cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Manuel Ortiz Guerrero
Hekovekue
Orekopaite umi rasgo típico poeta itiempo-gua: oikundaháva tape vy’a ha py’aguapýpe, ohaíva ñembokirãme, ijehai, oñemomýivo, tekoayhúpe oikóva ha’e nahakate’ỹiva mba’évere, ndahova mokõi, imarangatuetereíva ha ojepytaso hekove ñepi’ãme, teko porã ha ijohéi pyrévape oikovéva. Oñemombe’úva omondava’ekue tataindy camposanto-gui ohesape haguã pyhare, hendíve ambue iñangirū ñe’ẽpapára ha músico, ha’éicha.
Hekove pahápe
Hembiapo ñe'ẽporãhaipyrépe –maymáva omomba’eguasu ha pe herakuãvéva tembiasa letra paraguaya-pe, jepente oĩme umi hi'arandúva nomomba’eséiva hembiapo gua’u ha pe ijehai arandu oúma ymaite guive ha orekóva trascendencia estético- década ’20 guive ha upérõ ohai ha omoherakuã ñe’ẽpoty aty  “Surgente”, “Pepitas” ha “Nubes del este” umi ñoha’anga “Eireté”, “La conquista” ha “El crimen de Tintalila”. Péicha osẽ “Obras completas” – oike’ỹvo umi tembiapo inédito- ha’éva ary 1952 jave, “Arenillas de mi tierra”,  1969 arýpe. Avei ohai, umi jehai guaraníme purory oguahẽva ñane angape ha'éva guarania iñangirüete José Asunción Flores español-pe ohaíva, “India”ha “Buenos Aires, salud”.
Omenda iñangirüete Dalmacia ndive, omano 8 jasypo 1933 jave, omboty mboyve cuarenta ary. Hetekue opytu’u ko tava guasúpe oĩhápe pa’ü rovy’ũ hérava “Manuel Ortíz Guerrero ha José Paraguaýpe Flores” omopyendáva ko'ã kuimba'e arandu katupyry rembiapo, añetehápe ko'ãva oñemoherakuãvéva arte paraguayo rembiasápe.
Mba'eapopyha
Mba'eapopyha herava avei ogavoña térã apoha ha'e óga tuicha aty ojapova peteĩ mba'e térã tembiporu, tenda mba'aporekokuaava, oreko heta ku'ekavoña térã ava mba'apohára ojapo heta tembiapokue.
Ara'apy
Ara'apy mbohapyha árape.
Galicia
Galicia ha'e peteĩ tetãvore hekosãsóva Epáña retã pegua, ojejuhu yvate kuarahyreike gotyo yvyapy Ivériape ha iñemohendapyre irundy tetãvoremi, A Coruña, Lugo, Ourense ha Pontevedra, ha umíva tetãvoremi iñemohendapyre 314 táva rupive oñembyatýva 53 tavatýpe. Ijerére ojejuhu yvate gotyo upe para Kantáviragua, ñemby gotyo ojejuhu upe tetã Poytuga, kuarahyreike gotyo upe paraguasu Atlántiko ha kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu upe Mburuvimi Asturias ha upe tetãvore hekosãsóva Castilla y León.
Heta ypa'ũ aty ha ypa'ũ michĩ oĩ Galicia rembe'ýre, ha oĩ avei hetã ñemohendápe.
Galicia oguereko 2 747 559 ava ipype (1 jasyteĩ ary 2014 jave). Santiago de Compostela ha'e Galicia tavusu tee.
Erityréa
thumb|Etiopia Erityrea. thumb|Asmara ha'e Erityrea tavusu. Tetã Erityrea ha'e peteĩ tetã oĩ Afrika Hatĩ, Afrikape. Ojere Yvatepe ha kuarahyreikepe Sudano rehe, ñembykuarahysẽpe Jimbuti rehe, kuarahysẽ para Pytã rehe, ñembýpe Etiopia rehe.
Itavusu ha'e Asmara, ha oguereko 4.954.645 avakuéra (2016), Erityrea oñe'ẽ áraveñe'ẽ, inglyesñe'ẽ, ha tigyréñe'ẽ avei.
Aguyjevete
thumb|"Thanks" he'ise aguyje, ko marandu omba'erechakuaa peteĩ japoporãva. Aguyjevete ha'e temiandu mba'erechakuaa umi japoporãva pyhypyre térã opyhyta. Oipuruva "Aguyje".
Jaltenco
200px|thumb|Jaltenco kuairóga 200px|thumb|Jaltenco tavao Jaltenco, ha'e hína peteĩ táva Méhiko pegua. Tavayguakuéra: 33.080 ava.
Ára
thumb|Peteĩ kuarahy aravopapaha aokua rehegua, opuruva ha'ã ára hag̃ua.
Ára ko árape. Ko’ága. Mba'erekokuaape ha'e peteĩ ta'ã oha'ã tembihasa teko are rehegua. Peteĩ aravopapaha ha peteĩ arapapaha oha'ã ára.
Agustín Pío Barrios
Agustín Pío Barrios, ojekuaáva "Nitsuga Mangoré-pe", (heñóil 5 jasypópe ary 1885 táva San Juan Bautista de las Misiones-pe -omano 7 jasypoapy ary 1944 péva San Salvador, El Salvador) ha’e guitarrista clásico avei compositor paraguayo ijypykuéra Guaraní.
Iñepyrũmbýpe
Heñói tavaguasu San Juan Bautista Misiones-pe, ha’e hetaitere hogaygua oñemoarandu ha oguerohory purahéi ha mbarakapu, péicha umi pokõi joyke’y mbytégui  oĩ ombopúva peteĩ instrumento ha péicha omopyenda Orquesta Barrios.
Itúva argentino Doroteo Barrios, cónsul hetã Misiones-pe ha isy Martina Ferreira, mbo’ehára (directora) mbo’ehao mitãkuñamegua Villa Florida-pe.
Sung Jae-gi
Sung Jae-gi(koreañe'ẽ:성재기 成在基, 11 jasyporundy 1967, Daegu, Yvykorea - 26 jasypokõi 2013, Mapo am Seúl, Yvykorea) ha'e akue peteĩ karai omba'apóva kuimba'ekuéra ikatu ojapoteére, ndomoneĩva kuña rembiapo tee, omba'apóva arandupykuaaty kuimba'enterembiapo rapépe ha jokuaikuaa ombohekojojáva rapépe.
Agustín Pío Barrios
Peteĩha Jekuaauka
Oime ko periodo jave umi obra notable orekóva: La Catedral(1921), Estudios y Preludios, Madrigal, Allegro Sinfónico ha Las Abejas(1921). Péicha crítica internacional he’i sehe ha’eha peteĩ concertista kakuaa ha ohenóiva 'kurundu mbarakápe''.
Imano omohẽrakuáva
Péicha Agustín Barrios ojejuhu São Paulo, Brasil-pe, El Diario Paraguaýgua, omoherakuã 13 jasyporundy ary 1918 imano. Upel artículo he’i: ''En Melo, en la República del Uruguay,omondýi ichupe imano eximio artista paraguayo, ko’ãva oñepyrũvo jasy ohóva. Hi’angape henyhẽ melodía ha imbarakapurupive ombopúva ka’aguy ha orekóva tyapu asyetéva ha ipochýva ijypykuéragui oúva, oho yvóra rehe oikundaha, peteĩ rapsodia, he’íva umi kuimba’e he’ẽmbýva, ipurahéi, oguahẽ meve imano, peteĩ guyra ohupytýva ichupe honda-icha.''Oreko ha ohasa 30 día ikatu haguã upe noticia oñedesmenti.
Ijeju jey Paraguáipe
Ohasa rire 12 ary, Agustín ha ityvyra Francisco ou jey Paraguái gotyo ou ojuhu guerra civil, jepénte omotenonde presentación opáichagua Paraguaýpe ha avei táva okaháre. Péicha musicólogo Juan Max Boettner imandu’a he’ívo: 'Che mandu’a hese amo ary 1922 rupi, jasy rendýpe San Bernadino pyharépe. Ha’e imbarakapu ipajévape ore mbojuruhe’ẽ. Ikyvy he’i ñe’ẽpoty "Ohenúvo Beethoven rembiapo" ha ombyatýva purahéi ipypukúva “Claro de luna" ha’e omohendáva ijeheguiete.
Jasyteĩme 1925 ojapo penúltima presentación Paraguáipe, Plaza Uruguaya-pe, ko’ápe ha’e oipytyvõ omopu’ã haguã peteĩ escenario ha ogueru apyka omohendávo. Upérõ opresenta hembiapo El Bohemio. Péval 25 jasypokõime ary 1925 oho ha ndouvéi hetã Paraguáipe.
Ojekuaauka tetã pytaguáva rehe
Ary 1929oñepyrũ gira heta táva guasu orekóva Brasil-pe, upépe carnaval ary oñemotenondévape ojuhu  oimérõ Rio de Janeiro-pe hembirekorã Gloria oimoirũva ichupe ipaha peve. Ijapytépe 1932ha 1934, Barrios oñepresenta Venezuela, Trinidad, Panamá, El Salvador, Colombia, Costa Rica, México, Guatemala ha Honduras-pe.
Omohu’ãvo 1932 oñepresenta Europa ha Estados Unidos-pe, omoañete ra’ẽ 1934 jave oikuaávo Tomás Salomoni, embajador del Paraguay México-pe, ojapóva gestión oñepresenta haguã Bélgica-pe, péva Conservatario Real de Bruselas, setiembre 1934-pe. Péicha Bruselas ohasa París, Berlín ha Madrid gotyo. Péicha investigación omotenondéva Lito Barrios, ojuhu Tomás Salomoni omoirũva’ekue mbo’ehaópe Agustín Barrios oñemoarandúva, l Colegio Nacional de la Capital, péicha umi curso omyakãva Agustín. Péva ojoaju pe he’íva Salomoni oipytyvõha Mangorépe ijehópe, ndaha’éi eximio artista, sino ha’égui iñirũ mbo’ehaópe imitãrõguare.
Heñóivo "Mangoré"
Péicha 14 jasypoapy ary 1932opresenta, Bahía, Brasi-pel, oñembohpéraNitsuga Mangoré, ha’éva Paganini mbarakápe ka’aguy  Paraguái orekóvape,ko’ápe Nitsuga réra hína Agustín, ojehaíva ijypývo; ha Mangoré ou  legendario tendota  guaraní oñorãirõva’ekue conquista española jave; péicha ko téra, oipyhýva idea oñepresentávo concierto-pe ha omondévo  ao ijypykuéra omondeva’ekue  Paraguáipe.
Osẽ porãiterei ko personaje "Mangore" heta tendáre ojekuaáva cacique ramo hera teépe. Péicha avei oñemoĩ omoherakuã mombe’upy omombe’úva reducciones jesuíticas-pe ojehekombo’e hague,  ndaiporivéiva 1800 mboyve.
Ko’ã ára guive ijeguatápe ou jehai he’íva péicha : ''Tupã, ágã peteĩ oñemomba’eguasúva  ha oñangarekóva che ypykuéra rehe,  ojejuhu ka’aguy ijyvotypáva ha he’íva: "Eguereko ko  caja  misteriosa ha eehechakuaa iñongatupy". Ha embotývo ipype umi guayra’i mimi opurahéiva oúva yvotýgui ha ánga ojeporiahuverekóva ka’avo ha mba’e kuéra, ohejareíva che pópe. Eipyhýke, emoañetévo Tupã ome’ẽva ndéve ne ñe’ã ykére; eñañuã ha tohasa heta jasy yvu jerére. Ha peteĩ pyhare, Jasy,ohaíva ysyry hesakãitéva, reñandúvo tembiasy che anga india-gui, poteĩ  rayo de plata ijapytépe ohechakuaávo arcano secreto, ha orekóvo ikurundu: huguaite guive caja misteriosa, heñói sinfonía maravillosa opavave ñe’ẽ tupãsýicha tekoha noñembyaíriva América-pe. Mangoré.''
Ikuaandy ha hekoitéva
Barrios oime interesado ndaha’éi purahéipente, oñemoaguĩ filosofía, ñe'ẽpoty ha teología. Péicha avei castellano ha guaraní, ñe’ẽ Paraguay mba’éva, orekóva conocimiento  inglés, alemán ha francés-pe.
Barrios herakuã interpretación orekóvape, en vivo ha grabaciones rupive-ha’e mbaraka peteĩha clásico ograváva oñeikuave’ẽ haguã disco 78 rpm-.
Oikuaáva teoría musical-gui ombohape ichupe estilo opaichaguáva: barroco, clásico, romántico ha descriptivo. Ipurahéi ojekuaa oñemohendágui tavarandu, oha’ã ha avei purory tupãme.
Upe composición oñemohenda purahéi ha jeroky opáicha América Latina,ambue mba’e: cueca, chõro, estilo, maxixa, milonga, pericón, tango, zamba, zapateado, polca paraguaya, etc.
Omoheñóiva omohenda 300 piesa mbarakápe, ko’ãva imbarete ha omokyre’ỹva ha odefendéva Cesar Amaro,John Williams, David Russell, Laurindo Almeida,Abel Carlevaro, ha hetave, péicha okakuaáve repertorio  guitarra clásica-pe.
John Williams he’i Barrios-pe: "Peteĩ mbaraka ombopúvaicha/compositor, Barrios ha’e opavave apytépe, opena’ỹre pe ohendúva. Ipurahéi oreko forma iporãvéva, ipoética-ve, ha’evéma...opavave! Ha péicha oĩve tiempo ỹme. Upéva rehe ha’e compositor he’isevéva Sor térã Mauro Giuliani ha ndorekói he’iséva compositor  ramo-péva mbarakaúpe- ha’éva Heitor Villa-Lobos".
Barrios oreko peteĩ carácter excéntrico ha ciclotímico, oje’eháicha. Oĩva hese ára oĩha ñembyasýpe nomohendáiva ha nombopúiva mbarakapu ha umi etapa oiméva kyre’ỹ ha vy’apópe oñembotývo ha ojepokuaávol tiempo orekóva. Ojekuaa ha oñemomba’e guasu avei ichupe ha’égui atleta ikatupyrýva.
Hekove pahávo
Barrios ou jey oĩ rire gira europea 1936 arýpeha ojekuaauka Venezuela, Haití, Cuba, Costa Rica, Nicaragua, El Salvador, México ha Guatemala. Araka’eve ndikatúi omoañete ikerayvoty ha’éva ombopu Estados Unidos-pe, péva oñembotovégui visa iñirũ Gloria –pe.
Oime jave México-pe ho’a hese pytũ ( infarto) ha oreko paro respiratorio ha umi pohanohára oñemoñe’ẽ ichupe ani haguã ojepyapýve. Peteĩ hi’agirũ oipepirũ ichupe oho haguã oiko Costa Rica-pe omonéĩvo Presidente El Salvador,l General Martínez, oñemohesãi jeývo upe tetãme. Upéi ojerekupera jey, ojeporavo mbo’ehára mbarakápel Conservatorio Nacional de Música.
Péicha 7 jasypoapy ary 1944 jave oguahẽ jey ichupe infarto ogueraháva ipytu ha omano orekóvo 59 ary. Pa’i omoirũva ichupe omano meve Barrios he’íha: "Ndakyhyjéi ahasava’ekuégui, pero ndaikuái ahasápa kol misterio pyhare orekóva". Hetekue oñeñotỹl Cementerio de Los Ilustres orekóva San Salvador retã.
Véase también:
Apysa
thumb|150px|Apysa Apysa ha'e yvypóra ha mymbakuéra akã pehẽngue ohendu hag̃ua oje'éva ha oĩkóva ijerére, umi mymba okambúva (yvypóra ijapytépe) oipuru ijapysa oguereko hag̃ua equilibrio omýivo. Jaikuaave hag̃ua yvypóra apysa rehegua, ikatu ñambovo mbohapy vore rupive: apysa okapegua, apysa apyte ha apysa pypegua.
Ñehendu ningo mba'e tuichaitéva upéicha oiko hína: peteĩhápe oike pe mba'epu nambíre ha oguahẽ apysakuápe, mokõihápe oiko mba'epúgui mba'e hajyguéva amo apysa pypeguápe, mbohapyhápe umi "mba'e hajyguéva" oho apytu'ũme pe tajygue ñehendurã rupive, ha upéicha ikatu jaikuaa pe ñahendúva.
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1966
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1966 (World Cup 1966 - England, ingyaterrañe'ẽme) ha'e va'ekue pe VIII (8ha) vakapipopo ñembosarái hetatetãrehegua kuimba'erehegua ojapova FIFA rehe, pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ. Ojejapóva Ingyaterra retãme, Tavetã Joajúpe, ára 11 jasypokõi guive ha 30 jasypokõi meve ary 1966 jave, ko ha'e peteĩha jey Ingyaterra ojapo peteĩ FIFA Tembiesarái Yvypavẽ. Ipu'akavéva ha'e va'ekue tetã Ingyaterra ha ipu'akavéva hekovia ha'e va'ekue Kuarahyreike Alemaña.
Araka'y
Araka'y (poytugañe'ẽme: Araguaia) ha'e peteĩ ysyry puku Pindorama pegua osẽva ysyry Tukãtĩme, osyry mbyte Pindorama rupive, ohasa tetãvore Goiás, Mato Grosso, Tukãtĩ ha Para rupive. Oguereko 2.115 km pukukue, ha ojoajúvo ysyry Tukãtĩ ohupyty 2.627 km.
1981
1981 - ary
Joaju
...1980-1981-1982...
Ku'ekavoña
Ku'ekavoña ha'e mba'e tembiporu aty omýiva ha ojoajuva omba'apo térã ojapo peteĩ mba'eapopy, heta mba'eapopyha róga oreko ku'ekavoña, ndorekomive ava mba'apohára; opa ku'ekavoña omoambue mbaretekue ijysaja, omba'apova.
1865
1865 - ary.
Omano'akue
...1864-1865-1866...
Parapitĩnga
Parapitĩnga (poytugañe'ẽme: Rio São Francisco ha Velho Chico) ha'e peteĩ ysyry puku Ñembyamérika pegua, osyrýva Pindorama rupive, oñepyrũ ñemby gotyo tetãvore Minas Gerais-pe, táva São Roque de Minas, ha upei osyry tetãvore Bahia, ha omboja'o tetãvore Pernambuco ha Bahia yvate gotyo, omboja'o avei umi tetãvore Sergipe ha Alagoas, ha upei osẽ paraguasu Atlántiko-pe. Ipukukue ikatu ha'e 2800 gotyo 3000 kilómetro. Umi Pindorama ypykue ombohéra ko ysyry Opara ha umi tupi guarani ymaguare ombohéra chupe Parapitĩnga, he'iséva "para morotĩnga", ombohéra avei ko'ãga Velho Chico.
Ku ysyry ojepuruita Pindoramápe, ha oreko heta yjoko ojapóva tendyry ha omohe'õva ñemitỹme.
New York (tetãvore)
thumb|right|200px|New York poyvi. New York ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Ygarata pepo'atãrupa
miniaturadeimagen|250x250px|Russian aircraft carrier Admiral Kuznetsov Ygarata Pepo'atãrupa ha'e peteĩ ñorairõ ygarata opuruva pepo'atãrupa momyimbyre paraguasu rehe. Ha'e tuichaeterei ha heta mbarete. Tetã peteĩ reko Amérikagua oguereko 11 Ygarata Pepo'atãrupa, Tetã Joaju oguereko mokõi, Epaña, India ha Italia oguereko mokõi avei, ha Vrasil, Hyãsia, Rrusia ha Tailandia oguereko peteĩ Ygarata Pepo'atãrupa ñónte.
Huã Bautista Rivarola Matto
Huã Bautista Rivarola Matto (Paraguay, Paraguái,   12 jasypateĩ ary 1933-14 jasypa ary 1991) ha’e akue peteĩ maranduhára, tembiasakue omombe’úva, oaranduchaukava ha ñoha’ãnga apoha Paraguáigua heta mba’e ome’ẽva’ekue hetãme jepémo oiko jave "dictadura", Alfredo Stroessner pegua, upévo jave sa'i oñe’ẽporãhaipyre.
Imitã ha ikarai’y aja
Heñói Paraguaype 12 jasypateĩ 1933-pe oku’éramo guare hína Guerra del Chaco. Ha’eva’ekue Octaviano Rivarola Bogarín ha Victorina Matto memby. Hogayguakuéra ymaitemi guivéma oiko Paraguaype, ha ohayhu hetã reko yma; ohayhuva’ekue hetã opa mba’e renondéve.
Oguata ñepyrũ
Oñemoarandu’ypyva’ekue mbo’ehára Juan Pedro Escalada ndive. Oñemoarandu Colegio Seminario de San Carlos-pe. Oike aty mboka ipópe oñorairõva’ekue General Alfredo Stroessner dictadura ndive década de los 60.
Nextlalpan
200px|thumb|Nextlalpan kuairóga 200px|thumb|Santa Ana Nextlalpan tavao Nextlalpan, ha'e peteĩ táva oiko Méhikope. Tavayguakuéra: 33.080 ava.
Huã Bautista Rivarola Matto
Oguata ñepyrũ
Oñemoarandu derecho ha filosofía Universidad de Buenos Aires-pe. Oiporu porã hekove oñemoarandu hag̃ua ha upévare omopyenda añete arandu heta mba’épe; katu oñemoarandu pypukuve historia-pe.
Wall Kintun TV
Wall Kintun TV ha'eva hina ta'ãngambyry pyahuva ypyguakuéra mapuche rehegua tetã Argentinapegua. Oñepyrũ iñembyasai táva Bariloche guive ára 7 jasypakõi, ary 2012-pe. Ko'a ha'e ta'ãngambyry mbohasáva avei umi ypyguakuera ambueva rehegua Argentinape.
Huã Bautista Rivarola Matto
Oguata ñepyrũ
Imitã guive oike ñepu’ã ha revolución-pe. Orekóramo guare 13 ary oñepyrũ guerra civil 1947-pe guare; upérõ ha’e oipytyvõ umi revolucionario-pe. Imitã ramo gueteri, ojapo haguéicha heta mitãrusu ijavegua, oike política-pe, ha upekuére oñemosẽ hetãgui mokõipa ary rasa. Oujey Paraguáipe 1979-pe, ha omba’apo momaranduháramo omano meve 1991-me.
Hapykuere
1979 oujey Paraguáipe opytaite hag̃uáichama ha omba’apo maranduhára ramo Diario HOY-pe. 1980-pe ofunda Álvaro Ayala, Ediciones NAPA, ndaiporietéramo guarehína aranduka ñeguenohẽ ko tetãme; ko empresa oñemboty jey irundu ary oñepyrũ rire, ijetu’u rupi viru jehupyty ko tetãme; jepémo upéicha, oheja irundypa aranduka paraguaigua iñasãimbyre, ha oipe’a péicha tape haihára paraguaiguápe, ikatu hag̃uáicha aranduka Paraguáipe guare oñemyasãive ko tetãpýre. Ohai avei artículo ha editorial Diario ABC Color-pe g̃uarã; heta jey oho Europa-pe oñemoarandu ha oñe’ẽvo heta mba’e rehe.
Hembiapokue
Hembiapokue oñemyasãiva’ekue:
Yvypóta, Diagonal de sangre ha La isla sin mar, mbohapy mombe’upyrusu – oñe’ẽva Paraguái rekoasa rehe.
Andu'avypoi
thumb|Ñembosaráihara oñandu andu'avypoi omokañyvo. Andu'avypoi térã Anduavypi  ha'e peteĩ temiandu angapyhy'ỹva oñepyrũvo umi ñeha'ãrõite ndojuhuva.
Rudyard Kipling
Joseph Rudyard Kipling heñóikuri ára 30 jasypakõi ary 1865-pe, táva Bombay, India retãme. Haihára ha ñe’ẽpapára Gran Bretaña-ygua. Ohai opaichagua ñemombe’u mitã ha kakuaávape g̃uarã, avei ohai ñe’ẽpoty. Itúva hera’akue John Lockwood Kipling ha isýkatu Alice Kipling.
Hekove pukukuépe hetaiterei mba’e ohai ha umi hembiapokue ojekuaavéva apytépe oĩ umi ñe’ẽpoty hérava “Mandalay” (1892), “Gunga Din” (1892) ha “if”, oñembohasava’ekue castellano-pe ha ojeheróva “Si” (1895). Avei oguereko hembihai “El libro de la selva”, onohẽva’ekue 1894-pe. Oĩ avei hembiapo hérava “Kim” (1901) ha “El hombre que pudo ser rey” (1888). Heta hembiapokue oñembohasa ta’ãngaryrýipe.
Opavave ohechakuaa ha ohecharamo Rudyard Kipling-pe hekovepotĩ ha hembiapoporãitáre. Ñe’ẽpaparaháicha heta jopói oñekuave’ẽ ichupe ha opavavégui ojehehýi. Ipahápe, ary 1907-pe, oipyhy pe jopói tuichavéva hérava Premio Nobel de Literatura.
Orekórõ 26 ary, Rudyard Kipling omendákuri Carrie Balestier rehe ha hendive mbohapy iñemoñarékuri (Josephine, Elsie ha John). Kipling omanókuri ára 18 jasyteĩ ary 1936-pe, táva Londres, Inglaterra retãme.
Enlaces
Ohai: David Galeano Olivera
José Pedro Montero
José Pedro Montero De Candia ha’eva’ekue tendota guasu Paraguáipe oisãmbyhýva ary 1919 ha 1920.
Hekovepy
Heñói tavaguasu Paraguaýpe, barrio ojekuaáva Villa Aureliaramo, Recoleta sureste gotyo, péva 1 jasypoapy 1.878 jave. Hembireko Andrea Campos Cervera. Oñemoarandu ñepyrũ Colegio Nacional de la Capital-pe, iñangirũ Pastor Ibáñez ndive.
Omohu’ã ibachiller ary 1.896 jave tavaguasúpe ha ohasa Buenos Aires gotyo, upépe oiko chugui médico pediatra omohu’ãva Facultad de Ciencias Médicas upe Universidad-pe. Ojegradua ary 1.904 jave ha upe arýpe oikuaauka itesis péva “La prueba de los cloruros” ha péicha oñepyrũ labor profesional. Ha’e orador ikatupyrýva ha ojeguerohory haiharõ avei.
Hembiapo pohanohára ramo
Hetãmes, oiko chugui director Hospital de Clínicas ha Maternidad omotenondéva mbo’ehára suplente área Pediatría-pe. Ary 1.901 oñenombra delegado Paraguáipe upéva Congreso Panamericano ojeguerohorýva Buenos Aires. Ary 1.906 oime delegado oficial Paraguáipe 4º Congreso Médico de Montevideo. Oisãmbyhy Hospital de Clínicas. Ary 1905 guive 1.908 peve oñeme’ẽ ichupe peteĩ becado Facultad de Medicina-pe ha upépe ombo’e avei, ha péicha política activa omotenonde, umi suceso político ha’éva 2 jasypoteĩme. Péva avei, miembro Consejo Superior de Educación ha director asistente público, ha omopyendáva servicio de maternidad, farmacia, laboratorio químico bacteriológico ha umi servicio de urgencia-va. Ary 1.910 jave omoñepyrũ política péva oime jave banca diputado-pe, okúi jave Gondra omondo ichupe tetã ambuére.
Tetã ñesãmbyhy
Ojupi peteĩha magistratura, vicepresidente ramo, péva presidente Manuel Franco omanóva, 6 jasypoteĩ 1919 jave péva15 jasypoapy 1920. Omohu’ãvo Guerra Mundial, gobierno Montero ombyaíva crisis económica ojeipysóva upe tendáre. Krisis, katuetéva, ho’a vai clase media ha imboriahúvape. Oguahẽ omotyre’ỹvo sueldo estatal ojeipysóva mbohapy jasy jave.
Gabinete omyakáva oimeva’ekue Relaciones Exteriores-pe, doctor Eusebio Ayala; Interior, doctor Luis Alberto Riart; Hacienda-pe, Manuel Peña; Justicia-pe, Culto e Instrucción Pública-pe, Félix Paiva; Guerra ha Marina-pe, comandante Adolfo Chirife.
Oisambyhy jave gobierno oñemopyenda fortín Chaco-pe, ojejogua Quinta Caballero, oñemohenda upe léi orgánica municipal, omopyendáva colonia Nueva Colombia, omonéĩva proyecto de convención péva encomienda postal Estados Unidos de América, Paraguái oipepirũva oime Congreso Rural Internacional de Peoria (Illinois, ha’éva 50 estado Estados Unidos-pe, oiméva región Medio Oeste) oipytyvõva gobierno americano. Péicha Departamento de Fomento oñepyrũ perseverancia fomento-pe ha’éva propiedad territorio de la república pukúkue.
Oñemotenonde avei subdivisión de lotes ha colonización yvy fiscal oiméva destinada upe mba’épe, oñetramita cinco mil expediente oñe’ẽva lote agrícola joguáre ha ome’ẽ 154 título definitivo de propiedad, umi disposición mbytépe. Ary 1.919 odestina, péicha 100.000 peso mbo’ehao oñemopu’ã haguã tetã okaháre, oñemohenda Ley Orgánica Municipal, ombojáva convenio arbitraje Uruguái oiporavóva doctor Eladio Velázquez como miembro Superior Tribunal de Justicia-pe.
Jasyrundy 1.920 omopyenda Centro Feminista del Paraguay. Omoheñóiva, avei, umi establecimiento escolar ha omopyenda Chaco el Fortín Dorado. Péicha 15 jasypoapy ko arýpe, Montero ome’ẽ mando presidencial Manuel Gondra-pe. Ko arýpe omonéĩ tratado comercial Japón ndive; Léi de enjuiciamiento ha remoción magistrado-kuéra; omohendáva zona sanitaria Asunción, Villarrica ha Ka’akupe ha omotenondéva reglamento orgánico del Ejército.
Ojapo nombramiento ámbito intelectual ha artístico. Ko’ãva oime kuri: Narciso R. Colmán, Juan F. Bazán, Arturo Alsina, Juan Sorazábal, Rufo Galeano, José Concepción Ortiz y Eudoro Acosta Flores. A esto se sumó la contratación del sabio brasileño doctor Edgar Roquette Pinto ha jubilación orekóva don Juan E. O`Leary Colegio Nacional ha Escuela Normal-pe.
1896
1896 - ary
José Pedro Montero
Tetã ñesãmbyhy
Peteĩ mba’e oipy’apýva doctor Montero ha’e pe yvy. Ary 1.919 omopyenda Nueva Colombia, Altos-pe, orekóva 6.122 hectárea ha Santiago, péva General Delgado, 1.909. Ary 1.920, omopyenda Kurupa’yty, Barrero Grande-pe, orekóva 1.111 hectárea.
1896
Omano'akue
...1895-1896-1897...
José Pedro Montero
Tetã ñesãmbyhy
Tekombo’e ohasa opáichagua inconveniente ha 25 jasypokõi 1919 jave omotenonde reforma plan de estudios Escuelas Normales de la Capital ha Villarrica ombohasáva irundy ary. Péicha 22 jasyporundy upe arýpe oñemotenonde enseñanza secundaria. Péicha omopehẽ mokõi ciclo: peteĩva irundýha curso ha ambue mokõivéva. Ary 1920 jave, doctor Cecilio Báez oiporavo mbo’ehára interino Sociología péva Facultad de Derecho de la Universidad Nacional, ha’éva decreto 17 jasyrundy upe arýpe.
Tembiasa política-pe
OImeva’ekue diputado capital-pe ha oisãmbyhy mandato ary 1901jave. Péicha 7 jasypoapy 1908 jave ofirma peteĩ manifiesto-invitación péva asamblea 15 árape, ko’ápe oñehenói “radicales” odefinitáva situación partidaria. Oikova’ekue chugui ministro del Interior oimérõ mburuvicha ramo gobierno Eduardo Schaerer. Ko función omotenonde upe oñeproklama ára peve fórmula pyahu período 1916 guive 1920 peve, ko lista omotenonde Manuel Franco heraitépe voi José P. Montero.
Tenesi
thumb|right|200px|Tenesi poyvi. Tenesi (Ingleñe'ẽme: Tennessee) ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Utah
thumb|right|200px|Utah poyvi. Utah ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Nowy Dwór Królewski
Nowy Dwór Królewski táva tetã Poloñape.
Oikovéva: 190
Paraguay Arandukakuaahára Ára
16 jasypa jave oñemomorã Paraguay Arandukakuaahára Ára, ojehechakuaávo José Gabriel Benítez-pe, ha'evakue arandukakuaahára peteĩha ñane retãme, ary 1840 guive. José Gabriel Benítez-pe ojeporavo ha ojehepyme'ẽkuri omotenonde hag̃ua Teta Arandukaróga, omopu'ãva'ekue karai José Gaspar Rodríguez de Francia. Paraguay Arandukakuaahára Aty oñemomba'e upe arangére ha ary 1961 guive oñepyrûkuri ogueromandu'a, upe árape, Paraguay Arandukakuaahára Ára.
Ára 20 jasypokõi ary 1974-pe umi oñemoarandu'ypyva'ekue Arandukakuaa Mbo'ehaópe, Universidad Nacional de Asunción-me omoheñóikuri Paraguay Arandukakuaahára Arandupyre Aty - Abigrap, oñangareko ha omombarete hag̃ua Paraguay Arandukakuaahára rembiapo. Abigrap niko hetaiterei mba'éma ojapo hekove pukukue javevépe. Ko'ág̃a oĩ motenondehárarô Mbo'ehára Emilce Sena Correa.
Aché
Ache rembiasakue.
Ache ypykuéra
Jaikuaa hag̃ua moõguipa ha mba’éichapa oñepyrũraka’e te’ýi Ache, jahecharaẽmanteva’era, mba’éichapa oñepyrũraka’e avano’õ ko yvy kóvape, ko’ág̃a oñembohérava América.
América-pe niko og̃uahẽ avano’õ, oúva Sibéria-guio, ha oike ypa’ũpo’i (estrecho) Bering rupi. Upérõjeko para (mar) ndahypýi ha upehaguére ojehasakuaa upe rupi guatahápe. Upe mba’e ojehu hague ojapomahína mbohapypa su térã irundypa su ary; ýrõ katu yrypy’aguasu (glaciación) opakuévo.
Ndojeikuaái ambue atyguataha (migración) upe mboyve ikatuva’ekue og̃uahẽ América-pe. Ava ypy kanguekue ojejuhúva ág̃a peve ipyahueteve, umíva apytépe oĩhína umi ojejuhuva’ekue Tepexpan, México-pe; avei Minessota ha Midland, Estados Unidos-pe. Umívajeko ndohasái irundy su térã pakõi su ary oiko hague hikuái upe rupi.
Kuñakarai Branislava Susnik, heta tembiapoporã ojapova’ekue ñane retãme ohapykuehóvo ñande rapo, oikuaaporã hag̃ua ñande ypykue: mávapa ha’ekuéra, moõguipa ou, mamórupipa oikojepe hikuái ñaneretãme, mba’éichapa hete, mba’eichaitépa oiko itavakuérape ha avei mba’éichapa omba’apo hikuái.
Ha’e he’i umi ñande ypykue ou hague hikuái Asia, Australia ha Malasia-gui. Ha’ekuérajeko oike América-pe ypa’ũpo’i Bering rupi, oĩva ko’ág̃a Alaska-pe. Avei umi ñande ypykue oikejepékuri América-pe para Pacífico rupi.
Umi og̃uahẽraẽvéva Paraguaýpe, atyguataha peteĩha (primera corriente migración) ha’ehína umi oñembohérava Australoide, ko’ãva ova ha ova ohekávo hembi’urã, ndaha’éi ñemitỹhára. Iñemoñare ñane retãmehína Choroti, Chulupi, Enxet (Lengua), Tova, Angaite, Sanapana ha Guana.
Australoide rire og̃uahẽ atyguataha mokõiha, (segunda corriente migratoria) umíva Sibéria-ygua. Ko’ãva ikatupyryvéma. Oipurúma mymba kangue ojapo hag̃ua hembipururã. Heseguakuerahína Chamakóko ha Ajoréo (Moro).
Jerovia
Jerovia ha'e ta'arõmby orovia peteĩ tekove térã peteĩ mba'e ojehecha'ỹva. Py'amokõi ndakatúi oiko ramo jerovia. Heta tupãrape oiko jerovia rupi.
Aché
Ipahápe, atyguataha mbohapyha, (tercera corriente migratoria) og̃uahẽva Paraguaýpe ha’ehína umi oñehenóiva Malayo. Ko’ãva katu ñemitỹhára ha oipuru hikuái ita ojapo hag̃ua hembipururã. Iñemoñare ñane retãme ha’ehína umi iñe’ẽ guaraníva: Mbya, Avakatu (Ava guarani), Pãi Tavyterã, Tapiete, Guarájo ha Ache.
Omã
thumb|Omã poyvi. Suytãretã Omã ha'e peteĩ tetã oĩ Asiape, ijykére oĩ yvatekuarahyresẽ gotyo Aravia Emiryvy Joaju, kuarahyreike gotyo Aravia Saudíta ha ñembykuarahyreike gotyo Jemẽ. Itavusu ha henonde táva ha'e Maykate. Ary 2005 Omã oguereko 3.001.583 tetãyguakuéra.
Aché
Jahechaháicha ko’ápe Ache-kuéra ha’e umi atyguataha mbohapyha, (tercera corriente migratoria) og̃uahẽva’ekue apytepegua. Jepémona oĩ avei he’íva vikíngo térã Japonés ñemoñareha, ha katu Tembikuaa rupive ndaikatúi gueteri ojehechauka ko’ã mba’e, upéicha rupi nahesakãporãi ijypykue.
Peteĩ mombe’upy he’i; Ache ha Guarani oikohague oñondive Pa’i Rete Kuarahy sambyhypýpe. Peteĩ jey Ache-kuéra oñembyaty opívo peteĩ jerokyrãme, upévare Pa’i Rete Kuarahy omosarambi chupekuéra.
Héra ypy
Ha’ekuéra oñembohéra ojupe Ache, ko ñe’ẽ he’iségui Ava teete. Kuñakarai Branislava Susnik, raẽvete oikuaa ypy’akue ko téra. Oñembohéra avei chupekuéra Guajaki, ko ñe’ẽ oipuru ambue te’ýi, ojapo’ipotávo chupekuéra. Guajaki he’ise anguja ka’aguy, peteĩ mymba oiko’ỹva mba’everã. Oĩ avei oipurúva Ache-Guajaki ohero hag̃ua ko te’ýi kóvape.
Iñe’ẽ ypy
Osẽ ypyrõguare ka’aguýgui
Ary 1.950-pe Ache-kuéra ojojuhu ypykuri Manuel Jesús Pereira ndive. Ha upéi pa’ary’aty 1.950 paha ha 1.960 ñepyrũmby rupi, osẽ osẽ ohóvo hikuái ka’aguýgui oiko hagua Pereira korapýpe. Ko’ã mba’e ojehu, opágui ka’aguy ha’ekuéra oikotevẽva oiko hag̃ua.
Ache rembiasa asy
1861
1861 - ary.
Aché
Heta anga oiko asy hikuái, juruakuéra omuña chupekuéra, ojapi ha ojuka okakuaapapyrévape ha umi mitãmimíme ogueru omongakuaa ku mymbarõguáicha, térã oguereko hag̃ua chupe tembiguáirõ. Avei oikévo ñande apytépe ova hesekuéra ñanemba’asy ha ndogueropu’akáigui omanombanunga hikuái. Ha avei peteĩ guajaki jejuka ndaha’eiete’akue mba’eve, avave ndohói ka’irãime upévare, ojeguerohory uvei ku peteĩ jaguarete ojejukarõguáicha. Peteĩ Ache re’ongue osẽmi’akue pokõipa su guarani (70.000 g).
1861
Omano'akue
...1860-1861-1862...
Aché
Che ryvy omombe’u chéve karai Tavarerekua Robustiano Santos omongakuaa hague peteĩ guajaki imitãkuña’i guive, oñembohéra chupe Lorenza Guajaki. Ko karai ra’ykuéra che ryvy irũngue mbo’ehaópe, ha ohendumiva’erã chupekuéra oñe’ẽrõ Achépe. Kóva ojehu táva San Joaquín-pe.
Moõ rupipa oiko
Ha ipahápe jaguereko aty hérava Ache Ua, oikova ysyry Ypetĩguasu, Ñankunday ha ysyry Yñarõ pa’ũme, ko’ãva ha’e umi ho’umiva’ekue hapicha ro’o.
Ko’ág̃a rupi oĩ poteĩ aty. Yvatévo jaguereko Cerro Morotĩ, Ka’aguasúpe; Chupapou, Arroyo Bandera ha Koẽtyvu, Kanindejúpe. Ñemby gotyo jajuhu Ypetĩmi, Ka'asapápe ha Puerto Barra, Alto Paraná-me. Ko’ága hekopytáma hikuái, oñemoĩ chupekuéra hendag̃ua, upépe ojogapo ha oñembo’e chupekuéra oñemitỹkuaa hag̃ua.
Ache-kuéra rekojepokuaa
Ha’kuéra horyeterei ha ikunu’ũreko. Oĩ ramo mbohupa ome’ẽ chupe tembi’u iporãvéva, ha ha’ekuéra ho’u hembymívante. Mba’e porã ha’ekuéra oipurúva ha oñangarekóva ani hagua opyta tesaráipe ningo ko’ãva: “ache pravo gatu” ava horýva, “pichape juja ury”  repuka heta  nde rapicha ndive, “pichape o achy” reiporoporiahuvereko ha “bue me’e pichape bue’e” reipepirũ nde rapichápe reguerekóva. Ymave ha’ekuera oikomi’akue opívo, jepémona oguereko oñemo’ã hagua karaja térã taguato morotĩ pirekue. Ha’ekuéra ndoikuaái aipo ñemenda, oikónte oñondive ha ikueráivove ojuehegui ojopoínte. Py’ỹinte oñomoakaratĩ, peichajave oñembyepoti upe kuñáme, ha katu upéicha ojejapórõ, ikatu pe kuña ohejaite iménape, upévare sapy’ánte ohejánte ohasarei mba’evete’ỹrõguáicha. Herakuérarã oiporavo mymba réra apytégui. Pe hyeguasúva imembypotávo ojerure peteĩ mymba ro’o ho’uséva, peteĩva ijapytepekuéra oho ojeporeka. Oguerúramo peteĩ Guasu “wachu” pe mitã hérata “Wachugi”. Pe mitã omboajeva’erã upe mymbajukaharépe, hese ae rupi héra haguére. Oĩramo itujáva ha ndaikatuvéima omymbajuka térã ndaikatupyryvéima oikundaha hagua, upévape ojuka hikuái, umi ityre’ỹva ha hasývape ojukánte avei. Oguereko avei peteĩ tekojepokuaa hérava “tõ mumbu”, he’iséva akãjoka térã akã mbokua. Ko mba’e ojapo hikuái omoĩ hagua hekópe umi mba’e ojojavy haguépe. Péicha ha’ekuéra omoĩ porã ojupe jeja’yverekue, ñemoakãratĩ rire térã jeguerokañy rire. Kuña ijasy’i ñepyrũvo ojapo hese “pika bowo”, oikarãi pe ipire huguy peve mborevi kanguekuépe, upéi omona hese tatapỹiku’i ani oñembyai ha okuera porã hagua. Péicha opyta ipirekuérare pe pere ohechaukáva ha’ekuéra ha’eha Ache. Kuimba’éva oipotárõnte ojejapo hese “pika”, térã oporojuka rire tõ mumbu-hápe ýrõ katu ojukárõ peteĩ Beru. Péicha oheja ipirére pore. Ache-kuéra ohenói Beru Paraguayguápe, umi omuñáva chupekuérape, ha he’ise mberu ñanemyangekóiva. Umi Paraguayguápe ojeroviávare katu ohenói Ãpã, he’ise che uru. Kuimba’éva ojapo hikuái “betã mumbu”, kóva ha’e pe hérava guaraníme tembeta. He’ise pe mitãrusu ikaria’ymaha, ikatúma omymbajuka ha oñemokuña.
Tembi’uje’u
Ka’aguýre oikoramoguare hembi’ukuéra oguenohẽ ka’avógui, (hi’a, hapo, ha’ỹi, hu’ã kyrỹi), eíra ka’aguy, mymba ka’aguy ha “buchu” (peteĩ yso guaraníme hérava tambu, okakuaáva pindo, takuára ha jakarati’a rakãngue itujupyréva apytépe). Ojapo avei hikuái peteĩ tembi’u hérava “bre’e”, kóva niko peteĩ hu’i pindo apyterégui ijapopyre. Ho’u avei hikuái “tangy”, pindo ru’ã kyrỹi.
Ache jeroviapy
Ambue te’yikuéraicha avei ha’ekuéra oguerovia oĩha ã marangatu ha ã tajasu. Oguerovia avei omano rire hi’ãnguéra ohoha oiko peteĩ mbyjápe, péicha he’i Susnik ha katu Cadogan he’i ohoha kuarahýpe. Bertoni katu he’i umi Ache ogueroviaha pe omanóva ãngue opytaha oiko iñaka kangue kuápe, upévare ojuhúramo kanguekue oñeñotỹ’ỹva ojoka pe iñakãngue, oimo’ãgui péicharõ añoite upe ã ohotaha mombyry. Oguerovia avei omanóvove itúva, oikoha chugui terekua, upévare ohenói chupe apã krei’i (Túva ã). Iguerovia apytépe oĩ avei Mberẽndy; mba’e rendy. Jepémona ndaha’éi apo’ypyhare ha katu ñangarekohára. Oĩ ambue hérava Ãjave, kóva ha’e Aña guaraníme. Apã Vachu he’i Ñanderuvusúpe; Krei’i gatu, Ã imarangatúpe, krei’i buchã ã tajasúpe.
Mba’e’apokatu
Ache-kuéra kuimba’éva, ojapo jyakãngua, upevarã oipuru ita’apu’a apesỹi ojuhúva ysyry rupi, upéva ombo’ýva oipuru hagua. Ombo’ýva hagua upe ita omoĩ peteĩ yvyra ra’y rakambýpe ha okakuaávo okuera hese, ha’ekuéra oikuaa mboy ára rupipa okueráta hese ha oguahẽvo upéva ou omopẽ ha oikarãi omoporã meve. Ojapo avei yvyrapã ha hu’y, omymbajuka hagua ha inimbovusu ojupi hagua yvate, yvyra rakãre, eíra rekávo. Kuñanguéra katu oipyaha “kromipia”, térã “krumi plla’a”, peteĩ ajaka oguerahaha mitã ha ambue voko hérava “eivicha”, térã “nõko”, pindo ha pynoguasu rajyguégui, sapy’ánte ombojehe’a hese akãrague térã ka’i rague, ijyve hagua. Ojapo avei “rayty”, peteĩ mba’yru ijapu’áva, ajakáicha ojeipyaha ha upéi oñemona hese araity. Ojeipuru ojegueroja hagua eíra térã y.
Potĩreko
Ipuru’ávare ñeñangareko
Tekombo’ekatu
Kuñanguéra ombo’e mitãkuñáme mba’éichapa ojapova’erã kromipia, krumi plla’a, eivicha, nõko, ha mba’e. Kuimba’éva katu ombo’e ta’ýrape ojapokuaa hagua yvyrapã, hu’y ha inimbovusu. Heñói jave mitã, Ache apytépe, opytáma isy poguýpe. Isy upe oñangarekovéva hese, itúva osẽ py’ỹire omymbajukávo ha upehaguére akóinte ipore’ỹ. Ováramo térã oguata puku jave, mitã oho ka’írõ itúva ati’y ári oikuaañepyrũ hagua mba’éichapa ojehapykuehóva’erã mymbakuéra. Sykuéra omokambu mokõi mbohapy imembymimi, ohupyty peve mbohapy térã irundy ary. Omombo’o hagua imemby, omoĩ ititíre araity hũva, ha ome’ẽ mitãra’ýpe oimeraẽ guyra pyti’a ojy’ỹva, oipyte hagua. Jakare rãigui -mymba itúva ojukava’ekue- ojapo hikuái mbo’ymimi oipurúva ijajúri. Péicha omomba’eguasu ha ohechauka hikuái maymávape itúva ikatupyryha. Tataypy jerére oguapy ha oñomongeta. Upépe mitãme oñemombe’u heta mba’e ha’ekuéra oikotevẽva oikuaa. Tuva, sy ha ñemoñarenguéra ojojuhupa hikuái okaru ha oñenóta jave. Oke hagua oñemoagui hikuái tatágui, ombyaku hagua hete ha oñombyaku hagua ojoapytépe. Upeichahápe mitã ojepokuaáma ohendúvo itúva, isy ha hogayguávape; avei ojepokuaáma okaru ha okévo oñondive. Imitãvéva hi’aguiveva’erã tatágui, oñeno jave. Tataypýpe mitãmimi ohendu hikuái itúva ha isy purahéi ha mombe’umimi. Sy ha tuvakuéra oporeno iñemoñare rovake. Peichahápe umi mitã oikuaa ñepyrũ ma’erãpa oñeporeno. Umi mitã oikuaávo upe mba’e, oikuaa avei mba’éichapa heñoiraka’e isy ryepýpe.
Itujáva ñemomba’e
Ha’ekuéra ha’etévaicha ku nomomba’eguasuetéiva umi itujáva rekove. Ndaikatuvéi vove oiko pya’e ha nomymbajukakuaavéi vove ojuka hikuái itujávape.
Kyta’akuéra
Oipuru hikuái yvyrapã ha hu’y, omymbajuka hagua ha inimbovusu ojupi hagua yvate eíra rekávo. Oipuru avei peteĩ yvyra puku oñorairõ hagua.
Oga’apo
Achekuéra niko ndahekopytái, upéicha rupi ndojogapói. Ku opytamíta jave térã oñemo’ã hagua ára vaígui, ombyaty mbyaty yvyra ru’ã ha tekotevẽrõ ojaho’ive pindo roguépe ha oike iguýpe. Sapy’aiténte oipuru, pya’e ohejajey upe hóga.
Tembipu
Oguereko peteĩ tembipu hérava “takwapi”, kóva ha’e peteĩ mimby. Ombopu hikuái ohóramo oporoñandu, oguahẽmbotávo ombopu upe ohohápe oñeñanduka hagua. Ombopu avei ndovy’ai jave. Umi ojesarekova’ekue hesekuéra, naimandu’ái jeroky rehe, mba’eveichagua arandukápe
Herakuéra ha he’iséva
Herakuérarã oiporavo mymba réra apytégui. Pe hyeguasúva imembypotávo ojerure peteĩ mymbaro’o ho’uséva, peteĩva ijapytepekuéra oho ojeporeka. Oguerúramo peteĩ Guasu “Wachu” pe mitã hérata “Wachugi”. Oguerúramo peteĩ Tatu “Tatu” hérata “Tatugi”; Karaya “Kradja” hérata “Kradjagi”;  Guyra “Uru” hérata “Urugi”;  Pira “Pira” hérata “Piragi”.
Pohãnguéra
Arandukakuéra oñe’ẽva Ache-kuéra rehe, naimandu’ái mamove pohãnguéra oipurúva ha’ekuéra rehe. Ojahúvo ojekyty hikuái kmatã-me. Upéva ojapo imbarete ha oñeñandu porã hagua. Avei mitã hesãi ha okakuaa pya’e hagua. Mitãkuñarusu ijasy’i ñepyrũva avei ojahúvo oipuru kmatã.
Ararundy
Ararundy téra irundy ára.
Aché
Purahéi
Tataypýpe mitãmimi ohendu hikuái itúva ha isy purahéi. Mitãkuña opurahéirõ oñembohéra “Bre’e bapurã” ha mitãrusu hembeta’ỹva gueteri opurahéirõ héra “Bre’e bapurã betallã”.
Mburuvicha
Ha’ekuéra ningo ndahekopytái ha mbovy ijaty ojuehe, upéicha rupi noikotevẽi tendotáre. Oiko oñondivepaguasu ha oñomba’e hikuái. Umi mitãrusu oñemokuñasémava katuete oho oheka hembirekorã ha opyta oiko upe mitãkuña sy oikoha atýpe. (Matrilocal)
Arai
thumbnail|250px|Arai Arai ha'e y tĩmbo yvágape oĩva. Pe y tĩmbo oñemohypy'ũva Y|yra'ỹicha térã yrypy'áicha imichĩmiva oñembojapáva. Jepínte imorotĩmba, ikatu oñemopytũ okypotávo.
Y oñembyatývo y tĩmbóicha yvágape, ojapo arai, pe y oĩva arai ryepýpe ro'ysãrõ, oikóta chugui jey mba'erykue, upéi, y ho'a yvágagui amáicha, yrypy'avevúicha térã amandáuicha. Kóva ojehero y yvatégui ho'áva.
Yryry
Yryry hérava avei Kuary (poytugañe'ẽme: Rio Madeira) ha'e peteĩ ysyry puku Ñembyamérika pegua, osẽva Paranaguasúpe ha omohe'õita chupe. Ombojoaju ramo ysyry Yryry ha Mamore ohupyty 3315 km (ysyry pukuvéva 17ha).
Umi ysyry osẽva chupe omohe'õ heta yvy Pindorama retãme, Volívia ha Perũ retãme. Ku ysyry ohasave Pindorama rupive, umi tetãvore Rondônia ha Amazonas, ha peteĩ vore michĩ omboja'o Pindorama ha Volívia.
Arateĩ
Arateĩ ára peteĩha.
Arajere
Jepémo, oĩ yvy pehẽngue oĩhápe mokõi: aratini ha ára amandayvi.
Asaje
Asaje aravo asajepyte.
Chiváto guasu
thumb|250px
Chiváto guasu oĩ ko yvyraty.
Pakova
thumb|250px|[[Pakova'a.]] Pakova ha'e peteĩ ñana. Okakuáva hi'a sa'yju ha iporã tembi'urã.
Ñandu guasu
Ñandu guasu (Rhea) ha'e peteĩ guyra oikóva Ñembyamérika-pe ojoguáva upe áfrika peguápe, oĩ mokõi especie: Ñandu jepigua ha pe Ñandu petiso.
Atĩa
Atĩa yvytu osẽmbaretéva ñane tĩ ha ñande juru rupi ñane ã remóigui.
1935
1935 - ary.
Asturias
Asturias, hérava tee Mburuvimi Asturias (Asturias ñe'ẽme, Principáu d'Asturies; eonaviego, Principao d'Asturias), ha'e peteĩ tetãvore hekosãsóva España retã pegua. Yvate España opyta ha ijapekue ha'e 10 603,57 km², ipype oikove 1 054 408 tekove kuéra (ary 2014 jave).
Virginia
thumb|right|200px|Virginia poyvi. Virginia ha'e niko peteĩva Tetãvore Joapykuéra apytépe.
Asturias
Ijerére ojejuhu kuarahyreike gotyo upe tetãvore hekosãsóva Galicia, yvate gotyo upe para Kantáviragua, kuarahyresẽ Kantávira ha ñemby gotyo ojejuhu upe tetãvore hekosãsóva Castilla y León. Oñembohérava "Mburuvimi" hembiasakuére, Mburuvichaguasu España ra'y oguerekógui upe téraguasu oñembojáratee «Mburuvichami Asturias pegua», mburuvicha guasu Juan I de Castilla omoĩ va'ekue ary 1388-pe. Itavusu ha'e Oviedo, ha táva Gijón ha'e itáva oguerekovéva tapicha ipype.
1937
1937 - ary.
Joaju
...1936-1937-1938...
Ati'y
thumb|200px|Ati'y Ati'y ñande rete ojoapyhápe yvate gotyo jyva pyti’áre.
Barracão (Rio Grande do Sul)
Barracão ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe, 426 km imombyrykue táva guasu Porto Alegre pegua.
Ko távape oiko 5.357 tapicha (2010 ary).
1934
1934 - ary.
Joaju
...1933-1934-1935...
Metro
thumb|izquierda|Peteĩ ta'ãha 1 metro orekóva. Metro ha'e pukukue ra'ãha tenondeguáva ojepurúva pe Ta'ãhakuéra Ypykatu Hetatetãguápe (SI), oñemoha'anga pe tai "m" rupive. Peteĩ metro ha'e pe pukukue tesape ohóva nandiguasúpe ohasávo 1/299 792 458 aravo'ive. Jerekóvo 1000 metro, ikatu ja'e ha'eha peteĩ Kilómetro.
Ysyry Tyete
Tyete (poytugañe'ẽme: Rio Tietê) ha'e peteĩ ysyry tetã Pindorama pegua, tetãvore São Paulo. Ojekuaaite opa Pindoramápe ohaságui, ipukukue 1 010 km ndive, opa nunga tetãvore São Paulo kuarahyresẽ guive kuarahyreike gotyo, ojepuruita ohaságui avei táva tuichavéva Pindorama pegua, São Paulo, Tyete osyry kuarahyreike gotyo avei.
Poytugañe'ẽme "Tietê" ojepuru peteĩháme ary 1748-pe yvyra'anga D'Anvile-pe, ko ñe'ẽ ou tupi-guarani ñe'ẽ ha he'ise "y tee" térã "ty ete".
Ko'ãga yvypóra ombyái ha omongy'aita ku Tyete, ohasávo umi táva ojerérva táva guasu São Paulo rupi hi'y hekovai ha heta yty oñemoĩ ipype, hembe'ýre oĩ avei heta óga mba'eapopyha omongy'áva ha ombyáiva hi'ýpe.
Barros Cassal
Barros Cassal ha'ehína peteĩ táva Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe. Opyta 256 km imombyrykue táva guasu Porto Alegre pegua.
Ko távape oiko 11.354 áva (2010 ary).
Kesu
thumb|Kesu. Kesu térã Karypy ha'e voi hi'upy ojejapóva kamby rypy'águi, taha'e ha'éva vaka, kavara, ovecha térã ambue mymba okambúva kambýgui. Oñembohypy'a hag̃ua kamby oñembojehe'a va'erã mba'e ombohypy'áva ha mba'ehái, ojehupyty hag̃ua kamby rypy'a havẽmíva oñemohatãva. Ko ñe'ẽnge "kesu" ou karaiñe'ẽgui "queso".
Tĩ
thumb|200px|Yvypóra tĩ Tĩ ha'e mymbakuéra ha yvypóra rete pehẽngue, upe rupi ohetũ ha ipytuhẽ hikuái. Tĩ ryepýpe oĩ mba'emi oikuaaukáva apytu'ũme mba'épa ohetũ. Yvypóra tĩ hova mbytépe oĩ, ikuára mokõi ha ikatu oikuaa tyakuã opaichagua. Mymbakuéra tĩ heko ambuéva, jaguakuéra ohetũkuaa porãite ha oipuru itĩ ojuhu hag̃ua hembi'urã térã oikuaa hag̃ua umi ijeheguáva; piraru ha piranare tĩ iñakã ári, upéicha ikatu oiko porãve y guýpe; guyrakuéra katu tĩngua ijuru ári ha nohetũporãi.
Tĩ rupive oike pytu, oike mboyve hetepýpe, tĩ rehe oñemopotĩ ha ojeipe'a mba'e ku'i ikatúva oporombohasýva.
Ypegua
thumb|200px|Ko ju´i ha´e peteĩ mymba [[Ypegua]] Ypegua oñehenói opa umi mymba oikokuaáva y|ýpe ha avei yvy ape ári. Upéicha jajuhu ju'i, kururu, ha ambueve.
Ko'ãichagua mymba katuete ombo'a. Ha'ekuéra nomokambúi imembykuéra ojapoháicha umi okambúva. Iporã avei ja'e ko'ãichagua mymba nda huguy rakúiha, oiko rupi ýre.
Okakuaa ýpe, térã umi tenda he'õha rupi.
Ary
Ary ha'e peteĩ aty 12 jasygui.
Arapoty
Arapoty térã aryvoty niko oike 21 jasyporundy jave, ha hendive oñepyrũ ára opa mba’e oñembopyahuhápe; umíva apytépe: temira’ãrõ, vy’a ha mborayhu. Opa henda rupi ipoty yvoty iporãporãvéva ha isa’yrorýva; kuarahy ojajaihápe ha yvága hovy asy ha ipotĩháme; ohenonde’áva ára rory ha hekopyahujeýva. Pe árape ojegueromandu’a avei Mitãrusu ára ha Py'aguapy ára. Amo hapópe, kóva niko peteĩ ára ñanembopy’arorýva opavavetépe.
Ko arapoty ogueru heta yvoty neporãva, ha jaikuaaháicha opa umi mymba ovevéva iñarandúva kávaichagua ojapo añete heta eira ikatu haguáicha jaiy’u ñande ichugui. Ha’ekuéra omba’apo ikane’o’yroguáicha ha ñande ñañeporanduva’erã mba’épa jajapo hesekuera ko araroguekúipe ra’e térã araro’ýpe ýro arypukukue javeve, upéivha temimbo’eháicha ñahesa’ýjomiva’eramo’a mba’eicha ikatu ñañangarekopporami hesekuera. Ikatu ñambo’e ani hagua ombyai haity ko araro’ýpe tera araroguekúipe ani hagua ojuka chupekuéra mba’asy.
1938
1938 - ary.
Joaju
...1937-1938-1939...
Gallégo ñe'ẽ
thumb|Gallégo ñe'ẽ. Gallégo ñe'ẽ ha'e peteĩ Indoeuropa ñe'ẽ oñeñe'ẽva tee upe España retãvore hekosãsóva heraha Galicia. Ojoguaiterei upe poytugañe'ẽ.
Európa Araguasu Mbyte paha peve, ha jepe oike Galísia Kastílla akãrojáipe, gallégo ojeipuru opa mba'erã. Ãga katu saro'y XIV pahápe karaiñe'ẽ oike mbareteve, ñe'ẽporã ha tekotevẽrãme.
Upérõ avei, tetã ñe'ẽ ñepu'ã oñyñýi, ha saro'y XVI mbyte rupi, haimete okañy. Upe árape, ñe'ẽmbo'e ñepu'ã omomobyry Galicia ñe'ẽ Poytuga ñe'ẽgui. Ãga katu, saro'y XIX pe, Rromantisismo ndive, heñói jey tai galléga ha oñepyrũ opu'ã ko'ãgagua iñe'ẽmbo'e, oñepi'ãva'ekue saro'y XX pukukue omohenda porãségui iñe'ẽ.
Gallégo ñe'ẽ mbyky ne'ĩra osẽ hu'ãme ha ko árape oĩ mokõi tape oñemoĩ porã hagua: 'aislasionista' ha 're-integrasionista'. Ombojoavýva ã mokõi tape: peteĩha ombyeja'ose ñe'ẽmbo'e aty Európa Araguasu Mbytépe ombojoajuva'ekue Galísia Portugal-re, ha mokõiha katu ndoipotái.
Sã Pytãngy
thumb|120px
Sã Pytãngy niko mba’echaukaha oipurúva ava ha aty ko yvóra tuichakue javeve he’i hag̃ua omoirũha mayma kuñáme orekóva káma akytã'ai. Sã Pytãngy jehupytyrã niko ko’ãva:
Fundación Susan G. Komen káma akytã’aigua oipuru’ypýkuri sã pytãngy ojejapórõguare ñani káma akytã’ai monguera rehehápe, ary 1990-pe, Estados Unidos retãme. Upérõ Fundación Susan G. Komen-ygua ome’ẽkuri jopóirõ akãmo’ãha isa’y pytãngýva opavave ñanihárape. Ñemongu’e sã pytãngyguigua ojejapójepi jasypa pukukue javeve ha oñemomba’egusuve 19 jasypa jave ikatu hag̃ua opavave jaikuaa porã mba’épa pe káma akytã’ai.
Ojepuru sa’y pytãngy péva ha’égui kuña sa’y ko yvóra tuichakue javeve.
1888
1888 ary.
Omano'akue
...1887-1888-1889...
1939
1939 - ary.
Joaju
...1938-1939-1940...
Benjamin Constant do Sul
Benjamin Constant do Sul ha'ehína peteĩ táva michĩ Pindorama retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sul-pe.
Ko távape oiko 2.307 áva (2010 ary).
Mitã tekoiterape
Mitã tekoiterape
Ára 20 jasypateĩ ary 1959-pe, 78 tetã oĩva Tetãita Joajúpe omboaje hikuái Mitã tekoiterape ñe'ẽme'ẽ ha'éva avei tetãita rembiecharã ha oñemopyendáva Ginebra ñe'ẽme'ẽ Mitã Tekoiterape rehegua, oñemboajeva'ekue ára 28 jasykõi ary 1924-pe. Ára 20 jasypateĩ ary 1989-pe, Tetãita Joaju omboaje Tetãita Ñe'ẽme'ẽ Mitã Tekoiterape rehegua, oguerekóva 54 akytã.
Mitã rekoiterape ñe'ẽme'ẽ ary 1959 guare niko he'i mitã ha'eha “yvypóra ikatúva oje'apokatu hetépe, iñapytu'ũme, hekohápe, hekopýpe ha hekopytúpe, tekosãso ha tekorechapyrãme”.
Umi 10 akytã oĩva ipype ojeko ko'ã tekoiterapére:
Atukupe
Atukupe ijape hapykue.
2013
2013 - ary.
Joaju
...2012-2013-2014...
Otyryrýva
Otyryrýva oñehenói opa umi mymba oikokuaáva ýpe ha avei yvy ape ári, ha katu oikokuévo ombotyryry hye yvy rehe. Upéicha jajuhu mbói, karumbe, jakare ha ambueve.
Ko'ãichagua mymba katuete ombo'a, ha'ekuéra nomokambúi imembykuéra ojapoháicha umi okambúva.
Umi mboikuéragui ojekyhyjete ikatu rupi oporosu'u ha oporojuka.
Urupe
thumb|200px|Kóva ha'e peteĩ urupero Urupe oñehenói opa umi ñana'i joguaha osẽva yvyra pirukue itujupa va'ekue rehe térã umi yvy vai ape ári. Jajuhu opáichagua ha opa sa'y. Ko'ag̃aite peve umi iñarandúva ndaikatúi he'i mba'épa ko'ã urupe rembiapo. Oĩ tetã ikatukuaá hápe ojeporu urupekuéra tembi'úpe.(champiñones portobelo)
Regina Duarte
thumbnail|200px|Regina Duarte
1940
1940 - ary.
Regina Duarte
Regina Blois Duarte (Franca, tetãvore São Paulo, ára 5 jasykõi, ary 1947), jekuaáva Regina Duarte ha'e peteĩ mba'eapohára tetã Pindorama pegua.
1940
Joaju
...1939-1940-1941...
1887
1887 ary.
Omano'akue
...1886-1887-1888...
Jemẽ
Jemẽ, héra teéva Tavakuairetã Jemẽ (Áraveñe'ẽme: الجمهوريّة اليمنية, Al-Jumhūriyya al-Yamaniyya), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Kuarahyresẽ Aguĩguápe ha Áfrikape. Ko tetã pehẽngue Ásiape oĩva ojejuhu Macheréke-pe, amo yvyapy Arávia ipehẽngue ñembyguápe, omohembe'ýva hese para Árave, parapyte Andẽ pegua ha para Pytã, Ásiape. Ypa'ũ Sokótara, ko tetã ypa'ũ tuichavéva, ojejuhu yvyrusu Áfrika rembe'ýpe. Yvy rupi, omohembe'y hese tetãnguéra Omã ha Arávia Saudíta. Ko tetã añónte upe tetã oporokuáiva jekopytyjoja rupi Arávia yvyapýpe. Itavusu ha itáva tuichavéva niko Sana. Araveñe'ẽme, ko tetã réra (يمن yaman) he'ise «akatúa».