cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
San Pedro de la Paz
thumb|275px|right|San Pedro de la Paz táva San Pedro de la Paz táva Chilepe. Ko távape oiko 80.447 (ary 2002).
Ruru
Ruru ha'e mba'éicha mba'asy ikatu oñembyaíva ñande retére. Ñande rete oñepohano hese ae, ruru rupive oñeha'ã.
Ñe'ẽnguéra aty
thumb|upright=1.5|Ñe'ẽnguéra aty tenondéva Yvýgui (oĩ avei atykuéra ñe'ẽ ambuéva). Peteĩ ñe'ẽnguéra aty ha'e umi aty oñemohendaháicha ñe'ẽnguéra ojoguáva oguerekógui ñe'ẽ ijypykue peteĩ, hérava ñe’ẽypy (protolengua).
Charles Darwin
Charles Robert Darwin (ára 12 jasykõi ary 1809-pe – ára 19 jasyrundy ary 1882-pe) ha'e akue peteĩ karai yvy rekove rembiasa ñehesa'ỹijohára Ingyaterra retãmegua he'íva va'ekue iñarandukápe heraha Tekove juehegua ypy opaite tekove juehegua oikovéva ha omanóva va'ekue oñemoambue mbeguemi ha ou peteĩ ypykue peteĩte, jeporavo ha'ete rupive (kóva he'ise tekove térã mymba oikopukuveha, oñemoña katui, umi ojepokuaaporãvéva tekoháre). Darwin guive ojeguerovia ñepyrũ ava ha'eha karaja ñemoñare. Ko'ága peve ojejuhu gueterei ava'ypy kanguemimi ha mba'e'apokue omoañetéva Darwin remiandu.
Tekove ñemoambue oiko porã umi tembikuaatyhárape guarã Darwin rekove aja, hákatu imba'ekuaarã he'íva tekove oñemoambue "jeporavo ha'ete" rupive ndojehechakuaai ary 1930 peve upe mba'e teére omohenói heta tekove juehegua. Ko'ãgaite Darwin rembiapo ojehechakuaaitéva tekovekuaatýpe oñembosako'ígui mba'érepa oiko ha oiko va'ekue hetaiterei tekove juehegua.
Manaos
Manaos (poytugañe'ẽme: Manaus) ha'e hína tavusu ha tava tenondegua tetãvore Amazonas pegua, Pindoráma retãme. Ko távape oĩ 1 861 838 tavayguakuéra (ary 2010 jave) ha oguereko peteĩ yvy pehẽngue 11 401,058 Km² apekue nunga. Upepe ojejapo akue FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2014. Upépe ojejuhu upe Ñoha'ãnga róga Amazonas, óga porã ha yvate omohechaukaitéva Amazonas-pe.
Kái
thumb|250px|Kái Kái jehapy tatápe, kuarahype térã ytakúpe, avei oimeraẽva mba’e hakúvape.
San Salvador (Paraguái)
San Salvador ha’e peteĩ distrito tetãvore Guaira, Paraguái retãme.
Junín de los Andes
thumb|Junín de los Andes.
San Salvador (Paraguái)
Oĩ 18 km suroeste gotyo Villarríkagui, tavaguasu tetãvore peguágui, pe vía ferroviaria tuja ykére, ojeikuaa avei chupe ambue hérape estación Borja.
Junín de los Andes
Junín de los Andes arasẽme tava Argentina retãme. Oĩhína tetãvore Neuquén-me. Ko távape oiko 14.220 ava (2014 ary).
San Salvador (Paraguái)
Opyta 200 km Paraguaýgui, ha’éva tavaguasu tetã Paraguái retãme. Ojeikekuaa ko tendápe peteĩ tape ijyvyreíva osẽva pe Ruta 8 Dr. Blas Garay-gui.
Avakuéra tendagua omba’apo kokue ha mymba ñangarekóme.
Municipio
San Salvador ojupi municipioramo ary 1960 jave.
Intendente ha’e karai Darío Ramón Ruiz Herrera, PLRA pegua ary 2006 guive ary 2010 peve.
Fiesta Patronal
Ára 6 jasyteĩ jave tapekuéra ojeguapa ha avakuéra oñembosako’íma oho haguã misa central hápe omykãva obispo Diócesis Villarríka pegua. Ary ha ary jave oñemomorã pe ára isanto patrono Niño Salvador del Mundo rérape, ha’anga oĩva pe tupão hérava péicha avei ryepýpe.
Ára 28 jasypakõi jave oñepyrũ ñembo’e ojejapóva porundy ára pukukue tupãópe, peteĩ tekoha oguerekohápe ipoguýpe pe celebración de misa peteĩ ára jave.
Pe porundy ára pukukue oiko tóro ñemuña (torín), ha jeroky guasu santo patrono rérape ojejapóva.
Opávo ñembo’e tupão pegua, pe santo patrono ra’anga ojegueraha tapekuéra rupi táva ryepýpe oĩva.
Superficie
San Salvador yvy oguereko 140 km², ha 3.483 ava oiko pype.
Densidad ha’e 24,88 avakm².
Límites
Ko distrito San Salvador oja ãvare:
Hidrografía
Distrito San Salvador oguereko ko’ã ysyry:
Demografía
Indicadores socio – demográficos ko tenda pegua:
Economía
Tendagua San Salvador pegua omba’apo kokuépe, oñeotyvéva ha’e: trigo, takuare’ẽ, petỹ, mandyju ha parral uvas, mymba ñangareko rehegua, oĩ mybakuéra opaichagua: vaka, kavaju, kure ha kavara.
Vías y Medios de Comunicación
Distrito San Salvador-pe umi vías de comunicación yvyháregua tuichave mba’éva ha ojepuruvéva ha’e Ruta 8 Dr. Blas Garay, ombojuajúva Villarríka rehe, tavaguasu tetãvore pegua, avei táva Paraguay ha ambue tenda tetãvore ha tetãmegua rehe.
Ambue tapekuéra uperupigua ndaha’éi tape hũ, ko’áva ombojuajupaite opahendápe. Mba’yruveve rehegua avei oĩ tendápe, oĩháme mba’yruveve guejyha ava mba’éva. Oguereko pumbyry rehegua Copaco ha avei pumbyry po pegua opaichagua, avei medios de comunicación, opárupi oguahẽ kuatiahaipyre tavaguasu pegua.
Transporte
Tapekuéra oĩva ko tendápe ha’e tape hũ, itaguigua ha avei ijyvyreíva ikatúva oprogueraha opa henda rupi. Heta tenda monbyryvegua ha oguerekó tape ijyvyreíva oky guasu jave oĩ apañuái, ymave sa’ive apañuái oĩva’ekue omba’apóramo guare pe vía ferrocarril rehegua, ko’ãga nomba’apovéimava.
Ko’ã tendagua, oguereko oho haguã, upérupi, namobyrýi ha Paraguaýpe mba’yruguata iporãva ha tuicháva. Upérupi guarã oĩ mba’yruguata michĩvéva.
Cómo llegar?
Reguahẽ haguã ko distrito San Salvador -pe, táva Paraguýgui, tavaguasu Paraguái pegua guive, oĩ Ruta 2 Mariscal Estigarribia, táva Coronel Oviedo peve, upéi Ruta 8 Dr. Blas Garay, distrito Mbokajaty del Guaira, táva Villarrica peve, ha’éva tavaguasu tetãvore pegua.
Rehovévo pe tapére 12 Km rupi ñemby gotyo, pégui peteĩ tape ijyvyreíva rupi 16 Km Suroeste gotyo, reguahẽma distrito San Salvador-pe, oĩva 28 km táva Villarríka-gui
Población
Dirección General de Encuestas Estadísticas y Censo rupi jaikuaa San Salvador oguerekoha ã mba’e:
Avakuéra oikóva tendápe oĩ 7.553, ãvagui kuimba’e ha’e 4.030 ha kuña 3.523.
Sa vore ava rehegua ikatu jaikuaa ko’ã mba’e:
Avakuéra oikóva okaháre, 2.411, péicha oñemboja’o:
Ko’ã mba’e jaikuaa rire ikatu ja’e ko tendápe 92,98% oikoha okaháre. Avakuéra oikóva tavaháre, 179, péicha oñemboja’o:
Péicha ikatu jahecha 75,44% avakuéra oikoha okaháre.
Colonias Habilitadas
San Salvador oguereko ko’ã colonia omoñepyrũva’ekue INDERT (Instituto Nacional de Desarrollo Rural y de la Tierra)
Turismo
Mba’e iporãva tekoha rehegua oĩ ko tetãvore Guairápe, ha péicha rupi avei ko distrito de San Salvador oĩporã oiko haguã pype pe Turismo rural ha safari silvestre rehegua.
Personajes ilustres
Ko távape heñói karai ha’eva’ekue mburuvicha tetã Paraguáipe guare, Andrés Rodríguez Pedotti, ary 1989 jave oiktyva’ekue Alfredo Stroessner-pe, 35 ary pukukue omyakãva’ekue mbarete ha pokarẽme tetã Paraguái.
Tetãvore Sentral
Central ha'e tetãvore Paraguái retãmegua, oĩva mbyté ha kuarahy resẽ gotyo. Itavaguasu ha'ehína Aregua.
Káldo ava
Káldo ava tembi'u ojejapóva chúragui, vaka ryepypeguarégui, Oñemoĩ avei ipype opáichagua tembi’ũ ñemboheha.
Tetãvore Sentral
Oñemohenda
thumb|left|310px|San Antonio Oime región Oriental de Paraguái mbytépe kuarahy reikévo. Ojere tavaguasúre, Asunción, jepénte ndoikéi tavaguasu rehe.
Tenda oimevápe
Departamento Central oime ko’ã tendáre omombyte kuarahy reikévo ( centro-oeste) Región Oriental ñane retãme, oiméva paralelo 25º 00’ ha 26º 00’ latitud yvy gotyo (sur) ha umi meridiano 57º 11’ ha 57º 50’  longitud oeste.
Oñemohenda táva mbytépe:
Tavaguasu
Tavaguasu ñe’ã ha’e Central ha’èva Aregua, tavaguasu oñemohendáva yno'õ Ypakarai rovái, tavaguasu pya’aguapy ome’ẽva ha umi óga ymaguare ombojeguáva ojehe’eháicha oreko caracter colonial, oime 35 kilómetro Paraguaýgui.
Ára pytuho
Oguahë ha oñeñandu ara ha yvy pytu arajhaku jave, oguahẽva 40ºC, ojupíva arahakueterei jave. Péicha Péicha temperatura mínima araro’y jave oguahẽ 0ºC. Pe media anual 22ºC.
Oky ramo 1433 mm anual oguahẽ. Ko’ã àrape ojeguerekòve ama jasyteĩ ha jasyrundýpel, imbovyvéva jasypoteĩ guive jasypoapy peve.
Irri reheguáva
Tavaguasu oiméva ha oguahëva Río Paraguái ha umi ysyry osẽva hakãgui: río Salado, desagüe  yno'õ Ypakarai ha umi ysyry michĩvéva Itay, Paray, Avay ha Ytororo.
Ko’ã arroyo Yuquyry ha Ñandua ho’áva ipype Ypoa estero.
Oñemohenda región Paraguái, Yno'õ Ypakarai, Ypoa ha laguna Cabral.
Yvyty reheguáva
Umi tuichavéva Yvytypanema oiméva yvyty oiméva Alto gotyo oiméva ko tavusúpe. Yvyty orekóva ha’e pe ijyvatevéva Lambare, Ñandua ha Arrua-í.
Yvyty michĩvéva Ñemby ha cerro Patiño.
Tembiasakue
Tetã’i Central, ojekuaa ha oñmoañetéva “Comarca Asuncena”, ko región ymaite guive tavayguakuéra oikóva ipype Paraguáipe.
Conquista ha colonización, omotenondéva iñe’ãme omoheñóiva tava’i pyahu, péicha avei, omopyenda umi yvypóra refugio osëva ha ojeréva umi te’ỹi Guaikurúgui.
Opa maba’e omoheñói tavaguasu ko’ã àrape osëva ko tetã’ígui. Pe omopyenda ñepyrũva ha oñemomba’eguasúva ha’e Domingo Martínez de Irala, omoheñóiva distrito Ita ha Aregua, ha’éva táva ñe’ãite (capital). Tavaguasu Lúke oñemopyendáva villa hispana-gui. Villeta avei Tapua, ojeheróva ko’ágã Mariano Roque Alonso, omopyendava’ekue militar fuerte oñemo’ãvo hikuái ambue tetãgui guarinikuéra.
Ambue tavaguasu Kapiatá ha Itaugua okakuaáva capilla rupive oiporúva centro de evangelización ramo. Ko’ã tavaguasu omohendával tetã’i ombyatýva, oñemombaretévo ha oikuave’{eva umi te’ỹinguéra chaqueño oikégui españa-gua ijype, ojopýva yvypóra oikéva upe tendáre oho agua ambue ha okañýva ipype. Péicha pueblo oñemopyenda Guarambare, Ypane ha Ñemby.
Ary 1985 jave, heñói distrito departamento Central oñehenóiva Juan Augusto Saldívar, omopyendáva división política departamento.
Economía
Ko tetã’i Central ojekuaa orekóguiindustria opàichaguáva ha imbaretéva tembiapópe. Oreko fábrica aceite ojejapóva mbokajágui, hi’upyrã, soha, girasol, manduvi, mba’ysývo ha tung.
Péicha avei ojeguereko industria ha’èva: kaña ha alkool destilería, takuare’ë omoheñóiva ingenio azucarero, talabartería, sapatu ojejapóha, cigarro ha cigarrillo fabrica-kuèra,  cemento,  mandyju desmontadora, inimbo ha ñai’ügui  ojejapóva ojekuaaháicha ñanduti ao po’i,  oñemba’apovéva Itagua tavapýre. Ojeguereko avei Itápe oñemba’apo alfarería rehe.
Okakuaágui ko’ã táva yvypóra ojeipysóha, producción agropecuaria oñemohenda granja-kuérape, oñeñemitỹ ka’avo ha yva oñekuave’ẽ ha oiporúva ogapýpe, avei umi mymba tambo omombapòva tapichápe oikuave’ëvo  kamby ha oñeguenohë chugui. Ko’ã ñemitỹ osẽva ko’ã tendágui ha’ete, frutilla,  avakachi, pavao, takuare’ẽ,  ky’ỹi ha limo sutĩ.
Mbovyvéva, ganado vacuno, porcino, ovino, equino ha caprino ñemoña ha oñemohendáva umi oje’eháicha mymba akã ñekuave’ẽ.
Momarandu ha Tekotevẽmby
Tavaguasu oñemomba’eguasu ha ojeguerohoryeterei hetaiterei hapégui, opa táva guive oñeguahẽgui ha oñesẽgui Paraguaýgui, tavaguasu ñe’ãite tetã Paraguáipe, ojehóvo okaháre.
Ambue carretera ha'e tape guasu 2, “Mariscal José Félix Estigarribia”, ojoajúva Paraguaýpe Ciudad del Este, tetã’i Tavaguasu Alto Parana, kuarahy resẽvo ha ojoaju República Federativa del Brasil ndive.
Ojeipyso ko tavaguasúre tape guasu 3 “General Elizardo Aquino”, ombojoajúva yvate gotyo ha tape guasu 9 “Carlos Antonio López”, ojoajúva Region Occidental térã Cháko puente oïva rio Paraguái ári.
Yvága rape gotyo
Estación aérea oñemomba’eguasúva ha’e Aeropuerto Internacional Silvio Pettirossi, oiméva tavaguasu Lúkepe. Ko estación ojoaju tavaguasu ryepýpe ha okaháre ko tetãme.
Momarandúha
Ko departamento oreko hetaiterei emisora radial AM. Jagueromandu’a: Radio Cardinal, Radio Ñandutí, Radio Nanawa ha Radio Libre. Orekóva transmisión Frecuencia Modulada, isede oiméva tetã’i rupive ha’èva: 1º de Marzo, Ñemby, Cardinal, Disney, Amor, Hit, Itagua, Lambare, Trinidad, San Lorenzo, Azul y Oro, Guarania, ha hetave oñemosarambíva ko’ã tendáre.
Oreko avei ta’angambyry ha’éva maymávape guarã ha umi orekóva servicio de transmisión cable rupive.
Tavaguasu Areguápe, oime Yno'õ Ypakarai rembe’`yre, oiméha Estación Satelital.
Ko tetã’i Central oñemohenda central telefónica-kuéra omomarandúva distrito-kuérape.
Tekombo’e
Ko tetã0i gotyo ojeguereko haimete 830 institución omotenondéva mbo’epy opavave nivel educativo-pe: Nivel Inicial, Educación Escolar Básica, Nivel Medio ha Educación Superior.
Mbo’ehao Guasu ha’èva pe ome’ẽeva educación Universitaria oñemomba’eguasu Aranduo oiméva San Lorenzo gotyo, ha’èva, sede orekóva establecimiento educativo omotenondéva instrucción universitaria, ha oipyhýva upe téra  “Ciudad universitaria”. Ko’àpe Universidad Nacional oreko hóga guasu, kóva peteĩ centro oñemomba’eguasúva tetãme. Hetaiterei mitãpyahu oiméva universidad-pe, ko’ãva ou umi tavaguasu okaguio ñane retãgui voi.
Tesãi
Ko tavaguasu oreko umi establecimiento sanitario, ijapytépe umi Tasyo, Centro ha Puesto de Salud. Avei sector privado oñemanifestáva ko’ã áreape, oikuave’ẽva servicio de salud umi distrito-kuérape.
Jehekápy ha mba’e porã guerohory
Ojejuhu avei umi tenda orekóva pa’ũ rovy’ũ ojeguata ha deporte opàichaguáva ñeha’ãha.
Ko’ã distrito oreko hi’ara guasu ha ogueromandu’a omopyendávo ikuaandy tava reheguàva ha omoherakuãgui pe ojeheróva cultura popular ha’èva yvypóra remiandu ha ijeroviáha..
Sevói
thumb|250px|Sevói Sevói ka'avo umi áho ha puérro aty pegua, hi'a apu'áva yvy guýpe, ipire pererĩ, hykue timbo oporombohesay, oporoko'õ oñembo'ikuévo, yvypóra oipuruite rembi'urãicha. Ipoty apu'a morotĩ hogue ruãme.
Oĩ sevói hoguénteva, ndahi'áiva, hogue hetáva hovyũ, ipuku akua ha ikangy, pe sevói'i, hérava avei sevói verdéo.
Ysyry Ural
Ysyry Ural (rrusiañe'ẽme: Урал, Ural; kasahiñe'ẽme: Жайық, Zhayyq) ha'e hína peteĩ ysyry puku oñepyrũva Rrusia retaãme ha osẽva Kazajistán retãme, pe para Káspiope, tembiasakuére ojekuaa ku ysyry omboja'o hína Európa ha Asia yvyrusu. Oñepyrũ ñemby gotyo yvytyrysýi Ural-pe ha osẽ para Káspiope. Ipukukue ha'e 2.428 km.
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2014
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2014 (Copa do Mundo FIFA 2014, poytugañe'ẽme) ha'e akue upe 20ha vakapipopo ñembosarái hetatetãrehegua kuimba'erehegua ojapova FIFA rehe, pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ. Ojejapo Pindorama retãme, ára 12 jasypoteĩ guive ára 13 jasypokõi peve ary 2014-jave, Pindorama ojapo mokõiha jey peteĩ FIFA Tembiesarái Yvypavẽ, upearõ Ñembyamérika ojapo 5ha jey peteĩ tembiesarái.
Ary 2004-jave, FIFA oiporavo akue yvyrusu Ñembyamérika ojapo hag̃ua Tembiesarái Yvypavẽ 2014. Oimeraẽ tetã oguerohory ramo jepe oikuaavo pe marandu, Brasil ha Kolombia he'íva mante oipotáva ojapo pe Tembiesarái, ára 18 jasypakõi ary 2006-jave. Ha upei, Kolombia oheja, ha opyta mante Brasil ojejapo hag̃ua. Ára 30 jasypa ary 2007-jave, FIFA he'i akue ha omoñe'ẽ ha'etehápe Brasil ojapóva Tembiesarái Yvypavẽ 2014.
Tetã Alemaña ipu'akáva, irundyha jey, oñeha'ãta ha'etehápe FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2018, ojejapóva Rrusia retãme, ipu'aka mokõiha ha'e Argentina.
Ko tembiesaráipe ojeporu peteĩháme ta'angamýi apu'apopógua, he'íva apu'apopo oike hupyturãme, kombutadóra rupive ha ta'angamýi rupive.
Tenda ojapóva jeporavo
CONMEBOL ha UEFA ha'e umíva opu'akáva mante FIFA hechaukaha. Ñembyamérika opu'aka 9 hechaukaha mbohapy tetãme: Pindorama ipu'akáva 5 hechaukaha, Uruguái ipu'akáva mokõime ha Argentina mokõime avei. Hákatu, FIFA Tembiesarái Yvypavẽ ojejapo irundy Ñembyamérikape (Uruguái, Brasil, Chile ha Argentina, umi FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1930, FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1950, FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1962 ha FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1978), ha Europa ojejapo 10 FIFA Tembiesarái Yvypavẽ katu.
FIFA hi'arapapaha rupive, tetãngéra herañemoguapy ojejaporã pe tembiesarái oñepyrũ ára 5 jasypakõi ary 2006-jave ha opa ára 18 jasypakõi. Upéva aja, Brasil ha Kolombia oteraguapy ojejaporã pe tembiesarái, ára 13 ha ára 18, hákatu, Kolombia oheja, ára 11 jasyrundy ary 2007-jave.
Arange
Tembiesarái oñemohenda akue ojejapo hag̃ua ára 12 jasypoteĩ guive ára 13 jasypokõi peve ary 2014-jave, umi arapokõindy aty michĩ mboyve Europa hetãnguéra hembiesarái vakapipopo kuimba'e rehegua, ha araro'ýre Pindoramagua ha opa Yvy ipehẽngue ñemby gotyo.
Táva ojejapóva
Ary 2006-jave, peteĩ kuatiañe'ẽ Brasil-gua oñe'ẽ akue táva Rio de Janeiro, São Paulo, Porto Alegre, Belo Horizonte ha táva Belém ha'eta nunga umi táva ikatúva ojejapo tembiesarái kuéra. Hákatu umi táva kuéra ndorekoi vaekue vakapipopo ñeha'ã renda iporãeterei, ha ojogapo va'erã térã omoporã va'erã.
Ára 31 jasypo ary 2009-jave, FIFA Atykatuete omoñe'ẽ umi 12 táva kuéra ojejapóva tembiesarái kuera. Belo Horizonte, Brasilia, Cuiabá, Curitiba, Fortaleza, Manaos, Natal, Porto Alegre, Recife, Rio de Janeiro, Salvador (Bahía) ha São Paulo ojeporavóva, ha Belém, Campo Grande, Florianópolis, Goiânia, Maceió ha Rio Branco ndoiporavóiva. Vakapipopo ñeha'ã renda oñemoporã, ha táva Brasilia-pe, Cuiabá, Manaus ha Natal-pe, ojogapo vakapipopo ñeha'ã renda pyahu. Táva Recife mante ojogapo pyahuete.
Umi 12 táva kuéra oĩha ko tysýipe. Umi ñe'ẽ karapã, he'ise vakapipopo ñeha'ã renda pyahu.
Apu'apopo
Marandu peteĩha oñeñe'ẽva apu'apopo pyahúva FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2014-pegua ára 2 jasyporundy ary 2012-jave, FIFA, Atyvete Ojejapóva Tembiesarái ha Adidas ombohéra etehápe pe apu'apopo ojepurúva: "Adidas Brazuca". Oiporavo 1 119 539 kuimba'e ha kuña oikovéva Pindorama oiporavo hag̃ua apu'apopo héra, téra «Brazuca» ipu'aka 70 % oiporavóva hese, upearõ omyengovia pe apu'apopo "Adidas Jabulani".
Téra ambuéva ikatu ojeporavóva: «Bossa Nova» ha «Carnavalesca». Opa téra ikatu ojeporavo akue ou Pindorama hekotee. Pe téra opu'akáva, «Brazuca», he'ise Vrasil hekotee porã.
Kóva tembiasa ohasa Vrasil-pe ha'e jeporavo peteĩha apu'apopópe guarã FIFA-pegua, opaite tembiesarái ojejapóva vaekue ndoiporavói hi'apu'apopo héra, tapicha kuéra oiporavo peteĩháme Vrasil-pe.
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2014, tembiesarái 22ha vakapipopógui, atyvete Adidas ome'ẽ apu'apopo ñeha'ãhára oñembosarái hag̃ua ary 1970-guive.
Ko ñe'ẽ «Brazuca» tapichakuéra Vrasil-gua oipuru ombohéra máva oheñói Vrasil retãme. Upearõ "Brazuca" he'ise "Vrasil-gua".
Po'areruha
FIFA ha Atyvete Ojejapóva Tembiesarái ohechauka peteĩ mymba po'areruha (maskóta) peteĩ tatu juehegua oikovéva Vrasil retãme mante (pe Tatu ka'atĩnga).
Téle hechauka hérava "Fantástico", ohasáva TV Globo rupive opa arateĩme, ohechauka peteĩháme pe mymba'i po'areruha, vakapipopo ha'ãhára Ronaldo ohechauka chupe, karai vakapipopo ha'ãhára herakuãva Vrasil-gua ha oĩva Atyvete Ojejapóva Tembiesarái-pe.
FIFA henda internépe, tapicha kuéra ikato oiporavo akue mymba'i hérarã. Mbohapy téra ikatu ojeporavéva ha'e akue: Amijubi –he'iséva tekohayhu ha vy'a, oúva mokõi ñe'ẽ amizade ha júbilo he'iséva tekohayhu ha vy'a– ha mokõi téra ambuéva ohechauka tekorãndy ñeñangareko: Fuleco ha Zuzeco.
Mymba po'areruha ojoaju ambue mymba po'areruha ndie, Zakumi (Tembiesarái Yvypavẽ 2010 Yvyafrika retãme), Goleo (Tembiesarái Yvypavẽ 2006 Alemaña retãme) ha heta ambuéva.
Apaxco
200px|thumb|Apaxco kuairóga 200px|thumb|Iglesia de San Francisco de Asís Apaxco, ha'e peteĩ táva Méhiko pegua. Tavayguakuéra: 25.080 ava.
Sogue
Tekotevẽ, mboriahu térã sogue ha'e yvypóra ndaikatúi jave, ndorekóigui imba'erã, ohupyty umi mba'ekuéra oikotevẽva oiko porã hag̃ua, yvypóra mongakuaáre, hete ha iñapytu'ũ, akóinte oguereko hag̃ua hi'upyrã, hekoharã, ohupyty hag̃ua tekombo'e, y ipotĩva, ha mba'erendy hógape. Tekotevẽ ikatu oĩ peteĩ tapicháre mante, peteĩ ava atýre térã peteĩ tetãre.
Ojehecha avei oiko tekotevẽ ndaipóri jave pirapire ñemomba'apo ndohejáiva yvypóra kuéra ohupyty imba'erã. Oikóvo ñemomba'apo'ỹ (ndaipóri ramo oñemba'aporã), pirapire'ỹ térã sa'imi pirapire. Oikóvo avei oporomborekojoja'ỹva (oñemboyke ramo tapichápe ipiresa'y, ijeroviakatu, iñe'ẽ, hetã, imeña ha hemiandu polítika reheguáre) ojehecha oĩ tekotevẽ umi ñemboykepyréva imbytépe.
He'iháicha yvypóra ñakãrapu'ã kuatia momaranduha ary 2014 pegua, oikuaaukákuri Tetãnguéra Joaju (ONU), peteĩ opaite tekovégui imboriahu hína. Péva he'ise amo 1.500.000.000 ndorekói imba'erã ohupyty hag̃ua mba'ekuéra oikotevẽva oiko porã hag̃ua (hi'upyrã, y ipotĩva, pohanohára ñangarekokatu oikotevẽ jave, tekombo'e porã ha ambuéva).
Yvytyrysýi Ural
Yvytyrysýi Ural (Rrusiañe'ẽme: Ура́льские го́ры, Urál'skiye góry) ha'e peteĩ yvyty aty omboja'óva hekopete Európa ha Asia yvyrusu. Opyta Rrusia ha Kazajistán retãme.
Oguereko 2.500 km ipukukuére, hu'ã yvatevéva opytáva yvyty Narodnaya-pe, ha oguereko 1.895 métro, kóva ha'e hína yvyty yvatevéva opaite Ural pegua. Ijyvy oguereko heta ambopyita, tatapỹi, itakyra ha ambuéva, upévare oĩ heta mba'eapopyha Rrusia retã renda.
Campinas
Campinas ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulo-pe. Ha'e mbohapyha tenonde táva oĩ tetãvore São Paulope. Oguerekove 1 088 611 tavayguakuéra.
Takamby irundyjoja
thumb|250px|Takamby irundyjoja Takamby irundyjoja ha'e peteĩ ysaja ijyke irundýva ha hugua irundýva avei, ipype oñemoha'anga arã takambykuéra ijehai kare'ỹva ojehegui.
Sarapĩu
thumb|250px|Sarapĩu Sarapĩu mitã mba'asy ováva, ome´ẽ akanundu, ahy´o rasy, tesa pytã, pire pytã avevo hakuvopáva reheve. Oñemombia pohã ro´ysãme.
Sapatu
thumb|250px|Sapatu Sapatu pyrehegua ojejapopyre vakapígui, ijuru yvatevéva ipyta gotyo ha isãva oñeñapytĩ hag̃ua.
Chos Malal
Chos Malal arasẽme tava Argentina retãme. Oĩhína tetãvore Neuquén-me. Ko távape oiko 13.092 ava (2010 ary).
Ayolas
Ayolas tenda Paraguaigua opytáva Misiones departamento pe, ymave ojeikuaava’ekue "Korateī" ha "San José mi" ramo.
Poyvi
thumb|250px|Poyvikuéra [[ONU okarusúpe.]]
Ayolas
Héra tee
Ko táva oñembohéra péicha ojegueromandu’aháre Juan de Ayolas pe, Pedro de Mendoza pytyvõha, heñói va'ekue Puerto la Candelaria, táva ko’ág̃a hérava Fuerte Olimpo, ysyry Paraguay ári. Oje’e ypykuéra Chakoygua ojuka hague chupe, okañyete rupi avave oikuaave’ỹme chugui mba’eve.
Andrés Cáceres
thumb|right|250px|Andres Cáceres Andrés Avelino Cáceres Dorregaray (* Ayacucho, 1836 - † Lima, 1923) mburuvicha Perũpe oisãmbyhyva'ekue 5 Jasypoteĩ ary 1886 guive 10 Jasypoapy ary 1890 peve ha 10 Jasypoapy ary 1894 guive 20 Jasyapy ary 1895 peve.
Ayolas
Yvykuaa
Ayolas opyta yvy gotyo tetãpýpe, ag̃ui ete táva Santiago de Misiones, San Juan Bautista ha San Ignacio gui. Ha’e peteĩ táva hetahápe pirakutuha, opytáva 310 km Paraguaýgui, ysyry Parana rembe’ýpe.
Poyvi
Poyvi ha'e niko peteĩ ao pehẽngue ijysaja ojehechavéva hína takamby irundyjojáicha. Oñemosaingo yvyra po'íre ha ojeipuru ojehechaukarã peteĩ tenda, tetã térã táva.
Ayolas
Ararova
Arahakúpe hakukue og̃uahẽ 39 °C, araro’y aja katu ho’ysãngue ohupyty 0 °C. Ary pukukue oñemombytéramo hakukue 21 °C rupi.
Andrés Cáceres
Hekove
O'arahecha Ayacucho 10 Jasypateĩ ary 1836 óga opytáva. Ha'e don Domingo Cáceres y Oré ra'y ha doña Justa Dorregaray Cueva memby. Itúva ombo'eva'ekue ary San Cristóbal de Huamanga).
Ayolas
Demografía
Ayolas pe oiko 15 219 tapicha, umíva apytégui 7 749 kuimba’e ha 7 470 kuña. Okaháre oĩ 10.851 tapicha ha pe tavaitépe katu, 4 368; péicha jahecha ko táva oĩha irundyhápe tapicha retakuépe departamento-pe, San Ignacio, San Juan Bautista ha Santa Rosa rire.
Poyvi
Poyvi Paraguái
Oguereko mbohapy tysýi mboyke ijojáva: peteĩ pytã (tekojoja), morotĩ (py'aguapy) ha hovy (sãso). Avei oguereko mokõi Tetã Ta'anga ojoja'ỹva: peteĩ tenondépe he'íva “República del Paraguay" (petẽi palma ha petẽi olivo ojejokuáva iguýpe ha ojeíva ojuehe yvate gotyo ombokuaaporãva peteĩ mbyja sa'yju mimbíva apu'a hovy mbytépe) ha ambue hapykuépe he'íva “Paz y Justicia” (peteĩ leõ ha peteĩ gorro frigio –he'iséva sãso-).
Ayolas
Hekoasakue
Táva “Ayolas” ofunda 1840 karai Patricio Aquino, José Gaspar Rodríguez de Francia ojerure rupi chupe. thumb|300px|left|[[Ysyry Parana.]] Ayolas-pe opyta Entidad Binacional Yacyretã. Kóva oñemopu’ã aja oñemohenda pe táva ikatu hag̃uáicha mba’apoharakuéra hóga “Mil Viviendas” ha “Villa Permanente”.
Andrés Cáceres
Hekove
23 Jasypa ary 1923.
Ayolas
Hekoasakue
Ko distrito ojekuaa mombyry “Fiesta Nacional del Dorado” rupi.
Ekonomia
Ajolas-guakuéra omba’apo mymba ñemongakuaa ha mba’e jehepyme’ẽme; avei pirakutúpe.
Mba’éichapa oñeg̃uahẽkuaa upépe
Ayolas-pe oñeg̃uahẽ peteĩ ruta hũ osẽva Ruta I “Mcal. Francisco Solano López”-gui, Santiago rire.
Turismo
Ko távagui ag̃ui ete opyta represa hidroeléctrica de Yacyretã, ("país de la luna") hi’ag̃ui rupi opyta peteĩ y pa’ũ tekoha ndaijojaháiva Paraguáipe. Ojeikuaave ka’aguy Arary ha heta yvyku’i ypererĩ ári ojeipysóva. Ko represa ome’ẽ tembiapo heta tapichápe ko távaygua ha avei ijerereguápe; péva kuri paraguaigua ha argentina pegua rembiapokue.
Ayolas pe oĩ peteĩ oñembohérava Museo Arqueológico ha oguereko heta mba’e ojejuhuva’ekue upe jere rehe, umíva apytépe oĩ urna funeraria ypykuéra upe rupiguare mba’ekue ha avei ojehechaukahápe mymba ha ka’avo upe rupi gua.
Ayolas táva iporãitereíntema pirakutuharakuérape g̃uarã, oĩ rupi hi’ysyrýpe pira neporãva: vóga, piraju, suruvi ha ambue pira upe rupi gua. Playa Korateĩ pe katu, ha San Josemíme heta tapicha opavave tetãgui oho ohasa arahaku aja.
thumb|right|300px|[[Yasyretã-Apipe|Represa de Yacyretá.]]
Tupão San Josemíme, oĩ peteĩ Tupãsy Maria henyhẽva kapi’ígui, ou va'ekue yma jesuita kuéra gui oīro guare.
Jasyporundýpe oñembosako’i Festival del Arary, ojejapóva Teatro de las Mil Viviendas pe, ohohápe ohechauka ikatupyry artista Paraguái ha Argentina gua.
18 km Villa Permanente gui, opytáva Ayolas pe, ojejuhu peteĩ yvy guasu orekóva 100 hectárea, oĩhápe mymba opaichagua oikove ha ikatu hape oñemoña hikuái; péva héra Refugio de Atingy. Ko tenda mymba kuera oñemo’ãháre oñangareko Entidad Binacional Yacyretã, 1982 guive. Oĩ tapicha oisãmbyhýva umi tape po’i rehe mbohupa ohóvape. Umi mymba upe jere rehe guare oñeimo’ã ha oñeñongatu ikatu hag̃uáicha ojekuaauka ha oñemboguata programa oñemoñaña mbotávo péicha sãso’ỹme mymba omamombakuaáva.
Káma
thumb|250px|Káma Káma kamby ryru okakuaáva kuña pyti’áre, omokambu hag̃ua imemby. Mymba oguerekóva hakamby pa’ũme ha hye guỹre omkambu hag̃uã avei imemby.
Felipe Sosa
Felipe Sosa, guitarrista clásico, compositor ha maestro paraguñai mbarakápe. Heñói táva Ka’asapápe, Departamento oraba pe téra jey, República del Paraguay, 1945.
Imitãrõ ha imitãrusúpe
Imitãrõ ha imitãrusurõ okakuaa itava guasúpe. Oñemoarandu ñepyrũ itavaguasu Ka’akupépe, ko’ápe mbo’ehára itávagui oikuaa tai ñepyrũ. Ou Paraguay rupi, capital Paraguáipe, omohu’ã agua iñemoarandu secundario ha upéi oñepyrũ estudio musical Escuela Normal de Música-pe. Ko mbo’ehaópe ojegradua ha ohupyty diploma mbo’ehára superior mbarakápe oipyhýva hese medalla de oro, orekóva dedicación ha esmero oipyhývo arandu musical.
Atyra
Tavayguakuéra omba’apo mbarete opa ñanemba’eteete apópe. Omba’apo vakapi rehe; kuñanguéra ojapo ajaka ñande ypykuéra ojapohaguéicha.
Velẽ (Para)
Velẽ (poytugañe'ẽme: Belém) táva Vrasilpe, ha'eva tavusu ha tava tenondegua tetãvore Para. Ko távape oĩ 1 402 056 tavayguakuéra (ary 2010) ha oguereko peteĩ yvy pehẽngue 1.059,00 Km² nunga.
Felipe Sosa
Tembiasa
Oñepyrũvo 1967, orekóvo 22 ary, omotenonde opáicha ñemoarandu tetã ambuére. Oho Brasíl gotyo heta jey, upépe omba’apo ha oestudia mbo’ehára Isaías Sabio, ndive. Ary 1967 jave oho España gotyo oñemoarandúvo música-pe mbo’ehára Regino Sáenz de la Maza ndive, 1969 peve. Ary 1971 jave, oho Uruguáipe iñemoaradnu mbo’ehára Abel Carlevaro ndive. Ary 1974 Sociedad Internacional de Guitarra okontrata ichupe peteĩ gira de concierto, Centro América ha Estados Unidos gotyo. Ary 1976 jave oime II Seminario Internacional de Guitarra tavaguasu Montevideo, Uruguay-pe, ojeguerohory peteĩ medalla de honor-pe. Ary 1976 jave, ojeguerohory Joven Sobresaliente Cámara Junior de Asunción-pe. Péicha 1982, poho continente Europeo gotyo, oime peteĩ curso Estética del sonido Schola Cantorum París-pe mbo’ehára Alexandre Nagoya ndive. Ary 1988 gobierno Brasíl ome’é ichupe medalla Heitor Villalobos omomba’évo hembiapo omoherakuãgui umi obra compositor brasilero, mba’éva.
Atyra
Tenda ojehecharamovéva ha’e: táva ryepy; ojehechauhápe mba’e teéva, ogakuéra ymaguare; ysyrykuéra ojejahuhápe ha yvytykuéra. 300px|thumb|left|Tape ko táva rehegua.
Felipe Sosa
Tembiasa
Mbo’ehára mbarakápe Cayo Sila Godoy ha Felipe Sosa, omoirũva Berta Rojas ha Luz María Bobadilla omotenonde mbohapy generaciòn guitarrista paraguayo. Ko’ã àrape Felipe Sosa omyatyrõ ha omba’apóva cultura rehe. Ohechaukáva, Proyecto "Promoción de la Guitarra Clásica Paraguaya a Nivel Local e Internacional" ñemboguata. Hembipotápe omyatyrõ tembiapo clásica paraguaya oémoherakuãva, omotenondévo evento omoheñóiva contacto ha ombojoajúva umi músico ha público en general-pe. Mbo’ehára Felipe Sosa oikuaauka imaterial discográfico "La guitarra Universal de Felipe Sosa" ombopúva Agustín Pío Barrios ha purory repertorio universal mbarakápe ipype. Ko proyecto omotenonde avei concurso Internacional de Guitarra "Agustín Pio Barrios Mangoré", tembipota orekóva guitarra culta, kuaauka.
Mbo’ehára mbarakápe
Felipe Sosa ou tembiapo omotenondéva mbo’ehára omoarandúva mbaraka arandu mbopúpe Paraguáipe. Ojepytasovéva instrumentista ohasáva imboekoty rupi umi guitarrista de trayectoria internacional Berta Rojas ha Luz María Bobadilla, hemimbo’ékue.
Hembiapo
Felipe Sosa omba’apo omoherakuãvo mbaraka arandu mbopu.
Atyra
Tenda réra kuaa
Ko táva héra ypyva’ekue “Atyha”, ñe’ẽ oúva guaranígui. 300px|thumb|right|Exposición permanente de artesanía.
Felipe Sosa
Hembiapo
Tavaguasu Buenos Aires, Argentina-pe oikuaauka aranduka "La guitarra universal de Felipe Sosa".
Atyra
Límites
Táva oĩva ijerére ha’e: Arroyos y Esteros, Loma Grande, Tobatí, Altos, San Bernardino ha Ypakarai
Felipe Sosa
Hembiapo
Material fonográfico número 17 Sosa mba’éva, ojapóva primera grabación 19 ary orekóvo RCA Víctor Buenos Aires-pe. Avei oeditàva’ekue umi disco Uruguay, España, ha Paraguáipe. Ograva ‘La suite Mangoré’ mokõi mbaraka ha orquesta maestro Florentín Giménez omyakãva. Ko suite omotenonde poha obra Agustín Pío Barrios mba’éva. Sosa ograva ‘El concertino mexicano’ Ramón Noble mba’éva Orquesta Sinfónica de México oisãmbyhýva ijapoháre.
"La guitarra", ha’e téra oraháva disco Felipe Sosa oikuaaukáva ha ohechauka variado repertorio. Ipype oñehendu "Vals Florinda", Quirino Báez Allende mba’éva, "La Polca Juana de Lara" Ampelio Villalba mba’e,"Oración y Villa Alondra" ha’e ojapova’ekue.
Atyra
Ara
Ára hakúpe oguahẽ 22 °C, ikatu jave ohupyty 39 °C ha ro’ýpe 3 °C.
Demografía
Atyrá oguereko 15.278 ava, 8.004 kuimba’e ha 7.274 kuña.
Felipe Sosa
Hembiapo
Felipe Sosa omotenonde peteĩ programa radial omoherakuã agua umi mba’e heñóiva mbaraka mbopúpe, intérprete ha exponente pyahu ko instrumento-pe. Sosa oheka Paraguái ha’e haguã centro obligado referencia mbaraka mbopúpe ko programa orekóva, oha’ãrõva, pa’ũ mitãrusukuéra ombopúva en vivo.
Atyra
Historia
Omoheñóiva’ekue Domingo Martínez de Irala ary 1539-pe. Heñóiva’ekue pokõi Yvapovó, kuarahy’ã guýpe, ko tenda oipuruva’ekue te’yikuéra ojapo hag̃ua aty upévare héra ypyva’ekue “Atyha” ha upéi oñembohéra “Atyrá”. Ary 1580-pe, misioneros franciscanos, Alonso de San Buenaventura ha Fray Luis de Bolaños, ojapo hikuái fundación religiosa táva Altos, Atyrá, Tobatí ha Yaguarón-pe.
Felipe Sosa
Hembiapo teete
Oguereko tembiapo omopu’ãva yvate Felipe Sosa ha’éva:
Atyra
Historia
Los trabajos en Madera son muy populares y extendidos desde la época de los Franciscanos y los Jesuíticas. Se pueden encontrar todo tipo de figuras: animales, tallas religiosas, guampas para el tereré e instrumentos musicales (arpas y guitarras). Los centros de producción son muy variables dependiendo de los objetos producidos. También resaltan las obras de los "santeros" (escultores de íconos en maderas que se nutren en la rica tradición jesuítica) y los instrumentos musicales (guitarras y arpas) elaborados con maderas nativas y son muy apreciados en todo el mundo. En la Orfebrería, se destaca la FILIGRANA. Con hilos de oro o plata unidos u soldados con mucha perfección y delicadeza se producen joyas muy originales.
Tembikuaaty purúva
Tembikuaaty purúva ha'e umi tembikuaaty oñeha'ãva ombohovake apytu'ũ kuaa opa hendápe, ha upekuévo oipuru arandu, ohekávo ava rekokatu. Techapyrã: Tekovekuaaty (Biología), Avarekokuaaty (Sociología), Ñe'ẽkuaaty (Lingüística), Virurekokuaa (Economía), Avarekokatukuaa (Política), Tembiasakue (Historia), ha Avakuaaty (Antropología).
Atyra
Economía
Atyrápe avakuéra oñemitỹ ha omongakuaa mymba. Ojapo avei aceite ha omba’apo yvyra ñekytĩháme avei Heta ava ojapo avei tembiapo talabartería rehegua.
Arte y Cultura
250px|thumb|right|Artesanía en madera. Ko távape oñemba’apo vakapi ha poyvi policromados-rehe. Umi avakuéra ojapo avei tembiapo yvyrágui. Opavave tembiapo oñemoĩ ojehecha meme hagua.
Irundy jasyrundy jave ojaguerohory San Francisco de Asís ára, Patrono de la Ecología pegua.
Cultura popular
Te’yi José rembiasakue omombe’u mba’éichapa Tupãsy Inmaculada Concepción de la Virgen María oipytyvõ José-pe ani hag̃ua ogueraha chupe y guasu; ha’e oñembo’e rupi, Tupãsy ohechauka chupe peteĩ yvyra yvyty zanja hũgui, upépe ojupi ha nomanói. Upévare José ojapo yvyrágui Tupãsy ra’anga he’i haguéicha. Ko Tupãsy ra’anga oĩ ko’ág̃aite meve Tupão Ka’akupépe. Ko mombe’u ha’e ñane tavarandu tuichavéva heñóiva’ekue Atyrápe
Turismo
Mbohupa ohóva Atyrápe ikatu opytu’u oĩgui rupi peteĩ tenda hérava Complejo Ecológico y Bio Spa “Casa del Monte”. Avei ko távaguasu oguereko peteĩ tenda hérava “Casa de la cultura” ikatuhápe jahecha tembiapojegua ojapóva avakuéra ko táva pegua. Atyrá oguereko opaichagua ysyry ipotĩ sakãva ikatuhápe ojejahu ha oñembosarái vakapipopóre oguereko avei Chorro Carumbey he’iséva “Arroyo de Tortuga”.
Káma jokoha
Káma jokoha aoguy, kuña oipurúva ojaho’i ha ojoko hag̃ua ikáma.
Tymba'aty
Tymba'aty ja’e umi mymbakuéra oikóva peteĩ hendápe rehe, peteĩ arapa’ũme ha ikatúva jajuhu peteĩ tekorãndýpe (Ecosistema).
Ñemohenda
Opaichagua ha hetaiterei rupi mymbakuéra oĩva ko arapýpe, umi oñemoarandúva ko’ã mba’épe ojoavy hikuái ñemohendápe. Oĩ omohendáva kóicha: Mymba saite, mymba ypegua, mymba okambúva, mymba ombo’áva ha mba’e. Oĩma katu ijapytepekuéra hypy’ũvéva, ha katu umi ojepuruvéva ha’e pe oñemohendáva mba’éichapa omýi, ko’ãva ikatu hetymarundy térã mokõi. Ikatu avei oñemohenda, mba’éichapa hete rupive, ko’ãva katu oñemboja’o ikanguéva ha ikangue’ỹvape. Avei oñemohenda moõpa oiko rupive, ko’ãvahína yvypegua térã ypegua, Amo hapópe, ikatúnte avei oñemohenda ojehechakuaávo mba’épa ho’u, ko’ãva ha’e, ho’úva so’o, ka’avo térã ho’úva opaite mba’e. Péicha jahecháma mba’éichapa oñemohenda mymbakuéra ha iporã jahechakuaa oĩha mymba ikatúva oike heta apytépe, upéicha rupi peteĩva ikatu ha’e mymba ikanguéva, ho’úva ka’avo, hetymarundýva ha omokambúva imemby, oñemohendakuaa heta apytépe.
Iporã jaikuaa ikatuha ñambyaty mymbakuéra mbohapypa (30) aty rupi ha ko’ãva oñemboja’o jey heta hendáicha, upéicha rupi ijetu’u mymbakuéra ñehesa’ỹijo, jepémona oĩ opaichaguarei.
Peteĩ ñemohenda ndahasyietéva niko pe ñamboja’óva mymba ikanguéva ha ikangue’ỹvape. Ikangue’ỹva oñemboja’ojey: Hetekuapáva (Porífedos), Hetekuateĩva (Celentéreos), Yso (Gusanos), Syrymbe (Moluscos), Hetekui'ĩva (Equinodermos) ha Hetymaetávape (Miriápodos).
Paraguái rymba’aty
Paraguái Rymba’aty (Fauna Paraguaya) ha’e umi mymba opáichagua oikóva ñane retã tuichakue javeve ryepýpe.
Paraguái Rymba’atýpe jajuhu peteĩsasu (100.000) mymba ikangue’ỹva, mokõisa mbohapypa (230) pira, irundypa poteĩ (46) mbói, sa (100) mymba otyryrýva, poteĩsa poapypa (680) guyra ha peteĩsa poteĩpa pokõi (167) mymba okambúva.
Tembikuaaty ha'etéva
Tembikuaaty ha'etéva Ha'e umi tembikuaaty ohekáva arandu ombohetavévo kuaaty, ndaha'éi ku oipuru hag̃ua. Techapyrã: arandupykuaaty (filosofía) ha papapykuaa (matemática).
Ribeirão Preto
Ribeirão Preto ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulo-pe.
28 jasyrundy
28 jasyrundy ha'e 118º ára arygua.
Antúko
Antúko (Antuco) ha'e peteĩ tenda ojejuhúva Chíle retãme, tetãvore Viovío ryepýpe. Antúkope oiko 3.862 tavaygua (ary 2012 jave).
Epáña
Tavetã Epáña (Karaiñe'ẽ: Reino de España) peteĩ tetã hekosãsóva, oikóva Európa Joatýpe, oporombojára Porokuái peteĩme amandajére rupive. Epáña retã oñemohenda 17 tetãvore hekosãsóva ha mokõi táva hekosãsóva rupive, oiko avei retãkuére 50 tetãvoremi. Itavusu ha'e táva Madrid.
Ha'e peteĩ tetã oĩha Kuarahyreike Európape ha Yvate Áfrika avei. Európape oĩ opa Yvyapy Ivéria rupi, tetã Poytuga kuarahyreike gotyo, Hyãsia retã ha Andorra yvate kuarahysẽ ngotyo, ñemby gotyo ojejuhu upe tetãvore Tavetã Joaju pegua héraha Hivyrayta (Gibraltar), Európape oĩha avei upe ypa'ũ aty Ypa'ũnguéra Baleares (upe para Yvy mbytépepe); Áfrikape oĩ upe táva héraha Ceuta ha upe ambuéva héraha Melilla, umi Ypa'ũnguéra Canarias avei (paraguasu Atlántikope) ha heta ypa'ũ ambuéva oĩva Áfrikape ha Epáña rembe'ýre.
Epáña ijapekue hína 504 645 km², upévare Epáña ha'e tetã tuichave irundyha Európapegua, Rrúsia, Ukyáña ha Hyãsia rire. Ijyvy yvatekue meme hína 650 metro, upéva Epáña peteĩ umíva tetã heko yvytyvéva pegua Európape. Epáñame oikove 47 129 783 tekove, ary 2013 jave.
Epáña Leiguasu he'i karaiñe'ẽ ha'e tetã ñe'ẽ tee ha opa umíva Epáña pegua oikuaava'erã ha oñe'ẽkuaava'erã chupe. Ary 200 jave, amo 89 % oñe'ẽva karaiñe'ẽ hóga guive. Oĩ avei ñe'ẽ ambuéva heko tee "tetãvore tetãvore" rupi.
Tequixquiac
200px|thumb|Tequixquiac kuairóga 200px|thumb|Iglesia Franciscana Santiago Apóstol Tequixquiac ha'e peteĩ táva Méhiko pegua. Tavayguakuéra: 33.080 ava.
Túpac Amaru II
Túpac Amaru II térã José Gabriel Condorcanqui Noguera (* Cusco, 19 Jasyapy 1738-gua - Cusco,  18 Jasypo 1781-gua) oĩ ko Perũpe, sununu Amerika Latina.
Kamisa'i
thumb|250px|Kamisa'i Kamisa'i ao ojejapóva inimbo mandyjúgui, ijyva kuára reíva, ojepurúva kamisa guýpe.
Tataupa
Tataupa tera "tinamu tataupa" (Latinañe'ẽme: Crypturellus tataupa, ha Karaiñe'ẽme "inambú" ) ha'éva guyra Ñemby Amérika pegua. Oikovéva ka'aguýre ha noimei gueteri "tesaparápe".
Viruo
Peteĩ viruo (karaiñe’ẽme: banco) ha’e peteĩ tenda oñongatúva ha oiporukáva pirapire. miniaturadeimagen|Viruo Patagonia
Mandu’apykuéra
https://tprmercosur.org/es/activ/Informe_2009.pdf
Tape guasu 3 (Paraguái)
Tape guasu 3, heratee karaiñe'ẽme ha'e Ruta Nacional N° 3 "Gral. Elizardo Aquino", ha'e peteĩ tape guasu Paraguái pegua ombojoajuva táva Paraguay ha táva Bella Vista, Amambaipe. Ogureko peteĩ térã mokõi mba'yrumýi rape. Ipukukue ha'e 475 km, ku tape guasu rupi ohasa heta mba'e tenondegua, sóha, avati, mandyju, ka'a he'ẽ ha ambueva.
Ombohapemokõi tape guasu 9 ndie, tape guasu 8, tape guasu 10, tape guasu 11 ha 5.
Táva kuéra
Táva ha tava guasu 1.000 tavayguakuéra ndie ko tape guasu ohasava yvate guive ñemby peve ha'e:
Adolf Hitler
Adolf Hitler (20 jasyrundy 1889, Braunau am Inn, Áuteria - 30 jasyrundy 1945, Berlin, Alemáña nási) ha'e Mburuvicha Guasu (Führer) Alemaña Nási-pe. Mburuvicha partido nacionalsocialista-pe. Ohundi'akue Mokõiha Ñorairõ Guasu.
Hueypoxtla (táva)
200px|thumb|Hueypoxtla kuairóga 200px|thumb|Hueypoxtla tavao Hueypoxtla, ha'e peteĩ táva Méhiko pegua. Tavayguakuéra: 33.080 ava.
Mbutuy
Ko ysyry ipuku 11 kilómetro rupi ha oĩ tenda ipeha 30 ha 50 metros. Oĩ Cuenca del Río de la Plata, Acuífero Guarani ryepýpe. Mbutuy he´ise mbutu: mymba chu´i oipytéva tuguy mymbakuéragui ha hasyete ñande jopíva, ha y: omobe´úva ha´eha peteĩ ysyry térã ha´e hína "ry" oñemombykyva´ekue oje´eporãve hag̃uã.
Upéichante avei, heta tapicháma omano pype. Ojekuaa mbohapyrupi hoi´upa va´ekue pype ha omano, ha uèi oñeguenohẽjey.
Eurásia
Eurásia térã Euro-Asia ha'e peteĩ yvyrusu guasueterei oguerekóva ipype yvyrusu Európa ha yvyrusu Asia joajúpe. Umi mokõi yvyrusu joaju ojekuaa ipeteĩva. Iporã ojekuaa ramo Eurásia peteĩ yvyrusu tee yvyjekuaápe.
Umi mba'e yvy ape Ysaja omboja'óva Asia ha Europa ha'e umi yvyty Urales, pe ysyry Ural, pe para Káspio, pe yvytyrysýi Káukaso, pe para Hũ ha umi ypo'i Bósforo ha Dardanelos.
Peru Moliniers
Pedro Moliniers heñóikuri ára 29 jasypoteĩ ary 1936-pe, Zavala-kue, ko’ág̃a hérava táva Fernando de la Mora.
Pedro Moliniers oikékuri mitãmbo’ehao itavaguápe ha omohu’ã imitãrusumbo’ehao Táva Paraguaýpe. Ary 1958-pe omohu’ã iñemoarandu ñoha'ãnga rehegua ha oiko ichugui ñoha’ãngahára. Upéi, ary 1975-pe oiko ichugui Guarani Ñe’ẽ Mbo’ekuaahára ha upéva ohupytýkuri ISL-pe, aty peteĩháme. Pedro Moliniers ombo’ejepékuri Guarani ñe’ẽ hetaiterei hendápe, umíva apytépe, Tavaguasu Mitãrusu Mbo’ehaópe, avei Instituto Superior de Lenguas, Idelguap, Escuela Municipal de Locución Radial ha Televisiva-pe.
Ary 1978-pe omoheñóikuri, hemimbo’ekuéra ndive, Guarani Ñe’ẽ ha Reko Aty Tavaguasu Mitãrusu Mbo’ehaópe ha ary 1985-pe omoakãkuri pe amandaje omoheñoiva’ekue GUARANI ÑE’Ẽ HA REKO ANAMANDAJE. Avei omoheñói ha heta ary omoakã Guarani Ñe’ẽ Mbo’ehára Aty ñane retãmegua.
Pedro Moliniers ohai mbohapy aranduka heta oipytyvõva mbo’eharakuérape: “Guarani peteĩha”, “Guarani mokõiha” ha “Guarani mbohapyha”. Avei ohai Guaraníme “Perurima rembihasakue” ha Modesto Romero Cueto ndive ombohasa Avañe’ẽme ha ohai “Jurumy’ỹi”, “Tetãygua resay”, “Paje”, “Pombéro Ra’y” ha “Aña rymba”. Omoheñói ha oisãmbyhýkuri Modesto Romero Cueto ndive ñoha’ãnga aty hérava “Moliniers-Romero Cueto” ha oñondive omyasãi ñoha’ãnga Guaraníme 35 ary rasami, ñane retã pukukue javeve.
Pedro Moliniers niko peteĩ mbo’ehára ojehecharamóva ha oñemomba’eguasúva ha ha’eva’ekue techapyrã heta Guarani ñe’ẽ mbo’ehárape g̃uara. Heta oñorairõkuri Guarani rayhupápe ha hatã ojepytasókuri ñane Avañe'ẽ ñemombaretépe.
Pedro Moliniers omanókuri ára 1 jasypakõi ary 1997-pe, táva Paraguaýpe.
Ban Ki-Moon
thumb|200px Ára 1º jasyteĩ ary 2007-pe karai Ban Ki-moon-gui (반기문), Koréa Retãmegua, oikókuri Tetãita Joaju Pytyvõhára Guasu poapyha, og̃uahẽva upépe omba'apo rire 37 ary hetãme g̃uarã ha ñande yvóra tuichakue javeve rupi.
Mba'e hechapyrã hekove rapykuerépe
Upe ojeporavórõguare ojupi hag̃ua Pytyvõhára Guasúrõ, karai Ban omotenondékuri Tetãitándi Jokupytyrã ha Ñemugua Motenondeha, hetãme. Upépe upe Motenondehápe oĩ aja ohojepékuri Nueva Delhi, Washington ha Viena-pe ha omotenondékuri heta tekuái; péicha, omba'apojepékuri Tetã Ruvicha Mbohapehárarõ polítika tetãmbueguándi, avei oĩkuri Tetã Ruvicha Mbohapeharaitérõ tetã rekoguapyrãme, upéi oikojepékuri chugui Polítika Aponde'a Motenondeharariregua ha avei Amérikape G̃uarã Sãmbyhyhára Guasu. Hembiapo pukukue aja oñeha'ãkuri omombarete py'aguapy Koréa-pe ikatuhag̃uáicha hetã oipytyvõ py'aguapy ha tekoporãve rekávo Asia ha yvórape.
Karai Ban omba'apomavoíkuri Tetãita Joaju ndive ary 1975 guive, upe arýpe ha'e omba'apókuri Tetãita Joaju Vorépe oĩva Koréape Tetãitándi Jokupytyrã Motenondeha ryepýpe. Hembiapo ojepysovékuri ohasavévo umi ary; péicha, omba'apojepékuri Pytyvõhara Peteĩhárõ orekóva ipoguýpe Koréa Retã Aty Tapiagua oĩva Tetãita Joajúpe, Nueva York-pe, upéi oiko ichugui Tetãita Joaju Vore Sãmbyhyhára Seúl-pe hetã motenondeha ryepýpe ha avei ohókuri Temimondórõ Viena-pe, upérõ, ary 1999-pe, ojeporavókuri chupe Motenondehárarõ ha opytákuri ipoguýpe Aty Ombosako'íva Ñe'ẽme'ẽ Ombotovetéva Mboka Tororõ (armas nucleares) puru. Ary 2001 ha 2002-pe, omba'apókuri Amandaje Guasu Motenondehára ykére ha oiko chugui Moirũhara'aty Rendota; upérõ Amandaje ñemotenonde oĩkuri Koréa Retã poguýpe ha hese ae pya'e porã oñemboajékuri kuatia ojekuaaukáhape tetãita jeguaru guasu ára 11 jasyporundy rembijehu reheguáre ha avei ojapopaitékuri ikatumíva guive pe Amandaje Guasu hekombareteve hag̃ua. Upéicha ha'e oipytyvõkuri umi aty, oñepyrũva'ekue sarambi ha jesareápe, amo ipahápe omboajehag̃uákuri heta myatyrõ tekotevẽtéva.
Tekombo'e
Karai Ban ohupyty kuatia'atã Tetãita Jokupytyguiguápe Tetã Mbo'ehaovusu Seúl-guápe ary 1970-pe. Ary 1985-pe oiko ichugui mbo'erekokuaahára tetãmba'e purukuaápe ojapova'ekue Kennedy School of Government, Harvard Mbo'ehaovusúpe. Jasypokõi ary 2008-pe Tetã Mbo'ehaovusu Seúl-pegua ojapo chugui tembikuaajára ohechakuaávo heko.
Jopói ha jehechakuaa
Karai Ban-me oñeme'ẽjepéma heta jopói, pytia'ajegua ha jehechakuaa hetãme ha ambue tetãme. Ary 1975, 1986 ha 2006-pe jey, oñeme'ẽkuri chupe Tekojajái Jopoivusu (Orden del Mérito), ha'éva jopói ruvicha Koréa Retãme, ohechakuaáva karai Ban rekove rapykuere. Jasyrundy ary 2008-pe, oñeme'ẽkuri chupe Tetã Jopoivusu “Kurusu Guasu” (Orden Nacional en el grado de Gran Cruz) Burkina Faso-gua ha upe jasýpe avei oñeme'ẽkuri chupe Tetã Jopoivusu “Ava Rekomimbi” (Magnífico Oficial de la Orden Nacional) Côte d'Ivoire-gua.
Marandu Hekovegua
Karai Ban heñóikuri ára 13 jasypoteĩ ary 1944-pe. Omendákuri kuñakarai Yoo (Ban) Soon-taek-re ha chupe oikuaákuri mitãrusumbo'ehaópe ary 1962-pe. Oreko hikuái mbohapy ñemoñare, peteĩ kuimba'e ha mokõi kuña. Karai Ban oñe'ẽkuaa koreañe'ẽ ha upéicha avei inglyesñe'ẽ ha hyãsiañe'ẽ-pe.
Neuquén
thumb|Táva Neuquén.
Neuquén arasẽme tava Argentina retãme. Oĩhína tetãvore Neuquén-me. Ko távape oiko 231.780 ava (2010 ary).
Recife
Recife (Para Poty) táva Vrasilpe, ha'eva tavusu ha tava tenondegua tetãvore Pernambuco. Ko távape oĩ 1 555 039 tavayguakuéra (ary 2012) ha oguereko peteĩ yvy pehẽngue 217,494 Km² nunga. Upepe ojejapota mundial de futbol ary 2014 jave.
Jehesyha
Jehesyha ha'e peteĩ tembiporu itakanduágui ijapopyre oñemoĩva tata ári ojy hag̃ua tembi'u, ojepuruita ojapo hag̃ua so'o mbichy. Ikatu oñemoĩ iguýre tatapỹi, jepe'a térã mba'etĩ omyendy hag̃ua tata.
Tembiasakue
Sa'ary XIX opakuevo Plata ysyry ykere, oñepyrũ ojepuru rregilla ojejapova kuarepotigui oñemosa'ingo hag̃ua so'o pe'ava ikã peve. Ojereko ha'eha umi gauchokuéra ymaguare oipuruva'ekue pe tembipuru ombojy hag̃ua umi so'o ohembyva umi mymbakuéra hikuái ojuka akuegui.
Tembi'u Paraguai
Tembi'u Paraguái :
Andai kamby
Avati pororo: palomitas de maiz
Bife Koygua: bife campesino
Kavure
Ka'i-Ku'a
Caldo ava : Caldo del indio
Caldo o sopa blanca
Chastasca
Chicharõ
Chicharõ hu’itĩ
Chipa avati kesu
Chipa kandói
Chipa guasu Chipa mulita
Chipa so’o
Choclo
Fideo pupu
Guiso popo
Ka'i Ladrillo : postre a base de dulce de miel y mani
Kurapepẽ
Kururu : postre a base de galleta o pan duro y miel negra
Locro de carne seca
Locro ipokue
Locro morotĩ
Mbaipy avati
Kure mbaipy : polenta con carne de cerdo
Mbaipy so’o piru : polenta con carne seca
Mbaipy so’o: polenta con carne
Mbeju
Pan hũ : postre
Pajagua maskáda
Perera kamby
Pira chyryry: pescado frito
Pirón
Puchero
Rrevíro
Rora kamby
Saporo : Poroto
So’o ku’i