cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Reserva Limoy
Kóva opytahìna 160 km norte gotyo tetãvore Hernandarias-gui, tetãvore’i San Alberto. Oñemoañete va’ekue 1984-pe ha ipykue 14.828 ha.
Geografía
350 px | right | thumb| Ikorapy ogãhẽhína norte gotyo ysyry Itambey peve, sur gotyo ysyry Limoy peve, este gotyo yno’õ  ysyry guasu Paraná rehegua peve ha oeste gotyo katu pe tape oguãhẽ hápeve umi colonia ha asentamiento ojypýrui oĩva (Itaipú Porã). Ysyrykuéra Azul, Abanico ha Santa Teresa ko reserva ryepýpe ojapo tupao añete umi mymbakuéra oióva ko tendárupipe.
Héra ou ysyry guasu Limoygui oĩva ko reserva korapy ohupytyhávepe. Jajuhuhina ko Alto Paraná ecorregión-pe. Ijyvy karape ha ijyvate mimínte, oguãhẽva 3 guive 6% peve pe joja’ỹ. H ajyvy katu oiko ita hũnguéragui.
Yvykuéra ko reserva biológica Limoy pegua, osẽ itakuéra basáltica-gui, ha ikatu jaclasifika lateríticos ha latozoles-pe, ha isa’y pytãhũngy, ijavovekue katu ñai’ũ jehe’a memete ipypuku porãva.
Arapytu
Clima ko’ápe ha’e subtropical, oguerúva ama porã porã oguãhẽ ha isarambi porãva opárupi, ha ohupyty voi 1.500 ha 1.700 mm peve arykue jave.
Arahakue katu ohupyty 21 ºC guive 22 ºC peve. Pyharekue katu ho’ysãiteve katuete arakuégui, upéva oikohína Araro’y oguãhe vove.
He’õngue katu ohupyty 70 ha 80% rupi, ha yvytu katu oipejuve noreste ha suresteguio, upévare ipiro’y porã ko tendárupi.
Yvyra ha ñanakuéra rehegua
Ko reserva biológica Limoy oikohína ñana ha yvyrakuéra ñembyaty guasúgui ha ko’ãva oĩ ko’ápe ka’aguy yvate, ka’aguy karape ha está compuesta por asociaciones vegetales como bosques altos, bosques bajos ha kokuere guasu.
Pe ka’aguy yvate apytéte ikatu jajuhu jey po yvyra rehegua. Ko’ãva apytépe ikatu ñamoĩ: tajy, yvyra pytã, cedro ha hetave yvyrakuéra.
Yvy karapevehárupi katu jajuhu umi mirtáceas-kuéra rehegua, ko’ãva apytepe ikatu ja’e ñangapiry, yvapurũty, ha mba’e.
Ñanakukéra rehegua katu henyhẽte voi opáichagua; jajuhu bromeliáceas-kuéra rehegua, pipiráceas, asteráceas, poáceas, malváceas, ha avei hetaiterei helechos-kuéra rehegua yvyra rehegua.
Mymbakuéra rehegua
Ko reserva-pe ojeclasifika 41 especie mymbakuéra, 234 guyrakuéra ha 20 mboikuéra rehegua.
Mymbakuéra: ojehechá ápe ha pépe heteitereíre ta’ytetu (Tayassu tajacu), guasu (Mazama americana), aguara'i (Cerdocyon thous), mborevi, (Tapirus terrestris), kuati (Nasua nasua). Avei ikatu jajuhu jaguarete (Felis), león americano (Felis concolor) ha hetave mymbakuéra ojeikuaáva oĩha ko’árupi.
'Guyrakuéra: guyrakuéra rehegua katu hetaiterei voi jajuhu ko’ápe, umía apytépe ikatu ja’e Cóndo Real (Sarcoramphus sp), yryvu ruvicha (Sarcoramphus papa), taguato jetapa (Elanoides forticatus), tingasu (Playa cayana), jeruti (Leptotila verreauxi), suruku’a (Trogon rufus), guyra kampána (Procnias nudicollis), mbigua mbói (Anhinga), guyra tóro (Pyroderus scutatus), japu rai (Cacicus haemorrhous), hoko'i (Butorides striatus), ha hetave ja’eỹva ko’ápe.
'Reptil-kuéra: ko’ãva apytégui hetavéva ikatu jajuhu jarara (Bothrops), mbói chini (Crotalus), coral (Micrurus), jakarekuéra (Caiman latirostris) ha avei teju guasu (Tupinambis teguixin).
Turismo
Ko Reserva oguereko mirador panorámico, ikatuhárupi jahecha ka’aguykuéra oĩhárupi, avei yno’õguasu pe embalse rupive oiko va’ekue. Jehe’a guasu oikóva ko’árupi ka’aguy, yno’õ guasu ha ko yvy porã jajuhúva katu ombotuicha tuichave ko’ẽ ko’ẽre ko tenda iporãitéva.
Itaipú yno’õ guasu
Ko refugio ombojere yno’õ guasu avakuéra rembiapokue oñemongu’évo Itaipú usina guasu. Kóva oikóre 1982-pe, heta mba’e porã economía-pe guãrã oñepyrũma oipuru ko’ã 77 tetãvore’i ko jerere oikova guive.
Pe yno’õ guasu ojejapova’ekue ha’e peteĩva umi tuichavéva ko yvy ape ári, oguerekógui 29 millones de m³ ha 200 km ipukukue, jaikuaárõ oĩha umi bahía-kuéra ha yvy karugua kuéra katu ohupyty voi 1.400 km.
Umi yrembe’ykuéra porã porã oñemyatyrõ kuri avei yguasu rembe’ýpe oñeñembosaraihagã opáichagua deporte ýpe oñeha’ãva.
Zonificación
Zonas de uso especial: oĩ ko’ápe korapy michĩ mimíva, ojepuru porãva administración-rã umíva, avei kotykuéra mbohupa rendaguã, jekarurendaguã, oguejy haguã avión ha mba’e.
6 jasyapy
6 jasyapy ha'e papo poteĩha ára arygua.
Reserva Limoy
Zonificación
Zona de uso extensivo: Tenda ikatuhárupi umi visitante kuéra oguahẽ mbo’epyrã ha jevy’amihaguã (jajuhu ko’ápe tapepo’i jehechakapyrãkuéraha oñangarekótava nde rehe, tapepo’i "cross country", umíva). Zonas de uso intensivo: ko’ãva ha’e paisaje neporãvambajepéva ojeipuruva actividades recreativas hypy’uporãva ojejapohaguã (oĩ área camping rehegua, centros de visita ha oñemaña haguã opárupi gotyo).
Zonas de Recuperación ha amortiguación: tenda ñanderekoha oñembyaipaitéma haguérupi oĩhárupi heta tavakuéra ijerekuévo oikóva.
Zonas de Núcleo: tendakuéra avakuéra omo’ambue mimíma haguérupi  (ko’ãva apytépe oĩ mbohapy núcleo ndaikatúmo’ãiva jajavy ha ha’eva ko’árupiguánte).
5 jasyapy
5 jasyapy ha'e papo poha ára arygua.
8 jasyapy
8 jasyapy ha'e papo poapyha ára arygua.
7 jasyapy
7 jasyapy ha'e papo pokõiha ára arygua.
Tetãvore Beni
thumb|right|200px|Beni Ijeskudo. Tetãvore Beni ha'e peteĩ tetãvore yvate gotyo Volíviape.
Eligio Ayala
Su Vida
Eligio Ayala oguereko yvy mymba renda, vaka kamby me’ẽha ndive, kavaju, ryguasu ha kure, avei kokuenoñeñotyhame ka’avokuéra.
Omohu’ã rire mbo’ehaópe oho omba’apo clasificador de documentos oficiales en el Archivo Nacional ha oike avei Facultad de Derecho y Ciencias Sociales-pe, upépe ha’e omotenonde pe Centro de Estudiantes mbo’ehao pave megua ary 1903 jave.Oiko chugui upépe doctor en Derecho ha Ciencias Sociales mokõipa mokõi jasypakõi ary 1905 jave. Oñembokatupyryve aja avei oñepyrũma opombo’ema, matemáticas ha historia mitãrusu mbo’ehaópe.
Tetãvore Cochabamba
thumb|right|200px|Cochabamba Ijeskudo. Tetãvore Cochabamba ha'e peteĩ tetãvore mbytépe gotyo Volíviape.
Eligio Ayala
Su Vida
Ary 1911 jave oho Buenos Aires guive (oikoha oñemosẽ rire hetãgui) Europa-pe oñemoaranduvévo, oike oikumby porã hagua filosofía, economía, estética ha filosofía del Derecho, Universidad de Heidelberg, Alemania-pe, avei Zurich, Suiza-pe. Oĩnguévo Berlín-pe ohai aranduka hérava “Evolución agraria en Inglaterra” ha “El Paraguay visto desde Europa”. Opávo jasyapy ary 1920, oho rire España, Portugal ha oukuévo jeýma oikoími Argentina-pe, oguahẽvo Paraguáipe ha’emava’ekue mitãrusu mbarete ha ikatupyryetereíva.
Tarumaite'a
thumb|Tarumaite'a Tarumaite'a yva michĩ tarumaite yvyra pegua. Europa ha Asia pegua. Ho'uveva tetã oĩ para yvy mbytépe irembe'y: Gyresia, Italia, Israel, España, Poytuga, Hyãsia ha tetã ambueva oĩva Asia ha Europa.
Eligio Ayala
Su Gobierno
Tendota Eusebio Ayala osẽvo, ivaitereirõ guare ary 1920 ha 1925 rupi, Eligio Ayala Congreso Nacional rupive ojupi tendotáramojasyrundy jave ary 1923-pe, péicha oñepyrũ oĩporãjey heta mba’e ñorairõ'i rire 1921 ha 1922 peve ha oñepyrũ ohoporã jey virukuéra rehegua tetã megua (finanzas públicas). Jasykõime ary 1924, aty guasu chovykuéra apytépegua (Convención Liberal) omõi chupe candidato presidencia tetã Paraguáipe guara ha ijykére ojepytasótava Manuel Burgos, ko’ã mokõi karai katupyry oho jehesaporavo haguame (elecciones nacionales) upe ary jave oikotávape.
Pe ára papokõi jasyapy ary 1924 jave, Ayala osẽ pe tendotáramo he’ívo: “Aguije heta peme’ẽ haguére chéve pa’u amotenonde hagua ñane retãme. Heta añeha’a ha amba’apo ani hagua pomotĩ hasyetereirõ jepe ko tembiapo. Congreso Nacional upe rire ogueraha karai katupyry Dr. Luis. A. Riart-pe tendotáramo.
Tarumaite'a
Yva sa'yky, hũ térã hovy avei. Heta tembi'u oipuru ko yva, mbohe hag̃ua.
Tarumaite'a josopyre ha'eva iñandy, oipuruve, ñandy porã ha katuete. Amérikape, Argentina ha Chile ojapoveva tarumaite'a ñandy.
Eligio Ayala
Su Gobierno
Karai Eligio Ayala katu oho pe jeporavo apytépe (elecciones presidenciales), ápe ndaipóri ombohovakéva chupe ha péicha ojupijey tendotáramo tetã Paraguáipe oguahẽvo pe ára papo jasypoapy jave ary 1924.
Ko mokõiháme ojupi rire tendotáramo Paraguái tuichaiterei oñakãrapu’ã, oĩ rupi heta mba’po, pytaguakuérape oho mba’repy opaichagua ha pirapire rehegua oho porãiterei tetã ryepýpe. Umi tapicha oipurukava’kue viru tetãme ary 1871 ha 1872 rupi ndivekuéra oiko peteĩ ñomongeta guasu ikatu haguáicha oguahẽ peteĩ ñe’ẽme araka’e térã mba’éicha oñeme’ẽta chupekuéra iviru; Universidad Nacional-pe oñeme’ẽ omba’apo hagua oikuaaháicha ha oĩporã haguaícha; Facultad de Ciencias Físicas ha Matemáticas oñepyrũma avei omba’apo; oñemboguapy kuatiápe umi ojeheróva tratados Díaz León-Gutiérrez, Bolivia ndive ha Ibarra-Mangabeira Brasil ndive, ombojuajúva pe tratado 1872-pe guare. Arzobispado de la Asunción avei oñepyrũ omba’po. Oĩ Sajonia pe Arsenales de Guerra y Marina; oñemopu’ã pe Escuela de Aspirantes a Oficiales de Reserva; Escuela de Agricultura avei; ha pe ñorairõ oikopotaite jave Chaco ryepýpe ojejogua umi hérava cañoneros “Humaitá” ha “Paraguái” ha heta mba’e ikatútava ojepuru ñorairõhápe. José P. Guggiari ojupírõ guare tendotárõ ary 1928 jave Eligio Ayala ohojey Ministerio de Hacienda-pe. Ha’e avei ojapo parundy aranduka opa mba’e rehegua.
Tetãvore Pando
Tetãvore Pando ha'e peteĩ tetãvore yvate gotyo Volíviape.
Eligio Ayala
Obras durante su gobierno
Oiko pe Ley de Creación, Fomento y Conservación de la pequeña propiedad agropecuaria. Avei pe Ley de Accidentes de Trabajo, además de otras relacionadas con Pensiones y Jubilaciones. Ary 1924 ha 1926 jave ojegueru hetaiterei mba’e ojepurúva kokuépe (arádo, tractor, cultivadoras, sembradoras, ha oĩvéva. Karaikuéra Londres-gua omboguapy kuatiápeumi oipurukávava’ekue viru tetã Paraguáipe ary 1871 guive.
Trayectoria Política
Oñepyrũ omba’apo juez en lo Civil-ramo. Ñepyrĩrã oĩ avei fiscal del Crimen ary 1907 rupi. Oiko chugui ñepyrũrã diputado tetã Paraguáipe Partido Liberal rupi ary 1908 jave. Ko’ápe omotenondeva’ekue Cámara de Diputados pe mokõipa mokõi jasyrundy ary 1910 jave. Ha katu oikova’ekue heta mba’e ha umíva omondo chupe ohosete rupi tetã Argentina-pe.
Su polémica muerte
Eligio Ayala omano peteĩ apañuái guasu oikova’ekue oĩháme peteĩ mitãkuña hérava Hilda Diez (omba’apóva hendive ha avei imborayhu jára) ha avei karai Tomás Bareiro. Heta oĩ he’íva mba’épa térã mba’éichapa oiko hákatu mavave ndoikuaa porãi oikova’ekue. Juzgado del Crimen omoñepyrũ jeporeka hesegua, kuñataĩ Hilda ha’ñomi ohecha oikova’ekue, kóva omombe’ukuévo nomyesakãi jevy mba’eve, he’i péva ha amóva ha ho’a heta ñe’ẽreíme.
Kóicha oiko omombe’u haguéicha mokõipa aravo ha mbohapypa aravo’i, arapo mokõipa mbohapy jasypa ary 1930 jave.
Karai ministro Eligio Ayala oho Hilda Diez rógape, oikóva peteĩ óga michimívape ome’ẽva’ekue chupe kóva tape Manuel Domínguez ha Samuhú Pere ári (ko’ãga Juan de Salazar ha Boquerón). Ayala ombota okẽ, Hilda ndoipe’a pya’éi okẽ mba’echa rupi ndohe’éiri, ombota jevývo pe okẽ ijuruvy’imi, upépe oike óga ryepýpe ha ohecha karai Tomás Bareiro-pe okañynguévo peteĩ ao ñongatuha kupépe. Bareiro oñepyrũ ombokapu imboka Smith Wesson, 38, ojapívo Ayala-pe ijyvápe,inambípe ha ambue oike hyére. Ayala, ho’ávo yvýpe huguepáma oguenohẽ avei imboka, Colt, 38, ha ombokapu irundy jave, ojapi avei Bareiro-pe. Kóva, hete ruguypámavo oñanise óga kupe gotyo, hákatu ndaikatuvéima, omanógui upépe. Ayala avei oñorairõ ponóike omano opu’ã ha oho mbykymi Belvedere gotyo, ojupi peteĩ mba`yru guatápe (taxi) ojerurévo mba`yrumboguahárape oguerahami hagua chupe tasyo Masi Escobar-pe.
“Añorairõ aravo hasýva”, ha’evaekue ñe’ẽpaha he’ivakue Ayala. Oñe’ẽmbareíma, hete huguypa pota rupi. Omanorai heta aravo tasyópe. Hendápe oĩvakue tendota Guggiari, iñirũ umi aravo vaiete ohasava’ekuépe. Eligio Ayala omano parundy aravo ha papo aravo’i jave mokõipa irundy jasypa ary 1930-pe. Péicha, peteĩ ñorairõ mborayhugua mitãkuña ome’ẽva Bareiro-pe, karai omba’apo’ýva ha Eligio Ayala, omohu’ãva’ekue karai ministro rekove.
Ñemitỹ
Ñemitỹ, ha'e umi aporeko aty ha mba'ekuaa yvy ñeñotỹ hag̃ua. Ohechauka mba'eicha máva oñotỹ va'erã ka'avo ha yva ha ohechauka avei mba'eicha máva oñangareko va'erã tekoha ñemitỹva. Opa ava rembiapo omoambue yvy ñeñotỹ hag̃ua.
Yvypóra oñemitỹ tembi'u ka'avo guáicha, hu'itĩrã, yva, kumanda, avati, mandyju, ha ambueva.
Vevehajere
Vevehajere ha'e mba'yruguata ovevéva yvytúpe ipepo'ỹ, oguereko momyiha ojere ikuitaguyry. Ko karai arandu Leonardo da Vinci omoha'anga va'ekue peteĩ vevehajere ary 1490-pe, hakatu vevehajere peteĩha apohára ha'e akue karai Jan Bahyl. Ha vevehajere peteĩha ikatuva oveve ha osambyhy peteĩha ha'e akue Igor Sikorsky ary 1942-pe.
Florianópolis
Florianópolis táva Pindoramape oĩ ypa'ũme, ha'eva tavusu tetãvore Santa Catarina. Ko távape oĩ 427.298 ava (ary 2010) ha oguereko peteĩ yvy pehẽngue 433,317 km². Ko távape oĩ heta yrembe'y porãite.
11 jasyapy
11 jasyapy ha'e papoteĩ peteĩha ára arygua.
12 jasyapy
12 jasyapy ha'e papoteĩ mokõiha ára arygua.
Tetãvore La Paz (Volívia)
thumb|right|200px|La Paz Ijeskudo. Tetãvore La Paz ha'e peteĩ tetãvore yvate kuarahyreike gotyo Volíviape. thumb|right|200px|El Alto, Volívia
Tetãvore Chuquisaca
thumb|right|200px|Chuquisaca Ipoyvi. Tetãvore Chuquisaca ha'e peteĩ tetãvore ñemby gotyo Volíviape.
13 jasyapy
13 jasyapy ha'e papoteĩ mbohapyha ára arygua.
10 jasyapy
10 jasyapy ha'e papoteĩha ára arygua.
Tetãvore Tarija
thumb|right|200px|Tarija Ijeskudo. Tetãvore Tarija ha'e peteĩ tetãvore ñemby gotyo Volíviape.
15 jasyapy
15 jasyapy ha'e papoteĩ poha ára arygua.
Tetãvore Potosí
thumb|right|200px|Potosí Ijeskudo. Tetãvore Potosí ha'e peteĩ tetãvore ñemby kuarahyreike gotyo Volíviape.
14 jasyapy
14 jasyapy ha'e papoteĩ irundyha ára arygua.
18 jasyapy
18 jasyapy ha'e papoteĩ poapyha ára arygua.
16 jasyapy
16 jasyapy ha'e papoteĩ poteĩha ára arygua.
Luis Alberto Riart
Luis Alberto Riart tendota Paraguái pegua, omyakãva'ekue 17 jasyapy ary 1924 ha 15 jasypoapy ary 1924 peve.
Su Vida
Ndojekuaaporãi moópa térã araka'épa heñoiva'ekue karai Luis Alberto Riart. Karai Osvaldo Kallsen he'i heñói hague Villa Floridape pe 21 jasypokõi ary 1880 jave. Ituvakuéra ha'e karai Jerónimo Riart (catalán) ha kuñakarai Jerónima Vera y Aragón, paraguaigua (avei Eduardo Shaerer sy rérajoapy rehegua).
Ha'e mitã'imirõ guare ituvakuéra ojogapova'ekue pe távape oĩva sysry guasu Tebicuary ykére. Upe tendápe ohasa imitãme ha avei oñeorandu ypy mbo'ehaópe. Tuichave rire oho Paraguaýpe ombojuapy hagua iñemoarandu, mitãrusu mbo'ehaópe ha avei mbo'ehao pavéme, ohupyty haguépe doctorado  Derecho ha Ciencias Sociales-pe. Omenda Adela Bello rehe. Omano Paraguaýpe pe 1 jasypa ary 1953-pe.
Su Gobierno
Osẽvo Eligio Ayala ojupi ha'e tendotáramo pe 17 jasyapy ary 1924-pe, oĩháme pe 15 jasypoapy peve, oĩ  irundy jasy ha mokõipa porundy ára. Kóva ojapo oho hagua jeporavohápe (elecciones).
Ypytyvõharakuéra ha'eva'ekue: Belisario Rivarola, ministro del Interior-ramo; Rogelio Ibarra, Relaciones Exteriores-pe; Lisandro Díaz de León, Justicia, Culto e Instrucción Pública-pe; Eliseo Da Rosa, Hacienda-pe ha coronel Manlio Schenoni Lugo, Guerra ha Marina-me. Educación katu omyanyhẽ umi cátedras noĩmbáiva oipytyvõháme chupe mbo'ehára Encarnación-gua Clementina Irrazábal ha avei teniente primero Juan Manuel Garay.
Vida de docente
Jastpo ary 1924 jave tetã Paraguái omomba'e umi mbo'ehára osẽva'ekue  Escuela Normal de Barrero Grande-gui ha péichaojupi mbo'ehárarõ Kordilleragua don Pedro Aguilera. Oike Escuela de Comercio-pe, consular, traductor público ha perito calígrafo-ramo.
Umi 1906 ha 1916 ryepýpe oĩkuri motenondeháraramo Instituto Paraguayo-pe. Ary 1913 jave omba'po Unión Patriótica oñepyrũrõ guare, kóva omotenonde ñepyrũva'ekue ha'e ha omoirũ chupe mba'apópe Emilio Aceval. Avei omotenondeva'ekue pe Instituto de Alta Cultura Paraguayo- Argentino.
Obras
Ha'ekuri ministro Hacienda-pe, mokõi jave ministro del Interior, avei ministro de Guerra y Marina ha Canciller. Ojupi tendotáramo tetã Paraguáipe pe 17 jasyapy jave 15 jasypoapy ary 1924 peve. Canciller-ramo guare omboguapy héra ary 1935-pe pe hérava protocolo de paz Riart – Elio, opahápe apañuái Bolivia ndive. Ary 1913-pe oĩkuri Comisión de Códigos-pe; ary 1916-pe ministro del Interior Manuel Franco ha José P. Montero oĩramo guare, upéi oikovai Montero ndive ha osẽ pe 25 jasypoapy ary 1919 jave. 12 jasyrundy ary 1923 jave oho ministro de Hacienda-ramo Eligio Ayala ndive. Ary 1924-pe ha'e minintro Guerra y Marina-pe. Ary 1931 jave oĩjey minintro Guerra y Marina-pe González Navero ndive, jasyteĩ ary 1932-pe. José P. Guggiari ogueraha chupe director de Economía-ramo.
Principios con pocas luces
Riart tetã Paraguái ñemotenondépe ndaha'éi ikatupyrypava'ekue ha osẽporãmabava'ekue, ojupirõ guare ndaha'éi ohose porãgui, oñeikotevẽ rupi hesénte. Oñepyrũramo guare política-pe ndaha'éivakue osẽ porãmbáva chupe hembiapo.
Oĩkuri mariscal José Félix Estigarribia ndive pe ojeheróva “yo napoleónico” pe 11 jasykõi ary 1940 peve, upe rire oñemomombyry pe golpe de Estado oikóva pe 18 jasykõi ary 1940 jave. Karai Dr. Luis Alberto Riart nomoneíri mba'eveichavérõ pudo pe oikova'ekue. Umi catalán-gua, ha'e mboyve guare, ohejava'ekue chupe mba'eichaitépa ohayhuva'erã pe ojeheróva democracia.
Tetãvore Oruro
thumb|right|200px|Oruro Ijeskudo. Tetãvore Oruro ha'e peteĩ tetãvore mbyte kuarahyreike gotyo Volíviape. thumb|right|200px|Ciudad de Oruro
Santa Kru Sierra pegua
Santa Kru Sierra pegua ha'e táva tuichave Volívia pegua, tetãvore Santa Cruz itavusu. Ko táva iguasu ha tenondegua, oguerekova ary 2010-pe 1.756.926 avakuéra oikova ipýpe. Santa Cruz de la Sierra oñe'ẽ karaiñe'ẽ ha avañe'ẽ.
17 jasyapy
17 jasyapy ha'e papoteĩ pokõiha ára arygua.
Instituto Federal da Bahia
Instituto Federal da Bahia ha'e peteĩ mbo'ehaorusu Pindoramapegua, tetãvore Bahia, oñepyrű ára 2 jasypoteĩ ary 1910-pe, ha ary 2008-pe omoambue IFBA-pe. Oguereko arandu róga táva Salvadorpe.
Tupi ñe'ẽ
Tupi ñe'ẽ ha'e ñe'ẽ aty guasu 80 ñe'ẽnguéra rekova, Ñembyamérika te'ýi ñe'ẽ aty tuichaveva. Oĩva Ka'aguy guasu Amasona guive Ysyry La Plata peve. Oguereko 10 aty'i, aty'i tuichave ha'e Tupi ha guarani ñe'ẽ.
Ñe'ẽnguéra
Tupi ñe'ẽ omboja'ova 10 ñe'ẽ aty'i, 9 oikova Amasona rendare:
La Pas
thumb|290px| La Paz ha'e táva tuichavéva mokõiha tetã Volívia retãme, ojejuhúva tetã ipehẽngue kuarahyreiképe, tetãvore La Paz itavusu. Ary 2012-pe ojeipapa oiko amo 764.617 tavaygua ko távape, hákatu ojeipapávo opa umi táva ambuéva ijerére ojejuhu amo 1.801.539 tapicha. La Paz ha'e Volívia Porokuái renda, hákatu, ndaha'éi Volívia itavusu, Volívia itavusu ha'e táva guasu Sucre, oĩva tetãvore Chuquisaca-pe.
Indoeurópa ñe'ẽnguéra
Indoeurópa ñe'ẽnguéra ha'ehína ñe'ẽnguéra aty tuichavéva yvóra pegua, máva oñe'ẽva hetakue rehe. Európa ñe'ẽnguéra ha Ásia mbytépe ñe'ẽnguéra oĩva ko atýpe, oguereko amo 150 ñe'ẽ, 3.200.000.000 avakuéra oñe'ẽva (45% ñande Yvy avakuéra).
Horacio Cartes
Horacio Manuel Cartes Jara (Asunción, Paraguái, 5 jasypokõi ary 1956), polítiko, atyvetejára ha jetepyso aty sambyhyhára Paraguái pegua. Oñemotenondévo Partido Colorado rehe, Porokuái Fernando Lugo, jasyrundy 2008 omohu'ã 61 ary hegemonía kolo'o coalición de partidos izquierda ha conservador PLRA, partido ivicepresidente, Federico Franco. Karai Cartes rehe oje'e ha'e pe omokyre'ỹva'ekue juicio político parlamentario oitýva Lugo 22 jasypoteĩ 2012, 10 jasy omohu'ã potávo tetã ñesãmbyhy.
Yvypóra rete
thumb|200px
Anatomia yvypóragua:
Kuatirana
Kuatirana (Sciuridae) ha'e mymba okambúva ha oñapi'ũva juehepehẽ, ko mymba okambúva kuati joguaha.
Kuatirana imichĩ, ijyvatekue ha'e 38 gotyo 45 cm. Ipy mbyky ha sa'i, imbarete avei. Ko mymba oikove ka'aguýpe.
Ho'u yvapo ha yva ra'ỹi, hakatu ho'u avei yva ha mymbachu'i.
Ñemohenda
thumb|Kuatirana juehegua.
Gua'a
Gua'a oĩ ko guyrakuera aty trópikaeteva.
Gua'akuéra:
Ypenaro'y
Ypenaro'y, ha'e guyra juehepehẽ oikove yguasúre. Ko guyra miokove opa nunga paraguasu Antártida pegua, paraguasu Py'aguapy, ha paraguasu Ñemby Atlántiko. Guyra oveveva tuichava. Ko guyra juehepehẽ oñemohendava irundy jueheguaty.
Ypenaro'y oveve porãetehápe, ndomýiri katúva ipepo. Ho'u mymba michĩ yguasu pegua, pira ha ambue mymba oiko yguasúpe. Ko guyra oiko mbyatypyre, ha ohaitypo ypa'ũme.
Ypenaro'y juehegua
Ko'ãga ojekuaava ko guyra oreko irundy jueheguaty, hakatu, ijueheguakuéra hetakue ndojekuaava.
Jardín Botánico y Zoológico de Asunción
Jardín Botánico y Zoológico de Asunción ha’e peteĩ jardín botánico ha are guivéma avei  parque zoológico oĩva táva Paraguaýpe táva guasu tetã Paraguái pegua.
Ko Jardín Botánico ha Zoológico ha’e tuichaiterei mba’éva táva Paraguaýpe guara. Ko zoológico ryepýpe oĩ pokõipa mymba aty (especies) saite rehegua, guyra, mymba okambúva térã otyryrýva. Ko’ã mymbakuéra hetave Sudamérica pegua. Ko jardín botánico oguereko mymbakuéra tendaguáva, ha iporãvéva oĩva ha’e yvyraporãita ty oĩva.
right|300 px
Localización
Ojeikeha tuichavévaha oĩ: tape Artigas ha Primer Presidente, Paraguaýpe, Paraguái.
Historia
Ko yvy tuicháva ha’eva’ekue Carlos Antonio López róga okaraygua, tendota Paraguáipe ary 1842 ha 1862 peve.
Ary 1896 jave, López ra’ykuéra ome’ẽ ko tenda Jardín Botánico Banco Agrícola-pe.
"Jardín Botánico" heñoiva’ekue ary 1919 jave, omoñepyrũ karai ha kuñakarai arandu Alemania-gua Carlos Friebig ha Ana Gertz. "Jardín Zoológico" oñepyrũva’ekue upe riréma ko’ãva ndive avei, upérõ guare ojehecha’ýva gueterei, mymbakuéra oikokuaaha korapýpe hákatu ojoguaitereíva hekoha tapiápe.
Ko jardín botánico ojoguakuri ary 1947 jave  Municipalidad táva  Paraguay pegua.
Pe 4 jasypo ary 2006 jave osẽ ñepyrũ hérava Primera Exposición Etnobotánica 2006 “Nuestras Plantas, Nuestra Gente”, pe Proyecto Etnobotánica Paraguaya (EPY) (oĩmavahína pa ary pukukue), omombaretéva Conservatorio y Jardín Botánico de Ginebra ha avei Tesãi  Reka Paraguay (TRP).
La Casa Alta y la Casa Baja
"López róga ojejapo ñepyrũ tendota Carlos Antonio López rupive, ary 1840 guive, hogarã okára gotyo. Tuicha hepykue tembiasakueguigua, ko óga ha’e umi arýpe oĩ’ýva rehegua, iporãiterei rupi ha ojepuru heta mba’e tetã ambueégui oúva, oĩ "Catálogo de Edificios y Sitios de Valor Urbanístico, Arquitectónico, Histórico ha Artístico táva Paraguaýpe", avei oĩ Ley 946/82 "De Protección a los Bienes Culturales" poguýpe.
Ary 1896 jave ko yvy oike tetã Paraguái poguýpe, ary 1936-pe ombohasa Municipalidad táva Paraguaýpe, ko’ãga meve.
Organización del Jardín Botánico y Zoológico
Ko yvy tuicháva oĩ ko’ãga pe [[Municipalidad] de Asunción poguýpe. Ko’ápe ikatu ojehecha:
Vivero
Pe vivero oĩ Óga Yvate kupépe ha oguereko hetaiterei chagua kóga aty. Avei oreko heta pohã ñana rehegua, aretereíma oñepyrũ omba’apo hákatu ndahetái tapichakuéra oikuaáva hesegua.
Umi omba’apóva upépe omombe’u oĩha hetave 500 ka’avo aty ha oĩ upépe ikatu haguáicha ohoséva guive oñemboja, ñoñehepyme’ẽi mba’eve.
Ko vivero oguereko pytyvõ Conservatorio de Jardín Botánico de la Villa de Génova de Ginebra, Suiza-gui.
“Ko tenda ogurekóma pa ary ha ko'ã ary pukukue hetaiterei mba’éma oñemongu’e, heta jepovyvy ka’avo tenda guáre, omombe’u ha omoinge ka’avo rehegua, umi tendapeguáva específicamente, hákatu tetã Paraguáipe oĩntevoi mba’ekuaa pohã ñana rehegua ojeguereko avei pohã ñana ouva’ekue tetã ambuégui”.
Mba’apo oikóva ko tendápe ha’e mba’eichaitépa ikatúta araka’eve noíri tesaráipe mba’ekuaaita ojeguerekóva pohã ñanáre tetã Paraguáipe. “Paraguái ra’ykuéra oipuru ha oikuaa michĩháme 50 chagua pohã, upévare, oñehekombo'e ko’ápe mba’éichapa ikatu oñeñoty, upéi oñemono’õ, araka’épa ipoty ha mba’éichapa oñemuña oikuaauka hagua tetãguakuérape ãva rehegua”.
Colecciones
Proyecto Etnobotánica Paraguaya ha avei Conservatorio y Jardín Botánico de Ginebra en Suiza pytyvõ rupive ikatúkuri oho tenonde gotyo jardín botánico, avei pe jejapo ñepyrũ  tuicháva ojeheróva herbario pohã ñana Paraguái pegua ha oñepyrũ avei iñapysẽ Centro de Conservación y Educación Ambiental (CCEAM), oĩva Jardín botánico ryepýpe,ojapóva avei ñembokatupyry heta mab’épe.
Ko'ã mba'e atýpe ikatu ñamomba'eguasu:
Pe Zoológico rehegua oĩ pe yvy voi, tenda, avei mymbakuéra opaichagua tetã Paraguái pegua, péicha oĩ mymba okambúva mamíferos, otyryrýva reptiles ha yso rehegua insectos.
Desmembramientos
Yma ko Jardín Botánico oguerekova`kue 300 ha, péicha ijyvy ipukuvoira’e 1 km ysyry guasu Paraguái mboipýre. Ko’águi 50 ary ohasava’ekuépe, heta mba’e oiko omomichĩvéva ijyvy, péicha oĩ y rehegua hérava ESSAP, cuartel Viñas Cue pegua, Copaco (tendota Stroessner  oĩramo guare, Asunción Golf Club ha hetave ñemboja’o oikova’ekue.
Kasahitã
Oĩ ko Kazajistán Europape ha Asiape tetã.
Akutipuru
Akutipuru - (Sciurillus pusillus) ha'e peteĩ mymba okambúva ha oñapi'ũva kuatirana mymba juehegua. Ko mymba imichĩetereiva, oikove Ñembyamérikape.
Oikove ka'aguy Colombia pegua, Perũ, Pindorama, Gujána Hyãsiapegua, Gujána ha Surinam-pe.
Ko mymba juehegua
Ojekuaava mbohapy akutirana juehegua.
Ku'ekaroto
Ku'ekaroto térã tractor, oje'e avei mba'yrumýiguata mbarete, ha'e hína peteĩ ku'ekavoña ijepurupýva kokuépe, oku'éva imba'ejere rupi. Ikatu oguereko mbarete ku'érã mokõivéva térã opavave imba'ejerépe. Oreko mokõi jokoha; ikatu avei oiko tujúpe. Oĩ mokõi rehegua: Ku'ekavoña imba'ejere pukúva; kóichagua iñakuã'ive hag̃ua. Ha ambuékatu ha'e ku'ekavoña imba'ejere apu'áva, kóa katu iñakuãve.
Yvypóra oipuruete ku'ekaroto ñemitỹme, hákatu oipuru avei ombotyryry ha oñemongu'e ku'ekavoña aty kokuépe jeipurúva, oñemongu'e hag̃ua ku'ekavoña oñembotyryry'ỹva. Omyaña ha omomba'apo hag̃ua ku'ekavoña rehegua.
Mburika ajuvuku
Mbukariju (Giraffa camelopardalis, ) ha'e mymba okambúva juehegua oiko Afrikape. Ko mymba ijyvateveva opa mymba yvy ape pegua. Iñakã hu'ã ikatu oguereko 5,8 m yvatekuere ha ikatu oguereko 750 kg gotyo 1,6 tonelada.
Mbukariju oiko ñu guasúpe ha ka'aguy ñúre, Afrikape.
Ko mymba ijajúra ipukuva, iñakã imichĩva ha ijysaja porãva, oguereko mokõi akã hatĩ michĩva, inambi rapykuéri ha oguereko avei tetyma pukuva, mburika ajuvuku hetyma henondegua ipukuveva.
Mborerotochu
Mborerotochu (Proboscidea) ha'e mymba okambúva juehegua hekovety orekonte ãgagua peteĩnte mymba juehepehẽ, herava tapi'itĩmbuku, oikove mbohapy ko mymba juehegua: tapi'itĩmbuku Afrikagua, tapi'itĩmbuku Asiapegua ha pe tapi'itĩmbuku ka'aguygua, heta mymba mborerotochu ndoikoveva ko'ãga, omano va'ekue, mamute kuéra ha mastodonte kuéra omano avei.
Pira ikyrýuva
Pira ikyrýuva (Chondrichthyes, gyresiañe'ẽ pegua χονδρος khóndros, "kyrýu" ha ιχθύς ikhthýs, "pira") ha'e pira aty pujase'orekova, mymba oiko paraguasu jueheguasã, ikanguekue ikyrýuva, ojoavýva pira ikangueva (osteictios), ikanguekue kangueva.
Ko atýpe oĩ piraroto, javevýi ha pira kimera.
Jepy'apy
Jepy'apy ha'e peteĩ temiandu ombohovái peteĩ tembiapo omoñembyasy, tekove oipy'apyva ohasa asy ha vy'a'ỹpópe. Ohasa hasýpe, ikatu ohasa kyhyjepópe ha ipirevai.
Jejapose'ỹ
Jejapose'ỹ ha'e peteĩ temiandu oreko mava jejapo'ỹva, mava omboaje ha oporangareko ambue tekove, ombohovái peteĩ mba'e jejeroviarei'ỹ ha jerovu'ỹ, tekove ijejapose'ỹva itĩ'atã'ỹ.
Refugio Tati Yupi
Geografía
Ko’ápe oĩ yvyjoja opa rupi, sa’i ipyko’ẽha, heta hendápe avei ojehecha ita hérava basáltica. Oguereko heta ysyry porã, ãva ha’e ysyry’ikuéra Tatĩ Jupi ha Pira Pytã, avei oĩ heta ysyry’ive oĩva yvate, yvyty árigui ho’áva ome’ẽva pe tendápe heta jehechapyrã iporãmbajepéva.
Clima
Ararova ha’e subtropical, oky heta ko tendápe, péicha oguahẽ 1.500 ha 1.700 mm ary pukukue. Arapytu mbyte ary pegua ha’e 21 ha 22 ºC. Tuicha arapytu iñambue ára ha pyhare pegua araro’y jave, he’õngue 70 ha 80%, yvytukuéra katu pe oĩvéva ha’e pe noreste y sudeste-gui oúva.
Fauna y flora
Ko refugio biológico Tatĩ Jupi oguereko hetavéva ha’e ka’aguy yvate, ñanandy karape, javorái, yerbales oñeñotymbyre ha pinoty sa’ive. Ka’aguy yvate hetaitereive oguereko umi yvyra ijyvatetereíva ohupytýva 30 m, ko’ãva apytépe oĩ cedro, lapacho, ybyrá pytá, guatambú, umía.
Ñanandýtpe avei oĩ hetaichagua ka’avo, koã pa’ũme ikatu ñambohéra epífitas ha helechos arborescentes, palmito ha heta umi bromeliáceas, orquídeas, piperáceas anguja ruguái, jatevu ka´a, agrial, ha ambue.
Umi yvypépe katu oĩ ñuati ysyry, jagua rata’i, ka’a chiri, yvahaimi, kupa’y, kurupika’y, ka’a ovetĩ, yvyra kamby, yvyra typycha, mborevi ka’a.
Ñemoarandu oikóva ko’ãga meve he’i oĩha ko’ápe peteĩ tenda mymbakuéra opaichagua rendagua. Péicha ojejuhu 39 mymbakuéra okambúva rehegua, techapyrãramo: aguara’i, kuatĩ, carpincho, paca, akuti sa’yju, eira, lobo pe, taitetu, guasú pytã, venado, tatu (armadillo); 247 guyrakuéra rehegua, oĩháme: piririta, pyku’i pytã, ano, aguape raso, tetéũ, tingasu, chakurru, tuguái jetapa, mbigua; ha 21 tejukuéra rehegua, ha’e: jarara, mboi chini (cascabel), mbói chumbe (coral), jacare, teju.
Yguasu Itaipu
Ko reservare ojere pe ypa ojapova’ekue omba’apo ñepyrũramo guare pe usina de Itaipu. Oikóramo ary 1982-pe, hetaiterei mba’e ojapova’ekue umi pokõi pa pokõi municipalidad oĩva ijerére. Ko ypa japopyréva ha’ehína oĩva umi tuichavéva apytépe arapýpe, oguereko 29 millones m³ ha 200 km ipukukue. Ojeipapátarõ umi bahías, ensenadas ipukukue oguahẽta 1.400 km.
Ko yguasu oiko rire ndaha’éi iñambuéva pe tenda yvýpe añonte, avei iñambue heta mba’épe. Kokue pegua,ha’eva’ekue omongarúva chupekuéra oñepyrũ ome’ẽ pa’ũ pe ojeheróva actividad turística. Hetaiterei hendápe oñepyrũ ojejapo jejahu renda (playas artificiales) ha oĩháme avei opaichagua ñembosarái ýpegua.
Turismo
Ko refugio biológico Tatĩ Jupi, pe oĩporãvéva opavavégui ha’e rupi hi’ag̃uivéva tavakuéragui, Hernandarias, Ciudad del Este, Ciudad Presidente Franco, péicha rupi ko tenda ha’e pe ojehoveha. Ko’ápe oĩ avei ñemoarandu rehegua, imbaretevéva ha’e pe jeikoha rehe (medio ambiente) oñeme’ẽva opaichaguá tapicha ohóvape. Avei oĩ mbohapy mba’e hérava senderos interpretativos:  Kañimby, Ka’i jupiha ha Palmital, oporombo’éva mba’ekuaa yvyra térã mymba rehagua oĩva upépe.
Ko’ápe ojehechakuaa heta mba’e, péicha avei ojekuaa porã mba’apo Itaipu rehegua avavenunga ndoikuaáiva, ojehechahápe y yvatéguio ome'ẽva jehechapyrã iporãva.
Ambue mba’e tuichapajepéva ha’e umi ka’aguykuera ñangareko, ojapóva peteĩ aty pegua mba’apohára, oñeñotyháme hetaiterei yvyra ha oñemongakuaa hagua ka’aguy. Tapiaite ojejapo mba’po hérava investigación científica, ko’ápe oñemba’po mymbakuéra rehe ha avei yvyra ha’éva pe tendaite pegua (flora autóctona) ha umi oĩva ijykerekuéra ojeheróva bióticos ha abióticos upepegua.
Opa tapicha ohóvape g̃uarã oñeme’ẽ: jegueraha (guía), ñomongeta educación ambiental rehe, safari fotográfico, avei ñembosarairã renda ha oñeime porã hag̃uã tendápe oĩháme opáichagua tembipuru rehepyme’ẽ’ỹre mba’eve.
Mba'eichapa ikatu ñaguahẽ
Oñeguahẽ ko’ápe pe hérava Supercarretera ombojuajúva Ciudad del Este ha Saltos del Guairá. Ojehasa táva Hernandarias rupi, 5 km yvate gotyo, upépe oĩ peteĩ jehaipy ohechaukáva akatua gotyo, upégui opyta refugio 3 km rupi.
Pochy
Pochy ha'e peteĩ temiandu mbarete ñarõ ha ñeko'õi pegua, ombohovái peteĩ mba'e oiko'õ, tekove ipochyva otaky mbarete ha oja'o avei, oporoñembyasyva.
Py'aguasu
Py'aguasu ha'e peteĩ temiandu mbarete ava ipu'aka orekova, ombohovái peteĩ mba'e omongyhyjeva, ipu'akava.
Chípere
Chípere (Gyresiañe'ẽme Κύπρος, Kýpros; ha tuykiañe'ẽ: Kıbrıs), ha'ehína peteĩ tetã hekosãsova Európa pegua, oĩva peteĩ ypa'ũ para Yvy mbytépe. Itavusu ha'e táva Nikósia.
Chípere ypa'ũ oĩ para Yvy mbytépe, 113 km ñemby gotyo Tuykia pegua, 120 km kuarahyreike gotyo Siria pegua, ha 150 km kuarahysẽ gotyo Gyresia ijypa'ũ herava Kastellorizo pegua.
Py'amirĩ
Py'amirĩ ha'e peteĩ temiandu ombohovái peteĩ mba'e omokyhyjeva, tekove oipy'amirĩva ohasa asy ha ja'opyre, peteĩ mondyiha ikatúva ombohasa asy, oporomongyhyjéva. Kyhyje ha'e hetaete py'amirĩ, jepy'apy ikatúva ombojapo py'amirĩ avei.
Tekora'eño
thumb|Kuña oñanduhína teko año. Tekora'eño téra teko año ha'e peteĩ temiandu ombohovái peteĩ ava ojeiko'ỹva oñondive, máva oikove año oipota ojeiko oñondive ha ohasa asy. Oñeanduva vy'a'ỹ ha oipy'apyete.
Momba'eguasu
Momba'eguasu ha'e peteĩ temiandu omoangapyhyva, ombohovái peteĩ mba'e pu'akava, tekove ñemomba'eguasúva opu'aka ha ovy'a.
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1986
thumb| FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1986 (Copa Mundial de Fútbol de 1986, karaiñe'ẽme) ha'eva pe XIII (13°) vakapipopo ñembosarái hetatetãrehegua kuimba'erehegua ojapova FIFA rehe, pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ. Ojapova Méjikope, guive 31 jasypo ha 29 jasypoteĩ peve ary 1986, ko ha'e mokõiha jevy Méjiko ojapova peteĩ FIFA Tembiesarái Yvypavẽ. Ipu'akavéva ha'eva tetã Argentina ha ipu'akavéva hekovia ha'eva Kuarahyreike Alemaña.
Julián Alarcón
Julián Alarcón compositor katupyry ha violín mbopuhára Paraguaýpe, taaguasu Paraguáipe, ary 28 jasyteĩ ary 1888.
Iguata ñepyrũ
Oñemoaradnu mbarakàpe ha upe ary 1909 guive, violín Gimnasio Paraguayo-pe.
Ary 1913 oho Montevideo, Uruguáipe, upèpe oñemoarandu instrumento hasyetéva ñembopúpe. Ary 1919 oedita peteĩ album musical orekòva umi purahéi folklore paraguayo reheguáva.
Hembiasàkue
Ombopu 20 ary pukukue Argentina-pe ha Brasil gotyo, "Terceto guaraní" ndive oimèva upèpe Carlos S. Caballero ha Manuel Moreno.
Ary 1942 ohupyty jopói ojeheróva Premio de Composición ome'ẽva Ateneo Paraguayo ipurahèi "Abandonada" ary 1950 oreko peteĩ Concurso del Ministerio de Educación y Culto hembiapo "Ka'avovei".
Piraroto
Piraroto térã piratãijo'a - (Selachimorpha, gyresiañe'ẽ pegua σελαχος selachos, piraroto ha μορφή morphé, ysaja) ha'e pira ikyrýuva juehegua hekovety guasuete, pira oikove paraguasúre, imbarete ha iguasu, ã pira hãi imbaretetéva ha oñapi'ũ mbaretehápe.
Julián Alarcón
Hembiapo
Os{eva iñapytu'ũ rokýgui, hetaiterei mba'e, omohenda 300 tembiapo, ijapy`´epe heta ojeipyso ha oguerohory tavayguakuéra. Umíva ha'e "Serenata clásica", "Nanawa" ( polka tetã rayhu reheguàva ha hekoitépe he`´iva umi mba'e he'iséva), "3 de mayo" (omomba'èva tavarandu Paraguáipe, ombopúva conjunto oĩ mimíva, banda popular ha orquesta), "Nde resa kuarahy'ãme" (polca canción amatoria ñe'ẽpoty orekóva Teodoro S. Mongelós oiméva antología temiandu mborayhu tetã Paraguái rehe), "Recuerdos del Paraguay", "Sábado ka'aru", "Alegre amanecer", "Ha Paraguay", "Zorzal del Paraguay", "Tesa yvoty", "Serenata", "Marave ndoikói" ha "Loma Clavel".
Jeguaru
Jeguaru ha'e peteĩ temiandu mbarete oñandúva yvypóra hova poívo, ipy'avaívo naiporãigui chupe peteĩ mba'e inéva, ikatu oporombojeguaru tembi'u jare, ne ha katĩ térã oimeraẽ mba'e ivaietéva ha inéva.
Kuaaserei
thumb|Mbarakaja oikuaasereíva. Kuaaserei niko pe ñañandúva jaikuaaseitévo peteĩ mba'e térã marandu pyahu, ñañemoarandusévo, ñaporandusévo ha ohekasévo pe añeteguáva. Ko temiandu ningo ombohovái pe mba'e ndajaikuaáva, pe oikuaasereíva hína oñemoaranduse ha oikuaasepa. Mymbakuéra avei oñeñandu oikuaasereícha.
Piraroto
Oĩ piraroto juehegua imichĩva, oikovéva y guasu hypyetéva, ha oĩ avei ku piraroto ruvicha, pe pira tuichavéva, ojeikuaa ituichakue guasuvéva ha'eha 18 m. Oĩ umi piraroto oikoveva ysyrýpe avei.
Umi piraroto morotĩ, piraroto jaguarete ha piraroto akãpeva ikatu oisu'u yvypóra rehe paraguasúpe ha yrembe'ýpe.
Ñemotĩ
Ñemotĩ ha'e peteĩ temiandu mava ohechauka herakuã'o, po'a'ỹ ha ñembyasy, ombohovái peteĩ mba'e oporomotĩva, tekove itĩva ohasa asy ha angaipava.
Kumbari
Kumbari (Piper) ha'e peteĩ ka'a jueheguaty, oguereko 1.000 ka'avo juehegua omoñeĩva, ha oguereko 3.770 juehegua ndomoñeĩva.
Mborayhu
Mborayhu ha'e pe ñañandúva jarohoryitévo peteĩ ñande rapichápe térã peteĩ mba'e iporãva ñandéve. Ñañangarekose pe jahayhúva ha akóinte jaikose hendive. Ko temiandu hína ou umi mba'e ñandepy'arakúvagui ha ñanemyenyhẽ vy'águi, ñanembopy'arory ha ombogue pe royrõ.
Ñorairõ Malvina peguare
Upe ñorairõ oñepyrũ 2 jasyrundy, opyrũha ára ypa'ũ argentina-kuéra; 14 jasypoteĩ peve ary 1982-pe, upérõ opyta hikuái ha omboguejy ipojoapykuéra, upémarõ Reino Unido oipuru jeýnte umi yvy pehẽ upépeygua.
Angaipa (temiandu)
Angaipa ha'e peteĩ temiandu ombohovái peteĩ mba'e ojapova vaihápe ha ñañapópe, máva angaipáva oikova ñembyasy ha vy'a'ỹpópe. Oñeanduva vy'a'ỹ ha oipy'apyete, ava oñandu angaipa ojapovo peteĩ mba'e vai, joheipyre'ỹva.
Ñorairõ Malvina peguare
Ypa'ũ Malvina ha'e hina peteĩ ypa'ũ aty oĩva Paraguasu Atlántiko ñembygyotyópe hina. Argentina he'i upéva opytaha ijyvýpe oĩ haguére plataforma continental Amérikaguape. Hese ojere paite hina upe para "epicontinental” Argentína he'íva imba'eha, 464 km ryepýpe oĩháre. –iñaguĩveha ha’e cabo Guardián, Provincia Santa Cruz-, oĩháre 341 km kuarahy resẽvo isla de Los Estado-gui, 1080 km kuarahyreikévo isla Georgias del Sur-gui ha 940 km isla Elefante Antártida-pe oĩvagui.
Estados Unidos he'i oĩha ñorairõme Argentína ha Reino Unido hikuái, ha katu jaikuaaháicha Reino Unido Oisambyhýha. Argentína he’i upe yvype oîha oikereíva hikuái potencia invasora ha he'i umi yvy ha'eha provincia Yvy Tatápeygua. ipahaitépe upe ñorairõ omano 649 tahachi Argentina pegua, 255 tahachi Reino Unido pegua ha 3 tapicha upépeygua voi. Ohasa rire mbohapy pa ary Tetânguéra Ojoajúvape ndahesakâ porâinte gueteri mba’éichapa omyatyrôta ha máva mba’épa ko yvy, Argentina térã Reino Unido-mba'e.
Iporãnte jahechaykuaa ko ñorairõ oĩha ary 1833 guive; ha ko'ãgaite oĩ hina papoteĩ Tetã peteĩ reko Amérikagua resaguýpe ambue yvy ndahesakã porãiva tembiporã apytépe, omõ hu'ãsévama ha omesakãséva hikái, upévare ary 1965 guive ojehesa'ỹijo py'ỹi.
Ky'ỹirana
Ky'ỹirana (Capsicum) ha'e peteĩ ka'a hái jueheguaty yvyrusu Amérika pegua. Oĩ amo 40 ambuéva ko ka'a juehegua ha amo 200 ikatu ijuehégui, oñemitỹva opa yvórape.
Ko jueheguaty yva ha'e ky'ỹi.
Terekose
thumb|Terekose. Terekose ha'e peteĩ temiandu vai ombohovái peteĩ jepota eterei orekose tapicha orekova, máva terekoseva oñembyasy ndorekova mba'e oipotava.
Jererovu
thumb|Ta'anga herava "Opamba'e ha'e jererovu", ojapo C. Allan Gilbert. Jererovu ha'e peteĩ temiandu jejapo ohachauka peteĩ ava ojejapova ha itĩ'atãva, ha'e temiandu ñembotuicha ete ha ñaña ete.
Patagonia
Patagonia ha'e peteĩ tenda oĩva ñembyete gotyo Ñembyamérikape, Argentina retãme ha Chile retãme. Patagonia renda ha'e 1.060.631 km² ha 2.410.804 avakuéra oikove ipype.
Patagonia yvy ape ysaja ha'e ojoavýva, oĩ heta ro'yrupa, yrypy'a ha hyjúi yrypy'a ñuguasu ári. Oĩ avei pe Yvytyrysyi Andes, oñepyrũva Patagoniape.
Tapi'itĩmbuku
Tapi'itĩmbuku (Elephantidae, ) ha'e umi mymba okambúva juehepehẽ aty, proboscidea hekovety mymba aty. Ko'ãga oiko mbohapy tapi'itĩmbuku juehegua ha heta juehegua'i ambueva. Tapi'itĩmbuku ndoikovéva ko'ãga ha'e mamuts.
Tapi'itĩmbukunguéra ha'e mymba tuichave oĩva yvy apépe ko'ãga. Ko mymba hyeguasu ára ha'e 22 jasykuéra, hyeguasu ára hi'aréva pukuveva yvy ape oĩva ave. Heñói pohyikue ha'e 120 kg. Ijeikove ha'ente 50 gotyo 70 arykuéra.
Ko'ãga oiko mbohapy tapi'itĩmbuku juehegua:
Eloy Fariña Núñez
Eloy Fariña Núñez heñói Humaitápe, táva guasu oiméva Departamento Ñe'ẽmbukúpe, tetã República del Paraguáipe, ára 25 jasypoteĩme ary 1885, itúva Félix Fariña ha isy Buenaventura Núñez.
Hembiasa ñepyrũ
Poapy ary orekóvo, oho provincia Corrientes, Argentina-pe upépe oñemoarandu ñepyrũ mbo'ehao primaria-pe. Ohasa upéi Paranáme, ko tavaguasúpe oike seminario-pe, oipyhývo hi'arandu ñepyrũ cultura clásica, purahéi ha ñe'ẽ latín, griego, portugués, francés ha italiano. Omohu'ã'ỹre pa'irã ñemoarandúpe oho Buenos Aires, Argentina gotyo, ko'ápe oñemoandu carrera de leyes-pe, omboykéva upéi ndohupytýigui pirapire oñemoarandu haguã.
Ijeguata
Omba'apo función pública-pe. Upérõ omotenonde peteĩ anécdota herakuãitéva oikéva ha'e ipype; péva hi'arandúgui ha ikatupyrýgui mba'apópe, oikuave'ẽ administración general impuesto-pe orekóva peteĩ condición oipyhýva nacionalidad argentina; ha'e ombohováiva péicha: "Mburuvicha... che aguereko mokõi sy: peteĩva, imboriahu pero teko potĩ oreko, hese ae che reñói, ha'éva Paraguái, ha ambue, irrika ha ipojera, Argentina, ko'ápe che añemoarandu ha amopyenda che ñemoarandu ñepyrũ ha amopyenda che rogaygua. Che ñyrõmína ko'ã mokõi ndive".
Iñepyrũmby teko johéi pyre péva omboguata, upéi oñeikuave'ẽ ichupe sãmbyhy, nopenái tenda heñóiha.
Ko'ápe "Ñe'ẽpoty omohenda ha ambuépe ohai", Editorial El Lector he'i Fariña Núñez "... ha'e, añetehápe, pe intelectual creativo ikatupyryvéva kuaandýpe generación oimévape.
Hembiapo oipytyvõ modernismo Paraguáipe, avei omohenda testimonio valioso omopu'ã tekove porãme. Jepénte péva ndoikói tetãme ohasa okápe hekove puklukue,... arakaeve nomboykéi realidad ha umi mba'e ohasa asýva comunidad nacional-pe. Ojepy'amongeta ha tesape'ápe oiko umi mba'e ohasáva rehe itiempo-pe,... oñeha'ã oñandu mbarete ha teko porãme ikuaandýpe". Péicha "Iñepyrũmby" aranduka, omomba'e guasúva ñe'ẽpapàra arandu Francisco Pérez-Maricevich he'ìva: "... ha'éva peteĩ poeta universal ñane retã ñe'ẽporãhaipyrépe..." imba'éva "...tekove Paraguái ikyre'ỹvéva, oporopy'amongetáva omopu'ãva tekove. Oñemomba'e guasu hembiapo, hesakã porãgui techapyrãme, hemiadu potĩ ha imarangatu hesakã porã ijehai". Ha'e, añetehápe, Paraguái ñe'ẽpapára ojegueromandu'avéva antología pytaguávape.
Ary pahávo
Hembireko Laura Fernández de la Puente (argentina), imitãiterei gueteri ha omano Buenos Aires-pe 3 jasyteĩ 1929.
Hembiapo
""Su vasta obra abarca:"" Mundo de los fantoches", ""Los poemarios:""
Referencias
Diccionario Biográfico "FORJADORES DEL PARAGUAY", Primera Edición Enero de 2000. Distribuidora Quevedo de Ediciones. Buenos Aires, Argentina.
Veinticinco de Diciembre
Veinticinco de Diciembre niko ha´e peteĩ táva oĩva yvyvore San Pedrope, Paraguái retã ryepýpe. Opyta 117 Km. táva Paraguaygui.
Ko´ag̃a ramo guarã katu upe tava´ígui oiko ava aty, katupy´rýpe omba´apóva omotenode opáichagua tembiapo. 30 jasypoapy, ary 1973-pe, Veinticinco de Diciémbregui oiko peteĩ Distrito omboguapýva Tavao, Tahachi Róga, Tupão, Tasyo ha y rehe oñangarekóva, opa mba´e Ley Nº 396 rupi. Pe tape III Gral. Elizardo Aquino ningo, ohasa upérupi. Kóva ko tape asfaltado ombojuaju hína tavusu Paraguay, táva Pedro Juan Caballero ndive, oĩva Vrasil mboipýri, tetã vore Amambai pe.
Moõpa oĩ
Veinticinco de Diciembre rejuhúta hína ko´ã marandu rupive, tereime reimehápe yvy ape apu´a javeve. Ejesarekomi:
Veinticinco de Diciembre oja yvatégotyo táva Itakuruvi del Rosario rehe omopa´ũ chupekuuéra ysyry Tapirakuaĩ ojepysóva 24.550 m ñemby gotyo 82º 11´W.
Kuarahy resẽgotyo katu ojuaju táva Unión ha San Estanislao rehe. Ko´ápe jajuju ysysry Takuary osẽ guive ysysry Hondo guive ho´a peve ysyry Morotĩ ha yvyty Ka´aguasu (San Joaquín) mboipýri; Karugua Plantel ha karugua San Rafael peve, ho´ahápe ysyry Mbutuy, oipe´a Veinticinco de Diciembre táva Simón Bolívargui. Peva pe línea oho kuarahyreikégotyo 25º 20' ñemby kuarahyresẽgotyo ha ipuku 11 km.
Kuarahyreikevo oĩ Villa del Rosario, kóva ko táva oja Veinticinco rehe 9.070 m pukukue aja S.05º 21´W.
Ñemby gotyo katu jajuhu Arroyos y Esteros ha Juan de Mena, ko´ãvagui oñemboja´o peteĩ línea 16.550 m ipukúva ha ohóva kuarahyreikévo S.75º 56´W ha avei ysyry Hondo. Ko ysyry ojepyso 12.245 m pukukue kuarahyresẽ gotyo S.83º 16´E osẽ peve ysyry Takuarýpe. Ojei III Departamento de la Cordillera, ysyry Manduvirã ha avei ysyry Tovatĩry rupive.
Y ha Yvyty Rehegua Marandu
Veinticíncope oĩ hina pe ysyry Mbutuy, omohe´õva pe karugua ogueraháva héra avei ha´eva hína Mbutuy. Tuju Jetyty ha Piripuku iñasãi Juan de Mena ha Presbitero Fidel Maíz gotyo. Ikatu avei jaguerohory ysyry Tovatĩry ha Manduvirã, omomombyrýva chupe táva Arroyos y Esterosgui opytáva yvyvore Cordillerape. Yvytykuéra katu sa´i oĩ, peteĩminte voí jajuhu, upéva ha´e hina Ka'aguasu yvyty yvate oñepyrũva táva San Joaquín mboipyri ha oho yvategotyo oñug̃uaitĩ peve Amambái ha Mba´rakaju yvyty ndive.
Tenda Techapyrã ha Ambue
Ka´aguy hovyũ asýva ha ysyry Mbutuy ningo techapyrã ojeguerohoryvéva ko tenda kóvape. Upéichante avei ñu porã ojepysóva kuarahy resẽ guive kuarahy reike peve. Kuarahy resẽ gotyo jahecha tenda iporãmbajepéva, oĩ rupi Yvyty Ka'aguasu, umíva mbytérupi iñapysẽ ko´etĩ. Kuarahy reikévo katu, ojepyso ysyry Mbutuy omohe´õva ha karugua Chipa oñehenóiva, umírupi jahecha guyraita iporãmbajepéva ha pirity ijojaha´ỹva. Távape katu oĩ umi ñemuha guasu, tavao, tasyo, óga tekojoja ha py´aguapy omotenondéva, tupão, mbo´ehao, mbo´ehao guasu, ha oñemopyenda avei ESSAP, COPACO ha ANDE ñeñangarekoha, Estado mba´éva.
Oñemyi hag̃ua katu oĩ mba´yru guata oku´éva táva rehe ha umi ijarére. Karréta, kõiriri, móto ha mba´e oipuru kyre´ỹ avei ko távape. Oime avei peteĩ táxipe oporogueraháva ha oguerojáva opa mba´e. Tape kuéra katu ndaha´éi iporãmbáva oky jave. Upévare oĩ oipykúiva hape yvýrupiete térã kavaju ári.
Rehoséramo Paraguaýpe, rejoko va´erã mba´yruguata tape´yképe. Iporãmbajepéva mba´yrumýi ou ha oho tape guasu ári. Paraguay guive 25 peve ojehepyme´ẽ 25.000 guarani ha, 25 guive Paraguay peve katu 20.000 guaranínte. Tape ojeipykúi mokõi aravo pukukue aja reguahẽ hag̃uã tavaguasúpe, taha´e ha´éva mba´yrúpe.
San Miguelpe oĩ "Sol Tropical", oje´eha. Tenda porã ohohápe opaichagua tapicha oñemboyvytu ha ovy´ami arapokõindy jave térã arete javéramo. Upéichante avei ojejapo jeroky ha vakapiporehe ñembosarái.
25-pe ningo ndahakuetéivai, 25 ºC ombojoja ary pukukue aja, ha katu arahakúpe péva ojupi 38º ari. Ha ro´yetéramo og̃uahẽ 1 ºC-pe. Oky tuichaicha voi jasypa, jasypateĩ ha jasyparundy pukukue aja.
Ko tenda iporãitereígui, ikatu nde reho reñemboyvytu upérupi, resẽ reguata ñúre, rejupi kavaju´ári, rejesareko ka´aguýre térã remoha´anga umi mba´e porãita oĩva upérupi ha pe jerére.
San Valta ára ojeguromandu´a 6, jasyteĩ ary oúva guivépente voi, ha ojejapo vy´aguasu távape ha tupãópe avei. Hetaite tapicháningo oho ko´ã mba´e rã. Asociación de Jinetes Veinticinco de Diciembre pegua katuete ojapo, kavaju ñembokatupyry, mymba ñemoñarõ ha jeroky guasu upevarã.
Arandu ha Mbo´ehaokuéra
Veinticinco de Diciembrepe oĩ Mbo´ehao Emilio Gómez Zelada ha Arandu Róga Emilio Gómez Zelada. Heta mbo´ehao ha arandu rógakuéra isarambi opárupi pe táva jererehe avei. Yvyvore´i Mboi´y, Potrero Yvate, San Miguel, Santa Rosa, San Juan Bosco ha ambué tendárupi avei. Ha katu ndaipóri universidad.