cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Guido Boggiani
Hekove rembiasa
Péicha investigador, ogueraha ikuatiahai upépe oanota umi placa ha experiencia ohasáva. Oike Sociedad Fotográfica Argentina de Aficionados, Leopoldo Miarte, ome'ẽva ko'ã negativo. Péicha explorador ojuhúva ikámara rupive umi tribu angaite, legua, sanapana, kaduveo, tova, pajagua, vororo ha chamakoko. Ko'ã pueblo primitivo-pe guarã umi fóto ha'e peteĩ  peligro, péva rupive oñemonda chuguikuéra "robaba" hi'ánga térã  voluntad orekóva ko tekove, péicha opyta fotógrafo pópe. Ko'ã tribus, ko'ãva rupive oiko directamente, oñepyrũva opensa umi mba'e vaíre ha mba'asy ohasáva ko'ã tembiapo pyahu ipajéva "brujo" ha iñambue upe elemento ñañáva, upéva oipe'áva chupekuéra hi'ánga, péicha oñandu hikuái.
Jasypa ohasávape 1902 ohai paha ityvýra Oliveiro-pe, ha'e oikuaauka ichupe expedición ojapóva. Ichupe guarã peteĩ tragedia oipe'áva ichugui  científico Guido Boggiani rekove,poromondýi ojejuhúvo hetaiterei mba'e omotenondéha 40 ary orekóvape opáite mba'épes, péicha pintura, etnografía,  antropología, literatura ha fotografía, pévape omba'po mbarete ha ohechauka italento odokumentávo investigación científica Paraguay, Brasil ha Argentina-pe. Péicha omano oguenohẽvo oikóvo ta'anga.
Ykuamandyju
Referencias
Geografía del Paraguay, Primera Edición 1999, Editorial Hispana Paraguay SRL,
Guido Boggiani
Hekove rembiasa
Ojehecha paha ichupe 24 jasypa ary 1901, hendive ipeón Félix Gavilán, osẽ jave Paraguaýgui ohóvol Gran Cháko gotyo.
Ndoikuaavéivo ichugui mba'evel, colectividad italiana Paraguaýgua ombosako'i peteĩ expedición omotenondéva explorador español José Fernández Cancio, ojuhu péicha científico retekue upe 20 jasypa 1904 jave ha avei ipeón retekue, iñapytu'ũ sarambikuépe, te'ỹinguéra oipehe'ã iñakã ani haguã ombyaíve chuypekuéra "daño" ha upe cámara fotográfica oñotỹ hikuái, ogueroviágui péicha ombyáiha umi negativo.
Guido Boggiani retekue oĩ depositado Cementerio Italiano Paraguaýpe..
Kuarepotitĩ
thumb|250px|Itatĩ Kuarepotitĩ térã itatĩ ita morotĩ hatã ha hepýva. ha'e peteĩ eleménto. Kímika mba'e jeporúpe, itatĩ hína pe eleménto 47. Ojehechauka taikuéra Ag rupive, oúgui latinañe'ẽgui argentum he'iséva itatĩ. Ojehero ramo jepe itatĩ, isa'y teéva ndaha'éi morotĩ, ha'e hũngy katu.
Ikatu jajuhu itatĩ yvy guýpe kuarepotícha, py'ỹinte ojejuhu itakuéra ryepýpe kuarepoti pytã reheve, itamembe térã itaju reheve. Itakuéra jajuhuvéva Kanada, Méhiko, Peru ha Tetãvore Joapykuérape. Pe tetã onohẽvéva itatĩ ningo Peru.
Ymaguare guive, tapichakuéra oparupigua oipuru itatĩ jeguaka hepýva ramo, pirapire ramo ha heta mba'e ambuéva, upévare ko ára peve ikatu jahecha umíva oheróva plata ipirapire ('itatĩ' karaiñe'ẽme).
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2002
miniaturadeimagen FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2002 (FIFA World Cup South Korea and Japan 2002, ingleñe'ẽme) ha'ékuri upe vakapipopo ñembosarái 17ha hetatetãrehegua kuimba'erehegua FIFA ojapo, upe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ. Ojejapoa Yvykorea retãme ha Hapõ retãme, ára 31 jasypo guive ára 30 jasypoteĩ meve ary 2002-pe, kóva niko jevy peteĩha mokõi tetã ojapo peteĩ FIFA Tembiesarái Yvypavẽ, ha jevy peteĩha ojejapo ko tembiesarái Ásia-pe. Ipu'aka ha'ékuri tetã Pindoráma ha ipu'aka mokõiha ha'ékuri tetã Alemáña.
Guido Boggiani
Jopói ohupytýva
Italiagotyo oipyhy ñemomba'eguasu ha jopói: Oñeme'ẽ ichupe medalla de oro "Mónaco di Baviera"
La Sociedad Fotográfica Argentina de Aficionados (SFAA), ary 1904 oikuaauka serie de retratos omondóva Boggiani.
Avei omoherakuãl Museo de Antropología de La Plata. Omotenonde ha oikuauka mba'éichapa ojeikoCháko gotyo
Estilo
Ohupyty dominio técnico cámara ha placa fotográfica procesado-pe, avei omondo umi ta'anga Sociedad Fotográfica Argentina de Aficionados (SFAA).
Hembiapo rupive oikuaauka umi indígena ha'éva ambiente, tenda ha orekóva peteĩ modo nativo-kuéra rekovére.
Hembiapo
Aranduka ikatupyryvéva: ""I Caduvei (Mbayá o Guaicurú)-Viaggio d"un artista nell"America Meridionale".
Ary 1895 oikukuaauka Roma gotyo aranduka ""Vocabulario del idioma Guaná"" Colección de Fotografías : colección orekóva 175 negativo de vidrio 18 x 24 cm, 81 de 13 x 18, 29 de 12 x 16, 8 de 9 x 12 ha 5 toma estereoscópica.
Péicha 1897 El Instituto Geográfico Argentino oikuaauka obra titulada "Apuntes sueltos de la lengua de los indios caduveos del Chaco Paraguayo"
Ko obra fotográfica oike 1896 a 1901.
Péicha 1898 omoherakuã:
Ou jey Italia-pe, hembipotápe omoherakuã rico material ome'ẽva tape ambue oikuaukávo etnología, etnografía ha lingüística, ko'ãva  umi obra omoherakuãva hetãme: Omopyenda Paraguaýpe Revista del Instituto Paraguayo, péva rupive umi tembiapo opaichaguáva. Hembiapo ojesalva oikuaágui explorador ha botánico checo Alberto Vojtech Fric (1882-1944), oguahẽva Paraguáipe ha oñemoĩ ombyaty umi tembiporu orekóva guive, Boggiani. Robert Lehmann-Nitsche, omano rire Boggiani, omoherakuã 100 tarjeta postal péva iñepyrũmby paraguayo, oikéva suplemento reservado 12 desnudo especial científico-pe guarã.
Ita
thumb|210px|Kuraiita Ita yvy akytã atã ojejuhúva yvyatyhápe. He’ise avei mba’eta oihápe.
Bady Bassitt
Bady Bassitt ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulope.
Tetãvore Ñe'ẽmbuku
Ñe'ẽmbuku ha’e tetãvore opytáva Paraguáipe. Táva omyakãva ko’ápe ha Pilar.
Tembiasakue
thumb|350px|left|Antigua Iglesia Jesuita-Humaitá
Ára colonial ramo guare oñeme’ẽ va’ekue korapy guasu umi España-gua kuérape ohupytýva ysyry Tebicuary peve, ko’ãva yvy oñeme’ẽ va’ekue vaka ñangareko haguã; Ko ysyrygui Sur gotyo oñemohenda va’ekue umi jesuitas.
Irundypa
Irundypa (, 40) téra oñemoĩva papapýpe.
Tetãvore Ñe'ẽmbuku
Tembiasakue
Ko tendá rupi ojapyhara va’ekue umi ñande ypykuéra Payaguá, upéva rui hasýpe ojeiko va’eku ko’árupi, oñemoĩ porãve va’ekue hetavémaramo ohóvo tapichakuéra oñembohógava ko’ápe. Upe tenonderãguáva táva ha’e Villeta de San Felipe de Borbón upe ary 1779 ramo,uperire oñemohenda Ñeembucú, (ko’ágã ojeikuaáva táva Pilarpe).
Ambue tavakuéra oñemopyenda va’ekue porãve va’ekue ko tetãvore ha’e Reducción, Herradura, Remolino, Naranjay, Tacuaras ha Curupayty, ko’ãva apytépe oĩ táva ndaiporivéimava.
Ha katu ojeiko porãve kuri oñemohenda mbaretémarõ táva Yabebyry, kuarahy reikó gotyo ysyry Paranágui, upéicha avei oje Remolinos, Villa Franca-pe. Siglo XVIII paha rupi umi tavakuérape oñembohetave avakuéra oguahẽmeve “Los Laureles-pe” ha “Villa Franca” oñemokatu va’ekue López ára ramo. Uperire, siglo XIX-pe oñemoĩ táva Villa Oliva.
Ary 1906 ramo ojejapo ko pokõha tetãvore ha oñemoĩ táva akãramo Pilar ha tetãvore’i ramo ko’ãva:
Tetãvore’ikuéra
Ko tetãvore ko’ágãrupi oñemboja’o 16 tetãvore’ípe, ha’éva:
Ikorapykuéra
thumb|300px|left|Cabildo en Pilar
Arapytukuéra
Arapytukuéra ko tetãvorépe ndahakuetéi ha katu he’õ hetaite oĩre ko’árupi ñu karuguakuéra, ysyry ha avei ysyryguasu ombohykuéva ko yvy.
Yvytykuéra rehegua
Ndaipóri yvytykuéra ijyvatetéva, peteĩmínte oĩ ijyvatemivéva opytáva sur gotyo ko tetãvorépe, ha kóva oikuaa Cerrito-pe.
Ysyrykuéra rehegua
Ñeembucú opyta ysyry Paraná ha Paraguái mbytépe.
Río Paraguay-pe o’a río Negro, upe ysyry Yacaré ha hetave. Umi ysyrykuéra Ñeembucú ha Hondo ome’ẽ hi’yrã umi Esteros Bellaco, Peguaho, Yacaremi, Po´i Tuju Pytã, Kamba, Mburicaokue, umía.
thumb|300px|right|Atardecer en el Río Paraguay
Norte gotyo ko tetãvorépe opyta Laguna Cabral, Lago Ypoá, ha Laguna Vera.
Mba’éichapa ijyvy
Ko tetãvorépe hetave jatopa yvy karape ha ñananguéra, upeicha rupi heta oĩ karugua umía, upéicha rupi ko’ã ysyrykuéra Paraguay, Tebicuary ha Río Negro kuéra osẽmba hapegui kuéra, ha upéva omombytapa ýpe umi tapekukéra ha kaitakuvéi oñeguahẽ umi táva rupi.
70% rupi ko tetãvore henyhẽ ñu karuguakuéra gui.
Yrupigua
Oĩ río Paraná ha río Paraguay, ko’ãva ojeipurueterei ohasa rupi ko tetãvore rupi.
Yvyrupigua
Ko ruta IV “General José Eduvigis Díaz”, ojuaju Ruta I “Mcal. Francisco Solano López” ndive, mokõve oñemohatãmbaitémava. Oĩ avei tape porã oñemyatyrõva itara’ỹipe a avei yvyreínteva.
Radioemisoras
AM- oi “Carlos Antonio López”, “Radio Boquerón”; FM-pe katu: “Arapy”, “Jasy”, “Alberdi”, “Humaitá” ha ambuekuéra. Oĩ avei televisión repetidora.
Economía
Ko tetãvorépe ndahetaiveha kogakuéra. Oñeñoty takuare’ẽ, avati ha mandyju; oñeñotỹ avei jety, mandi’o, kumanda ha oĩve avei. Vakakuéra rehegua oñemba’apo porãve ha heta oĩ, upéicha avei ryguasukuéra rehegua.
Pohanokuéra
Jatopa 57 pohanohaokuéra ha’éva hospitales, centro ha puestos de salud, ja’e’ỹre umi clínica privada; ko’ãva ha’ehína umi oñangareko ani haguã tapichakuérape ojapyhu mba’asykuéra, hesãi porã haguã katu.
Atractivos Culturales
Heta tenda oĩ jajuhutahápe tembiasakuéra: Paso de Patria, Estero Bellaco, Humaitá, Curupayty, Sauce y Boquerón, ko’ã tendárupi oiko va’ekue upe ñorairõ guasu Guerra de la Triple Alianza ramo guare.
San Fernando ha’e peteĩ táva Mcal. López omboguapy haguépe icampamento ha ko’agãitépeve ikatu jajuhu ko'árupí umi yvykuá Paraguaiguakuéra ojohague ñorairõrã. Museo Pilar-pe upe cabildo-pe ha’e va’ekue upe Mcal López omanda hagua róga ha hetave ogakuéra yma guare.
thumb|300px|Casa Colonial
Ka'arẽ
thumb|200px Ka'arẽ ka'avo ojepotúva sevo'i pohãrã hogue ha ha’ỹingue.
Hakã ru'ãngue (hogue) oreko mba'épa ojapo omboguapy tembi'u, tuguy'ípe guarã (sa'yju), tymba chu'ikuéra ha sevo'ípe guarã.
Balbinos
Balbinos ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulope.
RecordTV
RecordTV ha'e hína peteĩ ta'angambyry mbohasáva Pindoramagua. Japopapyre ary 1953-pe.
Mogi das Cruzes
Mogi das Cruzes ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulo-pe.
Ka'ay
thumb|240px|Ka'ay Ka'ay jey'urã jajapóva ytakúgui, jaitykua ka’uguápe ka'a ku’i ári ha jaipyte vombíllape. Ikatu ñamopohã heve hag̃ua ka’ay.
Diadema
Diadema ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulope.
Ary 2013 ko táva oguerekova 406.718 tavayguakuéra.
= Joaju = Santos FC
Gyrésia
Gyrésia (Gyresiañe'ẽme: Ελλάδα, Elláda; Gyresiañe'ẽ ymaguare: Ἑλλάς, Hellás) ha'e niko peteĩ umi 27 tetã hekosãsóvagui upe Európa Joatýpe oĩva. Ko tetãme oiko amo 11 sua tetãygua ojojáva, avano'õ oñe'ẽva tenondeitépe pe Gyresiañe'ẽ ha ijerovia niko Gyrésia tupão tape ypýre ombo'éva.
Atenas, ko tetã itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype, itáva tuichavéva mokõiha niko Tesalónika. Oĩ táva tuicha ambuéva, herakuãite ha imba'eguasúva, techapyrãme: Piréo, Patras, Heraclión ha Lárisa.
Gyrésia niko oñemohenda porãite Európa, Ásia ha Áfrika mbytépe, ha ijerére ojejuhu yvate kuarahyreike gotyo tetã Aváña, yvate gotyo tetã Vugária ha Yvate Masendóña, ha yvate kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu Tuykía. Kuarahyresẽ ngotyo oĩ para Ehéo, kuarahyreike gotyo oĩ para Hóniko ha ñemby gotyo ojejuhu para Yvy mbytépe; umi mbohapy yguasu omohembe'y ko tetã amo 13 676 km rehe, upéicha Gyrésia niko pe tetã y rembe'y ipukuvéva 11ha opa Yvýgui. Gyrésia oreko pokõi ypa'ũ aty, umi ypa'ũ atýpe niko oĩ 1400 ypa'ũ, umívagui 227 mante oreko tapichakuéra oikóva ijyvýpe. Amove 80 % Gyrésia yvy apekuégui niko yvyty ha yvytyrysýi, upe tuichavéva niko yvyty Olímpo, ohupyty 2917 métro.
Gyrésia ko'ãgagua ijypykue tee Gyrésia ymaguare avano'õme, upépe niko Yvy pehẽngue kuarahyreikegua arandupy ñepyrũ. Yvy pehẽngue kuarahyreikegua ijypy oñepyrũ hag̃ua oikuaa jekopytyjoja, upe jekopytyjoja Atena pegua rupive, oikuaa hag̃ua arandupykuaaty, oha'ã hag̃ua ñembosaraipavẽ (opa tetã oñembosaráivo ha oha'ã jetepysóre irundy rundy arýpe), oñepyrũ hag̃ua oikuaa ñe'ẽporãhaipyre ha marandeko ñehesa'ỹijo, upéicha avei ku avano'õ ymaguare ombo'e jokuaikuaa ha umi mba'e tenondeitéva papapykuaa ha tembikuaaty rehe. Tetã Gyrésia ko'ãgagua oñemohendaite ary 1830-pe, isãso rire ñorairõre ha osẽ rire upe Mburuvi otománo poguýpe. Hembiasakue puku ha heko ymaite niko ojehecha oparupi, tenondeite ko tetã rembiapoporã tee, ojogapoháicha ymaite guive, ko tetã rembi'u tee ha ñe'ẽporãhaipyre tee.
Ko'ãga niko Gyrésia ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ijekopytyjoja, imba'ehetáva ha yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaháre ojehecha ko tetã iporãite ojeiko hag̃ua. Gyrésia oĩ Európa Joaju atýpe ary 1981 guive ha oipuru ipirapire euro ary 2001 guive, oĩ avei OTAN atýpe ary 1952 guive. Opáichavo, Gyrésia niko pe tetã iviru ñemomba'apo ohasa asyvéva oiko aja crisis 2008-2015. Upe guive oñemboheta mboriahu Gyrésia retãygua kuéra apytépe, opa rire upe crisis Gyrésia oñepyrũ oñemoporã jey mbegue katu.
Jyvaguy
thumbnail|250px|Jyvaguy Jyvaguy jyva ha ati’y ojoapyha guýpe.
Bananal
Bananal (Pakovaty) ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulope.
Itakua
thumb|210px|Itakua thumb|210px|Itakua Itakua ita ikuáva.
Pirãi
thumb|260px Pirãi pira Ñembyamérikapegua oikova ysyrýpe, ho'u so'o ha ambue pirakuéra.
Pindoráma mburuvichakuéra
thumb|Pindorama Mburuvicha Poyvi Ko tysýipe ojehecha opaite umi oisãmbyhy Pindoráma rehe oiko guive chugui tavakuairetã mburuvicharapépe ára 15 jasypateĩ, ary 1889-pe. Mburuvicha peteĩha ha'e akue karai Deodoro da Fonseca.
Tungusu
Tungusu ha'e umi tymbachu'i juehegua hekovety ipepo'ỹ ho'úva umi mymba okambúva huguy (yvypóra, jagua, vaka). Ojeikuaa oiko amo 1.900 tungusu juehegua.
Ko'ã tymbachu'i ikatu omosarambi py'ae heta mba'asy vai yvypórape ha ambue mymba okambúvape.
Tungusu hína michĩ ha ipepo'ỹ, oguata ha oipopo py'ae, hete hũ térã pytã, hete mbarete ha haguepa, ijuru apu'a omokõ hag̃ua tuguy. Hetyma puku ha oipuru oipopo mombyry hag̃ua.
Boa Esperança do Sul
Boa Esperança do Sul ha'ehína peteĩ táva Pindoramape, tetãvore São Paulope.
Mbujapey
Kóva ha'e pe mokõiha táva tuicháveva tetãvore Paraguaripe, ñemby gotyo oĩ ysyry tevikuary-mi, ombojo'ava chupe tetãvore Misionesgui ha tetãvore Ka'asapagui.
Alberdi
Alberdi táva Ñe'ẽmbuku-gua, opytáva 134 km Paraguaýgui, ha’éva táva omyakãva tetã Paraguái ysyry Paraguay rembe’ýpe, táva Formosa, Argentina-gua renondépe.
Héra
thumb|280px|left|Juan Bautista Alberdi
Kóicha oñembohéra oñemomba’eguasúvo upe karai haihára argentino Juan Bautista Alberdi, oñe’ẽporã va’ekue tetã Paraguái rérape upe ñorairõ Guerra contra la Triple Alianza-ramo.
Clima
Heta haguére ko’árupi estero, ha ysyrykuéra arapytu ko’árupi ho’ysã ha he’õ porã.
Hakukue ko’árupi 22 °C rupi; hakuve jave ohupyty 37 °C ha 40 °C jasykuéra arahakupegua. Ro’yvérõ katu oguejy 5 °C ha 2 °C.
Jasykuéra okyveha katu ha’e jasyteĩ, jasyapy, jasyrundy ha avei jasypa; umi sa’ive okyha katu ha’e jasypo ha avei jasypoapy.
Demografía
Táva Alberdi-pe oikove 7.588 tapicha, ko’ãvagui 3.920 ha'e kuimba’e ha 3.698 ha'e kuña, he’iháicha Dirección General de Estadística, Encuestas y Censos.
Geografía
Yvy ko’árupi ikarape ha ojojaguasu, ha opytahaguére ysyrykuéra rembe’ýpe heta jajuhu esterokuéra tuicháva. Jajuhu yvyty ijyvatéva.
Tapichakuéra ko’árupigua hetave jevy ohupytypa ichupekuéra y upe ysyry Paraguay osẽmba jave apégui oky heta rire, upévare oje’e ichupe “Heroica Venecia Paraguaya”, kóva rupi avei heta tapichakuéra ohopa ko tendágui.
Hekovekue ñemombe’u
Héra ymave guare ha’e Villa Franca Nueva, oñemo ambue va’ekue tendota ramo karai Emiliano González Navero, upe haihára katupyry Juan B. Alberdi rérape.
Vy’arã
thumb|300px|right|Vista del río Paraná
Umi estero Ypoa rehegua, oguereko heta hechapyrã porã. Ka’aguykuéra henyhẽ yvyra ha mymbakuéra porã. Karuguaha rupi heta guyrakuéra oñembovy’a.
Ko táva iporã ojeju haguã pira ñeguenohẽ ha avei oje’yta haguã mba’yrukuérape. Avei jajuhúta tendakuéra oñembosako’íva turismo rural-rã.
Opytahaguére ko táva opytáva upe provincia de Formosa rovái, avei ikatu jaju ñemuharã ko tendárupi.
Jurundi'ay
Ary 2017 ko táva oguerekova 409.497 tavayguakuéra.
Alberdi
Economía
Tapichakuéra omba’apoveha ha’e vakakuéra ñemuñáme; avei, ñemitỹ ha ñemuhakuéra jajuhu avei sa’iveramo jepe, yvy nome’ẽtereírigui umivarã.
Te'õ
thumb|Ka'aguy he'õ ituichaitéva.
Te'õ ha'e y timbo hetakue oĩva ñande Yvy ára pytúpe. Ko y timbo oĩva yvytúpe ou paraguasúgui, ysyrýgui, ypágui térã yguasúgui omotimbóvo, ka'avo ha opaite tekove oikóva ñande Yvy omotimbo avei.
Te'õ guasu ikatu ombohaku ára jave ha pyharekue, hákatu taveỹme he'õ imichĩva ha ipyhare ro'y iko'ẽrõ haku. Taku ha ro'y ikatu ñaha'ã jaikuaa hag̃ua te'õ hetakue.
Ta'ãnga'i Kuatiapyre Guaraníme
TA'ÃNGA'I KUATIAPYRE GUARANÍME (SIGNOS DE PUNTUACIÓN EN GUARANI)
Avañe'ẽme -ambue ñe’ẽtépe ojepuruháicha- jareko avei umi ta’ãnga’i kuatiapyre (signos de puntuación), ha’éva umi mba’e ñanepytyvõva jahaikatu hagua, hekopete, ñane remiandu.
Ñañe’ẽ jave ja’e opa mba’e ja’eséva, ja’eseháicha. Ága katu, ñamonguatiávo umi mba’e ja’éva tekotevẽ ñambohasa porã oguahẽhaguáicha hekopete ñane remiandu taha’eha’évape. Umívape ñanepytyvõ ta’ãnga’i kuatiapyre, ha’éva:
Kyta (.)
Péva hina pe ta’ãnga’i oñandukáva jehai rupi taha’ehaéva pa’u puku jajapóva ñañe’ẽ jave. Jaipuru ñamondoho jave peteĩ ñe’ẽapesã, uperire ñamoñepyrũ hagua ambue ñe’ẽjoaju ipyahú-va. Kyta oñemohendajey, péicha jaguereko:
1.1. Kyta syry: Jaipurúva ñambopaha jave peteĩ temian-du ha hapykuérinte ñamoheñoijeývo ambue ñe’ẽjoaju. Techa-pyrã: Peru omano Paraguaýpe, hogamíme. Heta tapicha ohayhu añetékuri chupe. Upe ary ha’e omanohaguépe ita’ýra ypykue omohu’ã iñemoarandu. 1.2. Kyta iguýpe: Kóva katu jaipuru ñamopa’ũ hagua umi temiandu’aty (párrafo). Techapyrã:
Kochõ
thumb|250px|Kochõ Kochõ bosa ipypegua anambusu ojepurúva tupa ári ojeke hag̃ua. Oĩ ijapyteve mandyju, kochõ yvyra rogue. Kochõ ovecharague, kochõ avatipire, kochõ aokue, kochõ espúma.
Ta'ãnga'i Kuatiapyre Guaraníme
Kyta (.)
Temiandu’aty 1: Peru omano Paraguaýpe, hogamíme. Heta tapicha ohayhu añetéva chupe ome’ẽ chupe imaiteipaha. Upe ára ha’e omanohaguépe ita’ýra ypykue omohu’ã iñemoa-randu mitãrusumbo’ehaópe.
Temiandu’aty 2: Ama guasu ho’a Paraguay ári upe ka’aru. Ama renonderã oipeju mbarete yvytu. Arapýre overaverájepi hyapúvo arasunu ha aratiri ojeitývo hatãngue. Tuichaiterei oký-kuri upe ára ha’e omanohague. 1.3. Kyta paha: Ko ta’ãnga’i jaipuru ñamohu’ãitévo ñande jehai. Techapyrã: Ha péicha oguahẽkuri hu’ãme Peru rembiasakuemi.Por cierto "Kyta paha" significa "el punto de la paja"
Kytaguái
Ko ta’ãnga’i ohechauka pa’ũ ipukumivéva kyguái oñandu-kávagui. Ndaha’éi ku ojoavyguasúva kyguáigui. Jaipurukuaa:
Kytakõi
Kóva katu ohechauka pa’ũ ipukuvéva kytaguái oñanduká-vagui. Jaipuru:
Taiky (-)
Jaipuru:
Ñe’ẽrokái
Jaipuru:
Kyndýi (¡!)
Ko’ã ta’ãnga’i jaipuru ñamomorã hag̃ua. Techapyrã: ¡Iporãitépa ko ára!
Kyporandu (¿?)
Ko’ãva jaipurukuaa ñe’ẽjoajúpe ndaipóriramo ñe’ẽpehẽtai ysaja porandúvaguigua “pa”, “piko”, “iko”. Techapyrã: ¿Mba’e reguereko nde ajakápe?. Jaipuru jave umi ñe’ẽpehẽtai ysaja po-randúvaguigua nañaikotevẽi ko’ã kyporandúre. Techapyrã: Mba’épa reguereko nde ajakápe ha moõpiko rehoreína.
Juru
thumb|210px|Juru, tĩ Juru továre oĩva oñeñe’ẽ ha ojekaru hag̃ua. Ijuru yvyporã, mymbakuéra. Kuára oguerekóva mba’e oñemoinge hag̃ua pypegua.
Miguel Grau
Miguel Grau Seminario (* Piura, 1834 - † Punta Angamos, 1879) peteĩ militar ha politico katupyry Perũgua.
Hekove
O'arahecha Paita 27 Jasypokõi ary 1834 óga opytáva. Ha'e Juan Manuel Grau Berrío ra'y ha Luisa Seminario y del Castillo memby.
8 Jasypa ary 1879.
Ju’i
Ju'i ha'e umi mymba ypegua huguái'ỹ, hete pe ha mbyky, ha oipuru hetyma oipopo hag̃ua. Ojeikuaa oiko amo 6.000 ju'i juehegua. Opaite nunga oiko y|ýre térã y aguĩre.
Inka Mburuvi
Inka (Kechuañe'ẽ, inka, he’iséva rey térã príncipe), ha’e téra ohenóiva sambyhyhára cuzqueños-pe, he’iséva soberano, ko aty oiko tenda ojepysóva Cordillera de los Andes-pe, siglo XV, ou mboyve español-kuéra oñemomba’évo ko yvy tuichaitévare. Ko téra avei ojeipuru oñembohéra hag̃ua tavaygua Imperio incaico térã Incanato-pegua. Inca ha’e peteĩ téra ohenóiva peteĩ cultura ha peteĩ periodo prehispánico-pe.
Inca-kuéra tendotáicha omono’õ ha omyasãi jepokuaa ymaguare oĩva Cordillera de los Andes-pe. Ojehecharamovéva hesekuérare ha’e pe akãreñói, ha ikatupyrykue, omyasãi, omohenda ha oisambyhy hag̃ua upe sistema andino yvy tuichaháicha oikohápe. Mba’e omopyendáva upe cultura ha tekove andino ñemboheko ha’e pe oñopehẽngue ayllu, ombohéra hikuái, peteĩ avakuéra aty ojoguerekóva oñopehẽnguéramo ha he’íva o’ahague hikuái peteĩ túvagui, ha’éva ipehẽngue túva avei. Upéva ombojoajuvéntema chupekuéra, katuete oñopytyvõva’erã hikuái opa tembiapo ojapóvape ára pukukue; ko tembiapópe ha’ekuérao henói ayni. Avei opavave omba’apóva’erã oñondive osẽ hag̃ua tenonde gotyo atyháicha ayllu-ramo: ko tembiapo ojeikuaa minca-ramo.
Og̃uahẽ hu’ãitépe ipu’aká rehe, Inca-kuéra omotenonde sistema político ha administrativo ha oje’e ambue aty te’ỹi rehegua ndohupytýi hague, ko ñande yvy America tuichaháicha.
thumb|240px|Ao po'i incagua Ko Imperio Inca, ha’e peteĩ teocracia, ja’e porãsérõ ojerovia Tupãre ojapo hag̃ua opáichagua tembiapo, hembiapokuéra apytépe ñemitỹ ha sistema ayllu, térã aty oñopehẽnguéva, ha omyakãva mburuvicha inca, ha ojeguerekóva tupã hekovévaramo ha ijehecharamomby. Organización política-pe inca-kuéra oguereko mokõi pu’aka, oñemomba’eguasúva, omba’apo oñondive hikuái, péicha techapyrãrõ peteĩ inca hanan yvategua ha peteĩ inca hurin yvy gotyogua. Péicha avei, mburuvichakuéra avei oĩ mokõi, ayllu apytépe, jaikuaa oĩha péicha mokõi curaca peteĩ hanan ha ambue hurin. Inca-kuéra guy rupi, oĩ inca ymaguare pehẽnguekuéra, ko’ãva oñopehẽngue ijaty oñondive ha ojehero panacas he’iséva familia noble, ko’ãva akóinte imandu’a pe inca omanómava’ekue rehe, ojapo ñembo’e hérape, oñangareko imba’ekuére, ha umi iñangirũnguéra rehe. Ko’ãva panaca-kuéra ipu’aka ha upévare ikatu ombotove máva ojeiporavóva oiko hag̃ua inca-ramo. Ko’ãva guy rupi oĩ mburuvichakuéra ho’áva inca-kuéra poguýpe, umíva ndaijapevýpeguáiramo, oñehekombo’e cuzco-ygua ndive ha heta jehecharamo hendive. Aty oĩva upe rire ha’e curaca-kuéra, oisambyhýva ayllu-kuéra. Tavayguakuéra ijaty hatun runa-pe, ha’e téra ojeikuaáva ko categoría-pe, ko atýpe oĩ chokokue ayllu-pegua, ko’ãva katuete ohóva’erã omba’apo mita, tembiapo jopyruhápe, Imperio Inca-pe g̃uarã. Oĩ osẽva sapy’aite ko atýgui, ha umívape ojegueraha ambue tenda rupi, ko mba’e ojeikuaa mitimaes o mitmaqunas, aty ojeguerováva heta henda rupi heta tembiaporãicha, taha’e ñemitỹ, oga apo, térã ombokakuaa hag̃ua tenda. Ipahápe oĩ  yanacona-kuéra, ko’ãva oñeguenohẽite ipehẽnguekuéragui ha omba’apo ica-pe g̃uarã añóntema, opáichagua tembiapo chupe g̃uarã.
Oñemba’apo porãve hag̃ua, ivy tuichaháicha oñemboja’o irundy pehẽme térã suyos he’iséva parte, upévare oñembohéra Tahuantinsuyu he’iséva ñe’ẽ quechua-pe Tierra de los Cuatro Cuarteles térã de las Cuatro Partes, oñemboja’o jeýva irundy hendápe: Antisuyu, Collasuyu, Cuntisuyu y Chinchasuyu.
Ko Imperio Inca ha’e peteĩ tenda ñemitỹhára itenondéva rehegua: tenda peteĩteĩme g̃uarã ojapo peteĩ aporeko oñemono’õ porãve hag̃ua upégui. Oipuru andenes térã terrazas ñemitỹrã ha péicha ojepuru porã yvy oĩ yvyty ru’ãme, ojeheróva camellones térã waru waru tenda ijyvatehápe, ikatuhápe y ojaho’i yvy, avei ha’ekuéra itenondekuri irrigaciones-pe. Ha hetave mba’e ñemitỹ rehegua. Oikuaáma arado de pie oñembohérava chaquitaclla. Papa térã patata, avati, ky'ỹi, aratiku, papaya, tomate ha kumandakuéra. Llama ha upe mymba ojeipurúva mba’yrúramo; avei vicuñas ojeguereko ogapy rupi, ha alpaca oguerekógui lana iporãitéva aorã. Ambue mymbakuéra ojeguerekóva óga rupi ha’e: guanacos, perros, cobayas ha ocas.
thumb|left|250px|Inca puente Tembiapojegua cerámica, tejidos, metálico jeguakarã, ha tembiporu ñorãirõrã ijeguakapáva. Jepémo ndoguerekói kavaju hikuái, térã mba’yru oguatáva, ndoguerekóinte avei jehai ndoikuaái, peichavérõ mburuvichakuéra mante oñomomarandu ijyvy tuichaháicha.
thumb|200px|Kon-Tiki Viracocha Civilización inca tembiapo apytépe oĩ templos, palacios, obras públicas ha fortalezas oñemohendakuaáva Machu Picchu-icha, upe guive ojehechapaite oimíva guive. Edificio kakuaa oguerekóva ipype mampostería encajada argamasa-ỹre, péicha oĩ Templo del Sol Cuzco-pe, oñemopu’ã ojeguereko’ỹre tembipuru oñeikotevẽva. Ambue tembiapo ojapova’ekue hikuái ha’e puentes colgantes, soga-gui ijapopyréva, ipukúva cien mts, avei tape’i oroja pya’eve y ha omohe’õ hag̃ua yvy ñemitỹrã ha acueducto avei. Ha’ekuéra oikuaa bronce jeiporu tembiporu ha jeguakarã.
Jerovia ha’e upe tembiapo oñemomba’eguasuvéva. Ha’ekuéra omomba’eguasu tupã Viracocha, omoheñóiva ha mba’ejára máva hekovéva guive. Upéi oĩ ambue tupã: Pachacamac, dios del Sol, Inti (opavave inca ru), ha diosa de la Luna, Mamaquilla, de la Tierra, Pachamama, ha diosa del rayo, de la lluvia, Illapa. Ñembo’e ha’ekuéra ojapóva heta ha katuete ñemitỹ rehegua ha avei tesãi rehegua, umíva apytépe oĩ ñembo’e ojapóva hikuái ñemitỹ mono’õ ha mba’asykuéra ñemonguera rehegua. Umi ceremonia tuichavávape omymba juka hikuái, ndojeikuaái ava ojejuka hague peichahápe. Ko’ã ceremonia ñembo’e rehegua ojapo oñemoĩ porã hag̃ua tupã ndive.
Avei oheja mandu’arã tavarandu ha pumbasy, umívagui sa’i og̃uahẽ ko’ág̃a peve.
Filipína
thumb|Filipina poyvi. thumb|Malina ha'e tavaguasu Filipinagua. Tetã Filipina térã Hilipina (filipinañe'ẽme: Pilipinas; inglyesñe'ẽme: Philippines) ha'e peteĩ ypa'ũ tetã oĩ Yvykuarahysẽ Asia, Paraguasu Py'aguapy. Oguereko 7.107 ypa'ũnguera. Filipina ha'e pakõiha tuichave tetãyguakuéra tetã yvórape 94.010.000 avakuéra ndive. Itavaguasu ha'e Manila táva ha ituicha táva ha'e Táva Kesõ, Filipina oñe'ẽ filipinañe'ẽ ha inglyesñe'ẽ.
Akarapukuyva
Akarapukuyva (poytugañe'ẽme: Carapicuíba) ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulo-pe.
Ary 2010 ko táva oguerekova 373.358 tavayguakuéra.
Joayhu
miniaturadeimagen|[[Mbohapy mosketero oñondive, haihára Hyãsia-gua Alexandre Dumas rembiapo.]] Joayhu térã tekoayhu ha’e pe jokuaa ha jekupyty mokõi térã hetave tapicha ojoayhúva apytépe. Ha’e peteĩva umi joaju ojeguerekovéva yvypóra.
Vienã
Vieña ha'e peteĩ tetã hekosãsóva oĩva Ásiape. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Chína Tetarã Retã (Yunan ha Guangxi) ha kuarahyreike gotyo ojejuhu Láo ha Cambodia. Itavusu ha'e upe táva Hanoi.
Távayguakuera: 90.000.427 ava Ape Tetãkui: 331.210 km² IDH: 0.572 (2007) PIB: US$ 121.412 bi(2010)
Ñe'ẽ: Vietnamañe'ẽ, nepálñe'ẽ, sharchhopñe'ẽ, khengñe'ẽ, bhumthangñe'ẽ.
Ta'ãngakuera
250px|left|thumb|[[Bahía de Ha Long, Vietnam.]] 250px|right|thumb|[[Langco, Vietnam.]] thumb|left|[[Phong Nha-Ke Bang, Vietnam.]]
Cabrália Paulista
Cabrália Paulista ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulope.
Joja
Joja mba’e ohóva ojuehe.
Mbarakajarundi
Mbarakajarundi (Felidae) hína opa umi mymba mbarakajáicha okambúva, juehepehẽ ho'uso'óva mbytépe.
Ka'akupe
Oñeguahẽvo ára 8 jasypakõime Inmaculada Concepción de María ára, hetaiterei Paraguái ra'y oho oguatahápe omoguahẽ tupãsy Ka'akupéme imaitei, ha omboaguyje haguã.
Hera ypy
Hérare oje’e oñeguenohē hague guarani ñe'ē gui: "Ka’aguy kupe".
Tetãnguéra
Ka’akupe oĩ 57 Km. Táva Paraguaýgui, táva guasu tetã Paraguái pegua. Ko táva oĩ yvyty Ka’akupe ári, upe guive ikatu jahechapaite ypa Ypakarai. Ha’e peteĩ táva iporãitereíva oguerekóva heta yvyraty, avei yvyty opaichagua. Onemboja’o 15 barrios ha 17 compañías.
Yvypóra jepapa
Ka’akupe oguereko 47.251 yvypóra, upévagui oĩ 23.594 kuimba'e ha 23.658 kuña. Kóva oñeguenohẽ Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos-gui.
Ararova
Ko'ápe hakuve jave ohupyty 39°C ha ho'ysãve jave 3°C. Mbytépe katu 22°C. Oky ary pukukue ohupyty 1.536mm.
Tembiasakue
Yvypóra ñepyrũ jaikuaa amoite ary 1600 rupi. Mombe'upy Hose rupive (ha'éva peteĩ ñande ypykue) táva Atyra pegua oho ka'aguý Ytũme oĩva oheka hagua tembi’u ha avei yvyra peteĩ tenda ivaiterívape, noguahẽihápe gueteri Nandejára ñe’ẽ, upépe umi mbajakuéra oho hapykuéri. Upémaro Hose okañy peteĩ yvyra guasu kupépe ha ojerure Tupãsyme ponoike avave ohecha chupe, ýrõ ojukáne hikuái chupe.
Umi mbajakuéra oho hapykuéri hákaku araka’eve ndojuhúi chupe. Hose upepe oikytĩ pe yvyra ha ogueraha hógape, omba’apo hese ha ojapo ta’anga iporãitereíva, ha’eva ko’ag̃a Tupãsy Ka’akupe, ndojuhúi haguére chupe umi hapichakuéra aña. Upe rire Hose oiko upépe, oikuaa rupi Tupãsy oma’ẽha hese ára ha ára. Ojapo peteĩ tupão michimíva hakatu hetaiterei hapichakuéra oho hendápe omomorãvo hendive imba’ejerovia. Péicha oñepyrũ táva Ytũ rehegua. Ary 1765 pe tenda ojekuaava'ekue "Valle de Caacupé", ko ñe'ẽ Ka'akupe oike maymáva apytu'ũme (karaiñe'ẽme: "detrás del monte"). Upei pe tupão okakuaavéma ha opa 4 jasyrundy (abril) ary 1770-pe, gobernación del Capitán General de Granaderos Carlos Murphy (Charles Murphy), irlandés al servicio del Rey Carlos III de Epáña omotennde ramo guare, avei oñemosẽramo guare umi hesuitakuérape ñane retãgui.
4 jasyrundýpe ojeguereko Ka’akupe heñói hague.
Xangri-lá (Rio Grande do Sul)
Xangri-lá (Avañe'ẽme:Changyila) ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 12.405 áva (2010 ary).
Ka'akupe
Virureko jekuaa
Ko távape ojejapo ñandyry mbokajágui oikóva, mba’e he’ẽ ha avei chipa. Avei ojejapo opaichagua mba’apo pópegua (artesanía). Hákatu heta ve oĩ omba’apóva kokuépe ýro mymbakuéra rehegua.
Oĩ hetaiterei omba’apóva vakapíre. Avei omba’apóva ñai’ũre (cerámica) opaichagua ta’anga, hetave oĩ ojapóva Tupãsy ha ambue ra’anga.
Avei heta oĩ ojehekáva mba’ekuave’ẽme (ventas) oguahẽva Tupãsy ára (8 de diciembre)
Ka'akupe hembiapo
Ka'akupepe opa ary ára 8 jasypakõime, heta avakuéra ijaty Tupão Guasúpe omomaitei haguã Tupãsy ára, upéva upe vy'a tenondegua tupão pegua Paraguáipe, ha upévarupi oje'e Ka'akupe ha'eha capital espiritual del Paraguay (Tupã rape itavusu Paraguáipe).
Ha'e avei peteĩ táva oreko heta tavarandu, ko'ápe heta ojetopa tavarandu kuéra omba'apova vakapi ha plateria tapiagua, ha upe tavavo Lomape oĩ peteĩ pirograbado en madera reko (ta'anga ojejapóva yvyráre ojehapyhápe), ymaguive ojejapo ko'ãga peve.
Tenda jehecha hag̃ua
Kóva ome’ẽ ko távape hetaiterei techapyrã. Pe mba’e tuichavéva ha’e tupão guasu Virgen de la Inmaculada Concepción de los Milagros róga oguahẽame tapichakuéra hetaiterei hendágui omomba’e guasu hagua Tupãsýme. Ko'ãva oguatahápe oguahẽ ome’ẽ hagua ijaguije hesai haguére ỹro okuera térã oikoporãre hetãme. Tupão ykére oĩ avei Tupãsu Ykua, oje’éva hese oporomongueraha.
Avei oguereko ysyry porã ikatuháme ojejahu piro’y asy arahaku jave. Ko’ãva ha’e ysyry Ytũ, omboja’óva táva Piribebuy-gui; Yakã Ro’ysã, Irala ha avei Ortega. Ikatu avei ojeho mba’ehejapyrã guasu (parque): Defensores del Chaco, Antonio Parquet ha Parque ecológico Lagorá.
Oĩ yvyty Kavaju táva Tovatĩme, tapichakuéra omba’apohápe ombotapia hagua ko mba’e iporãmbajepéva (área protegida). Ko yvyty oguereko po tenda oikova’ekue ha’eño itáguigua, oje’e upégui umi pa’i franciscano-kuéra oma’e hague pe tendáre. Oguereko heta mombe’upy ha tembiasakue.
Yvyty Cristo Rey avei oguereko heta mba’e, umíva apytépe oĩ peteĩ tape po’i ñande rupíva yvyty ariete oĩháme ñañembo’e hagua. Peteĩ ñembosarái hérava fiesta de Carnaval, oñeguahẽhame heta hendágui. Ko távape oĩ iporãitereíva techapyrã hérava turismo rural y de aventura.
Mba'éichapa ñeguahẽ
Tape hérava Ruta II rupive, ñasẽvo Paraguaýgui. Km. 48-pe jaikekuévo távape oĩ pe ojeheróra Kurusu Peregrino, pépe oñepyrũ avei tape ohóva táva Atyrá-pe.
Ava hekorã
Ko’ápe heñoiva’ekue Tte. José María Fariña, ha’eva’ekue peteĩ karai katupyry ñorairõ guasu jave (Guerra de la Triple Alianza).
Dumont
Dumont ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulope.
Paraýva
thumb|right|200px|Poyvi Parayva. thumb|right|200px|Ysyry Jaguaryve.
Parayva (Poytugañe'ẽme: Paraíba) ha'e peteĩ tetãvore Vrasilpe.
Jety
thumb|250px|Jety Jety ñanarusu hapo guasúva, ho'o ha he'ẽ, oje’u chugui tembi’u ha avei mimói.
Kokue
thumb|250px|Kokue Kokué yvy pehẽngue oñeñotỹha hi’upyrã ha ñehepyme’ẽmby. Kokuépe oñeñotỹ opáichagua ka´avo ikatúva hina avati, mandi´o, kurapepẽ, pichinga, kumanda, petỹ, mandyju, kumanda yvyra´i, andaí, takuare´ẽ, camerún, sandía, merõ, piña ha hetave mab´e. Paraguay oguereko yvy neporãmbajepéva ñemitỹrã, región Oriental-pe oky py´ỹi ha upéva oipytyvõ kógakuéra okakuaá pya´e hag̃ua. Opavavenunga umi tapichakuéra ndoikóiva Paraguay-pe ouereko ikokué hógape.
Kokũ
thumb|250px
Kokũ yvyramáta po’i, hakã sa’íva ha hogue hakua, ipoty michĩ ha morotĩ, yva pytã’imi. Hogue ojepuru pohã ro’ysãramo ha ipy’ape hasýva, ikatu ojepuru tererépe.
Pangyráma
Techapyrã:
Nihéria
Nihéria, héra tee hína Tavakuairetã Joaty Nihéria (ingleñe'ẽme: Federal Republic of Nigeria) ha'e niko peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Áfrika ipehẽngue kuarahyreikeguápe, upe parapyte Gynéa rembe'ýpe, ko tetã oñesãmbyhy tavakuairetã ñembyaty rekóre ha mburuvicharapére. Ijyvy apekue oñemohenda 36 tetãvore ha peteĩ Tetã Táva ojejuhuhápe itavusu, Avúja.
Ko tetãme oiko amo 186 053 386 tetãyguanguéra (ojeipapaháicha ary 2015-pe). Itavusu hína táva Avúja, upépe oiko amo 1 178 568 tavayguakuéra, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype ha'e Lagos, ko tetã itavusu ymaguare, upépe oiko amo 13 123 000 tavayguakuéra. Nihéria ijerére ojejuhu tetã Mbenĩ kuarahyreike gotyo, ha kuarahysẽ ngotyo ojejuhu tetã Cháde ha Kamerũ, yvate gotyo ojejuhu tetã Níher. Nihériape oñeñe'ẽ amo 500 ñe'ẽ, hákatu iñe'ẽ tee hína ingleñe'ẽ, umi ñe'ẽ oñeñe'ẽvéva upépe hína joruva, hausa, igbo ha fula.
Westfália
Westfália (Avañe'ẽme:Uésyhalia) ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 2.793 áva (2010 ary).
San Antonio
San Antonio oĩ tava Paraguái retãme, tetãvore Centralme. Ko távape oiko 63.808 ava (2002 ary). San Antonio ojekuaa oñeñemitỹmemére upépe. Omoheñóiva’ekue Agustín Quiñónez, ary 1903 – pe. Oiko táva ramo ary 1981 – pe.
Oñemohenda ysyry guasu Paraguái ári, oguerekohápe 14 km pukukue ikatuhápe ojejahu. Pe ysyry guasu rembe’ýre oĩ heta ojapóva upe oñembohérava “deporte acuático”. Hi’agui upégui ohasa ysyrykuéra Ñemby ha Mbokajaty. Mba’e ojehecharamovéva ha’e: tembi’u ojejapóva upépe (pira rykue rehegua); ha Tupão San Antonio de Padua; ysyry guasu Paraguái.
Táva San Antonio rembiasakue
Ko távape oguaheva’ekue ñorairõ guasu aja brasileños – kuéra oho hagua Batalla Ytororópe ysyry San Antonio rembe’ýre. Ñorairõ opa rire oguahẽ ko távape pytagua Francia, Alemania, Italia ha España- gui, ko’ã rupive okakuaa jey ko táva.
San Antonio- pe oĩ frigorífico “Internacional Corporation Product” IPC, ome’ẽva tembiapo heta ava San Antonio ha ambue táva peguápe. Ko távape oĩ avei mymba jukaha upéva rupi ikatu ojegueraha ambue tetãme “carne conservada” ha ojejogua avei mokõi yga el “Paraguay” ha el “Ytororó”.
Iñepyrũramekuri oguereko óga mba’apohárakuérape guara. Upépe oiko 1400 ava. Oguereko avei peteĩ tenda oñembosarái hagua avakuéra hérava “Tenis club”. Ary 1978 – pe oñemboty ko frigorífico. Ohasa rire heta ary ojogua karai Alberto Antebi ha omoñepyrũ jey ary 1981- pe.
Ko táva oguerekova’ekue peteĩ hotel. Ary 1926 – pe ojehepyme’ẽ ambue tetãme yva. Ary 1960 ha 1965- pe oñembosako’i puerto Petro Minera
Moõ opyta
San Antonio opyta ysyry guasu Paraguái rembe’ýre 25 km táva Paraguaýgui. Oĩ ijerére táva Ñemby, Villa Elisa, Ypane ha ysyry guasu Paraguái.
Política
Ary 1981 jave, oiko ichugui tavaguasu ha oisãmbyhy karai Lic Francisco Bogado Caballero. Ary 1903 jave, Senado ha Cámara de Diputados ombotuichave ha ojapo táva San Antóniogui Tetã’i.
Hidrografía
thumb|250px|right|Río Paraguay Ysyry guasu Paraguái ohasa ko távare. Oguereko avei heta ysyry’i. Ysyry hérava Guazú opytáva tavapy Mbocayatýpe oñemomba’e guasuve. Ko tavapy rupi ohasa avei ysyry Ytororó. Oguereko avei Ycúa San Antonio: oje’e ko ykuágui hoy’u ramo mitãrusunguéra itavyete opyta kuñataĩre ha katuetei omenda mitãkuñáre.
Mymba oytáva
Oĩhaguére Ysyry Paraguái rembe’ýre avakuéra opirakutu opaichagua pira oĩva ko ysyrýpe: piraju, paku, jurupoka, corvina, pirãi, palometa, anguila de rio, armado, suruvi.
Kuña Yvoragua Ára
Ára 8 jasyapy jave ojegueromandu’a Kuña Yvoragua Ára. Upe árape oñemomba’eguasu kuñakuéra jepytaso ohekáva tekojoja kuimba’ekuéra ndive avano’õme ha ijupe g̃uarã, peteĩteĩ, tekoveháicha. Ary 1977-pe Tetãita Atyha omboaje Kuña Yvoragua ha Tetãita Py’aguapy Ára, upe guive ojegueromandu’áva, hetaiterei tetãme, ára 8 jasyapy jave.
San Antonio
Flora
Ko tavapýpe oĩ opaichagua yvyra: tajy, trébol, pino, eucalipto, cedro, laurel, palmera.
Clima
Pyhareve ha pyharekue ipiro’ysãve ha ka’arukue hakuve.. Arahakúpe hakuve oguahẽ 25 ha 36 °C, araro’ýpe oguahẽ 8 ha 12 °C.
Educación
Oguereko Mbo’hao públicos ha privados.
Fiesta Patronal
Karai marangatu San Antonio de Padua Ko táva sánto ára ojejapo ysyry guasu Paraguái rembe’ýre oñembojegua yvotýpe ha ambue mba’e jaguaha ndive. Pyharevekue oñehenduka Ñandejára ñe’ẽ, ojegueroguata kachiveópe ha ambue ygary omoirũ San Antonio – pe
José María Rivarola Matto
José María Rivarola Matto, ohecha arapy Paraguay, tavaguasu Paraguái retãmeguáme, ára 18 jasypakõi ary 1917 jave, ituvakuéra ha’e Octaviano Rivarola Bogarín ha Victoriana Matto.
San Antonio
Fiesta Patronal
Avei ojejapo Expo San Antonio ojehechauka tembiapo ojapóva avakuéra ha ambue mba’e ojapóva temimbo’ekuéra.
José María Rivarola Matto
Omano Paraguaýpe, tavaguasu tetã Paraguái peguápe, ára 13 jasyporundy ary 1998 jave.
San Antonio
Referencias
Departamento de Cultura de la Municipalidad de San Antonio.
José María Rivarola Matto
Primeros pasos
Dramaturgo, narrador, ensayista ha periodista, oipytyvõva’ekue heta mba’e oñeguenohẽva ha kuatiahaipyre prensa tetãmeguápe.
Infancia y Juventud
Imitãme ohasa mb’ehao San José Paraguay peguávape, oñemoarandu aja, opytu’u jave oho pe estancia ha obraje ituvakuéra mba’évape, oĩva táva Rosario, tetãvore mokõiha San Pedro, Paraguáipe.
Óga pehengue Rivarola Matto mba’éva opyta tape Wilson (ko’ãga Eligio Ayala) haimete Antequera, pe plaza tupão San Roque (Paraguay) renondépe. Pépe oho okañy jave cuartel-gui oke porã rekávo ha, ohojey haguã, ko’ẽmbota jave. Ko hembiapokue rupi oñemondo chupe Chaco gotyo oikóramo guare ñorairõ tetã Bolivia ndive. Upéramo oguereko 16 ary ramo ha oho oñorairõ haguã soldado raso-ramo.
Opávo ñorairõ, José María Rivarola Matto omba’apo Banco Agrícola-pe.
Oñemoarandu Derecho ha omohu’ãvo oiko chugui abogado, araka’eve nomba’apóirõ jepe pype.
Oĩva’ekue pe Movimiento Franquista ýrõ Febrerista-pe.
Oike kavaju ári ka’aguy guasu Alto Paraná peguápe ary 1945 rupi.
Oho tetã Argentina gotyo oikóramo guare ñorairõ tetãguáva ary 1946 ha 1947 peve. Posadas-pe ojogua peteĩ yga oguereha haguépe encomienda ysyryguasu yvate gotyo ko’ãga opámava Saltos del Guairá peve, ha oguejykuévo ogueru jangada táva Rosario, Argentina peve. Posadas-pe, ary 1950 jave, ohai Follaje en los ojos, haipyre omombe’úva mba’éichapa oiko umi tapicha mba’apoha ka’aguy pegua Alto Paranáme, ko haipyre osẽ ary 1952 jave táva Buenos Aires-pe.
Oujey Paraguaýpe ary 1950 jave, dictadura oĩramo guare, ha ho’a ka’irãime heta jave he’i aguére hemiandu umi kuatiahaipyre oñanimáva guivépe oguenohẽ ihaipyre.
Trayectoria
Ha’evaekue peteĩ karai katupyry literatura paraguaya rehegua ha avei filosofía ryepýpe imbarete. Ko karai ha’e dramaturgo, narrador, ensayista ha periodista, oipytyvõva’ekue heta haipyre oñeguenohẽvape ha kuatiahaipyre prensa tetãmeguápe.
Oñepyrũ omba’apo jehai teatro-pe guarã ary 1952 jave "El Sectario" rupive, oñe’ẽva pe mba’eguerovia (fe) vai rehegua.
Ou upe rire mbohapy tembiapo ojuapykuéri: “El fin de Chipi Gonzalez”, “La Cabra y la Flor” ha “Encrucijada del Espíritu Santo”. Peteĩhame oñe’ẽ apañuái sãso (libertad) rehegua, mokõiha katu mba’eporã ha tekojoja rehe ha ipaha pegua katu jesuita rehegua.
Ary 1930 jave osẽ peteĩ ñembyaty (compilación) umi ohaiva’ekue prensa-pe guarã hérava La Belle Epoque ha heta tembiapove pukarã rehegua.
Ohai avei heta mombe’ugua’u mbykýva ary 1958 rupi, "Degradación" oñembojopoiva’ekuepe V Concurso de Cuentos de "La Tribuna" rupi, ndaha’éiramo jepe ko’ápe guarãichagua ojehaíva. Mombe’urã ipukúma ha mombe’ugu’au pukurã mbykýma, ha’e umi mba’e ha’éva apañuái upéramo guare.
Pe “Historia de la Literatura Paraguaya” hérava ohaíva Hugo Rodríguez Alcalá pe haipyrére he’i: “Rivarola Matto ojapokuaa caracteres ha peteĩ tenda –tenda okaháregua...- ha ombojuaju pukarã ha tovasy rehegua (cómico y serio). Ha’e, piko, peteĩmíva haihárakuéra apytépe ikatúva oguereko pe ikatúva ja’e fino sentido del humor. Ko’ã haipyrépe jahechakuaa oĩva pe tembiapópe iñepyrũ ha mbyte peguápe mba’eporã, ndaha’éi opakuévo añónte”.
Obras
Pe narrativa apytépe oĩ ko haipyre hérava, “Follaje en los ojos”, ary 1952 jave osẽva’ekue, oñe’ẽ umi tapicha ha oiko asýva rekove obraje yerbatero Alto Parana peguáva, ha peteĩ mobe’ugua’u mbykýva (cuento) ryru, “Mi pariente el cocotero”, ary 1974 jave.
Teatro pegua hembiapokue: “El fin de Chipí González”, comedia ojejapo ñepyrũva táva Paraguaýpe ary 1956 jave ha osẽva arandukápe ary 1965-pe ha oñemoambuéva radioteatro-pe guarã táva Montevideo Uruguay ha osẽva disco-pe América tuichakue jave; “La cabra y la flor”, Ijopíva ary 1965 jave pe concurso teatro rehegua Radio Cáritas mba’éva; “La encrucijada del Espíritu Santo”, ary 1972, avei ijopóiva pe arýpe puhoe ja’émava rupi. Oguenohẽ, avei, ary 1983 jave, peteĩ antología teatral oguerekóva mbohapy pa’ũ: “El fin de Chipí González”, “La cabra y la flor” ha “Su Señoría tiene miedo”, he’i Rivarola Mernes, oñe’ẽvai Poder Judicial rehe, ha ikatúri osẽ oha rire dictadura del gobierno del Gral. Alfredo Stroessner hae.
Avei oguenohẽ ensayos: “Hipótesis física del tiempo” (1987), “Reflexión sobre la violencia” (1993), “La no existencia física del tiempo” (1994) ha heta reflexiones osẽva pe aranduka “La belle epoque y otras hodas”-pe.
Ko karai he’i, oñe’ẽvo hembiapokue rehe, ha’eha peteĩ ñembyapu’a oikova’ekue umi siglos XVII ha XVIII ryepýpe, misiones jesuíticas-pe, “nome’ẽihápe araka’etépa oiko umi mba’e omonbe’úva”. Omombe’u oñepyrũha guive omba’apo umi jesuita pe evangelización ypykuépe guive oñemosẽ peve hikuái ary 1767 jave, ha pe apañuái oikova’ekue upe rire: ohojeýva oiko ka’aguýpe ohose rupi, avei umi mamelucos paulistas ýrõ bandeirantes omondapa rupi chupekuéra ha gobierno colonial español katu noma’ẽi hesekuéra, kriollokuéra ojopýgui avei, ãva ohechavaivoi jesuitakuérape, pe encomienda-ra ndaiporivéi rupi ypykuéra.
Ambue mba’e ome’ẽva ha’e pa’ikuéra ha’eha ava añónte, kóva ohechauka José ohayhúvo peteĩ mitãkuña ypykue hérava María, ha ombohovake pe poder espiritual ha poder político, kóva ojehaiguy pe kuadro mbohapyha mokõiha acto jave, oñe’ẽvo oñondive pe gobernador ha pa’ikuéra jesuita, ndaikatuihápe oipytyvõ chupekuéra ko’ã autoridades coloniales, pe tenda rupi oikohápe jesuitakuéra ndaipórigui itaju rehegua.
Ko’ãva, ñamoĩvévo hendive ivirupotaha umi mamelucos portugueses, ohechauka avei ipirapire potaha (concepción materialista) tetã Paraguái rembiasakue omombe’uháicha Rivarola Matto.
Su familia
Omenda María Emilia Mernes Recalde rehe, oguereko hikuái poteĩ mitã.
Piraruku
Piraruku (Arapaima gigas), hérava avei paiche, pirauruku térã arapaima, ha’e peteĩ pira tuicha ojejuhúva juehepehẽ arapaima (Arapaimidae) ryepýpe. Oiko Peru, Ekuatóry, Pindoráma, Kolómbia, Venesuéla, Gujána, Suriname, Volívia, Tailándia ha Malásia y he’ẽme. thumb|260px|Piraruku (Arapaima gigas). Héra ou tupi-guaraniñe’ẽgui "pira" ha "uruku" (yvyra ojeipurúva icuhugui ha’ỹi oñembosa’y hag̃ua).
Korapy
thumb|250px|Korapy Korapy yvu pehẽngue óga jeréregua.
Hapõñe’ẽ
Hapõñe’ẽ (日本語, Nihongo) ha ku ñe'ẽ oñe'ẽva Hapõ retãme. Hapõñe'ẽ ñemohenda altáika ñe'ẽ ñemoñare apytépe, oñemyesakãva'era gueteri. Hesakãporã ojehe'aha koreañe'ẽ rehe ha oĩ ogueroviáva mokõive ñe'ẽ hapõñe'ẽ ha koreañe'ẽ ojoajuha ñe'ẽnguéra aty manchu-tunguses rehe, oguerekóva ko'ágãrupi ndaha'éi heta sua ñe'ẽharakuéra China Tekoha Tetã yvate-kuarahyresẽ gotyo ha tendakuérape Rrusiagua hi'aguĩva chugui. Oĩ ñe'ẽrekokuaahára he'íva oĩha peteĩ aty hapõñe'ẽ pegua, omoĩngéneva mokoĩ ñe'ẽ: hapõñe'ẽ ha riukiuáno, ñe'ẽ oiporúva ko'agãite 1.650.000 tapichakuérarupi tavao Okinawa-pe. Ojehai hag̃ua Hapõñe'ẽme, ojeipuru kanji, hiragana ha katakana.
Ñe'ẽhára hetakue
Oĩ 124.350.000 avakuéra umi 127.700.000 avakuéra apytégui oñe'ẽva hapõñe'ẽ iñe'ẽ ñepyrũguáramo. 1.650.000 oñe'ẽva riukiu, 1.600.000 oñe'ẽva koreañe'ẽ ha 100.000 ainu ñe'ẽhára oguerekóva hapõñe'ẽ iñe'ẽ mokõiháramo. Oĩ heta hapõñe'ẽ ñe'ẽhára aty Tetã peteĩ reko Amérikagua-pe (800.000 ñe'ẽharakuéra, ãvagui 250.000 oĩ Hawaii-pe), Vrasil (700.000), Perũ (80.000), Argentina (30.000) ha Volívia retãme (10.000).
Tembiasakue
Oĩ haiharakuéra ombojoajúva arandukuaa neolítika Jomon ainu-kuéra ñe'ẽre, tavayguakuéra ymaguare oĩva Hapõ retãme, orekóvagueteri 100.000 ñe'ẽharakuérarupi. Upéicharamo jepe, añetéva noguahẽiha gueteri ko'ágã meve mba'evéichagua ko ñe'ẽ rechaukaha Jomon arandukuaa rehegua, ha avei ndaipóri Yayoi rehegua (sa ro'y III a.C. – sa ro'y II d. C. ) Techapyrã ñepyrũgua hapõñe'ẽ ñe'ẽhára aty rehegua osẽva'ekue saryty VIII d.C.-pe.
Hapõñe'ẽ ymaguare arapa'ũ oho sa ro'y VIII guive XII d. C. peve. Tembiapokue haipyréva, hérava vúngo, ojejapova'ekue sa ro'y XI ha XIII pa'ũrupi. Hapõñe'ẽ ymaguare ojoguáma ohóvo hapõñe'ẽ ko'agãguápe.
Hapõñe'ẽ ñe'ẽnunga oĩ hetaichagua, tuicha rupi tenda oñemohendaha ha yvyty rupi oĩva Hapõ retãme. Ikatu jahechakuaa mbohapy hapõñe'ẽñe'ẽnunga: Tokio-pegua ñe'ẽnunga (ha ñe'ẽnguéra ojeiporúva ijykére); ñe'ẽnungakuéra kuarahyreikegua, oñeñe'ẽva tenda mbyteguápe, hi'aguĩva Tojáma, Kyoto, Hyōgo ha Mie, ha ñe'ẽnugakuéra Shikóku; ha ñe'ẽnunga Kyūshū, oúva hapõñe'ẽ ymaguarégui ñe'ẽnunga kuarahyresẽgua, ha'éva peteĩ aty michĩvéva ñambojojárõ ko'ã mokõi ñe'ẽre ha oñeñe'ẽva Hachijojima, Kōchi ha sa'imi ambue tendahareve.
Nameméi ojukypyty ko'ã ñe'ẽnungakuéra mombyrýva ojoehegui. Oĩ haguã jokupyty, ary 1868 guive oñeguenohẽva'ekue peteĩ ñe'ẽnunga hendapýva oñemopyendáva ñe'ẽnunga Tokio-peguáre, ojeheróva hyōjungo. Hapõñe'ẽ hendapýva ojeiporu oparupiete: oñembo'e opavave mbo'ehao oĩva Hapõ retãme, ojekuaa ta'angambyrýpe, haipyre osẽva tetã sãmbyhyhágui, ambueve. Jehairãme ojeiporuva'ekue vungo 1900 peve; 1900 ha 1940 pa'ũrupi, peteĩ haipyre peichareivéva, hérava Kogo, ojojuhuva'ekue vungo ndive. Upe guive oñembojeroviave ohóvo kógo, jepe vúngo oikuaágueteri tembiasa haiharakuéra, ñe'ẽkuaarekohára ha oñemoarandúva tekojoja pytyvõharakuéra.
Pirasykava
Pirasykáva (poytugañe'ẽme: Piracicaba) ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulope.
Ary 2010 ko táva oguerekova 367 289 tavayguakuéra.
Tai
Tai (Karaiñe'ẽ: letra) ojeporu ohai hag̃ua ñe'ẽngue. Achegety ha'e tai aty peteĩ ñe'ẽgui.