cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
26 jasyapy
26 jasyapy ha'e papoapy poha ára arygua.
22 jasyapy
22 jasyapy ha'e papoapy peteĩha ára arygua.
20 jasyapy
20 jasyapy ha'e papokõi porundyha ára arygua.
24 jasyapy
24 jasyapy ha'e papoapy mbohapyha ára arygua.
28 jasyapy
28 jasyapy ha'e papoapy pokõiha ára arygua.
23 jasyapy
23 jasyapy ha'e papoapy mokõiha ára arygua.
29 jasyapy
29 jasyapy ha'e papoapy poapyha ára arygua.
21 jasyapy
21 jasyapy ha'e papoapyha ára arygua.
25 jasyapy
25 jasyapy ha'e papoapy irundyha ára arygua.
30 jasyapy
30 jasyapy ha'e papoapy porundyha ára arygua.
31 jasyapy
31 jasyapy ha'e paporundyha ára arygua.
Madrid
Madrid táva ha'e Epáña tava guasú. Iñepyrũme ha'evaekue peteí árabe táva. Alfonso VI de Castilla oñemotenonde hesé 1083 pe. 1561 pe oñepyrũ tavaguasú Felipe II oga guasú.
Federico Franco
Luis Federico Franco Gómez (Asunción, Paraguái, 23 jasypokõi 1962 ) ha'e Paraguái tenondeta 2012, 2013 pee.
Belleville (Ontário)
Belleville ha'e peteĩ táva Ontário Tetãvore, Kanatã retãme. Oguereko heimete 50.000 ava kuéra. Kuña opurahéiva Avril Lavigne oheñói táva Belleville-pe.
Ayvu rapyta
Ayvu rapyta. León Cadogan omoĩ o kuatiañe'ẽme: Ayvu rapyta: Textos míticos de los Mbyá-Guarani del Guairá...
Techapyrã:
<blockquote style="font-style: italic"> Ñamandu Ru Ete tenondegua oyvára peteĩgui, oyvárapy mba'ekuaágui, okuaararávyma tataendy, tatachína ogueromoñemoña. Oámyvyma, oyvárapy mba'ekuaágui, okuaararávyma ayvu rapytarã i oikuaa ojeupe. Oyvárapy mba'ekuaágui, okuaararávyma, ayvu rapyta oguerojera, ogueroyvára Ñande Ru. Yvy oiko'eỹre, pytũ yma mbytére, mba'e jekuaa'eỹre, ayvu rapytarã i oguerojera, ogueroyvára Ñamandu Ru Ete tenondegua. Ayvu rapytarã i oikuaamavy ojeupe, oyvárapy mba'ekuaagui, okuaararávyma, mborayu rapytarã i oikuaa ojeupe. Yvy oiko'eỹre, pytũ yma mbytére, mba'e jekuaa'eỹre okuaararávyma, mborayu rapytarã oikuaa ojeupe. (...)
(¿Es necesario/interesante/posible proveer tradución/interpretación en guarani paraguayo?)
Traducción/interpretación en español:
(1) El verdadero Padre Ñamandu, el primero, de una pequeña porción de su propia divinidad, de la sabiduría contenida en su propia divinidad, y en virtud de su sabiduría creadora hizo que se engendrasen llamas y tenue neblina.
(2) Habiéndose erguido, de la sabiduria contenida en su propia divinidad, y en virtud de su sabiduría creadora concibió el origen del lenguaje humano. De la sabiduría contenida en su propia divinidad, y en virtud de su sabiduria creadora, creó nuestro Padre el fundamento del lenguaje humano e hizo que formara parte de su propia divinidad. antes de existir la tierra, en medio de las tinieblas primigenias, antes de tenerse conocimiento de las cosas, creó aquello que sería el fundamento del lenguaje humano hizo el verdadero Primer Padre Ñamandu que formara parte de su propia divinidad.
(3) Habiendo concebido el origen del futuro lenguaje humano de la sabiduria contenida en su propia divinidad, en virtud de su sabiduria creadora concibió el fundamento del amor. antes de existir la tierra, en medio de las tinieblas primigenias antes de tenerse conocimiento de las cosas, y en virtud de su sabiduria creadora, el origen del amor lo concibió.
(5) Habiendo creádo, en su soledad, el fundamento del lenguaje habiendo creado, en su soledad, una pequeña porción de amor habiendo creado, en su soledad, un corto himno sagrado, reflexionó profundamente sobre a quién hacer partícipe del fundamento del lenguaje : sobre a quién hacer partícipe del pequeño amor; sobre a quién hacer partícipe de las series de palabras que componían el himno sagrado.
(6) Habiendo reflexionado profundamente, de la sabiduria contenida en su propia divinidad, y en virtúd de su sabiduria creadora creó a quienes serian compañeros de su divinidad.
(7) Habiendo reflexionado profundamente, de la sabiduria contenida en su propia divinidad, y en virtud de su sabiduría creadora creó al (a los) Ñamandu de corazón grande.
(8) Lo creó simultáneamente con el refiejo de su sabiduría. Antes de existir la tierra, en medio de las tinieblas originarias, creó al Ñamandu de corazón grande. Para padre de sus futuros numerosos hijos, para verdadero padre de las almas de sus futuros numerosos hijos creó al Ñamandu de corazón grande.
(9) A continuación de la sabiduria contenida en su propia divinidad y en virtud de su sabiduria creadora al verdadero Padre de los futuros Karai al verdadero Padre de los futuros Jakairá al verdadero Padre de los futuros Tupã les impartió conciencia de la divinidad. Para verdaderos padres de sus futuros numerosos hijos, para verdaderos padres de las palabras-almas de sus futuros numerosos hijos les impartió conciencia de la divinidad.
(10) A continuación el verdadero Padre Ñamandu para situarse frente a su corazón hizo conocedora de la divinidad a la futura verdadera Madre de los Ñamandu, karai Ru Ete hizo conocedora de la divinidad a quien se situaría frente a su corazón, a la futura verdadera Madre de los Karai. Jakaira Ru Ete, en la misma manera, para situarse frente a su corazón hizo conocedora de la divinidad a la verdadera Madre de los Jakaira. Tupã Ru Ete, en la misma manera, a la que se situaria frente a su corazón, hizo conocedora de la divinidad a la verdadera futura Madre de los Tupã.
(11) Por haber ellos asimilado la sabiduria divina de su propio Primer Padre; después de haber asimilado el lenguaje humano; después de haberse inspirado en el amor al prójimo; después de haber asimilado las series de palabras del himno sagrado después de haberse inspirado en los fundamentos de la sabiduría creadora, a ellos también llamamos: excelsos verdaderos padres de las palabras-almas; excelsas verdaderas madres de las palabras-almas.
Fuente: Cadogan, León: Ywyra ñe'ery: Fluye del árbol la palabra. Asunción, CEADUC-CEPAG, 197
Ta'angambyry mbohasáva
Ta'angambyry mbohasáva ha'e peteĩ óga mbohasáva ombohasa ta'angamỹi ha pu ta'angambyry hag̃ua.
2007
2007 - ary
Joaju
...2006-2007-2008...
Raúl Alfonsín
Raúl Alfonsín, (teñõi Chascomús, 12 jasyapy 1927gui - mano Táva Buenos Aires-gua, 31 jasyapy 2009gui) mburuvicha gui Argentina (guive 1883 peve 1989).
San Lorenzo
San Lorenzo oĩ tava Paraguái retãme, tetãvore Centralme. Ko távape oiko 227.876 ava (2002 ary).
Kurów
Kurów táva tetã Poloñape.
Oikovéva: 2.870
Telefuturo
Telefuturo ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Paraguáigua. Japopapyre 12 jasypateĩ 1964pe.
Mby'a
Mbya ha'e ypyaguakuéra aty oikovéva Paraguái, Arhentína, Uruguái ha Vrasílpe. Ko'ã ypykuéraguaicha oguereko 25.000 ava opárupi. Ha'ekuéra oñe'ẽ peteĩ Avañe'ẽguáicha hérava "Ayvu".
Ykua
thumb|Ykua
Ykua tenda ipyko´ẽmíva osẽha y hesakã asýva yvy guýgui, ndahypái araka´eve.
Lúke
Luque oĩ tava Paraguái retãme, tetãvore Centralme. Ko távape oiko 176.434 ava (2002 ary).
Kėdainiai
Kėdainiai ha Ketáiñai oĩ ko táva tetã Lituaniape, tetãvore Kaunas-pe. Oĩ ypýpe ysyry Nevėžis. Oĩ po tupao, mokõi sinagoga ha peteĩ minaret táva Kėdainiai-pe.
Avril Lavigne
Avril Lavigne (AFI: [ˈævrɨl_ləˈviːn]; Belleville, 27 jasyporundy, 1984) ha'e peteĩ opurahéiva, purahéiapoha, ao moha'angaha ha actriz kanatãgua. Oñepyrũakue hembiapo tembipu porã 2001pe. 2011-pe, irundy purahéi aty, Let Go, Under My Skin, The Best Damn Thing ha Goodbye Lullaby, oñemu 30 suakuéramive kopia.
Coronel Oviedo
Coronel Oviedo mbytépe tava Paraguái retãme. Oĩhína tetãvore Ka'aguasume. Ko távape oiko 	96.000 ava (2002 ary).
TV Cerro Corá
TV Cerro Corá herava avei canal 9 ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Paraguáigua. Japopapyre 29 jasyporundy 1965pe. Ha'e peteĩha ta'angambyry mbohasáva Paraguáipe.
Ykarai
Ykarai y pa'i ohasavava'ekue ñembo'e guasuhápe.
Seviañe'ẽ
thumb|upright=1.25|Seviañe'ẽ
Seviañe'ẽ ha'e ko Indoeuropa ñe'ẽ, eslavo, oñeñe'ẽva Sevia, Vonia ha Hesegovina ha Montenegro. Ko ñe'ẽ oñe'ẽva 12.000.000 avakuéra
Korã
thumb|Korã áraveñe´ẽme. Korã (karaiñe´eme: Corán) ha´éva kuatiañe´ẽ marangatú Relihion Islãmegua. Ko´a ko kuatiañe´ẽ ojehaíva´ekue áraveñe´ẽme ha oguerekóva 114 vore ijapytépe.
Katalão
Katalão (poytugañe’ẽme, Catalão) ha’e peteĩ tavaguasu ha tavanda Goia retãvore rehegua, Pindorámape.
Filadelfia
Filadelfia oĩ araguápe tava Paraguái retãme. Oĩhína tetãvore Boquerónme. Ko távape oiko 8.048 ava (2001 ary).
7 jasyporundy
Ára 7 jasyporundy ha'e ára 250ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 251ha umi ary hekope'ỹme. Umi 115 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Mens sana in corpore sano
Juvenal, Satira X, 356 (Decimus Junius Juvenalis, 60-130) he'iakue.
Uetersen
Uetersen (ˈyːtɐzən) oĩ araguápe tava tetãvore Schleswig-Holstein Alemaña retãme. Ko távape oguereko 17,865 ava (2006 ary). thumb|Uetersen|70px|left
Yvykuaa
Uetersen oĩ Pinnau rembe’ýpe, ha opyta 30 km. Táva Hamburg gui. thumb|Uetersen i Alemaña|100px
Ararova
Arahaku jave hakukue og̃uahẽ 30 °C-pe ha araro’y jave katu -8 °C-pe. Hakukue oñemombytekuaa 15 °C-pe.
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2012
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2012 táva Lóndyre-pe ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 30ha ojejapóva ára 27 jasypokõi guive 12 jasypoapy peve ary 2012-pe táva Lóndyre, Tavetã Joaju retãme. Umi ñembosarái kuéra ojapo Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua (COI).
Kóva ha'e ñembosaraipavẽ mbohapyha ojejapóva táva Lóndyre-pe, oñeha'ã 10 568 jetepyso kuéra (5892 kuimba'e ha 4676 kuña) oúva 204 tetãnguéra pegua.
27 jasyporundy
Ára 27 jasyporundy ha'e ára 270ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 271ha umi ary hekope'ỹme. Umi 95 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Eureka
¡Eureka! (gyresiañe'ẽme: εὕρηκα/ héurēka) ha'e peteĩ ñe'ẽnga he'ise Ajuhúma!
Eppur, si muove
Eppur, si muove (E pur si muove) ha'e peteĩ ñe'ẽnga, he'ise Opáichavo, oku'e
Eureka
Arquímedes de Siracusa (287-212 Kirito mboyve) he'i akue.
Eppur, si muove
Galileo Galilei, 1633 (1564-1642) he'iakue.
Cogito ergo sum
Cogito ergo sum niko peteĩ ñe'ẽnga he'iséva Ajepy'amongeta, upéi aime.
Mombe'ugua'u
Mombe'ugua'u ha'e peteĩ ñemombe'u térã jehaipy rembiapo ñe'ẽporãhaipyre rehegua, oñemombe'úva oñeha'ã hag̃ua ombohovái umi mba'e iñypytũ, hypy'ũ, ojehecha'ỹ ha ojeikuaaporã'ỹva, jepémo upéicha heta ogueroviáva. Omembe'u umi avatee kuéra añetegua'ỹva rembiasa guasu, taha'e ha'éva tupãnguéra, póra kuéra, mymba kuéra ijoguaha'ỹva ha heta ambuéva.
Opaite mombe'ugua'ukuéra oĩ niko apytu'ũguigua tavarandúpe.
Guarani mombe'ugua'u hetáva, ijapytépe ojeguereko omombe'úva "ñande ypykuéra rehokue", ha mba'éichapa Tau ha Kerana ári ho'a peteĩ ha'uvõ. Imemby pokõi mba'e ome'ẽva vy'a'ỹ, kyhyje, tasy, tasẽ, ñembyahýi, y'uhéi ha mano.
Cogito ergo sum
He'i René Descartes (1596-1650), hembiapokuépe hérava Principia philosophiae (1641) (Arandupykuaaty rekorãnguéra).
Jasyteĩ
thumb|Venceslao, 1390-1400, Jasyteĩ. Jasyteĩ Arapapaha Gyregoriopegua jasy peteĩha (1).
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2016
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2016 táva Rio de Janeiro-pe ha'ékuri jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 31ha ojejapo ára 5 jasypoapy guive 21 jasypoapy peve ary 2016-pe táva Rio de Janeiro, Pindoráma retãme. Umi ñembosarái kuéra ojapókuri Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua (COI).
Ñembosaraipavẽ peteĩ ojejapókuri Ñembyamérikape ha Pindoráma retãme.
Ñamandu
Ñamandu, hérava avei Ñanderuvusu ha Ñanderu pa-patenonde, guarani rape jeroviaha tenondegua, oparupi oikóva, pu'akapáva ha opave'ỹva. Oiko yvágape ha mby'a guarani rape jeroviaha he'i Ñamandu ojapo Yvy ha opa oĩva hi'ári yvy ape rupi.
"Jechaka mba’ekuaa reve oguero-jera.
Oãmy vy ma,
o yvára py mba’ekuaa gui,
o kuaa-ra-ra vy ma
ayvu rapyta rã i oikuaa ojeupe.
Ayvu rapyta rã i oikuaa ma vy ojeupe,
o kuaa-ra-ra vy ma,
mborayú rapyta rã oikuaa ojeupe.
Ayvu rapyta-rã i oguero-jera i mavy,
mborayu peteï i oguero-jera i mavy,
mba’e a’ã rapyta peteï i oguero-jera.
yvy oiko eỹ re,
pytü yma mbyte re,
mba’e jekuaa eỹ re mba’e-a’ã peteï i oguero-jera ojeupe."
Jasykõi
Jasykõi, Arapapaha Gyregoriopegua jasy mokõiha.
1822
1822 - ary.
Omano'akue
...1821-1822-1823...
Ubuntu
Ubuntu ha'e Linux distribución.
Jasyapy
Jasyapy, Arapapaha Gyregoriopegua jasy mbohapyha arýpe.
Ubuntu
220px|thumb|right|Ubuntu 22.04 LTS
Carlos Menem
thumb|right|200px|Carlos Menem Carlos Saúl Menem (teñõi 2 jasypokõi 1930, La Rioja, Argentina-pe) mburuvicha gui Argentina (guive 1989 peve 1999).
Táva Vatikáno
thumb|right|200px|Táva Vatikáno
Oĩ ko Táva Vatikáno Europape tetã. Oime táva Roma mbytépe kuarahy reikévo. Imichĩvéva oreko tetã Yvygua.
Méka
thumb|250px|right|Petei roviahá oñembo´e Ka´ávape, Mékape. Méka ha´eva táva tetã Arávia Saudítape. Méka ojehecha avei peteĩ táva marangatu ramo Islã-pe.
Maóma
thumb|240px
Muhámad (محمد), avei oje'e hese "Maóma", oheñóikuri táva Mékape,tetã Aráviape, ary 570 térã 571-pe. Ha'e ombo'eva'ekue tupãrape Islã ha tupã omboguejyvakue hese ikuatiañe'e marangatu hérava Korã, ndaje.
Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 2014
Ñembosaraipavẽ Sóchi-pe ha'e Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe peteĩha ojejapóva Rrúsia retãme. Ary 1980-pe, Ñembosaraipavẽ Arahakúpe ojejapo táva Moskúpe.
San Carlos (Paraguái)
Geografía
thumb|250px|left|Río Apa San Carlos opyta táva Paraguaygui 589 km, 90 km puerto brasilero hérava avei “San Carlos do Apa-gui ha 200 km táva Concepcióngui. Oja tetã Brasil rehe.
Arapytu
Arahakukue ohupyty 40 °C, arahakúpe, ha o’ysãve katu –2 °C araro’ýpe. Arykuke jave katu 24 °C rupi.
Okyveha ha’e jasypateĩ guive jasyteĩ meve, ha umi ndokyiveha katu jasypoteĩ guive jasyporundy peve. Yvytu imbaretevéva ha’e Norte, Este ha Sureste.
Demografía
San Carlos-pe oikove 690 tapichakukéra, ko’ãva apytépe 438 kuimba’e ha 252 kuña.Tava’ípe ojeikove 444 ha okaraháre 246 tapicha.
Economía
Tapichakuéra San Carlos-gua omba’apove vaka ñemuñame, avei tembiapo kokue ñemitỹ. Upe távape katu oĩ peteĩ reserva yvyra trébol oñeñotỹha.
San Carlos oguereko tenda ikatuhápe oguejy umi avión ndatuichaitéiva.
Mba’éicha ikatu ñaguãhẽ
Ko táva opyta 680 km norte gotyo Paraguaygui.
Historia
Upe Fuerte de San Carlos oñemopuã kuri ary 1796-pe karai Gobernador del Paraguay, Joaquín de Alos y Bru omandáre, upe táva Villa Real de la Concepción oñefunda riréma, peteĩ yvyty’ípe namombyryiete upe Río Apa-gui, ojejoko haguã ko tenda umi bandeirante-kuéra jeikégui ha avei umi ñande ypykuéra mbaya oñemoirũ va’ekue umi oñemomanda va’ekue Brasil rehe,upépe heta oñeñorarõ va’ekue. Karai Gobernador omanda upe comandante Villa Real de Concepción pegua, karai Luis Bernardo Ramírez, ofunda-haguã upe fuerte Río Apa rembe’ýpe. Avei oguereko avei peteĩ cuartel, ogakuéra, tupao, je’upyrã oñeñongatuha, koty tembiukuéra ojejapoha umi tahachi kuéra oñangarekóva ko’árupi.
Ohechauka ñandéve ko’árupi oikohague umi España-gua ary 1700 rupi; ha upe karai tendotaguasu Gaspar Rodríguez de Francia avei. Ñorairõguasu Guerra de la Triple Alianza jave ko’árupi heta oñeñorairõ va’ekue; upe ary 1867 Cnel. Urbieta tuicha ñorairõme umi Brasil-guakukérandi oipe’a jevy ichuguikuéra ko tenda.
Tendakuéra javy’a haguã
San Carlos ha’e táva ñanemomandu’áva tembiasakuérehe, avei ha’e ikatuhápe jaha jaguata, oĩ jahechava’erã umi Ruinas Fuerte San Carlos del Apa rehegua oikohaguérupi heta ñorairõ guasu. Upe Fuerte hetá muralla yvate guasu ombojeréva ko táva ha avei ohoha heta tapicha hecharã.
Jehechapyrã avei San Carlos-pe umi ka’aguy rovyũ porã. Umi yvyty Caxoeira, Brasil-pe, yvyty Paiva Paraguái-pe, ombojeguapa Río Apa. Ko río iporã iporã barco raperã avei heta pira ikatu ñaguenohẽ ichugui.
300px|thumb|Rápidos sobre el Río Apa
Méhiko
Méhiko ( [ˈmexiko]), hérava avei Méhiko Tetãvorekuéra Joaju (karaiñe'ẽme: Estados Unidos Mexicanos, ) ha'e peteĩ tetã ñemby Yvateamérika pegua. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Tetã peteĩ reko Amérikagua, ñemby kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu Mbelise ha Guatemala, kuarahyreike gotyo paraguasu Py'aguapy ha kuarahyresẽ ngotyo para apyte Méhiko ha para Karíve. Méhiko ojejuhu tenda 14 tysýipe tetã tuichavévare, ijyvy'apekue hína 2.000.000 sua km². Ha'e avei 11ha tetã oguerekovéva tapicha kuéra ipype, ary 2013-jave oikove Méhikope amo 118.000.000 tapicha kuéra, ha opavavéva oñe'ẽ karaiñe'ẽ, ha'éva hína ñe'ẽ tee tetãgua umi 67 ñe'ẽ ambuéva ta'ýi pegua. Itavusu ha itáva tuichavéva ha'e Táva Méhiko, oguerekóva 8 857 553 tapicha kuéra oikovéva ipype, ary 2013-jave
Karaguatay
Karaguatay distrito ha tenda tetãvore Kordillera, Paraguáigua.
Ararova
Ko departamento Cordillera pe ndahaku ha naho’ysãitéi. 22ºC rupi memeve haku; arahaku aja ohupyty 39ºC ha araro’y aja katu ho’ysãvéramo oguejy 3ºC peve.
Demografía
Karaguataýpe oiko 13.965 tapicha rupi; umíva apytégui 7.288 kuimba’e ha 6.677 kuña, he’iháicha Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos.
Hekoasa
Oñefunda 24 jasyporundy 1770-pe; péva ojapo España-yguakuéra Franco, Carlos Morphi omotenonde aja Paraguái Retã, río Yaguy rembe’ýpe. Ko táva ñepyrũrã ojeherova’ekue puesto Mbokajaty, ha opyta hyepýpe Iriarte, Yvyra’ity ha Yeguarizo.
Ko táva oĩ umi itujavéva Paraguáipe ryepýpe. Oreko arquitectura colonial neporãva, ijyvoty ha hape oñeñangareko porãva.
Ag̃uiete pe tavaitégui opyta “Museo Vapor Cué”, oĩhápe ygarata oñenohẽva’ekue ysyry Yhaguýgui: Apa, Ypoa, Piraveve ha Amambay, imboguatahakuéra omyendyva’ekue ani hag̃ua opyta enemigo-kuéra pópe
Ekonomia
Umi oikóva ko távape omba’apove kokuépe ha avei mymba ñemongakuaápe.
Turismo
24 jasyporundy, ojegueromandu’a jave fundación ára, ho’áva avei Virgen de las Mercedes, táva ñangarekoha árape, ojejapo aty mburuvichakuéra ndive, ñembo’e, mbo’ehaokuéra jejotopa, avei festival ha baile social-pe.
Miranda-kuéra rógape opytava’ekue mbohupáramo Mcal. López ha Madame Lynch oho mboyve San Estanislao-pe.
Ykua Ramírez ojeporuva’ekue tropa paraguaya campamento-ramo ñorãirõ 70-gua aja.
Vapor Cué peteĩ museo oĩva okápe, ag̃ui ysyry Yguýgui, oĩhápe pokõi ygarata flota armada paraguaya mba’ekue ojeporuva’ekue pe Ñorãirõme. Ojehecha avei tembipuru kuarepotiguigua, temibopu ñorãirõ árape guare, poyvy ha avei foto.
Hotel Vapor Cué omba’apo ha oñangareko porãitemi restaurante-pe.
Mba’éichapa oñeg̃uahẽkuaa
Opyta 91 km Paraguaýgui ruta II rupi. Eusebio Ayala tavaitépe, 65 km Paraguaýgui, ojehova’erã tape heñóiva pépe, yvate gotyo, oporogueraháva Karaguatay ha ambue táva ijerereguápe.
Terminal de ómnibus Paraguaypegua guive oĩ mba’yruguata osẽva heta jey peteĩ árape, oporogueraháva Karaguataýpe. Eusebio Ayala guive arakue oĩ manterei mba’yruguata oho ha oúva ko távape.
Tapicha ojekuavéva upepegua
Mbohapy tetã rekuái heñoiva’akue Karaguataýpe:
Isla Puku
Isla Puku ha’e peteĩ táva Paraguáigua, oĩva upe tetãvore Cordillerape, opytáva 84 km táva Paraguaýgui.
Toponimia
Ymave ko tetãvore’i hérava’ekue “Ka’aguy Jury”, he’iséva España ñe’ẽme “Boca del bosque”, kóva ha’e oikóre upe ka’aguykukuéra jeitypa (deforestación), ha oiko ichugui peteĩ ka’aguy jere’i, ha kóvagui osẽ héra pyahurã.
Isla Puku oĩ ñane ñe’ẽtéve voi ha he’ise España ñe’ẽpe "Isla Larga".
Clima
Ára ko tetãvore Cordillera ndahakuetei ha katu ndahe’õi avei. Arahakukué 22ºC rupi, árahakúpe ohupyty 39°C ha araro’ýpe oguejy 3ºC peve.
Demografía
Isla Pucúpe oiko 10.000 tapichakuéra, he’iháicha upe Dirección General de Estadística, Encuestas y Censos ohupytytaha ko ary 2008-pe.
Historia
Santo ára jeguerohory ko’ápe ha’e upe peteĩha ára domingo jasypápe, Tupãsy Virgen del Rosario rérape. Oñepyrũ ko Tupãsy Virgen del Rosario ra’ãnga jegueroguatápe táva rapére peteĩ mba’epu rorypeteĩ bandita ojapoháicha ha avei oñembokatu bombakuéra. Avei ojejapo peteĩ vy’aguasu fiesta social ojehechauka ramohápe hetã mitãkuña porã ha opakukévo katu jahecha kavaju árigua katupyry hechapyrã, banditapu apytépe ojehechaukáva mitãkuña ha mitãrusu katupyry
Economía
Tapichakuéra Isla Pukúgua omba’apo kokuépe kóga ñeñotỹme ha avei vakakuéra ñemuñáme, upe óga oñeñotỹvéva ha’e petỹ, mandi’o, pakova, narãkuéra rehegua, mandyju, manduvi, avati, kumandakuéra rehegua ha opaichagua ka’avokuéra oñeñotỹva kokue’ípe je’urã ohahárupi. Avei oguereko ñemuha ndatuichaitéiva ha avei empresa-kuéra omba’apóva óga apokuéra reheguápe omba’apohápe peteĩ ogayguakuéra.
Transporte
Ikatú ñaguahẽ ko távape fruta II “Mcal. José Félix Estigarribia” rupi. Ko tapérupi oguata mokõi empresa mba’yruguata rehegua ha’éva Primero de Marzo ha avei Caraguatay, oñemongu’eha tapichakuéra árupigua.
Turismo
Pukúpe ojejapo turismo ecológico, avei umi turista-kuéra ikatu ou ko’ápe tembiapokuéragui jepytu’urã, ko táva oguereko upevarã ombohupa haguã tapicha oúvape ko’ápe, oĩ hotel-kuéra, hostales ha avei albergue-kuéra, umi oñeñangareko porãitemiha ha’éva po estrella, avei umi ndahepyietéva.
Iporã jaikuaa avei
Tapichakuéra ko’arupigua ikatu avei ojapo tembiapokukéra vy’arã rehegua umi club-kuéra oĩva ko távape, ha’éva peteĩ Club 19 Mcal. López.
Referencias
thumb|left|300px|Municipalidad en Isla Pucú
Jakare
thumb|250px|Jakare
Oĩ mbohapy opaichagua jakaregua:
Islã
Islã (áraveñe'ẽme: الإسلام, ) hína jerovia he'íva oikónte peteĩ Tupã, heko tee ha ijeroviapy ou ku aranduka marangatu hérava Korã, ipype he'i «Ndaipóri Tupã ituichavéva Alágui ha Muhámad hína imomaranduhára paha». Ko ñe'ẽngue áraveñe'ẽ oúva, Allah, ojehaíva Ala guaraniñe'ẽme, he'ise Tupã térã Jeroviaha Guasu.
Umíva Islã roviahakuéra oñembohérava musulmã. Ha'ekuéra ojerovia Maóma (Muhámad) ha'e akue Tupã imomaranduhára paha, Tupã ombo'u chupe ha ombopa iñemomarandu.
1951
1951 - ary.
Joaju
...1950-1951-1952...
Islã
Islã oñepyrũ ary 622-pe, táva Méka-pe ko'ãga oĩva Aravia Saudíta retãme.
Islã Paraguáipe
Paraguáipe oĩ amo 2.750 Islã roviahakuéra. Ha'ekuéra ou Lívano pegua, Ehípto ha ambue tetã pegua. Oĩ 5 Islãróga guasu Paraguái retãme, táva Paraguaýpe, Encarnación, Pedro Juan Caballero ha Ciudad del Este-pe.
Jasyrundy
Jasyrundy ha'e Arapapaha Gyregoriopegua ijasy irundyha arygua. Orekóva 30 ára.
Ygarata
thumb|250px|Ygarata ysyry Paraguaipe Ygarata kanoa porã y aperegua, pya´e omýiva ha ojejapo kuarepotígui. Kachivéo.
Amérika
Hera ypy
Ko yvyrusúpe ningo oñembohéra raẽ "América"-icha peteĩ kuatia Cosmographiae Introductio Európa-pe ohaíva'ekue Mathias Ringmann, oñe'ẽ jave yvýre ojuhúva Cristóbal Colón. Ypykuéra ombohéra ichupe "Awya Yala", he'iséva "Yvy ityarõ etéva". Ko ñe'ẽ ou te'ýikuéra hérava Kúna Panama-gua ha ojerureva'ekue ojeipuru hag̃ua mburuvicha aimara Takir Mamani.(1)
Amérika Hembiasakue
Jepéramo oñeimo'ã avakuéra ou raẽ Amérika-pe Sivéria-gui 12-14.000 ary Beringia Yvyvovo rupi ko'ãga heta hetave tembikuaahára oimo'ã ndaupéichai ojuhúgui heta mba'e ohechaukáva ikatuha avakuéra ou América-pe ymave guive.
Mbohapy sa ary oipu'aka rire Európa América-pe oñepyrũ oñemosãso, tenonderãme umi pa'apy colonia Amérikayvateogua, ary 1776. Péicha heñói tetã USA. Uperire ary 1804-pe umi tembiguái Áfrikagua oĩva Hyãsia poguýpe oñemopu'ã avei omombyta hag̃ua ambue tetã pyahu hérava Haiti.
Ary 1811 oñepyrũ oñemosãso avei ambue tavakuéra oĩva Epáña poguýpe. 1811-pe isãso Paraguái, 1816-pe isasõ Arahentína ha hera Provinsias Joaju Río Plata-gua, 1818-pe isasõ Chíle, 1819-pe isãso Kolómbia, Perũ ha Venesuéla, Ary 1822 isãso Méhiko upeo Peteĩha Mburuvi Méhiko, Panama ha Tavakuairetã Ndominikagua, ha Tavakuarairetã Federal Mbyteamérika-gua, ha Pindoráma hera Pindoráma Mburuvi Poytuga-gui.
Fernando Lugo
Fernando Armindo Lugo Méndez (San Pedro del Paraná, Paraguái,30 jasypo 1951 ) ha'e Paraguái tenondetá ary 2008 guive ary 2012 peve. Ha ha'e vaekue avei Obispo San Pedrope.
Montreal
Montreal (Hyãsiañe'ẽpe:Montréal) ha'e peteĩ táva Kévek Tetãvore, Kanatãpe. Oguereko mokõi ñe'ẽ: inglyesñe'ẽ ha hyãsiañe'ẽ. Ha'e peteĩ táva heta apopy.
Fernando Lugo
Hembiasakue
Upéi oho Roma pe, upepe oñembo'eka sociología, ha oujey 1987, mokoi ary opa mboyve dictadura.
Karai Lugo upéi oñepyru oike politica pe, ha pua'e voi Paraguái tekoha ohayhu chupe. Upéicha rupi oñemoi tenondeta raĩcha Partido Democratico Cristiano guive, ha 20 jasyirundy 2008-pe oñemotenonde Partido Colorado gui.
Fernando Lugo ojupi mburuvicháro ára 15 jasypoköi, 2008 - pe, ojupi kuri Karai Nicanor Duarte Frutos rire. Ojei 2012 pe, Juicio Político rupi.
Euro
Andorra, Monaco, San Marino ha Táva Vaticano.
Matilde Galeano
Upéima oiko chugui Mbo’ehára Guarani ñe’ẽmegua, Instituto de Educación Superior Ateneo de Lengua y Cultura Guarani. Ombojoapy Curso de Actualización en Didáctica y Educación Bilingüe. IES Ateneo de Lengua y Cultura Guarani.
Mbo’esyry Inglés ñe'ẽme. Centro Cultural Paraguayo Americano – Conversation Three peve.
Osẽ Licenciada Guarani Ñe’ẽmgua oipysyrõ tesis “Táva Aregua Marangatukuéra jeromandu’a-Fiestas Patronales de Aregua”. Universidad Nacional de Asunción. Facultad de Filosofía- Instituto Superior de Lenguas-pe.
Ojapo uperire Maestría en Lengua y Cultura Guarani oipysyrõ haguépe tesis “Ñoha’anga guarani, iñepyrũ, hembiasa ha atykuéra omba’apóva ipype”, Instituto de Educación Superior Ateneo de Lengua y Cultura Guarani.
Ha’e avei Ñe’ẽasahára Guarani-Castellano; Castellano-Guarani. Matrícula N° 979. Corte Suprema de Justicia. Poder Judicial-pegua. Omohu’ã mbo’esyry ha oiko chugui Doctora en Lengua y Cultura Guarani. Upérõ oipysyrõ Tesis “ Táva Aregua Yvy’apera’anga, hembiasa ha itavarandu”, ojehepyme’ẽva 5 Cum Lade. Ikane’õ’ỹre ombojoapy Posgrado en Terminología y Traductología de Lengua Guarani ha Posgrado Universitario en Cultura Guarani. Ombo’e Guarani Ñe’ẽ 7ha mbo’esyry. Esc. Básica Nº 86 “Domingo Martínez de Irala”-Aregua. 1º, 2º y 3º mbo’esyry mbo’ehararã “Colegio Parroquial Medalla Milagrosa”. Táva Fdo de la Mora, Ary 2001-2002 Mbo’ehára Educación Bilingüe, Cultura Indígena, ha Práctica Educacional. Instituto de Educación Superior Ateneo de Lengua y Cultura Guarani- Róga Tee. Fernando de la Mora. Ary 2004-2006. Mbo’ehára Guarani Ñe’ẽ, Nivel Medio, Colegio Nacional San Lorenzo, Colegio Nacional Taciana Villalba, Colegio Nacional José Dolore González, Mbo’ehára Tercer Ciclo-gua, Escuela San Juan Bautista, opavave táva San Lorenzo-gua. Sambyhyhára Regional Ateneo-Aregua. Mbo’ehára Guarani Ñe’ẽ, Facultad de Ciencias Exactas y Naturales (FACEN-UNA), Universidad Nacional de Asunción.
Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 2010
Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 2010 táva Vangúve-pe ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 21ha ojejapóva ára 12 jasykõi guive 28 jasykõi peve ary 2010-pe, táva Vangúve, Kanatã retãme. Umi ñembosarái kuéra ojapo Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua (COI).
Adradas
right|300px Adradas táva tetã Epañape, Soria provincia-pe.
Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 2010
Heta jetepyso oñeha'ã, ha ñeha'ã oimeraẽva ojejapo táva Whistler-pe, Vangúve hi'aguĩ.
Adradas
Oikovéva: 79
Arávia Yvyapy
thumb|Yvyapy Aravia. Arávia (áraveñe'ẽme: شبه الجزيرة العربية) herava avei Árave Yvyapy, ha'e peteĩ yvyapy tuicha oĩ Asiape. Aráviape oĩ pokõi tetã ha 70.000.000 tetãyguakuéra nunga.
Masendoñañe'ẽ
thumb|upright=1.25|Masendoñañe'ẽ
Masendoñañe'ẽ ha'e ko Indoeuropa ñe'ẽ, eslavo, oñeñe'ẽva Masendoña, Avaña ha ambue tetã ojereva Masendoña.
Tetãvore Misiónes (Arahentína)
Távayguakuéra: 1.097.829 ( censo 2011) Gobernado : Oscar Alberto Herrera Ahuad
Ygape
thumb|250px|Ygape Ygape mba´yrumýi ipereíva ojejapóva yvyra pehẽnguéui ovevúiva y ári.
Pindoráma sãso
thumb|300px|Ta'anga ojapo karai Pedro Américo héra "Independência ou Morte" (Sãso térã ñemano!). Pindoráma sãso rembiasa oñemyasãi ary 1821 guive ary 1825 peve, opávo Pindoráma isãsóvo. Táva Rio de Janeiro-pe oñembyaty reraguapy ojejerurehápe Don Pedro topytánte hag̃uã Brasil-pe. Ko kuatia oñemog̃uahẽ Don Pedro-pe 9 jasyteĩ 1822-me, ko tembiapo ojapo José Clemente Pereira, ha'éva Cámara de Senadores myakãhára Rio de Janeiro-pegua. Péicha pe Príncipe Regente ndojapói omondóva ichupe Cortes-pegua ha opyta Brasil-pe. Ko mba'e ojapo oñandu haguére pe temiandu oĩva upérõ omyakãva José Bonifácio de Andrada e Silva. Ko mba'e oñemomarandu Don Pedro-pe 24 jasypakõi 1821-me ha oje'e ojehechavaiha Corte Lisimbã-pegua rembiapo. Don Pedro omyasãi kuatiahai "Gazeta de Río de Janeiro", 8 jasyteĩ 1822-me, ha hetápe omomỹi. Pa ára rire José Bonifácio ha aty ohóva hendive omog̃uahẽ terarysýi karai principe oikuaa hag̃ua. Upe árape Don Pedro oñe'ẽmondo José Bonifácio opyta hag̃ua ministro del Reino ha pytagua rehegua, ko mba'e omombareteve tetãyguakuérape, ojupi haguére peteĩ rapái, araka'eve upéva ndoikói'akue. Joyke'ykuéra Andrada, José Bonifácio, Antõnio Carlos ha Martim Francisco, herakuã mbarete polítikokuéra apytépe ha tavayguakuéra renondépe.
Joaju
Impero del Brasile
Chinañe'ẽ
thumb|upright=1.5|Chinañe'ẽ yvype
Jehecharã:
Lambare (tuvicha)
TUVICHA LAMBARE REMBIASA’IMI
Che niko aikuaase ko’ág̃aite peve, mba’érepa ko’ã cacique ha ambue omanóva’ekue ñane retã rayhupápe ndojehecharamói avei chupekuéra pe 1º jasyapýpe, Mariscal-kuéra apytépe, pysyrõhára apytépe, mba’érepa herakuéra ndojehechái oñeñe’ẽvo Paraguái rembiasáre, umi ohaíva’ekue piko añetehápe Paraguay ra’ytee téiko pytagua? Ápe peteĩ mandu’aimi hesegua ajuhúva.
Ko cacique Lambare ndaje ha’e pe Ñande Ypykue ombosako’íva’ekue español-kuéra ñembohovake, ou haguére hikuái ko’ã yvy rupi. Capitán Juan de Ayolas, og̃uahẽ tenda ojeikuaáva Angostura-pe, Paraguái ysyry rembe’ýpe, oity rire Agaces-pe ipoguýpe, og̃uahẽ 15 jasypoapy ary 1536, Villeta, ojaikuaáva Valle Guarnipitan-pe; og̃uahẽvo hikuái osẽma chupekuéra henonderãme Cario, omyakãva cacique Lambare ha cacique Ñandua, ha péicha oñepyrũ ñorãirõ. “Osẽ vaímarõ te’ỹinguéra oñani yvyty Lambarépe, okañy hag̃ua, upépe ojeguereko hikuái Ayolas, péicha oipotágui, mbohapy ára pukue. Ndikatúi osẽ upégui hikuái, ho’amanteva’erã español-kuéra poguýpe.
Ohasa peteĩ ary ko mba’e oiko rire, karai Capitán Juan de Zalazar de Espinoza, omopyenda Fuerte Nuestra Señora Santa María de la Asunción, 15 jasypoapy ary 1537-pe.
Ha’ekuéra he’i jey: Tamandare he’iva’ekue, pejutaha ñane pojokua heta ára pytaguakuéra, upévare tekotevẽ pejejuka. Mba’éicha rupi oúta pytaguakuéra omboaparypy tetã Guaraníme, oikuaa’ỹre iñe’ẽ ha imba’embyasy. Kóva ko tetã, Cacique Paraguay mba’e, ndohejamo’ãi heta tetãmbue ou ombopytupa isãso, upévare tekotevẽ oikuaa magma pytaguakuéra, mba’éicha Cario Guarani ha Paraguay ra’y omano ha oporojukava’erã Tupã rérape, ani hag̃ua avave oñotỹ ipy ha hi’ánga y Paraguay ykére ha Paragua yvypýpe. Jaikóva’ekue heta árape, ñande sãsovýpe, ha ko’ág̃a pejúta pytaguakuéra pe mondoho ñane sãso ome’ẽva’ekue oréve heta ára rire Mburuvicha Paraguay ra’yre, ha upéva roipysyrõne romano meve, ani péichante ou pytaguakuéra oikitĩ kyse pukúpe ñane sãso.
Péicha Domingo Martinez de Irala, oñe’ẽmondo ojejuka hag̃ua chupekuéra, cacique Paragua, Guarambare ha Lambare, arakõi Pascua-pe, Tupão La Catedral renondépe, ombopochy haguére Su Majestad Católica ha Karai Gobernador-pe, oipuru haguére ijarýikuéra ñe’ẽ, oñomívo hemiandutee ha ombyaívo ambue hapichakuéra ánga, hesaráivo hikuái Castellano-gui ha Guaraníntema oipuruse, upévare.
...
(Ko marandu oñeguenohẽ Archivo Simancas España, ary 1940, Sección Historia, Legajo Paraguay, folio 122). Aranduka “Protagonismo Histórico del Idioma Guarani” Roberto Romero mba’e. Ombohasa Guaraníme Matilde Galeano. Ñe’ẽasahára Kuatia Nº 979
Alentisque
Alentisque táva tetã Epañape, Soria provincia-pe.
Québec
thumb|Kévek poyvi thumb|Kévek tetã tendota atýra Québec herava avei Kévek ha'e tuichave Kanatã tetãvore. Oguereko 7 651 531 ava ha ituichave táva ha'e Montreal, itáva guasu ha'e Kévek táva. Oguereko mokõi ñe'ẽ: inglyesñe'ẽ ha hyãsiañe'ẽ.
Alentisque
Oikovéva: 38
Yga
Yga mba'yru oñemomýiva y ape ári.
Arenillas
Arenillas táva tetã Epañape, Soria provincia-pe.
Oikovéva: 29
Mapuche
Mapuche ha'e ava no'o oyva Aviayala ñembype.
Kosereva
Kosereva oĩ umi “postres típicos” tavaygua rembi’u apytépe Paraguáipe ha, ambue tembi’u he’ẽ juky ha he’ẽ asukávaicha,  oreko heta proteína, mba’e hapo mombyrýva ha ciencia ohechauka porãva. miniaturadeimagen|Kosereva. Ko tembi’uhína peteĩ mba’e he’ẽ ojejapóva “cascos”-gui, péva he’ise, pe narã hái (Guaraníme, “Apepu”) a pirekue atãme, oñembojýva eira hũ ndive.
Kóva peteĩ mba’e he’ẽ ndajaroviaseivavoi, ha’e he’ẽre ha ojejapógui mba’e háivagui. Ojejapopa rire opyta haivy’asy ha hi’acido’imi.
Moõguipa ou héra
Téra “kosereva” ou epañañe’ẽgui “conserva”.
Péva ojekuaa oĩ rupi kuatia ohechaukáva umi conquistador España-gua ouva’ekue Paraguáipe colonia aja, ipukuva’ekue sa’ary XVI ha sa’ary XIX peve (Paraguái isãso meve España poguýgui 1811)-me, oñongatu hag̃ua ko’ã yva oikytĩmi mbytépe ha ombojy eira hũme.
Pépe oñepyrũ ko mba’e he’ẽ oje’úva tembi’u ári ha héra avei.
Mba’emba’épa oraha
Oñembosako’i hag̃ua kosereva yma guare ojeporu jehe’apy hasy’ỹetéva ijuhu narãnguéra hái (hi’aju porãva), asuka heta porã, eira hũ ha y heta porã avei.
Mba’éichapa oñembosako’i
Ñepyrũrã ojepiro sa’i’asy pe narã ikatuháicha ha pe hi’a ome’ẽha peve. Oñemboja’o mbyte rupi ha ojepe’a ipire pererĩngue (pire pererĩmi ojaho’íva yva’a ha kumandakuéra, parral’áicha, habichuela, etc.)  ha ojejohéi jeyjey.
Péicha ojejapo rire, umi narã ojehejava’erã y ro’ysãme 24 aravo rupi, ha oñembopyahumimi pe y káda 2 térã 3 aravo. Ohasa rire aravo oje’eva’ekue, oñemoĩ peteĩ kaserólape ha oñemoinge jey y ro’ysã oñemohe’ẽ asukapyrépe. Oñemboty pe mba’yru ha oñemoĩ tatápe opupu peve ha upéi oñenohẽ jey pégui.
Ojejohéi jey umi yva y ro’ysãme, ojejopy vevuimiva’erã pevarã peteĩteĩ ha ojeity jey y ro’ysã upe mboyve oñemoĩ haguépema eira hũ.
Oñemoĩ jey tatápe pe kaserola ojeporuva’ekuépe voi, péva oñembotyva’erã. Ojeheja opupu mbarete porã peteĩ aravo’i pukukue ha oñenohẽ jey tatágui ha péicha oñemohu’ã pe iñembosako’i.
Ambue marandu iporãva ojekuaa
Pe kosereva oñeñongatu areséramo oñemoĩva’erã pype, oñembosako’i aja, hetave asuka ha eira hũ.
Ymave ko tembi’u oñeñongatúmi mba’yru’i yvyguiguápe, avei kambuchípe.
Eloveñañe'ẽ
thumb|Eloveñañe'ẽ
Kosereva
Joaju okapeguávandi
Consumer
Eloveñañe'ẽ
Eloveñañe'ẽ ha'e ko Indoeuropa ñe'ẽ, eslavo, oñeñe'ẽva Eloveña, ha ambue tetã ojereva Eloveña, oñe'ẽva avei Italia ipehẽngue.
Aceguá
Aceguá ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 4.394 áva (2006 ary).
Kapi'atã
Kapi'atã oĩ tava Paraguái retãme, tetãvore Centralme. Ko távape oiko 154.469 ava (2002 ary).
Táva Kapi’atã oĩ Tetãpehẽ Central-pe. Kapi’atã oñemboja’o peteĩ tavaitépe orekóva 11 jeikoha (San Roque, San Francisco, San Francisco, Virgen del Rosario, Aurora, Balneario, La Candelaria, Las Mercedes, Roberto L. Petit, Santo Domingo, San Blás ha San Miguel) ha 15 tavapehẽ (Naranjaty, Ka’aguy Kupe, Costa Salinares, San Juan Bautista, Jataity, Posta Yvykua, Posta Yvyraro, Rojas Cañada, Aldana Cañada, Laurelty, Toledo Cañada, Aldana Cañada, Urugua’y, Ykua Kora – Cerrito ha Loma Barrero). Ko távape oiko 250 000 tekove. Kapi’atã yvy ojepyso 83 km². Kapi’atã rembe’ýpe oĩ pokõi táva: Luque, Aregua, Itaugua, J. Augusto Saldívar, Ypane, Ñemby ha San Lorenzo.
Tavao
Kapi'atã Tavao oñemohenda Jeikoha San Roque-pe, tape Mcal. Estigarribia ha Mcal. López ári, Km 20. Kapi’atãgui oiko táva ára 20 jasypa ary 1872-pe oñemoheñoirõguare Tavao Aty Peteĩha. Ipahápe, ary 1968-pe ojehechakuaa ichupe tavaóramo ha upe guive oguereko táva motenondehára. Los Intendentes Municipales fueron. Táva Motenondehára niko ko’ãva:
Tembiasakue
Táva Kapi’atã niko omoheñoiva’ekue Sãmbyhyhára Martín Ledesma de Balderrama ary 1640-pe, ára 2 jasykõime, Tupãsy La Candelaria árape; upéicharõ jepe, Mbo’ehára Esteban Antonio Romero, tembiasakuaahára kapi’atãygua, he’i ko táva omoheñoihague Pedro Lugo de Navarro, kóva ha’égui upérõ sãmbyhyhára ha ndaje upe arýpe Martín Ledesma de Balderrama oĩhaguére España-pe. Taha’eha’eháicha, Kapi’atã niko oĩ umi ñane retã táva itujavéva apytépe.
San Maríno
Oĩ ko San Marino Europape tetã.
11 jasyporundy
Ára 12 jasyporundy ha'e ára 254ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 255ha umi ary hekope'ỹme. Umi 111 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Freddie Mercury
Freddie Mercury o’a isla Zanzíbar, Tanzania-pe, 5 jasyporundy 1946-me. Itúva Bomi ha isy Jer Bulsara, ha’ekuéra ha’e parsis-kuéra rehegua Gujarat, India Británica-ygua. Herajoapy Bulsara ou táva Bulsar réragui ojeikuaaáva avei Valsad-ramo, oĩva Gujarat ñembygotyo. Freddie Mercury oiko zoroástrica jeroviapýpe ha ojerovu ha’ehaguére persa ñemoñare. Upéi Bulsara oñopehẽnguéva ova Zanzíbar-pe, péicha oñeñe’ẽmondógui itúvape ha’éva diplomático. Freddie Mercury oguereko peteĩ heindy hérava Kashmira.
Ary 1954-pe, oguereko jave poapy ary, oñemondo oñemoarandu hag̃ua St. Peter’s School-pe, péva ha’e peteĩ mbo’ehao kuimba’épe g̃uarãnte Pachgani-pe, naimombyrýiva Bombay-gui, India-pe. Upépe ijaty banda The Hectics, ombopuhápe piano. Peteĩ iñangirũ he’i ikatupyryetereiha ohendu ha ojapojey hag̃ua tyapu piano-pe. Upépe avei oñepyrũ ojeikuaa Freddie-ramo. Mercury okakuaa India-pe, itia ha ijarýi ndive.
Jasyrundy ary 1970-pe, Mercury oikuaa ypy Brian May, mbaraka mbopuha ha Roger Taylor batería mbopuha, Mercury oiporavo "Queen" ijaty rerarã. Omoambuete héra "Freddie Mercury"-pe oguerekógui pokatu he’i.
Oikuaa ypy ary 1970, Mary Austin-pe, hendive oñomoirũ heta ary West Kensington-pe. Upéi oikuaa peteĩ ejecutivo, compañía Elektra Records-peguápe, ko mba’e omomombyry chupe Mary-gui, ojopoi hikuái ha opyta iñangirũteéramo ko mitãkuña. Peteĩ jey ñe’ẽjoyvýpe he’i: “heta oĩ cherayhúva, oporandúva mba’érepa namyengoviái Mray-pe, ha che ha’e upéva ndikatumo’ãi, ha’e chéve g̃uarã che rembirekóicha, che aguerovia oúva chugui añeteha” heta purahéi ojapo Mary-pe g̃uarã, "Love of My Life" ha’e pe ojeikuaavéva.
Hosé Falkón
José Falcón ha’e peteĩ táva opytáva tetãvore Presidente Hayes, Paraguáipe, opytáva 48 km Paraguaýgui.
Barca
Oikovéva: 113
Hosé Falkón
Geografía
Opyta región Occidental gotyo Paraguáipe, ha’éva Chaco paraguayo. Ijyvykuéra ha’e ko Chacopýreguáinte: yvy joja karape hetahápe karanda’ykuéra
Ha’e peteĩ táva opytávako’ã río Pilcomayo ha Paraguai rembe’ýpe.
Límites
José Falcón ha’e:
Demografía
José Falcón oguereko 3.808 tapichakuéra, ko’ãvagui 2.014 kuimba’e ha 1.794 kuña, he’iháicha Dirección General de Estadística, Encuestas y Censos.
Ko municipio pyahu oguereko 1.919 km², ijyvy ha ipype oikove 9.000 tapichakuéra rupi.
Economía
Ko táva ha’ehína ñemuha renda ojapóva Paraguái ha Argentina oñondive, avei oku’e turistakuéra rehegua. Ko’ã mba’e oiko ha’e rupi opytahaguére frontera ypýpe. La localidad de Puerto Falcón se une a la ciudad de Clorinda por el puente San Ignacio de Loyola, sobre el Río Pilcomayo. Es un lugar estratégico de comercio fronterizo, en el Departamento de Presidente Hayes.
Hembiasakue
Ley ary 1997- rupi oñemoañete va’ekue ko munisipio hérava José Falcón, oñeipehe’ãva pe táva Villa Hayes-gui. Peteĩ tapichakuéra oñembyaty va’ekue Coordinadora Promunicipio oñeha’ã va’ekue oiko haguã ko távagui munisipio.
Ko táva oguereko ñemuhaguasukuéra, avei opyta porãitereí rupi oiko ichugui peteĩ tenda ikatuhápe oĩ ñeakãrapu’ã tuicháva tapichakuérape guãrã.
Turismo
Ko táva oguereko ko Chaco rehegua jehecharam, upévare ojejuse ojeguata ko’ápe, avei; oreko avei ogakuéra ñemuguasuha tetãnguéra Paraguay ha Argentina oñondive, ha kóva ha’e pe omoingéva viru ko távape ikatu haguãicha oñemongu’e.
Mba’éicha ñaguãhẽ
Ñaguãhẽ ko távape tape opíava Ruta XII “Vicepresidente Sánchez”-gui ha kóva ha’e peteĩ tãva Villa Hayes pehe’ã.
Freddie Mercury
Ary 1985-pe, Mercury oñomoirũ peteĩ peluquero hérava Jim Hutton ndive, poteĩ ary rire oikuaa oguerekoha VIH ha oiko Mercury ndive omano meve.
Ára 22 jasypateĩme 1991-me, Mercury ohenói Jim Beach ha’éva manager, ha ojerure oñemombe’u hag̃ua ojapyhy hague SIDA, mba’asy vaiete, ha ojerure opavave iñangirũ ha ipohãnoharakuérape toipytyvõnte hag̃ua chupe jahechápa ndokuerái.
Péicha 24 jasypateĩ 1991-me, Freddie Mercury omano, upérõ oguereko 45 ary. Kuatiápe he’i omano hague bronconeumonía-gui, ojapyhýva chupe Imba’asy VIH rapykuerére. Elton John, David Bowie ha Queen atypegua oĩ upérõ. Hete oñembokusugue ha ndojeikuaái moõitépa opytu’u. Oĩ he’íva Mary Austin omosarambi hague Lago Lemán pukukue Suiza-pe, oĩháme peteĩ ha’anga mandu’arãramo, táva Montreux-pe.
Kuatiápe oheja ñe’ẽmondo, opaite mba’e oguerekóva, hóga, ha ipuraheikuéra rehegua toñeme’ẽ Mary Austin-pe, ha sa’imimi ipehẽnguekuéra ha heindy Kashmira-pe.
Emboscada
Emboscada peteĩ municipio Cordillera Departamento Paraguaigua.
Freddie Mercury
Mercury ohai pa purahéi oĩva álbum Greatest Hits: “Bohemian Rhapsody”, “Seven Seas of Rhye”, “Killer Queen”, “Somebody to Love”, “Good Old-Fashioned Lover Boy”, “We Are the Champions”, “Bicycle Race”, “Don't Stop Me Now”, “Crazy Little Thing Called Love” ha “Play the Game”.
Emboscada
Héra tee
Ofunda 1740-pe karai Gobernador Rafael de la Moneda “San Agustín de la Emboscada” ramo, pépe heta ñuhã omoĩmi rupi conquista mboyve Carios-kuérape umi tribu Guaikuru.
Freddie Mercury
Omboheko ipurahéi, péicha ojapo rockabilly, rock progresivo, heavy metal, gospel ha disco.
Emboscada
Ararova
Cordillera departamento-pe ningo ndahaku ha naho’ỹsã guasúi. Hakukue oñemombytekuaa 22 °C, ha arahaku aja katu hakuvéramo ohupyty 39 °C ha araro’y aja ho’ysãvéramo ohupyty 3 °C.
Demografía
Emboscada-pe oiko 13.472 tapicha rupi, umíva apytépe 6.979 kuimba’e ha 6.493 kuña, he’iháicha, Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos.
Ekonomia
Tembiapo omongu’evéva economía hína ita ñeguenohẽ itatýgui.
Ámbue tembiapo ojapóva tapichakuéra ko tavaygua hína café ñeñotỹ ha aceite de almendras de coco ñeguenohẽ; avei ojepirakutu ysyry Paraguáipe.
Hekoasakue
Tapichakuéra oñepyrũva’ekue oiko Emboscada-pe ha’e umi tembiguái isãsoramóva ha ouva’ekue Brasil-gui, sa’ary XVIII aja.
1816 oñemopu’ã Penitenciería de Máxima Seguridad del Paraguay, Ka’irãi Emboscada-pegua, péva oĩ gueteri ko’ág̃a meve, dictadura aja ko ka’irãime ojegueraha umi ho’áva politica-kuére.
Turismo
thumb|300px|left|San Francisco Solano Tupão Emboscada-pe
Compañía de Minas, Emboscada-pe, 24 jasypokõi ojejapo fiesta patronal oñemomorãvo [San Francisco Solano]]-pe. Vy’aguasuhápe oñemboguata sánto patrono, ha pevarã imboguatahára omoĩ tovara’anga ha ojeroky mbotapu púpe, ogueromandu’a hag̃ua ijypykuéra tembiguái kamba ha oguata pe táva rapekuéra rehe tupão peve. Upéva ári oĩ banda folklórica ha heta tembi’u yma. Promesero ha iñemoñarekuéra oñemonde mymba ovevéva rague ha pakova pirépe, oñembyaty okarasúpe, ojeroky ha oñembo’e ome’ẽ mbotávo aguyje San Francisco-pe oipytyvõ haguére chupekuéra.
Tupão franciscano oñemomorãhápe San Agustín-pe, oñemopu’ãva’ekue 1774-me, péva ojapo Pa’i Amancio González, umi jeguaka ha ta’anga yvra ojejapo franciscano-kuéra ojapoháicha, tupão ogyke, hokẽ ha hovetã oñemoha’angava’ekue sa’ary XVIII-pe.
Artesanía-pe ko távape oñemba’apove sombréro karanda'y apópe (tipo de palmera), pejuha ha abanicos. Avei oñemba’apo sapatu, mba’ehe’ẽ, ka’ygua yvyraguigua (mba’yru ojekayu’u ha ojetere hag̃ua) ha tembiporu ysypo (lianas) guipa apópe.
Oreko pirámide hecharamombýva ojejapyhyva’ekue "patrimonio municipal" ramo, oporohesareraháva.
Tapicha ojekuavéva upepegua
Pa’i Amancio González Emboscada-gua.
Mba’yruguata
Opyta 38 km Paraguaýgui, oñeg̃uahẽ upépe Ruta III “Gral. Elizardo Aquino” rupi.
Táva Emboscada guive ikatu oñeg̃uahẽ Nueva Colombia peve, ko táva guive katu Loma Grande peve, peteĩ ruta hũ rupi. Loma Grande guive oñeg̃uahẽ Altos, Atyrá ha San Bernardino-pe. Opaite ko’ã táva oreko ruta hũ ombojoajúva chupekuéra Ruta II ndive.
Barcones
Barcones táva tetã Epañape, Soria provincia-pe.
Oikovéva: 35
Chipa guasu
Chipa Guasu ningo peteĩ mbujape ojejapóva avatikýgui, ha oñembojýva kosina térã tatakuápe; oĩ umi 70 chipa ojekuaáva apytépe, Paraguái rembi’u yma. miniaturadeimagen|Chipa guasu Hetemi ko tembi’u ha katuetei nunga oje’u péicha ku “so’ombichy” ykére (jotopa guasuha rupi ỹrõ jotopa ogapygua ndive oje’uhápe opaichagua vaka ha kure ro’o, so'otuky (chorizo) ha mbusia.
Opavave tembi’u paraguáicha heta proteína oreko.
Ka'apuku
left |300 px| thumb|Ogakuéra ymáguare [[Tape guasu 1 (Paraguái)|tape guasu 1 rehe]]
Benjamín Aceval
Benjamín Aceval ha’e peteĩ táva oõva tetãvore Presidente Hayes-pe.
Ka'apuku
Ka’apuku ha’e peteĩ táva oĩva tetãvore Paraguarípe. Opyta 141 km Paraguaýgui, táva guasu tetã Paraguái pegua.
Benjamín Aceval
Toponimia
Ogueraha ko téra pe diplomático Paraguáigua, Benjamín Aceval, omoguahẽva’ekue kuatia mburuvicha Rutherford B. Hayespe, omboguapyva’ekue héra tetã Paraguái gotyo pe ñorairõ guasu Guerra de la Triple Alianza aja.
Ka'apuku
Ko táva oĩ tape guasu 1 Mariscal Francisco Solano López mboipýre.
Chipa guasu
Moõguipa ou héra
“Chipa guasu” ou mokõi ñe’ẽgui. Peteĩha, “chipa”, oheróva heta mbujape ojejapóva avatígui ha ojeporúva tembi’u “týra” ramo; ko ñe’ẽ guarani ojeporu oñembohéra hag̃ua tembi’u oje’úva “kojói”, kamby térã café ndive ỹrõ katu oñembosako’íva oje’u potávo oimehaichagua tembi’u ndive. Mokõiha ñe’ẽ ojeporúva oñembohéra hag̃ua katu “guasu”, Castellano-pe he’iséva “grande” ; he’ise aipórõ “chipa guasu” ha’ehahína chipa tuichavéva.
Ka'apuku
Heñóiva’ekue ary 1787 jave karai Pedro de Melo de Portugal rupi ha ymave ojekuaa héraramo Capilla Tuja.
Benjamín Aceval
Clima
Ararova arahakúpe ohupity 44°C ha araro’ýpe 0°C. Ararova mbyte katu 26°C.
Chipa guasu
Mba’emba’épa oraha
“Chipa guasu” ojejapo hag̃ua ojeporu sevoieta ndatuichaitéiva, ha, juky hesa guasúva, kure ñandy, ryguasurupi’a, kesu pyahu, kamby ha avatiky (avati’ýva ikyrỹiva).
Ka'apuku
Ka’apuku ha’e tenda ijyvy tuichavéva tetãvore pegua, opytáva yvy gotyo, ojei pe poapyha tetãvore Misiones ysyry Tevicuary rupi.
G̃uaiguingue
thumb|250px|G̃uaiguingue G̃uaiguingue guyra pyharegua, opurahéi asýva oikévo kuarahy.
Benjamín Aceval
Demografía
Benjamín Aceval oguereko 16.248 aval, ãvagui 8.076 ha’e kuimba’e ha 8.171 kuña, Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos rupi jaikuaáva.
Economía
Ko tenda ha’e pe hetave oñemba’apoha kokue térã mymba ñangarekópe tetãvore Presidente Hayes ryepýpe, oguereko tuicha takuare’ẽndy, avei oĩ peteĩmi ingenio de azúcar Chaco ryepy pegua, ojapóva azúcar orgánica. Avei ojejapo eíra takuare’ẽgui.
Avei oĩ mba’apohára guera ha kamby rehegua. Ko kamby rehe omba’apóva ojapo kamby jypyre, yogur, mba’ehe’ẽ, kesu ha ambue mba’e osẽva ko mba’égui. Ryguasukuéra oñemongakuaáva ha’e ojepuruva’erã táva Paraguaýpe año.
Peteĩ yvyra mbo’iha oĩva ko’ápe ogueraha hembiapokue Europa gotyo.
Mínga Guasu
Minga Guasu ha'ehína peteĩ táva Paraguái retãme, kurahyresẽ gotyo. Oĩhína tetãvore Alto Paranáme. Ko távape oiko 60.719 ava.
Club Sol de América
Sol de América (avañe’ẽme: Amérika kuarahy) ha’e peteĩ ñoa’ãngatu ñembohysýi oñemopu’ãva’ekue 1909Paraguáipe, ojeikuaa hetavéva ijatyporavopyrére oñembosaráiva mangapy.
Mínga Guasu
Tenda réra kuaa
“Minga” he’ise ñe’ẽ quechua-pe “mba’apo oñondivegua” ha guasu avañe'eme he’ise “tuicha”, ñambojoajúvo ikatu ja’e tuicháva mba’apo oñondivegua.
Ára
Akuve jave oguahẽ 38 °C, hoysãvevo 0 °C ha mbyte katu 21 °C. Alto Paraná ryepýpe ha’e okyveha opaveve táva oĩva tetã Paraguái pegua.
Tembiasakue
Oiko ary 1958-pe heta mitãrusu oho ka’aguy mbytépe oñepyrũrõ guare colonia Presidente Stroessner. Omba’apo hikuái oñondivepa arakõi jave pa’i salesiano Guido Coronel poguýpe, ha’e peteĩ motenodehára mbarete tendapegua, peicha oñepyrũ omba’po hikuái oñondive. Oñepyrũ tava’i ramo Ley N° 623 22 de marzo de 1990-pe. Ha’e tenda oguerahava Paraguái tavarandu iñapytu’ũme, avei oĩ ambue mba’éva, techapyrãrõ Brasil.