cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Enxet
Ha’ekuéra oipuru herarã, mymba, guyra térã tenda réra. Oĩramo peteĩ mba’e omoambuéva hete térã mba’éichapa pe heko, upéva oipuru avei herarã. Ja’éma haguéicha, tapykue gotyove, sy ha túva omoambue herakuéra, hekovesẽ rire iñemoñare. Ojehero “Ma’ẽra sy” térã “Ma’ẽra ru”.
Pohãnguéra
Jepémona igueroviareikatu ha oñeme’ẽterei pajépe hikuái, avapajekuéra oikuaa heta ka’avo omongueráva hetaichagua mba’asy ha oipuru añetehápe. Sapy’ánteko oipuru avei hekope’ỹ, ojapovaisérõ hapicháre. Jepichýpe ikatupyry ha’ekuéra. Pya’e, ha ndojavyguasúi, ohechakuaa omanombotáva, oma’ẽpe hesáre.
Purahéi ha jeroky
Kuarahy oikévo oñepyrũma ombokacha imbaraka ha oñemoĩ opurahéi. Ongululúnte nde’íri mba’eve. Ha’ekuéra omombe’uháicha, ndaje purahéi yma guare he’i’akue heta mba’e ha katu ko’ág̃a umíva opytapa tesaráipe. Oñemongora hikuái umi kuimba’éva ha imbarakapu javeve ombotororekuévo hete oñepyrũ opyrũ hatã hatã.
Mburuvicha
Wilfred Barbrooke Grubb ningo peteĩ Kirito Ñe’ẽ myasãihára ou’akue ary 1889-pe oike Enxet apytépe, oiko hendivekuéra mokõipa ary, ha’e py’ỹinte imandu’a mburuvicha rehe ha katu nde’íri mba’eve mba’éichanepa ojeporavo térã ojeguereko umívape mburuvichárõ.
Arávia Emiráto Joapykuéra
thumb|Poyvi. thumb|[[Nduvái ha'e itáva tenondegua.]] Aravia Emiryvy Joaju (áraveñe'ẽme: دولة الإمارات العربية المتحدة) ha'e peteĩ tetã joaty oĩ kuarahysẽ Yvyapy Arávia, Yvyrusu Asiape. Oñembyatypyre pokõi emiryvy (emirenda - emirado): Abu Dabi, Ajmán, Dubái, Fuyaira, Ras al-Jaima, Sharjah ha pe Umm al-Qaywayn. Ijerére ojejuhu yvate ha ñembykuarahysẽ gotyo Omã ha ñemby ha kuarahyreike gotyo Aravia Saudíta. Avu Ndavi ha'e itavusu ha itáva tenondegua ha'e Nduvái.
Pietà
Pietà (Avañe'ẽ:Poriahuvereko) ha'e peteĩ tera'ãnga ha ta'ãnga, omoha'anga Hesu jyvape Mariagua (Isy).
Ka'atĩnga
Ka'atĩnga (poytugañe'ẽme: Caatinga) ha'e peteĩ tekoha guasu oĩmbáva Pindorama retãme, ha'e mante upe tekoha oĩnteva ku tetãme ha péva he'ise haimete opa mba'e oikóva Ka'atĩngame ndojejuhu ambue rendápe. Héra ou umi ka'a ha yvyra sa'y, imorotĩ ára tini aja: haimete opa ka'avo hoguekúi ha yvyra ropyta oñemorotĩ. Ka'atĩnga apekue ha'e 850.000 km², amo 10% opaite Pindorama rendágui, ha oike ipype heta tetãvore térã ipehẽ, upe Paraíba, Piauí, Ceará, Rio Grande do Norte, Maranhão, Pernambuco, Alagoas, Sergipe, Bahia ha pehẽngue yvate Minas Gerais pegua.
Ka'atĩnga ojogua niko upe Cháko (Argentina - Paraguái - Volívia), hákatu ka'atĩnga oguereko mymba ha ka'avo ambuéva. Oguereko yvýre heta ka'ape, yvyramáta michĩ, tuna, yvyra ropyta anambusu ha heta kapiatĩ. Uvéi, ka'atĩnga ka'aty oñemoambue tenda tendáre, upe tenda hérava "agreste" yvyramáta yvateve ha ojogua upe ka'a Atlántiko pegua, ha upe tenda hérava Kurimátahũ ka'ape kã ha kapiatĩ, oguereko heta ñu guasu avei.
Ka'atinga niko hi'ára tini, máva pokã oikove upépe, hi'y sa'i ha hembi'u michĩ. Upe ára 28 jasyrundy oñemboarete Ka'atĩnga Ára, oñeñangareko hag̃ua ha oñemombarete upe yvy.
Ka'a
Opaite ñana ha ka'avo oiko ka'atĩnga okakuaa ára tini aja. Ojeikuaa tee oime amo 1000 ka'avo juehegua, hákatu oĩ umíva he'i ikatu oĩ amo 2000 térã 3000 ka'avo.
Ka'atĩngame ojejuhu heta yvyramáta hi'a porã, tuna, mbokajaty ha yvyramáta michĩ ha hatĩ. Umi yvyramáta oikokuaa ára tini aja ha oñemorotĩ. Oĩ avei ka'aguy guasu, upe tendápe okyvéva, upe ka'aguy ojoguami upe ka'aguy Atlántiko pegua, oguereko yvyramáta hovyũmi porã, ojejuhu mburukuja, pekĩ'a, akaju, akaju'i, aratikũ ha heta yva ambuéva ojeipurúva ñemongarúpe ha tembi'uteeépe.
Mymba
Heta mymba oikove Ka'atĩngame, ojeikuaa amo 45 mymba ypegua juehegua, 95 mymba otyryrýva juehegua, 975 guyra, 148 mymba okambúva juehegua ha 240 pira juehegua. Ára ha ára oñehesa'ỹijo porãve ku tendápe ha ojejuhu mymba juehegua pyahu, péva he'ise oñemomaranduve va'erã ku tendáre.
Ka'atĩngape oikove araka hovy, ikatúva ndoikovéima. Mymba ambuéva oikove upépe ha'e kururu, pykasu, akuti, jaguane, apere'a, guasuvira, tatu, ka'i michĩ, ha heta ambuéva.
Ñembyái
Upévare, heta mymba ha ka'avo ikatu ndoikovéima, yvyramáta hi'áva oñeñangareko ko'ãga, mymba okambúva ha tymbachu'i avei, jaguarete ha kapi'yva, araka ha eiru ka'aguy pegua, oñeñangareko va'erã.
Ava rembiapo ha ñemitỹ
Umi mboriahuvéva Pindorama pegua oikove ka'atĩngame. Amo 60 sua tekove kuéra omba'apo ha oikove upépe. Ipirapire ou ñemitỹ megua, tekove kuéra oipuru yvy oñemitỹ hag̃ua ka'avo, mandi'o ha avati, oĩ avei heta tekove omba'apo yvyra ñekytĩme.
Oĩ avei ka'atĩnga yvy porã, upéva ojeipuru oñemitỹ hag̃ua yvyramáta hi'áva. Opaite yvy ysyry Parapitĩnga rembe'ýre ojeipuru ñemitỹme, ha ko'ã yvy ha'e porãvéva ojapo hag̃ua kokue guasu ha temitỹ porã, oñemitỹ Parapitĩnga rembe'ýre úva, yva mamõ ha yva merõ.
Yvypóra oipuru heta avei ko'ã yvýpe omoĩ hag̃ua mymba aty, kavara ha vaka, ha upévare heta ka'atĩnga yvyramáta oñeity va'erã ojapo hag̃ua ñu guasu kapi'i.
Mona the Vampire
Mona the Vampire ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui moha'angapyre omotenonde akue Louise Piche ha Jean Caillon, imombe'u ou aranduka ojapo Sonia Halleyman ha Hiawyn Oram. Ku tekoha'ãngandy Cookie Jar Entertainment ojapo ha omomba'apo, Alphanim ha YTV ñepytyvõ.
Raimundo Rolón
General Raimundo Rolón, omotenonde tetã sãmbyhy veintiocho día-nte, heñói Paraguarípe 14 jasyapy ary 1903 jave. Itúva don Manuel Rolón ha isy doña Elisa Villasanti.
Imitã ha imitãrusurõ
Hekove ome’ẽ tembiapo militar ha tekombo’épe, ombo’e umi ejército-guápe. Oguerovia raka’e, iñemoarandu profesional ojapoháicha ambue militar ikakuaapýguáva, umi obligación Fuerzas Armadas-pe oĩva’erã soberanía ha orden público mantenimiento-pe.
Ndohasái iñakãme posibilidad orekóva omotenondétahaára oñemotenondévape, tembiapo ikatúva omboyke uniforme militar.
Hekove kastrense
Osẽ Escuela Militar-gui mejor alumno, institución ha’e heta ary oñemoĩ ombo’e umi oikévape. Ome’ẽse ichupe despacho Teniente 2º de artillería 1923-pe. Ary 1926 ojupi teniente 1º ramo.
Oñemoarandúve mebuekatúpe ohóvo: capitán 1929-peomýi Grupo de Artillería Nº 2 “Capitán Roa”; mayor ary 1933, oiko jave guerra del Chaco mbytépe ha upéi teniente coronel. Jasykõime oñjepytaso jefe de operaciones Estado Mayor General del Comanchaco-pe.
Peteĩ orden general ejército en campaña, ogueraháva papapy 456, ojefecháva 12 jasypo ary 1935he’i teniente coronel don Raimundo Rolón, “en su carácter de Jefe del departamento de Operaciones del estado mayor del Comando en jefe, omomba’eguasúvo ha’e omotenonde tembiapo porã organización extraordinaria-pe. Oguerohory mba’apo omyakãva, arandu mbarete ha hesakãva. Voluntad disciplinada orekóva. Consagración total ha abnegada a sus obligaciones”. Ko orden ofirma Estigarribia, general ha comandante en jefe.
Opa rire guerra, ary 1939 jave ojupi coronel ramo ha general de brigada ary 1947 jave, péva guerra civi oiko jave.
Ojupi ha oipyhy comandancia en Jefe de Fuerzas Armadas, ojeguerohorývo oñeme’ẽ Condecoración Cruz del Chaco, ichupe.
Hekove Política-pe
Jepénte omotenonde umi principio de lealtad profesional péva militar institucionalista ramo, general Rolón ojeréva hese takate’ỹ política ha intriga cuartel, oguévo ikerayvoty profesionalización Fuerzas Armadas ha confinamiento mombyry ka’irãime Peña Hermosa jasypokõi 1936.
Ary 1941 ombojoaju línea antipartidista ohenóiva Movimiento Nacionalista Revolucionario omoheñóiva Higinio Morínigo, omboguyryrýva Palacio de López kóva ha’e hína accidente vaiete ogueraháva General Estigarribia ha hembireko rekove.
Hekovépe ha’e Policía tavaguasúpe, embajador  Brasil-pe ha oiko interventor Aduana ha Puerto-pe.
Ary 1948] jave], Rolón omotenonde ministerio de Defensa péva mandato orekóva presidente Frutos ha demitido éste, omoañetéva upe cartera omyengoviáva [[Juan Natalicio González okúi peve 30 jasyteĩ ary 1949 jave.
Apyka Guasu presidencial inandi ha oike upépe general Raimundo Rolón, ombotovéva hikuái oisãmbyhy haguã primera magistratura.
Sarambi omboguata ko supremo cargo, hetaiterei apañuãi ombohape militar ha político-kuéra omohendáva política del coloradismo. Péicha golpe oikova’ekue 26 jasykõime omohu’ã gobierno mbykymi Rolón. Oike ka’irãime ipueblo natal-pe ha okúi upépe.
1991
1991 (MCMXCI) ha'e akue peteĩ ary oñepyrũva'ekue peteĩ ara'apy he'iháicha Gyregório arapapaha.
Joaju
...1990-1991-1992...
Raimundo Rolón
Bibliografía
Ary 1961 jave omoheraku primer tomo del minucioso estudio de 415 página ohenóiva “La Guerra del Chaco. Campaña de 1934. Upéi Campo Vía hasta Parapití”.Hembiapo omyenyhẽva kuatiañe’ẽ, diagrama, he’íva peteĩ umi “Mensaje de los ex-combatientes ante el llamado de la Patria” ogueromandu’ávo hembireko doña Guillermina Rolón Texeira de Rolón ha ita’ýra Edmundo ha itajýra María Victoria-pe.
Muerte ha Legado
Omano Paraguaýpe 17 jasypateĩ 1981 jave.
Ordenanza 26/95 oiporavo general Raimundo Rolón réra péva calle barrio Pinozá-me oñepyrũva 1811 guive noroeste ha oipyso avenida general Máximo Santos sureste gotyo ohasávo avenida Eusebio Ayala al sur,  dos cuadras de extensión. Oempalma avenida general Santos calle 11 de diciembre, guive.
1992
1992 - ary.
Chicharõ
Chicharõ (oúva ñe’ẽ castellano chicharrón-gui) Paraguái tembi’uhe apopy rehegua; ha jajuhu heta rehegua ko tembi’u. “Chicharõ trenzado” katu ha’ehína upe so’o ñembopukupyre kure ro’ógui apopyre.
1992
Joaju
...1991-1992-1993...
Chicharõ
Opavave tembi’ukuéra ojejepóva Paraguáipe guáicha ko “chicharõ trenzado” ha’e vavei tembi’u mbarete oguerekóva heta caloría. Ko mba’e ymate guivéma ojeikuaa upeichaha.
Moõguipa ou héra
Ko kure ro’o oñembopuku ha ojeipoka oñembojy mboyve upévare oñembohéra “chicharõ trenzado” ko tembi’u kóicha ijapopyre.
Mba’e mba’épa oguereko
Ko “chicharõ trenzado” ojejapo haguã oñembopuku kure rye pire ro’o hérava España ñe’ẽme “matambre”, ojeipuru avei vacío, ha’éva upe so’o opytáva kure ha vaka pire ha icostilla apytépe, avei ikyrakué pella, juky ha naranjahái rykue.
Mba’éicha ojejapo
Ko tembi’u paraguái ojejapo kóicha: ojeipoka pe so’o pukupyre (ikatu ojejapo mbohapy, irundy terã po so’o puku) ha oñembojy japepópe opa peve ichugui ikyrakue.
Ojeipe’a ichugui pe ikyrakue ha pe iso’okue hembývape oñemoĩ upe naranjahái rykue ha avei juky. Kóva oñembojy jevy oreko sa’y pytãngy.
Ko’ãva ave iporã jaikuaa
Ko “chicharõ trenzado” ja’uheve mandi'o ndive (“manihot esculenta=manihot utilísima”, ka’avo euforbiácea-kuéra rehegua hapokue ja’uva ha ime’ẽva heta aramirõ ha’éva tembi’urã oguerekóva heta proteína”).
Ko tembi’u ikatu ñañaongatu heta ára jave, upevarã katu jajaty va’erã avatiku’i ñembojy pyrépe.
He’iháicha umi oñemoarandúva umi Paraguái tembiasakue reheguáre opavave umi tembi’u paraguái ogahárupi ojejapóva upe Guerra del Paraguay Triple Alianza (Argentina, Brasil y Uruguay, rehegua okó va’ekue umi ary 1864 ha1870) jave, heta he’e tembi’u imbate porãva, kóicha oiko upe ñorairõguasu rire ndahetavéi rupi ojehupyty tembi’ukuéra, ha umi ojejapóva guive katu ha’e ikatu haguãicha ko’a tembi’u ohupyty pukuve.
Mba'yjua
thumb|Mba'yjua Mba'yjua, herava avei Mba'yrumýi puku ha'e peteĩ mba'yrumýi aty oraháva mba'e ha tekove, mba'yjua rape rehe. Ñemýiha (locomotora) omyatã mba'yjua.
The Walking Dead (tekoha'ãngandy)
The Walking Dead ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui ojapo Frank Darabont ha oúva aranduka héra ojuehe ojapo Robert Kirkman ha Tony Moore.
Iñembyaty peteĩ, 60 aravo'i are, ohasa ta'angambyry mbohasáva hérava AMC ára 31 jasypa ary 2010. Ipehẽngue mokõi ohasa peteĩháme ára 16 jasypa ary 2011 Tetã peteĩ reko Amérikaguape. Ipehẽngue mbohapy ohasa peteĩháme ára 14 jasypa ary 2012. .
The Walking Dead omombe'u tembiasa omongyhyjéva, arakañy rire, te'õngue oikovéva hérava sómbi oiko Yvýpe. Omembe'u máva manógui ojepe'áva hembiasa, ha ijepe'a monógui ára ha ára.
Para
thumb|Para [[Chile pe gua]] Para térã yguasu ha'e hina pe y|hi'yetereiva jukyrýicha ha hypy ojejuhúva ijerére yvy, imichĩvéva paraguasúgui. Yguasúre ikatu oiko y apeno yvytu hatã ojapóva. Heta mymba guasu ha opaichagua pira kuera oiko yguasu pe.
1994
1994 - ary.
Toni Ortiz Mayans
Antonio Ortiz Mayans, heñói Asunción, capital de la República del Paraguái, 20 jasypoteĩ 1908 jave péicha he’i ha’e, hembiapo omoñepyrũ ñe’ẽpoty, “Los Amigos”, omoherakuãva revista centro de estudiantes Colegio Nacional de la Capital pe uperõ guare ha’e temimbo’e ha orekóma hikuái peteĩ editorial hérava “Minerva”, símbolo cultura Griega.
1994
Joaju
...1993-1994-1995...
Toni Ortiz Mayans
Tembiasakue
Ohai ha avei compositor, oñemoarandu porã, péicha estudio universitario omotenonde Facultad de Derecho-pe ha oipyhy avei kuatiaatã Periodista ramo, péva 18 ary omboguata corrector diario la Razón ha 7 la Nación Buenos Aires-pe, péicha avei ojeguerohory música folclórica paraguaya apópe, pèva ombokatupyrýve ichupe omohendávo purahéi Burrerita, Pasionaria ha hetáve tembiapo.
Ohupytývo 20 ary omoherakuã peteĩ aranduka ñeépotýpe, “Cuantos Nuevos”, ohaíva Ñe’ẽporãhaipyrére, omba’apóva omano meve, péicha hembiapo “Zorazábal su vida y su Obra” avei  “Gran diccionario Castellano – Guaraní”, ojeporúva mbo’ehao rupi ko’àgã peve.
Ohaihu jehai ha nomboykéiva, omba’apo péva rehe àra ha pyhare ha omopyenda tavaguasu porteña-pe hekove, ko’àpe oiko ha omba’apo ha pèva ombokatupyry ichupe ombosako’íva jehai, ha pèicha corrector ramo umi kuatiahaipyre tuichavéva orekóva Argentina, diario La Nación ha La Razón.
Antonio Ortiz Mayans omano Buenos Aires-pe, 7 jasypokõi 1995 ha péicha hembiapo ñe’{epotýpe ohupyty opáichagua tembiapo ñemomorã umi tetã: Uruguay, Estados Unidos, Bolivia ha Argentina, péva ombojoja ijopói ha oñemomba’eguasúva cultura paraguaya-pe.
Tekove Pyahu
Ohekávo tekove porãve hembiapópe, omboguata porãvévo ikuaandy. Oike colonia intelectual oimehñape kuimba’e ha kuña katupyry opa tendágui oguahẽva; upéicha ojojuju Hérib Campos Cervera, Eladio Martínez, Félix Pérez Cardozo, Agustín Barboza, Mauricio Cardozo Ocampo.
Ko’ã tavaygua ojoaju arte ndive,omopyenda Sociedades Argentina de autores y Compositores (SADAIC).
Antonio Ortiz Mayans omboguata hi’arandupy confrontación boliviana paraguaya, he’háicha umi temimbo’e casa de gobierno rovái, péva 23 jasypa 1931 jave, omondóva guardia presidencial, pévagui ha’e oñemomombyry ko tetã ohayhuetéva ha’éva Paraguái.
Heta mba’e oiko rire 23 Jasypa 1931, omotenondéva umi temimbo’e Colegio Nacional de la Capital péva palacio de gobierno rovái, omyakãvo upérõ ko República, José Patricio Guggiari péva omomýi umi mba’e añetéva odefendévo territorio chaqueño oipotaitéva umi boliviano, pèva osë sarambípe ha hetaiterei mitãrusu omanóva ha ñembyasy’ỹme onbokapu óga gubernamental rovái, upérõ Antonio Ortiz Mayans okañy ha oho ojeexilia Argentina gotyo, omano meve, omba’apo ñe’ẽpoty apópe, ombo’e, ohai ha omyatyrõ kuatiahaipyre.
Arake’eve ndahesarái Paraguái rapo orekóvagui, hekove, mborayhu tetã rehe ha jepiguàicha umi jerovia ha jepokuaa omombe’ùva hembiapópe, péva género ñe’ẽpoty, ñoha’anga avei prosa ombokakuaavéva patrimonio cultural.
Osẽvo tetãgui oho Buenos Aires-pe, pèicha hetaiterei tembiapo purory oñemoĩva ichupe.
Ohupytýva medio periodístico capital del Plata-pe, 18 ary oimeva’ekue corrector de pruebas diario “La Razón” ha 7 ary “La Nación”-pe.
Ortiz Mayans rembiapópe ojehecha hi’akãreñói ha ñe’ẽporãhaipyre, aranduka haihára ramo, ñoha’anga ha ojeporeka umi mba’e oikotevẽva ñe’ëme, ha’eháicha tai omomabuéva purahéi, ipúva ha oguahẽva ñe’ã meve iñirũnguérape, ohasáva ambue tendáre.
Ohasa ambue ára Paraguáipe, hetã, ombohasáva techaga’u ha ohejáva política káusa rehe. Ou mbohupárõ ary 1982 jave, oñemomba’e guasu ha ojeguerohory ichupe umi festival del Lago Ypakarai omotenondéva, upe arýpe purahé, jeroky ha ñe’ẽpoty ñemoherakuã yvypóra mbytépe
Hembiapo
Heta género literario-pe oike, omba’apo Peteïha “Gran Diccionario Castellano – Guaraní” rehe, oguuahẽva público peteĩha edición 1933 jave, péicha hembipotápe, orekóva togue  ha 5.000 ñe’ẽ, orekóva ha omongakuaáva umi ñe’ẽ ediciones oúvape.
Ojepói jey 1935, 1937, 1941, 1945, ha péva 1954 arýpe, peteĩ compendio gramatical, 1959, 1961, 1962 ha décima edición ary 1973 jave, “oñemomba’eguasu ha opavave oguerohory, péva orekógui 12.240 ñe’ẽ guaraníme, 32.920 español ñe’ẽ ha umii ñe’ẽ oñemoĩivéva ipype”, péicha he’i Roque Vallejos ko tembiapóre.
Ohai umi ñoha’anga: “Nuestra Vieja Casa”, mbohapy aty peh*eme ha “Amaos los Unos a los Otros” avei heta mba’e ohaíve. Péicha ùmi obra editada ha’e: “Cantos Nuevos”, oñe’ẽ ñepyrũmbýva Dr. Rafael Oddone, oeditáva 1930 arýpe, “Zorazábal, su Vida, sus Obras”, versión española Julio Correa mba’éva “Ñanemba`era`y”, “Tataindy nde pyharépe”, “Evocaciones de Asunción” ha 1977 arýpe, “Voces Añoradas”.
Ñoha'ãnga róga Amazonas
Ñoha'ãnga róga Amazonas (poytugañe'ẽme: Teatro Amazonas) ha'e peteĩ ñoha'ãnga róga Pindorama retãmegua opytáva okarusu puku São Sebastião, táva Manaus mbytépe, tetãvore Amazonas itavusúpe. Ipype oike 701 tekove kuéra. Ojejogapopa ha omoñepyrũ ary 1896-pe, ha ha'e mba'e jogapopyre omohechaukaitevéva táva Manaus imba'eheta ha imimbi upe Ysy Arajere aja.
Ojeikuaa chupe ijogapokuaa porã ha hekopete, ijahoja karapã ha oguereko peteĩ ógayvate apu'a jeguakapyre, upévare Pindorama retãme ojeikuaaporãite chupe ha ha'e mba'e omohechaukavéva táva Manaus pegua.
Nduvái
Nduvái (áraveñe'ẽme: إمارة دبي, ʼImārat Dubay) ha'e peteĩ Emiryvy ha Táva tenondegua Tetã Aravia Emiryvy Joajupegua oguerekohína 2.003.370 tavayguakuéra. Nduvái oguereko avei ógayvate tuichave yvórape, Burj Khalifa-áicha. Nduvái saro'y XXI-pe omotuichaete, ha ojogapo heta ta'ãnga'ita, yvýpe ha ýpe. Ko'ãga, Nduvái hekuaihára ha'e Mohammed bin Rashid Al Maktoum, Mohammed ha'e avei Ministro Tenondegua ha Mburuvicha tekovia Aravia Emiryvy Joajupegua.
2008
2008 - ary.
Año Internacional de las Lenguas.
Joaju
...2007-2008-2009...
1995
1995 - ary.
Varvado
Varbado (ingyaterrañe'ẽme:Barbados) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva peteĩ ypa'ũme yguasu Karíve pegua, paraguasu Atlántiko-pe. Umi karai Epáña megua oguahẽ va'ekue peteĩháme ko tendápe amo saro'y XVI jave, oñemomba'e ku ypa'ũ rehe ha opyta Koróna Epañagua ipoguýpe upe guive. Saro'y XVII jave oguahẽ va'ekue umi karai Ingyatérra pegua, oñemoba'e hikuái hese ha omoĩ Tavetã Joaju poguýpe ary 1966 meve, ohupytúvo isãso. Upe arýpe oiko ONU ñembyatýpe ha Mancomunidad de Naciones-pe. Ipype oikove amo 290 000 tapichakuéra, haimete opavave niko ijerovia Lutéro rapépe. Iñe'ẽ tee niko ingleñe'ẽ.
1995
Joaju
...1994-1995-1996...
Telemaco Borba
Telemaco Borba ha'e peteĩ táva Pindoramape, oĩ Paraná tetãvore. Ko távape oĩ 75.054 tavayguakuéra (ary 2014).
Ñemýiha
thumb|Peteĩ tatatĩ ñemýiha. Ñemýiha ha'e peteĩ mba'yrumýi omyatã Mba'yrumýi puku, mba'yjua rape rehe. Ha'e tenonde pehẽngue Mba'yjuagua.
Kuarahyresẽ Asia
Kuarahyresẽ Asia ha'e peteĩ Asia yvy vore oguerekóva 6.640.000 km² apekue.
Hetave 1.500 sua tekove oiko Kuarahyresẽ Asiape, amo 38% Asia pegua ha 22% opa Yvýgua itekove kuéra.
Yvate Karolina
thumb|right|200px|Yvate Karolina poyvi.
Yvate Karolina (Ingleñe'ẽme: North Carolina) ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Arsenio Erico
thumb|200px
Arsenio Pastor Erico Martínez ha’éniko heñóikuri 30 jasyapy 1915-pe ha omano’akue 23 jasypokõi 1977, Buenos Aires-pe. Arsenio Erico niko ha’eva’ekue vakapipopora’ãhára ojehecharamoveva’ekue 1930 guive haimete 1950 peve. Hekove pukukue javeve Arsenio Erico ojeherókuri heta hendáicha; péicha, oje’e chupe: el Saltarín Rojo, el Rey del Gol, el Semidios, el Hombre de Goma, el Paraguayo de Oro, el Mago, el Duende Rojo ha hetave ambue hendáicha. Opavavénte ohecharamo ha omomba’eguasu pe ikatupyry vakapipopo ñeha’ãme.
Arsenio Erico oñepyrũkuri oha’ã vakapipopo Nacional-pe, ñane retãme; ha upe rire, ombojoapy hembiasa Independiente de Avellaneda, Argentina-pe. Federación Internacional de Fútbol Asociado (FIFA) he’i hese ha’eha vakapipopora’ãhára Paraguaygua itenondeveva’ekue opaite ára ha péicha avei oĩ umi vakapipopora’ãhára ikatupyryve ha herakuãporàve’akue ko Ñembyamérikape. Erico omoingejepékuri 293 jey vakapipopo yvyrakuápe; ha upévare avei oje’e hese ha’eha pe hetave omoingeva’ekue Argentina vakapipopo rembiasakuépe. Avave ndohupytýi chupe upe mba’épe. Oĩ he’íva aipo Ángel Labruna, ombojojahague Erico-pe vakapipopo ñemoingépe; ág̃a katu, Erico ohupyty upe mba’e guasuete sa’ive vakapipopo ñeha’ãme.
Arsenio Erico ramói ha jarýi ouraka’e Italia-gui; ha ipehẽnguekuéra apytépe oĩ heta vakapipopora’ãhára, ary 1909 guive.
1932-pe oñepyrũkuri upe Cháko Ñorãirõ ha Arsenio imitãrusúva gueterei ndaikatúikuri ohó oipysyrõ ñane retãme; jepémo upéicha, oñehenoi’akue ichupe oha’ã hag̃ua vakapipopo Kurusu Pytã rérape, oñembyatývo pirapire umi ñorãiirõhára ojejapi ha hasykatúvape g̃uarã; ha upérõ niko opavavénte ohecharamo Erico-pe, ohórõguare oha’ã Argentina-pe. Upeichahápe Independiente-ygua ojerurékuri ichupe opyta hag̃ua hendivekuéra ha ha’e omoneívo, omboguapýkuri héra kuatiáre. Ministerio de Defensa ñane retãmegua -ñaimégui ñorãirõme Bolivia ndive- omoneíkuri ijeho Argentina-pe, upépe omoñepyrũ hag̃ua pe tape omimbi ha ojajáiva, avavéva ndohupytýiva ág̃a peve ñane retãme.
Oha’ã’ypy Argentina-pe ára 6 jasypo 1934-pe, Independiente ombohovakérõguare Boca Juniors-pe. Upérõ Arsenio noñeñandukáikuri. Orekókuri 19 ary. Boca Juniors rire Independiente oha’ãkuri Chacarita Juniors ndive ha upérõ Erico omoinge peteĩ umi 293 omoingétava apytégui upe ára guive. Umi tapicha ikatupyryvéva vakapipopo rembiasakuépe he’ivoi Independiente 1938 ha 1939 guare oĩhague umi atyha oha’ãporãvéva vakapipopo apytépe, ko yvy ape ári. Independiente ndive ojehecharamo avei Real Madrid oha’ãhápe Alfredo Di Stéfano ha Brasil 1970 guare oha’ãhaguépe Pele ha ambue.
1996
Joaju
...1995-1996-1997...
Arsenio Erico
1942-pe Arsenio ipochy Independiente ruvichakuéra ndive ha upémarõ oujey ñane retãme. Ko’ápe oha’ãjeýkuri Nacional-pe ha oha’ãporãitereiraságui Nacional osẽmi tenda peteĩhame. Upe aja, oĩkuri Argentina-pe heta ojoguaséva Erico-pe; jepémo upéicha Independiente nohepyme’ẽjepéi chupe; upévare 1943-pe, Arsenio ojevyjey Independiente-pe. Ipahápe, Independiente ohepyme’ẽkuri ichupe -hete kane’õve jave- Huracán-pe. Upépe oikejepékuri 7 vakapipopo ñeha’ãme, omoinge’ỹre mba’eve; ha upéicha avei omog̃uahẽ ijapýpe hembiasa vakapipopo ñeha’ãme. Oujeývo ñane retãme, Arsenio oha’ã ha upekuévo avei oisãmbyhy Nacional- pe, 1949 pukukue javeve. Nacional osẽkuri umi itenondevéva apytépe, tenda mokõiháme, Guarani rapykuéri. Upérõ añoite Erico oisãmbyhyjepe peteĩ atyha, upéi araka’evéma.
Upéi, ohojey Argentina-pe, oikohaguépe omano meve ha sapy’apy’a oumimi ñane retãme oñandúvo ipehẽnguekuérape. Upéi, 1960-pe, omendákuri Aurelia Blanco-re, argentina-ygua. Jepémo omenda hikuái, ha’ekuéra naiñemoñaréi. Ary 1977-pe Arsenio retyma asu oñembyai ha oñekytĩkuri ichugui. Upéva rire omano koraso rasýgui, ára 23 jasypokõi 1977-pe. Argentina tuichakue javeve, hetaiterei tapicha ombyasy imano. Peteĩ aty ndetuichapajepéva omoirũ chupe Morón tyvyty peve, oñeñotỹhaguépe.
Mitã Ára
Ñane retãme, ára 16 jasypoapy, ojegueromandu’a Mitã Ára. Ko jehechakuaa ou Acosta Ñu ñorairõ áragui oikova’ekue 16 jasypoapy ary 1869-pe, Ñorairõ Guasu aja. Upérõ, mitã ha mitãrusu memete umi oñorairõ ha ome’ẽva’ekue hekove ñane retã rayhupápe. Upévare, ojeporavókuri ko ára ojegueromandu’a hag̃ua Mitã Ára ojehecharamóvo mba’e guasuete ha’ekuéra ojapova’ekue ñane retã rehehápe.
Piranare
Piranare - (Delphinidae), ha'e hína ko mymba okambúva parapegua juehepehẽ oreko 34 juehegua, ou pirapuã hekovety pegua.
Oreko 2 térã 9 metro ipukukuére, iñakã guasu ha itĩ mbuku, oreko peteĩ kua iñakã ári opytũhe hag̃ua. Ko'ã mymba piranare ho'u so'o mante.
Kuña Paraguái Ára
Kuña Paraguái Ára ningo ñanemomandu’a peteĩ mba’e ndetuichapajepéva oikova’ekue 24 jasykõi 1867 jave. Upérõ jeko ijatýkuri Paraguaýpe, Plaza de Mayo-pe, Amandaje Guasúpe, kuñaita Paraguay ha okarayguáva, imboriahu ha ipirapirehetáva, iñarandu ha iñarandu’íva, oñemongetávo hikuái mba’éichapa ha’ekuéra ikatúne oipytyvõ ñane retãme oĩva’ekue upérõ Ñorairõ Guasúpe.
Pe amandaje rire, oikojeýkuri peteĩ aty 10 jasypoapy 1867 jave. Upérõ kuñakarai Escolástica Barrios de Gill ojapojeýkuri peteĩ Kuña Paraguai Aty oĩhaguépe 30 kuña, ome’ẽva’ekue ijeguaka (kuãiru, mbo’y, namichãi) hepykuére oñepytyvõ hag̃ua ñane retãme upe ñorãiro guasu aja. Ko mba’e guasuete niko herakuã ha kuña oĩháicha ñane retãme ogueropojái avei imba’erepy ñane retãme reraitépe.
Kuñakarai katupyry Idalia Flores de Zarza niko upe ojerureva’ekue 24 jasykóigui oiko hag̃ua Kuña Paraguáy Ára. Oñemoĩkuri ijykére pe mba’ejerurépe kuañakarai katupyry Carmen Casco de Lara Castro oĩva’ekue upérõ ñane retã Amandaje Guasúpe. Upe arýpe, 1974, Naciones Unidas ogueromandu’ákuri avei Kuña Tetãitagua Ary.
6 Jasypakõi 1974 jave, kuña ha kuimba’e oĩva tetã rérape Amandaje Guasúpe omoneíkuri upe Léi ha Tetã ruvicha omboajékuri. Upe Léi 498 osẽkuri 18 jasypakõi ha upépe he’i: “Oñemboaje 24 jasykõi ha’eha Kuña Paraguáy Ára, ojegueromandu’ávo Amérika Kuñaita Aty Peteĩha, oñembyatyva’ekue Paraguaýpe upe ára, ary 1867 jave, oipytyvõ hag̃ua ñane retãme”.
Yvy Karolina
Yvy Karolina (Ingleñe'ẽme: South Carolina) ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Juan Manuel Frutos
Juan Manuel Frutos ha’eva’ekue Mburuvicha guasu Paraguáipe oisãmbyhyva’ekue 1948 arýpe. Heñói tavaguasu Paraguay 12 jasypoteĩ 1879 jave. Ituva don José Dolores Frutos ha hembireko Juliana Escurra, coronel don Juan Antonio Escurra reindy, ex-presidente de la República.
Hekove
Omba’apo imitãrusu ramo política-pe, heta política guyryrýpe oikeva’ekue. Péicha omotenonde carrera judicial katupyrýpe, omotenondéva Poder respectivo. Péicha ary 1895 jave oike Colegio Nacional de la Capital-pe. Upe mbo’ehaope imbo’ehára Cleto Romero, oimeva’ekue upe jave sambyhyhára ramo. Mbo’ehára instrucción cívica ha filosofía ha’eva’ekue Emeterio González;  Manuel Domínguez, Manuel Fernández Sánchez (mbo’ehára krausista español) Jorge López Moreira, don Blas Garay, Manuel Franco ha maestro de retórica ha literatura general karai Manuel Gondra.
Tekombo’e
Diploma de bachiller en ciencias y letras oipyhy 1 jasyapy 1901 jave. Estudio terciario ombohape Universidad Nacional de Asunción-pe. Ary 1903 jave oñepyrũ clase de derecho ha ciencias sociales. Ojapo doctorado ary 1912 jave ha itesis upérõ “Del interdicto de retener la posesión”. Upéicha avei oiko chugui secretario contador de la Comisión de Obras Públicas, celador de disciplina Colegio Nacional-pe, oiko defensor de reos pobres, agente fiscal en lo civil ha juez de primera instancia ko rango-pe. Ko arýpe ojegradua ha ombosako’i 7º batallón de la guardia nacional,  comandante osẽ upéi chugui.
Péicha oñepyrũ etapa juvenil hekovépe, omokyre’ỹva  pytyvõ ha teko por0Ò henyhẽ hese ha ndaipóri omongy’áva ichupe ha upe guive oĩ jesarekópe ha pe oha’õva ichupe ñemomba’eguasu hembiapópe.
Hetaiterei periódico ombohape ha kuatiahaipyre índole política rehe omba’apo. Peteĩ árape oguahẽ chupe destierro ha oho oiko Corrientes- Argenina, ohaíva togue  ombohérava “¡Luchad!”. Omba’apo periodista ramo “General Caballero”, “El Sufragio”, “El Colegiado”-pe, ko’ã´va rupi ohupyty opáichagua jeiko asy ha persecución ha ogueraháva ichupe ka’irãime heta jey. Omano Paraguaýpe, 15 jasyrundy 1960 jave.
Tetã oisãmbyhýva
Asamblea legislativa oñembyaty ha ohenói sucesor  presidente Higinio Morínigo-pe, ohupyty derrocamiento ojegeurekógui sospecha ndojedeklaráiva oipysótaha imandato oipytyvõva ichupe arma-guakuéra. Oipyhy presidencia 3 jasypoteĩ ko’ẽmbotávo ha 15 jasypoapy 1948 peveko’ápe ome’ẽ  poder  Natalicio González-pe oikéva hekovia. Tetã sãmbyhy oñemotenonde 2 meses -12 día peve.
Omyakãvo tetã ojedekara 16 jasypoapýpe “Día del Niño Paraguayo”, ohecháva voi mbeguekatúpe mbo’ehára ha historiador don Andrés Aguirre,upe jave oiméva director de Informaciones Presidencia-pe. Oguahẽvo 13 jasypoapy 1948 jave heñói Ministerio de Justicia y Trabajo. Ko’ã obra ojoaju “Régimen legal de la Propiedad Intelectual” ndive, kóva omotenonde   léi 94 ojeguerekóva ko’ã ára peve,  upe modificación “Ley Orgánica Municipal Nº 915” ha Pe ohenóiva “Creación del Instituto de Cultura Nacional”. Oime avei ambue decreto ha’éva oñemotenondéva, umíva apytépe oñemoĩ  “onacionaliza servicio de electricidad ha tranvía-kuéra” ha umi ome’ẽva condecoración  “Orden Nacional del Mérito”  célebre filósofo ha’éva mbo’ehára chileno don Enrique Molina.
Juan Manuel Frutos he’íva:
“Añeha’ãmbaitéta amoheñói porã haguã  tavaygua py’aguapy, oñemotenonde haguã  “ ley ha concordia familia paraguaya” mbytépe (3 jasypoteĩ 1948).
He’íva don Juan Manuel Frutos oisãmbyhýva “karai a lo ymaícha” (caballero a lo antiguo), peteĩ mburuvicha guasu teko porãva ha’eicha, araka’eve ndojehechái ñane retãme. Oje’e avei, hese ojeheróva “Guió imperioso y dulce”. Ha añete umi mba’e oje’eva mburuvicha guasu rehe.
Hembiasa política-pe
Kuimba’e ikyre’ỹva  política-pe imitãrusu guive, heta revuelta política umi ary ohóvape oime raka’e. Partido Nacional Republicano (Partido Colorado)-pe oike ha oisãmbyhyva’ekue avei Suprema Corte de Justicia. Péicha 30 jasyrundy 1906 osuscrivi acta de fundación Liga de la Juventud Independiente, kóva ha’e peteĩ organización oipyhýva ipoyvi omoañetévo Carta Magna del año 70, upépe ojekuaa miembro “constitucionales”. Oike avei rebelión de los Laureles ary 1909 jave, coronel Escurra-pe oipytyvõ. Sapy’ami omanda Doctor Pedro P. Peña ha ojeporavo ichupe delegado civil ha militar campaña jave. Ojepytaso delegado partidario táva okaháre ha 1923 jave colegiado ANR hendive O`Leary ha Dr. Ramírez. Ary 1947 ramo oiko miembro ramo upe comité de redefensa civilha upéi titular comisión de unificación-pe. Péicha 19 jasypópe 1954 jave omboguata “Manifiesto al pueblo de la República” ha péva 27 jasypa 1955 jave oime pe ojeheróva “reencuentro”. Oiko jey presidente comisión especial ombyatýva omoherakuã haguã “doctrina de la buena fe”.
Péicha 28 jasyrundy 1917 jave opresenta peteĩ proyecto ojeruréva Poder Ejecutivo ojapóva copia opáichagua antecedente orekóva hábeas corpus-pe, opresetnáva, insubordinación a las disposiciones del Superior Tribunal upe sentido-pe. Péicha 19 jasypoteĩ 1930 jave ombohape abolición  artículo Código Civiloismbyhýva “pacto de retroventa”,  “grave daño” propiedad privada ko’ã clase ojegueroviáva ipereĩha económicamente. Péicha ojerúre oñemoambue haguã umi Tetã Léi guasu artículo ha omokyre’ỹva iñepyrũmby ambuépe. Péicha 12 jasypoteĩ 1947 jave oñembohasa presidencia de la Corte Suprema de Justicia-pe, upéva omano rire Dr. Juan León Mallorquín heta mba’épe ojoajúva hemiandu ha hembiapo. Péicha 2 jasypo 1949 jave omokyre’ỹ convocatoria Primer Congreso Judicial. Péicha 26 jasypateĩ 1949 jave osẽ upégui oipota’ỹme, ou jey  20 jasypateĩ 1956 ha péva ary omokyre’ỹva ojapóva Segundo congreso.
Oguahẽvo 26 jasypateĩ 1949 ojekuaa Doctor Frutos oheja titularidad de la Corte, peteĩ comisión representativa Partido Colorado ha oimehápe ministros Poder Ejevutivo-gua ha mbohapy miembros upe atýpe, ojerúre renuncia ichupe hogaitépe, ha’e ombotove teko porãme jepénte ilegalidad oñemboguata ko pedido. Upévagui oñemyengovia de oficio, pero no me’ẽi chupekuéra el gusto odispone’ỹre ojapo peteĩ levantamiento de acta notarial.Mburuvicha Juan Manuel Frutos rembipota.
1997
1997 - ary.
Joaju
...1996-1997-1998...
Che Guevara
Ernesto Guevara (Rosario, Arhentína, 14 jasypoteĩ ary 1928 -La Higuera, Vorívia, 9 jasypa ary 1967), ojeikuaavéva Che Guevara réraicha, fue un pohanohára, ojokuaikuaáva, guerrillero, haihára, periodista ha revolucionario comunista Arhentína retãygua oñemohetã akue Kúvape.
Ha'e niko peteĩ umi omoñepyrũ ha omotenonde apytépe upe Kúva ñepu'ã omosẽ Fulgencio Batista. Guevara oĩ kuri ñepu'ã ñepyrũme, oikóvo ñorairõ peteĩha ha opyta ary 1965 peve oñemohendávo Kúva retã rekuái. Heta omba'apo tetã remimoĩmbyréme ha tetã rekuáipe, tenondeite omba'apo pirapire ñemono'õme. Ha'e kuri Kúva Viru Róga mburuvicha, Departamento de Industrialización motenondehára upe Instituto Nacional de Reforma Agraria-pe (INRA) ha Tetã Remimoĩmbyre Oporomomba'apóva sãmbyhyhára. Omba'apo avei Kúva jekopyty umi tetã ambuévare.
Ha'e oimo'ã ñorairõ oñemuasãi arã opa "arapy mbohapyha" retãnguéra rupi, omosãso tee hag̃ua, upéicha Che Guevara omoñepyrũ heta guerrilla atymi oparupi Amérika Latínape. Ary 1965 guive 1967 peve, ha'e oho oñorairõ Kóngo retãme ha Vorívia-pe, umi guerrilla ykére. Ko tetã pahápe oñemoĩ chupe ka'irãme ha upéi ñemihápe Vorívia Ñorairõhára Aty ojuka chupe CIA pytyvõre, Tetãvore Joapykuéra retã remimoĩmbyre, ára 9 jasypa ary 1967-pe.
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1938
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1938 (Coupe du monde de football de 1938, hyãsiañe'ẽme) ha'e akue vakapipopo ñembosarái hetatetãrehegua kuimba'erehegua mbohapyha ojapova FIFA rehe, pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ. Ojejapo akue Hyãsia retãme, ára 4 jasypoteĩ guive ha ára 19 jasypoteĩ meve ary 1938 jave. Ipu'akáva ha'e akue Itália, opu'aka rire Hungyria retã pahápe 4:2 rupive, upévare Itália ha'e peteĩha tetã ipu'akáva mokõiháme. Ko tembiesarái ojejapo upe Mokõiha Ñorairõ Guasu mboyve, upe rire ndojejapokatúi ary 1950-pe Pindorama retãme (FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1950).
Che Guevara
Che Guevara ra'anga, ojapo Alberto Korda, niko peteĩ umi ta'anga ojeipuruvéva apytépe oparupi.
Arroio Grande
Arroio Grande (Ysyry Guasu, avañe'ẽme) ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe.
Ko távape oiko 18.368 áva (2010 ary). Ha opyta 343 km mombyry tavusu Porto Alegre pegua.
Mbyguai
thumb|[[Jasy ha'e peteĩ mbyguai.]] Mbyguai térã jasy niko ojeheroháicha oimeraẽ yvága mba'e ojeréva peteĩ yvórare térã yvága mba'e ambuévare. Ojehechameméva yvága mba'e ituichave umi mbyguai oĩ ijerére ha oho hese ojere avei mbyja rehe. Jasyporundy 2011-pe, ojehecha oĩha 375 mbyguaikuéra Kuarahy Ypykatúpe.
Pumbasy
Pumbasy térã guarania oĩ peteĩ pupoty pyahu, hekombeguéva ha oñandukáva vy'a'ỹ ha mba'embyasy. Omoheñói ko pupoty José Asunción Flores ary 1925 jave, pupotyhára Paraguái pegua. Ko héra guarania ome'ẽ va'ekue hembiapokuépe José Asunción Flores omoñe'ẽ rire pe ñe'ẽpoty ojapo Guillermo Molinas Rolón hérava Canto a la raza (1910), upépe ojeipuru guarania oñembohéravo guaranikuéra yvy tee. Paraguái guive, oñemuasãi ko pupoty umi tetã ijykeguávape, tuichaitépe Brasil ha Arahentína.
Tembiasakue
27 jasypoapy ojegueromandu'a Pumbasy Ára, heñóigui upe árape, 27 jasypoapy 1904-pe, Chacarita, táva Paraguaýpe, ijapohare: José Asunción Flores. Isýniko María Magdalena Flores (aojoheihára) ha itúvakatu Juan Volta (mbarakambopuha). José Asunción imitã'i guive omba'apóma, kuatiambyatyhára ha sapatumopotĩhárarõ, oipytyvõ hag̃ua isýpe ha jeko peteĩ ára, orekórõ 11 ary, ho'ákuri tahachi poguýpe omondárõguare mbujape pehẽ hembi'urã. Upérõ, ha “omopotĩ” hag̃ua hembiapo vaikue, oñembohasa chupe Tahachi Mba'epurory Mbo'ehaópe. Péicha oñepyrũkuri iñemoarandu puraheikuaápe. Imbo'eharakuéniko Mariano Godoy, Eugenio Campanini, Nicolino Pellegrini ha Salvador Déntice. Pya'évoi itenonde iñemoarandúpe, upévare oñeme'ẽkuri pe trombón peteĩha. Avei Félix Fernández ohekombo'ékuri chupe ha upéikatu oikuaara'ã violín Carlos Esculies ha Fernando Centurión ndive. Mboriahu hekópe, José Asunción Flores omba'apo hapicha mba'epuhárakuéra ndive ha upeichaha rupi niko ohenduka ñepyrũ umi ipumbasy. Arateĩ jave katu ojapómi aty guasu ijatyhápe ñe'ẽporãhaihára ha puraheihára. Péicha ha'e oñakãrapu'ã ha mbeguekatúpe omyasãi hembiapo ñane retã ha ambue tetã rupi. Ndojokupytýigui hemiandúpe tetã ruvichakuéra ndive, oñemosẽkuri ñane retãgui ha upeichahápe oikundaha heta ambue tetã rupi. Ohoraẽ Argentina-pe ha heta oguata rire, ohasa rire heta tetã rupi, og̃uahẽjepékuri Rusia-pe ha upégui ojevyjeýkuri Argentina-pe. Flores omanókuri Buenos Aires-pe ára 16 jasypo ary 1972-pe. Are rire, 1991-pe, Alfredo Stroessner ho'a rire, hetekue ojegueru ñane retãme ha oñeñotỹ pytu'urenda ogueraháva héra ha Manuel Ortiz Guerrero réra oĩháme, Paraguaýpe.
Pumbasy niko ha'e mba'e tuichavéva ojapova'ekue José Asunción Flores, ary 1925-pe. Upe tembiapópe omokyre'ỹkuri chupe iñirũngue Félix Fernández, Manuel Rivas Ortellado, Rudecindo Lugo, Darío Gómez Serrato, Silvestre Jovellanos, Santiago Torres, Manuel Cardozo ha Gerardo Fernández Moreno. Pumbasy ypykuéniko “Jejui” ha upéi oĩ ko'ãva: “Arribeño resay”, “India”, “Ka'aty”, “Ne rendápe aju”, “Panambi Vera”, “Paraguaýpe”, “Nde ratypykua”, “Obrerito”, “Gallito Cantor”, “Purahéi Paha”, “Mburikao”, “Ñasaindýpe”, “Ñande aramboha”, “Punta Karapãme Serrato ndive”, hetaiteve ambue apytépe.
Pumbasy réra osẽkuri Manuel Ortíz Guerrero apytu'ũgui. Pe ñe'ẽ Guarania niko ou Guaranígui, ha upe guive ojepurúkuri oñembohéra hag̃ua upe mba'epu pyahu, hekombeguéva ha oñandukáva vy'a'ỹ, mba'embyasy ha py'arasy.
Kúva
Kúva, héra tee niko Tavakuairetã Kúva (karaiñe'ẽme: República de Cuba), ha'e tetã hekosãsóva peteĩ ypa'ũme ojejuhúva, upe Antillas ypa'ũ atýpe para Karívepe. Kúva ijyvy oñemohenda 15 tetãvore ha 1 tavusu rupive. La Habana ko tetã itavusu ha táva orekovéva tapichakuéra ipype.
Kúva niko peteĩ umi 13 tetã hekosãsóvagui para Karíve ypa'ũnguérape oĩva, peteĩ umi 35 tetã hekosãsóvagui Amérikape oĩva. Kúva retãme oĩ avei Juventud ypa'ũ ha amove 1000 kájo térã ypa'ũmi ijerére ojejuhúva: Kájo Coco, Kájo Guillermo, Kájo Largo del Sur ha Kájo Jutías, ha ambuéva. Ko tetã ijerére ojejuhu yvate gotyo Tetãvore Joapykuéra, tetãvore Florida, ha Vaamakuéra, kuarahyreike gotyo Méhiko ojejuhu ha ñemby gotyo Ypa'ũnguéra Kaimã ha Hamáika, ñemby kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu ypa'ũ La Española (Haiti ha Tavakuairetã Ndominikagua).
1869
1869 - ary.
Kúva
Oiko amo 11 616 000 tetãygua ipype, ojeipapaháicha ary 2017-pe, upéicha Kúva niko tetã orekovéva tapichakuéra ipype Antillas-pe, ijyvy apekue ohupyty amo 110 860 km², upéicha avei tetã tuichavéva Karívepe. Kúva ha ypa'ũ La Española, Jamaica ha Puerto Rico ojapo oñondive ã Antillas Tuichavéva.
1869
Omano'akue
...1868-1869-1870...
Kúva
Epáña oñepyrũ mboyve ojapo ikolónia Amérikape saro'y XVI-me, oiko ko tetã yvy apekuére opaichagua ypykue ha avano'õ tee Amérika pegua. Kúva opyta Epáña kolóniaicha ary 1869 peve, ha Epáña retãvoréicha oiko peve ary 1898-pe upe Epáña-Tetãvore Joapykuéra ñorairõ, oñepyrũ Tetãvore Joapykuéra oikégui Kúva ñemosãso ñorairõme. Tetãvore Joapykuéra ipu'aka Epáñare ha upéicha Kúva ohupyty isãso de facto ary 1902-pe, Tetãvore Joapykuéra ñeñangareko guýpe. Saro'y XX mbyte peteĩha aja, Kúva oha'ã omombarete jekopytyjoja ypykatu, hákatu oiko rire heta ñembohovái ha apañuái umi hetãygua ha mburuvicha, oiko kuri golpe de Estado ary 1952-pe ha upéicha oñepyrũ mburuvicha Fulgencio Batista porokuái hatã.
Batista osẽ va'erã Kúvagui ára 1 jasyteĩme 1959, oiko rire mbohapy ary aja Kúva ñepu'ã, oñorairõvo upe Movimiento 26 de Julio omotenonde Fidel Castro. Aremi rire, Fidel Castro oñemoĩ Tetã sãmbyhyhára peteĩháicha, tetã rekuái ruvicháicha. Ary 1965-pe, oñepyrũ upe Partido Comunista de Cuba (Kúva aty ojokuaikuaáva ohekáva amoño'ỹtekuareko), ko ára guive oporokuái ha oisãmbyhy hetãre. Upévare, upe Ñorairõ Ro'y oiko aja, URSS ha Tetãvore Joapykuéra oñorairõvo, ojereko Kúva mba'eguasúicha, haimete ohupyty ñorairõ vai mboka guasúre, oiko jave upe mbokapurã ñemoñarõ Kúvape.
Kúva rekuái oñemohenda peteĩ Estado socialista ramóicha, ñesãmbyhýme peteĩ atýnte oporokuái, upe Partido Comunista de Cuba (PCC), Kúva retã léi guasúpe oĩ mba'éichapa ko aty omba'apo va'erã hetãre. Ko tetã oheka hína ohupyty ñakãrapu'ãmba ha heta oñangareko imba'eheta ñemohendáre ha iviru ñemomba'apóre, omono'õ mba'eheta oñemu tetã ambuekuérape asuka, petỹ, kafe ha pohã.
Yvate Amérika
thumbnail|300px|Yvateamérika Yvateamérika térã Amérika Yvategua ha'e peteĩ yvyrusu Amérikape. Ipukukue ha'e hína 24.315.410 km².
2002
2002 (MMII) ha'e peteĩ ary oñepyrũva'ekue peteĩ ara'apy he'iháicha Gyregório arapapaha. «2001―2002―2003» miniaturadeimagen|320x320px
Arvorezinha
Arvorezinha (Yvyrami, avañe'ẽme) ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe.
Ko távape oiko 10.605 áva (2016 ary). Ha opyta 210 km mombyry tavusu Porto Alegre pegua.
Supernatural (tekoha'ãngandy)
Sobrenatural ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua, ta'angambyry mbohasáva aty herava The CW Network —iñepyrũre ohasava akue WB Television Network—, ohasa peteĩháme ára 15 jasyporundy ary 2005.
Ipehẽngue 6 ohasa peteĩháme ára 24 jasyporundy ary 2010 Tetã peteĩ reko Amérikaguape; Ára 20 jasyapy ary 2013 peve, ohasa 166 ñembyatykuéra Supernatural pegua. Ára 11 jasykõi ary 2013 ko tekoha'ãngandy opu'aka 9 pehẽngue.
Albert Einstein
Albert Einstein (alemañañe'ẽme: [ˈalbɐt ˈaɪnʃtaɪn]; Ulm, Alemáña, 14 jasyapy ary 1879 – Princeton, Tetãvore Joapykuéra, 18 jasyrundy ary 1955) ha'e akue peteĩ oñemoarandúva mba'erekokuaáre hudío Alemáña megua, ha upéi katu ha'e oñemohetã Suísa ha Tetãvore Joapykuérape. Einstein ha'e pe tembikuaatyhára tenondeguáva saro'y XX megua. Ary 1915 jave, Einstein ojapo ha ombokuatia pe mba'ekuaarã joguerahaviárava (teoría de la relatividad). Ary 1921 jave, Albert Einstein-pe oñeme'ẽ upe jopói Nobel Mba'erekokuaa rehegua, mba'erendy ñemoarandúre.
Mitã Ñembosaraipavẽ
Umi Mitã Ñembosaraipavẽ (Youth Olympic Games ingyaterrañe'ẽme) ha'e jetepyso ñembyaty heta tetãgua ha heta ñembosarái oñeha'ãva ojapo Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua (COI), jetepysohára opa tetãgua hi'ary 14 gotyo 18 oñeha'ã mante. Karai Jacques Rogge, Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua imburuvicha, he'i peteĩháme ary 1998-pe ojejapo hag̃ua umi ñembosaraipavẽ mitãnguérape guarã ha oñemoneĩmba kóva ára 5 jasypokõi ary 2007-pe 119ha Jetepyso Amandaje Guasu-jave Guatemala retãme itavusúpe. Oĩ mokõi Mitã ñembosaráipavẽ mokõikõi arýpe: Mitã Ñembosaraipavẽ Arahakúpe ha Mitã Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe.
Augusto Pestana (Rio Grande do Sul)
Augusto Pestana ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe.
Ko távape oiko 7.117 áva (2016 ary). Ha opyta 411 km mombyry tavusu Porto Alegre pegua.
Ypa'ũ
thumb|Peteĩ ypa'ũ. Ypa'ũ ha'e peteĩ yvyvore ijerére y (para) opayképe. Ikatu oĩ ypa'ũ ysyrype, ypape, parape ha paraguasupe avei. Kyoẽlándia ha'e ypa'ũ tuichave yvóragua, oĩ paraguasu Atlántikope.
Zika Akãnundu
Zika Akãnundu (ojeikuaáva avei Zika mymbachu'ĩ ñarõ mba'asýicha) ha'e peteĩ mba'asy oikóva upe Zika mymbachu'ĩ ñarõ gui. Tuichaháicha, ndohechaukái mba'asyapypẽ; ohechaukahápe katu naimbaretéi jepi ha ojogua Dengue Akãnundú me. Umi mba'asyapypẽ apytépe oĩ: akãnundu, tesapytã, kangue joajuharasy, akãrasy ha mbita’i marã-akytã. Mba'asyapypẽ hi'are jepi pokõi ára pevénte. Upe mba'asy ndojukái ñepyrũrãme. Ko pámo oñembojoaju upe Guillain–Barré mba'asy rechaukaha (GBS, inglés-pe oñemombykyháicha) rehe.
Ojehapejoko hag̃ua, oñemomichĩva'erã ñati'ũ su'upy umi tenda oñemosarambiháme upe mba'asy, ha avei ojeipurukuaava'erã mombaryryru. Oñemboyke hag̃ua ñati'ũ su'upy ikatu ojeipuru vícho mondyiha, tete aho’iha,ñati'ũ jokoha ha oñemboypava’erã yno’õ oñemoñaháme ñati’ũ. Ndaipóri mba'asymombiaha oiko porãva. Pohãnoharanguéra omomarandu umi kuñanguéra oikóva umi tenda oñemosarambiháme Zika 2015-2016-me ani hag̃ua hyeguasu, ha umi hyeguasúvape omomarandu ani hag̃ua oho ko'ã tenda rupi. Ndaipórirõ jepe peteĩ ñepohãnopuku poravopyréva, Paracetamol (Acetaminofén) ikatu iporã mba’asyapypẽme g̃uarã. Natekotevẽi jepi ojegueraha umi hasýva tasyópe.
Chopĩ sa'yju
thumb|250px
Chopĩ sa'yju ha'e guyra oikóva ñu pa'ũ oĩva Argentina, Brazil, Uruguái ha Paraguáipe.
Áurea
Áurea ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe.
Kambója
Kambója, hératee hína Tavetã Kambója (hemére ñe'ẽ térã kambojañe'ẽme: ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា, Preăh Réachéanachâk Kâmpŭchéa), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Indochína yvyapy ipehẽngue ñembyguiguápe, Ñemby Kuarahyresẽ Ásiape. Itavusu ha itáva tuichavéva niko Nom Pen. Ijerére ojejuhu tetã Tailándia yvate kuarahyreike gotyo, tetã Laos yvate gotyo, Vienã kuarahyresẽ ngotyo ha parapyte Tailándia ñemby ngotyo. Ijyvy apekue niko amo 181 035 km² ha oñeimo'ã ary 2016-pe ijyvýpe oiko amo 16 sua tetãyguanguéra.
Tetã jeroviapy tee niko Vuda rape teraváda, Kambója retãyguanguéra pehẽngue tuichavéva (95%) ijerovia Vuda rapére. Upéicha avei, ko tetãme oiko heta tapicha aty hetã ambuéva, umíva mbytépe oĩ umi Vienãgua, Chinagua, umi ijypykuéva te'ýi Cham ha umi ijypykuéva amo 30 te'ýi ambuéva. Nom Pen, itavusu ha itáva tuichavéva, ojejuhuhápe arandupy ypy, oñesãmbyhyhápe tetãre ha oñoñemuvehápe. Tavetã Kambója oporokuái peteĩme ha imburuvichavete hína karai guasu Norodom Sihamoní. Kambója sãmbyhyhára peteĩha hína Hun Sen amo 25 ary ojapo.
Ary 802-pe, karai guasu Hajavaramã Mokõiha oñemoĩ mburuvichavetéicha ha omoñepyrũ upe Mburuvi Hemére, oiko amo 600 ary aja ha ijyvy apekue oñemyasãi haimete opa Ñemby Kuarahyresẽ Ásia, tetã mbarete imba'ehetáva ha ipokatu va'ekue. Ko mburuvi heta mba'e arandu ha mba'etee omoguahẽ Índia pegua, ojogapo avei opy tuicháva, Angkor Wat techapyrãme, ojehecharamo ha'eha Tembiejakue Yvypóra reko pegua, ha upéicha Indu jerovia pya'e oñemosarambi upe tetãme. Táva Angkor, Hemére mburuvi tavusu, ho'a rire tavetã Ajutája poguýpe XV saro'ýpe, mburuvi oñemopehẽ ha ho'a heta tetã ambuéva poguýpe, upéicha oiko Hyãsia oñemomba'émeve Kambójare XIX saro'ýpe. Kambója ohupyty isãso tee Hyãsia pegua ary 1953-pe.
Vienã ñorairõ oñemosarambi Kambója yvýre ha, upe oikógui, ku aty oñepu'ãva héra Hemére pytãnguéra oñembojára Nom Pen távare 1975-pe. Ku aty niko upe oñepyrũva Kambója retãyguanguéra jejuka heta (1975-1979) ha omoñepyrũva avei guarini Vienãre oñembohérava ñorairõ Kambója-Vienã, ary 1991 peve oiko. Ojejapo rire umi jekuputyha py'aguapyrã Parĩme 1991 pegua, sapy'ami ko tetã oiko Tetãnguéra Joaju Rekuái Sapy'agua Kambójame ñesãmbyhýme (1992-1993), opáramo ojejapo rire jeporavo guasu amo 90% opaite umi Kambója retãyguágui ikatúva oiporavo imburuvicharã ohókuri oiporavo hag̃ua. Peteĩ golpe de estado oiko 1997-pe ha upéicha karai Hun Sen ha ijaty Kambója Retãgua Aty ohupi ñesãmbyhýme, ko'ãga meve oporokuáiva.
Ary 2010 guive Kambója imba'ehetave oñemongakuaágui ao ha poyvi apoha, ñemitỹ ha tetã ambuenguéra rehe oñoñemuvégui. Upéichs avei ojeikuaa Kambója y rembe'ýme oĩ itakyra ha mba'etĩ rupa guasu ne'ĩra oñenohẽva tetã ijykégui, Tailandia, oñembojaraségui avei y rembe'ýre.
Japusa
Japusa hete 23 gotyo 46 cm ipukukuére ha huguái, pukuve hetére, 26 gotyo 56 cm. Japusa juehegua oguereko heta sa'y, hákatu, oguereko hete ojoguáva. Japusa hague puku ha apesỹi, pytã, marrõ, hũngy térã hũ. Japusa huguái oguereko tague mantere.
Ku mymba okambúva opyta tenda hekorendýva, ka'aguy orekóva y.
Japusa ho'u mante yva, ikatu ho'u avei yvyra hogue, yvoty, mymba michĩ ha guyra rupi'a.
Japusa juehegua ñemohenda
Juehepehẽ Pitheciidae
Ñembykuarahyresẽ Ásia
Ñembykuarahyresẽ Ásia ha'e peteĩ Ásia yvy vore opytáva ñemby gotyo China Tekoha Tetãgua ha kuarahyresẽ Indiagua.
Eladio Martínez
Eladio Martínez heñói Paraguarípe, Paraguái, 19 jasypo 1912 jave, itúva Lorenzo Martínez ha isy Nicolasa Benítez. Oiméva'e ha okakuaa óga oñemomba'e guasuhápe purory ha ñe'ẽpoty, itúva oisãmbyhyva'ekue orquesta Villarrica-pe oime ipehẽnguekuéra upe atýpe.