cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ñe'ẽmoherakuã opaite tetãyguaita retã ihekombo'e rehegua, Naciones Unidas-gui osẽva'ekue
Oñemae rambueve, opaete tembikuatia reta mborokuairami ñoguinoivae, ñemongeta oyeapo jare opaño irü mbaeñemongeta ñombori pegua oyeapovae, jokoräinovi kuae ñemongeta retagui oëgue, ojoko opita jokuae ñemoirü Tëtaiguaete reta oyapo Estado ndivevaepe jese ipiräta vaerä,
Oikuakatu reve jokuae Naciones Unidas itembikuatia, Pacto Internacional Derechos Económicos, Sociales y Culturales jeivae jare jokuae Pacto Internacional Derecho Civilpegua oïvae, jokoräiñovi Programa de Acción de Viena, omomiräta reta ñee keräi jupiko opaete tëta reta ipiapotaa rupi yoguireko vaerä, jaema jokuae ramo jae reta oechata keräi rupi Jëta guiroguata vaerä, jaema jokoräi yave, ipia jei rupi kaviko oechata ombokuakua vaerä Jëta, jeko jare keräi yoguirekovae,
Imaendua reve keräi meteiaveko ñemongeta kuae ñeemoeräkuape oïvae oyeporuta jokuae ndive oyeopia vaerä Tëtaiguaete retagui itekomboe oiko vaerä ipiapotaa rupi, opaño mborokuai Tëtaguasu reta pegua oïvae jei rupi,
Oikuakatu reve keräi Tëtaiguaete reta itekomboe oñemboyekua rambueve kuae Ñeemoeräkua rupi, omboritako Tëtaiguaete reta Estado ndive oñomoirü jare oñombori päve vaerä, teko jupigue rupi, tëta iporokuaiapo rupi, oñemboete reve kianunga ñavo mbaeti reve kia oporomomiivae jare tavimbae rupi oyeparaviki vaerä,
Omokirëi katu reve Estado reta oyapo jare oyapouka vaerä jupi rupi jare añete pegua opaete jembiapo reta guinoi Tëtaiguaete reta ndivevae, echako chupeguako oï tembiporu opaete Tëtaguasu reta oyapotavae, javitei jokuae tekomboe kiañavo pegua oïvaere, erëiko oyeparanduaveitako Tëta retape,
Imaendua reve keräi kuae Ñeemoeräkua jaeko oï tape ipiau rami ipuere vaerä oñemboyekua, omoeräkua jare oepi Tëtaiguaete reta itekomboe, iyambaerä yoguirekovae, opaño mbaraviki reta Naciones Unidas rupi oyeapovaepe oecha yave kuae tekore,
Oikua katu jare ñee omomiräta reve keräi opaete kianunga ñavo Tëtaiguaete oikovae guinoi tekomboe mbaetita reve kia omomii opaete itekomboe guinoivae kerupi oyepapa oï opaete
Tëtaguasu reta rupivaere, javoi jokuaeguiko oyekna Tëtaiguaete reta guinoi tekomboe opaetevae pegua mbaetita oata chupe oiko vaerä ikavi jare jekuae okuakua Tëta rami,
Omboyekua revevi keräiko añave rupi ñoguinoi tëtaiguaete retavae, opañoko oyoavi, kerupi yoguireko rupi jare keräiko jokuae tëta oï rupi, jokuae ramoko mbaetita oyeya ikotïa keräiko jokuae tëtaguasu retavae opaño Tëta itekoima, itekoasa jare jeko reta,
Omoeräkua opaete mbaemboete reve Kuae Ñeemoeräkua Naciones Unidasgui oëvae Tëtaiguaete reta itekomboe regua, jaema jokuae ñemongeta reta oyekuatia oïvae, oyoapi oï kuae tupapirepe, jaema jokuaeko oï opaetevae oyapotai vaerä oime reve ñombori jare mbaemboete päve oyokoti,
Mborokuaijai 1
Opaete Tëtaigua reta guinoi tekomboe Tëta rami jare kia ñavo rami, ipuere vaerä oyekouete opaete tekomboe kianungañavope oïvae jare ipiaguive oiko vaerävae oikuauka ñeekuatia rupi Naciones Unidas. Jokuaeko jae Ñeemoeräkua opaete kia reta guinoivae jare mborokuai Tëtaguasu reta guinoi tekomboe kia ñavo pegua oïvae.
Mborokuaijai 3
Tëtaiguaete reta guinoi tekomboe jae reta jeia rupi oiko jare oguata vaerä. Jaema jokuae tekomboe jei oï rami oyoguiroguatata tëta jare jae reta jei rupi oeka ikavi yoguireko vaerä opaete yekouapo rupi, tëta reta iñomoirü jare jekoae reta rupi.
Mborokuaijai 4
Tëtaiguaete reta, oiporu rambueve itekomboe ipiapotaa rupi oikovae, guinoiko tekomboe iyaambae yoguireko ani ramo jaei retaño oyereroata vaerä opaño teko reta jëta japipe rupi oasavae regua, jokoräiñovi oiporu vaerä mbaapoka reta jokoropi oväe korepoti oñemombaraviki vaerä jae reta jei rupi kavi.
Mborokuaijai 5
Tëtaiguaete reta guinoi tekomboe ipuere vaerä omomiräta jare omombaravikika itembiapoka reta Tëtare omaevae, mborokuai oyapovae, yekouapo regua, tëta reta oikovae jare tekoae reta regua guinoi reve itekomboe añete pegua oñemoinge, jae reta jei yaveko mbaraviki tëtaangareko, yekouapo jare tëtaipo oguatavae, jekoae regua, Estado guirowatavaepe.
Mborokuaijai 6
Opaete Tëtaiguaete reta guinoi tekomboe Tëtaguasuigua oiko vaerä.
Mborokuaijai 7
1. Kia nunga ñavo Tëtaiguarä oikovae itekomboeko jekove aguiye vaerä jëgua, ikavi oï vaerä opaete jete jare iñemongeta, iyaambae oiko vaerä jare jëguambae oiko vaerä. 2. Opaete Tëtaigua reta guinoi tekomboe yoguireko vaerä iyaambae, ipiakatu reve jare jëguambae reve, echako jae reta ambueyeko irü tëta retagui jare ngaraako kia reta ipope oñemojëgua omokañitei ani ramo mbaeñuvanga rupi oiko, jokoräiñovi ngaraako michia reta ipiakotiä reve oñemondo irü reta oikuambaevae pitepe oiko.
Mborokuaijai 8
1. Opaete metei ñavo tëtaiguaete reta yoguirekovae guinoi tekomboe aguiye vaerä kia reta omokañi jeko jare ambuevae tekoi omomoekä chupe reta. 2. Estado reta guinoita mbaraviki iyapoa jupiveiño oyapokatuka jare oyapo katukaye mbaavi reta oyeapogue jare aguiyearama ombaeavi: a) Oimeko yave opaño mbaavi Tëtaiguaete retagui oyeopia yave chugui jeko metei ramiño yoguirekovae ani ramo oiporu vaerä jekoima, teko kavi guinoivae jare oechauka vaerä kiako jaevae. b) Opaete mbaavi Tëtaiguaete reta koti, oipotako ani ramo oñepiröko yave chugui ivi, iviguasu jare yekou reta guinoivae oyeapo katu vaerä; c) Ipiakotïako oñemboyakavo yave echako jokue jeko pegua ojo reta yoguireko ñuvangatarä jare itekomboe jeigue mbaetima oyeapo yave; d) Opaño mbaavi, oyeeyaka yaveko chupe reta jëta jare jeko oñemoirü vaerä irü tëta reta ndive ani ramo tekombue guinoivaere; e) Opaño miarikavimbae reta oipotaiko yave oechauka ñemomii jare kia reta piaguiroïro guinoi irürevae ani ramo Tëtaiguaete reta kotivae.
Mborokuaijai 9
Tëtaiguaete reta metei ñavo ani ramo opareve guinoi tekomboe ipuere vaerä oiko metei tëtape ani ramo tëtaguasu jae reta omopüavaepe, jokuae jae reta itekoima, jare arakaeguive keräiko yoguirekovae rami. Mbaetitako kiave ipuere guiroïro ani ramo oyopia chugui reta jokuae tekomboe.
Mborokuaijai 10
Tëtaiguaete reta, mbaetitako kiave ipuere ombosiri ani ramo ombotekuarai iivi jare iiviguasugui. Mbaetitako oyereroyakavo reta ipiakatumbae reve, oñemombeumbae reve chupe reta jupi rupi jare mbae jekopeguakovae, ani ramo mbaeti reve tenondeve oyeapo katu ñemongeta jae reta ndive keräirako oñemboepita chupe reta jupi rupi opaete pegua jare, oñemaetako ipuere vaerä oyerovaye jëta kotivae.
Mborokuaijai 11
1. Tëtaiguete reta guinoi tekomboe oiporu vaerä jare omomiräta vaerä jekoima arakaeguive oiporu retavae. Kuae oipota jei oechauka, oepi jare omboyekua vaerä tekoima reta, añave rupigua jare kuri pegua opaete tëta reta guinoivae, jokoräiñovi omboyekua vaerä tekoasarenda reta, arakaeigua oechaukavae jenda, tembiporuima, mbaapo iä, mbaemboeteapo, mbaepoki reta, opaño mbaeporäka omboyekuavae reta. 2. Estado reta opatako ombojekoviaye, oyapo kavi reve ñemongeta Tëtaiguaete reta ndive, opaño yekou reta oñepirö chuguivae regua, arakua rupigua mbaeapo reta, mboroguirovia pegua opa oñepirö ani ramo oyeopia chugui aguiye vaeräma oiporu ipiakotimbae reve jare mbaeti reve oñemombeu kavi chupe reta ani ramo mborokuai jare tekoima reta guinoivaere oyeñuvanga ramo.
Chore
Choré ha’e peteĩ distrito ha avei táva Paraguái retãme, tetãvore San Pedro-pe oĩva, opyta 330km táva guasu Paraguaýgui.
Ko distrito ha’e tenda tapichakuéra omba’apoha hetave kokuépe, péicha oñeñoty pety, soja, mandyjuha ambue mba’e.
Goiás
Goiás hína peteĩ táva porã Pindorama retãme. Ko távape oĩ 24.727 tavayguakuéra (ary 2010 jave) ha hi'yvy pehẽngue hína 3 108,018 Km². Upepe heñói akue upe kuñakarai ñe'ẽpapára herakuãva Cora Coralina.
Chore
Ijyvy iporãiterei kokuépe guarã ha avei oĩ heta tenda mymbakuéra ñangarekorã ganadería.
Lilí del Mónico
Lilí del Mónico ha’e peteĩ artista plástica ojeguerekóva tekove katupyry ombopyahu vaékue upe arte jehechapyrã kuéra rehegua ñane retã Paraguáipe, ko tetãme rupi omoañete hetave umi hembiapokuéra upe década ary popápe. Heñói kuri (Suiza-pe ary 1910 ramo; ha omano Paraguaype upe7 jasykõi jave ary 2002-pe)
Hembiapo ñepyrũrã
Lilí del Mónico oñepyrũ 1948 tembiapokuéra sa’y reheguaoñemoarandúvo pintura al óleo rehegua upe táva Lausana (Suiza)-pegua mbo’ehára David Burnan ndive, ha Paraguaýpe mbo’ehára Jaime Bestard ndive.
Upe pa arandy 1950 jave omoĩ va’ekue hembiapokue jehechaukapyrãme ha’eñónte upe Centro Cultural Paraguayo Americano (CCPA)-pe ha ary 1952-pe opartisipa upe Salón Femenino de las Artes Plásticas Unión Club-pe, mokõve Paraguaýpe opyta.
Ohasava’ekue
Upe ary 1954 ramo omoñepyrũ va’ekue hembiapokuéra artes visuales paraguái rehegua. Lilí del Mónico ndive Grupo Arte Nuevo upe Primera Exposición de Arte Moderno Paraguaype, umi ñemuhakuéra jehechaukarã oguerekova calle Palma ári, ha’eva tape ojeguataveha ko ñane retã táva akãme.
Upe arýpe voi, omoañete upe aty oĩhaguépe Josefina Plá, José Laterza Parodi ha Olga Blinder ohechauka Buenos Aires Sociedad de Artistas Plásticos Argentinos héravape.
Ko kuñakarai katupyry omoñepyrũ kuri hembiapokue heta ñeha’ãreheve umi tembiapokuéra tetãkuaakuéra rehegua ñemonguépe. 1960 ramo ha’e kuri oparticipa heta tembiapo jehechaukápe Paraguaype. En 1967 ojapo upe mokõha jehechauka ha’eño Galería Kennedy-pe. 1968 oñeme’ẽ ichupe upe Medalla de Oro exposición ojapo va’ekue upe Sociedad de Horticultura y Jardinería Paraguaypegua. Upéicha avei umi ary 1972, 1974, 1980 omoañete umi exposición ha’eñónte upe Centro Cultural Paraguayo Americano-pe. 1975 ramo opartisipa upe jehechaukarã hetándive "La mujer en la plástica paraguaya" rehegua. Ary 1976-pe ohechauka upe Galería de la Librería Colonial táva Punta del Este, Uruguay-pe. 1980-ohechauka hembiapokue umi óleo rehegua upe táva yguasu rembe’ypegua Uruguay-pe opytáva. 1988 Lilí del Mónico omoĩ hembiapokue upe Galería Fábrica-pe ha hembiapokué pinturakuéra ohechauka Galería Arte-Sanos-pe Paraguaýpe. Avei ha’e ohechauka kuri hembiapokuéra jeguakarã tetã heñoihaguépe. Upépeve ogueraha umi cuadro-kuéra oguerekóva umi kuña retekuéra rehegua
"Coherencia interior"
Oñeme’ẽhagua ko tembiapokue Arte-Sanos” atyguasúpegua "Arte Nuevo"pegua iñiru Olga Blinder ohai: "Lilí oheka va’ekue haperã ha hembijuhukuéra ndaha’éi sapy’areigua. Ojykeko ichupe ipy’ambaretekue, ha katu ndaha’éiramo jepe hembiapoku hetaitereíva ha ndohóiramo jepe peteĩ mba’érente, hembiapokue sa’ykuéra rehegua osẽ upe ha’ehaichaiténte, upévare omba’apo umi hembiapoporãngue´ra ha’eháicha ha oñe’ẽhaichaite tapiaité ha’e oikoháicha. Lilí upéicha, ñamoneĩ ha nañamoneĩrirõ jepe, upéicha osẽ umi hembiapokuéra opavavéva".
Reflexiones plásticas
Omombe’úvo hembiapokue ha avei tape oipykúi va’ekue ko aty "Arte Nuevo", Lilí del Mónico ohai upe kuatia "Entre pinceles y cañaverales". Ko kuatiahaipyre oñemosarambi va’ekue Paraguaýpe ary 1990 ramo ha oñembojere ñe’ẽ italiano-pe uperire.
Lilí del Mónico rembiapokue avei kuri ha’e industrial, naherakuãguasúiramo jekpe ko tembiapópe.Omyakã va’ekue upe fábrica ojejapohápe asuka hérava “Censi y Pirota S.A.”, táva Benjamín Aceval Chaco Paraguayo-pe. Ha’e pe kuñaháicha omopepyrũ va’ekue tembiapo industrial ñande retã Paraguáipe.
Ko kuñakarai katupyry omano táva Benjamín Aceval-pe upe 7 jasykõi ary 2002-pe, oguerekó ramo 92 ary.
Água Santa (Rio Grande do Sul)
Água Santa ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 3.726 áva (2006 ary).
Chore
Tetãnguéra
Ko distrito oguereko mba’yru guata ava guerahaha ohóva opavave tendápe uperupigua ha avei ohóva Paraguaýpe, Ciudad del Este, ha Pedro Juan Caballero gotyo, tetã ambuére katu oho Vrasil, Argentina ha Chile-pe.
Telecomunicaciones rehegua, ko distrito, péicha avei hetave tenda tetãvore ryepy pegua, oguereko servicio de telediscado, Paraguái ha pytagua pegua, sistema satelital hérava.
Yvate gotyo oja Lima ha distrito General Isidoro Resquín rehe, ko’ã mokõive tendágui ojei ysyry Jejui Guazú rupi.
Ñemby gotyo opyta distrito General Elizardo Aquino ha distrito San Estanislao.
Kuarahy resẽ gotyo oĩ distrito Guayaibí.
Livio Abramo
Imitã ha imitãrusu aja
Ta’angahaihára ndekatupyrýva, grabado ha acuarela mba’apohára he’i ijehe: Cherenói 23 jasypoteĩ 1903-pe, Araraquara, Estado de Sao Paulo, Vrasil-pe, che ru ha che sy Italia-guava’ekue. Che túva liberal añete va’ekue ha che sy ru katu anarquista, ha ko’ã mba’e ojehuva’kuye che rekovépe chesãmbyhy che rekovépe che pehẽnguekuéra ndive orepytyvõ rohecha hag̃ua rohechaháicha pe tekove …” Jepémo heñói Brasil-pe, ojehechaháicha, ojapyhyParaguáihetã mokõiháramo ha kóva ko tetãmekuri omboguata hembiapoita ko’ág̃a ha’éva peteĩ tembiecharã arte visual rehegua yvy tuichakue javeve.
Guata ñepyrũ ha hapykuere
Ñe’ẽngue oñembohysýiva yvate oñenohẽ ojekuaaukahápe aranduka “Etapas de un itinerario: grabados, dibujos, acuarelas de Livio Abramo”. Pe jehai oñe’ẽhápe hekove rehe, ko artista Brasil-gua he’ive avei: “…Che hína ta’angahaihára, ta’anga apoha, ha acuarela rupi amyasãi pintura. Chejeheguiete añembokatupyry ko arte-pe. Umi grabado ha diseño tenonde guare oho che rembiapo política ha sociedad rehegua rehe, ha  expresionismo ojekuaaporã pypekuéra. Jehechakuaa tuichavéva grabado rehegua ahupytyva’ekue rehe 1950-pe, ikatúkuri asẽ tetãgui ha aha Europa-pe haimete mokõi ary pukukue che rajy Larissa ndive, ha rohecha umi museo tuichavéva oĩva Europa-pe. Che maranduhára va’ekue –kóva añoite che rembiapoite- 33 ary pukukue ha péicha amboguata ojoykére che rembiapo arte, maranduhára ha sindical. Upévare ajegueraha ka’irãime heta jey. Chéve g̃uarã arte ndaha’éi peteĩ tembiapoite; ha’e peteĩ mba’e porã jarekóva yvyporaháicha, umi ytororõ ha guyra veve iporãháicha avei.…” Oñe’ẽvo hembiapokueraitére, catálogo oñeñe’ẽma haguépe, Abramo he’i: “…Ha he’iháicha pe ñe’ẽnga, ‘mandu’a ha’e jeikove jey’, pépe oĩ rupi mandu’a pehẽngue che arekóva ha oñembohetéva ta’angakuéra ajapóvape … …Oje’e che rehe aimeha ‘realismo fantástico’ Brasil-gua motenondeharakuéra apytépe. Añetehápe máramo –noiméiramora’e mbykymi añepyrũramóme artista háicha- ndajepy’apýiva jeguakarei rehe. Arovia aimeha aty tuichaitéva ymaite ypykuéra guive ko’ag̃aite peve orekóva teko hesa renondépe oguerojera hag̃ua apytu’ũroky…”
Chore
Hidrografía
Ysyry guasu:
Livio Abramo
Guata ñepyrũ ha hapykuere
Ambue mba’e ko tapicha arte rupi oporojuráva rekove rehe ojekuaa:
Chore
Hidrografía
Ikatuhápe ojeho yga’ípe.
Livio Abramo
Ohejava’ekue
Hembiapokue grabado rehegua ojejuhu British Museum Londres-pe, Museo del Vaticano-pe, Museum of Modern Art y el Metropolitam Museum de Nueva York-pe, Riverside Museum, Philadelphia Museum, Biblioteca Nacional del Louvre París-pe, Museos de Arte Moderno de Sao Paulo ha Río de Janeiro, Centro de Artes Visuales de Asunción-pe, upéichante avei ojejuhu heta tapicha pópe.
Chore
Hidrografía
Oguereko jejahuha yvyku’i morotĩgui oikóva.
Livio Abramo
Hekove pohávo ohóvo
Ojehecharamo chupe ndojeguerovúire, iñemongetápa ojekuaa avateeteha, ha avei bonhomía, hesakã porã iñapytu’ũ roky, oñeha’ãre omoarandu hag̃ua heta artista hembiapokue tuicháva artes visuales ko’ag̃aguáva Paraguáipe ojerereko chupe ha hekópe porã peteĩva umi ombopyahuva’ekue pe lenguaje xilográfico Sa’aryg XX pegua ramo. Omanog Paraguaýpe, táva guasu ome’ẽ haguépe umi ary iporãvéva hekovépe, 26 jasyrundy 1992-me, omboty mboyvemi 89 ary.
Chore
Hidrografía
Ysyry:
Livio Abramo
Hembiapokue
Ambue hendápe pe hekovekue ha’ete voi omombe’úva ha oñeñe’ẽma haguépe, Abramo he’i: “…Umi mandu’a ombyaty mbovymi umi che rembiapokuéra yjypyguaitéva ajapova’ekue che tyarõ riréma (che rembiapokue che mitãrusvépe guare, amo 200 tembiapo rupi, okañymbaiteva’ekue) pa’ary 30 rehegua oñepyrũ rupi, hapykuerikuéra oúva mombe’u che ra’ykuéra rehegua, María, che rembireko ypykue omanómava rehegua, upéichante avei, uperiretegua, Dora che rekove irũ ko’ag̃agua.
Chore
Clima
Ko distrito hérava Choré, péicha avei opárupi tetãvore San Pedro oguereko ararova oje’éva hese okyveha (lluvioso), ary pukukue.
Lilí del Mónico
Enlaces externos
Onlinemad
Bom Jesus (Rio Grande do Sul)
Bom Jesus ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 11 556 áva (2010 ary).
Ottawa
Ottawa térã Otáua ha'e tetã Kanatã itavusu ha táva tenondegua ha tuichavéva irundyha opaite tetãgua. Opytáva ñemby gotyoete tetãvore Ontario-pe, ysyry Ottawa yhembe'ýpe, omopa'ũva tetãvore Ontario ha Québec. Opytáva haimete 400 km kuarahyresẽ gotyo táva Toronto-guive ha 200 km kuarahyreike gotyo táva Montreal-guive.
Ary 2011-pe, táva Ottawa oguereko 1.083.391 tavayguakuéra ipype. Oĩve ramo jepe ava kuéra oñe'ẽva ingyaterrañe'ẽ, oĩ avei heta ava kuéra oñe'ẽva hyãsiañe'ẽ (32,6%). Ha opa táva hembiapo iñe'ẽmokõime (ingyaterrañe'ẽme ha hyãsiañe'ẽme).
Chore
Clima
Yvy he’õngue 70 ha 80%. Arapytu Mbyte ha’e 23ºC, hakuveha arahaku jave 35ºC ha michĩvéva araro’y jave 10ºC rupi.
Cómo llegar
Terminal de Ómnibus Paraguaýgui osẽ ára ára jave heta mba’yruguata ohóva tetãvore San Pedro gotyo. Ojeike ko tendápe ruta III General Elizardo Aquino rupive.
Ñe'ẽ
Ko’ápe hetave oñeñe’ẽ ñe’ẽ guaraníme, 80% tendagua oñe’ẽ ha jopara (castellano-guaraní) oipuru 20% rupi.
Demografía
Ko distrito Choré oguereko 41.424 ava.
Tapichakuéra oikóva okaraháre oĩ 93,97%.
Ogakuéra tenda pegua oĩ 6.616, ãvagui tava pegua ha’e 454 ha okaraháregua katu 6.162, péicha upi 93,13% ogakuéra ko distrito pegua oĩ okaraháre.
Ko’ágagua mba’ekuaa avakuéra ko distrito pegua, kuimba’e térã kuña ary pyahu rehegua ojeguereko ãva:
Indicadores socio-demográficos:
Educación
Ko distrito oguereko Facultad de Ciencias de la Educación, Facultad de Derecho ha Ciencias Contables, ko’ã mbo’ehao guasu noĩri tetã poguýpe (es del sector privado).
Ko’ápe ou tapichakuéra oparupigua, tenda tuichakue jave.
Historia
INDERT, ha’evakue ymave Instituto de Bienestar Rural, ome’ẽ peteĩ ñu guasu opavave mba’erã, oguerekoóva 263 ha; Resolución Nº 487/ 88 rupive. Oguereko ko’ã colonias:
Comunidad Indígena
Ko distrito Choréme oĩ peteĩ ypykue renda:
Ekonomía
Hetaiterei ava ko’ápegua omba’apo pety ñotýme. Péicha ndareígui ojekuaa ko tendápe heta ary ohasava’ekuépe Capital del Burley, ha’éva tety rehegua, oikó chugui cigarrillo iporãva. Ko’ága rupi ndaha’evéima yma guarécha oñeñotýva.
Ha’e avei tenda oĩháme mymbakuérare ñemba’apo, ãva ha’e vaka, kavaju, ovcha ha kure rehegua.
Mburuvicha Róga
thumb|250px
Mburuvicha Róga ha'e óga oikovehápe tendota Paraguáigua. Oime Paraguaýpe.
Chore
Ekonomía
Heta tapicha avei omba’apo pirakutu ohepyme’ẽva’erã.
Industria ryepýpe ikatu jahecha, yvyra rytĩha, petit grain ha ñandyry mbokajagui apoha.
Umi hérava servicios básicos, noiporãiete:
Energía eléctrica oguahẽ 18.1% ógape, y rehegua katu 14%.
Ndoguerekói desagüe cloacal ha ógakuéra oguerekóva pozo ciego 6% añónte.
Iñarandukue hetave ava omba’apóva, 60%, karapeterei, noguahẽi poteĩ ary mbo’ehaópe.
Ikatu ja’e avakuéra tetãvore pegua ndoguerekóiha arandu yvate, péicha rupi ndaikatúi oñakãrapu’ã pya’e ko tenda.
Ingresos y Pobreza
Dirección General de Estadística, Encuestas y Censos rupive jaikuaa ko distrito Choré oguerekoha pirapire rehegua oikéva peteĩ ógape ha’eha 482.045 guarani, péva ha’e peteĩ avápe guarã 86.738 guarani, ohechaukáva oĩha 65,1% mboriahu, kóva ha’e mba’ekuaa tetãvore San Pedro rehegua.
Jatyta
Jatyta ha'e peteĩ ñe'ẽ jaipuruva jare hag̃ua umi syrymbe gastropodospe oguerekóva peteĩ pire ojereva. Oĩ jatyta ypegua, dulceacuícolas ha yvypegua. Ko'ava oku'e ojapo hagué contracciones musculares ondulatorias ohasava pe ipy guy'ipi. Ko'ava oguereko ijurupe peteĩ mba'e hérava rádula.
Jasypoteĩ
Jasypoteĩ, ha'e hína jasy poteĩha arýgua upe arapapaha Gyregoriopegua ipype ha oguereko 30 ára; hákatu Rróma arapapahápe Iunius ha'e akue jasy irundyha, jasyteĩ ha jasykõi opytágui ary ipahápe.
Agudo
Agudo ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 16 729 áva (2006 ary).
Chororõ Yguasu
thumb|250px|Chororo Yguasu Chororõ Yguasu ha'e peteĩ chororõ Arahentína-pe ha Pindoráma-pe oĩva, kóva oime ysyry Yguasúpe. Kóva oime pe tetãvore Misiones (Arahentína) ha pe tetãvore Parana. Kóva ha'e peteĩ umi pokõi tekoha rembiechapyrã yvóra pegua. thumb|center|700px|Chororõ [[Arahentína.]]
Hera
Avañe'ẽme ojere "Chororõ Yguasu" karaiñe'ẽme ojehai "Cataratas del Iguazú" ha peroñe'ẽme katu ojehai "cataratas do iguaçu" .
Araveñe'ẽ
Araveñe'ẽ térã Arávia ñe'ẽ ha'e hína ñe'ẽ Ásia ha Áfrika pegua. Oĩ amo 550.000.000 oñe'ẽkuaáva Yvy apekuépe. Ha'e peteĩ Tetãnguéra Joaju ñe'ẽ. Árave ha'e ñe'ẽ semítika itujavéva mayma ko'ãgagua ñe'ẽ pa'ũme, péicha, hi'aguĩvéva semítiko ñepyrũgui. Péva aravekuéra ñe'ẽ ñepyrũ, oikóva Arávia yvykũme. Oĩ ñe'ẽporã jehaipyre sa ro'y VI guive ha ha'e ñe'ẽ Korã ojehaihague, kuatiañe'ẽ marangatu musulmã mba'éva. Iñemyasãi sa ro'y VII guive, tenda heñoihague guive, ojoaju mbarete yvága rape islã rehe ha avei aravekuéra tahachi mbaretére, omyasãiva hekopohýi Áfrika yvate tuichakuére. Oipuru araveñe'ẽ achegety ohai hag̃ua.
Araveñe'ẽ ñe'ẽhára hetakue ha'e Arhélia retãme 24.300.000, Ehíto retãme 65.900.000, Israel retãme 2.045.000, Lívano retãme 3.450.000, Lívia retãme 5.300.000, Marruéko retãme 20.900.000, Palestína retãme 3.085.000, Síria retãme 16.600.000, Túne retãme 9.400.000 ha Tuykía retãme oĩ 1.200.000 ñe'ẽhára.
Jasypokõi
Jasypokõi, Arapapaha Gyregoriopegua Jasy 7. Oguereko 31 ára.
Aon Center (Chikago)
Aon Center (200 East Randolph Street, hérava ymaguare Amoco Building) ha'e peteĩ óga yvateite opytáva Chicago-pe, Illinois, Tetã peteĩ reko Amérikagua-pe, omoha'anga ijejogapo umi atyvete jogapokuaaha Edward Durell Stone ha Perkins and Will, ha ojejogapopa ary 1974-pe. Orekóva 83 píso ha 346 m yvatekuére, Chikago hóga yvatevéva mbohapyha, Willis Tower rire ha Trump International Hotel and Tower.
Tóva
250px|thumb|right|Ava Tóva ysyry Pilcomayo-gua
Tóva (Iñe`eme: "q'om" ) ha`e ypyguakuéra aty oiko Cháko guasùpe, Argentina (20.600 ava) ha Paraguáipe (700 ava). Héra ou Avañe'ẽgui "tova guasu".
San Francisco de Asís ha’e atykuéra reratee oĩva Cerrito-pe ha oĩméva Hermanos Franciscanos de la Tercera Orden Religiosa ñangareko poguýpe. Ko’áğa ojehero ambueháichama Toba-Quon ñe’ẽme. Río Verde ha’e peteĩ téra añonte oĩva Cerrito atýpe. Atykuéra Toba Quon Km. 180, Km. 146, Km. 186, tape Transchaco-pegua ha’e ko’ã tapichakuéra pehẽnguemínte ha Avapapy aja oĩva’ekue upépe. Hekoypy rembiasa hypy’ũ ha ndaijojái ambue ndive, ojehecharamoite, ijehe’a noñeme’ẽigui péichante. Iñe’ẽ ha hekoypykuaa, he’iháicha Dra. Branislava Susnik. Omba’apo rire, okárape, estancia ñangarekoháramo, oñembyaty hikuái irundy tava’ípe ojekuaaitéva, Región Oriental-pe, Villa del Rosario ag̃uíme ha mbohapy hembýva y otras tres Benjamín Aceval-pe. Iguerova hypy’ũitéva oñemoñe’ẽkuaa Chase - Sardi. 1990. Togue 183-pe. He’iháicha Hermano Burkhard Handel, Toba Qom oñemboheko mbohapy aty tuichávape, ojeipapa’ỹre aty’i oĩva akóinte, kóva ha’e: Rosario, Chaco ha Cerrito-pegua. Tendakuéra oĩháme ha’e: San Antonio, Virgen del Rosario, Estancia Loma Clavel, Región Oriental-pe. Presidente Hayes: Colonia San José, San Francisco de Asís - Cerrito. Km. 180, Km. 146, Km. 186, Río Verde, Región Occidental-pe.
Aregua
Aregua ha’e táva omyakãva ko tetãvore Central, Paraguáigua; oikuaa avei táva frutilla-gua ramo. Ko távape ojejapo heta tembiapo porã ñai’ũgui. Ha’e peteĩ táva yno’õ guasu Ypakarai rembe’ýpe oĩva yno’õ guasu ha ysyry porã Salado mbytépe. 29 km opyta Paraguaygui, táva guasu omyakã tetã Paraguái.
thumb|left|250px|Koi yvyty
Héra
Aregua héra péicha umi Mbya Guarani, tapicha ñande ypykuéra oiko va’ekue ko’árupigui ou mboyve Españagua kuéra. Ko tapichakuérape oñehenói va’ekue “Ariguá”, he’iséva “umi yvategua”, oikohaguére peteĩ tenda ijyvatemívapytu Arapytu
Arapytu piro’y’asy ko’arupi oĩ rupi, Aregua ojeguereko peteĩ tenda oñeguãhẽseha, upéva avei yno’õ guasu Ypakarai rembe’ýpe opyta haguére.
Demografía
Areguápe 67.847 oikovéva, ko’ãvagui 33.977 ha'e kuimba’e ha 33.870 ha'e kuña, he’iháicha Dirección General de Estadística, Encuestas y Censos oikotaha ko arype (2008) guãrã. 250px|thumb|250px|left|Playa aregua
Tembiasakue
Colonia oñepyrũrupi, ko táva, Mercedario-kuéra vaka rekoha guasu va’ekue.
Siglo XIX opapotárupi oñakãrapu’ã va’ekue táva ojejuhápe oñembopiro’y haguã umi haihára, artistakuéra ha umi tapicha iñarandúva oñembohógavoi aryvore hakuvehápe.
Yva Pyta
Ko yva kóva, ha’eva pe omoinge porãmíva viru ko távape, oreko avei hembiasakue. Ha’éma voi ko yváre ñemba’apo ha’éma voi tembiapo omopeteĩva ko táva Areguápe. He’iháicha ko’ãva yvypóra ko’arupigua, 1929-pe, tava’i Estanzuela-pe raka’e peteĩ okaraygua omba’apo jetu’u ha oñemitỹ frutilla-re.
Ikóga mono’õmbyre omoĩ ajaka’imimíme a oikykúi tape táva rape oñemu haguã upérupi. Osẽ porãiterei rupi ko tembiapo, ko frutilla ñeñotỹ ojeipyso avei umi kokue oĩva upe jerére ha ojejapo ko mba’égui kóga ojeipuruvéva ko’árupi. Kóva ñemono’õ ára oguãhẽvo katu ojejapo jevy’aguasu Festival anual de la frutilla. Upépe ikatu ña ha’ã mermelada jalea, tarta hepajepéva ha avei yva rykuere.
Economía
Ko táva kóvape oñemba’apo avei mba’eporãkuéra ñai’ũgui jejapopyre, ko tembiapo omohendáva heta tapichápe.
Oreko avei fábrica-kuéra ñepyrũha porã.
Turismo
270px|thumb|250px|right|Iglesia de Aregua Aregua ha’e peteĩ táva neporãmbajepéva oñangarekóva ogakuéra porã ymaite guare orekóva óga jereguasu iporãva.
Ko’ã ogakuéra ha’ehina upe árape Areguá ha’érõ guare táva ñembopiro’ýrõ ojeguerekóva ogakuéra Paraguaygua ha ijerére oikóva ohoa ojogapo ohasa haguã ara haku vai jave.
Upévare ha’e peteĩ táva javy’aha ndaiporihápe tyapu vai, ikatuhaguãicha mbohupakuéra oñemoguahẽ porã.
Pe “Avenida del Lago” ha’e peteĩ tenda jaguatami haguã jevy’arã. Ipukukue ha’e oho voi pe ijyvatevehágui oĩhápe Tupão guasu ha oguejy yno’õ rembe’ýpeve, oĩhápe pe yrembe’y Playa Municipal. Ko tape kóva oje’e ha’eha oñemboguapy ñepyrũhague ko táva oñehenói Patrimonio Nacional, Parlamento Paraguáigua 1997-pe. Lago Ypakaraí ha’e voínte ko tenda ojehecharamovéva, omo’ẽhaguére mba’e rembiecharã iporãvéva. Areguápe opyta peteĩ club ecológico hérava “Isla Valle”. Ko tendápe javy’ahápe ko naturaleza porãitáre, ikatu avei ñaha’ã nañaguenohẽipa pira, ñaguenohẽrõ jahepyme’ẽnte va’erã.
Ha’e avei jehecharamopy tembiapo porã ñai’ũgui ojapopyre umi tekove rupi gua. Pe Centro Artesanal de la Cuenca ha’e peteĩ óga oĩhápe umi artesanokuéra oñembyatyha ko jereregua.
Pe Centro Cultural “Estación A” ha’ehína peteĩ tenda ikatuhápe umi oguãhẽva ko’ápeve ovy’ami haguã ojuhutahápe oñembokatupyryhaguã. Oreko avei museo ta’ãngakuéra tren opytahague rehegua, ojepe’áva maymavévape papo ára jave ha oguereko ñangarekoha omombe’ukuaáva tembiasakuéra rehegua.
Ko távape oñemoĩ galería de arte, ko’ãva apytepe ikatu ñanemandu’a: “Guggiari Arte”, “Luis Cogliolo Galería de Arte”, “Paseo La Candelaria”, “Areguá pesebres” y “El Cántaro”. Peteĩ tenda iporãva jaguatami haguã ha’e avei “Museo Las Margaritas”, opytáva pe tupão La Candelaria ykére
Peteĩ táva ymaiteguare haguére, ikatu jajesakeko ha ñañamindu’umi hekoharakuérareve heta hembiasakuéra omombe’úva oĩha upérupi póra umíva, avei ome’éva ko távape jehayhukapy ha techaramo.
270px|thumb|250px|left|Cerro Kõi Umi yvyty hérava Kõi ha Chororĩ ohecharamoite avei umi oúva oguata ko’ápeve. Ko yvyty Kõi ojehecharano orekóre ita yvyra’ỹi hexagonal, ojoguáva káva rupápe, ha’eñomínteva Latinoamérica-pe.
Canadá ha Sudáfrica añónte oguereko ko yvy kóichagua ha avei umi mokõive tetã ambuépe oñeñangareko hesekuéra Patrimonio de la Humanidad-ramo. Ko yvyty oñemoĩ va’ekue Monumento Natural ramo ary 1993-pe. Ikatu jahecha upépe oĩha yvy ñeno yvyra’ỹi oúva tatarendyguasúgui, upévare ojehecha ramo ko yvyty.
Umi mokõi yvyty Kõi ha Chororĩ pa’ũme opyta 26 ha. Heta ijára oĩramo jepe Decreto del Poder Ejecutivo he’íva Monumento Nacional ha ko’ãva. Ãva oikohina Paraguái Retã sãmbyhya ndohepyme’ẽire ijarakuérape ikorapýre. Ko’ã mba’ére jahechakuaa porã ñane retã Paraguáipe mburuvichakuéra nahakate’ỹi ha ndohayhuiha ñanderekoha ñeñangarekóre.
Tetãvore Sálta
thumb|Salta
Aregua
Tapichakuéra imarangatúva
Haihára paraguaigua Gabriel Casaccia Areguaguá. Heñóĩ va’ekue peteĩ 20 jasyrundy 1907-pe. Ko haihára arandu omoañete hetave hembiapo ko távape, orekohaguére hese tuicháva mborayhu. Heta jehaípy ko karai rembiapokuépe ijatu jahecha omoñe’ẽhápe jehechapyrã porã ko jereregua.Ko haipyre ha’e ojapova’ekue hérava “La Babosa” pe ha’e omombe’uhaguépe mba’éichapa tekovekuéra Areguaguá oikove.
Tetãvore Sálta
Salta tetãvore Argentina-pe.Itavusu hérava Salta.
Távayguakuéra: 	1.333.365 (2015)
Aregua
Tapichakuéra imarangatúva
Casaccia retekue opytu’u ko táva ha’e heñóĩ haguépe, oikórõ jepe kuri omanombota guive Buenos Aires-pe, upéva ha’ére pe ha’ete voi ojerureháicha. Pe oñeñotỹ hague ári, karai katupyry Hermann Guggiari omopu’ã peteĩ mba’e porã hérape ijapopyre.
Mba’éicha ñaguãhẽ
Ñasẽvo Paraguaýgui ikatu ñaguãhẽ Areguápe jahárõ tape guasu 2 rupi. Jahakuéro Capiatá rupi oĩ peteĩ tape rakamby asu gotyo ñande guerahávva ko táva guasu tetãvore omyakãvape.
Ikatu avei ñaguãhẽ autopista ohó avión guejyha Silvio Pettirossi rupi. Upe tape rupi jaipykúi va’erã tape ñande gueraháva táva Luque rupi ha upei oguãhẽva Areguápe.
Jasypoapy
Jasypoapy ha'e irundy jasy arygua. Oguereko 31 ára. Arapapaha Gyregoriopegua ijasy 8.
Posadas
Posadas hína tavusu tetãvore Misiones (Argentina)-pegua oĩmeha Ysyry Paranárembe´ype. Upèpe oĩ aeropuerto internacional ha mbo`ehaorusu UNAM (Universidad Nacional de Misiones) aveì. Opytàva 1.003 kilómetro tavusu Buenos Airesgui ha 350 km. tavusu Paraguáipegua Asuncióngui.
Jujuy
thumb|200px|Tilcara rape thumb|border|210px
Jujuy tetãvore Arahentínape. Itavusu héra San Salvador de Jujuy.
Távayguakuéra: 672.260 (2010).
Jasyporundy
Jasyporundy Arapapaha Gyregoriopegua ijasy 9, oguereko 30 árakuera.
Jujuy
thumb|left|200px
Kolumbia Vyretañagua
thumb|Kolumbia Vyretañagua ipoyvi thumb|Táva Vancouver Kolumbia Vyretañagua (ingyaterrañe'ẽme: British Columbia; hyãsiañe'ẽme: Colombie-Britannique), ha'e tetãvore opytáva kuarahyreike gotyo Kanatã retãme, paraguasu Py'aguapy yhembe'ýpe. Itavusu ha'e táva Victoria, oĩva ñemby kuarahyresẽ gotyo Ypa'ũ Vancouver-pe. Itáva tuichavéva ha tenondegua ha'e táva Vancouver, ijerére ha ipype oguereko haimete 2.000.000 tavayguakuéra.
Kolumbia Vyretañagua ijerére ojejuhu yvate gotyo tetãvore Alaska Tetã peteĩ reko Amérikagua-pegua, tetãvore Yukón ha Tenda Yvatekuarahyreikégua avei, ojejuhu kuarahyresẽ gotyo tetãvore Alberta ha ñemby gotyo Tetã peteĩ reko Amérikagua (tetãvorenguéra Washington, Idaho ha Montana).
Ñande Ypykuéra
“Ñande Ypykuéra” Narciso R. Colmán mba’éva
Rupavẽ ha Sypavẽ imemby mbohapy kuimba’e ha heta kuña. Umi ojeikuaavéva apytépe oĩ: Tume Arandu, ikatupypyrýva, ojeikuaáva arandu túvaramo, oúva ichupe yvágagui; ha’e Pa’i Sume mombe’upykuéragui. Marangatu, ha’éva Kerana ru. Japeusa, heñóiva ipýguio, ha’e memby hekovaíva, opamba’e oñepyrũ ojapo hapykuéguio. Hogayguakuéra ndaija’éi hese ome’ẽ haguére ojavývo heindy Yrasẽmape pohãvai; upéi oñapymi ýpe ha omano, hetégui oiko japeusa, ha péicha oiko hapykue gotyo opaite árama. Kuñanguéra apytépe oĩ: Porãsy, he’iháicha héra porã sy, imbaretéva. Guarasyáva, o’yta kuaáva, omendáva Karive ndive, herajo’áva Paragua (Raza Guarani ypykue). Tupinamba, avei imbaretéva omenda Mba’erory ndive, herajo’áva Amaraso, Paragua ryke (Raza Tupi ypykue), Yrasẽma, ysyry purahéi, iñe’ẽ puasyetéva, ombopu porãitéva mbaraka. Ohasávo ary…atýpe oĩ peteĩ kuñataĩ ndeporãva ha’éva Kerana, Marangatu rajy, Tau, ha’éva aña ñemoñare oñembokíva hese, ha ojerováva karia’y nde porãvape ha omondaséva kuñataĩme; oñemoinge Angatupyry, imarangatu rekóva, oñangareko hag̃ua hese. Oñorãirõ pokõi ára pukukue, pyhare jepe ha osẽ itenonde Tau, oipytyvõ ichupe Pytajovái, heko ñañáva, imbarete ha oñorãirõ kuaáva. Tau ha Kerana ári ho’a Tupã ñe’ẽpochy ha upévare omoñemoña hikuái pokõi tekove ndevaipajepéva ha’éva: Teju Jagua, Mbói Tu’ĩ, Moñái, Jasy Jatere, Kurupi, Ao Ao y Luisõ.
Hermann Guggiari
Hernán Guggiari Ingeniero ha escultor paraguaigua, heñoiva’ekue Paraguaýpe 20 jasyapy 1924-pe, Ana Brun memby Pedro Bruno Guggiari, hetápe g̃uarã Táva Sãmbyhyhára ikatupyryvéva orekova’ekue Paraguay hekove sã’ỹme pukukue.
Hemiandu
Ndaipóiri rupi peteĩ Salón Nacional de Artes Plásticas Paraguáipe, omboguata opaite ary –1970 guive 1995 peve- exposiciones -ferias navidad aja, jotaza guasu hérava “Bosque de los Artistas”, imba’éva voi. Feria del “Bosque…” gui oiko, ohasa rire heta ary, peteĩ tenda jotopaha ojeguerojerahápe arte, ha umi jotopa hu’ãmeve guarépe katu mokõisa papo tapicha hamba’e ojojuhu upépe.
Hogapy
Omenda Deidamia Banks ndive, oreko poapy ñemoñare, irundy umíva apytégui ogueroguata avei ikorasõme mborayhu mba’e porã rehe oúva hogapýgui voi, centro “Guggiari Arte”-pe.
Hembiapokue
Hembiapo escultura rehegua heta añete ha hetáma oñembojopói. Oñemombohysýi ápe umi oñemopyendáva tekosã’ỹme:
Ambue ñe’ẽrã onohẽha hembiaporã hína tekove rehegua, jeiko ha jeikove’ỹ rehegua. Kóva ko tape oipykúi “Parto”, ome’ẽva marandu tuicháva jepéramo ohechauka mba’asy; “Inmanencia” ha “De polvo eres y polvo serás”.
Omomba’ehávo umi kerayvoty ndaikatúiva ojehupytýpe, ndaikatúiva ojeguerojera, omoha’anga’ita “Ara rupi’a” tembiapo Livio Abramo oñe’ẽ hague ojehechaukáramo guare: “Ha’eve rupi omohenda hag̃ua tekoandu orekóva añete orekóva arte rehe ko’ag̃agua ñande reko rehe, Hermann B. Guggiari oĩ yvate artes plásticas Paraguay ha Americakyaguáep. Arte ha’e omboguatáva ningo hypy ha ipe ha ojapyhy pokatu orekóva ñande arandu ha civilización y ombojoaju ko’ãva tembiporu omyasãi hag̃ua mba’e porã orekóva yvypóra”
“Brote”, hembiapo omomorãhávo itúvape Táva Sãmbyhyhára oñotỹva’ekue yvyra tuichaháicha Paraguay ha avei oñotỹva’ekue kapi’ipe, ha’e peteĩ tembiapo oikéva temática optimista apytépe; “Historia”, oñemog̃uahẽva’ekue Expo Sevilla ’92-me, oiporavo upe jotopa guasu myakãhakuéra ohechauka hag̃ua ojeikehápe pe “Pabellón de las Américas”-pe.
Avei ha’e ojapo ambue “Cristos”, ohóva tekorãkuaa rehe, umíva apytépe jajuhu tembiapokue oĩva tupão María Auxiliadora, Paraguapeguápe, ha avei “Cristo clavado por los troncos quemados” umi mbovymi ka’aguy opyta gueterivahína Paraguáipe. Ko’ã tema ryepýpe, ojapo tapépe, segunda Bienal de Medellín (Colombia)-pe, pe“Cruz” Medellín-pegua, ogueromandu’ahávo cristiano Colombia-gua ojejukava’ekue. Ambue “Cruz ametrallada” ojapo imandu’ahávo chokokue ligas agrarias Paraguaigua ojejukava’ekue Stroessner dictadura aja. Iporã ñame’ẽrõ chupe imba’e tembiapo “Proceso”, ndai’jaravoiva, oĩva opa hendápe, ojoajuhápe película, ta’anga, ñahendúva, ojeporúvas metralla ndive ha ojeporúva heta jey “Kurusu” ramo.
Hembiapokuehína pe monumento “A los héroes del Chaco” oĩva puerto Paraguaypeguápeg̃, “María Auxiliadora” ra’anga, ocho metro y medio ijyvatéva,  ojejapóva acero inoxidable, ha avei monumento “Exalumnos del Colegio de San José muertos en la Guerra del Chaco”-pe g̃uarã, quebracho-gui ijapopyre.
Ambue hembiapokue
Oĩva’ekue heta jurados internacionales ryepýpe, oipytyvõ oñemoñepyrũ hagua Centro de Arte Moderno de Asunción, omoñepyrũ ha peteĩ motenondehára Centro de Escultores del paraguay-pe, omoñepyrũ Movimiento Ecológico Paraguayo (1990).
Kuri'y
Kuri'y (Latinañe'ẽme: Araucaria angustifolia) (Karaiñe'ẽme: Pino misionero) hína peteĩ yvyraguáicha Ñembyamérikaguáva. Ikatu ojejuhu ko yvyra Pindorama, Misiones-pe (Aragentina) ha tetãvore Alto Parana-pe (Paraguái). Ypyguakuéra omono'õ ha ho'u kuri ha'yi. Héra ambuéva "Pino Parana".
Jasypa
Jasypa Arapapaha Gyregoriopegua Jasy 10. Oguereko 31 ára.
Ontário
thumb|Ontário ipoyvi thumb|Tavaguasu Torónto. miniaturadeimagen|Niagara Falls- Ontario Ontário (Ontario) ha'e peteĩ pa tetãvoregua Kanatã retãme, ha oguerekovéva ipype ava kuéra, orekohína 13.505.900 ava kuéra. Ku tetãvore Ontario-pe oĩha Kanatã itáva tuichavéva ha tenondegua hérava Toronto, ha Ottawa, Kanatã retã itavusu. Ha'e avei tetãvore tuichave mokõiha hi'apekuére, tetãvore Québec mboyve.
Atyvete kuéra ha apopy hembiapo omohepyvéva tetãvore Ontario-pe. Haimetepa Kanatã retã ijatyvete hembiapo oĩha Ontario-pe. Oguerekove ipype apopy ojapo heta mba'yruguata.
Ku tetãvore héra ou ypa guasu oĩ hi'aguĩ, pe ypa Ontario, ta'ýra iroke ombohéra vaekue, ha he'ise "ypa porã" térã "ysatĩ".
Ontario-pe oñe'ẽ hyãsiañe'ẽ ha ingyaterrañe'ẽ, itavusu ha itáva tenondegua ha'e táva Toronto.
Hesu
thumb|Peteĩ Hesukirito ra'ãnga thumb|Hesu Nasaregua omano ary 30 ỹrõ ary 34, [[Herusalẽme, omongurusúva. Michelangelo]] Hesu (Ἰησοῦς; ישוע; c. 4 Kmb  – c. 30/33 Kr) hérava avei Hesu Nasaregua ha Hesu Kirito, ha'e vaekue peteĩ ñemoñe'ẽngára ichugui oiko vaekue Apirykuarape mbytete. Apirykuakuéra oguerovia ha'eha Tupã Ra'y ha pe Kirito heta oñeha'arõ vaekue, irúra oje'eraẽ vaekue Ñoikuaave'ẽ Ymápe, oúva yvýpe oipysyrõ hag̃ua opaite yvypóra hag̃ua.
Ojejerovia Hesu heñói táva Belẽme, amo ary 1 guive térã 8 peve, ha ohasa akue hekove táva Nasarépe, isy Maria ha itúva Hose ndive. Omano akue amo ary 30 peve térã ary 34 peve, táva Herusalẽme.
Valenzuela (Paraguái)
Valenzuela ha’e peteĩ táva opytáva tetãvore Cordillera, Paraguáipe, ojeikuaáva "Capital de la Piña" ramo.
Toponimia
thumb|265px|left|Entrada a Valenzuela
Clima
Ko tetãvore Cordillera-pe ndahaku ha ndaro’yetéi, hakatu nahe’õi avei. Arahakue 22 °C rupi, arahakurõ ohupyty 39 °C ha ro’yvérõ katu oguejy 3 °C peve.
Demografía
Valenzuela-pe oikove 6.813 tapicha, ko’ãva apytépe 3.572 kuimba’e ha 3.240 kuña he’iháicha Dirección General de Estadística, Encuestas y Censos.
Economía
230px|thumb| Valenzuela escudo Ko Valenzuela ha’e táva oñemba’apohápe yva piña rehe. 10 jasyteĩ jave ojejapo pe festival hérape. Tekovekuéra koárupigua avei omba’apo takuare’ẽ ñeñotỹme.
Upe hetave oñemba’apoha katu ha’ehína upe vaka ñemoña rehegua ko tenda rupi.
Turismo
Tupao guasu ko távapegua San José rérape ojejao va’ekue oguereko estilo barroco-colonial, kóva omopu’ã va’ekue karai fundador Antonio Fernández de Valenzuela ha oñemongarai va’ekue upe12 jasypo 1783 ramo. Kóva oguereko va’ekue mokõi altar mokõve ijyképe, peteĩ Tupãsy Virgen del Rosario-pe guarã ha ambue katu San Antonio-pe guarã, avei peteĩ púlpito ha mokõ oñeñemombe’u haguã. Umi ta’ãngakuéra ha’e ojejapo va’ekue ary 1600 rupi.
Upe santo jeguerohory katu 3 jasykõme San Blas ára, ojejapohápe toro ñemoñarõ, kavaju ári ñembokatupyry misa, ñembo’e novenario, tembi’u ñane mba’éva jekaruguasu hamba’e.
Ojehoitemi umi yrembe’ykuéra rupi ko távape herava “Domiciana” ha avei “San Agustín”, mokõive Arroyo Y´akãme opytáva. Avei umi ojeguataha ha’e Salto Yporã ha ysyry héravaPasito.
Turismo ecológico ha avei ojepytu’uhaguã tembiapokuéragui iporã avei ko tenda umi ouséva guivépa ko távape.
Tapichakuéra katupyry herakuã guasúva
Upe tuapo tuja ykére opyta óga ha’e va’ekue oikohague upe francés karai Juan Nerhot, ha’e va’ekue upe omoñepyrũ va’ekue upepetit grain ko táva Valenzuela-pe.
Mba’éicha ñaguãhẽ
Ikatu ñaguãhe ko távape Ruta II “Mcal. José Félix Estigarribia” rupi, upe tape opíava ko távape.
Ky'ỹindy
Ky'ỹindy ha’e peteĩva umi tetãvore’i opytáva poruha tetãvore Paraguari, Paraguai-pe. Paraguay, ha’éva táva akã ñane retã Paraguáipegui opyta 109 km rupi.
Ñemokãha
Ñemokãha tera mokaha Ao mandyjupoyviguáva jaiporúva ñañemokã hag̃ua.
Ky'ỹindy
Ko tetãvore’i Ky'ỹindy, oñefunda va’ekue upe ary 1733-pe, upévare ha’e peteĩva umi táva ymave guarémava.
Superficie
Tuichakué ko tetãsvore’i oguereko 885 km2, ha ary 2008 ramo guarã jajuh 19.643 tapicha oikovéva, 22,20 tapicha jajuhu 1 km2 pe.
Economía
350 px|thumb|right Tapichakuéra ko tetãvore’i Ky'ỹindykua omba’apo vaka ñemoña ha avei kokue ñemitỹ ja’uvaerãme; ko’ã kóga apytépe jajuhu takuare’ẽ omoherakuãva ko távape ikañakuéra rupi; oguereko avei kogatykuéra uva, mandyju, mandi'o. Avei oñeñenoma vaka, ovecha, kure ha kavaju.
Táva Ky'ỹindy herakuã mombyry oguereko haguére pelotakuéra apoha guasu. Heta tapichakuéra omba’apóva ko vakapi apu’a popóre; ko tembiapo ha’e voi peteĩva umi viru omoingevéva ko távarupi.
Vías y Medios de Comunicación
Ko Ruta Nº1 Mariscal Francisco Solano López tape hũ ojeipuruvéva ha ohasáva ipukukukue javeve ko tetãvore Paraguarí rupi, kóva avei ha’e tape omojoajúva ko táva Paraguayndive, ha avei ambue tavakukéra ko tetãvorepegua.
Ambue tapekuéra yvyguiguánte ombojoajúva umi tetãvore’ikuéra oñondive ha avei upe táva myakãhándive ko tetãvorépe.
Ko’ápe jajuhu tembipurukuéra ramo teléfono omoĩva Copaco ha umi telefonokuéra ikatúva jagueraha ñanendive ha avei oguereko ambuekuéra reheguáva, upéicha avei ko’ápe oguahẽ umi diariokuéra Paraguaýpe ijapopyre.
Mba’éicha ikatu ñaguãhẽ
Ñasẽvo táva Paraguaygui, jaha Ruta Nº 1 Mariscal Francisco Solano López-re, ñaguãmeve upe táva omyakãva upe porundyha tetãvore Paraguarípe, opytáva 66, jahave upe tapéve jahasávo jahávo tetãvore’ikuéra Carapeguá, San Roque González de Santacruz ha jajuhpytypeve Ky'ỹindy.
Municipio
Karai intendente kotetãvore’í Ky'ỹindype, ha’e Juan Bautista Bogado Vera, ANR Partido Colorado-gua, arykuéra 2006/2010 peve.
Población
300px|left|thumb|Tupao Ky'ỹindýpegua He’iháicha upe Dirección General de Encuesta, Estadísticas y Censo, jajuhu ary 2008-pe oguerekoha 19.643 tapichakuéra oikovéva ko tetãvore’ípe.
Okarayguakuéra hetamive ha upéicha avei kuimba’ekuéra, omba’apóva kokuérupi.
Geografía
Kotetãvore’i Ky'ỹindy, ko porundha tetãvore Paraguarípe.
Ko tetãvore’ípe jajuhu:
Ikorapy
Ko tetãvore’i Ky'ỹindy korapy oguahẽ:
Ykuéra rehegua
Ko tetãvore’i Ky'ỹindype ombohykue heta ysyry, ha ko’ãva apytepe jajuhu Ñandypay, Zanja Jhu, Tobatinguá, Yacarey, Tacuary, Itary, Mbusyi ha avei Mboi Cuatiá.
Upe lago Ypoá zona-pe ha avei lago Paranamí rehegua, jajuhu heta yvykaruguakuéra ha ko’ãva apytépe oĩ upe Estero Ypoá.
Jasypateĩ
Jasypateĩ, Arapapaha Gyregoriopegua Jasy 11. Oguereko 30 ára.
Ky'ỹindy
Demografía
Ky'ỹindy, ha’e peteĩ tetãvore’i Noveno Departamento de Paraguarí rehegua, he’iháicha upe Censo Nacional de Población y Vivienda orekoha 19.643 tekove.
Okaraháre jajuhú 74,66% tekove.
Ogakuéra ojeikoha apytépe, jajuhu okaraharegua 51,46% óga.
Tapichakuéra kuña ha kuimba’e oikovéva ko tetãvore’ípe rehegua:
Lugares Turísticos
Turismo aventura ha ecológico-rã ramo ikatu ja’e: Lago Ypoa ha avei Parque Nacional, tendakuéra rupi ikatuhápe ojejapo safari, jeguata ha avei oguereko yrembe’y porã porã.
Upe Lago Paranami oguerekóva y morotĩ’asy, ha yrembe’e ome’ẽporãva vy’ápe japytu’uhaguã.
Tupao tuja oñemopuã va’ekue Reduccion-kuéra Franciscana oñemohendárõ guare, upe siglo XVI ramo guare Ky'ỹindype, tapiaguáichante iporã tembiapo porãme ojejapohaguére.
Parque Nacional Lago Ypoa
Oñemohenda Decreto del Poder Ejecutivo rupi N° 13.681 ára:29 jasypo ary 1992-pe osẽva’ekue, opytahína upe tetãvore Paraguarí-pe, Central ha Ñeembucú apytépe, ha ohupyty umi tetãvore’i Caapucú, Villa Oliva, San Roque González de Santa Cruz, Ky'ỹindy rupi.
Ijuvy tuichakue 100.000 hectáreas.
Opyta mombyrykue táva Paraguaygui 150 km.
Upe ojehupytyséva apytepe ha’e ñeñangareko umi yrendakuérarehe Ñeembucúpe jajuhúva ha avei mymbakuéra ha ka’aguykukéra ko’árupigua. Upeicha avei oñangareko umi mba’e porã hechapyrã natuaraleza ome’ẽva ñandéve.
Ojeikohague ko’árupi ymaite guaréma, upéicha ikatu ja’e jajuhu haguérupi ko’árupi jajytakuéra pireku tapichakuéra ymaguare oipuru va’ekue heta oĩhápe umi Ampullaria ha avei Diplodón, tatapague umi yma ñande ypykuéra oiko va’ekue ko’árupi ohecha va’ekue. Ko’ãvape oñembohéra Sambaquies. Ikatu avei jajuhu kanbuekue mymbakuéra ymaite guare.
Yvyrakuéra rehegua rehegua jajuhu umi ecorregión Ñeembucúgua rehegua, orekóva yvyrakuéra espinillo, palo negro, inga, tajy, el yvyra hovy hamba’e. Yvyrakuéra ikarapevéva apytépe katu jajuhu pakuri ha avei juasy’y.
Ñanakuéra yrembe’ýrupigua ha avei yno’õkuéra rupigua (lacustre) jajuhu camalotes, caña brava, piri.
Mymbakuéra rehegua heta jajuhu ko’arupi, ko’ãva apytépe ikatu ja’e: tukã, ñandu, suruku’a, ynambu, mbigua, chahã, taguato, kavure’i, kapi'yva, tapiti, karaja, guasutĩ, guasu puku ( Ciervo de los Pantanos), aguara, jakare, teju, mbói chumbe (Coral), mbói chini ( Cascabel), ha hetave mymbakuéra.
Mbeju
Mbeju kóva peteĩ mbujape aramirõ (kóva polisacárido oĩva hi'upyrãramo ka'avokuérare ha ome'ẽ 70-80% umi caloría ho'úva yvyporakuéra yvy ape tuichakue javeve), jepémo oñembosako'i hag̃ua ikatu avei ojeporu ambue hi'upyrã, typyraty mba'e. Ko hi'upy ohechauka tembi'u paraguái heta caloría oguerekoha.
Oĩ tapicha arandu ohapykuehóva Paraguái rekoasa he'íva opaite tavaygua rembi'u oñembosako'íva ogapykuérape pe Ñorairõ Guasu Triple Alianza (Argentina, Brasil ha Uruguay, 1864 guive 1870 peve) renondépe oikova'ekue opa rire, hetaiterei caloría orekoha, pe ñorairõ guasu ojukaparaiva'ekue Paraguái ñemoñare rapykuerépe sa'ieterei tembi'u oĩ rupi, ha upévare tembi'ukuéra oreko heta proteína, ojehecha pype ipokãha tembi'u.
Mba'emba'épa oraha
“Mbejú” yma guare ojejapo hag̃ua ojeporu ko'ã hi'upyyrã: aramirõ, avati ku'i, ryguasu rupi'a, kure ñandy, juky ku'i, kesu pyahu ha kamby.
Jasypakõi
Jasypakõi, Arapapaha Gyregoriopegua Jasy 12.
Mbeju
Mba'emba'épa oraha
Oñembosako'i hag̃ua mbeju ojeheróva “mbeju avevo” (Guaraníme, “torta hinchada”) ojeporu umi hi'upyrã oñembohysyimava'ekue, katu hetave oraha kure ñandy, ryguasu rupi'a ha kesu.
Oñembosako'i hag̃ua “mbejú aramirõ” ojeporu typyraty aramirõ rãngue.