cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Barack Obama
Obama ojupíro guare mburuvicha guasúicha, oje'e hese primer presidente afroamericano, ndaipóri haguere ambue ipire húva ojupiva'ekue tetã Amérikape akãguasúicha. Heta oī va'ekue ndojeroviapáiva hese, uperire hi'añoreíntema ojekuaa hese ivaleha opa mba'e pe.
Vielorrúsia
Vielorrúsia (Беларусь/Белоруссия), Tavakuairetã Vielorrúsia (Рэспубліка Беларусь), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva Kuarahyresẽ Európa pegua, ary 1991 peve oĩva Joaty Soviétiko ipype (URSS). Ijerére ojejuhu yvate gotyo Lituaña ha Letoña retã, kuarahyresẽ gotyo ojejuhu Tetã Ñembyatypyre Rrúsia, ñemby gotyo Ukyáña ha kuarahyreike gotyo ojejuhu Polóña. Itavusu ha'e táva Minsk.
Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais
Pontifícia Universidade Católica de Minas Gerais (PUC-MG) ha'e peteĩ mbo'ehaorusu Pindorama pegua, tetãvore Minas Gerais, oñepyrű ary 1994-pe ha oguereko arandu róga táva Belo Horizonte-pe. Ko'ag̃aite ko Mbo'ehaorusu Pindoramapegua ohekombo'e 63.528 temimbo'ekuerape ha oguereko 1.833 mbo'ehára.
Po (tete)
Po ha'eva hína avakuéra ha mymbakuéra retepehẽngue ojoajúva jyva rehe. Po oguereko 5 Kuã hese: Kuãngusu, Kuãmbo'e, Kuãmbyte, Kuãirũgua ha Kuã'i. Jaipurúva ñande po jaipyhy ha jaipoko haguã mba`ekuéra. Oĩva mymba ndorekóiva po: Pira, guýra, mbóikuéra ha ambuekuéra. Jepoko andu oñandúva po rehe.
Mykurẽ
Mykurẽ (Didelphidae) ha'e peteĩ mymba okambúva gua'amba juehepehẽ oikova Amérika-pe. Ndatuichái, ková oiko ka'aguy ha ñanandyre. Oke yvyra kuápe ha pyharekue oho ogakuerare ho'u haguã ryguasu ha hupi'a. Mykurẽ ogueraha imembykuéra-pe peteĩ voko-pe oguerekóva hygeguype, ha upépe omokambu imembykuéra-pe tuicha'i peve. Avei hãi akua ha hyakuã vai'eteri.
Mecklemburgo-Kuarahyreike Pomerania
thumb|right|200px|Poyvi Mecklemburgo-Kuarahyreike Pomeraniagua. Mecklemburgo-Kuarahyreike Pomerania (Alemañañe'ẽme: Mecklenburg-Vorpommern) ha'e peteĩ tetãvore Alemañagua.
Ñemby Amérika
Ñemby Amérika ha'e Amérika vore ñembygua. Ivore yvateguáre ohasa pe ekuato, upéicha ko yvyrusu ojejuhu Yvy vore ñembyguápe.
Ojejuhu paraguasu Atlántiko ha paraguasu Py'aguapy mbytépe, peteĩva amo kuarahyresẽ ngotyo ha pe ambuéva kuarahyreike gotyo, amo yvate gotyo ojejuhu pe para Karíve ha ñemby gotyo pe paraguasu Antártida pegua. Ojoaju Yvate Amérika rehe pe yvypo'i ojeheróva Mbyte Amérika. Ñemby Amérika hína pe yvyrusu hi'aguĩvéva Antártida rehe, pe Drake jehasa rupive, ojejuhúva ñemby gotyo. Ko yvyrusu apekue niko 18,2 sua km², upéicha hína 42,9% opaite Amérika apekuégui ha 13% opaite Yvy apekuégui, ha oiko upépe 6,5% opaite Yvy ape ári rekovégui.
Ñemby Amérikape oĩ 13 tetã hekosãsóva: Arahentína, Volívia, Pindoráma, Chíle, Kolómbia, Ekuatóry, Gujána, Paraguái, Perũ, Surinẽ, Trinidad ha Továgo, Uruguái, Venesuéla, ha Hyãsia oĩgui ipoguýpe pe tetãvore ojeheróva Gujána Hyãsiapegua ha po tetã ambuéva mba'e nahekosãsóiva. Pindorámame oĩ Ñemby Amérika rapichakuéra hetakue mbyte.
Karai Octubre
og̃uahẽvo 1 jasypa, Paraguái retãme ojemandu’a peteĩ mombe'ugua'u ha peteĩ jepokuaa ojehayhuitereiva. upeichaite og̃uehẽvo ko jasy osẽ ka’aguýgui peteĩ karai imichĩva ha imbareteva hérava Karai Octubre. Peteĩ karai oikóva pynandi, hovasyva, imichĩva ha mbareteva oguerekóva peteĩ tejuruguái ipope.
Mombe'ugua'u
Jaikuaapaite jasypápe ojehasa’asyha oparupiete ha upérire yvy oñepyrũjeytaha ome’ẽ opaichagua temitỹ: avati, mandi'o, yva, ha ambuéva. Jasypápe ndaiporiguasuvéima tembi'u. Umi oñembosako’iva’ekue añoite ikatúta ombohovái ko ára vaipe. Upégui oú oĩ peteĩ jepokuaa itujava he’íva ojejapo'ãra peteĩ tuicha ha héva jopara hy'epype oñemoĩva'ãra lokro ha hendive kumanda ha avei kurapepẽ, sevói, tomáte, kuratũ ha kesu paraguái. Kóva oñembopupu are porã, ág̃a oĩmbávo, oikóta chugui pe tembi’u ojehecharamove ha hevéva Paraguái retãme.
Pe ñembopupu niko ojejapo peteĩ japepópe kuarepotígui ijapopyréva, oñemboguapýva tatapỹi térã jepe’a akuporãva ári. Jopara apo niko oñepyrũ kuarahy resẽre. Ijyképe avei oñembopupu mandi’o ojepurútava tembi’u týra remuara. Ko árape, okaháre, jajuhúta opaite oikóva peteĩ ogapýpe, asaje jave, oñemboja ha oguapyha oñondivepa ha okaru tuicha porã hikuái, hymatã peve. Péicha jeko oñembohovaí haguã ko jasy ára ijetu’úvape.
bendecidos por la abundancia y la felicidad. Ha upe asaje pukukue javeve ndaje Karai Octubre oikundaha oparupiete ome’ẽvo po’a umi oñembosako’iva’ekuépe; ha oha’uvõ hag̃ua umi oñembotavyva’ekuépe. Umi ndojapoiva’ekue mba’eve ha ndorokóiva hi’upyrã, imboriahu ha ohasa’asýta upe ary; ha katu umi oñembosako’iva’ekue ha ojapóva jopara, ohasaporãta upe ary; ndohasamo’ãi hikuái ñembyahýi ha oikóta vy’apavẽme.
Ko’ág̃a rupi hetápe, oikóva tavaguasuháre, hasyvéma ojapo hag̃ua upe jopara okaháre ojajapoháicha; upévare, upe árape, jahecháta mba’apoharakuérape osẽrõ imba’apohágui sapy’aitemi, ohekávo ñemuhaguasu térã tembi’u’aporenda, ha upépe ojeruréta hikuái pe jopara hetéva. Umírupi hetaiterei ojejapóta jopara ikatuhag̃uáicha ohupyty opavavépe. Upeichaite avei ojehúta umi ñane retãygua ambue tetãre oikóva rehe. Katuete niko ojapótahikuái upe jopara, ohenonde’a hag̃ua peteĩ ary neporã ha henyhẽva po’águi; térã katu, ojapóta hikuái upe tembi’u imandu’amívontejepe pe jepokuaa tujaitére, ombojeguáva ñane reko tee. Opa ko’ã mba’e rire, hi’ãiteva’erã opavavépe ohupyty pe jopara, po’a reruha.
Lúdvig van Vetóven
Ludwig van Beethoven (Bonn, 16 jasypakõi ary 1770-pe – Viena, 26 jasyapy ary 1827-pe) ha'e akue peteĩ karai purahéi apohára, mbopuporãha aty tenondehára ha kuãytasã mbopuhára Alemaña retã pegua. Mba'epu porã ojapova'ekue Beethoven ojekuaaveva ete. Ku karai ojapova'ekue heta purahéi mba'epu kuãytasã hag̃ua, ojapova'ekue avei heta sinfonía ha mba'epu porã ijysaja oikoéva.
Ferrocarril Paraguáipe
Tembiasa Ferrocarril Paraguáipe
Ary 1856 oñepyrúva estudio péva ombohasáva línea ferroviaria Asunción Paraguarípe. Peteĩha trayecto. Orekóva empresa inglesa ipópe, ombohasáva
Mba'yrutĩmbo América
Iñepyrũmby ferrocarril América omotenondéva 1831, tava’i estadounidense Albania ojekuaauka peteĩha servicio tren vapor oikuaaukáva. Péicha 9 jasypoapy ko arýpe, orekóva máquina ymaguaréva “Bull”, oguerúva Inglaterra, omotenonde jeguata ñepyrũ ha’éva locomotora, omboguatáva mbohapy karro orekóva poteĩha pasajero péva peteĩva.
Tave'ỹ
Yvy tave'ỹ, yvy ojeiko'ỹha térã yvyku'ipasu ha'e yvy iñapekãmbáva ha iperõva oikógui ijapére hetaite yvysyry, ndokyihápe. Heta mymba ha ka'avo oikomeméva ko yvýre, techapyrãme urumbe, mbói, ñandu, teju ha heta ambuéva. Ko tenda ha'e peteĩ yvy ijapekue ysaja.
Ferrocarril Paraguáipe
Mba'yrutĩmbo América
Omotenondéva 36 ary, 23 jasypa 1867, omotenondéva inauguración gran ferrocarril San Francisco Nueva York-pe, omoherakuãva “Unión Pacific Road “.
Tave'ỹ
Ikatu oĩ yvy ojeiko'ỹha rypy'a, Antártida ha Kyoẽlándia rupi ojehecha. Tave'ỹ tuichavéva oĩ Áfrika yvyrusúpe, upe hérava Saára, ha mokõiha oĩ Ásia yvyrusúpe, upe hérava Góvi.
Ryū-Kyū Ñe'ẽ Aty
Ryū-Kyū Ñe'ẽ Aty (Okinaguañe'ẽme: Ruu Chuu) ha'ehína peteî ñe'ẽ aty oñeñe'ẽva ypa'ûnguéra Ryu-Kyu-pe, ñemby Hapõ-me. Ko ñe'ẽnguéra jararekóva Hapõ ñe'ẽ aty avei, ndi Hapõñe'ẽ dialectokuéra. Ko ñe'ẽ ha'e: Amamiñe'ẽ, Kunigamiñe'ẽ, Okinawañe'ẽ, Miyakoñe'ẽ, Yaeyamañe'ẽ ha Yonaguniñe'ẽ, ha tenondegua ha tuichave ñe'ẽ ha'e Okinawañe'ẽ.
Tave'ỹ
thumb|800px|centro|Peteĩ Yvyku'ipasu, [[Tetã peteĩ reko Amérikaguape.]]
Ferrocarril Paraguáipe
Mba'yrutĩmbo América
Upéi, oho Cuba-pe mokõiha tetã continente omotenondéva ferrocarril. Ary 1834, omotenonde umi tembiapo construcción ombojoajúva La Habana- Guines (o Unión) ojeipysóva 88 millas, ojehovasáva 4 ary oñemomba’apo haguépe, 1838-pe.
Mbohapýha tenda Chile orekóva peteï linea férrea Caldera Caiapo, oñemopu’ãva ha oisambyhýva ingeniero norteamericanos William Wheelwright.
Wheelwright oike Valparaíso-pe 15 jasypa 1840 omboguatávo vapor “Chile” ha “Perú” oguahẽva Pacífico-pe ha’ekuéra raẽte, ha oñepyrũvo 1842 oexplota peteïha mina de carbón itágui oikóva Talcahuano.
Péicha ingeniero inglés oisãmbyhýva ferrocarril Central Argentino ñembopu’ã oguahẽva Rosario ha ojoajúva Córdoba ndive, tembiapo inaugural ohasáva festividad 20 jasyrundy 1863.
Paraguáipe oñepyrũva peteĩha ferrocarril oúva 1856 guive, jepénte 5 ary peteĩha mba’yrutĩmbo ojekuaáva. Péicha 14 jasyrundy 1861 oñemotenonde peteĩha paseo ramal urbano osẽva estación guive oguahẽ haguã puerto peve, upéicha iaktu ojehecha mba’yrutĩmbo paraguayo ha’éva peteĩha oñepyrũva omba’apo continente sudamericano-pe.
Peteĩha proyecto riel ári
Umi tembiapo omoñepyrũva omopu’ã haguã tramo Asunción- Paraguari oisãmbyhy George Paddison, ingeniero inglés okontratáva gobierno.
Omopyendáva umi modelo omotenondéva umi material local, péicha arsenal omotenondéva ojapóvo kóche, vagón ha material estación-pe oñeikotevẽva.
Ary 1857 ha 1859 oike ingeniero Jorge Thompson, Enrique Valpi ha Percy Burrel, omotenondéva umi tembiapo. Oñepyrũ mba’yrutĩmbo jasypoteĩ 1861 omba’apo mbykými estación central Asunción guive Trinidad peve. Poteĩ jasy rire oinaugura línea ferrocarril oipysóva Lúke tavaguasu peve.
Péicha extensión oinaugura 25 jasypakõime, ha peteĩha crónica “EL Semanario” omopyenda festejo. “Umi Locomotiva omba’apóva poha aravo guvie pyharevéte ha pyhare 12 aravo peve, oĩvo hendaitépe oengancha haguã mbohapy poder omboguatáva gente ohóva Lúke gotyo térã intermedio Trinidad. Táva Lúke-pe oñeha’ã sortiha, jeroky ha maskarada, ha Trinidad-pe corrida de toro”, kuatiahaipyre omombe’u ko’ã mba’ére.
Opromediávo 1862, umi vía ojeipyso población Aregua gotyo.
Ñemomba’eguasu
Pe Francisco Solano López, oinaugural ferrocarril paraguayo, Paraguayo oñemohenda ojepokuaávo tecnología comunicación pyahúre ha hy’apúva ambue tetã rehe Sudamérica-pe. Péicha transporte vía férrea, orekóva término costo ha’eháicha opa tiempo, omopyendáva revolución económica, ha péva oipyso omotenondévo imperio ha tetã, pero Paraguái oñembotapykue ha Ñorãirõ La Triple Alianza, ha umi ára omoñepyrũva post guerra,l ferrocarril central, oguahẽva Paraguari peve, ohasáva alternativamente estatal pógui privada pópe.
Ñorãirõ jave, estación oñemomba’apo tuguy tasyópe.
Estación San Francisco
Umi edificio público opáva guerra del `70 jave, umi Palacio de Gobierno ha estación de ferrocarri-gual,oñemotenondéva ornato tavaguasu Paraguaýpe (Asunción).
Péicha ojehero iñepyrũháme estación central ha’éva “Estación San Francisco”, jepénte ojekuaa primera época ha’eháicha: “Plaza San Francisco”.
Péicha ko’ágã umi edificio ñanembojurujái proporción arquitectónica ha línea iporãitereíva, ha oñemomba’eguasuvéva ára ojejapohague. Oñemopu’ã arquitecto inglés Alonso Taylor, ojeheróva “Picapedrero”, ko’ãva arquitecto Raviza omotenonde palacio de Gobierno ñemopu’ã. Taylor ou Europa-gui vapor nacional “Río Blanco” 6 jasypoteĩme 1859 jave.
Péicha 30 jasypokõime ko arýpe, periódico ohechauka jeroky kakuaa salón principal estación-me, oikuave’ẽva tendota ha oficial 24 jasypokõime, ogueromandu’ávo presidente de la República aramboty.
Willis tuicha
Willis tuicha (ingyaterrañe'ẽme: Willis Tower) héra tee Sears Tower, ha'e peteĩ óga yvateite orekóva 442 métro ha hi'anténare 527 métro ohupytu, opyta Chikago-pe, Illinois retãvore. Ojejogapopávo, Willis tuicha óga yvatevéva opaite yvórape, ohasa World Trade Center hi'yvatekue táva Nueva York pegua, ha 20 ary aja niko óga yvatevéva pavẽgua. Imétro 442 (ojepapa'ỹ hi'anténa), ku Willis tuicha óga yvateve mbohapyha Amérika-gui, CN Tower ha One World Trade Center rire, ha óga yvateve mokõiha Tetã peteĩ reko Amérikagua-gui, One World Trade Center rire Nueva York pegua, ohasa 27 métro pe Trump International Hotel and Tower, opytáva avei Chikago-pe.
Kurusu
thumb|200px|Kurusu
Kurusu oĩ peteĩ ta'ãnga Hesu rape-gua.
3 jasypo niko Kurusu Ára.
Guy Sahoña
Guy Sahoña (Alemañañe'ẽme: Niedersachsen) ha'e peteĩ tetãvore Alemañagua, yvate gotyo.
1764
1764 ary.
Omano'akue
...1763-1764-1765...
Márte mbyguaikuéra
Yvóra Jasytata guasu oguereko mokõi mbyguai, upe michĩvéva héra niko Fobos ha upe ambuéva hína Deimos. Asaph Hall ojuhu umi mokõi mbyguai 1877-pe.
Katalúñañe’ẽ
Katalúñañe’ẽ ha'e peteĩ ñe'ẽ "románse" (Osẽhague yma Latinañe'ẽgui) oñeñe'ẽvéva Katalúñame. Ko'a ko ñe'ẽ orekóva 11,5 millõ ñe'ẽhára kuéra Epáña, Hyãsia, Itália ha Andorrape (ary 2009-pe)
Ñe'ẽndymi:
Techapyrã:
1850
1850 ary.
Omano'akue
...1849-1850-1851...
Leishmaniasis
Leishmaniasis (ojehaíva avei Leishmaniosis) térã Kurupochy, ha'e peteĩ mba'asy omoñepyrũva umi pyteha michĩgui ndojehecháiva, heñóiva upe meña "Leishmania-gui" ha oñemosarambíva peteĩ mbutu lája su'upy rupive. Ko mba'asy ikatu ojetopa mbohapy lájaicha: pireguáva, ambyupireguáva ha tyekueguáva. Upe pireguáva omoheñói ai pirére; upe ambyupireguáva omoheñói ai pire, juru ha tĩre; ha upe tyekueguáva katu ñepyrũrãme omoñeñói ai pirére ha upéi omoakãnundu, omboguejy tuguypyta'ĩ ha ombotuicha perevy ha ígado.
Oĩ 20 ári "Leishmania" lája ikatúva ombohasy tapichakuérape. Umi mba'e omosarambikuaavéva ko mba'asy ha'e hína: mboriahu, ñemongaru vai, yvyra jeity ha ogarã. Ko'ã mbohapy lája ikatu oñehesa'ỹijo ojehechávo umi pyteha peteĩ mba'ehechaha'i guýpe. Upéicha avei, pe mba'asy tyekueguáva ikatu oñehesa'ỹijo tuguy rupive.
Leishmaniasis ikatu ojehapejoko'imi ojekévo ñati'ũ jokoha guýpe, oñepohãnova'ekue vícho jukaha ndive. Ikatu avei ojehypýi umi mbutu vícho jukaha ndive ha oñepohãno mayma hasýva oñemosarambive mboyve pe mba'asy. Ñepohãnopuku oñeikotevẽva oñehekome'ẽ ojehechakuaávo moõpa oñembohasa raka'e pe mba'asy, mba'e lájapa upe "Leishmania" ha mba'e lájapa upe pámo. Ko pohã ojeipuru jepi opa hag̃ua pe mba'asy tyekueguáva: Anfotericina B Liposomal, Antimonial Pentavalente ha Paromomicina jopara, ha Miltefosina. Mba'asy pireguávape g̃uarã katu upe Paromomicina, Fluconazol térã Pentamidina ikatu ou porã.
Ko'ág̃a rupi, 12 sua tapicháma oguereko ko mba'asy 98 tetãme. Opa ary, ojetopa 2 sua tapicha hasýva ha 20-50 su omanóva. Avei, 200 sua tapicha oĩva Asia, África, Sudamérica, Centroamérica ha Europa ñemby gotyo rupi oiko umi tenda oñemosarambiháme manterei upe mba'asy. Upe Tesãi Arapygua Atyguasu rupive umi pohã hepyve'ỹ ñepohãnopukurã. Heta mymba ikatu oguereko ko mba'asy; ko'ãva apytépe oĩ jagua ha mymba oñapi'ũva.
Yvykua
thumb|Peteĩ yvykua [[y ndive Omãpe.]] Yvykua ha'e peteĩ yvy térã ita jeguejy. Ikatu oĩ yvykua paraguasupe ha itakua ipýpe orekokatu yvykua avei. Ko yvy ape ysaja apu'áicha hekópe.
Jacques de Molay
Jacques de Molay heñóikuri Molay, Hyãsia-pe, ary 1243-pe ha hogaygua ha’eva’ekue kuimba’e ha kuña ipoguasu ha hekokatéva Borgoña-pe. Itúva niko Juan, karai Lonvy-ygua. Jacques Bernard de Molay, ojekuaavéva Jacques de Molay-pe, ha’ehína Orden del Temple térã Caballeros Templarios ruvicha guasu paha. Ary 1265-pe Jacques, táva Beaune, Hyãsia-pe, oikékuri Kirito Rembiguái Mboriahu Atyhápe (upéi herava’ekue Salomón Opy Ñangarekohára), ojeherovéva hikuái Opy Ñangarekohára térã Opygua Atyha, avei ojeheróva Tupâ Ñorãirõhára; ha’éva peteĩ ñorãirõhára aty ojepytasóva Tupã rayhupápe ha hérape oñemoĩva Pápa poguýpe ha oñeha’ãva’ekue oñangareko Catolico-kuérape g̃uarã Salomón Opy oĩva Herusalẽ-me, musulman-kuéra oguerekoséva ipoguýpe.
Ary 1293-pe, Jacques-gui oikókuri pe Atyha Ruvicha Guasu omanonguévo Thibaud Gaudín ára 16 jasyrundy ary 1292-pe. Jacques de Molay ha’ékuri 23º ha upekuévo Opygua Atyha ruvicha paha.
Ary 1293 guive ary 1305 peve De Molay omotenondékuri heta ñorãirõ Musulman-kuéra ndive ha upeichahápe ary 1298-pe oikejepékuri Herusalẽ-me; upépe, ary 1299-pe, táva Emesa ypýpe, omosẽkuri Malej Nacer-pe, ha’éva Ehipto-ygua. Ary 1300-pe Jacques de Molay ha iñirũnguéra Opygua Atyhapegua ojeitýkuri táva Alejandría ári ha haimetete ho’a ipopekuéra ha Cristiano-kuéra poguýpe táva Tartus (Siria yrembe’ýpe oĩva).
Ary 1307-pe, Pápa Clemente V, Beltran de Goth ha Felipe IV, ku Iporãva, ha’éva Hyãsia mburuvicha; ojokouka Jacques de Molay-pe ha omoinge chupe ka’irãime he’ívo hese oñembohoryhague Kurusu Marangatúre, ohepyme’ẽhague “angaipa pysyrõ”, ojeroviáre ambue mba’ére ndaha’éiva Cristiano rekopegua ha ojeroviáre ambue Tupãre ndaha’éiva Cristiano rekopegua. De Molay -heta jejahéi ha ñembypoti rire- he’íkuri umi mba’e añetehague jepémo upéi he’íkuri ijapuhague, heta oñenupãguinte omoneihague; opa umi mba’ére ojehapýkuri chupe hekovére ára 18 jasyapy ary 1314-pe, tupãovusu Notre Dame renondépe, París-pe. Upe mboyve, Jacques he’ijeýkuri ijapuhague ha na’añeteiha umi mba’e ojeva’ekue hese, avei he’íkuri Opygua Atyha hekomarangatuha ha ipahápe oñe’ẽngai umi hese ha ijatyha rehe ojahéivare.
Tembiasagua'u ta'angambyrýgui
Tembiasagua'u ta'angambyrýgui ha'e peteĩ mombe'u tekoha'ãnga gua'u aty háicha ta'angambyry mbohasávagui. Ha'e pa'ũndypapyre ñembyaty (capítulo). Omombe'u mba'e porã omopirĩva, mborayhu ha ambue temiandu rehe, ha ojoguava tembiasagua'u ohaíva. Heta tembiasagua'u ta'angambyrýgui ojejapova Amérika retãnguérame, Méhiko, Pindorama, Venesuéla, Colombia ha Argentina. Europape ha Asiape Poytuga retã ha Yvykorea retã ojapo avei heta tembiasagua'u ta'angambyrýgui.
Rafael Franco
Rafael Franco mburuvicha Paraguáipe oisãmbyhyva'ekue 17 jasykõi 1936 guive 13 jasypoapy 1937 peve.
Hekove
O'arahecha Asunción 22 jasypa 1896 óga opytáva Chile ha Haedo (tavaguasúpe). Ha'e don Federico Franco ra'y ha doña Marcelina Ojeda memby. Itúva ombo'eva'ekue matemática Escuela de Agronomía, omopyendáva Moisés de Santiago Bertoni (oĩhápe Jardín Botánico ary 1940 ohasáva San Lorenzo-pe). Omendava'ekue Deidamia Solalinde ndive. Oñemoarandu mbo'ehaópe ha ohasa ary 1915 Colegio Militar-pe. Oñeme'ẽ ichupe, rango teniente segundo,  Encarnación-pe, Departamento Itapúa tavaguasu  coronel Pedro Mendoza poguýpe oiméva. Péicha 9 jasypópe ary 1921 jave, Franco ohasa teniente primero Infantería-pe, 13 jasypoapýpe ojeporavo comandante Grupo de Ametralladoras, oguapýva Paraguaýpe.
Hembiasa ñemboguata
Oïva'ekue comandante Regimiento de Infantería Nro. 5 General Eduvigis Díaz, oiméva Bahía Negra-pe. Péicha 13 jasypoapýpe 1924 jave ojupi capitán ramo, 10 jasykõi 1926 jave ojeporavóva comandante compañía de cadete Colegio Militar-pe. Ha'e oficial ikatupyryvéva upérõ ojeporavo omotenonde haguã tembiapo oñemomba'eguasúva, formación ombotuicháva umi cuadro oficial térã tropa. Jasypateĩ 1926 ohenói comandante Regimiento de Infantería Nro. 2, oiméva Villa Hayes-pe.
Péicha, carrera oipyhýva Franco pya'eterei ojupi, oguahẽvo Chaco Paraguayo peve, oiméva escenario orekóva victoria kakuaa. Péicha oime sitio pévape, agosto 1928, Franco ojehupi comandante Escuela de Aviación Militar-pe; upéi ohasa a mayor ha upe riremínte, oipyhy Regimiento de Infantería Nro. 5 General Díaz, oiméva Bahía Negra-pe. Ikarẽ oguatávo péva oñeaccidenta agüere omohu'ã potaitévo tekombo'e Colegio Militar-pe, upérõ ho'a kavajúgui Cabildo guýre. Tropa oiméva hendive kunu'ũme ohenói "León karẽ".
Coronel rekove ipohýi, oñemosẽ riremínte poder-gui. Ohasa asy ha oguahẽ hekovépe ñesẽ tetãgui, ha heta ára jey ohasa apañuãi opáichaguáva.. Jepénte pèva, Franco ojekuaa italento militar ha teko joheipyre omotenondévagui. Rafael Franco ohasa 20 ary tetã mombyry. Oguahẽvo Paraguáipe, omboguata tembiapo orekóva, ojazo hikuái havõ oikuave'ẽva negocio rupive, ha'e avei corredor inmobiliario.
Oñepyrũ hasy ha ohupytývo 70 ary, ou opytávo omano meve yvy ohahuetéva hetã Paraguái. Ko'ã arýpe peteĩ koty'ípe oiko, iñepyrũrãme garaje ramo oreko, péva tape 14 de Mayo ha Herrera ári. Upe guive oguata peteĩ café peve oĩva avenida 25 de mayo ári. Ko'ápe oñembyaty oñirünguéra ha ikamarada ndive hendive oñomongeta política ha tema militar ha social rehe.
Jasyporundy 1973 jave, oike Sanatorio Americano-pe hasyetégui, upépe omano. Ko'ã arýpe ñembyasy oguahẽ hekovépe, oho ohecha ichupe hi'angirũ coronel Arturo Bray, hendive 30 ary oikova'ejkue ñeko'õme. Coronel Rafael Franco omano 16 jasyporundy 1973 ha pe korona yvotýgui ojejapóva iporã ha tuichavéva omoguahẽ Arturo Bray. Péicha korona oguerahñava listón jehai mbykymíme, péva hendaitépe oime oñemomba'eguasúva ha'égui tendota vale Guerra del Chaco-pe, ojekuaáva hekove johéipyre ha imarangatúgui. Ojehai ha oñemoñe'ẽ yvotýre: "Peteĩ patriota kakuaápe".
Omyakãvo tetã
Ha'eva'ekue presidente provisional República ary 17 jasykõi 1936 jave ha 13 jasypoapy peve 1937. Oho tetãgui cuestión política rehe, iñirũnguéra ogueraha conspiración oitýva ichupe gobierno choguy omotnenondéva Eusebio Ayala ha omohendáva Franco poder-pe. Igobierno oderoga dekreto omoañetéva léi mariscal Francisco Solano López, hetekue ojegueru ha oñemoĩ Panteón Nacional de los Héroes-pe, ha edificación omohu'ãva igobierno. Omoheñói umi ministerio ha'éva (Agricultura, Salud Pública); omopyendáva Banco de la República (ex oficina de cambios); odictáva léi reforma agraria; omoĩva 8 aravo oñemba'apova'erã ha omohu'ã Oratorio de la Virgen de la Asunción, odestináva Panteón de los Héroes ramo. Ojerrepatria prisionero de guerra ramo; omotenonde Congreso Eucarístico Nacional; péicha oderoga Constitución 1870; omopyendáva partido político ( Unión Nacional Revolucionaria) ha oikuave'ẽva umi elemento bélico. Franco omoheñói mokõi "universidad popular" péva Asunción ha Villarrica, ohasáva mbovymi. Jasypo 1936 jave omoheñói Confederación Nacional de Trabajadores.
Ohupytýva Gobierno
Apytu'ũ roky: Okúi 13 jasypoapy 1937 jave, oikuaa exilio ha ijerére omopyenda movimiento político socialista.
Hembiasa Política-pe
Omotenonde Escuela Militar ha héra orekóva política emblemática posguerra. Péicha Guerra del Chaco, omotenonde división III Cuerpo de Ejército orekóva actuación batalla Campo Vía. Omohu'ãvo guerra, Franco oime Desfile de la Victoria oñemotenondéma comandante II Cuerpo de Ejército, ko'ápe tavayguakuéra oguerohory tape pukukue.
Tibagi
Tibagi (téa Tyba'y avañe'ẽme) táva Pindoramagui (téa Vrasilgui) koápe tetãvore Parana ha ko mirĩ táva 200km Kuri'ytýva. Ojekuaa guáicha "iporavéva mirĩ táva Pindoramagui". Ha'e osasu'akue arýpe 1872. Oreko távayguakuéra 19.983 ava javeve oheka 2010-pe. 295px|thumb|Táva Tyba'y
Héra ñepyrũ
Ñe'ẽ ojapo mandu'a yrysýpe Tyba'y, mba'e osasu'a Campos Gerais-pe, okurusu yvy távagui ha opoi iy Paranapanéma yrysýpe. Héra tapo ha'e itupiñe'ẽ, "tibagy": tyba+y - karaiñe'ẽme "mucha água" teva poytugañe'ẽme "muita água".
Hembiasa
Ha’e itembiasa ohechauka mboyve japogue tendape, Tyba'y yrysy henda jejokuáikuéra ha bandeirantes tape, ko guataavakuéra oraha py’aguasukuéra ipýpe okárape.
Tyba'y yrysy orekokue itaju ha hepy itakuéra marandu omboguerukue henda avakuéra ndive ndahasýi tembiasosẽ otemimo'ã tendape. Upéi sanpabloguakuéra tapeguasu, henda kuri'ytývaguakuéra oguatakue tapeguasu tendagui, jepe mba’eve óga téa táva japo pépe.
Javeve Provicia de Misiones (1585-1896) yvy ra'anga tembiasagui ha tetãnguéragui, hesuava (jesuita) pa’ikuéra ojapokue henda “reducciones” taju Tetã Guayrape (ko ára Tetãvore Parana) ha kóva mba’e Españagui  javeve de Tratado de Tordesillas - mba’e Poytuga ha España oteraguapykue arýpe 1494. Oimeraẽ reducciones ha’e jogapopapyre tembe’ype Tyba'yyrysygui ha, japo táva ha porombo'e Hesu Kirito rupi ko añetegua pa’ikuéragui. Reducciones de San José, San Javier ha Encarnación orekokue guasu tembiasa.
Tenonderã ava tyba’ygua ojukue São Paulope ha, ha’e ihasýva ha aruru henda arýkuperape ñemomba'engue tendape, peve poravopapyre táva anãtegua tenda.
Guasu tenonderã távagui, Antonio Machado Ribeiro máva ojapokue Táva Tyba’y. Ha’e peteĩ sãopaulogua ha og̃uahekue ndive ha’e iogaygua. Ha’e kompáyre ha tembiapohára guasu yvy jára tendagui, José Felix da Silva Passos. Ko jára mitãkuñã Onistarda ha’e karai, orekokue irundy kuã asúpe pope ha pa akatúa po, avei jekutu tetyma mba’e po’ỹ. José Felix rairõ vítima japopyre ha’e ikuñã, máva oroyrõgue karai. Ko kuñã mbopagapapyre porojukáva Comarca de Castro-pe. Ne'ĩra arýpe 1808 ñyrõ kuatia'arandu ojukue ha'e ikaraipe.
Tetãnguéra
Táva oreko pa 3.108,746 km² yvy, ha'e iguasuve táva paranagua ha oreko 10 rembe'y tavakuéra. Oreko 1,5597% yvy tetãvoregui paranagua, 0,5516% yvy tetãmirĩgui ha 0,0366% pa yvy vrasilgua.
Távayguakuéra
Opavave: 20.714
Índice de Desenvolvimento Humano (IDH-M) - Papaha Yvypóragui Aguerojera: 0,686
Ta'angambyry
Tyba'y oguereko ta'angambyry mbohasahára katuete:
Sarre
thumb|right|200px|Poyvi Sarregua.
Sarre (Alemañañe'ẽme: Saarland) ha'e tetãvore irundyha michĩve Alemañagua, ñemby gotyo.
Yvate Rrenania-Westfalia
thumb|right|200px|Poyvi Yvate Rrenania-Westfaliagua.
Mbyjakuaa
Mbyjakuaa térã arakuaa (Karaiñe'ẽ: astronomía) ha'e mbyja ha arapy rembikuaaty. Kóva niko peteĩ tembikuaaty tekohaguigua ha upéva rupive ikatu jaikuaave opa yvága mba'ekuéra rehegua, mba'éichapa oiko hikuái, mba'éichapa omýi, mba'éichapa oiko hesekuéra kímika ha mba'erekokuaa. Upéicha avei, mbyjakuaa rupive ikatu ñahesa'ỹijo mba'éichapa oñepyrũ ñande arapy, mba'éichapa okakuaa ha oñemyasãi, ha mba'éichapa opáta.
Kuã
300px|thumb|Po ha Kuãnguéra. Kuã ha'e yvypóra ha mymba okambúva ipo apýra. Yvypóra oguereko 10 kuãnguéra, 5 porehe. Peteĩ kuã oñandukatu pe jepoko andu ha mba'e ysaja.
Tañykãpy
thumb|Kuimba'e Tañykãpy. Tañykãpy ha'e yvypóra pehẽngue yvýpe, oĩ juru guýpe ha ajúra ári. Tañykã pehẽngue pahare.
Tau
thumb|Tau omokañy Kerana. Tau ha'e peteĩ póra ñaña mitarusuva, Mombe'ugua'ukuéra guarani pegua. Tupã ojapo Tau ha Angatupyry (póra porã).
Tau oiporeno Kerana, Marangatu rajy.
Edda de los Ríos
Edda De los Ríos o’arahecha táva Paraguaýpe-Paraguái 2 jasykõi 1942 jave, actor Héctor de los Ríos rajy ha Elena Morselli membykuña.
Ñoko'ẽkytã
thumb|Kuimba'e ñoko'ẽkytã. Ñoko'ẽkytã ha'e yvypóra kuimba'e ajúra pehẽngue, oĩ kuimba'e ijajúra renondépe. Kuimba'e iñoko'ẽkytã tuichave kuñágui.
Edda de los Ríos
Imitã ha imitãkuñarõ
Oñemoarandu secundaria-pe Mbo’ehao Teresiano-pe itavaguasúpe, opa mba’e apopyrãme ha’éva Declamación,  Ateneo Paraguayo-pe, ary 1955 ha 1960-pe. Arte Dramático oñemoarandu Milagros de la Vega ha Hedy Crilla ndive, tavaguasu Buenos Aires-pe. Avei Flor M. Bonino ha Alberto Candea Montevideo gotyo ary 1960 ha 1964-pe. Oipykúi Carrera Actoral Real Escuela de Arte Dramático  Madrid-España-pe, ary 1964 guive 1967 peve. Tavaguasu española omotenonde, umi arýpe, péicha avei umi curso ha seminario ha’eháicha “Teatro en verso” ha “Siglo de Oro Español” karai Manuel Dicenta ndiv, “Teatro de Vanguardia” umi “Los Goliardos” omyakãva dirección Angel Facio, Daniel Bohr ha Pedro Pérez Oliva, “Lenguaje de la Imagen”  Escuela de Cinematografía y Televisión de Madrid-pe. Locución y Animación Radiofónica en la Escuela Municipal de Arte Escénico y Locución de Paraguaýpe. Animación ha Producción de Televisión Antelco, Paraguaýpe.
Teatro de Vanguardia Misión Cultural Brasileña  Paraguaýpe  mbo’ehára Hermilo Borba Filho poguýpe. Especialización Producciones Integrales de Televisión, péva pasantía RTVE (Radiotelevisión Española), Prado del Rey, España-pe. Actualización, Producción, Dirección y Creación Teatrales en Paraguay umi tetã América ha Europa gotyo, oñemoarandúvo umi curso ha seminario oikóvape.
Guata Ñepyrũmby
Ary 1960 ha 1998, ha’e carrera escénica ojajàiva ichupe ha omboguatáva ñoha’anga guata Paraguáipe, sesenta obra ári rupi oime protagonista ramo ha umìva apytépe ko’ã romombe’úva “El bello indiferente” Jean Cocteau, “Así es la vida” Malfatti y De las Llanderas, “Amor de don Perlimplín y Belisa en su jardín” García Lorca, “El baúl de los disfraces” de Jaime Salom, “El diario de Ana Frank” Goodrich y Hackett, “Flor de Cactus”  Barrilet y Gredy, “La cantante calva”  Eugene Ionesco, “Los Físicos” de Friedrich Dürrenmatt, “El cepillo de dientes” Jorge Díaz, “Recordando con ira” John Osborne, “A mitad de camino”  Peter Ustinov, ko’ãva Héctor de los Ríos poguýpe; “Sara Bernhardt” de J. Murrel, “Las brujas de Salem” Arthur Miller, “Un tranvía llamado deseo” Tenessee Williams, “Las galas del difunto y la rosa de papel”  Ramón del Valle-Inclán, oisãmbyhýva kuña térã kuimba’e arandu teatro América ha Europa. Especial omomba’e guasúvo ojapo peteĩ estreno omombe’uhápe mba’èichapa oiko protagonista Navarra, España-pe, obra “Misterio de Guillén ha  Felicia” Iribarren ha Beguiristain, oïva ñe’ẽ yvotýpe oiméva haimete quiniento actor escena-pe ha oñemotenondéva, Claudio de la Torre poguýpe, umi escenario natural ha orekóva  Ministerio de Información y Turismo de España pytyvõ, ary 1965 ha 1966 jave.
Ko’ã tembiapo paraguayo-uéra orekóva autor ramo oestrenàvaa Edda de los Ríos oime “No serán violetas” Héctor de los Ríos (1967) mba’éva, “Veladas de Areguá” Raquel Chaves (1974), “El Guahu”, mombe’urãgui Gabriel Casaccia mbaévagui, omohendáva Annick Sanjurjo ha Nelly Giménez (1975), “Que hacemos esta noche”  Edda de los Ríos (1975), “Esta noche nos quedamos en casa” Edda de los Ríos (1977), “Queridas monstruos” Pepa Kostianovsky (1981), “Viajando en poesía” (1982), “Perfiles morenos” Néstor Romero Valdovinos, “Nuestros años grises”  Alcibiades Gonzalez Delvalle (1984), “Elisa” de Acibiades Gonzalez Delvalle (1985), “Salven a Matilde”  Moncho Azuaga (1989), “Las tres monedas”  Néstor Romero Valdovinos (1992), “Pintadas por sí mismas” Marilyn Godoy, Manuela Peña y Olga Caballero (1995), “Y ahora... ¿qué?”,  Edda de los Ríos (1998) mba’éva.
Hembiasakue
Oimeva’ekue Festivales Internacionales oikóva Teatro-pe ha oñe’ë umi Congreso especialidad artística-pe, ary 1982 ha 1997, Argentina, Brasil, Kúva, Epáña, Tetãvore Joapykuéra, Hyãsia, Poytuga, Alemáña, Uruguái, Joaty Soviétiko ha Venesuéla gotyo.
Omba’apo heta mbo’ehára ramo ha oikuaa ha oñandu dirección ha mbo’epy mba’èichapa, ary 1970 ha 1989 jave, péva Taller de Educación Artística omboguatáva héra;  Escuelas Municipal de Educación Artística y Normal de Profesores Nº 1-pe;  Colegio Nacional de la Capital; Misión Cultural Brasileña; Universidad Católica de Paraguaýpe; Taller de Educación Artística para el programa “España Cultural”, Madrid ha umi centros educativo ha¡éva ambue ciudad española-pe (1987).
Ko’ã hembiapo mbytépe heta medios de comunicación rupi oñehendu iñe’ẽ radioemisora Chaco Boreal, Ñandutí, Cáritas ha Paraguay Paraguaýpe, Sarandí (protagonista serie veinticinco capítulos “Madame Lynch”) avei C X4 Radio Rural, Montevideo, Uruguay-pe. Taangambyrýpe omba’apo avei, Canal 9 TV Cerro Corá de Paraguaýpe ha Canal 13 Teledifusora Paraguaya-pe, umi programa cultural ha tekombo’e reheguàvape 1970 ha 1991-me. Omba’apo televisión internacional España e Italia-gotyo. Prensa escrita-pe ohai ha oipytyvõ, ary 1978 ha 1998, umi kuatiahaipyre ha’èvao Ultima Hora, ABC Color, Hoy ha Sendero, Paraguaýpe; Espacio, Argentina-pe; Diógenes ha Latin American Theatre Review Estados Unidos de Norteamérica-gua; Ha’e oreko Escenario de dos mundos, de España, ha La Escena Latinoamericana, publicación argentino-canadiense.
Hembiapokue
Omoherakuã, ary 1994-pe, “Dos caras del teatro paraguayo” ha 1998-pe “Y ahora... ¿qué?”.
Hembiapo ha cargo orekóva tembiapo cultural-pe ofigura Ois0Òmbyhýha sala de espectáculos “La Farándula”, Paraguaýpe; oime socia fundadora Centro Paraguayo de Teatro (CEPATE)-pe; oimèva miembra Asociación Paraguaya de Teatro de la infancia y la Juventud; sambyhyhára delegada Centro Latinoamericano de Creación e Investigación Teatral, oiméva Caracas, Venezuela-pe;  miembra  Comité Ejecutivo del Bloque Latinoamericano de Teatro umi mitãme ha adolescente-kuérape; editora  Paraguay de la Enciclopedia Mundial Teatro Contemporáneo; Coordinadora Paraguay del Proyecto Historia del Teatro Latinoamericano-pe;  miembra Comité Ejecutivo del Instituto Internacional oïva Teoría y Crítica de Teatro Latinoamericano-pe;  miembral Comité Organizador upe Segundo Encuentro Internacional Teatro Latinoamericano rehe; miembra Equipo Editorial ha Coordinadora  número especial Revista La Escena Latinoamericana-pe; miembra  Comité Académico del Congreso Internacional de Teatro Iberoamericano y Argentino; miembra  Consejo Asesor del Premio Anual a la Investigación Teatral Armando Discépolo.
Tembiapokuéra mbytépe oike avei, condición orekóva política tendota ha, upéicha, oike 1991 ha 1996 -pe, ha’e Concejala Municipal en Paraguaýpe ha Presidenta de la Comisión de Educación, Cultura y Espectáculos de la Junta Municipal. Omba’apo tekopotĩ ha kyre’ỹme ojepytasóvo Miembra Red de Mujeres Políticas ha Red de Mujeres Munícipes. Oreko cargo Directorioramo ipartido choguýpe, ha’èva Liberal Radical Auténtico.
Guerohory
Upe ñoha’anga jehechauka paha ojegueromandu’a ha oñemomba’eguasúva ha’e arte teatral memorable recreación kuñanguéra noikóva kirirĩme rekovépe ñane retãguáva peteí unipersonal rupive ha’éva “Kuñá rekové” (“Vida de mujer”) omotenondéva hetaiterei jehechauka ñoha’angápe táva okahàre, Paraguaýpe ha tetã ambuére; omotenonde ha ohupi yvatévo Paraguái réra teko porã rupive hembiapópe..
Ogaygua
Ofenda karai Eduardo Laterza Rivarola ndive, heta imemby he4nsive.
Hekove paha
Mbohapy ary pukukue oisãmbyhy jehechauka Compañía de Ópera de la Universidad del Norte, Aranduo Guasu ha’èva upe tekombo’e ñemoarandu ojepytasóva tetã mba’e ha apopýre oipysóva arte musical Paraguáipe.
Omano, heta hasy rire ary 2007-pe. Upérõ Junta Municipal de la Ciudad de Paraguaýpe ome’ẽ ichupe peteï distinción póstuma ojekuaáva “Hija Dilecta de la Ciudad” ramo, omoañete ha omomba’eguasúgui talento orekóva, avei ikatupyrýha opa mba’èpe ha hembiasa pukukue hetaiterei mba’e omotenonde arandu ha apytu’ũ roky heñòigui ikuaapyrã ha’e omoherakuãva hembiapo rupive.
Rrenania-Palatinado
thumb|right|200px|Poyvi Rrenania-Palatinadogua.
Rrenania-Palatinado (Alemañañe'ẽme: Rheinland-Pfalz) ha'e peteĩ tetãvore Alemañagua, ñemby gotyo.
Ahy'o
thumb|Yvypóra ahy'o ra'anga. Ahy'o ha'e yvypóra ha mymba ajúra pehẽngue oĩva atukupe kangue rysýi renondépe. Yvypóra ipytuhẽvo, yvytu ohasáta ahy'óre, upéicha avei ho'úvo, tembi'u ohasa va'erã ko ajúra pehẽnguére.
Tetã Ñembyatypyre
thumb|300px|Opaite Tetã Ñembyatypyre Tetã Ñembyatypyre hérava avei Joaty ha'e peteĩ tetã oguerekova tetãvore sãsonunga ndive. Ikatu oreko tetãvore heta sãso (Epaña) ha mbovy sãso (Vrasil).
Mbujape
Mbujape ha'e umi tembi'u ojekaruvaete Európape, Kuarahyreike Asia, India ha Amérika. Ojejapóva avati mirĩ ku'i, térã ambue ñana rusu ku'i, juky ha yndie. Mbujape oguereko avei mohaguinoha, ha oho tatakuáre.
Avati mirĩ ku'i oipuruve japo hag̃ua mbujape. Oipuru avei arro ku'i, avati ku'i ha avatipiru ku'i (centeno). Oĩ avei mbujape jopara, ambue tembiure omojopara ndive, kyráicha (kamby kyrakue, kure kyrakue, yva kyrakue), yva, ruguasu rupi'a, eiratã, ambohe, ka'avo ha ta'ỹnguéraicha.
Oĩ mokõi mbujape jajapoháicha:
Yvytyrysýi
thumb|Yvytyrysyi [[Yvateamérikape]] Yvytyrysýi ha'e peteĩ yvyty aty guasu ha yvateite. Pe yvytyrysýi yvatevéva ko Yvy ári ha'e pe Himalaia, ha Amérika yvytyrysýi yvatevéva ha'e umi Andes, Európa yvytyrysýi yvatevéva ha'e Áype (umi Alpes).
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1950
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1950 (Campeonato Mundial de Futebol 1950, poytugañe'ẽme) ha'e akue tatãnguéra vakapipopo ñembosarái kuimba'erehegua irundyha ojapo FIFA, upe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ. Ojejapo akue Pindoráma retãme, ára 24 jasypoteĩ guive ha ára 16 jasypokõi meve ary 1950-pe. Ipu'akáva ha'e akue Uruguái (mokõiha jey) ha ipu'akáva mokõiha ha'e akue Pindoráma retã.
Tembikuaaty
Tembikuaaty niko pe jajapóva jaikuaa hag̃ua ñande rekoha ha ñañemoaranduve hag̃ua, upe niko ojejapo va'erã ñehesa'ỹijo ha ñeporandu rupive. Umi tembikuaaty jaipurúva jaikuaa hag̃ua ñande rekoha ojehero tembikuaaty tekohaguigua, umíva apytépe oĩ kímika, tekovekuaaty, mbyjakuaa, yvyrekokuaa ha mba'erekokuaa, ko'ãva oipuru ñehesa'ỹijo ha ñeha'ãreko ohechauka hag̃ua imarandu, imba'ekuaarã ha ijapopyme'ẽ.
Ñahesa'ỹijo ha jajetypeka hag̃ua jaipuru va'erã pe tembikuaaty rape, ku aporeko he'íva jaikuaa porã hag̃ua peteĩ mba'e ñamaña hekopete va'erã hese, jaheka va'erã hekotee, ñaha'ã chupe ha jajapo va'erã hese kuaara'ã, upéicha ikatu jahupyty techaukapy hesakãva ha ikatu ñañemoaranduve hese.
Umíva oipuru tembikuaaty hembiapópe ha ohesa'ỹijo omoheñói hag̃ua mba'e pyahu térã ojetypeka hekoháre ohechauka hag̃ua mba'éichapa oiko ojehero hína "tembikuaatyhára". Ojetypeka hikuái peteĩ mba'e rehe omaña porãvo hese, oha'ã ha ojapo va'erã hese kuaara'ã opaichagua, upéicha tembikuaatyhára omyesakãkuaa mba'éichapa oiko peteĩ mba'e ha mba'épa ikatu oikóta hese.
Hosé Artigas
Hosé Gervasio Artigas (Montevideo, Uruguái, 19 jasypoteĩ ary 1764 - Paraguay, Paraguái, 23 jasyporundy ary 1850) ha'e akue peteĩ ñorairõhára ha estadista Ysyryplatense, kóva oñorairõ Tetãvorekuéra Joaju Ysyry Plata pegua Sãso Ñorairõme, kóva ha'e akue peteĩ federal omoakãva umi ko'ágã ha'e Arahentína ha Uruguái.
Plasma
thumb|Plasma mba'erendy. Plasma ha'e peteĩ umi mba'e rekoteekuéra, mba'etĩ ojoguáva. Ojehecha plasma oñembojo'ávo mbaretekue mba'etĩre ha umi tovendy (electrones) ojei tumingue'águi.
Sahoña
thumb|right|200px|Poyvi Sahoñagua.
Tetãvore Hekosãsova Sahoña (Alemañañe'ẽme: Freistaat Sachsen) ha'e peteĩ tetãvore Alemañagua, kuarahyresẽ gotyo.
Cora Coralina
Ana Lins dos Guimarães Peixoto (Táva Goiás, 20 jasypoapy ary 1889 - Goiânia, 10 jasyrundy 1985-pe) ojekuaavéva Cora Coralina, ha'e akue peteĩ kuña ñe'ẽpapára Pindorama pegua, ojekuaáva peteĩva umíva guasuvévagua saro'y XX-pe poytugañe'ẽme.
Hekove
Ohai akue mba'éichapa kuña oiko, ha mba'éicha ojeikove upe Tetãvore Goiás, mboriahu reko oikóva Yvate kuarahyresẽ Pindorama pegua ha umi mba'e oñekañýva Afrika-Pindoramapegua jeroviápe. Iñe'ẽpoty ombojehe'a opa nunga Pindorama reko tee.
Omendávo oho táva São Paulo oiko upépe hag̃ua, ha imemby poteĩ. Iména omano ha Cora oho okápe omba'apo hag̃ua peteĩ kóga guasúpe tetãvore São Paulo okára. Aranduka ha'e ohai akue ha ojekuaavéva ha'e Poemas dos becos de Goiás e estorias mais ha Estorias da Casa Velha da Ponte.
Ary 1984 jave, Pindorama Haihára Amandaje omoherakuã chupe «ary haihára tenondegua». Upe jave karai Carlos Drummond de Andrade (ñe'epapára poguasuvéva Pindorama pegua ha peteĩva umíva guasuvévagua Amérika pegua) he'i: ''Amboaje porã Cora Coralina ha ahayhu chupe peteĩ tekovéicha oikovéva mimbipy rekópe ñe'ẽpotýre. Iñe'ẽpoty ha'e ysyry, iñe'ẽandu imbarete ha iñapesỹi umi mba'e teéicha''.
Schleswig-Holstein
thumb|right|200px|Poyvi Schleswig-Holsteinygua.
Schleswig-Holstein ha'e peteĩ tetãvore Alemañagua, yvate gotyo.
Sahoña-Anhalt
Sahoña-Anhalt (Alemañañe'ẽme: Sachsen-Anhalt) ha'e peteĩ tetãvore Alemañagua, mbyte gotyo.
Sangue Bom
Sangue Bom (avañe'ẽme: Tuguy Porã) ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava Rede Globo. Oñepyrũ ára 29 jasyrundy ary 2013-pe ha opáta ára 1 jasypateĩ ary 2013, tembiasagua'u Guerra dos Sexos rire ha Além do Horizonte mboyve.
Oreko ava tee Marco Pigossi, Sophie Charlotte, Fernanda Vasconcellos, Jayme Matarazzo, Isabelle Drummond, Humberto Carrão, Ingrid Guimarães ha Giulia Gam.
Omombe'u tekohayhu ha mborayhu jehasa porã.
Atukupe kangue rysýi
thumb|Atukupe kangue rysýi. Atukupe kangue rysýi, hérava avei Pujase'o, ha'e peteĩ rysýi kanguere oĩ yvypóra ha mymba.
Oñepyrũ akãpe, ohasa atukupere ha opa tumbykanguere. Ha'e tete pehẽngue tekotevẽte ha oñangarekova, oguerekova 33 pehẽnguekue. Peteĩ Yvypóra Atukupe kangue rysýi ipukuke ha'e 75cm.
Uchuáia
miniaturadeimagen|izquierda| Ushuaia arasẽme tava Arhentína retãme. Oĩhína tetãvore Tierra del Fuego, Antártida e Islas del Atlántico Sur-me. Ko távape oiko 56.956 ava (2010 ary).
Turingia
thumb|right|200px|Poyvi Turingiagua.
Turingia (alemañañe'ẽme: Thüringen) ha'e peteĩ tetãvore Alemañagua, mbyte gotyo.
Tavakuairetã
Tavakuairetãme ojeiporavo mávapa oisãmbyhyha tetãre ku vóto rupi, ha ava kuéra oiko tavakuairetãme oguereko va'erã heta tekoiterape oñangarekóva hesekuéra.
Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca
Centro Federal de Educação Tecnológica Celso Suckow da Fonseca ha'e peteĩ mbo'ehaorusu Pindoramapegua, tetãvore Rio de Janeiro, oñepyrű ary 1994pe táva Pindoramape oguereko arandu róga táva Rio de Janeiro-pe. Ko'ag̃aite ko Mbo'ehaorusu Pindoramapegua ohekombo'e 9669 temimbo'ekuerape ha oguereko 525 mbo'ehára.
Kurusu Ára
thumb|230px|Kurusu Jegua
3 jasypo niko Kurusu Ára; ojegueromandu’áva ymaite guive Cristiano-kuéra apytépe ha omombe’úva Constantino, Roma Ruvicha; rembihasakue. Upérõ ndaje, ysyry Danubio rembe’ýpe, Roma-ygua guarinikuéra oñorãirõtakuri Barbaro-kuéra ndive. Roma-ygua niko imbovy hikuái ha upevakuére ndojeroviaguasúi ipu’akáre. Upe pyharépe jeko Constantino oñeno, oke ha iképe ohecha peteĩ kurusu ojajái ha omimbíva ha hese he’iva “ko ta’ãnga reheve ndepu’akáta”. Upehague ko’ẽme, opáyvo Constantino, ojapouka peteĩ kurusu omohendáva Romano-kuéra renondépe; ha -añetehápe- heseve Romano-kuéra ipu’aka ha oñemotenonde hikuái Barbaro-kuéra rehe. Ko mba’e guasuete ojehu rire, Constantino oñemongaraiuka ha oiko ichugui Cristiano ha omopu’ãuka heta Tupão hetãme. Uperire, omondo isy, Elena Marangatu; Jerusalén-me ohekávo Hesukirito kurusu. Elena Marangatu ojuhúkuri upépe umi mbohapy kurusu ha oikuaa hag̃ua mávapa upe Hesukirito mba’ekue omoĩuka peteĩ mitãrusu omanóva retekue mokõivéva ári ha ndojehúi mba’éve; ha oñemoñenóvo upe kurusu mbohapyha ári, upe mitãrusu oikovejey. Upe mba’e guasuete ojehúkuri peteĩ ára 3 jasypo, upe guive opytáva kurusu árarõ.
Paraguái retãme niko Kurusu Ára oñemomorã opaite henda rupi ha oike umi ñande jerovia ha jepokuaa apytépe, ñane tavarandúpe. Upe árape heta tapicha oho tyvytýpe omyengovia ha ombopyahúvo kurusu ao; upéicha avei, oĩ oñembojáva kurusu tape oĩha rupi, omyendy tataindymimi ha oñembo’e; ág̃akatu pe mba’e tuichavéva oikóva upe árape niko pe Kurusu Jegua. Ogaygua ha Ogaykeregua oñembyaty voi guive ha omopu’ã peteĩ kurusu rendag̃ua ojejapóva takuáragui ha oñembo’apéva ka’avove’i ha pindo roguépe. Uperire, oñemosã ha oñemosãingo hyepýpe opaichagua chipa (aramirõ, manduvi, mbokaja) ha ijysaja ambuéva (apu’áva, kurusura’ãngáva, kurusumbo’ýva). Uperire, mbytetépe, omohenda hikuái kurusúpe. Kóvape, oñembohéra Kurusu Jegua. Upéi, oñembyatypa ha oñembo’e ha omomorã kurusúpe. Ipahápe, opávo ñembo’e, oiko pe chipa po’o ha heseve oñembosyryku kojói. Avei, ja’eva’erã kurusurape'anduhára omoirũhájepi Kurusu Jegua ha Kurusu Ára ipurahéi asy rupive.
Henri de Toulouse-Lautrec
Henri Marie Raymond de Toulouse-Lautrec (Albi, 24 jasypateĩ ary 1864-pe - Saint-André-du-Bois, 9 jasyporundy ary 1901-pe), ojekuaavéva chupe Toulouse Lautrec, ha'e akue peteĩ mboparahára ha mboha'angahára Hyãsia megua omohechaukáva ha'agápe pyharére jeiko táva Parĩme saro'y XIX pahápe. Oĩ umíva mbopy'arasa riregua rape (postimpresionismo) pegua mbytépe.
Amor à Vida
Amor à Vida (avañe'ẽme: Mborayhu Jeikovére/ambue tetãme: Rastros de Mentiras) ha'e akue peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava Rede Globo. Oñepyrũ ára 20 jasypo ary 2013-pe, tembiasagua'u Salve Jorge opávo ha opa ára 31 jasyteĩ ary 2014, 221 ñembyatypyrére, tembiasagua'u Em Família mboyve. Ohai Walcyr Carrasco, ha omotenonde Mauro Mendonça Filho.
Omombe'u peteĩ ñemoñare jehasa oreko peteĩ tasyo guasu táva São Paulo-pe. Omombe'u royrõ ha mborayhu jehasa asy ha porã.
Himaláia
thumb|[[Éverest. ]] thumb|[[Kãchẽjunga.]] Himaláia térã Himalája ha'e peteĩ yvytyrysýi guasu ha yvateitéva oĩ Ásiape. Himaláia ha'e upe yvytyrysýi tuichavéva ha yvatevéva opaite yvóragui. Ijyvyty yvatevéva ha'e yvytyru'ã Éverest (upe tuichavéva yvórape), ohupytýva 8844 métro para ári. Ko yvytyrysýi apekue oñemuasã irundy tetãre: Chína, Nepal, Vutã ha Índia.
Umi yvyty yvatevéva Himaláiape ha ijyvatekue:
Epifanio Méndez Fleitas
Epifanio Méndez Fleitas heñoiva’ekue San Solano (oĩva San Pedro del Paranáme) 7 jasyrundy 1917-pe. Itúva herava’ekue Prudencio Méndez ha isýkatu Rosa Catalina Fleitas de Méndez. Epifanio oñemoarandu’ypýkuri San Solano-pe ha upe rire San Pedro del Parana tavaitépe. Mbo’ehao mbytegua ojapókuri táva Villarrica-pe ha upégui ouva’ekue Paraguaýpe oñemoarandúvo Facultad de Derecho, Universidad Nacional de Asunción-pe; jepémo upéicha, ndaikatúikuri omohu’ã oñemosẽgui ñane Retegui, ary 1941-pe.
Ombo’ejepékuri heta mbo’ehao mbyteguápe ha avei oiko ichugui Colegio Goethe ha Colegio Militar sãmbyhyhára. Omba’apojepe avei heta hendápe, péicha oĩkuri Tahachi Ruvichárõ 1949 guive 1952 peve; ha omotenondékuri Banco Central del Paraguay 1952 guive, 1955 peve. Epifanio Méndez Fleitas niko oĩ umi ñe’ẽpapára ikatupyry ha hemianduporãvéva apytépe. Imitãrusu guive ohai ñe’ẽpoty Castellano ha Guaraníme. Umi hembiapokue oñemyasãijepe heta kuatiahaipyrépe. Ary 1939-pe onohẽkuri iñaranduka peteĩha hérava “Bajo las verdes arboledas”.
Haihára, mba’epu’apohára, ñe’ẽpapára ha maranduhára. Oisãmbyhýkuri Kuatiahaipyre “Patria”. Kolo’o hekopotĩva hekópe, Epifanio ojepytaso ha ombohovái Alfredo Stroessner-pe. Kóva -heta ojahéi rire hese- omosẽkuri ichupe ñane Retegui. 30 ary oikojepe ambue tetã rupi, umíva apytépe Argentina, Uruguái ha Estados Unidos. Jepémo oiko mombyry ñane retãgui, ko’ápe oĩ heta kolo’o akóinte imandu’aporãva hese ha upehaguére oiporavókuri Méndez Fleitas-pe MOPOCO sãmbyryhára apytépe; ha avei ojeporavo ichupe ANR sãmbyhyhárarõ ñane retã mboypyri. Umi ijehaikue apytépe oĩ mokõi ojehecharamovéva: Diagnosis paraguaya (1965) ha Lo histórico y lo anti-histórico en el Paraguay (1976). Avei oguereko heta tembiapo ojapóva ambue tapicha katupyry ndive, umíva apytépe: Carlos Federico Abente, Teodoro Salvador Mongelós ha Augusto Roa Bastos.
Oikórõguare ñane retãme, ary 1953-pe, ha’e omoheñóikuri peteĩ mba’epu’aty hérava “San Solano” omoirũháme chupe Reinaldo Meza, Barrios-Espínola. Damasio Esquivel ha Nicolás Barrios. 1976-pe oĩjavérõ Buenos Aires-pe ha’e omoingovejeýrkuri upe aty ambue tapichakuéra ndive. Epifanio Méndez Fleitas ombojoaju hekove Fresdesvinda Vall rehe, 6 jasypoapy 1944-pe. Oguereko hikuái poteĩ ñemoñare: Teresa, Bernardino, Prudencio, Epifanio, María de la Cruz ha José.
Ha’e oĩkuri avei umi omoheñoiva’ekue Autores Paraguayos Asociados (APA) apytépe; ha hembiapo rupive APA oguereko hóga tee tape Chile ári, táva Paraguaype. Avei oipytyvõkuri ñande purahéi oñemyasãi hag̃ua Europa-re ha peichahápe omoakãraku Luis Alberto del Parana ha iñirũ Agustín Barboza ha Digno García-pe omoheñoi hag̃ua mba’epu’aty “Los Paraguayos” ha omondo chupekuéra, ñane retã reraitépe, Europa-re oikuaaukávo purahéi ñanemba’éva.
Umi hembiapokue apytépe oĩ ñe’ẽpoty ha’e ohaiva’ekue ha avei ñe’ẽpoty ambue tapicha mba’éva ha Epifanio omondéva’ekue purahéipe, péicha: "Che Mbo'eharépe", "Hekovia Techaga'u", "San Solano", "La Canción del Demócrata", "20 de Abril", "Nde Pukavy che Korasõme", "San Pedro del Paraná", "Nendivente", "Reseda Poty", "Canto de Peregrino", "Che Ka'aru Ndavy'ái", "Kokue Jára Purahéi", "Tory Ára", "Che Jazmín", ha upe ojehecharamovéva: "Serenata", hetave ambuéva apytépe.
Epifanio Méndez Fleitas omanókuri Buenos Aires, Argentina-pe, 22 jasypateĩ 1985-pe, ha oñeñotỹkuri tyvyty Chacarita-guápe. Heta jeju ha jeho rire, 18 jasypateĩ 2004-pe hetekue oñenohẽ tyvytýgui ha -hasy peve- 22 jasypateĩ 2004-pe hetekue og̃uahẽ táva Paraguaýpe ha upe ára guive opytu’úma ñane retãme.
Múnichi
Múnichi ha'e peteĩ táva oĩ Alemañape. Ha'e tavusu ha tuichave táva Mbaviera Tetãvoregua ha mbohapyha tuichave tetãyguakuéra táva rehe Alemañape.
Kãchẽjunga
thumb|Kãchẽjunga.|281x281px Kãchẽjunga térã Kanchenjunga, ha'e niko peteĩ yvyty tuicháva oĩ Himaláia yvytyrysýipe, tetã Índia ha Nepal oñomohembe'yhápe. Ohupyty amo 8.586 métro para ári hu'ãme. Kãchẽjunga niko pe yvyty yvatevéva mbohapyha opaite yvórape.