cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Viéna
Viéna rembiasakue ipukuiterei, ha'égui táva ymaguareite Európa-pe, upévare oreko heta tembireja ha ógaguasu ymaguare ijapekuére ombojegua chupe. Upe saro'y XIX jave heta oñemba'apo upépe mba'epu porã rehe ha saro'y XX iñepyrũme heta oñemoarandu upépe arandupykuaaty rehe.
1851
1851 - ary
Joaju
...1850-1851-1852...
Tavetã Joaju retãnguéra
Tavetã Joaju retãnguéra ha'e umi tetã oñembojoaju ojapo hag̃ua tetã eĩ hérava Tavetã Joaju Vyretáña Guasu ha Yvate Irilánda pegua, tetã hekosãsóva, umi tetã hína Ingyatérra, Yvate Irilánda, Ekósia ha Gales.
Tavetã Joaju añónte hekosãso hína, ha'e mante ojehechauka umi ñembyatýpe ono'õhápe heta tetã, techapyrãme pe ONU ha Európa Joaju, upe pahágui osẽma 1 jasykõi 2020-me.
Tekoiterape
Tekoiterape hína pe tekorã hekopete ñemohenda yvypóra rekógui oikóvo avano'õme, tekojoja guýpe ha tekoitépe, he'iháicha tekome'ẽha.
Tetãvorekuera Joaju Ysyry Plata pegua
Retãvorekuéra Joaju Ysyry Plata pegua ha'e akue peteĩ tetã omoherakuãva ijehe isãsoha Epáña Mburuvi-gui ary 1810-pe, ha katu oñemosãsoite ary 1816-me. Kóva kuri ha’eva’ekue Río de la Plata Virreirenda-gua rendaguépe. Avei, he'iháicha Tetã Arahentína Léi Guasu, peteĩva umi héra ikatu ojepuru oñembohéra hag̃ua Tetã Arahentína. Ko tetãvore isãso ñemombe'úpe ojeporu héra Tetãvorekuéra Joaju Ñembyamérikape.
Jepémo ko tetã rekuái he'i ijyvy apekue virréi retã tuichakue javeve, umi Ysyry la Plata Retãvorekuéra Joaju araka'eve noisãmbyhypái pe virréi retã yma guare, omohu'ãva oñemboja'o heta tetãme: araka'eve ndaikatúi oñemomba'e tetãvore Paraguáire, jepénte oĩ ñorairõ oñemondóva hese. Osẽ ipoguýpe umi tetãvore Peru Yvategua ñorairõ isãso aja, oiko rire ñorairõ Huaqui (1811) ha Sipe Sipe (1815). Ñorairõ Poytuga-Pindoráma ndive ha José Artigas ndive oipe'a ipoguýgui pe Tetãvore Kuarahyresẽygua, oñembohéra Tetãvore Sisplatina. Ko'ã mbohapy yvy apekuégui oiko tetã: ary 1811 Tetã Paraguáí ko'ágãgua oñemosãsõ, jasykõi 1825 kongreso-pe ome'ẽ independencia umi Tetãvore Yvate Peru, omoheñóiva Volívia ko'ágã ha, ñorairõ Pindoráma 1825 guive 1828 peve, Vanda Oriental oñembosako'i ko'ãga Tetã Uruguái.
Umi tetãvore oĩva gueteri ko tetãme oñemboherajey Arahentína ramo pe Léi guasu 1826 megua.
Virureko
Tetãvorekuera Joaju Ysyry Plata pegua virureko oñemopyenda kuri ñemurenda Tavetã Joaju ndive. Isãso rire tetãvorekuera oñorairõ katu haguã ojeikuaa mávapa okontrolata pe virureko. Vuenosáire oipota kuri pe kontrol, ha umi tetãvore hy'epypegua oipota hikuái sãso virureko-pe, pe aduana añoite oĩva tetãme haʼe vaʼekue Vuenosáire. yvate gotyo oñeñoty takuare'ẽ ha ogapy rembiporu, mesopotamia-pe oñeñoty ka'a; viñas Cujo-pe. tetã ingreso fiskalkuera ha'e $2.596.000, pevá ojapó Vuenosáire-pe pe tetãvore irrikovevá tetãme.
Karaóke
Karaóke (hapõñe’ẽme, カラオケ, oúva terokuéragui 空 ((kara)), «nandi», ha オーケストラ ((ōkesutora)), «mbopuvaaty») ha’e peteĩ arahasarã oñeme’ẽva karuñemuha ryepýpe, ojepurahéivo mba’epuporã ári, ojeipurúvo peteĩ pumichĩ ha oñemoñe’ẽvo purahéi tai peteĩ sambyry rupive. miniaturadeimagen|Peteĩ ava opurahéivo karaóke.
Chína, Taiuã ha Singapúrape, karaóke sambyrýpe oje’e KTV. Oñemoag̃ui karaóke ñemuha omongu’e arapýpe $ 1 0.000.000000.
Luigi Miraglia
Avei mbo’ehára ñe’ẽ Latín-pegua, oñorãirõ ha oñeha’ãva ojeiporu hag͂ua tapereko oĩ’ypýva hekopete, ha’e ohenóiva inductivo-contextual, péva he’ise ñamyesakãva’erãha peteĩ ñe’ẽ pe ñe’ẽ rapoitégui hekohaichaite oñembojeha’ỹre ambue ñe’ẽre pe mitã oñembo’évo, ikatuhag͂uáicha ha’e oikuaa, ohayhu ha oñeha’ã oiporu hekopete ñe’ẽ avei, peva’erã tekotevẽ ojeiporu achegety ha ñe’ẽysajakuaa hekoháicha, noñemoing͂ueiva’erã ipype ambue ñe’ẽmegua, avei oñeme’ẽva’erã mitãme moñe’ẽrã ipukúva ikatuhag͂uáicha omoñe’ẽ ha ohesa’ỹjo, sapy’ánte ojejavy pe oñepyrũ ramo rupi oñeme’ẽ ichupe umi moñe’ẽrã’inte térã ojejapo ñe’ẽjoaju mbykymínte ha péva noipytyvõi ichupe nog̃uahẽi pe jeikuaaseve hesegua. Avei mbeguekatúpe oñemoigueva’erã ohóvo pe mbo’epýpe ñe’ẽpyahu, pevarã mbo’ehára oikuaava’erã heta ayvu 1800–2000 ñe’ẽ oikuaava’erã ikatu hag̃ua ombo’e ñepyrũ; ha umi ñe'ẽ ojeiporupy’ỹiveva’erã ñe’ẽjoaju térã moñe’ẽrãme oike ha opyta hag̃ua temimbo’épe ha ani opyta tesaráipe. Ha jajapoukava’erã ichupekuéra ñe'ẽpoty, mombe'urã, mombe'upy ha ikatúva guive tembiapo ko’ã ñe’ẽpyahu oiporu hag̃ua ha péicharõ ha’ekuéra ohecháta tekotevẽha oheka ha oiporuve ñe’ẽpyahu. Hi’ã avei ñe’ẽryru ndojeporuetéi ikatuhag̃uáicha oñeg̃uahẽ irundy katupyrýpe ha’éva ñemoñe'ẽ, ñehendu, ñeikũmby ha jehai pe ñeikũmbýva.
Álgido sentir
Álgido sentir ha'e peteĩ ñe'ẽpapa karaiñe'ẽme ojapo akue Donato Ruotti, oikóvo Cháko Ñorairõme, ha upéi María Odulia Nicola Ruotti ojapo chugui purahéi. .
Álgido Sentir
Luciérnaga de mi alma, mujercita de mi vida,
factor de mi esperanza, mi bella tupãsy
te escribo estas estrofas con mi alma dolorida
desde este inmenso Chaco a la luz del ñasaindy.
Si expreso en estos versos, lo mucho que te quiero,
si lloran sus estrofas un gran mba´e mbyasy,
verás en el grabado lo mucho que te adoro
lo cruel y lo siniestro que es tu pore´ỹ.
Modélo
Modélo ha'e pe tapicha omba'apóva móda rehe oñemondévo ohechauka hag̃ua ao pyahu, jeguaka térã mba'e ambuéva ojeipurúva hetére (sapatu, vosa, ku'asã, ha ambuéva).
Ko ñe'ẽ modélo ou karaiñe'ẽgui modelo ha upéva ou Italiañe'ẽgui modello, ojejapóva Renacimiento aja ojeipurúvo latinañe'ẽ modus he'iséva «aporeko» térã «ta'ãha».
Álgido sentir
Álgido Sentir
Cuando la noche cierra y envuelve esa laguna,
Luigi Miraglia
Ache térã Guayakies manopavẽre, Luigi Miraglia 1941-pe he’i umi paraguayo omba’apóva yvyguasu ñangarekópe kuarahyresẽ gotyo ndaha’éi tembiapovai Ache jejuka, oñembotuicha uvei ojukaramoguáicha jaguarete pochy.
Aharõguare táva Ajos ko’ág̃a Coronel Oviedo, Maximiliano Villalba Paraguay-gua omombe’u chéve ojehepyme’ẽha ichupe 300 térã 500 pesos Guayaki ojukávare, ha umi omombe’úva apytégui chemopirĩ kóva, ndaje peteĩ Guayaki oñemongoráma ndaiporivéima oho hag̃ua katu noñemomirĩri ha ndoguejýi ichupekuéra yvyrarakãgui, naipohãveietémarõ ojepoi yvatetégui ha omano upépe. Avei peteĩ ka’atyguasu jára rógape ahecha peteĩ mitãkuña Guayaki akãngue, iparimi rupi opytava’ekue takykue hogaygakuéra oñanirõguare, ikuãcha’ĩ hese ava py’avai ha orãirõ rire ojuka ichupe.
Mokõipa ary rire 1961-pe he’i jey Miraglia ivaiveha ko’ẽ ko’ẽre Guayaki reko, ndaikatuvéi omymbajuka hikuái oñemomĩchimbáre ka’aguy hekohakuéra, ojaho’i ava morotĩnguéra oñemitỹ hag̃ua; ha kóva ogueru vare’a Guayakikuérape, pévare oike omonda avati, mandi'o kokuégui ha ojuka vaka ha kavaju ichuguikuéra, sapy’ánte osẽ ojupe hikuái ha Guayaki itenondérõ ava morotĩre ojuka avei chupe, oipe’a ichugui hacha ha machete ogueraháva oñorãirõ hag̃ua, ko’ãva rupi ojejukauka Guayakies-pe mba’eve’yrõguáicha, mitã ojehepyme’ẽ tembiguairã, kuñataĩ oñerãirõ ha ojejuka. Peteĩ árape karai Pichin López oñapytĩ ojuehe 40 Guayaki ha ou ohepype’ẽ atyrenondépe okavusu San Juan Nepomuceno-pe.
Alfredo Stroessner tendota aja (1954–1989) haimete Guayakies ojejukapa 70 sa vore ijatykuéragui omano, hetaiterei mitã ojehepyme’ẽ ha ojereraha mombyry ipehẽnguekuéragui, miliko ombyepoti, omachetea ha mitãkuña orãirõ, karai Juan Pereira hetáre oñembosarái ha ojuka pe karai py’avai, heta avei omano mba’asy paraguayos omoingéva hekohakuérape, akãnundu térã tĩsyryvai jepe ojuka ichupekuéra ndoguerekóigui hikuái pohã ko’ã mba’asypo’ípe g̃uarã.
Ha ko’ã oikóva ojehai arandukápe ha ogueru ñeko’õi Paraguay-re ambue tetãgui.
Luigi Miraglia omano táva Paraguaýpe, 5 jasyteĩ 1975-pe.
Álgido sentir
Álgido Sentir
encontrándome en tu ausencia solito tyre´ỹ,
buscando tu figura diríjome a la luna
y ella compasiva platea un tesay.
De pronto allá a los lejos resuena plañidero,
por esa inmensa selva el karáu osapukái
y yo que tanto sufro encuentro un compañero
con quien llorar mis penas y hacerle mbohovái.
A veces tu recuerdo mi sueño embelesa,
pasando casi en vela los claros pyhare
y si furtiva brisa columpia mi cabeza,
creyendo estar contigo me duermo en torore.
Kurt Nimuendaju
Kurt Nimuendaju (1883-1945). Heñoiva’ekue 18 jasyrundy Su Poapysasu poapypa mbohapy Jena, Sajonia Alemania-pe. Opyta tyre’y michíre hendive peteĩ ikypyhy, héra heñóiroguare Kurt Unckel. Imichi guive oñembosarai hapichakuérandi ka’aguýre hu’y ipopekuéra oñani upérupi te’ýicha, he’i iñirũnguérape oikoseha  péicha. Ha okakuaa iñakãme ha’e te’yiha. Tuichavévo oho oiko isykypy’yndi, hendive ikypy’y; oho mbo’ehaópe ha omohu’ã iñarandu, ndohói mbo’ehaovusúpe. Omba’apo peteĩ apopýpe hérava Carl Zéiss. Imba’apo pa’ũrupi oho kuatiañe’ẽndýpe ha omaña mápare oikuaaségui mba’éicha ha avei moõpa oiko te’ýikuéra oĩva Ñemby Amérika ha Yvateamérika-pe. Omoñe’ẽ otopáva aranduka oñe’ẽva te’yikuérare, ha péicha omoinge mbeguekatúpe iñakãme oikoseha te’yikuérandi. Ohasa ary, Curt oñemoaranduve ára ha ára, péicha ijeheguiae oiko chugui tekochaukakuaatyhára ha avei avakuaahára.
Manuel Curros Enríquez
thumb|250px|Manuel Curros Enríquez. Manuel Curros Enríquez (Celanova, 15 jasyporundy ary 1851 - La Habana, 7 jasyapy ary 1908) ñe’ẽpapára Galiciagua.
Álgido sentir
Guaraníme ñembohasa
Muã che ãnga pegua, kuñai che rekove pegua,
Kurt Nimuendaju
Kurt Unckel omoinge iñakãme ohoseha oiko Brasil-pe, ikypy’y ha’éva mbo’ehára oipytyvõ chupe ikatuhag̃uáicha oho upépe oiko. Og̃uahẽ Brasil-pe 1903-pe oguerekorõguare mokõipa ary, ohasarõguare mokõi ary oñe’ẽma guaranikuérs oikóva Sao Páulo-pe ndive, ko’ã te’ýi ojeikua chupe kuéra ikatupyrýre, oĩ heta jehai hesekuéra rehegua. Jepémõ ndoroviái tupãme ha upévare ojeikuaavai chupekéra.
Álgido sentir
Guaraníme ñembohasa
Aha'i ndeve pe'ava ñe’ẽrysýipehẽ che ãnga hasyvo
Kurt Nimuendaju
Ko karia’y pyahu oikuaavoi heta mba’e hesekuéra rehegua, ha péicha ohechauka oĩva científico ko yvy ape áripe, oĩha heta jeikuaa pyahu te’ýi guaraní rehegua.
Believer
Believer ha'e peteĩ purahéi ojapova akue pe mbopuha'aty Imagine Dragons Amérika Retãvorekuéra Joajugua, ha ojeichuka 1 jasykõi ary 2017-pe Interscope Records ha KIDinaKORNER rupive.
15 jasyporundy
Ára 15 jasyporundy ha'e ára 258ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 259ha umi ary hekope'ỹme. Umi 107 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Kurt Nimuendaju
Guaranikuéra pya’e ombohérama Curt-pe, NIMUENDAJU. He’iséva: Karia’y pya’e oipe’a ha omopotĩ haperã ko yvy ári ha ohupyty hekorã.
Álgido sentir
Guaraníme ñembohasa
Ko Cháko tuichaiteguive pe tesakã ñasaindy pegua.
Kurt Nimuendaju
Ko karai oúva ambue tetãgui pya’e oikuaa guarani ñe'ẽ ha ojehayhu ha ohupyty jerovia avei. 1921-pe oñemohetãma Brasil-re. Oikóma chugui Brasil-gua.
Álgido sentir
Guaraníme ñembohasa
Aichakavo ko'ava ñe’ẽrysýipehẽpe, mba'eichapa che nde rayhu,
Kurt Nimuendaju
Jeporeka
Oñepyrũ oikuaauka 1910 guive hembiapo te’ýi rehegua, ojapo popateĩ jehai, ñe’ẽ ha’eño, mombe’u, ñemombe’u ha ombyaty heta ñe’ẽ guaraní. Upe arýpe oikuaauka peteiha hembiapo hérava NIMONGARAI  peteĩ kuatiahaipyre rupive hérava DEUSTCHE ZEITUNG opytáva Sao Páulo-pe. Upéi 1914-pe Berlín-pe oikuaaka avei hembiapo kuatiahaipyre rupive, oñe’ẽva mitología ha Religión de los Apapokúvare. 1944-pe karai arandu Juan Francisco Recalde ombohasa guaraníme ha upéi oikuaauka ambue térape.
Álgido sentir
Guaraníme ñembohasa
hasẽvo nde ñe’ẽrysýipehẽ peteĩ tuicha mba´e mbyasy,
Kurt Nimuendaju
Jeporeka
LOS MITOS DE CREACIÓN Y DE DESTRUCCIÓN DEL MUNDO, kóva ko tembiapo rupive ojeikuaa porãvéntema Nimuendajúpe. Oñemoarandu avei ambue te’ýi hérava, Macrofamilia ye, Apapokúva-guarani, Tikuna, Kaingang, Apinaje, Xerente ha Wanano. Ko’ã tembiapo Oipytyvõ heta avakuahára oĩva Brasil ha Amérikape omohu’ã hag̃ua iñarandukuéra ha aranduka.
Álgido sentir
Guaraníme ñembohasa
ehechata pe gravadope mba'eichapa nde ipota
Kurt Nimuendaju
Jeporeka
Omano pa jasypakõi su porundysa parundýpe (10 jasypakõi 1914), orekórõ guare 62 ary, te’ýi apytépe hérava Tikuna, opytáva Santa Rita do Weil, Alto Solimoes, Estado de Amazonas-pe.
Álgido sentir
Guaraníme ñembohasa
Mba'eicha ite iñaña nde pore´ỹ.
Pyhare ombotyvo ha ombojere pe lagunape,
Kurt Nimuendaju
Jeporeka
Ohasarõ 70 ary omano rire Nimuendaju, Museo del Indio opytáva Rio de Janeirope oikuaaka peteĩ aranduka ohaiva’ekue ko karai katupyry hérava: Reconocimiento de los ríos Icona, Ayari ha Uaupes. Ipype oĩ ta’anga, mombe’u te’yi rehegua oĩva Bahía Rio Négro-pe. Kóva ohechauka Renato Athías ha Lingüista Marilia Fecón ndive.
Álgido sentir
Guaraníme ñembohasa
Ojejuhuvo ndeimeha ndive añoite tyre´ỹ,
ohekavo ha'ãnga ahavo jasy rendape,
ha ha'e iporã platea peteĩ tesay.
Peichahágui amuete mombyty ipu plañidero,
pe ka'aguy tuichaitevagui karáu osapukái
ha che hetaite che asy ajuhu peteĩ che irũrã
che rasẽ hag̃ua ha katu hag̃ua chupe mbohovái.
Katu'ete amandu'a che kerechape oembelesá,
ahasavo aimete rovasype umi jekuaa porãite pyhare
ha nde ñemi pre'e omongu'e che rakã,
aimegua'uhaicha nde ndive ake tororepe.
Che jerovia apoha, tupãsy porã
Mba'epu: Chinita Nicola pegua.
Yvypóra tekoiterape
Umi yvypóra tekoiterape ha'e hína opaite umi mba'e yvypóra ikatu ojapo hekoitépe ha tekojoja guýpe oikove hekosãso, hekojoja ha heko jekupyty. Opaite tekove oreko umi mba'e oĩgui hína ko Yvy ári ha oikove va'erã tekove oñemomba'e arãva, heko porãme hag̃ua, «ani oñemboyke avavépe taha'e ha'éva iñemoñare, ipiresa'y, imeña, iñe'ẽ, ijerovia, jokuaikuaáre iñeimo'a térã opaichagua ha'éva iñeimo'ã, hetã térã henda oúva, ipirapire, heñói térã taha'e ha'éva ñembo'yke ambuéva».
Ikatu oje'e umi yvypóra tekoiterape ha'e hína opa mba'e ohejáva yvypóra toiko porãha avano'õ rehe, jekupytyhápe.
Yvága
Yvága niko ojeheroháicha opamba'e ojehecháva Yvy térã yvóra ambuéva guive ojehechávo arapy gotyo, yvága ojehechaháicha oñemoambuekatu oĩrõ térã ndaipóri ramo ára pytu yvoreva ijerére.
Ndaipóri ramo ára pytu yvága niko hũite, upéicha ikatu ojehecha porã mbyjakuéra. Oĩramo ára pytu, ñande Yvýicha, yvága isa'y para Kuarahy resapére oñembojoaju umi eleménto rehe oĩva ára pytúpe, upévare ñande yvága niko hovy, oikévo kuarahy, yvága sa'y oñemoambue, kuarahy resape oñemomichĩgui.
Yvága ikatu he'ise avei arapy, Yvy guive ojehecha arapýre umi mbyja, yvóra ha yvága mba'e ambuéva.
Charles de Gaulle
Charles André Joseph Marie de Gaulle (Lille; 22 jasypateĩ 1890-Colombey-les-Deux-Églises, 9 jasypateĩ 1970) ha'e akue peteĩ ñorairõhára ruvicha ha ojokuaikuaáva Hyãsia pegua, ha'e niko omyakã ha omotenonde Hyãsia retãme umi oñemoĩva Alemáña nási rehe, oiko aja pe Ñorairõ Guasu Mokõiha, ha oiko mburuvicha ramo Tavakuairetã Hyãsia Rekuái Sapy'aguápe, 1944 guive 1946 meve, omoĩ jey hag̃ua jekopytyjoja Hyãsia retãme. Heta omba'apo hetãre oiko aja pe Ñorairõ Ro'y, tuicha oipytyvõ oiko jey hag̃ua jekopyty porã Alemáñare ha ohekaite oñemboypy hag̃ua Európa Joaju. Ary 1958 jave, oho omba'apo jey hetã rekuáipe, Hyãsia rendota René Coty ombou chupe oiko sãmbyhyhára tenondegua ramo. Upe aja, hembiapokue herakuãvéva niko ojapórõ guare léi guasu ipyahúva, upéicha oñepyrũ Tavakuairetã Hyãsia Poha. Upe aryite jave, tetãyguakuéra oiporavo chuepe tendota ramo ha oiporavo jey chupe ary 1965 jave, ha'e katu oheja hetã rekuái ary 1969 jave.
Gales
Gales (Gales ñe'ẽme: Cymru; ingleñe'ẽme: Wales) ha'e peteĩ tetã oĩva Tavetã Joajúpe. Ojejuhu peteĩ yvyapýpe upe ypa'ũ Vyretáña Guasu pehẽngue kuarahyreikeguáre, omohembe'yhápe kuarahyresẽ ngotyo Ingyatérra ha kuarahyreike gotyo umi para Irilandagua ha Sélta, paraguasu Atlántiko-pe. Ko tetãme oiko amo mbohapy sua tapicha ha iñe'ẽ tee mokõiva, Gales ñe'ẽ ha ingleñe'ẽ.
Gales oĩ tetãnguéra sélta apytépe ha heko tee ae arandupýpe ha tavarandúpe, ko tetã reko tee oñemombarete osẽ rire Rróma mburuvi Vyretáña Guasúgui. Eduardo I ipu'aka rire Llewelyn rehe saro'y XIII-pe, Ingyatérra retãyguakuéra oñepyrũ oñembojára Gales rehe. Ingyatérra omoĩ ijyvy apekuépe Gales retã upe Tekorã Rhuddlan pegua rupi, ary 1284-pe ojejapóva, ha upéi upe Kuatia Joajurã ary 1536 pegua, upéicha ojejapo ku tetã ko'ãga ñambohéra Ingyatérra ha Gales. Saro'y XIX-pe oñepyrũ oñemboguata ojehe oporokuái ae. Ary 1955-pe, oiporavo Cardiff itavusurã ha 1999-pe ojejapo Gales Retã Amandaje, oñangarekóva tetã mba'ére. Itekuái ruvicha ojehero sãmbyhyhára peteĩha (First Minister).
Choguy
Choguy ha'e peteĩ tavaguasu Uruguái retãme. Tatãvore Rocha itavusu, oikove ipype amo 9,675 tapicha kuéra ary 2011 jave.
Copa América 2004
Copa América 2004 térã Kópa Amérika 2004 ha'e akue tembiesarái upe Copa América ojapo Conmebol, ojejapo Perũ retãme ára 6 jasypokõi guive ára 25 jasypokõi meve 2004 arýpe.​ Oha'ã opa tetãnguéra oĩva Conmebol atýpe ha mokõi tetã ou Concacaf pegua.
Anne Frank
Annelies Marie Frank, ojekuavéva Anne Frank ramo térã karaiñe'ẽme Ana Frank ramo (Fráncfort, 12 jasypoteĩ 1929-Bergen-Belsen, jasykõi térã jasyapy 1945), ha'e akue peteĩ mitãkuña Alemañagua ijypykuéva hudío, herakuãite oparupi yvy ape ári upe Anne Frank Kuatiañe'ẽ rupive, peteĩ aranduka ojajapo hekove ñemombe'úgui, ohaígui iñangapýpe mokõi ary ha mbyte pukukue oikóvo ikañyhápe hogaguándi ha irundy tapicha ambuéva ndive peteĩ ogami Amsterdam-pe, ani hag̃ua nasikuéra ojuhu ichupe, oikóvo Ñorairõ Guasu Mokõiha.
Ipahápe, nasikuéra ojuhu ichupe ha ogueraha monambipyre Anne ha hoguagua umi tekoha manorãme Alemáña megua. Peteĩ añónte nomanói upépe, Anne túva, Otto Frank. Anne oho va'erã imonambipyre pe tekoha manorã nási Auschwitz-pe ára 2 jasyporundy 1944 jave ha upéi ojegueraha ichupe amo Bergen-Belsen rekohápe, upépe omano ohasa'asýgui tifus rehe jasykõi 1945 jave, mokõi jasy oñemosãso mboyve pe tekoha manorã. Ary 1947 jave, ohasamínte mokõi ary opa rire Ñorairõ Guasu, itúva omonguatia ha oikuaauka Anne ñemombe'u, ojeheróva Óga Kupegua (Neelándañe'ẽme, Het Achterhuis).
SS marschiert in Feindesland
«SS marschiert in Feindesland», hérava avei «Teufelslied» («Aña purahéi») ha’eva’ekue peteĩ purahéi Waffen SS oipuruva’ekue jeguatápe (Reich Mbohapyha rekuáirõ guare). miniaturadeimagen|SS jeguatápe. Ko purahéi omongora ñe’ẽakãnguéra oñe’ẽva terakuãporã, tetãrayhu, ha tekojeroviáre, ojepurahéiva Alemáña mba’epuporã tee ári.
Mandu’apykuéra
https://sites.google.com/site/adolfhitlerelfuehrer/home/himno-de-la-ss
Arapokõindy Marangatu
Arapokõindy Marangatu ha'e pokõi ára tuichavéva ha oñemomba'eguasuvéva Hesu rape ojeroviáva omboarete ha ojeromandu'a umi ára Hesu Kirito ojejapyhy, oñemoinge ramo tovakeópe, ojehupíramo kurusúre, omano ha oikovejeýramo guare. Upévare ojejapo heta tembiapo tupãonguérape, ha imba'eguasuite opaichagua Hesu rape jeroviápe. Oñepyrũ pindo karai arateĩme ha opa jeikovejey arateĩme, oñemboarete ramo jepe heta tetãme upe arapoteĩ mboyvegua (Teterasy Arapoteĩ) ha ojekuaa oike ipype pe jeikovejey arateĩ avei. Ñemboarete arange oñemoambue opa arýpe (jasyapýpe térã jasyrundýpe). Arapokõindy Marangatu mboyve, ou pe Jekoaku guasu (Kuaresma), opáva oñepyrũvo pe Kirito jehasa asy Arapokõindýme.
Ñemombe'u
Umi irundy momaranduporã oĩ Tupã ñe'ẽngue ryrúpe omombe'u Hesu Kirito jehasa asy, mano ha jeikovejey. Mbykyhápe, irundy momaranduporã he'i:
Upérõ hemimbo'ekuéra oho ha ojapo Hesu Kirito he'ihaguéicha ichupekuéra. Ogueraha hikuái pe chavurro imemby reheve Hesúpe ha ha'ekuéra omoĩ hi'ári ijaokuéra ha Hesu ojupi. Ha maymáva oipyso ijaokuéra haperãme, ha ambuekuéra katu oikytĩ yvyrarakã ha omyasãi tape rehe, upéi, peteĩ hemimbo'e hérava Húra Ikarióte, oho umi avare ruvicha rekávo, ha he'i: “Mba'épa peme'ẽse chéve ha che amoĩta pende pópe chupe”, ha ome'ẽ hikuái ichupe mbohapypa kuarepotitĩ pehẽ. Oiko hag̃ua ko mba'e Húra Ikarióte ou heta kuimba'e ndive pe Tarumaitendy yvyty peve, oĩháme Hesu Kirito. Upe mboyve Húra Ikarióte hei'ra'e umi kuimba'épe: “Upe ahetũva, upéva ha'e, pejapyhy”. Ha oñembojávo Hesu rendápe he'i chupe: “Mbo'ehára, mba'éichapa ndepyhare?” ha ohetũ ichupe… ha ojapyhy hikuái Hesúpe. Ogueraha chupe Kaiha rógape, ku avare guasu, upépe oñembyaty kuatiára (escribas) ha tujave (fariseos) ombotovakeo hag̃ua chupe. Upevakuére Hesu ojegueraha omano hag̃ua kurusúre, tenda héravape Gólgota. Omano rire, Hose Arimateaygua ojerure hetekue ha omoĩ peteĩ tyvyty pyahu ojo'o'akue itasúpe. Mbohapy ára rire, Hesu Kirito oikovejey ha ojehechaukákuri hemimbo'ekuérape ojupi mboyve yvágape.
Paraguái
Arapokõindy Marangatu jave opavave oñopehẽnguéva oñombyaty túva ha sy rógape, heta jey ha'ekuéra oiko okaháre. Ñane retãme, pe pindo karai arateĩme opavave ijaty tupãópe omongaraívo pindo ojejapóva ogapýpe ha ñamoha'ãngáva peteĩteĩ jaipotaháicha. Pe ararundy voi guive oñemba'apóma tembi'u aporã. Péicha oĩ ojepe'aváva, ambue katu ombyaku tatakua. Oĩ avei ombisóva avati angu'ápe ha upéi, mbeguakatúpe, kuñakaraikuéra oñepyrũma ombojehe'a avatiku'i, aramirõ, kesu, kamby, kure ñandy ha ani ha hapykuérintema oikóñepyrũma chipa opaichagua: lopi, jakare ha ambuéva, oñemboguapýva -ojy hagua- pakova rogue ári. Péicha, ogakuéra rupi maymávante ombosako'i ha ombojy chipa, sópa, chipa guasu, ryguasu, kure ha ovecha ro'o umíva tatakuápe. Oiko peteĩ jejuhupa guasu tembi'u apópe. Arapópe katu opavavete ijaty peteĩ mesa guasu jerére ha upépe oiko pe karuguasu. Pyhare, tupãópe, oiko pe jepyhéi (lavatorio de los piés) ha ojehecha ha oñehendukuaa avei umi España ñe'ẽme ojeheróva “Estacioneros” térã “Pasioneros”, omoirũramo -purahéi asy rupi- Hesu Kirito jehasa asy.
Pe arapoteĩ katu, asaje rupi, tupãópe hyapu peteĩ yvyrapararã (matraca), oporohenóiva. Péva ojehu vove, opavavéva oho tupãópe ogueromandu'ajey hagua Hesu Kirito ñemano. Upépe oikoraẽ mandu'a upe kurusu rapére (vía crucis); ha upéva rire katu Hesu Kirito ra'ãnga ojehupijey kurusúre ha ojeromandu'a umi “pokõi ñe'ẽ”. Upéi Hesu Kirito rete oñemboguejy ha oñemoinge tupão ryepýpe ha opavavéva oñemboja ojapóvo pe tupãitũ. Oĩ avei upégui ohóva oñembo'e ha oitupãitũ ambue tupãópe, ohupyty peve pokõi tupão (siete iglesias). Arapoteĩ ha'e ára ikirirĩvéva. Avave ndaikatúi osapukái térã oñe'ẽ hatã. Ndaikatúi ñañani ha mitãnguéra ndaikatúi ñañembosarái.
Arapokõindy Marangatu oguahẽ ijapýpe Hesu Kirito jeikovejeýre (Pascua de Resurrección). Upe árape ojehova'erã paíno ha maína rógape; ko'ãva oinupã humbýpe umi iñemoñare'angápe ha upekuévo he'i “pákua”. Péicha avei, sy ha tuvakuéra avei, ogapýpe, ojapo upe mba'e. Ko'agaite peve, Paraguáype, pe Arapokõindy Marangatu jave mba'eveguasúma ndojejapovéi; péicha, mbo'ehao ha ñemuhakuéra jepe oñembotypa.
Mondyikakuaa
Mondyikakuaa oiko yvypóra aty oporomongyhyje vai ñerairõhápe ha mbaretehápe ohekágui pokatu ha ñesãmbyhy, omongyhyjese hikuái tetãyguápe ha sãmbyhyhárape. Mba'e opaichagua oheka umi omondyikakuaáva, oĩ umi oporomongyhyje ñerairõhápe oitységui tetã sãmbyhy, oĩ umi ohekáva pokatu, oĩ omotenondeséva hemiandu ñesãmbyhýre térã hemiandu jeroviapýre. Jaipuru ave ko ñe'ẽ "terrorista" ou karaiñe'ẽgui ñamboherasérõ umívape oporomongyhyje mbaretehápe. Sapy'ánte ikatu oĩ tetã ombohéra terrorista umi oñemoĩva hese térã oñemoĩva ipokatúre.
Aty oporomongyhyjéva
Ko tysýipe oĩ umi aty oporomongyhyjéva ñerairõhápe herakuãvéva, umíva niko heta oporojukáma ha mondyikakuaa mba'e ojapo.
Américo Pérez Peña
Américo Pérez Peña hína karai opurahéiva ha opurahéiva mba'epu'atýpe Paraguái pegua. Ha'e niko heñóikuri tavapehẽ Cerro León, Táva Piraju, Tetãpehẽ Paraguari, Paraguay Retãme; ára 7 jasykõi ary 1937-pe. Itúva herava'ekue Blas Domingo Pérez Quintana ha isýkatu María Antonia Peña Salcedo. Américo niko mbohapyha pokôi joyke'y apytépe. Oguereko irundy ñemoñare: Raquel Violeta, Américo, Liz ha Arturo Pedro.
Américo orekórõ peteĩ ary, ovákuri ituvakuéra ndive Paraguaýpe, oñemoarandu'ypyhaguépe mbo'ehao Norteamérica-pe. Oĩ jave mbo'ehaópe oñandúkuri tekotevẽha oikuaa ha oñe'ẽ porã avei karaiñe'ẽpe, hógape oñeñe'ẽvégui Guaraníme. Imitãrusúpe oikékuri Mbo'ehao Nacional de Comercio Nº 1-pe. Upéi oikékuri Universidad Nacional de Asunción oikohaguépe chugui Virupurukuaahára, Papahára ha Ñemuha Rerekua. Avei oñemoarandujepékuri momarandukuaápe. Ombo'ékuri Mbo'ehaovusu Católica ha Columbia-pe.
Ary 1950-pe, Américo Pérez Peña orekórõguare 13 ary opurahéimiva'ekue hógape ha peteĩ ára peteĩ iñangirũ omboguapýkuri héra aipo Certamen de Canto de los Barrios-pe omotenondéva Puhoe Guarani, osẽhaguépe tenda peteĩháme. Upéi oñembokatupyrýkuri purahéipe Sofía Mendoza ndive ha hetave ambue mbo'ehára ndive, umíva apytépe: Emilio Bobadilla Cáceres, ombo'eva'ekue chupe mba'éichapa opuraheiva'erã umi purahéi ñanemba'éva. Péicha oikókuri puraheihára Américo Pérez Peña-gui ha upe guive opurahéikuri hetaiterei purahéi aty ha vy'aguasúpe ñane retãmegua ha ñane retã jereguápe, umíva apytépe: Koskin, Kurusu Kuatia ha Corrientes-pe, ha umírupi opavavénte ohechakuaákuri ipurahéi.
Peteĩ ára ohenóikuri Américo Pérez Peña-pe Mbo'ehára Mauricio Cardozo Ocampo oguerahava'ekue chupe Mba'epu'aty Perurima puraheihárarõ, upépe opurahéikuri irundy ary rupi. Iporã ja'e Américo Pérez Peña ha'ehague puraheihára peteĩha Ballet Folklórico Paraguayo-pe oikundahava'ekue heta tetã Amerikagua. Avei opurahéikuri Orquesta Sinfónica Rio de Janeiro-gua ndive. Purahéi rupive oikuaa ha opuraheijepékuri heta puraheihára ha'evéva ndive, umíva apytépe Agustín Barboza, Carlos Miguel Jiménez ha Eladio Martínez.
Orekorõguare 13 ary oikeva'ekue omba'apo Departamento Nacional de Trabajo-pe. Upéi omba'apókuri ambue hendápe ha ipahápe oikékuri omba'apo Cámara de Diputados-pe, oikohaguépe chugui Virupuru Rerekua.
Tito Candia
Tito Lidio Candia López (4 jasyteĩ ary 1972, Eusevio Ajala, Paraguái) ha'e peteĩ kuimba'e Paraguáigua omba'apova Mbo'ehára ramo.
Mitã ha mitãrusukué:
Ha’e mokõiha pokõi joyke’y apytépe, omohu’ã iñemoarandu tenondegua 4° mbo'esyry peve itavaguasúpe, upéi ova táva Barrero Grande mbytépe (Escuela Juan Bautista Alberdi) 6° mbo'esyry peve.
Ojapo tenondegua rire Colegio Nacional “Dr. Eusebio Ayala”-pe 4o ary peve ha upéi ojapo Servicio Militar Obligatorio Delegación de Gobierno Cordillera-pe.
Karl Popper
Karl Raimund Popper (Viéna, 28 jasypokõi ary 1902 - Londres, 17 jasyporundy ary 1994) ha'e akue karai arandupykuaaty rehe ha jokuaikuaa rehe oñemoaranduitéva, heñói va'ekue Auteria tetãme, ohóramo jepe Ingyatérrape oikove hag̃ua upépe.
Tito Candia
Mitã ha mitãrusukué:
Omohu'ã rire Servicio Militar, oñemotenonde Colegio Nacional de E.M.D. “Dr. Eusebio Ayala”-pe omohu'ãvo Bachiller de Ciencias y Letras ary 1993 jave.
Karl Popper
Hetaite tapicha he'i ichugui ha'eha peteĩva umi karai aranduite saro'y XX pegua omba'apo akue tembikuaaty rehe. Ha'e omba'apoite akue avano'õ arandupykuaaty rehe avei, ha ojapo heta jehaipy ha aranduka jokuaikuaa rehe, oipysyrõite ha oñorairõite jekopytyjoja rehe ha ombohovaite umi tetã ojokuáiva hatãme, ojepytaso pe porokuái milíko rehe.
Tito Candia
Mitã ha mitãrusukué:
Ary 1994-pe oike I.F.D. Eusebio Ayala, omohu'ãva iñemoarandu 1996-pe, ha'éva Primera Promoción del E.E.B. Mbo’ehára ramo Educación Escolar Básica-pe peteĩha ha mokõiha ciclo-pe.
Karl Popper
Popper ohechauka hembiapokuépe mba'éichapa ha'e ohecha tembikuaaty arandupy, aranduka hérava Tembikuaaty kundaha ikuaa rape, osẽ peteĩháme alemañañe'ẽme (Logik der Forschung) ary 1934-pe. Ha'e ohechaukase mba'éichapa tembikuaaty ndojuehéi umi mba'e ijysajakuaa'ỹva.
Tito Candia
Mitã ha mitãrusukué:
Graduado en Lengua y Cultura Guarani en 2010 (Ateneo de Lengua y Cultura Guarani).
Ko'ág̃aramo:
Oguereko peteĩ tajýra, Flavia Candia ha peteĩ ita'ýra Tobías Candia.
Omenda Francisca Rolón rehe, oiko táva Arroyos y Esteros-pe.
Ha'e motenondehára - Director Área Educativa ary 2011 guive (Escuela Básica No 41 Pbro. Fidel Maíz) orekóva 25 ary mbo'epýpe.
Apoha tembiapo porãme:
Ary 1995 oñemotenonde Pre-Festival del Takuare'e Cordillera-pe.
Ary 2008 omoheñói aty purahéi tavaygua "Los amigos cordilleranos".
Ary 2011 omoheñói Mariachi “Águila de Oro” Arroyos y Esteros-gua ary 2013 peve ogravávo peteĩ álbum sello "Cerro Corá"-pe.
Momytuẽha
Pe momytuẽha (karaiñe'ẽme: consolador térã dildo) ha'e peteĩ mba'e poreno rehegua, orekóva tembo ra'ãnga, ojeipurúva jejopyhyhápe ha porenohápe. miniaturadeimagen|Momytuẽha ijapy joyvýva.
Tito Candia
Tembiapo:
Ko'ágã ha’e tete pehẽngue Autores Paraguayos Asociados (APA)-pe ha imba’e ko'ã purahéi apohára ramo:
Momytuẽha
Mandu'apykuéra
https://app.glosbe.com/es/gn/consolador
Tito Candia
Mba'e apu'a pe:
Socio de la Entidad de Artistas, Intérpretes y Ejecutantes (AIE) carnet n° 2.353 como afiliado adherido.
Momytuẽha
Mandu'apykuéra
https://app.glosbe.com/es/gn/sexual
Vyretáña Guasu
Vyretáña Guasu (Ingleñe'ẽme: Great Britain) ha'e niko peteĩ ypa'ũ ojejuhúva paraguasu Atlántiko pehẽngue yvateguápe, yvyrusu Európa pehẽngue yvate kuarahyreikegua rembe'y renondépe. Kóva niko pe ypa'ũ tuichavéva oĩva upe ypa'ũ atýpe hérava Vyretáña ypa'ũnguéra. Ijyvy apekue ha'e niko 229 850 km², upéicha hína ypa'ũ tuichavéva oĩva Európape, ha upe porundyha Yvýpe ha upe mbohapyha orekovéva tapichakuéra, Java (Indonésia) ha Honshu (Hapõ) rire. Vyretáña Guasúpe oĩ mbohapy tetã: Ingyatérra, Gales ha Ekósia, umíva niko oñembojoaju Yvate Irilánda rehe ojapo upe tetã heko peteĩva héra Tavetã Joaju Vyretáña Guasu ha Yvate Irilánda pegua.
14 jasypateĩ
Ára 14 jasypateĩ ha'e ára 318ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 319ha umi ary hekope'ỹme. Umi 47 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
1825
1825 ary ha'e peteĩ ary siglo XIX pegua
Jasyteĩ
7 jasypoapy: Chíle-pe ojegueromandu'a Parlamento Tapihue loncos mapuches ha blancos (representantes de la república) apytépe.
Jasyapy
2 jasypoapy: Yvyryrýi magnitud 7,0 omboryrýi tavaguasu Blida Arhélia-pe, omanóva haimete 6.000 tapicha.
30 jasypokõi
Ára 30 jasypokõi ha'e ára 211ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 212ha umi ary hekope'ỹme. Umi 154 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Florentino López Cuevillas
thumb|250px|Florentino López Cuevillas. Florentino López Alonso-Cuevillas (Ourense, 14 jasypateĩ ary 1886 -Ourense, 30 jasypokõi ary 1958) ñe’ẽpapára Galiciagua.
Tekohatyai
thumb|Kuimba'ekuéra omopotĩ tekoha oñeñohẽ [[itakyra|itakyrágui.]] thumb|[[Yty hína apañuái guasu ojehechaháicha Gujána yrembe'ýpe, ary 2010-jave.]] Tekohatyai ha'e hína oimeraẽ mba'e oñemoingéva tekoha rendápe omongy'áva ha naipotĩva. Tekoha ikatu ha'e taha'e ha'éva tenda, mba'e térã tekove, oikovéva ha ndoikovéiva. Mba'e oñembyaíva ikatu ha'e taha'e ha'éva mba'e omongy'áva ha oiko ombyai hag̃ua (mba'epu, tesape, yty ha ambuéva).
Opa jey oñemoambue tekoha reko ha ivaivéva, oiko chugui tekohatyai, yvypóra ojapo meméva.
Heta mba'e ikatu ojejapo ojoko hag̃ua tekohatyai, ha oĩ avei heta jekupytyha tetãitaguigua omoĩva teko me'ẽ ani hag̃ua oñembyai tekohápe. Avano'õ jekakuaa ou meme tekohatyai ndive.
Tetãvore Sisplatina
Tetãvore Sisplatina, ha'e akue peteĩ tetãvore Pindoráma Mburuvi mba'ekue oiko akue chugui Tetã Uruguái Ñorairõ Pindoráma-guarire.
Hendague
Ko Tetãvore Sisplatina oime haguépe ko'ágã oĩ Uruguái isãsova Pindorámagui 1828-pe oparire pe Ñorairõ Pindoráma-gua
Narciso Ramón Colmán
Ita’yrakuéra rupi ko’ág̃a jaikuaa ha’e ohaihague avei ñoha’angápe g̃uarã, péicha peteĩ naiñapysẽiva’ekue héra “Kamba nambi”, ha’éva peteĩ ñoha’anga omombe’úva ava okaraygua jehasa’asy, colonia-ramoguare ha ojehaíva guaraníme. “Kamba nambi” ndaje ohechauka ipype jepokuaa, okaraygua tekopotĩ, Francia-ramoguare. Ko ñoha’anga araka’eve ndojekuaaukái.
Añetegua reko
Añetegua reko he'ise heta mba'e opaichagua yvypóra rembiapópe ha mba'eporãme, taha'e ha'éva ñe'ẽporãhaipyre, ñemoha'ãnga térã mba'epu porã. Tapichakuéra oho añetegua reko rehe ohechaukase ko Yvy ha'eháicha, hekotee, japu'ỹ.
Ohechaukase añete, mba'éichapa ko yvóra, mymbakuéra, avano'õ, tekove ha opa mba'e ha'eháicha.
Ojehecha arandupykuaatýpe añetegua reko he'ise mba'e ambuéva. He'ise opamba'e oiko, avave ndojesarekói jepe, oiko gueteri, taha'e ha'éva mba'ekuéra avave ndohechái, nohendúi térã noñandúi, techapyrãme: porãngue oikónte peteĩ tapicha ikatu ohecha peteĩ mba'e iporãva chupe, hákatu, karai arandu ohóva añetegua reko rehe ikatu he'i porãngue oiko gueteri, natekotevẽi avave ohecha chupe.
Ojeikuaa añetegua reko ñe'ẽporãhaipyrépe oñepyrũ upe tetã Alemáñame. Karai ñe'ẽpapára ha haihára Heinrich Heine oñeha'ã, iñarandukakuéra rupi, ohecha ko Yvy ha'eháicha ha nosẽséi ko yvóra añetégui. Heta haihára ohai añetegua reko rupive ohekase mba'e porã ha marangatu ikatu oĩ avano'õ mbytépe.
Apoñemyakãhára
Apoñemyakãhára niko pe tapicha omotenondéva, omyakãva ha oisãmbyhýva tembiapo virureruha, hi'ári ho'áta opamba'e ojehúva apoñemyakãhápe. Ko tapicha niko pe ohepyme'ẽva ha oisãmbyhýva tembiapóre térã apopyrãre omoñemu hag̃ua.
Alzheimer mba'asy
Alzheimer mba'asy ojeheróva avei alzheimer añónte, ha'e peteĩ tajyapỹi mba'asy, oiko umi tajyapỹi oñembyaívo, ha ojehecha pe hasývare iñakã rembiapo oñembovai vaive ha hekopy ijetu'uve. Hekochauka niko pe hasýva hesaraireíva ha iñakã ndaikatupyry porãvéima (iñakã rembiapo teéva), omanóvove umi tajygue rekoveapỹi (tajyapỹi) ha oñyñýivove iñapytu'ũ. Jahechameméva ko mba'asy hi'are haimete 10 ary, ojejuhúma rire ko mba'asy. Oñemyasãi ko marandu alzheimer hi'aréva:
Alzheimer mba'asy niko teko tarova mba'e ojehechavéva, mba'asy ndokueráiva ha ipukúva, ha py'ỹinte oiko umi itujavévare 65 arýgui, sapy'apy'a ikatúramo jepe oiko umi itujavévare 40 arýgui.
Hetaite tapicha itujavévo hesaraimi katu térã iñakãngatu mbeguemi, upéicha niko mba'e hekopegua ñandetujávo. Sapy'ánte maymávape ijetu'umi imandu'a hag̃ua peteĩ ñe'ẽ térã hapicha réra. Hákatu, umi Alzheimer mba'asy hasýva térã heko tarova ambuéva ijetu'uve chupekuéra ha py'ỹinte oikóta chupekuéra hesaraireíva.
Ko mba'asy oñembyai vaivévo, pe ohasy'asýva ojejavyve iñakãme, ipochyreivéva ha ipy'añarõva, ipireporã ha ipy'avai, ojehechave apañuái oñe'ẽvo, hesaraireivéva ha hi'añosevéva, upe aja oñeñandu vaive avei. Mbeguehápe hekove ha hete oñembyaive ha ipahápe omano. Hasyite jaikuaa porã hag̃ua mba'épa ojehúta umi hasývape. Ojehechameméva ndohasái hikuái 7 ary; sa'ive 3% umi ohasa'asývagui ohasa 14ary pukukue oikuaa rire hasyha.
Ne'ĩra jaikuaa mba'épa ogueru Alzheimer mba'asy. Pohano rupive ikatu omokangymi umi mba'asyapypẽ, ndaipóri gueteri mba'e ikatu ojoko téra omombegue ko mba'asy. Ani hag̃ua ñanderasy alzheimer reheve, oje'e heta mba'e ñande rekopy rehegua, hákatu ndaipóri mba'e ohechaukáva iñañeteha, umi mba'e oje'éva apytépe oĩ ñamomba'apo va'erã ñane akã ha ñane akãngatu ha jakaru porã va'erã.
Alzheimer mba'asy ára ojegueromandu'a 21 jasyporundy jave, OMS ha Federación Internacional de Alzheimer Joaty Arapygua oiporavo ko arange, upe ára jave heta tetãme oiko mba'e oporomomarandúva ko mba'asy rehegua ha oporopytyvõ ani hag̃ua ohasa'asy. Tesãi Arapygua Atyguasu ojapo ary 2015 jave pe amandaje guasu peteĩha oñemongeta hag̃ua teko tarova rehe.
Mba'asy rechaukaha
Alzheimer mba'asy rekochauka ikatu niko ko'ãva:
Vúda rape
Vúda rape térã vudísmo (oúva karaiñe'ẽgui: budismo) ha'e niko jeroviapy, arandupykuaaty ha ánga jekuaa mbo'epy oĩva dharma atýpe. Hekoteépe oĩ heta tavarandu mba'e, jegueroviapy ha tekombo'e ángape guarã Buda Gautama ombo'e va'ekue. Kóva niko jeroviapy tuichavéva irundyha, oĩ amove 500 sua ojeroviáva Vúda rape rehe, upe niko 7 % opaite tekovégui ko Yvýpe.
Vúda rape oñepyrũ Índia retãme amoite saro'y VI térã IV Kirito mboyvépe, upe guive oñemosarambi Ásia vore kuarahyresẽygua tuichakue rupi ha imichĩve umíva ohóva hese hetã ypykuépe Ára Mbytegua pukukue.
Vúda rekombo'e ohechaukase mba'éichapa ikatu jagueropu'aka pe oporombohasa'asýva (dukkha) ha pe oporombohasáva manóre ha jeikovejeýre (samsara), taha'e ha'éva jahupytykuaágui pe nirvana térã jaikóramo Vúda rekópe.
Ñandukavaju guarani
Pe Ñandukavaju guarani (Grammostola grossa) ha'e peteĩ ñandukavaju, opaite umi ñandu jueheguáicha oĩva Grammostola juehegua atýpe, oiko Ñembyamérikape. Ojejuhu Brasil, Paraguái, Uruguái ha Argentina-pe. Ko ñandu juehegua oñemombe'u'ypy ary 1871-pe, karai Áuteria pegua Anton Ausserer rupive, ha katu oñembohéra ñandukavaju guarani amo sa'ary XXI javénte, karai Nils Seethaler rupive. Ko téra oñeme’ẽkuri ko ñandúpe hetaiterei rupi oĩha guaranikuéra rekohápe, iñemitỹ ha yvyra ñekytĩ ombohetave ko ñandu.
Heko
Grammostola grossa ha'e peteĩ ñandukavaju yvýre oikóva. Okañy yvyramáta rapo guýpe, ita térã yvyra rogue guýpe. Ára ro'ysãvévape ha oñeñangareko jave imitã rehe, okañy yvykuápe''. '' Yvypóra omoambue hekoha ombohetavévo ñemitỹ ha yvyra ñekytĩ, oñemyasãi ko ñandu oparupi. Heta ñandu ojejuhu vaka ñu ha ka'aguy rembe'ýpe.
Ñemoha'anga omýiva
Ñemoha'anga omýiva niko jahechávo ta'angamýi iñemoha'angapyre, upéicha hína ta'anga ijehaipyre omýiva. Ko tembiapo rupive ikatu jahecha ta'anga hekove'ỹva omýiva. Ta'angamýi iñemoha'angapyre niko heta ta'anga oñembojoajúva, upéicha hi'ã ñandéva omyiha. Opa umi ta'anga ikatu ojejapo ñemoha'angahai rupive, ñemongolo rupive térã ta'anga'o rupive.
Gottfried Leibniz
Gottfried Wilhelm Leibniz, sapy'ánte ojehero chupe Gottfried Wilhelm von Leibniz (Leipzig, 1 jasypokõi 1646-Hannover, 14 de noviembre de 1716), ha'e akue peteĩ iñaranduitéva Alemáña megua, omba'apo va'ekue tembikuaatyhára, papapykuaahára ha ojokuaikuaáva ramo. Hembiapokue ituichaiterei ha ohai Hyãsiañe'ẽme ha latinañe'ẽme. Herakuãite omboypu hague pe ypykatu ikõirekóva, mba'e ñanepytyvõ jajapo hag̃ua kombutadóra ha omoporã jogapokuaa. Ojapo avei pe jeipapa sa'ikue rehegua, papapykuaa mba'e ñanepytyvõva jaipapa hag̃ua mba'éichapa umi mba'e sa'imíva iñambue, upe aja Isaac Newton ojapo avei ko jeipapa Ingyatérrape, upéicha ã mokõi karai omboypy joaju'ỹre jeipapa sa'ikue rehegua.
Rabindranath Tagore
Rabindranath Tagore (Kalkuta, 7 jasypo 1861-Kalkuta, 7 jasypoapy 1941), ha'e akue peteĩ ñe'ẽngára Índia pegua, ohai tembiasagua'u, purahéi ha mombe'urã. Ohupyty pe Jopói Nobel Ñe'ẽporãhaipyrére ary 1913 jave, upéicha oiko chugui tapicha peteĩha ndaha'éiva Europagua ohupyty pe jopói.
Tagore ombopyahu vengali ñe'ẽ jehaikuaapy hembiapokue rupive, umi hembiapo herakuãvéva apytépe oĩ Ogapy ha yvóra ha Gitanjali. Mokõi purahéi ha'e ojapo ojeipuru ko'ágã tetã momorãhéi ramo: Amar Shonar Bangla oiko Vangyladẽ momorãhéi ramo ha Jana-Gana-Mana oiko Índia retã purahéi ramo.
José Gaspar Rodríguez de Francia
José Gaspar Rodríguez de Francia (Paraguay, 6 jasyteĩ 1766 - Paraguay, 20 jasyporundy 1840) ojekuaa avei ichupe Doctor Francia ramo ha umi Paraguái retãygua upe árape Karai Guasu ramo (Gran Señor, karaiñe'ẽme), ojegueromandu'a ichupe pe omyakãvéva ha omotenondéva Paraguái isãso umi Río de la Plata Retãvore Joajukuéra, Poytuga Mburuvi ha Epáña Mburuvi pegua.
Ára Ñepu'ã mboyve
Ary 1750 aja, orekóvo pateĩ ary, Hoseph Engracia García Rodrigues de França oguahẽ Paraguaype peteĩ aty colonos
-kuéra oúva Marianagui, sãmbyhyhára tetãvore pegua ohenóivo chupekuéra sãmbyhyhára oñoty, oñemityva ha omoĩ haguã apopyrãhaguasu tabaco regua. Paraguáipe.
Ñemoarandu
Upépe oike umi filósofo ha enciclopedista Hyãsiagua moñe’ẽrã oñembotovévape.
Candidato diputado tetãvorepe Junta Suprema Sentral renondépe
Jasyteĩ ary 1809 jave, Junta Suprema Central odetermina umi consejo, oimehápe umi amérikagua, oiporavova'erã peteĩ diputado representante ramo dicho órgano mboyve.
Jair Bolsonaro
thumb|Jair Bolsonaro Jair Messias Bolsonaro (Glicério, tetãvore São Paulo, 21 jasyapy ary 1955-pe) ha'e hína Tavakuairetã Pindoráma mburuvicha 38ha.
Para Yvatevogua
Para Yvatevogua ha'e peteĩ yguasu ojejuhúva paraguasu Atlántikope, Európa ipehẽngue yvate kuarahyreikeguápe. Ko yguasu jerére oĩ ã tetã: Noruéga, Ndinamáka, Alemáña, Tetãnguéra Yvýi, Véyhika, Hyãsia ha ypa'ũ Vyretáña Guasu, Tavetã Joaju poguýpe. Ijapekue hína 750 000 km².
Ypa'ũ Irilánda
Ypa'ũ Irilánda (Irilandañe'ẽme: Éire, ingleñe'ẽme: Ireland) ha'e niko ypa'ũ tuichavéva mbohapyha Európape ha ituichavéva 20ha opa Yvýgui. Ojejuhu yvyrusu Európa pehẽngue yvate kuarahyreikegua rembe'y renondépe ha ijerére oĩ heta ypa'ũmi. Ymaitépe, ijapekuére ojehecha ka'aguy guasu oparupi, hi'ararova porãitégui, ndahakuitéi ha ndaro'yitéi, ko'ãga katu ko ypa'ũ oĩ umi tenda Európape ojehechavehápe ka'aguykue apytépe, yvypóra oikytĩmbágui.
Irilánda ijerére ojejuhu, kuarahyresẽ ngotyo, ypa'ũ Vyretáña Guasu, ombojeíva umi mokõi ypa'ũ para Irilánda. Ku tetã hekosãsóva héra Tavakuairetã Irilánda oñuvã ypa'ũ ipehẽngue kuarahyreikére ha mbytére, ha ku tetã héra Yvate Irilánda, peteĩ umi Tavetã Joaju retãgui ojaho'i ypa'ũ apekue ipehẽngue yvate kuarahyresẽyguáre.
Fortín Nanawa
Fortín Nanawa ha'e akue peteĩ fortín Paraguái-pe Chákope. ápe oiko mokõi ñorairõ Cháko Ñorairõme-pe (1932-1935).
Otto von Bismarck
Otto Eduard Leopold von Bismarck-Schönhausen, héra heñóivo Junker Otto Eduard Leopold von Bismarck, herakuãvéva ojeheróvo Otto von Bismarck (Schönhausen, 1 jasyrundy 1815 - Friedrichsruh, 30 jasypokõi 1898) ha'e akue peteĩ ojokuaikuaáva Alemáña megua, ha'e niko herakuãite ombojoajúgui opa umi tetã hekosãsóva Alemáña javegua yvy apekue ári oĩ va'ekue, upéicha omopeteĩ Alemáña ha ojapo chugui peteĩ mburuvi mbarete. Hekove paha pukukue, ojehero chupe «Canciller Itaete Ijapopyre» ohekaitégui imba'e hupytyrã hetã sãmbyhyhápe, umi hupytyrã niko toiko jekupyty heta tetãre oiko hag̃ua Alemáña mburuvi imbaretéva ha hekosãsóva.
Brigada Militar
Brigada Militar térã Brigada Militar do Rio Grande do Sul (Poytugañe'ẽme: Tahachi ñorairõhára Aty Rio Grande do Sul pegua) ha'e hína ojeheroháicha tahachi ñorairõhára aty guasu tetãvore Rio Grande do Sul pegua, Pindoráma retãme. Oñepyrũ ára 18 jasypateĩme ary 1837-pe. Omba'apo oñangareko hag̃ua tavakuéra ku tetãvoréme, ha oñemoĩ mbaretepópe teko vaíre. Amo 18.000 tahachi omba'apo ku atýpe. Iñe'ẽ akã hína “Brigada Militar, a força da comunidade”, poytugañe'ẽme, “Tahachi ñorairõhára Aty, avano'õ mbaretekue”.
Ko aty, umi tahachi ñorairõhára aty ambuéva Pindoráma retãme, oipytyvõ Pindoráma ñorairõhára aty teépe.
Yvate Irilánda
Yvate Irilánda (ingleñe'ẽme, Northern Ireland) ha'e peteĩ tetã oĩva Tavetã Joajúpe. Ojejuhu ypa'ũ Irilánda pehẽngue yvate kuarahyresẽyguápe. Ijerére ojejuhu ñemby ha kuarahyreike gotyo Tavakuairetã Irilánda, oñomohembe'y yvy rupi, yvate gotyo oĩ yrape Yvatevogua ha kuarahyresẽ ngotyo para Irilánda, upéva ombojeíva chupe Vyretáña Guasúgui. Yvate Irilánda yvy apekue ha'e 14.130 km², oikohápe 1.870.451 tapicha ojeipapaháicha ary 2017-pe, upéicha ijyvy mbohapýgui peteĩ opa Irilánda ypa'ũgui ha umíva oiko upépe niko 3% Tavetã Joaju retãygua hetakuégui. Itavusu ha itáva tuichavéva ha'e niko Belfast.
Tavetã Joaju Amandaje Guasu omoñepyrũ ary 1921me ko tetã, ohekome'ẽ "Tekuái Kuatia 1920 pegua" rupi ha omboja'o Irilánda mokõime: Yvate Irilánda ha Ñemby Irilánda. Ipehẽngue yvategua oreko poteĩ kondádo (Antrim, Armagh, Down, Fermanagh, Derry ha Tyrone).
Umi Ñemby Irilánda retãygua oñemosãsóvo ojapo hag̃ua itavakuairetã, Yvate Irilánda Amandaje Guasu ohechauka oipotaha Tavetã Joaju poguýpe jepyta. Yvate Irilánda retãyguakuéra apytépe ojehecha mokõi aty ijerovia oikoéva: vore tuichavéva iprotestante, ha vore michĩ ikatóliko. Upéicha avei, hetãyguakuéra apytépe ojehecha mokõi aty hemiandu tetã rekuái oikoeitéva, umi oipotáva toiko Irilánda Tavetã Joajúpe ha umíva oipota toiko mokõi Irilandagui peteĩ tetã hekosãsóva añónte.
Ypa'ũ Irilánda rembiasakue saro'y XX aja henyhẽmba ñorairõgui umíva ombojoajuséva Irilánda ha umíva opytaséva Tavetã Joaju poguýpe oñombohováigui. Oñepyrũvo, ary 1968-pe, upe Yvate Irilánda ñorairõ omoinge Úlster (Irilánda ipehẽngue yvate kuarahyresẽyguápe) sarambípe ha ñerairõme hi'are 30 ary aja, ojejapo peve Arapoteĩ marangatu jekupytyha ary 1998-pe, upéicha oñepyrũ tetã rekuái pyahu ohejáva umíva iprotestante ha umíva ikatóliko tomba'apo oñondive tetã ñesãmbyhýre.
Tetãygua reko
Tetãygua reko (Karaiñe'ẽme: ciudadanía) he'ise mba'éichapa tetã hekosãsóva reko me'ẽ ohecha tapichakuéra oĩva ijyvy apekuépe, ohechaháicha pe tapicha hetãygua teéva térã hetã'ỹva.
Upéicha, tetãygua rekópe oike opa umi mba'e tetãyguanguéra ojapo va'erã hetãme guarã ha opa umi mba'e hetã ome'ẽ va'erã ichupe, tekoiterape tetã ome'ẽva hetãygua teekuérape.
Tetãygua teéva ha'e upe tapicha omba'apo hekopete hetãre, oiporavóva hetã mburuvicharã ha oiko ñemoirũmbyre avano'õme.
John Locke
John Locke (Wrington, Somerset, 29 jasypoapy 1632-Essex, 28 jasypa 1704) ha'e akue peteĩ pohãnohára ha oñemoarandúva arandupykuaatýre Ingyatérra pegua, herakuãitéva peteĩ omotenondéva pe empirismo ramo ha pe omoheñóiva pe liberalismo ramo. Hembiapokue mba'eguasuite Voltaire ha Rousseau rembiapokuépe guarã, karai arandu Ára Mba'ekuaáva pegua. Ikatu jahecha hembiapokue rembieja oñeñe'ẽhápe tavakuairetã ha liberalismo rehegua upe kuatiápe oĩva Amérika Retãvorekuéra Joaju Sãso ha upe oĩva Yvypóra Tekoiterape ary 1689 pegua.
Locke rembiapokue heta oñe'ẽ yvypóra rekotee ha rekove rehegua. Locke oimo'ã ñande ñanereñóiha jajepy'amongeta'ỹre, ha ñañemoarandúnte umi mba'e jahasáva ha oikóva ñandéve.
David Woodard
David Woodard (IPA: /ˈdeɪvɪd ˈwʊdərd/; heñói 6 jasyrundy ary 1964-pe, Santa Barbara, California) ha'e akue peteĩ karai haihára, mombe'uhára ha pukarã apohára Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua.
Yvypóra jeva
Yvypóra jeva oiko tetãygua aty ova va'erã hetãgui oho hag̃ua tetã ambuéme, oikóramo hetãme ñorairõ vai, ñembyahýi, mba'asy oñemosarambíva térã mba'ekuéra ambuéva oporomosẽva hetãgui, upéicha tapichakuéra oheja va'erã hóga. Yvypóra jeva oikóramo jepe peteĩ tekovénte ovávo hetãgui térã peteĩ aty michĩ, oiko avei yvypóra jeva guasu, hetaite tapicha osẽ joajúvo hetãgui, upe ojehero jeva syry. Yvypóra ova iñepyrũ guive, osẽ va'ekue Áfrika ha oho opa Yvy pehẽnguéme. Ikatu oje'e ñande niko opaite ñande ypykuéra ova va'ekue.
Ojehecha avei heta ojejoko yvypóra jeva, oĩgui tetãnguéra iléi guasu oñangarekose ijyvy apekue ani hag̃ua oike tapichakuéra ojeikuaa'ỹ, oĩ avei umi tetã ojeruréva heta kuatia oheja hag̃ua tapicha ambuéve oike ijyvýpe.
Puebla
Plueba ha'e peteĩ tetãvore Méhiko pegua. Itavusu hína upe táva Puebla de Zaragoza ha itáva orekovéva tapicha ipype avei.
Opyta Méhiko pehẽngue Kuarahyresẽme, yvate gotyo ojejuhu upe tetãvore Tlaxcala ha tetãvore Hidalgo, yvate kuarahyresẽ gotyo upe tetãvore Veracruz, ñemby gotyo tetãvore Oaxaca ojejuhu, ñemby kuarahyreike gotyo opyta Guerrero ha kuarahyreike gotyo ojejuhu tetãvore Morelos ha Tetãvore Méhiko. Oreko 6 168 883 tapichakuéra oikovéva ipype, ary 2015 jave, tetãvore 4ha orekovéva tapicha ipype —upe Tetãvore Méhiko, Veracruz ha Jalisco rire— Ko tetãvore oiko peteĩháme ára 21 jasypakõi ary 1823-pe.
Tetãnguéra rysýi yvypóra ñakãrapu'ã rehe
Ko tetãnguéra rysýi yvypóra ñakãrapu'ã rehe ohechauka opaite tetã Yvýpe iñakãrapu'ã rehe oipapaháicha upe yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaha rehe.
Tetãnguéra
Tetãnguéra oiko irundy ñemohenda guasúpe, ha'éva: iporãite, iporã, mbytegua ha ivai.
Jekupytyha guasu jeva rehegua
Tetã Paraguái oike avei ko jekupytyhápe, upe nde'iséi Paraguái nahekosãsóiha, ONU ohejágui opa tetã oiporavo hekome'ẽ yvypóra jeva rehegua, ko jekupytyha heta oipytyvõ umi Paraguái retãyguáme avei, ojeikuaa oĩ amo 1.100.000 Paraguái rapicha ovákuri ambue tetãme, ary 2013 peve.
Tumby
Tumby hína mymba ha yvypóra ijatukupe pehẽngue guyvéva, yvypórape ha umi ka'i guasúpe tumby iguasuve ha imokõi, hete pehẽnguemi apu'a ha ro'o anambusu, oipytyvõ oku'e porãve hetyma ha oguapy porãve hag̃ua. Ipa'ũme oĩ tevi.