento Mcal. López ha Cerro Guasúpe, Yasuka Vera, orekóva itakua ha umi kanguekue ohechaukáva oĩ hague yvypóra 2.500 a 3.800 ary rupi.
Ramón Indalecio Cardozo
Imitã ha imitãsúpe
Heñói va’ekue 16 jasypo pe ary1876rako, táva Villarrica-pe. Isy héra kuñakarai Josefa Cardozo, ña Máxima Vayo memby. Oguereko va’ekue poteĩ ryke’ykuéra. Imbo’epýre katu omba’apo va’ekue isy ha itia hérava Balbina. Ary1885ramo oike Escuela Municipal Villarrica-pe. Ha ary1892-pe omohu’ã tercer curso ha oñembosako’i oje’ói haguã Paraguaýpe omohu’ãmba haguã imbo’epy. Upérõ Gobierno ome’ẽ va’ekue chupe beca. Jepytu’uha ‘ara oguahẽ vove 1892-pe oñepyrũ ojuhu omba’apo haguã Bibliotecario ramo upe Sociedad “El Porvenir Guaireño” pe. Ary1893-pe oike Colegio Nacional de la Capital-pe, 1895 hembikotevẽkuéra rupi omba’apo mante va’erã ha upéicha omoñepyrũ oporombo’eramo mbo’ehao grado-pe upe Colegio Modelo Dr. Clementino Billordo (Correntino) mba’évape. 1896-pe oñemoañete upe Escuela Normal de Maestro ha upépe oñembokatupyry mbo’ehararã.
Tetãvore Amambái
Tetãrechaukarã
Tape Tuja, ohasáva ejército paraguayo mbovymi campaña 1869–1870. Péicha ko’ã tendáre, colonia indígena oúva ógayguava Tupi Guarani, Pa'i Tavyterã ha Ava Guarani. Peteĩ yvyty ojegueroviáva ha’ehague tenda sagrado etnia Ava Guarani omomba’eguasúva, ogueroviáva hikuái ha’éha uvuy ñe’ãite, omoheñóiva mundo ha heñóiha kuimba’e ha kuña ypykue.
Ramón Indalecio Cardozo
Trayectoria
Ary 1898-pe ohoVillarrica-pe omyakã haguã upe Escuela Graduada de Varones. 1898 guive ombo’e Historia del Paraguay ha Contabilidad. Oipytyvõ oñemohenda haguã upe Club “El Porvenir Guaireño” ha ha’e kuri secretario upépe heta ary javeve. 1903-pe omenda kuñataĩ Juana Sosa Ortigoza-re, mbo’ehára avei.
Tetãvore Amambái
Tetãrechaukarã
Pedro Juan Caballero, oreko umi tenda ojejahúha ysyry Aquidabán ári, la Negra, techapyrã ojeguereko, ha’e peteĩ tenda iporãitereíva ha ndaijojaháiva. Avei távaguasúpe, umi centro comercial oipe'áva hokẽ mbohupárõ umi turista omba’ejogua haguã.
Ramón Indalecio Cardozo
Trayectoria
1905 opublica peteĩha ikuatiahaipyre “Pestalozzi y la enseñanza contemporánea”. Imandu’a ko mbo’ehára itemimbo’ekuéra apytepe oñakãrapu’ãve va’ekue ñe’eyvotykuéra rehegua jehaípe: Manuel Ortiz Guerrero, Leopoldo Ramos Jiménez ha Juan Natalicio González.
1920 ramo ojogua peteĩ imprenta ha opublica peteĩ periódico ombohéra va’ekue “El Orden”. Upéve ohai va’ekue oĩ Chase, Carísimo, Ruffinelli, Luis Chase, Enrique Jara Casco, ha omyakãva ha’e ijaraite mbo’ehára Cardozo.
Tetãvore Amambái
Tetãrechaukarã
Umi tenda ojejahu ha ojepytu'u haguã Bella Vista gotyo ojeho meméva arahakúpe.
Ramón Indalecio Cardozo
Trayectoria
1921, Manuel Gondra oikóramo Tendota Paraguaýpe oñenombra Director General de Escuelas; opresenta haguépe tembiaporã Plan de Acción ha’éva:
Tetãvore Amambái
Tetãrechaukarã
300px|thumb|left|Tumba del Mcal. López
Ramón Indalecio Cardozo
Trayectoria
1922-pe omoĩ pe peteĩha Memoria imba’éva mbo’eha primaria ha normal rehegua, kóvare ministro Da Rosa ome’ẽ va’ekue ichupe ijeaguije.
1923-pe omoĩ mokõha pe Memoria mba’éichapa ojeguerahahína upe instrucción primaria ha normal. Upe árape avei homoĩ Consejo pópe, ikatúnepa oñembohéra umi mbo’ehaokuéra umi tetã oĩva América-pe réraikatuhaguãicha ojeykeko añetete upe americanismo Upe proyecto oñemoañete ha heta tapichakuépe oĩ porãiterei upe mba’e. Upémaramo osẽma téra mbo’ehaokuérapé “República Argentina”, “República del Brasil”, “República Oriental del Uruguay”, “República de Chile”, ha avei “República de Bolivia”.
Tetãvore Amambái
Economía
Mymba, oiméva ganado vacuno ñemoña, so’o ha kamby, ganado porcino, ovino, caprino, equino, mymba ovevéva, ryguasu, guinea, ype, pavo ha ganso.
Ramón Indalecio Cardozo
Trayectoria
1928-pe omoñete haguã upe ñembokatupyry tembi’u jejapo umíare upe mbo’ehao “Adela Speratti” omoiuka tembiechaukarã arte culinario rehegua. Ko mba’e Consejo ononeĩ umi mbo’ehao pyhareguápe, umi tapicha omba’apóvape guarã arakuépe o oñemoaranduséva pyharekue. Avei oñembo’e avei mba’epu rory mbo’ehaokuérape, okatu haguãcha ojehayhu ha ojekuaa avei tetãkuaakuéra rehegua.
Tetãvore Amambái
Economía
Industria, omomba’apo ko’ã rubro ha’éva: hi’upyrã, kamby, chacinado, molino oñemontenondéva ka’a ha aserradero rupi. Colonia Itapopo, peteĩ fábrica cerámica-pe ome’ẽva mercado guasúpe.
Ramón Indalecio Cardozo
Reforma Educativa
Ary 1924-pe omanda ramo guare Dr. Eligio Ayala o Reforma Escolar ha’e ojapo va’ekue oñemoañete va’ekue ha ojejapóta peteĩha ley educación primaria rehegua. Upe 18 jasypakõ ramo ary 1924-pe Decreto Ley Nº 689 rupi upéva ojeaprova.
Jasykõi ary 1925-pe omoĩ Consejo pópe peteĩ Proyecto oñemoambue haguã upe plan de estudios de las Escuelas Normales ha programa pyahu umívape guãrã, oñeñamindu’uhagua avei ojeaprova rire oñemondo Poder Ejecutivo odecreta va’ekue upe 21 jasykõ me ojeipuru haguã.
Tetãvore Amambái
Economía
Jasypa oguahẽ katuete, Expo Amambái, feria ganadería, industria, comercio ha servicio-kuéra; oikóva Exposición ha Feria reheguáva “Marcos Paredes Ramírez”.
Ramón Indalecio Cardozo
Publicaciones
Ko mb’ehára karai Cardozo ipy’a angataite va’ekue mitãnguéra oñembokatupyrýre kuatiahaikuéra Argentinagua kuéra rembiapokuépe ha oñembo’éva mbo’ehára argentinokuéra, oñepyrũ ohai avei kuatia arandu “El paraguayo I " ha upe 1927-pe omosarambíka katu “El paraguayo II y III”. Upe arýpe ombokuatia upe haipyre Pedagogía, ohai va’ekue he’iháicha upe peteĩha ary mbo’ehakuéra rehegua mitãnguéra normalista-pe guarã. 14 jasypo jave ary 1927ramo oñeinaugura upe óga guasu pyahu mbo’ehao guasu ha’éva Escuela Normal de Profesores.
Tetãvore Amambái
Marandu ha Tekotevẽmbýva
Umi vía de comunicación terrestre oñemomba’eguasúva, Ruta V “Gral. Bernardino Caballero”, ombojoajúva Concepción, ha oempalmáva Ruta III “Gral. Elizardo Aquino”, ombojoajúva Asunción guive Cnel. Oviedo peve, peteĩ ramal Bella Vista-pe. Ruta XI “Juana de Lara”, oguahẽva Capitán Bado-pe. Departamento orekóva ruta pavimentada, terraplenada ha ripio. Tape internacional ombojoajúva Pedro Juan Caballero – Capitán Bado tetã Brasil ndive, ojeporúva ñemuhárã.
Ojeguereko peteĩ aeropuerto “Dr. Augusto R. Fuster”; kóva táva Pedro Juan Caballero-pe oikuave’ẽ servicio aéreo regular Asunción, guive.
Ramón Indalecio Cardozo
Vista de Lujo
Oguerohory ko mbo’ehára Ramón Indalecio Cardozo rembiapokue he’ívo: “Ha’e peteĩ tekove aranduete ha imba’erechakuaáva, noñe’etereívi ha katu heta kuatia arandu omoñe’e. Omaña porã ha katu upe imbaretekue ikatu ombongu’e yvyty jepeve, ha’éva umi tapichakuéra oimo’ã reipávape”.
Tetãvore Amambái
Marandu ha Tekotevẽmbýva
Oime avei peteĩ emisora Amambáipe ipúva:AM, La voz del Amambay, Radio Mcal. López; ha FM, Pantanal, Cerro Corá, Frontera, Capitán Bado, Sin Frontera. Avei upe tendápe oĩ, canal de televisión ha central telefónica.
Ramón Indalecio Cardozo
Resultado de la Reforma
Ko Paraguái ñakãrapu’ã tete ikatu ñamoĩ ary1925 guive, oñemoañete hague guive upe programa pyahu, ha katu oñepyrũ va’ekue upe 14 jasypokõ 1930 ramo oñeñepyrũ ramo guare ojeipuru añetehápe mbo’ehakuéra pyahu reforma ha’éva upe Plan Dalton rehegua.
Tetãvore Amambái
Marandu ha Tekotevẽmbýva
Umi 23.921 óga mimi oikóva upe tendáre, 16.174 ha’éva zona urbana avei 7.747 táva okaháre. Oreko ko’ã servicio:
Ramón Indalecio Cardozo
Resultado de la Reforma
Ary 1931 pe oñemohu’ãvo tembiapo mbo’ehakuéra rehegua Dirección General de Escuelas rehegua oiko va’ekue Paraguaýpe Congreso Pedagógico rehegua, mbohapy jehupytysépe:
Upe mba’e tuicha mba’e va’ekue umi árape mbo’ehakukéra rehegua ñane retã Paraguáipe. Ko mbo’ehára ohupytyse va’ekue ha’e noĩripa ára ñane retã oñemomba’epaitévo ko’ã mba’ére, jepevérõ umi ñande pehenguekuéra Argentinagua kuéra ome’ẽre avei ykeko mbarete tapicha ha institución kuéra rupive. Oguahẽntema va’ekué upérõ ñane sãso ha ára ñañemomba’évo ha’eva guive ñane mba’eteére. Mbo’eharakuéra pópe opyta ohekombo’évo ñandeháicha ha ñande ñañanduhaichaite tapichakuéra Paraguaiguápe.
Tetãvore Amambái
Tekombo'e
Oreko 55 institución tekombo'e reheguáva ha ome'ẽva mbo'epy nivel inicial, 188 institución Educación Escolar Básica ha 28 institución Educación Media, reheguáva.
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1988
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1988 táva Seúl-pe ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 24ha ojejapóva ára 17 jasyporundy guive ára 2 jasypa peve ary 1988-pe, táva Seúl-pe, Yvykorea retã itavusu. Oñembyaty ha ojapo vaekue pe Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua.
Ramón Indalecio Cardozo
Imba’apokuéra ñemohu’ã
1932ramo, opyta rire Director General de Escuelas marangatuetépe, ohejaite ko tembiapo upe 1 jasypoteĩ jave,jasyapy ary 1933ramo ae oñemoneĩ va’ekue ichupe, upémaramo ojerure va’ekue ijubilación, oñemohendahaguépe ichupe 4 mil patacones oñeme’ẽtaha.
Tetãvore Amambái
Tesãi
Táva Amambáipe ojeguereko 22 institución sanitaria, umíva ha'e tasyo, centro ha puesto de salud.
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1988
Ñembyaty ojapo 237 ñeha'ã ha 23 jetepyso kuéra, oñeha'ãva 8.391 jetepysohára (6.197 kuimba'e kuéra ha 2.194 kuña nguéra) oúva 159 tetãnguéra pegua. Ku ñembosaraipavẽ paha ojejapóva Ñorairõ Ro'y ojejapóvo.
Ramón Indalecio Cardozo
Imba’apokuéra ñemohu’ã
Colegio Internacional ha Escuela Alemana-pa ha’e ombo’énte gueteri. Ary 1934 pahápe, mba’asy vaiete rupi ojegueraha peteĩ pohanorógape Buenos Aires-pe ha uperire oñepyrũvo ary 1935, ou jevy oñemomba’e umi cátedra upe Colegio Internacional y Alemán-pe.
1936-pe omba’apo kane’õ’ỹre ohai haguã upe kuatia arandukuéra “El Guairá” ha “La Pedagogía  de la Escuela Activa” Jasypa 1937 javérõ, nahesãivéi rupi oho jevy Buenos Aires-pe opytahaguépe ára 12 jasykõ 1938peve, oipykúi ha ára haguépe barco rupi hetãme. Upe ary paha peve omba’apo va’ekue Colegio Internacional-pe.
1939-pe, omandárõ guare karai Tendota General Estigarribia oñenombra Director de Tierras y Colonias, tembiapo oñemomba’ehague oipytyvõ hagua ko gobierno pyhúndive. 1943, upe 20 jasyrundýpe omanoBuenos Aires, República Argentina-pe ko karai mbo’ehára RAMON INDALECIO CARDOZO.
Umi reforma oñemopyendaha
“Upe mbo’eha pyahu oha’arõ va upe Pedagogía ko árarupigua omoañete va’erã umi escuela activa ha’éva umi institución social oñembo’ehárupi mitãnguérape he’iháicha umi ley-kuéra biológicas, psicológicas ha sociológicas omohendáva iñemongu’erã. Pe ñemongu’e ha’e mitãnguéra rehegua, he’ima va’ekue voi umi tekove arandu yma guare peteĩ va ha’éva Pestalozzi, omoañetéva aveiFroebel ha Montessori”.
Gujána
Gujána (teratee Cooperative Republic of Guyana, karaiñe'ẽme República Cooperativa de Guyana) tetã oĩ yvate gotyo Yvyamérikape. Ijykére oĩ yvate gotyo Paraguasu Atlántiko; kuarahyresẽ gotyo Suriname; kuarahyreike gotyo Venezuela; ha ñemby gotyo Brasil.
Ramón Indalecio Cardozo
Umi reforma oñemopyendaha
“Upe activa ohekombo’e umi mitãme mitãicha ndaha’éi katuaávaicha, ha omondo jeikohárupi oĩhápe, tembiapo, jeikosehaporãcha, hendaguãmepa, disciplina tekove marangatu, hapichakuéra ndive jekupytýpe, ha oheja ichupe ha’e oikotevẽhaicha oiko porãve haguã. Tekombo’e ojehupytýva ñemba’apo rupive ojejapohaguaicha poránte” ".
Gujána
Guyana niko oreko 214.970 km² ha pépe ningo oĩ 765.283 tetãguakuéra. Itavusu héra Georgetown ha tetã oñemboja'o 10 yvy pehẽnguépe.
Ramón Indalecio Cardozo
Umi reforma oñemopyendaha
“Ko escuela pyahu omoĩ umi mitãme ohupyty haguãme pe naturaleza ojeykekóvo yvyre ñemitỹme, yvotyty, ka’avokuéra, ñangareko mymbakuéra rehe ha kogakuéra rehe ñemba’apo oñeguenohẽ va’ekue umi tendárupi. Ndojejaposéi kokuguára, jardinero, ni omba’apokuaáva, ojeipurúnte umi tembiapo omombáy haguã ijespíritu, ikatupyrykue ra’everã, oñembokakuaa mborayhu naturaleza rehe, ha avei oñeñandu haguã pome’ẽkuaa tapichakuéra rehe”.
“Ko mbo’epy activa omoambue umi mbo’ehaokuéra peteĩ jeikoha mba’apópe opavave mitãnguéra ha’ehápe upe táva rehegua añete mitãnguéra apytépe”.
Gujána
Oñemosãso Reino Unido-gui 26 jasypo 1966-pe.
Ramón Indalecio Cardozo
Umi reforma oñemopyendaha
“Upe escuela activa ojejerovia mitãnguéra rehe ha oñeha’arõ chuguikuéra ñeha’ã mbarete ijehekuéra”.
Ko reforma oñemoañetévo mbo’ehapykuéra primaria rehegua, ko ñane retã Paraguái opyta tenonderã ko’ãve con continente-pe omoañetéva temimbo’e pyahu ha’éva pedagógicas itenondevéva umíva árape.
Terarãngue Guaraníme
Terarãngue guaraníme (el pronombre en guarani)
He'iséva
Jajesarekoporãrõ, jahechakuaáta “ha'e” (terarãngue) om-yengoviaha Perúpe (tero).
Terarãngue ñemohenda
2.1. Terarãnguete (pronombres personales)
2.1.1. Terarãnguete Teroñe'ẽramo
Techapyrã:
2.1.2.Terarãnguete Moĩmbaha Mbohasapyrévaramo Héra he’iháicha, ko’ãvagui oiko –ñe’ẽjoajukatúpe- moĩmbaha mbohasapyréva. Ojepuru avaite peteĩha ha mokõiháme, papyteĩ ha papyetápe. Techapyrã:
2.1.3. Terarãnguete Moĩmbaha Mbohasapyre'ỹvaramo
Héra he’iháicha, ko’ãvagui oiko –ñe’ẽjoajukatúpe- moĩm-baha mbohasapyre’ỹva. Techapyrã:
Ja’ekuaa avei oĩha terarãnguete oikóva ichuguikuéra terarãnguete moĩmbaha mbohasapyre’ỹva. Umíva hína:
2.1.4. Terarãnguete Moĩmbaha Opaichaguávaramo
2.1.4.1. Terarãnguete Moĩmbaha Opaichagua Tendaguávaramo
Techapyrã: Mborayhu oĩ ndepype