cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ñorairõ Guasu Mokõiha
Oje'e jepi ko Ñorairõ oñepyrũhague ára 1 jasyporundy ary 1939-pe, Alemáña ondyrývo Polóñare, Alemáña nási ojaposégui hetã guasurã oñembohérata Reich Mbohapyha Európa yvýpe, ha upéi ára 3 jasyporundy Tavetã Joaju, Hyãsia ha umi oĩva Tetãnguéra Ñembojoajúpe oñemoĩ Alemáña rehe, ombohovake hese. Ary 1939 paha guive ha 1941 ñepyrũ meve, Alemáña ondyry ha oñemomba'e pya'eite heta tetãre Európa yvyrusúpe. Nási kuéra ha soviétiko kuéra ojapókuri jekupytyha, upéicha URSS oñemomba'e ha oñembojára heta yvy pehẽnguére umi hetã ijykeguávagui, kuarahyreike gotyo. Tavetã Joaju ha Tetãnguéra Ñembojoaju añónte ipokatu ombohovake hag̃ua umi tetã mbaretete mbyteguágui amo Áfrika pehẽngue yvateguápe ha ñorairõ ýpe. Jasypoteĩ 1941 aja, tetã mbaretete mbyteguágui oñepyrũ ondyry URSS rehe, upéicha oñepyrũ ñorairõ yvýre tuichavéva ndaijojáiva ko'ãga peve. Jasypakõi 1941-me, Hapõ pya'e ondyry Tetãvore Joapykuéra rehe, Hyãsia, Vyretáña Guasu ha Tetãnguéra Yvýi retãvorekuéra rehe Ásia-pe ha paraguasu Py'aguapýpe, oñembojára voi yvy tuichavévare, Hapõ niko oñorairõ Chínare 1937 guive ha ombotuichave hetã apekue Ñembykuarahyresẽ Ásiape.
Umi tetã mbaretete mbyteguágui noñemotenondevéima Hapõ nosẽ pu'akáigui heta yguasu ñorairõme, tetãnguéra mbaretete mbyteguágui ndaipu'akáigui avei ñorairõ Yvate Áfrika-pe ha Stalingrado ñorairõme. Ary 1943 aja, Alemáña ndaipu'akái Kuarahyresẽ Európa-pe, tetãnguéra oñoirũva ondyry Itália rehe ha Tetãvore Joapykuéra ipu'aka meme heta ñorairõme paraguasu Py'aguapýpe, upéicha tetãnguéra mbaretete mbyteguágui ikangyve ha oñemomichĩ. Ary 1944 aja umi Ñorairõ Guasu Mokõiha Oñoirũva kuarahyreikegua ondyry Hyãsiare, upe aja Joaty Soviétiko oñemomba'e jey hetãvorére ha upéi ondyry hikuái Alemáña retãre.
AT&T Corporate Center
AT&T Corporate Center ha'e peteĩ óga yvateite opytáva Chikago távape, Illinois. Ku tetãvore hóga yvateve 5ha ha Tetã peteĩ reko Amérikagua hóga yvateve 10ha, oguerekógui 60 píso ha 307 métro yvatekuére.
Ñorairõ Guasu Mokõiha
Ñorairõ Guasu Mokõiha niko omoambue mba'éicha tetãnguéra ojejokupyty ha mba'éicha avano'õnguéra oñemohenda. Ipaha rire, ojejapo Tetãnguéra Joaju oipytyvõ hag̃ua tetãnguéra ojeheko porãve, ojejokupyty ha ani hag̃ua oiko ñorairõ guasu ambuéva. Tetãvore Joapykuéra ha URSS oñemoĩ tetã mbaretetéicha oñombohovakéva, upéicha oñepyrũ Ñorairõ Ro'y, hi'arékuri 46 ary. Upe aja, Európa retãnguéra mbaretete ikangyve ha mbeguehápe oñepyrũ hikuái oipe'a ikolónia Ásia-gui ha Áfrika-gui. Oñepyrũ avei tetãnguéra omba'apo jey oñondive, omoporã iviru remimono'õ ha ojejokupyty porãve hag̃ua.
Mokõi oñorairõva
Tetãnguéra oñorairõ oñembyaty mokõi atýre: Umi Ñorairõ Guasu Mokõiha Oñoirũva (tetãnguéra oñoirũva) ha umi Tetã mbaretete Mbyteguágui (tetãnguéra mbyteguágui).
AT&T Corporate Center
Ojejogapo jasyporundy ary 1986 guive jasyrundy ary 1989 peve, ha oguereko ipype American Telephone & Telegraph Company hóga Chikago távape.
Ñorairõ Guasu Mokõiha
Mokõi oñorairõva
Oñepyrũvo ñorairõ, umi Tetã mbaretete Mbyteguágui ha'e akue Alemáña, Itália ha Hapõ. Oiko akue heta jekupytyha ha ñembyaty ombojoaju hag̃ua ã mbohapy tetã, oho oñondive hag̃ua ñorairõme. Upe rire oñembojoaju avei hese Hĩlándia, Elovákia, Rrumáña, Vugária, Hungyria, ha Tailándia. Ñorairõ pukukuévo, oĩ tetã oheja ko atýpe ha oñembojoaju tetãnguéra oñoirũva rehe, Itália techapyrãme.
Ñembosaraipavẽ kora kuéra
Pe ñembosaraipavẽ poyvi oreko umi kora pe morotĩva ári. Oĩ avei mokõi mba'e ambuéva ohechaukáva pe ñembosaraipavẽ, ha'e umíva: ñembosaraipavẽ hataindy ha ñembosaraipavẽ jeroviapy.
Ñorairõ Guasu Mokõiha
Mokõi oñorairõva
Umi Tetãnguéra Oñoirũva ha'e akue Tavetã Joaju ha umi Tetãnguéra Ñembojoaju atygua, Hyãsia, Polóña, Jugolávia, Gyrésia, Véyhika ha Chína oñepyrũvo ñorairõ.
Ñembosaraipavẽ kora kuéra
Kora kuéra Ypykue
Karai Pierre de Coubertin ―kuatiañe'ẽ Revue Olympique jasypoapy ary 1913 pegua―, omombe'u va'ekue umi mba'e ohechaukáva rehegua ojeipurumo'ã ary 1914 jave pe Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua táva Parĩme:
Támil ñe'ẽ
Ñe'ẽ ñemoñare dravídika apytépe, tamil ha'e ojoguavéva malavar-pe, sa ro'y IX Kirito rire-pe ha'e rupi mokõivéva ñe'ẽnunga oúva peteĩ ñe'ẽguinte, iñe'ẽharakuérape oñembohérava'ekue tamil; tamil ha malavar ndojeíriva'ekue ojoehegui sa ro'y XIII térã XIV-rupi peve
Tamil ojeiporuháicha peteĩ tekoñomoirũme ojoavy tuicha ojoapytépe, upéicha rupi, py'ỹinte, ikatu jaikuaa iñe'ẽ rupive mba'e ñemoñaréguipa ou. Tamil oguereko mbohapy ñe'ẽrekóichagua ojeiporuvéva: ñe'ẽ haipyre ymaguaréva (caṅkattamiḻ), ñe'ẽ haipyre ko'ágãgua (centamil), ha ñe'ẽ ágãgua ikate'ỹva peichareigua (kotuntamil). Ojeiporu haguã peteĩva ojeiporavo mba'éicha javépa oñeikotevẽ, jepérõ sapy'ánte ondojopyty porãitéi oiporúva ko'ã ñe'ẽichagua apytépe.
India retãme, ojeiporúva peichareigua (kotuntamil) oñemohendapýma ohóvo ha ha'e ñe'ẽ jajuhúva ta'angamýi, ñoha'ãnga, ta'angambyry ha pukoépe. Sri Lánka-pe, ñe'ẽ hendapýva ko'agãgua oñemohenda Jaffna ñe'ẽnungáre. Ijeiporu opaichaguápe, tamil haipyréva ojeiporu hetaiterei hendápe: he'iháicha peteĩ tembiapokue 2001-peguare, oĩva'ekue 1.863 kuatiañe'ẽ marandu myasãiha oñeguenohẽva tamil-pe.
Tamil ha'e peteĩ ñe'ẽ hembiasakue hetáva ñe'ẽporãhaipyrépe hetavéva 2.000 arýgui ha ha'eva'ekue India-gua ñe'ẽ tenonderãite ojehechakuaáva ñe'ẽ ymaguaréicha, ary 2004-pe.
Támil jehai:
Mba'éichapa oñemoñe'ẽ va'erã:
Jehasa avañe'ẽme:
Beirut
thumb|260px|Beirut
Beirut térã Veiru ha´eva hína tavusu tetã Lívano. Oĩ Para yvy mbyte rembe´ype.
Oguereko 1.700.000 tavayguakuéra (2007).
Yvytyrysýi Andes
thumb|250px|Yvytyrysyi guasu Andes thumb|250px| Yvytyrysyi Andes ha´e hína Yvytyrysyi aty oĩha Yvyamérikape. Ijyvyty yvatevéva ha´e Yvytyru´ã "Akonkágua" (6.962 métro Paraguasu ári).
Ingyatérra
Ingyatérra (ingleñe'ẽme, England) ha'e peteĩ tetã oĩva Tavetã Joajúpe. Ijyvy apekue ha'e ypa'ũ Vyretáña Guasu pehẽngue ñembygua ha mbytegua, ojejuhuhápe ko ypa'ũme Ekósia ha Gales, oĩ avei ijyvy apekuépe 100 ypa'ũ imichĩvéva, techapyrãme ypa'ũnguéra Sorlingas ha ypa'ũ Wight. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Ekósia ha kuarahyreike gotyo Gales —oñomohembe'y yvy rupi—, yvate kuarahyreike gotyo ojejuhu para Irilánda, ñemby kuarahyreike gotyo para Sélta, kuarahyresẽ ngotyo para Yvate ha ñemby gotyo Mancha ypo'i. Ingyatérra apekuépe oiko 84% opaite Tavetã Joaju retãyguakuéra hetakuégui ha iviru remimono'õ hetakue ohupyty amo 85% opaite Tavetã Joaju PIB-gui.
Ko yvy pehẽngue ko'ãgagua ojejuhuhápe Ingyatérra, oiko chugui ymaite guive avano'õ opaichagua rekoha, ojapo amo 35.000 ary guive, hákatu héra ou anglokuéra pegua, peteĩ umi Heymáña retamágui, oho hikuái ypa'ũme ha opyta upépe amo saro'y V ha VI aja. Omoheko peteĩ hikuái hetãnguéra ha tavakuéra ary 927-pe ojapo hag̃ua tetã peteĩ ha ary 1500 guive, saro'y XV aja, oñepyrũrõguare umi jeho mombyry ojapo Európa retãnguéra oho hag̃ua Amérikape, Ingyatérra oñembotuicha ha okakuaa, iñarandupy ha heko tee oñemuasãi oparupi. Ojehecha oñepyrũ ha okakuaa ko tetãme pe Ingleñe'ẽ, anglikáno jerovia ha Ingyatérra reko me'ẽ —heta tetã oparupi oipuru akue heko me'ẽ ypykatu rupáicha— upéicha avei amandajerape (peteĩ tekuái reko oporavóva mburuvicharã tendota atýra amandaje rupive ha ojokuái hese) ojeipuru tetã rekuái rekóicha heta tetãme.
Tavetã Ingyatérra —upe Tekorã Rhuddlan pegua rupi, ary 1284-pe ojejapóva, omoĩ avei ijyvy apekuépe Gales retã— ha'e akue peteĩ tetã hekosãsóva ary 1707 peve, oñembojoajúvo Ekósia retãre upe Kuatia Joajurã rupive, ojapo hag̃ua Tavetã Vyretáña Guasu. Ary-pe 1801 Tavetã Irilánda oñembojoaju Tavetã Vyretáña Guasúre ha upéicha ojapo hikuái Tavetã Joaju Vyretáña Guasu ha Irilánda pegua 1922 peve. Irilánda oñemosãso ha oñemboja'o rire, oiko chugui Tavetã Joaju Vyretáña Guasu ha Yvate Irilánda pegua.
Porto Alegre
Porto Alegre ha'e peteĩ táva Pindorama retãmegua upe tetãvore opytavéva ñemby gotyo Pindoramagua itavusu, Rio Grande do Sul. Porto Alegre yvy pehẽngue ha'e hína 500 km² apekue, ijyvy ape oguereko heta ysaja, yvyty, yvy guy ha peteĩ ypa guasu, upe Kua'yve (Lago Guaíba poytugañe'ẽme). Opyta 2 027 km táva Brasília pegua, tetã tavusu.
Táva oñepu'ã oguahẽvo tekove kuéra umi Ypa'ũnguéra Asóre pegua, amo ary Saro'y XVIII jave. Amo Saro'y XIX jave, oguahẽ heta tapicha oúva Alemaña ha Itália pegua, ou avei España, Afrika, Poloña ha Lívano pegua. Oñembotuicha pya'e ha ko'ãga oguerekove 1,4 sua tapicha tavayguakuéra. Tavaguasu Porto Alegre oguereko ramo jepe heta apañuái, oĩ avei umíva mboriahu oikovéva tapỹime, hepyeterei oikove porã hag̃ua, heta tapicha kyraiterei e ha opitaeterei avei,, óga y hevorakue oñemoporã va'erã, ha hekoha oñeñangarekoporãve va'erã.
Hákatu, oguereko heta jopói guasu omohechaukáva Porto Alegre ha'e peteĩ umi táva porãvéva Pindoramaguigua, oikove hag̃ua, omba'apo ha omoñemu hag̃ua, oñemoarandu ha ohasaporã hag̃ua, ava sa'i umíva ndorekói hembiaporã ha ha'e peteĩ táva hekopete oñemoñemu hag̃ua, ha ojehechakuaa chupe táva imba'ehetáva upe Pricewaterhouse Coopers rupive.
Óga yvateite
Óga yvateite ha'e peteĩ óga tuicha yvateiterei ha oguerekóva ipype heta tapicha.
Iñemohendapyre yvatekuére, ha ojejogapo oipururã porãve yvýpe, pirapire rekóre ha jeheca porãre.
Mba'apo'y
Mba'apo'y, máva oĩreíva reko.
Mbyte Európa
Mbyte Európa ha'e peteĩ yvy guasu oguerekóva ipype opaite teãnguéra oĩva mbyte Európa-pe. Ndaipóri ñe'ẽme'ẽ térã kuatiaete he'íva mba'épa tetãnguéra oĩ va'erã ipype. Umi tetãnguéra oĩva ipype oĩgui tembiasakuére. Mbyte Európa ohasa hetaeterei ñemoambuépe, upépe oñepyrũ Peteĩha Ñorairõ Guasu ha Mokõiha Ñorairõ Guasu.
Koroásia
Oĩ ko Kyoasia Europape tetã.
Mbarakaja
Mbarakaja, ha'e peteĩ mymba okambúva ha so'o ho'úva havijupáva oikóva ambue ojeguerekóva ichupe óga pype yvypórandive. Ko'ã mymbakuéra oñemohenda mbarakajarundi atýpe. Mbarakaja oiko yvypóra ndive amo 9500 ary guive.
Yvymbovoha
thumb|300px|Yvymbovoha pererĩ Yvymbovoha tembiporu kũ joguaha ojejapopyre kuarepotígui. Hi'ýva mokõi yvyra térã kuarepotiguigua ha ijajúra puku. Chokokue oipuru ombovo ha omboavevo hag̃ua yvy ha hapykuerépe oñemitỹ. Ojepuru guéi, kavaju, mburuka térã chavurro oñembotyryry hag̃ua ko tembipuru.
Kyjachuroto
thumb|280px|Kyjachuroto memby. Kyjachuroto ha'e peteĩ mymba okambúva oiko para ho'ysãvame, kyja ojoguáva.
Villarrika
Villarrica oĩ ñembýpe tava Paraguái retãme. Oĩhína tetãvore Guairáme. Ko távape oiko 40.300 ava (2002 ary).
Villarrika ararecha
Villarrika hína tavusu peteĩ opytáva yvy gotyo Paraguái mbytépe. Ha’ehína Guaira departamento tavusu.
Ko tavusu opytáva yvývo Paraguáipe, ha ofundava’ekue capitán España-ygua Ruy Díaz de Melgarejo 14 jasypo 1570-pe, Guaira tujápe, ko’ág̃a opytáva Brasil yvýpe.
Tavusu, akóinte hovyũ’asýva, ohechauka kerayvoty ha jerovia, opeipirũ oñemboja hag̃ua opavave tapicha ohechaséva tekoha ha teko ikatuha oiko oñondive ha oñomoirũ.
Villarrika oreko tenda ohechaukáva Paraguái reko ha arandu; umiva apytépe oĩ monumento oñemopu’ãva’ekue ojegueromandu’ahávo ñe’ẽpapára Manuel Ortiz Guerrero-pe, ko táva ñemoñare ojehayhuvéva.
Ohai haguéicha Bacón Duarte Prado: “ Villarrika tavusu akóinte hekoyvotýva, oiméne ohypýire chupe ypotĩ sakã Ykua Pytãpegua ha omoherakuãre chupe yvytu piro’y hyakuãvureíva oguejúva ytyvy centinela-gui”.
Tenonderãite ofundava’ekue karai España-ygua Ruy Díaz de Melgarejo,  350 km kuarahy resẽvo saltos del Guaira-gui, 14 jasypo 1570-pe, ha ohero chupe Villa Rica del Espíritu Santo'; upéi opytaiteva’ekue oĩhápe ko’ág̃a 1682 guive, yvy karape oĩva Yvytyrusu jerére; péva ou Cordillera de Ka’aguasúgui,  180 msnm.
Ovavakue 7 jevy, umi paulista bandeirante oikepa rupi pype; tapichakuéra oikóva upépe ojejopy ovávo 20 legua kuarahy reikévo. 1592-me Ruy Díaz de Guzmán oraha 100 km kuaray resẽ gotyo.
1599-pe oguerova chupe ag̃uiete Mboteiteígui, ho’áva Río Paraguaype, 100 legua Paraguaýgui. Are oiko rire py’aguapy ha omba’apópe, tapichakuéra ko tavusuygua apytépe oikejey mbaretépe Mamelucokuéra 1632-me, ha irundy ary oiko rire oikundaha, opyta ag̃uiete Mbarakajúgui; mokõi ary rire, 1634-pe, Gobernador Valderrama ogueraha chupekuéra Yaru yvýpe.
1642-me ko tavayguakuéra ojejopyjey ovávo Kuruguaty gotyo; 1662-me ohejajey Mbarakaju yvy ha oho río Kuruguaty jerére. 1674 osẽ San Pablo-gui tapicha aty oúva omoñuhávo indígena-kuérape oraha potávo chupekuéra tembiguáiramo tetã ambuépe, omyenondéva Francisco Pedrozo; ko’ãva, ohasa rire Paraná ojupi Salto del Guaira gotyo, ha ojapo sarambi yvy ojepysóva Guarambare ha Atyra pa’ũme ha avei umi hi’ag̃uíva Villarrika, katu tapichakuéra ko tavaygua og̃uahẽ mboyve umi pytagua isarambipáma ha ojaho’i tenda hasyhápe oike umi añara’y.
1678 oiko hikuái río Tobatyry jerére, tenda hérava "Espinillo"-pe. Tenondeve, pe yvy ndovaléi rupi oñemba’apo hag̃ua kokuépe, ha sa’i rupi hi’y, heta upe tavaygua oñemondo 1679-pe ohechávo yvy iporãvéva Tevikuary mboypýri; heta ojepovyvy rire hikuái, ojuhu yvy neporãva Yvytyrusu jerére. Upéicha ojerure hikuái Tte. Gobernador y Justicia Mayor-pe omoneĩvo umi tavaygua ohopaite hagua upe yvýpe. 25 jasypo 1682-me oñemoneĩ chupekuéra ovávo Yvytyrusúpe, Rey omoneĩma guive upe jeva; mburuvicha guasu ojapo upéicha Cédula Real osẽva’ekue14 jasyapy 1701-me, omoneĩ haguépe oñefundávo Villa Rica hendag̃uaitépema.
"Tavusu ova’ováva"
Rasaite oreko’asýre chupekuéra bandeirante oúva San Pablo-gui jeike sarambi’aporã ha ndaikatúire ombotatapeju “tukumbu oúva kuarahyresẽguio”, tavayguakuéra oike tesaparápe ovávo 20 legua rupi kuarahyreike gotyo. 1592-pe Ruy Díaz de Guzmán omohenda chupe 100 km hápe kuarahyresẽvo, oho haguépe jasyapy 1593 ha upégui oho ofunda Santiago de Jérez. 1599-pe oguerova chupe ag̃uiete Mboteteíri, ho’áva Río Paraguáipe 100 legua Paraguaýgui.
Guairaguakuéra Cabildo omyakã ko ñembosako’i ha ojerure Provincia Gobernador,  Rexé de Corvalán-pe, omoneĩ hag̃ua chupekuéra opytávo Capital jerére, katu upe mburuvicha ombotove upéicha oikóvo. Upémarõ Guairaguakuéra oho opyta Itapépe, tenda oñemosẽ haguégui amo gotyove, Procurador General de Asunción-gua ojerure rupi. Uperire Gobernador Provincia-gua ohekauka chupekuéra peteĩ tenda mombyrymi, 30 legua Capital-gui opyta hag̃ua hikuái. Upéicha 1678-pe opyta hikuái río Tobatyrym jerére, tenda hérava "Espinillo"-pe. Katu, pe tenda na’iporãire ñemitỹrã ha sa’i rupi hi’y, heta upe tavaygua oñemondo 1679-pe ohechávo yvy amo Tevicuary mboypýri. Heta ojepovyvy rire hikuái, ojuhu yvy neporãva Yvytyrusu jerére.
Péicha rupi ojerure hikuái Tte. Gobernador y Justicia Mayor-pe omoneĩmi hag̃ua chupekuéra orovávo itavakuéra pe tenda oñeñe’ẽha yvate. 25 jasypo 1682-me, pe mburuvicha omoneĩ ohóvo umi tavaygua Yvytyrusúpe, upe ñemoneĩ omboajéma guive karai Rey; kóva omoneĩ péicha oikóvo Cédula Real osẽva’ekue 14 jasypo 1701-me, ha péicha omoneĩ oñefundaitévo táva Villa Rica del Espíritu Santo.
Tenda ojeporavova’ekue hína yvyty karape opytáva Yvytyrusu jerére, ojoajúva Cordillera de Ka’aguasu, a 180 msnm rehe, opytaite haguépe 1683 guive hetaite ha mombyry ova’ova rire. Upépe, he’i ñandéve Ramón I. Cardozo, oñemokunu’ũ’akue Kanindeju ambúpe, ko’ága ojepysohápe Yvytyrusu jasy ratápe.
Yvy rehegua
Villarrika Tavusu opyta Yvytyrusu jerére, itaty osẽva Cordillera de Ka’aguasúgui. Ijyvy ijyvate, iñempinado ha heta ijita, ha iporã oñeñotỹ hag̃ua takuare’ẽ, yvyra ha oñemongakuaa hag̃ua opaichagua mymba.
Ararova
Pe ára upépe iporã ha hesãi, hakukue oñemombytéramo ohupyty 21 ºC rupi. Arahaku aja hakuvéramo ohupyty 38 ºC; araro’y aja katu oguejy 1 ºC. Jasypa ha jasypateĩme okymeme.
Demografía
Villarrika-pe oiko 56.385 tapicha; umíva apytégui 27.820 kuimba’e ha 28.566 katu kuña, he’iháicha Dirección General de Estadísticas, Encuestas y Censos.
Barrio-kuéra: Yvaroty, San Miguel de Karumbey, Estación, Santa Librada, Santa Lucía, San Blas. Tuyutimi.
Hekoasa
siglo XVI oĩmava’ekue Ontiveros ha Ciudad Real. Kóvagui osẽ karai España-ygua Ruy Díaz de Melgarejo 40 tapicha ha 53 kavaju reheve kuarahysẽvo, oroviáre hikuái ojuhutaha itaju ha itatĩndy.
Og̃uahẽvo Cacique Cuaracyberá yvýpe, kuarahyresẽvo Saltos de Guairágui, ofunda peteĩ tava’i ipyahúva 14 jasypo 1570-pe, oheróva Villa Rica del Espíritu Santo. Héra ou oroviáre hikuái upépe oĩhetaha itaju ha itatĩ, ha oho rupi pe ára oñefunda haguére.
Manterei oikére ijyvypekuéra umi bandeirante, ko táva ova’ova, ha ohasa pokõi tenda opytaite mboyve ko’ág̃a oĩhápe. Upévare oñembohéra chupe “Andariega”.
1682-me opyta ko’ág̃a oĩhápe, ha upete guive oñepyrũ okakuaa upépe. Misionero franciscano-kuéra oipytyvõ upe táva oñemopyenda hag̃ua, ha ofunda 1866-me reducción guaraní hérava Itape.
Piraru
Piraru ha'e peteĩ mymba okambúva parapeguáva. Ituichakue ikatu ohupyty 20 m ha 3 toneláda ipohyikue upe piraru tee michĩmi (Caperea marginata), ha amo 34 m ha 190 toneláda upe piraru hovy techapyrãme (Balaenoptera musculus), mymba tuichavéva oĩ ñande Yvýpe.
Villarrika
Hekoasa
1906-me ojeguerojera 4º Departamento, opytáva hyepýpe Villarrika ndive, Itape, Hiaty, Mbokajaty ha Jataity. Sa’ary XX aja, yvyra ha ka’a rehe ñemba’apo oguatáva upe jerére, ojoajúva avei Ka’aaguasu rehe, ha orekóvo hesa renondépe Villarrika táva: péva  oipytyvõ ferrocarril ohasávo ko departamento yvy tuichakue javeve, oipytyvõvo ko tape joajurã oñakãrapu’ãvo ko departamento.
Ekonomia
Tembiapo oñemboguatavéva pe távape ha’e ñemitỹ huerta-pegua, mymba ndatuicháiva ñemongakuaa, kamby, takuare’ẽ, asuka’apo, tembiapo jegua, mandujúre ñemba’apo ha ñeñemu.
Tapekuéra
Ko távape ojejuhu 48 tape orekóva asfalto ha 500 ári orekóva empedrado.
Tekombo’e
Tekombo’e rehe oñeñe’ẽvo, ko táva oreko Universidad Católica, péva mbo’ehaovusu itujavéva okaháre; upéichante avei oreko Universidad Nacional ha Universidad del Norte. Avei oreko heta mitãsuru mbo’ehao ha instituto, ijapytepekuéra ojekuaa Colegio Nacional, Colegio Ortiz Guerrero, Colegio Técnico Vocacional, Seminario Diocesano, Escuela Regional de Agricultura, Instituto Profesional Femenino, Escuela de Artes y Oficios Pío XII. Tavaitépe omba’apo heta mbo’ehao mitãkuimba’e ha mitãkuñamegua.
Villarrika-pe oĩ Centro Regional de Educación.
Tembikuaa arandu
Villarrika ojerereko táva mokõiháramo Paraguáipe tembikuaaa arandu rupi. Tapicha aty omba’apóva hekoha, tembikuaaa arandu ha deporte rehe ojekuaave: “ El Porvenir Guaireño”, “ El Centro Español”, “ El Club de Leones”, “ Instituto de Cultura Hispánica”, “ Teatro Municipal” “ Orquesta de Cámara” “ Escuela Municipal de Danzas, Declamación, Oratoria, Guitarra”, “ Asociación de Productores de Caña de Azúcar”, “ Liga Guaireña de Fútbol” ha “ Liga Guaireña de Basquetbol”.
Arandukuaa hetekuaa’ỹva rehegua, imbarete Villarrika-pe, ha tavayguakuéra omombarete gueteri jeroviapy mombe’ugua’u, mombe’upy, péicha póra, pombero, jasy jatere, kurupi, urutau, karãu, jakare, umíva rehegua hamba’e.
Jeroviapy yma guare oúva Europa-guakuéragui imbarete gueteri fiesta patronal-kuéra, kurusu ára, romerías, tóro ñemoñarõ, kavaju ñemoñani, gállo ñemoñorairõ, upéichante avei váile, jeroky, kuña ñemonde jegua, velada, hamba’e. Turismo: En Villarrika-pe ningo pe naturaleza hekokatu ha omokunu’ũ avakuéra upépe oikóva térã ku ohendúre herakuãmombyryha ohóva sapy’a opyta upépe ha oipykúi ijyvy, oikuaávo hekoasa ha omboy’úvo tekoarandu opoñýva hese. Tenda memeve ojehoha upe távape hína Parque Manuel Ortiz Guerrero, hérava’ekue Ykua Pytã 1936 mboyve. Pépe opupu Villarrika ánga, mamove hendápe oiko’ỹháicha. Naturaleza oporo’angapyhýva orekóva oipytyvõ tapichakuéra upépe og̃uahẽvape, hesaráivo jepy’apy ikatúva ojopy chupe. Pe tenda iporãmi ñamombytu’u hag̃ua ñande rete ha ñane ánga.
Parque Manuel Ortiz Guerrero opyta yvatévo kuarahy resẽ gotyomi pe távagui, barrio Yvaroty ha San Miguel pa’ũme.
1960 oñepyrũvo oñemopu’ã peteĩ escultura ojegueromandu’ávo ñe’ẽpapára Villarrika-yguápe. Pe tembiapo kakuaaite ojapo escultura apoha Villarrika-ygua Javier Báez Rolón.
8 jasypo1983-pe, ojapóvo popa ary omano hague, ñe’ẽpapára kusugue ojeguerova pe parque-pe, ha péicha ojejapo tavayguakuéra oipota háicha. Upete guive, peteĩ yvyra hovyũ’asýva guýpe, ñe’ẽpapára opytu’u yvy ohypýiva’ekue chupe hi’ángape. Iñe’ẽpoty akóinte iñasãi Yvytyrusu jerére. Ambue centro cultural ojehomemeha hína Museo ha Biblioteca Municipal “ Maestro Fermín López, oñeñongatuhápe tembiporu oiporuva’ekue Natalicio Talavera, Fermín López, mboka ha  munición Guerra del Chaco-pe guare, Paraguái pirapire opaichagua, ha upéichante avei yvyrakarapã, hu’y ha hácha ojapova’ekue ypykuéra.
Tapicha ojekuavéva upepegua
Ruy Díaz de Guzmán: (1554-1629) ouva’ekue España-gui conquista-rã.. Guaira provincia memby, ofundava’ekue heta táva. Ojerereko chupe tekoasa haihára peteĩharamo Paraguáipe. Ha’eva’ekue Domingo Martínez de Irala, Gobernador peteĩha Paraguaipegua remiarirõ. Ko karai ombojoaju mokõi teko: España-ygua ha guarani.
Manuel Ortiz Guerrero: ( 1899-1933) ñe’ẽpapára Guairagua tuicha ha herakuã mombyryvéva. Heñói, oiko ha omano ñe’ẽpapáraramo. Hekove ojokuái ñe’ẽpoty rapykuéri. Iñe’ẽpotykuéra oike tetãyguakuéra ángare. Guaira yvy omyenyhẽ chuepe tyakuã’asy ha mborayhúgui ha ha’e katu ojokuái chupe g̃uarã iñe’ẽpoty. Hekove ha’e techapyrã ojeiko hag̃ua tekokatúpe.
Natalicio de María Talavera: (1839- 1867), ha’eva’ekue tapicha ojekuaavéva ñe’ẽpoty apoha apytépe ko tetãme. Orrepresenta tapicha arandukuéra ñe’ẽpoty oñepyrũramo guare oguata ñapyrũ Paraguáipe. Hembiapokuéra ojehechauka pehẽnguehẽngue. Guerra de la Triple Alianza ombokusugue heta hembiapokue. Talavera ndaha’éimi peteĩ ñe’ẽpapára hekopytu’úva. Ohasa ñorairõ guasu ha chupe opurahéi hi’ánga ipópe.
Ramón Indalecio Cardozo: (1877- 1943) mbo’ehára omboguatava’ekue tekombo’e ñemyatyrõ mitãnguéra oñembokatupyryhápe tekoañete pa’ũme. Omokyre’ỹme oguatávo pe ojeheróva “Escuela Nueva”. 1921 guive 1934 peve, ojehechakuaávo chupe tembiapo ojapóva itáva Villarrika-pe, ojupi Consejo Nacional de Educación ha la Dirección General de Escuelas Motenondehára ramo.
Efraím Cardozo: (1909- 1973) ojekuaáva tekoasa haihára hembiapo hetavévaramo Paraguáipe. Ha’eva’ekue periodista, haihára, mbo’ehára, político. Oho Oho Paraguái rérape tembiapo jetu’uhápe; péicha oiko oñemoĩramo guare kuatiáre opaitéma hague ñorairõ Paraguái ha Bolivia ndive. Heta aranduka Paraguái rekoasa rehe oñe’ẽva omyasãi.
Bibliografía
Geografía Ilustrada del Paraguay. Tercera Edición. Distribuidora Quevedo de Ediciones. Buenos Aires.1998.
Atlas y Geografía de Paraguay y el Mundo. Ediciones India Guapa. Asunción. 1997.
Atlas Paraguay. Cartografía Didáctica. Fausto Cultural Ediciones. Enero 2000.
Franco Preda, Artemio. El Guairá y su aporte a la cultura paraguaya. Editora Litocolor S.R.L. Villarrika,2003.
Yvyjo'oha
thumb|120px|Yvyjo'oha Yvyjo'oha tembiporu puku ojepurúva yvy oñeguenohẽ hag̃ua, ojejapo kuarepotígui. Peteĩ ijapýrape ipe ha hãimbe oike hag̃ua yvýre ha ambue ijapýrakatu hi´ýva yvyra ha oguereko máva rendag̃ua.
Ko tembipurupe ojejo´o yvykua opa mba´erã: oñeñoty hag̃ua ysa (yvyra ñembo´y), oñeñoty hag̃ua mymba ha hekove re´õngue, avei yvykua óga okyta rendag̃ua, ikatu avei ojejo´o pype mandi'o, yvy'a, jety ha umícha. Ojepuru avei pe ita´yvy, ogahoja ha ambue oñeikotevẽva ogarãme ojejapo hag̃ua.
Adolfo Suárez
200px|miniaturadeimagen|Adolfo Suárez Adolfo Suárez ha'e papoapyha mburuvicha porokuái Epaña pegua. Ojupi ára 1976-1981.
Francisco de Quevedo
Francisco Gómez de Quevedo Villegas y Santibáñez Cevallos (Madrid, 14 jasyporundy ary 1580-pe – Villanueva umi mitã mimi mba'eva, Ciudad Real, 8 jasyporundy ary 1645-pe), ojekuaave Francisco de Quevedo, ha'e akue peteĩ karai haihára Epáñagua, upe Saro'y Itajúva pegua. Ha'éko peteĩ haihára ojekuaavéva opaite karaiñe'ẽ ñe'ẽporãhaipy rembiasakuepe ha ojekuaaiterei chupe umi iñe'ẽpotýre, hákatu ha'e ohai avai hata jahai ambuéva, mombe'urã ha tembiasagua'u.
Ñe'ẽpoty
Quevedo hembiapokue ñe'ẽpotýva niko tuichaiterei, ha'e hína 875 ñe'ẽpoty porã, oñe'ẽva opa mba'e ha oipurúva heta ñe'ẽ ysaja: tetia'e ha mbohoryha, mborayhu ha tekohayhu, mbo'eha, py'aguasu, arandupy, jerovia ha mano. Amo 40% opaite ijehai kuéra hína hetia'e.
Iñe'ẽpotynguéra osẽ peteĩháme kuatiápe amo ary 1605-jave, aranduka hérava Primera parte de las flores de poetas ilustres de España-pe. Ha upei, opa nunga iñe'ẽpotynguéra osẽ mokõi tembiapokuépe: El Parnaso español (1648) ha Las Tres Musas Últimas Castellanas (1670).
Ñoha'ãnga
Ndaipóri peteĩ tysýi tee oñemohendáva opaite ñoha'ãnga ohai Francisco de Quevedo, ndojekuaáigui ha'épa ohai upe ñoha'ãnganguéra ha ndojekuaáigui umi jehai ha'épa térã ndaha'éi ñoha'ãnga. Ojekuaa ramo jepe, añetehápe, ko'ã tembiapokue ha'éko ñoha'ãnga:
Ha ojekuaa avei heta ñoha'ãnga hetia'e oñekañýva, heta jehai omoguasúva ha heta jehai jeroky hag̃ua.
Óga yvate
Peteĩ óga yvate ha'e jejogapopy ava ojapo, ikatu ojepuru oikove hag̃ua, oñemu hag̃ua térã oimeraẽ yvypóra rembiapo.
Ára ohasa jave, yvypóra ojapo porãve hógarã, omoporã umi aporeko ha tembiapo, upévare ojehechakuaa óga apo ha'eha peteĩ mba'eporã tee ha oñembohéra chupe jogapokuaa.
Ojepuru yvyra, opaichagua ita, kuarepotijy, heta yvyku'i jehe'a ha mba'e ambue imbaretéva.
Mba'epota
Mba'epota, máva imba'epotaitereíva.
Jorge "Lobito" Martínez
Jorge "Lobito" Martínez, heñói Paraguay, Paraguái Táva Guasúpe, 11 jasypa 1952-me, puraheiha, mbaraka mbopuha, purahéi apoha ha tavarandu myasãihára Eladio Martínez ha Aída Ayala ñemoñare.
Guata ñepyrũ
Luis Cañete ha Carlos Schwartzman imbo’eharava’ekue.
Pa’ary aty ’80-pe oĩ aty jazz rehegua hérava “Opus 572”-pe ha ombopu música clásica ha’eño piano-pe.
Hapykuere
!Año || width="550" align="center" | Hembiapokue tuichavéva
Hembiapokue
Hembiapokue tuichavéva apytépe ojekuaa:
Hekove pahávoma
Ojejuka vaietereiva’ekue chupe jasyteĩ 2003-pe. Oreko upérõ 51 ary ha hetaiterei mba’e gueteri ikatu oñeha’arõkuri iñarandu, ipyahúgui tembiaporã omyasãiva ha ha’evére oguerojera hag̃ua mba’e pyahu.
Európa kyja
Európa kyja (Lutra lutra) ha'e hína peteĩ mymba okambúva ha so'ónte ho'úva. Hete ipo'i ha ipuku, hetyma mbykymi, itĩ péva ha iñakã tuicha hína. Hete pukukue ohupyty amo 62 ha 69 cm ha huguái ohupyty 37 amo 42 cm, ipohyikue amo 11 kg hína). Hague hũngy ha mbykymi, ijahy'o ojehecha hague morotĩ.
Ko mymba ho'u kururu, ju'i, ha opaichagua pira imichĩva.
Mba'asy
Mba'asy, yvypóra rete nahesãiramo oguereko guive upéva. Ñande rete oñeñanduka jehasykue avei ojechauka ndoikóiramo ñande retepype oĩva.
Tesãi Arapygua Atyguasu (OMS) he'i mba'asy ha'e voi oimeraẽ “Tete reko ñemoambue térã ñemombia peteĩ térã heta yvypóra rete pehẽnguéme, ijypy haimete ojeikuaameméva, ojehechakuaa mba'asyapypẽ ha techaukaha tee ambuéva rupi, ha oñemongakuaa haimete ojeikuaaháicha oñemongakuaáta.”
Mba'ysyvo
Mba'ysyvo, ka'avo karape osẽva óga jerére ha’ýi ojeporu pohã ramo py'ápe guarã.
Mba'asy
Joaju
Ma'asy
Poloñañe'ẽ
Poloñañe'ẽ ha'e peteĩ ñe'ẽ esláva kuarahyreikégua oñeñe'ẽva hetave Polóña retãme. Oipuru latinañe'ẽ achegety haipyrã.
Ñe'ẽporã oĩva ára peteĩháme guare, Hetave Sa ro'y XIV guive, ha ojehai ypy Sa ro'y XV-pe. Ára mokõiháme, oĩ Edad de Oro-pe ñe'ẽporã poláka. Ojejapo ñe'ẽndy ha haipyrã, ha pe ñe'ẽ ojeipuru opa mba'erã. Ary 1697 pe oike tetãme ñe'ẽpavẽ. Ára mbohapyhápe, ñe'ẽ ohasavaieterei: Polóña ñembyeja'ópe (1772-1795), umi mbohapy tetã (Rrusia-Auteria-Prúsia) ijykeregua oipyte chupe ha omotenonde ñe'ẽmbo'e rrusiañe'ẽ ha hermáno ñe'ẽ.
Steve Jobs
thumb|200px|Steven Jobs
Steven Paul Jobs heñói táva San Francisco, tetavore Kalifórnia, 24 jasykõi ary 1955-pe, ojiekuaave Steve Jobs-ramo, ñemukuaahára ha ipu’akapáva Informáticakuaa reheguápe, avei ñembosaraikuéra Estados Unidosgua. Ha’e ambue ñopytyvõme omopyenda ha oisambyhy Apple Inc. ha pirapire hetave omoĩva The Walt Disney Company-pe.
Omopyenda Apple ary 1976-me iñangirũ mitãrusugua ndive, hérava Steve Wozniak, hógape, oñeñongatuhápe mba’yrumỹi. Apple II omoherakuã chupe, ojekuaa opa rupiete, péicha osẽ Time rogue apereguápe ary 1981-me. Upérõ oguereko 26 ary ha hetáma ipirapire, osẽporã haguére bolsa de comercio ary ohasava’ekuépe. Og̃uahẽ ary 1980 ha hendive ambue compañía ombohovakéva hembiapo computadoras personales reheguápe, upéva avei ogueru apañuãi hembiapópe. Ha’e he’i oñembopyahuva’erãha: péicha ary 1984-pe onohẽ Macintosh 128K, ojeguereko primera computadora personal-ramo oipurúva peteĩ interfaz de computadora puruhára rehegua (GUI) ha peteĩ Mouse línea de comandos myengoviárõ. Apple, ha’e omopyendava’ekue, sambyhyhakuéra omoapañuãi chupe, oñemosẽ "Apple Computer" ary 1985-pe.
Upémarõ Jobs ohepyme’ẽmba acciones oguerekóva, peteĩ oheja. Upe arýpe oñeme’ẽ chupe "Medalla Nacional de Tecnología", ome’ẽva chupe tendota Ronald Reagan.
Ary 1997 ojevy jey Apple-pe, upérõ ohasa asýva, oguereko apañuãi pirapire rehegua, ha upépe opyta isambyhyhárarõ 24 jasyporundy 2011 peve. Ambue arahakúpe Apple oñemotenonde Exxon rehe, oguereko haguére hetave pirepire ko yvyapeári.
Ary 1990-pe omoambue peteĩ empresa ojoguáva Lucasfilm-gui, ha ombopyahu ta’anga rehegua omyasãivo "Toy Story". Ko mba’e omoĩ chupe tenondetépe Disney-pe, oguereko haguére hetave pirapire ha’eño. Ko ary omano haguépe ipirapire hetakue ohupyty 8.300 sua dolar ha omohenda chupe 110-pe umi hetave pirapire oguerekóva apytépe, omobe’uháicha kuatiapyre Forbes.
Avei hembiapo ombojoapývo Apple-pe ombopyahu industria musical rehegua: onohẽ iPod ary 2001-me ha ary 2003-pe tienda online ovendeha puraheikuéra ha iTunes rehegua, pokõi arýpe oñemu 10.000 sua purahéi ha oñemomba’e ha’eñoite purahéikuéra "en línea" (online) rehe, ojehepyme’ẽva 0,99 dólar, purahéi oñemboguejýpe peteĩteĩ. Registro de patentes apytépe, Tetã peteĩ reko Amérikagua-yguápe, 317 patentes oĩ Apple rérape.
Omano Palo Alto, Kalifórnia-pe, 5 jasypa 2011-me.
***
Ombohasa Matilde Galeano, Guarani ñe’ẽasahára
Yvyty
thumb|250px|Yvyty Mbatovi Yvyty yvy aperegua, opu´ã ha ikandúva, jajuhuha itaty guasu ha ka´aguy.
Cháko Ñorairõ
Cháko Ñorairõ ha'e akue peteĩ ñorairõ oñorairõhápe Paraguái ha Vorívia, oñepyrũ jasyporundy ary 1932-pe ha opa jasypoteĩ ary 1935-pe, oñemomba'e haguére Yvate Cháko. Kóva oreko sa'i ava ha iñama'ỹ, ha upévare mokõi tetã nomoĩporãi hembenguéra ha ndojekuaaporãi Cháko ha'e Paraguái térã Vorívia mba'e. Vorívia ndaipu'akái Pacífico Ñorairõme (1879), uperire omomba'e ramo Cháko rehe, kóva ha'e hape paraguasu Atlántiko gotyo, Paraguái ysyrýre. Avei oñeimo'ã'akue oĩha itakyra yvyguýgui oúva; péicha he'i Standard Oil Co. Amérika Retãvorekuéra Joaju-gua oĩva Volívia-pe.
Opa ñorairõ
karaiñe'ẽme
Ára 12 de jasypoteĩ ary 1935 jave, Vuenosáire (Arahentína)-pe, ojejapo Jekupytyha Py'aguapyrã oimehápe peteĩ ñe'ẽme opa hekópe ñorairõ, upéva oñemopyenda va'ekue umi tenda oguahẽva upe jave peve umi oñorairõva.
18 jasypoteĩ ary 1935-pe, Puesto Merino-pe, opytáva avave yvýpe Villamontes rapére, oiko peteĩha aty mokõive ehérsito ruvichakuéra apytépe. Sencillez general paraguayo Estigarribia ojoavy umi decoración, cinturón ha látigo ogueraháva general boliviano Peñaranda.
Karaiñe'ẽme
Yvyty pa'ũ
thumb|200px|Yvyty pa'ũ Yvyty pa'ũ yvy guejy ipyko’ẽva ha ikorochova yvyty pa’ũme. Tape po’i yvyty pa’ũme ojehasaha.
Ronald Reagan
Ronald Wilson Reagan (1911-2004) ha'e 40 Tetã Mburuvicha Guasu oisambyhy Tetã peteĩ reko Amérikagua-pe.
Sueños y discursos
Ojekuaa ko aranduka ha'e peteĩ umíva tembiapokue guasuvéva pegua Karaiñe'ẽ Varróko Ñe'ẽporãhaipy pegua, oguerekóngo 5 pehẽngue: Sueño del Juicio Final, El alguacil endemoniado, Sueño del Infierno, El mundo por de dentro ha Sueño de la muerte. Opa 5 pehẽngue oguereko ñe'ẽporã hasýva, ñe'ẽ ombojojáva ha ñe'ẽ aty heta. Quevedo oipuru ko jehai kuéra oñe'ẽ avano'õ rehe, ha avano'õ rembiapo.
Quevedo omoambue va'ekue Sueños héra ha omosẽ va'ekue kuatiápe ipehẽnguemi'ỹ heta tekove poguasu ndoipotáigui Quevedo oñe'ẽ avano'õre ha upévare Sueños osẽ Juguetes de la niñez héra rupive. Upe guive Sueño del Juicio Final oñemboherajey akue Sueño de las calaveras; El alguacil endemoniado, El alguacil alguacilado; Sueño del Infierno, Zahúrdas de Plutón; El mundo por de dentro ojepyta héra tee ha Sueño de la Muerte ojekuaa Visita de los chistes héra rupive.
Quevedo ohecha yvypóra niko ñaña ha ko yvy oñehundíma, varróko rapéicha, he'i Tupã oñembojojáta niko ñeñupáre. Ijehaipy arandupýva ha mbo'eha. Omyesakã mba'éichapa yvypóra reko, yvypóra angaipa repy ha aña reko.
Hesu Tupão añete
"Hesu Tupão añete” ningo peteĩ tupão pentecostal, oñemohendáva Pentecostales-kuéra Hesu Kirito rerapegua apytépe, oñepyrũva’ekue Pekín, China-pe 1917-me. 2004-pe, ko Tupão he’i oĩha ipype amo 2 millones tapicha rupi 45 tetãme, 5 yvyrusúpe. Ko tupão rembirechapy hína omysãi ñandejára ñe’ẽ opa tetãme oujey mboyve Hesu Kirito Hemimbo’epy ha hemimbijeroviapy oñemomba’evéva:
Suísa
Tetã Suísa térã Joaty Suísa (alemañañe'ẽme: die Schweiz; hyãsiañe'ẽme: la Suisse; italiañe'ẽme: Svizzera; romãche: Svizra) ha'e peteĩ tetã oĩva Európape, itavusu ha'e Veyna ha itava kuéra tenondegua ha'e Súrichi, Mbasilea, Hinebyra ha Lugano.
Varysóvia
Varysóvia (poloñañe'ẽme: Warszawa, [varˈʂava]) ha'e Polóña tavusu ha itavaguasu oguerekovéva tavaygua. Polóña tavusu tee ary 1596 guive, mburuvicha guasu Segismundo III Vasa oguerehávo Karakóvia guive. Ipype oikove 1.711.324 ava (jasypoteĩ 2012 jave).
Vielorrusiañe'ẽ
Vielorrusiañe'ẽ (biełaruskaja mova/беларуская мова) ha'e ñe'ẽ tee Vielorrusia retãme, oĩ rrusiañe'ẽ ha ukyañañe'ẽ mbytépe, umi mokõi ñe'ẽ esláva kuarahyresẽgua ha'ete ojoguáva poloñañe'ẽme.
Ñe'ẽ ojepuru jey ñe'ẽ porã rembipurúrõ sa ro'y XIX pe, peteĩ ñe'ẽ mbyky Minsk ñe'ẽicha. Upérõ ha sa ro'y XX ñepyrúrõ ojepuru ojehai hagua latinañe'ẽ achegety ha siríliko. Soviétiko ñemongu'e omoporã ha omoñe'ẽpavẽ ; rrusiañe'ẽ ñe'ẽ itenonde ramo jepe, oñeñe'ẽ mokõi ñe'ẽ.
Siríliko achegety ojepuru tenonderã vielorrusiañe'ẽ oñemombarete ramo jepe Joaty Soviétiko isarambívo (1991). Mburuvicha guasu upéi riremínte omotenonde jey rrusiañe'ẽ.
Ecoturismo y áreas silvestres del Paraguay
Paraguái oguereko peteĩ característica ha’eñóva, ohóva pe tembiasakue, cultura ha ecología rehe.
Tetãgua hory ha imarangatúva ha oguerekóva tekoha iporãva ome’ẽ maymáva ouha ohasaporãséva pe turismo rupí ohóva tekoha gotyo, ohasatahápe py’aguapy ha mabue mba’e iporäva.
Ko tetã oguereko hetamba’e iporãva pe ecoturismo rehegua, hetaiterei oĩgui techapyrã opaichagua, ka’avo térã mymba rehegua.
Ko patrimonio natural ha’e pe tuichavéva tetãmegua, oĩ diversidad biológica opaichagua.
Paraguái ha’e tetã iporãmbajepéva, ikatúva ja’e paraíso yvy’ape árigua, diversidad cultural, ecosistema rehegua, oguerekóva tetã ambue ndive.
One World Trade Center
One World Trade Center, hérava ymaguare Freedom Tower térã Sãso Óga yvate, ha'e peteĩ óga yvateite ojejogapo Lower Manhattan, Nueva York, Tetãvore Joapykuérape, umi jogapokuaahára Thomas Boada ha David Childs ojapo. Ko óga tuicha hepykue 2000 sua dólar, World Trade Center hóga yvateite tuichavéva, omyengovia umi Torres Gemelas ymaguare, ojeitypa vaihápe ñorairõme ára 11 jasyporundýpe 2001 jave.
Ecoturismo y áreas silvestres del Paraguay
Ko’ãga rupi ha’e tenda ecoturismo rehegua hetave tapicha oguerúva arapy pegua.
One World Trade Center
Ary 2014 jave oñemopu'ãmba, ohupyty 541 métro, ko óga yvateite ha'e mba'e yvypóra ojapo tuichavéva 7ha yvy ape ári, Burj Khalifa rire, oguerekóva 828 métro yvatekuére, Tokyo Skytree oguerekóva 634 métro, Shanghái Hóga Yvate Mbytégua oguerekóva 632 métro, Abraj Al Bait Guasu oguerekóva 601 métro, pe Kãtõ téle hóga yvate oguerekóva 600 métro ha CN Tower oguerekóva 553,33 métro. Ko óga yvatekue oguereko peteĩ he'iseha, 541 métro niko 1.776 pie, ha umi papapy ha'e Tetãvore Joapykuéra isãso ary (4 jasypokõi ary 1776-pe). Ha avei, hóga ahoja ohupyty 417 métro yvatekuére, umi Torres Gemelas imétro ymaguare. Ára 30 jasyrundy ary 2012 jave ko óga yvateite ohupyty tee 387 métro ha Nueva York hóga yvatevéva niko upe guive, ohasa Empire State Building oguerekóva 381 métros yvatekuére.
Ecoturismo y áreas silvestres del Paraguay
Oguereko pa’ũ ikatuhápe ojehecha heta vida silvestre rehegua tenda público ha privado-pe.
One World Trade Center
Héra yma peteĩháme Freedom Tower (avañe'ẽme niko he'ise: tekosãso róga yvate), ára 26 jasyapy ary 2009 jave oñemoambue héra upéva ko'ãgaguáicha.
Akonkágua
thumb|260px|Yvyty Akonkágua
Ecoturismo y áreas silvestres del Paraguay
Flora
Ka’aguy térã yvyra rehegua (especies vegetales) oĩ 13.000 chagua rupi tendagua, oikehápe yvyra árboles, ñana arbustos, kapi’i hierbas ha orquídeas rehegua.
Oĩ 20.000 especies rupi, ãva pa’ũme oĩ umi tendagua (nativas) ha umi exóticas, oĩ 280 especies tendaguáva ikatúva opa.
Yvyrakuéra tuichamba’evéva ka’aguy tendagua rehegua ha’e: tajy, peroba, yvyrapytã, laurel, cedro, incienso ha ambue.
Pe yvyra ohechaukáva tetã Paraguáipe ha’e pe hérava tajy (lapacho). Oĩ avei heta áreas protegidas Paraguáipe, opa henda rupi, ko’ã recursos naturales oguerekóva heta especie rehegua araka’eve ndopamo’ãi.
Umi ka’aguykuéra ha’e tuichavéva riquezas naturales oguerekóva. Ha ko’ã yvyra ñekytĩ rehegua, iporäva’erã ojejapóramo ñatende hesegua ýrõ ikatu oiko pe hérava deforestación, ikatuhápe opa heta yvyry tetäme año oïva; pévarä oĩ heta parques nacionales, äva ha’e: Parque nacional Ybycuí opyta 160 km Paraguaýgui, oguereko 5.000 ha bosque subtropical.
Parque nacional Defensores del Chaco, oguerekóva 740.000 ha.
Avei oĩ umi ipyahuvéva: Paso Bravo ha Río negro.
Fauna
Mymbakúera pa’ũme ko’ãvaoguereko tuicha mba’éva pe hérava equilibrio de ecosistema-pe; oĩ 13.000 especie rupi: ikanguéva vertebrados ãva ha’e pira (peces), ypegua (anfibios), otyryrýva(reptiles), guyra (aves) ha okambúva (mamíferos) ha ikangue’ỹva (invertebrados), jatyta (moluscos), crustáceos ýrõ ysokuéra (insectos).
Mymbakuéra saite ikatúva opa pa’ũme oĩ: el jaguarete (jaguar), mborevi (tapir), guyra campana pájaro campana, gua’a pytã papagayo rojo, taguato águila arpía, jurumi oso hormiguero, tatu karréta armadillo gigante, jakare yacaré ha ambue mymba.
Tetã Paraguái oguereko tekoha iporãva, umi ysyry gusu ríos ome’ë pe surubí, dorado ha pacú, äva ha’e pirakuéra apytépe oje’usevéva.
Áreas silvestres protegidas
Oĩ avei entidades binacionales ombosako’íva energía eléctrica oipytyvöva oï haguã ñangareko tekoháre, ã tendakuéra oipe’a hokẽ opavave tapicha ohosévape guarä ohasa aravo térã ára py’aguapy, vy’a ha mba’eporã apytépe.
Tati Yupi, Itabó, Refugio Carapá ha Refugio Mbaracayú, ãva ha’e reservas omoñepyrũva Itaipú. Avei oĩ omoñepyrũva Yacyretá, Antiguy ha Yabebyry.
Potenciales
Avei iporã ñanemandu’a tetã Paraguái oguerahaha tenonde gotyo estrategia oñangareko haguã tekoha rehe ha umi ñemombarete especie oipytyvõva pe hérava procesos ecológicos, oma’ẽvo henonde gotyo umi tapicha oútava rayhupápe.
Secretaría del Ambiente (SEAM) Paraguái retãmegua ha pe Programa de las Naciones Unidas para el Desarrollo (PNUD), pirapire ome’ẽva Global rupi omoñepyrũ pe Proyecto Paraguay Silvestre.
Takuarembo (táva)
Tacuarembó ha'ehína peteĩ táva Uruguái retãme, yvatévokuarahy resẽ gotyo. Oĩhína departamento Tacuarembópe.
Karãu
thumb|260px Karãu guyra y ha karugua rembe’ýpe oikóva.
Éverest
Éverest hína yvyty yvatevéva opaite Yvýpe, oĩ Ásiape, Chína ha Nepal oñomohembe'yhápe, upe yvytyrysýipe ojeheróva Himaláia. Ohupyty 8.848 métro para ári hu'ãme.
Inutytu ñe'ẽ
thumb|upright=1.25|Inutytu Ñe'ẽ Kanatãpe. Ñe'ẽ Inuýt, inuktitut, inuttitut, inuktitun, inuinnaqtun ha inuttut (ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ, lit. 'Inuýhag̃ua') (AMT:Inʉktɪɾʊt) ha'e ñe'ẽ  ava  Ekimalkuéra. Kanatã ha Alaska
Hetaichaguakuéra
Inutytu ha'e ñe'ẽ Ekimalpe Ártico Oriental Kanatápe. Inutytu oguereko 4 ñe'ẽnunga:
Ñe'ẽnunga Inutytu oguereko 2 ñe'ẽnungavore:
Kevatĩ - Húsonpe Bahía.
Mbavĩ (Paphin) - Baffin Island.
Nunavík - Képek
Ñe'ẽpukuéra
Inutytu oguereko 17 pundiekuéra ha 4 pu'aekuéra.
Pundiekuéra:
Ha Pu'ae:
Sukre
Sucre ha'e niko tavusu tetã Volívia, ha Tetãvore Chuquisaca itavusu. Oikovéva hína ipype 300.000 tavayguakuéra (ary 2007-pe).
Yvate Masendóña
thumb|right|200px|FYROM (y F.Y.R.O. Masendoña)
Oĩ ko Yvate Masendoña) Europape tetã.
Tendota atýra amandaje
Tendota atýra amandaje ha'e peteĩ Tetã hekosãsóva pehẽngue tee amandaje rapepegua. Ipype oĩ karai kuéra opa tetãygua oiporavo akue oporojokuái hag̃ua, ojapo hag̃ua apoukapy, tekorã ha ohechauka hag̃ua tetãygua rembipota joajúpe.
Húson Yjere
300px|thumb|Húson Yjere Ha'ãnga. Húson Yjere ha'e peteĩ tuicha yjere oĩ Paraguasu Árktiko, Yvate Kanatã. Hembe'ynguéra oĩ Kevẽ tetãvore, Ontario tetãvore, Manitova tetãvore ha Nunavu. Ipukukue ha'e 1.230.000 km². Yvate yjere oĩ Tuntyra Ka'avo ha Permavaro.
Manduvi
thumb|210px|Manduvi Manduvi, ka'avo oñeñotýva yvy akúpe, heñói ñepyrũva'ekue Brasil-pe, hi'a yvyguýpe. Ha'ýigui ojejapo ñandyry, oñemaimbe ha oñemongu'i oje'u haguã kambýre. Oĩ manduvi guasu, manduvi pytã, manduvi hũ'ĩ.
Kolómbia
Kolómbia (teratee ) tetã opyta yvatekuarahyreike gotyo Yvyamérikape ha itavusuhína Bogotá. Yjykére oĩ kuarahyresẽ gotyo Venezuela ha Brasil; ñemby gotyo Perú ha Ecuador; ha yvatekuarahyreike gotyo Panamá. Kolómbia ningo tetã añónte oguerekóva hembe'y Paraguasu Pacífico ha avei Para Caribe; pépe oreko hetami ypa'ũ Archipiélo de San Andrés ha la Providencia-icha.
Kolómbia ningo oñemboja'o 32 tetã'i (Departamento) ha peteĩ Táva Federal (Bogotá). Kolómbia pukukue niko 1.141.748 km² ha tetãguakuéra ningo 44.700.517 ava.
Ko tetã oguerosapukái Sãso 20 jasypokõi 1810-pe ha ohupyty sãso 07 jasypoapy 1819-pe.
Ambue táva:
Nelson Mandela
200px|miniaturadeimagen|Nelson Mandela (2008)
Nelson Mandela ha'e papoapyha mburuvicha porokuái Yvyáfrika pegua. Ojupi ára 1994-1999. Iporavopyre oñemomorã jopói Nobel Py'aguapyguigua rupi 1993-pe.
Rio Grande do Sul
thumb|right|200px|Poyvi Rio Grande do Sul thumb|right|200px|Misión Hesuita
Ysyry Guasu Ñemby-pegua ha'e peteĩ umi 27 tetãvorekuera ojapova Tetã Pindoráma-pe. Ojejuhu Pindoráma Ñemby-pe, yvate gotyo-pe oime tetãvore Santa Catarina, tetã Arahentína kuarahyreike gotyo ha Uruguái ñemby gotyo-pe, ojajuhu avei Paraguasu Atlántiko kuarahyresẽ gotyo-pe. Yayry Guasu Ñemby-pegua oreko hína hy'epype 497 táva ha oguereko peteĩ yvy 281.737 km². Ko tetãvore tavusu ha'e pe táva Porto Alegre ha isãmbyhyhára ha'e hína Eduardo Leite 2023 guive 2027 peve. Ko tetãvore oguereko 11.466.630 ava 2021-pe.
Jenaro Pindú
Jenaro Pindú O’ararecha Paraguaýpe, Paraguái tavavusu, 1946-me. Moha’ãngára, escultor ha arquitecto, Hermann Guggiari remimbo’ekue escultura-pe, hetápe g̃uarã Paraguáipe hembiapo hetavéva Siglo XX-pe.
Hapykuere
Ipukumihína hembiapo porã paraguái mba’eporã apópe-pe, 1966 guive 1983 peve. Omomba’évo hembiapo Ticio Escobar Paraguáipe ikartypyryvéva oñe’ẽhag̃ua ã mba’ére, 1983-pe he’i: “ko’ág̃a rupi ñahendumeméma umi ’70-pe oñepyrũ imbaereteve ta’angakuéra ha upépe ja’eva’erã Jenaro Pindu rembiapo ojehechaukáva Galeria Miró-pe omopyenda ha omoñepyrũva upéva…”
Péicha avei upe mba’eporãhára Brasil-gua, katu heko paraguáivéva ojapohaguére hembiapokuéra ko’ápe, Livio Abramo, grabado-pegua mbo’ehára guasu, he’i: “(Pindu hína) peteĩva umi artista paraguái apytépe ikatupyryvéva – ko’ag̃agua, hemiandukatúva ha peteĩjeýpe- omoheñói oga ropyta omoha’angáva yvypóra reko ha omoambuéva pe ñarõ ñañandu kañymby atãva osẽva iñapytu’ũ ruguaitépe okápe, hembaipo ajúpe, ha ñanemondýiva hechapyrãgui, ñaha’arã’ỹhágui ha ikunu’ũva ñande resápe”.
Hembiapo jehechechakuaa
Heta jopói ohupyty, umíva: “Mención de Honor” Concurso de Artes Plásticas CCPA-pe (1966), “Segundo Premio” Concurso de Cuentos ombosako’íva kuatiahaipyre La Tribuna (1973); “Premio Invitado de Honor” II Bienal de Maldonado (Uruguay)-pe (1977) ha “Gran Premio” III Bienal de Maldonado-pe (1979).
Hembiapo
Jahecháramo hembiapo ojajáiva, ja’emanteva’erã heta ha tuichamba’eitereiha; umíva apytépe ojehecharamovéva ta’ãnga tinta-pe ijapopyre ha grabado. Ko’ãvagui heta oĩ ndahéraiva, ohechaukáva ikatupyry ha oñeñongatu Paraguái ha yvóra Museokuérape ha avei tapicha ombyatýva pópe.
Arquitecto-háicha, ha’e omoha’anga ha ojapo óga ha ogayvate ijeheguivoi mba’e momorãmby ha ha’eñoitéva heko sã’ỹme.
Hekove ru’ã
Omano Paraguaýpe 1993-pe.
Delfín Chamorro
Delfín Chamorro mbo’ehára añetete va’ekue. Ha’e omoñepyrũ va’ekue mba’éichapa oñembo’e porãvéta España ñe’ẽ rehegua arandu.
Imbo’epy imitãrõguara
Karai Chamorro heñóĩ táva Caaguazú-pe 24 jasypakõime 1863 ramo, tuvakuéra, gua’i mokõivéva, karai José de la Cruz Chamorro, oñorairõ va’ekue Chákope ha kuñakarai Juana Inés Martínez, oñemombytárõ guare ko távape, oñepyrũ mboyvemi upe ñorairõ guasu Setenta ramo guare.
Oñehekombo’e’ypy va’ekue Villarrica-pe. Ko táva opytavaietéva ñorairõ guasu rire, opavave tatãpyre guáicha avei, oñepyrũ oñeha’ã imba’embyasykuéra apytépe oñakãrapu’ã jevy haguãicha mba’apo mbarete ha ijetu’úvape umi nomanói va’ekue ñorarõhápe.
Upéramo ojehecha omba’apo mante va’erãha ikatu haguã omoguãhẽ viru hógape karurã umíva repyrã. Upéicha ramo jepe ha’e peteĩ omoñe’ẽséva kuatiahai pyre arandukuéra, upéicha ha’eñoreínte heta arandu porã ohupyty. Avei ohaisemíva ñe’ẽpotykuéra mitãrusukuéra rehegua, ha hembiapokue ombyaty va’ekue umi paparakuéra paraguái reheguakuéra, ha’éramo jepe kuri karai ombohováiva.
Chamorro ha’e peteĩ clásico pe jahaikuéra rehegua. Iñe’ẽyvotykuéra oguereko acento virgiliano mbeguekatumi. Omondo iñangirũ Daniel Codas-pe kuatiañe’ẽ porã ha’e ohayhuetéva hetã’i Villarica, ohechaukáva chupe oje’éva ha’eha peteĩ joya literaria.
Imbo’ehárakuéra oguerekóva avei inspiración clásica ha’e Fray Luis de León ha Andrés Bello. Ha’e avei kuri omoñe’ẽsetéva umi kuatiahaikuéra arandu ohai va’ekue Tolstoi, Kropotkin ha oĩve avei.
Vocación
Pe tembiapo ha’e ohayhuvéva ha’e pe docencia. Oñepyrũ oporombo’e mbo’ehao pública San Juan Bautista de las Misiones-pe; 1887-pe, itavayguakuéra gua’ikuéra ojerure rupi ichupe oho jey táva Villarrica-pe ombo’ejey haguã peteĩ “escuela de la patria-pe”, téra oñemoĩva umi mbo’ehao mbo’eha ñepyrũ omoĩva el Estado.
Hi’ãga mbaretére ha avei oguerekóre arandu pypuku –oikotevẽ’ỹre mba’evéichagua kuatia vera– ha’e kuri ipo’aiteheta oykekóre ichupe karai mbohehára guasu Ramón Indalecio Cardozo, ohecha va’ekue ichupe orekoha orekoha arandu añete ikatu haguãicha omba’apo umi mbo’ehaórupi.
Irundy pa ary hekovekue oipuru oñemboarandu ha oporombo’épe gramática España ñe’ẽ rehegua. Ojeikuaa ichupe peteĩha gramático Paraguáiguáramo. Oheja ojapopa’ỹre “Gramática Castellana”, pe peteĩha kuatiahai oñemosarambi va’ekue ha’e omano riréma.