cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mymba hetymaetáva
Opaite ko'ã mymba iñakã michĩ ha hete pukuite, umi hetyma iñakã ykére ipopĩáva ha osu'ũ mbarete (upe mymba hérava Illacme plenipes, ambu'apuku ojejuhu California-pe, oreko 750 hetyma).
Hans Christian Andersen
Hans Christian Andersen (Odense, 2 jasyrundy ary 1805 - Kopenihage, 4 jasypoapy ary 1875) ha'e akue peteĩ haihára ha ñe'ẽpapa Ndinamáka retãygua, herakuãite imombe'unguéra mitãme guarã, umíva mbytépe ojejuhu Ype'i vaimi, Yjarami ha Ro'y ruvicha kuñataĩ. Ko'ã mbohapy Andersen rembiapokue ojehasa va'ekue ta'angamýime Disney rupive.
Rosa salvaje
Rosa salvaje ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Méhikogua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava Televisa. Oñepyrũ ára 6 jasypokõi 1987-pe ha opa ára 8 jasyrundy 1988-pe iñembyatýva 199 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Verónica Castro ha Guillermo Capetillo.
Pa'i Sandu (táva)
Pa'i Sandu ha'e peteĩ táva guasu Uruguái retãme. Tatãvore Pa'i Sandu itavusu, oikove ipype amo 76 429 tapicha kuéra. Ko táva opyta ysyry Uruguái hembe'y kuarahyresẽ ngotyo, oĩ 368 km tetã tavusu pegua, Montevideo.
Chaguanas
thumb|right|300px|Chaguanas.
Chaguanas ha'e voi Trinidad ha Továgo táva orekovéva tapichakuéra, ojejuhu pe ypa'ũ guasu Trinidad hembe'y mbyte kuarahyreiképe. Ko távape oiko niko amo 83.489 tapicha, ojeipapaháicha ary 2011-me.
Mandu'apy
.
Bactrocera aceromata
Bactrocera aceromata jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára White & Evenhuis, 1999.
Tetepu'aka ypykatu
Tetepu'aka ypykatu ha'e mymba ha yvypóra rete vorekue oñangarekóva ani hag̃ua oikerei mba'e omomba'asýva. Tekovekuéra ryepýpe niko heta mba'e omba'apo joa oipytyvõva ha omo'ãva hete ani oñembyai mba'asýre térã mba'e vai ambuéva oikekuaáva hetepýpe. Ko'ã mba'e tekovekuéra retepýpe niko oikuaa mba'épa ikatu ombyai hetépe ha ombohovaikuaa ani hag̃ua oñemosarambi (taha'e ha'éva mba'e vai okágui oúva térã hyepy peguáva).
Oñembyaíramo tetepu'aka ypykatu oñemoheñóine mba'asy opaichagua. Tetepu'akakangy niko oiko ko ypykatu nomba'apói omba'apojepiguáicha, upéicha ikatu oikerei mba'e omomba'asýva. Tetepu'akakangy ikatu ou mba'asy heñoi'ypývagui, ha'eguáicha pe tetepu'akakangy joapy mba'asy, térã ikatu ou pámogui, ha'eguáicha tetepu'akakangy mba'asy ováva (sida).
Augusto (myesakãrã)
Pe téra Augusto ikatu he'ise:
Gantz: O
Gantz: O ha'e peteĩ ta'angamýi Hapõ retãgui ojejapo 2016-pe ha omotenonde Yasushi Kawamura. Imba'eapohára tenondegua ha'e Daisuke Ono, M·A·O ha Tomohiro Kaku.
Aviséna
Ibn Sina, oñembohasa latinañe'ẽ achegetýpe Aviséna ramo (amo ary 980-1037), ha'e akue peteĩ karai arandu, tembikuaatyhára, pohãnohára ha mbyjakuaahára Péysia pegua. Ohai amo 300 aranduka oñe'ẽva opaichagua mba'e, tuichaitépe arandupykuaaty ha pohanokuaa rehegua.
Hembiapokue herakuãvéva ha'e pe Ñemonguerái Aranduka (peteĩ ñe'ẽryrupavẽ tembikuaaty ha arandupykuaaty rehegua) ha pe Pohanokuaa ñe'ẽryru (ñe'ẽryrupavẽ mba'asy ha ñepohano rehegua). Hemimbo'ekuéra ombohéra ichupe Cheikh el-Raïs, he'iséva 'iñaranduvakuéra ruvicha'.
16 jasypoapy
Ára 16 jasypoapy ha'e ára 228ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 229ha umi ary hekope'ỹme. Umi 137 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
González (myesakãrã)
Yvypóra
González térajoapy:
Pupoty
Gonzalez, mbopuha'aty Vyretáña megua.
Mymba ijyva poapy
Umi mymba ijyva poapy (Octopoda) ha'e syrymbe ipy iñakãre oikóva yguasúpe, ijyta'ỹva ha ijyva poapýva. Opa umi mymba yguasúgui javevyirana oñembohérava oĩ ko atýpe.
Iñakã ykégui osẽ poapy jyva puku, imbytépe oĩ ijuru jetapáicha, iñakãme oĩ iñapytu'ũ ha mbohapy iñe'ã. Hykue hũ omosẽ ikyhyjérõ.
Umi mymba ijyva poapy michĩvéva ohupyty mante amo 15 cm, hákatu umi javevyirana ojejuhuvéva ohupyty amo 3 métro ipukukue 12 kg ipohyikue. Oĩ avei umi tuichavéva, ohupytýva amo 6 métro ha ipohýi hína amo 70 kg.
Ko'ã mymba ijyva poapy ho'u opaichagua pira michĩ, tymbachu'i oiko yguasúpe ha ygáu avei.
Corazón salvaje (1993)
Corazón salvaje ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Méhikogua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava Televisa. Oñepyrũ ára 5 jasypokõi 1993-pe ha opa ára 18 jasykõi 1994-pe iñembyatýva 160 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Edith González ha Eduardo Palomo.
Salto (Uruguái)
Salto ha'e peteĩ táva guasu Uruguái retãme. Tatãvore Salto itavusu, oikove ipype amo 104 028 tapicha kuéra ary 2011 jave. Ko táva opyta ysyry Uruguái hembe'y kuarahyresẽ ngotyo, oĩ 498 km tetã tavusu pegua, Montevideo.
Héra he'ise ytu, karaiñe'ẽme, ymaguare oĩgui ytu ysyry Uruguái ohasávo ko táva rehe.
Bactrocera aculeus
Bactrocera aculeus jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Hardy, 1973.
15 jasypoapy
Ára 15 jasypoapy ha'e ára 227ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 228ha umi ary hekope'ỹme. Umi 138 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Sarah Bernhardt
Rosine Bernardt, ojekuaavéva héra jeguaha rupive Sarah Bernhardt (París, 23 jasypa 1844-París, 26 jasyapy 1923), ha'e akue peteĩ ñoha'ãngahára Hyãsia pegua omba'apóva ñoha'ãngápe ha ta'angamýipe, peteĩ umi herakuãvévagui ha oñemomorãvévagui sa'ary XIX paha ha sa'ary XX ñepyrũ megua. Omba'apo heta tekochaukápe ha'éva La dama de las camelias, ojapo Alejandro Dumas, ta'ýra; Ruy Blas, ojapo Victor Hugo; Fédora ha La Tosca, ojapo Victorien Sardou, ha L'Aiglon, ojapo Edmond Rostand. Oñoha'ãnga avei ava gua'u kuimba'éva, umíva apytépe oĩ mburuvicha Hamlet, ojapo Shakespeare. Ojehechauka ñoha'ãngaópe oparupi yvy ape ári ha oĩ umi ñoha'ãngahára herakuãitéva apytépe ome'ẽ va'ekue ta'angamýipe iñe'ẽ ha ha'anga.
Canciller
Techapyrãme, Itália rehe oisãmbyhy peteĩ Sãmbyhyhára Tenondegua hákatu Alemáña rehe oisãmbyhy peteĩ Canciller. Ojehero ambue hendáicha hákatu hembiapo ndaikoéiva.
Ojehero avei Canciller pe omba'apóva hetãyguáre tetã sãmbyhy rupive. Techapyrãme, ymaguare oñembohera Hapõ retãme Canciller pe omba'apóva tetã rekuáire.
Pearl Harbor rehe oñendyrýrõguare
Pearl Harbor rehe oñendyrýrõguare arateĩme pyharevekue 7 jasypakõi ary 1941-me, aviõ aty ñorairõha Hapõ Mburuvi pegua oñeha'arõ'ỹre oñorairõ upe ygarupáre Tetãvore Joapykuéra pegua ojejuhúva Pearl Harbor-pe (Hawaii). Hapõ oha'ã kuri ojoko Tetãvore Joapykuéra pokatu paraguasu Py'aguapýpe, ani ko tetã oipuru imba'e ñorairõhára oipe'a hag̃ua Hapõ rembipota Ñembykuarahyresẽ Ásiare, Hapõ ondyrységui umi yvy pehẽnguére Tavetã Joaju, Hyãsia, Tetãnguéra Yvýi ha Tetãvore Joapykuéra pegua. Ko ñorairõ aja, Hapõ oho ondyry heta yvy pehẽnguére Vyretáña Mburuvi pegua, ypa'ũ Hong Kong-pe, Malásia Vyretáña pegua ypa'ũnguérape ha Singapúra, umi tetãvore ho'a niko ra'e Hapõ poguýpe amo jasykõi 1942-me.
Hapõ oipuru akue 353 aviõ ha oñepyrũ ondyry 7:48 pyharevekue, umi aviõ apytépe oĩ va'ekue heta pepo'atã ñorairõha pya'eitéva, aviõ oity mboka okapúva ha aviõ ojapíva, umíva niko oveve poteĩ ygarata pepo'atãrupa guive. Oñembyai umi poapy ygarata ñorarõha guasu Tetãvore Joapykuéra pegua, oime va'ekue ygarupápe, umíva apytépe irundy oñehundi. Umi poapy apytépe, mokõi ojeipe'a jey y guýgui ha irundy oñemyatyrõmba, upéicha poteĩ ygarata ikatu ojeipuru jey oiko aja ñorairõ. Hapõ ondyrývo ombyai avei poapy ygarata ambuéva. Tetãvore Joapykuéragui okañy 188 aviõ, omano 2403 tekove has 1178 ambue hasyite va'ekue. Nondyrýi ramo jepe Hapõ upe tendyry apoha rehe, yga apoha, yga ñemyatyrõrã róga, combustible ha mboka guasu róga ñongatuha, yga yguypegua kuéra rupa ha upe óga guasu ojejuhuhápe ñorairõ ruvichakuéra. Hapõgui okañy 29 aviõ ha po yga yguypegua imichĩva, omano 65 tekove. Upéicha vei, oñemoĩ ka'irãme peteĩ Hapõygua ñorairõhára.
Pearl Harbor rehe oñendyrýrõguare heta omomba'embyasy Tetãvore Joapykuéra retãyguakuérape ha ogueraha ko tetã Ñorairõ Guasu Mokõiha jeiképe, oñeñorairõhápe Európape ha Paraguasu Py'aguapýpe. Oñendyry rire, ára ambuévape 8 jasypakõi, Tetãvore Joapykuéra omoañete hekópe oimeha ñorairõme Hapõ Mburuvi rehe. Ñorairõ Guasu Mokõiha ñepyrũme, Tetãvore Joapykuérape hetaite umi oñemoĩ va'ekue hetã jeikeha rehe ñorairõme, hákatu ndojehechavéima umíva ñendyry rire, upéicha avei ko tetã noipytyvõvéima kañyhápe Tavetã Joajúpe ha oñepyrũ katu oipytyvõite ñorairõme. Alemáña nási ha Itália oñepyrũ oñorairõ hekópe Tetãvore Joapykuéra rehe 11 jasypakõime, ko tetã oñepyrũgui oñorairõ mbaretépe upe Ásia retãre Aty Mbyteguágui.
Ndaipóri haguére marandu tee Hapõ pegua ñorairõ rehegua, umi mokõi tetã oñoñe'ẽ aja ijejokupytyrã, Tetãvore Joapykuéra ruvicha, Franklin D. Roosevelt, he'i akue ára 7 jasypakõi 1941 ha'eha «peteĩ ára oiko meméta teko vaípe». Hapõ nomomarandúi haguére hekópe ha'e oñorarõse Tavetã Joapykuérape, ha upéicha Pearl Harbor rehe oñendyrýrõguare oñemoĩ tekojoja renondépe upe amandaje guasúpe Tókio pegua ombohekojojahápe ñorairõ mba'ekuéra, ojehechakuaa ko ñendyry ha'eha peteĩ ñorairõ angaipa.
Koréa ñorairõ
Koréa ñorairõ (koreañe'ẽme: 한국전쟁) ha'e akue peteĩ ñorairõ oiko va'ekue Koréa yvyapýpe ary 1950 ha 1953 mbytépe. Donde se enfrentaron la Tavakuairetã Koréa (térã Ñemby Koréa), oipytyvõ va'ekue hese heta tetã ñorairõhára aty Tetãvore Joapykuéra omyakã va'ekue; ha Koréa Tetarã Retã Jekopytyjojáva (térã Yvate Koréa), oipytyvõ va'ekue hese Chína Tetarã Retã ha Joaty Soviétiko. Ko ñorairõ ojehu Ñorairõ Ro'y ñepyrũ aja. Amove 3 sua tetãygua omano ha haimete 15 % opaite Yvate Koréa retãyguágui omano, upéicha oĩ umi ñorairõ hetaitevéva tapichakuéra omano apytépe. Po ary mboyve, opa rire upe Ñorairõ Guasu Mokõiha, Tetãvore Joapykuéra ha Joaty Soviétiko oñoñe'ẽpeteĩ ombovo hag̃ua Koréa mokõi pehẽnguépe. Ija'opyre paralélo 38 rupi umi mokõi tetã rembe'y, Yvate opyta Joaty Soviétiko poguýpe ha Ñemby Tetãvore Joapykuéra poguýpe. Ñavõ ã mokõi tetã mbaretete oisãmbyhy tojejapo hag̃ua ijyvy pehẽnguépe Tetã ipyahúva, umíva opytáne peteĩteĩ chugui mokõi tetã mbaretete pu'aka guýpe: Koréa Tetarã Retã Jekopytyjojáva ha Tavakuairetã Ñemby Koréa.
Oĩramo jepe oñemongeta va'ekue oñemopeteĩ hag̃ua Koréa, jasykuéra aja ko ñorairõ mboyvemi, oñepyrũma hikuái oñokarãi mimi ha peteĩteĩ ohasa pe ambuéva yvy pehẽnguépe amove paralélo 38 mboypýri. Oñokarãi vaietéma ha oñepyrũma hikuái oñorairõ Yvate Koréa ondyry ramo guare Ñemby Koréa rehe ára 25 jasypoteĩ 1950-pe.
Tetãvore Joapykuéra oho oipytyvõ Ñemby Koréare omosẽ hag̃ua umi ondyry va'ekue hese. Mokõi jasýnte aja, umi oho oipysyrõ hag̃ua Koréare ojevy va'erã amove Pusan-pe (yvy pehẽnguemi amo ñemby kuarahyresẽ Koréa yvyapy apýra), ha amónte umi Yvate Koréa ñorairõhára oñemombyta. Tetãvore Joapykuéra ha tetãnguéra ambuéva ONU omyakãva oñeha'ãmba pya'eite ha ondyry Yvate Koréare, upéicha ombojevy umíva amo paralélo 38 yvate gotyo, haimete oguahẽ hikuái ysyry Yalu peve. Upe aja oike ñorairõme Chína Tetarã Retã oipytyvõ hag̃ua Yvate Koréare, ha Joaty Soviétiko ome'ẽ chupekuéra mboka opaichagua. Upéicha Chína ñorairõhára aty omboguevi umi ondyry va'ekue Yvate Koréa amove paralélo 38 ñembýme. Ary 1953-pe, ñorairõ ikangypa peteĩ jekupytyha rupi, upéicha ojejapo jey hekópe ñemboja'o umi mokõi Koréa mbytépe, paralélo 38 hi'aguĩ, ojejapo avei Koréa yvy pehẽngue iñorairõha'ỹva, yvy pehẽnguemi 4 km ipykuéva ã mokõi tetã mbytépe. Tetãnguéra Joaju (ONU) oikénte ko ñorairõme ojejapo rire heta amandaje ha ñemongeta, upéicha ojeiporavo toipytyvõ hag̃ua Ñemby Koréa rehe. Upe guive, sapy'apy'a ã tetã oñokarãimi jey.
Male
Male (Mayndíva ñe'ẽme: މާލެ) ha'e hína Mayndíva retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype. Amo 133.412 tavayguakuéra oikove ipype, peteĩ pehẽngue mbohapýgui opaite Kiriváti retãygua pegua. Ijyvy apekue ohupytýnte 5.8 km².
Hyãsia Vichi pegua
miniaturadeimagen|Poyvy Hyãsia Vichi pegua (Hyãsiañe'ẽme: Régime de Vichy) ha'e akue peteĩ tetã Európa-pe, ojapo akue Philippe Pétain, kóva ha'e akue peteĩ Alemáña Nási retã rembiguái, ary 1940 guive 1944 peve, oiko aja Ñorairõ Guasu Mokõiha (1939-1945), ha omyengovia Tavakuairetã Hyãsia yvy apekue ha ikolónia kuéra.
Oñemosãsokuévo ko tetã Alemáña nási poguýgui, arahakúpe ary 1944 jave, general De Gaulle ohechakuaa Hyãsia Vichi pegua «imáu, imba'evegua ha itee'ỹha» (illégitime, nul et non avenu), ha he'i Tavakuairetã Hyãsia araka'eve noñehundiriha.
Francisco (myesakãrã)
Pe téra Francisco ikatu he'ise:
Ciudad de la Costa
Ciudad de la Costa ha'e peteĩ táva guasu Uruguái retãme. Tetãvore Canelones itáva orekovéva tapichakuéra ipype, oikove ipype amo 112 449 tapicha kuéra ary 2011 jave, ha táva mokõiha orekovéva tetãygua ipype, Uruguái retãme. Ko táva ojejuhu paraguasu Atlántiko rembe'ýpe.
Héra he'ise "táva y rembe'ygua", karaiñe'ẽme.
Teko tarova
Teko tarova niko mba'asy ombyaíva yvypóra apytu'ũ, hasyite ojepy'amongeta porã hag̃ua, imandu'a porã hag̃ua ha ojehe'a hag̃ua tapicha ambuévare. Oñembyaive ko mba'asy, pe ohasa'asýiva ikatu hekokangy, hesaraireíva, ipochyreíva ha iñapytu'ũ sarambíva.
Angela Merkel
Angela Dorothea Merkel (Hamburgo, Alemania Occidental, 17 jasypokõi ary 1954); héra omenda mboyve, Angela Dorothea Kasner; ha'e niko peteĩ mba'erekokuaáre oñemoarandúva ha ojokuaikuaáva Alemáña megua omba'apo hetãme canciller ramo ary 2005 guive 2021 meve, karai Olaf Scholz ojupi mboyve canciller pyahu ramo. Omba'apo avei diputado ramo pe Bundestag rógape, Alemáña Retã Amandaje róga, ary 1990 guive 2021 meve.
Merkel oikóvo canciller ramo hetã ñesãmbyhy akóinte ojokuái Alemáña Amandajére. Upéicha umi ombohováiva Merkel sãmbyhýre niko pe aty ojokuaikuaáva hérava Die Linke, iñepyrũme, ha Alternativa para Alemania upe rire, umi mokõiva añónte. Upéicha avei, iñe'ẽ peteĩ ha ijekupyty porãve imichĩvévo umi temimo'ã ikoéva ha ndaijojáiva Merkel sãmbyhýre. Omba'apoite avei Európa Joajúre oiko guive chugui hetã canciller, heta oipytyvõ tetãnguéra hetã ijykeguávape ha omba'apo Hyãsia ndive omoporã porãve ko Európa Joaju.
Ary 2020-pe, kuatiañe'ẽ Forbes he'i chugui ha'eha kuña poguasuvéva ko Yvýpe, upéicha niko jey 14ha oiko, ary ha ary ojapógui Forbes ko tysýi.
Las herederas
Las herederas ha'e peteĩ ta'angamýi Paraguái retãgui ojejapo 2018-pe ha omotenonde Marcelo Martinessi. Ojeiporavo ko ta'angamýi Paraguái jeikeháicha upe Óscar oñeme'ẽva tetã ambue ra'angamýi porãvévape jeporavópe pe Óscar 2019-me, hákatu noguahẽi jeporavo pahápe.
Tembiapo vaikuére ñemano
Tembiapo vaikuére ñemano oiko Tetã ojukávo peteĩ tapicha oñekondenámava, tapicha hembiapo vaikuéva ojapo'ỹva hetã reko me'ẽ he'iháicha.
Paraguái
Tembiapo vaikuére ñemano ndaipóri Paraguáipe. Léi guasu he'i ndikatúi ojukauka pe hembiapo vaikuévape ary 1992 guive. Paraguáipe ojejuka hembiapo vaikuévape ipaháva ary 1928-pe, upe guive ndojejapovéima.
13 jasypoapy
Ára 13 jasypoapy ha'e ára 225ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 226ha umi ary hekope'ỹme. Umi 140 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Luis (myesakãrã)
Luis ikatu ha'e:
Esmeralda (1997)
Esmeralda ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Méhikogua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava Televisa. Oñepyrũ ára 5 jasypo-pe ha opa ára 14 jasypateĩ 1997-pe iñembyatýva 137 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Leticia Calderon ha Fernando Colunga.
João Candido Portinari
João Candido Portinari (1939) ha'e peteĩ mbo'ehára ha haihára Pindoráma pegua. Tembiapoporã apohára Candido Portinari ta'ýra peteĩva, omoheñói ha omotenonde Projeto Portinari, atyvete oñangarekóva itúva hembiapokuére.
Heta ohai ha oikuaauka itúva hembiapokue rehegua, umi aranduka herakuãvéva apytépe oĩ Menino de Brodowski.
Mayndíva ñe'ẽ
Mayndíva ñe'ẽ ha peteĩ ñe'ẽ Ásia pegua, indo ária ñe'ẽ oñeñe'ẽvéva upe ypa'ũ aty tetã Mayndíva pegua. Amo 300.000 tapichakuéra oñe'ẽkuaa Mayndíva ñe'ẽme.
Ypa'ũnguéra Karíve pegua
Ypa'ũnguéra Karíve pegua, hérava avei Antillas, ha'e opaite ypa'ũnguéra oĩva upe para Karíve-pe, paraguasu Atlántiko. Ojejuhu Yvateamérika ha Ñembyamérika imbytépe.
12 jasypo
Ára 12 jasypo ha'e ára 132ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 133ha umi ary hekope'ỹme. Umi 233 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
11 jasypoapy
Ára 11 jasypoapy ha'e ára 223ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 224ha umi ary hekope'ỹme. Umi 142 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Bactrocera adusta
Bactrocera adusta jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
O que arde
O que arde ha'e peteĩ ta'angamýi Galicia ha Hyãsia retãgui ojejapo 2019-pe ha omotenonde Óliver Laxe. Imba'eapohára tenondegua ha'e Amador Arias ha Benedicta Sánchez.
10 jasypoapy
Ára 10 jasypoapy ha'e ára 222ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 223ha umi ary hekope'ỹme. Umi 143 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Sãmbyhyhára Tenondegua
Sãmbyhyhára Tenondegua térã Sãmbyhyhára Peteĩha niko ojeheroháicha pe oisãmbyhýva tetã hekosãsóva jokuáire. Umi tetãre oisãmbyhyhápe peteĩ mburuvichavete ko Sãmbyhyhára Tenondegua hetaite omba'apo hi'ári oĩgui pe oporojokuáiva ha pe tetã mba'e sãmbyhy. Tuichaitépe ojehecha umi tetã oguatáva amandajerapére.
Tetã ruvicha
Tetãnguéra rysýi ojokuaihápe Sãmbyhyhára Tenondegua:
Furnarius rufus
Ogaraity (Furnarius) ha'e guyra jueheguaty oĩva juehepehẽ guasu guyrajura (Furnariidae). Umi guyra ohaitypo tatakuáicha.
Umi guyra oikove Vrasil retãme, Uruguái retãme, Paraguái retãme, Volívia ha Argentina retãme.
Haity
Mokõi oñondive ohaitypo tatakuáicha. Ipohyikue 5 kg ha hatã porã. Ijapu'a ha oreko jeike koráicha.
Opa haity ojeipurúva peteĩháme, ndojeipuruvéima. Ambue guyra kuéra ikatu opuru ogaraity haity ambue jey.
Hekotee
Mokõi oñondive oikove joajuhápe mante. Arapotýre iñepyrũ, ogaraity haity oreko irundy rupi'a.
Ikatu oikove ñúre, ka'aguýre ha távare avei. Ko guyra ndováiva, opyta mante hekohápe.
9 jasypoapy
Ára 9 jasypoapy ha'e ára 221ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 222ha umi ary hekope'ỹme. Umi 144 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Franco (myesakãrã)
Pe téra Franco ikatu he'ise:
Georg Friedrich Händel
Ojehechakuaa ha'ehague Henry Purcell rekovia, hembiapokue rupive oñepyrũ ára ipyahúva Ingyatérra pupoty apópe.
Ipuraheikuéra apytépe oĩ 43 ópera, 26 oratório ha heta ambuéva, ojehechahápe pupoty Alemáña, Itália, Hyãsia ha Ingyatérra pegua.
Marx ñeimo'ã
Marx ñeimo'ã térã  marxismo ha'e ojeheroháicha umi temimo'ã jokuaikuaa ha virurekokuaa rehegua ojapo Karl Marx, karai Alemañagua ohesa'ỹijóva jokuaikuaáre ha ohai va'ekue virurekokuaa ha jokuaikuaáre. Oipytyvõ chupe Friedrich Engels. Ojapo joa hikuái pe aranduka hérava Manifiesto del Partido Comunista (nosẽi gueteri avañe'ẽme), upévagui osẽ heta Marx ñeimo'ã hetepy.
Umi temimo'ã ningo ko'ãva:
Pastora Concepción Céspedes
Pastora Concepción Céspedes niko ohókuri Cháko Ñorairõme imembypeteĩmi rapykuéri hérava Francisco Céspedes ha ohasávo umi ára, peteĩ ko'ẽ jasyapygua ary 1933-pe, oñemombe'úkuri chupe imemby Francisco omanohague Campo Jordán ñorairõme.
Pastora, ñepyrũrãme ndogueroviaseiva'ekue upe marandu, ohókuri Muñoz guive (ko'ág̃a hérava General Díaz), yvy rupi, Campo Jordán meve, ohekávo imembymi ohayhuetévape.
Péicha oiko ha péicha omanókuri ko kuña ijojaha'ỹva ohayhuetereirasava'ekue imembýpe ha omano rire oñeñotỹva'ekue ijykére oĩ hag̃ua tapiaite hendive.
Nikolái Gógol
Nikolái Vasílievich Gógol; ojeikuaavéva chupe Nicolás Gógol ramo; Soróchintsy, Sãmbyhyha Poltava, 1 jasyrundy 1809 - Mosuku; 4 jasyapy 1852) ha'e akue peteĩ haihára Rrúsia pegua ijypykuéva Ukyáña megua. Hembiapokue opaichagua, hákatu ojehechakuaave ichupe ohaívo tembiasagua'u, mombe'urã ha káso. Iñaranduka herakuãvéva ha'e Almas muertas, ojehechakuaáva ha'eha tembiasagua'u javegua peteĩha Rrusiañe'ẽme.
Hembiapokue
Gógol rembiapokue nosẽi gueteri avañe'ẽme, upévare oñembohysýi ko'ápe hembiapokue héra karaiñe'ẽme.
8 jasypoapy
Ára 8 jasypoapy ha'e ára 220ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 221ha umi ary hekope'ỹme. Umi 145 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Sunámi
Sunami (Hapõñe'ẽgui: 津 [tsu], 'ygarata' térã 'yjere', ha 波 [nami], 'y apeno') ha'e y apeno atýra imbaretéva ha ituichaitéva ojejapóva oku'évo y hetáva oikógui yvyryrýi, yvyrata ñehẽngue, yvy syryry, arapyrendy ñembota térã ambuéva. Sunámi ndojoguái umi y apenópe jahechameméva yguasúpe, y apeno ou Kuarahy ha Jasy mbaretekuégui, sunámi katu ou y tuicháva syryrýgui.
Ojeikuaa amo 75% sunamikuéragui ouha yvyryrýigui. Py'ỹinte ojehecha sunámi ohundipaha táva y rembe'ýpe, oitývo yvyramáta, óga ha ambuéva, ipya'eitéva ha imbaretetéva, upévare heta tapicha omano oikóvo sunámi.
Mario (myesakãrã)
Pe téra Mario ikatu he'ise:
7 jasypoapy
Ára 7 jasypoapy ha'e ára 219ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 220ha umi ary hekope'ỹme. Umi 146 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
El privilegio de amar
El privilegio de amar ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Méhikogua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava Televisa. Oñepyrũ ára 27 jasypokõi 1998-pe ha opa ára 26 jasykõi 1999-pe iñembyatýva 155 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Adela Noriega, Helena Rojo, Andrés García, Enrique Rocha, René Strickler ha Cesar Evora.
Bactrocera aemula
Bactrocera aemula jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1989.
Vámako
Vámako (Hyãsiañe'ẽme Bamako) ha'e hína Mali retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype. Amo 1.690.471 tavayguakuéra oikove ipype.
Ko táva ojejuhu tetã Mali ipehẽngue ñemby kuarahyreiképe, upe ysyry Níher rembe'ýre.
Jepohéi
Jepohéi, ojeikuaáva avei po ñemopotĩ, ha'e yvypóra ipo oñemopotĩvo omosẽ hag̃ua oimeraẽ mba'e iky'áva, mba'e ijaréva ha mymbachu'ĩ. Ndaipóri ramo y ha havõ ojepohéi hag̃ua iporã ojeipuru tanimbu havõ rangue.
Tekotevẽ ojepohéi porã ojekaru mboyvemi térã ojejapo jave tembi'u, avei oñesẽ rire váñogui térã oñemopotĩ rire peteĩ mitã.
Oporopohanóva tekotevẽite ojepohéi porã, oporopohano mboyve ha oporoñangareko rire, péicha heta mba'asy ndovamo'ãi tapichakuéra rehe, techapyrãme, ary 1847-me, Austria-pe, Ignaz Semmelweiss ohecha oipurúvo klóro ojepohéi hag̃ua, ombosa'ive ñemano membysẽ rire pámo mba'asýgui 20% guive 2% peve. Upéicha heta mymbachu'ĩ omano (víru ha vakitéria) ha noñembohetamo'ãi.
Ojepohéi ramo havõ reheve sapy'apy'a ára jave umi mba'asy oporombohye chivivíva ha kólera, ováva tapicha tapicháre tekaka rupive, ndovamo'ãvéi ha ombosa'ive ñemosarambi umi mba'asýgui. Oporombohasa'asyve avei upe mba'asypararã ndojepohéiri ramo ova pya'eve tapicha tapicháre.
Okẽndusu:Arandupy/Intro
Arandupy he'ise umi yvypóra rembiapo, ha umi ha'erã'inguéra ojejogapóva ipýpe, ome'ẽva umi tembiapópe tekovusu. Arandupy ikatu oje'e he'iseha opáichagua tekove ysaja: ikatúva ha'e tembiapoporã, jerovia, ha avatykuéra peteĩ tetãme oñembohasa vaekue ñemoñare ha ñemoñarére. Arandupy ojehero avei "mba'éicha oikove opavave oĩva peteĩ avano'õme". Péicha, ogueraha ipýpe kokuaa, ao, ñe'ẽ, tupãrape,ha mbojojahakuéra he'íva mba'éicha ojeiko vaerã, ikatúva ha'e teko moñangáva térã jerovia ha tembiapoporã Ehechave arandupy rehegua...
Mayndíva
Mayndíva —héra tee hína Tavakuairetã Mayndíva (Mayndíva ñe'ẽme: ދިވެހިރާއްޖޭގެ ޖުމުހޫރިއްޔާ, Dhivehi Raajje Jumhooriyyaa)— ha'e peteĩ ypa'ũ aty ha tetã hekosãsóva ojejuhúva paraguasu Índiko-pe, itekuái reko ha'éva tavakuairetã mburuvicharapépe. Ijyvy apekue oñemohenda 26 ykuãirũ rupive. Itavusu ha itáva tuichavéva ha'e Male, oiko ipype amo 103 693 tavayguakuéra.
Mayndíva oreko amo 1200 ypa'ũ, hákatu 203 ypa'ũme mante oiko tekovekuéra. Ijyvy apekue ojejuhu paraguasu Índiko mbytépe, ñemby kuarahyreike pegua tetã Sri Lanka ha amo 450 km tetã Índia pegua.
The Mission
The Mission ha'e peteĩ ta'angamýi Tavetã Joaju retãgui ojejapo 1986-pe ha omotenonde Roland Joffé. Imba'eapohára tenondegua ha'e Robert De Niro, Jeremy Irons, Ray McAnally, Aidan Quinn, Cherie Lunghi ha Liam Neeson. Ko ta'angamýi omombe'umi hesuitakuéra rembiapo Ñemby Amérikape guaranikuéra apytépe.
Mayndíva
Upe islã ha'e jeroviapy tenondegua ha tetã ijeroviapy tee, oike ko tetãme ary 1153-pe. Mayndíva ha'e akue peteĩ kolónia Poytuga pegua (1558), Olánda pegua (1654) ha Tavetã Joaju pegua (1887). Ohupyty isãso ary 1965-pe. Ko tetã ha'e upe tetã oreko sa'ivéva tapichakuéra ijyvýpe opaite Ásia-pe, oikónte 341.356 ojeipapaháicha ary 2014-pe.
Ha'e avei peteĩ umi tetã michĩvévagui opaite Ásia pegua, ijyvy apekue ohupytýgui 298 km². Ko tetã ijyvatekue ohupytymeméva amo 1,5 metro mante, upéicha ha'e tetã ijyvyivéva, ijyvy ndaha'éi yvatéva. Upéicha, ko tetã oikomeméva tesaparápe yguasu jupíre. Techapyrãme, oiko upe sunámi paraguasu Índiko-pe, ojehu rire yvyryrýi 26 jasypakõi ary 2004-pe, yguasu oñuvãmbávo heta Mayndíva ypa'ũ, y apeno guasu ohupytýkuri amo 4 metro ohundi hetaite Mayndíva retãygua róga kuéra, 82 tapichakuéra omano ha 26 ikañy.
Marco (myesakãrã)
Pe téra Marco ikatu he'ise:
Canciller Alemáña megua
Canciller Alemáña megua niko ojeheroháicha Alemáña retã rekuái ruvicha. Ko'ágã, Alemáña niko tavakuairetã ñembyatypyre, upéicha ojehero Alemañañe'ẽme Bundeskanzler (canciller Joaty pegua) térã Bundeskanzlerin ikuñáramo. Ko mburuvicha rembiapo oñepyrũ 1867-me oikórõguare pe Alemáña Yvatevogua Joaty, ha upe guive iñambue héra tetã rekuái iñambueháicha. Ko téra "Canciller" he'ise "Sãmbyhyhára Tenondegua".
Canciller Alemáña megua ko'ágã hína karai Olaf Scholz, ára 8 jasypakõi 2021 guive, upe mboyve niko ou kuñakarai Angela Merkel ojupíkuri ára 22 jasypateĩ ary 2005 aja, ha'e ojupi karai Gerhard Schröder rire, upéicha oiko chugui kuña peteĩha oisãmbyhýva Alemáñare.
6 jasypoapy
Ára 6 jasypoapy ha'e ára 218ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 219ha umi ary hekope'ỹme. Umi 147 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Tuguy syryha ypykatu
Tuguy syryha ypykatu ha'e mymba ha yvypóra rete vorekue ombosyrýva ha omomýiva tuguy. Ko ypykatúpe oĩ ñe'ã (korasõ) ha tuguyrape. Tuguy ogueraha opaichagua mba'e tekotevẽva mymba ha yvypóra retépe, ha oguenohẽ mba'e ikatúva ombyai hetépe térã mba'e ndojeipuruvéiva.
Tuguyrape ogueraháva ñe'ãgui tuguy ojehero tajygue térã arteria. Umíva niko oñemohakã ha imichĩve oñemomombyrývo ñe'ãgui. Umi tuguyrape ogueraháva tuguy ñe'ãme ojehero gayjy térã véna. Venakuéra ituichave ohóvo ñe'ã ngotyo. Ñe'ã oñemomichĩ ha oñembotuicha, otytýivo, ha upéicha omomýi tuguy. Osyrývo tuguy, omoguahẽ umi vitamína, tatarapo, hormona ha nutriente oparupi tekovekuéra rete tuichakuévo.
Tuguy syryha ypykatúpe oĩ avei tuguyry ypykatu, upéva niko ogueraha linfa térã tuguyry.
Yvypóra ha opa mymba okambúva ambuéva huguy syryha ypykatu ikõiva hína, ivorekue akatúa pegua omomýi tuguy ikangýva (sa'imi oxígeno orekóva) upe ñe'ãvevúi ruguyrapére omoguahẽ hag̃ua umi ñe'ãvevúipe oñembopyahu jey hag̃ua (oñemohenyhẽvo oxígeno-gui), ivorekue asu pegua ombosyry tuguy orekóva oxígeno upe tuguyrapevusu rupive oguahẽ meve oparupi.
Mbaretekue oñembopyahúva
Mbaretekue oñembopyahúva térã mbaretekue ipotĩva ha'e pe mbaretekue ndopavéiva yvypóra onohẽ rekohágui, ndopavéi ko mbaretekue taha'e ha'éva ituichaiteréigui térã oñemoĩ porã jeýgui. Ko mbaretekue ikatu ojeipuru tendyrýicha ha nombyaíri ñande rekoha, upévare oje'e ipotĩha. Ára ha ára ojeipuruve ha imba'eguasuve yvypóra rekópe guarã. Techapyrãme, pe yjoko yhendyrýva Itaipu, ysyry Paranáme, oĩva Paraguái ha Pindoráma retãme, ha'e mbaretekue oñembopyahúva moheñoiha, oñenohẽgui pe mbaretekue y osyrývagui.
24 jasypo
Ára 24 jasypo ha'e ára 144ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 145ha umi ary hekope'ỹme. Amo 221 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Ñemby Vienã
Tavakuairetã Vienã (vienãñe'ẽme: Việt Nam Cộng Hòa), ojeikuaa porãve chupe pe térare Ñemby Vienã, ani ojejagui Yvate Vienã ndive ha'e akue peteĩ tetã ojejuhúva Ásia vore ñembykuarahyresẽyguápe.
Oñepyrũ 1955-pe ha opa Vienã ñorairõme ary 1975-pe, Tetãvore Joapykuéra oipytyvõ hese oñorairõvo Yvate Vienãre, hákatu ndaipu'akái ha Yvate Vienã oñemomba'e hese.
Vanuátu
Vanuátu, héra teéva Tavakuairetã Vanuátu (bislama ñe'ẽme: Ripablik blong Vanuatu; ingleñe'ẽme: Republic of Vanuatu; Hyãsiañe'ẽme: République de Vanuatu), ha'e niko peteĩ tetã hekosãsóva heta ypa'ũme ojejuhúva, paraguasu Py'aguapy pehẽngue ñembyguápe. Ko ypa'ũ aty, oñepyrũ va'ekue peteĩ yvyratáicha yma guareite, ojejuhu amo 1750 km kuarahyresẽ ngotyo Autarália retãgui, 500 km yvate kuarahyresẽ ngotyo Kalendóña Pyahu ypa'ũgui, kuarahyreike gotyo Fíji retãgui ha ñemby gotyo Salomõ Ypa'ũnguéra guive, ojejuhu Gynéa Pyahu hi'aguĩ.
Vanuátupe oiko umi tapicha Melanésia pegua hetaite ára aja. Umi Europagua oguahẽ ramo upépe ary 1606 aja, karai Pedro Fernández de Quirós, ygarata ruvicha, oguahẽ raẽ. Saro'y XVIII sapy'ánte ou tapicha Európa retãnguéra ambuéva pegua. Amo 1880 arykuéra Hyãsia ha Tavetã Joaju oñemomba'ese ko ypa'ũ atýre, ha ary 1906 aja iñe'ẽ peteĩ oisãmbyhy joaju Vanuátu rehe. Umi 1970 ary aja, oñepyrũ tapichakuéra ko ypa'ũ aty pegua ojerure hetã hekosãsorã, ha ary 1980-pe oñepyrũ kuri Tavakuairetã Vanuátu. Ko tetã añónte upe Oseanía retã iñe'ẽ teéva hína Hyãsiañe'ẽ.
Maria (myesakãrã)
Pe téra Maria ikatu he'ise:
Bactrocera aenigmatica
Bactrocera aenigmatica jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Malloch, 1931.
Ñeñanduka sãso
Ñeñanduka sãso térã ñe'ẽ sãso ha'e peteĩ tekoiterape he'íva mayma yvypóra ikatu he'i ha omosarambi oimeháichagua hemiandu ha hemimo'ã, ndaipóri va'erã ojokoséva térã omokirirĩséva umi mba'e oje'éva ha oñeñandukáva, ha avei ndaipóri va'erã okondenaséva pe he'íva oimo'ãvape.
Ñeñanduka sãso ojehechakuaa peteĩ yvypóra tekoiterape oĩgui Yvypóra Tekoiterape Kuaaukaha Pavẽ akytã 19-pe, he'íva:
Jaipurúvo ko tekoiterape (ja'esévo pe ja'eséva) ndaikatúi jajehekýi pe ja'évagui, upévare ikatu ojejoko térã oñemokirirĩ oĩramo mba'e ombojapúva, omoherakuãvaíva térã oporomongy'áva, upéicha avei oĩramo mba'e oipe'áva tekoiterape ambue tapicha mba'éva.
Ñerairõ
Ñerairõ niko oĩramo oñemoĩva ha opu'ãva tapicha ambuévare ojapouka hag̃ua chupe peteĩ mba'e ndojaposéiva, ombohasa'asývo ha omongyhyjévo chupe. Ñerairõ ikatu he'ise mokõi tapicha oñoha'ã vaíva, oñehungahápe, térã mokõi tetã mbarete oñorairõva, hetaite omanohápe. Tetãnguéra ohekome'ẽ tekorã rupive ani hag̃ua oiko ñerairõ.
Ñemohenda
Ñerairõ ikatu oiko upéicha:
Yvate Vienã
Yvate Vienã térã Tavakuairetã Jekopytyjojápe Vienã ha'e akue peteĩ ha'e akue peteĩ tetã ojejuhúva Ásia vore ñembykuarahyresẽyguápe, ko tetã ko'ãgagua Vienã vore yvateguápe.
Karai Ho Chi Minh omoñepyrũ ko tetã ára 2 jasyporundy 1945-pe ha omoĩ itavusurã táva Hanói. Vienã ñorairõ oiko aja, ko tetã ombohovái Ñemby Vienãre ha Tetãvore Joapykuérare, ipu'aka ha oñemomba'e Ñemby Vienãre.
Hong Kong
Hong Kong, ojehero teéva Hong Kong Retãvore Iñesãmbyhy Ikoéva Hong Kong Chína Tetarã Retã pegua, ha'e niko peteĩ umi mokõi tetãvore iñesãmbyhy ikoéva apytépe Chína Tetarã Retãme ojejuhúva, upe ambuéva hína Makáo. Ojejuhu Kuarahyresẽ Ásiape, ha ijyvy apekue jerére oĩ upe para Ñemby Chína ñemby gotyo ha yvate gotyo Chína retã, kuarahyreike gotyo ojejuhu Makáo, amo Itaveratĩ ysyry rembe'ýpe.
4 jasypoapy
Ára 4 jasypoapy ha'e ára 216ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 217ha umi ary hekope'ỹme. Umi 149 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Hong Kong
Ijyvy apekue niko 1104.4 km² oñemohendáva upéicha: Hong Kong ypa'ũ, Kowloon ha umi Tekoha Pyahu. Upépe oikove amo 7.500.000 tapicha.
Hong Kong rembiasakue ipukuite ha yvypóra oiko upépe 6.000 ary ojapo. Amo ary 214 a. C. ha 1842 mbyte, oime va'ekue Chína Mburuvi poguýpe oiko chugui peve kolóña Vyretáña pegua, upéicha ojehu oikógui upe ópio ñorairõ peteĩha ha ojejapógui upe rire Nangĩ Jekupytyha (tekorã ojejapo va'ekue toiko py'aguapy Chína ha Tavetã Joaju apytépe). Ko kolóña oiko va'ekue Hong Kong-gui hi'are haimete 150 ary, upe aja tuichaite oñemoporã porãve. Oiko aja Ñorairõ Guasu Mokõiha, Hapõ oñembojára Hong Kong rehe ary 1945 peve, upe rire oike jey Vyretáña Mburuvi poguýpe. Hákatu ary 1997-pe oñembohasa Hong Kong ñesãmbyhy Chínape guarã.
Rosa Luxemburgo
Rosa Luxemburgo (Alemañañe'ẽme: Rosa Luxemburg, Poloñañe'ẽme: Róża Luksemburg; Zamość, Polóña, 5 jasyapy 1871 - Berlin, Alemáña, 15 jasyteĩ 1919) ha'e akue peteĩ ojokuaikuaáva komunísta ha oñemoarandúva virurekokuaáre ha arandupykuaatýre Marx ñeimo'ã rupive. Heñói Polóñame ha upéi oñemohetã Alemáñame, ijypykuéva hudío.
Kioto
Hi’área ohupyty 827,83 km² ha oguereko 1.445.648 tavaygua (2005).
Rosa Luxemburgo
Omyakã heta aty ojokuaikuaáva ñemoirũrape pegua, Polóña ha Alemáñame. Ary 1914 guive ojoaju peteĩ atýre ojapóta kuri 1916-pe peteĩ aty Marx ñeimo'ãre oguatáva, hérava Epártako Joaty (Spartakusbund, Alemañañe'ẽme), ko aty omoheñói pe Aty Komunísta Alemáña megua (KPD). Opa rire Ñorairõ Guasu Peteĩha, omoñepyrũ pe kuatiañe'ẽ momaranduha hérava Die Rote Fahne (Poyvi Pytã), iñirũndi karai Alemañagua Karl Liebknecht. Iñarandukakuéra ojekuaavéva, ha oñembohasavéva ambue ñe'ẽme, ha'e Reforma o revolución (1900), Huelga de masas, partido y sindicato (1906), La Acumulación del capital (1913) ha La revolución rusa (1918), ne'ĩra osẽ avañe'ẽme.
Oipytyvõ omotenondévo avei táva Berlin-me pe Epártako Joaty Ñepu'ã, ipahápe nosẽporãiva, jepémo iñepyrũ guive ha'e oikuaauka noiporãitaha. Ko ñepu'ã oñembogue ombohovaígui hese Alemáña ñorairõhára aty ha umi Freikorps térã "Ava'aty Isãsóva" (tetãyguakuéra oipurúva mboka hetã rérape, oúva umi oñorairõva Ñorairõ Guasu Peteĩhápe). Ipahápe, hetaite tapicha oho ka'irãime, ohasa'asyite ñorairõharakuéra ombyepotívo ha ojukávo ichupekuéra, ijapytépe oĩ va'ekue Rosa Luxemburgo, omanóva ka'irãime.
Marcello (myesakãrã)
Pe téra Marcello ikatu he'ise:
Friedrich Engels
Friedrich Engels II (28 jasypateĩ 1820 – 5 jasypo 1895) ha'e akue peteĩ ohesa'ỹijóva jokuaikuaáre Alemáña megua. Ohai komunísmo (amoño'ỹtekuareko) rehegua iñirũndi Karl Marx, ohai joa hikuái pe aranduka herakuãitéva hérava Manifiesto del Partido Comunista (nosẽi gueteri avañe'ẽme).
Engels túva niko karai imba'ehetaitéva ha omondo ita'ýra Ingyatérrapa oisãmbyhy hag̃ua peteĩ umi imba'eapopyháre. Upépe oñembyasy ohechakuaa rire mba'éichapa oiko umi omba'apóva itúva mba'eapopyhápe ha upe aja oñepyrũ ohai jokuaikuaa ha mba'apohára kuéra rekove rehegua.
Ary 1844 jave ha'e oikuaa Karl Marx-pe amo Hyãsia retãme, oñoirũ hikuái ha oñepyrũ ohai ojapóvo oñondive arandukakuéra. Mokõiva omba'apo oñondive Marx omano meve ary 1883 jave. Marx omano rire, Engels ohasa hekove omoporã porãvo ha ombohasávo ñe'ẽnguéra ambuévape Marx hembiapokue. Ohai avei kuñanguéra ha menda rehegua. Omano ijahy'o akytã'aígui táva Lóndyrepe ary 1895 jave.
Tembiapoporãnguéra
miniaturadeimagen|[[Hans Rottenhammer, Tembiapoporãnguéra Eseha (saro'y 16ha mbyte mokõiha). Alemáña.]] Tembiapoporãnguéra niko ha'e pe ta'u remicha'ã ha jeikuaauka ojejuhúva yvypóra avano'õ ha arandupýpe. Ipype oikoha iñangaturãvéva apytépe oĩ haikuaa (chugui ojepytero ñe'ẽpoty, haisyry ha tekochaukarã), tembiapoporã teteteépe (ijapytépe atõi, jeroky ha ñoha'ãnga), ha tembiapoporã ojehecháva (ijapytépe ñemoha'ãnga, ñemongolo, ta'ãnga'okuaa, ñai'ũ apo, ñeñopĩ ha jogapokuaa).
Oĩ tembiapã ombojoparáva peteĩ mba'e ojehecháva ha teteteépe jehechauke (techapyrãre, ta'ãngu'ekuaa) térã kuatia (kaso'i). Kurupikua ñemongolo marandeko-mboyvegua guive, ta'ãngamỹi ko'aragua peve, tembiapoporã oiko peteĩ ygáicha oikóva káso ñemombe'urã ha avei ojeikuaauka haguã mba'éicha yvypóra ha ijerére oĩva ojogueraha.
Ibn Jaldún
Ibn Jaldún omba'apo opaichagua umi hetã sãmbyhyhárape guarã. Sapy'apy'a oñemoĩ chupe ka'irãime. Oiko Marrakech sapy'ami ha upéi Granada-pe. Upe rire ova Káirope, upépe omba'apo tekojojahára ramo omano meve.
Yso apu'a
Umi yso apu'a (Nematoda, Gyresiañe'ẽgui νῆμα nema, "inimbo", ειδής eidés u οιδος oídos, "ojoguáva"), ha'e ysokuéra pehẽ'a. Ko atýpe oñemohenda amo 25.000 yso juehegua, hákatu ojeikuaa ikatu ohupytyha amo 100.000. Hete apu'ami, upévare ojehero ichupekuéra yso apu'a.
Havõ
thumb|300px|Opaichagua havõ. Havõ ha'e hína mba'e ryjúi, jejapopyre mba'e kyrakuégui ojehe'áva álkali ha mba'e itaysýicha ambue rehe ha ojeporúva jejohéirã ha ñemopotĩrã. Ko'ãga yvypóra oipuru havõ ojejohéi hag̃ua, ojepohéi ha ojejovahéi hag̃ua avei, ikatu oipuru ojaojohéi térã omopotĩ oimeraẽ tembiporu ambuéva, ko'ãga avei yvypóra ojapo opaichagua havõ, oĩ upéva hatãva ha oĩ hykuéva avei. Ymaguare guive yvypóra ojapo havõ ombojoparávo kyrakue, tanimbu, ka'avokuéra térã mba'e ambuéva, oĩ va'ekue avei tapicha oipuru ñandyry.
3 jasypoapy
Ára 3 jasypoapy ha'e ára 215ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 216ha umi ary hekope'ỹme. Umi 150 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Havõ
Tekotevẽ ojepohéi porã havõ reheve ojekaru mboyvemi térã ojejapo jave tembi'u, avei oñesẽ rire váñogui térã oñemopotĩ rire peteĩ mitã, havõ oipytyvõgui omosẽ hag̃ua oimeraẽ mba'e iky'áva, mba'e ijaréva ha mymbachu'ĩ oporombohasýva.
Yso apu'a
Ko'ã yso ipiruite ha ipererĩ, oike yvypóra retépe ha opyta tuguy rape ijerehárupi. Oikévo yvypóra retépe ikatu ome'ẽ mba'asy opaichagua (techapyrãme: triquinelosis, filariasis, anisakiasis, anquilostomiasis, ascariasis, estrongiloidiasis, toxocariasis, ha heta ambuéva), oñemboheta ha okarukuaa ambue retepýpe, ikatu avei oñemboheta porã yvýpe, ýpe, ka'avo ha mymbakuéra retepýpe.
Pukarã tie'ỹ
Pukarã tie'ỹ ha'e peteĩ ñe'ẽnga ombopukáva mba'e vaíre, manóre, kyhyjére, jejukáre, mano guasúre, ñorairõre ha ambue jehasa vaiete. Omombe'u hembiasa vai ha ñembyasy ombopukáva. Oñe'ẽ vaihápe ha ñañahápe.
Ko ñe'ẽnga ikatu oĩ arandukápe, ta'angamýipe, tembiasagua'úpe ha ambuéva.
Breaking Bad
Breaking Bad ha'e peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui omopirĩva Tetã peteĩ reko Amérikagua pegua, ojapo Vince Gilligan. Breaking Bad omombe'u Walter White hembiasakue (Bryan Cranston), peteĩ kimikuaa mbo'ehára sogue ohechakuaa orekóva ñe'ãvevúi mba'asy vai ipohano'ỹva. Hepyme'ẽrã tasyópe ha ñeñongaturã viru hogayguápe oñepyrũ ojapo ha oñemu petỹ ñanáica vai, omba'apo Jesse Pinkman ndive (Aaron Paul), hemimbo'e kue. Ko tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui, oiko ha ojejapo táva Albuquerque-pe (Nuevo México), omoĩ umi ava gua'u heta apañuáipea, upévare karai apoha he'i ko tekoha'ãngandy ha'e peteĩ western ko'ag̃agua.
Ko tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui osẽ peteĩháme ta'angambyrýpe ára 20 jasyteĩ ary 2008-pe ha ojapo Sony Pictures Television rupive. Tetã peteĩ reko Amérikaguápe ha Kanatã retãme ohasa ta'angambyry mbohasáva AMC. Ipehẽngue pahague oñepa'ũndy mokõi vorepe iñembyaty poapy.
Díaz (myesakãrã)
Pe téra Díaz ikatu he'ise:
Frédéric Chopin
Frédéric François Chopin ha'e compositor ha pianista Poloñagua. Ohechaypy va’ekue yvy Zelazowa Wolape, Varsóvia jerére, tetã ruvicha Poloña pe peteî jasyapy 1810pe ha amano Parĩ, Hyãsiape pe papokõi jasypa 1949pe. Ha’e ojekuaa tuichavéva compositor piano pegua século XIXpe. Ohai hetamba’e opytáva ága peve ohechauka mba’éichapa heko Polonês, upéicha avei Polinaises ha Marzurkas.
Johannes Kepler
Johannes Kepler (Weil der Stadt, 27 jasypakõi 1571-Ratisbona, 15 jasypateĩ 1630), ha'e akue peteĩ mbyjakuaahára ha papapykuaahára Alemáña megua, ojehechakuaa chupe peteĩ umi tembikuaaty ñepu'ã apohára tenondegua; herakuãitégui ojapo umi mba'ekuaarã omyesakãva mba'éichapa yvorakuéra ojere kuarahýre. Oñemoarandu avei tesapekuaa ha tupãkuaaty rehe.
Karai Tycho Brahe ha'e akue imbo'ehára. Tycho Brahe ohesa'ỹijo avei mba'éichapa yvorakuéra omýi yvágare, Johannes Kepler katu omyesakãkuaa hasy'ỹ mba'éichapa ojere yvorakuéra kuarahýre.
Heitor Villa-Lobos
Heitor Villa-Lobos, compositor, maestro, violonista, violoncelista, pianista ha tekombo’ehára purahéipe Brasilgua. Ohechaypy va’ekue yvy Rio de Janeirope pe ára po jasypo 1887 pe ha ojehekýi upépe papokõi jasypateĩme. Ha’e tuichavéva compositor século XX Brasilpe. Ohai hetaiterei aranduka Ópera, Sinfonia, purahéi atýpe guarã, mba’epuhára ha’eñópe guarã ha avei opaichagua mba’epukuaaha. Ohai Ciclo das Bachianas Brasileiras, omomba’évo mba’kuaahára Huã Sevastiã Bach. Heta mba’ekuaa apytépe oĩva’ekue, purahéi “O Trenzinho do Caipira”. Villa-Lobos avei ojekuua chupe “Tuhu”, ojehero isy oherohaguéicha. Oho va’ekue oparupiete omosarambi purahéi. Ojekuaa avi chupe “Índio de Casaca”.
Albuquerque
thumb|Albuquerque henda porã. Albuquerque ha'e peteĩ táva oĩ kondádo Bernalillo, tetãvore Méhiko Pyahupe. Ary 2010-pe oreko 545.852 tavayguakuéra.
Ko táva Méhiko Pyahupe itáva guasuvéva ha orekovéva ava kuéra, hákatu, ndaha'éi itavusu (Itavusu táva Santa Fe).
Correa (myesakãrã)
Pe téra Correa ikatu he'ise:
Kuarahyreike hembiapogua'u omopirĩva
thumb|Ta'angamýi hérava The searchers. Kuarahyreike hembiapogua'u omopirĩva térã Western ha'e ta'angamýi heko omopirĩva Tetãvore Joapykuéra pegua, ojejapóva kuarahyreike gotyo upe retãme, omombe'u vaka ñeñangarekohára jehasa térã ambue tembiasa ohasa kuarahyreike gotyo. Ko ñe'ẽ western ou ingleñe'ẽ ha he'ise kuarahyreike pegua.
Ko'ãga ha yma oĩ heta ta'angamýi, tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui, ñoha'ãnga ha aranduka omombe'u kuarahyreike rembiasa. Haimete opa ko'ã tembiasa ohasa saro'y XIX jave.
Joaju
(Ta'angamýi) (Tembiasagua'u'i)
Bactrocera aeroginosa
Bactrocera aeroginosa jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew & Hancock, 1981.
1 jasypoapy
Ára 1 jasypoapy ha'e ára 213ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 214ha umi ary hekope'ỹme. Umi 152 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
2 jasypoapy
Ára 2 jasypoapy ha'e ára 214ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 215ha umi ary hekope'ỹme. Umi 151 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Saára
thumb|500px|right|Saára ojehechaháicha yvateite guive. Saára (Áraveñe'ẽme: الصحراء الكبرى, aṣ-Ṣaḥrāʾ al-Kubrā, «yvy ojeiko'ỹha guasu») ha'e upe yvy ojeiko'ỹha hi'arahakúva tuichavéva, upe tave'ỹ tuichavéva mbohapyha opa umi yvy ojeiko'ỹha apytépe, Antártida ha Ártico rire. Ijyvy apekue ohupyty amo 9 065 000 km2, upéicha oĩ ipype haimete opa Áfrika ijyvy apekue pehẽngue yvategua. Saára oñemyasãi upe para Pytã guive, oñehembe'y upe para Yvy mbytére, oguahẽ meve paraguasu Atlántiko rembe'ýre.
Saára-pe ojehecha yvyku'i yvyty ohupytýva amo 193 m ijyvatekue. Ko ñe'ẽ Saára ou araveñe'ẽ pegua, ohasa rire karaiñe'ẽ rupi ha upéicha oñemoambue ko ñe'ẽ صحرا, áraveñe'ẽme he'iséva yvy ojeiko'ỹha ha oje'e [Sáhara].
Bactrocera aethriobasis
Bactrocera aethriobasis jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Hardy, 1973.
Mali
Mali térã Máli, héra teéva hína Tavakuairetã Mali (Hyãsiañe'ẽme, République du Mali), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ha yguasu rembe'y'ỹva Áfrika ipehẽngue kuarahyreiképe. Ha'e hína tetã tuichavéva poapyha opaite Áfrika pegua, ijerére ojejuhu yvate gotyo tetã Arhélia, kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu tetãal este con Níher, kuarahyreike gotyo Mauritáña ha Senegal ha ñemby gotyo Marfil Rembe'y, Gynéa ha Vukína Fáso.
Ayrton Senna
Ayrton Senna da Silva (São Paulo, Pindoráma; 21 jasyapy ary 1960-Imola, Itália; 1 jasypo ary 1994) ha'e akue peteĩ mba'yrumýi pya'eite omboguatáva oñeñanihápe, ha'e Pindoráma pegua. Mbohapy jey ipu'aka Fórmula 1 ñani rembiesaráipe, Senna katu oĩ umi ipu'akavéva ha oñemotenondevéva apytépe ha hetaite he'i ha'e niko pilóto pya'evevaha ijojaha'ỹva.
Mali
Mali ijyvy apekue ohupyty amo 1 240 192 km² ha ipype oiko haimete 14,5 sua tekovekuéra (ojeipapaháicha ary 2009-pe ). Itavusu ha'e táva Bamako.
Ayrton Senna
Upe kuatiañe'ẽ herakuã héra Autosport 2009 aja oñe'ẽ 217 pilóto ndive (mba'yrumýi pya'eite omboguatáva) Fórmula 1 rehegua ojeiporavo hag̃ua umi pilóto ikatupyryvéva, ha omyakã kuri pe tysýi Ayrton Senna.
Zhu Xi
Zhu Xi (Chinañe'ẽme: 朱熹, 18 jasypa 1130 – 23 jasyrundy 1200) ha'e akue peteĩ iñarandúva Konfúsio rapégui Chína pegua omba'apóva Song ñamoñanga aja. Ha'e akue avei haihára, marandeko hesa'ỹijohára, mbo'ehára ha jokuaikuaahára. Ojehechakuaa chupe peteĩ umi mbohapy iñarandúva mba'eguasuvéva Konfúsio rapépe. He organized the classic works of Confucianism and contributed to the philosophy of Konfúsio rape pyahu. Heñói Chína retãvore hérava Fujian.
Ayrton Senna
Ko pilóto oñani heta atyvetépe: Toleman, Lotus, McLaren ha Williams, ary 1984 ha 1994 mbytépe, ipu'aka Fórmula 1 ñani rembiesarái pavẽme 1988, 1990 ha 1991-me, osẽ mokõiha 1989 ha 1993-pe, mbohapyha 1987 arýpe ha irundyha 1985, 1986 ha 1992-me, upéicha ojehecha 41 jey ipu'aka (poteĩ jey Mónako Jopói Guasu ñeñaníme, mba'e ijojaha'ỹva ko'ãga peve).
Mali
Ko tetã oñemohenda poapy yvy pehẽngue rupive, ojehecha avei ipehẽnguenguéra yvate pegua hi'arahakuvéva oĩgui Saára imbyteitépe, ha ipehẽnguenguéra ñemby pegua, oikohápe haimete opa Mali retãyguakuéra, umi ysyry guasu tetã Níger ha Senegal ypýpe. Mali ipirapire mba'apo ñemohenda ropyta ha'e katuete ñemitỹ ha pirakutu. Oikóramo jepe ijyvýre mba'epy opaichagua: itaju, uránio ha juky techapyrãme, Mali retãyguakuéra imboriahu ha ko tetã oĩ umi tetã imboriahuvéva opa Yvýgui mbytépe.
Ayrton Senna
Ayrton Senna omano imba'yrumýi oñembota vaíre Tamburello ñeñaníme, tape vore ikarapãitévape, ojejapo aja San Marino Jopói Guasu 1994 rehegua. Peteĩ mba'emi po'i ha puku kuarepoti ijapopyre osẽ imba'yrumýigui ha oike iñakãme, oikutu vai chupe ha omano. Pindoráma rekuái ojapouka mbohapy ára ñembyasyrã orojahe'o hag̃ua omano rire Ayrton Senna, amove peteĩ sua tapicha oho iñeñotỹme. Herakuãitégui ojegueromandu'a chupe oparupi.
Mali
Mali ijyvy apekue ko'ãgagua ha'e akue mbohapy mburuvi guasu ymaguare Áfrika Kuarahyreikégua ijyvy apekue, umíva oreko akue ipoguýpe opaite ñemu ohasáva Saára rupi: Mburuvi Gána pegua, Mburuvi Mali pegua (upe mburuvígui ou ko tetã réra ko'ãgagua) ha Mburuvi songái. Amo sa'ary XIX ipahápe, tetã Mali oĩ Hyãsia ipoguýpe, ha oike upe kolónia héra Sudáno Hyãsiagua ipype. Ary 1959 ohupyty isãso tetã Senegal ndive, upéicha oñepyrũ upe Mali Joaty, oñembojeíva peteĩ ary rire.
Ayrton Senna
Omano guive Ayrton Senna ha Roland Ratzenberger hetaite oñemoporã Fórmula 1 ani hag̃ua oiko jey upéicha.
Mali
Oiko rire aty ojokuaikuaáva peteĩnte Mali rekuáire, ojehu golpe de Estado ary 1991-pe ha upéicha ojejapo léi guasu pyahúva ha oñemoĩ ko tetã jekopytyjoja rekópe ha aty ojokuaikuaáva hetáva. Haimete opa Mali retãyguakuéra mbytére imboriahuiterei, orekógui 1,90 dólar térã sa'ive oiko hag̃ua ñavõ ára.
Mononoke Hime
Mononoke Hime (もののけ姫) ha'e peteĩ ta'angamýi moha'angapyre Hapõ retãgui ojejapo 1997-pe ha omotenonde Hayao Miyazaki. Imba'eapohára tenondegua ha'e Yōji Matsuda, Yuriko Ishida, Yūko Tanaka, Kaoru Kobayashi, Masahiko Nishimura, Akihiro Miwa, Mitsuko Mori ha Hisaya Morishige.
Omombe'u peteĩ ka'aguy rembiasa Hapõ Ymaguarépe, upépe póra oiko ha oñangareko hikuái ka'aguýre, sapy'ánte oguahẽ upépe yvypóra ha oñepyrũ oipuru vai ka'aguy mba'ekuéra.
Síki jerovia
Síki jerovia ha'e niko peteĩ jeroviapy oñepyrũ Índia retãme karai Guru Nanak omoñepyrũva (1469-1540), ijypy niko oĩ oñembohovaiségui umi Indu jerovia ha islã mbo'e saro'y XVI ha XVII aja. Ko jeroviapy aranduka marangatu herakuãvéva ojehero Guru Granth Sahib. Umi ijegueroviapy apytépe upe mba'eguasuvéva he'i tapichakuéra ojepy'amongeta va'erãha Tupã rérape, ambuéva he'i guru oporomboguata va'erãha tekorãpe ani hag̃ua tapichakuéra ho'a ijepokuaa vaípe, ko jeroviapy ombo'e opa yvypóra heko jojaitéva ha orovia va'erã Tupã reko porãre.
Hudío jerovia
Hudío jerovia ha'e niko opa umi jegueroviapy hudiokuéra arandupýpe ha tavarandúpe. Ojehechakuaa tembiasakuére kóva niko jeroviapy ymaguareveha umi oroviáva peteĩ tupãre apytépe, ko atýpe oĩ Hesu rape ha islã, umi mokõiva oñepyrũ akue avei Kuarahyresẽ Aguĩguápe ha ijypy ou Hudío jeroviágui, ã mbohapy jeroviapy ojehero niko «Abraham jeroviapykuéra». Hudío jerovia hína pe oreko sa'ive ojeroviáva ã mbohapy apytépe.
Paraguái ha Arahentína tetãkorapy
miniaturadeimagen|308x308px|[[Paraguái ha Arahentína yvy ra'anga.]] Pe Paraguái ha Arahentína tetãkorapy ha'e peteĩ tetãkorapy oguerekóva peteĩ 1690 km pukukue omboja'óva Paraguái Tavakuairetã ha Arahentína Tavakuairetã.
Ko tetãkorapy ojejapo mbohapy ysyry guasu rupive, umíva ha'e ysyry Paraguái, ysyry Araguay ha ysyry Parana. Paraguái tavusu, Paraguay, ojejuhu hína ysyry Paraguái yrembe'ýpe kuarahyresẽyguápe, kóva oguereko peteĩ tetãkorapy Arahentína ndive.