cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mauricio Cardozo Ocampo
Estilo artístico oiporúva
Omba’apove ombosako’i hagua purahéi tavarandu rehegua ha ipusyry paraguaiguáva. Hembiapokue kakuaaite ojehechakuaa oguereko rupi hyepýpe tapicha okaraygua remiandu, ha upéichante avei ombohekoporã rupi purahéi ipoporã ha joja haguáicha; ko’ã mba’e, he’iháicha ha’ete voi, ha’eva’eku chupe guarã “cuestión de honor musical”.
Hogapy
Omenda Fidelina Fleytas (Ña Fide) ndive, ha opaite iñemoñare oipykúi avei purahéi rape: Oscar, director ha arreglador orquesta pegua, piano mbopuha ha purahéi apoha ojekuaáva hembiapokuére oñepyrũ guive omba’apo Buenos Aires-pe; Amambay, puraheihára voiete omanova’ekue; Aníbal, purahéi sa’ỹjohára ha Mauricio (h) (“Pinchi”), mbaraka mbopuha katupyry, purahéi apo ha myatyrõha.
Hembiapokue
Ha’e avei ohaiva’ekue aranduka hérava “Mis bodas de Oro con el folklore - Memorias de un pychai” y “Mundo folklórico paraguayo” (mbohapy arandukápe).
Omano Buenos Aires, Argentina-pe, 5 jasypo 1982-me.
H
Tai H ha'e tai poapyha, pundie poteĩha latinañe'ẽ achegety, karaiñe'ẽ achegety avei, tai poapyha avei. Avañe'ẽ achegetyme tai poapy, ambue ñe'ẽme ipu hechauka He, avañe'ẽicha, térã ambue ñe'ẽ ikatu ha'e pu'ỹre, karaiñe'ẽme ha poytugañe'ẽme, pusoicha.
Alfredo Seiferheld
Alfredo Seiferheld ha’ekuri petieĩ ñe’epapára ha kuatiahaihára paraguayo.
Imitãme
Heñóiva’ekue mokõipa poteĩ jasypoteĩ 1950-pe, táva  Villarríkape, judío ra’y hoúva’ekue Europa-gui ha oiko ko távape. Oñepyru oñemoarandu mbo’ehao itáva peguápe ha upei omohu’ã Paraguaýpe.
Hekove temimbo'eicha
Ary 1967-pe omohu’ã iñembokatupyry mitãrusu mbohehao pegua (bachiller). Ary 1971 oike literatura en Historia, Paraguaýpe. Mokõive hendápe oñeme’ẽ chupe medalla de oro ha’e haguére ikatupyryvéva iñirũnguéra apytépe. Oñepyrũvo década del 70 oñembokatupyry Universidad de la Sorbonna, París-pe. Upe rire ojapo posgrado Facultad de Filosofía, Universidad Nacional de Asunción-pe. Omenda Bibi Yurita ndive.
Mano
Ha’eva’ekue avei corresponsal agencia noticiosa Associated Press ha revista Times de Estados Unidos.
Distinciones
Ha’e mitãrusu jeporavopyre Cámara Junior del Paraguay rupi ary 1980-pe.
Ary 1982-pe ojeporavo chupe umi "12 del año" apytépe, kóva ome’ẽ peteĩ pujoe tuicháva tetã  Paraguay pegua.
Guarani (viru)
Guarani viru Paraguái retã pegua, upe ary 1944 guive. Viru ymaguareve Yvyamérikape.
Ára 5 jasypa ary 1943 jave, mburuvicha Higinio Morínigo ojapouka aja Paraguáipe, osẽ pe tekorã Nº 655, omoheñóiva upe "Régimen Monetario Orgánico de la República del Paraguay". Péicha heñói ypy va'ekue viru Guarani ha 1944 guive ojepurúma pirapire guarani Peso rangue, ko'ãga peve.
Real (viru)
thumb|right|200px|Peteĩ Real Real ha'e viru Pindoramagui. Guive 1994
Osvaldo Verón
Osvaldo Verón, rekove rembiasa (Ateneo-ygua).
O’a Reguera-kue, peteĩ tenda Tatane ka’aguýpe oĩva, Ysyry Santa Lucía-gui naimombyrýiva, Corrientes-pe. Táva iñag̃uivéva upégui, Bella Vista-pe oiko imitã ha imitãrusúpe ha oikuaa ypy Guarani rehegua, 17 ary pukukue. Peteĩ árape osẽ oho Buenos Aires-pe oikuaa’ỹre ituvakuéra ha upégui oikuaavévo ambue tetãnguéra.
Avano’õkuaahára ha mbo’ehára mbo’ehaveópe, ohai aranduka, peteĩha “Sociología”, tembikuaaty rehegua, ohaíva Dr. Rodolfo Tercera de Franco. Ambue “Cómo llegué a los Estados Unidos con cien dólares”, omombe’uhápe ijehasa Amérika rupive ha mombe’u’imi década 1960-pegua, avei “Allaite”, ñehesa’ỹijo ha tembikuaareka jepokuaa Guarani ha Hipano rehegua, Corrientes-pe.
Europa-pe oĩkuri Congreso Mundial de Apostolado de los Laicos-pe ha upéi hetã rérape, UNESCO rupive, oikórõ encuentro Mundial de Juventudes, upépe oñomongeta Papa Paulo VI ha Juan XXIII.
Oñemoarandu Ñe’ẽporãhaipyrépe, Pancho Fuente Buena ha Miguel Ángel Groppo; Adrogué-pe, omba’apo Taller Literario La Rosada-pe.
Ha’e mbo’ehára ha sambyhyhára Ateneo Regional Adrogue-pegua. Omano 7 jasyapýpe 2011-pe.
3 jasyteĩ
3 jasyteĩ ha'e mbohapyha ára arygua.
Achi'ija
Achi'ija /(latinañe'ẽme: amaurospiza moesta) ha'e peteĩ guyra oĩ yvate Argentina, ñemby kuarahyreike Pindorama ha kuarahysẽ Paraguái. Oiko Ka'aguyguasu Atlántikopegua.
I
Tai I ha'e tai porundyha, pu'ae mbohapyha latinañe'ẽ achegety pegua ha oimeraẽ heta ñe'ẽme ijachegety oĩva, karaiñe'ẽ achegety tai porundyha avei. Avañe'ẽ achegety tai porundyha avei, ha pu'ae poha.
Óga Guasu Los López pegua
Palacio de los López (avañe'ẽme: López Hóga guasu) ha'e peteĩ óga guasu oĩva Paraguaýpe, Paraguái, ha'e Tendota Paraguaigua ñemba'apo renda, ha ha'e avei Paraguái retã Porokuái róga. Ha'eva'ekue Tendota Carlos Antonio López róga, ha ita'ýra Francisco Solano López.
I
Ymaguare, gyresiañe'ẽ achegetýpe, ko tai ndaikytái hi'ári, ha oporombojavy upéicha, ko'ãga katu latinañe'ẽme oñemoĩ ko kyta I ári.
Yvypóra reko rembiejakue Paraguáipe
Ko'ágã, Paraguáipe oĩ 1 mba'e oiméva tekopy tee ojehechakuaa'ỹva ramo ha 1 mba'e oiméva Yvypóra reko rembiejakue ramo.
Mba'e tekopy tee rehegua
Paraguáipe ko'ágã oĩ ko tenda oiméva Yvypóra reko rembiejakue ramo, Unesco he'iháicha:
Mba'e ikatu oike ko tysýipe
Ã mba'e oĩ ko tysýipe oiko hag̃ua chuguikuéra Yvypóra reko rembiejakue:
21 jasyrundy
21 jasyrundy ha'e 111º ára arygua.
4 jasyteĩ
4 jasyteĩ ha'e irundyha ára arygua.
Chipa
thumb|240px|Chipa Ojekuaa chipáramo chipa tembi’u oñembojýva tatakuápe ỹrõ ambue hendáicha (Paraguay rembi’ukuéra apytépe oĩ 70 hendaichagua chipa ojekuaa porãva, he’icháicha Margarita Miró Ibars, kuñakarai oikuaa pypukúva tembi’u Paraguái).
Mba’emba’épa oraha
Ojejapo hag̃ua “chipa so’o” ojeporu kure ñandy térã vaka kyrakue, ryguasu rupi’a, kesu “Paraguái”, jukyku'i, avatiku'i, aramirõ ha kamby.
Ñembosako'i
Oñembosako’i hag̃ua ojejapova’erã péicha: oñembovu porã pe ñandy hypy’ü ha morotĩ porã meve, péva jajapokuaa ñande pópe. Upéi katu oñemoĩ pype ryguasu rupi’a, juky ha kesu; ko’ãva oñemongu’iporava’erã ha ojepyvu oñemoĩ rire peteĩteĩva. Oñembojehe’a ko’ã mba’e avatiku’i, aramirõ ha kamby ha oñensova porã.
Oñembojehe’a porã rire oñembyapu’apu’a tuichakue mbujapéicha ha ñambokua ñañe kuäme. Pe kua ojejapóvape oñemoingue pe “apyte so’o” ha’evahína ryguasu rupi’a ha so’o “ñemongu’ipyre”. Upéi oñembotyjey ko mba’e apu’a opyta hag̃uáicha peteĩ torta orekóva 7 centímetro rupi ipekue.
Amo hu’ãme oñemoĩ ko’ã torta chapa oñemoñandýva ári ha oñeñohẽ hese kamby, upe rire oñembojy tatakua akuporãme (250°) mokõipa aravo’i pukukue.
Ambue maranduve
Margarita Miró Ibars, kuñakarai oikuaa pypukúva Paraguái rembi’ukuéra, omyesakãháicha, opaichagua chipa, ha ijapytekuéra “chipa so’o”, oĩ umi tembi’u ojeporúva “Tyra”, ramo apytépe, ko ñe’ẽ guarani ojeporu oñembohéra hag̃ua opaichagua tembi’u oje’úva “kojói”, kambytérã café, ỹrõ katu tembi’u ojeporúva oje’u hag̃ua ambue tembi’u ndive.
"Chipa" ndive oje’u avei "Tyra" ramo "mbeju" ha "sópa paraguái".
Kuña Paraguái
Kuña Guarani, kuña Paraguái
Guaranikuéra omomba’eguasu ikuñanguérape, kuña rembiapo ojehecharamo katuete ijapytépe, héraguimavoi oñepyrũ, péicha jahecha umi mba’e iporãvéva oĩva tekohápe oipuru ombohéra hag̃ua ichupekuéra.
Yvoty, Mbyja, Mbyja ko'ẽ, Yvága, Panambi, Jasy, Mburukuja Poty, Jeruti, Mainumby, Ko'ẽju, Ysapy, Yrupẽ, Amambay, Pykasu, Mbyju'i ha hetave.
Upéinte karai Carlos Antonio López ohera’o chupekuéra, omyengovia hag̃ua hératee peteĩ castellano-peguáre. Upe mba’e oñepyrũ colonia aja, españa-ygua ombohéra criadas ikuñanguérape, ndoikuaáivoi herakuéra, ambue mba’énte oheka hikuái, ha upekuévo omomemby chupekuéra.
Karai Domingo Martinez de Irala, ko’ápe ou ojapo “Paraiso de Mahoma”, kuña Guarani aty imba’erã, oñemohenda Limpio, ymave hérava’ekue Tapuápe, omano mboyve ohai’uka i-testamento, escribano Juan de Valderas rovake, ary 1550-pe, ñepyrũrã ojerure ojejapo hag̃ua chupe misa omano rire, ha upéi he’i kóicha: Diego M. de Irala, Antonio M. de Irala ha Ginebra M. de Irala ha’éva María membykuéra ha’éva i-criada ha Pedro de Mendoza rajy; Doña Marina Irala, Juana memby i-criada; Doña Isabel de Irala, Águeda memby i-criada; Martín Pérez de Irala, Escolástica memby i-criada; Doña Úrsula de Irala, Leonor memby i-criada; Ana de Irala, Marina memby i-criada; ha María, Beatríz memby Diego Villapando criada. Porundy ñemoñare oheja, pokõi sy membykuéra, opavave kuña ñande ypykue ha opavave héra castellano-pe.
Péva ha’e ñande “Primer Gobernador del Paraguay”, omoñepyrũva’ekue mestizaje ñane retãme.
Pe Nacionalidad Paraguaya ndaha’éi ku oñepyrũva’ekue aipo he’iháicha heta tembiasahára “pacto de alianza hispano-Guaranígui”, ndaha’éi mborayhu pa’ũme, pe mestizaje niko oñepyrũ colonia árape, ojeguerekórõ kuña Guarani ñande ypykue tembiguáirõ. Kuña ha’e pe ohasa asyvéva’ekue upérõ, ojehera’ógui chupekuéra, ha’éva mba’e tuichavéva chupekuéra g̃uarã, héra niko ohechauka hi’ánga.
Guaranikuéra apytépe kuña ikatu oiko cacique-ramo. Péicha Semana Santa ary 1539-pe oiko rebelión ojejukahápe heta mburuvicha, péva rire kuñanguéra ojapo avei sublevación españa-yguáre, upe tembiapo omyakã cacica Juliana, nosẽporãi hikuái ha ojeikuaámarõ ha’e omopu’ãhague hapichakuérape ojejuvy’uka plaza-pe, oñe’ẽmondóre péicha Alvar Núñez Cabeza de Vaca.
Hesegua oñemombe’u peteĩ pyharépe ndaje, Juliana ojuka iménape españa-ygua karai Nuño Cabrera ha upéi osẽ he’i hapichakuérape ojapo hag̃ua avei hikuái upéicha.
Oĩ avei tembiasápe, peteĩ Tratado de Paz, oheraguapýva’ekue Dr Francia ha cacique Nagolati, omyakãva mbajakuérape, ary 1821-pe, upérõ cacica Catalina ojapo ñe’ẽasaháramo. Péicha Catalina ha’e kuña peteĩha oĩva ñane retã rembiasápe omba’apóva tendota ykére ñe’ẽasaháramo.
Avei Guaranikuéra apytépe, kuña og̃uahẽvo ára ha’e opytu’usevévo, ikatu oipuru peteĩ mitãkuñáme, omyengoviávo chupe, ojapopa hag̃ua tembiapo ógapegua ha avei ohechakuaa hag̃ua iména remikotevẽ taha’eha’évape g̃uarã.
Péicharõ jepe ha’e omyakã hóga ha opavave oñe’ẽrendu chupe, ha’e tembireko, upéva imba’etee, upérõ oñembohéra chupe “Machu”. Kóichagua jepokuaa omombarete ha omoingove ména ha tembireko jokupyty.
Kuña Paraguái upévare ipyapy, imbarete, tuicha mba’e ñane retã rembiasápe, hese ae oikove ñane ñe’ẽ Guarani, hese ae oikove ñane retã.
Achikória
thumb|260px Achikória peteĩ ñana.
Hapo ha hogue ipotýva oreko mba'épa ojapo omboguapy tembi’u, ñanemoñeĩ hu’ũ kangymi (ligeramente laxante), oporomongaru ha ha’e avei sevo'i jukaha. Hogue ha ha’ỹingue oñemoĩ peteĩ kuimbe’i (cucharadita) renyhẽngue peteĩntepýpe guarã, oje’u mbohapy térã irundy tepy peteĩ árape ojekaru rire. Okáguio ojepuru ojejohéi hagua mba’asy terã oñemoĩ hagua hi’ári mandyju térã ao potĩre. .
Akã chovy
thumb|Akã chovy. Akã chovy /(latinañe'ẽme: Thraupis bonariensis) ha'e peteĩ guyra oĩ Argentina, Uruguái, Pindorama, Paraguái, Volivia, Chile, Perũ ha Ekuator. Akã chovy kuimba'e ha'e hovy ha sa'yju ha Akã chovy kuña ha'e marrõ.
Cirilo R. Zayas
Cirilo R. Zayas heñói Paraguaýpe, Capital de la República del Paraguay, 9 jasyapy 1929 jave; itúva, Don Ramón Zayas ha isy Doña Ramona Román, itúvagui ogueru imborayhu purahéi ha jehaíre, ha’e abogado ha músiko, ombopúva violín, mbaraka ha mimby. Omano Paraguaýpe, Capital de la República del Paraguay, 19 jasyporundy 2001.
Hembiasa
Don Cirilo R Zayas, kuimba’e jehaìpe ha avei músiko, omohendáva “Felicidades” ome’ẽvañande purorýpe tavarandu ohenchaukàva temiandu oguerúva vy’apav{e ha mandu’a peteĩ ára ojegueromandu’àva ome’ẽvo vy’apavẽ oguerahàva purory kyre’ỹ orekòva polka canción paraguaya.
“Felicidades, bien de mi vida, que tu destino te brinde siempre felicidades “; oñehenduramo ko purahéi oporomomaiteíva arambotýre, ñanemandu’ava’erã pe ijapoharé, ha ojeguerohryetereíva opa tendáre ko tetã pukukue.
Péicha avei omotenondéva peteĩ tembiapo purory ha temiandu jehaípe, ambue andu ojehaíva; heta ary omba’apo ko’ã mba’épe oikuaukàvo tetã kuaandy ha tavarandu, ogueraháva héra “Parrilla Luna y Folklore”, oñemoherakuãva peteĩ arandukápe.
Ohupytýva
Kóva autobiografía ikatúva oñemoñe’ẽ don Cirilo R. Zayas ohaiva’ekue ha’e avei compositor musical, ñoha’anga ha aranduka, heta purahéi rory ohai ha ojeguerohory Autores Paraguayos Asociados (APA), Municipalidad de Asunción ha ambue institución rupi.
Oipyhy título de licenciado relaciones públicas-pe, egresado Instituto Superior internacional de Relaciones Públicas (ISIRP); upèi omba’apo mbo’ehàra ramo relaciones públicas, humanas y sociales opavave institución ombo’éva Política de la Capital; avei o{iva’ekue becario Organización de Estados América (OEA), Radio y Televisión Francesa,  Paris-pe, ha Central de Trabajadores de los Estados Unidos de América, estados  Virginia, Nueva York ha Washington gotyo.
CIESPAL-pe (Centro Internacional de Estados Superiores de Periodismo para América Latina), omohu’ãva periodismo ha upéi omba’apo jefe de arte, espectáculo ha ambue tembiapo medios de prensa escrita ñane retãme.
Ha’e oikova’ekue mbo’ehára ramo periodismo radiofónico, literatura radiofónica ha libretos radiofónicos péva Escuela Municipal de Locución Radial y Televisiva de Asunción, avei libretista profesional opavave emisora tavaguasúpe ha avei tetã okahàre.
Umi kuaandy orekóva oñeha’ãmbaite jefe de redacción revista de la Policía de la Capital ha director de cultura Intendencia Municipal de Encarnación, Subsecretaría de Informaciones y Cultura de la Presidencia de la República avei vicepresidente de Autores Paraguayos Asociados (APA)-pe, ha jefe de relaciones públicas Delegación de Gobierno  Alto Paranáme.
Hembiapo
Ohai ñe’ẽpoty ipurory compositor-kuèra omohendàva, peteĩva Chinita de Nicola, Porfirio Báez, Gerardo Arroyo, Vicente Orrego, Chono Duarte, Alejandro Villamayor, Lorenzo Álvarez ha ambue artista. Hembiapo purory omoirũva coautora Chinita de Incola ndive, “Extraña Mujer”, ojeporavóva oñemoĩ haguã película EL Trueno entre las hojas, producción argentina, oñemopyendáva Augusto Roa Bastos, arandukápe.
Hembiapo herakuãvéva ha’e: Felicidades, Por Tu Gracia Angelical, Al Pensar Que Me Querias, Ensueño De Claro Lunar, ,Mi Rosal De Amor, Paraguaya Rohayhu, Curubica De Amor, Lucero De Mi Camino, Por Tu Amor Mi Palomita, La Morena Karape, Dulce Melodía, Mañanitas Paraguayas, Soy Paraguaya.
Ojepytso hembiapópe ha avei periodísta ramo omoherakuã tavarandu ñane mba’èva. Oimeva’ekue columnista diario Ultima Hora-pe ha omoherakuã 150 artículo, oñembyatýva ko’àgã aranduka herava Parrilla, Luna y Folklore (Asunción 1995).
FELICIDADES
Felicidades bien de mi vida,
Que tu destino te brinde siempre felicidades,
Que un cielo hermoso de dicha eterna
II
Sea un milagro toda mi vida
Gloria enjoyada de realidad
Y que en tus sueños tambien recibas
Un tierno beso de felicidades
Letra: Cirilo R. Zayas. Música: Cirilo R. Zayas.
Por tu amor mi palomita.
Yo te pido mi palomita yo te quiero
Por que eres un encanto bella flor
Yo te adoro princesita de mi vida
Y mi alma y mi sueño está en tu amor
II
Y al cantarte yo te entrego mi corazón
Como quieres que te diga palomita
Que te quiero que te adoro
III
5 jasyteĩ
5 jasyteĩ ha'e poha ára arygua.
Cirilo R. Zayas
Por tu amor mi palomita.
Que te quiero con el alma que te quiero
Que me muero palomita por tu amor.
Letra: Cirilo R. Zayas. Música: Chinita de Nicola.
Kiveve
thumb|250px Kiveve ha'e peteĩ tembi’u he’ẽmbýva oje’uséva ha héva tetãyguára rembi’u Paraguaigua ojejapóva andaigui, Paraguáipe ojehero guaraníme: “andai”.
Ko tembi’u he’ẽ asuka hypy’ỹ ha hatã nungáva.
Ko tembi’u tuicha mba’e Paraguái, rembi’u yma apytépe, ha umi mba’e araháva rupi, oreko hetaita caloría ha proteína. Ko mba’e hapo mombyry ha ko’ága ciencia ohechauka porã.
Moõguipa ou héra
Pe téra “kiveve” guaraníme he’ise pytãngy. Pe “andai”, yva ojeporúva ojejapo hag̃ua ko tembi’u Paraguáipe oje’eháicha “pytãngy sa’yju” oñembohéra “kiveve” (pytãngy) ko tembi’u.
Pe ñe’ẽ “kiveve” ningo távayguakuéra apytépe ojeporu ojehero haguã tapicha iñakãpytãvape, péva omoañete pe ñe’ẽ he’iséva.
Mba’emba’épa oñeikotevẽ
“Kiveve” oñembosako’i haguã ijeporu ko’ã mba’e: andai, y, ñandyry, sevói oñembyasa’ipyre, kamby, juky hesa guasúva, asuka, avatiku’i ha kesu pyahu.
Mba’éicha oñembosako’i
Péicha oñembosako’i “kiveve”: oñembopupu pe andai ojepiro pyre y oñembopupúva peteĩ mba’yrúpe ha upéi oñemboty kóva. Upéi oñembyaku ñandyry ha oñembopytã pype sevói.
Uperire oñembojehe’a andai oñemongu’i porã rire kamby, 0 asuka,  juky ha avatiku’i ndive, kóva ojeity mbeguetakuva’erã pype ku okýramo guáicha.
Oñembojy aja ojepyvuva’erã pytu’u’ỹre 10 aravavo’i pukukue rupi térã  pe avatiku’i ojy porã meve. Amo ipahápe oñemoĩ pype kesu oñeipehe’ãmbyre ha oñenohẽma tatágui. Ko tembi’u oje’uve so’ope so’oka’ẽ ndive hamba’e, ága katu ikatueténte avei oje’e ha’eño, tembi’u ári.
Ambue marandu
Ymave “kiveve” oñembojy haguã ojeporu peteĩ mba’yry yvyguigua hérava ñaopyrũ. Ho’uva’ekue ko mba’yrúpe oñembojypyre he’i péicha oñembojypyre hevehapea amoa.
Jetepyso
Jetepyso ha'e opakatu tete rehegua tembiapo oguereko peteĩ teko aty ha tekorã, ikatu oñeha'ã año térã atýpe.
Thomas Edison
Thomas Alva Edison (Mílã, Ohio, 11 jasykõi ary 1847-pe, West Orange, Pyahu Jersey, ára 18 jasypa ary 1931-pe) ha'e akue peteĩ atyveteha Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua oñeha'ãva jepe mba'epyahu, (ojapo'akue peteĩ tembiapo apopyre pyahu ñavõ 15 ára) ha ome'ẽ Tetã Peteĩ Reko ha Európa hetã mba'aporekokuaa yvórape ãgagua: atyvete omba'apóva tendyrý ndive, pumbyrynguéra iporãvéva, fonógrafo, ta'angamýi, etc. thumb|([[Inglyesñe'ẽ|ingleñe'ẽme) A Day with Thomas Edison (Peteĩ Ára Thomas Edison ndive) (1922)]]
Ahẽho
thumb|210px Ahẽho ha’e peteĩ ñana ikarapéva, hogue rykue isa’y rovyũ ha he’ẽ iro.
Hogue ha hu’ãngue ipotýva oreko mba'épa ojapo tyepy yvytu pohã, oguenohẽ ambýu pyti’apegua, sevo'i jukaha, omopotĩ ñande rete tymba chu’ikuéragui (microbios, bacterias, hongos), oporomonguaru, py’a ha tyerasýpe guarã, kuñáme ombohuguyguejy. Iporã juruhe’ỹme guarã, tete’ypa (hidropesía) ha pytune pohã, ñeĩse térã kuaruse ha ndaikatúi ramo; iporã avei omopotĩ ha omoingo porã hagua py'a, pitikiri'ĩ, tyryru ha ñe'ãvevúi (pulmón).
Mba’épepa ndoúi: Ndouporãi kuña hyeguasúvape (ikatu omomembykua ichupe), imembykambúvape ha mitãme oguereko’ỹva gueteri 10 ary ha hajyguekuéra nomba’apo porãivape (inérviogui hasývape). Ojepuru are ramo ikatu omomba’apovai ñande rajyguekuéra (nervio) ha ñande py’a. .
Suinda ka'aguy
Suinda ka'aguy guyra, oiko Amérika yvy gotyo, upeicha jajuhu kuaá Argentina, Vrasil ha Paraguáipe avei. Jeruti okaru anguja, guyra'i.
Aloe vera
thumb|260px Aloe vera peteĩ ñana.
Hykue osẽva ichugui oñekytĩvo pe hogue oreko mba'épa ojapo omboha’eve ñande py’a, omongatupyry ñande py’a ojapo hagua imba’ero, ñanemoñeĩ hu’ũ. Okáguio ojepuru ramo omohu’ũ ñande pire ha omonguera ai ha ñekytĩngue. Hogue ro’okue ou porã tesa mba’asykuérape ha oñepohano hagua ai, kuru ha ñekytĩngue. Oje’u hagua ojeporu hykuere. Okáguio ojepuru hogue, ijapyte ha hykuesẽngue, oñemoĩ hagua pe hasyhápe térã ojejohéi hagua ipype.
Pe hykuesẽngue pyahu ikatu ojopi ñande pire. Oñemoĩ hetaiterei ramo ñanembyai tuichakuaa. .
Akã pytã
thumb|Akã pytã. Akã pytã / (latinañe'ẽme: Paroaria capitata) ha'e peteĩ guyra oĩ Yvate Argentina, Uruguái, Pindorama (Mato Grosso), Paraguái ha Volivia. Oiko yno'õvu ha ysyry rembe'y. Akã pytã ha'e sa'y pytã iakã ha hete morotĩ.
6 jasyteĩ
6 jasyteĩ ha'e poteĩha ára arygua.
Gilberto Gil
Gilberto Gil (Gilberto Passos Gil Moreira) ha'e peteĩ karai opurahéiva, ohaíva purahéi ha ombopúva mbaraka Pindorama pegua. Heñói ára 26 jasypoteĩ ary 1942-pe táva Salvador-pe, Bahía, Brasil. Ipurahéi heko opaichagua, taha'e rock, reggae ha ha'éva Pindorama purahéi tee (samba ha bossa nova). Herakuã guasu upe tropicalismo rehegua.
Omba'apo tetãre avei. Ary 2003-pe oñembohéra chupe, upe mburuvicha Lula da Silva rupive, Pindorama Rekotee Motenondeha, ary 2008 peve omotenonde.
Hekove
Gilberto Passos Gil Moreira heñói ára 26 jasypoteĩ ary 1942-pe. Itúva ha'e akue José Gil (pohanohára), ha isy Claudina Passos Gil Moreira (mbo'ehára). Heñói  Salvador de Bahía, oikakuaa katu táva michĩ hérava Ituaçu-pe. Ary 1951 oho jey Salvador-pe oñemoarandu hag̃ua.
Ary 1959 ha 1961 mbytépe oike upe puraheihára aty Os Desafinados.  Oñepyrũ ojapo purahéi mbyky omba'apo aja viru remimono'õ tetãme. Ary 1962-pe ojapo ipurahéi tee peteĩha.
Ary 1963-pe ojapo ipurahéi aty peteĩha: Gilberto Gil - sua música, sua interpretação, oguerekóva irundy purahéi ha'e ojapo. Upe ary oikuaa Caetano Veloso, Maria Bethânia, Gal Costa ha Tom Zé-pe, ha'ekuéra oñemboaty ha omoñepyrũ upe tropicalismo.
Kuvãju
Kuvãju (térã kure hetyma ro'o) ha'e tembi'u héra, pe so'o ou kure hetyma rapykuéri, mbojukypyre ha mbohepyre teete. Kure hetyma ro'o henonde oñembohera paléta. Kuvãju ojeikuaavéva ha'e Ivéria kuvãju ha Itália kuvãju.
Gilberto Gil
Hekove
Ary 1965-pe oho São Paulo-pe. Upe ary ipurahéi Louvação osẽ tenonde Elis Regina rupive. Ohupyty terakuã avei osẽvo ta'angamburýpe, "O fino da bossa", Elis Regina ojapóva. Ary 1966 oheja hembiapo ha oho Río de Janeiro ojapo purahéi mante. Upépe ojapo peteĩ purahéi aty ary 1967-pe, hérava Louvação.
Jasykõi ary 1969-pe, tropicalismo imba'eguasuvévo, Gilberto Gil oho va'erã ka'irãme tekuái jejopýre Pindorama retãme, Caetano Veloso ndive. Osẽ hikuái jasypokõime ha oho va'erã ambue tetãme. Upévare oho hikuái Londres távape, hákatu ojapo hikúai peteĩ purahéi rechauka ohógui mboyve, upégui osẽ purahéi aty Barra 69. Jasypoapy osẽ purahéi Aquele abraço.
Félix de Guarania
Félix de Guarania herateéva Félix Giménez Gómez heñóiva'ekue táva Paraguari pe ary 1924 javéramo. Oñemoarandúva'ekue Jehaiporã Letraspe Facultad de Filosofía Universidad Nacional de Asunciónpe. Hekovépe, oñepyrũ va´ekue oipyguara ñane ñe'ẽ guarani ha ohai opáichagua mombe´upy, aranduka guarani rehegua ha ñe'ẽporãhaipyre.
"Alfredo Stroessner oĩ ramo guare mburuvicháramo ñane retãme oikéva'ekue heta jevy ka'irãime ha ipahápe oñemosẽva'ekue Paraguáigui ha oho oiko jepe heta tetã rupi, umíva apytépe jajuhu Argentina ha Rusia. Ojevy hetãme jasykõi ary 1989 riremi ha upe guive omba'apo kyre'ỹ ojapo hag̃uã hetaiterei kuatiañe'ẽ", omombe´u karaí Mario Bogado, Guarani Raity pegua haihára.
Oñemosẽ mboyve voi ñane retãgui, karai Félix ohaímava´ekue voi mbohapy aranduka: "Poemas de Noche y alba", "Penas Brujulares" ha "Ortografía Razonada de la Lengua Guarani". Félix de Guarania ombohasa va´ekue guarani ñe´ẽme ñande Léi Guasu; Constitución Nacional de 1992, la Biblia (completa) Ñandejára ñe'ẽ; Martín Fierro, Bécquer jehaiporãnguéra, García Lorca, Francisco de Quevedo, Luís de Góngora, Pablo Neruda, Alfonsina Storni, Ortiz Guerrero, José Martí ha ambueve.
Félix de Guarania avei ombohasa ñane ñe´ẽme “Don Quijote de la Mancha” José Hernández ohaiva´ekue. Paraguái Retã ombojopói kuri karai Félix de Guaraniape Orden Nacional del Mérito, Maestro del Arte ha Premio Nacional de Literatura, avei oñemboaje chupe “Hijo Dilecto de Asunción” ramo. Opa Paraguái ra´y japyta tyre´ ỹ ha tuicha vy´a´ ỹ reheve.
Ko árape, tuicha ñembyasýpe ñandereja karai aranduete hetaite omba´apo va´ekue Literatura Paraguaya ha ñane ñe'ẽ guarani osẽ hag̃uã tenondégotyo ha ojekuaa hag̃uã oparupiete. Ikatu ñambojoja Augusto Roa Bastos rehe añoite.
Santiago de Chile
Santiago de Chile ha'ehína peteĩ táva Chile, oĩ mbytépe tetã retãme. Santiago oĩko peteĩ távagua ve guasu táva yvy. Ko távape oiko 6.310.000 ava (2016 ary).
Rio Grande do Sul tavakuéra
Ysyry Guasu Ñemby-pegua oguereko 496 Táva. (2010-pe).
Uviretãma
Uviretãma (Poytugañe'ẽme:Ubiretama) ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 2 296 áva (2010 ary).
Aka'ẽ morotĩ michĩ
thumb|Aka'ẽ morotĩ michĩ. Aka'ẽ morotĩ michĩ / (latinañe'ẽme: Cissopis leveriana) ha'e peteĩ guyra oĩ Ñembyamérikape, Yvytyrysyi Andes kuarahysẽme. Oiko ka'aguy rembe'y ha ñúme.
Aka'ẽ hũ
thumb|Aka'ẽ hũ. Aka'ẽ hũ / (latinañe'ẽme: Cyanocorax cyanomelas) ha'e peteĩ guyra oĩ Argentina, Uruguái, Pindorama, Paraguái, Volivia ha Perũ. Oiko ka'aguy. Aka'ẽ hũ ihete ha'e sa'y hovy ha iñakã ha'e sa'y hũ.
Apỹi Kimi rehegua
thumb|500px|right|[[Techaukaha Rysýi Apỹigua.]] Apỹi Kimi rehegua, hérava avei apỹi (oúva "apy" ) ha eleménto (karaiñe'ẽgua: elemento químico) ha'e mba'e ysaja tumingue'a ijojáva ijapopyre. Ku apỹi oĩrõ ijysaja peteĩva orekóta itumingue'ambyte ipype pehẽjy (protones) hetakue ikatúva ojeikuaa, aipórõ ikatu omoinge pe apỹi peteĩ ñemohendápe oñembohysýiva tumingue'a papapýre (número atómico).
Oĩ oimeraẽ apỹinguéra Kimi rehegua ojejuhúva tekoháre ha oĩ oimeraẽ ambuéva yvypórante ojapo.
Marangatu jeromandu'a pypegua
Marangatu jeromandu'a pypegua (elementos del festejo de los santos patronos).ñembosarai
22 jasyrundy
22 jasyrundy ha'e 112º ára arygua.
Marangatu jeromandu'a pypegua
Novenario
Péva omoñepyrũ marangatu ára jeromandu’a, opa pyhare hi’ára mboyve, oiko misa ha upéi serenata ojeguerúva ichupe, opyta tupãópe ha upéi ko’ẽmboyve ñembokapu oporomombáy, oiko procesión tupão jerére, purahéi ha ñembokapúpe ojegueroguata ichupe, ogakuéra ijeguakapa ha avei tape ohasataha rupi.
Procesión
Opa tupãópe oiko misa, oĩ tenda ojejapokuévo pe misa niko oiko ñemendaguasu avei.
Upe árape avei ambue compañía ha barrio oguerujoa imarangatukuéra ra’anga omomaitei hag̃ua pe hi’ára ojegueromandu’ávape.
Areguápe tupão La Candelaria – pe opyta marangatu ra’anga ha hendive ambue oúva compañía ha barrio-gui. Ymave ndaje nameméi oĩ oratorio ha capilla ha upéva aja marangatu ra’anga opyta mayordomo térã mayordomo rógape oñeñangarekóva hese, upépe oñemonde ao pyahu rehe, oñemoĩ hese itajúgui kuãirũ ha mbo’y oñeme’ẽva ichupe jopóiro oipytyvõ haguére pe mávape, upégui oñenohẽ ha ojegueraha tupãópe purahéi ha ñembokapu apytépe, oñemoñepyrũ hag̃ua novenario.
Jepokuaáramo ou ambue barrio ha compañía-hágui marangatukuéra ojeguerúva banda púpe, guataháre kavaju ári, poyvi, estandarte, ha ñembokapúpe.
Hi’ára mboyve, upe pyharépe oiko misa puraheihápe.
Hi’ára oñepyrũ diana mbaja púpe ko’ẽ porã mboyve, campana-pu, banda, ñembokapu, ojehupi poyvi Paraguái ha marangatu ojeromandu’áva mba’e yvate.
Avei ojeguereko jepokuaápe ojerahávo serenata ichupe pe pyharépe hi’ára mboyve.
Marangatu jeromandu’a upe árape tembiapo tuichavéva ha’e pe misa guasu nemoirũme puraheiharakuéra ndive oĩ tenda ojejapohápe misa Guarani ñe’ẽme, tupão upe árape oñembojeguaka piriríta, yvoty ha globo-pe. Ymave ha ag̃aite meve upe árape oĩ oñemondéva upe marangatu oñemondeháicha oñe’ẽme’ẽva’ekue ichupe ha guataháre og̃uahẽ hendápe, michĩ térã tuicháva. Techapyrã: Blás Marangatu ha’e ñane retã ñangarekohára ha heta táva oguereko Blás Marangatu iñangarekoháramo upérõ ojehecha oñe’ẽme’ẽva omondérõ ijao pytã oguerekóva hembére cinta sa’yju avei oha’anga báculo ha iñakã rehegua pytã. Kuñanguéra kakuaapyréva oiporu iñakãre manto pytã hembe sa’yjúva.
Og̃uahẽvo 8 jasypokõi, Tupãsy Ka'akupe ára ojehecha mitã, mitãrusu, kuña ha kuimba’e mombyry mbyrýgui oúva guataháre isy yvága rendápe ha omonde ao hovy, ojehecha avei ogueraháva ladrillo iñakã ári. Arapokõindy Marangatúpe ojehecha kuimba’e oraháva kurusu ijati’y ári iñe’ẽme’ẽramo.
Misa guasu rire oiko procesión, oraha ijati’y ári tavaygua ipoguasuvéva, tupão jerére, omoñepyrũ banda hapykuéri cofradía, hermandad, atykuéra, mbo’ehaokuéra, ogueraha estandarte ha poyvi, upekuévo campana ipu, ohóva kavaju ári ha heta ñembokapu.
Upe árape oikokuaa avei ñemongarai, primera comunión, confirmación ha ñemenda aty.
Ápeve oñemombe’úva ha’e ojejapóva tupão ndive.
Oĩ avei tembiapoita ndaha’éiva tupão mba’e. Tape ijeguaka laurel ha ka’avove’i roguépe, piririta isa’ypáva, yvoty, poyvi, ha hetave.
7 jasyteĩ
7 jasyteĩ ha'e pokõiha ára arygua.
Marangatu jeromandu'a pypegua
Procesión
Tembi’u Paraguái apytépe oje’u chipa opáichagua, pastel, sopa Paraguái, chipa guasu, pajagua mascada, chicharõ, chicharõ trenzado, lambreado, butifarra, mbeju aramirõ, mbeju mestizo, rora, perera, kavure, avei tembi’u he’ẽ jepivérõ plaza-pe oiko ika retreta, banda koygua, puraheihára, jerokyhára, ikatu avei oñemomba’egusúvo pa’i, kuairóga térã  ogayguakuéra jeporavopyre.
Club tuichavévape oiko jeroky guasu ojeiporavohápe mitãkuña iporãvéva, avei ikatu oiko carroza-kuéra, oguerúva mitãkuña iporãvéva, ohasa ohóvo ojoapykuéri ha viru oñemono’õva oñeme’ẽ tupãmba’éramo, tupão ñemyatyrõrã mbo’eho ñemongakuaa ha mba’e.
Umi tenda hesakãvehápe oiko toroñemoñarõ, toro candil carrera pe, carrera sortija, bandera jere, carrera vosa ha hetave.
Antonio Marangatu, Baltasar Marangatu, Tupãsy La Merce oguerekóvoi iñembosarái.
Marangatu rérape oñemongakuaa mymba ikatu kure, vaka, kavara, ovecha, péva ha’e Marangatu rymba, upéva ojejuka hi’ararã oiko hag̃ua ichugui tembi’u karuguasúpe.
Comisión
Opavave tendápe taha’e barrio térã compañía-pe oñombyaty karai, kuñakarai omba’apóva atýpe, ojapo rifa, tembi’uita jehepyme’ẽrã, jeroky ha mba’e omono’õ hag̃ua viru Marangatu ára jeguerohorýpe g̃uarã.
Avei oĩ tendápe desfile de ofrenda, oratorio, capilla, tesãio térã mbo’ehaópe g̃uarã, omyakãva comisión, tavaitépe tupão renondépe ohasa ojoapykuéri karréta ári mba’erepy rehe, mandi’o, mandyju, ryguasu, petỹ ha hetave, jopóirõ, oñeme’ẽrei marangatu rérape. Ohasapa rire karréta umíva mitãkuña poravéva ndive, hapykuéri club deportivo ha opakuévo kuimba’e kavaju ári. Opavave ogueru jopói michiramo jepe.
Opakuévo ojeipapa viru téra jopói ha comisión ohepyme’ẽ umíva rifa rupi.
Ary 1600 vy’a guasu hi’ari heta ára, oĩ gobernador dignatarios, oñemoñe’ẽ biblia, estandarte jeroguata, oiko procesión plaza mayor rehe campana pu ha ñembokapúpe ojehesape tataindy ha candil-pe.
Tavaygua rembiapo
Ha umi tembiapo marangatu jeromandu’a rehegua ha ndojejapóiva tupãópe.
Bandera jere
Ha’e jepokuaa oúva español-kuéragui, tavayguakuéra ojapo procesión Marangatu rérape térã Rey rérape, tenondépe oho banda, ayvúpe ombopúva, marangatu ra’anga ha poyvi péicha oguata plaza jerére ha kuñanguéra ojeroky. Oiko ñembokapuita avei. Cecilio Báez ha Héctor Decoud ohai banda jerégui iñarandukakuérape.
Puraheiko'ẽ
Avei ou ñandéve español-kuéragui ha ape hekoambue oporomombáy ñembokiha, tembirekorã, tembireko, sy ovetãme oñemomaiteisévape hi’arambotýre purahéi rupi, oñepyrũ guarániagui ha upéi ipya’evéva polca  kyre’ỹ, mbyky térã ikatu hi’areve.
Ndajojái, ikatu oñeg̃uahẽ kirirĩháme, sapy’a térã momarandu raẽmekuri.
Aguyjéramo oñemongaru puraheiharakuérape péicha hérama musiqueada, hi’areve haguére.
Ko’ag̃aite peve ojehecha ko tembiapo, pyhare mbyte jave oñepyrũ serenata Marangatúpe g̃uarã, opavave compañía ha barrio omomaitei Marangatúpe hi’ára rehe.
Torin apo
Plaza-pe ojejapo kora oguerekóva 20 m x 2,5 m apu’akue ha 3m ijyvatekuépe oñemongora karanda’y ha alambre rehe, oguereko brete po’i opáva tranquera rehe oikeha rupi toro ñarõ opyta hag̃ua corral – pe, oike aja torin – hápe. Yvate ojejapo oguapy hag̃ua oguerekóva ogahoja’imi, takuara ha pindo roguégui oñepyrũma toro ñemoñarõ.
Kavaju ñani
Ko ñembosarái avei ojehecha upe árape Plaza-pe. Mokõi kavaju oñeñangarekóva upeva’erã ha ojeheróva parejero. Kavajukuéra oñemongaru, oñemboguata, oñani ipya’e hag̃uaicha, oñembojahu, oñeñangareko haguére,  oke óga guýpe ani hag̃ua he’õ térã oipeju ichupe yvytu ro’ysã. Pe oñangarekóva héra compositor, iñarandúva’ekue upévape ohecháguinte, pytyvõháraramo itúvagui térã itaita, ipaino téra oimeraẽ ipehẽnguekuéragui.
Diana Mbyja
Marangatu ára ko’ẽmboyve 4:00 aravo jave oñembyaty tavayguakuérape diana púpe, ndaje oñeñe’ẽ vaígui péicha opyta héra, oje’e porãtaramo oje’ẽva’erã Diana Mbyja, ojehecha haguére mbyja Venus ko’ẽmboyve, ojejapo aja upe tembiapo, campana ha ñembokapúpe. Upe aravo guive maymáva oñepyrũma oñembosako’i ou hag̃ua tupãópe ogueromandu’a marangatu ñangarekohára ára.
Karu Guasu
Ymave, ogayguakuéra, marangatu ra’anga jára upe árape oikopa rire misa guasu, pe asajépe ojapo karu opavave oúvape g̃uarã omomaitei térã o’aguyjeme’ẽva Marangatúpe  oipytyvõ haguére ichupe, téra ogueromandu’ánte hag̃ua, pépeve  og̃uahẽ oñe’ẽme’ẽva’ekue Marangatu Ñangarekohárape.
Remberto Giménez
Remberto Giménez ha’evakue peteĩ música paraguaigua. Heñói Coronel Oviedo, Paraguáipe 4 jasykõi 1898-pe, Ciriaco Giménez ha Ana Bella Benítez memby.
Guata ñepyrũ
Osẽre cuartel-gui, oñemoarandu teoría ha solfeo ha avei violín ñembopu, Vicente Maccarone ndive, Instituto Paraguayo-pe.
1920-me Paraguái Rekuái omondo chupe oñemoarandu hag̃ua Buenos Aires-pe, oike haguépe Conservatorio Nacional-pe, ha oñemoarandu violín ha música de cámara Andrés Gaos ndive, ha purahéi apo Alberto Williams ha Celestino Piaggio ndive.
Tapicha oñeha’ãva omboguata hag̃ua purahéi rehegua vy’a va’ekue ko tapicha, avei oipytyvõ opaichagua tembiapo arandu rehegua oñemboguatáva Paraguáipe. 1912-me Nicolino Pellegrini omoñepyrũ Banda de Músicos de la Policía de la Capital oñemaorandu haguépe purahéi, ha ombo’e teoría musical ha oipytyvõ oñemoarandu hag̃ua José Asunción Flores ha Fernando Centurión. Ha’evakue Salvador Déntice remimbo’e.
Ojevy Paraguáipe ha oñepyrũ heta tembiapo pya’etemi oikuaakava’ekue chupe heta hendápe. Ohupyty jey peteĩ beca Tetã Rekuáigui ha oho Europa-pe oike haguépe “Schola Cantorum” París-peguápe; pépe oike mbo’ehaktýpe mokõi ary pukukue oñembokatupyryve hag̃ua violín ñembopúpe Lucien Capet Universidad hyakuã mombyrýva “La Sorbonne”-pe, oñembokatupyry Estética ha Historia de la Música.
1927-me oho Berlín-pe, oñembokatupyryve haguépe violín ñembopu ha música de cámara Alejandro Perschnicoff ndive, Stern Vhes Conservatorium-pe.
1928 guive opytaitéma Paraguáipe, ha oike umi tapicha oñemongu’evéva hetã purahéi rapykuéri apytépe. Músico Alfred Kamprad (puraheiha Alemania-gua oikóva Paraguáipe), Enrique Marsal ha Erik Piezunka ndive omboguata “Cuarteto de Asunción”, tuichavéva ha ojekuaavéva aty música de cámara  Paraguáipe umi ary rupi. Ojapo concierto peteĩha tetã Paraguáipe orquesta sinfónica completa reheve, 1928-pe, Franz Schubert ombotývo sa ary. Oĩ sãmbyhyháraramo Instituto Paraguayo ha Ateneo Paraguayo-pe.
1934-pe ojejapo peteĩ encuesta tetã tuichakue javeve ojekuaa hag̃ua mávapa ojapo pe purahéi orekóva Tetã Purahéi Guasu. Tetã Rekuái, peteĩ aty ojejapóva upe tembiaporã omog̃uahẽ rire hemimo’ã, ojapoyhy pe Tetã Purahéi Guasu omyatyrõ ha omog̃uahẽva’ekue Remberto Giménez.
Cargo ojupi haguépe arte rehehápe
Kane’õ’ỹme omboguatáma tembiapo purahéi rehegua ha hetaiteme arandu rehegua atýpe ohómi. Péicha, oĩva’ekue Academia de la Lengua y la Cultura Guaraní; hatã omyañámi ko aty ojoaju hag̃ua Instituto con el Gimnasio Paraguayos ndive, ha pévagui osẽ Ateneo Paraguayo; ha’eva’ekue Autores Paraguayos Asociados (APA) motenondehára peteĩha; mbo’ehára Colegios Nacionales de la Capital ha Colegio Nacional de Niñas, Paraguaype; sãmbyhyhára, “ad honorem”, Purahéipe, departamento dependiente del Ministerio de Educación y Culto-pe.
Tekombo’e rehe ñañe’ẽramo, oipytyvõ oñemboguata hag̃ua orfeones ha omyatyrõ purahéi tavaygua rehegua; avei ohai purahéi mitãrusu ha mitãkuñáme g̃uarã. Escuela Normal de Música-gui osẽ heta piano mbopuha ikatupyrýva, katu oje’e hese hakate’ỹ hague arandu orekóva purahéi jepyaha rehe, ha upévare ndohejái hemimbo’ekue ko’ã arandúpe. Ambue mba’e ndojehechaporãiva hembiapokue rehe ha e heko oĩramo guare OSCA myakãháraramo máramo ndohejái haguére pa’ũ ỹrõ nopeipirũi ambue orquesta sãmbyhyhára Paraguái térã pytaguápe, omyakã hag̃ua upe orquesta.
Omyakã ha onohẽ heta jey Himno ha Purahéi Tetã rayhu rehegua ha’e omyatyrõmbyre, upéichante avei versión oficial purahéi ha piano púpe, coro, banda ha orquesta sinfónica Tetã Purahéi Guasu. Municipalidad de Asunción pytyvõme onohẽ mokõi disco ogravava’ekue Orquesta Sinfónica de la Ciudad de Asunción, solista ha coro, purahéi popular ha himno patriótico-kuéra.
Purahéi oipyahava’ekue
Ipuraheikuéra oguata nacionalismo de corte romántico ha contemplativo rapére. Omotenondekuaamími orquesta, ha umi hembiapokuépe, ha umíva apytépe "Rapsodia Paraguaya" (Nicolino Pellegrini mba’e)-pe ojehechaukuaa pujoja ha ipyahúva, iporãvéva umi sinfonía ko’ag̃agua purahéi apoha oipyahávagui.
Hembiapokuéra apytépe: Campanento Cerro León, La Golondrina, Nostalgias del terruño, Ka´aguy Ryakuã (Fragancia del bosque) y Kuarahy oike jave (Cuando entra el Sol), la Marcha presidencial ha heta tavaygua purahéi ombohekova’ekue orquesta sinfónica-pe g̃uarã.
Ojapova’ekue purahéi mbykymimi oñembopuva’erã violín ha piano-pe. Ipuraheikuéra apytépe: Himno a la juventud, Canción de paz, Al pie de tu reja y Conscripto, Himno del Colegio Nacional de la Capital y Armonía
Últimos Años
Omenda ña Silvia Fiandro ndive ha oreko hendive iñemoñare.
Omano Paraguaý-pe l 15 jasykõi 1977-me.
Bibliografía
Diccionario Biográfico "FORJADORES DEL PARAGUAY", Primera Edición Enero de 2000. Distribuidora Quevedo de Ediciones. Buenos Aires, Argentina.
Petỹ
Petỹ (karaiñe'ẽme: tabaco de Virginia, petén, hierba santa) (Nicotiana tabacum) ha'e peteĩ ka'a oikovéva mokõi aryve, ogaygua solanáseape, ypygua Amérika tropikálpe ha itoguekuérape osẽ la petỹ karuhaguã.
Mboja'o
Petỹ oñepyrũ Ándes-pe, Perũ ha Ekuator apytépe. Kokue peteĩhanguéra oiko 5000 a.C. guive 3000 a.C. peve
Ñemohenda
Ojueheguakuéra: Hetaichaguakuéra:
Barcelona
Barcelona ha'e táva retã Españagua, tetãvore hekosãsova Katalúña itavusu. Oguerekohína 1.615.448 tavayguakuéra ary 2011-pe ha ha'e táva oguerekove avakuéra mokõiha tetã Epañape, Madrid rire.
Vãkoke
Vãkoke (taiñe'ẽme:กรุงเทพมหานคร, Krung Thep Mahanakhon - karaiñe'ẽme: Bangkok) ha'e táva guasuve ha Tailandia itavaguasu. Ko táva oguereko 6.355.144 tavayguakuéra ha Vãkoke renda ykére oguereko 11.971.000 tavayguakuéra (jasyteĩ 2008-pe aja). Ko'ã tavayguakuéra omoambue ko retã Tailandia, ha omojopara Tailandia hekovekuéra, mojoparava máva ou Kuarahy reike, China ha ambue renda.
Koichiro Matsuura ñe'ẽmondo
KOICHIRO MATSUURA ÑE'ẼMONDO (DISCURSO DE KOICHIRO MATSUURA)
Con motivo de la celebración del Año Internacional de las Lenguas en 2008, declarado por la Asamblea General de las Naciones Unidas, el Director General de la Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia y la Cultura (UNESCO), Koichiro Matsuura, dirigió el pasado 05 de noviembre un discurso sobre '''la importancia y rol escencial de los idiomas para la identidad de las personas y la coexistencia pacífica. El discurso fue traducido en todos los idiomas oficiales, y por primera vez en una Lengua Nativa "EL GUARANI"''' "En efecto los idiomas son esenciales para la identidad de las personas y los grupos humanos y para su coexistencia pacífica, y constituyen además en un factor estratégico para avanzar hacia el desarrollo sostenible y la articulación armoniosa entre lo mundial y lolocal". (Koichiro Matsuura) El ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI felicita al Director General de la UNESCO: Koichiro Matsuura por difundir la Lengua Guarani, en el concierto de las naciones del mundo, es decir, las Naciones Unidas. '''UNESCO Sambyhyhára Guasu Karai Koichiro Matsuura, Ñe'ẽmondo'''
Ñe'ẽnguéra tuicha mba'e
Tetãnguéra Joaju Atyrusu omboaje 2008 Mayma Tetã Ñe’ẽ Ary ramo. UNESCO oguereko rupi ipópe opa umi tembiapo oikótava ñemohenda, oñemoĩ tenonderã ogueroguata haguãicha opa mba'e tekotevẽva upevarã.
Ko Tetãaty UNESCO-pe hesakã porãiteréi tuicha mba'eha umi ñe'ẽnguéra opa mba'e aporã, hysyiva hína  avakuéra renonderãme ko'ẽrõite guarãma.
Ñe'ẽnguéra ningo omopyrenda opavavéva rekotee, ombojoaju tekovekuérape ha ombohape py'aguapy; ñe'ẽnguéra avei ñanepytyvõ jaguata haguã tekojera añete gotyo ha ñamohuguaitĩ haguã umi tembipota pavẽ ha umi ñane mba'éva.
Ñe'ẽnguéra ningo tuichaiteréi mba'e ikatúva oporoipytyvõ ojehupyty haguã umi 6 apopyrã oñemboguapy va'ekue Temimbo'e Opavavévape Guarãme (TOG) ha upéicha avei oñemongu'e haguã Apopyrã Tekojera Miléniope Guarãva (ATM), Tetãnguéra Joaju omoneĩ va'ekue 2000-pe.
Ñe'ẽnguéra, omoaguĩnguévo ojuehe maymáva tekove, oiporopytyvõ ojehapo'o haguã tekoasy vai ha ñembyahyi (ATM1); ojeporu rupi tekombo'e ñepyrữrãme ha tembikuaa ha tekokuaa apyhyrã opaite hendápe (ATM2); VIH ha SIDA, akanundu ro'y ha ambue mba'asy oñemboguevi haguã (ATM6), oñeñe'ẽ mante va'erã iñe'ẽteépe opa umi oikóva hínape ko'ã mba'asy apytépe; upéicha avei, ojepysyrõkuaa haguã tembikuaa ha arandu tekohatee rupigua, ikatu haguãicha oñeñangareko añetehápe, tapiaite pe tekoharupáre (ATM7) ojeporu va'erã katuete mayma ava ñe'ẽtee.
Upeichavérõ jepe, umi 7 000 ñe'ẽ ojeporúva hína ko'ãga ko yvy ári apytégui, 50% ári ikatu opaite ko'ẽramoite. Ndohupytyi 1/4 ijapytépekuéra umi ojeporúva tekombo'ehaópe ha infomátikape ha hetaiteve ipa'ữme umi ojeporúva sapy'a py'aitente. Hetaiteréi ñe'ẽ- tembiporu añete ramo jepe yvyporakuéra pópe marandu tapiaguápe- noñemohendái temimbo'épe, terã ñe'ẽ jeporu opa henda rupiguarãme.
Upéicha rupi tekotevẽ ojeike tembiapópe pya'e. Mba'éichapa? Oñemotenonde ha oñemopyrenda va'erã polítika ñe'ẽ rehegua ikatúva omohenda ñe'ẽtee jeporu mayma tekoha rupi, opa hendáicha, tekombo'épe raẽvete; upéva pa'ữme opavavéva oipyhy va'erã ohóvo hetã, tetãjoaju hi'aguĩva ñe'ẽ ha ambue opa rupiguáva. Oñemokyre'ỹ va'erã avei umi ñe'ẽ ipyrenda porãmava voi oiporúvape oikuaa haguã ambue tetã, tetãjoaju hi'aguĩva ñe'ẽ ha ambue opa rupigua avei; Ñamoinge va'erã ñane akãme pe ñe'ẽnguéra eta jeporu rehae añoite ikatutaha mayma ñe'ẽ oï hendaitépe ko ñande rekovépe.
Ko'ã mba'ére ningo UNESCO ohenói opa tetã rekuáipe, Tetãnguéra Joaju rakãme, tekohakuéra atype, mbo'ehárape, mba'apohárape ha opaite ohechakauaáva ko'ã mba'épe omba'apove haguã ko'ẽre oñemomba'e, oñemotenonde ha oñepysyrõ haguã opaite ñe'ẽ, umi oĩmava omano haguãicha raẽvete, taha'e ha'éva iporuha.
Jajesarekóvo Ysyry Paraguái rupive
Pe Ysyry Paraguái hembiasa ymaite guive tuicha ba'e raka'el transporte ramo America del Sur-péva omomarandúgui Paraguái ojoajúva Argentina, Brasil ha Bolivia ndive, péicha ambue tetã ohasáva cuenca del Plata rupive. Ndaipór ramo tape ha ruta, río Paraguái orekóva  alternativa ipya'evéva  transporte ha comunicación, ombohapéva Paraguái, tetã mediterráneo ramo, ikatúva ohasa Atlántico gotyo.
Koichiro Matsuura ñe'ẽmondo
Upévoma, ãga 21 jasykõi 2008 oúvape, oñemboaretévo porundy jevyha, Ñe'ẽtee Ara Pavẽ, ombohapétama hína tembiapo porãita ikatúva omopu'ã mayma ñe'ẽnguéra.
Jajesarekóvo Ysyry Paraguái rupive
Ko'ã árape, ndaha'evéima arteria principal tapisa ohasáva upe tendáre, pero ha'e gueteri ojeporúvo propósito opáichaguáva orekóva tekove, péva transporte de carga, ha pasajero upe ysyry rembe'ýre.
Koichiro Matsuura ñe'ẽmondo
Hi'ãite ningo oréve ojehechakuaa tetã, tetãjoaju hi'aguĩva ha opaite henda rupi, tuichaiteréi mba'eha ñe'ënguéra jeporu tekombo'épe, momarandúpe, infomátikape ha tetãnguéra ñemurãme.
Ñe'ẽnguéra Ary (2008) ho'a porãiteréi ñañomyaña mbarete haguã ha jaipyhy upe tape omohu'ãtava ko'ã ñanne rembipota.
Jajesarekóvo Ysyry Paraguái rupive
Paraguái Ysyry
Ohasávo Paraguái, oreko hetaiterei afluente, ha'eháicha río: Tevikuary, Ypane, Manduvira, Ypane, Aquidaban, Apa, Confuso, Verde ha Montelindo.
Koichiro Matsuura ñe'ẽmondo
Koichiro Matsuura
Jajesarekóvo Ysyry Paraguái rupive
Ñeikuave'ẽha
Ysyry Paraguái oiporúva transporte kosecha (ha'éva soha), mineral (ha'eháicha calera Concepción) ha ambue omondóva hepykua ndahepýiva umi tendáre orekóva umi tape ha peteĩ opción ambuépe guarã, ha'eháicha cemento oguerúva tavaguasu Vallemi. Péva río, ombohasáva tetãme ñeme'ẽs, petroleo ha derivado, ohasapaitéva. Ohasáva 30.000 t mensual mba'erepy exportación contenedor-kuéra.
Koichiro Matsuura ñe'ẽmondo
JESAREKOPYRÃ - OBSERVACIÓN
Jajesarekóvo Ysyry Paraguái rupive
Turismo
Oĩ opáichagua opción aravo oikuaáva Paraguái ysyry rupive. Ikatu ojealkila embarcación privada, orekóva yga Puerto de Asunción térã peteĩ crucero ogueraháva Pantanal peve.
Koichiro Matsuura ñe'ẽmondo
El mensaje del Sr. Matsuura sólo está en las lenguas oficiales de la Unesco y tres lenguas "invitadas". Nunca una lengua americana se usó en este contexto. Nunca. El guaraní ya es la lengua americana de referencia. A continuación el detalle de a cuales lenguas se tradujo el mensaje del Sr. Matsuura:
Unistalda
Unistalda ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 2.453 áva (2006 ary).
Pirambujape
Ko tembi'u ha'e heta tetã hembi'u tee, Epaña, Argentina, Paraguái, Chile, Perũ, Volivia ha tetã ambueva oñe'ẽ karaiñe'ẽ.
Húpiter mbyguaikuéra
Yvóra Húpiter oguereko 95 mbyguaikuéra. Ko mbyguaikuéra (jasykuéra) ojere Húpiter rehe ha Kuarahýre avei. Húpiter jasy tuichavéva ha'e Ganímedes.
Jajesarekóvo Ysyry Paraguái rupive
Krusero río Paraguái
Ojekuaa ramo tetã ysyry rupive, oikuave'ẽ perspectiva maravillosa ha opáichagua ikatúva yvy. Ome'ẽ pa'ũ ha'éva tekoha tendárel, ombyaiýre térã omoambuéva tekoha. Ohóva río rupive, ikatu ojehecha ecosistema upe tendáre. Péicha ko'ã tembiapo oĩva disponible ha'e pirakut (pesca), mymba heka ( exploración de los animales acuáticos) ha umi mymba oikóva yvýpe ( terrestres), avei ka'avo ha yvyramáta oĩva ( flora).
Ygarata Kuñataĩ
Ko ygarata, oguata ysyry rehe mbykými tavaguasu Paraguaýnte. Kóva ojedeklara Patrimonio Turistico Nacional.
Jeguata yga'ípe
Tenda ha pirakutu, oikuave'ẽ paseo ygápe ha umi kanoa ikatu haguãicha ojehecha.
Tavusu Okaháre
""Puerto Kavaju""
""Bahía Negra""
Opyta 859 km yvate gotyo Paraguaýgui (Asunción). Ko tendáre peteĩ ary ikatu ojeike río rupive térã aviõ michĩ rupive, ndorekóigui ruta porã, ñaguahẽvo ko'ã tendáre oime asentamiento indigena Chamakoko.