cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Simón Bolívar
Simón Hosé Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar Palacios Ponte y Blanco (Caracas, 24 jasypokõi ary 1783 -Santa Marta, 17 jasypakõi ary 1830), ojeikuaaporãvéva Simón Bolívar réraicha, ha'e akue karai ñorairõhára aty ruvicha ha ojokuaikuaáva tetã upe aja Epáña ipoguýpe Venesuéla, ha'e niko omoheñói va'ekue umi tetã Gran Colombia ha Vorívia. Karai herakuãitéva upe tetãnguéra Amerikagua sãsorã ñemongu'éme, tetãnguéra osẽsévo Imperio español ipoguýpe. Simón Bolívar oipytyvõ ko'ã tetãnguéra sãsóre: Vorívia, Kolómbia, Ekuator, Panama, Venesuéla ha oipytyvõ omohenda hag̃ua Perũ retã.
Ramala
Ramala Ala Yvyty' térã 'Tupã Yvyty') ha'e peteĩ táva Paletína retãme, upe yvy pehẽngue hérava Sihorytáña-me, ojejuhu amo 15 km yvate kuarahyreike gotyo táva Herusalẽ-gui. Ipype oiko amo 27 460 tavayguakuéra, ojeipapaháicha ary 2007-pe.
11 jasypakõi
Ára 11 jasypakõi ha'e ára 345ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 346ha umi ary hekope'ỹme. Umi 20 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Ramala
Paletína rembiapoukapýpe oĩramo jepe Kuarahyresẽ Herusalẽ ha'eha itavusu, Ramala hína oisãmbyhy Paletína retãre, ko távape ojejuhúgui tetã rekuái róga guasu.
Simón Bolívar
Simón Bolívar omba'apo avei tetã pyahu Gran Colombia moñepyrũme, ha'e oha'ã ojapo ko tetãgui peteĩ tekoha guasu mbarete ha ñembojoajupyre Amérika-pe, ha'e niko ku tetã rendota avei. Ojehechakuaa Simón Bolívar ha'eha Karai Amérikagui hembiapóre ha iñeimo'ãre, hembireja tuichágui Amérika jokuaikuaápe guarã, upévare oĩ tetã heta omomba'eguasu chupe.
26 jasypo
Ára 26 jasypo ha'e ára 146ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 147ha umi ary hekope'ỹme. Amo 219 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Makondeñe'ẽ
Makondeñe'ẽ ha'e peteĩ ñe'ẽ oñe'ẽva pe aty makonde, peteĩ aty oikóva Tãsáña ñembype ha Mosambíke yvate gotyope. Makonde ha'e peteĩ ñe'ẽ vantú ojoguava jaoñe'ẽme. Umi ñe’ẽ’atykuéra matembwe ha maviha oñemombyryma ichugui ha ndaha'ei makondeñe'ẽ.
Eva Perón
Eva María Duarte (Junín térã Los Toldos, 7 jasypo 1919-Ciudad de Buenos Aires, 26 jasypokõi 1952), héra avei María Eva Duarte de Perón ha oñemboherave chupe Eva Perón térã Evita, ha'e akue ojokuaikuaáva ha mba'eapohára Arhentína retãygua, ha'e kuri Arhentína retã kuñakarai peteĩha iména, Juan Domingo Perón, oiko aja tetã mburuvicháramo 1945 guive 1952 peve, ha'e kuri avei Partido Peronista Femenino ruvicha ha Fundación Eva Perón rendota. Ojegueromandu'a chupe omano rire léi rupive «Tetã Mokyre'ỹha Guasu» ary 1952 guive.
Ary 1944-pe oikuaa kuri Juan Domingo Perón-pe, upe jave ha'e omba'apo upe tetã remimoĩmbyre Trabajo y Previsión pytyvõháraicha, tembiapu guasúpe oipytyvõ hag̃ua umi ohasa asýva San Juan yvyryrýi 1944-pe oiko rire. Omenda rire Perón rehe, heta omba'apo ha oipytyvõ ojeiporavo hag̃ua iména tetã mburuvicháicha ary 1946-pe, kuña ojokuaikuaáva peteĩha Arhentína retãygua ojapóva upéicha. Ary 1947-pe ha'e omba'apo toiko hag̃ua léi ohejáva opa kuñanguéra toiporavo tetã mburuvicharã, upéicha osẽ léi 13.010, omba'apo avei toiko teko joja túva ha sy apytépe oiporavo hag̃ua iñemoñare ñangarekóre.
Ary 1948-pe ha'e omoñepyrũ ku Fundación Eva Perón, aty guasu oipytyvõ ojapo hag̃ua heta tasyo pyahu, óga kuéra oñangarekóva umíva itujápe, mbo'ehao, oipytyvõ toiko hag̃ua jetepyso mitãnguéra apytépe ñembosarái guasu rupive, ome'ẽ tekombo'e hepyme'ẽ'ỹva umíva oñemoarandusévape, omba'apo avei toiko teko joja kuimba'e ha kuña apytépe ha oheka avei umi omba'apóva rekoiterape kuéra, upéicha oñepyrũ Juan Domingo Perón rekuái ha sindicato kuéra joajuha. Ary 1949 omoñepyrũ ku Partido Peronista Femenino. Ary 1951-pe, oiko raẽgui poravo guasu Arhentína mburuvicharã 1951-pe kuña ha kuimba'e ikatu oiporavohápe, mba'apohára kuéra atyvete ojerure Evita toiko Perón irũicha, mburuvicha ombuekoviáva ramóicha. Ha'e katu ndoipotavéima upéicha ha osẽ jeporavo guasúgui 31 jasypoapýpe, umíva ombohovái iména rekuái oñe'ẽ vaiete hese ha imembyryru akytã'ai, ohechakuaáicha ary 1950 guive ha sapy'ánte oñembyaive, umi mba'e niko omosẽ chupe jeporavo guasúgui.
Omano kuri ára 26 jasypokõi 1952-pe imembyryru akytã'aígui, oreko ramo 33 ary. Omano rire heta oñemomba'eguasu chupe, ivelório ijejapo kuri Arhentína Amandaje Guasu Rógape ha Confederación General del Trabajo róga guasúpe (Mba'apo Pavẽ Joaty), oñembosako'i mba'e guasu araka'éva ndojehechái hetãme. Héte oñemoĩ pohã ani hag̃ua haguino ha oñembyai, he'õngue opyta Confederación General del Trabajo rógape, oiko jave porokuái hatã Arhentína-pe, porokuái hatã ojehero upe aja «ñepu'ã omosãsóva», oñemonda ha oñembyai he'õngue ary 1955-pe, ikañy 16 ary aja. Ko'ãga he'õngue oĩ Recoleta tyvytýpe táva Buenos Aires-pe.
Ha'e ohai kuri mokõi aranduka La razón de mi vida (1951) ha Mi mensaje (1952). Heta herakuã porã ha jopói guasu oñeme'ẽ chupe, Arhentína-pe oñemoĩ chupe Jefa Espiritual de la Nación ramóicha, jopói guasu Orden de Isabel la Católica España retãme Francisco Franco ome'ẽ chupe, Gran Cruz de Honor Arhentína Kurusu Pytã pegua, ha pe jopói tuichavéva Arhentína-pe, ku Collar de la Orden del Libertador General San Martín. Oĩ avei ta'angamýi, mba'epu porã, ñoha'ãnga ha tembiasapuku oñe'ẽva hekovére ha hembiasáre.
Ben 10
Ben 10 ha'e peteĩ ñemoha'anga omýiva Tetãvore Joapykuéra pegua omoheñóiva "Man of Action" (peteĩ aty oimehápe Duncan Rouleau, Joe Casey, Joe Kelly ha Steven T. Seagle) ha omoheñóiva Cartoon Network Studios.
Ko franquicia oñe'ê peteĩ mitãkaria'y oiporúva peteĩ mba'e oúva ambué yvóragui ha ojogua aravopapaha, oñembopyahúva térã oñemyengoviáva opa ñemoha'anga omýiva rehe. Oje'e hese Omnitrix, ohejáva chupe oñemoambue opaichagua tekovépe oúva ambue yvóragui.
Ko franquicia Ben 10 ohupyty 2.000 sua dólar rupi oñevendévo Európa, Kuarahyresẽ Ag̃uigua ha Áfrika-pe ha ovende 100 sua ñembosaraiha Yvy ape ári.
Ben 10 (serie clásica)
Orekópe 10 ary, Benjamin Kirby Tennyson ojuhu peteĩ mba'e oúva ambué yvóragui ka'aguýpe hérava Omnitrix, ohejáva chupe oñemoambue 10 especie extraterrestre iñambuévape.
Ohasávo ivakasión verano-pe, oikundahávo tetãme peteĩ remolque-pe ijavuélo Max ha iprima Gwen ndive, Ben oñorairõ delincuencia ha extraterrestre aña ndive umi pokatu pyahu ojuhúva reheve, ohupyty capacidad oñemoambue haĝua nueve extraterrestre pyahúpe oho aja pe mba'éichapa.
Ben 10: Alien Force
Po ary rire serie original, Ben ojekuaa jey Omnitrix ÿre, okañy peve ijavuélo Max, omoĩ jeyva'erã, ko'ágã oñemboguata jey, ha ome'ẽ Ben-pe peteĩ conjunto pyahu 10 extraterrestre-kuéra rehegua.
Oñondive Gwen ha iñenemigo tuja Kevin ndive, oho hikuái misiones-pe ombohováivo villano pyahu ha ohupyty extraterrestre pyahu tiempo ohasávape.
Ko serie oñembohéra iñepyrũrã Ben 10: Hero Generation (traducción gratuita-pe: Ben 10: Generación de Héroes). Ko serie-pe oñepyrü revolución extraterrestre lema oúva espacio-pe.
Ben 10: Ultimate Alien
Oñehundi rire Omnitrix original, Ben ohupyty Ultimatrix, peteĩ versión oñemyatyrõva Omnitrix ikatúva oevoluciona algunos extraterrestres omoĩva ADN peteĩ simulación "millones de años teóricos en el ambiente ivaivéva ikatúva".
Oĩ gueteri Gwen ha Kevin compañía-pe, osegi iñorairõ umi extraterrestre ndive ha ohupyty hetave especie extraterrestre.
Peteĩha temporada-pe oñorãirõ Aggregor ndive, Osmosian oñeha'ãva oipyhy universo, ombohováivo exposición identidad secreta mundo-pe Jimmy Jones, mitãrusu teórico conspiración internet odeducíva identidad Ben oestudiáva avistamiento extraterrestre Bellwood-pe, Ben mba'éva táva heñói hague.
Ben 10: Omniverse
Ben ohupyty peteĩ Omnitrix pyahu, orekóva transformación pyahu.Ko versión ha'e pe original, ha'e ohupytyva'ekue prototipo-kuéra añoite ijeho pukukue javeve, ha ko versión oñepyrũ ojejapo ohupyty jave voi peteĩha Omnitrix. Ha katu, ko Omnitrix oĩ gueteri fase de prueba-pe ha nome’ẽi jepi Ben-pe pe transformación extraterrestre ojeruréva, omoambuéva chupe ambue mba’épe, omoheñóiva situación divertida ñande héroe-pe ĝuarã. Diseño caricatura iñambue ha, péva resultado, omoapañuãi algunos fans (ambue denuncia apytépe, principal ha'e umi personaje ojehechauka pupila tesa'ÿre). Ben 10: Omniverse-pe oĩkuri 6 logotipo:
Tamburupara
thumb|250px|Tamburupara Tamburupara térã tanguripara ha'e guyra.
Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: tamburupara térã tanguripara
Táva Kuáite
Táva Kuáite (áraveñe'ẽme: مدينة الكويت‎) ha'e hína tetã Kuáite itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype. Amo 400.000 tavayguakuéra oikove ipype, hákatu ojeipapárõ umi táva oĩ ijerére ojejuhu amo 2.400.000 tavayguakuéra.
Heta óga yvate ymaguare ojeitypa oiko jave upe ñorairõ guasu parapytégui (Iráke oikévo mbaretehápe Kuáite-pe) ko távape, hákatu ko'ãga oñemopu'ã jey ha oñemoporã ko táva.
Pundie tembekõigua
Iñe'ẽpukuaápe (fonética), pundie tembekõigua (epañañe'ẽme: consonante bilabial) ha'e peteĩ pundie tembegua oñemomberáva pe mokõi tembe ndive.
Hetaháicha
Umi pundie tembekõigua ohechakuaáva Iñe'ẽpu'andu Raity Hetatetãgua (IRH) rupive ha'e:
Ouére igypo oreko poteĩ tyapu iñambuéva umi pundie nupãgua apytépe: [p, pʰ, ɓ̥, b, b̤, ɓ].
Ojehúva rehegua
Umi pundie tembekõigua ojehechamoiterei ñe'ẽnguéra apytépe. Amo 0.7% rupinte opaite umi ñe'ẽ-gui ndoguerekói pundie tembekõigua, kyrĩkityñe'ẽ, chipeuãiãñe'ẽ, oneitañe'ẽ ha kiriki'isyñe'ẽ avei.
Kuarahyresẽ Herusalẽ
Kuarahyresẽ Herusalẽ (Áraveñe'ẽme: القدس الشرقية) ha'e tetã Paletína itavusu hembiapoukapýpe, ha táva ko tetã ojeruréva itavusu tee ramo, ha'e voi opaite Herusalẽ ipehẽngue kuarahyresẽygua. Ko táva oĩ Israel ipoguýpe oiko rire upe ñorairõ guasu ary 1967 pegua. Ko táva Ramala oisãmbyhyramo jepe ko tetãre, upépe ojejuhúgui tetã rekuái róga guasu.
Kuarahyresẽ Herusalẽme ojejuhu umi tenda mba'eguasuvéva ko yvy pehẽnguégui, oiko ko távape upe Herusalẽ Yma Mongoraha Guasu, tyvy marangatu Hesu Nasareguágui ha Salomõ tupãokue yvyty.
10 jasypakõi
Ára 10 jasypakõi ha'e ára 344ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 345ha umi ary hekope'ỹme. Umi 21 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Kujuvi
thumb|250px|Kujuvi Kujuvi ha'e guyra.
G̃uaig̃uingue guasu
thumb|250px|Urutau guasu G̃uaig̃uingue guasu térã urutau guasu ha'e guyra.
Horytáña
Horytáña (الأردنّ - Al-’Urdunn), héra ete Tavetã Hachemita Horytáña (المملكة الأردنّيّة الهاشميّة - Al-Mamlaka al-Urdunniyya al-Hāshimiyya), omboherava akue Horytãmboypýri ary 1950 peve, ha'e peteĩ tetã Asia-pe oĩva Kuarahyresẽ Aguĩgua yvy pehẽnguéme. Ijerére ojejuhu yvate gotyo Siria, yvate kuarahyresẽ gotyo Irak, kuarahyresẽ ha ñemby gotyo tavetã Aravia Saudíta, ñemby kuarahyreike para Pytã (golfo de Aqaba), ha kuarahyreike gotyo Israel ha Paletína.
Serekunda
Serekunda térã Serrekunda ha'e upe táva tuichavéva Gámbia retãme, oĩva ñemby kuarahyreike gotyo Banjul távagui.
Ipype oikove amo 335.733 tavayguakuéra (ojeipapávo ary 2006 jave).
Mburuvi visantíno
Ojehero ko'ãga Mburuvi visantíno upe Rróma Mburuvi vore kuarahyresẽygua oiko Ára Mbytegua pukukuévo ha oñepyrũ meve Renacimiento, upe he'ise ary 395 guive 1453 peve. Itavusu ojejuhu akue táva Constantinopla-pe (ko'ãga niko táva Estambul), oñemopu'ã va'ekue táva ymaguare ári héra Visãsio, táva imba'eguasuite va'ekue Tarásia oikovove peteĩ Gyrésia ikolóñaicha, oñemopu'ã amo 667 ary Kirito mboyve. Ojeikuaa avei Mburuvi visantíno ojeheróvo Kuarahyresẽ Rróma Mburuvi, tuichaitépe ñañe'ẽramo iñepyrũre, oiko gueteri upe Kuarahyreike Rróma Mburuvi, ne'ĩra ho'águi. Upe rire, ko mburuvi hetaite heko Gyrésia ymaguaréicha —ojehecha iñe'ẽ ambue katu ndoipuruvéima latinañe'ẽ ha oipuru Gyresiañe'ẽ— upévare oĩ umi he'íva ko Tetã heko tee Gyrésia rekóicha.
Hembiasakue hi'areitéva ipukukuévo, Mburuvi visantíno py'ỹi ojehecha jejopýpe ha ijyvy apekue oñemomichĩ, tuichaitépe oñorairõ aja hikuái umi sasánida rehe, umi normando rehe, Vugária Mburuvi rehe, umi árave rehe ha, ipahápe, umi otománo rehe. Ipokatu imichĩve ha ikangyve Yvate Áfrikape ha Kuarahyresẽ Aguĩguápe oñorairõitereígui, upéicha jepe ojehecha imbareteha oñorairõve ha oñemu tetã ambuekuérare Európape Ára Mbytegua ipukukue aja. Oñemombaretemi rire saro'y XII aja, ko Mburuvi ikangyite ha oñemomichĩ opa peve ho'ávove Constantinopla, itavusu, ha Mburuvi otománo oñemomba'epa ha oñembojára Mburuvi visantíno yvy apekuére saro'y XV-pe.
Oikóvove 1000 ary aja, ko Mburuvi oñemopyenda Hesu rape mongoraháicha ha ndohejái Islã oike Európa vore kuarahyreikeguápe. Upéicha avei oiko chugui ñemuha poguasúva, ono'õmbahápe tapichakuéra oparupiguáva oñemu hag̃ua, ha oipuru hikuái ko tetã pirapire, itaju ijapopyréva ha imba'ehepyitéva. Ko mburuvi niko mba'eguasuite umi Európa ha Kuarahyresẽ Aguĩgua rekorãme ha reko teépe upe aja.
Añetehápe Mburuvi visantíno niko Rróma Mburuvi vore kuarahyresẽygua, ojehecha oñemoambuévo ha ndaha'evéima Rróma rekóicha hembiasakue pukukuévo oñepyrũ va'ekue mburuvicha guasu Constantino I pe Tuicháva oguerovávo pe tavusu Constantinopla távape, amo ary 330-pe; upéicha oñembovoite Mburuvi guasu karai Teodosio I omano rire, ary 395-pe, ha ho'apa rire Kuarahyreike Rróma Mburuvi amo ary 476-pe; ha ojehecha heko ambuepa amo saro'y VII-me, oisãmbyhy aja mburuvicha guasu héra Heraclio I, ñemyatyrõgui hetã ha ojoavyitéma upe Rróma Mburuvi yma guare. Oĩ umíva he'i, karai Theodor Mommsen techapyrãme, ikatuha ja'e mburuvicha guasu Heraclio oisãmbyhy peve ikatúne ñambohéra "Kuarahyresẽ Rróma Mburuvi", ko mburuvicha guasu omoambuégui hetã ruvicha ojeheroháicha, ndoipuruvéima «augusto» ha oipuru katu basileus (Gyresiañe'ẽme he'ise 'mburuvicha') ha oipe'a latinañe'ẽ oipuru hag̃ua Gyresiañe'ẽ hetã ñe'ẽ teéicha amo ary 620-pe, upe guive ojehecha tuicha oñemombareteha Gyrésia reko tee ko Mburuvípe.
Taha'e ha'eháicha, oñembohéraicha ko'ãga Mburuvi visantíno oñepyrũ ramo ojeipuru umi arandu apytépe saro'y XVII ha XVIII aja, ha araka'eve umi ko Mburuvigua ndoipurúi upéva ombohéra hag̃ua hetã, oipuru katu hikuái Mburuvi rrománo (Gyresiañe'ẽme: Βασιλεία Ῥωμαίων, Basileia Rhōmaiōn; ha latinañe'ẽme: Imperium Romanum) térã Romania (Ῥωμανία).
Kim Il-sung
thumb|250px|Kim Il-sung ra'anga. Kim Il-sung (15 jasyrundy 1912-8 jasypokõi 1994) ha'e akue peteĩ ojokuaikuaáva ha dictador Yvate Koréa pegua. Oisãmbyhy hetãre 1948 guive omano peve 1994 aja, upe rire ou ita'ýra Kim Jong-il omyengovia hag̃ua chupe.
Hoko pytã
thumb|250px|Hoko pytã Hoko pytã ha'e guyra.
Vengála parapyte
Vengála parapyte ha'e niko yguasu upe paraguasu Índikope oĩva ha ojejuhúva Ásia ipehẽngue ñembygua rembe'ýre, Miama ha Índia mbytépe. Ko yguasu apekue niko 2.172.000 km², tetãnguéra ko para omohembe'ýva hína Seilãu, Indonésia, Miama, Índia ha Vangalande.
9 jasypakõi
Ára 9 jasypakõi ha'e ára 343ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 344ha umi ary hekope'ỹme. Umi 22 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Hoko'i
thumb|250px|Hoko'i Hoko'i ha'e guyra.
Ñemu sãso
Ñemu sãso niko ojeheroháicha umi ovendéva ha ojoguáva oiporavóvo mbovýpa mba'ekuéra repykue ha tetã rekuái nohekome'ẽi hese, upéicha ojapo hikuái pe kuave'ẽ ha jerure rekorã rupive. Ikatu jahecha pe ñemu sãso peteĩ ñeimo'ã omomba'apo hag̃ua avano'õ ramo, peteĩ tekorã avano'õ ojapo oho hag̃ua hese ramo   térã peteĩ virurekokuaa rechaukarã  he'íva mba'éichapa oñemu umi ovendéva ha umi ojoguáva.
Pororo
Herakuéra
Ko tembi’u oguereko heta téra, kóva ha’e peteĩ tysýi ohechaukáva herakuéra:
Kuarahyresẽ Timor
Kuarahyresẽ Timor, héra tee hína Tavakuairetã Jekopytyjojáva Kuarahyresẽ Timor (Poytugañe'ẽme: República Democrática de Timor-Leste; tétũ ñe'ẽme: Republika Demokrátika Timor Lorosa'e) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Ásia ipehẽngue ñemby kuarahyresẽyguápe. Ijyvy apekue oñuvã ypa'ũ Timor pehẽngue kuarahyresẽygua, umi mokõi ypa'ũmi Atauro ha Jako, ha upe yvy pehẽnguemi héra Oecusse (Oecussi-Ambeno), ijerepáre Indonésia pehẽngue Timor ypa'ũgui. Ijapekue ohupyty amo 14 874 km², oikohápe amove 1 100 000 tetãygua
Kuarahyresẽ Timor yvy pehẽngue ko'ãgagua ha'e akue peteĩ Poytuga kolónia saro'y XVI guive ha oñembohéra Timor Poytuga pegua. Ko kolónia isãso 1975-pe, hákatu ohasa rire arami Indonésia oñembojára hese ha oiko chugui Indonésia retãvore papaha 27. Ary 1999-pe, ONU ojapo rire upépe porandu guasu umi Timor retãyguápe, Indonésia osẽ Timor yvýgui, ONU oisãmbyhy ha oñangareko ko tetãre 2002 peve, ha upe rire, ára 20 jasypo 2002-me, oiko Kuarahyresẽ Timor-gui tetã hekosãsóva peteĩha saro'y XXI-me. Isãso rire, oike ONU atýpe ha upe Tetãnguéra Oñe'ẽva Poytugañe'ẽ Atyvetépe. Hi'ariete, Kuarahyresẽ Timor ha'e peteĩ umi mokõi tetã apytépe ijerovia mba'eguasuvéva ha'e katóliko jerovia (upe ambuéva niko Filipína).
Kuarahyresẽ Timor iviru remimono'õ naiporãitéi ha ndaivaietéi. Ary 2014 aja, ko tetã PIB per cápita ha'e akue 5 479 dólar he'iháicha Viruróga Yvoragua. Amo 40 % opaite Kuarahyresẽ Timor retãygua hetakuégui orekónte 1,25 dólar oikove hag̃ua ára ha ára, ha amo mbyte opaite tetãyguágui noñe'ẽkuaái. Upéicha avei, Kuarahyresẽ Timor ohasa asy gueteri Indonésia oñembojáragui hese heta ára jave, heta tetã remimoĩmbyre oñembyai ha amove 100.000 tekove omano. Ojehecha ramo jepe mbeguehápe oñemoporãha yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaha ko tetãme, oñeimo'ã avei iviru remimono'õ okakuaataha.. Kuarahyresẽ Timor añónte upe Ásia retã iñe'ẽ teéva ha'e niko Poytugañe'ẽ ha tétũ ñe'ẽ.
Juan Perón
Juan Domingo Perón (Lobos, Buenos Aires; 8 jasypa 1895-Olivos, Buenos Aires; 1 jasypokõi 1974) ha'e akue ojokuaikuaáva, milíko ha haihára Arhentína retãygua, mbohapy jey ojeiporavo chupe Arhentína retã mburuvicháicha ha ha'e omoñepyrũ kuri peronismo, oĩva tetãygua aty omongu'éva mba'eguasuvéva apytépe Arhentína rembiasakuépe. Ha'e tapicha peteĩha ojeiporavo raẽva kuri mbohapy jey hetã mburuvicháicha ha ojeiporavo raẽva avei vóto pavẽ rupi, upéva he'ise kuñanguéra ikatu oiporavo avei mburuvicharã, kuimba'ekuéraicha.
Perón ohekaite umi omba'apóva rekoiterape, ohupyty hag̃ua hikuái ñeñangareko omba'apohápe, ojehepyme'ẽ porãve chupekuéra ha toiko tekojoja umi omba'apóva ha umi oporomomba'apóva apytépe. Upéicha umi mba'apohára aty guasúpe iporã ha'e hetã mburuvicha ha umíva oporomomba'apóva katu naiporãi chupekuéra hembiapo, ary 1945 guive okakuaa umi aty ombohováiva chupe ha oñemoĩva hese. Upe ary jasypápe, aty milíko oñemoĩ hese ha omosẽ chupe tetã rekuáigui, upéi oñemoĩ chupe ka'irãme, upéicha oñepyrũ ñepu'ã umi mba'apohára aty apytépe, ára 17 jasypa 1945-pe, ojerure isãsorã ha'e osẽ peve ka'irãgui. Upe aryitépe omenda kuri María Eva Duarte rehe, ha'e imba'eguasuite Perón ñesãmbyhýme ha rekuáipe.
Ojeiporavo chupe Arhentína mburuvicharã ary 1946-pe, upe rire ojapo Partido Peronista (aty ojokuaikuaáva); oñemoambue rire Arhentína léi guasu ary 1949-pe, ojeiporavo jey chupe ary 1951-pe, oiporavohápe raẽ kuimba'ekuéra ha kuñanguéra. Oiko aja hetã mburuvicha ramo ha'e nomoingeséi Arhentína Ñorairõ Ro'ýpe, upe ñorairõ ojapo URSS ha Tetãvore Joapykuéra. Oporoheka avei umíva ombohováiva iñesãmbyhy, upéicha omongakuaa myangekõi umíva oimo'ãva iporãha iñesãmbyhy ha umíva oñemoĩ hese apytépe. Tetãygua aty ha milíko aty oñepyrũ oñepu'ã ha oñemoĩ hese, oiko ñorairõ ha ñepu'ã guasu ary 1955-pe, Perón osẽ va'erã tetã rekuáigui upe ary jasyporundýpe.
Opa rire porokuái hatã Arhentína-pe ha ojeiporavo rire Héctor José Cámpora tetã mburuvicharã 1973-pe, Perón oho jey Arhentína-pe ha pya'e ojeiporavo jey chupe tetã mburuvicha ramo, mbohapyha. Hembireko mbohapypa, María Estela Martínez, iporavopyre mburuvicha ombuekoviáva avei, Perón omano rire ary 1974-pe ha'e niko oiko tetã mburuvicháicha.
Feriel Boushaki
Feriel Boushaki (Arhel, Arhélia; 11 jasypo ary 1986-pe), ha'e peteĩ artista contemporáneo argelino especializado artes plásticas, representación, jeroky, actuación, escenografía ha instalación-pe.
Mbo’ehaovusu
Upéi oñemoarandúkuri arte-pe École nationale supérieure d'arts de Paris-Cergy (ENSAPC)-pe ha upégui ohupyty Diplôme Nacional de Artes Plásticos (DNAP) ary 2010-pe peteî mención honorable jurado-gui.
Ary 2011-pe, ohupyty peteĩ mbo’esyry oñembokatupyryvéva peteĩ intercambio ryepýpe Arte/Acción departamento ryepýpe oĩva Haute École d’Art et de Design (HEAD) Ginebra-pe, Suiza-pe.
Upéi omotenonde iñemoarandu yvateve ENSAPC-pe ha ary 2012-pe ohupyty Diplôme nacional supérieur d'expression plastique (DNSEP) omoneîvo vy'apavê jurado-pe.
Boushaki upéi oñepyrü ciclo de investigación ary 2015 ha 2016 jave estructura Laboratorio Fricciones especializada música, artes visuales, escenografía, temas de representación ha forma de concierto, ha péva Abadía Royaumont korapy ryepýpe región Viarmes-pe.
Upéi omoirũ peteĩ ñembokatupyry mokõi arýpe ary 2018 ha 2019 mbytépe jeroky ha arquitecto paisajista rehegua École nationale supérieure de paysage de Versailles (ENSP)-pe.
Upéi oike Universidad de París 8 Vincennes-Saint-Denis campus-pe, ary 2020 guive 2021 peve ohupyty haguã Diploma Interuniversitario Artec (DIU), Yves Citton ha Grégory Chatonsky poguýpe.
Carrera rehegua
Ko artista opractica actuación ha instalación, ha'e avei interprete jeroky ha actuación-pe. Umi producción ojapóva ombohovái umi tema colectivo, desplazamiento ha identidad rehegua. Omohenda ha oparticipa umi proyecto de investigación-pe.
Boushaki rembiapo artístico jeroky ha jerokyhára ramo oñepyrũ ary 2010-pe upe aty Viceversa rehegua oipytyvõvo Ji Sook Bang ndive Centro Pompidou-pe opytáva París-pe.
Ary 2013-pe ombosako’i presentación hérava Ma Visite Guidée omba’apóva Xavier Le Roy ha Fréderic Seguette ndive Théâtre de la Cité internacionale opytáva París-pe, ha avei opresenta ñoha’anga hérava Mordre la Poussière omba’apóva Grand Magasin ndive upe estructura-pe voi rehegua.
Les jeux Chorégraphiques oñembosako’iva’ekue ary 2014-pe opresenta ko artista argelino omba’apóva Laurent Pichaud ha Rémi Héritier ndive Théâtre de la Cité internacional-pe.
Oiko rire peteî residencia creativa ary 2015 ha 2016 mbytépe umi yvyty Corea del Sur-pe, ipractica oñemoakãrapu'ã especial atención orekóva umi noción costumbre ha paisaje, mokõi elemento ijerére oñembyaty civilización.
Ary 2016-pe ojapo pe presentación hérava Carte blanche omba’apóva Tino Sehgal ndive Palacio de Tokio-pe opytáva París-pe.
Mumbái
Mumbái (marati ñe'ẽme: मुंबई, ingleñe'ẽme: Mumbai) ha'e niko Índia retãvore héra Maharastra tavusu. Ko táva hína táva orekovéva tapichakuéra Índia retãme, ha upéi ou tetã tavusu, Ndéli Pyahu, ha táva tuichavéva irundyha opa Yvýgui amo 14 475 568 tavaygua oikovégui ipype.
Irbid
Irbid (áraveñe'ẽme: إربد), hérava ymaguare Aravella térã Arvela, ha'e táva tuichave ha tavusu Tetãvore Irbid pegua, Tavetã Horytaña-pe.
Hyepýpe oĩ 660.000 ava kuéra, táva tuichave mbohapyha Horytañape, táva guasu Amã ha Sáyka rire.
Yvy ñembyaku
Yvy ñembyaku térã Yvy ijopeve ojehu upe mba'epytu ñande Yvy apekuére, yguasukuérape ha ára pytúre oñembyakuve pya'e ha yvypóra imbyry'áive. Ko'ãga, Yvy mba'epytu ojupi haimete 1 C° ha ary 1750 guive, yvypóra oñepyrũvove ohapy hetaite tatapỹi. Hákatu oĩ Yvy apekue vore ojehechahápe hakuveha 1 C°-gui ha oĩ imichĩve. Heta umi ohesa'ỹijóva ararováre he'i oguahẽha ary 2100 Yvy mba'epytu ojupíta ha ohupytýta 2 C° térã 4 C°, ituichave Yvy mba'epytúgui ary 1750 mboyve. Ndahasýi jahecha Yvy oñemoambueha oñembyakuvégui, oñembohyku yrypy'a ojejuhúva Yvy yvateitépe ha ñembyitépe, techapyrãme Gyroẽlándia ha Antártida, upéicha okakuaa ha ojupi yguasu ha ikatu jahecháta heta táva y rembe'ýpe o'yguytaha saro'y XXI pukukuévo.
Yvy oñembyaku pya'e yvypóra ohapýgui mba'ekuéra, techapyrãme ohapy gasolína omboguata hag̃ua mba'yrumýi ha aviõ. Hákatu ku yvypóra rembiapo ombyakumínte ñande Yvy: dióxido de carbono katu upe ombyaivéva, mba'etĩ osẽva jahapývo mba'ekuéra. Yvypóra ohapývo combustible yvyguýgui, taha'e haéva itakyra, tatapỹi ha mba'etĩ yvyguýgui, omombo dióxido de carbono yvytúpe. . Yvypóra oikytĩvo yvyramáta ha oitypávo ka'aguy dióxido de carbono opytave yvytúpe, ka'avokuéra oipyhýgui umi mba'etĩ ombyakúva Yvy.
Kuáite
Kuáite (áraveñe'ẽme: دولة الكويت, Dawlat al-Kuwayt), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva árave ojejuhúva Kuarahyreike Ásia-pe, Arávia Yvyapy ijapy yvate kuarahyresẽme ha parapyte Péysia pegua ijapy yvatépe, ijerére ojejuhu yvate gotyo tetã Iráke ha ñemby gotyo ojejuhu tetã Arávia Saudíta. Ko tetã réra, Kuáite ou upe ñe'ẽngue áraveñe'ẽgui كوت kūt, he'iséva «óga mbarete». Kuáite yvy apekue ohupyty 17 818 km² ha ary 2012-pe ojeipapa amo 2.695.000 tapichakuéra oikókuri ipype.
Sa'ary XVIII ha XIX jave, Kuáite ha'e akue yvy pehẽnguemi imba'ehetáva oñeñemurã, heta mba'epy ha mba'e apopy ohasa Kuáite rehe opytágui Índia ha umi tetã Ásia Kuarahyreike mbytépe. Kuáite-pe ojejapo avei opaichagua ygarata ha yga guasu ojeipuru akue parapyte Péysia pegua ýpe, hákatu sa'ary XX iñepyrũme Kuáite ndaha'evéima mba'eguasu ha oñemomichĩ. Oiko jave Ñorairõ Guasu Peteĩha (1914 — 1918) upe Mburuvi Vyretáña ojoko ha ndohejái oiko ñemu Kuáite-pe, Kuáite oipytyvõgui Mburuvi otománo ruvicháre. Ñorairõ Guasu Peteĩha ipaha rire, Kuáite ha'e akue emiráto hekosãsóva Tavetã Joaju ipoguýpe. Ary 1937-pe ojejuhu itakyra rupa peteĩha Kuáite yvýpe.
Kuáite ohupyty isãso Tavetã Joajúgui ary 1961-pe. Ary 1990-pe Saddam Hussein oisãmbyhývo tetã Irákere oike mbaretehápe Kuáite retãme ha omoĩ ijyvy ipoguýpe, pokõi jasy Kuáite opyta Iráke ipoguýpe ha upéi Tetãvore Joapykuéra oho oipytyvõ hag̃ua Kuáitepe, upéicha oñepyrũ upe ñorairõ guasu parapytégui. Iráke ñorairõhára aty osẽ Kuáitegui Tetãvore Joapykuéra oñemotenondégui, hákatu osẽ aja ohapy amo 800 itakyra rupa Kuáite pegua, heta ombyaíva Kuáite ijyvy ha ipirapire mba'apo ñemohenda. Las infraestructuras del país quedaron devastadas durante el conflicto y tuvieron que ser reconstruidas. Ary 2003-pe Tetãvore Joapykuéra ñorairõhára aty oho jey Kuáite-pe oñembosako'i oike hag̃ua Iráke-pe.
Kuáite ha'e tetã iporokuái peteĩme léi guasu rupive amandajerapépe ha itavusu ha táva tuichavéva ha'e Táva Kuáite. Kuáite ha'e tetã 5ha orekovéva itakyra ijyvy apekuére, upévare imba'ehetaite ko'ãga ha haimete ndaiporivéima tekotevẽ.
Simone de Beauvoir
Simone de Beauvoir (Parĩ, 9 jasyteĩ ary 1908 - Parĩ, 14 jasyrundy ary 1986) ha'e akue kuñakarai ha'ihára, mbo'ehára ha aranduite Hyãsia retãygua heta oñorairõ yvypóra tekoiterape rehe ha kuñareko rehe. Ohai heta tembiasagua'u, jehaipy puku ha jehaipy mbyky oñe'ẽva jokuaikuaa, avano'õ ha arandupykuaaty rehe.
Iñeimo'ã ha mba'éichapa ohecha tekove oñemohenda upe ñeimo'ã aty arandupykuaaty rapégui hérava jeikogua reko ha hembiapokue Le Deuxième Sexe (Upe meña mokõiha) ojehechakuaa ha'eha tembiapo guasuite omboajéva kuñareko. Simone de Beauvoir ha'e akue karai arandu Jean-Paul Sartre hembireko.
Simone de Beauvoir omombe'u akue ary 1963 kuñareko he'iseha mba'éicha ojeiko ojehe añónte ha mba'éicha oñeñorairõ joaju, he'iháicha kuñakarai Teresa López Pardina, oikuaaporãitéva Simone de Beauvoir hembiapo.
8 jasypakõi
Ára 8 jasypakõi ha'e ára 342ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 343ha umi ary hekope'ỹme. Umi 23 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Lambari
thumb|250px|Lambari (Astyanax mexicanus) Lambari ha'e pira.
Paku
Paku ha’e peteĩ téra oñeme’ẽva heta jueheguápe juehepehẽguy Serrasalminae rehegua.
Puerto Epáña
thumb|right|300px|Puerto Epáña
Puerto Epáña ha'e voi Trinidad ha Továgo retã itavusu, ojejuhu pe ypa'ũ guasu Trinidad hembe'y yvate kuarahyreiképe. Ko távape oikónte 37.074 tapicha, hákatu ojeipapávo opa umi táva ambuéva ijereré ojehecha oiko amo 600.000 tavaygua, ary 2011-me ojeipapaháicha.
Ndakimakúra
Peteĩ ndakimakúra (hapõñe’ẽme: 抱き枕, dakimakura; oñemoñe’ẽasárõ avañe’ẽme: «aramboha ñeañua hag̃ua») ha’e peteĩ aramboha puku hapõgua. miniaturadeimagen|Peteĩ ndakimakúra orekóva peteĩ kuña ra’ãnga. Kuarahyreiképe, ñe’ẽ "ndakimakúra" ojeiporu oñembohéra hag̃ua umi aramboha ha’ãngáva.
Kuarahyresẽ Ag̃uigua
Kuarahyresẽ Ag̃uigua ha'e hína peteĩ yvy pehẽngue Kuarahyreike Ásiape, upéicha ojehero ko yvy ymaguare Európape ojejuhúgui para Yvy mbytépe rembe'y kuarahyresẽyguápe ha hi'aguĩvéva umi yvy pehẽngue ambuévagui Ásia pegua. ONU ndoipuruvéima ko téra "Kuarahyresẽ Aguĩgua", oipuru rangue "Kuarahyreike Ásia".
Ko yvy pehẽngue ipype ojejuhu Aravia Saudíta, Varéĩ, Chípere, Aravia Emiryvy Joaju, Irak, Irán, Israel, Paletína, Horytáña, Kuáite, Lívano, Omã, Katára, Siria, Tuykia, Jemẽ, Georgia, Armenia ha Aservaijã.
Estambul
Estambul, yma ojeheróva Visãsio ha upéi Constantinopla, ha'e niko táva orekovéva tapichakuéra Tuykía retãme ha ku tetã rembiasa, arandupy ha viru remimono'õ ojehechavehápe. Táva ojejuhúva mokõi yvyrusúpe, amo Bósforo ypo'ípe, ombojeíva Európa ha Ásia, para Mármara ha para Hũ mbytépe. Oiko ko távape amo 15 sua tekove, upéicha ojejuhu ko táva umi orekovéva tapichakuéra apytépe ha ojehechakuaa ha'eha pe orekovéva tavayguakuéra umi Európa táva apytépe. Estambul tavayguakuéra vore tuichavéva Islã rehe ojeroviáva (musulmã), hákatu oĩ sa'imi Hesu rapére (68.000 ojeroviáva) ha hudío (22.000).
Héra oñemopu'ãvove niko Visãsio, amo ary 667-pe Kirito mboyve, oñembotuicha ha oñemoherakuãve ojejuhu peve umi táva poguasuvéva apytépe. Oñemopu'ã jey guive héra Constantinopla ary 330-pe, oiko Estambul távagui Rróma Mburuvi ha Mburuvi visantíno tavusu (330-1204 ha 1261-1453), Mburuvi latíno (1204-1261) ha otománo (1453-1922) avei.
7 jasypakõi
Ára 7 jasypakõi ha'e ára 341ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 342ha umi ary hekope'ỹme. Umi 24 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Hósei Mbo’ehaovusu
Hósei Mbo’ehaovusu (Hosei University (法政大学 Hōsei daigaku?) ha’e peteĩ tenda ñehekombo’egua hapõgua. Hopyta ojetopa Tókio, Hapõme, oñepyrũ ary 1880 jave, Tōkyō Hōgakusha (東京法学社) réra guýpe. miniaturadeimagen|Hósei Mbo’ehaovusu.
Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 2018
Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 2018 táva Pyeongchang-pe ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Araro'ýpe 23ha ojejapóva ára 9 jasykõi guive ára 25 jasykõi peve ary 2018-pe táva Pyeongchang, Yvykorea retãme. Hákatu heta ñembosará oñeýrũ ára 8 jasykõime. Umi ñembosarái kuéra ojapo Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua (COI).
Vantu ñe'ẽnguéra
Wilhelm H. I. Bleek (1827-1875) ha'e akue pe peteĩha oipuruva'ekue pe ñe'ẽ Vuntú, kóva he'ise "yvypórakuéra" (*va-ntú ha'e peteĩ papyeta, *mu-ntu ha'eta pe peteĩnteva) ojehechaháicha heta ñe'ẽme ko juehegua pegua. Ha'e avei ojapo ko aty ñemohenda oipuruvo temimo'ã tembikuaa pegua 1862 guive 1869 peve. Ha'e ha Carl Meinhof oñepyrũ ojapo marandu mbojojavo ñe’ẽtekuaape ko'ava ñe'ẽnguéra.
Piáva
thumb|250px|Piáva (Leporinus obtusidens) Piáva ha'e peteĩ ñe'ẽ ojeipuruva oje'e hag̃ua umi pira oikóva Pindoráma ysyrykuérape. Ikatu omyakã umi leporinus ha Schizodon, avei lambaris, ha hetave.
27 jasypoteĩ
Ára 27 jasypoteĩ ha'e ára 178ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 179ha umi ary hekope'ỹme. Amo 187 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Trinidad ha Továgo
Trinidad ha Továgo, héra avei Trinidad ha Tavágo, héra tee niko Tavakuairetã Trinidad ha Továgo (ingleñe'ẽme: Republic of Trinidad and Tobago), ha'e tetã hekosãsóva ypa'ũme ojejuhúva, upe Antillas ypa'ũ atýpe para Karívepe, peteĩ umi 13 tetã hekosãsóvagui para Karíve ypa'ũnguérape oĩva ha peteĩ umi 35 tetã hekosãsóvagui Amérikape oĩva. Ko tetã itavusu niko Puerto Epáña ha itáva orekovéva tavayguakuéra hína Chaguanas.
Ojejuhu Antillas ypa'ũnguéra ñembyitépe, ijerére oĩ yvate gotyo tetã Gyranáta ha ñemby kuarahyreike gotyo ojejuhu Venesuéla y rembe'y. Oikove ypa'ũnguérame 2015-pe 1 349 667 tapicha, upéicha ko tetã niko tetã orekovéva tapichakuéra poteĩha umi para Karíve ypa'ũ apytépe, umi tetã ku atýgui orekovénte tapichakuéra niko Kúva, Tavakuairetã Ndominikagua, Haiti, Puerto Rríko ha Hamáika.
Ijyvy apekue niko mokõi ypa'ũ guasu, Trinidad —ituichavéva ha orekovéva tapichakuéra— ha Tobago, ha heta ypa'ũmi umi mokõi guasu ijerére, upéicha ijyvy oñemohenda 14 tetãvore rupive. Ko tetã rekuái oñemohenda peteĩ tavakuairetã amandajerapépe ramóicha.
Umi Epáña retãygua oguahẽ mboyve saro'y XV, ku ypa'ũme ko'ãga héra Trinidad oiko umi ypykue ojeheróva karivekuéra, ha ku ypa'ũme ko'ãga héra Továgo oiko kalugokuéra.
Unesco
Unesco ombyaty avei marandu opaichagua ha ombohasa opárupi ohechauka ojekuaave, upéichante avei oipytyvõ tetãnguéra omopyenda ha omboha'evévo hetãyguakuéra. Ary 2017-pe oreko 195 tetãnguéra ipype.
Pira jagua
Pira jagua (Rhaphiodon vulpinus), hérava ambue ñe’ẽme "chafalote", "machete", térã "peixe cachorro", ha’e peteĩ pira ojejuhúva juehepehẽ Cynodontidae ryepýpe. Oiko y he’ẽme ha ho’u pira michĩ. miniaturadeimagen|Pira jagua (Rhaphiodon vulpinus).
Kakapo
Kakapo térã kákapu (maoríñe'ẽme kākāpō, he'iseva ‘gua'a pyharepegua’; Strigops habroptilus) ha'e peteĩ guyra gua'a juehegua, oiko pyharére ha oikovente mante Pyahu Selanda retãme. Ko guyra ha'e gua'a año mante ndovevéiva opa yvórape, ha'e avei gua'a ipohýiveva.
Ku guyra juehegua kakapo ikatu ndoikoveva hekoháre, oĩ ñónte 131 guyrakuéra kakapo oikovéva ko'ãga, opa ha'ekuéra ojeikuaava. Kakapo kuéra oikovente mbohapy ypa'ũ Pyahu Selanda pegua.
Jakunda
thumb|250px|Jakunda (Crenicichla lenticulata) Jakunda ha'e pira.
6 jasypakõi
Ára 6 jasypakõi ha'e ára 340ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 341ha umi ary hekope'ỹme. Umi 25 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Ysyry Gámbia
Ysyry Gámbia ha'e peteĩ umi ysyry pukuvéva Áfrika pegua, osyry 1.130 kilómetro rehe Gynéa retã guive táva Banjul peve, Gámbia retã itavusu, osẽhápe paraguasu Atlántiko-pe. Ku ysyry hína ha'e ysyry tuichavéva 145ha opa Yvýgui.
Pelota tata
Pelota tata ha'e peteĩ ñembosarai Paraguáipe oikóva San Juan árape. Kóva ha'e peteĩ manga oika'ipava. Ko ñembosaraipe umi kambakuéra oha'ã vakapipopo kóvare ha ojejapi hikuái hese.
Téra
Pelota tata ha'e peteĩ ñe'ẽ oúva joparagui ha he'ise manga oka'ipava, (manga "pelota"), kóvapy ha'e peteĩ manga ojejapova aogui ha ojehapyva.
Jejapo
Kóva ikatu ojejapo ao sorokuegui térã ao ndojepuruveimagui, ko'ava oñembo'apu'a peteĩ mbosa ojejapova apỹipengagui, ry'epype, upe rire oñeñohẽ hi'ari peteĩ ñandyratarã ha jehapy oka'ipa peve.
5 jasypakõi
Ára 5 jasypakõi ha'e ára 339ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 340ha umi ary hekope'ỹme. Umi 26 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Tukunare
Tukunare (Cichla ocellaris), ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ Cichlidae ryepýpe. miniaturadeimagen|Tukunare (Cichla ocellaris).
Ñe’ẽrapokuaaty
Héra ou tupiñe’ẽgui “tucun” (yvyra) ha “are” (angirũ) joajúgui.
Mburuvi otománo
Mburuvi otománo (Tuykiañe'ẽme: Osmanlı İmparatorluğu térã Osmanlı Devleti), ojehero tee Tetã Otománo Yvateasy, ha'e akue peteĩ Tetã ijypykue opaichaguáva ha ijeroviapy tee hetáva oĩ ñemoñare osmanli poguýpe. Umi tetã ijykegua ombohéra ichupe Tuykía Mburuvi térã Tuykía, araka'eve nombohérai hetã upéicha umi sãmbyhyhára osmanli. Ijyvy apekue ituichapávove, amo saro'y XVI ha XVII aja, oñemyasãi mbohapy yvyrusúre, ipoguy oĩgui Ñemby Európa vore kuarahyresẽygua tuichavéva, upe yvy ojehero Kuarahyresẽ Aguĩgua ha Áfrika vore yvategua.
Mburuvi otománo oñepyrũ imichĩetévo, Tuykía retãnguéra michĩvéva apytépe, ojehecha Anatóliape ikangývo Tuykía mburuvi seljúsida. Sa'i sa'ípe otománo kuéra oñemomba'e Tuykía retãnguéra ambuévare, nomanói ha noñehundíri hikuái umi mongóle ondyry rire hese ha oisãmbyhývo aja mburuvicha guasu Mehmed II (1451-1481) ohundi hikuái pe Mburuvi visantíno rembyre. Oñemyasãi pya'eite hikuái oisãmbyhývo Osmán I (1288-1326) ha upéi avei oñembotuichaite oiko aja mburuvicha guasu Orkhan, Murad I ha Beyazid I ñesãmbyhýpe, oipyhývo ha oñembojáravo Mburuvi visantíno, Vugária ha Sévia yvy apekuére. Táva Bursa ho'a ha oike Mburuvi otománo poguýpe ary 1326-me, upéicha avei ojehu táva Adrianópolis rehe ary 1361-me. Tetãnguéra Európa vore kuarahyreikeguápe ijepy'apy otomanokuéra rehe, pya'eite hikuái oñemomba'embégui upe yvyapýre ojeheróva Vaykã, upévare mburuvicha guasu Segismundo Hugyria pegua oñembosako'i peteĩ kurusáda (ñorairõ marangatu) ondyry hag̃ua otománo kuéra rehe. Upe mburuvicha guasu héra Tamerlán, karai omba'apo va'ekue Mongólia Mburuvíre, oipe'a Constantinopla otománo poguýgui ha omoĩ ka'irãime mburuvicha Beyazid ary 1402-pe, hákatu ndahi'aréi otománo kuéra Mongólia poguýpe. Ipahápe, Mburuvi otománo oñemomba'e Constantinopla rehe 1453-pe.
Ko Mburuvi 600 ary aja ojejuhu oñembojoajuhápe Yvy pehẽngue kuarahyreikegua ha upe kuarahyresẽygua. Ojehechakuaa ombuekoviaha umi mburuvi yma guare, hákatu Islã rekópe, ijyvy apekue tuichaitégui ha itavusúgui niko Constantinopla. Ojehecha heko tee ou umi mburuvi yma guarégui (ojogapoháicha, hembi'u térã oñesãmbyhyháicha) ha mbeguehápe oñemoambue ha oñemoporã. Ára pukukuévo ojejopara ára yma reko tee umi ijypykue ambuéva reko teére ha upéicha oñepyrũ otománo arandupy ha reko tee.
Saro'y XIX aja, hekosãsóma heta yvy vore Mburuvi otománo pegua, tuichaitépe umi Európape ojejuhúva. Ndaipu'akavéima ñorairõme ha hetaite umi oheka va'ekue omosãso hetãvore kuéra ha oipe'a Mburuvi poguýgui, upéicha tuicha ikangy ko Mburuvi. Oñembovopáma oike rire Ñorairõ Guasu Peteĩhápe ha ndaipu'akái. Tavetã Joaju, Hyãsia ha Itália oñemomba'e Constantinopla rehe opa rire ñorairõ ha Tuykía retãygua kuéra opu'ã oity hag̃ua Mburuvi, upéicha opa. Umi opu'ã va'ekue hese omoheñói Tavakuairetã Tuykía ára 29 jasypa ary 1923-pe.
Ysyry Índo
Ysyry Índo ha'e niko peteĩ ysyry puku Ásiape oĩva, oñepyrũ Chína Tetarã Retã ipehẽngue kuarahyreikeguápe, ohasa Índia ipehẽngue yvateguáre ha upéi osyry Pakitã retã mbytére osẽ meve para Áravepe, paraguasu Índiko. Ko ysyry rembe'ýpe ojehecha akue Índo avano'õ ñepyrũ (tekovekuéra oiko va'ekue 3300 Kirito mboyve guive 1300 Kirito rire peve ysyry Índo jerekuévo), upéicha avei ko ysyry ome'ẽ Índia retã herarã heta ñe'ẽme. Ysyry Índo pukukue ohupyty hína amo 3.180 km, upéicha niko pe ysyry ipukuvéva 21ha opa Yvýgui.
Tambuata
thumb|250px|Tambuata Tambuata ha'e pira.
Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: tamuatã
27 jasypo
Ára 27 jasypo ha'e ára 147ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 148ha umi ary hekope'ỹme. Amo 218 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Móte
Móte (epañañe’ẽgui, mote, ha kóva kechuañe’ẽgui, mut'i) ha’e peteĩ téra tapiagua oñeme’ẽva umi avati ha kumanda oñembojýva ytakúpe, oje’úva heta tendápe, Amérikape. miniaturadeimagen|Móte ojejapóva avatígui.
Tekove'etaita
Ary 1994-pe, Amandaje guasu Tetãnguéra Joaju pegua omohechakuaa pe ára 22 jasypo ha'eha Tekove'etaita Ára opa tetãme.
Ta'ỹi
Ta'ỹi hína ka'avo ha'ỹiva pehẽngue ikatúva omoheñói ka'avo ipyahúva. Ka'avo ra'ỹi niko opaichagua, oĩ ka'avo ha'ỹi hetáva ha oĩ ipeteĩvante, py'ỹinte imichĩ ha hatã, oĩ jepe umi ituicháva. Ka'avo ra'ỹime oĩ ka'avo pyahu rembi'urã, y ha yvy porã reheve ikatu okakuaa. Jepínte jajuhu ka'avo ra'ỹi yva ryepýpe, ha oĩ ka'avo ra'ỹi yvypóra ho'úva (avati mirĩ, arro, sóha, manduvi ha avati techapyrãme).
Moteméi
Moteméi ha’e peteĩ tembi’u ojejapóva avatígui, oñembojýva ytakúpe ha ojeipire’óva, oñembosako’íva mimoimbyre, mahe’ẽ térã jey’urãicha. Héra ou epañañe’ẽgui "moteméi", ha kóva ñe’ẽnguéra "mote" (móte) ha "maíz" (avati) joajúgui. miniaturadeimagen|Moteméi.
Ginéa Pyahu
Ginéa Pyahu (Indonésia ñe'ẽme: Irían) ha'e hína ypa'ũ tuichavéva mokõiha opa Yvýpe, ijyvy apekue ohupyty amo 785 753 km², ha ojejuhu Autarália ijerére, yvate gotyo. Ko ypa'ũ ojehero avei Papúa. Oñemohenda mokõi pehẽnguére.
Ko ipehẽngue kuarahyrẽygua ha'e hína ko tetã Papúa Ginéa Pyahu, tetã hekosãsóva ary 1975 guive, ko ipehẽngue kuarahyreikégua ojehero Kuarahyreike Ginéa Pyahu ha oĩ niko tetã Indonésia ipype.
Expedito
200px|miniaturadeimagen|Expedito Marangatu
Expedito, Roma-ygua, niko oikova'ekue sa'ary'aty IV ñepyrũme oĩrõguare Diocleciano, Roma ruvichárõ. Expedito omotenondékuri peteĩ ñorairõhara'aty roma-ygua, Armenia (Turquía)-pe ha upérõ oñandúkuri Tupã ñehenói. Diocleciano oikuaávo Expedito oñemongaraiseha cristiano rekópe, ojukauka chupe ha hendive ko'ã iñirũnguépe: Caio, Gálatas, Hermógenes, Aristónico ha Rufo. Ha'ekuéra ojejukákuri Melitene, Armenia-pe, upérõ oĩva'ekue Roma poguýpe.
Jepémo ha'ékuri peteĩ ñorairõhára roma-ygua, ome'ẽva'erã hekove Róma-re, peteĩ ára Tupã oñehenduka chupe ha Expedito oñandúkuri oikoseha cristiano-ramo. Upe jave oúkuri chupe peteĩ yryvu ha'éva aña pytu remimbou ojeruréva chupe oheja hag̃ua ko'ẽrõrã upe mba'e. “Ko'ẽrõ, ko'ẽrõ, ko'ẽrõ” he'i chupe yryvu ha upe jave Expedito opyrũ hatã pe yryvúre ha osapukái soro chupe “Ko ára, ko ára, ko ára”. “Mba'eve ndahejamo'ãi ko'ẽrõrã, ko ára guive oikóma chehegui cristiano” he'íkuri chupe Expedito.
Expedito Marangatuniko umi mba'e hekokatu ha tekotevêtereíva rerekua. Ipokatu ojekuaa ko yvy tuichakue javeve. Ojejukákuri, iñirũnguéra ndive, Melitene, Armenia (Turquía)-pe, ára 19 jasyrundy ary 303-pe.
ÑEMBO'E EXPEDITO MARANGATÚPE
Expedito Marangatu ha'éva Mba'e rekokatu ha tekotevẽtereíva rerekua Eñembo'e cherehe Hesukiritópe Ou hag̃ua chepytyvõ Ko aravo hasyete ha ijetu'úvape Expedito Marangatu, ndéniko ha'e ñorairõhára marangatu Ndéniko umi ohasa'asýva marangatu Ndéniko ha'e mba'e tekotevẽtereíva rerekua Eñangarekóke cherehe ha chepytyvõ Eme'ẽ chéve pu'aka, py'aguasu ha tekoguapy Ha ehendumi che rembijerure (Ko'ápe remog̃uahẽva'erã chupe ne rembijerure)
4 jasypakõi
Ára 4 jasypakõi ha'e ára 338ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 339ha umi ary hekope'ỹme. Umi 27 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Televisión Nacional de Chile
thumb|250px| Televisión Nacional de Chile (TVN) ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Chíle pegua. Japopapyre 18 jasyporundy 1969-pe.
Índo avano'õ
Índo avano'õ niko opa tekovekuéra oiko va'ekue 3300 Kirito mboyve guive 1300 Kirito rire peve ysyry Índo rembe'y jerekuévo, Ñemby Ásia ipehẽngue yvate kuarahyreikeguápe, umi tetãme ko'ãga ojehero Ahyganitã, Pakitã ha Índia.
Ojehechakuaa ko avano'õ ikatupyryite ha itávakuéra ituicha, hogakuéra ita ijapopyre, oñemitỹkuaa ha oipurukuaa ysyry Índo y oñemitỹ porãve. Ko avano'õ tava tuichavéva niko Mohenjo-daro ha Harappa, oñeimo'ã orekoha amo 30.000 térã 60.000 tavaygua.
3 jasypakõi
Ára 3 jasypakõi ha'e ára 337ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 338ha umi ary hekope'ỹme. Umi 28 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Jeju
Herakuéra
Ko pira epañañe’ẽme héra "yeyú", poytugañe’ẽme "jeju" térã "jiju" (oúva tupiñe’ẽgui "ieiú").
Canal 13
Canal 13 ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Chíle pegua. Japopapyre 21 jasypoapy 1959-pe.
Arapaho (tembi’u)
Arapaho (oúva epañañe’ẽgui alfajor ha kóva araviañe’ẽgui al-hasú, «oñemyenyhẽjeýva») ha’e peteĩ tembi’uarigua he’ẽ asukáva, oñemoherakuãva’ekue Amérikape Kolõ ára jave. miniaturadeimagen|Arapaho morotĩva ha hũva.
Ypa Vaikály
Ypa Vaikály (rrusiañe’ẽme: Озеро Байкал; Ózero Baikal) ha’e peteĩ ypa ojejuhúva Sivéria ñemby gotyópe, Rrúsia. miniaturadeimagen|Ypa Vaikály.
Musu
thumb|250px|Musu Musu ha'e pira.
Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ: mu'su, mu'sim
Tekopy tee ojehechakuaa'ỹva Yvypóra reko pegua
Tekopy tee ojehechakuaa'ỹva térã Ñande rekotee japokokuaa'ỹva oĩ Unesco ñembokuaauka atýpe oñeñangareko hag̃ua tembiejakuépe yvypóra reko tee ojepokokuaa'ỹva, hérava avei arandupy térã ojehechakuaa'ỹva.
Tekopy tee ojehechakuaa'ỹva ipype avei oĩ yvypóra rembiasakue, yvypóra ypykue remimombe'u, umíva niko oñemoherakuã oñeñe'ẽnguévo, tembiapoporãnguéra rupive, ojepurúva yvypóra rekoatýpe rehe ae, rritokuéra, vy'aguasu, arandu ka'aty, yvypóra rekoha ha arapy rehegua jekuaa rupive, térã avei ojeikuaaukakuévo mba'éichapa ojejapo artesaniakuéra hamba'e. Jepeve umi mba'e rehe ndaikatúi japoko, ha'e avei hína yvypóra rekotee, ñane rembikuaa añete ndaikatúiva ñambo'y ni ñanderesarái chuguikuéra.
Amo ary 1990 rupi oñepyrũ ko ñeimo'ã oĩgui ko Tembiejakue Yvypóra reko pegua mante. Ary 2001-pe, Unesco ojapo porandu aty tetãnguérape ha atyvete ambuévape oheka hag̃ua mba'e he'ise tekopy tee ojehechakuaa'ỹva ñe'ẽ peteĩme, ha peteĩ Amandaje Jekupytyha ojejapo ary 2003-pe oñeñangareko hag̃ua tekopy teépe.
Porake
thumb|250px|Porake Porake ha'e pira.
Ñe'ẽrapokuaa
Tupi ñe'ẽ
Port Moresby
Port Moresby ha'e hína tetã Papúa Ginéa Pyahu itavusu ha itáva tuichavéva, ko táva ipype oiko amo 364.125 tavayguakuéra, ojeipapaháicha ary 2011-pe. Port Moresby ojejuhu upe ypa'ũ Ginéa Pyahu ipehẽngue ñemby kuarahyresẽyguáme, paraguasu Py'aguapy rembe'ýre.
Moróva
Moróva térã Morova (Erythrinus erythrinus) ha’e peteĩ pira juehegua ojejuhúva juehepehẽ tararira (Erythrinidae) ryepýpe, tekovety Characiformes rehegua. thumb|250px|Erythrinus erythrinus.
Ñe’ẽrapokuaaty
Ko pira réra ou tupiñe’ẽgui "moróua".
Ysyry Angara
Ysyry Angara (rrusiañe’ẽme: Ангара) ha’e peteĩ ysyry ojejuhúva Rrúsia asiagua térã Sivériape, heñóiva ypa Vaikálype. miniaturadeimagen|Ysyry Angara.
Sarapo
thumb|250px|Sarapo Sarapo ha'e pira.
Mega
Red Televisiva Megavisión (Mega) ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Chíle pegua. Japopapyre 23 jasypa 1990-pe.
Vladímir Lenin
Vladímir Lenin, ojeherovéva Lenin (10 April 1870 – 21 January 1924) ha'e akue peteĩ ñe'ẽngára Rrúsia pegua, omopu'ã va'ekue hetãyguakuéra ombohovái hag̃ua hetã rekuái, ha'e akue Bolchevique aty ruvicha ha omyakã Jasypa Ñepu'ã. Lenin niko Joaty Soviétiko mburuvicha peteĩha ha omyakã ñesãmbyhy pyahu oity va'ekue Rrúsia rekuái amo ary 1917 aja. Lenin reko ha hembiapokue ojehero Lenin ñeimo'ã, osẽva Karl Marx rembiapokuégui (Marx ñeimo'ã) ha upéicha oipytyvõ omombarete amoño'ỹtekuareko (comunismo).
Moncho Ré
Moncho Ré ha'e peteĩ atõiha kuave'ẽva/papyre pe chamamé  larga  mba'e  trayectoria. ha sido peteĩ embajador ñe'ẽ gua  avañe'ẽ   hina jepaga arã kuatia   peteĩ ndive  can  ma
Apytu'ũ
Apytu'ũ ningo yvypóra ha mymba rete pehẽngue oñandúva mba'ekuéra, kóva hína ypykatu hajyguéva pehẽngue ituichavéva. Umi mymba ijatukupe kangue rysýiva apytu'ũ oĩ hína iñakãme ha upe rupi oñandukuaa hikuái mba'épa ojehu ijehe, apytu'ũme oguahẽ pe jahecháva, ñahendúva, ñahetũva ha ñañandúva ha osẽ chugui pe ombohováiva umi temiandúpe. Yvypóra apytu'ũ oisãmbyhy avei ñe'ẽ ha ñemongeta, oipytyvõ avei ojepy'amongeta ha oñeimo'ã hag̃ua, upévare ñañe'ẽvo mba'éichapa peteĩ tapicha ojepy'amongeta rehegua, mba'éichapa hemimo'ã ha oñemoarandu rehegua, ñañe'ẽ ningo apytu'ũ rembiapo rehegua.
Aleksandr Pushkin
Aleksandr Serguéyevich Pushkin(Moscú, 6 jasypoteĩ 1799-San Petersburgo, 10 jasykõi 1837) ha'e akue peteĩ ñe'ẽpapára ha tembiasagua'u apohára Rrúsia pegua, pe omboypýva Rrúsia ñe'ẽporãhaipyre javeguaite.
Herakuãite oipurúgui hembiapokuépe pe ñe'ẽ oñe'ẽháicha hapichakuéra, noipuruséi pe ñe'ẽ ymaguare oĩva aranduka añónte. Jepive oiko iñe'ẽpotýgui purahéi herakuãva. Heta umi omomba'e hembiapokue ha ombohesegua chugui, techapyrãme Dostoyevski, Gógol, Tiútchev ha Tolstói, oipytyvõ avei umi puraheiapohára Rrúsia pegua Chaikovski ha Músorgski hembiapokuépe.
2 jasypakõi
Ára 2 jasypakõi ha'e ára 336ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 337ha umi ary hekope'ỹme. Umi 29 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Kópa Amérika 2019
Copa América 2019 térã Kópa Amérika 2019 ha'e akue tembiesarái 46ha upe Copa América ojapo Conmebol, jey pokõiha ojejapo Pindoráma retãme ára 14 jasypoteĩ guive ára 7 jasypokõi meve 2019 arýpe.​ Oha'ã opa tetãnguéra oĩva Conmebol atýpe ha mokõi tetã ou Concacaf pegua.
Eleonora (mombe’urã)
Eleonora ha’e peteĩ mombe’urã ñemboki rehegua, haihára Edgar Allan Poe rembiapokue, oñenohẽva’ekue 1842 jave.
Tuku
thumb|250px|Tuku (Aiolopus thalassinus) Tuku ha'e tymbachu'i.
Chilevisión
Chilevisión (CHV) ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Chíle pegua. Japopapyre 4 jasypateĩ 1960-pe.
La Red
La Red Chilena de Televisión (La Red) ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Chíle pegua. Japopapyre 12 jasypo 1991-pe.
1 jasypakõi
Ára 1 jasypakõi ha'e ára 335ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 336ha umi ary hekope'ỹme. Umi 30 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Papúa Ginéa Pyahu
Papúa Ginéa Pyahu, héra tee hína Tetã Hekosãsóva Papúa Ginéa Pyahu (Ingleñe'ẽme: Independent State of Papua New Guinea; tok pisin ñe'ẽme: Independen Stet bilong Papua Niugini; hiri motu ñe'ẽme: Papua Niu Gini)— ha'e peteĩ tetã hekosãsóva oĩva Oseaníape ojejuhúva upe ypa'ũ Ginéa Pyahu ipehẽngue kuarahyresẽyguáme, ko ypa'ũ ipehẽngue ambuéva ojejuhúha Indonésia retãvore ojeheróva Kuarahyreike Ginéa Pyahu; ko tetã ijyvy apekuépe oĩ avei hetaite ypa'ũ ambuéva ko ypa'ũ guasu Ginéa Pyahu ijerére. Papúa Ginéa Pyahu ijyvy apekue oñemohenda 22 tetãvore rupive ha itavusu, ha'e hína avei itáva tuichavéva, Port Moresby voi.