cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
William Shakespeare
Hekove
Ary 1592-pe, Londres-pe, Shakespeáre-gui oikóma ñoha'ãngára herakuãpyréva. Ary 1598-pe, héra omoakãkuri ñoha'ãngára rysýi tembiapo “Peteĩteĩ hekópe”, Ben Jonson mba'éva. Uperiremínte ha'éma ñoha'ãngára, haihára ha ñoha'ãnga aty “Chamberlain kuimba'e” jára ambue ndive, aty oñembohékuri péicha Karai Chamberlain ha'égui ipytyvõhára. Upe ñoha'ãnga aty ojekuaa mombyry ha ipo'aiterei. Jacobo I ojupírõ Inglaterra ruvichárõ, omoĩ ipoguýpe upe ñoha'ãnga aty ha oñembohera pyahu “Tuvicha kuimba'ekuéra”. Oje'e Londres-pe oiko aja ombyatyhague heta pirapire ha upéicha rupi ojoguahague ambue óga Stratford-pe, ha'éva mokõiha óga kakuaave upepegua.
Mano
Mokõive itajýra noñemoñáikuri. Shakespeare ojevy itávape ary 1611-pe, upépe omanókuri ára 23 jasyrundy ary 1616-pe, orekorõguare 51 ary ha hetekue oñeñotýkuri tupão Santísima Trinidad, Stratford-pe.
Okyhyjégui hetekue ojeguerovárõ oĩhagui, péva ha'égui upérõ peteĩ jepokuaa oñekotevẽ jave tyvy pyahu; oje'e Shakespeare ohaihague kóicha ityvy akãme: “Angirũ teete, Hesu rérape, aníke rejo'o kusugue ápe oĩva. Taherakuã porã tapiaite kuimba'e ndopokóiva ko'ã itamimíre ha taherakuã vai tapiaite upe omomýiva che kanguekue”. Peteĩ mombe'upy he'i Shakespeare rembihai osẽ'ỹva araresáre oñeñotỹhague hendive ha avave noñeha'ãikuri ojepovyvy ohecha hag̃ua añetépa okyhyjégui Shakespeare jehaipyrégui oĩva ityvy akãme. Upéicha avei, ñavõ ary, hi'arambotýpe, ohóva guive ha'ãnga'ita oĩháme ojepokuaa hikuái omoĩvo ipópe peteĩ guyra rague pyahu.
Itaysy
thumb|250px|Itaysy Itaysy ha'e peteĩ Apỹi Kimi rehegua, Kuarepoti'ỹ, itaiku'ireíva ha hesa'yjuva.
Ka'asapa
Ka'asapa oĩ ñembýpe táva Paraguáigua retãme. Oĩhína tetãvore Ka'asapame. Ko távape oiko 22.372 ava (2002 ary).
Táva Paraguáigua, Departamento Ka'asapa tavusu, opytáva 230 km Paraguaýgui.
Héra tee
Ymaitémi herava’ekue "San José de Caazapá".
Ojekuaa avei chupe “táva ipajéva ramo”, kuñanguéra neporãva ombotavyrai rupi mbohupa kuimba’évape.
Yvy rehegua
Yvate, kuarahy resẽ gotyo opyta kordilléra Ka'aguasu ha meseta central brasileña; ko sona yvatekue ndohupytýi 400 m, oĩ yvyty karapemimi arenisca pytãguigua ha yvytypa’ũ puku og̃uahẽva ysyry Paraná ypy peve.
Ko yvy tuichakue javeve ojaho’i ypety, ha’éva umi ka’aguy kakuaa opytáva yvy porã ári ha ojepysóva Vrasil ka’aguy guive.
Yvy oguejy ha ojupi upépe, yvy gotyo, kuarahy resẽ gotyo, ojejuhu yvype ndekakuáava; peteĩva Tevikuary, ysyry Tevicuary ha Tevikuarymi mbytépe; ko’ãva yvy karape henyhẽva sedimento-gui ha ndoheja guasúiva ohasa y, oipytyvõva oiko hag̃ua ñu, yvypasusũ, ha tenda kakuaa oĩhápe karanda’y, ñanandy tuicha, yvyra karapety, ha yvyra guasu pokã. Ysyry oĩva guive oñepyrỹ ysyry Paraguáipe.
Barrio ha distrito-kuéra
Oreko po "Barrio":
Ko’ápe oĩ tupã0'i ypykue, omopu’ãva’ekue franciscano-kuéra. Reducción Franciscana Ka’asapápegua tuicha mba’eterei Paraguái arandu ha rekópe g̃uarã.
Hekoasa
Ko táva ofunda 1607-me Fray Luis de Bolaños Hernandarias omyakãramo guare mokõiha jey ko provincia, upéramo oiekuaa chupe San José de Tevikuarýramo. Fray Luis de Bolaños omotenonde oñepyrũ hag̃ua peteĩ reducción, oĩhápe kasíke ha ambue ha ypykuéva, upéichante avei franciscano-kuéra, ha ambueve ypykue reducción Itá pegua oipytyvõséva ypykuéra ojapyhy hag̃ua peteĩ tupã pyahu ha’ekuéra ogueraháva.
Ko tavusúgui oiko municipio 1872, ág̃a katu ojupi añetehápe distritoramo ley orgánica 1884 guare rupi ae.
Ekonomia
Ka’asapa tuicha mba’eterei tavaháicha tekombo’e ha industria rupi. Heta industria oreko omba’apóva eíra, aramirõ ha takuare'ẽ rehe.
Turismo
Yvu hérava “Ykuá Bolaños” herakuãmombyry; mombe’upy hesegua omyesakã Fray Luis de Bolaños-ite voi oguerojera hague ko ykua, ypykuéra ojopyvaitereíramo guare chupe; jeko aretereíma ndokyvéi ha ypykuéra ojopy chupe ojuhu hag̃ua tape pe apañuãi renondépe Tupã ha’e omyasãiva pokatu rupi. Omombe’u háicha tapichakuéra upépe oikóva, ko yvu máramo ndahypáiva, jepéramo ndokyvéi puku, ha avei oipytyvõ oñembokívape.
Tupão ko távapegua oñemopu’ãva’ekue franciscano-kuéra tiémpope. Tupão’i San Roque, ambue techapyrã yma guare ohejava’ekue franciscano-kuéra, ko’ag̃aite peve iporãitemi gueteri.
Táva Ka’asapa hembiasakue heta, oguereko gueteri ko’ag̃aite peve óga oñemopu’ãva’ekue colonia aja pe tavaitépe. Ha’eva’ekue Reducción Franciscana apytépe pe tuichavéva Río de la Plata-pe.
Tapicha ojekuavéva upepegua
Ka’asapagua Paraguái Retã Tendotarekuái Eduardo Schaerer.
Tapichakuéra Ka’asapágua omomba’e guasu ha oguerohory ipehẽnguekuéra heñóiva’ekue ijapytepekuéra ha omomba’ehávo chupekuéra omoĩ herakuéra tape réraramo. Ramove tape oñemboherava’ekue, tape tuichavéva pe távape, oĩhápe Palacio de Justicia, oraha "Dr. José de Jesús Aguirre" réra. Iteindyra, Antonia Aguirre, ambue tapicha ojekuaa mombyrýva, ndaha’éi Ka’asapápe año, ojekuaaParaguái tuichaha javeve avei. Dr. Aguirre, ha’eva’ekue pa’i jesuita, psicólogo peteĩha omohendava’ekue Test Psicológico Europa-gua Paraguái rekóre.
Kavara
thumb|250px|Kavara Kavara mymba okambúva, hague sỹi, hatĩ akua, isaraki eterei ha ikatu oiko ñu ha ogaháre. Ikatu ja’u ho’o, ikamby ha jaiporu avei ipirekue.
Kavure guasu
Kavure guasu guyra, ñakurutũ tuicháva.
Yvyra
thumb|250px|Yvyra [[ombu]]
Yvyra ha'e ka'avo guasu ha ymaiteveguare. Heta yvyra oĩ ka'aguy.
San Petersburgo
thumb|Táva San Petersburgo henda porãvéva. San Petersburgo (rrusiañe'ẽme: Санкт-Петербург) ha'e táva mokõiha orekovéva tapicha kuéra ipype Rrusia retãme, oguereko 5 026 000 tapicha (ary 2013 jave) ha ijerére oikove 5,85 sua. Opyta Tetãmi Leningrado, Joaty Soviétiko (1924-1991) jave ko táva oñembohérava Leningrado, hetãmícha. Ymaguare héra ambuéva ha'e Petrogrado (Петрогра́д, ára 31 jasypoapy ary 1914 guive ára 24 jasyteĩ ary 1924 meve) ha Leningrado (Ленингра́д, Lenin omano rire, ára 24 jasyteĩ ary 1924 guive ára 8 jasyporundy ary 1991 meve).
Humaita
Humaita ha’e peteĩ tavaguasu Paraguáipe, oiméva Tetãvore Ñe’ẽmbukúpe-pe, oĩmeva ysyry Paraguái ñemby rembeýpe.
Kóva ojehayhuterei Paraguáipe, ojepurú akue Ñorairõ Paraguáigua-pe. Heta ñorairõ oikó kóva-pe ha umi yvy ijykereguape, Paraguái rembiasakuepe oñemandu'porã'iterei.
Téra tendágui oúva
Héra ou avañe’ẽ guaranígui yma he’iséva ymaguáre ha itá he’iséva ita. Humaitahe’iséva Ita ymaguaréva'
Tetãnguéra
Geografía oñemombaretéva ko’ã tendáre ha’e peteĩ sávana yvy ipéva, ijyvy morotĩ, ndojehechái oñemokoníha. Péva hi’aguĩva ysyry jerégui, péva oguahẽvo y ojupi jave, upévare tuicha mba’eva’ekue geopolítica ohasáva upérõ.
Ára pytu
EÁra pytu imarangatu, katuetéva ohechauka ha oñeñandu temperatura tropical, ohóva mínima 0 ºC araro’ýpe, ha arahakúpe 40 ºC rupi.
Demografía
Tavaguasu yvypóra ndahetáiva ipype.
Tembiasákue
Ojegueromandu’avo Guerra de la Tríple Alianza (1864-1870), ko tenda guive oĩ ñangareko vía fluvial jeike tavaguasu, Paraguaýpe, omopyendáva ñemombarete ha kyhyje upe complejo ojeguerekóva defensa paraguaya ramo.
Sistema ojeporúva defensa ramo Humaita oipuru ñepyrũ Carlos Antonio López (1790-1862). Péva oheróva ysyry ojerévo hapépe, omopyendáva defensa ramo heta jey, upéicha yvy rupive río gotyo. Avei mokõi muro orekóva casamata artillada pohýiva, orekóva umi kuartel tropa oficial, depósito munición,  ñorãirõ ombojurúva, ofisína, tupão, tyvyty ha karugua área ojeréva, omo’ãva heta  kilómetro trinchera. Péicha hupa ramo oreko ysyryguasu, mina ha mbohapy hilera kakuaa itasãva ohapejokóva navegación upe trecho ohenóiva fortaleza.
Pe kuártel general ha’éva centro del poder militar Francisco Solano López, poderoso complejo defensivo, imbyte rypy’üme, oiméva artillado río gotyo haimete ochenta piesa rupi,  ha yvy ykére gotyo ohasáva cien tatarendýpe upe reductotenda ombohováiva ysyryguasu.
Upéva rire ojokóva progreso fuerzas aliadas haimete mokõi ary jey 1866 ha 1868, ndaipórigui ñangareko insalubridad oĩgui upe tendáre, atáke paraguayo,  vanguardia mbaretépe ha mba’eve ndojejapóigui. Péva 1867 guive ombohapévo Marques de Caxias (1803-1880), posición oñepyrũ ho’a ha opyta ha’eño, oipyhy ramo umi tropa aliada conquista Tajy-gui (2 jasypateĩ 1867), oikytĩva comunicación fluvial ha yvy Humaita oiko tavaguasu ramo.
Ipahápe oatáka tropa 3º Cuerpo de ejército brasileño omotenondéva Mariscal del Campo Manuel Luís Osório (1808-1879), ombotovéva umi atáke  21 jasyapy guvie 17 jasypokõi 1868. Ohejáva fuerzas paraguayas, oiporúva tropa brasileña, péva 25 jasypokõi 1868 ha upe ára guive oiporu omopyendávo operación campaña aliado-kuéra.
Oime gueteri upe contienda-pe upe Tupão ruina, ho’apava’ekue ombokapúgui guarini ambue tetãguáva.
Arte ha Artesanía
Péicha ko’ã tembiapo ou por0Òva umi tavayguakuéra oike artesanía, cuadro ojejapóva arpillera, florero, manopla,  esponja vegetal-pe omba’apóva ha oñeikuave’ẽva. Avei omba’apo alfombra ha tápiz rústico, mantel ha umi mba’e ojejapóva krochépe.
Mba’éichapa oñeguahẽ
Ko tavaguasúpe oñeguahẽ, Asunción guive tape guasu 1 rupi, ha tavaguasu San Ignacio, oipyhýva desvío Pilar. Oñeguahẽ Pilar, ha ojehasa tavaguasu yvy gotyo, ojehóvo 40 km-ve upe ruta terraplenada, ndorekóiva asfalto ári.
Patrimonio
Kóva ha’e patrimonio histórico de la ciudad hetaiterei mba’e ogueromandu’águi. Oñemombareteva’ekue ñorãirõme, ha ndaipóri pete{i táva ojeporuvéva ko tendáicha ñorãirõ guasu triple alianza-pe, ohapejokóva invasión aliada. Kóva oime jave jha’eño ha kane’õme, ho’a bastión, ñorãirõ oñemohu’ã.
Turismo
Humaitápe oñeguahẽ propósito turístico-pe. Ou umi delegación temimbo’e opavate tenda Paraguáqigui oguahẽva, militar paraguayo, brasileño, argentino, yvypóra estadounidense ha europoeo-kuéra, oikuaaséva umi mba’e hembýva Guerra de la Triple Alianza-gui ohechava’erãva.
Ruina Humaita, ha’éva tupão San Carlos Borromeo, ombokapúva flota aliada, orekóva símbolo ramo komunidad.
Ojeguereko umi tenda ojepytu’úha, haa’éva hotel Municipal, arquitectura italianizante, omopu’ãva siglo XIX jave, ko’ápe memorioso, ha’éva heta ára tenda opytu’uhágue gral. Stroessner, oiko jave revolución 1947.
Gastronomía
Oñeemotenondévo upe plazoleta yvyramáta mbytépe õmbojeguáva tajy ha eukalipto henyhẽva umi tu’ĩ ha iñe’ẽme opurahéiva, opu’ãva complejo gastronómico La Terraza, ipyahúva. Restaurante, oipe’ava hokẽ arakõi guive arakõi meve, okikuave’ẽva mbohapy tembi’u ára ha ára: oñerambosa, ojekaru ha ojekaru pyhare.
Tenda pirakutúha
Ko tenda oiméva tenda ndaijojaháiva porãgui oĩva ysyry Paraguái rembe’ýpe ha oñemoaguĩva río Paranágui, Humaita oikuave’ẽ pira ñegueno{e ysyrýgui. Opáichagua mymba ypégua oiméva ko ysyrýpe ha’éva boga, mandi’i, bagre, pirãi, armado, pico de pato, piraju, suruvi, paku, karimbata ha ambue mymba mimi ome’ẽva pescador-kuérape viru okaru haguã. Péicha milanesa suruvígui ojejapóva ha’e plato gastronómico ojeguerohoryvéva bar ha restaurant upe távape oñemomba’eguasúva. Oñemotenonde va’erã mba’ejerúre, ani haguã oĩ tapykue, ikatu haguã oñemohenda hekopete ojjerurévo upe tembi’u hérava chupín pirágui ojejapóva ha ojeguerohoryetéva.
Referencias
Diario ABC-Color, domingo 2 marzo 2008
Avapaje
thumb|200px|Avapaje urarina
Avapaje ha'e peteĩ ava oñemomarandu jarýindive, ojeroviáva oñemongetakuaaha tupãnguérare.
Avapaje henói
Wolfsblood - Shaman's Call
Kavure'i
thumb|200px|Kavure'i Kavure'i guyra ñakurutõ’ichagua, ombyatypáva ijehe ambue guyra’ikuéra. Oje’e haguekue oguerekóva ika’avoha.
Tembi’uarigua
Tembi’uarigua ikatu ha’e mbujapehe'ẽ, kiveve, chokora rembi’ukuéra, mbujavava, typy'are'ẽ térã syrykupyre'ẽ, ha opa umi tembi’u he'ẽ.
Paraguáipe, heta tembi'úpe oñembohera "arigua", oúva upe jehe'a karai rembi'u ha guarani rembi'u pegua, techapyrãme oĩ: Kaguyjy, kiveve, mbaipy he'ẽ, ka'i Ladrillo, oloha, kamby arro, pastel mandi'o, avatiky mimói, ka'ay he'ẽ, mosto, vori morotĩ, locro, sesina mbichy ha ambue.
Tuguaipopo
Mandu'apy
<References/>
Satúyno ku'asãnguéra
thumb|300px|Satúyno ku'asãnguéra aty. Satúyno ku'asãnguéra ha'éva umi 7 yvóra ku'asã aty ojeréva Satúyno rehe, ary 1610 karai Galileo Galilei ohecha peteĩháme. Ha'e apu'a yvytimbo kangýva ojere aipo yvoreva.
Sópa Paraguái
300px|thumb|right|Kypyjy vore
Sópa Paraguái térã Kypyjy mbujape avevo ojejapóva avati hu’itĩgui, kesu, kamby rypy’a, kure ñandy térã ñandyry, juky ha y hendive. Oñembojehe’a porã rire oñemoĩ mba’yrúpe, upéi oñembojy tatakuápe. Ikatu ja’u nandi térã tembi’u týraicha.
Margarita Miró Ibars, kuñakarai oikuaa pypuku ha porãva Paraguái tavarandu he’i sópa paraguái ouha “guaraní ha España-guakuéra joajúgui". Umi guaraní ho’úmiva tembi’u raviru ojejapóva avatiku’i térã mandi’ógui oñemboapéva guembepi térã pakova rogúepe ha oñembojýva tanimbu akúpe. España-yguakuéra omoinge kesu, ryguasu rupi’a ha kamby jeporu; ko’ãva oñemoinge ohóvo guaranikuéra rembi’úpe”.
Oñeñe’ẽhína aipóramo peteĩ tembi’u he’ẽjuky ha havirúva, ha opaite paraguái rembi’u hekópe, orekóva heta kaloría ha proteína.
Hekoasa ha héra
Peteĩ mombe’u oúva ymaitemi guivéma omyesakã porãva ha ikatúva ojeguerovia he’i Karai Carlos Antonio López (Oĩ Paraguái Rekoasa Rapykuehoha he’íva ko karai hague Paraguái Estado fundahare, omyakãva’ekue ko tetã 1841 guive 1862 peve), ha hembi’u apoha (“machu”) omoñepyrũ hague ko tembi’u. Karai Carlos Antonio López, karai kyra peteĩ, jeko ho’usetemími tykuetĩ térã sópa morotĩ ojejapóva kamby, kesu Paraguái, ryguasu rupi’a ha avatiku’ígui; ko tembi’u katuetei oĩva’erã karai tendota mesápe okaru hag̃ua.
Péichaje peteĩ árape, machu noñangarekopái rupi hetaiterei avatiku’i omoĩ pe sópape, ha upéinte asajetéma ha ojejuhu mokõi apañuãire: tenonderãite voi, péicha ndojejapói pe tykuetĩ, ha mokõiha katu ijarovo ikyta’ĩmbaitéma chugui ombosako’i jey hag̃ua pe tembi’u ỹramo ombosako’i hag̃ua ambue tembi’u tykuetĩ rãngue.
Upémaramo, ojereterei’ỹme, kyhyje ha katupyrypópe omoĩ tembi’urã ombosako’iva’ekue peteĩ mba’yru kuarepotipe, ha ombojy tatakuápe (kóva peteĩ tembi’u mbojyha ojoguáva “horno”pe ojejapóva tuju ha adóvegui okaháre), ha péicha ko kuñarai tembi’úgui oiko peteĩ ¡sópa hatãva!; Karai Carlos ho’úvo oñandukuaa hetereiha ha pya’etemi ombohéra chupe “sópa paraguái”.
300 px|thumb|Sópa paraguái
Mba’emba’épa oraha
“Sópa paraguái” a lo yma oñembosako’i hag̃ua ojeporu: sevói, y, juky hesaguasúva, kure ñandy, rygusu rupi’a, kesu pyahu, avatiku’i, kambyrypy’a, kamby rova.
Oñembosako’i avei ambue hendáicha, umíva apytépe oĩ “sópa paraguái de estancia” térã “sópa paraguái Don Carlos” (omboherava’ekue ko tembi’u gueromandu’aháramo); ko’ãva oiporu umi mba’e oñembohysyiva’ekuénte avei, hetakuépente iñambue’imi, péva ojejapo hatãve térã haviruve yrõ ikyrave hag̃ua ho’useháicha karuhapeguakuéra.
Ñembosako’i
“Sópa yma” oñembosako’i péicha: oñembo’isa’i sevói ha oñembopupu jukyrýpe 10 aravoi’i rupi, peteĩ tembiporu oñembotývape, ha ojeheja ho’ysã; upéi oñembovu ñandy ha oñemoĩ pype ryguasu rupi’a peteĩteĩ oñembovu aja. Pévape oñemoĩ kesu oñemongu’ipyre.
Ko jehe’apýpe ojepoi sevói pe y oñembopupu hague rehe, ha mbeguekatúpe ojehykuavo pype avatiku’i ha oñembojehe’a kamby ha kamby rova rehe. Oñembojehe’a porã opaite ko’ã mba’e oraháva ha oñemoĩ peteĩ asadéra oñemongyra’imívape, upe rire oñembojy hag̃ua tatakua akúpe ( 200°) peteĩ aravo rupi.
Ambue marandu
“Sópa paraguái” katuetei oje’uva’erã “so’oka’ẽ ” ndive (aty tuicha oje’uhápe so’o opaichagua ojehesýva parrílla ári térã asador rehe tatapỹi terã jepe’ápe), upéichante avei Semana Santa-pe, vierne santo ha omendavahápe; ko’ápe katuetei oje’uva’erã sópa, upévare jeyvéramo oĩramo karia’y ha kuñataĩ aréma oñembokívape oñeporandu: “Araka’e piko ja’úta la sópa”.
Rally del Chaco
Rally del Cháko ha’e ñembosarái mba'yruguata rehegua. Peteĩ ñembosarái hosãvévape guarã. Oiko hetave jave araraova opaichaguápe, haku, oky térã ambue mba’e jave. Tetã Paraguáipe rally ha’e mokõiha ñemboasarái rehegua tuichavéva, mangapykuaa rire fútbol, hetave tapicha omongu’éva, ha rally rehegua mba’e tuichavéva ha’e Trans-Chaco Rally, oikóva ary 1971 guive.
Tembiasakue
Phillip Bell, ha’éva peteĩ Estados Unidos-gua,omba’apova’ekue ambue omba’apóva Corposana ndive (Corporación de Obras Sanitarias del Paraguay), oguereko ma’e mombyry ha ogueru pe hérava rally-raid Chaco-pe. Bell oikuaava’ekue rally ymave guare pe mba’e tuichavéva hérava Safari Rally Africano.
Phillip Bell ovy’aiterei ohechávo yvy Chaco pegua ha umi jehechapyrã oĩva, mymba térã ka’avokuéra rehegua, ha he’i ikatuha oiko pépe ñembosarái mba’yruguata rehegua. Ha ndaikatúi rupi ojapo ha’eño, omoguahẽ hemiandu Touring y Automóvil Club Paraguayo-pe ary 1970 opávo. Ko temiandu Bell oguerekóva oguehẽ rire upépe, karaikuéra omyakãva Touring omboaje pe mba’e, upéi oñepyrũ jeho Chaco gotyo ojehecha haguã tapekuéra jasypoteĩ ary 1971 jave, upépe oikuaa ñepyrũ ikatuha ojejapo ko mba’e tendáre.
Pe tape ojepurútava ñepyrũrã ha’e Transchaco (yvyreíva ipukukue) fortín hérava Nueva Asunción peve. Mokõihámegua tape katu oñepyrũ Nueva Asunción guive ha oho Mister Long ha Gabino Mendoza peve, hákatu upéi ko’ã tap’e ojepe’a jevy ivaieterei rupi, oguereko rupi yvyku’ivai hetáva tendáre. Upeicha rupi ojepuru peteĩ tape pyahu, ko’ãgameve, Pozo Olga guive Misión Santa Rosa peve ha upéi Mariscal Estigarribia. Mbohapyha tape puku ha’e jejevy Mariscal Estigarribia guive Paraguay peve Transchaco rupi.
Upéi oñepyrũ pe mba’e hasyvéva ha’éva pirapire rehegua, ha ko’ápe osẽ Francisco Escanciano, Dunhill International pegua (petỹ rehegua omba’apóva Inglaterra-gua) ko karai oipytyvõ mbareteva’ekue ko mba’épe, ha avei ome’ẽ jopói (estatuilla) umi osẽtava tenonde gotyo mbohapy tape oñuakãre térã po tape pa’ũmeguáva. Pe ta’aga’i ojejapo itatĩgui ha oguereko itaju, ko’ãgameve oĩ gueteri Touring-pe, ha ha’e mba’e ojehecharamovéva äga.
La primera versión
thumb|left|300px|Un Chevrolet Corsa de Rally en Paraguay
Jasyporundy paha oguahëva oiko ñepyrüva’ekue Rally del Chaco, ára 29 oguahëva, ha’éva avei Boquerón japyhy ára. Osëva tenonde gotyo ojekuaa haguä oiko moköi mba’yruguata aty, äva imbaretekuépe: Clase “A”, 1300cc peve Clase “B”, 1300cc ohasávape guarä. Peteïha Trans-Chaco Rally omyakä moköi: Marcos Peña Mc Coy ha Pedro Federer, peteï Toyota 1000, Clase “A” pegua, ha Roberto “Pavo” Bittar, Fernando “Melón” Dupot ha Elpidio “Pilo” Caballero, peteï Mercedes-Benz 2205, Clase “B” pegua.
Ary 1972 jave oikéma ko’ä karai ha’éva tuichavéva ñembosarái tetämegua, äva upéi ojekuaa “pioneros”-ramo: Gerardo “Karajá” Planás ha Héctor Omar “Negro” Risso, peteï omno’ỹva VW Escarabajo 1300, clase “A” pegua ha clase “B” pegua, Humberto Domíngues Dibb, Roberto Sánchez ha Narciso Ramírez Patiño.
Ary 2005 pegua, omotenonde Alejandro “Ale” Galanti ha Marcelo Toyotoshi, peteï Toyota Corolla WRC-pe ha ary 2006 jave, Francisco “Pancho” Gorostiaga omotenonde pe mbohapypa mbohapy (trigésima tercera) jave oikóva pe arýpe.
Ary 2007 jave, “Pancho” Gorostiaga omotenondejey, oikóhape mbohapyha jave osëva tenonda gotyo ko rally-pe. Ary ha ary ohasávo Chaco ha’e tenda ojejuhuhápe hetaiterei tapicha Paraguaigua ha pytagua, ombojuajúva chupekuéra jeiko atä, mba’e ryapu ha ambue akäraku äva rehegua. Rally Chaco pegua oikéva oho vy’apópe pe yvy ymave ha’éva ituvakuéra oñorairö hague hetä rayhupápe, ko’äga rupi pe yvy chaqueño ogueraha “héroes” pyahu, rally pegua.
Ganadores del Transchao Rally
Clasificación en dos categorías
Tekochaukahakuaaty
Tekochaukahakuaaty hína oñepyrũ opahápe tekoypykuaaty. Ohapykuereka ha ohechaukakatu opaichagua ava no’õ reko, oiko ha oikova’ekue yvy ape ári. Oñeha’ã ombohovái mba’eicharupípa ojojogua ha ojoavy ava reko taha’e ha’ehápe ha opaite ára.
Tekochaukakuaahára niko ojesareko ha ohesa’ỹijo tembiapo taha’e ha’ehápe, ha ndaha’éi peteĩ avano’õrente ojesarekóva. Upéicha avei tekochaukakuaahára oñeha’ã ohechauka hekopete opaite avano’õ rembiapo, ha ojesarekove umi avano’õ itenonde’ivévare, “ypykue” oñembohérava, ndaiporiguasúgui jepy’apy hesekuéra.
Guarulhos
Guarulhos ha'e hína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulo-pe.
left|thumb|100px|Poyvi
Kavytã
Kavytã káva ape pytãngy, ovy’a ogapepo rembe’ýre, haity oĩhápe ita’yra’ikuéra ikuapaite. Ipochýramo oporojopi rasy ipopíape.
Vutã
Vutã herateéva Tavetã Vutã (dzongkhape འབྲུག་ རྒྱལ་ཁབ་ Brug rGyal-Khab) tetã Ñembyásia pe oiméva yvytyrysýi Himalája pe ha ndorekóiva yrembe'y parápe. Omohembe'y yvate gotyo Chína ndive ha ñemby ngotyo Índia ndive. Kóva niko mburuvichavusujokuái tekome'ẽrehegua ha tekuái róga oime tavusúpe, Tímbu. Vutã tetã imichĩete yvýpe, ijyvy apekue katu 40 994 km² ha oikovy 800 000 ava. Vutã oñemboja'o mokõipa tetãvorépe.
Vutã ypykue oñepyrũ saro'y VIII-pe ñande árape ava Tíbetgua omoinge aja vudarape ha imburuvi ñemboguasu Vutã yvy ãgagua gotyo. Saro'y VII peve ava ko yvýpe oñorairõraka'ejepi, ha tuvicha tíbetgua Shabdrung Ngawang Namgyal ombojoapy chupekuéra ha omboguasu ko yvy.
Ta'anganguéra
thumb|left|Vutã. thumb|right|Haa Kuá kuarahyresẽike Vutãme. thumb|left|[[Gangkhar Puensum(7570m) Gasa Tetãvomepe.]] thumb|leFT|Tetãmininguera ha tetãvomenguera Vutãgua. thumb|left|[[Takhstang Goemba kuarahyresẽme. ]] thumb|right|Chaam ojerokyhara. thumb|left|Tava [[Thimphu.]] thumb|right|[[Jigme Khesar Namgyel Wangchuck.]]
Koreañe'ẽ
Koreañe'ẽ (한국어, hangug-eo) rehe oje'e ha'eha peteĩ ñe'ẽ ha'eñóva ndaikatúi rupi ojejuhu peteĩ ñe'ẽ ñemoñare ojogua añetéva ko ñe'ẽme ikatu haguãicha oñemoĩnge ijapytépe. Ha'etévaicha ikatuha ojoaju hapõñe'ẽ rehe ha, oĩ ñe'ẽrekokuaahára he'íva, koreañe'ẽ ha hapõñe'ẽ ikatuha ou peteĩ ñe'ẽ ñemoñare altáika-gui. Upéicharamo jepe, ha'e peteĩ ñeimo'ã iñapañuaĩva.
Ñe'ẽ tee (Yvatekorea, Yvykorea), ñe'ẽ tee tenda oñeñe'ẽháme (China), ñe'ẽatýre ñangareko (Hapõ).
Tekome'ẽrusu Yvatekorea-pegua (1998) nomyesakãporãi koreáno ha'eha ñe'ẽ tee, agãkatu he'i oñangarekotaha hese opaite umi mba'e ikatúva ombyai ko ñe'ẽgui ha avei omongakuaava'erãha. Noñemoĩri ojeiporuva'erãha mba'eveichagua ambue ñe'ẽ marandu myasãhárupi. Péicharõ, koréano-gui oiko ñe'ẽ tee 'de facto'.
Tembiasakue
Koreañe'ẽ ágãgua ou ñe'ẽnunga ymaguare koreañe'ẽ han-gui, omyengoviava'ekue umi ambue ñe'ẽnungakuéra koreañe'ẽ ymaguarévape ipu'akave rupi tekuái Silla-gua, tenda oñeñe'ẽ haguépe.
Sa ro'y XIX peve, chíno ha'eva'ekue Koréa-pe ñe'ẽ ojeiporuvéva ñe'ẽporãhaipyrépe. Péva rupi, koreáno ko'ágãgua oguereko iñe'ẽndy apytépe hetaiterei ñe'ẽ oúva chíno-gui.
Ojejapo mokoĩchagua koreañe'ẽ rete ndaha'éiva ojoehegua Yvatekorea-pe (oñemopyendáva Pyongyang-pe oñeñe'ẽháicha rehe) ha Yvykorea-pe (oñemopyendáva Seúl-pe oñeñe'ẽháicha rehe). Ha'e mokoĩ ñe'ẽ ikatu ojukupyty oñondive.
Mavakuéra oñe'ẽva
Oñondivepa ñe'ẽhára hetave ha'e 80.000.000-gui. Yvykorea ñe'ẽhára hetave ha'e 50.000.000; Yvatekora ha'e 21.000.000; ha China Tekoha Tetã ñe'ẽhára hetave ha'e 2.000.000, tetã ambueva oĩ avei koreañe'ẽ ñe'ẽhára.
Itavera
thumb|250px|Itavera Itavera niko mba'e hesatĩva ha hatãva itáicha, ijysaja opaichagua, oĩ overáva ha ijekareíva. Ikatu jajuhu itavera yvýpe ha ikatu jajapo avei. Itavera yvypóra ojapóva niko ojeipuru ojejapo hag̃ua ovetã, tesairũ, liméta ha mba'e ambuéva opaichagua.
Ojehecha itavera oñembyakúvo 1500 °C arena de sílice (SiO2), carbonato de sodio (Na2CO3) ha caliza (CaCO3).
Itasã
thumbnail|250px|Itasã Itasã sã mbarete hierrogui ijapopyre.
Aspásia (São Paulo)
Aspásia ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulope.
Tavetã (tekovekuaaty)
Tekovekuaaty arandupe, tavetã ha'e peteĩ vore guasu tekovekuaaty ñemohenda pegua, oñemohenda porãháicha opaite mymba, ka'avo, pokokaku'i ha opaite tekove oĩ ñande Yvýpe.
Tetãvore Paraguari
thumb|250px|Tetãvore Paraguái: Paraguarí. Paraguarí ha'e tetãvore Paraguái retãmegua, oĩva ñembý ha kuarahy resẽ gotyo. Itavaguasu ha'ehína Paraguarí.
Ko tetãvorepe oiko 226.514 ava (2002 ary).
Vangalande
Vangalande (Vengali ñe'ẽme: বাংলাদেশ), héra tee hína Vangalande Tetarã Retã (Vengali ñe'ẽme: গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Ñemby Ásiape. Ijyvy apekue jerére oĩ Índia, peteĩ vorekue'ínte oñemohembe'y Miama rehe. Ko tetã oĩ yvy porãme  ysyry Ganges ñesẽhápe, upévare sapy'ánte oiko upépe ysyrysẽ ha arapochy. Ojoajúvo Índia retãvore Kuarahyreike Vengálare, ojapo pe yvy ijypykue ha iñe'ẽ peteĩva hérava Vengála. Añetehápe katu, vengali ñe'ẽme, ko téra «Bangladesh» he'ise «Vengála retã».
Hembe'y ko'agãgua oñemopyenda oikokuévo Vengala ñembovo mokõiha ary 1947 jave, oikórõguare chugui vorekue kuarahyresẽygua pe tetã oñemosãsoramóva Pakitã megua. Jepémo, ojejuhu mombyryite hetã vorekue kuarahyreikeguágui oĩgui amo 1600 km Índia yvy apekuégui ko'ã vorekue apytépe. Ary 1971 jave, oñemboykeve ko vorekue ñesãmbyhy ha ñe'ẽ tee, upéicha avei ojeheja rei ivirurekokuaa, upévare oñepyrũ oñokarãi vai Pakitã ndive, oiko peve ñorairõ isãsorã ha oñemopyenda peve Vangalande peteĩ tetã hekosãsóva ramo. Isãso rire, ohasa'asy ko tetã ñembyahýi guasúgui, arapochyitégui ha mboriahu oparupiguágui, upéicha avei oiko upépe heta sarambi ñesãmbyhýpe ha golpe de Estado ojapóva umi milíko. Heñói jey jekopytyjoja ary 1991-me ha upéicha ojehecha py'aguapy ha virurekokuaa oñemoporãva.
Vangalande ha pe tetã 8ha orekovéva tapichakuéra yvy ape ári. Ojehecha heta tapicha imboriahúva; jepémo, ary 1975 guive okakuaa mokõi jey iPIB per cápita ha oguejy mboriahu retakue amo 20% oñepyrũ guive 1990. Upéicha, ko tetã oĩ «umi 11 oútava» apytépe, peteĩ aty orekóva tetã okakuaátava. Ndáka, itavusu, ha heta tavaguasu ambuéva omokyre'ỹ okakuaa hag̃ua tetã.
Vangalande ñesãmbyhy oguata jekopytyjojápe ha amandaje rapépe. Upéicha avei, oĩ Tetãnguéra Ñembojoajúpe ha heta tetã aty imba'eguasúvape. He'iháicha Viruróga Yvoragua, ko tetã oñemotenonde porãite yvypóra ñakãrapu'ãme, tuichaitépe ñañe'ẽvo ñemoñe'ẽkuaáre, kuimba'e ha kuña ijoja ohupytývo tekombo'épe rehe, ha oñemomichĩgui tetãygua retakue ñemboheta. Jepémo, oĩ gueteri heta mba'e ohupyty va'erãva oñemoporãve hag̃ua, umíva apytépe oĩ oipe'a va'erã ipokarẽva tetã ñesãmbyhýgui ha ñemboguatágui, ombokatupyryve va'erã ivirurekokuaa, ohechakuaa va'erã hetaitereiha hetãyguakuéra ha imboriahupa, ijyvy oñemboja'oha joja'ỹre ha ikatu ohasa'asytaha oñemomichĩrõ ysyrykuéra yvy ñembyaku rehe.
Ka'a he'ẽ
thumb|250px|Ka'a he'ẽ Ka'a he'ẽ pohã ñana rogue po’i mimi, ipoty morotĩ ha lila’íva. Py’a ruru oñemboguejy hag̃ua ha tuguy asukápe guarã.
Itapiru
Itapiru tenda ymaiteguare oñembohendava’ekue y guasu Parana ári.
Mymba ipy poteĩ
Umi mymba ipy poteĩ (Hexapoda) ha'e opaite umi mymba ipy apytimby ipy ha hetyma poteĩ, umi mymba ojapo peteĩ aty oñemohendáva jueheguasãrusu rekópe, ha ku atýpe oike opa umi tymbachu'i juehegua, ha opa mymba michĩ ambuéva ojoguáva hikuái, umi Protura, umi tuguaikõi (Diplura) ha umi tuguaipopo (Collembola). Oñembohéra upéicha, ha'ekuéra oguerekógui ipyti'áre ha ipy'áre poteĩ tetyma, umi mymba ipy apytimby ambuéva ipy ha hetyma hetave.
Ka'a Jarýi
Ka'a Jarýi ag̃a oñangarekóva ka’amáta rehe. Guerovíapy ava paraguái mba’e teetéva.
Uráno ku'asãnguéra
thumb|350px|Yvaja ku'asãnguéra. Yvaja ku'asãnguéra ha'éva umi yvóra ku'asã aty ojeréva Yvaja rehe. Ha'e apu'a yvytimbo ha yrypy'a kangýva ojere aipo yvóra. Ára 10 jasyapy ary 1977 karai James L. Elliot, Edward W. Dunham, ha Douglas J. Mink ohecha peteĩháme umi ku'sãnguéra.
Ary 2009 guive ojekuaa Yvaja oreko 13 ku'asãnguéra tee. Yvaja guive imombyrykuére ha'e umi ku'asã héra 1986U2R/ζ, 6, 5, 4, α, β, η, γ, δ, λ, ε, ν ha μ. Ikatu ojehecha ambue apu'a yvytimbóva michĩ ha pererĩ umi ku'asãnguéra tee imbytépe.
Áype
Upe yvytyrysýi Áype ha'e opa umi yvyty aty yvateitéva oĩva Mbyte Európape. Hu'ã yvatevéva ha'e pe yvyty Mont Blanc, orekóva 4.810 métro yvatekuégui. Yvytyrysýi Áype ijerére ojejuhu heta ysyry y porãva ha yvy omongakuaáva hasy'ỹ koga'aita, upévare, ymaite guive heta avano'õ opyta oikove hag̃ua Áype ijerére. Ko'ãgaite, amo 14 sua yvypóra oikove pe tendápe.
Ko'ãga, yvytyrysýi Áype iñemohendapyre irundy tetã rehe: Hyãsia, Suisa, Auteria ha Italia, hákatu ikatu ojejuhu yvyty ambuéva Áype pegua ambue tetãme: Mónako, Eloveña, Alemaña ha Liechytenteĩ.
José Félix Estigarribia
Mariscal José Félix Estigarribia (Karaguatay, 21 jasyporundy ary 1888 jave – Altos, 7 jasypoteĩ ary 1940 jave) kotyguahẽha José Félix Estigarribia ojeporavo Jefe del Estado Mayor del Ejército ary 1930 jave, peteĩ ary rire, 1931 jave, oñenombra comandante Primera División de Infantería ramo. Péicha comandante en jefe del ejército ha ombohape operación, orekóva Cháko Ñorairõ (1932-1935) hembipotápe.
Estrategia ha táctica ombohapéva ogueru jesareko academia castrense yvóra jerépe, ko’ág0Ò peve oñehesa’ỹijóva. Ohsprjo umi boliviano ani ohasa río Paraguái gotyo ha ombyai potente división enemiga oiporúvajegueru ha jeguerahápe combate de posición ha técnica guerra de guerrirrilla ramo.
Ko’ápe ojejuhu Estigarribia rembiporu umi diploma, mueble, ijao civil, uniforme, condecoración ha biblioteca. Avei ojeguereko aviõ rembyre omotenondeva’ekue upe accidente aéreo vaiete pya’eterei ogueraháva ichupe, upérõ ha’e Presidente de la República Paraguáipe.
Omboherokõiva
Omboherokõiva ha'e peteĩ téra omoĩva opaite tekove ysaja oĩva térã amyrỹiva, ko téra ha'e mokõi ñe'ẽngue latinañe'ẽme. Carlos Linneo oñepyrũ peteĩháme ko omboherokõiva saro'y XVII-pe. Peteĩha ñe'ẽgue ha'e jueheguaty hera ha mokõiha ñe'ẽngue ha'e peteĩ juehegua heroja tekome'ẽva latinañe'ẽme.
Mariscal José Félix Estigarribia
Táva Mariscal Estigarribia oĩ araguápe Paraguái retãme, tetãvore Boquerónme.
Auriflama
Auriflama ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulope.
Itangecha
thumb|210px|Itagecha Itagecha térã itangecha ita vera ojehechaha ta’anga.
Villa Hayes
Villa Hayes peteĩ tavusu Paraguáigua, tetãvore Presidente Hayes táva guasu, ojekuaáva “táva po héravape”.
Martin de Porras
thumb|250px|right|Martin de Porras (1579-1639)
Villa Hayes
Ko’ág̃a oraha téra orekóva oñemomorãhavo karai Rutherford B. Hayes-pe, omoañeteva’ekue kuatia laudo Paraguáipe ou porã háichal.
Martin de Porras
Martin de Porras Velásquez térã San Martín de Porres O.P. (* Lima, 9 Jasypakõi 1579-gua - † Lima, 3 Jasypateĩ 1639-gua) oĩ ko Perũpe, santu Amerika. Patrón universal de la justicia social.
Villa Hayes
Ararova
Arahaku jave hakukue og̃uahẽ 44°C-pe ha araro’y jave katu 0°C-pe. Hakukue oñemombytekuaa 26°C-pe.
Yvykuaa
Villa Hayes oĩ Ysyry Paraguái rembe’ýpe, ha opyta 31 km. Táva Paraguaýgui.
Demografía
Tapichakuéra oikóva Villa Hayes-pe apytépe ojehechakuaa heta etnia: heta oĩ ypykue, avei Europa guare ñemoñare, menonita-kuéra ha paraguaigua.
Ypykuéra oikóva upépe hína umi nivaclé, toba maskoy, angaite, guana, maka, chamacoco ha toba qom.
Ekonomia
Villa Hayes-pe oĩ pe usina siderúrgica ACEPAR “Aceros del Paraguay”.
Tapichakuéra Villa Hayes-gua omba’apove mymbañemoñáme, ha sa’ive kokuépe. 300 px|thumb|Vista de un Barco en el Río Paraguay, desde el mirador de Villa Hayes
Turismo
En Villa Hayes-pe opyta Museo Histórico de la Ciudad, ojehechaukahápe ao, mboka, fóto, ha tembiporu Chákope Ñorairõ guare. Upéichante avei moneda yma guare ha mymba Chako yvýpegua oñembopirupyre.
Táva okarusúpe Ñorairõ aja oĩva’ekue Hospital de Sangre.
Umi ogaguasu ko táva peguagua ñanemomandu’a yma guare rehe. Tupão oñemomorãhápe Virgen de la Victoria ha’e avei peteĩ tenda turistico.
Opaite ary ojejapo Festival del Acero, ojehechaukahápe opaichagua artista ohechaukahápe ikatupyry.
Oĩ peteĩ ta’anga’ita Rutherford Hayes rehe mandu’aháramo ha ambue katu Benjamín Aceval rehe mandu’aháramo avei Ysyry Paraguái rembe’ýpe.
Henondépe, peteĩ tape mboypýri, opyta Departamento Presidente Hayes Gobernación ha Facultad de Ciencias Económicas (FCE) Universidad Nacional de Asunción róga peteĩ.
Yvyty ndaijyvatetéiva Galván ha Confuso, ha avei Patiño ñu ha Reserva Natural Parque Tinfunqué-pe oĩ heta mymba ka’aguy ha upéichante avei ka’avo Paraguái mba’éva.
Peteĩ óga yma 1870-pe guarépe oku’e Centro Cultural Melodía, omopu’akãva’ekue Gral. Bartolomé Mitre paraguajokuéra ho’ava’ekue ipopekuéra Ñorairõ Guasúpe, ha omyakã ityvýra Julio Mitre. Ko óga ojereko patrimonio histórico-ramo ha py’ỹinte temimbo’ekuéra arquitectura oñemoarandúva tetãpy tuichakue javeve ou ohecha. Ko Centro Cultural oreko peteĩ arandukakoty ha avei koty informática rehegua ha oñemboguata oñemombarete potávo tekombo’e ha arandu.
Hekoasakue
Ijypyrãme herava’ekue “Amancio Cué”, upe rire, ofunda 1786 -me, reducción jesuítica-ramo pa’i Juan Francisco Amancio González ha Escobar (Amancio González) ombohérava chupe “Reducción Melodía” ojegueromandu’ahávo Gobernador Pedro Melo de Portugal-pe.
Oñefunda jey ary 1855 Carlos Antonio López omanda aja, 120 ogapy, oĩhaguépe 410 colono Francia-gua ha oñembohéra “Nueva Burdeos”, katu péva ndoguatái ha ambue arýpe oñefunda jey ha oñembohéra “Villa Occidental”. Guerra de la Triple Alianza opa rire opyta Argentina soldado-kuéra pópe ha ombohéra chupe hikuái “Villa Argentina”.
Oñembohéra “Villa Hayes” decreto orahava’ekue tendota Cándido Bareiro reraguapy 13 jasypo 1879-pe ojegueromandu’ahávo karai EE.UU Rendota Rutherford Hayes; kóva pe 13 jasypateĩ 1878-pe, omombytéramo guare Argentina ndive apañuãi opa rire Guerra de la Triple Alianza, osẽ Paraguái ládo Chaco yvy jára teéramo pe ysyry Verde ha  Pilcomayo mbytépe.
Oiko guive upe mba’e, oñembohéra "Villa Hayes", ymave ojekuaa rupi chupe "Villa Occidental" ramo; péva oĩva’ekue mburuvichakuéra ojeheróva Territorio Nacional del Chaco rembiapo renda sapy’aguáramo. Ko yvy oĩva’ekue Argentina poguýpe ojepysóva ko’ág̃agua provincia Chaco ha Formosa, avei yvy opytáva ysyry Río Pilcomayo ha Río Verde opytajeyva’ekue Paraguái yvýramo pe arbitraje ko’ag̃aite oñeñe’ẽ hague rupi.
Mba’yruguata
Oñeg̃uahẽkuaa ko távape Ruta IX “Carlos Antonio López” térã “Ruta Traschaco” rupi. Umi empresa mba’yruguata rehegua tuichavéva oñeg̃uahẽ hag̃ua táva illa Hayes ko’ãva: Línea 46 ha 5.
Ka'arurupe
Ka'arurupe pohã ñana rogue apu’a hapo pukupukúva. Omonguera py’a ruru. Tyevu, tyasy ha hangue rasy.
Capitán Mauricio José Troche
Mauricio José Troche, táva Guaira tetãvore-gua, Paraguái-pe. Opyta 183 km rupi Paraguay, Paraguái tavusúgui.
Ko távape oikovakuéra imba’apo kokue ha vaka ñemongakuaápe.
Ñemitỹngue hetavéva pépe takuare’ỹ oñeistrilisáva ha ojejapo chugui alcohol carburante; umi tapicha avei omba’apo tembiapo jegua apópe ao po`i.
Táva
Táva Capitán Mauricio José Troche oñefunda 1919-pe. Pépe oñeg̃uahẽ ruta VIII Dr. Blás Garay rupi, ha opyta yvatévo Guaira Departamento-pe. Sãmbyhyhára ko’ag̃agua hína kuñakarai Sofía Cardozo de Aquino, ANR-gua; oĩta táva sãmbyhyhára ramo 2006 guive 2010 peve.
Yvykuaa
Táva Capital Mauricio José Troche opyta yvate gotyo Guaira Departamento-pe; yvy oĩha iporãitemi ñemitỹrã ha hetaiterei tetãygua oiko pype.
Ijyvy tuichakue
Capitán Mauricio José Troche tuicha 63 km²; 9.539 tapicha oiko pype, upépe 151,41 tapicha rupi oiko peteĩ km²; hetaiteve upépe oĩ oikóva ohaháre.
Ararova
Ko távape ára iporã ha hesãi. Hakukue ary pupukue 22 °C rupi; haku aja hakukue ojupi 38º/39 °C peve ha ho’ysãramo katu oguejy 0 °C peve.
Jasypokõi ha jasypoapy hína jasy okysa’iveha; ambue jasy rupi 138 mm rupi oky, ha ary pukukue katu oky 1.600 mm rupi. Jasypa ha jasypateĩme oky heta.
Y rehegua
Táva Capital Mauricio José Troche-pe omyakỹ ysyry Tevikuarymi ha ko’ã ysyry michĩva:
Demografía
Táva Capitán Mauricio José Troche-pe oiko tapicha ojehechaukaháicha iguýpe, ha ojeko moõitépa oiko:
Sector primario omomba’apo 55,6% tapichakuérape; sector secundario 18,3% ha sector terciario katu 25,6%.
Tapichakuéra ndohypytypáiva oikotevẽva
Ekonomia
Ojehechakuaa ymaite guivéma mba’eichaitépa ko Departamento oñemitỹ, pe hetave oñeñotỹ ha ojehecharamovéva hína takuare’ẽ, Guaira Departamento ha’e rupi pe hetave takuare’ẽ oñotỹva ko tetãme.
1972 guive 1982 meve mokõi jey hetave ymave guarégui ojehupi takure’ẽ, upe rire katu okakuaa kakuaave ko temitỹngue. Tuicha mba’e oikóva pépe ha’e pe industrialización, ojejapóvo asaka oñemohe’ẽ, ojejapóvo taguato resay ỹrõ katu alcohol combustible.
Táva Mauricio José Troche-pe omba’apo fávrika ojapóva alcohol, péva Administración Paraguaya de Alcoholes, APAL-kue, ombohasa Petróleos Paraguayos, Petropar, pópe.
Avei oñeñotỹ pépe mandyju, petỹ, avatimirĩ, ka’a, ha parral ñeñotỹ.
Mymbakuéra ñemongakuaá rehe oñeñe’ẽramo oje’ekuaa pépe oñemongakuaaveha vaka, kavara, kure ha kavaju.
Mba’éichapa oñeg̃uahẽkuaa upépe
Oñeg̃uahẽ hag̃ua táva Mauricio José Troche, ojehóramo Paraguay, Paraguái Retã táva guasúgui, ojehova’erã ruta hũ VIII Dr. Blás Garay rupi, oñeg̃uahẽ táva Villarrica-pe, ojehasa Mbokajaty, Natalicio Talavera ha upe rire oñeg̃uahẽ Mauricio José Troche-pe.
Ojejoaju hag̃ua hendive
Upépe pya’e ñanemog̃uahẽ ruta hũ VIII Dr. Blás Garay, ombojoajúva chupe Paraguay, ha ambue táva departamento-gua ndive.
Oreko pumbyry omyasãiva Copaco ha avei celular-kuéra; oreko heta pokoe ha kuatiahaipyre Paraguaygua og̃uahẽmbaite pépe.
Mba’yruguata
Ruta hũ og̃uahẽva upépe hína ruta VIII Dr. Blás Garay; avei oreko heta tape iñempedradova ha ijyvyreínteva, osẽva tape hũme ojegueroja hag̃ua mba’erepykuéra.
Oreko mba’yruguata ipyahúva ojeho hag̃ua táva Paraguay ha ambue departamento-kuérape; avei oreko mba’yruguata michĩvéva.
Oikóva upépe
Marandukuéra ome’ẽva Dirección General de Encuestas Estadísticas y Censos he’iháicha, upépe ojeiko péicha:
Tapicha 14 ary orekóva peve, 38,4%, katu orekóva 15 ha 64 peve oĩ 56,3% amo hu’ãme 65 ary ha hetave orekóva oĩ 5,4%. Hetaitereive upépe oĩ oikóva okaháre.
Turismo rehegua
Upe távape ikatu ojeho okaháre ojehechávo heta mba’e porã turismo rural ojeheróva.
Tembiapojegua ha arandupy rehegua
Ko távape ojajapo tembiapo jegua ao po´i neporãva ha avei arte indígena.
250px|thumb|left|Mymba ñemuña
Mario Vargas Llosa
right|200px Jorge Mario Pedro Vargas Llosa niko heñóikuri ára 28 jasyapy ary 1936-pe, Táva Arequipa, Peru retãme. Itúva héra Ernesto Vargas Maldonado ha isýkatu Dora Llosa Ureta, opoiva’ekue ojuehegui Mario heñoipotaite jave. Ernesto, itúva, ohejakuri Dora-pe ohayhúgui ambue kuñáme. Ombotýta jave 10 ary Mario oikuaa itúvape, ohejareiva’ekue chupe ha isýpe. Itúva, Ernesto, orekojeýkuri mokõi ta’ýra: Enrique ha Ernesto.
Vargas Llosa niko haihára katupyry, ojehecharamóva hetã ha ambue tetã rupi. Ha’éniko mombe'upuku apohára ha marandumyasãihára ohaíva España ñe’ẽme. Hembiapo porãitáre oñeme’ẽkuri chupe jopói hérava Principe de Asturias de las Letras (1986) ha Cervantes (1994), hetave apytépe.
Vargas Llosa herakuã mombyry ohairõguare ko’ã mombe’upuku: “Los jefes” (1959), “La ciudad y los perros” (1962), “La casa verde” (1965) ha “Conversación en la Catedral” (1969). Umi ipyahuvéva apytépe oĩ “La fiesta del chivo” (2000) ha “El paraíso en la otra esquina” (2003). Avei ohai ñoha'ãnga ha umíva apytépe oĩ: “La huida del Inca” (1952) ha pe ipahaguéva “Las mil y una noches” (2010). Ikatupyry avei ñe’ẽpoty apópe ha heta hembihai ohecha ára resa opaichagua kuatiahaipyrépe. Oĩ avei hembiapokue oñemyasãiva ta'ãngaryrýi rupive, péicha: “La ciudad y los perros”, “Pantaleón y las visitadoras” (1973) ha “La tía Julia y el escribidor” (1977).
Ary 1958 guive oikundaha Europa-re ha oikojepe España, Gran Bretaña, Suiza ha Hyãsia-pe; ha oiko jave umi tetã rupi avei oñepyrũ ohai. Are guive ombo’e heta aranduo ikatekatevévape, América ha Europa-gua. Ary 1990-pe oikékuri Peru jeporavoguasúpe, tetã ruvicharãrõ.
Ára 7 jasypa ary 2010-pe ohupyty pe jopói tuichavéva: Premio Nobel de Literatura.
Hekovepy
Tayta: Ernesto Vargas Maldonado Mama: Dora Llosa Ureta.
Cónyuge: Julia Urquidi Illanes (1955–1964) Patricia Llosa (1965–presente) Hijos: Álvaro Vargas Llosa, Gonzalo Vargas Llosa, Morgana Vargas Llosa
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1974
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1974 (Fußball-Weltmeisterschaft 1974, Alemañañe'ẽme) ha'e akue upe tetãnguéra vakapipopo ñembosarái kuimba'e rehegua 10ha ojapo FIFA, pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ. Ojejapo Kuarahyreike Alemáñape, ára 13 jasypoteĩ guive ára 7 jasypokõi meve ary 1974-pe. Ipu'akaitéva ha'ékuri tetã Kuarahyreike Alemáña ha ipu'akavéva mokõiha niko Tetãnguéra Yvýi.
Ykuamandyju
Ykuamandyju ha San Pedro tavusu Paraguaigua, San Pedro, San Pedro Departamento tavaguasu, opytáva 330 km tavusu Paraguaýgui.
Héra tee
Ñepyrũrãite herava’ekue “Villa de San Pedro Apóstol de Ykuamandyju”, Villa de San Pedro “yvy oñepyrũva mandyjutýpe”, oñembohasávo ambue ñe’ẽme guaranimegua ñe’ẽnguéra “ykua” ha“mandyju”, oĩ rupi va’ekue peteĩ mandyjumáta peteĩ ykua rembe’ýpe.
Pe téra omoĩva’ekue chupe Karai Pedro García Lacoizqueta, Pedro Melo de Portugal ojokuaiva’ekue chupe omoñepyrũ hag̃ua peteĩ villa, tenda ko’ág̃a oĩhápe pe táva.
Yvykuaa
Ko távape oñeg̃uahẽ Ruta III “Elizardo Aquino” ha XI “Juana de Lara” rupi, opyta 25 kilómetro Ysyry Paraguáigui. thumb|left|250px|Calles de San Pedro Upéichate avei opyta 15 km distrito  Antequera-gui ha 3 kilómetro ysyry Jejuígui.
Ararova
Ko táva yvy he’õporã ha okymeme pépe, he’õngue 70 ha 80% rupi. Hakukue 23 °C rupi; arahaku’aja ohupyty 35 °C ha oguejyvéramo ohupyty 10 °C.
Demografía
San Pedro-pe oiko 29.097 tapicha, umíva apytépe 15.043 kumba’e ha 14.054 kuña.
Tuguaikõi
Tuguaikõi (Diplura) ha'e peteĩ mymba ipy apytimby ha ipy poteĩ jueheguasã, ojoguaitereíva umi tymbachu'ípe. Tuguaikõi hína michĩeterei, oikóva yvyguýre ha oguereko mokõi tuguái. Ojekuaa oiko amo 800 tuguaikõi juehegua.
Guido Boggiani
Guido Boggiani heñói jasyporundy 1861 jave, Omegna, provincia Novara, tavaguasu norte Italia gotyo, omano Chákope, Paraguái, 1902) hembiapo pintor, dibujante, fotógrafo, etnólogo italiano ary 1887 oñeaventura Brasil, Bolivia ha  Paraguái okaháre oñedokuntávo hekovépe índio región gotyo. Itúva Giuseppe Boggiani ha isy Clelia Gené. Itúvagui ohupyty Giuseppe mborayhu Arte rehe,  pintura. Artista ha científico italiano oguerohyetereíva comunidad indígena Paraguáipe ha oretratáva pericia documental ha talento, hembiasápe omondýiva ha ohechaukáva fotografía rupive hembiasakuéra.
Ykuamandyju
Demografía
Pe tavaitépe oiko 7.927 tapicha ha okaháre katu 21.170.
Tuguaikõi
Tugauikõi hete michĩmi, pe, ha sa'y'ỹ, oguereko avei hetére mba'e ojoguáva yvypóra haguemi, iñakã hatĩ mokõi.
Guido Boggiani
Omano, "ambue cultura"-pe, peteĩ ritual de expiación oúva umimmba'asy ojeguerovia oúha, ary 1901-pe ambue tendágui.
Imitã ha imitãrusúvo
Ombotývo 17 ary, upéi oestudia ha heta mba'e oikuaa, oñeinskrivi academia Breva Milán-pe ikatu haguã oestudia pintura.
Ykuamandyju
Hekoasakue
1525-pe ypykuéra ojuka karai Portugal-gua Alejo García-pe, ha’eva’ekue peteĩha tapicha Europa-gua oipykuiva’ekue Tapé Avirú.
Guido Boggiani
Imitã ha imitãrusúvo
Ha'e discípulo Filippo Carcano, oñembokatupyrývo oike pintor ramo, ko'ápe hembiapo omoambue ha ojeguerovia ha'eha precursor "arte revolucionario"-pe.
Ary 1881, ohechauka hembiapo ñepyrũ Brera péva oiko jave exposición General Italiana. Ary 1883 oexpone peteĩha ára Palacio de Bellas Artes Roma-pe, ko'ãpe peteĩ cuadro hérava "La raccolta della castagne" ojogua Museo Nacional de Arte Moderno de Roma opaga hese 6.000.-Libra, precio oje'eva hepyetereíha umi árape.
Ykuamandyju
Ekonomia
Ko távape tuicha oñemba’apo mymba: Vaka, kavaju, ovecha ha kure ñemongakuaápe
Guido Boggiani
Imitã ha imitãrusúvo
Ary 1884 jave ohechauka jey Brera-pe ha ohupyty hese jopói "Príncipe Humberto".
Boggiani oreko alma de explorador ary 1887 jave, oreko 26 ary, oho de viaje América del sur gotyo, taaguasu  Argentina –pe ikatu haguã ohechauka umi tela, ha ipintura. Táva guasu Buenos Aires gotyo oikuaa heta italiano oikáva Paraguáipe, ha upéicha oñe'ẽ hikuái hese, especialmente  Chaco gotyo ha umi pueblo indígena, oñepyrũva  Paraguái ohayhu, péicha oñepyrũ empresa documental.
Ykuamandyju
Ekonomia
Kokuepegua tembiapópe, ko distrito-pe oñeñeñotỹ ka’a, mandyju, soha, papa, alfalfa, limo, manduvi, mandi’o ha avatimirĩ. Industria rehe ñañe’ẽramo ñambohysyikuaa aserradero-kuéra ha avei ojejapoha petit grain ha aseite mbokajágui. .
Artesanía San Pedro-gua rehe ñañe’ẽramo katu ojekuaave tembiapo ao po’i ñembojegua rehegua ha avei tembiapo ñai’ũguigua.
Turismo
San Pedro ha’e “Ñembohupa Tavaguasu”, umi tapicha oikóva upépe akóinte omochichĩre mbohupápe. Mba’e ojehechasevéva upépe ha’e umi óga yma guare, ogagusu guasu colonia aja oñemopu’ãva’ekue oĩva upe távape. thumb|right|300px|Antigua Iglesia de San Pedro
Guido Boggiani
Iguata ñepyrũ
Ohai aranduka ombohapéva tape pyahu oikuaávo etnología, etnografía ha lingüística upéicha ko material oike Italia-pe ikatu haguã oikuaauka upéi.
Ary 1893 ogueraha jey ichupe Italia gotyo ha ogueraha hendive peteĩ colección de interés antropológico péva cultura indígena ha omoherakuãvas hembiasa rupive, pero Boggiani oiméma idestino, ha'éva Paraguái.
Ykuamandyju
Turismo
Tupão oñemopu’ãva’ekue franciscano ojapoháicha, ou yma Don Carlos Antonio López omanda aja guivéma. Retablo ha ta’angakuéra orekóva ndaijojahái Paraguáipe g̃uarã. Avei ojehechakuaa ta’anga neporãva museo karai Francisco Resquin mba’évape.
Casa de la Cultura ha’e ambue tenda tuicha mba’éva artista-kuéra ohechaukahápe hembiapo, upéichante avei oñembo’ehápe purahéi, ñe’ẽpoty’apo ha mboraka ñembopu.
Guido Boggiani
Iguata ñepyrũ
Ary 1896 oike directamente Paraguaýpe. Péicha ou cámara fotográfica, trípode ha umi elemento ohechaukáva placa de vidrio, oiméva peteĩ manera oestudiávo umi pueblo oikóva toldería-pe. Boggiani oheja treinta y ocho volumen orekóva comunidad científica destino ramo, ofotografía umi ha'e ointeresáva ha omoheñóiva admiración público arandúpe ko'ã árape, péicha ombyaty umi material cultura indígena ombohasáva Museo de Berlín gotyo.
Hekove rembiasa
Pe cámara ha'e Boggiani-pe guarã peteĩ pytyvõ kakuaa ha'égui científico, oiporúva ñangarekópe péva orekógui formación artística.
Ogeurohory ha omba'apo tatuaje ha pintura corporal avei ambue mba'e ikatúva ha'e ofotográfia hekoitépe, péva ha'e omomba'eguasu.
Onohẽ amo 500 fotografía rupi ha'eteoveláva ka'aguy mbytépe. Ary 1901 jave,  Boggiani oho Italia gotyo ha upéi jasypoapýpe upe arýpe jey oho Puerto Casado gotyo oñepyrũ haguã expedición  Gran Chaco-pe.
Ykuamandyju
Referencias
Geografía Ilustrada del Paraguay, Distribuidora Arami SRL; 2007. ISBN 99925-68-04-6