cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rróma Mburuvi
Rróma Mburuvi yvy apekuépe ojehecha oñepyrũha heta táva umi imba'eguasuvéva apytépe oĩva Kuarahyreike Európape, Yvate Áfrikape ha Kuarahyresẽ Aguĩguápe. Techapyrãme ikatu ja'e: Parĩ (Lutecia), Estambul (Constantinopla), Viéna (Vindobona), Zaragoza (Caesaraugusta), Mérida (Augusta Emerita), Milán (Mediolanum), Lóndyre, (Londinium), Colchester (Camulodunum), Lyon (Lugdunum) ha ambuéva.
Ipahápe, ary 476-pe karai Odoacro oity mburuvicha guasu pahague Kuarahyreike Rróma Mburuvi pegua, Rómulo Augústulo, upéicha hekópe opa ku mburuvi. Kuarahyresẽ Rróma Mburuvi hi'are katu, amo 1000 ary aja (hákatu ko'ãga ñambohéra Mburuvi visantíno), amo ary 1453 aja ho'a Constantinopla ha oñemoĩ Mburuvi otománo poguýpe, upéicha opa avei Rróma Mburuvi Kuarahyresẽygua.
Rróma rembiejakue ituichaiterei; upévare heta jey ojehecha umi ojapo jey omopu'ãvo ku mburuvi, heraiténte jepe voi. Umíva apytépe ikatu ja'e Justiniano I, Carlomagno omopu'ãvo Mburuvi carolingio ha upe Rróma ha Heymáña Mburuvi Marangatu, ou Mburuvi carolingio rire, hákatu ndaipóri Rróma mburuvi jojaha ombojoaju jey hag̃ua yvy apekue para Yvy mbytépe jerekuévo. Ho'a rire Kuarahyreike Rróma Mburuvi opa ára pukukue jaheróva Ára Ymaguare, ha upéicha oñepyrũ pe ojeheróva Ára Mbytegua.
Ára Ymaguare
Ára Ymaguare niko ára pukukuépe ojehecháva opamba'e yvypóra ojapo oñepyrũrõguare guive ohai kuatiápe térã itápe Ára Mbytegua oñepyrũ meve. Yvypóra oñepyrũ ohaikuaa omopu'ãvove tavakuéra ha omba'apóvove ñemitỹre. Upéicha avei ikatu ja'e oñepyrũite marandeko, yvypóra ohejágui rembiasakue umíva omoñe'ẽkuaávape, jahecha ára pukukue ojeheróva marandeko mboyve ndaipórirõguare ohejáva kuatiápe térã itápe hembiasakue. Yvypóra oñepyrũ ohai amo 3 300 ary Kirito mboyvépe, upéicha he'ise ojapo haimete 5 000 ary ko'ãga guive, ojejuhúkuri ojehai raẽ Kuarahyresẽ Aguĩguápe.
Ára Ymaguare pukukuévo ojehecha oñepyrũha ha okakuaaha avei avano'õ mba'eguasuitéva oparupi, umíva niko hembireja puku ha ojehecha ohejaha tembikuaa ha arandupy ko'ãga peve oiko. Amo Suméria ha Ehíto Ymaguare guive, ha upéi umi avano'õ védika Índia pegua, Chína Ymaguare, upéicha avei Gyrésia ha Rróma Ymaguare, Mburuvi akeménida amo Péysia-pe, Inca-kuéra amo Ñembyamérika Ymaguarépe, ha heta ambuéva ijapytépe.
Jahecha Ára Ymaguare pukukuévo oñepyrũha táva guasu, Tetã, yvypóra tekoiterape ha teko me'ẽ, upéicha avei heta jeroviapy mba'eguasuitéva ko'ãga, techapyrãme Vuda rape ha Hesu rape.
Kópa Paraguái 2018
__TDC__
Ñeha'ãnguéra mboyvegua
Ko’ãva oha'ã umi atyguasukuéra Peteĩha B, Peteĩha C pegua, ha umi atyguasukuéra Mangapy Ryepypegua Joaty pegua (MRJ), ojeguereko hag̃ua ko ohejáva:
Ñeha'ãnguéra Tetãvorekuéra pegua
Umi atyguasukuéra Mangapy Ryepypegua Joaty pegua oñembojao atype, ko'ãva oguereko 2 atyguasu térã 3 atyguasu, oñeha'ã hag̃ua ko ñeha'ã tetãvorekuéra pegua ojehasa hag̃ua Tetã Ñeha'ã Kópa Paraguái pegua.
Umi atykuérape oĩhame 3 atyguasu, oĩ ramo joja umi 3 atyguasukuéra apýtepe oñeha'ãta peteĩ penal ñeha'ã. Oĩtivo joja 2 atyguasukuéra apýtepe oñeha’ãta peteĩ ñembosarái oñemoĩvéva.
Umi aty oĩhame 2 atyguasu oĩvo joja ko'ãva apýtepe oñeha'ã peteĩ ñembosarái oñemoĩvéva.
29 jasyrundy guive ha 13 jasypoteĩ peve oñeha'ã ko'ãva (ojeju ha ojeho umi aty oguerekóva 2 atyguasu) ha ohasata umi 7 pu'akaveva umi atykuérape.
Mombe'u:
Aty 1- Konsepsiõ - Amambái - Kanindeju
Aty 2 - Pte. Hayes - Vokerón - Alto Paraguái
Aty 5 - Alto Parana - Ka'aguasu
Zona 6 - Central - Ñe'ẽmbuku - Misiónes
Aty 7 - Itapúa / Ka'asapa
Ñeha'ã háicha ha Arapapaha
Umi ñeha'ãnguéra ojehasa hag̃ua oñepyrũ umi ñeha'ãnguéra Peteĩha B mba'eva reve ára 12 jasyrundy estadio Arsenio Erico-pe mokõi ñeha'ã rupive. Peteĩha C oñepyrũ ára 24 jasyrundy estadio Hugo Bogado Vaceque-pe General Caballero Sport Club mba'epe. Umi ñeha'ã jehasa hag̃ua tetãvorekuéra pegua umi atyguasukuéra MRJ pegua oñepyrũ 29 jasyrundy, ojeikuaápa mavo umi ombomyakãtava tetãvorekuérape.
Umi ñeha'ãnguéra jehasa hag̃ua oñepyrũ 12 jasyrundy ha opa 13 jasypoteĩ.
Taity
Mymbakuéra oipuru mba'e opaichagua ohaitypóvo, oĩ oipurúva yvyra rakã, jahape, yvyra roguekue ha ka'a opaichagua, heta oĩ ohaitypóva yvy kuárape, ita kuápe térã mba'e yvypóra omopu'ãvame, techapyrãme oĩ guyra ohaitypóva yvypóra róga ahojápe.
Kópa Paraguái 2018
Tetã Ñeha'ã
Jehasa:
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1904
Ñembyaty ojapo 95 ñeha'ã ha 16 jetepyso kuéra, oñeha'ãva 651 jetepysohára (645 kuimba'e kuéra ha 6 kuña nguéra) oúva 12 tetãnguéra pegua.
Mbusia
Mbusia ha'e so'o josopy kure ruguýgui ijapopyre. Jepivénte oñembojehe'a kure kyrakue, sevói ha mboheha reheve, ojoapy avei hese arro térã mbujape ku'i oñembohetave hag̃ua. Tembi'u jajuhúva heta tetãme, oparupi Európa-pe, Amérika Latína-pe ha Kuarahyresẽ Ásia-pe.
Rosalinda
Rosalinda ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Méhikogua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava Televisa. Oñepyrũ ára 1 jasyapy-pe ha opa ára 18 jasypoteĩ 1999-pe iñembyatýva 102 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Thalía, Fernando Carrillo, Angélica María ha Lupita Ferrer.
Sárato Rrúso
Sárato Rrúso (rrusiañe'ẽme: Русское царство, Rússkoie tsarstvo) térã Sárato Moskovita: Московское царство, Moskóvskoie tsarstvoha'e) ha'e akue pe térã añetetéva oipuruva'ekue Rrúsia Retã ary 1547 guive, pe mburuvicha guasu Iván IV Rrúsia pegua oñepyrũ rire pe téra sár, ojejapo peve mburuvicha guasu Pedro pe Tuicháva Rrúsia mburuvi ary 1721-me.
Lísa (pira)
Lísa (Mugil cephalus), hérava ambue ñe’ẽme "múgil", "mule", "liza", "albur", "corcón" térã "pardete", ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ lísa (Mugilidae) ryepýpe. miniaturadeimagen|Lísa (Mugil cephalus).
Kamai
Kamai (Elagatis bipinnulata), hérava ingyatérrañe’ẽme "rainbow runner" (ararokái ñanihára), ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ Carangidae ryepýpe. miniaturadeimagen|Kamai (Elagatis bipinnulata).
Angu'a
Angu'a niko tembiporu peteĩ ña'ẽmbe pepo ojoguáva, soka ývaicha ojeipuru oñemongu'i térã ojejopy hag̃ua hi'upy, tembi'u, pohã ñana ha ambuéva. Ojeipuru tembi'u apópe ha pohã apópe avei. Angu'a niko yvyra, ñati'ũ hatã, kuarepoti térã ita ijapopyre, ojeipurúgui oñemongu'i hag̃ua ijape sỹi ha ikua'i'ỹ va'erã.
Ojejuhu angu'a ymaguareite amo 35.000 ary Kirito Mboyve ijapopyre, upéicha ojeikuaa ko mba'e heta ojeipuru ymaite guive.
Angu'a (tembipu)
Angu'a ha'e niko tembipu ñembotarã ipire pererĩ rupi oñembopúva. Angu'a hína mba'yru apu'áicha, ijapýra ári oñemoĩ pire pererĩ ahojáicha, ko mba'e ipúva yvypóra ombota hekopetévo angu'a ipire pererĩre, ikatu ojeipuru yvyra po'i oñembota porãve hag̃ua.
Candido Portinari
thumb|right|280px Candido Portinari (Brodowski, 29 jasypakõi ary 1903-pe — Rio de Janeiro, 6 jasykõi ary 1962-me) ha'e akue tembiapoporã apohára Pindoráma pegua.
Portinari omoha'ãnga amove 5.000 tembiapo, ojehecha ijapytepe tembiapo opaichagua, umi tembiaporã michĩ ha ñemongolo kateite, techapyrã upe héra O Lavrador de Café, ha ta'ãnga guasu ogykére, umi ta'anga guasúicha Guerra e Paz, ojehechahápe ONU róga guasúpe táva Nueva York-pe ary 1956 guive, umíva niko, jasypakõi 2010-pe, Portinari ra'y rembijerurére, ojegueraha jey ojehechaukami amo Rio de Janeiro Ñoha'ãnga rógape. Portinari niko oĩ umi tembiapoporã apohára guasuvéva Pindoráma pegua apytépe, ha'e niko apohára ojekuaavéva Pindoráma okápe.
Hembiapokue
“...Ndaipóri ambuéva omoha'ãngave hetã Portinari omoha'ãngágui hetã...” (Israel Pedrosa). Hembiapokue ohechauka avano'õ, hetã rembiasakue, hetãygua jerovia, mba'éichapa oiko ha omba'apo tapichakuéra távape ha kampáñame, hetã mombe'ugua'ukuéra, umi mymba, guyra ha ka'avo Pindoramagua ha heta mba'e ambuéva.
Payo Cubas
Paraguayo Antonio Cubas Colomés (Washington D.C., 8 jasyteĩ ary 1962), ojeikuaa porãve chupe pe téra Payo Cubas rupive, ha'e peteĩ ñe'ẽngára ha jokuaikuaahára Paraguaigua heñóiva Amérika Retãvorekuéra Joajúpe. Omba'apo hína kuri peteĩ Tetã Amandaje ruvicháicha umi arykuéra 2018 ha 2019, kóvagui oñemosẽ chupe oikovaígui umi iñirũnguéra ndive. Avei ko ary 2023 jave ojeporavouka Paraguái jeporavo guasúpe ary 2023 peguápe oiko hag̃ua Paraguái Mburuvicha guasu.
The Salt of the Earth
Ñemombe'u
Omombe'u peteĩ kuimba'e rembiasa, ta'anga'ohára Sebastião Salgado, ohechaháicha chupe mokõi kuimba'e ambuéva: ita'ýra, pe ta'angamýi apoha Juliano Ribeiro Salgado, oikuaase porãvéva itúva heta jey noiméiva hógape; ha Wim Wenders, ta'angamýi apoha herakuã porãitéva, ta'anga'ohára hetaite omboajéva Salgado rembiapokue.
Kanahe
Kanahe (Crenimugil crenilabis), hérava "fringelip mullet" ingyatérrañe’ẽme, ha’e peteĩ pira ojejuhúva juehepehẽ Mugilidae ryepýpe, oikóva Paraguasu Índiko ha Py’aguapýpe. miniaturadeimagen|Kanahe (Crenimugil crenilabis).
Lady and the Tramp
Lady and the Tramp ha'e peteĩ ta'angamýi moha'angapyre Tetãvore Joapykuéra retãgui ojejapo 1955-me ha omotenonde Clyde Geronimi, Wilfred Jackson ha Hamilton Luske. Imba'eapohára tenondegua ha'e Barbara Luddy, Larry Roberts, Bill Thompson, Bill Baucom, Verna Felton ha Peggy Lee.
Elvis Presley
Elvis Aaron Presley (Tupelo, Misisipi, 8 jasyteĩ ary 1935-Memphis, Tennessee, 16 jasypoapy ary 1977) ha'e akue kuimba'e herakuã opurahéiva ha mba'eapohára Tetãvore Joapykuéra pegua, peteĩ umi opurahéiva herakuãvévagui saro'y XX pegua. Ojegueromandu'a chupe upe «rock and roll ruvicha» ramo, «rock ruvicha», «the King» térã Elvis añónte ramoguáicha.
Heñói táva Tupelo-pe, tetãvore Misisipi, hákatu oreko jave 13 ary ova hogaygua ndive táva Memphis-pe, tetãvore Tenesi, oñepyrũ omba'apo upépe ary 1954-pe, karai Sam Phillips, mba'epuporã apoha Sun Records jára, omañávo hese ha'e ikatu omoherakuã porã mba'epuporã Áfrika-Amérika rehegua.
Hetã ñorairõhára aty ohenói chupe omba'apo hag̃ua ñorairõhára ramo ary 1958-pe, oñepyrũ omba'apo jey mba'epuporãme mokõi ary rire, upe guive hembiapo mba'epu rehegua herakuãveite.
Ary 1973-pe, omotenonde purahéi rechaukaha peteĩha oñembohasáva'ekue ta'angambyrýre, opaite tetãme mba'yru arapygua rupive,   Aloha from Hawaii, amo 1500 sua tekovekuéra ohecha chupe. Ipahápe, hetaite ho'u umi pohãno mba'e oñeme'ẽ chupe ikangyve ha hesãi'ỹve ára ha ára, omano meve ary 1977-pe orekóvo 42 ary, iñe'ãsorógui.
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1906
thumb|340x340px|Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1906. Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1906 táva Aténa-pe ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 4ha ojejapóva ára 22 jasyrundy guive ára 2 jasypo peve ary 1906-pe, táva Aténa-pe, Gyrésia retã itavusu. Oñembyaty ha ojapo vaekue pe Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua.
Ñembyaty ojapo 78 ñeha'ã ha 13 jetepyso kuéra, oñeha'ãva 903 jetepysohára oúva 20 tetãnguéra pegua.
Tape guasu 5 (Paraguái)
Amo km 254 rehe, táva Yvy Jaúpe, oñembohapemokõi tape guasu 3 rehe.
Táva kuéra
Táva ha tava guasu 10.000 tavayguakuéra ndie ku tape guasu ohasava kuarahyreike guive kuarahyresẽ meve ha'e:
Lionel Messi
Lionel Andrés Messi Cuccittini (Rrosario, 24 jasypoteĩ ary 1994, Arahentína), ojeikuaa porãve Lionel Messi, Leo Messi térã Messi ramo, ha'e peteĩ vakapipopo oha'ãva Arahentinagua oñembosaráiva tenondépe térã ñumbytépe. Peteĩ vakapipopo oha'ãva ojehayhuetereíva pe Fútbol Club Barcelona rembiasakuépe, kóva oĩ kuri 20 ary pukukue, ary 2021 rire oike Paris Saint-Germain-pe Hyãsiape.
Darevskia schaekeli
Darevskia schaekeli ha'e peteĩ teju jueheguaty, juehegua Lacertidae kóvape omombe’u Ahmadzadeh, Flecks, Carretero, Mozaffari, Böhme, Harris, Freitas & Rödder ary 2013-pe.
Ojehechaháicha
Ko teju oiko Iran-me, tetãvore Teherán-me. Itĩ pukukue ha'e 54,8 mm umi kuimba'épe ha kuñáme 56,2 mm.
Amor real
Amor real ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Méhikogua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava Televisa. Oñepyrũ ára 9 jasypoteĩ-pe ha opa ára 17 jasypa 2003-pe iñembyatýva 95 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Adela Noriega, Fernando Colunga, Mauricio Islas ha Helena Rojo.
Abraham Lincoln
Abraham Lincoln (Hodgenville, Kentucky, 12 jasykõi ary 1809 - Washington D. C., 15 jasyrundy ary 1865-pe) ha'e akue karai ojokuaikuaáva ha avogádo Tetãvore Joapykuéra pegua omba'apo hetãre 16ha tendota ramo Tetãvore Joapykuéra pegua jasyapy 1861 guive ojejukávo jasyrundy 1865 peve. Abraham Lincoln omboguata pu'akáre Tetãvore Joapykuérape ku Ñembovo Ñorairõme (Guerra de Secesión), upe jave avei oñangareko ani hag̃ua oñombojei umi tetãvore, ojapouka ani hag̃ua oiko tembiguái reko, omombarete hetã ñesãmbyhy ha ombopyahu hetã pirapirére ñemba'apo.
Ary 1860 Lincoln ohupi tendota ramo, hákatu umi tetãvore ñemby pegua naiporãi ichupekuéra upéicha, Lincoln ojapoukaségui ani hag̃ua oiko tembiguái reko hetãme, upévare umi tetãvore ñemby pegua oñembojeise umi tetãvore ambuévagui, upéicharõ oiko upe Ñembovo Ñorairõ (umi tetãvore yvate pegua ha umi tetãvore ñemby pegua oñorairõ). Abraham Lincoln heta omba'apo opa hag̃ua ku ñorairõ ha tembiguái reko avei, ani hag̃ua oñombojei umi tetãvore ha toiko hetãme jekopytyjoja.
Ñorairõ ipahápe, Lincoln oñepyrũ omba'apo hetã ñemopu'ã jey rehe ha hetã ñemopeteĩre. Ára 14 jasyrundy ary 1865-pe, 5 ára ohasa omotindy rire umi oñorairõva ombovo hag̃ua Tetãvore Joapykuérape, karai ñorairõhára Robert E. Lee oikévo Tetãvore Joapykuéra ipoguýpe, karai John Wilkes Booth ojuka Lincoln, naiporãitéigui chupe Tetãvore Joapykuéra ipu'akaha. Upe guive, tapichakuéra ha tembiasakuére oñemoarandúva ohechakuaa Abraham Lincoln ha'e peteĩ umi tendota porãvéva pegua oisãmbyhy Tetãvore Joapykuérape.
Konakri
Konakri ha'e hína Ginéa retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype. Amo 1.660.973 tavayguakuéra oikove ipype., ojeipapaháicha ary 2014-pe.
Ko táva oĩ paraguasu Atlántiko rembe'ýpe ha oreko peteĩ ygarupa guasu.
Narãndy (Ekuatóry)
Narãndy (Naranjal), ojeikuaáva avei Narãndy Hose Marangatu (San José de Naranjal), ha’e peteĩ tavaguasu ekuatorygua, ojejuhúva Tetãmini Guájape. Ary 2010 jave oguerekova’ekue 28.546 tavaygua. miniaturadeimagen|Narãndy poyvi.
Holocausto
Holocausto —ojeheróva evréo ñe'ẽme השואה, Shoá, he'iséva «Ñehundi»—, ojehero nási ñe'ẽnguépe «ñemyatyrõ pahague» — Alemañañe'ẽme, Endlösung— «apañuái hudío ñemyatyrõ pahague», ha'e akue jejuka heta ojehu Európape oiko aja Ñorairõ Guasu Mokõiha, Alemáña nási poguýpe. Opaite yvy pehẽngue Európape Alemáña oñembojarahague oiko akue jejuka.
Nási rembipota, ojejapose ko jejuka heta, oñepyrũ arahaku paha ha araroguekúi ñepyrũ aja ary 1941-pe ha ko ñeimo'ã oporojukarã oñembotuichave amo ary 1942 arapotýpe —ary 1942 paha guive, nási kuéra opororaha py'ỹi mba'yrumýi puku rupive tekoha manorãme, tapicha kuéra nomanóirõ mba'yrumýi nási kuéra orahauka chupekuéra tomano hag̃ua koty'i oporojukávape, oipurúva mba'etĩ ojukáva—. Karai nási Heinrich Himmler niko oimo'ã mba'éichapa ojejapóta ko jejuka guasu, ha'e voi omoakã ha oma'ẽ ko tembiapóre oho hag̃ua hembipotáicha. Hi'ári, Adolf Hitler heta oñemoñe'ẽ oporomokyre'ỹ hag̃ua tombojeguaru chupekuéra umi hudío, upéicha omokyre'ỹ tojejuka chupekuéra, omosẽgui avei apoukapy tojejapo hag̃ua upéicha. Kóicha, ary 1941 guive 1945 peve, nasikuéra omuña ha ojuka opaite hudiokuérape Európape, kóva niko jejuka heta tuichavéva ijojaha'ỹva saro'y XX pegua. Ndaha'éi ramo jepe hudiokuéra mante umíva nasikuéra ojukapase va'ekue, ojopy vai ha ojuka hikuái heta tapicha ambuévape, taha'e ha'éva hetã ambuégui térã ijerovia jokuaikuaáre ambuégui. Opaite Alemáña retã remimoĩmbyre oipytyvõ ko jejuka hetáre, upéicha ikatu ja'e Reich Mbohapyha niko «Tetã oporojukaiteha». Umívape nasikuéra ojuka ha ndaha'éi va'ekue hudío niko hetaite poláko, komunísta kuéra ha heta umíva ijerovia jokuaikuaa asuguáre, tapicha hekojopara, hitanokuéra, tapicha ikatupyry ambuéva ha umi soviétiko oñemoĩ ka'irãme ñorairõ aja.
Ndaikatúigui ojeipapa porãmbaite mbovýpa omano oñemoĩ papapy techaukarã, 6.000.000 omanóva hudiokuéra apytépe. Oñeimo'ã amo 11 sua tapicha omano, ojeipapa porãitérõ, umíva apytépe peteĩ sua niko mitãnguéra ha peteĩ mbohapýgui omano umi hudío apytépe oiko va'ekue Európape Holocausto mboyve. Holocausto oñemboguata amo 42 500 temimoĩmbýre oparupi Európape ojeipuru va'ekue omoinge ka'irãme ha ojuka hag̃ua umi tapicháre ija'e'ỹvape amo 100 000 térã 500 000 tapicha omba'apo toiko oikova'ekuéicha. Nasikuéra oipuru mba'e opaichagua oporojuka hag̃ua, ha'ekuéra oporombopytujoko oipurúvo mba'etĩ ojukáva, oipuru mbokakuéra, oporojuvy, oporomba'apouka hatãme, oporombopy'arasy vare'áre, oipuru tapicha retekuéra ojapo hag̃ua techaukarã, oporombohasa asy vai pohãnóre ha oporonupã mbaretépe. Véanse los textos de Andrés Ciudad y María Josefa Iglesias: El Holocausto, El ejército del crimen, La moderna clase de esclavos, El exterminio por el trabajo, La "«solución final». Geografía del infierno concentratorio, Auschwitz, Treblinka, Experimentos nazis, ArteHistoria, Junta de Castilla y León (accedido 30 de octubre de 2013). Sobre los experimentos supuestamente científicos con humanos vivos llevados a cabo por los nazis, Ciudad e Iglesias notan que «A partir de mayo de 1941, los experimentos pseudocientíficos con los deportados se convirtieron en norma»; y, por otra parte, entre marzo de 1944 y enero de 1945, los nazis
Oiko aja Holocausto hetaite umi oñemoĩ nasikuéra rehe, oipuru hikuái mboka oho hag̃ua ñorairõháme. Techapyrã ojeikuaavéva niko Varsóvia Géto Ñepu'ã 1943-pe, umi hudío oiko va'ekue upe tavapýpe ombohovakérõguare irundy arapokõindy jave SS ñorairõhára atýpe (tahachi nási).
Európa Joaju oheko me'ẽ peteĩ apoukapy ary 2007 pahápe ndohejáiva tapichakuéra te'i ndaiporiha Holocausto ha opa umi mba'e vai ambuéva umi nási ojapo va'ekue; ojapo avei ary 2010-pe mba'ekuaarã ñongatuha guasu Holocausto rehegua (EHRI), oñembyaty ha omohenda opaite marandu ko jejuka heta rehegua. ONU avei omomandu'a ha oñembotuicha ary 2005 guive umíva ohasa asy Holocausto rehe, omoĩ ára 27 jasyteĩ Umi Holocausto rehe ohasa asýva mandu'arã ára, upe araitépe katu amo ary 1945 aja, URSS ñorairõhára aty omohekosãso upe Auschwitz rekoha manorã.
Oñemboherarã
Marandeko hesa'ỹijohára hudío niko umíva oipuru raẽ ko ñe'ẽngue «Holocausto» amo 1950 arykuéra pahápe; hákatu ojeipuruve oparupi amo 1960 arykuéra pahápe.
Ko ñe'ẽngue «holocausto» ou Gyresiañe'ẽgui olokaustos (ojehaiháicha iñe'ẽme ὁλόκαυστος: ὁλον pegua, ha καυστος pegua, he'iséva "ikaipaitéva") ha ombohasa Gyresiañe'ẽme peteĩ ñe'ẽngue evréo ñe'ẽgui he'iséva mymba ojehapýva oñekuave'ẽrã Tupãme.
Oiko mboyve hudiokuéra jejuka heta ojapo umi nási, karai Winston Churchill oipuru ko ñe'ẽngue holocaust ikuatiañe'ẽme Yvóra kyhyjepópe oñe'ẽ hag̃ua Ayméña retãyguakuéra jejuka heta rehegua, oiko va'ekue Tuykía-pe.
Mba'érepa nasikuéra ojukase hudiokuérape?
Hetaite ára aja ojehecha oparupi Európape tapichakuéra ndaija'éi umi hudíore, omuña ha omboyke hesekuéra. Tapichakuéra oimo'ã hudiokuéra gua'u oñemomba'eheta omondávo pirapire tapicha ambuégui, umi Hesu rapégui techapyrãicha; oimo'ã hikuái hudiokuéra ojeguaru umíva ndaha'éiva hudío térã ndaha'éiva ijeroviágui; oimo'ã avei hudiokuéra oipuru gua'u mitãnguéra ruguy ijerovia rembiapópe. Umi mba'e niko ijapu ha oporombotavy va'ekue, ojapo hikuái upéicha oporomboyke hag̃ua.
Hákatu heta oñemyasãi umi ñeimo'ã gua'u hudiokuéra rehegua umi tetãme oñeñe'ẽhaguépe Alemañañe'ẽ ha umi tetã ambuéva ijykeguápe amo 1800 sa'ary pahápe.
Adolf Hitler heñói Áuteria retãme upe ára aja, heta umi hudiokuérare ija'e'ỹva jave. Ha'e katu ohai ikuatiañe'ẽme hérava Mein Kampf ("Che ñeha'ã") Alemáña ha Áuteria ndaipu'akái Ñorairõ Guasu Peteĩhápe hetaitégui umi hudío, ha'e omboja hudiokuérare opa jehasa asy hetãgui. Heta tapicha he'i upe jave iporãha umi mba'e ha omokyre'ỹ Hitler ñeimo'ã ha'e ohupi vove nasikuéra ruvicháicha.
Narãndy (Paraguái)
Narãndy (Naranjal) ha’e peteĩ tavanda, amunda ha tavaguasu ojejuhúva Yvate Parana tetãvorépe, Paraguáipe. Oñemopu’ãva’ekue jasypokõi 26 ary 1990 jave, 87 sp Tavaguasu Ñembýgui, ha 363 sp Paraguaýgui.
Fóto
Fóto (oúva karaiñe'ẽgui: fotografía) ha'e ta'anga heko aréva ojejapóva kámara rupive, peteĩ mba'e oipurúva tesape omoha'anga hag̃ua.
Narãndy (Paraguái)
Ñarukã Arete
Ñarukã Arete ha’e peteĩ arete aranduymagua tavanda Narãndy rehegua. Ojejapo ary 2006 guive.
San Cristóbal ha Nieves
Ko tetã hína upe tetã michĩvéva Amérikape, ituichakue rehe ha tetãygua hetakue rehe avei. San Cristóbal ha Nieves yvy apekue ohupytýnte amo 261 km² ha amo 54.961 tekove oiko ijyvýpe. Itavusu ha itáva orekovéva tavayguakuéra ipype ha'e hína Basseterre, San Cristóbal ypa'ũme.
Fóto
Yvypóra oikuaa ñemoha'anga tesape rupive ymaite guive, hákatu amo sa'ary XIX jave oñemoherakuã fóto apo.
San Cristóbal ha Nieves
Ypo'i Narrows ohasa ã mokõi ypa'ũ mbytére, 3 km ipukukue hína. San Cristóbal-pe oĩ upe yvyty yvatevéva ã ypa'ũgui, Yvyty Liamuiga, orekóva 1.156 m. Haimete opa umi tetãygua ijypykue ou akue Áfrikagui tembiguái ramo. Umi San Cristóbal ha Nieves retãygua ipehẽngue tuichavéva ojerovia Hesu rapépe ha oñe'ẽ ingleñe'ẽ.
Tuguy
thumbnail|250px|Tuguy osyrýva [[tuguy rape|tuguy rapére (hesakãvéva) ha tuguy osyry vénare (ipytũvéva).]] Tuguy ha'e yvypóra ha mymba rete pehẽngue hykue osyrýva vénare ha tuguy rapére opa umi mymba ijatukupe kangue rysýiva hetépe. Hykue ha ipytã, hesakãvéva osyrýrõ ñe'ãgui tuguy rapére ha ipytũvéva ou jeýrõ ñe'ãme umi vénare.
Tuguy imba'eguasuite umi mymba ha yvypóra oikove hag̃ua omyasãigui ha omboguata opaichagua mba'ekuéra hetekuéra oikotevẽva, tuguy oñembopyahumeméva, karaku ojapo tuguy.
Projeto Portinari
Projeto Portinari niko tembiapo guasu ohekáva omotenonde ha oporomomarandu Candido Portinari rembiapokuére, upe karai tembiapoporã apohára Pindoráma pegua ojapo akue amo 5.000 tembiapo. Kóva hína Portinari ra'y hembiapo, karai João Candido Portinari, oipytyvõ chupe FINEP ha FNDCT (atyvete guasu Pindoráma pegua oipytyvõva tembiapoporã ñemyasãi), ary 1979-pe, mbo'ehaovusu PUC-RJ rógape.
Ojehekapa rire ha oñemohenda rire Portinari rembiapo, oñepyrũ oporomomarandu hembiapóre, tenondeitépe umi mitãme guarã ha mitãrusúpe guarã.
Méme (ñandutiguasu)
Ñe’ẽ méme (españañe’ẽgui "meme"), ojeipuru ñandutiguasúpe oñemoha’ãgahai hag̃ua umi mba’e ojehúvape, temiandukuéra, temimo’ãnguéra ha ambuévape, ta’ãnga, ta’ãngamỹi, moñe’ẽrã térã mba’epu rupive. miniaturadeimagen|Peteĩ méme ary 2000 pegua, he'íva: "oho Vikipetãme oikuaa hag̃ua peteĩ mba'e" - "mbohapy aravo rire sapy'ánte ohecha oikuaapáma Joaty Soviétiko rehegua".
Questão Netto
Questão Netto ha'e akue pe kuatia tuichavéva Amérikape ojejapo omosãso hag̃ua umíva ojehecháva tembiguái rekópe. Ko kuatia rupive oñemosãso tekojojáre 217 tapicha ojehecha va'ekue tembiguái rekópe Pindoráma retãme amo 1870 arykuéra pukukuévo. Pe karai ñe'ẽngára héra Luís Gama ojapo ko kuatia omosãso hag̃ua Manoel Joaquim Ferreira Netto rembiguaikuéra, Manoel Netto he'ígui hembipotarãme oñemosãso va'erãha hembiguaikuéra ha'e omano rire, hákatu ndoikói upéicha Luís Gama ojerure tekojojáre toiko hag̃ua.
Pozo Colorado
Pozo Colorado oguereko 17.727 tavayguakuéra ipýpe, 9.368 ikuimba'e ha 8.089 ikuña. Táva mbytépe oĩ 1.706 tavayguakuéra ha táva okápe oĩ 16.021 tavayguakuéra.
Alemáña nási
Alemáña nási niko ojeheroháicha Alemáña oĩrõguare Adolf Hitler ha ijaty nási poguýpe. Ikatu ojehero avei Reich Mbohapyha (Alemañañe'ẽme: Drittes Reich), he'iséva 'Mburuvi Mbohapyha' térã 'Tavetã Mbohapyha'. Alemáña mburuvi peteĩha ha'e akue upe Rróma Mburuvi Marangatu. Upe mokõiva ha'e Alemáña Mburuvi ary 1871 guive 1918 peve. Nasikuéra he'i ojapo hikuái upe mbohapýva, araka'eve ndaha'éi ramo jepe tetã ijokuái peteĩme umi mburuvi teéicha. Ojeipuruve jepe tetãnguéra ambuévape 'Reich Mbohapyha' omboherarã ko tetã.
Adolf Hitler oisãmbyhy Alemáña násire ndaipu'akái peve Ñorairõ Guasu Mokõihápe, upe Berlin ñorairõ pahaguépe, ha'e ojejukávo amo ary 1945. Nási aty oñehundi upe aryitépe ha umi mburuvicha nási okañy hetãgui, umíva apytépe oĩ heta oñemoĩ va'ekue ka'irãme ha heta ambuéva ojejuka. Ñorairõ Guasu Mokõiha Oñoirũva (tetãnguéra oñoirũ ombohovakerã nasikuérare) ha URSS ojuka avei heta nási mburuvi umi mba'e vaíre ojapo hikuái ñorairõme. Oĩ avei umíva nomanói ha umíva apytépe heta ohupyty omba'aporã mba'eguasuitévape. Hákatu, araka'eve ojejapose jeýta hembipota nási Alemáña-pe.
Tembirekuái nási oñepyrũ tembipotápe he'i gua'u va'ekue upe "ñemoñare ária" (upe tetãme he'iséva Alemáña retãygua tee ipire morotĩva) oisãmbyhy va'erã opaite umi ñemoñare ambuévare. Ko tembipota oñembotuicha Alemáña ndaipu'akái rire amo Ñorairõ Guasu Peteĩhápe, heta Alemáña retãygua mba'ehetáva sapy'ánte imboriahúgui. Hitler omboja hudiokuérare opa jehasa asy hetãgui, omuñase avei polakokuéra, komunísta kuéra ha heta umíva ijerovia jokuaikuaa asuguáre, tapicha hekojopara, hitanokuéra ha tapicha ikatupyry ambuéva.
Oñehundi rire nási rekuái, opávo Ñorairõ Guasu Mokõiha, Alemáña oñemboja'o ha oñemoĩ umi Tetã Ñorairõ Guasu Mokõiha Oñoirũva poguýpe. URSS oñembojára Kuarahyresẽ Alemáña rehe ha Tavetã Joaju, Hyãsia, ha Tetãvore Joapykuéra oñemomba'e Kuarahyreike Alemáña rehe.
Taráta (Volívia)
Taráta (Tarata) ha’e peteĩ tavaguasu ha tavanda voliviagua, tetãmini Esteban Arze tavusu, ojejuhúva Kochavámba tetãvorépe. Ko tavaguasu ojeikuaa avei "Villa Colonial" réra guýpe. miniaturadeimagen|Taráta opy. Opyta 29 sp tavaguasu Kochavámbagui, tetãvore tavusu, ha ojejuhu 2.766 temira’ãha Para ári. Ary 2012 jave, Taráta tavanda oguerekova’ekue 8.242 tavaygua.
Okẽndusu:Ñemby Amérika
Tapeg̃uahẽporãite Ñemby Amérika Rokẽndusúpe
A Vida Invisível
A Vida Invisível ha'e peteĩ ta'angamýi Pindoráma retãgui ojejapo 2019-pe ha omotenonde Karim Aïnouz. Ojeiporavo ko ta'angamýi Pindoráma jeikeháicha upe Óscar oñeme'ẽva tetã ambue ra'angamýi porãvévape jeporavópe pe Óscar 2020-me, hákatu noguahẽi jeporavo pahápe.
Rubí
Rubí ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Méhikogua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava Televisa. Oñepyrũ ára 17 jasypo-pe ha opa ára 22 jasypa 2004-pe iñembyatýva 115 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Bárbara Mori, Eduardo Santamarina, Jacqueline Bracamontes, Sebastián Rulli ha Ana Martín.
Ágara
Ágara ha'e peteĩ táva ojejuhúva ysyry Jamúna rembe'ýpe, tetãvore Uttar Pradesh-pe, tetã Índia-pe. Kóva niko peteĩ umi táva orekovéva tapichakuéra Es tetãvore Uttar Pradesh-pe. Ha'e akue Mongólia Mburuvi tavusu ary 1556 ha 1658 mbytépe. Ko távape ojejuhu pe óga guasu herakuãite ojeheróva Taj Mahal.
Vímba
Vímba (Vimba vimba) ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ Cyprinidae ryepýpe. Ko pira oiko y he’ẽme, ho’u ka’avo ha pirakuéra ikangue’ỹva. miniaturadeimagen|Vímba (Vimba vimba).
Rohu
Rohu térã rui (Labeo rohita), ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ Cyprinidae ryepýpe. Oiko y he’ẽme, Ñemby Ásia ysyrykuérape, ha ho’u opa mba’e. miniaturadeimagen|Labeo rohita.
Manjui
thumb
Ava Manjui tekochaukahakuaa ñe'ẽporãhaipyrépe ojekuaa Choroti térã Chorote-ramo, katu ojekuaa yojwaya-ramo, oñeimo'ãva he'iséva "oúva pykasúgui" ha'e Mataco ñe'ẽnguéra aty pegua.
Tendakuéra oikohápe
Oiko Argentina, Paraguay ha Bolivia hembe'y rupi. Oĩ atykuéra Río Pilcomayo rembe'ýpe ha ambueve Cháko Boreal gotyo, oñehenóiva avei "oĩva okápe" térã "ka'aguypeguáva".
Ohaygua reko, mba'erepykuaa, tekombo'e, tembi'urã
Oĩ Manjui aty oikóva Nivaclé apytépe, ohekávo péicha teko porãve. Hembe'yguáva ojekuaa mbohapy aty tenda oikohágui, ysyry guasúgio. Ambue aty hekopeguáva (Paraguái Cháko ka'aygua), jajuhu mokõi aty, thiawaa thiele (heiséva "yvytu'aku oĩháme") jahechaháicha, Manjui Paraguái Cháko réra oñe'ẽ yvytu rehe. Oimo'ãva ava ipire morotĩvagui iñambuete voi, naiporãi, ha ãichagua tapicha oho vove hedapekuéra ha'e peteĩ mba'e añameguáva ha katuete oheja ha ohapýva'erã hogaoita oguerekóva. Manjui ko'ãgua oĩ tupão Anglicana, Pentecostal ha "Nuevas Tribus" poguýpe. Ko mba'e omyengovia umi vy'aguasu ha'ekuéra oguerekóva ijepokuaápe ha ko'ág̃a ha'e peteĩ ñembyaty añónte. Manjui-kuéra omohenda ary arangekuéra heta hendápe. Nahkap ojegueromandu'a jasypateĩ-jasypakõi meve; jasy yvyramata'akuéra hi'aju vove, algarrobo-icha; ko'ã arange rupi ojejapo heta vy'aguasu ojey'úvo algarrobo rykue. Ojejapo jeroky guasu ápe ha pe gotyo, oñepyrũháme mitãrusukuéra meña ñembohe'a oñondive, oñembohasa tembi'u ha mba'e ojey'u hag̃ua, tapichakuéra ambue atypegua ou hendapekuéra ha upépe oñepyrũ joaju ñemedáme g̃uarã, angirũ pyahu ha avei ñoãirõme g̃uarã. Jasyteĩ – Jasykõi meve ha'éva'ekue kilaship, jasykuéra ñeñotỹme g̃uarã; jasyapy ha jasyrundy aja, jwitip (helada), ka'avokuéra sapy'ánte ndokakuaaporãi; jasypo-jasypoteĩ meve, ha'éva'ekue kiwowop (ka'avokuéra ndojepurúiva mba'evépe g̃uarã), jasykuéra hypy'ũvéva; jasypokõi há jasypoapy há'e thlop (yva ra'ỹi), ha'e jasykuéra oñeikotevẽhápe, oje'úva tembi'u oĩva mba'eyru ñongatuhápe, oñemotendeve harina há yva ra'ỹinguéra, ipahápe, jasyporundy-jasypa peve nawop (yvoty), arayvoty ha kakuaa arange. Aty Manjuí ijapu'anuga. Ogakuéra hi'ag̃uívape oĩ ogayguapegua, ho'úva oĩmíva guive. Tapichakuéra óga ykeregua ndive oiko porã hikuéi. Óga ypýpe kuñanguéra oikóva'erã iména ndive, oñembohekóvo péicha ogaygua uxorilocal. Ymaitépe kuimba'e ikatu oguereko heta kuña ijerére. Katu, kuimba'e oñangarekóva'erã kuña rogayguáre.
Jerovia ha mombe'ugua'ukuéra henondevéva
Manjoi-kuéra, oikuaa ha ohayhu heta ndaha'éiva ko yvy ape árigua. Jasy ha Kuarahy (Kilai), ha'e umi ojeheharamovéva. Oĩ heta káso oñemono'õva jerovia rehegua, Manjui-kuéra rehegua. Misión Santa Rosa-pegua, oĩva Misión “A las nuevas Tribus” poguýpe, ha'e upe aty tuichavéva oguerekóva Manjui-kuéra, jepevérõ heta tapicha isarambipa upe rupi ha omymbajuka ho'u hag̃ua hembi'úicha ha omba'apo péicha péichante. Ambue aty tuicha oĩ Pedro P. Peña ha omoirũ chupekuérape Vicariato del Pilcomayo. Avakuaatyharakuéra Stephen Kidd ha Wolken Von Bremen-pe g̃uarã ko atýpe oĩ 150 tapicha rupi ha he'ívare Wilmar Stahl, ary 1993-ma ohupyty 170 tapicha. Ko'ápe ikatúma ojejuhu Choroti-kuérape (oñehenoiháicha avei Manjui-kuerape) heta atykuéra Nivaclé, ikatu'ỹre ojekuaa mboýpa hikuái. Misión Santa Rosa, Estancia Elviraha Misión Vicariato-Pilcomayo, opaite Pedro P. Peña-pe. Oĩ aty te'ỹi Manjui rehegua Colonia 22, tava'i Neuland-pe. Misión Pedro P. Peña ha Sandhorst, tava'ikuéra ojekuaáva Nivaclé-ramo.
Alemáña ondyryrõguare Polóñare 1939-pe
Alemáña ondyryrõguare Polóñare 1939-pe oiko Alemáña nási oñorairõvo oñemomba'e hag̃ua Polóña yvy apekuére. Alemáña oñepyrũ oñorairõ ára 1 jasyporundy ary 1939-pe ha Polóña ñorairõhára aty pahague oñeme'ẽ ára 6 jasypa upe aryitépe. Upéicha niko Európa-pe oñepyrũ Ñorairõ Guasu Mokõiha (ñorairõ vaivéva ndaipóri ijojaha ko'ãga peve) ha upéicha avei opa Tavakuairetã Polóña Mokõiha.
Alemáña ondyry Polóñare niko Adolf Hitler hembiapo peteĩha oheka hag̃ua ñorairõ oiko aja Alemáña ruvicháicha. Ndahasýi kuri Alemáña-pe ipu'aka hag̃ua Polóña ñorairõhára atýre, ondyrýgui avei hese tetã URSS ára 17 jasyporundy ha umi tetã ambuéva oñoirũ va'ekue Polóñare (Tavetã Joaju ha Hyãsia) ndohói oipytyvõ hag̃ua chupe.
Varamu
Varamu (Lates calcarifer) ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ Latidae ryepýpe, tekovety Perciformes rehegua. Ko pira ikatu ojejuhu Ginéa Pyahu guive Autarália peve. miniaturadeimagen|Varamu (Lates calcarifer).
Alemáña ondyryrõguare Polóñare 1939-pe
Polóña ndaipu'akái rire, heta ohasa asy umi Polóña retãygua ha tuicha oñembovai hekove, tenondeite umi hudío oiko upépe upe aja. Alemáña ondyry aja Polóñare, amo 20 % opaite Polóña retãyguágui omano.
Varamu
Héra ypy
Ñe’ẽ varamu ou ingyatérrañe’ẽgui "barramundi", ñe’ẽ oñepyrũva’ekue ojeipurú opávo saary XIX jave, peteĩ Autarália ñe’ẽgui.
Tekovekuaaty
Ko tembikuaaty rupi oñemohenda opa mba'e oikovéva, upéicha ikatu jaikuaa mymbakuéra térã ka'avo ypykue, ojehecha avei tekove ñemoambue ha yvypóra ñemoambue rehegua, upe he'ise opa umi ñemoambue mba'e oikovéva ha oikóva Yvýpe ohasa ha omoheñói heta tekove juehegua peteĩ ypykue guive.
Taj Mahal
Taj Mahal ha'e peteĩ óga guasu oñemopu'ã va'ekue ary 1632 ha 1648 mbytépe táva Ágara-pe, tetãvore Uttar Pradesh (Índia), ysyry Jamúna rembe'ýpe, pe omopu'ãuka va'ekue ha'e mburuvichavete musulmã Shah Jahan Mongólia Mburuvi pegua. Shah Jahan omopu'ãuka pe óga guasu ha umi óga kate ambuéve ijykeguápe ogueromandu'a hag̃ua hembireko ohayhuvévape, Arjumand Banu Begum —ojekuaavéva Mumtaz Mahal ramo— omanóva omomembykuévo imemby 14ha. Oñeimo'ã tekotevẽhague 20 000 mba'apohára omopu'ã hag̃ua ko óga guasu, omba'apo hikuái jogapokuaahára Ustad Ahmad Lahori poguýpe.
Taj Mahal herakuãite óga guasu iporãitereíva ramo, ojehecha hese ojehe'áva Islã jogapokuaa, Péysia, Índia ha Tuykía jogapokuaa reheve. Herakuã avei oñemopu'ãgui omomorã hag̃ua tembiayhúpe. Ojekuaaporãve ramo pe óga guasu oĩhápe kuñakarai Mumtaz Mahal tyvy, oĩ avei upépe mongoraha ijerére ha heta óga porã ambuéva, ha'éva peteĩ meskíta, peteĩ óga oporomoguahẽva ha hetaa yvotyty, oñembojoajupávo ojehupyty 17 hectárea.
Vúda Gautáma
Siddhārtha Gautama (térã Vúda ha Vúda Gautáma) ha'e akue peteĩ mburuvichavete ra'y heñói Nepal retãme, oheja hetã sãmbyhy ha oñepyrũ oheka mba'éichapa ikatu oipe'a pe oporombohasa'asýva, upéicha omboypy ko Vúda rape. Ha'e oporombo'e Índia vore yvate kuarahyreikeguápe 40 ary pukukuévo. Omano rire, umi ohóva hapykuéri omono'õ opaite mbo'epy heta arandukápe ko'ãga peve ojeipuruitéva.
Tetã mbaretete
Tetã mbaretete ha'e niko tetã ipokatúva ha ituicháva ikatu omboguata hembipotáicha tetã ambuéva, taha'e ha'éva ko tetã mbaretete imba'ehetaitégui, iñorairõhára aty ituichaitégui térã ojekopyty porãvégui tetã ambuére. Tetãnguéra ambuéva ohechakuaa umi tetã mbaretete rembiapo ha reko tee, ha'ekuéra niko ikatu oñorairõ oparupi, oipotárõ, ha ikatu ojekopyty hasy'ỹ oimeraẽ tetã ambuévare.
Umi tetã mbaretete ary 2000 guive:
Rrosário (Arahentína)
Rrosário ha'e peteĩ táva oĩva pe tetãvore Santa Hẽ ñembýpe, Arahentína, pe táva tuicháveva ko tetãvorépe. Kóva ha'e pe távaguasuveva ko tetãvorépe ha pe mbohapyha táva hetavéva oguerekóva ava Arahentína retãme.
Squid Game
Squid Game (오징어게임) ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui Ñemby Koréa pegua ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava Netflix. Oñepyrũ ára 25 jasypoapy 2021-me ha iñembyatýva 9 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Lee Jung-jae, Park Hae-soo ha Wi Ha-joon.
Pindoráma ka'aguykuéra jekái 2020-pe
Pindoráma ka'aguykuéra jekái 2020 oiko meméva jasyteĩ guive jasyporundy peve oparupi Pindoráma retãre, ojeikuaa amo 44.013 jekái Amasóna ka'aguy guasúre ha Pantanal rupi. Amasóna ka'aguy guasúpe añónte ojehecha oiko 6.315 jekái umi jasy jave. Pantanal retãme, opa umi jekái oikónte ko ary 2020 umi hetakueite avei oiko 6 ary ohasámava jave, upépe heta oñemba'apo jehepyme'ẽ'ỹ ha tetã rekuái ñepytyvõ'ỹ oñangareko ha oipytyvõ hag̃ua mymbakuéra ha ka'avo, tenondeite umi sa'i oiko, jaguarete techapyrã.
Squid Game
Omombe'u oñembyatýrõguare 456 tapicha oñembosarái hag̃ua ñeha'ã omoĩva ichupekuéra tesaparápe, pe ipu'akavéva ohupytýta 38.7 sua dólar. Oñembohasa ojehecharã oparupi 17 jasyporundýpe, 2021, Netflix omosarambi ko tembiapo oparupi. Pe omotenondéva Squid Game he'i ko'ãgaitépe ndoikuaái ojejapóta ko tembiasagua'u vorerã mokõiha.
Pindoráma ka'aguykuéra jekái 2020-pe
Oĩ ñehesa'ỹijo ohechauka heta jekái Pantanal-pe yvypóra rembiapo hína, upéva he'ise yvypóra ohapy ka'avo ha yvy ojapo hag̃ua iñemitỹrã ha ivakakuéra rendarã.
Jasypoapy, Pindoráma mburuvicha Jair Bolsonaro ombohovái ha he'i "marandu myasãhakuéra ha tetã ambuéva rekuaikuéra ohechauka mombe'u gua'u Amasóna rehegua". Ko jasyitépe, osẽ kuri marandu pyahu he'íva jekái Amasóna oñembohetave amo 28%, upéva he'ise oiko 6,800 jekái jasypokõime, ha 5,300 jekái jasypokõi 2019-pe. Upéicha ojehecha 2020 ojehapyve ha oñembovai ko apañuái.
Ginéa
Ginéa oñemohenda poapy tetãvore rehe ha umíva oñemohenda jey 33 táva. Konakri ha'e Ginéa itavusu.
Umi 10.000.000 Ginéa retãygua oiko 24 te'ýi ymaguare guive oñombojuavýva. Umi te'ýi tuichavéva ha'e n´ko, amo 40 % Ginéa retãygua pegua, te'ýi fula, amo 30 % ha te'ýi susu, amo 20 %. Ginéa ha'e tetã haimete oĩmbáva Islã rapépe (85 %) ha Ginéa ñembýpe, umi ka'aguy guasúre, ojejuhu heta oĩva Hesu rapépe avei.
Ginéa ijapekuére heteite kuarepoti porã oĩ, itaju ha itavera. Oñeñemúnte koga'a ha opaichagua kuarepoti oñemosẽva yvýgui. Ginéa hína ne'ĩra oñemoporãite, Ginéa retãygua oiko mboriahúpe (amo 60 % Ginéa retãygua pegua).
Judy Garland
Judy Garland (Grand Rapids, Minnesota, Tetã peteĩ reko Amérikagua, 10 jasypoteĩ ary 1922-pe – omano ára 22 jasypoteĩ ary 1969-pe), hera heñói ha'e Frances Ethel Gumm, ha'eva peteĩ mba'eapohára, opurahéiva ha cantante Amérikagua.
Ginéa
Hyãsiañe'ẽ ha'e Gynéra retã ñe'ẽ tee ha ñe'ẽ ojeipuruvéva mbo'ehaópe, tetã rekuái atyvetépe, ñemomarandúme ha ambuéva. es la lengua oficial de Guinea y es el lenguaje más usado en las escuelas, la administración, los medios de comunicación y las fuerzas de seguridad. Oñeñe'ẽramo jepe peteĩ ñe'ẽ ambuéva opaite 24 te'ýi imbytépe.
Sámba
thumbnail|250px|Sámba ojejerokyháicha Carnaval Rio de Janeiro pegua. Sámba (poytugañe'ẽgui: Samba) ha'e hína mba'epuporã ha jeroky oúva Rio de Janeiro pegua, Pindoráma retãme,  oñepyrũ upe Samba de Roda do Recôncavo upe tetãvore Bahía-pe, ou umi tembiguái ojeporupyre Africagui jerokýgui, katu oreko hyepýpe avei Portugal reko, ha umíva ryepýpe iñe'ẽ ha ñe'ẽpoty, ko jeroky heta oipytyvõ oiko hag̃ua ko sámba ojejerokýva ha ojepurahéiva ko'ãga, ha saro'y XX-pe katu oike chugui Pindoráma reko tee rechauka añetete. Unesco he'i upe samba de roda ha'e hína tekopy tee ojehechakuaa'ỹva Yvypóra reko pegua ary 2005 guive.
Sámbagui osẽ heta Pindoráma mba'epuporã ha jeroky ambuéva: Bossa Nova ha Pagode techapyrãme.
Ysyry Jamúna
Ysyry Jamúna ha'e peteĩ ysyry puku ojejuhúva tetã Índia vore yvatevoguápe osyrýva ñemby ha kuarahyresẽ ngotyo, ohasávo umi tetãvore ha'éva Haryana, Himachal Pradesh, Uttarakhand, Uttar Pradesh ha Ndéli, osẽ meve ysyry Ganges-pe amo táva Prayagraj ypýpe.
San Vicente ha Granadinas
San Vicente ha Granadinas (ingleñe'ẽme: Saint Vincent and the Grenadines) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ijyvy apekue oĩ heta ypa'ũme Karívepe ojejuhúva, Amérikape, tetã Venesuéla yvate gotyo ha tetã ypa'ũ ambuéva Gyranáta yvtae gotyo avei, upe ypa'ũnguéra Karíve pegua atýpe. Ijyvy apekue ohupytýnte 389 km² ha oike ipype upe ypa'ũ guasu San Vicente ha ypa'ũ aty Granadinas ipehẽngue yvategua. Itavusu ha itáva orekovéva tekovekuéra ipype ha'e hína Kingstown, San Vicente ypa'ũme ojejuhúva.
Tóva maskoy
Ava Tóva maskoy héra ndojeikuaái moõguipa ou, ojeguereko niko Tova ha'eha Guaikurukuéra pehẽngue. Omombe'u táva Puerto Casado-ygua, fábrica de tanino, omba'apóva upépe siglo XX mbyte peve, técnico-kuéra oúva'ekue Argentina-gui, ndaje ombohéra Tóva chupekuéra, ko téra ha'ekuéra oikuaa, péicha oñehenói haguére te'ỹinguérape hetãme, upépe Tóva oñemohenda Provincia Chaco ha Formosa-pe jepiveguáramo.
Tembiasa rupive ojehecha mba'eve ndouporãiha chupekuéra, ary 1885 ojejapo peteĩ Ley de Venia de Tierras, ko léi rupive ikatu ojehepyme'ẽ yvy tuichaicha taha'e karai poguasu térã empresa privada kuérape. Ko léi og̃uahẽ ary 1889-pe Puerto Casado-pe, péicha upépe oñepyrũ omba'apo ñepyrũ fábrica de tanino, karai Carlos Casado mba'éva, upéi oñemopyenda estancias, tenda hérava Tupã Renda-pe.
Ko'ã mba'e ha avei ojejapo ferrocarril raperã, oikéva 150 Km, Puerto Casado kuarahyreike gotyo, omoambue hekohakuéra ha upekuévo ijepokuaa, imba'e'apo. Kóva ko aty ho'a poguasukuéra poguýpe he'iséva ohejapa hague ijeiko jepivegua, upe ára peve ha'ekuéra oikove pirakutu, mymba jukaha ha ñemitỹháraramo, oiko hag̃ua chuguikuéra esclavo, omba'aporeinunga upe empresa-pe.
Iñe'ẽ jepe iñambue chuguikuéra, heta ijapytépe, omba'apóva paraguayo ndive, oheja iñe'ẽ teete, ha oñe'ẽ ñepyrũ Guarani ndoikuaaporãivape. Kaña, sífilis, tuberculosis ha ambue mba'asykuéra ndaha'éiva heseguakuéra, ha upévare ojukaparei chupekuéra, ndoikuaáigui mba'éichapa ojokóta.
Tendakuéra oikohápe
Umi ojesarekóva te'ỹinguéra rehe, avakuaatyhára, pa'ikuéra, ha abogado-kuéra oñombyaty ha omba'apo mbarete, estado oguenohẽ hag̃ua yvy empresa Casado S.A.-gui, ha kóva ko tembiapo rupi, ary 1987, yvy 30.000 hectáreas tuicháva oñeguenohẽ ko empresa-gui ha ome'ẽ Toba Maskoy-kuérape, tenda ojeikuaáva Riacho Moskoy, Riacho Mosquito, upépe oñemohenda po aty oñopehẽnguéva ha oñepyrũ tekove pyahu ko'ág̃a ijyvyteépema.
Aty tuichavéva Toba Maskoy rehegua oñemopyenda Casanillo-pe, yvy 10.000 hectáreas ojepysohápe, imombyrýva 60 km, Loma Plata yvytuaku gotyo.
Ohaygua reko, mba'erepykuaa, tekombo'e, tembi'urã
Ko'ã mba'épe avei ojehecha imba'e'apokuaa iñambuehague, ojapo hetáichagua tembiapo oikove hag̃ua. Oguereko kogamimi oñemitỹhápe opáichagua ka'avo ikatúva, avei mymba ñemoña; peichavérõ tembiapo ojapovéva ha'e mba'ereroja tenda naimombyrýiva upe oikohágui. Avei ojapo tembiapo estancia mombyryveha rupi.
Ñañe'ẽtaramo jerovia rehegua guive, ko'ág̃a menonita ijerovia rehe omba'apo mbarete hesekuéra oheja hag̃ua hikuái ijerovia.
Ko aty ha'e upe ojehe'avéva ndaha'éiva heseguáre, ambue aty te'ỹi rehegua oikóva Chaco yvytuaku gotyogua napéichai.
Ja'ehaguéicha imba'e'apokuaa iñambue ñepyrũ oñemohendárõguare industria taninera, oñemboty rire oñepyrũ oikoparei hikuái ápe ha pégotyo tembiguáirõ yvyjarakuéra poguýpe.
Ko te'ỹi aty oñemboherasekuri Enscet.
Santa Elena, táva San Lorenzo-pe, Pozo Colorado-pe, Carpa-Kue, Pozo Amarillo, Casanillo, Linda Vista, Pozo 3, Campo Rayo, Campo Aroma, Laguna Porã, Mariscal Estigarribia-pe Yalve Sanga, Edental, Lndenau, Bergfeld, Fuerte Olimpo-pe Estancia San Juan, Castilla, Machete Viana, La Victoria, Patria Livio Fariña, ha Km. 39-40-pe. Avei ko aty oiko ohekahápe imba'aporã ha hembi'urã, upévare, ndopytái haguére peteĩ hendápe ndaikatúi ojeipapa porã mboýpa oĩ hikuái.
Kañu
Kañu (Elopichthys bambusa) ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ Cyprinidae ryepýpe. Oiko Chína ha Vienã y he’ẽme. miniaturadeimagen|Kañu (Elopichthys bambusa).
Vienã ñorairõ
Vienã Ñorairõ (ojeheróva avei Indochína Ñorairõ Mokõiha térã Amérika Ñorairõ Vienã retãme) oiko oñombohovakérõguare Yvate Vienã ha Ñemby Vienã ára 1 jasypateĩ 1955 guive 30 jasyrundy 1975 peve, (upéicha hi'are 19 ary, 5 jasy ha 29 ára). Yvate Vienã ykére oĩ Joaty Soviétiko, Chína Tetarã Retã ha Yvate Koréa, upe aja oĩ Ñemby Vienã ykére Tetãvore Joapykuéra, Ñemby Koréa, Tailándia, Autarália, Selánda Pyahu ha Filipína. Oĩ tetã ambuéva oho avei ñorairõhápe hákatu oipytyvõnte umi oñorairõvape. Oiko upe aja Ñorairõ Ro'y oñombohováivo tetãnguéra komunísta ha kapitalísta.
Opávove Indochína Ñorairõ Peteĩha (1946-1954) oñepyrũma katu ko ñorairõ Vienãme. Hyãsia retã ndaipu'akái rire Indochína ñorairõme, oñemboja'o va'erã Vienã mokõi tetãme (Yvate Vienã ha Ñemby Vienã) ha ojejapomo'ã jekupytyha Vienã retãyguakuéra oiporavo hag̃ua heko peteĩta térã oñemboja'óta hekópe. Hákatu umi Ñemby Vienã sãmbyhyhára ojapo golpe de Estado ha ndohejái hikuái toiko jekupytyha. Upévare omondo Yvate Vienã ijaty ñorairõhára oipytyvõ hag̃ua Vietcong (guerrilla komunísta omba'apóva Ñemby Vienãme) ha upe rire oñembojára hag̃ua upe tetã ñembyguáre. Upéicharamo omondo Tetãvore Joapykuéra mba'e hepy ha 1964 guive omondo avei ijaty ñorairõhára oipytyvõ hag̃ua Ñemby Vienãme ani hag̃ua upe tetã yvategua oñemomba'e hese, upéicha katu oñepyrũ ko ñorairõ.
Mbeguehápe ojehecha Tetãvore Joapykuéra ndaipu'akaiha ha oñepyrũ oguevi, upéicha oipe'a ijaty ñorairõhára upe tetã ñembyguágui ha oheja umi mokõi tetã oñorairõ ojuehe. Yvate Vienã ipu'aka 2 jasypokõi ary 1976-me, upe rire mokõi tetã heko peteĩma ha ndaiporivéima Ñemby Vienã, upéicha oiko ko tetã ko'ãgagua Vienã. Tetãvore Joapykuérape hetaiterei umi oñemoĩva ko ñorairõre ha ojeruréva toiko py'aguapy.
Elisa Alicia Lynch
Eliza Alicia Lynch Loyd, héra ojeikuaa Elisa Lynch ha sapy'apy'a héra Madame Lynch (Condado de Cork, Irilánda, ary 1833 - París, Hyãsia, 25 de julio ary 1886) ha'e akue peteĩ kuña herakuã guasu Paraguái rembiasakuépe, oiko mburuvicha guasu Francisco Solano López rembirekó (1862-1870 pevé), opyta ijyképe ha'e omano pevé Yvyty Kora Ñirairõpe 1870-pe.
Elisa Lynch rekove kuatiañe'ẽnguéra, ojeheróva Calumnia ha ojapo Michael Lillis ha Ronan Fanning, oñemombe'u Madame Lynch "ha'e anga kuña ijaheipyrevéva Amérika Latína rembiasakuépe, oñembohero chupe kuña reko vai mba'ehetáva ohekasénte mba'eheta, oje'e akue ha'e gua'u ombotavy ha opy'areraha Francisco Solano López, toiko chugui karai oisãmbyhy hatãme hetã. Opa umi mombe'u gua'u ojeikuaa ko'ãga ijapuha, mba'e japu umi mbohapy tetã Ñorairõ Paraguaiguápe oñorairõ Paraguáire ojapo. Ko'ãga, ojehechakuaa Paraguái Kuña Ipy'aguasúva.
O Grande Circo Místico
O Grande Circo Místico ha'e peteĩ ta'angamýi Pindoráma retãgui ojejapo 2018-pe ha omotenonde Cacá Diegues. Ojeiporavo ko ta'angamýi Pindoráma jeikeháicha upe Óscar oñeme'ẽva tetã ambue ra'angamýi porãvévape jeporavópe pe Óscar 2019-me, hákatu noguahẽi jeporavo pahápe.
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1908
thumb|340x340px|Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1908. Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1908 táva Lóndyre-pe ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 4ha ojejapóva ára 27 jasyrundy guive ára 31 jasypa peve ary 1908-pe, táva Lóndyre-pe, Tavetã Joaju retã itavusu. Oñembyaty ha ojapo vaekue pe Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua.
Ñembyaty ojapo 110 ñeha'ã ha 22 jetepyso kuéra, oñeha'ãva 2.008 jetepysohára (1.971 kuimba'e kuéra ha 37 kuña nguéra) oúva 22 tetãnguéra pegua.
Joatykuéra Rembiesarái FIFA 2009
Joatykuéra Rembiesarái FIFA 2009 ha'e akue upe joatykuéra FIFA pegua rembiesarái guasu 8ha, oha'ãhápe umi vakapipopo joaty ipu'akáva, oha'ã avei tetã ipu'akáva pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ ñeha'ãme ha tetã ojapóva ko tembiesarái ijyvýpe. Kóva niko ojejapo Yvyafrika retãme, tetã ojapóva upe FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2010. Ñeha'ãnguéra oñepyrũ ára 14 jasypoteĩme, oha'ãvo Yvyafrika ha Irake ha opa ára 28 jasypoteĩme, Pindoráma ipu'aka.
Georg Wilhelm Friedrich Hegel
Georg Wilhelm Friedrich Hegel (Stuttgart, 27 jasypoapy 1770-Berlín, 14 jasypateĩ 1831) ha'e akue peteĩ arandupykuaatýre oñemoarandúva ha omba'apóva temimo'ã reko Alemañagua rehe, pe pahaguéva Ára Ko'ãgagua pegua, oje'e voi hese ha'eha "ko'ãgagua reko py'amongeta".
Hegel arandupykuaaty ohechaukase hekópe ha mba'ekuaápe mba'éichapa ojejapo añete, ojehechakuaávo oñembosako'iháicha py'añemongetápe. Iñaranduka herakuãitépe hérava Principios de la Filosofía del Derecho (1817) he'i arandupykuaaty "ohechakuaa va'erã pe ha'éva, ha pe ha'éva niko ha'e pe jepy'amongeta" ha oikoháicha yvypórape ha'éva "hi'ára ra'y; upeichaite avei, arandupykuaaty ha'e hi'ára oñemoingéva temimo'ãme".
Tetãnguéra rysýi yvyty yvatevéva rehe
thumb|300px|Tetãnguéra yvyty yvatevéva rehe.
Georg Wilhelm Friedrich Hegel
Hembiapokue mba'eguasuite heta haihárape ha iñarandúva ambuévape, umíva apytépe oĩ ohechakuaa hemimo'ãnguéra (Bradley, Sartre, Küng, Bauer, Stirner, Marx), ha umíva he'i naiporãiha hembiapokue (Kierkegaard, Schopenhauer, Nietzsche, Heidegger, Schelling). Hegel hembiapokue hasyite oñemoñe'ẽ hag̃ua ha omombe'u joa heta temimo'ã. Ohai marandeko, jokuaikuaa, jeroviapy, tembiapoporã, lógica ha metafísica rehegua.
Tetãnguéra rysýi yvyty yvatevéva rehe
Kóva hína peteĩ tysýi ohechaukáva tetã hekosãsóva ha tenda ambuéva ijyvyty yvatevéva rehe, yvatekue ojeipapaháicha yguasu ári guive.
Julio César
Kájo térã Gájo Julio César (Latinañe'ẽme: Gaius Iulius Caesar) 12 térã 13 jasypokõi ary 100 Kirito mboyvépe-15 jasyapy ary 44 Kirito mboyvépe) ha'e akue peteĩ karai ojokuaikuaáva ha ñorairõhára rrománo, ha'e katu ohupyty va'ekue Rróma retã ñesãmbyhy yvateguápe ha omoĩ ipoguýpe Rróma Tavakuairetã rembijokuái osẽ pu'aka rire ñorairõme ha oñoha'ã rire senádo rrománore.