cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Turismo aventura Paraguáipe
Parque Manantial
Ko tenda iporã jaguatahagua mba’yru jeep-pe, bicicleta osaingóva upe ysyry Capiibary ári, ikatu avei jaha upérupi kavaju ha ave camión-pe.
Salto Monday
300px|right|thumb|Salto Monday
Salto Monday opyta 10 km Ciudad del Este-gui, ha’éva táva omyakãva ko tetãvore Alto Paraná. Monday ha’e peteĩ yjepo oguerekóva 45 metro. Ha’e yjepo ijyvatevéva ko ñane retã Paraguáipe. Ymave raka’e ko tenda ha’e opytu’uha umi ñande ypykukéra Guarani tape puku oipykúivo. Ko mba’e neporã hechapyrãva ikatu jahecha oñemoĩ rupi ko’ápe tape jehasaha yvate ha avei tenda oñembosako’íva ñeñañarã.
Ko tendárupi avei ikatu jajesarekomi mymbakuéra porãita oĩva ko’árupi ha avei guyrakuéra oveve joáva. Ko jerére avei jajuhu irundy avakuéra táva, oguerekóva irundypa tapichakuéra ha’ẽva tetã guarani rehegua.
Reserva Natural del Bosque Mbaracayú rehegua
Ko reserva opyta 22 kilómetro táva Villa Ygatimí-gui. Oguereko 64.405 ha ha ikatu jaguata kanoape río Jejuimi rupi, ikatu avei jaha jahecha Salto Karapã, jaguejy rappel rupi 50 metro.
Ko reserva-re oñangareko upe Fundación Moisés Bertoni.
Cerro Tres Kandú
Ko yvyty opyta 7 kilómetro táva Garay-gui, opytáva 52 kilómetro táva Villarrica-gui ha ikatu ñaguahẽ ruta táva San Juan Nepomuceno rupi. Tres Kandú jajuhu upe yvyty ijyvatevéva tetã Paraguáipe, oguerekóva 842 metro.
Parque Nacional Cerro Corá
Ko Parque Nacional Cerro Corá opyta 494 kilómetro táva Paraguaýgui. Jajuhúta 50 kilómetro táva Pedro Juan Caballero-gui. Ikatu ñaguahẽ jahárõ Ruta 5 rupi.
Ko parque ha’e avei okohague upe Guerra de la Triple Alianza, upe 1 jasyapy ary 1870 ramo guare, ha avei ojejukahaguépe Mariscal Francisco Solano López, ysyry Aquidabán Nigui rembe’ýpe.
Oguereko ñemañaha jahechahaguã upe “Cerro Muralla”, ikatuhágui umi oúva ko’ápe oehca umi yvytykuéra omongoráva ko tenda, upéva rupi oñembohéra “Cerro Corá”.
Turismo Fluvial
Paraguái oguereko avei koã iporãitéva ysyryguasu ha’éra rio Paraguay ha Paraná, ome’ẽva ko’arupigua ha umi oúvape oguata heta hechapyrã ha avei ikatu oho oguatá pe ýre mba’yrukuérape.
Umivarã jajuhúta heta mba’yrukuéra tuicha ha iporãva. Ko’ãva apytépe oĩ:
Arroyo Tagatiyá
Opyta 90 kilómetro táva Concepción-gui. Ikatu ñaguahẽ ko’apeve Ruta ohóva táva Vallemime.
Ikatu avei jaha’ã Snorkeling, jahechahápe heta mba’eporã ha avei heta pirakuéra opáichagua umi ýre.
Avei ikatu jaguejy jaipuruhápe gomones, jeguata kavaju’ári, tirolesa ha senderismo.
Laguna Sirena
Ko yno’õ opyta táva Cerrito, tetãvore Ñeembucú-pe 350 kilómetro táva Paraguaýgui. Ikatu ñaguahẽ mokõ tape rupi: Paraguay guive Pilar rupi ha Paraguay guive San Ignacio, departamento de Misiones rupi, jahasávo jahávo tavavore’i Laureles rupi.
Ko yno’õ oguereko y potĩ porã ha avei jajuhúta yrembe’y potĩ oguerekóva yvyku’i morotĩ porã.
Umi oúva oguatá ko’árupi ikatu oñeha’ã oguahẽ umi umi isla hi’aguĩvape, upevarã ikatu oipuru umi umi barco-kuéra ojejapóva ko’ã mba’erãvoi.
Yvykuk’ikuéra yrembe’ýru´piguápe katu ojejuhúta tembipurukuéra ñai’ũgui ijapopyre, ta’ãnga aita ha avei kambuchi tapichakuéra retekue oñeñotỹhague ñande ypykuéra ymave ko’árupi oikovéva oipuru va’eku.
Katuete ko’ã mba’e ombouséta umi tapicha ohechaséva koã mba’e arqueología rehegua.
Ko’ápe jajuhúta yrembe’y oñembojahápe barco-kuéra hetahápe tembiapokuéra ha ojehasahaguã táva Jahapé gotyo, Corrientes provincia, tetã Argentina rehegua. Oĩ katu barco-kuéra ohóva isla Martín García-pe, ha’éva yvyku’i atýra neporãva, jajuhutahápe ka’aguy ojeike’ỹha ha avei heta mymba ha yvyrakuéra porã porã.
Y kirirĩ asy ko Laguna Sirena-pegua avei ikatu jaipuru ñembosaraikuéra yrupigua ha’éva ski ha avei surf.
Mba'epytu ra'ãha
Mba'epytu ra'ãha ha'e peteĩ tembiporu oha'ã mba'epytu, ararovápe. Ojejapo peteĩháme guive oñemoambue ha oñembopyahu heta.
Umi itamembeyku mba'epytu ra'ãha jejapopy iñepyrũre, itamembeyku (mekúrio) niko oñembovu oñembyakúvo ha upévare ojepuru heta ymaguare jejapo hag̃ua mba'epytu ra'ãha.
Posẽ
Posẽ térã pirapo ha'e opaichagua pira rete pehẽnguemi, pepomícha, umíva mymba oiko y|ýre oipuru oñemỹi hag̃ua ha ojevava porã hag̃ua.
Oĩ posẽ ojejuhúva atukupépe, pyti'ápe, tuguáipe ha ambue pira retépe.
Neelándañe'ẽ
Holandañe'ẽ ha'e ku ñe'ẽ hermániko ha indoeuropapegua oñe'ẽva Holanda ha Surinam. Ñe'ẽ rapykuere oñemboja'óva mbohapy árape: holandañe'ẽ ymaguare térã fránsiko guy gotyo ymaguare (Sa ro'y XII peve), holandañe'ẽ mbytepegua (S. XVI peve) ha holandañe'ẽ ipyahuvéva.
Ára peteĩháme oike kuatiahai ñe'ẽregua itujavéva (s. IX). Ára mokõiháme opu'ã mba'e repy ha tekopy yvy gotyogua (Flandes ha Bravante). Ára mbohapyhápe, oñemoha'eñómarõ tetã yvate gotyo (1648), Países Vájos ko'ãgagua, ñe'ẽ pohýi oho Holanda yvy gotyo, ha ápe oiko chugui iñe'ẽjoavýrõ, ha jepe ojekuaa hapoha mbytepeguáre, osẽ holandañe'ẽ mbyky.
Ñe'ẽjoavy holandañe'ẽ, flaménko kuarahyreike pegua (Selandes ndive), Vravánso (flaménko oriental ndive) ha limburgo ñe'ẽ.
Anguja guasu
thumb|Anguja guasu. Anguja guasu ha'e peteĩ mymba okambúva ha oñapi'ũva. Ipukukue ha'e 30 cm ha ipohyikue ha'e 300 g. Oĩ opa yvórape. Anguja guasu ho'u opamba'e tembi'ukuéra, ho'u anguja avei, yvakuéra, ka'avo, so'o ha ambue mymba michĩ.
Paraguái mburuvichakuéra
thumb|Santiago Peña, Paraguái retã tendota ko'ag̃agua. Mburuvicha térã tendota ha'e tetã myakãhára. Karaiñe'ẽme oje'e chupe presidente, térã mburuvicha. Ñe'ẽ "presidente", oje'ehaicha karaiñe'ẽme ou latín ñe'ēgui avei: praesidere, "sentarse al frente"; avañe'ẽme: "oguapýva tenondete".
Tendota niko peteĩ aty hápe oje'e upe tapicha omotenondéva upe aty, péicha jajuhu; presidente la asamblea general, presidente del Congreso, presidente la cooperativa, ha ambueve.
Ha ikatu opavavénte he'i presidente umi tendotakuérape. Presidente kuéra omotenonde tetã Poder Ejecutivo ruvicha ramo. Ko ñemohenda ojeipuru ypy Estados Unidos léi guasu pe ha ikatu ko'ag̃a g̃uarã opa tetãmema ojeguereko peteĩ Presidente, ha kuña ramo ikatu oje'e chupe Presidenta.
Opavave tetãnguéra ha'éva Estado Repúblicava rupi presidenterã ojehupi vóto rupive ha omanda 5 térã hetave ary pukukue aja. Paraguái rendota ha'e hína karai Santiago Peña, ipokatúva ko tetã tuichakue javeve. Ojupi 15 jasypoapy 2023.
Ñe'ẽpykuaa Guaraníme
ÑE'ẼPYKUAA GUARANÍME (SEMÁNTICA GUARANI)
ÑE’ẼPYKUAA
HE’ISÉVA
Ñe’ẽpykuaa (semántica) niko ñe’ẽkuaaty (lingüística) vore ohesa’ỹijóva opaite ñe’ẽ -peteĩ ñe’ẽtegua (lengua)- he’iséva, yma guive ága peve. Iporã jaikuaa oĩha ñe’ẽ he’iséva’ekue peteĩ mba’e ñepyrũrãme ha upéi katu iñambuepaitéva he’isévape; oĩháicha avei ñe’ẽ naiñambuéiva upe he’isévape.
GUARANI RETEPYKATU
Jaikuaaháicha, ñane ñe’ẽte Guarani oheja hapykuére Amérikape hetaiterei ñe’ẽme, ombohérava tetã ha táva, jepémo umíva ko’ág̃a rupi, oñemoñe’ẽ ha ojehaivaipa. Péicha: “Para-guái” (ha’éva Para-gua-y), Japeju (ha’éva Y-ape-ju), Uruguái (ha’éva Ũrugua-y) ha Itamarati (ha’éva Ita-marã-tĩ).
Ja’ekuaa avei Guarani oherohague opa mba’e oĩva hekohápe. Ka’avo térã mba’ehekove’ỹva, ohero hag̃ua Guarani oipurúkuri ñe’ẽpehẽtai upeigua “ty (ndy)” ohechauka hag̃ua umi mba’e aty. Péicha umi tenda:
Ka'avo (vegetal)
-Aguai hetahápe, ombohérakuri aguaity, -Kurupa’y hetahápe, ombohérakuri kurupa’yty, -Ka’arẽ hetahápe ombohérakuri ka’arẽndy, -Ky’ỹi hetahápe ombohérakuri ky’ỹindy, ha -Mbokaja hetahápe, ombohérakuri mbokajaty.
Mba’ehekove’ỹva (mineral) - Juky hetahápe, ombohérakuri jukyty, - Yvy hetahápe, ombohérakuri yvyty (yvytyrusu), - Ita hetahápe, ombohérakuri itaty, ha - Yvy hũ hetahápe, ombohérakuri Yvyhũndy. Mymba -umíva apytépe: ava- hetahápe katu, Guarani oi-purúkuri ñe’ẽpehẽtai upeigua “kua”. Péicha, techapyrãrõ:
Mymba
-Ype hétahape, ombohérakuri ypekua, - Jaguarete hetahápe, ombohérakuri jaguaretekua, - Guasu hetahápe, ombohérakuri guasukua, - Tapira hetahápe, ombohérakuri tapirakua (tapirakuay), - Kamba hetahápe, ombohérakuri kambakua, ha - Te’ýi hetahápe, ombohérakuri te’ýi (te’yikuary)
Upéicha avei, Ñande Ypykue oipuru avei ñe’ẽpehẽtai upeigua “y”, ombohéra hagua yvyra. Péicha:
Y’akã ha Ysyry
Heta ñe’ẽ ko’ã jahechava’ekue apytégui, ko’ága oñemoñe’ẽ ha ojehai vai. Péicha:
Avañe’ẽme oĩ opaichagua tekoharyapura’ã (sonidos onomatopéyicos). Péicha:
Avei oñemoheñói heta ñe’ẽ pyahu ha upevarã ojepurúku-ri Guarani ñe’ẽrapovoi. Péicha:
Iporã ja’e avei heta ñe’ẽ oñemoheñoihague ñe’ẽra’ãnga (calco) rupive, péicha ojehecha mba’épa he’ise pytagua ñe’ẽ ha uperire ojejapo ijoguaha.
Ta’ãngambyry 	(televisión) Pumbyry		(teléfono) Avakuaaty	(antropología) Ñe’ẽkuaaty	(lingüística)
Oĩ avei ñe’ẽ omoambuéva upe he’iséva: Kavaju 	mymba / jeja’o (omongavaju chupe) Jagua	mymba / oporomombe’úva (Chive ojagua cherehe) Péicha avei oĩ hetaiterei ñe’ẽ ha ñe’ẽjoaju juehegua.
Fuentes
Por David Galeano Olivera (ATENEO DE LENGUA Y CULTURA GUARANI - PARAGUAY)
Anguja kerana
Anguja kerana ha'e peteĩ mymba okambúva ha oñapi'ũva, oĩ Yvateamérika, Europa ha Asia.
Vy'a'ỹ
miniaturadeimagen|Vy'a'ỹ Vy'a'ỹ teko vy'ave'ỹ ojepy’ajopýva. Vy'a'ỹ rehegua, máva ohasa asy.
Yrypy'a
Yrypy'a oĩ ysaja ygua jave temperatura oĩ karape 0 °C térã 273,15K.
Ñemohenda:Y
Ypysyry
Ypysyry ha'e peteĩ jetepyso, yvypóra oñepysyry ha oñemboguata y apeno rupive peteĩ yvyrape ári.
Hembiasakue
Ojeikuaa amo 500 ary guare ojetepyso ypysyry Polinésia-pe. Karai James Cook oguahẽ umi ypa'ũ Havái pegua ary 1778.
Perũ yvate gotyo yvypóra ymaguare ha heta ypykue oñepysyry avei y apeno rupive. Heta avakuéra Inka mboyve oipuru va'ekue yvyrape ojehasarã y apeno rupive. Kóva he'ise ypysyry oñepyrũ Ñembyamérikap e, hákatu umi Polinésia pegua omyasãi ko jetepyso Hawái peve.
Saro'y XX jave oñemyasãi pya'e ko jetepyso Hawái guive amo Kalifórnia ha Autarália yrembe'y peve, upe guive osẽ opa tetãme.
Y apeno
thumb|Ta'angápe ojehecha y apeno ivorekuéra. Y apeno ombohasy térã ombohasy'ỹ ko jetepyso, ituichakue, ipya'e térã imbegue, ikarapã hasy avei. Umi y apeno porãite ypysyryrã ha'e umíva oñembotuicha ha upéi ojejoko yguasúre, upévare oñembohéra heta y apeno vore: Oñemohenda ituichakuére:
Tekoveapỹi
thumb|Pe Escherichia coli rekoveapỹi ra'anga. Tekoveapỹi ha'e mba'emi oikovéva oĩha opaite tekove, ka'avo ha mymba. Oĩ mymba oguerekóva peteĩ tekoveapỹi mante (umi vatéria) ha oĩ mymba oguerekóva hetére hetaiterei tekoveapỹi (umi mymba okambúva, pira, guyra ha yvypóra avei).
Oĩ mokõi tekoveapỹi ñemohendapy: umi tekoveapỹi prokarióta (umi vakytéria pegua) ha umi tekoveapỹi eukarióta (umi mymba pegua ha ka'avo pegua).
Ñe'ẽrapokuaa Guaraníme
ÑE'ẼRAPOKUAA GUARANÍME (ETIMOLOGÍA GUARANI)
HE’ISÉVA
Ñe’ẽrapokuaa (etimología) niko ñe’ẽkuaaty (lingüística) vore ohesa’ỹijóva ñe’ẽ rapo oúva ambue ñe’ẽtégui; ja’eporãsérõ, pytagua ñe’ẽtégui.
Guaraníme, jaguereko heta ñe’ẽ oúva ambue ñe’ẽtégui ha oikéva avañe’ẽ ñe’ẽndýpe. Jepémo ndaha’éi ñe’ẽ Guarani, oñemoguaraníma. Umíva apytépe ñande jaguereko ko’ãva:
Ñe’ẽrapokuaa aipórõ ohapykueho ñe’ẽ rapo oúva am-bue ñe’ẽtégui.
Ukyáña
Ukyáña ( Ukyáña ñe'ẽme : Україна; Oje'e: Ukraïna) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Európa ivore kuarahyresẽyguápe. Ojejokuái peteĩ tavakuairetã ramo oñesãmbyhýva mburuvichavy rapére. Ijyvy apekue oñemohenda tetã heko peteĩva rupive orekóva 24 óblast (tetãvore), peteĩ Tavakuairetã Hekosãsóva Kiriméa ha mokõi táva heko ambuéva: Kiev ha Sebastopol. Ukyáña ijyvy apekue niko 603 628 km² ha oiko ipype 41 732 779 tapicha. Táva Kiev hína itavusu ha pe táva orekovéva tapichakuéra ipype. Iñe'ẽ tee niko Ukyáña ñe'ẽ ha jeroviapy hetavéva niko jerovia ortodoxo.
Ñe'ẽrapokuaa Guaraníme
PYTAGUA ÑE’Ẽ GUARANÍME
Guaraníme pytagua ñe’ẽ ija ñe’ẽpurukapy (préstamo) rupive.
Ukyáña
Ukyáña marandeko oñepyrũ amo ary 882 jave oñemohendávo pe Rus Kiev pegua. Rus Kiev peguápe oiko yvypóra aty opaichagua ijypykue elávo kuarahyresẽyguakuérava, tuichaitépe umi Ruténia pegua, ha upéicha oiko Ukyáñagui umi tapicha rekoha apyte. Upe aja oiko Rus Kiev peguágui pe tetã mbaretevéva Európape, siendo Kiev la ciudad más grande ha oikohápe hetave tapicha. Sa'imínte jaikuaa Rus Kiev pegua rehegua Mongólia ondyryhague hese 1256 jave, upéicha oñehundipaite ko tetã.
Oñembyaipa rire ko Rus Kiev pegua, peteĩ umi mburuvichavete ra'y rekuái imba'ekuéva, pe Tekuái Galísia-Volínia, oñemoambue ha oiko chugui Tavetã Ruténia térã Rus-kuéra Retã ha omboguata Rus Kiev pegua sãmbyhykue. Ary 1349 jave, Tavetã Ruténia ojoaju Lituáña rehe ha upéicha oñepyrũ pe Dukádo Guasu Lituáña. Opa rire pe Rus Kiev pegua sãmbyhykue, Ruténia yvy apekue (Ukyáña hína ko'ágã) oike Tavakuairetã Hetãkõivape 1569 jave; upe rire oiko jekupytyha ha upégui oñepyrũ pe Dukádo Guasu Ruténia, hákatu umi kosáko oipota hetãrã, upéicha oñepyrũ tetã hekosãsóva pyahu ary 1648 jave héra Hetmanáto kosáko térã Ukyáña kosáko, oiko rire ñepu'ã guasu tetãygua apytépe.
Ohasami ára pukukue pe Hetmanato imba'eheta, oñepyrũ oñemboja'o mbeguehápe ha ijapaite ijyvy apekue pe Tavakuairetã Hetãkõivare ha Saráto Rrúsia peguáre (ary 1721 guive ojehero Rrúsia mburuvi), ary 1772 meve oikóvo pe Hetmanato oguepaite. Ukyáña oikóvo Rrúsia mburuvi poguýpe, oñemboyke vai Ukyáña retãyguakuéra ha iñarandupy, oñeha'ãmba ombogue hag̃ua Ruténia ñe'ẽ (Ukyáña ñe'ẽ ymaguare), upéicha oñembotove iñe'ẽporãhaipyre, imba'epu porã ha tupão ñembo'e Ukyáña ñe'ẽme.
Upéicha avei Rrúsia mburuvi ombova Ukyáña retãyguakuéra yvy mombyryitépe, upéicha oñepyrũ umi tekoha ojeheróva Ukyáña Hovyũ, Ukyáña Hũngy térã Ukyáña Sa'yju. Ho'a rire Rrúsia mburuvi, oikóvo pe Jasykõi Ñepu'ã 1917 jave, oñepyrũ Ukyáña ñorairõ isãsorã, upe ñorairõgui oñepyrũ pe Ukyáña Tekoha Retã, pe Kuarahyreike Ukyáña Tekoha Retã, pe Hetmanato Mokõiha ha pe Tavakuairetã Jolodnoyarsk. Ñorairõ pukukue aja, Kuarahyreike Ukyáña ojoajupa Ukyáña rehe 1919 jave, kóva niko oheka oisãmbyhy opa umi yvýre oikohápe hetave umi ijypykuéva Ukyáñagua: Ukyáña yvy apekue javegua, Kubán ha yvy guasu Vielorrúsia pegua ha Rrúsia pegua. Opa rire pe ñorairõ, ogue Ukyáña Tekoha Retã ha ijyvy apekue oñemboja'o Polóñare ha Joaty Soviétikore, kóva ome'ẽ yvy voremi ojejapo hag̃ua pe Tetã Soviétiko Ukyáña 1921 jave. Amo ary 1922 jave, Tetã Soviétiko Ukyáña oime umi tavakuairetã omboypýva Joaty Soviétiko apytépe.
Joaty Soviétiko poguýpe (1922-1991), Ukyáña retãygua ohasa'asyiteve oikógui Rrúsia mburuvi poguýpe, heta oñehundi ñembyahýi vaíre 1933 jave (Holodomor), upe aja omano 4 sua amo 12 sua Ukyáña retãygua ha oñeha'ãmba oguepa hag̃ua Ukyáña ñe'ẽ, upévare ko'ágã oĩ heta oñe'ẽkuaáva Rrusiañe'ẽ Ukyáña retãme. Oiko Ukyáñagui tetã hekosãsóva ára 24 jasypoapy 1991 jave, oiko rire pe golpe de Estado omboja'opa Joaty Soviétiko upe aryitépe. Upe guive, ko tetã oñemoambue oiko hag̃ua chugui tetã komunismo'ỹre, ohekáva jekopytyjoja. Ko tembiapo omokangy tetã mba'eheta arykuéra 1990 pukukue. Oñepyrũvo saro'y 21ha, Ukyáña oñemombarete jey ha oñemoporã.
Ary 2013 jave, tendota Víktor Yanukóvich oñemomombyry Európa Joajúgui ha ijave Rrúsia rehe, upéva hetaite Ukyáña retãygua oñepu'ã ombohovái hag̃ua imburuvicháre (Euromaidán), upéicha Víktor Yanukóvich okañy Rrúsiape. Upe rire, Rrúsia oñemomba'e Kiriméare (peteĩ Ukyáña retãvore) ha vore kuarahyresẽygua ambuéva Ukyáña retãme. Umi Ukyáña retãygua ojepe'aséva hetãgui ha ojoajuséva Rrúsiare he'i hekosãsoha, upéicha oñepyrũ Donbás ñorairõ 6 jasyrundy 2014 jave.
Ñe'ẽrapokuaa Guaraníme
ÑE’ẼPURUKAPY
Péicha oñembohéra umi ñe’ẽ oúva pytagua ñe’ẽtégui ha oikéva ambuépe, oñemoheñói meve upe ñe’ẽ joguaha. Umíva rehegua jaguereko Guaraníme ko’ãva:
Ñe’ẽpurukapy oñemohendajey mokõime:
Mokõive mba’e (ñe’ẽpuambue ha ñe’ẽhaiambue) ojehukuaa hikuái peteĩ ñe’ẽme. Péicha, “cabra” castellano-pegua, ohasávo Guaraníme omoambue hyapu ha ijehai: “ka-vara”.
Mboichumbe
thumb|Mboichumbe Mboichumbe herava avei Mbói chumbe ha'e umi mbói aty porombyaíva. Mboichumbe ho'u kururu michĩ, guyra'i, ambue mbói michĩ ha anguja avei. Ipukukue ha'enunga 100 cm.
Mymba ipy apytimby
Umi mymba ipy apytimby (Arthropoda) ha'e opaite oikovéva imichĩ, ipy apytykuéicha, ndoguerekóiva kangue rysýi ijatukupépe ha ikangue aty oĩ hete renondépe, ko'ã mymba'i ha'e pehẽ'a guasuvéva opa Yvy pegua, opaite tymbachu'i (taha'e eiru, tahýi, térã ha'éva panambi) ha'e niko mymba ipy apytimby, opaichagua ñandu, japeusaroto, guaiamu ha ambu'a ha'e avei mymba ipy apytimby.
Ypa'ũnguéra Malvína
Ypa'ũnguéra Malvína (ingyaterrañe'ẽme, Falkland Islands - ) ha'e hina peteĩ ypa'ũ aty oĩva Paraguasu Atlántiko ñembygyotyópe hina. Argentina he'i upéva opytaha ijyvýpe oĩ haguére plataforma continental Amérikaguape. Hese ojere paite hina upe para epicontinental Argentína pegua, 464 km ryepýpe oĩháre. – iñaguĩveha ha'e yvy akua Guardián, Provincia Santa Cruz-, oĩháre 341 km kuarahyresẽvo ypa'ũ Los Estado-gui, 1080 km kuarahyreikévo ypa'ũ Ñemby Georgia-gui ha 940 km ypa'ũ Elefante Antártidape oĩvagui.
Ypa'ũnguéra Malvina isãso myangekõi
Ypa'ũnguéra Malvína isãso ojerureva Reino Unido ha Argentina ary 1833 guive. Ko'ãga ko ypa'ũnguéra ha'e peteĩ tenda papoteĩ tenda pegua ONU oñangareko jepe'a hag̃ua pe sãso'ỹ reko.
Ypa'ũ hera
Ko ñe'ẽngue Malvinas (Malvina) ou tera Malouines, ygapóra Hyãsia pegua Louis Antoine de Bougainville ome'ẽva ko tera ary 1764 pe, jemandu'a hag̃ua pe táva Saint-Malo tetã Hyãsia-me. Ko ñe'ẽngue Falkland ou ko ñe'ẽjoaju Falkland sound.
Jejuhu
Europa juhuhára oguahẽvo ko ypa'ũ ijyvypóra'ỹva.
Ndoikuaava ko juhuhára oguahẽva peteĩháme ko ypa'ũme, hakatu oĩ heta ñemo'ã he'i juhuhára oguahẽva peteĩháme ha'eva Esteban Gómez (ary 1520), térã Simón de Alcazaba y Sotomayor ha Alonso de Camargo (ary 1540 mboyve), térã John Davis (ary 1592) ha Richard Hawkins (ary 1594). Ary 1600-pe peteĩ ygapóra Holanda pegua, herava Sebald de Weert, oguahẽ Malvinape ha omoha'anga ypa'ũ. Jasyteĩ ary 1690 pegua, John Strong Ingyaterra pegua oguahẽ ypa'ũme, ha ombohera heta tendápe.
Malvina Ñorairõ
Ñorairõ Malvina peguare niko oiko kuri Argentina ha Reino Unido ndive amoite ñembygyotyo Paraguasu Atlántiko ypa'ũnguéra Malvína, Georgia ha Sándwich-pe
Upe ñorairõ oñepyrũ 2 jasyrundy, opyrũha ára ypa'ũ argentina-kuéra; 14 jasypoteĩ peve ary 1982-pe, upérõ opyta hikuái ha omboguejy ipojoapykuéra, upémarõ Reino Unido oipuru jeýnte umi yvy pehẽ upépeygua.
Estados Unidos he'i oĩha ñorairõme Argentína ha Reino Unido hikuái, ha katu jaikuaaháicha Reino Unido Oisambyhýha. Argentína he’i upe yvype oîha oikereíva hikuái potencia invasora ha he'i umi yvy ha'eha provincia Yvy Tatápeygua. ipahaitépe upe ñorairõ omano 649 tahachi Argentina pegua, 255 tahachi Reino Unido pegua ha 3 tapicha upépeygua voi. Ohasa rire mbohapy pa ary Tetânguéra Ojoajúvape ndahesakâ porâinte gueteri mba’éichapa omyatyrôta ha máva mba’épa ko yvy, Argentina térã Reino Unido-mba'e.
Esperanto
Esperanto ha'e ñe'ẽ ojejapova'ekue jokupytyrã ambue tetãyguándi omoñepyrũva'ekue tesapohanohára hudío Poloña-gua Lukovic Lazarus Samenhof ary 1880-rupi. Oñeguenohẽ ñepyrũva'ekue iñe'ẽtekuaa ary 1887-pe. Ndojeikuaa porãi mboy avakuérapa oĩva ko yvy ape ári oñe'ẽ esperánto: oje'e oĩha 100.000 ha 200.000 ñe'ẽharakuérarupi.
Ko ñe'ẽ apopyréva ojejapova'ekue peteĩ ñe'ẽndy romániko-gui (oike'imi avei ñe'ẽ hermániko), peteĩ ñe'ẽpuandu oñemopyendáva esláva-re ha peteĩ ñe'ẽysajakuaa oñemopyendáva ñe'ẽnguéra indoeuropéa kuarahyreikeguáre. Ambue mba'épekatu, ñe'ẽjoapy ha ijepurupýpe, ojehe'a mbarete esperánto ñe'ẽharakuéra ñepyrũguare ñe'ẽ ypy, jahechakuaave rrusiañe'ẽ, poláko, alemañañe'ẽ ha hyãsiañe'ẽ.
Esperanto pya'e iñe'ẽhára heta, ñepyrũrã império rrúso ha Europa kuarahyresẽguápe raẽve ha upéi Europa kuarahyreikegua, Amérika, China ha Hapõ retãme.
Ñemby Asia
Ñemby Asia ha'e upe Asia vore ñemby gotyo opytáva ha orekóva ipype opaite tetãnguéra India ha Ahyganitã imbytépe. Ojehecha yvyreko jekuaa rupi ojeikuaa ku yvy vore Asia pegua ha'e upe Yvype Irã pegua (ñemby gotyo para Káspio ha Mbyte Asia pegua) ha upe yvyrusu michĩ India (ñemby gotyo Himalaia pegua) oiko jojávo.
Iran
Irã, héra tee hína Tavakuairetã Islã jeroviápe Irã (Peysiañe'ẽme, جمهوری اسلامی ایران, oje'éva ‘Yomhurí-ye Eslamí-ye Irán’), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ijyvy Kuarahyresẽ Aguĩguame oĩva, Kuarahyreike Ásiape. Ko tetã héra niko Péysia amo 1000 ary Kirito mboyve ary 1935 peve yvy pehẽngue kuarahyreikeguápe, ko'ãga oñembohéraramo jepe ko tetã rera mokõi, ojeiporu gueteri Péysia ha Irã. Ijerére ojejuhu Pakistán ha Ahyganitã kuarahyresẽ ngotyo; Tuykomenitã ojejuhu yvate kuarahyresẽ ngotyo; upw para Káspio ojejuhu yvate gotyo; Aservaijã ha Armenia yvate kuarahyreike gotyo; Tuykía ha Iráke kuarahyreike gotyo ha, ipahápe, y rembe'ýre ojejuhu parapyte Péysia pegua ñemby ngotyo.
Ko tetã niko tetã ijyvy tuichavéva 18ha, ijapekue hína amo 1 648 195 km², Irãme oiko amo 80 sua tapichakuéra ijypykue opaichagua. Ko tetã niko mba'eguasuite yvy ñesãmbyhýme ojejuhúgui Kuarahyresẽ Aguĩgua, Mbyte Ásia ha Ñemby Ásia apytépe. Teerã niko ko tetã itavusu, táva guasuite ojejuhuhápe tetã porokuái pyenda, umi mba'apoha ha ñoñemuha tuichavéva ha Irã arandupy pyenda ave. Irã niko tetã mbarete osẽ tenondeve umi tetã ambuévagui ijerére oĩva ojekuaa hetaite itakyra rupa ha mba'etĩ ijyvy apekue guýpe ha y rembe'ýpe, upéicha heta ára guive ko tetã omono'õ viru umi mba'ére.
Porokuái peteĩme opa 1979-pe, tetãyguanguéra oñemopu'ãvo oity hag̃ua pe porokuái peteĩme Islã jerovia ñemopu'ã rupive, umi ojeroviáva chíi rapére, upéicha oñemoheñói ko tavakuairetã Islã jeroviáre ára 1 jasyrundy ary 1979-pe.
Irã niko peteĩ umi tetã omoheñóigui Tetãnguéra Joaju aty. Irã rekuái oñemboguata ha oñemopyenda Islã Tavakuairetã Léi guasu 1979 rupive, hekome'ẽva opa umi tetã rekuái pehẽngue. Tetã sãmbyhyhára tuichavéva niko upe Irã Mburuvicha guasu, ára ha ára tendota oiporokuáiramo jepe. Tetã jerovia tee niko Islã chíi ha iñe'ẽ Peysiañe'ẽ.
Vy'apavẽ
miniaturadeimagen|Vy'apavẽ Vy'apavõ teko vy’a horýva mba’e porã jeguerekópe.
Vy'arenda
thumb|200px|Vy'arenda. T'ãnga Jan Bruegel-gua Vy'arenda tenda máva oĩ porãitereiha.
Altos
Altos ha’e distrito oĩva tetãvove Kordilléra, Paraguái retãme.
Toponimia
Ojehero avei “Altos Yvypytare”, ymave katu oje’e péicha “San Lorenzo de la Cordillera de los Altos”, kóva oĩ tavakuéra itujavéva tetã Paraguáipe. Avei ojekuaa “Terraza del País” ramo, tenda yvatépe oĩ rupi.
Clima
Ararova tetãvore Kordilléra pegua ha’e templado ha seco. Arapytu mbyte ha’e 22ºC, hakuve jave arahakúpe ohupity 39ºC ha michĩvévo araro’ýpe, 3ºC.
Demografía
Altos oguereko 13.114 ava oikóva pype, ãvagui 6.862 ha’e kuimba’e ha 6.252 ha'e kuña, jaikuaa Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos rupive.
Historia
Oñehendu mokõiháicha mba’éichapa heñoiva’ekue. Peteĩva, he’i omoñepyrũ hague Domingo Martínez de Irala, ára 10 jasyporundy ary 1538 jave ha mokõiha, Fray Luis de Bolaños ary 1580 jave, ha’erõguare peteĩha reducción guaranítica Río de la Plata ha Paraguáipe. Ary 1879 ha 1980 oguahẽ ñepyrũva’ekue umi colonos alemanes Altos-pe.
Ary 1882 rupi, oñepyrũ oñembo’e Alemania ñe’ẽ peteĩ ógape.
Ára 9 jasyporundy ary 1893 jave oñemoñepyrũ pe club Alemán Patria (Deutscher Schiess- und Sport- Verein), pe hóga oĩ Plaza de los Héroes ypýpe. Ary 1896 oguahẽvo oñepyrũ omba’apo pe Escuela Alemana Patria (Deutsche Schule) hogateépe, kóva oĩ pe tupão kupe gotyo. Ary 1926 jave ojuaju pe Escuela Alemana Patria ha Cementerio Alemán, motenondehára Alemán Patria poguýpe.
Ary 1945 jave, Estado Paraguáigua oipe’apaite opa mba’e oguerekóva ko’ã Alemania-gua ha avei mba’apo mbo’ehápegua. Ary 1952 jave mburuvicha karai Dr. Federico Chávez oho Altos-pe, ko jeho ouporã karaikuéra Otto Spindler, Federico Zichner, Hans Mehrwaldt ha Bernhard Grimm, ojerure haguã oñeme’ẽmbajey haguã chupekuéra opamba’e ojeipe’ava’ekue tendaguágui, ha tendota ome’ẽukapa chupekuára hembijerure.
Jasykõi ary 1953 jave, ko sociedad alemana oñepyrũjey omba’apo.
Motenondehárakuéra ko club Alemán Patria hetave ára omba’apóva réra ha’e:
Namombyrýi táva Altos-gui, ysyry Aguaí rembe’ýpe, oiko peteĩ mba’e ivaíva ha’éva mba’yruveve ho’a hague, omanohápe Mariscal José Félix Estigarribia.
Ko’ápe okañyva’ekue Joseph Mengele, ha’éva peteĩ científico médico nazi, ojapova’ekue experimento umi campos de concentración nazis-pe mitã, kuña ha ambuére. Mengele ha hembireko Martha ouva’ekue táva Altos-pe ary 1959 jave, pe gobierno Alemania Occidental pegua oikuaa rire moõitépa oĩ hóga táva Buenos Aires, Argentina pegua ha oguahãvo chupe peteĩ kuatia he'ihápe ohotaha ka’irãime. Hembireko ndovy’ái heta rire oheja chupe.
Ary 1960 jave, okyhyjeterei oikuaa rire pe cazador de nazis ohapykuererekaha chupe ha avei ho’a rire Adolf Eichmann, Mengele oheja táva Altos ha oho Hohenau-pe, ñemby gotyo tetã Paraguáipe.
Economía
Avakuéra Altos pegua omba’epoveha ha’e pe pohã ñana reheguápe ha café. Avei, oĩ artesanía yvyravevyiguigua, oñeñoty sandia, ka’avo hi’upýva, mymba ñangareko vaka rehegua, embutidokuéra ha ambue mba’épe.
Turismo
Pe tupão ha’e reducciones jesuíticas-rõ guare San Lorenzo Mártir rérape ojejapova’ekue.
Plaza de los Héroes oĩ táva mbytetépe.
Oikéva ko távape ombovy’a, pe kordilléra jejupi ha ojekuaahápe Yno'õ Ypakarai ha ka’aguy guasu ijerére oĩva. Jeguatarã “La Ruta Tukangua” Municipalidad omoĩva, héra péicha hetaiterei oĩ rupi tukã ko tendápe. Ko jeguataha iporãiteri pe recursos naturales oguerekóva rupi.
Artesanía rehegua imbaretevéva ha’e pe talla yvyra hérava timbógui ojejapóva, mymbakuéra ra’anga, umi mombe’ugua’u pegua ha tova rehegua (máscaras), oguerekóva sa’y opaichagua. Ko’ã máscara herakuã mombyry pe “kamba ra’anga” rupi, mulato joguaha, San Pedro ha San Pablo ára jave, ára 28 ha 29 jasypokõi jave, ko fiesta ojejapo tekoha Itaguasúpe, opytáva 2 km táva Altos-gui. Ha’e peteĩ fiesta coloniarõ guare, ojehechaukahápe mba’éichapa oñorairõva’ekue umi kamba ha guaikurukuéra. Oĩ ñembosarái opaichagua ha avei tembi’u Paraguái rehegua.
Pe ysyry Saldívar, oĩva pe reserva natural ryepýpe oguereko 4 ha rupi, ha oĩ 800 m távagui.
Pe finca El Gaucho oguereko 4 ha yvyryty guasu oĩháme, ha tembipuru opaichagua ha iporãva coloniarõ guare. Avei oĩ kavaju ári jeiko, jeguata ñu rehe ha kyhakuéra oĩva pe jahuha (piscina) rembe’ýre.
Pe Bar de Terere ha’e peteĩ tenda omopeipirũva maymávape oguahẽ ha oikuaa haguã ko mba’e herakuã guasúva rehegua Paraguái mba’etéva, ha’éva “terere”.
Ko’ápe, umi tapicha oikuaáva ko mba’e rehegua ohechaukáta ndéve mba’eichagua ka’ápa reipuruva’erã, pohã ñana, tembipuru, tenda oĩháme artesanía ha opaichagua jepurupyrã. Opyta pe tape ombojoajúva San Bernardino ha Altos ykére.
Personajes ilustres
Altos ha’e Luis Alberto del Paraná heñói hague, ha’éva karai ojeikuaa mombyrýva, hógakue oĩ gueteri ko távape. Ohova’ekua música paraguaya ndive Europa tuichakue jave, oñeme’ẽ hasguépe chupe techaramo ha momba’eguasu hembiapokue rehe.
Cómo llegar
Oñeguahẽ heta tape rupi, pe ojepuruvéva ha’e (Paraguay guive) ruta II; km 39 peve, pépe oĩ jepia ohóva táva San Bernardino-pe, ko távagui osẽ ambue tape ohóva táva Altos peve.
Kuarahy resẽ Altos-gui oĩ táva Atyra ha yvate gotyo táva Loma Grande. Ko’ã distrito ojáva táva Altos rehe: Atyra, Loma Grande, Nueva Colombia ha San Bernardino.
Yvyty Lambare
Yvyty Lambare, hérava ymaguare Yvyty Avamba'e, ha'e peteĩ yvy yvate opytáva ysyry Paraguay hembe'ýre, táva Paraguay ipype, pe tavapy ojekuaáva Itá Enramada.
Oĩ pe yvytyrysýi hérava Yvytypanema, oĩháicha umi yvyty Takumbu, Ñemby ha Jaguarõ. Ijyvatekue ha'e 156 metro yguasu ári. Hu'ãme oĩ peteĩ tenda guasu ojehecha hag̃ua Táva ári ha peteĩ tetera'ãnga ohechauka pe mburuvicha Lambare; ava guarani uru guasu España ojokuái Paraguáipe aja.
Paraguari
Paraguarí oĩ ñembýpe tava Paraguái retãme. Oĩhína tetãvore Paraguaríme. Ko távape oiko 22.174 ava (2002 ary).
Táva Paraguaigua, Departamento péicha avei hérava tavusu, opytáva 66 km tetã tavusu (Paraguaý)gui.
Héra tee
Paraguarípe oñehenói "Cuna de la Independencia Nacional", pe 13 jasyteĩ 1811-me, paraguaikuéra Yegros, Gamarra ha Cabañas ha avei itropa-kuéra, omboguevi ejército argentino omotenondéva general Dr. Manuel Belgrano ñorairõ Cerro Mbaépe, ha péicha omopyenda porã Paraguái Sãso.
1775-pe Agustín Fernando de Pinedo ofunda ko táva peteĩ yvyty ári, oñemosẽmba aremi rire umi jesuita Paraguáigui. 18 jasypoapy 1960-pe oiko chugui Distrito.
Yvykuaa
Tavusu Paraguari opyta 66 km Paraguaýgui; ojere rehe, yvate gotyo, opyta cerranía de la Cordillera de los Altos ha yvy gotyo katu  yvype jepyso tuicha peteĩ.
Ojere hese cerro Santo Tomás, Cerro Perõ (Cerro Pelado) ha Cerro Porteño. 250px |left |thumb |Yvytykuéra Paraguarípe
Ararova
Hakukue ñamombytétaramo 21 º C rupi, arahaku aja katu og̃uahẽ 39º C peve ha araro’y aja oguejy 2º C peve.
Demografía
Paraguari oguereko 22.154 tapicha oikóva pype, ijapyteguikuéra 11.053 kuimba’e ha 11.101 kuña; péicha he’i Censo Guasu ojejapova’ekue 2002-me.
Tavaitépe oiko 8.307 tapicha ha okaháre katu 13.847.
Ekonomia
Kokue ha mymbañemoñemoña, ha avei tape porã orekóva, oipytyvõ Paraguarípe omog̃uahẽ hag̃ua heta hi’upyrã Paraguaýpe.
Ha’e peteĩ táva ojehepyme’ẽhápe heta mba’e tapichakuéra rembiapo. Upéichante avei peteĩ tenda tekombo’e oguataha porãhápe.
Oĩ cantera oñeguenohẽhágui itara’ỹi ha tovatĩ.
MBa’yruguata
Oñeg̃uahẽ hag̃ua ápe ikatu ojejupi mba’yruguatápe Terminal Paraguaýpe, ỹrõ Avda. Eusebio Ayala-pe, ohasaha rupi manterei mba’yruguata oporogueraháva Paraguarípe.
Ojejúramo kuarahy resẽgui ruta Nº 2 rupi, oñeg̃uahẽ hag̃ua Paraguarípe ojejuva’erã ruta "Rogelio Benitez", 7 km ojehasa rire Eusebio Ayala.
Hekoasakue
Agustín Fernando de Pinedo ofundava’ekue Carlos III, España-gua Rey, oipota rupi péicha ojejapo, jesuita-kuera oñemosẽmba rire. Opyta ipopekuéra mba’erepy: estancias de Paraguarí “Tavapy” ha “Campo Grande”.
Paraguarípe opytava’ekue oiko heta español, oúva Burgos ha Andalucía-gui; chupekuéra ogustaitereími tóro ñemoñarõ, upévare ko távape ojekuaa “cuna de toreros” ramo.
Compañía de Jesús, pe sa’ary VII-pe oiko peteĩ estancia-pe, oĩ haguépe Rey Carlos III omosẽ meve chupe.
Turismo
Vy’aguasu táva ñangarekoha Santo Tomas ñemomorãha árape, oiko tóro ñemoñarõ, “toro moñaroha” ha avei Santo ñemboguata ohopahápe tavayguakuéra.
Ruta ombojoajúva Paraguarí Piribebuy ndive oimenevoi pe tape iporãvéva ko tetãmegua, ha’e ombojoaju rupi heta tenda turístico, oipysóva tesa renondépe yvyty ha ysyry porã ag̃uiete Paraguaýgui.
Reserva Mbatoví ha’e peteĩva umíva apytépe, opytáva 72 km Paraguaýgui ruta hũ ombojupytýva Ruta I Ruta II,  ha tenda ojepyta  hag̃ua Chololó, Pinamar, Piraretá ha ambueve.
Museo de la Artillería opyta tavaitépe, ha’e rupi Comando de Artillería del Ejército oĩha; upépe ojehechauka mboka guasu ha ambue mboka yma guare, upéichante avei trofeo, ta’anga ha kuatia. Barrio Kamba Kokue ohechauka oĩ hague tembiguái umi Misiones-pe.
Tren opytaha ko tavapegua oĩ umi itujavéva América-pegua apytépe.
Turista-kuéra ohecharamo tupão ha ambue óga yama.
Pepo'atãrupa Pleiku
240px|right|thumb|Aeropuerto Pleiku Pepo'atãrupa Pleiku (Vieñañe'ẽ: Sân bay Pleiku), oime táva Pleiku, tetã Vienã-me, ko pepo'atãrupa oguereko peteĩ tape tuichakue ha'éva 1817m x 30 m (asfalto), ikatu oipuru peteĩ aviõ ha'éva ATR-72 háicha.
Tarekaja
thumb|Tarekaja. Tarekaja ha'e umi mymba aty otyryrýva oikóva ýpe térã yvýre. Iñakã’imi ojogua mbóipe ha oñongatu jepi ipire atãguýpe Ipy ha huguái mbyky mimi. Ijape hũ ha hovyũngy. Oiko "tarekaja parapegua", "kangapara" (ysyrypegua) ha karumbe (yvypegua).
Ñandu Pysã
thumb|200px|Ñandu Pysã
Ñandu Pysã (héra avei Crux térã Cruz del Sur) ha'e peteĩ mbyjaty oĩva yvaga ñembýpe peteĩ Mborevi Rape vorépe.
Arapoteĩ marangatu
250px|thumb|right|Cristo Crucificado, ojapo Diego Velázquez (1599-1660) Ko árape ojeromandu'a [[Hesu Nasaregua|Hesu Kirito omano kurusúre. ]] Arapoteĩ marangatu ha'e pe ára poteĩha pe Arapokõindy Marangatu pegua, Hesu rape ojeroviáva omboarete ha ojeromandu'a umi ára Hesu Kirito ojejapyhy, oñemoinge ramo tovakeópe, ojehupíramo kurusúre, omano ha oikovejeýramo guare. Ko ára imba'eguasúko Hesu rape ojeroviávape, ojeromandu'águi Hesu Kirito omano kurusúre, upévare pe katóliko jerovia oporojapouka karu'ỹ ha so'o je'u'ỹ.
Ñemboarete
Pe arapoteĩ katu, heta tetãme asaje rupi, tupãópe hyapu peteĩ yvyrapararã, oporohenóiva. Péva ojehu vove, opavavéva oho tupãópe ogueromandu'ajey hag̃ua Hesu Kirito ñemano. Upépe oikoraẽ mandu'a upe kurusu rapére (vía crucis); ha upéva rire katu Hesu Kirito ra'ãnga ojehupijey kurusúre ha ojeromandu'a umi "pokõi ñe'ẽ". Upéi Hesu Kirito rete oñemboguejy ha oñemoinge tupão ryepýpe ha opavavéva oñemboja ojapóvo pe tupãitũ.
Ára kuéra
Ko'ã hína Arapokõindy Marangatu ára:
Carolus Linnaeus
Carolus Linnaeus (suesiañe'ẽme: Carl Nilsson Linæus, omolatinaherava: Carolus Linnæus, herava avei upéichagua Carl von Linné; Råshult, Suesia, 23 jasypo ary 1707 – Uppsala, Suesia, 10 jasyteĩ ary 1778), ha'eva peteĩ tembikuaatyhára, oikovevakuaahára, ka'avorekokuaahára ha mymbakuaahára Suesiapegua, omyatyrõ porãve ko "Omboherokõiva Ãgagua". Ko karai ha'e tekovemohenda ãgagua ñepyrũhára ha yvyrekokuaa itúva.
Tetãvore Guaira
Guaira ha'e tetãvore Paraguái retãmegua, oĩva arasẽ ha kuarahy resẽ gotyo. Itávaguasu ha'ehína Villarrica. Ko tetãvorepe oiko 176.933 ava (2002 ary).
Oguereko yvy 3.846 km² ha 178.130 ava oikóva pype (2008 ary).
Oñeguahë pépe ruta VIII Blás Garay rupive.
Heñói ára 14 jasypo ary 1570 jave Ruy Díaz de Melgarejo rupi.
Distritos
thumb|200px Ko tetãvore oñemboja’o 17 distrito-pe:
Apostillas
Pe siglo XIX peve oje’egueteri chupe La Guayrá ýrõ Guairá avei La Pinería (ko ipaha pegue oguereko rupi ka’aguy tuicháva cury), ko tenda oïva’ekue Cabildo de Asunción poguýpe, kuarahy resẽ gotyo ysyry guasu Paranágui pe línea del Tratado de Tordesillas peve. Ko yvýpe avei oñepyrü tembiasakue umi misiones jesuíticas del Guayrá, opaha peve yvyate gotyo ysyry Paranapanema ýrö ambue oĩ he’íva ysyry guasu Tiete peve, ha ysyry Yguazú nemby gotyo. Kóicha hérava’ekue Guayráýrõ Guairá ko yvy guasu ko´ága hetave ha’éva estado de Paraná mba’éva, umi sa ary XVI ha XVIII oĩkuri tavakuéra omoheñóiva’ekue España-gua (Ontiveros, Ciudad Real del Guayra, Villa Rica del Espíritu Santo) ha umi ava aty omoñepurũva hesuitakuéra (reducciones fundadas por los jesuítas), ãva ha’e San Ignacio Guazú, Santa María del Iguazú (actual Foz do Iguaçú), Pirapó, Loreto ha ambue.
Ko’ã táva ohundiva’ekue umi malocas, ava mbyatyha, de esclavistas bandeirantes oúva São Paulo-gui, péicha rupi heta yvpóra osẽ tendágui ha oho kuarahy reike gotyo ysyry guasu Paranágui (ko’ápe oñepyrũjey Villarrica, ko’ágã táva Villarrica), ýrő ñemby gotyo pe ysyyry Iguazú ypýpe (oñemoñepyrü haguépe San Ignacio, héra ñepyrũ San Ignacio Miní, Loreto ha ambue).
Pe Salto del Guairá ýrõ Salto de Canendiyú, ombohérava umi Brasil-gua "Salto das Sete Quedas, ysyry guasu Paranáme aimete ojuasahápe pe paralelo 24º S, péve opa umi ygaguasu jeho. Ko’ãga rupi ko táva Paraguáigua hérava Salto del Guairá ha táva Brasil-gua Guiara ohechauka moõitépa opytava’ekue pe tenda iporãmbajepéva, y ho’áva yvatégui, ary 1980 guive oñuãva chupe represa de Itaipú.
Ubicación
Ko tetãvore oĩ Región Oriental mbytépe. Guairá, héra oúva guai: mozos ha ra: lugar, ha’e tetãvore Paraguái retãmeijyvy iporãvéva kokuépe guarã. Yvate gotyo oja tetãvore Ka'aguasu rehe; kuarahy resẽ gotyo K'aaguasu ha Ka'asapa rehe; ñemby gotyo, Caazapá, ha kuarahy reike gotyo tetãvore Paraguari rehe. Peteĩ hendápe pe Kordillera de Ka'aguasu oike ijyvýpe, kuarahy resẽ, kuarahy reike gotyo, oñembohéra Monte Rosario. Opahápe kuarahy reike gotyo oiko chugui yvyty hérava Villarrica ýrõ Ybytyrusu. Ko tetãvore oguereko 17 distritos. Ipaha pegua, Doctor Bottrell, oikókuri ary 1983 jave.
== Tetãnguéra --
Ko tetãvorépe ojekuaa mbohapy tenda ijojaha’ỹva. Peteĩháme yvy serranía de Villarrica ýrõ Ybytyrusu, oĩháme yvy yvate, ojekáva ha ka’aguy. Mokõiháme oĩ pe centro occidental, oguerekóva yvy porã. Pe ñemby kuarahyreike gotyo jajuhu mbohapyha tenda, hetaveha ojeiko ijyvy porã rupi. Mymba ñangarekorã iporãiterei avei.
Ybytyrusu rire avei oĩ umi Yvyty perõ, Polilla, Itape, León, Cerrito ha Tres Candú, oguerekóva 848 m, ijyvatevéva tetãme. Guairápe omboykue ysyry guasu Tebicuary ha ambue ysyry: Tebicuarymi, ysyrykuéra Yhakã Guasu, Yhakãmi, Aguapety, Guasu, Takuára. Avei oĩ tetãvorépe ysyry Pirapo Guasu ha ysyry Pirapomi.
Ambue hendápe ko tetãvorépe oĩ avei ysyrykuéra: Bobo, Orory, Mitã’i, Caundy, Doña Juana ha Paso Pindo.
Clima
Ararova oguerekóva ha’e iporãva ha ome’ẽva tesãi, arapytu mbyte ha’e 21 °C. Arahakúpe ohupitykuaa 38 °C; araro’y jave oguejy 1 °C. Jasykuéra jasypa ha jasypateĩ jave okyeterei. Ary pukukue okykue ha’e 1.537 mm.
Demografía
Oikóva pype ha’e 161.991 ava, 47.300 ava tavaháre ha 114. 691 katu oiko okarahápe.
Tembiasakue
Ko tetãvore rembiasakue ojuajuete táva guasu oñepyrũrõ guare rembiasakuére rehe: Villarrica. Táva Villarrica del Espíritu Santo omoñepyrũ Ruy Díaz de Melgarejo ára 14 jasypo ary 1570 jave pe Guairá itujávape, ãga yvy Brasil mba’e. Umi bandeirante ombyapura térã ojukaiterei rupi tendaguápe ko táva heta jave ova oĩhágui, pokõi jave, oĩháme ko’ãga 1682 guive: Ybytyrusu ykére. Umi franciscano oiptyvõva’ekue opyrũha haguã, omoñepyrũva hikuái ary 1686 jave peteĩ ava aty (reducción guaraní) Itapépe.
Ary 1906 jave oñepyrũ tetãvore irundyha, oĩháme Villarrica, Itapé, Hiaty, Mbocayaty ha Yataity. Pe sa aru pukukue jave (siglo XX), yvyra ha ka’a rehe ñemba’apo, ojáva avei pe yvypora Ka'aguasu peguávare, ha avei imbaretéva tenda ha’éva ava rekoha guasu Villarrica, ohasape ferrocarril kuarahy osẽ ha kuarahy oike gotyo tetãvore ryepýpe, oguerúva ko tendápe ñepytyvő tuicháva.
Poyvi
Oñemboja’o mokői hendápe peteĩcha. Peteĩ hérava superior, sa’y hovyngy (celeste), ha'éva y ha ára sa’ykuéra; ambue inferior, sa’y pytãhũva (púrpura), ojoguáva parral ápe. Avei omonei pe rango ha jerarquía Tupão Katólico pegua.
Escudo
Pe escudo oñemboja’o irundy hendápe, ojekuaahápe peteĩ óga oguerekóva rasgos coloniales, paisaje natural tenda pegua, oĩháme pe serranía del Ybytyrusu, parral, takuare’ẽ ha peteĩ aranduka kupe, ojekuaahápe números romanos rupi papapy ha’éva tetãvore Guairá rehegua. Pe viñeta Escudo rehegua ha’e umi mba’e ha’etéva rehegua (lo natural). Pe mbytetépe ojekuaa peteĩ panambi. Escudo, ipy gotyo he’i “Cultura de tradiciones”.
Economía
Guairá ha’e tetãvore oñemba’apohápe kokuépe. Péicha oñeñoty takuare’ẽ, hetave oñotýva, 41% tetãmegua. Ijyvýpe oĩ umi po ingenios de azúcar tuichavéva tetãmegua. Avei peteĩha oguereko hetavéva parral ha mbohapyhápe oĩ ka’a ñemba’apo rehegua. Ambue ñemity rehegua jajuhu avei papa, mandi'o, mandyju, soja, avati, kumanda ha yva. Mymbañangareko rehegua oĩ, vaka, ovecha ha kure, avei oĩ ryguasu opaichagua.
Yvyrajeityeterei rupi saivéma ohóvo mba’apo yvyra rehegua, hákatu oĩ gueteri yvyrakytĩha ha ojapóva terciadas. Industria rehegua oĩ fábricas de vino, ka’a omongu’íva, mandyju mbyatyha, destilerías de alcohol, sapatu apoha, fábrica de básculas, vakapíre omba’apóva ha kamby rehegua. Avei ao po’i rehegua, omba’apohápe 1.500 kuña. Ãva oikove Yataity ha Mbokajatýpe.
Vías de comunicación
Ko tetãvore gouereko Ruta VIII “Blás Garay” ojeíva táva Coronel Oviedo-pe umi Ruta II ha VII-gui, tape hũ Ka'asapa peve. Ñumi guive oĩ ambue tape hũ ombojuajúva San Juan Nepomuceno rehe. Oguereko avei tape hũ: Villarrica-Paraguarí, ohóva Félix Pérez Cardozo ha Coronel Martínez, Mbocayaty-Independencia, ipukukue 50 km, ha ambue osẽva Ruta VII peve, ohasáva Natalicio Talavera, Troche ha colonia Blás Garay rupi.
Guairá oguereko comunicaciones aéreas, telefónicas ha telegráficas. Ijyvýpe oĩ heta tape ohóva tetãvore ryepy tuichakue.
Educación
Ko táva Villarrica del Espíritu Santo iñepyrũmby guive omomba’e mba’ekuaa rehegua ha ko’ãgameve péicha oĩva. Ary 1585 jave umi franciscano omoñepyrũ távape pe convento Santa Bárbara, ojoajúva hese Escuela Elemental ha Superior. Siglo XVII jave, provincia de Paraguay oguerekova’ekue Villarrica ha Paraguaýpe cátedras libres de Gramática, Filosofía ha Santidad, umi pa’ikuéra franciscanos, dominicos, mercedarios ha jesuita poguýpe.
Peteĩha centro de enseñanza oguerekóva Estado Villarrica-pe oĩ ary 1859 rupi, hérava “Escuela la Patria”.
Ko’ága rupi, pe arandu pavẽ rehegua (educación superior) tetãvorépe oĩ umi Universidad Católica, Nacional ha UniNorte. Guairápe oĩ avei heta mbo’ehao, privado ha tetã mba’éva, Colegio Nacional, Colegio Ortiz Guerrero, Colegio Técnico Vocacional, Seminario Diocesano, Escuela Regional de Agricultura, Instituto Profesional Femenino, Escuela de Artes y Oficios Pío XII. Avei oguereko heta Educación Inicial ha Básica rehegua. Villarrica ha’e oïha pe Centro Regional de Educación.
Opavave distrito del departamento funcionan escuelas de Educación Básica y Bachillerato Humanístico y Técnico. Algunos de ellos cuentan también con Institutos de Formación Docente. Existe además en el departamento el Instituto de Lingüística Guaraní “ Idelguap”, que se encarga de la enseñanza del idioma, literatura y folklore guaraníes. También con iguales fines funcionan el Ateneo de Lengua y Cultura Guaraní y Guaraní Roga.
Arte y Cultura
Táva tuichavéva Guairápe, Villarrica, ha’e mba’ekuaápe táva mokõiha tetã Paraguáipe. Umi entidades sociales, culturales ha deportivas tuichavéva apytépe oĩ: Porvenir Guaireño, Centro Español, Club de Leones, Instituto de Cultura Hispánica, Teatro Municipal, Orquesta de Cámara, Escuela Municipal de Danzas, Declamación, Oratoria, Guitarra, Asociación de Productores de Caña de Azúcar, Liga Guaireña de Fútbol ha Liga Guaireña de Básquetbol.
Ary 1970 jave oñepyrũ pe Centro de Desarrollo Socioeconómico del Guairá, ha’éva ñepytyvõrã heñóiva, oĩva pype tapicha katupyry ha entes público ha privado, oguahẽseha ha’éva ñemoakãrapu’ã, económico, social ha cultural tetãvorépe. Pe fundación “Yvytyrusu”, ha’éva ambientalista, oguereko oguahẽseha ha’éva pe hérava concienciación umi avakuéra tetãvore Guairá pegua, ponoike iñambue araka’eve pe ecosistema oikoha hikuái.
Ko távape oĩ heta pujoe, Telecable ha avei Canal 8. Mbaekuaa jehecha’ýva opavave tendagua apytépe oĩ umi mombe’ugu’u ha mombe’upe rehegua, póra, pombéro, jasy jatere, kurupi, urutau, karáũ, jakare ha ambue.
Ha umi mba’e ouva’ekue Europa-gui oĩ umi fiestas patronales, kurusu ára, romería, corrida de toros, carrera de caballos, ryguasume ñorairõ, jeroky opáichagua, aokuéra, jeguaka kuña mba’éva, veladas, ha ambue.
Turismo
Tetãvore Guairá peteĩ táva emblemática ha representativa mba’ekuaa Paraguáigua: Villarrica. Peteĩ tenda ojehoveha ko távape ha’e Parque Manuel Ortiz Guerrero, 1936 mboyve, Ykua Pytã.
Ko’ápe reñandúta Villarrica ñe’ẽ. Umi mba’eporãita oĩva nembuesaraipáta opa mba’égui. Ha’e tenda ikatuhápe remombytu’u nde rete ha neñe’ẽ. Pe Parque Manuel Ortiz Guerrero oĩ noreste távagui, tekoha Ybaroty ha San Miguel pa’ũme. Ary 1960 rupi ojejapo peteĩ ta’anga ñe’ẽpapára Villarrica-gua rérape. Ko ta’anga ojapo pe escultor, Villarrica-gua avei, Javier Báez Rolón. Ára 8 jasypo ary 1983 jave, 50 ary omano hague rehegua, tanimbu ñe’ẽpapára rehegua ojegueraha ko korapy ryepýpe, ojejapóva heta tendagua rembipota. Upe ára guive, peteĩ yvyra guasu kuarahyhãme, opytu’úma ijyvyteépe. Umi verso ojapova’ekue oĩ gueteri Ybytyrusúpe. Ambue centros culturales ojehoveha avei ha’e pe Museo ha Biblioteca Municipal “Maestro Fermín López, oĩhame Natalicio Talavera, Fermín López ha Manuel Ortíz rembipurukue, armamentos ha municionesGuerra del Chaco-pe guare, pirapire yma guare (colección de monedas y billetes paraguayos); avei, arcos, hu’y heta mba’e ypykue rembiapokue.
Pe museope ikatu rehecha, tembipuru yma guare, máquinas ndojepuruvéimava, pinturas, ta’anga ha arte sacro ome’ëva jopóiramo Diócesis de Villarrica.
Distrito Itapépe oĩ lugar sagrado hérava “Paso de la Virgen”, hi’ára ha’éva 18 jasypakői. Pe santuario, ysyry Tebicuarymi rembe’ýpe, ha’e tenda ohoha heta tapicha opa hendápegua ary pukukue. Ambue tenda iporäva ha’e pe Salto Cristal, 43 m yvyatégui ho’aha y. Pe ho’ahápa hi’y ojekuaa pira’i isa’ýva ha umi ka’avokuéra ïjereregua ombohory nde resa. Yvyty Toror´pe ikatu rehecha inscripciones rúnicas, oje’éva ojapo hague umi vikingo ouramo guare, época precolombina-pe. Opa tapicha ohayhúva ao po’i rehegua ikatu ohecha ko tendápe, hetave oïha ha’e Yataity ha Mbocayaty.
Ñemby Koréa
Tetã Yvykorea (koreañe'ẽ: 대한민국) ha'e peteĩ tetã kuarahysẽ Asia pegua, oĩ ñemby gotyo Korea yvyapýpe. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Yvatekorea, ymaguare ha'eva peteĩ tetã ñóntema, Korea, ary 1945 peve. Kuarahysẽ gotyo Korea para, hérava avei para Hapõ, ñemby gotyo oĩ Korea ypo'i, yguasu ombojeiva Hapõ ha Yvykorea, ha kuarahyreike gotyo oĩ para Sa'yju.
Yvykorea renda ha'e Korea yvyapy ñemby pehẽngue ha ambue 3.000 ypa'ũnguéra ijerére, tuichaveva he'eva Jeju, Ulleungdo ha Dokdo. Yvykorea tetãygua háimete oiko itavusu hérava Seúl, térã Seul ijerére, ko'ãga oiko 49.540.000 tekove Yvykoreape.
Angol
thumb|284px|right|Angol táva Angol táva Chilepe. Ko távape oiko 53.996 (ary 2002). - 1.194 km²
Vyvypy
Vyvypy ñembovyvypy, mba’eporã ñembovyvyrã.
Rosa de Lima
Rosa de Lima térã Isabel Flores de Oliva (* Lima, 30 Jasyrundy 1586-gua -  † Lima,  24 Jasypoapy 1617-gua) oĩ ko Perũpe, santu Amerika.
Almazán
Almazán táva tetã Epañape, Soria provincia-pe.
Oikovéva: 5.727
César Alonso de las Heras
César Alonso de las Heras ohecha arapy Villaralbo, Zamora, tetã España, ára 24 jasypakõi ary 1913 jave.
Ha’eva’ekue pa’i Congregación Sagrado Corazón de Jesús de Betharram pegua, tetã Paraguáipe ojekuaáva heraha “Bayoneses”, omoñepyrũva pe Colegio de San José, ha’éva mbo’ehao pa’ũme ymave guaréva tetãmegua, omoaranduva’ekue hetaiterei tapicha ikatupyry añetéva ha avei motenondahára opaichagua.
Primeros pasos
Ojapo iñemoarandu mitãrusu mbo’ehao pegua tetã Francia-pe ha pépe oikuaaporã ñe’ẽ pe tetãme ojeipurúva ha’éva francés, ko ñe’ẽme imitãmi guive oñepyrũva’ekue ohai ñe’ẽpoty; heta ãva pegua oguereko kuatiañe’ẽ Paul Claudel ndive.
Trayectoria
Oguahẽ tetã Paraguáipe ára 10 jasykõi ary 1940 jave ha oike mbo’eháraramo Colegio de San José-pe, ko’á pe oĩ motenondaháramo ary 1953 guive ary 1959 peve.
Hembiapo pa’i rehegua ndive ogueraha avei mba’apo ipukúva mbo’eháramo, hetavéva ombo’e ha’e pe lengua ha literatura castellana.