cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Elzear Salemma
Políticape ñemba´apo
Salemma oñepyrũ omba´apo políticape 10 jasypateĩ 2009 guive. Ha´e omoñepyrũ peteĩ movimiento independiente Asociación Nacional Republicana (ANR) ryepýpe hérava "Pujanza Republicana". Péicha Salemma oñembosako´i oha´ã hag̃uã votación rã oikótava 2013pe ojeiporavotahápe tetã Paraguái myakãhára. Tendota Fernando Lugo rendaguépe g̃uarã. Upe mboyve, Salemma oñembohováita hína umi Partido Colorado gua kuérandi internas partidarias aja. Elzear ningo oĩ afiliado colorádo ramo oguereko guive 14 años.
Ha´e ningo he´i maranduhára kuérpe noikotevẽiha viru rehe, ndaha´éiha pirapire rehehápe ha´e oikoséva tendotáramo, ha katu ohupytyse tekoporãva Paraguái ra´ykuérape g̃uarã.
Monzón
Monzón ha'e táva tetã Epañape, Huesca provincia-pe.
Oikovéva: 17.260
Mombe'ukatupyrã
Mombe'ukatupyrã
Imombe’ukatupýramo Toiko Ãnga Marãngatupãvẽ temime’ẽte reruha ha kuñakarai tekomarangatujaraite
María jepínte imarane’ỹva osyry pe oñemondýi ypyramoguare angaipa ypy ipysyrõmbýramo.
Ta’upéicha Hesu.
Ypyte
thumb|Ypo'i [[Tuykiape.]] Ypo'i ha'e peteĩ y hasaha po'i ojoaju mokoĩ yguasu, paraguasu térã ypa, hasahína umi yvy imbytépe. Ko ypo'i renda ha'e mba'e guasu, virurekohápe ha yvyrekohápe.
Peteĩ ypo'i tenondegua ha'e Ypo'i Hivyraytã (Estrecho de Gibraltar), ko ypo'i ojoaju Paraguasu Atlántiko ha Para Yvy mbytépe ndie.
Gabriela (2012)
Gabriela ha'e akue peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindoráma retã pegua, ojapo akue ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva hérava Rede Globo. Oñepyrũ ára 19 jasypoteĩ ary 2012-pe ha opa ára 26 jasypa ary 2012-pe, tembiasagua'u O Astro rire ha Saramandaia mboyve, osẽ tembiasagua'u arandukágui Gabriela, Cravo e Canela, ohaíva Jorge Amado - omosẽ ave tembiasagua'u ta'angambyrýgui Gabriela (1975) ojapóva ava tee Sônia Braga; ohai Walcyr Carrasco, ha opytyvõ jehaípe André Ryoki ha Daniel Berlinsky, omotenonde André Felipe Binder, Marcelo Travesso, Noa Bressane ha André Barros; omotenonde pavẽ Mauro Mendonça Filho ha Roberto Talma.
Paraguáipe ohasa SNT rupive, arahakúre ary 2014-jave, 22:00 aravóre, ha ohecháva heta.
Mba'eapohára ojapo ava tee ha'e Contou com Juliana Paes, Humberto Martins, Leona Cavalli, Antônio Fagundes, Mateus Solano, Luiza Valdetaro, Vanessa Giácomo, Giovanna Lancellotti, Marco Pigossi, Rodrigo Andrade, Marcelo Serrado, José Wilker, Maitê Proença, Laura Cardoso ha Ivete Sangalo.
Deodoro da Fonseca
thumb|Deodoro da Fonseca 1889-pe. Manuel Deodoro da Fonseca (Alagoas táva, Alagoas, 5 jasypoapy, 1827, Pindorama — Rio de Janeiro, 23 jasypoapy, 1892) ha'e akue milíko ha polítiko Pindoráma pegua. Deodoro da Fonseca ha'e akue Pindoráma mburuvicha peteĩha, oisãmbyhy hetãre ára 15 jasypateĩ ary 1889 guive 23 jasypateĩ ary 1891 meve.
Ñorãirõ Estero Bellaco
thumb|300px|Batalla de Estero Bellaco.
Batalla Estero Bellaco ha’eva’ekue ñorãirõ ñembyasyháva Guerra del Paraguay-pe oñemotenondéva Triple Alianza jave.
Ko batalla oikova’ekue 2 jasypo 1866 jave, ejército paraguayo oipyhy 2000 retekue. Ko’ápe, 300 omanóva prisionero tropa oimehápe Triple Alianza-gua: Argentina, Brasil ha Uruguay.
Estero Bellaco tenda
Estero kóva oiméva Departamento Ñe'ẽmbukúpe, Paraguái, Rio ogueraháva voi héra. Oiméva República Argentina guýre.
Antecedente
Ñorãirõ Paraguáie (1865 y 1870) ha’èva tendavaiete ha oguerúva ñembyasy vaiete ha tombohasáva América Meridional-pe. Oñehenóiva Paraguái Guerra de la "Triple Alianza" jave, ombohováiva ñenfrentamiento bélico República Argentina, Su Majestad Emperador  Brasil-gua ha República Oriental del Uruguay, ojoajúva alianza ofensiva ha defensiva  guerra omokyre’ỹva gobierno paraguayo Presidente Francisco Solano López.
Ñorãirõ Estero Bellaco-pe
Ára 16 jasyrundy 1866 ohasa río gotyo umi tropa brasileña omyakãva Mariscal Osorio ha omotenondéva Itapirúpe. Upe árape, ohasa general Flores omotenondévo primer cuerpo del ejército Argentina mba’éva ha peteĩ división de infantería uruguaya. Omotenondévo ambue àrape tropa Paunero.
General Flores, oñemohenondéva Estero Bellaco-pe, oipyhy 2 jasypo àra omombaretévo fuerza paraguaya 6.000 kuimba’e irundýha kotýpe artillería. Ko’ã paraguayo ho’a Flores pya’eterei ha ñemondýipe oñemotenonde tropa argentina rehe, ohechauaávo ndoikuaáiha moõ gotyo ohóta pakõi batallon reserva.
Franz Kafka
Franz Kafka (Praga, Mburuvi Auteria-Hungyria, 3 jasypokõi ary 1883 – Kierling, Auteria, 3 jasypoteĩ ary 1924-pe) ha'e peteĩ haihára Hudío ohenói tetãvore Bohemia-pe ha ohai alemañañe'ẽme. Ojehechakuaa hembiapo iporãite opa yvóra ñe'ẽporãhaipyreme ha hembiapóre oñe'ẽ ava iñapytu'ũ'ỹva, apytu'ũkuaaty ha tetekuaaty ava rekovére, túva ha sy iñemoñarenguéra apañuái, ava gua'u oikéva tembiasagua'u kyhyjépe ha heta mba'e ambuéva.
Ñorãirõ Estero Bellaco
Ñorãirõ Estero Bellaco-pe
Ára 2 jasypópede 1866 arýpe, Mariscal López ojerúre oñemomba’e haguã Estero Bellaco tvy gotyo, ojepytasóvo tenda oiméha hikuái oponente.
Franz Kafka
Ohai mbohapy tembiasagua'u, Jehasarusu (Der Prozeß), Ógambarete (Das Schloß) ha Amérika (Amerika térã Der Verschollene), tembiasagua'u mbyky Oñemoambuéva (Die Verwandlung) ha heta mombe'urã mbyky. Oheja avei hetaiterei kuatiañe'ẽ ha jehai omombe'úva mba'éichapa ha'e oikove. Ijehaypy reko tee oñembojogua heta tembiapo arandupykuaatýva he'íva yvypóra oikove "oikove" hag̃ua.
Ñorãirõ Estero Bellaco
Ñorãirõ Estero Bellaco-pe
Umi fuerza aliada campo paraguayo gotyo, ohecha ỹre peligro ha andu naiporãiva pe oha’ãrõva chupekuéra. Ejército adversario oñemotapykue ojerresisti ỹre. Ko’ã mba’e ohechauka osẽ porãtaha. Ohóvo López tropa pyporère oguerahá Humaitá peve, okañy’ỹre, oguahẽ Estero Bellaco del Sur-pe, upépe oime hikuái vanguardia, oimehápe irundýha batallon uruguayo, irundýha batallon brasileño, irundy pieza artillería, ko’ãva regimiento caballería riograndesa ha dosciento jinete escolta general Flores mba’éva. Ohupyty, siete mil kuimba’e umi mbohapýha arma-gui.
Franz Kafka
Albert Camus, Jean-Paul Sartre, Jorge Luis Borges ha Gabriel García Márquez ha'e haihára umíva heta haihára pegua oipyhy arandu Kafka rembiapo pegua.
Ñorãirõ Estero Bellaco
Ñorãirõ Estero Bellaco-pe
Oñemohenda Flores guarini mbarete, upe jave:
Irundýha batallon brasileño o´ñemombe’úva oime cuchilla vevúipe. Pe batallón 7º, ikatupyryvéva, oñangareko irundýha pieza regimiento 1º de artillería-gua. Amo ochociento metro retaguardia-gui oiméva 21 ha 38 cuerpo “Voluntarios da Patria”. Ko’ã batalón uruguayo Veinticuatro de Abril, Florida, Independencia y Libertad oñemoĩva tropa imperial asúpe.
Asaje mbytépe, umi aliado oñeme’ëva omokõva rancho, oike umi paraguayo mbohapyha pasos Estero-gui, omboguatávo umi puesto vanguardia omongakuaáva. Omyaña caballería paraguaya oñemitỹva ha ndoikuaáiva mba’épa ojapóta fuerza brasileña ha oriental, péicha, umi batallón ha regimiento oñemohenda jey ha oñeha’ã ojepytaso jey, ombotovéva oñondive cuerpo de infantería oĩva comprometido operación ñemotenondépe.
Péicha, vanguardia del ejército aliado oñembotapykuéte, Coronel José Díaz, comandante tropa paraguaya oisãmbyhýva, ohóse mombyrýve. Oñembotapykue ramo’ã ha oñemopyenda ha oguata jey, hembipotápe omoañete operación, oñeha’ã ha oiko osegi hekopeỹme, ndojepy’amongetái ha osẽ base oïhágui, oike ejército aliado rehe. Ha sarambi oiko chuguikuéra, ikane’õ, ipytúpa, presión ojopýva oponente oikéva ko movimiento-pe.
Estero gotyo, Díaz oharu movimiento ombojeréva tropa brasileña, oñeha’ã ohasa Paso Sidra gotyo ombotovévo mokõi jey bayoneta, ojopývo ha ombodispara.
Ojehekávo tape umi mba’e oikóvape
Opáichagua testimonio ha evaluación Batalla Estero Bellaco omoné{iva ohesa’ỹijóvo opáichagua perpectiva oñeha’ã ohekávo acontecimiento oñembohapéva:
Mitre omomarandu Pyaguapy oguahẽtaha (Paz): Umi paraguayo “ojeobliga ohejávo umi ka’aguy okañýha hikuái, ha ohechaukávo orekóha poder ohupyty 1.200 omanóva, 3 piesa artillería, 2 poyvi, ha’eháicha 800 fusil,  omokyre’ỹva ha orekóva prisionero, ha’ekuéra hetáve opytáva erído, ko’ágã ndikatúi ojekuaa porã (…)  perdida  omotenondéva umi ejército aliado ohupíva 656 kuimba’e ñorãirõgui osẽva, hetáve herído opyta” (Mitre a Paz. Cuartel General oĩva Estero Bellaco-pe, 3 jasypo 1866. Parte Oficiales.p.31 y 32)
Mitre Literatura ome’ẽva "victoria", oñemoañetéva peteĩha "derrota". umi paraguayo oipyhýva “irundýha cañon rayado, umi carro munición, ha péva fusil pabellón” (Resquín. Partes históricos. p.43) ha según Natalicio Talavera, adscripto cuartel general López, ohejáva saldo 200 a 300 muerto ha péva 1.000 erído fila paraguaya oiméva fila aliada omohapéva 5 ha 6 mil baja, omanóva ha oĩva erìdo. (Natalito Talavera. Crónica de guerra.
Campamento de Rojas, mayo de 1866. El semanario N° 628). Thompson, oguejýva 2.300 peteĩteĩ parte-kuéra. Mitre ojederrota ha Flores avei. Péicha O´Leary : ohechakuaa “Flores, gaucho orgulloso, oitýva tukumbo hetãre, omotenondéva kyhyje hetãyguáva, noñembotapykuéi omboykévo upe tropa, ohóvo ikavaju àri desensillado ohekàvo ipo” (O´Leary. Ojeheróva centauro de yvyku’i.p.113)
Upéicha Flores, “ohóvo lana rehe osẽ trasquilado”, péicha predicción he’ìva:
“Che ndaikuaái mba’èpa oikóta nñandehégui” ohai Venancio Flores hembirekópe 3 Jasyapy jave, iko’ẽvo contraste oguenohẽva “ohundi División Oriental, ha péva aletehápe ko situación ojehasáva ombohape apatía general Mitre-gui, ikatúga oguahẽ lana osẽvo trasquilado”.
Péicha general Garmendia omoañete derrota,odisimula gua’u oporoja’óvo enemigo-pe: “El batallón (Argentino) oñepyrũ oñembotapykue, diezmado: maltratado orekóvo insolencia cobarde mbaretépe, oñembotapykue acuchillado enérgicamente, opytu’u’ỹre,  enemigo ha’éva indio enjambre-icha oúva hi’ári, omotenondéva arma vencedora, osapukáivo combate-pe, okororõvaojerurévo tuguy ikuerái peve, oiporiahuverekóvo escarnio-pe”.
Upéva rire, oñeha’ãvo ohechauka Teniente Coronel Díaz, Mariscal Francisco Solano López ohupíva grado inmediato Coronel. Umi acciòn oñemotenonde:
López ojavy guerra jave ha ojeipyso mbaretépe tropa ohóva Paso Pacúpe ojearriesgávo  batalla pukukue (ha’éva Tuyutĩ, péicha he’i plan orekóva).Peteĩ batalla ikatúva ogana térã ohundi tendota pópe kóva oreko calidad tropa-kuérape, ha’eháicha Tuyutĩ. López oipota condición militar orekóva Mitre-pe guarã, upéicha prestigio omoherakuãva La Nación Argentina-pe. Oguahẽma upéi Kurupayty, ombohapéva estratega ojejapova’erã, ka’arúma ogana haguã guerra guasu. Upépe umi brasileño oiméva umi punto oñembo’ýva General en Jefe; mbovýve ojeruréva oike agua hekovia duque de Caixas ko ñorãirõ oñemohu’ã haguã.
Ñorãirõ Guasu rire
Paraguái oreko ijerére 1.300.000 yvypóra omohu’ãva guerra opytáva 300 mil, umíva apytégui 10 por ciento kuimba’e –ko’ãva uni tapuja mimi ha opyta vaíva (inválidos)- avei oiméva kuña ha mitãnguéra. Tetãme osalva territorio mbyte porã –omombytéva vencedor-kuèra – ha péva ombohape heta ary oguahẽvo retirada completa brasileño-kuèra, ohupytýva osubsisti ha’évo peteĩ tetã independiente. Péicha avei, araka’eve nopu’ãi umi àra oúva guerra rire; ivaivéva upe tragedia ohasáva tet0Ò Paraguái rembiasápe, ni upe erída nombotýi del todo. Aliado-kuéra avei osẽ gratis aventura bélica-pe. Argentina, ha ambue tetãnguéra ojealíava, upéva, hetaiteréipe ojuka.
Ky
thumb|200px|Ky Ky mymba'i oipytéva tuvy, pire apéregua ha omohemóiva pe herekoha pire.
Konsepsiõ (Chíle)
Concepción ha'ehína táva Chile. Ko távape oiko 223.574 ava (2017 ary).
1804
1804 - ary.
Omano'akue
...1803-1804-1805...
Yñu
thumb|Itapoty Yñu. Yñu ha'e peteĩ ita aty térã yvyku'i aty renda oĩva yguasu guýre, 11 metro térã mbykyre y guýre. Ko rendápe oĩ heta pira ha itapoty, ygáu ha ambue ka'a oiko avei ko rendáre.
Eiffel Óga tuicha
thumb|right|Óga tuicha Eiffel, Champ de Mars, [[Parĩ távape.]] Óga tuicha Eiffel (Hyãsiañe'ẽ: Tour Eiffel, /tuʀ ɛfɛl/) ha'e peteĩ óga tuicha itakanduágui ijapopyréva oñemopu'ã akue saro'y XIX-pe, oĩ Champ de Mars okarusúpe, Parĩ távape, óga mba'eguasúva karai Gustave Eiffel ojapo akue. Kóva niko upe óga yvatevéva Parĩ távape, ijyvatekue ohupyty amo 324 métro. Ojejapopa ára 31 jasyapy 1889-pe. Oiko chugui Hyãsia rechaukaha herakuãvéva yvórape. Oñemopehẽ irundy vorépe.
1805
1805 - ary.
Omano'akue
...1804-1805-1806...
Ykuãirũ
thumb|Ykuãirũ [[Paraguasu Py'aguapype.]] Ykuãirũ ha'e peteĩ ypa'ũ térã ypa'ũmi apu'a kuãirũguáicha oguerekova heta itapoty ha mymba pyjaseoreko'ỹva, ykuãirũ imbytépe oĩ peteĩ ypa ijukyryva. Heta yñu oguereko ykuãirũ ijysaja.
Arávia Saudíta
Arávia Saudíta, héra tee niko Tavetã Arávia Saudíta, ha'e peteĩ tetã hekosãsóva Ásiape ojejuhúva Arávia yvyapýpe (Kuarahyresẽ Aguĩgua), ojejokuái porokuái peteĩme rupive.
Ijerére ojejuhu yvate gotyo Horytáña ha Iráke, kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu Kuáite, Arávia Emiráto Joapykuéra, Katára ha parapyte Péysia pegua, amo kuarahyreike gotyo ojejuhu para Pytã, ha ñemby gotyo ojejuhu Omã ha Jemẽ, hi'arive ojoaju Varéĩ rehe upe Mburuvichavete Fahd guataha rupive. Ijyvya apekue hína 2.149.690 km², ha ary 2012 aja ojeipapa oikoha upépe amove 29 sua tapicha. Ko tetã niko pe oñemuvéva itakyra ha upévare ojejuhu umi 20 tetã mba'ehetavéva apytépe. Arávia Saudíta ojehero avei «islãróga kuéra marangatu retã» oĩgui upépe pe Mezquita Guasu táva Méka-pe ha Maranduhára Mezquita táva Medína-pe, umi mokõi tenda imarangatuvéva Islã jeroviápe, umi tendápe ndaikatúi oike umi ndaha'éiva musulmã.
Sa'ive yvypóra tekoiterape ohechakuaa Arávia Saudíta hetãyguápe. Py'ỹinte ojuka hikuái umi kuimba'épe ojopyhýva, jasypoteĩ 2018 peve kuñanguéra ndaikatúi omboguata mba'yrumýi ha ary 2011 meve ndaikatúi hikuái ovota hetã mba'e rehe. Jahecháramo jepe mbeguehápe iporãvemi, umi aty oñangarekóva yvypóra tekoiterape rehe, Amnistía Internacional ha Human Rights Watch techapyrãme, he'i py'ỹinte umi Arávia Saudíta retãygua oiko tekosãso'ỹ ha jekupyty'ỹ.
Jeruti
Jeruti ha'e voi guyra juehegua hekovety porãite oñemohendáva umi pykasukuéra atýpe. Jeruti oiko Amérika apekue tuichakue rupi, upéicha ojejuhukuaa Argentina, Pindoráma ha Paraguáipe avei. Jeruti ho'u yvyra'a kuéra opaichagua ha oiko umi ka'aguy yvate rehe, oimekuaa táva guasúre avei. Oguejy py'ỹi ojatypeka hag̃ua yvýpe. Upépe oheka yso'i ha ambue tymbachu'i oikóva chupe hembi'urã. Jeruti ojoguaite pyku'ípe, ha katu pyku'i oiko hera voi oñondivepa.
Praga
Praga (Praha chekoñe'ẽme) ha'e Chekia retã tavusu, ku tetã léiguasu rupive. Ymaguare, Praga ha'e akue tavusu Mburuvi Bohemia pegua ha tetã Chekía-Elovákia tavusu avei. Ko'ãga Praga hína tavusu Tekoha Bohemia pegua avei.
Ysyry Moldava rembe'ýre, oikove ipype amo 1.200.000 tekove, upévare, Praga ha'e táva oguerekovéva tavaygua ipype opa Chekiape. Táva ijerére ndive oguereko 1.900.000 tekove.
Ary 1992 guive, táva vore ymaguare ha'e Tembiejakue Yvypóra reko pegua. Hembiasakue ha iporãnguére heta tekove oho Praga-pe.
Jaguareteru
Jaguareteru (, Panthera pardus) ha'e peteĩ okambúva so'o'úva oĩ juehepehẽ mbarakajarundi pegua.
Occitáno ñe'ẽ
Occitáno ñe'ẽ (occitan térã lenga d'òc) ha'e peteĩ Indoeuropa ñe'ẽ oĩva Rróma ñe'ẽnguéra atýpe oñeñe'ẽva Katalúña yvate kuarahy reiképe (Valle de Aran), Hyãsia ñembýpe, Itália yvate kuarahy reike ha ñembýre ha Mónako.
Hembiasakue
Ára Mbyteguápe occitáno oñemombarete ñe'ẽ tekotevẽrãrõ ha Occitánia rekopýrõ. Jehai ypy oĩ saro'y XI peguare. Ha saro'y XII ha XIII pe oiko chugui tekotevẽrã mbarete. Saro'y XIII guive, ha Ára Mbytegua pukukue, Hyãsia oñangareko ijehe hetãme oikóvagui, osẽ porã hagua omopu'ã tekopy ha ñe'ẽmbo'e Hyãsiañe'ẽ.
Oñeñeha'ã oñemoingove jey ñe'ẽ, ha oñeñepia'ãve saro'y XIX ñe'ẽporãre, ha saryty XX occitáno rehegua. Ko ipahagua omomba'e guasu ñe'ẽ ha omoinge'imi tembipuru marandurãme, mbo'ehao ha kuatiañe'ẽ ojejapohápe. Avei omotenonde ñe'ẽ mbykyrã, oñemoĩva Occitáno ñe'ẽ ári, ha oipurukuaáva opavave tekoita Occitáno.
Gaskóna rekoita Valle Aran -pegua mba'etee, ojehe'áva Katalúñare saro'y XIV guive, héra arane. Oñeñangareko guive Katalúñame oñeme'ẽva tekome'ẽre, heko rape oñemombarete Vállepe (1990) ohupyty peve ñe'ẽpavẽicha renda, katalã ha karaiñe'ẽ ndive.
Upe mboyve 1982 oñemoĩporãma Occitáno ñe'ẽ jehai, ápe ojehechakuaa ombojoajúva occitánore, ha oñepyrũ mbo'ehaópe jeipuru (1984). Ko árape arane ojeipuru tekotevẽ ha ñembo'erã, oĩmimi tembipuru marandurãme ha ojehai ñe'ẽporã. Ñe'ẽmbo'e reko ñemuengovia oñepyrũva Occitánia Hyãsia peguápe nombotovéi Valle Aran-pe, ñe'ẽ imbareteterei ha oĩháme oñangareko mbaretéva hese. Aga katu arane noñemohatãi: oñemoĩ karaiñe'ẽ guýpe, ha avei katalápe oñakãity, oñembo'éva mbo'ehao ha jehorã.
Oñe'ẽva retakue (haimete)
Oñe'ẽvakuéra papapy: 500.000 ha 1.200.000-rupi.
1806
1806 - ary.
Occitáno ñe'ẽ
Oñe'ẽva retakue (haimete)
Katalúña yvate kuarahy reikéo (4.700); Hyãsia ñembýre (400.000 ha 1.000.000-rupi); Itália yvate kuarahy reike ha ñembýre (50.000 ha 100.000-rupi); Mónako (4.500).
1806
Omano'akue
...1805-1806-1807...
Tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui
Tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui ha'e peteĩ tembiapo omombe'úva tembiasa ta'anga omýi rupive ha ta'angambyrýre ojehechauka, ija'opyre heta pehẽnguépe.
Taguato
thumb|200px|Taguato Taguato guyra guasu ovevéva yvate ha okarúva mymba michĩvévare.
Luiz Inácio Lula da Silva
Luiz Inácio Lula da Silva (Caetés, Pernambuco, Pindorama, 27 jasypa, 1945) ha'e niko ojokuaikuaáva Pindoráma megua. Ha'e kuri Pindoráma mburuvicha 35ha, oisãmbyhy hetã rekuái rehe ára 1 jasyteĩ 2003 guive 1 jasyteĩ 2011 meve. Ary 2022 jave, ipu'aka jey jeporavópe ha ohenonde'a Jair Bolsonaro-pe, upéicha oiko chugui pe kuimba'e peteĩha ojeporavo oisãmbyhy hag̃ua hetãre.
Kyse
Kyse (epañañe’ẽme: cuchillo) ha’e peteĩ mba’e ojeipurúva ñeikytĩ hag̃ua, oguerekóva peteĩ kuarepoti rogue haimbéva ha peteĩ ýva añónte.
Jeporukuéra
Kysépe oñeme’ẽ opaichagua jeporu, upévare ojejapo opaichagua kyse ikatuhag̃uaicha oikytĩ so’o, pire, yvyra, yva, ha ambue mba’e ñeikytĩséva.
Koty tesaroryrã Rrómagui
thumb|right|Koty Tesaroryrã Rrómagui, [[2007-pe, Rróma.]] Koty Tesaroryrã Rrómagui ha'e peteĩ ñoha'anga óga tuicha, jogapopapyre I arapa'ũgui, Rróma mbytepe, Itália. Kurive, itéra ha'ekue Amphitheatrum Flavium. Guive 1980 ha'e Tembiejakue Yvypóra rekogui (Patrimonio de la Humanidad) ha guive 7 jasypokõi 2007-pe ha'e peteĩ Pyahu Pokõi Tembiechapyrã Yvóragui Ãgagua. Koty Tesaroryrã Rrómagui orekokue tesaroryrã ñeha'ãkuéra kysepukúpe ñorairõhagui ha tesaroryrã herakuã.
Jeporu
Ijeporu ha'ekue ñeha'ãkuéra kysepukúpe ñorairõhagui, jejuka máva ha jejuka mymba. Tymba'api ha'ekue tapiagua, mymbajuka tymba ka'aguy Afrikagui. Ijeporu ha'ekue avei Ñorairõ Yga rehegua. Ko'ãgagua ijeporu ha'e turismo.
Tahýirẽ
thumb|260px|Tahýirẽ Tahýirẽ tahýi rehegua, hete hũ ha oiko hetakuére oñondive yvy guýpe. Okypota jave katuete osẽ hikuái ojoapykueripa. Oporojopi rasy ha hyakuã vai japokóramo hese.
Pyku'i
thumb|260px|Pyku´i. Pyku´i, pyku´i ningo ha´e pykasu ha jeruti joguaha, ha katu jepivénte oiko hetavai ojuapykueri.
Ojatypeka tape rembe´ýre ha oiko umi kapi´ipe karape oĩhárupi heta tembi´u chupe g̃uarã. Mokõi tupi´ánte omoĩ hupápe. Pyku´i oiko opa tetã Amérika Ñemby peuápe. Venezuela guive Uruguái peve.
Karaguata'y
Karaguata´y ha´éva táva Argentinape, tetãvore Misiones (Argentina)pe oikovehápe 1.191 tavayguakuéra. Opyta 30 kilómetro táva Eldoradoguive.
Tamanakuna
thumb|250px|Tamanakuna Tamanakuna ñana oikóva yvyra rakãre ha oipytéva chugui hembi’urã.
Yrape
thumb|Yhape Korinto pegua, [[Gyresiape.]] Yrape ha'e peteĩ ysyry puku yvypóra ojapóva ygakuéra ohasa hag̃ua, oĩ avei yrape tee yvypóra ndojapói ha ojejuhúva tekohápe. Yrape ombojoaju peteĩ yguasu ha yguasu ambuéva, ikatu ombojoaju ypakuéra avei.
Mbery sa'yju
thumb|200px Mbery sa'yju peteĩ ka'avo Ñembyamérikaetéva.
Ka'avo ñanemonguaru ha ñanembohy’ái. .
Bella Vista (Itapúa)
Bella Vista ha’e peteĩ tetãvore’i opytáva tetãvore Itapúa, Paraguái-pe. Opyta táva Paraguaýgui 410 km rupi. Ñaguahẽ ko tetãvore’ípe peteĩ tape rakamby osẽva ruta IV Juan León Mallorquín rupi.
Ha’e colonia alemán rehegua, omohenda va’ekue karai Erdmann Fischer ha José Bohn ary 1918-pe. Ojekuaa avei Bella Vista Alto Paranágua.
Oiko kuri ichugui tetãvore’i upe ary 1959 ramo.
Economía
Yvy neporãva jajuhu rupi ko’árupi, tapichakuéra omba’apo ñemitỹme ha avei vakakuéra ñemoñáme, ha upe oñeñotỹvéva ha’e ka’a ha avei tung. Mymbakuéra rehegua katu oñemoña vaka ha ovecha.
Ko tetãvore’ípe jajuhu heta industria-kuéra ha avei tenda oñemba’apohápe ita ñeguenohẽpe. Ysyry Paraná rembe’ýpe jajuhu ko’ã puerto-kuéra:
Población
Tapichakuéra Bella Vista-gua py’ỹinte oho tetã ambuekuérape, upeicha rupi ndahetái ko’ápe ojeiko. He’i upe Dirección General Estadística, Encuestas y Censos, ary 1972-pe ko táva oguereko 10.467 tapicha oikovéva ipype, ary 1982-pe 13.249, ary 1992-pe 7.954 tapicha. Ko’ã ramo guarã 10.738 tapichánte ha hetamive kuimba’ekuéra. Hetave ojeiko okaháre.
Geografía
Opytáva tetãvoreItapúa-pe, Bella Vista rupi heta ñukuéra jajuhu, tapichakuéra oipurúva ñemitỹ vakakuérare ñeñangarekorã.
Ko tetãvore’i Bella Vista korapy oguahẽ:
Comunicaciones
Ñaguahẽ ko tetãvore’ípe tape rakãmby osẽva Ruta VI Juan León Mallorquín-gui.
Kyve'ỹ
thumb|250px|Kyve'y Kyve'y ndokyvéivo heta ára.
Bella Vista (Itapúa)
Comunicaciones
Heta mbayruguata porã ha tuicháva oporogueraháva opa hendárupi. Oĩ katu oporogueraháva Paraguay peve avei.
Bella Vista oguereko tape oguejyha avion-kuéra michĩ ha ndatuichaitéiva. Upéicha avei jajuhu telefonokuéra digital, radioemisora ha repetidora-kuéra canal TV rehegua.
Ykuéra rehegua
Ykuéra rehegua tuichavéva ha’e Ysyry Paraná. Ombohykue Bella Vista rembe’y ipukukue javeve ko República de Argentina korapy ha oguereko heta ysyrykuéra osẽva ichugui: Ko’ãva ysyrykuéra ho’a ko Paranáme: Mbororé ha Itá Caguaré, ha oĩve.
Clima
Arahakukue Bella Vista-pe ha’e ko tetãvore Itapúa-peguáicha. 21 ºC rupínte ha ro’yha ára rupi oguejy -4 ºC peve. Ñañemo’aguĩvévo jahávo río Paraná rembe’ýpe ro’yvéntema. Arahakúpe nda’ijyvatetéi arahaku, ohupyty hakuvérõ 38 ºC peve.
Amakuéra rehegua, peteĩ ary javeve oky 1.700 mm. Javykuéra oky’iveha ha’e jasypokõi ha jasypoapy; okyveha katu ha’e jasypa.
Demografía
Tapichakuéra oikovéva koápe 10.105. Ha ñamañáramo ko’ãvare, jajuhu 78% oñembohógava okaháre.
Omombe’úva mba’échapa ko’árupi ojeikove:
Turismo
Ko tetãvore’i Bella Vista tenda iporãva pirakuéra ñeguenohẽrã, ha avei tendakuéra iporã Camping g̃uarã.
Oguereko avei yrembe’y porã ysyry Paraná ári, upéicha avei oñeha’ã hag̃ua umi deportekuéra y rupigua. Tendakuéra ojehohápe tembi’u tetã ambuegua je’urã jajuha restaurante "Papillón", opytáva táva Bella Vistápe, km 50 ruta VI «Juan León Mallorquín»ári, ojejapo porãhápe tembi’u alemán.
Y
thumb|250px|Y otykýva Y mba'e he'õ, osyrýva térã ono'õva peteĩ tendápe ha mba'yrúpe, ipotĩramo nahyakuãi, ava ha mymba omboy'u oikove hag̃ua ha ka'avokuéra oikotevẽ okakuaa hag̃ua.
Ñemohenda:Y
Kakuaavéva Ára
Tetãita Atyha (ONU), ary 1990-pe, oiporavókuri ára 1 jasypagua Kakuaavéva Ára ramo, heñoi’ypyva’ekue ary 1982-pe oikórõguare Amandaje Yvoragua Peteĩha itujáva ha ig̃uaig̃uíva rehegua. Ko jehecharamo rupive ONU oipota tetãita mburuvichakuéra ojesarekove umi kakuaavére, toñangarekoporãve hesekuéra ha ani omboyke chupekuéra. Oĩ tembikuaareka he’íva 2050-pe 25% yvyporakuéra oiketaha umi kakuaavéva apytépe ha avei ko’águi 10 arýpe 1.000.000.000 tapicha orekotaha 60 ary ha rasa.
Umi Kakuaavévape niko tekotevẽ ojehechakuaa ko’ã mba’e.
Ahógo
Ahógo pyti’a chiã. Mba'asy oporombopytu asýva.
Kuriju
thumb|260px|Kuriju. Kuriju, ha'e mbói guasu oikóva karuguaha rehe ha okaru vakara'y, térã ambue mymba rehe. Kuriju oakauapavove ohupyty 9 terã 10 metros voi ipukukue. Kuriju jajuhu Paraguai, Vrasil, Argentina, Uruguai, Venezuela, Colombia ha ambue tetã oĩva Apeika(Amérika) Ñembýgotyo.
Ahoja
thumb|Ahoja thumb|Ahoja Ahoja ojepurúva ojejaho’i hag̃ua.
Aty ojokuaikuaáva peteĩnte
Tetã ijaty ojokuaikuaáva peteĩnte ndaha'éi Tetã ituvicha ha'eño ha milíko, tapichakuéra oiporavokuaágui imburuvicharã, peteĩ atygui mante.
Tetã ijaty ojokuaikuaáva peteĩnte ko'ãga
Ko'ápe oĩ opa tetã ijaty ojokuaikuaáva peteĩnte.
Y syryha
Ñemohenda:Y
Blas Marangatu
thumb|200px
Blas Marangatu niko pohãnohára ha avare. Heñoi'akue Sebaste, Armenia-pe, ary 250 rupi. Blás Marangatúpe ojekuaákuri ipokatúre mba’asy pohãnóme. Peteĩ jey ha’e omonguerava’ekue peteĩ mitã ijahy’opa’ãva’ekue pira kanguépe. Upégui ou pe hay’o ñemongarai, jepokuaa hi’aretéva, ojejapóva Blás Marangatu árape. Omanókuri ary 316-pe.
Ára 3 jasykõiguápe oñemomorã Blás Marangatu ára, ha’éva Paraguáy retã rerekua ha avei ahy’o rerekua. Ñane retãme oĩ mokõi táva oguerovy’avéva Blás Marangatu ára: Pirivevúi ha Ita. Avei oñemomorã Ciudad del Este ha Colonia Obligado-pe. Upéicha avei opavave táva Paraguay retãmegua oguereko peteĩ jeikoha térã tavapehẽ ogueraháva Blás Marangatu réra. Pirivevúi ha Itápe, og̃uahẽvo ára 3 jasykõi, Blás Marangatu ára, ijaty tupãópe hetaiterei tapicha oñembojáva oaguyjeveme’ẽvo ichupe iñemongueráre. Umi oñembojáva Blás Marangatu rendápe oñemonde ha’éicha, ijao morotĩ ha ijatukupére ojeaho’i aopehẽ isa’y pytãvape. Umi ijahy’orasýva oha’ã Blás Marangatu ku’a térã ajúra peteĩ inimbope pytãme ha upéva oipuru upe ijahy’orasýva. Omoĩ mbo’ýrõ ijajúri térà ijyváre, kurundúrõ, okuera peve. “¡Karai Blás nemarangatuetéva!, eipytyvõmína ko mitã ijahy’opa’ãvape”, ha’ehína ñe’ẽ mba’ejerure oipurúva sykuéra ku imemby ijahy’opa’ã térã ijahy’orasy jave.
Enlaces
Ohai: David Galeano Olivera
Llanten
thumb|260px Llanten peteĩ ka'avo.
Teju hovy
Teju hovy ipire hovyũ, oñani pya’e, ojo’o yvy ikuararã ha upépe oñembohaity.
Tapo
thumb|230px|Tapo thumb|230px Tapo ñana ha yvyra omombytáva yvyvýpe, yvyra rapo.
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1970
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1970 (Copa Mundial de Fútbol de 1970, karaiñe'ẽme) ha'e akue pe IX (9ha) vakapipopo ñembosarái hetatetãrehegua kuimba'erehegua ojejapóva FIFA rehe, pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ. Ojapo Méhiko, ára 31 jasypo guive ha ára 21 jasypoteĩ meve ary 1970 jave. Ipu'akavéva ha'eva tetã Pindorama, mbohapyha jey opu'akáva, ha ipu'akavéva hekovia ha'eva Italia.
Mosuku
Mosuku ha'e Rrúsia tavusu. Ko tavaguasu oguereko 10.562.099 tavaygua. Tavaguasu Mosuku hína tavaguasu tuichavéva opa Európape. Ijapytépe oĩ upe ysyry Mosokóva ha hembe'ýre opyta "Óga morotĩ" (Белый дом) oikovehápe mburuvicha guasu Rrúsia retãgua.
Catecismo
Catecismo breve del Concilio de Lima
MB: Heẽ añetehápe Pa’i, oĩ MB: Peteĩnte Tupã oĩ. MB: Yvága, yvy ha avei opaite hendápe MB: Túva, Ta’ýra, Pytu Marangatu, mbohapy oñemopehẽ peteĩnte jey oiko. MB: Ã mbohapyvéva oiko ojohegui, Túva ndoikói Ta’ýra, ndoikói avei Pytu Marangatu ramo. Tupã ha'e upéicha avei, Pytu Marangatu ndoikói Túvaramo, ndoikói avei Ta’ýraramo, mbohapyvéva ava noñepehe'ãi heko ha ipahápe peteĩ Tupãramonte oiko. MB: Nahániri umíva ndaha'éi Tupã. Tupã remimoñanguéra añoite. Ha’e katu yvága ojapo araka’eve, y póra avei, yvy avei ojapo ypóra opavavépe g̃uarã ñanderekokatura. MB: Tupãkuaa, Tupã aguyje, Tupã upe ñandekatupyrỹva. Ha ñane manóre yvápe Tupã rehe ñandepytu katu, ko’ava ñanderekokatura. MB: Añete oiko: ñane ãnga nomanói, ñande rete omanoramo, ãnga rapicha mba'e mimbipáva, nomanoiva’erã, ndaijapyraichéne hekove rekovore. MB: Hesu jeroviavo, ha iñe’ẽmboajehápe. MB: Añetehápe Hesu añetehápe Tupãiteramo oiko, ñandéramo avei oiko añete, ha’e avei Tupã ra’ýramo oikóva, ñandéicha avei oiko, oñemoñaraka’e Maríaa Marangatu kuña karai Marane’ỹ ryépe. Ha’e oa oguereko’ỹre mara Hesu omano kurusúpe ñande angaipa rehe, ñande pysyrõ hag̃ua. MB: Omano añete, ñandéramo heko, ha’e ára mbohapyhápe oikove jey, ha’e ojupi yvágape, ha’e hekove puku pave’ỹ herekoramo. MB: Hesu reroviahaháre'ỹ, ha jeroviahárajepe, reroviaitéramo, ombo’ajere iñe’ẽ nomanoichéne, ndohoichene, ha ndojeroviaiva aña retame ohóne, teko asykatu apyra’ỹma angatápe MB: Héẽ oĩ ohohápe avaeteve hi'aga oipe’a revé tekovẽ katupyry ypy oguerekone: upeicha hag̃uama Hesu ara kañy ramo oúne opavave ñande rekove ojerurevo ñandéve: upéva rehe te’õnguéra opokatúva oikove jeỹne, ha'eramone ha'eramóne. MB: Ikarai jey mba’e oñemongarai rekávo. Tupã ra’ýramo, ha avei Tupão Marangatu membýramo, ikaraiháre oñemoñangávagui ojepysyroete. MB: Karai pavẽ Tupã upe iñemoñangava ha’e mburuvicha pavẽ Hesu reko, ha’e Túva Tenonde avei ha yvýpe hekoviarete: upéva ha’e sy Tupão Marangatu ha’éva. MB: Oñembe’úramo avarépe, angaipakuéra ombohasykatúva. MB: Héẽ oho Tupã ñanemopu’ã Tupão Marangatu rupi omboaje katu topaite, ñaneaño Tupã rayhu katu mbo’egui henyhẽvo ha’e ñande rayhy añete ha ñande rayhu katu.
Karakara
thumb|250px|Karakara Karakara guyra guasu okarúva mymba michĩvévare.
Para (tetãvore)
thumb|right|200px|Poyvi Para. thumb|right|200px|Velẽ ha'e Para tavaguasu.
Para (Poytugañe'ẽme: Pará) ha'e peteĩ tetãvore Vrasilpe.
Lino
thumb|200px Lino peteĩ ka'avo.
Omopotĩ tymba chu'ígui ñane pytuhẽ rape, ha ñande ty rape, tete tata ha rurúpe guarã, ñanemoñeĩ hu’ũ. Ojeporu pytu rape mba’asykuérape guarã. Ombokatupyry tuguy guata ha omopotĩ tetepy opavaveichagua mba’e ky’águi. Iporã kangue rasy, po térã py ruru (gota he’iha), tyeruguy, tyasy, pitikiri’ĩ mba’asy ha blenorragia he’iha umívape guãra. Ojeporu cataplásmape oñepohano hagua kuru vai, jari’i, ñekytĩngue ha ambue mba’asy ñande pire rehe osẽva (uñe, temói vai umíva). .
Ypa'ũ aty
thumb|Ypa'ũ aty Galápago. Ypa'ũ aty ha'e peteĩ aty ypa'ũ térã ypa'ũmi oĩ aguĩ ojuehe, yguasúre térã paraguasúre.
Santa Rosa (Rio Grande do Sul)
Santa Rosa ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 68 595 tavayguakuéra (2010 ary).
Cándido Bareiro
Cándido Pastor Bareiro Caballero, heñói táva Lúke, Paraguáipe, 27 jasypa 1833 jave ha omano Asunción-pe ha’e Politico ha Mburuvichákue Paraguay-pe.
Hembiasa
Cándido Bareiro ha’e diplomático omboguatáva carrera ha hembiasa arandu. Itua Luis Bareiro Montie ha i sy Felipa Dolores Caballero Mayor, nieto célebre prócer independencia paraguaya, Pedro Juan Caballero. Ha’e temimbo’e colegio oadministráva mbo’ehára argentino Juan Pedro Escalada.
Haihára uruguayo José Sienra Carranza, oikuaáva oñepyrüva posguerra, Bareiro ra’y: «... oiméva dotado talento omyesakãva, ilustración arandu, ojehecháva sencillo ha horýva»
Upéi, periódico La Libertad Buenos Aires-pe, ary1877 he’i hese oúha familia notable-gui, oñangarekóva educación rehe omondóva Londres gotyo, upèpe ofirma upe estudio. Oikéva grupo temimbo’e becado odestináva Europa, osẽvaeva Río Blanco gotyo, 2 jasyrundy 1858.
Ou jey tetã jasypakõime 1863 ha oguahẽva gratificación 200 peso. Ndaipóri dato omoaguĩva culminación carrera universitaria. Orekóva dato curioso, Bareiro oimèva lista principal oikuave’ẽva ka’a fisco-pe ohóva ary 1853 guive 1865 peve. Pèicha jasypo 1865 oñekondekora Orden Nacional del Mérito, avei, peteĩ decreto oikéva José Falcón, Gumersindo Benítez, Carlos Riveros ha Andrés Gill. Oiméva guerra civil 1873 ha 1874.
Hembiasa Política
Cándido Bareiro ha’e peteĩ antiguo diplomático gobierno lopizta, tendota político posguerra-pe. Ha’e Ministro Inglaterra ha Hyãsia ndive. Omopyenda “Club Unión” ha’e tendota “bareirismo”, oiméva guerra civi 1873 ha 1874. Pèicha 21 jasyapy 1864 onombráva negocio ramo Legación oacreditáva Parĩ ha Lóndyre. Péicha 30 jasyrundy 1869 ha’èva tendota convencional constituyente club del Pueblo, pero ndaipo’àigui ndohupytýi vóto oikotevẽva oñekonsagra haguã. Pèicha 22 jasyppoapy ojeporavo juez de comercio, pèicha avei periódico “La Voz del Pueblo” jára, ois Òmbyhýva jefe de sanidad militar argentina, Doctor Miguel Gallegos.
Hembiapo jasypo guive 1870 jave. Ha’eva’ekue secretario de gobierno kóva gobierno Rivarola, oiméva revolución Takuaral ha oñemosẽva. Oimeva’ekue sublevación Paraguaripe ha jasykõi 1874 jave, avei, oike Campo Grande-pe. Oñemoĩvo canciller gobierno Jovellanos, ha’eva’ekue Europa oenmenda apañuãi empréstito rehe. Ha’e ministro de Hacienda péva gabinete Uriarte péva 4 jasyrundy 1877 jave.
Tetã sambyhy
Ha’eva’ekue Presidente de la República de Paraguay kóva 25 jasypateĩ 1878 ha 4 jasyporundy 1880. Pèicha vicepresidencia-pe, Adolfo Saguier oime. Igabinete ministerial omopyenda ko’ã ministro:
Pèicha gobierno omtenondévape, Paraguái oipyhy territorio Chaco-pe ome’ẽva veredicto arbitral presidente estadounidense Rutherford Hayes; oñemoĩva refección Palacio de López, omopyendàva colonia pyahu ha ojapo posible iñeguahẽ 1723 inmigrante tetãme. Pedro Juan Aponte ojeporavo obispo Paraguáipe ha oipyhyl Código Penal argentino. Ofirma, avei, tratado Decoud-Quijarro, Bolivia ndive, pero ndojeratifikái, Argentina ome’ẽ Paraguáipe ha territorio Villa Occidental, kòva Villa Hayes ko’àgã, oñemopyenda peteĩha fábrica de hielo tetãme, oikóva, conflicto ojapòva ko’ã poder legislativo ha judicial pèva ejercicio oñeha’ãva ituvichakuèra. Pẽicha 1 jasyrundýpe 1880 jave Cándido Bareiro omoñe’ẽ imarandu presidente ramo, pèicha oñembohovái Senado-pe umi proyecto financiero ha’èva Ejecutivo ha omonéiva lotería oipytyvõva.
Acto apañuãime
Oñepyrũva 1867 péva Mariscal López ofensa omotenondéva Bareiro upe misión otransportáva Estados Unidos omoné{iva imburuvichakuèra oipytyvõva participación. Pèicha diligencia noñemoañetèiva Bareiro he’iháicha. Mariscal ohasáva peteĩha acto desobediencia ijehegui, pero oikéva umi mba’e responsabilidad orekóva. López ojerúre odelegáva Benítes Perú-pe ha pèicha declaración ombotovéva gobierno ohóval Tratado de la Triple Alianza-pe. Bareiro nombohapéi oipytyvõ ha omondóva kuatiañe’ẽ, 14 jasypakõi 1866 jave.
Oje’éva López ojavýva Encargado de Negocios del Paraguay Europa-pe, Bareiro. Oime ñembotapykue Paraguái ñorãirõme, pèva orekóma misión ohóvo Europa-pe ojoguávo armamento, pero ohencha ndaikatupyrýiha. Kóva ndorekói justificación mba’eveichaguáva, péicha 20 jasyteĩme 1868 jave, Bareiro ojeobliga ome’ẽ ikargo.
Jopói
1865 - Condecoración Orden Nacional del Mérito.
2010
2010 (MMX) ha'e akue peteĩ ary oñepyrũ akue peteĩ arapoteĩ hei'háicha Gyregório arapapaha. »2009→‎2010→‎2011»
Ysyry
thumb|250px|[[Ysyry Parana]] Ysyry y ro'ysã osẽva yvy guýgui ha oñehẽva ysyry guasúpe, ikatu ohasa ñu ka´aguy rembe´y, hyepýpe térã tape ykére.
2010
Joaju
...2009-2010-2011...
Felipe Molas López
Felipe Molas López, Tendota Guasu Paraguáipe pokõi jasy jave, ojegueromandu’a kuimba’e hi’arandúva rehe ha oñe’ẽkuaaitereígui público renondépe.
Ysyry
Ysyry guasu Ñembyamérikape
Ñemohenda:Y
Felipe Molas López
Imitã ha Tekombo’e
Heñói 1901 jave. Omohu’ãvo iñemoarandu oike Aranduo guasúpe Odontología París-pe. Oñemoarandu Burdeo-pe ha up´pe oñembokatupyry Implantología-pe, péva tuicha novedad ciencia médica-pe, siglo XX ñepyrũme.
Guerra del Chaco
Ojazo iservicio oñeñorãirõvo Bolivia ndive, ko’ápe oguahẽ grado capitán Sanidad-gua. Posguerra omba’apo kyre’ỹ oháivo peteĩ plan omopyenda haguã Facultad de Odontología Universidad Nacional ´ñepyrüva omba’apo residencia ex-presidente José P. Guggiari. Omotenonde carrera profesional, pero ojegueraha magnetismo política, orekóva afección paraguayo péva escala jave.
Función Pública
Ára 21 jasykõi 1936 ojupi sapy’ami Intendencia Municipal de Asunción-pe. Hi’arandueterei ha upéva rupi ojehéro científico ramo, kuimba’e público ojepytaso escenario político nacional ramo, complejo ha anárquico. Ary 1948 oike cartera de Educación pya’eterei presidente Juan Manuel Frutos ha Juan Natalicio González. Ojupívo presidencia-pe general Raimundo Rolón, Molas López omantene iministerio 30 jasyteĩ 1949 jave. Tetã ojuhu régimen partido único, 15 jasykõi upe arýpe, decisión Junta Partido Colorado orekóva, oñembyatýva Convención rupive ha omotenonde upe Estatuto Partido-gua ha oiporavo doctor Felipe Molas López-pe, ikatu agua oñemotenonde presidente de la República ramo. Ko medida ohupyty acuerdo oipyhývo facción chapista ha democrático. Convención odispone mbaite ha omoirũ jeroviapýpe candidatura correligionario Dr. Felipe Molas López, omotenondéva comicio ohenóiva 17 jasyrundýpe.
Gobierno
Péicha 27 jasyrundy 1949 jave ojupi presidencia provisional ramo péva 14 Jasypópe – omotenondéva elecciones generales – oñepyrũvo oisãmbyhy tetã. Ko acuerdo político nde’iséi garantía kauaa gobernante-pe, pya’e oñemyendgovia, poteĩ jasy rire, 11 jasyporundy-pe. Upéva riremínte Junta oikuaauka mba’ère oñemotenonde upe tendota guasu derrocamiento. Ojeakusa omoañetègui meta oguahẽsévape partido ñemoirũ peteĩme, restauración progresiva institución republicana, péicha avei moral pública. Ojehechaháicha presidente ohasa heta apañuãi político-militar, avei ojejopy presión àra ha àra umi tendota ipartido-gui, upéva he’i haihára Raúl Amaral “ Junta de Gobierno orekova’ekue control Estado ha umi encargado omboguata añeteva’erã”.
Gabinete orekóva
Renuncia rupive Paraguáipe operde peteĩ gobernante humilde ha teko joheipyrréva maymávape.
Umi resolución mbytépe ojegueromandu’a:
Mentada unificación partido kolo’o noñemohu’ã porãiete. Pya’eterei os{e ambue mba’e ombopypukúva ñrko’õ ha oporomombyrýva parte oiméva ipype ha omantenéva krisis política paraguaya-pe.
Mano
Karai Dr. Mólas López omano Paraguaýpe 1954 jave. Péicha 19 jasypoteĩ jave 1956-pe peteĩ decreto municipal péicha ojeguereko peteĩ avenida Paraguaýpe ogueraháva héra. Ha’ehína pe ojeherova’ekue Ex – Cañada Yvyra’y ombojoajúva avenida Aviadores del Chaco sureste gotyo pe avenida José Gervasio Artigas oĩva noroeste gotyo.
Teju tara
thumb|150px|Teju tara Teju tara teju apytépegua. Osẽ asajekue jave kokuére ha tapére. Oje’e avei chupe teju asaje’i. Ndatuichaguasúi, hete para hũngy, oiko yvyra rakãre. Apepu rakãre.
Manzanilla
thumb|200px Manzanilla peteĩ ka'avo.
Hogue, ipoty ha opaite pe ñana oreko mba'épa ojapo tete tatápe guarã, orairõ tymba chu’i, tyepy yvytúpe guarã, tye rasy, aí ha kurukuérape guarã. Ombovevúi mba’e andu. Okáguio ojepuru oñepohano ha oñemopotĩ hagua tete mba’asy, tete akanundu, aí ha kurukuéra.
Pindo karai arateĩ
thumb|250px|Pindo karai arateĩ Mexico-pe
Yvyjyva
thumb|Yvyjyva [[Auteraliape.]] Yvyjyva ha'e peteĩ yvy renda po'i, yrembe'y mokõi ykére, omojoaju mokõi yvy guasuve, hasahína yguasúre, ikatu omojoaju mokõi ypa'ũ térã mokõi yvyrusu.
Santiago Leguizamón
Santiago Máximo Leguizamón Zaván heñóikuri táva Villa Hayes-pe, Paraguay retãme, ára 26 jasyapy ary 1950-pe. Itúva niko Federico Leguizamón Sosa, ñorairõhára Cháko ñorairõme. Santiago niko poapyha ñemoñare porundy joyke'y apytépe. Ára 30 jasypateĩ ary 1974-pe, Santiago omendákuri Ana María Margarita Morra-re ha oguereko hikuái irundy ñemoñare: Raquel, Dante, Sebastián ha Fernando.
Tetã'i
Tetã'i, tetãvore yvy pehẽngue hérava, iñe’ẽteéva, heko ha iñaranduteéva, oikoha heta yvypóra aty.
Ajaka
thumb|Ajaka thumb|Ajaka ([[Keña)]] Ajaka mba’yru ojejapóva karanda’y térã takuarembo ha kapi’ígui.
Santiago Leguizamón
Santiago Leguizamón-gui niko oiko pepo'atã myatyrõhára ary 1968-pe, Panama retãme; ha upéi oiko ichugui jeveve kuaahára. Ary 1970-pe, Katólika Mbo'ehaovusúpe táva Paraguayguápe, oiko avei ichugui marandu'asãihára. Ára 15 jasypakõi ary 1975-pe, táva Pedro Juan Caballero-pe tetãpehẽ Amambaýpe, omoheñóikuri Puhoe ZP 31 Mburukuja ha upe guive oiko ichugui imotenondehára ha ijára ha upépe oisãmbyhýkuri tembiapo pyharevegua hérava “Puertas Abiertas (Okẽ Ojepe'áva)” ojoajuhápejepi Puhoe Ñandutíre Paraguaygua, karai Humberto Rubín ndive. Upéicha avei omyasãikuri kuatiahaipyre hérava Mburukuja. Avei omba'apókuri RPC-pe g̃uarã (Noticias El Diario, Ta'ãngambyry 13 ha Puhoe Cardinal), ha avei kuatiahaipyre ABC Color ha Ultima Hora-pe g̃uarã. Oguerohorýgui, ohaími ñe'ẽpoty ha avei oikojepékuri chugui ñoha'ãngára ha upeichahápe oîjepe aty hérava “Teatro de Laboratorio”-pe amo 1972 rupi.
26 jasyrundy 1991-me -Marandu'asãihára Árape- ojejukákuri marandu’asãihára Santiago Leguizamón táva Pedro Juan Caballero-pe, Paraguáy retãme. Irundy ava Brasil-ygua, hekomarãva, oity chupe ñuháme ha ojuka hikuái ichupe pe tape héra “yvy ijara’ỹva”-pe. Oje’e Santiago Leguizamón ojejukahague oikógui omombe’u Puhoe Mburukuja rupive, mba’e vaieta ojapóva umi pokarẽ oikóva táva Pedro Juan Caballero-pe ha mboypýri táva Ponta Porãme.
21 mbokara’ỹi ojasuru hetére. 14 tapicha ojejoko ha oñemoinge ka’irãime oje’égui ha’ekuéra ojukahague Santiago-pe; ha upéikatu ojepoipaite chuguikuéra ndikatúigui ojehechauka ha’ekuéra ojapohague pe mba’e vaiete. Ary 2002-me, Santiago kuatiakuéra oĩva Tekojoja Rógape oñembohyru ha pe jeporeka añeteguáre og̃uahẽ ijapýpe ha oparei. Omano oreko javérõ 41 ary.
Santa Maria (Rio Grande do Sul)
Santa Maria ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 262.368 tavayguakuéra (2010 ary).
Campora San Giovanni
thumbnail|250px|right|Campora San Giovanni
Campora San Giovanni ha'e niko peteĩ táva ojejuhu Itália retãme. Tavayguakuéra: 7.340 ava.
Yso
thumb|250px|Yso Yso vicho'i ikangue´ỹva, oguatáva ipy´i mimi rupive ha ikatúva oporojopi. Tuichapávove oñembohyru oiko hag̃ua chugui panambi.
Pindo karai arateĩ
Ndaipóri Hesukirito ohapykuehóvape g̃uarã peteĩ arapokõindy tuichavéva ha oñemomba’eguasuvéva ko Arapokõindy Marangatúgui. Oñepyrũ Pindo Karai Arateĩme ñanemomandu'áva Hesukirito oikérõguare táva Jerusalén-me, tapichaita jehecharamo pa'ũme ha umi ára ha'e ohasa mboyve teko'asyete, mano ha jeikovejeýre.
Upéva rehegua, he'i Ñandejára Ñe'ẽme: ''Upérõ hemimbo’ekuéra oho ha ojapo Hesu Kirito he’ihaguéicha ichupekuéra. Ogueraha hikuái pe chavurro imemby reheve Hesúpe ha ha’ekuéra omoĩ hi’ári ijaokuéra ha Hesu ojupi. Ha maymáva oipyso ijaokuéra haperãme, ha ambuekuéra katu oikytĩ yvyrarakã ha omyasãi tape rehe.''
Paraguay retã tuichakue javeve, upe arateĩme, yvyporakuéra ohua'ĩ tupãópe ogueromandu'ávo upe mba'e guasuete ojehuva'ekue ymaite. Upe ára mboyve, ogapýpe, ojejapómajepi opaichagua ta'ãnga pindo roguégui okakuaáva Paraguay retã tuichakue ha umi pindo niko pa'i ohovasa ha omongarai upe Pindo Karai Arateĩme.
Peteĩ tupão herakuã mombyrýva ha heta tapicha ohohápejepi pindo ñemongarairã niko Tupãsy La Candelaria Tupão oĩva Táva Kapiatápe, omotenondéva pa'i España-ygua ojehayhuetéva hérava José María Velazco, ha'éva ñembo'e guasu motenondehára, ohovasa ha omongaraíva pindo ha oisãmbyhýva jeguata ogueromandu'áva Hesukirito oikérõguare táva Jeresalen-me.
Montehermoso
thumb|300px|Montehermoso tupao thumb|left|200px|Montehermoso Montehermoso táva tetã Epañape, Cáceres provincia-pe.
Ajúra
thumbnail|200px|Ajúra Ajúra Ñande rete rehegua oñemboguapyha ñane akã.
Montehermoso
Oikovéva: 5.817 (2016)
Juliana Paes
Juliana Couto Paes (Rio Bonito, 26 jasyapy ary 1979-pe) ha'e peteĩ kuña mba'eapohára ha modélo Pindorama retẽ pegua.
The Simpsons
The Simpsons ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui moha'angapyre Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua ojapo Matt Groening ombohasa hag̃ua Fox Broadcasting Company rupi. Pe tekoha'ãngaty ohechauka mba'e pukarã peteĩ ogagua Tetãvore Joapykuéra-pe oikóva, ohechauka hína pe ogagua hérava Simpsons (Homer, Marge, Bart, Lisa ha Maggie) oĩ peteĩ táva gua'u hérava Springfield. The Simpsons oñepyrũ ára 17 jasypakõi ary 1989, ha upégui, The Simpsons ohechauka 711 ñembyaty (episodios) ha 33 pehẽngue (temporadas).
Ysope
thumb|200px|Ysope Ysope vicho'i, yso joguaha oikóva ysyry rembe´y ha yno´õháre, ikatu okambu máva pirére, hapykuerére oheja peteĩ mba´e aisy jatytáicha.
Jekaru
Jekaru ha'e opa umi mba'e peteĩ yvypóra térã oikovéva ambue ho'u. Yvypóra katu ho'u opa mba'e, hákatu tetã tetãre ha tekove tekovére ojehecha ho'úva mba'e ambuéva, oĩ umíva ho'u ka'avo ha hu'itĩrã mante, ndo'úiva so'o ha tembi'u mymbágui ojejapóva.
Yvypóra ho'u va'erã oñemongaru hag̃ua hetépe. Jekaru omongaruporãva oguereko va'erã tembi'u mbarete, orekóva vitamína, pohã, kyrami, y satĩ ha mba'e ambuéva omombaretéva ha ome'ẽva pireporã.
Yvypóra ho'u heta mba'e oikoéva, ijeroviáre térã iñavano'õre, jekaru oikoeterei, tembiasakuére avei, ñorairõre térã tekoháre. Upéichaite oĩ mymba ho'u so'ónte ha oho omymba'api ho'u hag̃ua, oĩ avei umíva ho'u kapi'i ha ka'avo, oheka hag̃ua hembi'urã.
Jalisco
thumb|right|200px|Poyvi Jalisco-gui
Jalisco ha'e peteĩ tetãvore Méhiko pegua.
Ysau
Ysau tymbachu'i tahýi aty rehegua, sa'yju pytãngy; oiko yvy guýpe, oñembohapepa ha mombyry peve oho. Okaru yvitýre térã ka'avóre, oguerojáva ombyaty haitýpe omongaru hag̃ua ita'yrakuéra ha oñondive ho´u hag̃ua ára ro'y aja. Ikatu ombopiru hikuái yvyramáta omoperõva.
Hugo Rodríguez-Alcalá
Hugo Rodríguez-Alcalá heñói tavaguasu Paraguaýpe, República del Paraguái tavaguasuetépe 1917 arýpe.
Ensayista, ñe’ẽpapára, mombe’uhára ha ñe'ẽporã hesa'ỹjohára. Oñembokatupyry Doctorado Derecho ha Ciencias Sociales-pe Universidad Nacional de Asunción, ary 1943-pe ha oñemoarandu Filosofía y Letras Universidad Wisconsin-me, Madison, ary 1953 jave.
Omano jasypateĩ 2007 ramo, tavaguasu Buenos Aires-pe, ko haihára avei mbo’ehára tetãyguáva, Premio Nacional de Literatura, Hugo Rodríguez Alcalá, orekóvo 90 ary oipyhy ko jopói.
Guata Ñepyrũ
Poha ary orekóvo, oñembovevévo pandorga yvytúre, ohaíma ñe’ẽpóty ipu prorãva.“He’íva ichupe guarã puporã (rima) jepiguáichaitéva mundo-pe”, he’íva.
Tembi'u
Yvypóra ho'u py'ỹi tembi'u, ára ha pyhare jave:
Hugo Rodríguez-Alcalá
Guata Ñepyrũ
Hembiapo hendaitépe ha he’íva hekoitépe ohai umi mba’e tembiapo reheguáva, Hugo Rodríguez-Alcalá hetaiterei aranduka omoherakuãva popa rupi ojekuaáva. Ensayo ha crítica arandukáre orekóva, umi ñe’ẽpoty ha mombe’urã ojeguerekóva colección ramo.
Hembiasakue
Ñe’ẽpapára ohai kuaáva, crítico hekoitépe. Ojeguerohory ichupe ikuaandýre tetãme ha he'igui hendaitépe tembiapo rehe oñandúva ojeguereko ichupe crítico internacional ramo Paraguáipe omoherakuãva. Oinvestiga hetava’ekue ñe’ẽpotý ha narrativa Paraguái mba’éva, oikuaauka umi aranduka ñanemoaguĩva haihára tetã mba'éva rehe ha tavaygua remiandu oikuaukáva oomombe'úva mba'éichapa tavayguakuéra, ombo'éva ha ñanembo’e, ñanemohenda akãñomongetápe, ohaiháicha oipokuaa, ndahasýi ha pya'e hesakã pe he'íva, pya’e ojehechakuaa ñe’ẽporãhaipyre jehai he'iséva.
Master of Arts in Foreign Languages (Washington, 1949 ary jave), ojehuvila ombo’e rire irundyha ary mbo’ehao guasu ha umíva universidad Columbia University, Rutgers University, University of Washington, University of California, avei.
Oiko Estados Unidos de Norteamérica-pe irundyha década omotenondéva literatura mbo'epy mbo’ehao Guasu rupi.
Omopyenda ha omotenonde Departamento de Estudios Hispánicos Universidad de California, Riverside-pe, ou jey itavaguasu heñóihápe, Asunción del Paraguay, ary 1982 –ojehuvila rire upe universidad-pe oisãmbyhy Taller Literario Cuento Breve ary 1983 guive ha oipytyvõ regularmente umi kuatiahaipyre ha suplemento ñe’ẽporãhaipyre ko’apegua ha ambue tetã ambuégui. Ohaiva’ekue tendota ramo "Commemorative Series" Universidad de California-pe, oimeva’ekue miembro consejo editorial umi revists literaria (Hispanic Review, Revista Iberoamericana, Hispanic Journal ha ambuévape).