cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Soledade (Rio Grande do Sul)
Geografia
Oguereko 1.213,41 km² yvy tuichakue, oime pe tetãvore Rio Grande do Sul-pe, oime 726 m y ha'i.
Bactrocera biarcuata
Bactrocera biarcuata jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Walker, 1865.
Meteorito de Bendegó (aranduka)
Meteorito de Bendegó ha'e peteĩ aranduka ohai karai José Carlos de Carvalho ha oñembokuatia ary 1888-pe, poytugañe'ẽme ha hyãsiañe'ẽme. Ko aranduka oñe'ẽ upe Bendegó arapyrendýre ojerovávo Bahia pegua Museu Nacional rendápe, karai guasu Pindoráma mburuvicha Dom Pedro II ojapouka. Ko áranduka héra tee hína Meteorito de Bendegó - relatório apresentado ao ministerio da agricultura, commercio e obras publicas e a sociedade de geographia do Rio de Janeiro sobre a remoção do meteorito de Bendengó do sertão da provincia da Bahia para o Museu Nacional ha oñembohasamívo guaraníme: Bendegó arapyrendy - kuatia oñeme'ẽva'ekue Ñemitỹ, Ñemu ha Tetãygua Apo Motenondehápe ha Rio de Janeiro Yvyrekokuaahára Atýpe oñe'ẽva Bendegó arapyrendy jerova tetãvore Bahia ñuguasúgui ojeraha hag̃ua Museu Nacional rendápe.
Ko aranduka oñepyrũ upéicha:
Cruz Alta (Rio Grande do Sul)
Cruz Alta hína peteĩ táva Pindorama retãme, ñemby gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Oiko ary 1698 guive. Ko távape Érico Veríssimo heñói akue, karai haihára herakuã.
Ko távape oiko 63.615 tapichakuéra (2010 ary). Ha opyta 336 km tavusu Porto Alegre pegua.
Temitỹngue
Temitỹngue ha'e umi ka'avo pehẽngue yvypóra térã ambue mymba ho'úva tembi'urã. He'iséva ypykue ojeporu jepi gueteri ha ojeporu ka'avokuéra rehe oñondivepa oñeñe'ẽ hag̃ua opaite ka'avo rehegua mba'e oje'úvare, umíva apytépe yvoty, yva, hapo, hogue ha ha'ỹi.
Iñepyrũme, umi mymba jukahára-ka'avo mbyatyhára ombyaty temitỹngue ka'aguýgui ha oike ñemitỹme heta tendápe ko yvy tuichakue, oiméne ára pukukue 10.000 Kirito mboyve guive 7.000 Kirito mboyve peve, oñemoakãrapu’ãkuévo peteĩ tekove pyahu kokuépe. Ñepyrũrã, umi ka'avo okakuaáva hekohápe oñeñotỹta kuri, ha katu ohasávo ára, ñemu ogueru ñemitỹ ambue tendágui oñemoĩ haguã avei umi hekoha ypýpe. Koʼág̃arupi, hetave umi temitỹngue oñeñotỹ oparupiete ko yvýpe pe ararova ohejáramo, ha ikatu oñeñotỹ umi ñemitỹ umi tenda oñeñangarekóvape umi tekoha ararova naiporãivape.
Arirang TV
Arirang TV ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Ñemby Koréa pegua. Japopapyre 3 jasykõi 1997-pe.
Angkor Wat
Angkor Wat ha'e opy ha Indu jerovia róga marangatu tuichavéva. Ko óga guasu ojejuhu tetã Kambójape, hemerekuéra tavaguasu ymaguare hi'aguĩva, ha oñemopu'ã va'ekue sa'ary XII jave.
Angkor Wat-gui oiko tetã Kambója rembiechauka teéva, ikatu ojehecha ha'anga ko tetã poyvípe. Ára 14 jasypakõi 1992 Unesco omoĩ ko óga guasu umi Yvypóra reko rembiejakue apytépe.
Sirílo achegety
Sirílo achegety térã siríliko ha'e peteĩ achegety Eslávo ñe'ẽnguéra mba'éva, ojepuru ojehai hag̃ua Rrusiañe'ẽ, Ukyañañe'ẽ, Vielorrusiañe'ẽ, Vugariañe'ẽ, Masendoñañe'ẽ ha haimete opa umi Ñemby Elávia ñe'ẽ. Ojejapo Tavetã Masendóñame amo sa'ary X jave. Joaty Soviétiko omoinge ko achegety heta ñe'ẽnguérape ndaha'éiva Elávia ñe'ẽ amo Káukaso, Sivéria, Mbyte Ásia ha Rrúsia vore yvatevoguápe.
Seráu hapõgua
Seráu hapõgua (Capricornis crispus), hérava hapõñe’ẽme ニホンカモシカ ((nihon kamoshika)), ha’e peteĩ mymba okambúva, oikóva Hondo ka’aguýre, Hapõme. Kyũchũ ha Chikókupe oiko hembyrekue. miniaturadeimagen|Capricornis crispus. Iñakã hatĩ michĩ ha hague heta ikatu hag̃uáicha ojepytaso araro’ýpe.
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2022
Kóva ha'e pe mbohapyha Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ ojejapova Ásiape, pe Hapõ-Ñemby Korea 2002 pegua, ha pe Rrúsia pegua ary 2018-pe (jepémo ko paha pegua oguereko peteĩ sede Ásia yvyvusupe); ha pe peteĩha ojejapova Ásia Kuarahyreikepe, ha avei, peteĩha ojejapova Kuarahyresẽ, peteĩ tetã áravepe ha itetãygua hetaveva ha'eva musulmã, ha avei pe michĩveva oguerekóva yvy.
Avei kóva ha'e pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ oñeha’arõve, 1950 pegua rire, kóva oñepyrũ jasypateĩme ha opa jasypakõime 2022 peguape, ha ndaha’éivo umi jepiguáicha jasypoteĩ ha jasypokõi. Avei kóva ha'e pe Vakapipopp Tembiesarái Yvypavẽ imbykyvéva 1978 rire, kóva ojejapo 29 ára pukukuepe, ndaha'éivo umi jepiguáicha 32 ára pukukue, árakuéra ndaha’éiva ojeipuruva umi Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ ipahaguévaicha.
Kóva ha'e pe hetaveva ojejapova gol: 172 (2.69 peteĩ ñeha'ãme). Pe peteĩha jerepe oñemo'inge 120 gol, kóva ha'e pe mokõiha Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ michĩveva omo'ingeva gol aravore atype oñemo'inge rire 32 tetãme, oguerekovo pe ojehopytyva'ekue Yvyáfrika 2010-pe ojejapohape 101 gol, avei Hyãsia 1998 rire kóva ha'e pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ nda'ipoihape peteĩ tetã ipu'akava umi 3 ñeha'ãme. UEFA ha AFC ha'e umi imbareteveva upe fase-pe, ohasavo poapy paapygui UEFA pegua, ha peteĩha jey tembiasakuepe, ohasa mbohapy tetã Ásiagua poteĩgui. ambue hendáicha, Conmebol katu ombohasa mokõi umi irundy ombomyakãva chupe, ambuepe katu Concacaf ha CAF omboporiahuvereko, kóvapy peteĩ Yvateamérikagui ohasa Aty Ñeha'ãgui, ha Áfrikagui katu ohasa mokõi pogui. Umi ndohasa'iva apýtepe ojehecha Véyhika, Uruguái, Alemáña, ha avei Katára, oikóva pe tetã ojapova peteĩ Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ ivaiveva peteĩ Vakapipopp Tembiesarái Yvypavẽpe, ha pe mokõiha opytava okape Aty ñeha'ãme.
Poapyha ñeha'ãne, Ñembyamérika ombohosa umi mokõi tetã ohasava'ekue aty ñeha'ãgui umia ha'e Arahentína ha Pindoráma, jepémo irundyha ñeha'ãme ohasa Arahentína añoite, kóva ohasa paha mboyve ñeha'ãme, umi mokõi Európagua: Hyãsia ha Kyóasia, kóva jeve Marruéko oiko pe peteĩha tetã Áfrikagua ohasava paha mboyve ñeha'ãme.
Arahentína oiko FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2022 campeón, oĩva Lionel Messi poguýpe, ipu'aka rire Hyãsiare 4-2 penal-pe, opyta rire hikuái 3-3. Ko'icháite Arahentína oiko mbohapyha campeón irembiasakuepe (pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ oikohape campeón ipahaveva ha'e pe Méhiko 1986).
Bactrocera bidentata
Bactrocera bidentata jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára May, 1963.
CCTV
CCTV ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Chinagua. Japopapyre 2 jasyporundy 1958-pe.
Ndoukoula
Ndoukoula ha’e peteĩ táva ha komúna ojetopáva Tetãvore Ndiamarépe, Tetã Kamerũme. miniaturadeimagen|Ndoukoula (mápa). Ary 2005 jave, orekova’ekue 32.091 tavaygua, upévagui 1.454 oiko itavusúpe, héra jojáva.
Baltimore
Baltimore ha'e peteĩ táva tetãvore Maryland-pe, Tetãvore Joapykuéra. Ko táva ha'e upe hetavéva tapicha orekóva Maryland retãvorépe, oguereko 619.493 tavayguakuéra (ary 2010).
Demetrio Ortíz
Demetrio Ortíz Vargas (22 jasypakõi ary 1916 - 18 jasypoapy ary 1975) ha'e akue peteĩ puraheihára Paraguaigua.
Demetrio Ortíz Vargas heñóikuri táva Pirivevúi, Tetãpehẽ Cordillera, Paraguay Retãme; ára 22 jasypakõi ary 1916-pe. Itúva herava’ekue Juan Anacleto Ortíz ha isýkatu hérakuri María Blásida Vargas Benítez. Mbohapy ára heñói rire itúva ha isy ovákuri Paraguaýpe ha upe rire opoi ojuehegui. Upérõ Demetrio ha isy ohókuri oiko Formosa, Argentina-pe ha upépe avei oñemoarandu’ypýkuri. Omanóvo itúva, Demetrio oujeýkuri Paraguaýpe, ojapohaguépe opa mba’e, sapatumopotĩha, sapatumyatyrõha, hetave mba’e apytépe.
Rio Pardo
Rio Pardo hína peteĩ táva Pindorama retãme, ñemby gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe.
Demetrio Ortíz
Oñemombe’u ha’e ohohájepi peteĩ karai herajoapýva Servín rendápe oikóva hóga ykére. Upéi ndaje ojuhúkuri peteĩ mbaraka, omyatyrõva’ekue ha orekóva hembipurúrõ mba’epu apópe.
Rio Pardo
Ko táva oiko ára 7 jasypa ary 1809 guive.
Ko távape oiko amo 38.968 tapichakuéra (2016 arýpe). Ha opyta 140 km tavusu Porto Alegre pegua.
Demetrio Ortíz
Demetrio Ortíz oñepyrũkuri hekove mba’epúpe ary 1937-pe oikévo aty Aficionados de General Santos-pe, ombopuhápe mbaraka, ha avei opuraheihaguépe. Ary 1938-pe Zoilo F. Canteros ndive oike mba’epu’aty Okára Potýpe. Ary 1939-pe mokõivéva oike hikuái mba’epu’aty Mandu’a Rorýpe ha’éva Santiago Cortesi ha José L. Melgarejo mba’e. Ary 1943-pe oikékuri Trio Asunceno-pe Ignacio Melgarejo ha Digno García ndive, hendivekuéra ohókuri Brasil-pe ary 1946 peve.
Ojevýkuri Paraguaýpe omanohaguépe chugui isy ára 10 jasypa ary 1946-pe. Ichupe g̃uarã ojapókuri ary 1943-pe hembiapo herakuãitéva hérava Mis noches sin ti. Ary 1947-pe oikékuri Mbo’ehára Herminio Giménez mba’epu’atýpe ha hendive og̃uahẽkuri Buenos Aires, Argentina-pe ha upépe oikékuri Félix Pérez Cardozo mba’epu’atýpe. Ary 1946-pe, oĩrõguare Córdoba, Argentina-pe ojapókuri ipumbasy porãitéva Recuerdos de Ypakarai. Demetrio Orltíz omendákuri Élida Maidana Valdez rehe ha iñemoñare peteĩmi héra María Esperanza Ortíz Maidana.
Ary 1956-pe ojehechaukákuri Buenos Aires, Argentina-pe hembiapo ñoha’ãnga rehegua Anivéna Karaikuéra. Umi hembiapokue ojekuaavéva apytépe oĩ ko’ãva: Recuerdos de Ypakarai, Mis noches sin ti, Qué será de ti, Yo te quiero mucho, Techaga’u o Añoro, Te extraño, Tus lágrimas, Esperanza mía, Ahechava’ekue, Rohechajeývo ha Mitãkuña juky.
Demetrio Ortíz omanókuri Buenos Aires, Argentina-pe, ára 18 jasypoapy ary 1975-pe.
Ryguasu chyryry
Ryguasu chyryry ha’e peteĩ tembi’u ojejapóva ryguasu ro’ógui, oñemoĩva hi’ári mbujape ku’i ha oñembochyryrýva ñandyry akúpe. miniaturadeimagen|Ryguasu chyryry ha [[Yvy'a|yvy’a.]]
Bactrocera bifasciata
Bactrocera bifasciata jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Hardy, 1982.
Angóla
Angóla, héra tee niko Tavakuairetã Angóla (peroñe'ẽme, República de Angola), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojajuhúva Áfrika vorekue yvyvoguápe ha oñohembe'ýva Namíviare ñemby gotyo, Sámbia ñemby kuarahyresẽ ngotyo, Kóngo Jekopytyjoja Retã yvate gotyo ha Tavakuairetã Kóngo yvate kuarahyreike gotyo, paraguasu Atlántiko rembe'y katu ojejuhu kuarahyreike gotyo. Itavusu hína Luánda ha ko tetã okápe yvate gotyo ojejuhu yvy vorekue hérava Kavínda.
Umíva Poytuga pegua omopu'ã va'ekue hekoharã Angóla rembe'y paraguasúpe sa'ary XVI guive ha upépe oiko umi Angóla ypykuévandi. Sa'ary XIX pukukuévo, umi Poytugagua ipu'akave Angólape ha oikepa tetã mbytépe, upéicha ojapo hikuái ikolónia, jepémo ndaikatúi ipu'akaite ohenonde'a peve umi Mbundakuérare ary 1920 jave ha omoinge rire ka'irãime imburuvichavete Mwene Mbandu Kapova I.
Angóla oñemosãso Poytuga poguýgui ára 11 jasypateĩ 1975, oiko rire ñorairõ mbuku vaíva (ojepysóva 1961 guive amo 1975 peve). Jepémo, isãsopa rire, ko tetã ojehecha jey ñorairõ guasúpe oikokuévo Angóla retãygua ñorairõ, oñepyrũ ary 1975 ha opa 2002 jave, ombojetu'u va'ekue ko ñorairõme umi ipiretĩva Yvyáfrika apartheid pegua oporomboykéva ipiresa'ýre ha upe dictador Mobutu Sese Seko tetã Sáire pegua. Angóla yvy guýpe henyhẽmba kuarepotígui ha itakyrágui, imba'ehetave arykuéra 1990 guive, tuichaitépe opa rire ñorairõ guasu.
Bendegó arapyrendy
Ojeguerahávo ko ita guasu Bahia guive Rio de Janeiro peve ary 1888-pe, karai ohai ko aranduka héra Meteorito de Bendegó omombe'úva jegueraha rembiasa.
Proteína
Proteína ha'e molécula joajuha puku ijapopyre mba'e michĩvagui ojekuaáva aminoácido ramo. Oñembojoaju hikuái umi joajuha peptídico reheve.
Áho
thumb|250px|Áho Áho ha'e peteĩ ka'avo umi sevói ha puérro aty rehegua, hi'a apu'avýva amo 50 cm yvy guýpe ojejuhúva, ipire morotĩ ha ipehẽngue hetáva, amo 6 térã 12 katu oreko, tãinguéra ojoguáva, oñekytĩvo hyakuã mbareteite. Yvy ári ojehechánte ka'ami hogue pererĩ hovyũ amo 30 cm ijyvatekue. Hi'a yvypóra oipuruite rembi'urãicha ombohe hag̃ua.
Proteína
Umi proteína oguereko tembiapo iñambuéva oĩvo ijysaja ha iñemohenda rehe. Ikatu ojejuhu so'o térã tajyguépe. Ojepuru okakuaa ha oñemyatyrõ hag̃ua, avei oñemombarete hag̃ua umi kangue. Oipytyvõ ojejapo hag̃ua pire ha tekoveapỹi. Oĩ mymba, ka'avo, urupe, vakytéria ha yvypóra retepýpe.
Yvypóra ro'o mbaretéva ojejapo hetave proteína-gui. Oguapývo tembi'u proteína reheve oñemboja'o aminoácido-pe. Ko'ã aminoácido ikatu upéi ojeporu ojapo hag̃ua proteína pyahu yvypóra retépe guarã. Umi proteína ojapo peteĩ mba'e porãitéva umi tembi'úpe ha'éva kamby, ryguasu rupi'a, so'o, pira ro'o, kumanda ha yvapo.
Áho
Oñemitỹ araro'ýpe, yvy he'õmíre, heta tetãnguéra Ásia oĩva, Chína ha Índia oñemitỹvéva áho.
Noemi (puraheihára)
Verónica Scopelliti (Rróma, 25 jasyteĩ ary 1982) ojeikuaa porãvéva ichupe Noemi réra guýpe, ha’e peteĩ puraheihára, pupoty apohára ha pupoty ta’ãngamỹi sãmbyhyhára italiagua. miniaturadeimagen|Noemi Rrómape, ary 2009 jave.
Santos Dumont Explaining His Air Ship to the Hon. C.S. Rolls
right|200px Santos Dumont Explaining His Air Ship to the Hon. C.S. Rolls ha'e niko peteĩ ta'angamýi mbyky, ta'anga'o ta'anga'o rire ijapopyre, ohechauka upe karai tembiporu pyahu apohára héra Santos Dumont omombe'úvo Charles Rolls-pe mba'éichapa oiko upe apu'a ovevéva ha'e ojapókuri, ko karai upéva niko omoñepyrũta Rolls-Royce. Ta'angamýi mbyky ojejapo távaLondye-pe ha ojehechauka 3 jasypakõi 1901-pe, Palace Theatre rógape.
Oñeimo'ã ko ta'angamýi mbykýme oĩ Santos Dumont omombe'úvo Rolls-pe mba'éichapa oiko upe ijapu'a ovevéva, ko karai Pindoramagua oime aja Londye-pe ára 22 guive 28 peve jasypateĩ 1901-pe, Tavetã Joaju Mba'yruveve Aty omboaretégui chupe ha'e ipu'aka upe Jopói Deutsch rupive, Dumont ovevékuri Eiffel Óga tuicha ijerére ára 19 jasypápe ko aryitépe.
Ñe'ãsoro
Ñe'ãsoro niko oiko oñembotýramo sapy'aitépe peteĩ tuguy rape ñe'ãme. Tuguy rape omoguahẽ tuguy ha oxígeno. Oñembotýrõ peteĩ tuguy rape ñe'ãme, tuguy noguahẽi peteĩ ñe'ã vorekuépe ha upe vorekuépe ndorekói hi'oxígeno-rã. Ndaipóri ramo peteĩ tapicha ñe'ãme tuguy ha oxígeno tekotevẽháicha, ipyti'a rasýta, hi'areite ramo ha ne'ĩra oguahẽ tuguy iñe'ãme, omanóta ñe'ã vorekue ndorekóiva tuguy.
Oĩ ramo peteĩ iñe'ãsoróva, pya'eite ojegueraha va'erã chupe tasyópe oñepohano hag̃ua, oñeñangareko ramo hese mandivoi iñe'ãsoro rire, nera'e nomanomo'ãi ha ikatu oñemoporã iñe'ã vorekue oñembyaíva.
Upéicha omano hetave kuimba'e ha kuña yvy ape ári, iñe'ãsoro rire, ndaipóri mba'asy ambuéva oporojukavéva.
Nairóvi
Nairóvi (Ingleñe'ẽme Nairobi) ha'e hína Kéña retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype. Ojeipapaháicha ary 2016-pe, amo 5.545.000 tavayguakuéra oikove ipype. Nairóvi ha'e táva orekovéva tapichakuéra ipype irundyha opaite Áfrika-pe.
Bactrocera biguttata
Bactrocera biguttata jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Bezzi, 1916.
Mombása
Mombasa (Ingleñe'ẽme Mombasa) ha'e hína Kéña retã itáva orekovéva tapichakuéra ipype mokõiha, itavusu Nairóvi rire. Mnombása-pe opyta ygarupa tuichavéva Kéña retãme, ha imba'eguasuitéva Kuarahyresẽ Áfrika-pe. Ojeipapaháicha ary 2016-pe, amo 1.200.000 tavayguakuéra oikove ipype.
The Mentalist
The Mentalist ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui Tetãvore Joapykuéra pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava CBS.
Minecraft
miniaturadeimagen Minecraft ha'e peteĩ ta'angamýi ñembosarái ojapo Markus Persson ha Jens Bergensten omoherakuã, ary 2009 jave oñemyasãi. Ko ñembosarái ikatu ñaha'ã kombutadóra, ñembosarái mba'e'okarupa ha pumbyry rupive. Omombe'u Steve ha Alex rembisakue, ñembosarái yvy gua'u ijurujávape oikóva, ikatuhápe jajapo heta mba'e. Iñepyrũme, Markus Persson omboypy ha upéi Mojang Studios omboguata (ko'ágã hína Microsoft omba'apo hese).
Ko ñembosarái niko jahuga ñemoĩvo ha ñamongu'ívo mba'e irundykejojáva, mba'ekuéra kúvo jaheróva oĩ oparupi. Umi kúvo niko omoha'anga gua'u mba'e ñande rekohágui, techapyrãme oĩ yvy, ita, kuarepoti, yvyra, ha heta ambuéva.
Sáke
Sáke (酒?) ha’e peteĩ ñe’ẽ ojeipurúva Európa ha Amérikape oñembohéra hag̃ua peteĩ jey’urãme orekóva alykoõ, ojejapóva arro haguinógui. miniaturadeimagen|Kaguakakuéra orekóva sáke. Hapõme, opa jey’urãme hi’alykoõva oñembohéra "sáke".
Bactrocera biguttula
Bactrocera biguttula jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Bezzi, 1922.
Pedro Encina Ramos
Pedro Encina Ramos (20 jasypa, 1924 - 22 jasypakõi, 2003) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára Paraguáigua.
Pedro Encina Ramos heñoi'akue táva Villarrikape, Tetãpehẽ Guaira, Paraguay Retãme; ára 20 jasypa 1924-pe. Itúva herava'ekue Juan Antonio Encina ha isýkatu María Juana Ramos de Encina. Itávape oikeñepyrũkuri mitãmbo'ehaópe. Ary 1935-pe ova'akue Paraguaýpe, oikohaguépe itio Cirilo Encina ndive. Omohu'ãkuri iñemoarandu mitãmbo'ehao "José Berges"-pe ha upeí oñemoarandúkuri Mbo’ehao Monseñor Lasagna-pe. Iñe'ẽpoty ypykue ojapova'ekue imbo'ehára Pastora Lezcano Molinas reraitépe.
Imitãrusúpe, Pedro Encina Ramos, oikuaaukámakuri iñe’ẽpoty ko’ã kuatiahaipyrépe: “Okára Potykuemi”, “Ysapy” ha “Yvoty Rope”. Ary 1942-pe onohẽkuri araresáre iñaranduka “Yvoty Ñu”, Narciso R. Colmán ñe’ënondegua reheve. Ary 1946-pe onohẽ kuatiahaipyre “Ko’ẽju Rory”. Ha’éniko oĩkuri Guarani Ñe'ẽpapára Aty (ADEG) ha Paraguay Mba'epuhaihára Aty (APA) moheñoihára apytépe. Ary 1969-pe onohẽkuri iñaranduka mokõiha “Vientos al Alba” ha ary 1980-pe, Pa’iruvicha Rubén Darío Cespedes (Tatajyva) ndive, onohẽ araresáre “Las cien mejores poesías en Guarani”.
Pedro Encina Ramos omendákuri Lina Calixta rehe ha hendive oguerekókuri itajýra peteĩmi hérava Selva, Encina Ramos omanókuri táva Paraguaý, Paraguay Retãme, ára 22 jasypakõi ary 2003-pe, orekórõguare 79 ary.
Kéña
Kéña, oficialmente la Tavakuairetã Kéña (Suahílipe: Jamhuri ya Kenya; ingleñe'ẽme: Republic of Kenya), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva Kuarahyresẽ Áfrika pegua, ijerére ojejuhu yvate gotyo tetã Etiopia, Somália kuarahyresẽ ngotyo, Tãsáña ñemby gotyo, Ugánda kuarahyreike gotyo ha Yvy Sudáno ojejuhu yvate kuarahyreike gotyo, paraguasu Índiko oĩ hembe'ýre ñemby kuarahyresẽ. Upe ypa Victoria ojejuhu ñemby kuarahyreike gotyo ha oñemboja'o tetã Ugánda ha Tãsáña rehe. Kéña itavusu ha'e Nairóvi.
Ijyvy apekue ohupyty amo 580 367 km² ha ipype oiko amo 39 sua tekovekuéra, Kéña retãygua ijypykue opaichagua. Ko tetã réra ou yvyty Kéña pegua, tenda herakuã ko tetãme ha yvyty tuichavéva mokõiha opaite Áfrikape. Kéña herakuã hína avei ijyvy apekuére ojehecha opaichagua tymba'aty ha tekorãndy.
Kéña oñemohenda 47 tetãvoremi rupive, opaite umi 47 pegua hekosãsovýva itavusu Nairóvi rekuáigui. Ijyvy apekue oñemohenda tenda guasu iñambuéva ojuehegui, ojejuhu ñu guasuite hi'ara tiníva ha hi'ara hakúva, ojejuhu avei yrembe'y puku paraguasu Índiko rehe. Kéña pehẽngue mbytegua ha kuarahyreikégua oreko ka'aguy guasu ha yvytyrysýi, ha tetã pehẽngue yvatégua hi'ara hakuvéva.
Kéña itavusu, Nairóvi, ha'e táva imba'eguasúva Áfrika ñemúme. Kéñame, ymaguare guive, oñeñemitỹ ha oñeñemu ka'a tykuerã ha ka'a café, ko'ãga oñeñemitỹ avei opaichagua yvoty oñeñemu hag̃ua Európa-pe. Kéña retãygua iporãite avei jetepysópe, ou ko tetãgui umi kuimba'e herakuã oñani pya'itéva Paul Tergat ha David Rudisha.
Kalifáto Mbohapyha
Kalifáto Mbohapyha térã Kalifáto avasi ha'e akue peteĩ umi irundy mburuvi árave Islã rekorãre oñesãmbyhýva. Kóva niko oparupi omyengovia va'ekue Kalifáto oméja ñesãmbyhy, ndoikéi añónte Andalusía yvýpe.
Abbas ñemoñarekuéra omoñepu'ã ko mburuvi ary 750 jave, kóva ha'e va'ekue Maóma itío, upévare ikatu ojehero avei ko tetã "avasi" térã "avásida", ñe'ẽ oúva karaiñe'ẽgui ha he'ise Abbas mba'éva. Oipe'a hikuái ñesãmbyhýgui umi Oméja ñemoñanga ha upéi oiporavo hikuái Bagdad itavusurã, upe aja imba'ehetave ha oñembotuichave ko táva, oiko 200 ary pukukuévo ha opa ary 1258 jave, Mongólia Mburuvi ondyry rire táva Bagdad rehe.
Allium
Allium hína ka'avo aty (jueheguaty) ojejuhu imbytépe heta ka'avo yvypóra oipuruite tembi'u apópe, ka'avo hyakuã mbaretéve ha ojeipuru ombohe hag̃ua tembi'u. Ojeikuaa ko aty ipýpe umi sevói opaichagua, áho, puérro kuéra ha sevói'i avei.
Ypa Victoria
Ypa Victoria (hérava avei suahíli ñe'ẽme Ukerewe) ojejuhúva Áfrika ipehẽngue kuarahyresẽ mbytépe, ijerére ojejuhu hína umi tetã Kéña, Ugánda ha Tãsaña. Ko ypa apekue ohupyty amo 69 482 km² ha henda hypyvéva ohupyty 82 metro. Ha'e ypa tuichavéva mokõiha opa Yvýgui. Ysyry Nílo ohasa ko ypáre avei.
19 jasypo
Ára 19 jasypo ha'e ára 139ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 140ha umi ary hekope'ỹme. Umi 226 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Bactrocera bimaculata
Bactrocera bimaculata jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew & Hancock, 1994.
Crispiniano Martínez González
Crispiniano Martínez González (25 jasypa, 1914 - 21 jasypokõi, 1977) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára ha ñoha’ãngára Paraguaigua.
Crispiniano Martínez González heñóikuri táva Luque-pe, ára 25 jasypa ary 1914-pe. Ha’éniko ñe’ẽpapára guasu ñane ñe’ẽ Guaraníme ha heta iñe’ẽpotýgui ojejapojepe purahéi noporãmbajepéva. Avei oiko ñoha’ãngahárarõ ha upeichahápe oĩjepe Zoilo F. Cantero ha Julio Correa ñoha’ãnga atýpe.
Crispiniano Martínez González ohaíkuri hetaiterei ñe’ẽpoty, umíva apytépe, ko’ãva: “Ñanemitãrõguare”, “Ndaipóri sýicha ĝuarã” y “Santo Tomás ára”.
Crispiniano Martínez González omanókuri táva Paraguaýpe, ára 21 jasypokõi ary 1977-pe.
Glee
Glee ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui Tetãvore Joapykuéra pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava FOX.
Kimóno
Kimóno (きもの/着物) (taitére, «mba’e ojeiporu hag̃ua» - oúva mokõi ñe’ẽ joajúgui: ñe’ẽtéva 着 ((ki)), «gueraha [ati’y ári]» ha tero 物 ((mono)), «mba’e»)​ ha’e peteĩ ao aranduymagua ha Hapõ retã sái. miniaturadeimagen|Kuñanguéra omondévo mokõi kimóno.
Solimã pe Momorãmbýva
Solimã I, ojekuaáva pe Momorãmbýva ramo térã Kanuni ramo, he'iséva pe Tekojojahára (Trebisonda, 6 jasypateĩ 1494 - Szigetvár, 6 jasyporundy 1566) ha'e akue peteĩ mburuvichavete oisãmbyhy Mburuvi Otománo-pe ary 1520 guive omano meve, ha peteĩ mburuvicha iñimportanteveva Európa-pe sa'ary XVI aja. Ogueraha Mburuvi Otománo-pe pe aravo iporãvéva hape. Ipoguype oisãmbyhykuévo hetã oĩ ipoguýpe amo 20-25 sua tapicha.
Oisãmbyhy hetãre itúva rire, pe mburuvicha Selim I, jasyporundy 1520 jave ha oñepyrũ oisãmbyhy ondyrykuévo tetãnguéra rehe Hesu rapépe oĩva Mbyte Európape ha para Yvy mbytépe rembe'ýpe. Ho'a táva Belgrado ipópe ary 1521 jave; amo 1522-1523 ho'a táva Rodas, ha upéi jasypoapy 1526 jave Solimán ohundipa Hungyria. Oñemosarambi avei hetã oñemomba'ekuévo Kuarahyresẽ Ag̃uigua rehe, omoĩ ipoguýpe pe táva Bagdad, ha heta yvy Yvate Áfrika-pe, oguahẽ meve kuarahyreike Arhélia-pe. Oisãmbyhy aja hetãre, ygaratakuéra otománo ojejuhu oparupi para Yvy mbytépe ha Para Pytãme.
Omyakãvo peteĩ mburuvi okakuaaitéva, Solimã omoporã tekome'ẽ omoambue hag̃ua avano'õ, tekombo'e, tekojoja apo ha tekoiterape. Solimã ikatupyryite avei ohaívo ñe'ẽpoty ha omba'apóvo itaju rehe ojapo hag̃ua jeguaka kate, ome'ẽ avei heta pirapire omokyre'ỹ hag̃ua hetã arandupy. Upévare omotenonde pe Mburuvi otománo «Ára pukukue Itajúgui» omokyre'ỹkuévo tembiapoporã, ñe'ẽporãhaipyre ha jogapokuaa.
Solimã oisãmbyhy 46 ary pukukuévo ha omano rire, ita'ýra Selim II oisãmbyhy Mburuvi Otománo-pe, ary 1566 guive.
Tatamboguehára
miniaturadeimagen|Tatamboguehára omba’apóvo. Tatamboguehára (karaiñe’ẽme: bombero) ha’e pe téra oñeme’ẽva umi tapichápe omba’apóva tata ñemboguehápe ha oipytyvõva umi oĩméva upe tenda okáivape.
Mandu’apykuéra
https://reddolac.org/profiles/blogs/glosario-del-coronavirus-koronav-ru-e-ndy https://www.abc.com.py/edicion-impresa/suplementos/abc-revista/2020/10/11/que-hay/
Jehero Guaraníme
JEHERO (APODO) Niko teratee’ỹva jaipurúva ogapýpe térã angirũ apytépe. Techapyrã: Chiquitín, Pancho, Aguara’i, Avión Koli, Anguja, Kavaju Rembe, Kururu, Gállo Perõ, Guyra Tavy, Jaguarete, Jatevu, Jagua’i Pakéte, Ka’i, Jagua Perõ, Vaka resa...” Jehero: (ñe’ẽtéva)
Aimarakuéra
Aimarakuéra (Aimarañe'ẽme: Aimara térã Aymara), ha'e peteĩ Ñemby Amérika ypykuekuéra aty oikóva tetãnguéra Vorívia, Perũ, Chíle ha Arahentína-pe. miniaturadeimagen|Aimara oikohápe. miniaturadeimagen|Aimarakuéra. Oñembohéra avei hikuái "kollas" (karaiñe'ẽme: collas), jepémo ndaha'éi umi ypykue ambuéva ojeheróva avei kollas ha oikóva Arahentína ha Chíle yvatépe. miniaturadeimagen
Moõpa oiko hikuái
miniaturadeimagen|Aimarakuéra [[Vorívia-pe.]] miniaturadeimagen|Aimarakuéra [[Perũ-me.]] miniaturadeimagen|799x799px|Aimarakuéra [[Chíle yvatépe.]]
Bactrocera binoyi
Bactrocera binoyi jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew & Raghu, 2002.
Tángo
Tángo ha’e peteĩ jeroky ha pupoty jeheguaty oúva ysyry Platagui ha umi yvykuéra oĩva kóva ykére ñepyrũrãitevoi umi tavakuéra Vuenosáire (Arahentína) ha Montevidéope (Uruguái). miniaturadeimagen|[[Martha Báez opurahéivo tángo.]] miniaturadeimagen|Peteĩ [[kuña ha kuimba'e ojerokýva tángo Vuenosáirepe, Arahentínape.]]
Ypa Cháde
Ypa Cháde (Hyãsiañe'ẽme: lac Tchad) ha'e ypa ojejuhúva Áfrika-pe, ijerére ojejuhu hína umi tetã Cháde, Niheria, Kamerũ ha Níher. Ko ypa apekue ohupyty amo 900 km², hákatu ymaguare ijapekue ohupytýkuri 26.000 km², ko ypa oñemomichĩ ára ha ára yvypóra heta oipurúgui y ko ypágui ñemitỹme. Ypa Cháde ndahypýiva, henda hypyvéva ohupyty amo 7 metro. Y ko ypágui nosẽi tenda ambuévape, oguahẽ upépe ysyry rupive ha oñemotimbo.
Bactrocera bipustulata
Bactrocera bipustulata jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Bezzi, 1914.
Apajerekõi
Apajerekõi térã kõiriri, ojekuaavéva katu vísi ramo, ha'e peteĩ jereraha omýiva mokõi pyrũha rupi, yvypóra py opyrũhápe umi pyrũha omomýi hag̃ua mokõi apajere. Tapichakuéra oparupigua oipuruite ko jereraha, ndahepýigui ha ndahasýigui oipuru hag̃ua, upéicha avei nombyaíri ñande rekoha ndoipurúigui mba'e omotĩmbóva. Karai héra Karl Drais, moheñoiha Alemañagua, omboypy apajerekõi 1817 jave.
Florénsia
Florénsia (Italiañe'ẽme: Firenze) ha'e niko peteĩ táva Itáliape, tetãvore Toscana itavusu. Ko távape oiko amo 378 239 tapicha ha ijerére oiko amo 1 500 000. Ko táva ha'e akue Itália itavusu ary 1865 guive 1871 meve, ha táva tuichaitéva Ára Mbytegua pukukuévo, ko távape niko oñepyrũ Renacimiento, tapichakuéra oñepyrũrõguare oheka ha ogueromandu'a umi Ára Ymaguare mba'e, tenondeitépe oñemoaranduse hikuái Gyrésia Ymaguare ha Rróma Mburuvi mba'ekuéra rehe. Unesco ohechakuaa Florénsia táva apyte ha'eha yvypóra reko rembiejakue, heta óga guasu iporãitéva oñemopu'ãgui upépe ymaite guive.
Apajere
Apajere térã rruéda niko peteĩ mba'e apu'a omýiva ojerévo. Yvypóra oipuru apajere ogueraha hag̃ua mba'ekuéra hi'ári ymaguareite guive, ko mba'e rupive ikatu ombohasy'ỹ hembiapo. Oipuru avei oho pya'eve hag̃ua ohosehápe, upévare jahecha apajere mba'yrumýipe ha heta mba'e jererahápe. Ikatu jajuhu apajere makinakuéra rehe, omomýivo ha omomba'apóvo ichupekuéra.
The Vampire Diaries
The Vampire Diaries ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui Tetãvore Joapykuéra pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava The CW.
Kusuviru'ũ
Kusuviru'ũ ha'e yvytu puku ha pochy oipeju hatã vaíva, peteĩ ijapýra opoko yvýre ha ijapýra yvatevéva ojoaju araíre yvágape. Jepémo ndahi'aréi ha ndaituichaitéi, kóva niko yvytu mbaretevéva ojepoíva yvy ape ári ha jerekuévo ohundipa. Hetave kusuviru'ũ ohupyty amo 65 térã 180 km/h oipejúvo, ha ituichakue amo 75 metro, ikatu ohasa heta kilómetro rupi oguete mboyve. Umi ipochyvéva ikatu ohupyty 450 km/h térã hetave, ituichakue amo 2 km ha opoko yvýre amo 100 km pukukuévo.
Ohasávo kusuviru'ũ, oitypa ogakuéra ha ikatu ohundipa peteĩ táva. Ko yvytu pochy ikatu ojehecha oparupi, tuichaitépe Amérika Retãvorekuéra Joaju mbytépe ha Ñemby Amérika vorekue ojeheróva Pasillo de los Tornados térã Corredor dos tornados (kusuviru'ũ hasaha'i, karaiñe'ẽme ha peroñe'ẽme), ojepysóva yvate ha mbyte Arahentína, ñemby kuarahyreike Brasil, ñemby Paraguái ha Uruguái rehe.
Bactrocera bivittata
Bactrocera bivittata jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Lin & Wang, 2005.
Rachel de Queiroz
Rachel de Queiroz, (Fortaleza, 17 jasypateĩ ary 1910 — Rio de Janeiro, 4 jasypateĩ ary 2003), ha'e akue kuñakarai haihára, marandu'asãihára ha mombe'ugua'u apohára Pindoráma retã pegua. Omba'apo avei ñe'ẽ ñembohasáme. Ko haihára réra, poytugañe'ẽ rekorã ãgagua, ojehai arã Raquel de Queirós ojehaiháicha.
Ypekarapã
Umi ypekarapã (Heliornithidae) ha'e hína peteĩ guyra juehegua imichĩva ha hokóicha, ha ipy puku. Kóva ha'e peteĩ guyra oikova umi yno'õme. Ijajúra ha ipy ipukumi, itĩ, huguái ha hete ipo'i. Ho'u pira ha ka'avo ypegua.
Ijuehegua
Ypekarapã juehegua hína mbohapy:
Ani hag̃ua oĩ ojejukáva
Ani hag̃ua oĩ ojejukáva ikatu jajapo heta mba'e, ku ojejukáva niko he'ise tapicha omano omanoségui ha ojejukaségui, ha ani hag̃ua ñande rapichakuéra ojejuka oĩ mba'e oporoñangarekóva ha mba'e oporopytyvõva.
Rachel de Queiroz
Hembiapokue hetáva omombe'úva avano'õ rehegua, hetãvore Ceara ha umi tetãvore ambuéva ijerére hembiasagua'u. Kuña peteĩha oiko akue Pindoráma Ñe'ẽ Amandaje atýpe. Ary 1993-pe, kuña peteĩha ipu'akáva upe Jopói Camões, jopói oñeme'ẽva umívape guarã ohai porãitéve poytugañe'ẽme.
Ani hag̃ua oĩ ojejukáva
Mba'éichapa ikatu jaikuaa pe ojejukaséva
Ani hag̃ua oĩ ojejukáva, jaikuaa raẽ oĩpa pe ojejukaséva. Apytu'ũkuaaty niko ombo'e heta mba'e rechaukaha oĩ jaikuaa hag̃ua oĩ peteĩ ojejukaséva. Umíva apytépe jajesarekoite va'erã tapicháre he'íva "ikañyséva" ha "okese ha ndopayveséi" térã "ohose mombyryite", ikatu avei he'i "omanose" taha'e ha'éva ipukarãnte.
Rachel de Queiroz
Omano ára 4 jasypateĩ ary 2003-pe, ikorasõ apañuaigui, hógape táva Rio de Janeiro-pe, mbovy ára ojapo mboyve 93 arykue.
Ani hag̃ua oĩ ojejukáva
Mba'éichapa ikatu jaikuaa pe ojejukaséva
Jajesareko ko'ã mba'e rehe:
Ára Ko'ãgagua
Ára Ko'ãgagua niko Európa ha tetãnguéra ijykegua rembiasa pukukue oñepyrũ saro'y XV aja, ho'árõguare Constantinopla opávove pe Mburuvi visantíno ary 1453-pe, ha Kiritóval Kolõ oguahẽvo Amérika-pe ary 1492-me, ha opa pe Hyãsia Ñepu'ã oñepyrũvo ary 1789-pe térã upe mboyve, amo ary 1776-me, oikóvo pe Tetãvore Joapykuéra Ñepu'ã, hekosãsóvo Tetãvore Joapykuéra, upe rire ojehecha oikoha pe Mba'aporeko Ñepu'ã, ojehechahápe yvypóra oñepyrũ omba'apove mba'eapopyha rógape ha oipuru heta mákina pyahu ojapo pya'eve mba'eapopy kuéra, upépe niko oñepyrũ Ára Javegua, ko'ãgaite voi oiko.
Ñañe'ẽvo mba'éichapa Ára Ko'ãgagua iñambue Ára Mbyteguágui, jahecha oñemoambueháicha avano'õme, mbeguehápe imichĩve ku ohekavéva jeroviapy reko ha hetave ku ohekáva yvypóra reko, tuichaitépe oñepyrũ rire pe Renacimiento, ojehechahápe hetaite mba'e ipyahúva tembikuaatýpe, tembiapoporãnguérape ha avano'õme.
Suahíli ñe'ẽ
Suahíli ñe'ẽ térã suahéli ñe'ẽ ha'e peteĩ ñe'ẽ Áfrika pegua heta oñeñe'ẽva Tãsaña retãme ha Kéña retãme, ha tenda ambuéva oĩva Ugánda, Mosambíke, Tetã Jekopytyjoja Kongo, Rruánda, Vurundi, Somália ha Simbámbue retãme.
Ha'éramo jepe ñe'ẽ Áfrika pegua, heta iñe'ẽnguenguéra áraveñe'ẽ pegua, ha ko'ãga ingleñe'ẽ ha poytugañe'ẽ avei. Amo 45.000.000 tapichakuéra oñe'ẽkuaa suahíli ñe'ẽme.
Bactrocera bogorensis
Bactrocera bogorensis jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Hardy, 1983.
Ñemby Taráua
Ñemby Taráua (Ingleñe'ẽme: South Tarawa, Kiriváti ñe'ẽme: Tarawa Teinainano) ha'e hína Kiriváti retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype. Amo 50.190 tavayguakuéra oikove ipype, 50% opaite Kiriváti retãygua pegua.
Kanagáua y apeno guasu
Kanagáua y apeno guasu ha'e peteĩ ta'ãngakarãi rembiapokue ojapo Hokusai, tembiapoporã apohára Hapõ retãygua.
Ko tembiapoporã ojejapo amo ary 1830 térã 1833, upéva niko oiko ára Edo jave. Kóva ta'anga peteĩha oĩva Mbohapypa poteĩ yvyty Fúji ra'anga rysýipe. Ko ta'angápe ojehecha peteĩ y apeno ojepoíva ygakuéra ári táva Kanagáua rembe'ýpe. Karai Hokusai oipuru aporeko hérava ukiyo-e ojapo hag̃ua ko ta'anga.
Kóva niko Hokusai rembiapokue herakuãvéva ha peteĩ umi ojeikuaavéva yvy ape ári.
Hawaii Five-0
Hawaii Five-0 ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui Tetãvore Joapykuéra pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava CBS.
Maltañe'ẽ
Maltañe'ẽ (Maltañe'ẽme il-Malti térã l-ilsien Malti) ha'e peteĩ ñe'ẽ Európa pegua, oñeñe’ẽva Malta-pe, ha ambue tetãme ha’eháicha Itália, Hyãsia, Autarália, Amérika Retãvorekuéra Joaju, Kanada ha Tunísia. Kóva ingleñe'ẽ ndive ha'e Malta ñe'ẽtekuéra. miniaturadeimagen|Maltañe'ẽ
Héctor Da Ponte
Hembiapokue ikatu ojehecha Museo Nacional de Bellas Artes-pe, táva Paraguaýpe, upépe ojejuhu umi ta'anga ha'éva “El Oratorio”, “Ytapytapunta al atardecer” ha “Río Paraguay”.
Hekove
Iñarandukápe Treinta y tres nombres en las artes plásticas paraguayas, haihára Josefina Plá omombe'u Héctor Da Ponte oñembokatupyry Itáliape sa'ary XIX pahápe. Oñemoarandupa rire, Da Ponte oguahẽ Paraguáipe ha amo 60 ary pukukuévo omba'apo omoha'angávo ha ombo'évo ñembosa'y rembikuaa.
Julio Mornet ndive, Hector Da Ponte omboypy peteĩ Tembiapoporã Apoha upe Instituto Paraguayo rógape, upépe oñembokatupyry hetaite moha'angahára Paraguái pegua.
Hembiapokue
Da Ponte rembiapokue hetáva ha opaichaguáva. Techapyrãme jareko Mburuvicha Emilio Aceval ra'anga; “Batalla de Curupayty” ha “Los defensores de la bandera tricolor” (Paraguái Ñorairõ ra'angakuéra); “Vuelta de la fuente”, “Idilio campestre”, “El tropero” (ta'angakuéra ohechaukáva Paraguái reko tee ha tavarandu), ha hetaite ambuéva ojehechahápe kokue, kampáña ha teko okaragua.
Jejukaha
Jejukaha niko oiko tapicha omanóvo omanoségui ha ojejukaségui. Py'ỹinte ojehecha oĩha pe ojejukase iñapytu'ũ rasyitégui ha ojepy'amongetánte umi mba'e ombopy'apývare hese, taha'e ha'éva ohasa asyitégui isoguévare, térã hasýgui ichupe ojokuaa porã hapichakuérare, heko añoitére térã oĩre hetaite py'ỹinte ojahéi vaíva hese ha omoapañuái iñapytu'ũ. Umi apañuáigui ikatu heñói apytu'ũ mba'e ikatúva oporomoĩ tesaparápe ha umíva niko ikatu ojehechakuaa ha'eha peteĩ apytu'ũ mba'asy, upéicha ojehecha umi hekokangyitéva, heko py'ahetáva, iñapytu'ũ jekáva, hekotee apañuái tembe'yguáva (TLP oñemombykyháicha karaiñe'ẽme, he'iségui  trastorno límite de la personalidad), oka'u meméva ha droga oipuruitereíva. Pe mba'e ohechaukavéva tapicha oĩrõ tesaparápe niko yma oha'ãramo ojejuka ha ndaikatúi, ikatúgui oha'ã jey.
Tetãnguéra rupive iñambue mba'éichapa tapichakuéra ojejuka ha ojehechami oipuruha mba'ekuéra oĩva hi'aguĩ. Py'ỹinte ojehecha oĩha pe ojejuvýva, pe ho'úva vícho jukaha térã pe oipurúva mboka. Upéicha omano 817 000 tapicha ary 2016 pukukue, hetave niko ñambojojárõ 1990 pukukue, ku arýpe 712 000 upéicha omano.
Ani hag̃ua oĩ ojejukáva ñahesa'ỹijo va'erã mba'érepa tapicha ojejukase ha mba'épa ojehu chupe, upéva ikatu ojejapo apytu'ũ terápia rupive. Oñemokañy pe ojejukasévagui umi mba'e ha'e ikatu oipuru –taha'e ha'éva mboka, pohã térã vícho jukaha–, ha ñamomombyry chupe umi mba'e ha'e ikatu oipuru vai, techapyrãme jey'urã oporomonga'úva térã droga ambuéva. Ojehechakuaa oñemomichĩha ku oha'ãva ojejuka ñañemongetárõ umi mba'e rehegua ta'angambyrýpe, kuatiañe'ẽme ha mba'e oporomomarandúva ambuévape.
Mba'éichapa jahecha pe jejukaha niko oĩ mba'e jagueroviávare, ñane rerakuãre ha mba'éichapa jahecha ñande rekovére. Islã, hudío jerovia ha Hesu rape niko he'i jejukaha ha'e angaipa, oroviágui hikuái ñande rekove niko mba'e imarangatúva. Oĩ he'íva ojehechave ku ojejukaséva umi ndogueroviáiva Tupãre apytépe ha karai avarekokuaatýre oñemoarandúva Emile Durkheim he'íma jeroviapýpe oĩ mba'e oporoñangarekóva, upéicha ohai iñarandukápe héra "Jejukaha" (1897).
Adela ha Celsa Speratti
Adela ha Celsa Speratti ha'e akue mokõi ojoyke'ýva mbo'ehára Paraguái pegua, Adela heñói 1865 ha Celsa katu 1868 jave, oiko aja Paraguái Ñorairõ. Imba'eguasuite hikuái Paraguái rekombo'épe, ha'ekuéra katu omoheñói Paraguáipe pe mbo'ehao peteĩha ohekombo'éva umi mbo'ehárape.
The Fox and the Hound
The Fox and the Hound ha'e peteĩ ta'angamýi moha'angapyre Tetãvore Joapykuéra retãgui ojejapo 1981-me. Ko ta'angamýi rembiasagua'u osẽ pe aranduka Daniel P. Mannix ojapo. Imba'eapohára tenondegua ha'e Mickey Rooney, Kurt Russell, Pearl Bailey, Jack Albertson, Sandy Duncan ha Jeanette Nolan. Ko ta'angamýi omombe'umi peteĩ aguara ha jagua oñoirũva ha ojejokupytýva rehegua.
Adela ha Celsa Speratti
Ojegueromandu'a ichupekuéra viru Guarani ikuatia rovápe hepy 2000, ojehechahápe ha'anga.
Claudia Amengual
Claudia Amengual Puceiro (Montevideo, 7 jasyteĩ 1969) ñe'ẽpapára ha ñe'ẽasahára Uruguaygua.
Vyretáña Mburuvi
Vyretáña Mburuvi (Ingleñe'ẽme: British Empire) ha'e akue opaite umi yvy pehẽngue, kolóña, tetã mo'ãmbyre ha tekoha ambuéva oĩ Tavetã Joaju poguýpe saro'y XVI guive XX meve. Ha'e akue pe mburuvi tuichavéva oiko Yvýpe ko ára peve. Amo saro'y XX ñepyrũ pukukue, oiko Vyretáña Mburuvípe amo 458 sua tapicha ha ijyvy apekue ohupyty amo 35.000.000 km², upe niko he'ise irundýgui peteĩ oikove ko Mburuvípe ha 5-gui peteĩ opaite yvy apekuégui oĩ ipoguýpe. Upéicha kóva niko pe Mburuvi tuichavéva ojehecha Yvy apére.
Ko Mburuvi omosarambi oparupi umi mba'e pyahu ojejapóva Ingyatérrape, upéicha avei oñemyasãi hetã terãre pe ingleñe'ẽ, ku oñeñemuháicha ha ku ojejokuaiháicha Tavatã Joajúpe. Upe aja ko Mburuvi añónte heko pu'akaite upéicha Tavetã Joaju tuicha imba'ehetave. Ko'ãga, heta Vyretáña Mburuvi koloñakue oĩ umi tetã poguasuvéva apytépe, techapyrãme oĩ Autarália, Kanatã, Tetãvore Joapykuéra, Índia ha Selánda Pyahu.
Umi Europagua oñepyrũvo oguahẽ Amérikape, saro'y XV ha XVI aja, Poytuga Mburuvi ha Epáña Mburuvi ohenonde'a ha omyasãi hetã Európa okápe. Upéicha avei Ingyatérra, Hyãsia ha Olánda ojapose ha oho hikuái ojapo ikolóña Amérikape ha Ásiape. Ingyatérra ipu'aka rire Olándare ha Hyãsiare oñemomba'epa Yvateamérikare ha Índiare. Osẽ rire Ingyatérra poguýgui umi 13 kolóña Yvateamérika pegua, amo 1783-pe Tetãvore Joapykuéra hekosãsórõguare, ndaiporivéima Mburuvípe umi kolóña tujavéva ha orekovéva tapichakuéra. Upe rire Vyretáña ojere Áfrika, Ásia ha paraguasu Py'aguapy gotyo omopu'ã hag̃ua kolóña mbarete pyahúva. Ipu'aka rire Napoleón Bonaparte rehe amo ary 1815-pe, Vyretáña Guasu ohenonde'a opaite umi tetã ambuéva amo haimete 100 ary aja.
Alemáña Mburuvi ha Tetãvore Joapykuéra imbareteve ha mbeguehápe Tavetã Joaju nohenonde'avéima hesekuéra, upe ojehu amo saro'y XIX pahápe. Upe rire Tavetã Joaju ha Alemáña oñepyrũ hikuái oñokarãi mimi ha sapy'ánte oiko pe Ñorairõ Guasu Peteĩha, ha tuichaiterei oĩ Vyretáña Mburuvi koloñanguéra ári oipytyvõ hag̃ua Ingyatérrape, hepyite ku ñorairõ pe Mburuvípe. Oiko aja pe Ñorairõ Guasu Mokõiha, Hapõ Mburuvi oñemomba'e umi Tavetã Joaju kolóñare ojejuhúva Ñembykuarahyresẽ Ásiape, upévare Vyretáña Mburuvi herakuã vai ha ikangyve, ñorairõ ipahápe ipu'akáramo jepe Hapõre. Upe rire Índia hekosãsóma mokõi ary opa rire pe ñorairõ.
Opa rire pe Ñorairõ Guasu Mokõiha, haimete opa Vyretáña Mburuvi kolóña hekosãsóma, amo ary 1997 meve Tavetã Joaju ome'ẽ jey Hong Kong pe Chína Tetarã Retãme. Tavetã Joajúpe oĩ gueteri 14 yvy pehẽngue paramboypýri, Vyretáña Guasu kolóña yma oĩ gueteri Tavetã Joaju poguýpe. Heta Vyretáña Guasu koloñangue hekosãsóma rire oike pe Tetãnguéra Ñembojoajúpe (Commonwealth), tetãnguéra hekosãsóva omba'apóva oñondive, pe aty Commonwealth-pe oĩ 16 tetã imburuvichavete niko peteĩva, Isabel II, umíva niko ojehero Commonwealth Tavetãnguéra.
Bactrocera brachus
Bactrocera brachus jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1972.
Kã guasu
Kã guasu (mongóliañe'ẽme: xaɣan) ha'e peteĩ téra oipuru va'ekue umi Mongólia Mburuvi mburuvichakuéra. Ko téra oipuru umi ha'éva peteĩ kanáto térã mburuvi mburuvicha guasu, "mburuvicha guasu mburuvichakuéra mba'e".
Bactrocera brachycera
Marandeko
Jaho’i’ohára Bezzi, 1916.
Ypeky
Hetemi piru ha michĩ, ipukukue 28-31 cm, ha ami 130 g ipohyikue.
Hudiokuéra
Jews montage.jpg • Flavio Josefo • Akiva ben Iosef • Maimónides
Ypeky
Guyra oiko yvy he'õme y hetáva rehe, ohaitypo yvyrami guýpe ypa térã ysyry rembe'ýre. Ikirirĩ meméva, hákatu iñemoña jave opuraheiterei.
Ho'u opaichagua mba'ekuéra oiko y|ýre, taha'e ha'éva pirakuéra térã ka'avo.
Hudiokuéra
Guýpe: Emmy Noether • David Ben-Gurión • Marc Chagall • Natalie Portman]] Hudiokuéra niko umíva ijypykue evréo ha Israel Ymaguare retãygua, tapichakuéra oiko yma guive amo Kuarahyresẽ Aguĩguápe. Hudiokuérape ijeroviapy tee mba'eguasuite hína, heta umíva ijerovia hudío. Umi ñe'ẽ oipuruvéva hikuái hína ko evréo ñe'ẽ ha jídiche ñe'ẽ. Ary 2018 aja ojeipapa oĩha 14.047.400 hudío oparupi Yvy apekuépe, tuichaitépe Israel ha Tetãvore Joapykuéra retãme.
Yma guive oparupi Európape heta ndaija'éi umi hudíore, omuña ha omboyke hesekuéra. Techapyrãme oiko pe Adolf Hitler, ha'e katu omboja hudiokuérare opa jehasa asy hetãgui ha upévare oiko Holocausto Alemáña násipe (ojukasepárõ guare umi hudío), oiko aja pe Ñorairõ Guasu Mokõiha.
Hudío rekorã he'i opa umi isy hudíova oikóta chugui hudío avei, opa umi ojapo hudío ijeroviágui oikóta avei hudío ramo. Upévare, ndaha'éi añónte umi ijypykuéva Israel retãygua.
Taihaihára
Mandu’apykuéra
https://app.glosbe.com/es/gn/letrista
https://dle.rae.es/letrista
Pirivevúi ñorairõ
miniaturadeimagen|300px|Pirivevúi ñorairõ.
Bactrocera breviaculeus
Bactrocera breviaculeus jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Pirivevúi ñorairõ
Pirivevúi ñorairõ. 11 jasypoapy ary 1869 ára ko'ẽme, Ñorairõ Guasu aja, 20.000 brasileño-kuéra omongora táva Pirivevúipe ha huvicha ha'éva Conde d'Eu ojerurékuri ñane retãyguávape oñepomoĩ hag̃ua. Mburuvicha Pedro Pablo Caballero, ñane retãyguáva ha oĩva okarusu ruvichárõ, oguerekóva ipoguýpe 1.600 kuimba'e, kuña ha mitã; osẽkuri ombohovái “ápe roĩva roime roñorairõ hag̃ua, romano hag̃ua, tekotevérõ, ág̃akatu araka'eve noroñeme'ẽmo'ãi”.
Bactrocera breviaculeus
Marandeko
Jaho’i’ohára Hardy, 1951.
Pirivevúi ñorairõ
Ára 12 jasypoapy oñepyrûkuri pe ñorairõ guasuete, ojekuaáva upe ñorairõ huguyvévaramo oikova'ekue upérõ. Ohasa rire 5 aravo pysyrõháme ha ñane ñorairõhára ohechaukahaguépe mba'éichapa ipyapy ha hetã rayhu hikuái; ipahápe, brasileño-kuéra oñemomba'e Pirivevúire. Mokõi jey ojeity rire ñande ári, brasileño-kuéra ojukáma haimete 800 ñane retãyguávape. Mbohapy ojeityhaguépe ñande ári, mburuvicha rapái João Mena Barreto, oñemotenonde iñorairõhárare. Upe jave, Kapitã Solalinde, ñandereheguáva, omba'ejerurékuri ñorairõhára Gervasio León-me ojapi hag̃ua Mena-me ha upéicha ojapókuri ha ojukaitékuri rapái ruvichápe. Upe mba'e ombopochyvaíkuri Conde d'Éu-pe ha he'íkuri ita'yrakuérape ñandejukapa hag̃ua, tuicha py'arõ reheve. Paraguay ñorairõharakuéra omanombapota rupi, iñapysẽkuri 100 kuña Paraguay ipy'aguasúva ha avei oñorairõ brasileño-kuéra ndive oipuruhápe mboka, ita, yvyra ha liméta jekakue.
Upe ñorairõ tuicha ha ivaietéva rire, brasileño-kuéra omoĩ ipoguýpe táva Pirivevúi ha riremínte ojukauka Paraguay ñorairõharakuérape ha ohapy hikuái tasyo, omanohaguépe okaihápe opavave hyepýpe oĩva, haimete 600 tekove, umíva apytépe brasileño-kuéra. Heta ára rire upe tendápe hyakuã gueterei umi okaiva'ekue ro'o ha upe tasyo ogykére ojejuhukuaa umi omanova'ekue pire rembyremimi. Umi mba'e ojapoukákuri Conde Gastón de Orleans. Mburuvicha Pedro Pablo Caballero katu ojejokuákuri irundy kavajúre oipehẽ'áva upe hete, hogaygua renondépe.
Puraheihára
miniaturadeimagen|Kuñanguéra opurahéivo. Puraheihára (karaiñe'ẽme: cantante/cantor), ha’e pe tapicha (kuimba’e térã kuña) omba’apóva puraheihápe.
Mandu’apykuéra
https://www.abc.com.py/edicion-impresa/suplementos/escolar/puraheihara-rekove-1412244.html http://lyrics.jetmute.com/viewlyrics.php?id=2781590
http://lyrics.jetmute.com/viewlyrics.php?id=2781590
[https://www.abc.com.py/especiales/remiandu/puraheihara-jorge-castro-hae-paraguay-memby-omokunuveva-720218.html?desktop=true#! https://www.abc.com.py/especiales/remiandu/puraheihara-jorge-castro-hae-paraguay-memby-omokunuveva-720218.html?desktop=true#!]
Beverly Hills, 90210
Beverly Hills, 90210 ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui Tetãvore Joapykuéra pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava FOX.
Kiriváti
Kiriváti (oje'e "Kíribas" Kiriváti ñe'ẽme ha ojehai "Kiribati" ingleñe'ẽme), héra tee hína Tavakuairetã Kiribati (Ingleñe'ẽme: Republic of Kiribati; Kiriváti ñe'ẽme: Ribaberikin Kiribati), ha'e peteĩ ypa'ũ aty ha tetã hekosãsóva ojejuhúva paraguasu Py'aguapy ipehẽngue mbyte kuarahyreiképe, y rupive ko ypa'ũ aty oĩ yvate kuarahyresẽ Autarália pegua. Amo 110.136 tekovekuéra oiko ko ypa'ũ atýpe.
Ko tetã yvy apekue ha'e 33 ykuãirũ orekóva ijerére yñu opaichagua ha upe yvytyrata ypa'ũ hérava Banaba. Ohupyty isãso ary 1979-pe ha oike y ONU atýpe ary 1999-pe. Itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra ha'e Ñemby Taráua.
Mbo'ehára
miniaturadeimagen|[[Adela ha Celsa Speratti, kúña mbo'ehára paraguáigua, viru guaraní-pe.]] Mbo'ehára ha'e peteĩ kuimba'e térã kuña ombo'éva mitãnguerápe mbo'ehaópe térã ohekombo'éva tapicha ambuévape, ikatupyryitégui peteĩ tembikuaatýpe.
Mbo'ehára Ára
Mbo'ehára Ára ojegueromandu'a umi tetãnguéra Amérika, Európa ha Ásia, Paraguáipe ko ára ho'a 30 jasyrundy, Amérika Retãvorekuéra Joajupe katu ho'a 2 jasypo, Taiuãpe ho'a 28 jasyporundy ha Epáñape ho'a 27 jasyporundy, Unesco omotenonde ojegueromandu'a va'erã ára 5 jasypápe.
Tembiaporã tenondegua mbo’ehára
Umi mbo'ehára ojaposeveva, ha'e pe ohejaseva hendague mbo'eháraicha.
Ko'ãngá peteĩ tembiapo umi mbo'ehára ojapoveva ha'e pe opytyvõ umi temimbo'ekuérape katu haguã hikuái oñemomarandu ha'eñoite.
Marco Polo
Marco Polo (Venésia, 20 jasyporundy 1254 - 8 térã 9 jasyteĩ 1324) ha'e akue peteĩ ñemuhára Itália pegua,  herakuãitéva ohaihague ohórõguare Kuarahyresẽ Ásia gotyo, iñaranduka rupive hérava Il Milione, oikuaaukávo opa Európa Ára Mbytegua pegua rupive mba'éichapa umi tetã Mbyte Ásia pegua ha Chína.
Puraheiapohára
Puraheiapohára (karaiñe’ẽme: cantautor/a) ha’e pe tapicha pupotyhára, omba’apóva ha’eño, ohaíva ha opurahéiva ipuraheikuéra. miniaturadeimagen|[[Aristide Bruant, puraheiapohára hyãsiagua.]]
Marco Polo
Oñemombe'u Marco Polo heñoihague táva Venésia-pe ha upépe oñepyrũ omba'apo ñemuhára ramo, upe aja itúva Niccolò Polo ha itío Maffeo Polo oviaha Ásia rupive, upépe oikuaa hikuái Kublai Kan. Ary 1269-pe oho jey hikuái Venésia-pe ha oraha hendivekuéra Marco Polo, oñemu hag̃ua Ásia-pe, upépe oho hikuái Ayméña, Péysia ha Ahyganitã ngotyo, ohóvo pe Aopo'i Rape, oguahẽ meve Mongólia ha Chína-pe. Ñemombe'u he'i Marco Polo omba'apohague 23 ary aja Kublai Kan-pe guarã, Mongólia ha Chína mburuvichavete, ha oho jey Venésia-pe 1295 aja.
Upekuévo Venésia oñorairõ Hénova rehe. Marco ho'a umi Hénova tavaygua poguýpe ha oho ka'irãime. Upépe oikuaa pe haihára Rustichello de Pisa-pe, ha omombe'u ichupe ohórõguare Ásia-pe ha omba'apórõguare Mongólia-pe.
Puraheiapohára
Mandu’apykuéra
https://app.glosbe.com/es/gn/cantautor
Jane Austen
Jane Austen (Steventon, 16 jasypakõi 1775-Winchester, 18 jasypokõi 1817) ha'e akue peteĩ tembiasagua'u haihára Ingyatérra pegua. Oipurukuaa porãgui ñe'ẽ oporombopukáva, hembiapokue ojejuhu umi imomorãmbyre apytépe ingleñe'ẽme, upéicha avei, ko'ãga peve heta oñemoñe'ẽ iñarandukakuéra.
Heñói táva Steventon-pe (Hampshire). Iñemoñare ou umi mburuvicha okaraygua Tavetã Joaju pegua, hembiapokue katu heta omombe'u kóvare, oñe'ẽvo ñemenda ha teko ogagua. Heta jey ojejapo ta'angamýi hembiapokuégui ha hekove rembiaságui avei.
Hembiapokue
Tembiasagua'u Ndaikatúiva omohu'ãmba Ambuéva
Juvenilia—Volume the First (1787–1793)
Juvenilia—Volume the Second (1787–1793) Juvenilia—Volume the Third (1787–1793)
Taguato jatyta
Taguato jatyta (Rostrhamus sociabilis) guyra juehegua ojoguáva taguato michĩ oikove yvy mbyry'áiva Ñembyamérika pegua, umi ypa'ũnguéra Karíve pegua ha Florida retãvore.