cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Villa Elisa
Geografía
Yvy rehegua tetãvore Centralme ojuavymimi 58 guive 250 m peve nivel del mar ári. Villa Elisa oguereko ijyvýpe yvyra opaichagua, avei oĩ yvy ikarapeha ha ijyvyku’íva. Avei yvy oĩháme yvyra ha ñanady año. Ha’e yvype guasu iporãitereíva avakuéra oiko haguã.
Clima
Ararova ha’e hetavéva tropical. Arapytu ijyvatevéva ha’e arahaku jave ha oguahẽ 39 ºC; michĩvéva araro'y jave 1ºC. Arapytu mbyte ary pukukuegua ha’e 22 ºC rupi. Okyve jasykuéra jasyrundy guive jasypoapy peve.
Economía
Oguereko heta tenda oporomamba’apóva rehegua (establecimientos industriales), ñemuha ha mba’eapohára. Kokue pegua ha’e ñemba’apo yva ñotỹmegua. Hetave tapicha tendagua oĩ omba’apóva tavaguasu tetã Paraguái pegua ha'éva Paraguay.
Amérika Retãvorekuéra Joaju yvy ñemohenda
Tetãvore Joapykuéra ha'e peteĩ tetã oĩ Yvateamérika, ijerére ojejuhu Kanatã yvate gotyo ha Méhiko ñemby gotyo. Ko tetã ijyvy oñemohenda 50 tetãvore rupive, peteĩ umívagui niko ypa'ũ hérava Havái, ipoguýpe ypa'ũ oĩ avei heta ypa'ũ aty Oseaníape, ojejuhuhápe Samóa Amérika pegua, ha Karíve, pe ypa'ũ hekosãsóva Puerto Rico ojejuhuhápe.
Tetãvorekuéra
Tetãvore Joapykuéra yvy oñemohenda 50 tetãvore rupive, oĩ avei peteĩ "Distrito Federal" hérava Washington D.C. (Kolumbia Táva), ojejuhuhápe ko tetã itavusu.
Tamaríno
Tamaríno yva po’i puku, ipéva, ijape yvýva, ipire atã, he’ẽhái.
Itakurubi de la Cordillera
Itacurubí de la Cordillera ha’e peteĩ táva oĩva Paraguái retã megua, tetãvore Kordillérape, 92 km Paraguaýgui.
Toponimia
Ko héra Itacurubí he’ise guaraníme “itakuruvi”, España ñe’ẽme katu "piedra triturada".
Clima
Ararova tetãvore Kordillérape ha’e mbytépe (ndaro’ýi ha ndahakúi) ha nahe’õi. Arapytu mbyte ha’e 22ºC, hakuve jave, arahakúpe ohupity 39ºC ha ho’ysãvévo, araro’ýpe, 3ºC.
Demografía
Itacurubí de la Cordillera oguereko 10.744 ava, ãvagui 5.369 ha’e kuimba’e ha 5.375 kuña, Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos rupive jaikuaáva.
Avei hetaiterei oĩ ko tendagua oikóva ambue távare tetã Paraguái tuichakue jave, ko’ã tapichakuérareve hetaitereive oĩ Itacurubí Cordillera-guáva.
Historia
Ko táva heñói ára 18 jasyporundy ary 1871 jave, tendagua rupive, herajoapýva “Aguilera”, ojeikuaa avei chupe “Jardín de la República” ojeheróramo.
Ha’e peteĩ tenda iporãva oguereko rupi ysyry Yhaguy, ha’éva ikatuhápe mayma tapicha oho arahaku jave ohasávo aravo térã ára ipehenguekuéra ndive.
Economía
Avei, artesanía ryepýpe ikatu jajuhu ta’anga tujúgui (alfarería), crochet, ojapóva aramboha pire ha poyvi.
Transporte
Ko táva Itacurubí de la Cordillera-pe ikatu reguahẽ ruta II “Mcal. José Félix Estigarribia” rupive, 92 km rehupytývo.
Turismo
Oĩ 1.000 m rupi távagui pe hérava gruta Ita Koty, España ñe’ẽme heiséva "sala de piedra", mba’e iporãmbajepéva, pe ysyry Yhaguy mboipýri.
Ko tenda rupi oĩ heta jejahuha (balnearios).
Itacurubí de la Cordillera ha’e peteĩ tenda ohohápe opárupigua tetãgua ha avei mabue tetãgui oúva oguereko rupi jejahuha ysyry Yhaguy, España ñe’ẽme he’iséva "agua bajo sombra". Péicha, ysyry Yhaguy, 85% ysyry pukukue oĩ umi yvyra guasuguýpe.
Avei ysyry guasu Yhaguy osyry hi’y satĩ yvyku’i morotĩ ha ipotĩ asýva ári 1.000 m távagui, ojapóva chugui peteĩ tenda ikatuhápe rehasa porãiterei. Tavayguakuéra, Itacurubí-gua, hetaiterei rupi tapicha ambue henda pegua, oñeha’ã hory ha ohechauka tetia’e mayma tapicha ohóva ohasaporã haguã itávape.
Avarekotee
Avarekotee ha'e pe oĩháme oñondive mokõi mba'e; teko oñegueroheñóiva ha teko ojehupytýva jeikoha rehe ojapóva peteĩ avágui tapicha hekotee ha ha'eñónteva, apytu'ũkuaaty ñemoarandu he'i avarekotee ha'e peteĩ temiandu aty, tekotee aty ha jepokuaa aty oĩva peteĩ tekove apytu'ũme ha ohekome'ẽ opaite tekove jeporavo ha jeiko reko.
Cayo Sila Godoy
Cayo Sila Godoy heñói tàva Villarrica-pe, Paraguái, 4 jasypakõi 1919 jave. Oñemomba’e guasu Mbarara mbopuhàra ramo Paraguáipe, omboguatàha umi tembiapo ohejava’ekue compositor misionero Agustín Pío Barrios (Mangoré).
Mitã ha imitãrusúpe
Oñemoarandu música-peitío Marciano Echauri ndive ha uperõ oreko 16 ary, armonía, Juan Carlos Moreno González ndive. Ohupyty peteĩ beca gobierno paraguayo –gui oñembokatupyry haguã Buenos Aires-pe, Argentina, upépe oñemoarandu mbarakapùpe Consuelo Mallo López ndive ikatupyrýva mbarakapúpe.
Hembiasakue
Ary 1953 ramo, ojerurégui Gobierno Nacional ombosako’í gira artístico-cultural, oipykúivo ruta ohejava’ekue Mangoré. Oikuave’ẽ umi concierto, oñe¨è aty guasu ñemoarandúpe ha ombyaty hetaiterei marandu ha documentación compositor paraguayo.arandúre ha’èva Mangore.
Ary 1959 ha 1962 jave oiko oñemoarandu ha oñembokatupyrýve pe oikuaavápe karai Andrés Segovia ndive- o`ñemomba’éva ha’égui mburuvicha instrumentista Mbarara arandúpe yvóra jerépe  Siglo XX-pe amo  Santiago de Compostela, España-pe.
Ary 1963 ramo, oipepirũ ichupe presidente John F. Kennedy, ojapo agua peteĩ gira de concierto Estados Unidos de Norteamérica gotyo..
Ary 1977, oipytyvõ ichupe programa “Amigos de las Américas”, capítulo Paraguay-Kansas, oipysóva umi tembiapo estado de Kansas-pe, oikuave’ẽvo curso de perfeccionamiento, conferencia ha actuación umi tavaguasu tuichavéva ha’éva Wichita, Topeka ha Lawrence.
Ary 1980-pe oho ombopu peteĩ concierto oikóval Japón gotyo ha 1983 ramo oho Autaralia, oikundaha rire umi tetã América ha Europa gotyo.
Hembiapo rupive ohupytýva
Ary 1948, Asociación Música de Cámara de Buenos Aires ome’ẽ ichupe peteĩ diploma omotenonde porãitereigui concierto temporada upe arýpe).. Ary 1994, ojeiporavo asesor musical  Vice Ministerio de Cultura del Paraguay ha oĩ haguã miembro del Consejo Asesor Nacional de Cultura-pe.
Ombopuhàicha Godoy omoheñóiva ha’e peteĩ estilo imba’entéva orekógui opáichagua tembiporu ha’èva música popular orekóva peteĩ tratamiento armónico contemporáneo, oikèva avei umi composición hesakãva oñembohapèva atonalidad. Gotyo.
Hembiapo mbo’ehàra purorýpe omokyre’ỹ oĩve agua mitã pyahu arandu reñòi omomba’eguasúva ko’ágã arte paraguayo ha oikundaháva mundo oguerohory ha ojepopetéva ichupe opáichagua público ha avei ohupyty crítica mbarete. Upéicha, ojepytaso kuñataì concertista katupyry ñane retãguáva Luz María Bobadilla, ha’e Sila temimbo’e irundýha ary pukuku mbarakapúpe. guitarrística.
Hembiapokue
Umi disco apytépe oime: “Sila Godoy en concierto”, ogravava’ekue Nueva York, Estados Unidos de Norteamérica-pe, ary 1982; “Sila Godoy”,  ograváva Australia-pe, 1983 arýpe; “Aranjuez” ha “Madrigal”, mokõi volúmen casetes,  ombaytyva’ekue grabación ambue, 1994 jave; “La música de Agustín Barrios Mangoré ha José Asunción Flores”, disco compacto ombyatyva’ekue  grabación imba’èva ndive, 1994 jave.
Péicha investigador ramo omoherakuã, co-autoría  Luis Szarán ndive  aranduka “Mangoré. Vida y obra de Agustín Barrios”, 1994-pe, ombosako’i oikóvo “Los documentos de Barrios” ; “Barrios visto por sus contemporáneos”.
Oiko Paraguaýpe, omotenonde conferencia, charla, concierto didáctico, ha oikuave’ẽvo audición radial ha televisiva-kuérape.
Paraguasu Ártiko
thumb|240px|Paraguasu Árktiko
Paraguasu Ártiko oĩ peteĩ paraguasu Yvýpe. Ijykére oĩ ñemby gotyo paraguasu Atlántiko, paraguasu Py'aguapy, Yvateamérika, Európa ha Ásia.
Paraguasu Atlántiko niko oreko 14 750 000 km² (parakuéra ndive).
Tejuruguái
Tejuruguái tembipuru tiénto jepyahágui ojejapoyre, ipuku ha hi’ýva yvyra. Estansiero oipuru ombyaty hag̃ua mymbakuéra peteĩ hendápe.
Teteñeko'õi
Umíva tekove omba'apoitereíva ñemuháme ha ndopytu'ũporãiva ikatúne heteñeko'õi, umíva omba'apo heta ha porãiterei mboyve, ha hekopochy hembiapo heta.
Poteĩ
Poteĩ
Kíto
Kíto (San Francisco de Quito) ha'ehína táva guasu Ekuadóry, oĩ kuarahy resẽ tetã retãme. Ko távape oiko 1 980 478 ava.
Tembe
thumb|250px|Tembe Tembe máva ha mymba juru ro’o kyrỹi, ojeréva hese yvatéguio ha yvýgui, ojekuaa okáguio ha omýi ojejurupe’a ha ojejuru mbotykuévo.
Paraguasu Py'aguapy
thumb|240px|Paraguasu Py'aguapy
Paraguasu Py'aguapy oĩ peteĩ paraguasu Yvype. Ijykére oĩ yvate gotyo Paraguasu Árktiko; kuarahyresẽ gotyo Amérika; kuarahyreike gotyo Asia ha Autaralia; ha ñemby gotyo Antártida.
Paraguasu Py'aguapy niko oreko 165.000.000 km² (parakuerandive).
Pirĩvevúi
Tenonderã ha’eva’ekue tenda ojepytu’u ha oñemoambueha kavaju ha chavurro ysyry rembe’ýre ohasakuévo ka’a ñemuhára, upérõ ko tenda herava’ekue Capilla Guasu. Ndojekuaaporãi araka’etépa hekovesẽ távarõ, okaipáre ñorãirõ guasúrõ kuatia’atã’i oñongatúva pe ary, katu Madame Elisa Lynch he’i 8 jasyapy ary 1636-pe karai sambyhyhára Martín Ledesma de Balderrama omoheñóihague. Oĩ he’íva Piribebuy ouha ñe’ẽ guarani "pirĩ vevúi", karaiñe'ẽme he’iséva sensación térã escalofrío suave; oje’e péicha oĩre heta ysyry ro’ysã ijerére ome’ẽva pirĩ, ambue katu he’i ouha ñe’ẽ guarani piri vevúi, karai ñe’ẽme he’iséva junco liviano térã paja liviana; oĩre heta piri ysyry Piribebuy oñehẽha ysyry guasu Paraguay-pe.
Yvyra rovyũ, yvyty yvate ha ysyry potĩ ro’ysã asy mbytépe opu’ã ha akakuaa opyta 73 km. Tavaguasu Paragauýgui tetã vore Cordillera-pe, ha oguereko 28179 ava oikóva ipype. Hembiasakue omombe’u ñorãirõ guasu aja ha’ehague mbohapyha táva omyakãva tetã Paraguay.
Oĩ peteĩ Tupão tuicháva Misioneros Franciscanos ojapova’ekue ha oñemohu’ãva ary 1753-pe; upérõ Pa’i Gaspar de Medina omyakã ñepyrũ upe tenda oĩhápe Ñandejáraguasu ra’ãnga, hi’ára ojegueromandu’a mbohapyha arateĩ jave, upépe jahecha mokõi okavusu potĩ ha ijyvyraguy porãva tavaygua ohoha opytu’u, avei 30 mbo’ehao ñepyrũha, 10 mbo’ehao yvateve,1 mbo’ehaovusu mbo’ehararã oñemoaranduha ha tavaygua ijaguaraha añete peteĩ tekopyahu ñembyaty jerokýpe ikatupyrýva (Ballet Piribebuy Jeroky), ogueraháva táva réra yvate ñane retã tuichakue jave ha ambue tetãme.
Tenonderãite ko távape oikoraka’e criollos ha mestizos, omba’apova’ekue yvýre, onotỹ opaichagua hi’upyrã ñemitỹ rupive, ko’ag̃aite peve oñeñemitỹ gueteri ha pe oñeñotỹvevahína takuare’ẽ oĩgui mba’apoha guasu ojapóva ichugui guari, ambue mba’apoha guasu ojapo mbokajágui mba’ekyra, avei umi ñane térã ambue tetãygua ohekáva piro’y ha pytu’u oho ha oheja viru ko távape oguerekógui heta ysyry ha tenda iporãva opa ava oguerohorýva.
Tembiapojegua Táva Piribebuy mba’éva
Ko távape ojejapo kyha, ku’a jopyha, kuguaka yvotýgui katu pe ojekuaave, ojeguerohory ha ojehayhuvéva ñane ha ambue tetãme ha’e hína poncho para’i térã "poncho de 60 listas".
Paraguay-pe karai tendota guasu Dr. Gaspar Rodriguez de Francia 1820-pe, oiporavo peteĩteĩ tembiapojegua ojapova’erã tavakuéra ikatu hag̃ua tekove, toĩve joayhu ha ñepytyvõ. Piribebuy-pe ome’ẽva’ekue poncho para’i apo.
1904-pe karai Elías García tahachi pavẽ oipe’aseva’ekue poncho jeporu katu mbarete ha tova’atãme avakuéra omoĩngove ha ojepytaso ñande rembiasa pukukue ta'anga, purahéi, káso, ñe'ẽpoty, okaraygua mba’apohápe ha avei poguasu omondérõ ahojajegua ombotuichave ichupe ambue renondépe.
Ahojajegua ojejapo apyka apopyre ári ha tenondete ojepyso inimbo mokõi yvyra po’íre oñemoĩva tembe’ýpe ha takykuépe oiko hag̃ua ñemyangyo. Oĩmbávo péva oñembyaty ñemyangyo ha ojejapo ichugui itasã, upéi oñemoĩ apesỹi ojepe’a hag̃ua ojuehegui tysýi ha ipahaitépe peteĩ pala rupive oñepyrũ inimbopyahapy. Jegua’apohára oipyaha hag̃ua oguapy apyka pevarãitevoi ojejapóva oguerekóva ijehe yvyra puku ojokóva pe téra, ambue tembe’ýpe mokõi yvyra po’i oñemoĩ ojoko hag̃ua éera ruguái, oipyaha hag̃ua apohára oiporu avei pedal ojejapóva inimbo poguasu térã piolín-gui. Chumbe ha ambopi ojei ojuehegui ojejapo hag̃ua, chumbe hasyve pévare apohára oikotevẽ py’aguapy ha katupyry omoĩ hag̃ua hese ta’anga oguerahátava.
Ambopi mokõimante ojapova’erã, peteĩva ojoko aja tuguái ambuéva ojapo ñemyangyo, chumbe oñembojoaju poncho ruguái ha ajúra oikehápe, ambopi katu jeguaka oñembovyvýva tuguáirehe. Mba’apo jejopýpe papo árape ojejapopa peteĩ poncho. Oguerekógui 60 tysýi térã sa’yhai peteĩchagua ko ahojajegua oñembohéra poncho para’i térã de 60 listas.
Táva Piribebuy-gua remimombe’u he’i ko ahojajegua ndaje oiporuraka’e Mariscal Francisco Solano López ñorairõ guasu pukukue ha oĩ voi Palacio de López tavaguasu Paraguaýpe, ogueruka jeyva’ekue tekuái Brasil-gua ary 1950-pe ha jepémo ohasáma heta ary ha’ete ku ipyahuetéva; sa’imíjepe ndoje’ói, ambue Mcal. ponchokue katu oĩ tetã Argentina-pe táva Tandil Museo Fuerte Independencia Sala 2-pe, avei puraheiha Luis Alberto del Parana ijaty los paraguayos- ndive oiporu ha ohechaukava’ekue yvóra tuichakue jave ahojajegua porãite. Ko’ág̃a rupi ambue tetãgua pe omomba’eguasu ha ojoguavéva poncho, ñane retãgua sa’ive ojogua, umi puraheihára hína oiporuvéva, péicha Juan Cancio Barreto mbaraka’i mbopuha, Francisco Russo puraheiha ha ambue temiporãhára katuete jahecháva ijapére ahojajegua vy’aguasuhápe.
Ahojajegua jejapo kuaapy ombohasa itujáva imitãvape ha ko tembiapo ojejapo ymaiteguive ko távape. Upévare tekuái Piribebuy-pegua ojerure mburuvichakuérape omoĩ hag̃ua peteĩ ley he’íva ko mba’ejegua ha’eha Piribebuy mba’etee ha 11 jasyteĩ ary 2005-pe oñemyasãi ley yvytúre poncho para’i ha’emaha; Patrimonio cultural Intangible a la Técnica y Confección, péva ogueru tuicha vy’a tavayguápe ha oĩháicha apohára ijaguara ha ikyre’ỹ omombareteve hag̃ua poncho apo Piribebuy-pe.
Vy’aguasu heñoiva’ekue ary 2002 jave, ohekáva ñepytyvõ ha mbarete ñemboypykuérape, tekuái ha mayma ava oikóva ko távape, ikatuhag̃uáicha opu’ã, isarambi ha okakuaa ko’ẽ ko’ẽre ñane retã ha ambue tetãme ko mba’e porãite Piribebuy-gua ijaguaraha. Pevarã oñemba’apo pytu’u’ỹre ary pukukue jave, ha jepe kane’õ ogueru ndaha’éi apañuãi, apohára naikangýi ohecháre hoky ha okakuaa mborayhu hembiapóre, mba’éichapa ojeguerohory, oñemomba’eguasu ha ojeiporuve ahojajegua ñane retãme.
Atyguasu poncho para’i rayhuhápe, katuete ojerovy’áva ary oñepyrũvo jasyteĩ jave ha oiko ñepyrũguive ko’ag̃aite peve ojejapo "Club 12 de Agosto" táva Piribebuy-pe, ko’ápe ijatýva purory’aty tuichakuete ñane retãygua, avei tekopyahu ikatupyrýva ha ndopytáiva takykuépe Piribebuy-ra’ykuéra, ojupívo ñoha’ãngandápe katuete opu’ãva jepopete, jesapukái ha vy’aguasu.
Paraguasu
Paraguasu ha'e umi y aty guasu, para aty oĩ ñande Yvýpe.
Oĩ irundy paraguasu Yvýpe:
Korea
Ku tetã Korea ymaguare opyta opaite Korea yvyapýpe, ha ohasáva 1000 km yvate guive ñemby peve. Ijerére ojejuhu yvate gotyo China Tekoha Tetã ha Rrusia, kuarahyresẽ gotyo ojejuhu para Hapõ, ha upe rire oĩ tetã ypa'ũ Hapõ. Korea oreko ijérére 3200 ypa'ũnguéra.
Chína Tetarã Retã
Chína Tetarã Retã (chinañe'ẽme: 中华人民共和国 ha oje'eháicha: Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó), térã hérante Chína (chinañe'ẽme: 中国 ha oje'eháicha: Zhōngguó), ha'e niko tetã hekosãsóva ojejuhúva Ásia kuarahyresẽ pehẽnguéme. Ko tetã hína upe hetavéva tetãygua orekóva, oiko amo 1.400 sua tapicha ko tetã yvýpe. Chína Tetarã Retã rekuái peteĩ atýre mante iñesãmbyhymbyre, ku aty héra Partido Comunista ha hetã rekuái oĩ itavusúpe, táva Pekĩ.
Ijyvy oñemohenda upéicha: mokõipa mokõi tetãvore, po tetãvore hekosãsóva, irundy táva tetã rekuái oisãmbyhýva —Pekĩ, Tianjin, Changái ha Chongqing— ha mokõi tetãvore iñesãmbyhy ikoéva —Hong Kong ha Macao—. Upéicha avei, ojerure tetãvore Taiuã rehe, he'ígui oĩ va'erã ipoguýpe, oĩva katu Tavakuairetã Chína ipoguýpe. Oiko aja upe Ñorairõ Ro'y, URSS ha Tetãvore Joapykuéra oñorairõvo, oñemboheroite ko tetã «China Tetarã» oje'e hag̃ua Chína Tetarã Retã ha «China Nacionalista» oje'e hag̃ua Tavakuairetã Chína. Ojeipuru avei herarã ambuéva Chína yvyrusugua, China comunista ha Chína pytã oje'e hag̃ua Chína Tetarã Retã.
Ijyvy apekue niko 9 596 960 km², upéicha Chína niko pe tetã tuichavéva mbohapyha, Rrúsia ha Kanatã ituichavénte. Ko tetã ijerére ojejuhu parundy tetã ambuéva, yvate gotyo Rrúsia ha Mongólia ojejuhu; yvate kuarahyreike niko Kasahitã ha Kirigitã; kuarahyreike gotyo oĩ Tajikitã ha Ahyganitã; tetã Pakistán, Índia ha Nepal ñemby kuarahyreike gotyo ojejuhu; ñemby gotyo oĩ Vutã, Miama, para Sa'yju, Yvate Koréa ha Laos; ñemby kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu para Ñemby Chína; kuarahyresẽ niko para Kuarahyresẽ Chína ha yvate kuarahyresẽ ngotyo tetã Yvate Koréa ojejuhu. Chína yvy apekue ituicha ha ijysaja opaichagua, ijyvy niko oñemuasãigui tave'ỹ Góvi ha Taklamakán guive, yvate gotyo ojejuhúva, umi ka'aguy guasu peve, ñemby gotyo ojejuhúva. Yvytyrysýi Himaláia, Karakórum, Pamir ha Tian Shan oĩ ko tetã ha Ñemby-Mbyte Ásia mbytépe. Ysyry Yangtze ha ysyry Sa'yju, umi ipukuvéva mbohapyha ha poteĩha Yvýpe, Tívete guive oisyrýva. Chína y rembe'y pukukue niko 14 500 km omohembe'ýva paraguasu Py'aguapy rehe, upépe ojejuhu para Sa'yju, para Bohai, ha umi mokõi yguasu Kuarahyresẽ Chína ha Ñemby Chína.
Chína rembiasakue, tavarandu ha avano'õ, umíva ymaguareve apytépe niko oĩva ha oñepyrũ ysyry Sa'yju rembe'ýpe. Su ary ha su ary aja, mburuvicha guasu ñemoñare oisãmbyhy Chína avano'õre, umi mburuvicha guasu ñemoñare hérava dinastía térã ñemoñanga ojokuáiva. Ñemoñanga peteĩha oisãmbyhy rae Chínare niko ñemoñanga Xia amo 2000 Kirito mboyve. Ary 221 Kirito mboyve guive, pe ñemoñanga Qin omoĩvo ipoguýpe heta tetã ambuéva ha ojapo Chína mburuvi, ko tetã apekue oñembotuicha, oñemopehẽ ha ojoaju jey jey. Tavakuairetã Chína omosẽ ñemoñanga Qing, mburuvicha guasu ñemoñare pahague, ary 1911-me ha oisãmbyhy Chínare 1949 peve. Hapõ mburuvi oñehundi Ñorairõ Guasu Mokõihápe ha omosẽ rire iñorairõhára aty Chínagui, upe aty ojokuaikuaáva ohekáva amoño'ỹtekuareko (partido comunista) oñemoĩ Chína retãygua ñorairõre ha ojapo ko Chína Tetarã Retã táva Pekĩme ára 1 jasypa 1949-pe. Aty ojokuaikuaáva Kuomintang, oisãmbyhy akue Tavakuairetã Chínare, ova akue arã Taipéi távape, ha upe guive oisãmbyhýnte Taiuãre ha ypa'ũnguéra ambuéva Taiuã jerére.
Oiko guive viru remimono'õ myatyrõ 1978-pe, Chína niko pe tetã ipirapire ñemono'õ oñemboheta pya'evéva, upéicha hína ko'ãga Chína niko tetã oñemuvéva ha ojoguavéva mba'ekuéra tetã ambuévagui. Chína ipu'akaite orekógui ñorairõhára aty mbarete, oĩva umi mbaretevéva apytépe ha hetavéva ohepyme'ẽ omomba'apo hag̃ua iñorairõhára aty. Ko tetã oike ONU atýpe ary 1971-me, oike avei heta aty mba'eguasúva, BRICS ha G20 techapyrãme. Ojehechakuaa Chína ipu'akaiteha ha oñemomba'eheta pya'iteha.
Héra ypy
Ko ñe'ẽngue «Chína» ou peysiañe'ẽgui Cin (چین), ha upe niko sánskrito ñe'ẽgui Cīna (चीन). Ojehecha ko ñe'ẽngue ojeipuru rae ary 1516-pe, upe kuatiañe'ẽ ohai Duarte Barbosa, karai Poytuga retãygua. Oñeimo'ã ko ñe'ẽngue Chína ou ñemoñanga Qin réragui (ojehaíva iñe'ẽme 秦 ha oje'éva "Chin").
Ko tetã réra tee niko Chína Tetarã Retã (ojehaíva iñe'ẽme "中华人民共和国" ha oje'e "Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó"), umi ñemoñaga ha tetã rekuái ambuéva katu heta omoambue ko tetã réra. Chinañe'ẽ oipuru hetã réra ko ñe'ẽngue "Zhongguó" (ojehaíva "中国"), ko ñe'ẽngue niko ou zhong —he'iséva "mbyte"—, ha guó —he'iséva "tetã"— ha oipuru avei hikuái ko ñe'ẽngue "Zhonghuá" (ojehaíva "中华"). Ko ñe'ẽngue zhongguó ymaite guive ojeipuru ha ojehecha heta kuatiañe'ẽ ymaguarépe, oipuru hikuái ohechaukaségui hetã niko yvy mbytépe oĩhague ha ikoéva umi tetã ambuévagui. Ndaha'éi Chína retãyguakuéra mante ohecha hetã oĩ gua'u Yvy mbytépe ha oipurúva ko ñe'ẽ "mbyte" he'i hag̃ua hetã ikoeitéva, heta tetã ambuéva oipuru avei upéicha herarã.
Marandeko-mboyve
Umi mba'e ohechaukáva tekoypykuaaty rehegua ohechauka umi yvypóra ypykue oikóva Chína-pe og̃uahẽ hague upe tetãme ojapo 2,25 sua ary rupi. Peteĩ itakua oĩva Zhoukoudian-pe —hi'aguĩva ko'ãgagua Pekín-gui— oguereko umi fósil ojejapóva ary 680 000 ha 780 000 ary Kirito mboyve ha ha'e pe ojeheróva kuimba'e Pekín pegua, peteĩ subespecie Homo erectus-pegua oikova'ekue yva ñembyatýgui ha mymba jejukágui, oiporúva tata ha tembiporu itágui ijapopyre. Peteĩ yvypóra retekue rembyre, ary 18 000-11 000 Kirito mboyve, ojejuhu upe kuimba'e Pekín rendaguépe voi. Pe mba'ekuaarã ypykue ohechaukáva peteĩ yvypóra javeguaitereiha China-pe ojejuhu Liujiang-pe (Guangxi), ojejuhuhápe peteĩ akãrague oje'éva ojapo hague 67 000 ary rupi. Ha katu, oĩ gueteri jeikovai mba'éichapa ojejapo ojekuaa hag̃ua mboýpa ary umi Liujiang yvypóra retekue rembyre, ko'ýte oñembojojávo ambue yvypóra retekue ojoguáva hese, ha'eháicha pe ojejuhúva Minatogawa-pe, amo Okinawa ypa'ũme. Oĩ tembikuaatyhára he'íva ojapoha amo 5000 ary oiko guive yvypóra Chínape ohaikuaamíva.
Umi ñemoñanga ypykue
Xia ñemoñanga ha'e va'ekue tetã ñemoñanga peteĩha, jepémo ndojejuhúi gueteri mba'eveichagua mba'ekuaarã añetegua oĩhague, ojeguereko kuatiahaipyre añoite. Ko'ã mba'e oje'éva umi kuatia yma guarépe, oje'e ikatuha ko ñemoñanga oisãmbyhy kuri ary 2205 rupi Kirito ou mboyve. Xia ñemoñanga mboyve, jajuhu peteĩ mombe'upy he'íva oiko ndaje y guasu oñuvãmba ha ára pukukue Mbohapy Karai Guasu mba'éva: Fu Xi, Huang Di ha Shen Nong. Umi ára oñemopyenda mboyve Xia ñemoñanga, tetã ñesãmbyhy oñemopyenda oisãmbyhymívo umi Xia ha upéi oisãmbyhymi umi Chi You, upéicha oiko jey ha jey.
Peteĩha ñemoñanga chína ohejáva mombe'upy añetegua ha'e Shang ñemoñanga, oisãmbyhymi hikuái oisãmbyhyháicha umi mburuvicha guasu Ára Mbytegua pegua, oisãmbyhy ysyry Sa'yju rembe'ýpe sa'ary XVII ha XI pukukue Kirito mboyve. Jepémo peteĩha Shang oisãmbyhy ñemby gotyo tetãvore Shandong-pe, peteĩ ka'aguy guasu upe jave, ohupyty hikuái pokatu tuichavéva umi tekoha oiméva kuarahyresẽ tetãme, umi ojeheróva yi, hendivekuéra ojokupyty porã. Pe mburuvicha Tang, ojehechávo mburuvicha guasu ikatupyrýva ha hekoporãva ramo, omosẽ Shang ñemoñanga upe tetãvoregui ha omopyenda imburuvicha guasu itavusu Erligang-pe.
Pe Chinañe'ẽ jehai itujavéva ojejuhúva ko'ágã meve ha'e peteĩ oráculo ojejapóva kangue rehe Shang ñemoñangágui, ikatu jahecha hese tai ymaguaréva ko Chinañe'ẽ ko'ãgagua ypykuéva. Shang-kuéra ndaipu'akái Zhou-kuéra rehe, upéicha omoheñói hikuái Zhou ñemoñanga, oisãmbyhýva sa'ary XII guive V peve Kirito mboyve, mbeguekatúpe ipu'aka oĩnteva itavusúpe oñemosarambívo opaichagua karai guasu oisãmbyhýva apytépe, upéva peve ipahápe, osẽ umi Zhou retã ikangykuégui heta tetã hekosãsóva oñorairõmbáva ojuehe upe ára pukukue hérava Umi Arapoty ha Araroguekúi aja. Sa'ary 5 ha 3 mbytépe Kirito mboyve, oñemopyenda Tetãnguéra oñorairõva ára pukukue, tetã Chína ko'ãgagua oñemboja'órõguare 7 tetãvore hekosãsóvape, peteĩteĩva oguereko mburuvicha guasu, sãmbyhyhára ha ñorairõhára aty tee.
Chína Mburuvi
Ko'ãva Han ñemoñanga oisãmbyhy 206 Kirito mboyve guive 220 Kirito rire peve ha omoheñói peteĩ arandupy Han teéva tavayguakuéra apytépe opytáva ko'ãga peve. Han-kuéra ombotuichave hetã yvy apekue tuicha ñorairõ rupive ñemby gotyo Koréape, amo Vienãme, Mongólia-pe ha Mbyte Ásiape, ha omopyenda Aopo'i Rape, ombojoajúva chupekuéra umi Eurásia retã ambuévare. Mbeguekatúpe Chínagui oiko upe aja tetã poguasu tuichavéva ko yvy ape ári. Konfúsio rape oiko mburuvi remimo'ã tee ramo. Jepémo oheja hikuái pe legalismo (Qin ñemoñanga remimo'ã tee he'íva oñesãmbyhy va'erã tetã tekome'ẽnte rehe ha jerovia'ỹre) umi tetã remimoĩmbyre legalista opyta gueteri tetã ñesãmbyhy pyendápe. Ho'a rire umi Han, oñepyrũ pe ára pukukue isarambipáva ojekuaáva Mbohapy Tavetã ramo. Pe joaju mbykymi Jin ñemoñanga rehegua oñehundi umi "po pytagua" ñemopu'ã rupive. Ary 581 jave ko tetã oñembojoaju Sui ñemoñanga poguýpe, hákatu ndaipu'akáigui Goguryeo-Sui ñorairõme (598-614) omoñepyrũ ho'a.
Tang ñemoñanga ha Song ñemoñanga ndive oñepyrũ peteĩ ára pukukue iporãitereíva Chína virurekokuaa, mba'aporekokuaa ha arandupýpe g̃uarã. Oiko rire pe ñorairõ umi tuyko kuéra rehe, oguereko jey ipoguýpe umi Tetãvore Kuarahyreikegua ha oipe'a jey pe Aopo'i Rape, hákatu oñehundi hikuái pe An Lushan ñemopu'ã rupive, sa'ary VIII jave.
Song ñemoñanga ha'e peteĩha tetã ñesãmbyhy ko yvy ape ári oipurúva kuatia viru ha peteĩha Chína rekuái oguerekóva peteĩ aty ñorairõha mbarete yguasúpe oipytyvõva ñemuha yguasu rupi. Sa'ary X ha XI mbytépe, hetave umi tetãygua ha mokõi jey okakuaa hetakue oguahẽkuévo 100 sua, péva oñembotuichave arro ñemitỹ rupi tetã mbytépe ha ñemby gotyo. Konfúsio rape avei oñemoingove jey, ombohováivo Vúda rape oñemotenondéva Tang oisãmbyhy aja, upéicha avei okakuaa jey tembiapoporã ha arandupykuaaty. Hákatu, naimbaretéiva umi iñangarekohára ha umi Yurchen oñorairõ hese, upéicha omoheñói hikuái pe Jin ñemoñanga.
Ary 1127-pe Mburuvicha guasu Song Huizong ha itavusu ojejapyhy Jin-Song ñorairõ aja, upéicha iñemoñanga hembýva ova va'erã ñemby gotyo.
Sa'ary XIII jave ondyry Chína rehe pe Mongólia Mburuvi. Ary 1271-pe mburuvicha mongol Kublai Khan omoheñói Yuan ñemoñanga. Yuan-kuéra ipu'aka pe hembýva Song ñemoñangágui ary 1279. Mongol-kuéra ondyry mboyve Chína rehe tetãyguakuéra hetakue ha'e 120 sua, oñemboguejyve 60 sua-pe ojepapa jeývo ary 1300 jave. Zhu Yuanzhang ipu'aka Yuan rehe ha omoheñói Ming ñemoñanga ary 1368 jave. Ming ñemoñanga poguýpe ojehasa ambue ára pukukue iporãitereíva, omoheñóivo ygarata aty tuichavéva yvy ape ári upe jave. Ko'ã aja, Zheng He oñepyrũ oho ko yvy ape ári ohecha hag̃ua, og̃uahẽvo umi tenda mombyry Áfrika-icha. Umi ary peteĩha tetã rekuáipe, itavusu oñemoambue Nanjing-gui Pekĩ-me. Oñembotuichave rupi capitalismo ou umi karai arandu Wang Yangming-icha, otakýva tetã rekuái rehe ha ombotuichave Neoconfucianismo umi temimo'ã ha'eháicha "yvypóra reko peteĩ" ha "avano'õ ñembojoja".
Ary 1644-pe, Pekĩ ojejapyhy peteĩ joaju ombohováiva tetãre omotenondéva Li Zicheng. Mburuvicha paha Ming, Chongzhen, ojejuka ho'ávo upe táva. Pe Qing ñemoñanga manchu oñembojoaju Ming ñemoñanga ruvicháre Wu Sangui ha omboguejy mburuvicha guasúgui Shun ñemoñanga, oipyhývo ipoguýpe upe mburuvi.
Poytuga
Ary 1513 guive karai Jorge Álvares rupive, Poytuga oike Chínape peteĩha jey oñeha'ãmbávo ojapo ikolóniarã 40 ary pukukue Chína rembe'ýpe ha ypa'ũnguérape, upéicha oñorairõ hikuái yguasu rupive ha Chína mburuvi ñorairõharakuéra ojuka heta kolóno Poytuga pegua. Oñemohenda rire Poytuga retãyguakuéra Hapõme oñepyrũ hikuái ombojoaju Hapõ ha Índia, ha upéicha ombojoaju avei Chína umi tetã ambuévare ko yvy ape ári. Ary 1554 jave, Chína Mburuvípe hi'ã porã toñemopu'ã ygarupa Poytuga mba'éva, upéicha oheja hikuái tomopu'ã Poytuga ygarupa omosẽ rire umi piráta yguasúgui. Oiko Makáogui peteĩ kolónia Poytuga pegua 445 ary aja. Oiko rupi apañuái Ming ñemoñangáme ha hesuita-kuéra oĩ Ming róga guasúpe, Mburuvicha Tianqui (1621-1627) ha upéi Mburuvicha Chongzhen (1628-1644) umi manchu ondyrypa mboyve ha omoñepyrũ mboyve Quing ñemoñanga, heta jey ohenói hikuái ñepytyvõ ñorairõhára, kuimba'ekuéra ha mboka (ko'ýte kañõ ha mba'e ñorairõrã) umi Poytuga retãyguágui Makáo pegua. Ko'ãva ha'eva'ekue ombokatupyry haguã aty ñorairõhára chíno térã ojokuái haguã aty ñorairõhára rehe hesuita-kuéra ndive oikuaa porãva Chinañe'ẽ.
Upe rire, ho'a rire Pekĩ ary 1644-pe ha ojejuka rire Ming ñemoñanga mburuvicha paha, hembireko ha kuñamburuvicha, ko'ãga hérava "Helena" ha ambue tapichakuéra mburuvicha Ming rogayguakuéra oñemongarai Hesu rapére 1648-pe.
Mburuvi paha
Pe Qing ñemoñanga, oisãmbyhýva ary 1644 guive ary 1912 peve, ha'e China retã paha. Sa'ary XIX-pe, Qing ñemoñanga ombohovái va'erãkuri Kuarahyreikegua imperialismo mokõive Ñorairõ Ópio rehegua (1839-1842 ha 1856-1860) Tavetã Joaju rehe. Ojeity tetã Europagua rehe, Chína oiko va'erã umi kuatia jekupytyha hekope'ỹva poguýpe, opaga va'erã tepyme'ẽ ñorairõre ha ome'ẽ ygarupa Hong Kong umi Vyretañaguápe. Pe Ñorairõ peteĩha Chína-Hapõ (1894-1895) omboyke Qing pu'aka Koréagui, ome'ẽvo avei ypa'ũ Taiwán Hapõ poguýpe. Oñemokangy haguére Qing ñemoñanga ombohetave apañuãi tetã ryepýpe. Ára 1850 ha 1860 mbytépe, ñorairõ ojekuaáva Taiping Ñemopu'ã ramo ohundi China ñemby gotyo, ambue ñemopu'ã ha'eháicha Ñorairõ Punti-Hakka (1855-1867), Nian Ñemopu'ã (1851-1868), Miao Ñemopu'ã (1854-1873), Panthay Ñemopu'ã (1856-1873) ha Dungan Ñemopu'ã (1862-1877) ojapo sarambi tetã tuichakue javeve.
São Paulo
São Paulo ha'ehína peteĩ táva Pindorama pegua, tetãvore São Paulo itávarusu, oĩ kurahyresẽ tetã retãme. São Paulo táva tenondegua Ñembyamérikape ha Pindoramape, ñemure ha tepyre, ha ha'e hína peteĩ táva kuéra guasuvévagui yvýpe. Ko távape oiko 11.376.685 ava (2012 ary).
Chína Tetarã Retã
Mburuvi paha
Oñepyrũ sa'ary XIX jave pe Chína jerova guasu. Hetaite umi oheja hetã ha ova ambue tetãme pe ñorairõ rupive ha mba'e vai ha'éva pe ñembyahýi guasu oiko va'ekue Chína yvatevogua (1876-1879), omanórõguare 9 ha 13 sua tapicha. Ary 1898-pe, Mburuvicha Guangxu ojapo tetã ñemyatyrõrã omopyendávo peteĩ tetã rekuái oporokuái peteĩme léi guasu rupive, hákatu omosẽ chupe pe Kuñamburuvicha Ci Xi, peteĩ golpe de estado-pe, jepémo omoheñói avei tembiapo omyatyrõséva tetãme, oikuaaukáva telégrafo ha ferrocarril ha omboykéva umi mba'e ymaguare guive ojejapóva ha'eháicha kuña py jejokua. Pe Bóxers ñemopu'ã ary 1899-1901 jave, peteĩ ñemopu'ã guasu ombotovéva pytagua mbaretekue tetãme, omokangyve Qing ñesãmbyhy. Ipahápe Xinhai ñemopu'ã ary 1911-pe omohu'ã Qing ñemoñanga ha upéicha opa mburuvi, upe guive omoheñói Tavakuairetã Chína.
Famagusta
Famagusta (gyresiañe'ẽme: Αμμόχωστος, Ammóhostos; tuykiañe'ẽme: Gazimağusa) ha'e peteĩ táva opyta kuarahyresẽ Chipre retãme, táva tenondegua ha guasuvéva itavaty hérava Famagusta avei, ko'ãga upe tetã oñemosãsóva hérava Tavakuairetã Tuykiagua Yvate Chipregua ombojára ko táva. Oguereko 42,526 tavayguakuéra.
Pokõi
Pokõi
Yvyapekuaa
right|200px|Tetãnguéra Yvyapekuaa ha'e pe tembikuaaty ohesa'ỹijóva Yvy ha mba'ekuéra Yvy ape ári. Upéicha oheka oikuaave hag̃ua umi yvyrusu, yguasu, ysyry ha yvyty rehegua. Mba'ekuéra Yvy ape ári hína umi tekove ha mymba oikóva. Oñemoarandu avei yvytu, ararova, yvyryrýi rehegua ha ambue yvy ha yguasu mba'e.
Pe oñemoarandúva yvyapekuaa rehe ojehero yvyapekuaahára. Peteĩ yvyapekuaahára omba'apo omohesakã hag̃ua ñande Yvy ha umi mba'e hi'ári, mba'éichapa ñande Yvy oñemoambue ha mba'éichapa oiko chugui ymaguare.
Famagusta
Oguereko peteĩ ygarenda guasu omoñemu yva ha koga'a. Hi'aguĩ opyta tavakue Salamina (Salamis), ojeitypáva ary 647-jave.
Yvyapekuaa
Yvyapekuaa niko mokõi tembikuaaty: mba'ereko yvyapekuaa ha yvyapekuaa yvypóra rehegua. Pe mba'ereko yvyapekuaa ohesa'ỹijo tekoha ha Yvy hekotee, pe yvyapekuaa yvypóra rehegua ohesa'ỹijo katu pe yvypóra rekoha. Yvypóra rekohápe ikatu jahecha yvyapekuaa rupive mbovýpa ha mba'épa pe yvypóra hetakue peteĩ tetãme, mba'éichapa pe virurekokuaa, ha heta mba'e ambuéva.
Famagusta
Táva héra ou gyresiañe'ẽ ñe'ẽngue ammochostos (ἄμμος, χόω) he'iséva "yvyku'ípe moĩmby".
Yvyapekuaa
Yvyra'anga ningo mba'e ojeipuruitéva yvyapekuaa mbo'épe, umi yvyapekuaahára ikatu ojapo yvyra'anga ha oñemoaranduite hese. Mba'eguasuite hína pe yvyra'anga apo, ymaguare guive jahecha yvypóra omoha'anga hekoha.
Pokõi
1,2,3,4,5,6,7,8,9,10
Chína Tetarã Retã
Tavakuairetã Chína
Ára 1 jasyteĩ 1912 jave oñemopyenda pe Tavakuairetã Chína, karai Sun Yat-sen, Kuomintang rendota (KMT térã Partido Nacionalista) ojupi imburuvicha interino ramo. Jepémo oheja va'erãkuri tetã ñesãmbyhy ojupi hag̃ua Yuan Shikai, peteĩ ruvicha ñorairõhára yma Qing ñemoñangágui, ha'e ojejapo hese ary 1915 jave Chína Mburuvichavete ramo. Tuichaitégui ombohovái hese umi tetãygua ha oñemoĩgui avei hese ijaty ñorairõhára, oheja va'erã tetã ñesãmbyhy ha omopyenda jey pe tavakuairetã.
Yuan Shikai omano rire ary 1916-pe, Chína oñemboja'o jokuaikuaápe. Tetã sãmbyhy oĩva Pekĩme ojehechakuaa umi tetã ambuéva renondépe, hákatu ndaipokatúi tetã ryepýpe; umi tetãvore rendota katu oisãmbyhykuaa tetãre. Ary 1920 pahápe, Kuomintang, omyakãva Chiang Kai-shek, ikatu ombojoaju jey tetã ipoguýpe mba'e ñorairõrã ha jekupytyrã iñarandúva rupive, ojekuaáva téra "Jeheka Yvatevogua" ramo. Omomýi hikuái itavusu táva Nankín-pe ha oñeha'ãmba toiko hag̃ua Chínagui peteĩ tetã jekopytyjojápe. Oñepyrũ guive Chína retãygua ñorairõ ary 1927 jave, umi Kuomintang oñorairõ komunísta rehe, jepémo ombohasyve ko ñorairõ tuichaite oñepyrũ rire ñorairõ Hapõ Mburuvi rehe.
Ñorairõ mokõiha Chína-Hapõ (1937-1945), Ñorairõ Guasu Mokõiha mba'éva, ombopy'aguapy umi komunísta ha umi Kuomintang, ojoaju hikuái oñorairõkuévo Hapõ rehe. Ondyrývo Chínare hetaite ñorairõ angaipa ojapova'ekue Hapõ ñorairõharakuéra umi Chína retãygua rehe; ipahápe, amo 20 sua Chína retãygua omano. Techapyrãme, táva Nankín añoite, Hapõ ojuka amo 200 000 tekove. Hapõ oñeme'ẽ Chína rehe ary 1945 jave. Taiuã, ha Pirakutuhára Ypa'ũnguéra, oike Tavakuairetã Chína poguýpe. Jepémo Chína ipu'aka va'ekue, oñembyai pe ñorairõ rupive ha oñemboguejypa pirapire. Kuomintang ha komunista-kuéra oñorairõ jey.
Chína Tetarã Retã
Ñembohovái tuichaitéva Chína retãygua ñorairõ rehegua opa 1949 jave, pe Partido Comunista oñemomba'ekuévo tetã tuichakue yvyrusúpe rehe ha Kuomintang oho Taiuã ypa'ũme, upéicha Tavakuairetã Chína poguýpe oĩnte Taiuã, Hainan ha umi ypa'ũ ijerére. Mao Zedong, Partido Comunista ruvicha, ojapo ko Chína Tetarã Retã ára 1 jasypa 1949-pe. Ko Chína Tetarã Retã héra mokõi va'ekue: Chína komunísta ha Chína Pytã. Ary 1950 jave, oñemomba'e hikuái Hainan rehe ha oipe'a Tavakuairetã Chína poguýgui. Ary 1950 jave ondyry avei Tíbet rehe, pe aty ñorairõhára tivetáno ikangy ha ndaipu'akái, amo ary 1913 jave Dalái Lama he'i Tíbet isãso hague.
Mao Zedong omokyre'ỹ Chína retãygua hetakue okakuaa hag̃ua, upéicha haimete oñembohetave mokõi jey 550 sua-gui hetave 900 sua-pe upe ára pukukue oisãmbyhývape, ohóva 1976 peve. Jepémo, ko aponde'a virurekokuaápe ha avano'õme guarã, ojeheróva Jeguata Guasu Tenonderã, ojapo ñembyahýi guasu omanórõguare 45 sua tapicha. Upe jave, Chína ojuka haimete mokõi sua okára ruvicha, he'i hesekuéra «ombohovái pe ñemopu'ã». Ary 1966-pe, Mao ha iñirũnguéra omoñepyrũ "Arandupy Ñemopu'ã", oguerúva hendive peteĩ ára pukukue umi tetãre ombohováiva ojehekárõguare, upéicha oho Mao omano meve. Ko Arandupy Ñemopu'ã, heñói va'ekue umi ohekáva pokatu apytépe Partido Comunista ryepýpe ha kyhyje Joaty Soviétiko-gui, ogueru tuicha sarambi Chína avano'õme. Jasypa 1971 jave Chína Tetarã Retã omyengovia Tavakuairetã Chínape ONU atyguasúpe. Upe ary rire, chíno-kuéra ha soviétiko-kuéra ojeipe'avévo, Mao ha Zhou Enlai oñembyaty Richard Nixon ndive omoheñói haguã joaju jekupytyrã Tetãvore Joapykuéra ndive peteĩha jey.
Omano rire Mao ary 1976 jave, Deng Xiaoping ojupi tetã ruvicha ramo ha ojapo heta virurekokuaa ñemyatyrõ. Upe rire, Partido Comunista oheja rei Chína retãyguakuéra ha noisãmbyhyvéi mbaretépe hekove rehe. Upéicha virurekokuaa iñambue ha ojehecha ypykatu ojeheróva «ñemoirũrape Chína rekópe». Chína Tetarã Retã ojapo iléi guasurã ára 4 jasypakõi 1982-me. Ary 1989-pe, Chína oñorairõ vaígui umi temimbo'ekuéra oho va'ekue okarusu Tian'anmen-me ombohovái hag̃ua tetã sãmbyhýre, tetãnguéra okondena ha omoĩ tepyme'ẽ Chína rehe.
Tendota Jiang Zemin ha sãmbyhyhára tenondegua Zhu Rongji oisãmbyhy Chínare 1990 arykuéra pukukuévo. Oĩvove hikuái tetã renondépe, virurekokuaa iñakãrapu'ã porã ha ojehecha amo 150 sua okára naimboriahuvéi, PIB okakuaa ary ha ary amo 11,2 %. Tetã iñakãrapu'ã porãite ha okakuaa pya'e oisãmbyhývo Hu Jintao sa'ary XXI ñepyrũme. Ha katu tetã pya'e okakuaa haguére avei oguereko mba'e vai tekoha ijyvýpe, ha avano'õ oñepyrũ ojerure tetã sãmbyhy tomba'apo porãve. Chína retãyguakuéra rekove oñemoporã pya'e ohasáramo jepe pe virurekokuaa ñembotapykue 2008-2013 rupive, hákatu tetã oñesãmbyhy gueteri itavusúpe añónte.
Ary 2013 jave, Xi Jinping ojupi tetã ruvicha ramo ha Li Keqiang ojupi sãmbyhyhára tenondegua ramo. Ha'ekuéra ojapo heta virurekokuaa ñemyatyrõ ombopya'eve hag̃ua Chína akãrapu'ã, imbeguemígui ojupi hikuái mboyve tetã sãmbyhýpe. Xi ñesãmbyhy omoambue avei ka'irãi omoporãve hag̃ua tekojoja ha omoambue pe tembiapoukapy he'íva ñemoñare imemby peteĩete va'erã, ani hetave. Ára 14 jasypakõi 2013-pe oiko Chínagui pe tetã mbohapyha, Tetãvore Joapykuéra ha Joaty Soviétiko ykére, ogueraháva mba'ekuéra jasýpe, pe aponde'a hérava Chang'e 3 rupive oipurúva robot hérava Yutu.
Ary 2019 pahápe, táva Wuhan-pe oñepyrũ koronavíru mba'e pyahu, ome'ẽva pe mba'asy vai hérava COVID-19, upe guive oñepyrũ pe COVID-19 ñemosarambi guasu.
Yvy apekue ñemohenda
<div id=imgborder style="width:350px; text-align:left; background-color:white; border:none; padding:0; position:relative; font-size:80%">
Chína retãvore 23 hína, 5 tetãvore hekosãsóva ha mokõi tetãvore iñesãmbyhy ikoéva.
Chína yvy apekue oñemohenda mokõipa mokõi tetãvore rupive, upéicha avei, he'i oĩ va'erã ipoguýpe upe Chína ombohéra tetãvore Taiuã ha ojerure hese, oĩva katu ko'ãga Tavakuairetã Chína ipoguýpe ha ndaipóri Chína rekuái upépe.
Ijyvy apekuépe oĩ avei po tetãvore hekosãsóva, umíva niko Sinkiang, Mongolia Interior, Tíbet, Ningxia ha Guangxi), tetãvore rekuái mbaretevéva ha ikatu oiporavo mba'e ambuéva iñesãmbyhyrã oikógui ijapekuépe tetã ypykuekuéra ambuéva, tavarandu ha avano'õ ambuéva ndaha'éi Chína tavarandu ha avano'õicha.
Ojekuaa avei oĩha irundy táva tetã rekuái oisãmbyhýva —Pekĩ, Tianjin, Changái ha Chongqing— ha mokõi tetãvore iñesãmbyhy ikoéva —Hong Kong ha Macao— umíva ikatu oiporavo porãve iñesãmbyhyrã.
Apopyme'ẽ
Apopyme'ẽ ha'e opa mba'e oikoha ojekuaarã peteĩ tekógui, mba'égui ha tekovégui. Mba'ekuaarã oñekotevẽva ha oñeme'ẽva. Kombutadórape ojepuru heta, apopyme'ẽ rupive omba'apo heta kombutadóra mba'e, ñandutiguasúpe (interne) avei omba'apo apopyme'ẽ rupive, oñembyaty ha oñemohenda omoporã hag̃ua umi ñanduti jepovyvyhára.
Poapy
Pohapy
1,2,3,4,5,6,7,8,9,10
Rembrandt
thumb|200px|
Rembrandt Harmenszoon van Rijn ( neelándañe'ẽme:  <span class="IPA" title="Representation in the International Phonetic Alphabet (IPA)">[ˈrɛmbrɑnt ˈɦɑrmənsoːn vɑn ˈrɛin] <small class="nowrap metadata"> ( ñehendu) ; 15 jasypokõi 1606 – 4 jasypa 1669) ha'e va'ekue peteĩ mopinĩhára ha mbareteyha olandagua.
Paraguasu Índiko
thumb|240px|Paraguasu Índiko
Paraguasu Índiko ha'e hína peteĩ paraguasu Yvýpe. Ijykére oĩ yvate gotyo Ásia; kuarahyresẽ ngotyo Autarália; kuarahyreike gotyo Áfrika; ha ñemby gotyo Antártida.
Paraguasu Índiko apekue niko 70.560.000 km².
Eusebio Ayala
Hekovépy
Heñói Barrero Guasu (Barrero Grande)-pe, Paraguái, 14 jasypoapy 1875 jave. Itúva Abdón Bordenave ha isy Casimira Ayala, mitãkuña 19 ary, noñemoarandúiva, imitãkuña guive, heta ohasa asy umi residenta tekoasy. Ijoyke’ykuéra ha’e Juana Concepción, Enrique Bordenave, Rosa, Elena ha María Bordenave. Omendava’ekue kuñataĩ francesa Marcelle Durand ndive, hendive mete{i mitãkuimba’e oreko ha’éva Roger Ayala Durand.
Eusebio Ayala hogayguakuéra ndaipirapiréi ha isy imboriahúmi.
Oñepyrũ mbo’ehaó itáva heñoihaguépe, itía Benita ndive. Upéi ohasa tava Paraguaýpe oñemoarandu haguã, Asunción, ko’ápe omba’apo cadete ramo peteĩ tienda-pe, oñeha’ã ijeheguiete, péva rupi oike upéi oñemoarandu Colegio Nacional-pe ha omohu’ã bachiller 1896-pe.
Orekóvo ikuatia’atã ( título perito comercial) ramo, oike ombo’e umi mbo’ehao rupi, upéva oipytyvõ ichupe oñemoarandúvo facultad de Derecho Universidad Nacional-pe,ko’ápe ojegradua doctor Ciencia Social ha Derecho ary 1904 jave, odefende itesis ombohéra “El Presupuesto Nacional”.
Oimévo ko’ã tendáre oikuaa hembirekorãme, madame Amelia Marcelle Durand. Ha’e heñói Tours, Hyãsia-pe, 16 jasyteĩ 1889 jave. Imit0Òkuñáme omenda peteĩ joyero parisino ndive, kóva hasy iñakãme raka’e ha upévare ojesuisída, opyta Marcelle viuda ha naimembýi hendive.
Upéva rire ou, oiko Parĩ-pe, upérõ oikuaa Eusebio Ayala-pe. Marcelle oiko omano meve paraguái yvýpe ha ohechauka imborayhu ha omomba’éha imenape. Marcelle omano Paraguaýpe- Asunción, 20 jasyrundy 1954 jave. Ko’ã arýpe ombyaty umi hembiasal estadista ramo opytáva hi’arandukápe hemiandu ombohéra “Recuerdos”.
Hembiasa
Omba’apo haihára ramo “El Diario ha El Liberal”, upéi oisãmbyhy Revista de Derecho y Ciencias Sociales. José P. Guggiari ohenói ichupe embajador ramo Estados Unidos-pe. Ojegueromandu’a, ikatupyrýguia, ha’eñoite umi árape ome’ẽ conferencia La Sorbona, Parĩ-pe, oñe’ẽ “ pe mba’e ojeguerekóva rehe he’íva uti possidetis (la cosa poseída) ñemyesakã ha francés ñe’ẽ rekoitépe. Ojeporeka heta ha pévagui heñói ha oñangareko materia finanzas rehe, ohai peteĩ aranduka ohenóiva “Temas monetarios y afines”, 1917 jave.
Tetã sãmbyhy
Ohejávo tetã sãmbyhy Manuel Gondra, ou peteĩ crisis política ha ndikatúi oñeforma peteĩ gobierno vicepresidente Félix Paiva rupive, Congreso Nacional onombra ichupe presidente provisional, péva 7 jasypateĩ 1921 jsve, omotenondéva 12 de abril 1923 peve, hasyetei upérõ tetã rembiasa. Oisãmbyhy oikórõ revolución 1921/22 jave.
Mokõiha gobierno, 15 jasypoapy 1932 ha 17 jasykõi 1936 jave, ndaha’éi iporãmbáva, ojupi oipyhy tetã, oñepyrũ riremínte guerra paraguayo-boliviana (1932-1935). Mburuvicha Dr. Ayala heta jey oho ohecha mba’éichapa oime hikuái contienda jave, ha péicha oñembohéro “Presidente de la Victoria”.
Jepénte oiko ñorãirõ guasu oiporu paite Gobierno-pe, ojejapo mimi mba’e tetã rehe, ojeofisialisa tetã guasu momaitei ha’éva Himno Nacional, ambue mba’e apytépe. Péicha contienda jave ojeguereko mbohapy pilar ipolítica-pe ha’éva:Comando en Jefe, general José Félix Estigarribia ndive, omyakã porãiterei campañas del Ejército opávave; omohenda sistema gradual gasto reheguáva; ha omantene directiva diplomática firme orekóva upe kyre’ỹ ohupyty haguã py’aguapy tekoporãme.
Ojeipe’a ñorãirõ rire tetã sãmbyhýgui, ko’ã mba’e oiko omohu’ã mboyve período presidencial, peteĩ movimiento militar 17 jasykõi 1936 jave.Ojeapresa ha oñemosẽ tetãgui, oho oiko Buenos Aires-pe.
Hekove Política-pe
Carrera política ombohapévape, oiko asesor jurídico ramo umi empresa kakuaápe, diputado, senador, ministro de Hacienda, Justicia, Culto e Instrucción Pública avei Relaciones Exteriores-pe.
Ojeafilial Partido Liberal-pe 1908 ramo ha omilital sector “radical” ndive. Omyakã jave presidencia Emiliano González Navero, 1909 ramo, oñedesigna canciller, pévape omba’apo ambue gobierno oúva ndive avei. Ha’e omopyendava’ekue Sociedad Paraguaya del Derecho Internacional ha oñenombra ichupe delegado “ Conferencia Internacional Financiera”-pe, oñemotenondéva Buenos Aires-pe ary 1916 jave.
Destierro ha hekove paha
Omoirũva general Estigarribia, Dr. Eusebio Ayala, oheja Paraguái 5 jasyporundy 1936, oho Buenos Aires gotyo, ko’ápe oha’ãrõ hembireko ha oñemomba’e guasu ichupe, opáichagua guerohorýpe.
Oñemopyenda hembiapópe1938 arýpe. Oike omba’apo peteĩ estudio de abogados de Buenos Aires-pe, oisãmbyhy Cámara Argentino – Paraguaya ha ohai kuatiahaipyre La Razón, ha’éva peteĩ periódico upe tendágua. Ita’ýra Roger omohu’ã imbo’ehao ha oiko itúva ha isy ndive. Ayala ou jey Paraguaýpe umi tembiapo ojapóva rehe, oportunidad oaprovecháva oho haguã ohecha he’indýpe.
Upe 28 dejasypaa 1992 ramo, Eusebio Ayala retekue oguahẽ peteĩ vuelo especial oguahẽva aeropuerto internacional Silvio Pettirossi-pe oúva Buenos Aires guive. Peteĩ mba’yrumýi Fuerzas Armadas omboguata urna oñemoguahẽva Palacio de López peve, omomaiteíva heta poyvi paraguái.
Péicha 29 jasyporundy 1992 jave, doctor Eusebio Ayala retekue opytu’u hetãme, oñemoĩ Panteón Nacional de los Héroes de Asunción-me.
Pa
1,2,3,4,5,6,7,8,9,10
José Hernández
thumb|200px|Karai José Hernández
José Hernández, héra pukuvéva José Rafael Hernández y Pueyrredón, heñóikuri ára 10 jasypateĩ ary 1834-pe, Táva Buenos Aires, Argentina retãme. Itúva herava’ekue Rafael Hernández ha isýkatu Isabel de Pueyrredón. Guarini, marandu’asãihára, ñe’ẽpapára ha teikuaihára Argentina-ygua, ojekuaavéva ohaihaguére Martín Fierro, aranduka ojehecharamovéva gaucho reko rehegua. Hérape, ára 10 jasypateĩ jave -hi’arambotýpe- ojegueromandu’a Tavarandu Ára Argentina retãme.
Oikókuri chugui guarini oipysyrõnguévo Buenos Aires rekosãso, ary 1852 guive 1872 peve omba’apo mbarete marandu’asãihápe. “Yvy hakuve jave”, he’íkuri Tetãpehẽnguéra natekotevẽiha oĩ Buenos Aires ruvicha poguýpe.
Oĩjepékuri umi Federal ñorãirõ pahápe, omoakãva’ekue Ricardo López Jordán, ndaipu’akáiva’ekue hovaiguáre ha oguevi ary 1871-pe guaucho-kuéra oñeme’ẽhaguépe ha José Hernández katu oñemomombyry ha oho Brasil retãme. Upe ñorairõ rire ha’e oipytyvõvékuri López Jordán-pe ha mbeguekatúpe ojeheja chugui.
Ojevývo Argentina-pe, ary 1872-pe, ombojoapy iñorairõ marandu’asãi rupive ha upérõ ohecha ára resa hembiapo tuichavéva, El Gaucho Martín Fierro. Iñe'ẽpoty rupive omyasãimbaretékuri hemiandu ha pytyvõ gaucho-kuéra rayhupápe. Upe hembiapo mbojoapypyre, La vuelta de Martín Fierro (1879), ijypykue ndive, oñembohete peteĩ ñe’ẽpoty añóme ha oñanduka tavaygua remimo’ã.
Uperiréma oike Tetãpehẽ Buenos Aires Amandajépe ha upépe heta mba’e porã ojapókuri.
José Hernández omanókuri ára 21 jasypa ary 1886-pe, Belgrano, Buenos Aires-pe.
embiapokue, Martín Fierro oñembohasáma Guarani ñe'ẽme. Ñembohasa ypykue, ha’éva jasypateĩ ary 2001-peguare, ojapókuri Guarani rayhuhára añetete, Corrientes, Argentina-ygua: Máximo Ricardo Dacunda Díaz. Upéi, ára 5 jasypoteĩ ary 2007-pe, Tembikuaajára Félix de Guarania onohẽkuri yvytu pepóre Martín Fierro, Guaraníme.
Porundy
Porundy
1,2,3,4,5,6,7,8,9,10
Marandu
Marandu ha'e mombe'u añete jekupytyrã ojehasa ahy'opúre térã kuatiáre, mba'ekuaarã aty oñemohendáva hekopete oporomyesakãporã hag̃ua. Marandu añetegua va'erã, hesakã porã ha mbyky.
Peteĩ marandu tee ombohovái va'erã ko'ã porandu:
Félix Pérez Cardozo
Félix Pérez Cardozo, heñói Hi’atýpe, tava’i ojejuhúva tetãvore Guairápe, Paraguái; ko táva hérava "Félix Pérez Cardozo" ko'ágã, o’arahecha 20 jasypateĩ 1908 jave, itúva Teodoro Montorfano Pérez ha isy Cándida Rosa Cardozo Silvero.
Iguata ñepyrũmby
Ha’e tekove oñemomba’eguasúva Paraguáipe hembiapo andúre, ombokatupyry  mba’éichapa ipu ha imbopu rory ñemohenda ysapúpe (arpa). Jepiguáicha táva okaháre, oñemoarandu rudimento ejecución ambue arpista ndive, upéva rehe oikuaáva autodidacta ha ndojekuaái imbo’ehára.
Oime peteï trío, paradigmático, arpa ha mokõi mbarakápe, Ampelio Villalba ha Diosnel Chase, omoirũva poeta Pedro José Carlés, hendive oho tavaguasu Paraguaýpe (Paraguaýpe) ary 1928 jave, ojekuaauka avei  umi festival tavarandúre ojejapóva, ombosako’íva Teatro Granados karai Aristóbulo “Nonón” Domínguez ha umi tenda atyha pyhareguápe.
Ary 1931 jave oho igrupo ndive Buenos Aires gotyo, Argentina, ko’ápe omba’apo ha heta arýpe. Péicha tetã rembiasápe hetaiterei músico paraguayo ohóva ha omokunu’ũva tavaguasu l porteña imembýicha, heta tapichápe ymaite guive.