cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Marie Curie
Iména omano rire ohupyty cátedra Física rehegua, Universidad la Sorbona-pe, ohejáva iména, opavave oha’arõ imbo’epy, upe ára peve ndojehechái kuña ombo’éva universidad-pe, upérõ ha’e oñe’ẽ radiactividad rehe. Oikórõguare Primera Guerra Mundial ha’e he’i ikatuha ojejapo radiografía móvil, umi pysyrõhárape g̃uarã. Ary 1921-me og̃uahẽ Estados Unidos-pe, oñeha’ãrõhápe tory reheve, oho upépe ohekávo pytyvõ pirapire rehe tembikuaarekarã.
Ohechakuaa oĩha físicos ha productores de cosméticos apytépe umi oipurúva material radiactivo ohechakuaa’ỹre hapykuere. Ojapyhy chupe mba’asy hérava anemia aplástica, opyta ohechave’ỹre, ojeguerovia upéva oiko hese omba’apo haguére radiactividad rehe, upérõ ne’irã ojeikuaa ha’eha mba’evai. Oñeñotỹ París-pe.
Imembykuña Eva Curie, periodista, pianista omba’apóva mitãnguéra rehehápe ohai isy rekove rembiasa Madame Curie oñemyasãiva Hyãsia, Inglaterra, Italia, España, Estados Unidos ha ambuépe ary 1937-me, osẽ best-seller-ramo.
Marãmbotayga
Marãmbotayga ha'e peteĩ ygarata vevúi ha tuicha porã ojeipurúva ñorairõ ýpe, ymaguare umi marãmbotayga oipuru yvytu oguata y rupi ha yvyra vevúi ijejapógui oguata py'aeverã.
Tupi ha guarani ñe'ẽ
thumb|Lenguas tupí (violeta) y lenguas tupí-guaraníes (rosa) en la actualidad y áreas de extensión probables en el pasado. Tupi ha guarani ñe'ẽ niko peteĩ ñe'ẽ aty Amérika pegua.
Sái
thumb|180px|Sái Sái ao ohóva ku'a guive yvy gotyo.
Deimos
Deimos ko yvagarete ojeréva yvóra Jasytata guasu rehe, ha'e imbyguai. Ndaikatúi jaikove Deimos-pe ndaipóri haguére y ha yvytu avei upépe.
Mborevi
Mborevi oĩ ko mymba tuicha okambúva, ko mymba pysã namomokõiva.
Mborevi okaru ka'a ha ambue kapi'i. Pire mborevigua sa'y hũngy.
Tito García
Héctor Armando García Castromán, ojeherovéva Tito García, heñoi'akue ára 16 jasyporundy ary 1946-pe, táva Rancagua, Chile retãme. Oguereko jave 8 ary og̃uahẽkuri imbo'ehaópe peteĩ titereguigua aty ha upéva omoheñóikuri imborayhu umi ta'ãnga'i isãva rehe. Opávo upe aty ohókuri hógape ha oñepyrũkuri ojapo ita'ãngamimirã, ijarýi pytyvõ reheve.
Omohu'ãvo iñemoarandu mbytepegua, Tito García oikékuri Chile Mbo'ehaovusúpe oñehekombo'e hag̃ua ñoha'ãngápe, upépe -iñirũnguéra ndive- omoheñói ha oisãmbyhýkuri Conjunto Teatro Nacional de Marionetas. Tito García ojapókuri ñoha'ãnga hetaiterei henda rupi, upe hetã okaháre. Ary 1978-pe, oĩ jave Bolivia retãme omba'apohaguépe ta'ãngambyry ha ñoha'ãngaópe, Bolivia retã ruvicha pyahu ohejákuri chupe ha iñirũnguérape mba'apo'ỹre. Upémarõ, osẽkuri upégui ha oho hikuái omba'apo Brasil retãme. Ohasávo umi ára, og̃uahẽ avei ijapýpe pe sãso oñeme'ẽva'ekue chupekuéra oiko hag̃ua upe tetãme, upémarõ ombopyahujey hag̃ua upe sãso oñomoĩkuri peteĩ ñe'ẽme ou hag̃ua sapy'ami -ary 1978-pe- Paraguái retãme, upe jeju sapy'aiterã amo hapópe hi'are haimete 37 ary.
Ojapo rire ñoha'ãnga 20 ara pukukue Táva Paraguay Ñoha'ãngaópe, Tito García oikékuri ñomongetápe Ta'ãngambyry 9 motenondeharakuéra ndive ha karai Ricardo Sánchez rehe ae, oĩva upe ta'ãngambyry motenondehára apytépe, Tito omoñepyrũkuri hembiapo hérava “El mundo fantástico”opytava'ekue mandu'arãme. Ta'ãngambyry 9-pe omba'apókuri 8 ary, upéi ohasákuri Ta'ãngambyry 13-pe ha upépe ojapókuri hembiapo hérava “Tatetito”, 7 ary pykukue javeve.
Hekove pukukue javevépe Paraguái retãme, Tito García ojehayhukakuaákuri opavavére ha hembiapokuéra katu ohupytýkuri opavave jepopete henyhẽva mborayhúgui. Oguerahákuri hembiapo “Mundo Fantástico” hetaiterei táva rupi. Upéicha avei, omba'apojepékuri heta ñoha'ãngápe, umíva apytépe “Como llegar a viudas sin morir en el intento”, “Pluto”, “Arsénico y encaje antiguo” ha “Esperando la carroza”. Avei, ombo'ékuri Instituto Superior de Bellas Artes (ISBA)-pe.
Peteĩva iñe'ẽgue hetave apytépe “Máva itenondéta... jagua térãpa mbarakaja” opytáma mandu'arãme ñane retãygua apytépe.
Tito García omanókuri táva Paraguaýpe, Paraguái retãme; ára 26 jasyteĩ ary 2015-pe.
Mombe'urã
Mombe'urã ha’e peteĩ tembiapo ñe'ẽporãhaipyre rehegua mbykýva, oñemombe’úva térã ikatúva avei ojehai ha upéi oñemoñe’ẽ. Ha’e peteĩ ñemombe’u mbyky ha añetegua’ỹva. Avateekuéra ndahetái ýrõ peteĩnte, umíva ikatu yvypóra térã mymba. Peteĩ mba’érente ojerepa umi oikóva ipype.
Jaguereko Mombe’urã Tavaygua (Cuento Popular) umi oñembohasáva ñe’ẽ rupivénte ñémoñarenguérape, ndojehaíri kuatiáre. Ambue katu Mombe’urã Ñe’ẽporãhaipyréva (Cuento Literario) ko’ãva ha’e umi oñembokuatiáva.
Hetepy
Mombe’urã retepy niko kóicha: Ñepyrũmby, Mbyte ha Paha.
Teju Jagua
Teju jagua heta ojogua teju tuicháva, ha oreko pokõi jagua akã. Kóva ha'e Tau ha Kerana memby tuichavéva, térã ijypykue, mombe'ugua'ukuéra guarani mbo'épe. Hete tuichágui ndaikatúi oipuru pe mbarete ha'e orekóva ha ndaikatui oku'e porã.
Mombe'ugua'u
Teju jagua oiko peteĩ itakuápe oiméva yvyty Jaguarón-pe, ápe ha'e oñatende pe plata yvyguy, ha la hesãkuéra omombo tatatĩ, ha'e ijuky Tupã oipota oiko ichugui upéicha, ndaikatui oku'e porã orekohague pokõi jagua akã ha avei hete teju mba'e chaguã. Okoterẽ guasu iñermano michĩvérari Jasy Jatere.
Tekove ñemoambue
Tekove ñemoambue (Karaiñe'ẽme: evolución biológica) ha'e opa umi ñemoambue mba'e oikovéva ha oikóva Yvýpe ohasa ha omoheñói heta tekove juehegua peteĩ ypykue guive, tekove rete ha retepy ñemoambue niko ojehu pe tekohápe oĩhaguére heta mba'e, mbeguekatúpe omba'apóva tekovére ha omoambuéva ichupe.
Ko ñe'ẽ ñemoambue ojepuru peteĩháme he'i hag̃ua "tekove ñemýi tenonderã gotyo" saro'y XVIII-pe, upe karai Suisagua tekovekuaatyhára Charles Bonnet hembiapópe Consideration sur les corps organisés. Hákatu, heta karai arandu Gyresia ymaguare retã megua he'i va'akue peteĩ tekove ypykuegui osẽ opaite tekove juehegua oikóva ha oikovéva, ha upe mba'ekuaarã he'íva umi tekove juehegua oñemoambue tapiáva ojapo heta karai tembikuaatyhára saro'y XVIII ha XIX pegua, ha umíva mbytépe karai Charles Darwin ohai upe mba'ekuaarãre iñaranduka pehẽngue peteĩha Tekove juehegua ypy. Ary 1859 Darwin omoañete ramo jepe upe mba'ekuaarã, ha ohechauka ñehesa'ỹijo hetáva.
Joaju
Avañe'ẽme:
Karaiñe'ẽme:
Kyoasiañe'ẽ
Oĩ ko itavaguasu ha'ehína Kyoasiañe'ẽKyoasia, Europape tetã. right|frameless|border thumb|right|Kyoasiañe'ẽ 1100. thumb|right|Kyoasiañe'ẽ 1200. thumb|right|Kyoasiañe'ẽ 1368. thumb|right|Kyoasiañe'ẽ 1380-1400.
Tétano
Tétano mba'asy oikéva máva retepýpe oñekytĩhague rupi. Tétano ikatu oporojuka, Ko mba’asy ikatu oñehenonde’a tasymombiaha antitetánica rupive.
Fobos
Fobos ku mbyguai ojeréva yvóra Jasytata guasu rehe. Ndaikatúi jaikove Fobos-pe ndaipóri haguére y ha yvytu avei upépe.
So'o josopy
So'o josopy tembi'u hykuéva ojejapóva vaka ro'ógui, ogueraha arro ha tembi'umoheha: sevói, tomáte, áho ha umícha.
So'o apu'a
So'o apu'a ha’e peteî tembi'u jajapóva so'o ku'ipyrégui, upevarã ñambojehe'a, avatiku'íre ha ñamoĩ hendive áho, ñandy'imi, juky ha opáichagua tembi'u ñemboheha, ñambojehe'apaite rire ñambyapu´a mimi ha japoi jukysýpe.
Tetã
Tetã yvy pehẽngue hérava, iñe’ẽteéva, heko ha iñaranduteéva, oikoha heta yvypóra aty.
Juky
Juky niko peteĩ mba'ehekove’ỹva (mineral), oñembojehe'áva kloro ha sodio ndive, ha ojepurúva tembi'u apópe.
Tuguyasuka
thumb|270px|Tuguyasuka Yvype
Tuguyasuka niko peteĩ mba'asy vai (heko’aréva, ndojekuaáiva araka’etépa opáta ha ndaikatúiva oñepohanõ), ha’éva apañuãi guasu ko yvy ape ári; ombyai, omomarãva ñande rete reko. Tembi’úgui -oikéva ñande retépe- oikova’erã teteasuka, ha’éva ñande rete mongu’eha. Pe teteasuka ohasa ñande ruguýpe, ha upépe teteasukary oipytyvõ oike hag̃ua umi teko’ypy’ápe. Umi huguyasukáva retépe, peteĩva ko’ã mokõi mba’égui ndoikói: teteasukarupa nomoheñói térã sa’i omoheñói teteasukary (Tuguyasuka 1); térã umi teko’ypy’a ñande retepegua o’apo’i teteasukary heñóiva ñande retépe (Tuguyasuka 2).
Mba’asy’ypy. Ko mba’asy rupive ñande rete ndaikatúi omoheñói térã ndaikatúi oipuru hekopete pe teteasukary ha upehaguére ñande rete ndaikatúi ojapo asuka ha aramirõ omoingovéva ñande retépe. Mba’asy’ypy apytépe jajuhukuaa: kuaru py’ỹi, y’uhéi, ñembyahýi py’ỹi, tete pohyikue guejy, tete kane’õ ha jesareko meg̃ua. Avei ikatu ome’ẽ po ha py jehýi, gue’ẽ ha py’arasy, hechaporã’ỹ, ai reipa ha kuera mbegue mba’asykuéragui. Ko’ã mba’asy’ypy ojoavy ombaretekuépe.
Tuguyasuka ñemohenda. Oĩ mokõichagua tuguyasuka. Tuguyasuka 1, oikotevẽva teteasukarýre oñembohéra avei Mitãrusu tuguyasuka, oñepyrũgui mitã’ikuéra apytépe (jepémo oipyhykuaa kakuaávape). Ñande rete nomoheñóigui teteasukary, kóvagui hasykatúva ojekutúva’erã ára ha ára ome’ẽ hag̃ua hetépe upe teteasukary oikotevẽva. 10%-gui sa’ive umi orekóva koichagua tuguyasuka. Tuguyasuka 2 katu ojapyhy kakuaávape, omoheñóiva teteasukary, ág̃a katu sa’i térã ndo’aporãiva ñande retépe. Teteasukary ndaikatúi oipytyvõ teteasukápe oike hag̃ua umi teko’ypy’ápe. Kóva oipyhýjepi tapichakuérape ohupytývo 40 ary.
OMS he’i ko’ag̃aite oĩha haimete 220 sua tapicha huguyasukáva, ikatúva hetave ndojejapóiro mba’eve ha 2030 ikatúva oñembojo’a. Haimete 80% omanóva tuguyasukágui oikókuri tetã imboriahu térã imboriahu ryg̃uatãvape.
14 Jasypateĩ - Tuguyasuka Ára. Ko jeromandu’a ñavõ arygua ojejapójepi ikatuhag̃uáicha opavavéva ñaikũmby porã umi apañuãi oguerúva hendive tuguyasuka, avei jaikuaa hag̃ua ára ha ára hetaiteveha umi hasykatúva upévagui ha mba’éichapa ñamboykekuaa upe mba’asy. Tuguyasuka Ára Arapýpe, heñóiva Tuguyasuka Tetãita Aty ha Tesãi Arapygua Aty (OMS) rupive, ojegueromandu’a ára 14 jasypateĩ jave ojehecharamóvo Frederick Banting ara reñói, omba’apova’ekue kane’õ’ỹre Charles Best ndive ha 1922-pe ojuhuva’ekue teteasukary, oipytyvõmbaretéva umi huguyasukáva pohãnóme.
Tape guasu 10 (Paraguái)
Tape guasu 10, ha'e peteĩ tape guasu Paraguái pegua, ombojoajuva táva Villa del Rosario táva Salto del Guaira ndie. Ogueraha mandyju, ka'a ha sóha, ñemby tetãvore San Pedro guive táva Salto del Guaira peve, rembe'y Brasil retãme ndie.
Táva San Estanislao, oĩ ku ñembohapemokõi tape guasu 3 ha tape guasu 8. Ipukukue ha'e nunga 326 km.
Táva kuéra
Táva ha tava guasu 1.000 tavayguakuéra ndie ko tape guasu ohasava kuarahyreike guive kuarahyresẽ peve ha'e:
25 jasyrundy
25 jasyrundy ha'e 115º ára arygua.
Brigitte Bardot
Brigitte Anne-Marie Bardot (Parĩ, Hyãsia, 28 jasyporundy 1934), jekuaáva Brigitte Bardot ha'e peteĩ mba'eapohára, opurahéiva ha modelo Hyãsiapegua.
Europa mykurẽ
Európa mykurẽ ha'e peteĩ mymba michĩ okambúva ha so'ónte ho'úva, oikóva oparupi Eurásiape ha Ñembyamérikape. Európa mykurẽ ha'e upe mymba mykurẽ ojoguáva imichĩvéva ha mymba so'ónte ho'úva imichĩvéva avei. Ho'u opaichagua mymba michĩ, anguja ha tapiti, sapy'ánte ho'u guyra michĩ ohaitypóva yvýre avei.
Mbói Tu'ĩ
miniaturadeimagen|Mbói Tu'ĩ Mbói tu'ĩ ha'e Tau ha Keraná memby mokõiha, kóva ha'e peteĩ mombe'ugua'u Paraguáigua oúva ñande ypykuéragui, kóva ha'e peteĩ mbói tuicháetereiva ha iñaka katu tu'ĩ akã.
Ojehechaháicha
Mbói tu'ĩ ha'e peteĩ mymba itete ha'eva mbói tete ha peteĩ tu'ĩ akã, ituicháeterei, ipuku ha ivaí, ndoguerekoi pepo ha oguereko mokõi retyma, kóva oguereko peteĩ hu'ã imbaretetereiva ha iku osapukái hatãiterei, huguái ipuku ha imbarete.
Tete
Tete mymba ha yvypórare ojekuáva, ijape oñemohendaha opaite mba’e oipytyvõva chupekuéra omýi, oñemoña, okaru, omba’apo ha oñandu hag̃ua.
Teju guasu
Teju guasu oĩ ko teju mymba. Teju guasu okove ka'aguype yvyrape. Okaru ka'a, togue, tupi'a. Pire tejugua guasu oĩ sa'y hovyũ. Mymba tuichavéva teju apytépe, ipire morotï ha hü, huguái puku, iodo tyryryhápe. ho’u mbokaja aju, guavíra ha opáichagua yva ka’aguy, Haku jave osẽ oguata ha oñembohaity yvy guýpe.
Mborevi Rape
thumb|Mborevi Rape Mborevi Rape hérava avei Tapekue (Karaiñe'ẽ: Vía Láctea) ha'e ñande mbyjaraity oĩhápe ñande Kuarahy, ñande Yvy ha ambue yvorakuéra, oĩ avei hetaiterei mbyjatykuéra. Mborevi Rape niko mbyjaraity tuichavéva mokõiha arapýpe, Andrómeda mbyjaraity ituichave añónte.
thumb|700px|centro|Mborevi Rape ra'ãnga guasu.
Marina Silva
Maria Osmarina Marina Silva Vaz de Lima, ojekuaavevá Marina Silva (Rio Branco, 8 jasykõi ary 1958-pe), ha'e peteĩ kuña ojokuaikuaáva, tekoha oñangarekóva, tembiasakue jekuaahára ha mbo'ehára guasu Pindorama retã pegua, oĩva Partido Socialista Brasileiro (Aty ojokuaikuáava tekoháre Pindorama pegua) rembiapóre.
Ymaguare, omba'apo Tembiapohára aty ojokuaikuáava rehe, ary 1986 guive ary 2009 peve ha upei omba'apo Partido Verde reha, ary 2009 guive ary 2011 peve.
Luisõ
Luisõ, (Luisón karaiñe'ẽme), ha'e peteĩ mymba jaguape ojoguáva, ivai, hesa vera ha iñakãrangue. Pyharekue pytepe ara'apy ha arapoteĩpe osẽ ha oho oheka tekekue, hesa pytã ha ineterei.
Umi imembya pokõiva kuimba'e pe pokõiha memby oiko chugui Luisõ oikóvove mitã rusu.
Mombe'uguau
Luisõ ha'e Tau ha Keraná memby pokõiha, kóva ari ho'a pe mba'e vaí oguerekóva umi itajyrakuéra. Héra omondy'i vaíeterei. Kóva oĩme umi tekove ha mano rape mbytepe. Kóva ha'e pe vicho omongyhyjeveva umi pokõi mombe'ugua'u apytepe.
Umi ambue mombe'ugua'ukuéra oñangareko itakúva ha mba'eheta rehe, oñangareko mymbakuéra ha ka'avo ha ka'aguyre. ambue oĩ omondava mitã ha ombotavy ha ho'uva, Luisõ ha'e pe ivaivéva pe'ava apytepe, ndaipóri mba'eve ivaivéva umi guaranípe guarã ko mombe'ugua'u vaietégui.
Ojehechaháicha
Luisõ ojere mombe'ugua'upe ha umi he'iva "ojehechaha Luisõpe" he'i ha'eha peteĩ jagua tuicháva, ivaietereíva, ipire hũva, ipo'íva, imbaretéva, ha 3 ikuã ipýpe, oguata irundy ipýpe, ndoguerekói huguái, hesa pytã tuguýicha ha iñakãrague yvypóra mba'eichagua.
Luisõ osẽ pyharekue umi 11:00 ha 12:00 pyharekuepyte-pe, osẽ oho tyvytykuérape ho'u hag̃ua umi omanóva retekue ha so'o, avei kokuépe ho’uhápe ryguasu ha tekaka, ha katu hembi’u ohayhuvéva ha’e yvypóra mitãra'y.
Mburuvicha guasu ha ñemongarai
Paraguái ha Arahentínape oi peteĩ jepokuaa umi oikóva upépe ojerure mburuvicha guasu tetãme omongarai hag̃ua imemby pokõiha ani hag̃ua heñói peteĩ Luisõ, ko jepokuaa oñepyrũ ojejapo 1907 guive, hake heta familia ojuka mboyve imemby pokõiha okyhyjégui pe añaretãygua péva oiko Paraguáipe.
Fos do Yguasu
Foz do Iguaçu (avañe'ẽme: Yguasu Juru) ha'e peteĩ táva Pindoramape, oĩ Paraná tetãvore. Ko távape oĩ 255 718 tavayguakuéra (ary 2010) ha oguereko peteĩ yvy pehẽngue 617,701 km2 nunga. Foz do Iguasupe oĩ Chororõ Yguasu. Ko tenda ojekuaa avei Triple Frontera-pe, oĩ rupi ijerére mokõi táva, (Ciudad del Este ha Puerto Iguazú), peteĩha ha'e tetã Paraguái ha ambue Argentina.
Lima (Paraguái)
Lima ha’e peteĩ disrito oĩva tetãvore San Pedro, Paraguái retãme. Itavaguasu héra San Pedro del Ykuamandyju.
Distrito de Lima
Oĩ tetãvore mokõiháme, 330 km táva Paraguaýgui, ha’éva tavaguasu Paraguái retã megua.
Heñói ary 1792 jave, oje’e Fray Pedro Bartolomé rupive, ohórõ guare umi ypykue Guana rendápe, ysyry guasu Aguaray rembe’ýpe.
Límagui oiko distrito ary 1901 jave, tetãvore mokõiháme.
Ijyvy tuichakue ha’e 992 km² rupi, oguereko 11.125 ava rupi.
Ko táva oĩ ysyry Aguaray Guasu rembe’ýpe, tendagua mba’apo imbaretevéva ha’e mymba ñangareko (ganadería), ka’a rehegua (yerba mate) ha ñemity kokue pegua avei.
Oiko ko tendápe 10.367 ava rupi, densidad ha’e 13 ava./km².
Oguereko avei peteĩ mba’yruveve guejyha ndaha’éiva tuichávape guarã.
Geografía
Reguahẽ haguã ko distrito-pe rehova’erã Ruta 3 General Elizardo Aquino rupi, ha upéi Ruta 11 Juana de Lara.
Tapekuéra upépe yvyreí. Ndoguerekói mba’eveichagua, tape hũ térã itágui oikóva.
Ko’ágã rupi ko distrito oguerekóma mba’yruguata ohóva opárupi, avei ohóva tavaguasu Paraguaýpe, Ciudad del Este ha Pedro Juan Caballero, tetã ambuépe Brasil, Argentina ha Chile.
Hidrografía
Ysyry Aguaray Guasu, oguereko jejahuha iporãva, yvvku’i morotĩgui ogueraháva heta tendaguápe arahaku jave. Ysyry Jejui Guasu, ha’e ysyry guasu ipotĩvéva tetãme.
Clima
Ararova rehegua, he’õ ha oky tapia, he’õngue oguahẽ 70 ha 80%. Arapytu mbyte ha’e 23 ºC, hakuve jave arahakúpe ohupity 35 ºC ha michĩve jave araro’ýpe 10 ºC.
Demografía
Ko distrito Lima, Censo Nacional de la Vivienda he’i oguerekohaa 11.125 ava, távape oikóva 2.431 ava, ha okára gotyo 8.684 ava.
Okarahare oikóva oĩ 79,44% rupi.
Ogakuéra rehegua ko tendápe oĩ 2.064, távape 506, okára gotyo 1.558, ohupitýva 75,48%, ohechaukáva hetaiteve oĩha ogakuéra okaraháre.
Tenonde gotyo guarã avakuéra rehe ko distrito-pe, kuimba’e ha kuña rehegua, ary oútavape ojeguereko ko’ã kuaapyrã:
Principales indicadores socio-demográficos, Lima oguereko ã kuaapyrã:
Historia
Ha’e peteĩ ava aty oñepyrũva’ekue opakuévo siglo XVIII, nomoambuéiva umi franciscano rembiapo, Choré ha Guayaybi katu osẽ tenonde gotyo hembiapo kokue rehegua. Ko’ãga meve oĩ tupãa ojejapova’ekue adobe-gui, colonia-rõ guare.
“INDERT”, ymave Instituto de Bienestar Rural, omoñepyerũ ã mba’e:
a) Campos Comunales:
Ary 1984 jave, Resolución Nº 1.753 rupi, yvy 146 ha oreko. Colonia Sargento Montanía, ha’eva origen fiscal.
Ary 1998 jave, Resolución Nº 1.165 rupi, yvy 179 ha. Colonia San José del Norte.
Avei oĩ umi colonia: Loma Clavel, yvy 180 ha reheve. Mayor Hermosa-Costa Puku, yvy 1.167 ha. Ha pe Mayor Hermosa-Sgto. Montanía avei.
b) Reservas Ecológicas: Distrito Lima, ápe oĩ pe Reserva Ecológica de Capiitindy, oguereko 102 ha, oñepyrüyva’ekue ary 1995 jave, Resolución Nº 1251 rupive.
c) Colonias Indígenas:
Ápe oĩ pe comunidad Avariju, ijyvy oguereko 237 ha, arykuéra 1980 ha 1991, Resolución Nº. 789,799 ha 1623 rupi.
Economía
Ko táva ha’e tenda oñemba’apohápe mymba ñangareko rehe, ãva apytépe ikatu jahecha: vaka, kavaju, ovecha ha kure.
Kokue pegua (agricultura), ko distrito oguereko ñemitykuéra ãva rehegua: Ka'a, mandyju, pety, takuare’ẽ, Mandi'o, sésamo, cedrón paraguay, soja, papa, alfalfa, yva, manduvi, ha trigo. Naranha; he’ẽva ha háiva, girasol ha ambue.
Pe mba’e tuichavéva ha’e ka’a (yerba mate) mba’apo rehegua.
Sakandu'y
Sakandu'y - (Hippopotamidae) ha'e peteĩ mymba okambúva atýra Áfrika pegua, mymba ipysãkõiva, mokõinte ijuehegua, pe sakandu'y tee (Hippopotamus amphibius), ituichavéva, ha pe sakandu'y michĩ (Choeropsis liberiensis).
Lima (Paraguái)
Economía
68,7% rupi tendagua tetãvore pegua imboriahu ha hembýva ndaja’ekuaái hese noikotevẽiha, heta mba’e gueteri ndaipóri, pirapire jeike mbyte peteĩ ógape ha’e 496.645 guarani, ikatúva ja’e ohupityha peteĩteĩme 95.915.
Sakandu'y
Ituichaite, hetyma mbykymi, hete ijapu'a ha ikyra. Iñakã guasuite, ijuru puku ha itĩngua oĩ itĩ ári. Kuréicha irundy ipysã.
Lima (Paraguái)
Turismo
Pe ysyry Aguaray Guasu oguereko yvyku’i morotĩva ha hi’y satĩ asýva, pévare heta yvypóra tendagua ha hendágui oho upépe, avie oguereko jejahuha, mymba renda (estancia) ha peteĩ plaza, ãva ha’e techapyrã oĩva ko tendápe.
Sakandu'y
Sakandu'y juehegua oikovéva ko'ãga ipire sỹiva ha ndorekói tajygue ikyráva ha tajygue hy'áiva.
Lima (Paraguái)
Turismo
Jejahuha Raúl Valiente oguereko playa ysyry Aguaray remkbe’ýpe, avei oĩ quincho, ñemboasarairã renda (campos de deporte), vestuario, ñemuha,ha ambue mba’e. Oñangareko hese Asociación de Taxistas.
Techapyrã avei ha’e pe tupão adobegui japopyre, colonia-rõ guare, ojejapova’ekue
San Francisco rayhupápe ha avei Virgen del Rosario-pe, ko’ãga oĩmarõ jape peteĩ tupão iporãveva.
Jeroviapy
Jeroviapy, térã ajengatu, niko yvypóra jegueroviapy kuéra oporombojepokuaáva oporomboguata hag̃ua imbo'epýre ha upéicha ijapaite avano'õre ha arandupýre. Oĩ jeroviapy opaichagua, upéarõ ojehecha heta jegueroviapy aty ha jeroviahakuéra ojoavýva. Ndaipóri ramo jepe ñe'ẽpeteĩ he'i hag̃ua mba'épa he'iseite jeroviapy, karai Bernard Lonergan ohechakuaa jeroviapy ha'eha niko avano'õ remiandu, rembiasa, jegueroviapy, jepokuaaha ha jerovia rembiapo, ha ãva rupi umi ojeroviáva ombohovái iñeimo'ã arapýre ha ijokuaa itupãre térã ijeroviaháre.
Oĩ heta jeroviapy omohenda imbo'epyrã, upéicha ohechauka umi ojeroviávape mba'éichapa heko porã va'erã ha mba'éichapa hembiapo va'erã opyta hag̃ua jeroviapy ñembyatýpe, upéicha avei ojehecha jeroviapykuéra ojapo henda marangaturã (tupão, tekove marangatu róga, opy, paje róga) térã imbo'epy ojejuhu aranduka marangatúpe (Hesu rape oreko iñaranduka marangatu héra Biblia ha Islã oreko Korã, techapyrãme). Jeroviapykuéra ojapo iñembyatyrã, umi ojeroviáva oñembyatyhápe oikuaave hag̃ua ijeroviapýre térã omomba'eguasu hag̃ua ijeroviahápe. Jeroviapykuéra omombe'u avei mba'éichapa oñepyrũ tekove ha arapy, térã omombe'u mba'érepa yvypóra oiko ko Yvýpe.
Oĩ ñehesa'ỹijo he'íva ikatu oĩha amo 4200 jeroviapy Yvy jerekuévo ha hetaveiterei ko'ãga ndaiporivéima ojeroviáva hese. Ñehesa'ỹijo ojejapo akue ary 2012-me heta tetãme ohechauka 59 % opaite tekovekuéragui «ijeroviapyha» ha 36 % ndorekói jeroviapy (umíva ndive oĩ 13 % ndojeroviái Tupãre). Heta jeroviapýpe, peteĩ umi jegueroviapykuéra mba'eguasuvéva apytépe oĩ pe jegueroviapy he'íva oĩha peteĩ térã heta tupã (Hesu rape he'i oĩha Ñandejára ha Islã he'i oĩha Ala, techapyrãme), umi jeroviapýpe tupã niko tekove guasu opamba'e ipoguýpe orekóva, upe ojapo opamba'e, upe ojejerovia va'erã hese ha oñemomba'eguasuva'erã chupe. Oĩ jeroviapy he'íva oĩha peteĩ Tupã mante ha ndaipóri ijeroviaha ambuéva, upéicha avei oĩ jeroviapy he'íva oĩha Tupã opaichagua, techapyrãme peteĩ oñangarekóva yvýre ha ambuéva oñangareko Y|ýre, peteĩ oñangareko umi omanóvare ha ambuéva oñangareko umi ñorairõme ohóvare. Heta jeroviapýpe he'i oĩha mba'e pokatu ambuéva, umíva apytépe oĩ aña, tupã remimbou ha tupã rymba, póra iporãva ha póra iñañáva.
Jasy Jatere
miniaturadeimagen Jasy jatere kóva ha'e Tau ha Kerana memby irundyha, guarani mombe'ugua'u hína. Oje'e ko mitã'ígui yvágaicha hesa hovy asýva ha kuarahy mimbícha iñakãrangue sa'yju. Michĩ ramo oñe mbotavy jepe mborayhu añetégui henyhẽ, ha oguahẽvo asajepyte osẽ omosarambi yvoty ropéicha, mborayhu eirete. Oje'e hese opívo oikoha opa rupiete ha ipópe ogueraha ka'a rakã pehẽngue. Oje'e avei hese oimeraẽ ojotopáro hendive ogueraháta mombyry chupe ha are rire opoíta ichugui ha pe tapicha opytáta itavyete uperire ha ojapoarã.
Terere
Tereré niko peteĩ jey'urã jajapóva ka'a rogue (ilex paraguariensis) ha y ro'ysã porãva reheve, umi hese ikatu oñembojehe'a pohã ñana. Ko ñanary ojeipuru Ñembyamérikape umi Europagua ñeguahẽ mboyve, ha oiko chugui mba'e teéva ojejapóva oikohápe guaranikuéra, oñemombareteve tuichaitépe oikóvo Paraguáipe umi franciscano ha hesuíta, oñemombe'uháicha kuatiáre saro'y XVI, XVII ha XVIII pegua. Oĩ avei pe terere ojejapóva yva rykue reheva, péva ojehero epañañe'ẽme "tereré de jugo". Ára 17 jasypakõi 2020 jave, Unesco he'i terere ha'eha tekopy tee ojehechakuaa'ỹva Yvypóra reko pegua, ko mba'épe oĩ terere je'u ha pohã ñana jeporu.
Terere niko ojogua ka'ay —ñanary ambuéva ojejapo avei ka'águi—, hákatu terere niko jay'u va'erã ro'ysãitehápe. Kóva hína Paraguái mba'e tee, ko tetãme ojehechakuaa terere ha'eha arandupy mba'e tee. Ko'ágã katu hetaite umi otereréva Pindoráma vore ñembyguápe,Vorívia vore kuarahyresẽyguápe ha ñembyguápe ha Arhentína vore yvateguápe (umi tetãme tuichaitépe ho'u hikuái terere yva rykuére).
Terere oñembosako'i va'erã peteĩ mba'yrúpe, y ryrúpe térã "tykuador"-pe otykuáva kaguápe orekóva ka'a  (pe kagua ojeheróva "guampa" Paraguáipe ha "mate" Arhentínape), upégui ojesyryku va'erã peteĩ jepyteha rupive ojeheróva vombíja (bombilla karaiñe'ẽme). Py'ỹinte jahecha terere pohã ñana reheve (ka'avo ombopiro'ýva ha omohesãiha), umíva ojeipuruvéva hína cedron, menta'i, kokũ, ménta, ju'apekã, aguaracha'ĩ ruguai, ka'a jagua (ojeheróva ave "vurríto"), ka'a ja'i, jety ka'a, verbena, kapi'i katĩ, ahẽho ha heta ambuéva. Ko'ágã, heta umi oñemúva yrypy'a pohã ñana térã yva reheve oñembojehe'a hag̃ua terere rehe, taha'e haéva Paraguáipe ha Arahentína vore yvateguápe.
Terere oikóma Paraguái jey'urã teéva ramo ha tetã rekopy tee rembiejakue ramo. Opaite jasykõi arapokõi pahague ojegueromandu'a "Terere Ára". Tembiapoukapy 219/2019 rupive, Tetã Arandupy Sãmbyhyha he'i terere ha pohã ñana jeporu ha'eha Tetã rekopy tee rembiejakue japokokuaa'ỹva. Upéicha avei, táva Itakyrýpe ojejapo pe "Terere Arete Guasu" ary 1998 guive.
Jey'uhápe
Oñembojehe'a va'erã y ro'ysã porã ha ka'a, umíva hese ikatu oñembojehe'a avei pohã ñana opaichagua, umi ojeipuruvéva hína kokũ, kapi'ikatĩ, parapara'i, menta'i, santa lucía morotĩ, limõ, aguakáte rogue ha ambuéva rykuére.
Oĩvoi oguerekóva hembipuru apytépe peteĩ angu'a'i oipurúva ojoso hag̃ua pohã ro'ysã.
Oĩ avei terere rupa ha'éva tembi'umi terere mboyvegua. Umi oje'uvéva hína rora kyra, revíro, chipa, fariña kyra, tortilla mandi'omíre térã empanada ỹrõ mortadela-mi. Avei tembi'u ko'ẽngue ojekuaavéva ype rovápe. Asaje katu, jekaru mboyve, oĩ terere jopy.
Tetẽu
thumb|250px|Tetẽu Tetẽu guyra retyma mbuku oikóva ñúre ha oñomikuaáva haity, ijayvueterei.
Kalo Toni López
Kalo Toni López Insfrán (Asunción, 4 jasypateĩ 1792 – Asunción, 10 jasyporundy 1862) ha'eva umi sãmbyhyha paraguáigua. Ha'eva peteĩ Tendota Paraguaigua. Ojupiakue pu'aka ára 13 jasyapy, 1844-pe ha opa ipu'aka ára 10 jasyporundy ary 1862-pe. Kalo Toni López ojapoakue pe Paraguái Mba'yjuaty (Ferrocarril), Tetã Paraguái Momorãhéi ha heta tembiapokuéra porãeterei.
Kalo Toni López Membykuera
miniaturadeimagen|Kalo Toni López ha Juana Pabla Carrillo. 1826-pe Kalo Toni López ha Juana Pabla Carrillo (1803-1871) omenda kuri hikuai 1826-pe imembykuera ha'e Francisco Solano López (1827-1870), Venancio (1828-1870), Juana Inocencia López (1829-1902), Mónica Rafaela López (1830-1891) ha Venigno López (1834-1866).
Mbyjaty
thumb|Peteĩ mbyjaaty'i herava Eichu (Karaiñe'ẽ:Pleyades). thumb|Mbyjaty herava Ñandu Pysa (Karaiñe'ẽ:Crux). Mbyjaty hérava avei Mbyja'apesã'aty ha'e peteĩ mbyja aty. Oĩ 88 mbyjaty arapýpe. Oĩ avei heta mbyjaty'i.
Tetyma
Tetyma ava, mymba ha mba'e rete rehegua ojoajúva henypy'ã rehe ha opáva ipy oñepyrühápe.
Nicanor Duarte Frutos
Óscar Nicanor Duarte Frutos heñói Coronel Oviedo, Paraguáipe, 11 jasypa 1956-pe. Ojupi mburuvicháro ára 15 jasypoapy ary 2003 pe, Luis Ángel González Macchi rire ha opa ary 2008 pe.
Yvytyrysyi Yvytyrusu
thumb|Yvytyrysyi Yvytyrusu Yvytyrysyi Yvytyrusu ha'e umi yvytyrysyi oĩva Paraguáipe, gotyo tetãvore Guaira ha Ka'asapa. Ijyvyty yvatevéva ha'e Yvytyru'ã Yvyty Perõ (842 metro para ári.).
Húngla
thumb|200px
Peteĩ húngla ha'e peteĩ ka'aguy ipohýva.
Jonava
Jonava táva tetã Lituaniape.
Oikovéva: 34.387
Tevi
Tevi mymba ha yvypóra rete apỹi ikuara’imíva osẽ hag̃ua mba’eky’a ty, térã tekakaha opa mba’e hete ndoipuruvéiva.
Pysãkõi
Pysãkõi (Artiodactyla) ha'e umi mymba juehegua hekovety okambúva ipy oguereko papapy mokõiva pysã; ku mymba aty oikove opamba'e yvyrusupe, Antártida-ndi.
Kapiovi
Kapiovi arasẽme tava Argentina retãme. Oĩhína tetãvore Misiones-me. Ko távape oiko 3.335 ava (2001 ary).
So'o
thumb|250px|[[Ryguasu ha vaka ro'o.]] So'o hi'upyrã oñeguenohẽva mymba retégui, opaichaguágui, oĩ ipire guýre ha ojaho'i ikanguépe. So'o hi'upyrã tenondeguaitéva yvypóra rembi'urãme ome'ẽgui heta proteína, kóva niko ojepuru okakuaa ha oñemyatyrõ hag̃ua yvypóra rete, avei oñemombarete hag̃ua ñande kangue.
Umi tapicha ndaikatúiva ojogua so'o, térã naiporãiva ichupekuéra ho'u hag̃ua so'o, tekotevẽ oheka iñambuéva ohupyty hag̃ua proteína oĩmbáva hembi'úpe. Kumanda ha yvapo oreko avei heta proteína, hákatu pe proteína oúva ka'avógui hasyvemi ñande retépe oipuru hag̃ua umi proteína mymbakuéraicha. Umi tapicha oiporavóva ndo'úi so'o héra vehetariáno, ha umi ndo'úiva mba'eveichagua mymbakuéragui ojekuaa vegáno ramo.
So'o pytã ha'e so'o hũvéva (jepivegua mymba okambúvagui), iñambuéva so'o morotĩgui ha'éva ryguasu térã pira.
Kachása
thumb|250px|Kachása Kachása ha'e peteĩ mba'yru omoheñóiva Pindoráma-pe ojejapóva takuare'ẽ rykuégui.
Ríchard Vágner
thumb|319x319px| Ríchard Vágner ary 1871-pe [[Ta'ãnga:Richard_Wagner_Signature.svg|alt=signature written in ink in a flowing script|right|230x230px]] Wilhelm Richard Wagner ( alemañañe'ẽ:   <span class="IPA" title="Representation in the International Phonetic Alphabet (IPA)">[ˈʁiçaʁt ˈvaːɡnɐ] ; 22 jasypo 1813   – 13 jasykõi 1883) ha'e va'ekue peteĩ atõijapoha, ñoha'ãngarahahára, ha atõirahahára, ojeikuaavéva atõimbiapokuéra rupi.
Mormón Kuatiañe'ẽ rysýi oñembohasáva ambue ñe'ẽme
miniaturadeimagen|Ta'anga ohechaukava pe [[Mormón Kuatiañe'ẽ oñembohasáva opáichagua ambue ñe'ẽme]] Upe Mormón Kuatiañe'ẽ oñembohasa ko'ápeve 91 ambue ñe'ẽme. Umi hembyre katu oñembohasa ambue 24 ñe'ẽme. Ko tysýipe ojehechauka enterove umi versiõ Mormón Kuatiañe'ẽ rehegua oñembohasámava'ekue ambue ñe'ẽme. Ndoje'éiramo mba'e ambue, pe ñembohasa ojejapóva'e'ekue ojehepyme'ẽ ha upevakúere ipype ojehái Hesukrísto Tupao_Marangatukuéra Arapahapegua rupive (Tupao Mormón). Pe jasypoapy ary 2013 jave pe Hesukrísto Tupao Marangatukuéra Arapahapegua oguenohe 109 ñe'ẽ ẽme.
Mbyja Ko'ẽ
thumb|Jasytata guasu. Jasytata guasu (mba'ehero: ; Venus) ha'e peteĩ yvóra (planeta) oĩva Kuarahy Ypykatúpe. Ha'e yvóra mokõiha Kuarahy mombyrýre. Mbyja Ko'ẽ ndoguerekói jasy ha ndoguerekói avei tekove, y, ha ambue mba'e oñeikotevẽva ojeikove hag̃ua.
Yvóra itaguigua
Pe Kuarahy ypykatu oguereko irundy yvóra itaguigua: Mekúrio, Mbyja Ko'ẽ, ñande Yvy ha Mbyja Pytã, ha peteĩ yvóra michĩ oĩva Tajave Ku'asãme, hérava Seres. Yvága mba'e Netunomboypýri, oimo'ãva yvóra michĩ Plutõ ijape hatã, yvóra itaguiguáicha, hákatu ijape y hypy'áva.
São José dos Campos
São José dos Campos ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulo-pe.
Tekombaretekuéra Imbokaetáva Paraguaipegua
Tekombarete Imbokávakuéra Paraguaipegua (karaiñe'ẽ:  Fuerzas Armadas de Paraguay  /la Nación ) ha'e pe aty milikorehegua, pararehegua (omoingepypéva pepo'atãkuaa pararehegua ha tete pararehegua) ha tekombaretenguéra pepo'atãreheguápe.
Ñe'ẽpyahu
Ñe’ẽpyahu ha’e umi ñe'ẽ osẽ térã ojepuru ramóva peteĩ ñe’ẽtépe.
Sóha
thumbnail|200px|Sóha Sóha ka'avo karape hatã sarambi ha ikangýva, hogue akua rovyũ, hakamby'ipáva, ipererĩ. Heñoiramáva ojepuru hi'upyrã. Hi´a apu´a´i, morotĩ, ipere pererĩ, ha´ỹi apu´a pekõi heta, hysýi ojoapykuéri hope ryepýpe. Ja´u tembi´úramo péicha reínte ha ikatu jajapo chugui so'o, kamby, kesu, kafe ha ñandyry.
Mekúrio
thumb|Mekúrio. Mekúrio (mba'ehero: ) ha'e peteĩ yvóra itaguigua oĩva Kuarahy Ypykatúpe. Ha'e niko yvóra peteĩha Kuarahy guive ha ha'e avei yvóra michĩvéva Kuarahy Ypykatúpe. Mekúrio ndoguerekói jasy ha hi'aiguĩete Kuarahýgui. Ko ñe'ẽngue "Mercurio" ou latinañe'ẽgui, ha he'ise "Tupã Ñemugua".
Hose Smith
miniaturadeimagen|Krísto Tupao omo'akã ypýva'ekue (uperire oñehenói [[Hesukrísto Tupao Marangatukúera Arapahapegua| Hesukrísto Tupao Marangatukúera Arapahapegua)]] Hose Smith, ta'ýra ( ára 23 jasypakõi, ary 1805-guive ára 27 jasypoteĩ, ary 1844-peve) ha'ekuri peteĩ sambyhyhára mbojeroviahára Tetã peteĩ reko Amérikagua-pegua ha umi mormongúera ñemoñepyrũhare. Oguerekóramo 24 ary, Hose Smith oikuauka pe Mormón Kuatiañe'ẽ; ha pe omanóramo guarã, 14 ary uperire, oguerúma hetaitereipéma hapykúeri ha omopu'ã peteĩ jerovia ha peteĩ tavarandu jeroviáva ohóva hese ko'ãgaitéve.
27 jasyrundy
27 jasyrundy ha'e 117º ára arygua.
Ao ao
miniaturadeimagen|Ao ao Ao ao ha'e hína Tau ha Kerana memby ñemoñare poteĩha, mombe'ugua'ukuéra guarani mbo'épe. Oje'e niko Ao ao oikoha kure ka'aguýicha, aty-atýpe oñondive, ha oikoha yvypóra ro'óre. Upévare oiko tapia ko'ãva rapykuéri.
Mombe'u
Ao ao ha'e ojogua ovechápe ha iñaka katu ojoguave kure akãme. Ko téra Ao ao ou pe ikue'i ojehenói háicha ao-ao-ao. Avéi kóva ha'e peteĩ mymba ho'úva yvypóra, heta imemby ha'éicha iñarõ. Upéva noikotevẽi peteĩ irũ rehe oñemuña haguã. Upéva ha'e yvytykuéra Paraguái pegua jara. miniaturadeimagen|Ao ao joguaha Ao ao ojogua ovechape ikatu hag̃ua ombotavy yvypórakuerape ha ho'u haguã chupekuera. Avei imbareteterei katupy oity yvyra akã haeño'ite ha ojejapíramo ichupe mboka nomanói-jey, hatĩ haimbe ha ipuku. Oĩ ramo ojupíva yvyra rakãre ani hag̃ua Ao ao ho'u chupe, ko'ãva oñemoĩ pe yvyra rapo oity hag̃uaicha pe yvyra ha upéicha ho'u pe yvate oĩvape. Mbokaja ojupívare katu mba'eve ndojapói, ko'apy ovendesi chupe kuri Tupã hake pevá ogue omongaru kuri mitã'í Hesupe pe'a oguatavo umi tape Ehítope.
Kurupí
miniaturadeimagen|Kurupí ra'anga Kurupi ha'e Tau ha Kerana memby po, guarani mombe'ugua'u mbo'epype. Kóva ha'e peteĩ kuimba'e ikarapeva itie'ỹva oikóva asajepytepe ka'aguyre kañyhápe. Osẽvo ka'aguykuai oñepyrũ oheka ha omuña kuñanguérape osẽva asajerei hógagui.
Mombe'ugua'u
Kurupí ha'e peteĩ mombe'ugua'u Paraguáigua oúva ñande ypykuéragui. kóva ha'e pe poha Tau ha Keraná ta'yra.
Ojereko sapy'ánte umi kuñatai osẽvo hógagui asajekue reri, ikatu ojejuhu Kurupí ndive. Umi kuñangúera okañysẽvo Kurupígui ojupi'ãra yvyra yvateva akã ari térã ojepo'iva arã Y|ype térã ysyrype, hake Kurupí ndojupikuaai yvyra akãme ha ndo'ytakuaai. Kurupí oja'arravo peteĩ kuñãme omboporeno rairõme chupe ha katu avei ombohygeguasu chupekuéra. Kurupí ojetopavo kuimba'e ndive, kóva omuña ichupe katu hag̃ua ojuka chupekuéra.
Kurupí ha'e peteĩ tekove oñangarekóva ka'aguyre ha umi mymbakuérare, ani umi yvypóra oguahẽ ha ojuka pe'avape. Kóva katu ombohygeguasuvo peteĩ kuñame pe mutã oñeheñóita pokõi jasy pukukue oñembohygeguasu rire pe isy, pokõi ára rire kóva omano.
Santo André (São Paulo)
Santo André ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulo-pe.
Goia
thumb|right|200px|Goia poyvi. thumb|right|200px| Goia Mburuvicha róga.
Goia (Goiás) ha`e peteĩ tetãvore Pindorámape.
Yvóra mba'etĩva
Yvóra mba'etĩva térã Yvóra ipytundyrýva ha'e peteĩ yvóra popeno ha tuichaitereíva ndoguerekóiva ipype heta kuarepoti hatã ha ita, ipype oĩ mba'esyry eta; hákatu imbytépe ikatu oguereko heta mba'e hatãva, kuarepotícha. Umíva heko mba'etĩva, hi'ape reko oimo'ã arai hũva.
Pe Kuarahy Ypykatu ipype oĩ irundy yvóra mba'etĩva: Húpiter, Satúyno, Uráno ha Netúno. Umíva hérava avei «Yvóra Húpitericha» térã "Yvóra Okagua".
Umi yvóra Uráno ha Netúno iñemohendapy ambue atýpe, umíva yvóra hypy'a, oguerekógui ipype heta yrypy'a, ita ha mba'etĩ. Oñembojuavy yvóra mba'etĩva «hekópe» chugui, Jarýi ha Ja'yvo, oguerekógui sa'i sa'i ipype tatavevýi ha tataveve, imombyryvégui Kuarahy guive.
Ko'ãga ojekuaa heta yvóra mba'etĩva Kuarahy ypykatu okápe oĩha.
Siara
Ceara ha`e peteĩ tetãvore Vrasilpe.
Suésia
Ijyvy apekue hína amo 450 295 km², upéicha ko tetã niko tetã tuichavéva 5ha Európape. Ary 2016 jave, ava hetakue ko tetãme ohupyty amo 10 sua tetãyguakuéra, umívagui amo 98% ikatu oipurukuaa Internet, upéicha Suésia hína upe tetã retãyguakuéra hetakue tuichavéva ikatu oipurukuaa Internet. Suésia retãyguakuéra hetakuégui amo 84% oiko tavaguasúpe ha tavaguasu jerére. Tekoha jeporu porã ha tekoha renda ñangareko mba'etuichavéva ko tetãme ha sa'i ojehecha tekohatyai.
Yvóra hypy'a
Yvóra hypy'a ha'e umi yvóra Uráno ha Netúno, ha oimeraẽ yvóra ojoguáva chupekuéra. Umi yvóra iñemohendapy ambue atýpe, umíva yvóra hypy'a, oguerekógui ipype heta yrypy'a, ita ha mba'etĩ. Oñembojuavy yvóra mba'etĩva «hekópe» chugui, Húpiter ha Satúyno, oguerekógui sa'i sa'i ipype tatavevýi ha tataveve, imombyryvégui Kuarahy guive. Upévare, Uráno ha Netúno niko yvóra mba'etĩva, hákatu, hypy'áva.
J. R. R Tolkien
John Ronald Reuel Tolkien (Bloemfontein, ko'ãga hína Yvyafrika; 3 jasyteĩ ary 1892-pe - Bournemouth, Dorset, Ingyaterra; 2 jasyporundy ary 1973-pe), ojekuaavéva J. R. R. Tolkien térã JRRT, ha'e akue peteĩ haihára, ñe'ẽpapára, ñe'ẽkuaahára ha mbo'ehaorusu mbo'ehára Tavetã Joaju pegua, ojekuaavéva ohaígui umi tembiasagua'u The hobbit ha Kuairũnguéra Jára.
Yvypóra ñemoambue
Yvypóra ñemoambue (karaiñe'ẽme: evolución humana) ha'e mba'éichapa yvypóra reko ha rete oñemoambue ymaguareite guive ha ko'ágã meve. Heta tembikuaaty ojesarekojoja ojekuaa hag̃ua umi mba'e, oñemoarandu tekovekuaaty rupive, avakuaaty tetepyguigua rupive, ymaveguarekuaa, tekoypykuaaty rupive ha ñe'ẽ'etakuaaty.
Karai Charles Darwin, Ingyaterra pegua ohaiva'ekue, ary 1859-me, peteĩ aranduka omboherava'ekue "Tekove juehegua ypy" (Origen de las Especies). Darwin-pe guarã niko taha'eha'éva tekove (ka'avo, mymba ha ko'ãva apytépe, ava) mbeguekatúpe omoambue hete ha hetepy, ha he'i avei oikopukuveha, oñemoña katui, umi ojepokuaaporãvéva hekoháre. Darwin guive ojeguerovia ñepyrũ ava ha'eha karaja ñemoñare. Ko'ága peve ojejuhu gueterei ava'ypy kanguemimi ha mba'e'apokue omoañetéva Darwin remiandu. Ary 1965-pe, peteĩ yvykuaatyhára hérava John Martyn, ojuhúkuri Baringo, ypa oĩva Kénia (Áfrika) retãme, peteĩ kuñataĩ akãngue. Upe kuñataĩ oñembohéra pyahujey "Lúsi", ha jeko oikova'ekue upérupi ojapo mbohapysua ary. Upéicha avei, ary 1994-me, ojejuhujey Afrika-pe yvypóra ypykue kanguemimi itujavéva Lusi-gui, ko'ãva jeko ojapo posua ary rupi oikohague Etiopia-re, upépe ojejuhúkuri umi kangue, oñembohéra chupekuéra Australopitecus ramidus, ha ha'ekuéra hína ko'ãgaite meve umi yvypóra ypykue itujavéva ko yvy ape ári. Ha'ekuéra ndaje umi karaja ñemoñare, oikotevẽgui hembi'urã, oguejyva'ekue yvyra rakãgui ha oguata ñepyrũ mokõive ipýre. Upéva hína ava katupyry (homo habilis) ojapokuaámava hembipururã. Ichugui oikókuri ava ñembo'ypyre (homo erectus) ojapo peteĩsua ary. Ha upéa riregua hína ava arandu (homo sapiens) oikundahava'ekue yvy ape.
Emigdio Ayala Báez
Emigdio Ayala Báez heñói táva Escobar-pe, Paraguari Departamento, Paraguáipe, 5 jasypoapy 1917-pe.
Iñepyrūme
Oñepyrũ oipykúi arte rape Herminio Giménez ykére; hendive, amo 1940 rupi, osẽ’ypy omyasãivo Paraguái purahéi Brasil-pe.
1941-pe, músico aty omotenondéva Félix Pérez Cardozo onohẽ tembiapo “Mi dicha lejana”, guarania neporãva oñe’ẽva mborayhu rehe, ha heseve ha’e okakuaa ha herakuãmombyry.
1947-me osẽ jey omyasãivo Paraguái purahéi Herminio Giménez ndive, ko’ág̃a Argentina-pe haitéma.
Hapykuere
1948-pe Eladio Martínez okonvida chupe oikévo ijatýpe, ohótava Olimpíadas oikótava Londres, Inglaterra-pe, Sir Eugen Millington Drake pytyvõme, ikatu hag̃uáicha oraha Paraguái réra, deporte rupi ko tetã nomondóire avavépe. Europa rape oikundahaha rupi ohai Martínez ndive guarani “Oración a mi amada”, tetã purahéi oñe’ẽva mborayhúre ojapokói hatãvéva tetãygua korasõre. “Trío Olímpico”, péicha herava’ekue upe aty, oĩva hyepýpe avei Albino Quiñónez, opurahéi ha ojeguerochichĩ peteĩ pa’ũ ome’ẽva chupe BBC de Londres, opurahéivo opaite tetãnguéra rérape oúva ohechaukávo ha’eve deporte rupi, mbo’ahaovusu herakuãmombyrýva Universidad de Oxford, Rréi ha hogayguakuéra renondépe; upéi omobojoapyve hembiapokuéra heta tetã Europa ryepýpe.
Heta ára oiko Buenos Aires, Argentina-pe; ojevyjey Paraguáipe opáva 1980. Oĩva’ekue aty oguerojerava’ekue APA (Autores Paraguayos Asociados)-pe ha socio hekove pukukue javeve SADAIC (Sociedad Argentina de Autores y Compositores)-pe.
Hekove pahávoma
Omano itáva, Escobar Paraguari departamento-pe, 24 jasykõi 1993-pe.
Hembiapokue
Umi oñembohysyimava’ekue ndive oĩve hembiapokue apytépe “A mi pueblito Escobar” (purahéi neporãva omoha’angáva itáva, máramo ojehai’ỹva Paraguái purahéi apytépe), “Sol de América” (Club péicha hérava purahéi), “Lejana flor” (ojapova’ekue Eladio Martínez), “Dulce polquita”, “Nde tapere”, “Noche en el corazón” ha “Palomita ven”.
Israel
Israel —héra tee hína Tetã Israel (evréo ñe'ẽme: Medinat Yisra'el, Oje'e: ; áraveñe'ẽme: دولة إِسرائيل Dawlat Isrā'īl, Oje'e: )— ha'e peteĩ tetã hekosãso ojejuhúva Kuarahyresẽ Aguĩgua yvy pehẽnguéme, para Yvy mbytépe rembe'y ñemby kuarahyresẽyguápe. Ijerére ojejuhu yvate gotyo tetã Lívano, kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu tetã Síria ha Horytáña, tetã Paletína kuarahyresẽ ngotyo hetãvore Sihorytáña ha kuarahyreike gotyo ojejuhu hetãvore Gása, ñemby kuarahyreike gotyo Ehíto ha ñemby gotyo ojejuhu parapyte Akava, para Pytãme. Israel retãme oiko amo 9 sua tapichakuéra, umívagui hetakue tuichavéva hudío ijypykue hína, Israel añónte voi tetã hudío peteĩva. Ko tetãme oiko avei heta tapicha árave musulmã, Kiritóre ojeroviáva, druso kuéra ha tapichakuéra Samariagua, upéicha avei oiko tapicha aty michĩvéva ijerovia ambuéva ha ijypykue opaichagua. Itavusu, tetã rekuái henda tee ha itáva tuichavéva hína Herusalẽ; oñoñemuvehápe hína táva Tel Aviv-Yafo ha ojejuhuvehápe mba'eapopyha hína táva Haifa.
Tetã Israel ko'ãgagua ojehechakuaa ijypy hína Yvy Israel ymaguare ( Eretz Yisrael), ñeimo'ã mba'eguasuitéva hudio jeroviápe amo 3000 ary ojapo guive. Ñorairõ Guasu Peteĩha opa rire ha oiko aja upe Mburuvi otománo ñemboja'o, pe Tetãnguéra Ñemoirũ omoañete toiko Paletína Tavetã Joaju ipoguýpe ojaposégui peteĩ «tetã rekoha hudiokuérape guarã». Ary 1947-pe, ONU omoañete Paletína toñemboja'o mokõi Tetãre, peteĩva Tetã Hudío ha ambuéva Tetã Árave. Upéicha ára 14 jasypo ary 1948-pe, Tetã Israel oikuaaukákuri isãsohague, upe rire oiko Israel ñorairõ 1948 pegua umi ko tetã ijerére oimévare, tetã aravekuéra noñeĩséi ONU rembiapokue. Israel ipu'aka heta jey ñorairõme ha upéicha oñemoañete isãsoha, ombotuichave avei ijyvy apekue Tetã Hudío ONU hembiapokue ypýgui. Upe guive, Israel ha heta tetãnguéra árave oñombohovái, heta oñorairõ ha ojehecha oiko ñerairõ ko ára gueteri. Omoñepyrũ ko tetã guive, umi tetã aravekuéra ijerére ombohovaimeméva ijyvy apekue ha ombohovái avei oĩ porãpa oiko ko tetã. Oikóramo jepe py'aguapy jekupytyha Israel ojapo Ehítore ha Horytáñare, ha oñeha'ãmeme oiko avei py'aguapy jekupytyha akoiguáva Paletínare.
Israel ha'e voi tetã oikóva jekopytyjoja oporombuekoviáva rapépe ha oñesãmbyhýva amandajerape rupi. Ko tetã karai sãmbyhyhára peteĩha omba'apo va'erã tetã ruvicháicha ha Knéset omba'apo va'erã amandaje guasúicha ojapóva teko me'ẽnguéra. Israel oreko yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaha porãitéva ha oñemotenonde umi Kuarahyresẽ Aguĩgua tetã ambuéva mbytépe.
Piratĩ
Piratĩ (latĩñe'ẽ:  Prochilodus nigricans ) ha'e peteĩ juehegua pirakuérape juehepehẽ Prochilodontidae -pe Ñembyamerikaygua tekovety Characiformes-pe.
Ysajakuaa
Kuimba'enguéra ikato okakuaa 37 cm peve.
San Juan Ára
miniaturadeimagen|329x329px|San Juan Ára ary 1843 jave, táva Límame, Perũ retãme.
San Juan Ára térã Huã Marangatu Ára ha'e pe vy’aguasu ojejapóva hérape oñepyrũmavoi 23 jasypoteĩ pyharépe. Oparupi ojejapo opaichagua temira'ã, tembi'u ha ñembosarái imandu’ávo upe karai marangatúre, tuichaitépe ojegueromandu'a Európa ha Ñemby Amérikape.
Oje’e ko vy’aguasu jeromandu’a oñepyrũhague ojapo 5.000 ary; umi iñarandúva ohechakuaárõguare kuarahy hekoambueha mokõi ára peteĩ arýpe. Péicha, ko yvymbyte ñemby gotyo, oĩ peteĩ ára imbykyvéva (21 jasypoteĩ) ha ambue katu ipukuvéva (21 jasypakõi). Oje’e avei upe árape heñóihague San Juan Bautista ha isy omomaiteihague ichupe tata rendýpe. Avei oje’e tata oñemyendyha oñemombare ha oñembohetia’évo kuarahy pytu, sa’ive ojopéva upe jave, ára mbykyvehaguére.
Paraguái
Jepémo San Juan ára ndaha’éi Guaranikuéra mba’eteete, ja’ekuaa oikembaretehague ñane retã rekópe. Ág̃a katu pe mba’e iporãvéva niko ndaikatuiha ñaikũmby San Juan Ára Guarani’ỹre. Iporã ja’e avei San Juan Ára og̃uahẽhague ñane retãme umi español ndive.
Ára 24 pyharépe oñepyrũma ojejapo umi temira’ã.
Oĩháicha umi temira’ã, oĩ avei umi ñembosarái San Juan árapente oñeha’ãva. Péicha, og̃uahẽvo pyhare, opavave ijaty San Juan-hápe ha oike opaichagua ñembosaráipe héra Guarani meméva.
Ko’ã ñembosarái oiko aja peteĩ kuñakarai imba’ekuaáva omoñe’ẽ kuña ha kuimba’épe ipo ha oikuaauka chupekuéra mba’épa oikóta hekovekuéragui tenondeve gotyo. Huguápe katu peteĩ atymbopuha ohenduka purahéi ñanemba’etéva, umi ikyre’ỹvéva; ha opapotávo pe vy’aguasu, opavave osẽ ojeroky vy’a ha tetia’épe. Umi jeroky apytépe oĩ pe hérava “solíto” ha ambuéva.
Tembi'u
Oĩháicha temira’ã ha ñembosarái, oĩ avei tembi’u San Juan árapente ojejapóva.
Pyharepyterã oñembopupu caldo ava (San Juan Bautista-Misiones-pe katu ojejapo batiburrillo); ha oñembosyry (bebidas) hag̃ua oĩ guaripóla, aloha ha kojói haku porãva. Mahe’ẽ – mba’ehe’ẽ (postres) apytépe katu jajuhukuaa: eíra kesúre, eíra manduvíre, andai kamby, arapaho, kamby arro ha kandial.
Kaguyjy
thumb|250px|Kaguyjy. Kaguyjy (epañañe’ẽme: mazamorra) ha’e peteĩ tembi’u ojejapóva avati lókrogui ha hykue lehíape. Oje’ukuaa he’ẽ’ỹre terã oñemohe’ẽ eiratã térã eírape. Oje’u avei kambýre.
São Bernardo do Campo
São Bernardo do Campo ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulo-pe.
Mikyonésia Retãvore Ñembyatypyrekuéra
Tekuáipe, iñembyatypyre irundy tetãvore —kuarahyreike guive kuarahyresẽ meve: Yap, Chuuk, Pohnpei ha Kosrae— opytáva paraguasu Py'aguapýpe, itavusu ha'e Palikir. Oguereko 607 ypa'ũnguéra.
Mikyonésia Retãvore Ñembyatypyrekuéra oguereko ipype 111 000 tapicha kuéra ary 2009-jave.
Mbarãñana
thumb|right|200px|Poyvi Maranhão thumb|right|200px|Maranhão
Maranhão ha`e peteĩ tetãvore Vrasilpe.
Ñembosa’y
miniaturadeimagen|[[Monalísa ñembosa'y ojapo vakue Leonardo da Vinci, kóva niko peteĩ umi ñembosa'y ojeikuaavévagui Yvy ape ári.]] Ñembosa’y ha'e tembiapo porã ojeipuruhápe pinĩ (mba'e rykue ombosa'ýva) peteĩ mba'eatã ári ojejapo hag̃ua ta'anga. Ko tembiapo porã apohápe ikatu jaipuru aporeko opaichagua ha sa'y jehe'a.
Ñembosa'y ha'e hína ta'anga apo ymaguareitéva ha peteĩ tembiapo porã iteéva. Opaite tetã térã avano'õ oguereko hekopy teépe ha iñarandupýpe ñembosa'y opaichagua ohechaukáva imarandeko ha hembiasakue, ijeroviapy ha itavarandu, pe omombe'uséva hekovégui; upévare yvypóra ombosa'y opaichagua ohechauka hag̃ua hembiapo.
San Martín de los Andes
thumb|San Martín de los Andes.
San Martín de los Andes ha'ehína peteĩ táva Argentina. Oĩhína tetãvore Neuquén-me. Ko távape oiko 27.956 ava (2010 ary).
Hualpén
Hualpén táva Chilepe. Ko távape oiko 88.046 (ary 2004).
Ñembosa’y
Ko'ágã katu, jajuhu ñembosa'y umi koty rechaukahápe (muséo techapyrãme), oĩhápe tembiapo herakuãvéva.
Hembiasakue
Ymaguareite guive jaikuaa yvypóra ojapoha ñembosa'y opaichagua, taha'e ha'éva itakuápe térã mba'eatã ambuévape. Ohasávo arykuéra, yvypóra omoporã iñembosa'y apo ha ojuhu tembiporu pyahu oipytyvõva chupe ombosa'y porãve hag̃ua.
Európape ha Yvate Áfrikape ikatu jajuhu ñembosa'y itujavéva itakuápe, umi ñembosa'y yvypóra ojapo va'ekue ohechauka mymba ha yvypóra ojapíva mymbápe.
Ehíto Ymaguarépe ojejuhu heta ñembosa'y tápiare, umi óga yvatépe yvypóra ojapo va'ekue ojapo amo 5.000 ary, umi pirámide, upépe oĩ ñembosa'y ohechauka mba'éichapa oikove avakuéra upekuévo, kuatiáre avei ojejapo ta'ãnga opáichagua, Rróma ha heta táva ymaguare Rróma Mburuvi pegua oguereko avei hogakuéra tápiare ñembosa'y yvypóra ojapo ombojegua hag̃ua hekoha.
Tupãsy María Rósa Rovasapyre
Ambue jehechauka oikókuri arateĩ 13 jasypoteĩ ary 1947-pe, tasyópe jey. Tupãsy María ojehechaukákuri peteĩ ao morotĩre ha umi mbohapy kysepukurãngue oguerekókuri mbohapy rósa poty: morotĩ, pytã ha itajusa'y. Pierina oporandúkuri chupe mávapa ha'e ha ombohovái chupe “Chéngo Tupãsy ha pende Sy. Ñandejára chembou amoheñói hag̃ua peteĩ tekojerovia pyahu. Che ha'e opavavépe peñembo'érõ chéve pene korasõ mbytete guive, añangarekoha penderehe. Ajerure peẽme ára 13 ñavõ jasygua pegueromandu'a Maria árarõ. Ajerure avei ára 13 jasypokõigua pegueromandu'a hag̃ua Rósa Rovasapyrépe”. Rósa morotĩ ha'ehína ñembo'e pytu, rósa pytã ha'ehína myatyrõ pytu ha rósa itajusa'ýva katu ha'ehína ñembyasy pytu.
Rósa Rovasapyrépe ñembo'e
Tupãsy María Rósa Rovasapyre Ndéve amog̃uahẽ ko che ñembo'emi Ñembyasy poguýpe ha Myatyrõ ra'ãrõ ijapyra'ỹva reheve Ndéve ajerure, Rósa Rovasapyre, Eñangareko hag̃ua cherehe tapiaite, Eisãmbyhy hag̃ua che rekove ha Chemombarete hag̃ua che jeroviápe Ñande Rúre. Ajerure ndéve rehovasa hag̃ua che pehẽnguépe, Che angirũmimíme ha opavavépe, ha Oremyenyhẽ mborayhu, py'aguapy ha vy'apavẽgui. Taupéicha.
Kagua
thumb|250px|Kagua Kagua mba’yru ojepurúva oñemboy’u haguã y, kamby, pohã rykue, taguato resay, kojói, yvarykue hamba’e. Ojejapo itavera, itãti, karéigui ha ñai’ũgui oñemokãmbyre kuarahýpe térã oñembojypyre tatakuápe.
List of glassware