cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Julio César
Julio César niko ipu'akaite ñorairõhápe ha ombotuicha Rróma pokatu oñembojáravo Gália rehe. César oñombohovái rire Senádo rehe, tetãygua ñorairõ rupive, oiko chugui mburuvicha guasu Rróma rehe ha oñembohéra upe guive César Dictator perpetuus (mburuvicha oisãmbyhýva oipotaháicha sã'ỹme). Upe niko naiporãi umi Senadoguápe ha oñemoĩ hese, ojuka chupe Senádo rógape ha upéicha oiko jey Rrómagui tavakuairetã, ndahi'aréi katu. César ra'yanga niko ojehepyse voi, héra niko Octavio, ha'e tuicha oñorairõ umi itúva jukaháre ha ipu'aka hesekuéra, upe rire oñemoĩ Marco Antonio ha Cleopatra Ehíto pegua rehe, umíva ojoajúgui oñemomba'e hag̃ua Rrómare.
Hekove pukukue aja, ohai heta mba'e ha ojapo aranduka mba'eguasúva, César ohaikuaa iñe'ẽ rehegua (latinañe'ẽ), ohai avei mbyjakuaa ha Rróma jeroviapy rehe, upéicha avei omombe'u arandukápe hembiasa ñorairõhápe.
Cornellà de Llobregat
300px|thumb|Cornellà de Llobregat
Cornellà de Llobregat municipio Epañape, Barcelona provincia-pe. Oikovéva: 86.610 (2017) - 7 km2
Kutiyattam
thumbnail|250px|Aty ohechaukávo Kutiyattam
Ko ñoha'ãnga Kutiyattam (malayalam ñe'ẽme: കൂടിയാട്ടം, Kūṭiyāṭṭaṃ) térã Koodiyattam ha'e hína tembiapoporã sánskrito yma itujavéva Índia retãme, ombyapu'a sánskrito yma ha tetãvore Kerala reko yma guare. Ko ñoha'ãngáme, poha'ãnga tapicha oha'ãnga'apóva oiporu hova ha hesa omyasãi ha ohechauka hag̃ua máva ha'ekuéra oñandúva. Kutiyattam ojehechauka ymaite guive tenda oñeñembo'ehápe, ikatu tupão, ha péva oĩ peteĩ tesapeha hendýva ñandyrýme ohechaukáva Tupãme. Unesco he'i ko ñoha'ãnga Kutiyattam ha'e hína tekopy tee ojehechakuaa'ỹva Yvypóra reko pegua ary 2008 guive.
Karai Māṇi Mādhava Chākyār (1899 - 1990) herakuã ojehechakuaa chupe rupi ha'eha upe omyasãivéva ko ñoha'ãnga reko ko'ãga.
Kyja
Kyja (Myocastor coypus) ha'e peteĩ mymba okambúva ha oñapi'ũva oiko Ñembyamérikape, opaichagua tenda y no'õva rupi. Yvypóra oipuru kyja ro'o ojapo hag̃ua hembi'urã ha ipire ojapo hag̃ua hembipuru opaichagua, upévare ojesaite'o opa Yvýpe. Ko mymba oikomeméva ysyry, ypa ha yno'õvu rupi. Ho'u opaichagua yva ha ka'avo.
Yvypóra omoĩ va'ekue ko mymba oparupi, noimevéintema Ñembyamérikape, ojeikuaa ko mymba ha'e hína mymba jasurúva heta tetãme ha mymba ombyaíva heta tetã ambuéva hekoha tee.
Ipohýikue 4 amo 10 kilogarámo hína. Hete pukukue ohupyty 40 amo 60 cm hína, ha huguái ohupyty 30 amo 45 cm, ipuku ha ipire pira ipiréicha. Hague marrõite ha overamíva, hesa ha inambi imichĩva.
Ko mymba henda tee hína tetã Arhentína, Chíle, Paraguái, Pindoráma, Uruguái ha Vorívia. Hákatu ko'ãga oiko oparupi Yvateamérikape, Hapõme ha Európape.
Cuidado con el ángel
Cuidado con el ángel ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Méhikogua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava Televisa. Oñepyrũ ára 9 jasypoteĩ 2008-pe ha opa ára 6 jasyapy 2009-pe iñembyatýva 194 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Maite Perroni ha William Levy.
José Saramago
José de Sousa Saramago (Azinhaga, 16 jasypateĩ 1922-Tías, 18 jasypoteĩ 2010) ha'e akue peteĩ haihára ha marandu'asãihára Poytuga pegua. Ary 1998 jave oñeme'ẽ chupe jopói Nobel ñe'ẽporãhaipyrépe.
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1948
Ñembyaty ojapo 136 ñeha'ã ha 17 jetepyso kuéra, oñeha'ãva 4.104 jetepysohára (3.714 kuimba'e kuéra ha 390 kuña nguéra) oúva 59 tetãnguéra pegua.
Tupãre jerovia'ỹ
Tupãre jerovia'ỹ niko ojehecha peteĩ he'ívo ndaiporiha Tupã, upéicha he'ise ndogueroviáiva oĩha Tupã térã tupãnguéra. Ojeipuru avei ko ñe'ẽngue atéo oúva karaiñe'ẽgui ha upe niko ombou Gyresiañe'ẽgui, he'ise 'tupã'ỹ', oipuru umi Gyrésia Ymaguare retãygua ombopochy ha omoñeñandu vai hag̃ua umi ndogueroviáivape Gyrésia jeroviáre. Tupãre jerovia'ỹ ndahe'iséi máva ijeroviapy'ỹva, he'isénte ndogueroviái mante oĩha tekove guasu opamba'e ipoguýpe orekóva, upe ojapo opamba'e, upe ojejerovia va'erã hese ha oñemomba'eguasu va'erã chupe.
Dakar
Dakar ha'e niko Senegal retã itavusu, itáva tuichavéva ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype, ojejuhu ko tetã ipehẽngueme oĩvéva kuarahyreike gotyo, upe yjere Kávo Véyde, paraguasu Atlántiko rembe'ýpe. Ko táva ha'e voi peteĩ umi tenondeguavéva Áfrika ipehẽngue kuarahyreiképe. Ojeipapaháicha ary 2005-pe ojehecha amo 1.030.594 tapicha oiko ko távape ha amo 2.450.000 tapicha oiko ijerére.
Ko táva oñemoĩ upe tetãvore guasu Kuarahyreike Áfrika Hyãsiagua itavusu ramóicha ary 1902 guive, oñemoambuévo ko tetãvore itavusu táva St. Louis pegua, ha upéi oñemoĩ Senegal itavusu ramóicha ko tetã ohypyty rire isãso Hyãsia pegua ary 1960-pe.
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1924
Ñembyaty ojapo 126 ñeha'ã ha 17 jetepyso kuéra, oñeha'ãva 3.089 jetepysohára (2.954 kuimba'e kuéra ha 135 kuña nguéra) oúva 44 tetãnguéra pegua.
Tamba
Tamba (Mytilidae), ha'e opa syrymbe oiko yguasúpe ha ijyta mokõiva, syrymbe juehepehẽ, yvypóra heta oheka ko mymbakuéra ho'u hag̃ua. Tambakuéra oiko yguasúpente ha yrembe'y yvyku'ípe oparupi. Ojapoháicha ytã, tambakuéra ikatu ojapo apu'a morotĩ ipýpe.
Rock
Rock ha'e pupoty ha purahéi mba'e oñepyrũva Tetãvore Joapykuéra retãme arykuéra 1950 jave, omoheñóiva upe tetãme pupoty ambuéva opaichagua ohasávo arykuéra 1960 ha Tavetã Joajúpe avei. Ijypy ojejuhúva rock and roll pupotýpe arykuéra 1950 pegua, kóva niko ou blues, rhythm and blues ha country pupotýgui. Heta mba'e ou avei blues hendyrýva ha folk-gui, oñembojehe'ávo jazz ha pupoty hekoporãitéva rehe, ha pupoty ambuévare. Rock hembipukuéra ojeipuruvéva niko mbaraka hendyrýva, vatería, váho, peteĩ téra hetavéva opurahéiva ha, sapy'apy'a, ojeipuru avei piáno.
Po jasypo
5 jasypo ha'e pe ára ogueromandu'áva Puevla Ñorairõ, ha péicha oñemandu'a mba'éichapa Méhiko guarini'aty ipu'aka Hyãsia ñorairõharakuéra rehe.
Tetãvorekuéra Joaju avei ogueromandu’a ko ára umi Méhiko ñorairõharakuéra ndohejái umi Hyãsia ñorairõkuérape ohasa Tetãvorekuéra Joaju yvýre. 1863-pe, Méhiko viru reko oime vaieterei, kóva oiméhague hetaiterei ñembohovái ha ñorairõre. Ndaikatúigui ombohovái umi tekotevẽ pya’evéva, upévo haguére Méhiko mburuvicha guasu Benito Juarez pe ára 17 jasypokõi ary 1861-pe, oikuaauka peteĩ arapa'ũ ikatu hag̃ua Méhiko omuengovia umi tetãnguéra Európa peguápe kóva tepyme'ẽrã oguerekóva hendivekuéra.
Jasypa ary 1861-pe, Hyãsia, Epáña ha Ingyatérra ojapo Lóndyre Amandaje, ha ko'ãva omondo milikokuéra Méhikope, ikatu hag̃ua Méhiko ome'ẽ chupekuéra pe tepyme'ẽrã orekóva hendive, ko tepyme'ẽrã ha'e akue 80 sua péso Méhikogua. Umíva apýtepe 69 sua ha'e akue Ingyatérra mba'e, 9 sua Epáña mba'e ha 2 sua Hyãsia mba'e. Ko'ãva ipahague noñemongetaséi ha ndogueroviavéima umi kuatia he'ihápe Méhiko ome'ẽtaha chupekuéra pirapire, ojapoháicha umi Epañagua ha umi Vyretañagua, umi jukupytyha pahamboyve La Soledad pegua. Kóichaite, Napoleón III, sãmbyhyhára Hyãsia pegua, ondyry Méhiko rehe, ikatu hag̃ua ojejapo peteĩ mburuvi Méhikope, Hyãsia ikatu hag̃ua oipuru yvykuéra ha ikatu hag̃ua omoheñói imburuvirã Tetãvorekuéra Joajúpe. Kóva pahápe, Hyãsia ombopase pe Méhiko sãmbyhy ojapóva Benito Juárez.
Siérra Leõ
Siérra Leõ, héra tee niko Tavakuairetã Siérra Leõ (Ingleñe'ẽme: Republic of Sierra Leone; krio ñe'ẽme: Sa Lon térã Sa Lone) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva Áfrika ipéhẽngue kuarahyreikeguápe. Ijerére ojejurhuyvate gotyo tetã Gynéa, ñemby kuarahyresẽ ngotyo upe tetã Livéria ha ñemby kuarahyreike gotyo paraguasu Atlántiko. Héra ko'ãgagua ou Poytugañe'ẽgui: Serra Leoa, he'iséva "Yvytyrysýi Leõ". Saro'y XVIII jave ko tetãme heta oñeñemu yvypóra kuéra tembiguái ramóicha.
Upe tetã ijykeguáicha Livéria, Siérra Leõ oñepyrũ peteĩ tekoha hekosãsóva umi tembiguái ijara'ỹmape guarã, umíva ojapo ko tetã itavusu ary 1791-pe, Freetown. Ary 1808-pe, Freetown oike Tavetã Joaju ipoguýpe peteĩ kolóniaicha, ha amo ary 1896-pe opa tetã yvy apekue oike Tavetã Joaju ipoguýpe, Siérra Leõ ohupyty isãso ary 1961-pe.
Ary 1991 guive ary 2001 meve, Siérra Leõ ohasa asyite oikógui ñorairõ guasu omosarambietéva. Ñorairõ ko tetãme ojuka amo 50.000 tapichakuéra, ogakuéra ha tetã mba'ekuéra oñehundi, ha amo mokõi sua Siérra Leõ retãygua ova hetãgui ambue tetãme. Ary 2002 jasyteĩme, Siérra Leõ mburuvicha, tendota Ahmad Tejan Kabbah, omombyta ñorairõ, Tavetã Joaju ñepytyvõre, CEDEAO ha ONU ñepytyvõ avei.
Ndáka
Ndáka (Vengali ñe'ẽme: ঢাকা Dhaka), ha'e tetã Vangalande ha Ndáka ñemboja'o tavusu, ojejuhu ysyry Vurigánga rembe'ýpe. Ndáka ha umi táva ijerére oguereko amo 28 399 000 tapicha oikovéva upépe, upéicha kóva niko pe táva tuichavéva Vangalandépe, ha táva vengali tuichavéva mokõiha, Kalkuta rire, Índia retãvore Kuarahyreike Vengála tavusu.
Siérra Leõ
Siérra Leõ retãme oiko avei upe mba'asy isarambíva évola 2014 pegua ku tetã Livéria ha Gynéa avei, amo 11.300 tapichakuéra omano ã mbohapy tetãme, 2014 guive 2016 meve.
Ndáka
Oiko aja ko táva Mongólia Mburuvi poguýpe, ojehero Jahangir Nagar. Ko'ágã Ndáka-pe oñembyaty Vangalande jokuaikuaa ha ñesãmbyhy, arandupy jehechauka ha virurekokuaa rembiapo.
The Beatles
The Beatles ha'e akue peteĩ aty rock opurahéiva Tavetã Joaju pegua opurahéi 1960 arykuéra pukukuévo, ojehechakuaa ko aty osẽ porãveiteha oñemúvo hembiapokue ha umíva mba'epu porãre iñarandúva omomba'eite ko aty umi rock opurahéiva apytépe. Oñepyrũ Liverpool-pe, ha 1962 guive oñembyaty John Lennon, Paul McCartney, George Harrison ha Ringo Starr. Heembiapokue ombojehe'a heta rock mba'e, beat atõi ha pop reheve.
Omyakã chupekuéra iñepyrũme Lennon ha McCartney, oñeherakuã porã porãve Liverpool-pe ha Hamburgo-pe mbohapy ary pukukuévo 1960 rire. Hembiapokue oñepyrũ ogueruve viru Tavetã Joajúpe amo ary 1962 pahápe pe purahéi ojeheróva «Love Me Do» rupive. Upe guive herakuã porãite oparupi ha oho hikuái tetã opaichaguápe opurahéi hag̃ua ary 1966 meve, upe arýpe oñepyrũ hikuái omba'apo estudio-pe ojapo hag̃ua ipurahéi oguahẽ meve 1970 ha ojei hikuái. Upe rire, omba'apo hikuái ijehe. Peteĩ hérava Mark David Chapman ojuka Lennon-pe hóga okápe táva Nueva York-pe ary 1980-pe, ha Harrison omano iñe'ãvevúi akytã'aígui ary 2001-me. McCartney ha Starr omba'apo gueteri.
Kiev
Kiev terã Kyiv ( Ukyañañe'ẽme : Ки́їв térã Київ; Oje'e: Kýїv), kóva ha'e Ukyáña tavusu ha pe itáva guasuvéva oguerekóvo 2 954 300 ava (ary 2021-pe), kóva ha'e peteĩ táva ojehayhuetereíva Ukyáñame rembiasakue ha iñarandypýpe, kóva ha'e pe táva oguerekóva peteĩ tekombo'e ha avei viru reko iporãvéva ko tetãme.
Ko távape oguehẽ pe mba'aporeko ñepu'ã sa'ary XIX Rrúsia Mburuvi hyepype, kóva jave ko táva oñepyrũ imbareteve, oiko peve peteĩ umi tavaguasuvéva mburuvípe. Ary 1917-pe Ukyáña Tetarã Retã oikuaauka rire isãsoha oiko rire pe Ukyáña Sãso Ñorairõ, Kiev oiko kóva tavusu ramo. Ukyáña Tetarã Retã ndaipu'akái rire Ukyáña Sãso Ñorairõme, umi volchevíke guarini'aty oñemomba'e ko táva, ko'ãva ome'ẽ ko táva Ukyáña Tavakuairetã Socialista Soviétiko-pe ary 1922 jave, Joaty Soviétiko ryepype. Ary 1934-pe, Kiev oiko Ukyáña Tavakuairetã Socialista Soviétiko tavusu pyahu oñemoambuévo táva Járkov-pe. Kiev oñembyai vaieterei oiko haguere Ñorairõ Guasu Mokõiha, jepémo, pya'eterei oñemyatyrõ pe ñorairõ opa rire, umi tetãrayhukuéra ojapova Lósif Stalin, oñemoambue pe adquitectura itujava ha ojejapo ipyahuva, ojejapo haicha umi távakuérape joatype. Ho'a rire Joaty Soviétiko ha Ukyáña ombohyãkua rire isãso kóvagui, Kiev oiko kóva tavusu 24 jasyporundy ary 1991 guive.
Tembiasakue
Kiev ha'e peteĩ táva umi távakuéra itujavéva Európa Kuarahyresẽme apytepe ha avei kóva hetaiterei oipytyvõ umi eslavo kuarahyresẽ guape okakuaa hag̃ua, ha upéicha nde avei Ukyáña retãme. Jepémo, hasy'eterei ojeikuaa hag̃ua pe ára ojejapohápe ko táva, pe jasy jasypo ary 1982 pegua ojeporavókuri ojejapo hag̃ua aramboty papaha 1500 ko táva pegua. miniaturadeimagen|417x417px
Tembiasakue Voi
Umi yvypóra re’õngue itujavéva ojejuhúva akue Kievpe oú pe Ita ára guive. Pe tetãyguá oĩva ko'ape oiko jave pe Edad de Bronce ojapo akue pe Trípilia arandupy, péva ojeguerovia ojejuhúgui heta mba’e ko'ape. Itakandua Ára jave, heta yvypóra aty oñemohenda ijerére, ko'ava oñoty, omongakuaa mymba ha oñemu umi Esítakuéra ndive ha umi tetãnguéra tujáva oĩva Para Hũ yrembeý itaveguápe. Umi rróma virukuéra ojejuhúva ko'ape umi sa'arykuéra II guive pe sa'ary IV peve, ko'ava ojejuhú haguére oje'e ko'ava oñemuha umi Rróma tetãvorekuéra kuarahyresẽgua. Oje'eko umi avakuéra pe Sáruvintsí arandupygua ha'eha umi eslavokuéra oñemohendava'ekue Kievpe antepasadokuéra. Avei oje'e pe peteĩha yvypóra ñemohenda ko'ape, ikatuha ojejapo umi sa'ary V ha VI. Umi sa'arykuéra VIII ha IX jave, Kiev ha'e akue peteĩ destacamento pe Jásaro Mburuvi mba'e.
Rrús Kiev
Sa'ary IX oñepyrũkuevo ko yvypóra ñemohenda ho'a umi eslavo-varega poguýpe, oñeme'ẽvo ichupe pe itéra Kyiev, oikovo chugui pe Távakuéra Rrúteñagua Sy he'ivo Oleg Nóvgorod pegua. Tutyta, ha'e akue pe tavapehẽ ojejopyrãpe Kiev ojeikuaa pe téra Rrús Kiev ramo, umi avakuéra Kiev pegua, oje'ikuaa chupekuéra pe téra rrútenos; rusyni térã rúsychi.
Oisãmbyhývo chupe umi varegokuéra, Kiev oiko pe Rrús Kiev jokuaikuaa mbyte, kóva ohupyty pe ijivy tuichave umi sa'arykuéra XI ha XIII mbytepe. Ary 1240-pe, oiko pe Mongólia ondyry Rrús Kievpe, umi ñorairõhárakuéra ondyry akue Kievpe oĩme kuri Batú Kã poguýpe, ko yndyry ombyai opaite Kievpe. Pe Molgólekuéra ombyai jave, oje'e Kiev ha'e peteĩ umi táva tuicháveva opaite yvype, ha oguerekoha peteĩ tetãyguá ohasava umi 100.000 su ava. miniaturadeimagen|493x493px|Mongólekuéra oñemomba'evo Kiev rehe.
Lituáña Dukádo Guasu
Pe pa ary 1320 oñepyrũkuevo, Kiev oñemomichive ha umi yvykuéra ikeregua kuri peteĩ lituáña guairni'aty kuri oñemomba'e umi yvy, ko guarini'arty oĩme hína kuri Gediminas poguýpe, ko'ava ipu'aka peteĩ eslavo guarini'atyre oĩva'ekue Stanislav Kiev pegua poguýpe, ko'ava ipu'aka hesekuéra pe ñotairõ ysyry Irpínpe. Umi tártarokuéra avei oñemomba'ese akue Kiev rehe ha ojapo represalia ary 1324-pe, upévo jave Kievpe oisãmbyhy akue peteĩ príncipe Lituáñagua, Lituáña ome'ẽ hína trubuto pe Kuarepotiju Órdape. Opaitepe, oiko hagué pe Y Hovy ñorairõ ary 1362-pe, Algirdas, Ndúke Guasu Lituáñagua ojoaju Kiev ha umi yvykuéra ijeregua Lituáña Dukádo Guasupe. Ary 1482-pe umi tártaroskuéra Kiriméagua ombokai ha omonda Kievpe. Oikovo Luvlín joaty ary 1569-pe, ojejapovo pe Mokõi Tetã Tavakuairetã, umi yvykuéra Lituáña oisãmbyhyhápe Kiev tavapehẽme (Pódolía, Vóliña ha Pódlakía) ohasa Lituáña Dukádo Guasugui Polóña Tavetã Akãngorape.
Mokõi Tetã Tavakuairetã
Oñeme'ẽ rire Polóña Tavetã Akãngorape, Kiev oiko Kiev Voitodáto tavusu, ko arapa'ũ jave Kiev sa'i oguereko mbarete. Peteĩ Hetmanato Kosáko guarini'aty oñemomba'e Kiev ha kóva oiko kóva mba'e ary 1649-pe. Ojejapo rire Pereyáslav jukupytyha ary 1654-pe, pe Rrúsia ha Polóña Ñorairõ Ukyáña yvy rehe oñepyrũ ha Rŕusia ipu'aka Polóña-Lituáña rehe. Kóva oraha pe Andrúsovo jukupytyha. Upe rire pe Hadiach jukupytyha ary 1658-pe kóva he'i Kiev oiko hag̃ua Rrúteña Dúkado Guadu tavusu, jepemo ko jukupytyha ndojejapopai, kóva ojejapo rire, ojejapo mo'ã pe Mbohapy Tetã Tavakuairetã, kóva ojejapo mo'ã Polóña, Lituáña ha Ukyáñagui.
Hetmanato Kosáko
miniaturadeimagen|280x280px|[[Bohdán Jmelnitski oikievo Kievpe, ta'anga ojapova'ekue Mykola Ivasiuk.]] Ary 1648-pe, Bogdán Jmelnitski ha umi kosákokuéra Sich Sáporoshia oñemomba'e Kiev. Upe rire Kiev ojejoaju pe tetã ojejapo pyahúva Hetmanato Kosáko, oikovo peteĩ umi távaguasuveva kóvape. Hetmanato oguereko peteĩ sãso añetetẽva ary 1654-pe ojejapo rire Pereyáslav jukupytyha, kóva rire oiko peteĩ tetã vasallo Sárato Rrúso mba'eva, kóva rire Hetmanato sa'ive ndema oguereko peteĩ sãso ho'a peve ary 1764-pe. Kóva rire Kiev ohasa Rrúsia michĩva sãmbyhy poguýpe.
Sárato ha Rrúsia Mburuvi
Umi arykuéra 1820, Kiev oguereko akue peteĩ 40 000 tetãygua, umi'a apytepe 18 000 ha'e kuri milíko. Pe revolusiõ desémbrista rire, ary 1827-pe, oñemoĩ peteĩ sãmbyhyhára Kievpe, kóva rembiapo ha'e akue pe jejapo rusificación rehegua jokuaikuaa reheve, pe régimen sárista ha oñorairõ hag̃ua pe revolusiõ ñepu'ã oĩva ko'ape. Ary 1840-pe oñenohẽ pe Lituáña estatuto. Umi Ukyáñagua rekove arandupype ha tekombo'epe ko távape oñembohasyve pe Valúev Apu'a regua regua oiko rire ary 1863-pe ha pe Ucase de Ems ary 1876 pegua.
Ndahaʼéi umi sa'arykuéra ohasavaʼekuéicha, Kiev ikatu ombotuichave pe irembiapo ñemboaporekopýva, kóva oiko ndaipórivéi haguére ñorairõ ko'ape ha umi Rrúsia tekovekuéra omboporãseve hagué ko táva. Sa'ary XIX-pe, ojejapo pe peteĩha mbo'ehaovusu ha ñoha’ãnga ópera pegua. Mburuvi jokuaikuaa ombo rrúsiave umi tetãygua ko'apegua ha'evo Polóñagua, Ukyáñagua térã Húdiokuérape.
Revolusiõ Ukyáñagua
Pe árapa'ũ hasy'etéva ojehasava oiko jave Ukyáña Sãso Ñorairõ, Kiev oiko hetã tetãnguéra Ukyáñagua tavusu. Oñepyrũvo pe Sãso Ñorairõ, Kiev ha'e akue pe tenda ojeheka hape Ukyáña sãso.
3 jasyapy ary 1917-pe, ho'a rire Rrúsia Mburuvi, pe sãmbyhy Ukyáñagua oñemohenda ko távape. 20 jasyporundy ary 1917 oñembohyãkua Ukyáña Tavakuairetã Ojehayhúva ha kóva ojapo Kievgui itavusu. 8 jasyporundy ary 1918-pe, umi Volchevíkekuéra oñemomba'e Kiev rehe, jepémo, pe Tratado de Brest-Litovsk, Kievpe ombosasõpyre umi pu’akakuéra mbytegua. 29 jasyrundy guive 14 jasypakõi peve ary 1918-pe, Kiev ha'e pe II Hetmanato tavusu, osãmbyhy chupe Hetman Pavló Skoropadsky. Ojeity rire II Hetmanato pe 14 jasykõi ary 1919-pe, Kiev ha'e jey pe Ukyáña Tavakuairetã Ojehayhúva mba'e. Jasykõime ary 1919 pegua, umi Volchevíkekuéra oñemomba'e jey ko táva, jasypoapype, Antón Denikin ñorairõhárakuéra oñemomba'e Kiev rehe ha jasypakõime umi Volchevíkekuéra oñemomba'e jey Kiev. 7 jasypope ary 1920-pe umi fuerzas aliadas ojejapova Ukyáña Tavakuairetã Ojehayhúva guarini'aty ha Polóña guarini'atygui oñemomba'e Kiev rehe, Polóña ha Joaty Soviétiko Ñorairõme.
Joaty Soviétiko
13 jasypoteĩ ary 1921, guarini'aty pytã oñemomba'e jey ko táva. Umi volchevíkekuéra ipu'aka haguére Kiev oñemoinge Ukyáña TSS-pe ha pe Ukyáña Tavakuairetã Ojehayhúva okañy.
Kiev ojehecha vaí umi mba'e oikova'ekue Ukyáña Soviétikape pe árapa'ũ ñorairõ mbýtepe: umi arykuéra 1920 pe ukrainización, ha avei pe inmigración oñe'ẽde ukyañañe'ẽ ojapo ko távagui, upévo jave ko'ape oñeñe'ẽve rrusiañe'ẽ, oñepyrũ jey oñe'ẽve ukyañañe'ẽ ha omboñepyrũ pe guerojera ukyáña tekove arandupy ko távape. Pe tembiapo ñemboaporekopýva ojapova umi Soviétikokuéra oñepyrũ umi arykuéra 1920 opakuevo, oñemoambuévo pe táva ha'eva'ekue peteĩ tenda ñemurenda ha tupãjeroviagua ha oikovo peteĩ táva ha'eva peteĩ tenda oguerekóva peteĩ tembiapo ñemboaporekopýva, tembiporu pyahu ha tembikuaareka tuicháitereiva. 1932 guive 1933 peve umi Soviétikokuéra ojapo rire pe Holodomor, peteĩ aty ñemopotĩ ombyaiva umi tetãyguára ukyáñagua, ha omyengovia umi rrúsiagua chupekuéra oúvaveva Rrúsia kuarahyresẽgui, avei kóva ojejapo umi Rrúsia tavapehe oikohape heta tekove Ukyáñagua ha'e háicha Kuván tavapehe. Stalin Púrga Guasupe arykuéra 1930 peguape, oñehundi pe intelligentsia Kievgui ha Ukyáñagui.
1934-pe Kiev oiko Ukyáña TSS tavusu, upévo mbugue Járkov ha'e kuri kóva tavusu. Kó tava okakuaa jey umi arykuéra Joaty Soviétiko tembiapo ñemboaporekopýva poguýpe ha Kiev tetãyguá okakuaa pya'éterei, ojejapovo heta tembiapo ñemboaporekopýva tenda, ha heta ijapytepekuéra oĩ gueteri ko'ágã meve.
Konfúsio rape
Konfúsio rape niko peteĩ jeroviapy Konfúsio hemimbo'ekuéra omombe'úva ha oikóva hese, ha'e omano rire. Oporombo'e mba'éichapa oiko va'erã avano'õme, jekupyty porãme ha marangatúpe.
Ko jeroviapy hekombo'e ou karai héra Konfúsio pegua (Kǒng Fūzǐ, omano ary 479 Kirito mboyve) ha'e ojehechakuaa pe okuaaukavaguáicha ijypykuéra rekorã ha hembikuaa yvága mba'e rehegua. Karai arandu ambuéva ko jeroviapýgui niko Mencio ha Xun Zi.
Ko jeroviapy imbareteite Chína Tetarã Retãme, Koréape, Vienãme, Hapõme, Taiuãm, Hong Kong-pe ha Makáo-pe. Kóva niko Chína jeroviapy tee ary 1912-me, oikóvo ku tetãgui peteĩ tavakuairetã.
Saint Louis (Senegal)
Saint Louis térã Ndar, héra wólof ñe'ẽme, ha'e niko peteĩ táva guasu Senegal retãme, itáva tuichavéva ha itáva orekovéva tapichakuéra mokõiha. Ko táva ojejuhu tetã Senegal ipehẽngue yvate kuarahyreiképe, peteĩ ypa'ũme upe ysyry Senegal ñesẽha ypýpe. Ojeipapaháicha ary 2005-pe ojehecha amo 176.000 tapicha oiko ko távape.
Ko táva oñemoĩ upe tetãvore guasu Kuarahyreike Áfrika Hyãsiagua itavusu ramóicha, ha upéi oñemoambue táva Dakar-pe ary 1902-pe.
Senegal
Senegal, héra tee hína Tavakuairetã Senegal (Hyãsiañe'ẽme: République du Sénégal), ha'e niko peteĩ tetã hekosãsóva yvyrusu Áfrika ipehẽngue kuarahyreiképe ñesãmbyhy reko tavakuairetã mburuvichavy rapépe oĩva. Ijyvy apekue oñemohenda 14 tetãvore rupive.
Dakar, ko tetã Senegal itavusu, ojejuhu ko tetã ipehẽngue oĩvéva kuarahyreike gotyo, upe yjere Kávo Véyde. Amo saro'y XVII ha XVIII jave, hetaite tetã pytagua opaichagua oñepyrũ ojapo tekoha oñeñemurã kolónia rekóicha Senegal y rembe'ýre. Táva St. Louis oñemoĩ upe tetãvore guasu Kuarahyreike Áfrika Hyãsiagua itavusu ramóicha, ha upéi oñemoambue táva Dakar-pe ary 1902-pe. Dakar oñemoĩ Senegal itavusu ramóicha ko tetã ohypyty rire isãso Hyãsia pegua ary 1960-pe.
Ko tetã iñe'ẽ tee hína Hyãsiañe'ẽ, hákatu ñesãmbyhýme, ñemomarandúme ha mbo'ehápe mante ojeipuru, wólof ñe'ẽ hína upe ñe'ẽ oñe'ẽvéva ko tetãme, hákatu ndaha'éi iñe'ẽ tee.
Sámbia
Sámbia, héra tee Tavakuairetã Sámbia (ingleñe'ẽme: Republic of Zambia) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva yguasu rembe'y'ỹva ojejuhúva Áfrika ipehẽngue ñemby mbytépe. Ko tetã ijerére ojejuhu upe Tetã Jekopytyjoja Kongo yvate gotyo, Tãsáña ojejuhu yvate kuarahyresẽ ngotyo, tetã Maláui ha tetã Mosambíke ojejuhu kuarahyresẽ ngotyo, Simbávue ha Votusuana ñemby gotyo, Namívia ñemby kuarahyreike gotyo ha tetã Angola kuarahyreike gotyo ojejuhu. Ko tetã oiko jave Tavetã Joaju ikolónia ramo, ojehero Yvate Rrodésia ha ko'ãga héra ou ysyry Sambése pegua, ko tetã ysyry tuichavéva. Sámbia itavusu niko Lusáka.
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1964
thumb|250px|Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1964. Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1964 táva Tókio-pe ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 18ha ojejapóva ára 10 jasypa guive 24 jasypa peve ary 1964-pe, táva Tókio, Hapõ retã itavusúpe. Oñembyaty ha ojapo vaekue pe Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua.
Ñembyaty ojapo 163 ñeha'ã ha 19 jetepyso, oñeha'ãva 5.151 jetepysohára (4.473 kuimba'e kuéra ha 678 kuña nguéra) oúva 93 tetãnguéra pegua.
Sortilegio
Sortilegio ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Méhikogua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava Televisa. Oñepyrũ ára 1 jasypoteĩ-pe ha opa ára 9 jasypa 2009-pe iñembyatýva 90 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Jacqueline Bracamontes, William Levy, Daniela Romo, Gabriel Soto, Chantal Andere, Ana Brenda Contreras ha David Zepeda.
Hans Kundt
miniaturadeimagen|Hans Kundt ta'anga Hans Kundt ha'e akue peteĩ ñorairõhara Alemáña megua, upéva ha'e kuri Volívia-pe pe tembiechapyrã ñorairõha imba'e guasuvéva umi ary Cháko Ñorairõ mboyve.
Tembiasakue
Kundt heñóiva’ekue ary 28 jasykõi 1869 Mecklemburgo-pe upérõguare Konfederación Alemáña Yvategua. 1902 oiko Capitán Estado Mayor-pe Mburuvi Alemáña pegua-pe. 1908 oguahe Volívia-pe, Isamal Montes Gamboa ha'e'aja mburuvicha guasu.
Ojekupyty porã Volívia Mburuvicha rehe ha umi ñorairõhára Volívia-guáre, 1911-pe, Eliodoro Villazón Montaño ha'e'aja mburuvicha guasu, Kundt oñepyrũ omohenda Volívia ñorairõharakuéra.
Ñorairõ Guasu Peteĩha
Oñepurũ guare Ñorairõ Guasu Peteĩha 1914-pe, Kundt oime opytu'u Alemáña-pe. Oñorairõ frente oriental-pe umi Rrusia Mburuvi ñorairõhara ndive, avei oñorairõ frente occidental-pe, oparire ñorairõ Kundt osẽ Alemáña ñorairõhágui.
Volívia-pe
1921-pe ou jey Volívia-pe, apé ojere chupe oiko haguã Estado Mayor Volívia Ñorairõhara-pe ha Ministro Ñorairõ-pe. Upei oiko chugui Volívia-gua ha oñepyrũ omohenda porã jey Volívia ñorairõharakuera-pe omoñepyrũ akue 1911-pe. Kundt ojehayhu akue hake ha'e iñakãraku umi ñorairõharare ani hasy. 1923 oiko chugui Ministro Ñorairõ-pe. 1930 mbyte-pe Kundt oñemondo exilio-pe oity haguére mburuvicha Hernando Siles-pe.
SpongeBob SquarePants
SpongeBob SquarePants niko peteĩ tekoha'ãngandy ta'angambyrýgui moha'angapyre ombopukáva Tetãvore Joapykuéra pegua Stephen Hillenburg ojapo oñembohasa hag̃ua Nickelodeon rupi, oñepyrũ 1 jasypo 1999-pe. Omombe'u peteĩ ygáu haviru héra Bob ha iñirũnguéra rembiasa, oiko hikuái Ykuãirũ Vikíni-pe, paraguasu Py'aguapýpe, upépe Bob omba'apo karuha Krusty Krab-pe tembi'u apópe.
Chittagong
Chittagong (Vengali ñe'ẽme: চট্টগ্রাম), ha'e tetã Vangalande táva tuichavéva mokõiha. Ojejuhu tetã vorekue kuarahyresẽyguápe, ysyry Karnaphuli rembe'ýpe. Ko távape oiko 8 440 000 tapicha.
Anime
Anime (hapõñe’ẽme, アニメ) ha’e peteĩ ñe’ẽ ojeipurúva oñembohéra hag̃ua umi ta’ãnga omýiva ojejapóva Hapõme, po térã mohendaha rupive. miniaturadeimagen|Wikipe-tan, peteĩ ava oñemoha’ãngáva animéicha.
Bata (Ginéa Ekuatogua)
Bata ha'e hína Ginéa Ekuatogua itáva orekovéva tapichakuéra ipype (ohasa Ginéa Ekuatogua itavusu Malabo). Ha'e avei tetãvore Litoral itavusu ha Tetã pehẽngue oĩva yvyrusúpe oñembohérava ysyry Muni itavusu avei. Opyta Paraguasu Atlántiko rembe'ýre. Amo 230.282  tavayguakuéra oikove ipype.
Malabo
Malabo ha'e hína Ginéa Ekuatogua retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype mokõiha (táva Bata rire). Ha'e avei tetãvore Yvate Bioko itavusu. Opyta Paraguasu Atlántiko rembe'ýre, upe Bioko ypa'ũme. Amo 250.302 tavayguakuéra oikove ipype.
Karaiñe'ẽ, Hyãsiañe'ẽ ha Poytugañe'ẽ ha'e ko táva iñe'ẽ tee. Malabo ha'e Ginéa Ekuatogua itáva tujavéva.
Aygun Kazimova
Aygün Kazımova jekuaáva Aygun Kazimova (26 jasyteĩ, 1971, Baku, Aservaijã) ha'e peteĩ kuña opurahéiva, mba'eapohára ha purahéi apohára Aservaijã retãgua.
Mba'e apu'a
Álbumes de estudio
Endimbúgo
thumb|Endimbugo Edimburgo (ingyaterrañe'ẽme: Edinburgh) ha'e tavusu ha táva sãmbyhyha tetã Ekosia pegua (Tavetã Joaju), oiméva Europape. Ko táva ituichave mokõiha táva Glasgow rire.
Oĩ kuarahyresẽ Ekosia retãme, ku tetã itavusu ary 1437 guive. Itavavo mokõi herava The Old Town (táva tuja) ha The New Town (táva pyahu) ha'e Tembiejakue Yvypóra rekogui Unesco rupive ary 1995 guive. Ary 2009-pe, oguerekova'ekue 477.660 tavayguakuéra.
George Washington
George Washington (Westmoreland, Virginia, Amérika Vyretáña pegua, 22 jasykõi ary 1732-Mount Vernon, Virginia, Tetãvore Joapykuéra, 14 jasypakõi ary 1799) ha'e akue tendota peteĩha Tetãvore Joapykuéra pegua amo ary 1789 ha 1797 mbytépe  ha ñorairõhára aty imburuvicha guasu ohekáva Tetãvore Joapykuéra isãso Tavetã Joajúgui (ñorairõ oiko amo 1775 ha 1783 mbytépe). Ojehechakuaa chupe Tetãvore Joapykuéra-pe ha'eha "Tetã Ru Guasu". Washington herakuã hína ojeikuaa chupe ha'eha peteĩ umi Karaígui omoñepyrũ va'ekue Tetãvore Joapykuéra, karaikuéra John Adams, Benjamin Franklin, Alexander Hamilton, John Jay, Thomas Jefferson ha James Madison ndive.
Washington omano ary 1799-pe mba'asy neumonia rehe, karai Henry Lee III oñembo'e hese imanóme ha he'i hese "Washington ha'e akue peteĩha ñorairõme, peteĩ py'aguapýpe ha peteĩha umi hetãygua ñe'ãme".
Nási
Umi ohóva nási ñeimo'ã hapykuéri ojerovia va'ekue upe "ñemoñare ária" (chupekuérape he'iséva Alemáña retãygua tee ipire morotĩva) oisãmbyhy va'erã opaite umi ñemoñare ambuévare, ha oimo'ã hikuái umi ñemoñare ha avano'õ ambuéva ohundíta hetã, tenondeite umi hudío, omboja hikuái hudiokuérare Alemáña jehasa asy, ha he'i hetã ndaipu'akái Ñorairõ Guasu Peteĩhápe hetaitehágui umi hudío, upévare tapichakuéra ndaija'éi umi hudíore, omuña ha omboyke hesekuéra, ha ohecha chupekuéra ha'e "ñemoñare ária" jopyhára.
Oñemboguata hag̃ua ko tembipota oporomboykéva, ary 1935-pe Adolf Hitler omosẽ Núremberg apoukapykuéra tojejapo hag̃ua hembipotáicha, umi apoukapy he'i va'ekue ndaikatuiha umi "ñemoñare ária" pegua oñoirũ hudiokuérare ha opaite umi oñembohováiva nási rembipotáre, ha ndohejái avei hudiokuéra oipuru tetã remimoĩmbyre. Upéicha, nasikuéra opororaha py'ỹi mba'yrumýi puku rupive tekoha manorãme, tapicha kuéra nomanóirõ mba'yrumýi nási kuéra orahauka chupekuéra tomano hag̃ua koty'i oporojukávape, oipurúva mba'etĩ ojukáva, hetaite umíva omano va'ekue ha umi apytépe oĩ tenondeitépe hudiokuéra, hitanokuéra, umi Polóña retãygua, komunísta kuéra ha heta umíva ijerovia jokuaikuaa asuguáre, tapicha hekojopara, hitanokuéra ha tapicha ikatupyry ambuéva. Ko jejuka guasu ojehero ko'ãga Holocausto.
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1960
thumb|340x340px|Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1960. Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1960 táva Rróma-pe ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 17ha ojejapóva ára 25 jasypoapy guive ára 11 jasyporundy peve ary 1960-pe, táva Rróma-pe, Itália retã itavusu. Oñembyaty ha ojapo vaekue pe Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua.
Ñembyaty ojapo 150 ñeha'ã ha 17 jetepyso kuéra, oñeha'ãva 5.338 jetepysohára (4.727 kuimba'e kuéra ha 611 kuña nguéra) oúva 83 tetãnguéra pegua.
Santa Catarina tavakuéra
Santa Catarina retãvoréme oĩ 295 tavakuéra (2010-pe)
right|220px
Tata hu'ũ
thumb|350px|right|Magma osẽ rire okápe ojehero [[lava.]] Tata hu'ũ térã magma (gyresiañe'ẽgui: magma «mba'e hu'ũ») ha'e ojeheróicha ita ku'i akuitéva ha opaichagua tata oĩva Yvy ryepýpe, magma oĩha ojehero tata hu'ũ ñemono'õ ha opyta yvy guýpe, ojupi tatatĩsẽha rupive ha osẽ yvýpe kuára rupive, peteĩ yvyratápe, osẽ rire okápe héra lava.
Magma hakuiterei hína, oĩ 700 °C guive amo 1300 °C peve.
Bactrocera abdoangusta
Bactrocera abdoangusta jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1972.
Tembiguái reko
Tembiguái reko niko tapichakuéra oiko ambue tapicha imba'éva ramo. Umíva ojehero tambiguái ha omba'apo va'erã oñeme'ẽ'ỹre pirapire, nomba'aposéi ramo pe ijára ikatu onupã térã ombyepoti chupekuéra. Jaikuaa oĩ tembiguái reko Ára Ymaguare guive, oiko rire ñorairõ pe tetã ipu'akáva ogueru ijyvy apekuépe umi pytagua monambipyre omba'apo hag̃ua, oĩ avei umíva ndaikatúi ohepyme'ẽ pe opaga va'erã, upéicha oiko chuguikuéra tembiguái.
Umi Europagua oguahẽ rire Amérikape, omomba'apose umi ypykuépe, ombova avei tapichakuéra Áfrika pegua ha omomba'apo kokuépe. Paraguáipe oiko tembiguái reko ary 1556 guive, oisãmbyhývo Hernando Arias de Saavedra, hákatu sa'imi oñembova ko tetãme, umi Epañagua ogueru tapichakuéra Gynéa, Nihéria ha Kóngo pegua.
Saro'y XX pukukue, haimete opa tetã yvy ape ári ojapo hekorã ani hag̃ua oiko tembiguái reko. Yvypóra Tekoiterape Kuaaukaha Pavẽ he'i naiporãiha ha ombotoveite pe tembiguái reko. Hákatu oĩ gueteri oporomomba'apohápe mbaretépe térã nohepyme'ẽ porãi umi mba'apohárape.
Florencio Delgado
thumb|250px|Florencio Delgado. Florencio Manuel Delgado Gurriarán (Vilamartín de Valdeorras, 27 jasypoapy ary 1903 - Fair Oaks (California), 14 jasypo ary 1987) ñe’ẽpapára Galiciagua.
Yvyrata
Yvykuágui osẽ pochýpe opaichagua mba'e aku, magma (tata hu'ũ), ita ku'i, ytaku, mba'etĩ ha tanimbu, ko'ã mba'e aku oĩha ojehero tata hu'ũ ñemono'õ ha opyta yvy guýpe, mba'e aku osẽvo ojupi tatatĩsẽha rupive, upéi mba'e akukuéra omondyryry pe yvy ape oikokuévo chugui kuára ha osẽ.
Yvytypo yvatevéva opaite Yvýgui ha'e niko ku Nevado Ojos del Salado, tetã Arhentína ha Chíle opytáva, ha'e avei yvyty tuichavéva mokõiha oĩva Yvy ipehẽngue ñembyguápe ha Yvy ipehẽngue kuarahyreikeguápe (yvyty Arhentína pegua Aconcagua rire).
Banda de Música del Estado de Oaxaca
Banda de Música del Estado de Oaxaca ha’eva’ekue atõi méhikogua.
Ñorairõ Marangatu
Ñorairõ Marangatu térã Cruzadas niko oñombohováirõguare umi ijerovia Hesu rapére ha umi musulmã, oñemomba'ese hikuái Yvy Marangatúre (ojejuhuhápe ko'ãga Israel ha Paletína). Heta jey oñorairõ hikuái mokõisa ary aja, 1096 guive 1291 meve, Ára Mbytegua pukukuévo. Jerovia Katóliko niko omokyre'ỹ Európa retãnguéra oho hag̃ua omosẽ Yvy Marangatúgui umíva ijerovia Islãre, saro'y VII guive ho'a Kuarahyresẽ Aguĩgua musulmã poguýpe.
Yvy Marangatu hína Israel ha Paletína ojejuhuhápe ha upéicha ojehero ko yvy imba'eguasuitégui Hudío jeroviápe, Hesu rapépe ha Islãme. Ojehechakuaa oikoha 9 ñorairõ ituicháva 1096 guive 1291 meve, hákatu oiko avei ñombohovái imichĩva upe aja, oiko aja ñorairõnguéra hetaite umi ndaija'éi hudiokuérare ha ombohasa asy ichupekuéra.
Mba'ekuaarã joguerahaviárava ijapýva
Mba'ekuaarã joguerahaviárava ijapýva ha'e peteĩ mba'erekokuaa mba'ekuaarã ojapo ha omyesakã Albert Einstein ary 1905 jave. Ko mba'ekuaarã ikatu ojepuru opa mba'e ojehúva mba'erekokuaápe, jaipe'áramo mbaretepyte (upévare ojehero ijapýva, oipe'águi mbaretepyte omokarẽva ára ha pa'ũ). Omoĩ hag̃ua mbaretepyte avei, Einstein ojapo pe mba'ekuaarã joguerahaviárava pavẽ ary 1915-pe.
Ñamyesakã porãve hag̃ua, ñamoĩ chupe rehoha peteĩ mba'e ohóva nde gotyo. Rehecha ramo ipya'ekue, ha'etéta omýi pya'eveha nde neremýirire. Ko'ág̃a ñamoĩ chupe reñemomombyryha hína peteĩ mba'e ohóvagui nde gotyo. Rehecha jeýramo ipya'ekue, ha'etéta mbeguekatúpe ohóvo. Kóva ha'e pe temimo'ã "pya'ekue joguerahaviárava" rehegua —pe mba'e pya'ekue oĩ nde rehe.
Ginéa Ekuatogua
Ginéa Ekuatogua —héra tee hína Tavakuairetã Ginéa Ekuatogua — ha'e peteĩ tetã hekosãsóva Mbyte Áfrika pegua, ojehechakuaáva ha'eha tavakuairetã heko peteĩva mburuvicharapépe milíko aty oporokuáiva.
Ijapekue oñemohenda pokõi tetãvore rupive. Itavusu ha'e Malabo, hérava ymaguare Santa Isabel. Itáva tuichavéva ha orekovéva tavayguakuéra ipype ha'e Bata, táva tuicha ambuéva ha'e Ebebiyín.
Orekógui amo 28 051 km² ijapekue ha'e peteĩ umi tetã michĩvévagui Áfrika yvyrusúpe, Ginéa Ekuatogua retã oiko yvyrusúpe ha 5 ypa'ũme orekova avakuéra ipype. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Kamerũ, tetã Gavõ ñemby ha kuarahyresẽ ngotyo ha ojejuhu paraguasu Atlántiko (parapyte Ginéa) kuarahyreike gotyo, hi'aguĩ oĩ avei ypa'ũnguéra Santo Tome ha Príncipe.
Ojeipapa ary 2014-pe Ginéa Ekuatogua retãme oiko amo 1 222 442 tapichakuéra. Tetã pehẽngue oĩva yvyrusúpe oñembohérava ysyry Muni térã Mbini, ha ijapekue hína 26 000 km². Ypa'ũnguéra tuichavéva ha'e ypa'ũ Bioko (hérava ymaguare Fernando Poo) orekóva 2017 km², ypa'ũ Annobón orekóva 17 km², ha ypa'ũ Corisco orekóva 15 km².
Ginéa Ekuatogua ha'e va'ekue Epáña kolónia ymaguare, hérava Ginéa Epáñagua ha ohupyty isãso ára 12 jasypa ary 1968-pe. Upévare amo 87,7 % umi Ginéa Ekuatogua retãyguágui oñe'ẽkuaa karaiñe'ẽ.
Yvypóra tekoiterape sa'i ojehecha Ginéa Ekuatogua retãme he'iháicha kuatia momaranduha ojapo Freedom House. Hetaite Ginéa Ekuatogua retã ohasa asy ha imboriahuite. Ko'ãga Ginéa Ekuatogua oĩ milíko aty oporokuáiva ipoguýpe.
Tata hyku
thumb|350px|right|Lava osẽvo. Tata hyku térã láva (latinañe'ẽgui: labes «je'a») ha'e ojeheróicha tata hu'ũ akuitéva (magma) ojupívo ha osẽvo Yvy ryepýgui peteĩ yvytypóre. Omondyryrývo pe yvy ápe hakuite ha ohupyty amo 700 °C guive 1.200 °C peve. Yvytypo ñehẽngue ikatu opoi láva michĩmi osyrymíva yvyty apére ha ikatu opoi hetaite láva kapúicha oparupi ombyaíva ha ohapýva opaite mba'ekuéra ijerére.
Thomas Jefferson
Thomas Jefferson (13 jasyrundy ary 1743 - 4 jasypokõi ary 1826) ha'e akue tendota mbohapyha Tetãvore Joapykuéra pegua amo ary 1801 ha 1809 mbytépe. Ojeikuaa chupe ha'eha peteĩ umi Karaígui omoñepyrũ va'ekue Tetãvore Joapykuéra, karaikuéra John Adams, Benjamin Franklin, George Washington, Alexander Hamilton, John Jay ha James Madison ndive.
Jefferson herakuãite ha'eha karai oipytyvõvéva ohai hag̃ua Tetãvore Joapykuéra Iléi guasu amo ary 1776-pe. Heta omba'apo omombarete hag̃ua tavakuairetã reko jekopytyjojápe, ha ohecha hetã ha'éta tetã ohekameméva teko sãso.
Jefferson iñaranduite, heta omba'apo hetãre ha toiko hag̃ua tekosãso tetãvorekuéra mbytépe, Jefferson he'i avei iporãve Tetã ha Jeroviapy toiko jepoíva ha ohai akue Tekorã Jeroviapy rekosãsóva Virginia-pe (1779, 1786).
Jefferson ha'e akue avei ñemitỹhára, atõihára, jogapokuaahára, heta omba'apo jokuaikuaáre ha jekopytyjojáre, ha'e ojapo avei Virginia Mbo'ehaovusu, UNESCO he'i ha'eha Tembiejakue Yvypóra reko pegua ary 1987-pe. Omano ára 4 jasypokõi ary 1826-pe, upe araitépe oñemboarete avei 50 ary oiko Tetãvore Joapykuéra Sãso.
Sigmund Freud
Sigmund Freud ha'e akue peteĩ pohanohára Áuteria pegua hudío ijypykuéva ypykatu hajyguévare omba'apóva, pe omboypýva ko andureko resa'ỹijo ha pe oĩva umi aranduvéva apytépe saro'y XX pukukuévo. Tuichaite omba'apo apytu'ũkuaatýre ha apytu'ũ ñehesa'ỹijo, ha'e oikuaauka mba'éichapa oiko ñane apytu'ũ ha he'i ñande rekotee ohóva pe jahasávare ñane mitãrõguare.
Oñepyrũ omba'apo tembikuaatýre ohesa'ỹijóvo yvypóra rete ypykatu hajyguéva ñepohano rehe, ha mbeguehápe oñemotenonde apytu'ũ mba'asy ñehesa'ỹijo gotyo pe apytu'ũkuaaty rupive. Oñemoarandu táva Parĩme, pe pohanohára ypykatu hajyguévare omba'apóva Jean-Martin Charcot ndive, upépe oñemoaranduve mba'éichapa ikatu omonguerái umi ojepy'apy reíva ñemonge rupive. Oho jeývo táva Viéna-pe omba'apo Josef Breuer ndive ha omoheñói hikuái pe método catártico. Mbegue katu, omoambue ñemonguerái ñemonge rupive ha método catártico pe asociación libre ha kepegua myesakãmby rangue. Upéicha omboypy pe andureko resa'ỹijo, hekove pukukue omba'apo hese.
Heta umi hemiandu ojoavýva Freud rembiapóre, heta he'íva tuicha oipytyvõ andureko rembikuaáre añónte ha ohechakuaa mba'éichapa oiko ñane apytu'ũ, oĩ ave umi he'íva ha'e arandupykuaatýre añónte omba'apo porã. Ára 28 jasypoapy 1930-pe, oñeme'ẽ Freud-pe ku Jopói Goethe táva Fráncfort del Meno-pe hembiapokue porãitégui.
Yvyty Kora
Mba'eguasu
Ko távare imba'eguasu umi Paraguáigua kuérape ápepy omanó kuri 1 jasyapy ary 1870-pe mburuvicha guasu Francisco Solano López ha ita'ýra Huã Francisco López Lynch, Ñorairõ Paraguaigua opahápe.
Kópa Amérika Mangapy oñeha'ãva Yrembe'ýpe rehegua 2023
Pe Kópa Amérika Mangapy oñeha'ãva Yrembe'ýpe rehegua 2023 ha'e pe ñembosarái 6ha ko kampeonáto rehegua oñembohovaihápe umi Ñemby Amérika retãnguéra. Kóva oñepyrũta 11 jasyapy ha opáta 19 jasyapy ary 2023-pe, oikóta táva Rrosáriope, Arahentína.
Peteĩ ñeha'ã
Umi aravokuéra ha'e Arahentína aravo (UTC-3)
Ko peteĩ ñeha'ã oñeha'ãta 11 guive 16 jasyapy peve ary 2023-pe ha kóvape oĩ pa tetã oñemboja'óva mokõi atype oguerekóva po tetã. Umi mokõi tetã imbareteveva ohasa paha mboyvepe, ape oñepyrũ ñeha'ã ojenohẽ hag̃ua umi tetãnguérape. Umi marãkuéra oñeme'ẽva umi tetãnguérape oñeme'ẽ ha'e péicha:
Ñorairõ Guasu Mokõiha Oñoirũvakuéra
[[File:Map of participants in World War II.png|miniaturadeimagen|400px|
Yakã
thumb|Yakã Napostá, [[Buenos Aires Tetãmini.]] Yakã, ikatúva ojehai y'akã ojehaiháicha, ha'e oimeraẽ y syryha michĩ, ysyrýicha umi yakã ikatu osẽ ambue rendápe, taha'e ha'éva parápe, ypápe térã ambue ysyrýpe avei. Yakã imichĩve ysyrýgui ha heta ojeiporu oipirakutu ha ojejahu hag̃ua.
Ñorairõ Guasu Mokõiha Oñoirũvakuéra
]]
Oñoirũvakuéra ha'e va'ekue umi tetã ombohovake tee umi Tetã Mbaretete Mbyteguágui rehe oiko aja Ñorairõ Guasu Mokõiha.
Oñepyrũvove ñorairõ guasu, 1 jasyporundy 1939, umi tetã ombohovái va'ekue Alemáña nási rehe ha'e Hyãsia, Polóña ha Tavetã Joaju, upe pahaguére ojoapy umíva Tetãnguéra Ñembojoaju pegua (Kanatã, Autarália, Selánda Pyahu ha Yvyáfrika), Índia Vyretáña pegua ha Nepal. Amo ary 1940-pe, oike ko atýpe Hyãsia Hekosãsóva, Ndinamáka, Noruéga, Véyhika, Luxemburgo, Tetãnguéra Yvýi, Gyrésia ha Jugolávia (1941). Alemáña oha'ã rire ondyry URSS rehe, jasypoteĩ 1941-me, ko tetã oike avei Oñoirũvakuéra atýpe. Tetãvore Joapykuéra oñembojoaju avei 1941 jasypakõime, Hapõ ondyry rire Pearl Harbor rehe, upéicha avei oñembojoaju Tavakuairetã Chína ha Ñemby Amérika retãnguéra (Argentína, Pindoráma ha Paraguái techapyrãme).
Ekósia
Ekósia (ingleñe'ẽme ha Ekosiañe'ẽme: Scotland) ha'e peteĩ tetã oĩva Tavetã Joajúpe, upe ojejuhúva yvatevépe. Oĩ Ingyatérra ha Gales ndive upe ypa'ũme hérava Vyretáña Guasu, ijyvy apekue ha'e niko mbohapýgui peteĩ pe ypa'ũ apekuégui; oreko avei 790 ypa'ũ michĩ ambuéva. Ijerére ojejuhu yvate ha kuarahyreike gotyo paraguasu Atlántiko; kuarahyresẽ ngotyo para Yvatevogua, ñemby gotyo Ingyatérra ha ñemby kuarahyreike gotyo yrape Yvatevogua ha para Irilánda. Ekósia yvy apekue ha'e 78.772 km2, oikohápe 5.463.300 tekove, ojeipapaháicha 2019-pe. Itavusu ha'e táva Endimbúgo, ha táva Glasgow itáva tuichavéva, upépe ha ijerére oiko 40% opaite Ekósia retãyguágui.
Ekósia réra ou «Scotus» pegua, ñe'ẽngue latinañe'ẽme he'iséva «Irilandagua» (hetárõ oje'e «Scoti», «Irilandaguakuéra»). Oiko upéicha gaelikokuéra Irilánda pegua oho akue ko yvy pehẽnguépe, ha umi Rróma ymaguare retãygua ombohéra «Scotia» Irilándape (ñe'ẽngue «Scotus» ojeipurúvo kuñanguérape). Umi Irilánda retãygua oho akue opyta hag̃ua Ekósia ko'ãgaguápe ojehero «Scoti». Umi Rróma retãygua oipuru «Kalendóña» ombohéra hag̃ua Ekósia ko'ãgagua.
Tavetã Ekósia ha'e akue peteĩ tetã hekosãsóva ary 1707 peve, upe jave ojejapo Kuatia Joajurã 1707 pegua Ingyatérra ndive, ojapo hag̃ua tetã pyahu ipeteĩva, héra Tavetã Joaju Vyretáña Guasu pegua. Oñembojoaju rire, nomoambuéi heko me'ẽ, upe guive Ekósia rekorãnguéra ha heko me'ẽ oikoe Gales, Ingyatérra ha Yvate Irilánda reko me'ẽgui. Ekósia heko me'ẽ hi'arégui, hekombo'e ypykatu ha ijeroviapy oikoe ambue Tavetã Joaju retãnguéra mba'égui, ojehecha upéicha Ekósia reko tee ha mba'éicha okakuaa ára ha ára, ymaite guive.
Oñepyrũ saro'y XIX jave, Ekósia rekuáipe, temiandu omosãsoséva hetã Tavetã Joaju poguýgui ha oñemoherakuã saro'y XX paha guive; upe aty ojokuaikuaáva héra Scottish National Party, ojeruréva Amandaje Guasúpe toñemosãso Ekósia, ohupyty Amandaje Guasu vore tuichavéva pe jeporavo guasúpe oiko kuri jasypo 2011-me. Ary 2014 aja, Ekósia rekuái ha karai David Cameron rekuái Tavetã Joajúpe ojojekopyty ojapo hag̃ua Porandu Guasu oikuaarã Ekósia retãyguakuéra oipotápa hetã hekosãsotaha, upe Porandu Guasu oiko ára 18 jasyporundy upe aryitépe, umíva oipota Ekósia topyta Tavetã Joaju poguýpe hetave umi ndoipotáivagui, upéicha Ekósia oĩ gueteri upe tetã poguýpe.
10 jasypo
Ára 10 jasypo ha'e ára 130ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 131ha umi ary hekope'ỹme. Umi 235 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Ricardo Carballo Calero
thumb|250px|Ricardo Carballo Calero. Ricardo Carballo Calero (Ferrol, 30 jasypa ary 1910 - Santiago de Compostela, 25 jasyapy ary 1990) ñe’ẽpapára Galiciagua.
Antón Fraguas
thumb|250px|Antón Fraguas. Antón Fraguas Fraguas (Cotobade, 28 jasypakõi ary 1905 - Santiago de Compostela, 5 jasypateĩ ary 1999) ñe’ẽpapára Galiciagua.
Yno'õ
thumb|Yno'õ michĩ táva San Francisco-pe. Yno'õ ha'e oimeraẽ y no'õngue imichĩvéva ypágui, y osyrýva ndopytái ikatu ou ysyrýgui térã ambue y syryhágui. Avakuéra ikatu ojapo yno'õ oipytyvõ hag̃ua ñemitỹme térã omoĩ hag̃ua pirakuéra ipype.
Somália
Somália térã Somalía (Somaliañe'ẽme: Soomaaliya; ha áraveñe'ẽme: الصومال, As-Sūmāl), héra tee niko Tavakuairetã Ñembyatypyre Somália, ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Áfrika Ratĩme, Áfrika ijyvy pehẽngue kuarahyresẽyguáme. Ijerére ojejuhu kuarahyreike ha yvate kuarahyreike gotyo tetã Etiopia ha Jimbúti, ñemby gotyo tetã Kéña, yvate gotyo ojejuhu upe parapyte Andẽ pegua, kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu paraguasu Índiko.
Somália ohasa rire upe ñorairõ guasu ipukuitéva, hetãvorenguéra oñembovo tetã michĩ hekosãsóvaramo, ha tavakuairetã ñesãmbyhy'ỹ opyta hikuái. Amo ary 2004-pe heta aty ojokuaiséva omonei ojapo hag̃ua ñesãmbyhy ombuekoviáva ha upéicha omopeteĩ ko tetã. Ipahápe, amo ary 2012-pe oñemoañete Léi guasu pyahu ojokuaikuaáta tetã ñembyatypyre. Heta marandu ñemyasãiha he'i Somália hína peteĩ tetã ndoikóiva. Ko tetã itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra ha'e niko táva Mogandísio, paraguasu Índiko rembe'ýpe.
Corazón indomable
Corazón indomable ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Méhikogua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava Televisa. Oñepyrũ ára 25 jasykõi-pe ha opa ára 6 jasypa 2013-pe iñembyatýva 161 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Ana Brenda Contreras, Daniel Arenas, Elizabeth Álvarez ha César Évora.
Alfred Hitchcock
Alfred Joseph Hitchcock (Lóndyre, 13 jasypoapy 1899-Los Ángeles, 29 jasyrundy 1980) ha'e akue peteĩ ta'angamýi motenondehára, apohára ha taiky haihára Tavetã Joaju pegua. Omboypy va'ekue heta aporeko omopyendáva ta'angamýi rechaukapy ha'éva ñemopy'andýi ha ñemopy'andýi apytu'ũ rehegua. Hitchcock ova Hollywood-pe 1939 jave, omba'apoporãite rire Tavetã Joajúpe heta ta'angamýi iñe'ẽngúvape ha umi ta'angamýi hyapúva ñepyrũme, upévare upe aja ojekuaa chupe ta'angamýi motenondehára ikatupyryvéva Ingyatérra pegua,
Omba'apokuévo amove 50 ary pukukue aja, Hitchcock ojapo ta'angamýi reko ipyahu ikatúva jahecha ha jaikuaa imba'e teeha hína. Umi mba'e ipyahúva apytépe jareko oipuruháicha pe kámara ojapo gua'u pe ñoha'ãngahára oma'ẽva, upéicha pe ohecháva ta'angamýi oñeñandu omañaháicha, omohendaháicha umi ta'anga oporombopy'apy, oporomongyhyje ha oporoñanduka hag̃ua, ha ombojo'a porãicha umi ta'angamýi vorekue. Mombe'ukuéra oĩva umi ha'angamýipe py'ỹinte ohechauka tapicha okañýva tahachígui ha umi kuña ñoha'ãngahára kuña jepivénte iñakãrague sa'yju. Heta ta'angamýi ha'e ojapo va'ekue iñambuepa omombe'úvo hembiasa oporombojurujái hag̃ua (mombe'ujere), ha omombe'u mba'e ombopy'angatáva ha'éva ñerairõ, jeporojuka ha angaipa. Py'ỹinte umi mba'e herungua omboguatáva pe ñemombe'u ha'énte marãverã (Hitchcock ombohéra Macguffin), umíva niko omboguata pe mba'e oñemombe'úva hákatu naimba'eguasúi pe tembiasa rekopýpe guarã. Hitchcock ra'angamyikuéra omombe'u jepi avei andureko resa'ỹijo rehegua ha ohechaukavy mba'e poreno rehegua. Ojapoitégui kaméo ha'angamyikuérape, ñe'ẽjovake, ha'angamyikuéra rerakuã ñemotenonde ha hembiapo télepe guarã Alfred Hitchcock Presents, oiko chugui peteĩ íkono ta'angamýi apópe.
Hitchcock omotenonde hetave 50 ta'angamýi 60 ary pukukuévo. Ojekuaa jepi ichupe ta'angamýi apohára ikatupyryvéva Tavetã Joaju pegua; ary 2007 jave pe kuatiañe'ẽ The Daily Telegraph ojapo ñeporandu umi ta'angamýi hesa'ỹijohára apytépe ha oikuaauka Hitchcock ha'eha pe ikatupyryvéva. Pe kuatiañe'ẽ ohai chugui: «Ta'angamýi apohára ituichavéva katuete hína heñóiva ko'ã ypa'ũnguérape, Hitchcock ojapove oimeraẽ ta'angamýi motenondehára ambuévagui omopyenda hag̃ua ta'angamýi javegua, hese'ỹ iñambuepaitéta kuri». Kuatiañe'ẽ MovieMaker he'i chugui ha'eha pe ta'angamýi motenondehára ipokatuvéva opaite ára rehegua ha ojehecha ichupe peteĩ umi tembiapoporã apohára imba'eguasuvéva ta'angamýi apópe.
Ñorairõ Guasu Mokõiha Retã Mbaretete Mbyteguágui
[[File:Map of participants in World War II.png|miniaturadeimagen|400px|
]] Umi Tetã Mbaretete Mbyteguágui ha'e va'ekue aty ojapo Alemáña nási, Itália ha Hapõ oñembojoajúvo ombohovake hag̃ua umi Tetãnguéra Oñoirũva rehe oiko aja Ñorairõ Guasu Mokõiha. Ko aty ndaipu'akái opávove ñorairõ.
Oñepyrũvo ñorairõ, umi Tetã mbaretete Mbyteguágui ha'e akue Alemáña, Itália ha Hapõ. Oiko akue heta jekupytyha ha ñembyaty ombojoaju hag̃ua ã mbohapy tetã, oho oñondive hag̃ua ñorairõme. Upe rire oñembojoaju avei hese Hĩlándia, Elovákia, Rrumáña, Vugária, Hungyria, ha Tailándia. Ñorairõ pukukuévo, oĩ tetã oheja ko atýpe ha oñembojoaju tetãnguéra oñoirũva rehe, Itália techapyrãme.
Vurukína Fáso
Vurukína Fáso (Hyãsiañe'ẽme: Burkina Faso) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ha yguasu rembe'y'ỹva Áfrika ipehẽngue kuarahyreiképe. Ko tetã ijerére ojejuhu tetã Mali yvate kuarahyreike gotyo, kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu tetã Níher, ñemby gotyo Marfil Rembe'y, Gána, Tógo ha Mbenĩ. Vurukína Fáso itavusu niko táva Uagadugu.
Ko tetã ojeheko sãso Hyãsia pegua ára 5 jasypoapy ary 1960-pe.
Héra tee ymaguare niko Tavakuairetã Alto Volta, hákatu oñemoambue héra ára 4 jasypoapy 1984-pe, mburuvicha Thomas Sankara rembiapo, he'i akue ko téra Alto Volta ou kolóña ára, pe tetã oiko aja Hyãsia poguýpe.
Vurukína Fáso he'ise 'yvypóra heko añetéva retã', mossi ñe'ẽ-gui burkina, 'yvypóra heko añete', ha diula ñe'ẽ faso, 'tetã'.
Piranambu
Piranambu térã pirinambu (Pinirampus pirinampu), ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ Pimelodidae ryepýpe, pira mbarakaja (Siluriformes) juehegua hekovety rehegua. Oiko Ñembyamérika y he’ẽme. miniaturadeimagen|Pinirampus pirinampu.Héra ou ñe’ẽnguéra "pira" ha "ynambu" joajúgui.
Bactrocera abbreviata
Bactrocera abbreviata jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Hardy, 1974.