cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mburuvicharape
Tavakuairetã mburuvicharapépe térã mburuvicharape ha'e pe tekuái reko ojejapóva tavakuairetãme, iléi guasu ojokuái peteĩ tekuái ñemohenda, pe Tetã Ruvicha, Tetã Amandaje, Tetã Tekojoja Ruvicha, ha pe Mburuvicha Tetãgua, pe léi guasúpe oĩ avei mba'éichapa pe tetã oñemopyenda, umi tetãygua oiporavo va'erã hetã mburuvicharã, ndaha'éi Tendota atýra amandaje oiporavóva. Pe tavakuairetã jekopytyjojáva mburuvicharapépe ojekuaavéva ko'ãgagua ha'e Tetãvore Joapykuéra Amerikagua.
Viña del Mar
thumb|275px|right|Viña del Mar táva Viña del Mar táva Chilepe oimeha Paraguasu Py'aguapyrembe´ýpe. Ko távape oĩko 334.248 (ary 2017) ha oguereko jejahuhakuéra pora ohohápe heta chileyguakuéra ha ava ambue tetaygua.
Kuairũ
thumb|250px|Kuairũ Kuairũ jeguaka kuã rehegua ojejapóva kuarepotĩju térã kuarepotitĩgui.
Te'õngue kã
thumb|Te'õngue kã. thumb|Te'õngue kã Ehito pegua. Te'õngue kã ha'e umi yvypóra hetekue térã mymba hetekue ñongatupyre, ipire ha hete pehẽngue ndombyaíva ha noñembohasóva. Ko te'õngue kã ikatu ha'e ava ipotahápe ijapopyrégui ha ipotahápe'ỹre avei, ñande yvýpe oĩgui heta tenda ikãetéva, ha ko'ã renda omokãva umi te'õngue.
Tetã Ehipto Ymaguare, mburuvichakuéra hérava Faraõ hetekue oñemokãva, ojejapo hag̃ua peteĩ te'õngue kã, ava Inka omokãva avei hapicha re'õngue, Chína Ymaguare ha ambue tetã kuarahysẽ pegua omokã va'ekue he'õnguekuéra, ha imymbakuéra avei.
Ára ro'yete ha pytu re'õ michĩetéva ikatu omokã peteĩ te'õngue. Techapyrãme upe yvytyrysýi Andes-pe, Kyoẽlándia ha tenda ro'y ambuéva ikatu omokã yvypóra ha mymba re'õngue. center|400px|thumb|Te'õngue kã museope.
Pindoráma
Pindoráma (Poytugañe'ẽme: República Federativa do Brasil térã Brasil) ha'e tetã hekosãsóva tuichavéva Ñemby Amérikape ha tetã tuichavéva poha opa Yvýpe ha tetã pokõiha orekovéva tapichakuéra ipype. Pindoráma retã añónte pe oñeñe'ẽhápe Poytugañe'ẽ yvyrusu Amérikape. Pindoráma ijypykue opaichagua, hetaite umi oúva tetã ambuévagui, tetã tuichaikue rupi ojehecha umi ijypykuéva Európa, Amérika, Áfrika ha Ásia pegua, ha hetaiterei ojopara.
Santani
San Estanislao oĩ tava Paraguái retãme, tetãvore San Pedrope. Ko távape oiko 52.983 ava (2002 ary).
Pindoráma
Opyta kuarahyresẽ ngotyo Ñemby Amérikape; ijerére ojejuhu yvate gotyo Venesuéla, Gujána, Surinã, Gujána Hyãsia pegua ha Paraguasu Atlántiko; kuarahyresẽ ngotyo Paraguasu Atlántiko jey ojejuhu; ñemby gotyo tetã Uruguái; kuarahyreike gotyo Arahentína, Paraguái, Vorívia ha Peru; ha yvate kuarahyreike gotyo Kolómbia. Ko tetã hembe'y haimete opa tetã rehe Ñemby Amérika pegua, nahembe'ýinte Chíle ha Ekuatóry rehe.
Pindoráma iléi guasu ãgagua, ary 1988 pegua, he'i Pindoráma ha'eha Tetã Ñembyatypyre mburuvicharapépe. Ipype oĩ 26 tetãvore ha peteĩ Táva Hekosãsóva hérava Brasilia, péva hína Pindoráma itavusu. Ijyvy apekue niko amo 8.514.876,599 km², upéicha hína 47,9% Ñembyamérika yvýgui, hyepýpe oĩ 5.570 táva ha amo 207.660.929 tapicha ary 2017 jave. São Paulo hína táva tuichavéva Pindoráma pegua, oreko amo 11.821.876 tapicha. Oguereko avei Pindoráma ypa'ũnguéra Atlántikope: Penedos de São Pedro e São Paulo, Fernando de Noronha ha Trindade e Martim Vaz.
Pindoráma ohupyty isãso ára 7 jasyporundy ary 1822 jave, tetã Poytuga pegua, ha upéi hekosãsóvo oiko ko Mburuvi Pindoráma, imburuvichavete peteĩha ha'e akue karai Dom Pedro I. Pindoráma tavakuairetã oñepyrũnte ary 1889 jave, karai Deodoro da Fonseca (Pindoráma rendota peteĩha) omohu'ã ku Pindoráma Mburuvi.
Ñepyrũ ha Kolónia ára
Poytuga oguahẽ akue Pindorámame jasyrundýpe ary 1500 jave, oguahẽvo karai Pedro Álvares Cabral ygarataty. Európa avakuéra ñeguahẽ mboyve, oĩ va'ekue amo 2.000.000 Pindoráma ypykue Amérika tee pegua. Avakuéra tee oĩ va'ekue Pindorámame hetã guasu heta (avakuéra no'õngue guasu oiko va'ekue Pindoráma apekuére), umi tetã tuichavéva ha'e va'ekue upe tupi-guarani, upe macro-jê ha upe aruáko. Tupi-guarani niko mbohapy aty oñemohenda va'ekue: guarani, tupiniki ha tupinamba. Pe tupikuéra oĩva tetãvore Rio Grande do Sul guive amoite Rio Grande do Norte peve, paraguasu Atlántiko rembe'ýre.
Oñepyrũ ary 1534 jave upe kolónia ojapo Poytuga Pindorámame, upe mburuvichavete Huã III omboja'óvo Pindoráma 12 tetã'i oúva ñemoñarégui rupive (capitanías hereditarias), hákatu ko ñemboja'o ndoikoitéi, ha ary 1549 jave pe mburuvichavete omoĩ umi Sãmbyhyhára Guasu (hérava Governador) ojokuái hag̃ua Pindoráma rehe. Saro'y XVI jave, eiratã ha'e akue pe mba'epy Pindoráma oñemuvéva, upéicha Poytuga mburuvi oñepyrũ ogueru Áfrikagua tapichakuéra (Angóla, Nihéria, Senegál, Mosambíke, Marfil Rembe'y, Gána, Yvyáfrika, Gynéa Mbisáu) ha Ásiagua (Índia, Kuarahyresẽ Timor, Makáu, PRC) pegua omba'apo hag̃ua tembiguái monambipyre ramo takuare'ẽndýpe.
Oikógui ñorairõ guasu Hyãsia rehe, Poytuga ipu'aka ha oñemomba'e táva Rio de Janeiro rehe ary 1567 jave, ha upéi táva São Luís rehe ary 1615 jave. Upéicharõ, ary 1669 jave oñemomba'e heta táva mbarete rehe Tavetã Joaju pegua ha Olánda pegua, Amasónape. Ary 1680 jave Poytuga oñemomba'e Uruguái rehe.
Saro'y XVII ipahápe, pe eiratã ndaha'evéima mba'epy Pindoráma oñemuvéva, hákatu, ary 1693, heta itaju ojejuhu Minas Gerais-pe, Mato Grosso-pe ha Goiás-pe, upéicha katu noñehundíri ko Poytuga ikolónia Pindorámame. Epáña rapichakuéra oñemomba'e jey Uruguái rehe (Banda Oriental hína Uruguái réra upe aja) ary 1777 jave, ha oñemomba'ejeyse Poytuga rendakuéra ambuéva. Hákatu, ojejapo upe Jekupytyha San Ildefonso pegua ha Epáña noñemomba'evéi mba'evére Poytugágui.
Ary 1808 jave, upe Poytuga mburuvichavete ñemoñare ha ypykue —ha opaite Poytuga mburuvichakuéra ha karaikuéra— oheja Poytuga, okyhyjégui hikuái Mburuvicha Napoleón Bonaparte rehe, ha'e katu oñemomba'eségui Poytuga rehe ha oñemomba'émagui heta tetã Európa pegua upe aja; upévare ha'ekuéra oheja Poytuga ha ohopa táva Rio de Janeiro-pe, upévare táva Rio de Janeiro oiko Poytuga itavusu ramo. Ary 1815 jave, mburuvichavete Huã VI, mburuvicha ojokuáiva Poytuga pegua, omoambue Tetã Pindoráma reko, ombopa kolónia reko, ha he'i Pindoráma ha'eha upe guive "Tavetã Hekosãsóva Poytuga retã megua". Ary 1809 jave, Poytuga oñemomba'e pe Gujána Hyãsia pegua rehe, hákatu, ary 1817 jave Hyãsia oñembojára jey hese ha ary 1816 jave, Poytuga oñemomba'e jey Banda Oriental rehe, upe rire oñembohéra Provincia Cisplatina. Ary 1825 jave, umi Tetãmi Joaty Ysyry La Plata pegua ha Poytuga oñorairõ, Provincia Cisplatina rehe (Uruguái), ha ary 1828 jave, Provincia Cisplatina ohupyty isãso ha osẽ Poytuga ipoguýgui.
Sãso ha Pindoráma Mburuvi
Pe Mburuvichavete Huã VI Poytuga pegua oho jey Európape ára 26 jasyrundy 1821 jave ha oheja ita'ýra Pedro de Alcántara, toiko hag̃ua chugui Pindoráma sãmbyhyhára. Poytuga porokuái oñeha'ã ojapo jey Pindorámagui peteĩ kolónia. Umi Pindoramagua katu ndoipotái upéicha, ha Pedro de Alcántara (Pedro I) oipytyvõ hetãyguakuérape ha oguerosapukái Pindoráma isãso, ára  7 jasyporundy ary 1822 jave. Ára 12 jasypa, Pedro oiko Pindoráma Mburuvichavete peteĩha ramo ha upe guive ojehero chupe Pedro I, amo ára 1 jasypakõi jave.
Ko tetã léi guasu peteĩha osẽ ára 25 jasyapy ary 1824 jave. Ára 7 jasyrundy ary 1831 jave, Pedro I oho jey Európape oikógui Poytuga Retãygua Ñorairõ, ha omoĩ ita'ýra hérava Pedro II omyengovia hag̃ua chupe, po ary orekóvo pe mitã'i. Pe mburuvichavete pyahu, Pedro II, ne'ĩra oisãmbyhykuaa hetãre ha upévare ojejapo mburuvicha aty ojeheróva rehénsia. Pe rehénsia katu heta ñorairõ omoheñói Pindoráma tuichakue. Umi oñorairõséva nombohovái katu Pedro II sãmbyhýre, Upe aja, oñepyrũ tetãvore ohekáva isãsorã, Tavakuairetã Rio Grandense ha Tavakuairetã Juliana hekosãso oikóvo pe Farrápo ñorairõ, ombohováiva Pindoráma Mburuvi rehe.
Pedro II okakuaa ha ipu'aka umi ombohováiva hese, hetã ipu'aka avei mbohapy ñorairõme tetã ambuéva rehe —pe Guerra Grande, pe Aguirre Ñorairõ ha pe Ñorairõ Triple Alianza—, Amo 1888 jave opa ramo pe tembiguái reko Pindoramape. Ára 15 jasyporundy 1889 opa porokuái peteĩme, oikógui golpe de estado, ha oñepyrũ tavakuairetã, upéicha karai ñorairõhára ruvicha hérava Deodoro da Fonseca oiko Pindoráma rendota peteĩha ramo.
Pindorama apekuaa
Pindoráma hembe'y ipukuiterei, Ñembyamérika rehe, ha ijerére ojejuhu yvate gotyo Venesuéla, Gujána, Surinam, Gujána Hyãsiapegua ha Paraguasu Atlántico; kuarahyresẽ gotyo Paraguasu Atlántiko; ñemby gotyo Uruguái; kuarahyreike gotyo Argentina, Paraguái, Volivia ha Peru; ha yvatekuarahyreike gotyo Kolómbia retã. Ko tetã hembe'y haimete opa tetã rehe Ñembyamérika pegua, nahembe'ýiramo jepe Chile rehe ha Ekuator rehe.
Pindoráma hína upe teã tuichavéva poha opa Yvýgui, tetã Rrúsia, Kanatã, China ha Tetã peteĩ reko Amérikagua rire, ha avei ha'e tetã tuichavéva mbohapyha Amérikape, ijapekue hína 8 514 876,6 km². Pindoráma oguereko heta yvyty, yvytyrysyi, ñu guasu ha ysyry puku. Pindoráma ijysyrykuéra tenondegua ha tuichavéva ha'e ku ysyry Paranaguasu —ysyry tuichavéva mokõiha opa Yvýgui- ha Ysyry Parana, Ysyry Yguasu, Ysyry Negro, San Francisco, Ysyry Xingú, Madeira ha pe Ysyry Tapajós hína ysyry imba'eguasúva Pindoráma retãme guarã.
Jetepyso
Jetepysópe, Pindoráma oguereko 5 FIFA pu'aka rechaukaha vakapipopo rehegua ha ojapo akue pe FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1950 ha FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 2014 avei; ary 2016-pe, Pindoráma retãme oiko upe Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 2016 táva Rio de Janeiro-pe.
Avano'õ
Pindorámagua aranduyma oúva 3 pártepe: Poytuga, Áfrika ha Guarani.
Takuru Puku
Takuru Puku térã Hernandárias oĩ tava Paraguái retãme, ha'e peteíva umi táva itujavéva tetãvore Alto Paranape. Opyta 349 km Paraguaýgui; ha oje’e avei ichupe “Capital Latinoamericana de la Energía Eléctrica”.
Héra
Ymave Hernandarias oñehenói va’ekue “Tacurú Pucu”. Ko’ãga katu héra péicha, Hernando Arias de Saavedra, primer gobernador criollo de la Provincia Gigante de las Indias colonia aja Tendota va’ekue.
Arapytu
Ara hakue ko’ápe ha’e 21 °C rupi; ohupyty hetavérõ oguahe 38 °C peve ha michivérõ 0 °C. Amá katu ohupyty petei arye. Ko táva Alto Paraná ha’e oky hetaveha ñande retãme. Ara Ro’ype katu oi meme ysapy ha tatatina.
Ko táva Hernandarias rehe ojere ysyry guasu Parana ha Akaray. 290px|thumb|left|Rio Acaray
Demografía
Ko’ápe oĩ 79.735 tapicha; ko’ãvagui 40.389 ha'e kuimba’e ha 39.346 ha'e kuña, he’i Dirección General de Estadística, Encuestas y Censos.
Istoria
Oiko chugui municipio de tercera categoría 26 jasypokõi 1988-pe ramo ha katu 22 jasyapy 1990-pe ramo ha’éma de primera categoría. Ymave távaguasu ka’a sy va’ekue. Ko’ape oĩ va’ekue tuichaitéva fábrica ka’a ojejapoha “Industrial Paraguaya”. Ko represa-kuéra jejapo, tuichaite akã rapu’ã ogueru ko táva ha ijerekuévope.
Tacurú Puku oñembohéra va’ekue ko tenda, hetaite rupi isarambi ko’árupi umi kupi’ikuéra oĩhetaitéva ha omopu’ãva ápe ha pépe hogarã.
Ekonomia
Ko Capital Latinoamericana de la Energía Eléctrica-pe oĩ mokõi central hidroeléctrica, peteíva ha’e Acaray, oñemongu’e va’ekue 1968-pe, ha Itaipú, oñemopu'ã va’ekue 1976 guive 1982 peve, ha’éva avei represa tuichavéva ko yvy ape ári, oñemomba’eguasúva ha ojecharamóva oparupiete ko’ãga rupi.
Ha’e kokue guasu renda oñemba’apohápe palmito, menta, avati, café, mandyju, arro, kumanda, trigo ha mba’ysyvo umívare. Oĩ avei omba’apóva vakakuéra ñemoñáre, yvyrakuéra ñemba’apo ha ñemuhaguasúre. thumb|300px|Tupao Hernandarias-pegua
Turismo
Heta tenda porã porã oi ko’árupi ojehechaséva, ko’ãva apytepe ikatu ja’e: represa Itaipú ha Acaray. Umi tenda hérava turístico oñemoĩva Hernandarias-pe represa Itaipú jejapo rire katu ha’e:
Ko museo opyta 7 Ciudad del Este-gui, Itaipú represa Centro Ambiental-pe.
thumb|left|300px|Ka’aguy Hernandarias-pe
Mba’éicha oñeguãhẽ
Ko táva, oĩva 15 km Ciudad del Este-gui pe ikatu jaha Ruta II “Mcal. Estigarribia” rupi rotonda ha viaducto km 4-peve; ko’águi jaha Supercarretera Internacional osẽva Ruta VII “Dr. Gaspar Rodríguez de Francia” ñande gueraháva Saltos del Guairá-pe opytáva 15 km. right|300px|thumb|Tape Hernandarias-pe.
Vilnius
Vilnius ha'ehína táva guasu Lituaña, oĩ arasẽ tetã retãme, Neris rembe'ýpe. Ko távape oiko 542.782 ava (2004 ary).
São Vicente (São Paulo)
São Vicente ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulo-pe.
Ary 2017 ko táva oguerekova 360.380 tavayguakuéra.
Universidade Estadual de Feira de Santana
Universidade Estadual de Feira de Santana ha'e peteĩ mbo'ehaorusu Pindoramapegua, oñepyrű ary 1994pe táva Feira de Santanape, tetãvore Bahia. Oguereko arandu róga Bahia-pe, táva Feira de Santana-pe. Ko'ag̃aite ko Mbo'ehaorusu Pindoramapegua ohekombo'e 7.121 temimbo'ekuerape ha oguereko 952 mbo'ehára.
Majakuéra
Majakuéra oñepyrũraka'e ary 600 ha 400 Kirito o'a mboyve, yvy ka'aguy ojepysohápe ko'ág̃a Guatemála, Velíse ha Méhiko yvy pehẽmíme. Jepéramo oikove ou peve español-kuéra siglo XVI, ohupyty ru'ã siglo 200 ha 900 Kirito o'a rire. Ojoavývo Teotihuacán ndive, maja-kuéra nomoñepyrũi estructura política unificada, katu omoñepyrũ heta ciudades-estado oguerekóva cultura peteĩchaite. Tembiapojegua, mba'ekuaaita ha arquitectura monumental ojapo chuguikuéra táva itenondevéva heta mba'épe America-pe. Siglo 600 Kirito o'a mboyve, yvy yguy gotyogua pya'e oñembotavaygua heta. Upe tenda ijatyhápe ñemitỹhára, oikotevẽ cacique rehe siglo 400 Kirito o'a mboyve. Péicha tenda ojehecharamovéva apytépe oĩ: El Mirador, Tikal, Cerros, Becan ha Dzibilchaltun, ojeikuaáva tenda ceremonia rehegua, ijatyhápe avei hetaiterei tavayguakuéra. Oñemopu'ã templos tuichaicha ha plaza tuichatuicha ohechauka hag̃ua pu'aka tendotakuéra maja rehegua.
Universidade Federal da Bahia
Universidade Federal da Bahia ha'e peteĩ mbo'ehaorusu Pindoramapegua, tetãvore Bahia, oñepyrű ary 1994pe. Oguereko arandu róga táva Salvador-pe. Ko'ag̃aite ko Mbo'ehaorusu Pindoramapegua ohekombo'e 27.549 temimbo'ekuerape ha oguereko 1.768 mbo'ehára.
Majakuéra
Ñai'ũ rembiapojegua ha ambue arte, mba'apoharakuéra rembiapo ojojoguapaite peteĩcha opa hendápe.
Umi kasíke maja-kuéra oñoipytyvõmbaite economía-pe ha ambue atygua ndive yvy yvategua Guatemala ndive Costa Pacífico, Izapa ha Kaminaljuyú. Opaite culturas apytégui, maja-kuéra ojepokuaa ojapóvo esculpir estelas ohejávo mba'erechaukaha umi tembiapo poravopyre oikóva itavakuérape. Upéima tendotakuéra ojapouka grabado de estelas orekóva inscripciones omombe'úva ipu'akakue, oñembotuichávo ijypypykuéra ha omombe'úvo conquista rehegua. Arange maja-kuéra ojojogua arange europa-ygua ndive. Upévare cultura maja rehegua ojeikuaa pora ha hekoitépe.
Siglo 250 ha 300 Kirito o'a mboyve, maja-kuéra ohupyty tenonde yvatevéva.
Hembiapo tee
Heta mba'apoharakuéra ikatupyrýva ojuhu hembiaporã umi táva maja-kuera rupi, taha'e arquitectos, tejedores, alfareros, miniaturistas, artesanos de adornos de pluma, canteros ha escultores. Maja-kuéra ojapokuaa arte ha arquitectura poravopyre ha avei heta mba'ekuaaita, astronomía ha matemática rehegua. Omopu'ã complejos ceremoniales ndetuichapa jepéva, pirámides escalonadas kakuaáva itágui apopyre heta tupãme g̃uarã, avei palacios, plazas, observatorios astronómicos ha manga ñembosarái oiko jave competiciones sagradas upépe ojejapóva. Maja-kuéra ojapo arange poravopyre sistema jeroglífico hasynungáva.
Tenda peteĩha maja-kuérape g̃uarã ha'ekuri Tikal, oñemopyendáva ka'aguy oĩhápe Petén, Guatamala-pe. Tikal ha'e upe táva itenondevéva, heta mba'e oipytyvõ upevarã. Oñemohendahápe yvy iporãiterei ñemitỹrã, avei posición militar estratégica, péicha rupi oikuaa hikuái tráficos comercial, umíva apytépe cacao rehegua. Tikal ha'e avei, óga jeroviarã ha ombojokupytýva Kaminaljuyú ndive, yvy ijyvateha gotyo, ha avei aty itenondevéva ndive Teotihuacán. Ikatu voi upe jokupyty oiko oĩ haguére ijapytépe omendáva ojuehe térã tembiapo rupive. miniaturadeimagen|200x200px|Maja arapapaha Oñepyrũrõguare siglo VI heta tavakuéra ombohovake Tikal pu'akápe, umi oikóva yvy gotyo. Ary 592-me oisambyhýva táva hérava Caracol, oĩhápe ko'ág̃a Belice, oiko ñorãirõ ha osẽ porãite hikuái Tikal rovake. Omotenondéva Tikal ho'a ipoguypekuéra ha ojejuka peteĩ sacrificio ritual-pe, ha heta monumentos oĩva'ekue plaza-kuérape ojeitypa. Caracol okakuaa tuichaháicha siglo VIII peve. Upe aja, Tikal poguáva oikovéva omopu'ã peteĩ estado pyahu Dos Pilas ha Aguateca ha ipahápe oñemomba'e Petén rehe oĩva Sur gotyo. Opakuévo periodo clásico ary 600 ha 900 Kirito o'a rire. Avakuéra oikóva upépe katuete hetakuépe oĩ diez millones rupi. Upérõ, civilización maja-pe ojehu peteĩ mba'evai ndojeikuaáiva mba'e térã moõgui ou. Ary 800 ha 900-pe tembiapo escultórica ha arquitectónica opa. Heta tavakuéra ojeheja ha opyta rei ha oikóva ipype opa ohóvo.
Ñehundi
Umi iñarandúva tembiasakuépe, he'i hetáichagua mba'erepa ikatúne oikokuri upéva, colapso oje'eha castellano-pe, superpoblación, epidemias, guerras ha deterioro medioambiental, upéva omomichĩ jey ñemitỹngue rehegua. Ikatu voi upéva iñambue tavakuéra rupi.
Ita (Vrasil)
Ita oĩ tava Vrasil retãme, tetãvore Santa Catarinape. Ko távape oiko 6.858 ava (2006 ary).
Majakuéra
Ñehundi
Ary 1250 rupi Chichén Itzá ojehekýi pu'akágui, itenonde hese ciudad-estado Majapán. Ko tenda fuerte-pe, mbohapy linajes aristocráticos omopyenda unidad estatal región Península Yucatán-pegua. Siglo XV mbyte rupi ko ñomoirũ oñemboja'o haimete 12 miniestados-pe imbaretéva ojoapytépe. Kóicha oĩ ko tenda español-kuéra og̃uahẽ jave Yucatán-pe ary 1517-me.
Pu'ae aty Guaraníme
PU'AE ATY GUARANÍME (GRUPOS VOCÁLICOS EN GUARANI)
Pu’ae ñemohenda ipusẽháicha rupi
Hesakã hagua ñandéve pu’ae aty, tekotevẽ jaikuaa porã avei máva mávapa umi pu’ae atã ha pu’ae kangy, ñane ñe’ẽte Guaraníme.
Pu’ae aty
Guarani ñe’ẽtépe niko jaguereko pakõi (12) pu’ae, katuete jajuhútava -heta ñe’ẽme- hyapúrõ mokõi térã mbohapy ojoapy-kuéri. Ko mba’e ojehúramo ja’ekuaa oĩha upépe pu’ae aty.
Umi pu’ae aty ñambohyapúvajepi ñe’ẽpehẽme ñamohen-dakuaa kóicha:
2.1. Pukõi
Ja’ekuaa avei pukõi oiko hagua jaguerekova’erã:
Pukõime pu’aekuéra oñemohendakuaa, techapyrãrõ, kóicha:
Mokõi pu’ae atã ohóva ojoapykuéri ñe’ẽpehẽme, ara-ka’eve nomoheñóiva pukõi.
2.2. Puapy
Koichagua pu’ae aty ojehu mbohapy pu’ae oñemo-ñe’ẽpehẽvo ohojeýramo oñondive. Umi mbohapy pu’ae oñemo-hendava’erã kóicha:
Pu’ae kangy + pu’ae atã (imuanduhéva) + pu’ae kangy
Aipóramo, Puapýpe pu’aekuéra oho ojoapykuéri, techa-pyrãrõ, kóicha:
Ko mba’e ñahesa’ỹijoporãve hagua, ñamboja’óta mokõi-me:
2.3.1. Mokõi pu’aeguigua
Heta ñe’ẽme jajuhúta mokõi pu’ae ojoapykuéri jehaípe, ága ñamoñe’ẽpehẽvo ndahyapumo’ãi hikuái mokõivéva peteĩ ñe’ẽpehẽme. Ko mba’e héra Pukõi'ỹ.
Péicha jave pe muanduhe (hai térã pureko) ojehekuavo pu’ae kangy ári. Techapyrã: 2.3.2. Mbohapy pu’aeguigua
Oĩmimi avei ñe’ẽ ojojuhuhápe mbohapy pu’ae ojoapykuéri jehaípe, ága ñamoñe’ẽpehẽvo ndahyapumo’ãi hikuái mbohapy-véva peteĩ ñe’ẽpehẽme. Ko mba’épe oñembohéra avei Pukõi'ỹ.
Péicha jave pe muanduhe (hai térã pureko) ndojehekua-vói pu’ae atã ári, ỹramo ñe’ẽpehẽme ojojuhu pu’ae hendape’ỹ. Techapyrã:
Coronel (Chile)
thumb|275px|right|Coronel táva Coronel táva Chilepe. Ko távape oiko 95.527 (ary 2002).
Kike Pedersen
Cristóbal Pedersen Torales, ha´e mitãrusu paraguáigua arpa mbopuha. Oñepyrũ va´ekue ko tembiapópe itúva ndi oreko jave 13 ary. Ag̃a g̃uarã Kike omboajéma peteĩ mbo´ehaó ijojaha´ỹva Paraguái-pe hérava "Arpa Róga", upe arpista Luís Bordón rérapegua. Ko tembiapo omotenondékuri itúvakuéra karaí Cristóbal Pedersen ha Ña Gladys Torales, ha ambué ipehenguekuérandi.
Kike ningo ohóma ombopu hi´árpa opaite hendárupi, ikatu ñamboysýi: Inglaterra, Escocia, Francia, Alemania, Israel, ha hetave tetã Europa ha Sudamérica-pe.
Hembiapokue
Kike ningo ojapo ha´ete voi heta mba´epurory, ko´ápe amboysýi umi ojekuaavéva:
Umi álbum kuéra katu oĩ ko´ãva: Inspirations, Lo mejor de Kike Pedersen, Latin America Trip y Harp3 from Paraguay. Kike omba´apo avei oñemombarete hag̃ua pe vy´aguasu “Asunción, Capital Mundial del Arpa” ha Festival Mundial del Arpa ojejapóva jepi Paraguýpe ára ha ára.
Ary 2009 jave, Centro de Liderazgo Estratégico del Paraguay (CLEP), ombojopói Kike Pedersen-pe ome´ẽvo chupe Premio a la Creatividad y la Competitividad.
Tendakuéra maranduve raity
thumb|150px|Kike Pedersen
Azteca-kuéra
Azteca-kuéra
Siglo XI-me cultura tolteca-kuéra, oñepyrũ oñembyai mbeguekatu ha ohejarei metrópoli, Tula. Atykuéra chichimeca-kuéra, oguerekóva ijepokuaápe ovamemeva’erãha, itenonde ambue atykuéragui región central México-pegua. Mokõi siglo rire siete tribus nahuatlaca-pegua og̃uahẽ valle México-pegua norte guio, peteĩ tendágui ojeikuaáva Chicomóztoc-ramo, tenda hérava “las siete cuevas”, oñeimo’ã upe tenda ha’eha zona La Quemada. Aty azteca, upéima ojekuaa ojekheroha mexica, aty itenondevéva, omopyenda peteĩ tenda atyrã hérava Tenochtitlan ojere ko tendáre yno’õnguéra, umíva apytépe Texcoco. Okakuaa ohóvo upe tenda, ojehecharamo valor militar oguerekóvare oñemopu’ã haguére calzadas ojeipurúva represaba y upe yno’õ rehegua ha ojapo upe tendágui peteĩ isla fortaleza ikatu’ỹvape oñeg̃uahẽ. Oĩrõguare Itzcóatl tendotárõ, rey de Tenochtitlan ary 1428 ha ary 1440 peve, ko aty oipyso ipu’aka valle de México tuichaháicha, ko táva oñemotenonde ambue atykuérare ha oiko chugui principal potencia centro ha sur México-pe, og̃uahẽ potaitépe siglo XV. Ko civilización, ipyenda cultura tolteca ha chichimeca-pe, ha’e upe itenondevéva, iñarandúpe ha avei arte-pe. Pe economía azteca ojeko ñemitỹre, umíva apytépe avati ñeñotỹ ha avei tributo-kuéra ha’ekuéra ojejuréva umi táva ho’áva’ekue ipoguýpe ñorãirõ aja. Péicha ipirapire heta ha ipu’akápe okakuaa ohóvo avei omopu’ã heta táva kakuaa ha ipype omopyenda organización social, política ha jerovia rehegua.
Heta tembikuaahárape g̃uarã pe ñe’ẽ “azteca” oñe’ẽ peteĩ tenda imombe’ugua’úva hérava Aztlán, oĩva norte gotyo, tetã México, ko’ag̃aguápe. Azteca-kuéra oñembohéra ijupekuéra “mexicas”.
Civilización azteca ojeipyso Mesoamérica-pe, oñepyrũrõguare siglo XIV, periodo posclásico aja. Siglo XVI peve, azteca-kuéra ipokatu tenda centro ha sur México-pe, ha omopyenda gran imperio, ha okañýva conquista española-rire.
Cultura tolteca opa siglo XII Kirito rire aja, heta táva og̃uahẽ meseta central México-pe, ha tenda ojeréva lago Texcoco rehe. Azteca-kuéra, aty opámava ohóvo, opytántemava’erã zona pantanosa kuarahyresẽ gotyo yno’õ rehegua. Ojere hesekuéra atykuéra ipu’akáva mante ojeruréva tributos, ha yva oguerekóva hendarã ha’e islotes oĩva yno’õme ojeréva hese tuju mante. Ary 1325-pe, azteca-kuéra omopyenda táva Tenochtitlán, oĩva’ekue ko’ág̃a oĩháme táva México. Azteca-kuéra omoambue pe yvy oĩ haguépe yno’õ naipypukuietéva, peteĩ tenda ñemitỹrã iporãitereíva, hérava chinampas. Ha’éva islas artificiales oñeñemitỹhápe verduras, hortalizas ha yvotykuéra, ha avei oñemomuñahápe guyrakuéra. Avei azteca-kuéra omopu’ã puentes ombojoaju hag̃ua isla-kuéra yvy ndive; oikuaa avei especie de acueductos, ha ojo’o canales tava rupive ikatuhag̃uáicha oiko mercancías ha avakuéra jeroja.
Táva Tenochtitlán arquitectura-pe umi edificios jerovia rehegua; ha’e gigantescas pirámides escalonadas, ha upe ijyvateitépe ojeogapo tupãorã. Mbeguekatúpe, Tenochtitlán iñambue peteĩ táva ndetuichapajepévape, oguerekóva actividad comercial ndekakuaáva.
Azteca-kuéra oguereko alianza militar rehegua ambue tavakuéra ndive. Ko mba’ére ha ipu’akáre, omoheñói peteĩ imperio ojeipysóva México central guive ha ko’ág̃a ha’éva tetã Guatemala peve.
Azteca-kuéra apytépe mburuvichavete, ha imperio rehegua ha’e tlatoani, supremo gobernante, oje’e castellano-pe, oguerekóva cuestiones políticas, militares ha tekojoja rehegua. Umi tlatoanis azteca-kuéra ha’e: Acamapichtli (1361-1395), Huitzilíhuitl (1396-1417), Chimalpopoca (1417-1427), Itzcóatl (1427-1440), Moctezuma I (1440-1469), Axayácatl (1469-1481), Tizoc (1481-1486), Ahuízotl (1486-1502), Moctezuma II (1502-1520), Cuitláhuac (1520) ha Cuauhtémoc (1520-1521).
Oñepyrũvo siglo XV, azteca-kuéra oisambyhy Tenochtitlán guive ko yvy ndetuichapa jepéva, reino Acolhuacan ha táva Tlacopan, oñondive. Tenochtitlán, Acolhuacan ha Tlacopan ojapo Triple Alianza-pe ojeikuaáva ombohovake hag̃ua tepaneca-kuérape. Cien ary rire, azteca-kuéra og̃uahẽ pe pu’akápe ijojaha’ỹva.
Cultura Azteca opa ñepyrũ
Siglo XVI aja, okakuaa ñepyrũ ñemboja’o ha pochy azteca-kuéra apytépe. Español-kuéra oñembojoaju tlaxcalteca-kuéra ndive ha ombohovake azteca-kuérape ha itenonde hesekuérare ipahápe.
Ary 1519-pe, Hernán Cortés, españa-ygua ho’a porã Moctezuma II-pe, péicha ramojepe upéva ndojokói soberano azteca ñemano ha táva Tenochtitlán ñemopyenda español-kuéra rupive, jasypoapy ary 1521-me. Cuauhtémoc ha’e kuri emperador azteca ipahaguéva. Jepéramo omosẽkuri Cortés-pe Tenochtitlán-gui ary 1520-pe, ndikatúi ojoko azteca-kuéra jehekyiete ha español-kuéra ojapi ary 1525.
Cultura Azteca jerovia
Umi dioses azteca-kuéra apytépe oĩ: Huitzilopochtli (tupã kuarahy ha ñorãirõ rehegua), Coyolxauhqui (tupã jasy rehegua), Tláloc (tupã ama rehegua) ha Quetzalcóatl (ojeguerekóva arandu rechapyrãrõ).
Arroyos y Esteros
265px|thumb|left|Arroyos y Esteros
Azteca-kuéra
Cultura Azteca jerovia
Sacrificio-kuéra, mymba ha ava rehegua, ha’e peteĩ tembiapo ojehecharamóva aztaca-kuéra jerovia apytépe. Pysyrõhárape g̃uarã mba’e tuichavéva ikatúva ojehu chupe ha’e ñemano ñorãirõhápe térã oñeme’ẽ sacrificio-rã ojejapo vove ceremonia jerovia rehegua. Azteca-kuéra avei ojapo guerras floridas; péichahápe oipyso ijyvy hikuái, ha avei omono’õ prisionero-kuéra tenda naimombyrýiva rupi ojuka hag̃ua upéi sacrificio-pe. Azteca-kuéra oguereko ijeroviápe ava ruguy ome’ẽramo sacrificio-pe, omongaruha dioses solares-pe; vaicha chupekuéra upévare kuarahy osẽha ára ha ára, ha upekuévo tekove oñembojoapy taha’e ava, mymba térã ka’avo, yvy ape ári.
Arroyos y Esteros
Héra tee
Héra he’ipaitéma voi mba’éichapa pe táva, kóva rehe ojerere rupi ñu ha ysyrykuéra. Avei oñemboherava’ekue Tovatĩ Túva, téra oúva peteĩ ysyry guasu upe jereguágui.
Azteca-kuéra
Tembiapojegua ha tembiapokuaa azteca
Arte azteca apytépe itenondeve pirámides ñemopu’ã. Avei ikatupyry arte plumario-pe, ojeipuruhápe guyra rague. Azteca-kuéra oheja heta tembiapo iporãitereíva ijojaha’ỹva, ojapóva oipurukuévo guyra rague oguerúva bosques tropicales sur México ha Guatemala-gui. Peteĩ tembiapo iporãitereíva ha’e Moctezuma penacho ojehacharamoitéva, peteĩ akã rehegua itaju ha quetzal raguegui ijapopyréva.
Arroyos y Esteros
Héra tee
Ifundahare, Mburuvicha Pedro de Melo de Portugal ombohérava’ekue chupe “Capilla Duarte”; Carlos Antonio López, 1849-pe, ombohéra chupe “Arroyos y Esteros” ramo.
Azteca-kuéra
Tembiapojegua ha tembiapokuaa azteca
Azteca-kuéra oipuru jehai pictográfica kuatiáre térã mymba pirére. Ojeguereko gueteri ñongatuhápe, ndahatáirõ jepe, ojehero códices.
Arroyos y Esteros
Árarova
Yvyturusu departamento-pe ningo ndahaku ha naho’ysãitéi. Hakukue oñemombyte ramo ohupyty 22 °C rupi; arahaku aja hakuvéramo ohupyty 39 °C ha araro’ysã aja katu ho’ysã 3 °Cpeve.
Azteca-kuéra
Tembiapojegua ha tembiapokuaa azteca
Español-kuéra ou rire, heta moñe’ẽrã azteca rehegua oñemono’õ arandukápe ojehaíva náhuatl ñe’ẽme. Umíva apytépe oĩ: Anales de Tlatelolco, Códices Matritenses, Colección de cantares mexicanos ha Los romances de los señores de la Nueva España.
Jopói Miguel de Cervantes
Pe Jopói Karaiñe'ẽ Iporãhaipyréme Miguel de Cervantes, ojeikuaavéva chupe karaiñe'ẽme Premio Cervantes térã Premio Miguel de Cervantes, ha'e peteĩ jopói ñe'ẽporãhaipyrépe oñeme'ẽva ary ha ary umi hembiapokue karaiñe'ẽmeva, Ministerio de Cultura de España ome'ẽ ha Karaiñe'ẽ Anamandaje Aty ojapouka.
Arroyos y Esteros
Árarova
thumb|300px|Tupao Arroyos y Esteros -gua
Jopói Miguel de Cervantes
Cristina Peri Rossi ipu'aka 2021 aja.
Oñepyrũ va'ekue ary 1976 jave ha oñeherakuã jopói tenondeguave karaiñe'ẽ rehegua. Oñeme'ẽva omomba'eguasu hag̃ua tapicha hembiapokue tenondeguaitéva karaiñe'ẽme ha oipytyvõva ñe'ẽ rembiejakuépe.
Arroyos y Esteros
Yvy rehegua
left|300px|thumb|Casonas
Jopói Miguel de Cervantes
Oñeme'ẽ pirapire 125 000 euro ha héra ou pe karai Miguel de Cervantes Saavedra, ohai akue karaiñe'ẽ rembiapo tenondeguaitéva, Don Quijote de la Mancha.
Peteĩháme oñeme'ẽ ary 1976 jave.
Pe Paraguái retãguáva ipu'akáva peteĩha ku jopói Miguel de Cervantes ha'e Augusto Roa Bastos, ary 1989 jave.
Arroyos y Esteros
Yvy rehegua
Arroyos y Esteros hetaitemi ika’avo; ko’ã mba’e porãite oreko hi y heta rupi.
Demografía
Arroyos y Esteros oreko 22.722 ava oikóva pype; umíva apytépe, 12.052 ha'e kuimba’e ha 10.670 katu kuña, he’iháicha Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos.
Economía
Mymba ñemongakuaa avei ome’ẽ tembiapo ha viru upépe.
Turismo rehegua
Arroyos y Esteros-pe avei oijekuaa "La Esmeralda de las Cordilleras" ramo, upépe hovyũgui ka’avo ha ñemitỹnguéra.
Porokuái peteĩme
Porokuái peteĩme ha'e peteĩ tekuái reko peteĩ Tetã pegua imburuvicha ha'éva:
Arroyos y Esteros
Turismo rehegua
300px|thumb|left|Jovái Municipalidadgua Arroyos y Esteros -gua
Porokuái peteĩme
Tetã oporokuáiva peteĩme hérava tavetã.
Arroyos y Esteros
Turismo rehegua
Ysyry michĩvéva hi’ag̃uíva pe távagui hína ko’ãva:
Porokuái peteĩme
[[File:European Union member states by head of state.svg|thumb|left|400px|Tekuái reko Europa Joatýgua:
Arroyos y Esteros
Turismo rehegua
Ysyry guasu ojeréva hese:
Porokuái peteĩme
<div style="float:right;border:;"> ]]
Arroyos y Esteros
Turismo rehegua
Yvyty katu ko’ãva:
Hekoasa
thumb|265px|Entrada a una plaza
Ndojekuaái rupi araka’épe oñefunda táva Arroyos y Esteros, ojajapyhy ára ojeguerojera haguéramo Pa’i Fidel Maíz heñói ha omano hague ára, ha’éva 9 jasypo.
Tapicha ojekuavéva upepegua
Pa’i Fidel Maiz, avare, pa’i omba’apova’ekue Triple Alianza aja, ha’e Arroyos y Esteros-gua.
Mba’yruguata
Oñeg̃uahẽ ko távape Ruta III “Gral. Elizardo Aquino” rupi. 300px|thumb|left|Óga tuja Arroyos y Esteros távape
Takuarakysetyva
Takuarakysetyva (poytugañe'ẽme: Itaquaquecetuba) ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulo-pe.
Lota
thumb|275px|right|Lota táva Lota táva Chilepe. Ko távape oiko 49.089 (ary 2002).
Takuarakysetyva
Ary 2010 ko táva oguerekova 321.854 tavayguakuéra.
Universidade Federal de Minas Gerais
Universidade Federal de Minas Gerais ha'e peteĩ mbo'ehaorusu Pindoramapegua, tetãvore Minas Gerais, oñepyrű ary 1994pe oguereko arandu róga táva Belo Horizonte-pe. Ko'ag̃aite ko Mbo'ehaovusu Pindoramapegua ohekombo'e 49.254 temimbo'ekuerape ha oguereko 2.743 mbo'ehára.
BBC
left|200px| British Broadcasting Corporation (karaiñe'ẽme: Corporación Británica de Radiodifusión), ojehero opaite hendárupi BBC, ha'e ta'angambyry ha puhoe ypykue Ingyatérrape ha avei ha'e maranduhára oñemomba'eguasuvéva ko yvy tuichakue javeve. Oñepyrũ omba'apo 18 jasypa jave 1922-pe. Ñepyrurã puhoe añónte va'ekue ha katu ary 1936-pe oñepyrũma omba'apo ta'angambyry ramo avei. BBC oñemantene peteĩ impuesto ohepyme'ẽva umi británico kuéra tetãme.
BBC rembiapokuéra
left|200px|thumb|1997-2021
Ta'angambyry
Taángambyry BBC ikatukuaá ñamboysýi:
Ára pytu
thumb|300px|[[Húpiter|Jarýi hi'ára pytu guasuete.]] Ára pytu niko umi pytundyry ha mba'etĩ oñuvãmbáva peteĩ yvága mba'e (mbyja, yvóra, mbyguai) ñande Yvýicha, umi pytundyry ojejuhúva yvágape, Yvy ijerére. Yvy mbaretepyte ogueru yvágape yvy gotyo opaite umi pytundyry, upéicha ku jegueru reko imbaretérõ ha ára pytu imba'epytu imichĩrõ, umi pytundyry ha mba'etĩ opyta areve yvága mba'e jerére.
Ñande Yvy hi'ára pytu oguereko heta tatarapo ha dióxido de carbono, upévare ñande yvága hovy.
Centro Federal de Educação Tecnológica de Minas Gerais
miniaturadeimagen Centro Federal de Educação Tecnológica de Minas Gerais ha'e peteĩ mbo'ehaorusu Pindoramapegua, tetãvore Minas Gerais, oñepyrű ary 1994pe táva Pindoramape oguereko mokõi arandu róga: peteĩ Paraguýpe, ambue táva Belo Horizontepe. Ko'ag̃aite ko Mbo'ehaorusu Pindoramapegua ohekombo'e 13.623 temimbo'ekuerape ha oguereko 1.009 mbo'ehára.
Tatapỹi
thumb|Tatapỹi [[itaveraicha ha itaicha.]] miniaturadeimagen|Tatapỹi Tatapỹi ha'e peteĩ apỹi kimi rehegua, tekove ñaikotevẽva jaikove hag̃ua. Átomo mba'era'ã ha'e 6. Ko apỹi oguereko heta ysaja, itaicha, mba'etĩcha ha tykueicha aveinte.
John Lennon
John Winston Lennon ojekuaavéva John Lennon ramo heñóikuri ára 9 jasypa ary 1940-pe, táva Liverpool, Inglaterra retãme; nazi-kuéra guyrapepo'atã ojapo aja upépe peteĩ ñembokapu Ñorairõ Arapygua Mokõiha jave. Isy herava'ekue Julia Stanley ha itúva katu herava'ekue Fred Lennon, oñaniva'ekue ñorãirõ guasúgui peteĩ ygaratápe ha oguahẽvo Africa yvate gotyo ho'ava'ekue ka'irãime. Isy, Julia, ombohérakuri John Winston imembýpe ohecharamóvo karai Winston Churchill, Gran Bretaña Ruvicha Peteĩha.
Upe rire, isy ojoaju John Dykins rehe ha oheja imemby John-pe ijoyke'y Mary Stanley ndive, ojekuaavéva tia Mimi ramo. Jasypokõi ary 1946-pe itúva ojevy ha ogueraha John-pe hendive táva Blackpool-pe. Upéi, isy, ojuhujeývo chupe, ojerurékuri chupe oiporavo hag̃ua máva ndive opytáta, hendive térãpa itúva ndive. John oiporavo isýpe ha ovajey Liverpool-pe ha upépe opytajeýkuri itia Mimi poguýpe.
Ary 1952-pe John oñemoarandúkuri mitãrusumbo'ehao Quarry Bank-pe. Upépe ha'e ojapómi imbo'eharakuéra ra'ãnga ha avei ohai tembiasakuemimi heseguakuéra. Itia rupive oikékuri oñemoarandu Liverpool Mba'eporãmoña Mbo'ehaópe ha upépe oĩrõguare, ary 1956-pe, peteĩ iñangirũ ohendukákuri chupe purahéi “Hotel de los rompecorazones”, Elvis Presley mba'e. Upérõ itia ojoguákuri chupe peteĩ mbaraka purupyre ha John omoheñói peteĩ mba'epu'aty hérava “The Quarrymen” iñirũnguéra Pete Shotton, Nigel Walley ha Ivan Vaughan ndive. Ára 6 jasypokõi ary 1957-pe, ombopu jave Woolton Parich tupão korapýpe, iñirũ Iván omboja hendápe ambue mitãrusúpe, hérava Paul Mc Cartney.
Oñondive, John ha Paul, opurahei'ypýkuri “Twenty Flight Rock” Eddie Cochran mba'e ha “Be Bop a Lula” Gene Vincent mba'e. Upéi, ára 6 jasykõi 1958-pe, oike ha omoirũ chupekuéra mba'epu'atýpe, peteĩ karia'y mbarakambopuha hérava George Harrison. Ára 15 jasypokõime pe arygua, omanókuri John sy. Ary uperireguápe ha'ekuéra omoambuékuri mba'epu'aty réra ha ombohéra hikuái “Johnny and the Moondogs”. Ombopujepi hikuái Liverpool Casbash Club-pe ha oñehepyme'ẽ chupekuéra mba'ehe'ẽrykuépe hamba'e. Peteĩ ára ha'ekuéra opoi ojuehegui ha nombopuvéi; jepémo upéicha, uperiremínte oñembyatyjey hikuái ha oñembohéra “Silver Beatles”. Upe mboyvemi, John ha Paúl ombopujepi oñondive ha opurahéi joyvy ha oñembohéra hikuái “Nurk Twins”.
Ary 1960-pe John oikókuri peteĩ kotýpe, Liverpool-pe, peteĩ iñangairũ sa'yhára ndive, hérava Stu Sutcliffe. Peteĩ ára John oñemoñe'ẽ chupe ha Stu, ojogua peteĩ mbaraka, ha oike mba'epu'atýpe jepémo ndaha'éi ku ikatupyrypáva. Upérõ mba'epu'aty oñembopyahujey ha oñembohérakuri “The Silver Beatles”, oĩháme: John, Paul, George, Pete y Stu. Pe mba'epu'aty rerarã John omoambuékuri ñe'ẽ beetles, he'iséva lembu, Beatles rehe ha upépe beat he'ise mba'epu. Ko téra osẽkuri ñembojaruhápe.
Jasy uperireguápe John osẽ imbo'ehaógui ha ára 16 jasypoapýpe Beatles ohókuri táva Hamburgo, Alemania retãme; ha ombopu'ypýkuri Indra Night Club-pe ha pépe omba'apo rire heta ára, peteĩ ára ijarakuéra oñembotyetékuri ha upéramo The Beatles oñepyrũkuri ombopu Rory Storm ha The Hurricanes ndive, Ringo Starr ombopuhápe pe mba'epuperere.
Ára 21 jasyapy ary 1961-pe oñehenói hikuái ha ombopu'ypýkuri Jerokyha The Cavern-pe, táva Liverpool-pe. Ary 1962-pe omanókuri Stu ha'eva'ekue upe oiporavóva mba'e aópa oipuru'arã ha mba'éichapa oñangarekova'erã iñakãraguére. Upe arýpe avei Pete osẽkuri ha hekovia oike Ringo Starr. Avei John omendákuri Cynthia Powell rehe, hyeguasúmava. Ára 4 jasyporundy 1962-pe onohẽ hikuái imba'epu'apu'a peteĩha hérava “Love me do”, pya'e itenondéva ha oikéva umi oñehenduvéva apytépe. Ára 8 jasyrundy ary 1963-pe heñóikuri, Liverpool-pe, John ha Cynthia ñemoñare hérava John Charles Julian Lennon.
Heta mba'e ohasa rire oñondive, heta mba'e ohupyty rire ha heta ary ombopu rire oñondive; ára 10 jasyrundy ary 1970-pe Paul Mc Cartney ojei The Beatles-gui. Ára 8 jasypo upe arypegua osẽkuri ára resáre The Beatles mba'epu'apu'a paha hérava “Let it Be”. Upépe og̃uahẽkuri ijapýpe The Beatles ha upe guive, irundyvéva, oñepyrũkuri ombopu ha opurahéi peteĩteĩ. Ára 11 jasypakõi ary 1970-pe John onohẽkuri, ha'eño, imba'epu'apu'a hérava “John Lennon/Plastic Ono Band”. Upéi -umi ojehecharamovéva apytépe- oĩkuri “Give peace a chance” ha “imagine”.
Ary 1970-pe omendákuri Yoko Ono rehe. Ary 1971-pe ovákuri hembireko ndive ha oiko táva Nueva York, Estados Unidos retãme; ha upépe ombotove ñorãirõ oikóva Vietnam retãme. Ary 1975-pe oñemboykékuri opaite mba'égui ha oñemboty hogapýpe, ipehẽnguekuéra ndive. Ary 1980-pe Lennon onohẽkuri imba'epu'apu'a hérava “Double Fantasy” ha upehague mbohapy arapokõindy rire, ojejukákuri. John Lennon ojejukákuri táva Nueva York-pe, ára 8 jasypakõi ary 1980-pe.
Nueva Colombia
Nueva Colombia ha’e pete’ĩ tetãvore’i opytáva tetãvore Kordilléra, Paraguáipe. Ñaguahẽkuaa ko távape tetãvore’i Emboscada Ruta 3 General Elizardo Aquino rupi.
Ha’e peteĩ tetãvore’i pytu’urenda, táva opytáva ñuhovy yvyporã apytépe.
Nueva Colombia herakuãguasu avei kambuchikuéra apópe, ko’águi oñeguenohẽ upe itape iporãitemíva óga aporã. Nueva Colombia guive jajuhu peteĩ tape oñembo’itáva ñanemoguahẽva táva Loma Grande, ñasẽvo Altos, táva San Bernardino peve.
Ikorapy
Ko tetãvore’i korapy oguereko 81 kilómetro cuadrado, tapichakuéra oikovéva ipype 26,73 hab por km^2. Jajuhu ko tetãvore’i tuichakue javeve 4.277 tapicha.
Economía
Nueva Colombia ha’e tenda oñemba’apoitemiha kokuépe, oñeñotỹ ko’árupi ka’avokuéra hi’upyrã ojegueraháva ñemuhaguasu Paraguaýpe. Avei oñemba’apo kokuépe, ha oñeñotỹ parral, avati, mandyju, mandi’o, takuare’ẽ, petỹ, kumanda, Ka'a, café, ha avei naranjakuéra rehegua.
Población
Dirección General de Estadística, Encuestas y Censos ojuhu ko’ápe 4.277 tapichakuéra, ko’ãva apytégui hetamive kuimba’ekuéra. Hetave avei jajuhu omba’apóva kukuérupi ha oikovéva okaháre.
Tapichakuéra heñóiva ko’árupi na’iñambueguasúi yma guivéma, ko’ãva ñamombe’u iguýpe:
Geografía
Ko tetãvore’i Nueva Colombia, tetãvore Kordilléra rembe’ýpe Este gotyo.
Ikorapy ohupyty
Ko tetãvore’i korapy Nueva Colombia ohupyty:
Tapekuéra rehegua
Ko tetãvore’i Nueva Colombia-pe, tapekuéra ijitáva rupi, osãva tetãvore’i
Arapytu
Ko tetãvore Kordilléra rupi climakuéra ha’e subtropical, subhúmeda, ya okykue peteĩ arykue javeve 1.540 milímetro rupi, arahakue 22º C rupi, oguejýva 3º C ha hakukue 40ª C peve. Jasypoteĩ ha jasypoapy jave ha’e umi oky’iveha. Hetave javeve ndahakuetei ha ndaro’yetéi, heta rupi ko’árupi yvyty ha ka’aguy porã oguerúva yvytu piro’y. Ko’a mba’ére ko’árupi jajuhu tapia ára porã, upévare ko tenda rupi ojeju ojevy’a haguã turistakuéra rehegua.
thumb |300px
Demografía
Tapichakuéra oguerekóva Necesidades Básicas Insatisfechas (NBI): Jeikuaapyrã Índice de Desarrollo Humano 2000/2001-pe tetãvorekuéra rehegua:
Ko tetãvore Kordilléra oguereko:
Kuatia
thumb|250px|Kuatia Kuatia niko tembiporu ipererĩva ojejapóva yvyra tujúgui (selulósa) ha mba'e ambuéva ojejopýva ha haimete opa jey oñemorotĩva. Tapichakuéra oiporu kuatia ohai hag̃ua hese térã ojapo hag̃ua aranduka ha kuatiañe'ẽ. Kuatia niko oipytekuaa y ha tykue, upévare tapichakuéra oipuru avei kuatia omopotĩ hag̃ua heta mba'e. Kuatia hína opaichagua, imorotĩ meméva hákatu oĩ avei pe isa'y oikoéva. Yma guive yvypóra ojapokuaa, amo Ehíto Ymaguarépe, 2 000 ary Kirito mboyve, tapichakuéra oñepyrũ ojapo kuatia papíro ka'águi.
Ndaha'éi ojehaínte hag̃ua pe kuatia, oĩ avei pe ojeipurúva jeguaka ramo térã ojejopýva omoha'anga hag̃ua mymba ha ambuéva (umíva niko ojehero origámi), oĩ pe ojeipurúva virurógape ojejapo hag̃ua pirapire, ha pe imbaretéva ojeipuru ojejapo hag̃ua mba'yru ha ajaka.
Buena Vista
thumb|320px|left|
Héra tee
Pe héra añetehápe omoha’angahai tekoha porãite ha’éva ko táva.
Yvykuaa
Buena Vista opyta 278km tavusu Paraguaýgui.
Ararova
thumb|320px|right|
Hakukue ñamombytétaramo 21ºC rupi, arahaku aja katu og̃uahẽ 37ºC peve ha araro’y aja 1ºC peve. Buena Vista opyta departamento okyvehápe Paraguáipe, upévare upe región iporã añete ñemitỹ ha mymba ñemongakuaarã.
Demografía
Buena Vista-pe oiko 5.934 tapicha; umíva apytégui 3.136 kuimba’e ha 2.797 kuña, he’iháicha Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos.
Economía
Kokuépe oñemba’apove pépe ha avei vaka ñemongakuaápe. Yvyra jeheme’ẽme avei oñemba’apo.
thumb|320px|left|
Mba’yruguata
Opyta 278km tavusu Paraguaýgui, San Juan Nepomuceno ha Caazapá mbytépe.
Turismo
Oĩ tenda porã ohóva pe héra ”Buena Vista” rehe. Ysyry Caapiibary rembe’ýpe ikatu ojepirakutu porã.
Osasco
left|100px Osasco ha'ehína peteĩ táva Vrasil. thumb|left|200px|
Presidente Franco
Presidente Franco oĩ tava Paraguái retãme, tetãvore Alto Parana-me, ysyry Parana rembe'ýpe.
Héra
Ko táva opyta ojoajuhápe ysyry guasu Paraná ha Monday, aguiete Puerto Iguazú, tetã Argentina-gui; ojeikuaa avei “Ciudad de las Tres Frontera” ramo, upépeve oguahére ko’a mbohapy tetã korapy guasu ha’éva Paraguay, Brasil ha Argentina. Oñemoi chupe kóicha karai Mburuvicha guasu Manuel Franco, rérape, omanda vaekueParaguay-pe 1918 ramo.
Hara pytu
Ara hakue ko’ápe ha’e 21 °C rupi; ohupyty hetavérõ oguahe 38 °C peve, ha ikarapekué 0 °C peve. Amá katu ohupyty petei arye. Ko táva Alto Paraná ha’e oky hetaveha ñande retãme. Ara Ro’ype katu oi meme ysapy ha tatatina.
300px|left|thumb|Tres Fronteras Presidente Franco-pe.
Demografía
Presidente oguereko 68.242 ava, umívagui 33.998 kuimba’e ha 34.245 kuña, he’i Dirección General de Estadística, Encuestas y Censos.
Ndojeikuaa porãi rupi moõite pevépa Ciudad del Este ha Presidente Franco, avei heta hetavére avakuéra ko’ã tavakuérape, ko’ápe oi integración opaháichape: economía, educación, sanitario ha hetave mba’epe. Presidente Franco-pe oje’e avei “ciudad dormitorio”, hetavégui ko’aguakuéra ohóva omba’apo haguã Ciudad del Este-pe, ha’e rupi capital ko tetã vore Alto Paraná-pe.
Historia
Ko táva omoheñói va’ekué 1929-pe karai Vicente Matiauda, Ciudad del Este ypyetépe. Ha’e barco-kuéra oñembojaha iñimportante véva ko jerére, kóva ojegueraha ha ojegueru haguã yvyra ha ka’a umía.
1874-pe ojedeclara municipio de tercera categoría ha 1979-pe katu ojedeclara de primera categoría. Heta ary okakuaarire ohóvo ha oñembohetavévo avakuéra, ko távagui oiko puerto cabecera umi ambue puerto kuérape, ha’eva Puerto Indio, Hernandarias, Maranguatú ha Carlos Antonio López. Ko távagui ou oiko ñemuhaguasu, ko puerto ypýrupi oike haguére hetaiterei mba’e oñevende ha ojejogua va’erã ojeguerúva puerto Encarnación- oívagui gotyo. Ciudad Presidente Franco-gui oikó avei “tavakuéra sy” ramo ko tetã vore’ipe, kóva raeve heñói rupi ko jerére. Ikorapýpe ningo opyta mokõi mba’e guasu ojehechaséva, ha’éva Monumento Científico Moisés Bertoni, de interés botánico, étnico ha histórico, ha umi iporãitéva Saltos del Monday, ára marangatu ome’éva yvypórape, oihápe estación del Tape Aviru, ko’ã rupi ojeipurúva deporte de aventura-rã.
Economía
Héta rupi oi ko’ápe yvyra iporãva oñembo’apo haguã hese, ko jerére heta oi aserradéro yvyrakuérare oñemba’apoha. Avei heta tapichakuéra oñeñemityva soja oi ko’ápe. Industria-kuéra ramo katu, ko’ápe oi ojejapoha kamby, aceite ha oje-procesamiento avei palmito.
Turismo
Presidente Franco ha’e petei zona hetaiteri oihápe ñana, yvyra ha mymbakuéra neporãva. Umí tenda turístico apytépe ikatu ñamoi:
300px|thumb|Tupao Presidente Franco-pe
Ko parque oipuru umi turista-kuéra ko jereregua picnic, jeguata ha campamento umía rã. Ko naturaleza iporãitemi ha oguereko ñana, yvyra kuéra ha mymbakuéra ko’arupinte oiva, ombojegua ha omoporãva ko Alto Paraná región.
Oi itape guasu iporaitemíva umi turista-kuéra oñembosarái hagua rappel ha alpinismo, ojeréva hese ka’aguyete guasu ryakuã porã, avakuér aopoko’yva gueteri. Ikatu avei ojeguata tape po’ire omombykyva ysyrype oñeguahe hagua, aguiete umi y caída-gui. Ara Hakúpe katu umi y rembe’y neporãva peve heta ou oñembopiro’y hagua ara hakuvaígui umi turista kuéra.
Marzo-pe ojejapo Festival de la Integración y la Hermandad en las Tres Fronteras.
Naturaleza ha educación ambiental rehegua
Ko río Paraná, peteiva umi ipypukuvéva apytépe ko yvy ape ári, ome’e táva Presidente Franco petei ñema’e renda iporã jepéva.
Ko Bosque Atlántico Interior, ymave omyenyhé va’ekue ko Alto Paraná, ojerekó guetei tuicha porã ko jerére oñangarekóva hese el Estado paraguayo, umíva apytépe oi Monumento Científico Moisés Bertoni, ja’éma haguéicha oreko mba’e hepy ijyvotytykuéra rupive oikóva ichugui mymbakuéra porã porãita ñanemba’eteéva rekoha ko’árupi. Ko parque avei iporã jahecha haguã umi mymbaita, guyra porã porã, havei jajesareko haguã ko naturaleza-re. Ijerekuévo, ko’arupi oi irundy mbya kuéra táva. Oi 40 tribu guaraní rogakuéra oñemúva artesanía-re Museo Bertoni-rupi. 300px|thumb|left|Umi río Yguazú ha Paraguay ojojuhuhápe.
Mba’éicha ñaguahe
Ñaguahé ko távape, opytáva 341 km Paraguaýgui, tape guasu nº II “Mcal. Estigarribia” rupi ha Ruta VII “Dr. Gaspar Rodríguez de Francia”. 7 km opyta Ciudad del Este-gui. Presidente Franco rupi katu, jahakuévo tape pavimentado rupi sur gotyo, ñaguahe Los Cedrales-pe.
1807
1807 - ary.
Omano'akue
...1806-1807-1808...
Ñe'ênguéra Mbo'ehaovusu
Ñe'ênguéra Mbo'ehaovusu, ojekuaáva ISL-ramo niko peteî mbo'ehao ñe'ênguéra rehegua, ha'éva mbo'ehaovusu, oîva Facultad de Filosofía, Universidad Nacional de Asunción-gua poguýpe.
Universidad Nacional de Asunción ryepýpe, ha'e añoite ome'ê kuatia'atâ mbo'ehaovusuháicha ñe'ênguéra mbo'ekuaahárape.
TEMBIASAKUE
Ñe'ênguéra Mbo'ehaovusu niko heñóikuri ára 12 jasyrundy ary 1965-pe, kuatiapyre Pº 123 omboajeva'ekue UNA Motenondehára, Tkj. Crispín Insaurralde ha upekuévo, Estados Unidos de Amérika remimbou Paraguay retâmegua ndive oñemboheraguapýkuri peteî kuatiañe'ême'ê oñembosako'i ha oñemoñepyrû haĝua peteî mbo'esyry mbo'ekuaahararâ oporombokatupyrýtava Inglés-pe ñe'ê mokôihárô ha Estados Unidos ñe'êporâhaipyre ha rekópe.
Francia Ñe'ê Mbo'ehakuaahararâ mbo'esyry oñepyrûkuri ary 1971-me.
Guarani Ñe'ê Mbo'ekuaahararâ mbo'esyry oñepyrûkuri ary 1972-me ha ary 1997-me oñemoheñóikuri Italia Ñe'ê Mbo'ekuaahararâ mbo'esyry, hi'areva'ekue ary 1983 peve.
Alemania Ñe'ê Mbo'ekuaahararâ mbo'esyry oñemoheñóikuri ary 1985-pe.
Portugués Ñe'ê Mbo'ekuaahararâ mbo'esyry oñemoñepyrûkuri ary 2011-me.
Jasypakôi ary 1999 guive, ISL ohasákuri Facultad de Filosofía Universidad Nacional de Asunción-gua poguýpe, tekombo'e ha viru purúpe.
Ñane retâme, ISL añoite ikatu oikuaara'â umi Ñe'ê'asahararâme, péicha he'i kuatiapyre Pº 64/00 osêva Tekombo'e Yvategua Sâmbyhyha Guasúgui (MEC), oñemboajeva'ekue MEC ha UNA kuatiañe'ême'ê rupi.