cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Elovéña
right|120px right|200px|border
Oĩ ko Elovéña Europape tetã.
Baden-Wurtemberg
thumb|right|200px|Poyvi Baden-Wurtemberg-gua.
Baden-Wurtemberg (Vatẽ-Guytembey) ha'e peteĩ tetãvore Alemañagua.
Mbyja
thumb|Peteĩ [[Mbyjaty.]] Mbyja (Karaiñe'ẽ: estrella) hérava avei jasytata ha'e peteĩ apu'a plasma ijapopyre, ituichaitereíva ha hendypáva. Mbyja ñande Yvy hi'aguĩvéva niko Kuarahy, kóva imombyry Yvýgui amo 149.597.870.700 m. Mbyjakuéra ambuéva ikatu jahecha pyhare jave ñande resarupínte, ojekuaa peteĩ kyta hendypáva. Avei oĩ heta mbyja ndaikatúiva jahecha ñande resarupi ha ñaikotevéva peteĩ techambyry jahecha porã hag̃ua. Peteĩ mbyja oguereko ipa'ũndýre pe mbyte (núcleo), ahoja (manto) ha ára pytu (atmósfera). Mbyjakuéra ikatu oiko 1.000.000 (peteĩ sua) térã 100.000.000.000.000 (sa suakõi) ary, peteĩ mbyja tuicháva oiko sa'ive ambue mbyja michĩvévagui.
Umaite guive mbyjakuéra oñembyaty mbyjatýre, ko'ãva oñembohéra ojoguahápe ta'anga.
Arapy
thumb|Peteĩ ta'ãnga arapygua Arapy (karaiñe'eme: Mundo) ha Arapyete        (karaiñe'ẽme: Universo) ha'e opa mba'e ha ára, ha opa teko teterehegua mba'egui ha ku'erã.
Arapy Reñói
Ñepyrũrãme ndaipóriva’ekue mba’eve. Oikoraka’e peteĩ typy’ũvusu (caos). Upeichaháguinte heñóisapy’a mbara'e (energía) osẽhágui avei arapy, sapy’aitépe, peteĩ tesapirĩme. Upe mba’eguasuete ojehúva oñembohéra Big Bang (Kapu’ypy Guasu). Upe guive ava imandu’a avei hembikuaa ypýre. Upe kapu’ypy ojehúkuri ojapóma parundysu sua ary (14 mil millones de años). Oje’e hag̃ua arapy oguerekoha parundysu sua ary, ndahi’areiete, tembikuaa rekahára (investigadores) oisãmbyhy peteĩ arapyrechaha (telescopio), oñembohérava Hubble, peteĩ mbyja atýre, oĩva mbyjaita’aty (constelación) hérava Escorpio-pe; imombyrýva ñande yvy’apu’águi (planeta) 7000 tendy arajere (año luz). Oje’e umíva umi mbyja aty ha’eha umi itujavéva arapýpe, ha heñoihague ojapo su sua ary, oiko rire upe kapu’ypy. Umi mbyja apytépe jajuhukuaa avei heta mbyja kusugue, ijaku’i ha ho’ysã mbeguekatúva. Ko’ã mbyja rupive ikatu ojekuaa mboy arýpa oguereko arapy.
Mbyjaveve
thumb|Peteĩ tajave hérava Gaspra. Tajave ha'e peteĩ yvágarete michĩ ha ijitarekóva, itatapỹirekóva térã ikuarepotirekóva. Ha'e michĩve yvóragui ha ojere Kuarahýre. Tajavekuéra oĩ Mbyja Pytã ha Jarýi mbytépe, peteĩ tenda hérava Tajave Ku'asã.
Tete pehẽngue
Tete pehẽngue yvypóra térã mymba tete mba'e opytyvõ hete omba'apo porã hag̃ua.
Vaviéra
thumb|right|200px|Vaviéra poyvi.
Vaviéra (Baviera) ha'e tuichave tetãvore Alemañagua.
Taragui
Taragui ha'ehína peteĩ táva Argentina retãme, yvatévokuarahy resẽ gotyo. Oĩhína tavaguasu tetãvore Taraguime. Ko távape oiko 314.546 áva (2001 ary).
Perevy
Perevy ha'e hína peteĩ mymba pujase'orekóva rete pehẽngue omoporãva ha omopotĩva huguy. Yvypóra perevi imichĩva, ipéva ha ijapu'amíva, ojejuhúva yvypóra rete ipehẽngue asúpe.
Justin Bieber
thumb|right|Justin Bieber
Justin Drew Bieber (1 jasyapy ary 1994 táva Stratford Canadá retãme) ha'e opurahéiva ha purahéi haihára Kanatãgua. Michĩmi guive ohayhu purahéi ha oñemomarandu ijeheguínte batería, piano, trompeta ha mbaraka mbopúpe. Ogueroguata mboyve 13 ary, oike petei purahei ñeha'ãháme ha aimete oguahẽ hu'ãmeve. Ikatu hag̃ua ipehenguekuéra ndaikatuiva ohecha ipurahei, ohupi Youtube-pe. Pya'eterei ndaha'evéima ipehenguekuérante ohendúva ipurahéi ha ohecháva chupe, hákatu hetaiterei mitãkuña ha mitakuña'i oñongatu chupe iñe'ãme. Ohendu avei chupe peteĩ purahéi mba'apo pegua tuvicha, ha oipy'ỹvo ichupe omba'po hag̃ua purahéipe. Upe arýpe omotenonde peteĩ CD hérava "One time". Uperire oguahe ambue hérava "My World". Upete guive ojupi ipurahéi hu'ã hu'ãvéme.
Brandeburgo
thumb|right|200px|Poyvi Brandeburgo-gua.
Brandeburgo (Vyrandevuygo) ha'e peteĩ tetãvore Alemañagua.
Ryguasu
Ryguasu ha kupyju (Gallus gallus domesticus, latinañe'ẽme) niko guyrakuéra yvypóra hetaite oipuru. Ko guyra réra niko "ryguasu" ikuñárõ ha "kupyju" térã "ryguasume" ikuimba'érõ.
Tetãvore Taragui
Tetãvore Taragui ha'e peteĩ tetãvore umi mokõipa mbohapy tetãvorekuéra ojapova Arahentína retãme. Itavaguasu ha'e ha távaguasuveva ha'e Táva Taragui.
Yvate gotyo oĩ Paraguái (tetãvorekuéra: Misiónes, Ñe'ẽmbuku ha Itapúa) ha tetãvore Misiónes, kuarahyreikepe oĩ tetãvore Santa Fe ha tetãvore Cháko, ñemby gotyo oĩ tetãvore Ysyry Mbytepe ha kuarahyresẽme oĩ katu Pindoráma retã (tetãvore Rio Grande do Sul) ha Uruguái retã.
Ryguasu
Okaru haguã
Ko guyra ho'u ka'avo michĩ, kapi'i ha tymbachu'i, avati, afrecho, ha ho'ujepi so'o.
Hete ha hekove
Ryguasu ha kupyju niko ikatu oikove 5 térã 10 ary pukukue, kupyju ituichave ha ipohyive ryguasúgui, ituichakue amo 50 cm ha ipohyikue amo 4 kg. Iñakãre ojehecha akãyvoty guasu ha pytãva, ryguasu katu imichĩve, ipukumi 40 cm ha ipohyikue 2 kg mínte.
Hamburgo
thumb|right|200px|Poyvi Hambuygogua.
Hamburgo (Hambuygo) ha'e peteĩ táva-tetãvore Alemañagua.
Etóña
miniaturadeimagen|Etóña 2021 Oĩ ko Etóña Európape tetã.
Hesse
thumb|right|200px|Poyvi Hessegua.
Urunde'y pyta
thumb|220px|Urunde'y pyta Urunde'y pyta yvyra imáta poguasu ha ome’ẽva ojepuru hag̃ua heta mba’épe.
Urumbe
Urumbe ñana guasu, hogue anambusu ha hãtĩva.
Inmigración tekove libanesa Paraguáipe
Pe inmigración tekove lívanesa Paraguáipe oñemboja'o mokõi fase-pe pe peteĩha fase oñepyrũ pe Sa'ary XIX opakuero ha opá Sa'ary XX oñepyrũkuero; pe mokõiha fase oñepyrũ umi arykuéra 1960 ha oiko ko'ágã meve.
Hetaiterei mba’érepa oĩ pe'ava oho hag̃ua Lívanogui Amérika tetãnguerape, ikatu hag̃ua oiko porãve oiko rire Ñorairõ Guasu Peteĩha ha Ñorairõ Guasu Mokõiha.
Ko syry inmigratoria ha'e trasendental Paraguái remuara, pévapy hetama ava oiko kóva yvype; oñepyrũ hikuái ojapo ko'ava jepokuaa ha oiko hikuái oiko ha'icha.
Oikova'akue
Lívano ojejuhu haguére Para Yvy mbytépe heta tetã imbareteva oipota kóva yvy, ha'e Síria ndive ha'e akue Mburuvi otománo yvy akue 1918 pevé.
Ñorairõ Guasu Peteĩha rire Lívanogui oiko Hyãsia mba'e, pevágui isãso ary 1943-pe niko pe Ñorairõ Guasu Mokõiha oiko hagué ha'e isãso 1946-pe.
Pe ondyry Lívanope oiko jave Aráve ha Israel Ñorairõ (1948), ha pe ipytyrõ umi Arávekuérape pe Aráve ha Israel Ñorairõ poteĩ ára (1967-pe) ha pe og̃uãhero umi tekove Paletínagua, ojapo peteĩ ñembohovái pe ijykegua ndive Israel peteĩha 1970-pe, ha upe rire ary 1982-pe, ojajo ko'ágã peteĩ ñorairõ Veirutpe, ndopamoʼãi osẽ mevé umi tekove paletínagua Lívanogui.
Pe'ava oiko hagué hetaiterei tekove Lívanogua oho umi tetãnguera mombyryguape, ikatu hag̃ua oiko porãve peteĩ tetãme ndaha'eira Lívano.
Mba'érepa oho hikuái
Pe imigración ojapóva umi tekove Lívanogua Paraguáipe ikatu ojemboja’o pe: itujavá ha pe ipyahuvape.
Umi oiko akue apytepe oho hag̃ua hikuái Livanogui ikatu ha'e: thumb|300px|right|Lívano-gua Paraguái-pe Peteĩ mokõiha arapa'ũpe, Ñorairõ Guasu Mokõiha rire, upepé hetaiterei yvypóra oho itetãgui pe ñorairõ ombyai paite hikuéi oguereková'ekue.
Ko ayry ojeheka hape peteĩ tenondegua iporãveva, hikuéi ojapo heta guatapuku y|ype, ha'ekuéra ndoikuara'i mo'õpa opýtata. Pe'ava oiko aja chupekuéra ohupyty heta mba'asy. Ha umi mba'e vaí oikóva'ekue ype.
Og̃uãhevo Paraguái retãme
thumb|300px|left|Tekove Lívanesagua aty. Lívano-gua oñepyrũvo oguahe Paraguái-pe 1888 guive, umi 1.604 apytepe oguaheva tetãme pe arype.
Peteĩha etapa oguahe 1900 peve oñemohenda hikuái Paraguay, Villarrika, Enkarnasiõ ha tetãvore Misiones 10 ary upe rire oñepyrũ je'y ko inmigración ko'ángã tetã yvype memete (Kosepsiõ, Puerto Rosario, Villarrika, Itakuruvi Rosario pegua, Enkarnasiõ, Santani, Pedro Huã Caballero, Karaguatay).
1918 guive 1933 peve oñepyrũ je'y ko inmigración. Ko ara rire sa'i ojeju Paraguái-pe, ha umi ary 60 ha 70 hetaiterei ojeju je'y.
Pe peteĩha ohohape hikuái ha'eva'ekue pe puerto Vuenosáire-gua, ape oguehe hikuái ha ndo'ikuarai karaiñe'ẽ ha hikuéi oikoha'icha. Niko pre'e terei hikuéi ojapo hogara. Katu hag̃ua oiko porãve ha ani hikuéi hesara'i mo'õipa oú.
umi viaje ojapóva Paraguáipe, ojapo ysyry-pe ha uperire tren-pe, ha uperire oguahẽvo hikuái oho oiko heta táva-pe tetãme, oñepyru hikuái omaba'apo ha ojapo oñemurenda tétã omba'apo yvyre.
Terajoapy oñemomba’eguasúva sociedad paraguaya-pe
Heta apellido árabe oúva Líbano-gui ko’ã àrape ojepytaso sociedad paraguaya péva tendota político térã tuicha mburuvichárõ oiko, péicha oĩ empresario, haihára ha tapicha arte ha mbo’ehára ramo ojekuaa hembiapóre.
Umi terajoapy oñemohenda oje’e porãve haguãnte español-pe, ha heta oreko gueteri oje’ehàichaite. Herakuãvéva ha’e; Aboud, Aid, Armele, Arar, Arroca, Arroce, Rossi, Atat, Ayala, Azar, Barchini, Buzarquis, Canan/Kanan, Nader, Cofure, Curi/Kuri/Juri, Daher, Damus, Diaz, Dibb, Elias, Esgaib/Zgaib, Esquef/Skef, Fadlala, Fadul, Farah, Garcia, Ghobril, Girala, Gosen, Haddad, Haitter/Haidar, Harare, Hueste, Ismael/Ysmail, Kalfat, Mohur, Maluff, Mancía, Mende, Musi, Ouchana, Rahi, Resck/Risk, Rosas, Sabag, Safuan, Sardi, Seifed din, Serrán, Yambay/Yampey, Yanho, Yauhari, Yore, Yunis.
Javevýi
Javevýi (Batoidea, latinañe'ẽme - ) hérava ha ojehaíva avei Javevúi, ha'e umi pira rekovety guasu oguerekovéva amo 500 pira juehegua ijatýpe.
Ko mymba oiko paraguasúre ha ysyrýre (Ñembyamérika ha Mbyteamérika añóntema).
Pira rete ipeitéva, ha ikanguekue ojapo umi mba'e hérava kyrýu. Javevýi hesa oĩ ijapére. Ikatu oguereko tuguái oporombyaíva.
Suómi
thumb|right|200px|Suómi poyvi.
Suómi, herateéva Suómi Tavakuairetã (suomiñe’ẽme: Suomen Tasavalta; suesiañe’ẽme: Republiken Finland), ha’e peteĩ tetã ojejuhúva Európa yvatekuarahysẽre. Oguereko tetãrembe’y Suésia, Rrúsia ha Noruéga ndive. Kuarahyreikére ha ñembýre, ijerére oĩ Para Vaytiku.
Tesãi Arapygua Ára
Tesãi Arapygua Ára niko, amo hapópe, ha’ehína peteĩ tembiapo guasu oñemboguatáva ko yvy ape ári ha oñehenoihápe maymávape -atykuéra moakãhára guive, opaite tapicha taha’e ha’ehapegua peve- ojesareko hag̃ua peteĩ teko asy reruháre ikatútava ojaho’i ko ñande rekoha guasu.
Ojesarekóvo umi teko asy reruháre iñapysẽva ohóvo, ko ára momorã avei omoheñói peteĩ pa’ũ ikatuhápe jajojuhupa ñañangareko hag̃ua tesãire ha opavavete tapicha rekokatúre.
Tevikuary
Peteĩha ñemoarandu pe yvy geografía rehegua ojapo pe naturalista Epaña-gua Félix de Azara, ohaiva’ekue peteĩ opúsculo umi mba’e ojapóva térã ohecháva ha’e ha umi hapicha omba’apáva hendive rehegua.
Pe y rapére oiko umi mba’e ja’emava’ekue chagua, ndojepuruporãi rupi ka’aguy, tenda he’õha térã tujuguasu oĩva pe jerére rehegua.
ER (tekoha'ãngandy)
ER (Sala de Urgencias) ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui ojapova Tetã peteĩ reko Amérikaguape, ary 1992 gotyo ary 2009, ta'angambyry mbohasáva NBC japopyre. Ojapova pe mombe'uvusuhára herava Michael Crichton.
Ko tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui omombe'u ohasava peteĩ tagẽ koty tasyo gua'u herava County General táva Chicagope, tetãvore Illinois, ha omombe'u pohãnohára rekove omba'apova ko tagẽ kotýpe. ER he'ise "Emergency Room", avañe'ẽme Tagẽ Koty (sala de urgencias).
Ohasa peteĩháme ta'angambyrýre Tetã peteĩ reko Amérikaguape ary 1994 ha opa ára 24 jasypoteĩ ary 2009. Oguereko 15 pehẽnguenguéra ha 458 ñembyatykuéra.
Petỹpuru
Petỹpuru
Petỹguigua mba’e’apo ojehero opaite mba’e ojejapóva petỹ memetégui térã oguerekóva michĩmi jepe ha ojepurúva ojepita, ojepyte, ojesu’u téra oñehetũ hag̃ua. Opavavénte oguereko nikotína, mba’e ñanemoakãnga’upáva ha ñanembojepokuaavaíva ipurúpe. Jaipurúma guive hasýma upéi japoi hag̃ua ichugui.
Petỹ puru (pita, pyte, su’u, hetũ) niko pe omoheñoivéva umi mba’asy ijetu’uvéva, umíva apytépe japeusamba’asy, pyti'a ha korasõ mba’asy vai. Upeichavérõ jepe, ára ha ára, heta hetave oĩ oipurúva ko mba’e vaiete. Oĩma heta tetã oguerojeráva opaichagua léi petỹ puru rehegua, umíva apytépe, oĩ he’íva mba’eichaitépa oñembohasava’erã marandukuéra petỹ rehegua, oje’ehápe mávapa ikatu ojogua ha oipuru, ha moõ moõrupipa ikatu ojepita.
Edith Jiménez
Edith Jiménez
Imitã ha ikuñataĩme
O’ararecha Paraguaýpe 1918-pe, itúva karai Eulogio Jiménez ha isy Silvia González.
Ijeguata ñepyrũmby ha ipypore
Ojehechakuaaháicha, hembiapokue ojekuaukáva ñane retãme ha avei oparupiete, omohenda chupe umi paraguaigua mba’eporã apohára ikatupyryvéva Siglo XX apytépe, ha kóva rehe ojoapy ambue mba’e iporãva: umi hembiapokuéra ijojaha’ỹva ojerekoha umi tenda herakuã guasuveha rupi ha oñemomba’e guasueterei,. Hembiapokue oĩ ã tendárupi: Museo de Arte Moderno, Nueva York; Museo de la Estampa, Buenos Aires; Biblioteca Nacional, Parĩ; Smith College Museum, Estados Unidos-pe ha avei Paraguái museo-kuéra iporãvévape.
Ityarõ rire
Omano mboyvemi ha Luis Alberto Boh remijejure rupive, kóva oĩ uperõ Paraguay Concejal-ramo, ha’épype avei mba’e porã apohára, Paraguay Junta Municipal peteĩ ñe’ẽme ombohéra chupe “ Paraguay memby ñembojeroviapy”, karai katupyry Hermann Guggiari ndive.
Omano 7 jasypárõ 2004-pe, ogueroguatápe hína 86 ro’y, opaite tapichakuéra oñemomorãvo hembiapo porã ha heko katu rehe.
Moõguipa oñenohẽ marandu
Centro Cultural de la República
Diccionario Biográfico "FORJADORES DEL PARAGUAY", Primera Edición Enero de 2000. Distribuidora Quevedo de Ediciones. Buenos Aires, Argentina.
Kerana
thumb|Tau omokañy Keranápe.Keraná Mombe'ugua'ukuéra guarani pegua, ha'eva kuña porã, Marangatu rajy, omokañyakue Taú ha oraha chupé hendi'e upévare oñemaldesi chupekuéra oguereko haguã pokoi mitã monstruo, ha'étava umi pokoi mito Paraguái va'e
Rrúsia
Ko tetã ñembyatypyre amandaje-mburuvicha rapépe oñembyaty katuete 85 tetãmi ñembyatypyre, avei 9ha tetã oguerekovéva tapicha kuéra ipype, 146 020 000 ava ary 2010-jave.
Rrusia Joaty tetã oguerekovéva tetãnguéra ijerére, 16 tetã, ha avei tetã ogureko tembe'y pukuvéva. Ijerére ojejuhu ko'ã tetã (yvate kuarahyreike guive kuarahyresẽ meve): Noruéga, Hĩlándia, Etónia, Letónia, Vielorrúsia, Lituánia, Polónia, Ukyránia, Geórgia, Aseryvaijã, Kasahitã, Chína Tekoha Tetã, Mongólia ha Yvatekoréa.
Yguasúre ojejuhu Hapõ ha Aláka, tetãvore Tetã peteĩ reko Amerikagua. Rrusia yrembe'yre ojejuhu upe paraguasu Ártiko yvate gotyo, upe paraguasu Py'aguapy, ha para oĩva yvy mbytépe: para Váltiko, para Hũ ha para Káspio.
Táva guasu
Ary 2002-jave, ojepapávo opaite tekove oikovéva Rrúsia-pe, 329 táva oguerekove 50.000 tapicha kuéra ipyé; 166 táva oguerekove 100.000 tapicha; 75 táva oguerekove 250.000 tapicha kuéra ipype; 34 oguerekove 500.000 tapicha; ha 13 táva guasu oguerekove 1.000.000 tapicha kuéra ipype. Táva tenondegua ha tuichavéva Rrúsia Joaty pegua ha'e hína:
Úva
thumb|250px|Úva Úva térã parral, ha'e peteĩ yva ojeipurúva ojejapo hag̃ua víno. Oñeñotỹ parraltykuérape, okakuaa hikuái oñembyatypa, poteĩ térã amo 300 parral peteĩ apesãme. Ko yva ro’o imorotĩ térã ipytãngy, he'ẽ asukami, ikatu oje’u ko parral oñemono'õ ramo riremi ha hykuéicha (avei ojepuru mba'eapopyhápe hag̃ua víno ha ha úva piru).
Techaukaha
Ikatu hũ, hovy, hovyũ, isay'ju, óro, ipytãngy, ipytã'yju térã morotĩ, jepémo ko'ã ipahaguéva añetehápe hovyũ ha oñemoambue oúvo parral pytãgui orekóva mokõi genes iñambuéva ojokóva chupekuéra omoheñói haguã antocianina, ko'ãva ha'e umi ome’ẽha hikuái isa'y. Ko antocianina ndohejái avei oñembohypy'a ko yva; ikatu avei ojuka jagua ho’u ramo. Yva oñembopiru ramo oñembohéra pása térã úva piru. Pe antocianina ha ambue mbosa'yha kímiko ojejuhúva parral pytãhũme ha'e pe ome’ẽva umi sa'y pytã iñambuéva umi víno pytãme.
Iñambuéva
Hetave umi parral oñeñotỹva oúva yva juehegua hérava vitis vinifera-gui, heñóiva Európa ha Mbyte Ásia-pe. Sa’iveháicha ojejapo hikuái Amérika ha Ásia-pe:
Úva juehegua ambuéva
Oĩ avei ambue ka’avo ñemoñare hi'a oñembohérava avei parral, umíva apytépe ikatu ñamombe’u:
Uva Playa (yva Coccoloba uvifera ñemoñare) ha'e peteĩ yva réra ndorekóiva mba'eveichagua joaju parral ndive ha'égui Polygonaceae aty pegua, jepémo ojoguami, ha katu añoite peteĩ ha'ỹi tuicháva. Ko ka'avo ha'e peteĩ yvyramáta ikatúva ituichaiterei, ojehecha jepi Caribe-pe.
Uva Cordillera térã Uva Lleuque (yva especie Prumnopitys andina-gui), peteĩ conífera oúva Ñemby Amérika vore ñembyguápe, ha'ỹi jerére ojejuhu yva ro'o he'ẽ porãva.
Avakuaaty tembiapoguigua
Avakuaaty tembiapoguigua hína upe ohapykuehóva ava rembiapo ypy ha hembiasakue, iñemotenonde ha imongakuaa. Avei ojesareko ava rembiapo ysajakatu (estructura) ha ku’ekatúre (funcionamiento) taha’e ha’ehápe ha opaite árape. Hypy’ũgui umi mba’e ijáva ipype, ojuhu tuicháva ñepytyvõ mbohapy kuaatýpe, ha’éva: tekoypykuaaty, tekochaukahakuaaty ha ñe’ẽ’etakuaaty.
Tekoypykuaaty rechapyrã Paraguáipe
Ary 1986-me, oñemoñepyrũkuri peteĩ tembiapo ijojaha’ỹva Táva Caballero-pe, oĩvahína Tetãvore Paraguarípe. Pe tembiapo omoakã José Antonio Gómez-Perasso, Paraguái-ygua; ha Luciana Pallestrini, Italia-ygua. Ha'ekuéra oheka upépe ñande ypykue rapykuere. Mokõivévante iñarandu ha ikatupyry upe mba’épe. Hembiapokueraita rehe ae ko’ág̃a jaikuaa Caballero-pe oikohague ñande ypykue “Ava Pypuku” ojapo mbohapysu poteĩsa ary (tres mil seiscientos años). Upépe ha’ekuéra ojogapo, oheja ikaruha rapykuere, oñotỹ umi omanóvape ha ojapo hembipururã yvy, ita ha kanguegui. Itaipu Binacional, Paraguái ha Brasil retãme ombojoajúva tembiapoguasúpe, omopu'ã hag̃ua tendyry'apoha (hidroeléctrica) Itaipúpe. Upépe, oñemopyenda hag̃ua upe mba'e guasuete, ojejuhúkuri avei ñande ypykue rapykuere. Umíva katu itujavéntema. Ha’ekuéra oikojepékuri upérupi ojapo poapysu ary (ocho mil años). Itaipúpe ñag̃uahẽvo jajuhukuaa, iñongatupyre, japepo (ha’ekuéra oipurúva oñotỹ hag̃ua omanóvape), hembipurukuéra yvy, ita ha kanguégui ijapopyréva.
Tekochaukahakuaaty
Tekochaukakuaahára niko ojesareko ha ohesa’ỹijo tembiapo taha'e ha’ehápe, ha ndaha’éi peteĩ avano'õrente ojesarekóva. Upéicha avei tekochaukakuaahára oñeha’ã ohechauka hekopete opaite avano’õ rembiapo, ha ojesarekove umi avano’õ itenonde’ivévare, “ypykue” oñembohérava, ndaiporiguasúgui jepy’apy hesekuéra.
Tekochaukahakuaaty rechapyrã Paraguáipe
Ary 2001, temimbo’ekuéra oñemoarandúva avañe'ẽme ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANÍme, Gral. Resquín, San Pedro-pe; og̃uahẽ hikuái Mbya Guarani rendápe, oikóva hikuái peteĩ tekoha guasúpe oĩva Gral. Resquín (San Pedro) ha Villa Ygatimi (Kanindeju) pa'ũme. Upépe ha’ekuéra ohecha, ohendu ha omono’õ hikuái umi Mbya -upépe oikóva- rembikuaa.
Upe tekohápe Mby'a kuéra ombohasa hekove oñopehẽháicha, imburuvicha reheve. Oiko jekupytýpe ha maymávante oñomomba’e guasu. Upépe avei ha’ekuéra omoañete hembikuaa ha hembiapo tee. Oñeha’ã avei ojepokuaa tekoha ñemoambuére. Tekoha og̃uahẽhague umi temimbo’ekuéra ha’ehína Ka’aguy Porã (Narandy), omotenondéva mburuvicha Cástulo Garcete. Upépe umi temimbo’ekuéra ohechakuaa ko’ã mba’e: Iñarandu ka’aty hikuái. Ndaipóri ijapytekuéra mbo’ehao (mitã térã mitãrusúpe g̃uarã). Nomoñe’ẽkuaái ha ndohaikuaái hikuái. Sapy’apy’a, oiméramo oĩ peteĩ osẽ ha ohejareíva hekoha, ha ohóva oiko táva ijerereguáre: Ara Vera, Villa Ygatimi, Estrellíta, Ype Hũ térã ambuéva rupi, peicharõñoite, ojehekombo’ekuaa mbo’ehaópe; ha katu, ojevysapy’árõ hekohápe, pya’e hesaraipajey mba’e’etaita ome’ẽva’ekuégui.
Ojeroviakatu hikuái Ñande Ru Papáre, heta iñemoñaréva. Ñande Sy Guasu jeko maymaitéva sy, Ñamandu katu ojesareko tekomarã ha tekokatúre yvy ape ári. Vera ha Kuaray ndaje oñangareko tesakãre, Jakaira jeko ha’ehína mymbakuéra rerekua; ha ipahápe, Tupã ha’ehína ñanembojoajúva Ñande Ru Papa ndive.
Oime ijapytépe peteĩ avapaje Ñande Ru Papa remimoĩnguéva, iñe’ẽngatu ha iñarandúva ha umi mba’ekatu oipurúva ojekupyty hagua hapichakuéra ndive. Iñembo’ejeroky ojapo hikuái opýpe, tenda ohechaukahápe hikuái ijeroviakatu Ñande Ru Papáre, ha ojerurehápe ichupe py’aguapy ha tekoha resãire; ha avei, ani hag̃ua hasykatu hikuái. Okyhyje añete Aña Yvaguyreguágui, ha’evahína opaite mba’evai apoha yvy apére. Tapiaite oñembo’ejeroky, pyhare vove, Ñande Ru Papápe. Ojeroky hikuái kuimba’éva oñondive ha kuñáva kuña ndive. Ojopógui ojeroky apu’a. Kuimba’éva mbaraka ipópe ha kuñáva katu itakua reheve ombota yvy. Mokõive oñembo’e tapiaite, pyhare jave, oke mboyve.
Kuarahy, mbyja ha mymba oisãmbyhy chupekuéra taha’e ha’eha rupi. Sa’i oñemitỹ omymbajukavégui hikuái. Mandi’o upe ho’uvéva. Upéicha avei oñemitỹ avati, kurapepẽ, sandia, andai, pakova, ka’a ha mandyju. Itapỹi ypy rupi oñemitỹ. Heta jey ikogaty ijaipa chuguikuéra ndoikuaaporãigui temitỹ ñeñangareko ha purukuaa.
Hembi’urã omymbajuka ha opirakutu hikuái. Umi mba’e ohesy tatápe. Pakova roguépe omo’ã hembi’ukuéra. Oipurukatu hikuái ka’a ha ho’u terere. Y ogueru y’akãgui. Omymbajuka jave omoirũ chupekuéra hymba jaguakuéra. Oguapy hikuái yvýpe okaru hag̃ua, ipópente, tembipuru’ỹre. Oipurukuaa avei ñuhã oity hag̃ua mymba. Avei oipuru yvyrapã ha hu’y. Yvyrapã ojapo guajayvígui. Hu’y apýre omoĩ hikuái guyra raguemimi.
Omomba’eguasu hikuái hapicha mburuvichápe, ha’ekueravoi oiporavóva ava iñaranduvéva apytégui, hekopy jehecharamóva ha ojehayhúva hekohápe. Ymave, mburuvicharã ojeporavómi peteĩ omenda’ỹvape, ndoikóiva’erã oñangareko hembirekóre, ha upehaguére omoirũvétava hekohayguápe. Ko’ág̃a katu, mburuvicharã hembirekova’erã katuete. Tekojojápe ojeporavo ichupe mayma kuimba’éva apytégui. Ipoguýpe oĩ tekoha. Ha’ehína tekoha’ýva opaite hendápe ha opavave renondépe.
Tekoha sãmbyhyhára oñemohenda kóicha: Mburuvicha, tekoha motenondehára; Avapaje, Ñande Ru Papa remimoĩngue; Komi, tekoha oñangarekohára; ha Pysyrõhára, ha’evahína mburuvicha ha komi rembijokuaái, omoañetéva tekoha rembipota ha sãmbyhyhára mba’ejerure. Oĩsapy’árõ hekomarã térã oporomyangekõiva; mburuvicha ojeitykuaáma hi’ári, ikatukuaa oinupãuka tejuruguáipe, ỹrõ omoĩnge yvyrakuaópe; ha amo hapópe, ikatuvoi ojukauka upe tapichápe.
Kurusurape'anduhára
Ha’ékuéra niko kurusurape'anduhára (estacioneros) ha oñomono’õ hikuái peteĩ atýpe, hetave jey kuimba’e meme; oguatáva tupão peve ỹrõ katu oho kurusu guasu, Hesukirito ojejukahaguépe; ha upépe opurahéi asy hikuái imandu’ávo umi mba’e vaiete Ha’e ohasava’ekue yma oikovérõguare ko yvy ape ári. Ko’ã kurusurape’anduhára oguereko peteĩ guarakapajegua (estandarte) imba’eteéva ha peteĩ kurusu ohenonde’áva ijeguata.
Avakuaaty tembiapoguigua
Tekochaukahakuaaty rechapyrã Paraguáipe
Iñakãre oipuru akãngua, oñembojeguáva guyra raguemimíme. Opita hikuái petỹguápe, ñay’ũgui ojejapóva ha ipyteha katu ojejapóva takuaramimígui. Opita ojeroky mboyve, omondýi ha omombyry hagua ãngue iñañávape. Oipuru avei mbo’y ojapóva ka’aguy ra’ỹigui. Ombosa’y hikuái ipyapy, henypy’ã, hovayke, ipyñuã ha ijyvanga mba’e ysýpe ani hagua ikanguerasy. Oipuru avei tameo ojapóva mandyju inimbógui ha oipurúva hikuái chiripa ramo. Ko’ág̃a oĩma ijapytepekuéra oñemondéva ñandéicha: ikasõ ha ikamisáva. Umíchagua ao ome’ẽ chupekuéra, yvyráre, pytagua (ha’ekuéra’ỹva, Paraguay térã Brasil-ygua). Heta oĩ tapicha hesegua’ỹva oñembojáva hesekuéra yvyra rehehápe; ha oipurúva chupekuéra hekoha ñembyaípe.
Kurusurape'anduhára
Ymaite guive niko ha’ekuéra omoirũ pe Arapokõindy Marangatu (Semana Santa) pukukue javeve; upéicharõ jepe, ojehechave chupekuéra pe arapo marangatu (jueves santo) guive, ojegueromandu’a jave Tupãope pe jepyhéi (lavatorio de los piés); ha upehague ko’ẽme, arapoteĩ marangatu (viernes santo) ha’ekuéra omoirũ ipurahéi asy rupive Hesukirito ñemongurusu ha mano. Oĩ tupão pa’i ndoipotihápe ha’ekuéra oĩ hyepýpe, upéicha jave ha’ekuéra opytánte Tupão jerére; ha upéicha avei, oĩ pa’i ohenóiva chupekuéra omoirũ hag̃ua upe mba’e guasuetépe. Iporã ñamombe’u, pe arapoteĩ marangatu, pyhareve jave, ko’ã kurusurape’anduhára ohoha hikuái umi tyvyty (cementerio) rupi opurahéi asývo umi omanova’ekuére.
Avakuaaty tembiapoguigua
Tekochaukahakuaaty rechapyrã Paraguáipe
Avei omomba’eguasu túvape, ogapy sãmbyhára. Tembireko katu oipytyvõ ichupe mitã jehesape’ápe. Itapỹimimi ndaha’éi ku ikakuaaitereíva, ojaho’i hikuái kapi’ípe ha ijykékatu omopu’ã takuáragui, ojejokuapáva ysypópe. Oke hikuái tupápe, ojapóva avei takuáragui ha omamáva kapi’i térã pakova roguépe.
Kurusurape'anduhára
Umi kurusurape’anduhára peteĩ atypegua niko heta jey oñopehẽnguememe (parientes) ỹramo katu ojo’ogaykeregua (vecinos). Hetave oĩ ijapytepekuéra umi ikakuaapyréva; ha péicha avei, ja’ekuaa hesekuéra ndohopukuihague oñemoaradúvo mbo’ehaópe ha upehaguére oikuaáva umi purahéi asy ohenduhaguérente. Sa’i oĩijapytepekuéra omboguapyva’ekue kuatiáre umi purahei. Pe Arapokõindy Marangatu mboyve ha’ekuéra oñembyatýma ha ombosasko’íma ipuraheikuéra; upéicha avei ojapo hi’ag̃ui jave Kurusu Ára (Día de la Cruz), og̃uahẽvo umi Omanóva Ára (Día de los Difuntos) térã omanóvañembo’ehápe (novenarios). Umi ipurahéikuéra niko ityre’ỹ ha henyhẽ temimbyasýgui. Oĩ ojepurahéiva Guarani, jopara ha castellano-pe. Ambue mba’e tekotevẽva jahechakuaa niko ko’ã purahéipe ndojepuruiha mbaraka, mimby térã ambue tembipuru. Ojepurahéinte.
Avakuaaty tembiapoguigua
Ñe'ẽkuaaty
Ñe'ẽkuaaty (linguística) hína upe ohapykuehokatúva ava ñe’ẽ, heñói guive yvy ápe ári ko’ag̃aite peve, ojehai ha ojehai’ỹva. Ohesa’ỹijo opa mba’e ava oipuruva’ekue ha oipurúva ombohasa hagua hemiandu.
Ñe'ẽkuaatyhára ha’éva avei avakuaahára ndaha’éi ku ojesarekóva ñe’ẽtekuaa añóre, oñeha’ã uvei ohesa’ỹijo tuichaháicha ñe’ẽ puru avano’õme, ha'égui tembipuru jojaha’ỹ ombohasáva ava rembikuaa, yma guive ko’ág̃a peve ha taha’e ha’épe.
Kurusurape'anduhára
Ha’ékuéra omoheñói jave ijaty, ombohéra; upéikatu, oiporavo iguarakapajeguarã ha oiporavo hikuái mba’eichagua aópa oipurúta. Hetave oĩ oipurúva kasõ isa'y (color) hũ, hovy térã morotĩva; ikamisa katu morotĩ ha ipyti’ápe, ikorasõ ári, oreko peteĩ mba’ekuaaukaha (insignia) imba’ekuérava. Oĩ avei oipurúva ijati’ýre peteĩ aomo'ãha (capa) hũ, pytãhovy, hovy, sa’yju térã apatĩ, peteĩ kurusu ra’ãnga reheve. Avei, oipuru hikuái peteĩ akão (gorra) oguerekóva peteĩ kurusu ra’ãnga henondépe.
Avakuaaty tembiapoguigua
Ñe'ẽkuaaty
Oparupiete, Amérikape, guarani kuéra oheja hikuái iñe'ẽ rapykuere, upéicha rupi ko'ág̃aite peve heta táva, yvyty, ysyry, ka’avo ha mymba héra Guarani. Og̃uahẽvo umi Español, heta ñe’ẽ Castellano-pegua oñembohyapu Guarani, peichahápe ohenói hag̃ua héra rupi hetaite mba’e pyahu pytaguakuéra oguerúva hendive. Péicha oikejepe Guaraníme heta ñe’ẽ oheróva mba’e pyahu: kavaju, vaka, ovecha, kavara, kamisa. Umi pa’ikuéra ohechakuaávo castellano noipytyvõmo’ãiha chupekuéra omysãivo Jehova ñe’ẽ Guaranikuéra apytépe, pya’e ojeko hikuái avañe’ẽre, ha upe guive oipuru hikuái avañe’ẽ ombohasávo Guaranikuérape hemiandu ha hembipota.
Tembiapo
Tembiapo (cultura) he’iséva ñahesa’ỹijokuaa mokõi hendáicha. Peteĩvape, ja’ekuaa tembiapo ha’eha opa mba’e ava ojapóva, heñóiva peteĩ ára, jepokuaapyre, jepokuaapyre’ỹ, imarã, hechapyre ha hechapyre’ỹva, oisãmbyhýva ava reko opaite ára ha opaite tendápe. Mokõiháme, tembiapo ha’e avei upe oikuaaukáva peteĩ tetãme taha’e ha’ehápe hemiandu, hembiapo ha imba’ekuaaita rupive. Upépe ijapaite ava rembiapokue: jeroviapy, jepokuaa, ñe’ẽ ha ambuéva.
Heta tapicha oimo’ã tembiapo ha’eha opa mba’e iporãmívante -ava rembiapokuéva. Peichahápe, oje’e ava hembiapokatúva ha’eha upe oikuaáva mba’epukuaa (música), ñe’ẽporãhaipyre (literatura); ha hi’arigua, hekoporãva. Tembiasakuaahára (historiadores) katu oipuru upe ñe’ẽ, tembiapo, imandu’a hag̃ua opa mba’ére -ava rembiapokue- omotenondevéva peteĩ tetãme tekombo’e ha arandúpe.
Kurusurape'anduhára
Ñane retãme, ko jepokuaa ou ñandéve Colonia guive. Hesuitakuéra oikuaaukava’ekue umi purahéi ñande ypykuérape ha upéi mbeguekatúpe iñambue ohóvo ha og̃uahẽ ñandéve pe ko’ág̃a jaikuaaháicha. Ko’ág̃a rupi ha ani hag̃ua ho’a tesaráipe ko ñande jepokuaa, kurusurape’anduhára ohekombo’e ita’ýra ha itajyrakuérape ikatuhag̃uáicha omoirũ chupekuéra ijatykuérape ha peichahápe umi purahéi asy tahekove puku hikuái. Ja’eva’erã avei ko’ã kurusurape’anduhára aty ojuasávo tapére sapy’ánte oha’ãha hikuái mávapa upe ikatupyry ha oikuaa hetavéva purahéi asy. Péicha jave, oñepyrũ opurahéi peteĩva aty ha upéi ombohovái chupe ambue ha péicha oho heseve ko’ẽmba meve. Ndaipóri ikane’õva ãicha jave.
Ipahápe, ja’ekuaa ko’ã kurusurape’anduhárape oñemomba’eguasuveha ko’ág̃a rupi ko ñane retãme. Ko mba’e ikatu jahechakuaa ko Arapokõindy Marangatu ohasaramóvape, upevarã ñamañánteva’erã umi marandu myasãiha (medios de comunicación) jahecha hag̃ua mba’eichaitépa oñemoherakuã porã ha heta chupekuéra. Upéicha avei, ko jepokuaa (tradición) oguereko haity ijojaha’ỹva hérava Tañarandy, oĩva San Ignacio, Misiones Tetãpehẽme (departamento); upépe 1992 guive, karai Koki Ruíz ojapójepi Arapokõindy Marangatu jave, peteĩ aty guasu neporãmbajepéva hérava Yvága Rape (Camino al Cielo) ha ijatyhápe umi kurusurape’anduhára ohua’ĩva upépe ñane retã tuichakue javevégui.
Avakuaaty tembiapoguigua
Tembiapo
Upévare ha ñambojo’ávo, ja’ekuaajey tembiapo, Avakuaatýpe, ha’eha opaite mba’e ava rembiapokue, iporã ha ivaíva, ymaguare ha ag̃aguáva, ipyahu ha itujáva; opaite ára ha taha’e ha’ehápe ijapopyréva.
Imbovýva mba'eteekuaa
Umi tetã tuichavéva ha hypy’ũvévape, oĩva yvy ape ári, jajuhukuaa avano'õ'i, imbovýva, ha jepémo ndahetái hikuái oguereko imba’etee, ha’ekuérante oikuaáva, oipurúva ha oikuaaukajeýva hogayguávape.
Ñane retãme oĩnte avei -oĩháicha mayma tétame- avano’õ’i, oñemohendajeýva mokõime. Umi ñande ypykuéra (Paĩ, Mby'a, Aché, Maka, Angaite, Tóva, Móro ha ambuéva), ápe guaréva, oikóva ñanendive ha ñande apytépe. Ha’ekuéra oguereko iñe’ẽtee, ha upéicha avei, ijepokuaa ha ijeroviakatu.
Tembiapo rechapyrã Paraguáipe
José Antonio Gómez-Perasso, tembiakuaarekahára kapupyry, ñane retãyguáva, ohaíkuri hembiapokue omombe’uhápe peteĩ Ache no’õ mba’ekuaaita. Péicha he’i:
Heñói jave mitã Ache Guajaki apytépe, opytáma isy poguýpe. Isýnga’u upe oñangarekovétava hese, itúva osẽ py’ỹire omymbajukávo ha upehaguére akóinte ipore’ỹ. Ováramo térã oguata puku jave, mitã oho ka’írõ itúva ati’y oikuaa ñepyrũ hag̃ua mba’éichapa ojehapykuehóva’erã mymbakuéra. Sykuéra omokambu mokõi mbohapy imembymimi, ohupyty peve mbohapy térã irundy ary. Omombo’o hag̃ua imemby, omoĩ ititíre araity uva, ha ome’ẽ mitãra’ýpe oimeraẽ guyra pyti’a ojy’ỹva, oipyte hag̃ua.
Jakare rãigui -mymba ituva ojukava’ekue- ojapo hikuái mbo’ymimi ha oipurúva ijajúri. Péicha ohechauka hikuái maymávape itúva ikatupyryha. Umi mbo’y ojapo avei hikuái tatu volíto rembógui. Umi mbo’y rupive ha’ekuéra omomba’eguasu ituvakuérape. Tataypy jerére oguapy ha oñomongeta. Upépe mitãme oñemombe’u heta mba’e ha’ekuéra tekotevẽva oikuaa. Tuva, sy ha ñemoñarekuéra ojojuhupa hikuái okaru ha oñenóta jave. Oke hag̃ua oñemoag̃ui hikuái tatágui, ombyaku hag̃ua hete ha oñombyaku hag̃ua ojoapytépe. Upeichahápe mitã ojepokuaáma ohendúvo itúva, isy ha hogayguávape; avei ojepokuaáma okaru ha okévo oñondive. Imitãvéva hi’ag̃uiveva’erã tatágui, oñeno jave. Oñeno mboyve ha’ekuéra oheka ha onohẽ taha’e ha’ehágui ñuatĩ hamba’e. Tataypýpe mitãmimi ohendu hikuái itúva ha isy purahéi ha mombe’umimi.
Kuña Guajaki, oikóva Yñarõme, ikatu imenaheta. Upe mba’e ndaivaíri ijapytepekuéra. Umi ikatupyryvéva oñeno ag̃uive kuñágui ha katu umi ikatupyry’ivéva oñeno mombyryve upe kuñágui. Tuva oñangareko ha ohayhuva’erã mitãmimi jepémo ndaha’éi iñemoñare tee. Upéicha avei, umi kuimba’e oñemboheko kuñáva ha umi omymbajukakuaa’ỹva opyta hikuái ogapýpe ojapóvo kuña rembiapo, oñangareko mitãre, ojapo ajaka ha ombyaty yva ha kogaty tembi’urã.
Tembiapoñemoambue ha tembiapoguerova
Tembiapo ñemboambue ojehu heta hendápe oikokuévo tembiapo ha mba’ekuaaita myasãi. Peteĩ avano’õ rembiapo ha mba’ekuaaita oñemyasãivo, mbarete térã py’aguapýpe, ambuéva ári, imombyry térã hi’ag̃uíva ichugui, oheja katuete hapykuere upépe.
Upe mba’e ojehukuévo oiko avei jepokuaa ñepyrũ mba’e pyahuetáre, oúva ambue tetã térã ambue avano’õgui, ha upeichahápe tembiapo teéva oñemoambue ohóvo. Ko ñemoambue ojehúva héra tembiapoñemoambue (aculturación). Upéva rupive ñande Paraguayguáva ñamoambue umi ñande ypykuévape (Mby’a, Maka, Angaite), upéicha rupi ha’ekuéra ojepokuaáma ñanemba’eteévare. Oñemondéma hikuái ñande ñañemondeháicha, ha avei oikuaáma ha oñemomba’éma ñande jepokuaáre, ñande jeroviakatúre, ñane ñe’ẽre hamba’e.
Apytu'ũreñói ypýva ha ñembopyahúva
Opaite mba’e oĩ’ỹva’ekue ha ava omoheñóisapy’áva, hekove ha hekove’ỹva, upéva hína apytu’ũreñói, oñemohendakuaáva mokõime: apytu’ũreñói ypýva ha apytu’ũreñói ñembopyahúva (invenciones primarias y secundarias), ko’ãvape ojepuru peteĩ mba’e kuaapyréva.
Yvyrapã (arco) niko peteĩ apytu’ũreñói ypýva. Peteĩ ava, ndajaikuaavéiva mávapa, katuete ohechakuaákuri oikohárupi oĩha yvyra ikatúva oñemokarapã ha upeichahápe omongu’epya’e hu’y (flecha) hamba’e. Upe mba’e pyahu heñoiypýva peichahápe ojepurujey hetaiterei ambue mba’épe ha umívape oikóma ichugui apytu’ũreñói ñembopyahúva. Upeichahápe, yvyrapã puru jajuhukuaa heta mba’épe, umíva apytépe tata ñamyendy hag̃ua jepe. Upeichaite avei ojehu mbajerére (rueda), ha’evahína apytu’ũreñói ypýva. Upéi ojepurujeýva (apytu’ũreñói ñembopyahúva) oñemongu’évo mba'yrumýi (vehículos) ha karréta.
Avano'õ hejapyre
Avano’õ hejapyre (herencia social) rupive oñembohasajey ñandéve ñane avano’õ rembikuaa ha rembiapoita, jaikuaajey ha jaipuru hag̃ua, oĩhaichaite térã ñambopyahu ha ñamoambue hag̃ua, ha upeichahápe jahupyty hag̃ua avei tekoporãve jaheka tapiáva. Avano’õ hejapyre oñembohasa túvagui ta’ýrape.
Peichahápe, avano’õ hejapyrépe ijapaite umi ñande jepokuaa, techapyrãrõ: tembi’u ha pohã ogapy apo; ñembosarái Huã Marangatu árape oikóva (tata ári jehasa, yvyrasỹi, kambuchi jejoka); avei, tupãsy ñug̃uaitĩ ha chipa apo oikóva Arapokõindy Marangatúpe. Upéicha avei umi jerovia ñanemba’etéva jaikuaa ha ñamoañetévajepi, umíva apytépe: kuña hyeguasu aja ndikatuiha ho’u ryguasu rupi’a, upe mba’e ojapórõ hasykatuvéta imembypotávo; avei, mitãra’y ao ndojepokaiva’erã, ỹrõ heterasýta. Opa ko’ã mba’e og̃uahẽ ñandéve avano’õ hejapyre rupive.
Avano'õ hejapyre rechapyrã guarani tekopykatu ha jeroviakatu (moral y religión)
Ava Guarani niko ndoúi oikohag̃uáicha tapiaite yvy ape ári, ha’éniko sapy’aitemínte ou ombohasávo hekove ko’ápe, oikuaágui oĩha kóva rire upe yvy mara’ỹ. Upehaguére ha’ekuéra he’íjepi yvy, mymba, ka’avo ha mba’ehekotee’ỹva ndaijaraiha. Ñande ndikatúi ñañemomba’e umi mba’e umívare.
Ava Guarani ou yvy ape ári oñembohekokatu hag̃ua. Upevarã oikova’erã jekupytýpe hapichakuéra ha hekoha ndive, hekoha ryepýpe. Oipurukatuva’erã oĩva guive hekohápe. Opaite mba’e hyepýpe oñemohendávaniko oguereko ijarýi, péicha oĩ tajy jarýi, guasu jarýi, ka’a jarýi ha ambuéva; oñeñandukáva hikuái tekoha oipuruvaisévape. Yvyra jaitýta jave tekotevẽ jaity umi ñaikotevẽtava, ani jaityreipa. Upéicha avei ñamymbajuka jave tekotevẽ jahekýi umi jaipurútavante, hembýramo katu ñaporombojopoiva’erã. Jaipurukuévo umi mba’e oĩva tekohápe niko ñamomeg̃ua jahávo upe tenda. Upéicha rupi avei ava Guarani ohechakuaávo tekoha imeg̃ua ñepyrũha, ováma ambue yvy pehẽme. Upe aja tekoha purupyrépe hokyjey ha oñemoñajey opa mba’e oĩva hyepýpe. Avakuéra niko are oikundahajepékuri ijyvy oipo’o hag̃ua yvakuéra hamba’e. Upehaguére, ndojehaitypo’aréi mamove. Upévare avei, ojejavy umi he’íva ha’ekuéra ovaha okyhyjégui omanóva ángagui, ousapy’áramo omondýi hag̃ua chupekuéra. Añetehápe, avakuéra ova ha ova ohekágui hembi’urã, ndaha’éi kyhyje añógui. Tekotevẽ ñanemandu’a, ymave, ha’ekuéra oguerahaha hendive, ova ha ova jave, umi omanova’ekue kanguemimi, jahechápa ndoikoveijeýmba’e ñembo’ejeroky ha purahéi rupive, ojehuhaguéicha Pa’i rete kuaraýre, ha’éniko hekovejeýkuri omano rire. Upéicha avei, ha’ekuéra oiporavo herarã tekogua (naturaleza) ryepýgui. Ñandékatu ñamoĩsete ñande réra tape térã távakuérape. Ha’ekuéra nahániri, ja’ehaguéicha tekohágui oipyhy hikuái herarã. Techapyrãrõ, ja’ekuaa avei mburuvicha herava’ekue Kapiatã oipyhyhague héra, hekohágui; omomba’eguasu ha ohecharamógui upe ka’avo. Avakuéra oñangareko, oikuaa pypuku ha ohayhu añete oĩmiva guive tekohápe. Upehaguére, tekoha ryepýpe ha tekoha ndive mante ha’ekuéra oikokuaa, tekoha’ỹre ha’ekuéra ndaha’éi mba’eve, omanombáne hikuái.
Ñande Ru Papa Tenonde jeko, Mby’akuéra apytépe, omoheñói arapy, yvy, mymba, ka’avo, mba’ehekotee’ỹva ha ava; ha avei -ñepyrũrãitépe- omoheñói ñe’ẽ térã ayvu ha’ekuéra he’iháicha. Omoheñói avei, mborayhu ojoapyteperã ha peteĩ momorãheikatu (himno sagrado); ha mbohapyve -ñe’ẽ, mborayhu ha momorãheikatu- osẽ ichugui ha oĩ ipype, ipytúpe. Ko’ã mba’e jaikuaávo hesakãne avei ñandéve mba’érepa ha’ekuéra omomba’eguasuete ñe’ẽ. Ha’ekuéra noñe’ẽreíri ha noñe’ẽhetái, tekotevẽvante he’i. Upehaguére iñe’ẽngatu hikuái.
Ava Guarani oheka upe aguyje ohupytýva hekokatu rupi; ha upevarã ombokatu hekopy ha hete, ha oñeha’ã avei oiko jekupytýpe hekoha ndive. Katu niko ñe’ẽ iporãvéva Guarani ñe’ẽme ha he’iséva marã’ỹ; upehaguére avei pa’ikuéra ogueruva’ekue Hesukirito jeroviakatu, oñemomba’e mokõive ñe’ẽre ohero hag̃ua i-santo-kuéra, ohenóivo chupekuéra marangatu (marã’ỹngatu), avañe’ẽme.
Tembiapo kuaa pyhy (aprendizaje de la cultura)
Ava rembikuaa ha rembiapo heñói hekohápe ha hekohágui. Upévare ñane rembiakuaatýpe ija umi mba’e jaipyhýva, ñemoarandu rupive, ñande rekohápe ha ñane avano’õme, upe ojahaitypohápe. Upevakuére ha techapyrãrõ, mokõi joyke’y, hi’aryjojáva, ñamongakuaárõ mombyry ojuehegui (mokõi táva ojoavýva imba’ekuaápe); okakuaapa rirévo, mokõive, ojoavýta avei hembiakuaa ha hembiapópe. Aipórõ ojoavykuaa tembiapo pyhýpe, jepémo mokõive ojojogua tekoite hejapyre rupi.
Jepokuaa avano'õre (adaptación social)
Oĩháicha jepokuaa tekoháre oĩ avei jepokuaa avano’õre; ha’éva pe katupy (posibilidad) jaguerekóva avakuéra jajepokuaávo ñane avano’õre, ñanereñoihaguépe térã javahápe jaiko hag̃ua; ha ñaimévo ipype jajepokuaakatu hag̃ua imba’ekuaa ha hembiapoitáre. Peichagua jepokuaa ojehu:
Techapyrãrõ ja’ekuaa mayma heñóiva ñane retãme oguerekoha katupy ojepokuaávo ñanemba’etévare: ñane ñe’ẽ, jepokuaa, jeroviapy, tembi’u hamba’e. Ava heñóivo oguerekóma ijypýpe avano’õ hejapyre, oipyhýtava mbeguekatúpe, ñemoarandu rupive, ha upeichahápe avei ojepokuaáta umi mba’e umívare. Iporãva’erã ñambojo’árõ peteĩ mba’e ja’emavakuevoi: Jepokuaa ha’eha peteĩ katupy, oĩgui heta ojepokuaa añetéva avano’õ rembikuaa ha rembiapoitáre; oĩgui avei ojepokuaáva sa’i sa’ípe; ha amo hapópe, oĩgui avei ojepokuaa’ỹva.
TEKOHA PU’AKA TEMBIAPÓRE (INFLUENCIA DEL MEDIO AMBIENTE EN LA CULTURA)
Avano’õ rembiapoita heñói, okakuaa ha oñembopyahujey tekoha ryepýpe ha tekoha pytúre. Upévare avano’õ rembikuaa ha rembiapoita ojeko tekoháre.
Peichahápe avei jahechakuaa aipórõ mba’éichapa tekoha omoheñói, omboyke, omoambue térã ombopyahu peteĩ avano’õ rembiakuaa ha rembiapoita. Péicha, umi ava oikóva tekoha hi’yrypy’ávape omoheñói tembiapo ipu’akávata upe tekoháre: ao aku ha ipohýiva, ha tembi’u omombaretekuaáva hete, pira umívagui ojejapóva. Péicha ombojepokuaa chupekuéra upe hekoha. Ñande katu, ndajarekoivoi yrypy’a ojaho’íva, ko’ẽ ko’ẽre, ñane retã.
Techapyrã:
3.14.1. TEKOHA PU’AKA PAĨ TAVYTERÃ JEROVIAKATÚRE
Táva Capitán Bado-pe, Amambaýpe, oĩ Cerro Guasu, oñemopyendahápe Paĩ Tavyterã jeroviakatu. Ha’ekuéra ohero upe tenda: Jasuka Venda. Upe yvy ha tekoha ko’ág̃a imeg̃ua ohóvo, ava ha’ekuera’ỹva (Paraguay ha Brasil-pegua), oitypapota ka’aguy ha ojukareipa mymbakuéra Jasuka Vendagua.
Jasuka jeko upe mba’e’ypy (materia prima) Ñane Ramói Jusu Papa oipurúva omoheñói, omongakuaa ha oipyso hag̃ua opa mba’e, hembiapokuéva, arapy tuichakue javeve. Upe mba’e’ypy reheve ojapo kuimba’e ha kuña ypykue. Upe mba’e’ypy upépe mante oĩ. Jasuka Venda niko ha’ehína yvypyte, yvypuru’ã (centro del mundo). Upépe heñoi’ypy Paĩ Tavyterã retã. Tavyterã he’ise “táva yvyteerã”. Jasuka Véndame oĩ, oiko ha hekokatu tapia Ñane Ramói Jusu Papa. Upépe, ha’e ñandeapova’ekue. Upépe oĩ avei mymbakuéra ñane rembi’urã, ha opaite mba’e porã ha hekokatúva. Ojeitypa ha oñembyaívo Jasuka Venda oñembyai ha ojejuka avei Paĩ Tavyterã rekove yvy ape ári. Upehaguére ha’ekuéra ojerure imba’eteerã upe yvy; upeicharõ añoite, arapy ha ava hekovepukúta ha ndopamo’ãi araka’eve.
MBA’EHEROKUAA (SIMBOLISMO)
Ava, peteĩ avano’õygua, omba’eherokuaa oĩva guive ipype ha ijerére. Upe mba’ehero ojapo hekove pukukue javeve, ha upevarã oipuru ñe’ẽ, jehai ha ta’ãnga. Péicha ha techapyrãrõ, ja’ekuaa poyvi pytã, morotĩ ha hovýva omba’eheroha ñane retãme, taha’e ha’ehápe. Upéicha avei, peteĩ pykasu morotĩ, ovevéva tekosã’ỹme, omba’ehero py’aguapýpe.
MBA’EHERO (SÍMBOLO)
Mba’ehero niko upe ñanderesape’áva jaikuaa hag̃ua maymaite mba’e he’iséva. Peteĩ mba’e he’iséva niko heñoisapy’a, jekupyty rupi, ha peichahágui avei tuicha ojoavy imba’eherógui. Techapyrãrõ, kurusu ndojoguaiete upe omba’eheróvape. Tapicha ndojeroviáiva Hesukiritóre, añetehápe ndoikuaamo’ãi kurusu mba’ehero, jepémo are ojesareko ha opokóramo hese (kurusúre). Ojehekombo’eraẽva’erã ichupe ha uperire ae ohechávo kurusu oikuaámane iimba’ehero.
MBA’EHERO AVANO’Õ REMBIAPÓPE (EL PAPEL DEL COMPORTAMIENTO SIMBÓLICO EN LA CULTURA)
Ava rekopy heñói mba’ehero purúpe. Mba’ehero niko upe omboheko’aváva ñande ypykuérape, ombojoavývo chupekuéra karajágui. Opaite avano’õ itenonde ha itapykuemivéva heñói ha hi’are oipurukatu mba’ehero. Upévare avei ja’ekuaa, jajavy’ỹre, opaite ava rekopy ojekoha mba’ehero purúre.
MBA’EHERO PURUREI HA MBA’EHERO PURUKATU (CAPACIDAD SIMBÓLICA Y FACULTAD SIMBÓLICA)
Mba’ehero pururei (capacidad simbólica) niko katupy (posibilidad) oguerekóva ava oipuru hag̃ua mba’ehero (símbolo), hesakã’ỹre chupe. Ambuéva katu, mba’ehero purukatu (facultad simbólica) ha’ehína katupy oguerekóva ava oipuru hag̃ua mba’ehero hekopete, tesakã pa’ũme.
Mayma yvypóra jaguerekokuaa mokõivéva: mba’ehero pururei ha mba’ehero purukatu. Techapyrãrõ, ja’ekuaa sapy’ánte jaipuruha jaikoha rupi ñe’ẽ térã ñe’ẽjoaju hesakã’ỹva ñandéve: “white horse”, ndaha’éiva ñane ñe’ẽ rehegua, ingles-peguámba’e. Ñambohyapu pevéta upe ñe’ẽ; upéicharõ jepe, ndajaikuaamo’ãi mba’epa he’ise. Upe mba’e ojehúrõ, upéva hína mba’ehero pururei. Ág̃a katu, jaikoha rupi jaipurusapy’árõ ñe’ẽ térã ñe’ẽjoaju hesakãva ñandéve, ha’evahína ñane avañe’ẽmegua: “kavaju morotĩ”; upéicharõ katu, mba’ehero purukatu upe jajapovañaína. Mba’ehero pururei ha mba’ehero purukatu jajuhukuaámi ymave, mitãme oñembo’egua’úrõ Castellano-pe, mbo’ehaópe; jepémo ha’e iñe’ẽtee Guarani. Upévare, ha ndajajaposéirõ mba’ehero pururei, tekotevẽ jahekombo’e mitãme iñe’ẽteépe; péicha jajapóramo añoite oikóne mba’ehero purukatu, ha mitãmimi ojehekombo’e añetéta ha iñarandujoáta; peicha’ỹramo, mitãmimi akõinte itavýta ha ohejareíta imbo’ehao. Upevakuére, Guarani ñe’ẽme oñe’ẽvape tekotevẽ jahekombo’e ñepyrũ Guaraníme. Upéicha jajapórõ ñamongakuaáne ichupe, hogaygua ha ñane retãme avei.
AVAREKO HA AVAREKO’Y (LA CONDUCTA HUMANA Y LA CONDUCTA NO HUMANA)
Yvypóra ijavareko omoheñói, oipuru, omohesakã ha ombohasajeýre mba’ehero ha heseve imba’ekuaa ha hembiapoita. Upehaguére avei, ava añoiténte upe omoñe’ẽ ha ohaikuaáva; oho ha oikũmbýva ñembo’e; ohepyme’ẽ ijeho mba’yrumýime, ha avei oñembosaraikuaáva hapichakuéra ndive. Ambue mymba katu -ndaha’éiva yvypóra- ijavareko’ỹ. Ha’ekuéra ndikatúi omoheñói, omohesakã térã ombohasa iñemoñarépe mba’ehero. Upéicha avei ambue mymbakuéra ndojapói tembiapo. Peteĩ jagua, kavaju térã mbarakaja, techapyrãrõ, nomoñe’ẽi ha ndohaikuaái; ndoikéiva tupaóme; ndohomeméiva mba’yrumýime ha noñembosaráiva ava ojapoháicha. Ambue mymbakuéra araka’eve noñemomba’emo’ãi mba’eherokuaáre.
ÑE’ẼKUAA: MBA’EHERO ATY (EL LENGUAJE: SISTEMA SIMBÓLICO)
Tekombo’e, ogapy ha mbo’ehaopegua, oipuru ñe’ẽkuaa omoarandu hag̃ua opavavépe. Ñane retãme, rei ñañeha’ãta jahekombo’e ñande rapichakuérape ñe’ẽ oikuaa’ỹvape. Jaipurúramo añoite iñe’ẽtee jahekombo’engatúta ichupe, ha’égui upéva upe iñe’ẽ’ypy, upe oikuaaporãva. Ava oñemoarandu heta hendáicha: kuaapyhychae (experiencia), jesareko (observación) ha mba’eha’ã (imitación) rupive; ág̃a katu jehekombo’e hypy’ũvéva ha hekopetéva ojehu ava oipurukuaávo mba’ehero (símbolo), ñe’ẽ rupive. Upehaguére, ñe’ẽkuaa (lenguaje) ha’ehína mba’ehero aty (sistema simbólico) purukuaa. Ñe’ekuaa rupive ava ombohasa hapichakuérape hemiandu, hembipota, hembikuaa ha hembiapoita.
Tekombo’e, ogapy ha mbo’ehaopegua, oipuru ñe’ẽkuaa omoarandu hag̃ua opavavépe. Ñane retãme, rei ñañeha’ãta jahekombo’e ñande rapichakuérape ñe’ẽ oikuaa’ỹvape. Jaipurúramo añoite iñe’ẽtee jahekombo’engatúta ichupe, ha’égui upéva upe iñe’ẽ’ypy, upe oikuaaporãva.
ÑE’ẼKÕI TEKOMBO’ÉPE (EL BILINGÜISMO EN LA EDUCACIÓN)
Ñane retãme, tekombo’e ñemyatyrõ (reforma educativa) hupytyrã apytéme, oĩhína Guarani ha Casellano purukatu, ha upevarã tekombo’e oikóva’erã mokõive ñe’ẽme; ág̃a katu, oñepyrũva’erã mitã ñe’ẽteépe.
Ñahesa’ỹijo pypukúrõ upe mba’e, ja’ekuaa aipórõ hasypeve ñane retãme ojejapohague mba’e iporãva, oipytyvõtava mitã ha mitãrusúpe iñemoarandúpe. Upeichahápe avei oñemomba’eguasu ñomoarandu añeteguáva. Ja’ehaguéicha, ymaveguare oñembohérante ñemoarandu. Upérõ oñembo’egua’u Castellano-pe Guaranìme oñe’ẽvape. Ko’ág̃a katu mitã tuicha ojehesape’a ojehekombo’évo iñe’ẽteépe. Opa mba’e hesakã ichupe ha upehaguére oñeñandu porã ha hetia’e.