cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ypa'ũnguéra Marshall
Ypa'ũnguéra Marshall, héra tee hína Tavakuairetã Ypa'ũnguéra Marshall (Ingleñe'ẽme: Republic of the Marshall Islands; Marshall ñe'ẽme: Aolepān Aorōkin M̧ajeļ), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ijyvy apekue oĩva hína heta ypa'ũme upe paraguasu Py'aguapýpe, upe yvy pehẽngue hérava Mikyonésia. Ohupytýkuri isãso ára 22 jasypakõi ary 1990-pe.
Ypa'ũnguéra réra ou upe karai ygarusu ruvicha hérava John Marshall, ha'e ha karai Thomas Gilbert oguahẽ umi ypa'ũme ary 1788-pe. Upéicha, ojejapóvo umi yvyra'anga oñemoĩ upe ygarusu ruvicha réra.
Bactrocera anfracta
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1989.
Triunfo del amor
Triunfo del amor ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Méhikogua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava Televisa. Oñepyrũ ára 25 jasypa 2010-pe ha opa ára 26 jasypoteĩ 2011-pe iñembyatýva 176 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Maite Perroni ha William Levy.
Teerã
Teerã niko Irã retã tavusu, ojejuhúva ku tetã vore yvateguápe. Ko távape oiko 8 154 051 tapicha, ojeipapaháicha ary 2011 jave. Ko távape niko ojejuhuvéva mba'eapopyha róga Irã retãme.
Sekigahára (Gíhu)
Ary 1600 jave, upépe ojehuva’ekue Sekigahára ñorairõ. miniaturadeimagen|Sekigahára poyvi. miniaturadeimagen|Sekigahára guarakapa.
Mandu’apykuéra
http://www.soumu.go.jp/main_content/000442938.pdf
https://www.soumu.go.jp/main_content/000442937.xls
Kópa Paraguái 2023
Kópa Paraguái 2023 ha'e pe poha (X) Kópa Paraguái ojejapotava, kóva ombohasata pe pu'akavevape Kópa livértadore 2024-pe, ha pe pu'akaveva avei ohasa oha'ã hag̃ua Kópaguasu Paraguái 2023 peguape.
Ñeha'ã 1
Ko ñeha'ã 1 oñepyrũta 18 jasyrundype ha opata 11 jasypa 20 ñokendavokape ñeha'ã peteĩntevape ha mokõi ñokendavoka triangular-pe, ohasata ñeha'ã 2-pe umi 20 pu'akavape umi ñeha'ã peteĩntevape ha umi 2 iporãveva umi triangular'kuérape. Oikovo peteĩ ñapytĩ umi ñeha'ã peteĩntevape, oñeha'ãta penal.
46 aty oha'ãta ko ñeha'ãme: 17 atykuéra oúva Peteĩha B gui, 12 de la Peteĩha C ha 17 de la UFI gui.
Haipy: * Ko atyguasukuéra oñembosaráita ñokendavoka triangular-pe. He'i: Paraguái Mangapy Atyguasu.
Leonhard Euler
Leonhard Paul Euler (Basilea, Suísa; 15 jasyrundy 1707-San Petersburgo, Rrúsia Mburuvi; 18 jasyporundy 1783), ojeheróva avei Leonhard Euler ha Leonardo Euler, ha'e akue peteĩ oñemoarandúva papapykuaáre ha mba'erekokuaáre Suísa pegua. Kóva niko pe papapykuaahára tuichavéva saro'y XVIII pegua ha oĩ umi hembiapo hetaitéva ha herakuãvéva apytépe, ojeikuaa chupe oparupi ojapógui pe Euler papaha (e), papaha ojeipuruitéva jeipapápe mba'erekokuaápe.
Oiko San Petersburgo-pe (Rrúsia), ha Berlin-me (Purúsia) hekove pukukue ha heta mba'e pyahu ojuhu jeipapahápe ha papapy rekópe. Ha'e niko ojapo umi ñe'ẽngue ko'ágã jaipuru papapykuaáre. Upéicha avei herakuãitéva hembiapokue hetávagui mekánika rembikuaápe, tesapekuaápe ha mbyjakuaápe.
Euler oĩ umi papapykuaahára hembiapo hetaitéva apytépe, oñeimo'ã ñamoĩmbaha hembiapokue kuatiápe jaguerekóta amo 60 térã 80 aranduka poguasu. Peteĩ ñe'ẽnga oje'éva he'iha Pierre Simon Laplace ohechaukáva mba'éichapa Euler ipokatu umi papapykuaahárape oúva hapykuéri: «Pemoñe'ẽke Euler rembiapo, Pemoñe'ẽke Euler rembiapo, ha'e niko ñane mbo'ehára guasu».
ASEAN
ASEAN (Oúva ingleñe'ẽgui: Association of Southeast Asian Nations, he'iséva: Ñembykuarahyresẽ Ásia Retãnguéra Joaty) ha'e peteĩ atyvete orekóva heta tetã ñesãmbyhy Ñembykuarahyresẽ Ásia pegua ojejapo ára 8 jasypoapy ary 1967 oñembojoajukuévo po tetã: Tailándia, Indonésia, Malásia, Singapúra ha Filipína. Ko'ágã ko atýpe oĩ 10 tetã ojejuhúva Ásia vorekue ñemby kuarahyresẽyguápe: Miama, Mburunéi, Kambója, Filipína, Indonésia, Láo, Malásia, Singapúra, Tailándia ha Vienã.
Ringo Starr
Richard Starkey (Liverpool, 7 jasypokõi 1940), ojeikuaavéva chupe héra ramo Ringo Starr, atõi apohára vatería ombopukuaáva, opurahéiva, purahéi apohára ha mba'eapohára Tavetã Joaju pegua. Ha'e niko ombopúkuri pe vatería The Beatles atýpe. Ary 2011-pe, kuatiañe'ẽ herakuã porãitéva Rolling Stone he'i Starr ha'eha pe ombopu porãvéva 5ha pe vatería opaite umi ombopukuaa apytépe.
ASEAN
ASEAN retãnguérape oĩ amo 646 sua tekove ha PIB orekóva ary ha ary ohupyty amo 2,45 suakõi éuro, jepémo oĩ he'íva PIB orekóva ohupytýne 5,7 suakõi dólar.
Ringo Starr
Oike mboyve The Beatles atýpe, Starr oĩ aty ambuévape Liverpool-pe, Rory Storm and the Hurricanes. The Beatles-pe ha'e ombopu vatería ha opurahéi, ha'e ohai avei purahéi hérava «Don't Pass Me By» ha «Octopus's Garden».
ASEAN
Umi mba'e ASEAN ohupytyséva niko: ombopya'e tokakuaave virurekokuaa ha toiko py'aguapy ha sarambi'ỹ hekohápe.
Ringo Starr
Ojei rire The Beatles, omba'apo ijehe 1970 arykuéra pukukuévo ha osẽ porãiterei chupe ha amo 1980 arykuéra pukukuevo ndoiko porãi hembiapo. Amo 1989-pe, ojapo Ringo Starr & His All-Starr Band, peteĩ aty opurahéiva pyahu.
12 jasypateĩ
Ára 12 jasypateĩ ha'e ára 316ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 317ha umi ary hekope'ỹme. Umi 49 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
2 jasypoteĩ
Teñói
100px|thumb|[[Fernando I de Nápoles.]] 100px|thumb|[[Marqués de Sade.]] 120px|thumb|[[Piotr Lavrov.]] 120px|thumb|[[Karl Adolph Gjellerup.]] 100px|thumb|[[Johnny Weissmüller.]] 120px|thumb|Ástor Piazzolla ha [[Horacio Ferrer.]] 100px|thumb|[[Lasse Hallström.]] 120px|thumb|[[Michael Steele (opurahéiva)|Michael Steele.]] 150px|thumb|[[Pedro Guerra.]] 100px|thumb|[[Carlos Acosta.]] 120px|thumb|[[Morena Baccarin.]]
Bactrocera angusticostata
Bactrocera angusticostata jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1989.
Choguy (mobe'upy)
=  Choguy (Mombe’upy Paraguaigua)  =
Choguy ha'e peteĩ mita'i marangatu ijukyetereíva, oikóva hogaguakuéra ndive, ñande ypykuekuéra guarani,  ka'aguy mbytére,  hete po'imi ha ipirekái, kuarahýpe oiko hague, hesa hũ katupyry, ava guaranícha.
Choguy ndaha'éi ambue mitãicha, ha'e oñembosarái rangue hapichakuéra ndive, oikeva'erã pe ka'aguy mbytére omaña guyrakuéra rehe, ha oturuñe´ȇ chupekuéra oha'ãngávo umi tyapu he'ȇasýva. Katuete ojupi yvyrarakãre oñemoĩ opurahéi umi guyra'i ndive. Ka'aru vove ohóma ojupi yvyramata rehe oturuñe'ȇ guyráicha, ha umi mymbami ojerepa hese ohendúvo chupe.
Sinan
Mimar Koca Sinan ibn Abd al-Mannan, Sinaneddin Yusuf térã Abdulmennan oğlu Sinan, ojekuaáva Koca Mi'mâr Sinân Âğâ ramo, lit., «Sinan Agha el Gran Arquitecto») térã Mimar Sinan, he'iséva Tuykiañe'ẽme, «Sinan pe Jogapokuaahára»; (Ağırnas, 1488/1490-Constantinopla, 17 jasypokõi 1588), ha'e akue peteĩ jogapokuaahára otománo, hekove javeguáva Vignola, Palladio, Miguel Ángel ha Juan de Herrera ndive. Ha'e akue pe jogapokuaahára otománo tenondeguáva ha omba'apo umi mburuvichápe Solimã pe Momba'eguasupyre, Selim II ha Murad III.
Choguy (mobe'upy)
Choguy ohohápe umi guyra'i ohopa hendive, ojahúrõ ysyrýpe, ho'úramo yva aju, taha'e taha'ehápe katuete oĩ hendive umi iñangirũ ovevekuaáva. Ohecháramo ñuhã, ombyai ñemihapete, oĩramo oguyrara'ãva, okañy ha omondýi chupekuéra ani haĝuã ojuka mymba'i ha'e ohayhúva.
Sinan
Omopu'ã ha ojapo amo 300 mba'e jogapopyre ituicháva ha heta ambuéva imichĩva, ha'éva mbo'ehaokuéra techapyrãme. Hemimbo'ekuéra omopu'ã pe Mekíta Hovy táva Estambul-pe ha Mostar Hasaha. Upéicha avei oipytyvõ hikuái oñemopu'ãvo pe Taj Mahal amo Mongólia Mburuvípe.
Choguy (mobe'upy)
Isy oikóma he'i chupe anive haĝuã oikó upéicha, ka'aguy mbytére  ha'eñorei, ha'ékatu  hesarái ha ohojeýma iñirũnguéra ndive opurahéi.
Peteĩ jey oĩ jave yvyra ru'ãre ohendu isy ohayhuetéva ohenoiha chupe, ojapurágui oguejy haĝuã, ho'a sapy'a yvatetégui, opyta pe yvýpe ndoku'evéi, omboty hesa ha nosȇvéi ipytu, Ñandejára oguerahámagui chupe yvágape, upémarõ umi guyrakuéra ojerure asy Tupãme  omboujey haĝuã Choguy hendivekuéra, ohayhuetégui hikuái chupe,  Ñandeapohára ohendu chupekuéra ha upémarõ osȇ pe mita'i pyti'águi peteĩ  guyra'isaite iporãmbajepéva opurahéiva "Choguy, Choguy" opóvo narã ru'ãre ho'u  yva he'ȇ asýva.
'''OMBOHASA GUARANÍME: MARIANA ACOSTA. (Ka’aguasugua)'''
Diego Velázquez
Diego Rodríguez de Silva y Velázquez (b.Sevilla, 6 jasypoteĩ 1599-Madrid, 6 jasypoapy 1660) ha'e akue peteĩ ñemoha'ãnga apoha ha ta'ãngakarãi apoha España pegua.
11 jasypateĩ
Ára 11 jasypateĩ ha'e ára 315ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 316ha umi ary hekope'ỹme. Umi 50 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Chiquito de la Calzada
Gregorio Esteban Sánchez Fernández alias Chiquito de la Calzada (Málaga, 28 jasypo 1932- ibidem, 11 jasypateĩ 2017) ha'e peteĩ mba'eapohára, opurahéiva ha cantante (flamenco) Españagua.
Marruéko
Marruéko (Áraveñe'ẽme: المغرب al-Maġrib, ‘tetã kuarahyreikégua’; Vereve ñe'ẽme: ⵎⵓⵔⴰⴽⵓⵛ Murakuč 'Tupã retã') —héra tee hína Mburuvi Marruéko ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva Mageréve-pe, Áfrika ipehẽngue yvatépe, oñehembe'ýva paraguasu Atlántiko rehe ha para Yvy mbytépe rehe.
Upe ypo'i Hivyraytã ombojei Marruéko Európa yvyrusúgui. Ijerére ojejuhu kuarahyresẽ ngotyo tetã Arhélia —yvy pehẽngue ã mokõi retãgui oñohembe'ýva oñembotýma ary 1994 guive—, ñemby kuarahyreike gotyo ojejuhu upe yvy hérava Kuarahyreike Saára, yvate gotyo ojejuhu tetã Epáña, oñohembe'y yvy ha y rupive —Ceuta, Melilla ha opa umi plazas de soberanía— ha ñemby gotyo Mauritáña. Marruéko oñembojára Kuarahyreike Saára ijyvy apekue pehẽnguére, oiko rire ary 1975-pe Epáña ñesẽ upe kolóniagui ojehero akue Saára Epáñagua.
Marruéko ha'e upe tetã árave ojejuhuvehápe oiko tapichakuéra oñemoarandúva karaiñe'ẽre. Ary 1984 guive ary 2017 meve, Marruéko ha'e akue tetã peteĩva Áfrika pegua noĩri Áfrika Joatýpe. Hákatu, ojeheja toike jey tetã Marruéko upe atýpe, ára 30 jasyteĩ ary 2017-pe, oiko jave Amandaje Guasu 28ha Áfrika Joaty pegua, Etiopia retãme.
Héra ypy
Ko tetã héra tee áraveñe'ẽme ikatu oñembohasa guaranípe upéicha: Mburuvi Kuarahyreikégua. Al-Magrib, he'iséva Kuarahy reike, ojeipurumeméva ojehero hag̃ua ko tetã áraveñe'ẽme. Ojeipuru avei sapy'apy'a ko téra Al-Maġrib al-Aqṣà (Kuarahy reike mombyrýva) ombojuavy hag̃ua Marruéko retã upe yvy pehẽngue hérava Mageréve (Al-Maġrib) orekóva ipype umi tetã Tunísia ha Arhélia. Ko ñe'ẽ Marruéko ou upe távagui ha'e va'ekue Mburuvi itavusu ymaguare, táva Marrakech, upe te'ýi vereve omoñepyrũ akue, ha he'ise "Tupã retã".
Ymaguareite
Marruéko ijyvy apekue ko'ãgaguápe oiko tekovekuéra ymaguareite guive, amo ary 8000 Kirito mboyve guive, upépe oñepyrũ avei upe te'ýi vereve ha iñe'ẽ. Oiko jave umi Mburuvi Rróma pegua ha Mburuvi Fenísia pegua ojehero Mauritáña ko yvýpe, hákatu ndaha'éi ko tetã ko'ãgagua hérava Mauritáña.
Opa umi yvy apekue Áfrika ipehẽngue yvatégua, Marruéko ha Fez ijyvy ipype, mbeguehápe oike umi tetã guasu para Yvy mbytépe pegua ipype, oike kolónia ramóicha ha tenda oñemuhápe. Umi tapicha Fenísia pegua oguahẽvo hetaite ko yvy oñemoambue, ha upéi ko yvy ho'a Mburuvi Rróma pegua ipoguýpe, ojehero Mauritáña Tingitána. Amo sa'ary V, opávo upe Mburuvi Rróma pegua, ko yvy ho'a hetaite tetã ambuéva ipoguýpe, hákatu opaite yvytyrysýi Atlas ha umi yvyty guasu ambuéva opyta te'ýi vereve ipoguýpe.
Islã ñeguahẽ
Marruéko heko pyahuite oguahẽ rire Islã amo sa'ary VII ipahápe, ha heta avakuéra te'ýi vereve ojerovia, upéicha oñepyrũ tetãnguéra pyahu upe Emiráto Nekor pegua techapyrãme. Karai Uqba ibn Nafi, omoĩ va'ekue Mageréve ipoguýpe sa'ary VII jave, oguahẽ paraguasu Atlántiko peve. Hákatu pya'ehápe ko yvy osẽ Mburuvi Bagdad pegua ipoguýgui ha mburuvicha Indiri I, omoñepyrũ va'ekue Indiri ñemoñare ary 789-pe, oisãmbyhy ko yvýre. Upéicha Marruéko oñembotuichave ha imba'egusuvéva.
Irundy táva Marruéko Mburuvígui ha'e voi umi irundy táva ha'e akue Marruéko itavusu ymaguare: Fes, Marrakech, Meknes ha Rabat.
Európa retãyguakuéra ñeguahẽ
Sa'ary XV ha sa'ary XVI jave, tetã Poytuga oñepyrũ oike Áfrika yvyrusúpe ojapo hag̃ua ikolónia, Poytuga oisãmbyhyse opa Marruéko y rembe'ýre ha ñemu ijyvy apekuépe. Poytuga oñembojára peteĩháme upe táva hérava Ceuta rehe (1415), ha upéi táva Arcila ha Tánger (1471), Mogador (1506), Safí (1508), ha táva Mazagán rehe avei (1513). Umi Poytuga retãygua omopu'ã heita mongoraha mbarete umi táva ijerére, hákatu musulmã ñorairõhára oñembojára jey umi táva rehe.
Epáña retãyguakuéra oñembojára táva Melilla rehe ary 1497. Ary 1580 guive, Poytuga oike rire Epáña ipoguýpe, opa umi yvy pehẽngue Poytuga oreko Marruékope ojehasa Epáñape guarã avei. Ary 1640 Poytuga ohupyty jey isãso Epáña pegua, hákatu táva Ceuta opyta Epáña ipoguýpe ko ára peve.
Marrakech
Marrakech (Áraveñe'ẽme: مراكش Marrākuš; Vereve ñe'ẽme: Akkuc [Tupã retã]) ha'e hína peteĩ táva Marruéko retãme, itáva tuichavéva irundyha. Ojejuhu Marruéko ipehẽngue mbytéguape, upe yvytyrysýi Atlas ypýpe heta táva tuicha ambuéva mbytépe; 580 km táva Tánger pegua, 239 km táva Casablanca pegua ha amo 327 km táva Rabat pegua ñemby rupive.
Amo 928.850 tavayguakuéra oiko Marrakech ijyvy apekuépe. Ha'e voi peteĩ umi irundy táva pegua ha'e akue Marruéko itavusu ymaguare: Fes, Marrakech, Meknes ha Rabat.
Kuarahyreike Saára
Epáña retã osẽ rire ko yvýgui ary 1976-pe, tetã Marruéko ha Mauritáña oñembojára Kuarahyreike Saára rehe. Upe guive, ko yvy pehẽngue oĩ Marruéko ipoguýpe ko'ãga meve, hákatu opa umi tetã ambuéva ONU pegua nomoañetéi upéicha ha upe Tavakuairetã Saáragua Árave Jekopytyjojáva ojerure Kuarahyreike Saára ojapo hag̃ua hetã. Mauritáña omoĩ ipoguýpe heta táva Kuarahyreike Saára ipehẽngue ñembyguápe.
Benito Mussolini
Benito Amilcare Andrea Mussolini (Predappio, 29 jasypokõi 1883-Giulino, 28 jasyrundy 1945), ojekuaa porãve ichupe Benito Mussolini ramo, ha'e akue peteĩ ñorairõhára, polítiko ha Itália mburuvicha guasu.
Língua geral
Língua geral (Poytugañe'ẽme: Ñe'ẽ pavẽ) niko peteĩ tupi ha guarani ñe'ẽ oñeñe'ẽ akue Pindoráma retãme saro'y XVII pahápe guive ha saro'y XX meve, ko'ãga katu noñeñe'ẽvéima. Ko ñe'ẽ ou tupi ñe'ẽgui, oñemoambuévo ha ojejoparávo ambue tupi ha guarani ñe'ẽre. Oñembovo mokõi ñe'ẽ ambuéva: ku língua geral amazônica (oñeñe'ẽvagui Amasónape) ha língua geral paulista (oñeñe'ẽvéva São Páulo retãvorépe ha ijerére). Upe ñe'ẽ Amasonagua oñemoambue ha saro'y XIX guive omoheñói ko ñe'ẽ ko'ãgagua héra ñe'ẽngatu (nheengatu), oñeñe'ẽitéva Pindoráma rembe'y Venesuéla ha Kolómbia rehe.
René Descartes
Arandupykuaaty ha tembikuaaty rape ha'e ojapóva, ha'e omohechaukáva iñarandukápe hérava Tekorã ñasãmbyhy hag̃ua ñane apytu'ũre (1628) ha omyesakã porãve iñarandukápe hérava Aporeko ñemombe'u (1637), umíva rupive omohenda peteĩ juavy hesakãva oñemomombyrývo pe escolástica oñembo'éva mbo'ehaorusúpe. Hembiapokue ndahasýi ha ndaipukúi —iñarandukápe hérava Aporeko ñemombe'u ohechaukánte irundy tekorã— ha ojokase umi jepy'amongeta ijapyra'ỹva escolástica rehegua. Oipuru papapykuaa imba'e rechapyrã ramo, opaségui pe silogismo Aristóteles omboypýva ha Ára Mbytegua pukukuévo yvypóra oipuru. Heta mba'e Descartes arandupykuaatýpe ou Aristóteles ñeimo'ãgui, estoicismo pyahúgui saro'y XVI megua ha umi iñarandúvagui Ára Mbyteguápe.
Iñe'ẽnga arandu herakuãvéva niko "Ajepy'amongeta, upéi aime", oĩva iñarandukápe hérava Aporeko ñemombe'u (1637) ha iñarandukápe Arandupykuaaty rekorãnguéra (1644), mba'e tuichaitéva py'amongeta rapépe ojejapóva Yvy vore kuarahyreikeguápe, ombohováiva pe mba'eandugua reko rehe ojejapóva Ingyatérrape.
Mba'e ituichaitéva René Descartes rembiapokue tembikuaatýre ha papapykuaáre. Oipytyvõ avei mba'erekokuaa ha tesapekuaa ñemyesakãhápe. Pe ypykatu omohendáva cartesiáno ogueraha Descartes réra. Oje'e hese ha'eha pe omboypýva ysajarekokuaa ohesa'ỹijóva, mba'e ombojoajúva álgebra ha ysajarekokuaa, upe mba'égui osẽ jeipapa sa'ikue rehegua.
Bactrocera angustifasciata
Bactrocera angustifasciata jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1989.
Teresa (1989)
Teresa ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Méhikogua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava Televisa. Oñepyrũ ára 7 jasypoapy 1989-pe ha opa ára 26 jasyteĩ 1990-pe iñembyatýva 125 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Salma Hayek, Rafael Rojas, Daniel Giménez Cacho y Miguel Pizarro.
10 jasypateĩ
Ára 10 jasypateĩ ha'e ára 314ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 315ha umi ary hekope'ỹme. Umi 51 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Pindoráma Retãvorekuéra Joaju
Pindoráma Retãvorekuéra Joaju (poytugañe'ẽme: Estados Unidos do Brasil), ha'e akue peteĩ téra oñemoĩ akue Pindorámame ary 1889 guive 1968 peve, ko téra oñemoĩ ichupe ho'a rire Pindoráma Mburuvi 1889-pe.
Tavakuairetã Tuja (1889-1930)
Mburuvicha guasu Pedro II ndahaʼevéima mburuvicha guasu peteĩ golpe de Estado oiko akue 1889-pe, kóva ojapo mburuvicha guasu pyahu Deodoro da Fonseca-pe. Kóva oiko hague tetã omoĩ téra pyahu ha'éva Pindoráma Retãvorekuéra Joaju. Ary 1889 guive 1930 peve oñesãmbyhy jekopytyjoja léi guasúpe rupive.
Umi ary sa'ary XIX ypýpe, taperyva ñemu ohasa eiratãme, ha oiko chugui pe ovendevéva Pindorámagui tetã ambuévape. Kóva ombotuichave Pindoráma virureko ha hetaiterei yvypóra Európa-gua ou oiko Pindorámame, umi apytépe hetavéva ha'e umi Itália ha Alemáña megua.
Ko ára pukukue hérava "Tavakuairetã Tuja" opa 1930 oiko haguẽ peteĩ golpe militar omoĩva Getúlio Vargas-pe mburuvicha guasu pyahurã.
Era vargas (1930-1945)
1930-pe peteĩ junta militar aisãmbyhy tetã-pe, ha oiko Getúlio Dorneles Vargas mburuvicha guasu pyahu. Kóva oiko hag̃ue umi clase mbytepegua ojupi ha umi taperyva rykue gua katu oguejyv.
Carrossel
Carrossel, ha'e akue peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo akue ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva herava SBT.
13 jasypoteĩ
Ára 13 jasypoteĩ ha'e ára 164ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 165ha umi ary hekope'ỹme. Amo 201 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Língua geral paulista
Paulista niko peteĩ tupi ha guarani ñe'ẽ oñeñe'ẽ akue São Páulo retãvorépe ha ijerére, Pindoráma retãme saro'y XVI pahápe guive ha saro'y XX meve, ko'ãga katu noñeñe'ẽvéima. Ko ñe'ẽ ou tupi ñe'ẽgui, oñemoambuévo ha ojejoparávo ambue tupi ha guarani ñe'ẽre, umi bandeirante kuéra oñepyrũ oipuruite tupinamba ñe'ẽ, ha upéi omoambue ha ojehe'a ambue ñe'ẽre ha upéicha oñepyrũ ko língua geral paulista.
Manojára (mbo’aváva)
Heta arandupýe, Manojára oñembo’ava heta ta’ãngáre, kuña térã kuimba’éicha.
Pakova'a
Pakova'a ha'e pakova máta yva oje'ukuaáva oparupi yvy ape ári, iñepyrũme okakuaa Ñembykuarahyresẽ Ásia-pe ha upéi oñemosarambi oparupi yvy hakumívare.
Yva ipuku ha ikarapãmíva, ipire sa'yju térã hovyũ. Ojeipuruite tembi'u apópe, ikatu ñambochyryry, ñambopupu térã ñambichy, ipýra avei oje'u, térã mahe'ẽicha.
Bactrocera angustifinis
Bactrocera angustifinis jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Hardy, 1982.
María Elena Walsh
María Elena Walsh (Ramos Mejía, 1930- Buenos Aires, 2011) ñe’ẽpapára Argentinagua.
Andy Warhol
Andrew Warhola (Pittsburgh, 6 jasypoapy 1928-Nueva York, 22 jasykõi 1987), ojekuaavéva Andy Warhol ramo, ha'e akue peteĩ tembiapoporã apohára ha ñoha'ãngahára Amérika Retãvorekuéra Joaju pegua omboypy ha omotenonde va'ekue pe pop art. Omba'apo herakuã porãite reheve moha'angahára ramo, Warhol ikuaapyre oparupi omba'apóvo adquirió ñembosa'y, ta'angamýi ha ñe'ẽporãhaipyre apópe, herakuãporã ningo oguahẽ ichupe katupyry ñemomarandúpe ndive, upéicha omba'apo avei omoirũvo umi tembiapoporã apohára ha umi iñarandúva, térã umi imba'ehetáva ha umi ñoha'ãngahára.
Warhol oipuru mba'e opaichagua omoheñói hag̃ua hembiapokue, ha'éva ñemoha'anga ojejapóva jehai rupive, ñembosa'y, ta'ãngakarãi, fóto, ñeñopĩ, ta'angamýi ha pupoty. Pe musaróga Andy Warhol, ojejuhúva Pittsburgh-pe, oguereko hembiapokue ojehechauka hag̃ua opa ára.
Warhol ñe'ẽnga herakuãitéva ha'e: «Tenonderãme opavave herakuãta 15 aravo'i jave». Ko ñe'ẽnga omomarandu mba'éichapa ta'angambyry, Internet ha umi ñemoirũha (ha'éva Facebook térã Instagram techapyrãme) ipu'akaitéta avano'õme ha tapichakuéra apytépe.
Omano guive 1987-pe, hetaite ojehechauka ha oñehesa'ỹijo hembiapokue oparupi, ojehechakuaa ichupe peteĩ umi tembiapoporã apohára ituichavéva sa'ary XX pegua.
Tánger
Amo 947.952 tavayguakuéra oiko Marrakech ijyvy apekuépe. Ha'e voi tetãvore Tánger-Tetuán-Alhucemas itavusu.
4 jasypoteĩ
Ára 4 jasypoteĩ ha'e ára 155ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 156ha umi ary hekope'ỹme. Amo 210 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Lugo
Lugo ha'e táva tetã Epañagua. Ko távape oiko 98.276 ava (2019 ary jave).
9 jasypateĩ
Ára 9 jasypateĩ ha'e ára 313ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 314ha umi ary hekope'ỹme. Umi 52 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Radoje Domanović
Radoje Domanović (16 jasykõi, 1873 – 17 jasypoapy, 1908) ha'e kuri peteĩ haihára Seviagua, momaranduhára ha mbo'ehára, herakuãitéva imombe'u mbykýre satírico.
Hekovépe
Radoje Domanović heñoi kuri táva Ovsište okápe, Sévia mbytepe, Miloš Domanović peteĩ mbo'ehára upépegua ha Persida Cukić, osẽva Pavle Cukić-gui, ha'éva mburuvicha ñorairõhára Seviagua. Mitãrõguare ohasa táva Gornje Jarušice-pe, Kragujevac ypýpe, oho mbo'ehaópe upe távape. Osẽ mbo'ehaógui Kragujevac-pe ha oho Facultad Filosofiagua pe Universidad de Belyratpe, upépe oñemoarandu ñe'ẽ rehegua ha Sévia marandekóre.
Pe 1895 apytépe, Domanović omba'apo ramõ, ombo'e Pirot-pe, Sévia ñembýpe, upe táva osẽ ramo Mburuvi otománogui. Pirot-pe, oikuaa Jaša Prodanović-pe (1867–1948), mbo'ehára ha activista oipytyvõ omoambue hag̃ua hemiandu tetã ñesãmbyhýre. Upépe oikuaa avei hembirekorãme, Natalija Raketić (1875–1939) peteĩ mbo'ehára mboriahu Sremski Karlovci pegua, oipytyvõta ichupe hekove aja, ha oguerekóta avei hendive irundy memby.
Oike guive Partido Radical del Pueblo-pe, oike ñorãirõme pe régimen dinastia Obrenović ndive ha ojei upégui ha oho Vranje-pe upe 1895 pahápe ha upéi 1896-me oho jevy Leskovac-pe. Ombo'e aja Domanović oñepyrũ avei omba'apo haihára ramo, ombokuatia rire 1898-pe hembiapokue oñe'ẽ vaíva hetã sãmbyhýre ha ojekuaa ava atýpe, ha'e ha hembirekópe oñemosẽ hembiapógui ha Domanović ova va'erã hogagua ndive Belyrat-pe.
Belyrat-pe, oñepyrũ omba'apo hapicha kuéra haihára ndive ha ojapo “Zvezda” (Yvága) kuatia arandu semanal ha kuatia arandu político oposición gua “Odjek” (Ñe’ẽ ryryi). Upe ramo guare oñepyrũ ohai ha ombokuatia peteĩha historia satírica, ha’éva “Aña” ha “Mborayhu jejokoguáva”. Upei ojupíma herakuãme ha ou hembiapokuéra ojeikuaavéva, “Tendota” (1901) ha “Stradija” (1902), upávape oñarõ ha ojepilla hetã sãmbyhýre.
Oiko rire pe golpe de estado ojeityhápe Aleksandar Obrenović-pe 1903-pe, Domanović omba'apo escriba ramo Ministerio de Educacion-pe ha pe mburuvicha pyahu oheko mbo'e chupe Alemáñame peteĩ ary voi, Munich-pe. Ou rire Sévia-pe jevy, Radoje ipochy ndoikoi hague mba’eve iporãva Séviape. Oñepyrũ ojapo ha'e ikuaita arandurã político semanalmente osẽva “Stradija” hero, upepe oñe’ẽ vaipa jey hetã jekopytyjoja pyahúre, umi ihaiha kuéra naimbaretevéima yma guaréicha.
Radoje Domanović omano mbyte aravo ohasa rire pyhare mbyte, 17 jasypoapy jave 1908 ary pe, oguereko ramo guare 35 ary avei, oñorairõ heta rire neumonía crónico ndive ha mba'asy po'i avei. Oñeñotỹ tyvyty pyahúpe Belyrat-pe oĩva. Hembiapokue pyahuvéva okañy Ñorairõ Guasu Peteĩha aja.
Tembiapo literario
Radoje Domanović rembiapo herakuãvéva, oĩ ijapytépe:
Joajuha
Tembiapo renyhẽ Radoje Domanović (Avañe'ẽ) (Seviañe'ẽ) (Ingleñe'ẽ)
Alejandra Pizarnik
Flora Alejandra Pizarnik (Buenos Aires, 29 jasyrundy1936- ibidem, 25 jasyporundy1972) ñe’ẽpapára Argentinagua.
Língua geral amazônica
Língua geral amazônica (Poytugañe'ẽme: Ñe'ẽ pavẽ Amasóna pegua) niko peteĩ tupi ha guarani ñe'ẽ oñeñe'ẽ akue Amasónape, Pindoráma retãme saro'y XVII pahápe guive ha saro'y XX meve, ko'ãga katu noñeñe'ẽvéima oñemoambuégui ha ojejoparágui ambue tupi ha guarani ñe'ẽre, upéicha oĩ ko'ãga ko ñe'ẽ héra ñe'ẽngatu (nheengatu), oñeñe'ẽitéva Pindoráma rembe'y Venesuéla ha Kolómbia rehe, ha oúva língua geral amazônica pegua.
Língua geral amazônica niko língua geral peteĩ iñembovo yvate pegua, upe ñembygua niko héra língua geral paulista ha oñeñe'ẽ akue São Páulo retãvorépe ha ijerére.
Chiquititas (2013)
Chiquititas, ha'e akue peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo akue ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva hérava SBT, ary 2013. Ku tembiasagua'u ojoguaha Chiquititas ojejapóva ary 1995-pe, ta'angambyry mbohasáva hérava Telefe, Argentina-gua.
Fúgua amunda
Fúgua amunda (epañañe’ẽme: Distrito de Fuwa, hérava hapõñe’ẽme 不破郡, Fuwa-gun), ha’e peteĩ amunda oĩméva Gíhu huvichandápe, Hapõme. Fúgua amundápe oiko 33.623 tavaygua (jasypápe, ary 2019 jave), ha hi’área ohupyty 106,37 sp². miniaturadeimagen|Fúgua amunda [[Gíhu huvichao|Gíhu huvichandápe.]]
Bactrocera anthracina
Bactrocera anthracina jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1971.
Boris Izaguirre
Boris Rodolfo Izaguirre Lobo (Caracas, 23 jasyteĩ 1965) ñe’ẽpapára Españagua-Venesuélagua.
Corações Feridos
Corações Feridos, ha'e akue peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo akue ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva herava SBT.
8 jasypateĩ
Ára 8 jasypateĩ ha'e ára 312ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 313ha umi ary hekope'ỹme. Umi 53 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
2022
2022 ha'e ary ohasámava, oñepyrũ akue arapoteĩme, upe arapapaha Gyregório pegua ojepapávo.
Joaju
...2021-2022-2023...
Mekine
Mekine térã Meknes (Áraveñe'ẽme: مكناس Marrākuš; Vereve ñe'ẽme: ⵎⴽⵏⴰⵙ [amknas]) ha'e hína peteĩ táva Marruéko retãme. Ojejuhu Marruéko ipehẽngue yvateguápe, upe yvytyrysýi Atlas ypýpe. Ary 1996, Unesco he'i ko táva ha'e niko tembiejakue Yvypóra reko pegua, ojehechágui ko távape opaichagua óga guasu ha tupão ymaguare.
Amo 632.079 tavayguakuéra oiko Marrakech ijyvy apekuépe. Ha'e voi peteĩ umi irundy táva pegua ha'e akue Marruéko itavusu ymaguare: Fes, Marrakech, Meknes ha Rabat.
Gengis Kan
Gengis Kan (16 jasyporundy ary 1162-18 jasypoapy ary 1227) ha'e akue peteĩ ñorairõhára ha mburuvicha guasu Mongólia pegua, ombojoaju akue umi tribu mongóle, upéicha ojapo Mongólia Mburuvi, ha oiko ichugui pe Kã guasu peteĩha, ko mburuvi ha'e akue pe tetã ituichavéva mokõiha yvy tembiasakuépe, upéicha Gengis Kan poguýpe ogueraha umi mongolekuéra ondyry ha oñemomba'e heta tetã ijykereguáre, upe rupi Mongólia ohupyty peteĩ yvy pukukue tuichaitéva, Európa Kuarahyresẽ guive paraguasu Py'aguapy peve, ha Sivéria guive amo Mesopotámia peve, Índia ha Indochína avei.
Oñepyrũkuévo ombotuichave Mongólia Mburuvi, ondyry ha ojoaju hetaiterei tavetãre ha mburuvi imbaretetereíva Ásia pegua, ha'ehaícha umi mburuvi oĩ va'ekue Chína-pe, pe kanato Kara-Kitai, Mburuvi Korasmio ha pe Mburuvi Tangúte.
Olaf Scholz
Olaf Scholz (Osnabrück, Sahóña Yvýi, Kuarahyreike Alemáña, 14 jasypoteĩ 1958) ha'e peteĩ ojokuaikuaáva Alemáña megua omba'apóva canciller Alemáña megua ramo 8 jasypakõi 2021 guive. Ha'e niko Partido Socialdemócrata de Alemania atygua (SPD).
Gengis Kan
Héra heñóivo Temudjin ha hi'ararecha Ypa Vaikály ypýpe, oiko rire ichugui mburuvicha oho ondyry pe Mongoraha Guasúre Chína retãme ha ohasa rire upe rupi oho oñemomba'e Mburuvi Tangúte rehe, upéicha oñepyrũ omoĩ Chína ipoguýpe.
Gengis omano ohecha mboyve hetã ituichakueitépe, hákatu opaite umi Mongólia mburuvicha guasu ojupi hapykuépe omomorã ichupe ha omomba'eguasu ichupe he'ígui hikuái hetã pokatu oñepyrũ Gengis rembiapópe. Ondyrývo umi tetã ijykeguáre hetaite oporojuka, ndojukái umi ñorairõhára añónte, ojukapaite avei tetãyguakuéra noñorairõiva, oje'e ojuka amo 30 sua térã 60 sua tapicha.
George Harrison
George Harrison (Liverpool, 25 jasykõi 1943-Los Ángeles, 29 jasypateĩ 2001) ha'e akue peteĩ atõi apohára tembipu opaichagua ombopukuaáva, opurahéiva ha purahéi apohára, mba'eapohára ha ta'angamýi apohára Tavetã Joaju pegua. Ojeikuaáramo jepe John Lennon ha Paul McCartney niko umi ohaivéva purahéi pyahu ko atýpe, Harrison ohai heta purahéi ambuéva avei, umíva apytépe oĩ «I Need You», «Taxman», «I Me Mine», «Within You Without You», «Old Brown Shoe», «It's All Too Much», «While My Guitar Gently Weeps», «Something» ha «Here Comes the Sun».
Ojei rire The Beatles, omba'apo ijehe ha omosẽ purahéi aty All Things Must Pass (1970). Upe rire, omba'apoite ha ojapo heta purahéi pyahu. Jasypateĩ ary 2001-me, Harrison omano orekóvo 58 ary iñe'ãvevúi akytã'aígui.
Elvira Lindo
Elvira Lindo Garrido (Cádiz, 23 jasyteĩ 1962) ñe’ẽpapára Españagua.
Ára Mbytegua
Ára Mbytegua niko Európa ha tetãnguéra ijykegua rembiasa pukukue oñepyrũ saro'y V aja, ho'árõguare Kuarahyreike Rróma Mburuvi ary 476-pe, ha opa saro'y XV-pe, Kiritóval Kolõ oguahẽvo Amérika-pe ary 1492-me, térã ary 1453-pe ho'árõguare Mburuvi visantíno, upe aryitépe ojejapo avei kuatiajopyha peteĩha —oñemonguatiávo Tupã ñe'ẽngue ryru Gutenberg pegua— ha opávo pe Sa Ary ñorairõ.
Ñañe'ẽvo mba'éichapa Ára Mbytegua iñambue Ára Ymaguarégui, jahecha oñemoambueháicha virurekóre, Ára Ymaguare pukuévo ojehecha oĩ tembiguái omba'apo arã ojehepyme'ẽ'ỹre ha umíva niko omomba'eheta tetãnguéra, hákatu Ára Mbytegua aja ojehecha chokokue omba'apo oparupi ha oñemitỹve ojehepyme'ẽve hag̃ua, tetã rekuáire avei jahecha Rróma Mburuvi mbaretekue oñemosarambi ha oñemopehẽ oparupi; ha tetãnguéra reko teére ha avano'õ arandupýre ojehecha mba'éichapa oñemoambue Ára Ymaguare reko tee ha ojegueraha iñarandupy Hesu rape térã Islã reko teépe (ã mokõiva ijehe'a'ỹre).
Bactrocera antigone
Bactrocera antigone jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
7 jasypateĩ
Ára 7 jasypateĩ ha'e ára 311ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 312ha umi ary hekope'ỹme. Umi 54 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Ourense
Ourense ha'e táva tetã Epañagua. Ko távape oiko 105.233 ava (2019 ary jave).
Kópa Amérika
Mandu'apy
http://larepublica.pe/deportes/869433-copa-america-2019-confirman-que-16-selecciones-disputaran-el-torneo
UEFA Euro 2012
UEFA Euro 2012 (héra tee hína Európa Mangapy Ñembosarái Guasu UEFA 2012 térã UEFA EURO 2012™) hérava avei Euro 2012, ha'eva'ekue mangapy aty 14ha oha'ã umi tetã ñembosarái atykuéra oĩva Európa Vakapipopo Atykuéra Joatýpe (UEFA). Ojejapo Poloña ha Ukyaña retãme ára 8 jasypoteĩ guive ára 1 jasypokõi meve 2012 arýpe.
1810
1810 (MDCCCX) ha'e peteĩ ary oñepyrũ akue peteĩ arakõi.
Jasyteĩ
27 jasyteĩ: Tomás Gomensoro Uruguái mburuvicha guasu 1872 guive 1873 peve.
Jasyapy
1 jasyapy: Frédéric Chopin, compositor Polóña-gua.
Jasypokõi
4 jasypokõi: Lorenzo Salvi, tenor Itália-gua
Bactrocera apicalis
Bactrocera apicalis jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Meijere, 1911.
Tekombo'e
Tekombo'e hína oiko tapichakuéra oñemoarandúvo ha oñembokatupyrývo tembikuaa ha mbo'eha rupive. Tekombo'e rupive oñembohasa tapichakuérape tembikuaa yvóra, tekove térã peteĩ tetã rehegua, upéicha tapichakuéra oikuaave ha ikatu oipuru porãve imba'ekuaarã.
Túva ha sy ikatu ohekombo'e iñemoñarekuérape hogaitépe, ohechaukávo ichupekuéra mba'éichapa iñakãporã va'erã, mba'épa ivaíva ha heta mba'e tekoporã rehegua. Mbo'ehára omoarandu hemimbo'ekuérape peteĩ mbo'ehaópe, upépe ombokatupyry ha oipytyvõ ichupekuéra oipuru porã hag̃ua hikuái tembikuaaty opaichagua.
Epañóla
Epáñola (Haiti krióllome: Ispayola; ha ), ha'e peteĩ ypa'ũ oĩva para Karívepe orekóva ijyvy apekuepe mokõi tetã hekosãsóva, Haiti ipehẽngue kuarahyreikeguápe ha Tavakuairetã Ndominikagua ipehẽngue kuarahyresẽyguáme. Ko ypa'ũre niko ojejuhu ijerére Kúva ha Hamáika kuarahyreike gotyo ha tetã Puerto Rríko ypa'ũ kuarahyresẽ ngotyo. Ypa'ũ Epáñola ha'e niko pe ypa'ũ tuichavéva mokõiha umi para Karíve ypa'ũ apytépe. Epáñola ha'e pe peteĩ yvy Epáña megua pe Yvy Pyahupe, Kiritóval Kolõ oguahẽ rire ko ypa'ũme oúvo guare Amérikape ary 1492-pe, ha ojuhuvo kóvape umi taíno.
Ha'e pe ypa'ũ 22.ª tuichávevaha yvýpe, ha avei pe ypa'ũ hetaveva oguerekóva tetãyguá opaite yvýpe ha pe hetaveva oguerekóva tetãyguá Amérikape, oguerekovo 21.3 sua.
Mauro Lugo
Mauro Javier Lugo Verón ñe'ẽasahára ha ñe’ẽpapára paraguáigua oháiva guaraníme.
Lugo heñói Santa Rosa (Paraguáipe) 12 jasykõi 1979 jave. Ñe’ẽpapára, mbo’ehára, momaranduhára ha tekóre omba’apóva, oporombo’e heta mbo’ehao oĩva tetãpýrepe ha ko’ãga omotenonde ñe’ẽ porã rehegua tekombo’e, Mbo’ehao Vusu Tetãmeguápe. Avei omoakã momarandu rehegua tembiapo ñe’ẽ myasãiha guive. Omba’apo avei heta ñe’ẽ guaraní rehegua jetypekápe.
Pirasẽmba
Pirasẽmba hína umi ára pirakuéra osẽmbáva omoñemoña hag̃ua ha ombo'a hag̃ua, upe arakuéra aja umi pira ovapa y akã rendápe térã ohopa y ndahypýi rendápe, ko ñe'ẽngue ou pira ha ñesẽ ñemoĩvo oñondive.
Pirasẽmba hína ojehu opa ary upe ysyry Paraguaýpe ha umi ysyry oĩva ijerére ha Pantanal (Mato Grosso ha Mato Grosso do Sul, Pindoráma retãme). Arakuéra oiko jasypa guive jasyapy peve, upe aja, pirakuéra oho ysyry akãme ombo'a hag̃ua ha sapy'apy'a oñembotove pirakutu, pirakuéra omoñemoña va'erã ha avakuéra ndoipirakutúi.
Kuarahyresẽ Mbytegua
Kuarahyresẽ Mbytegua ha'e peteĩ yvy pehẽngue Kuarahyreike Ásiape ha para Yvy mbytépe rembe'y kuarahyresẽyguápe, upéicha ojehero ko yvy ojejuhúgui Európa kuarahyresẽ gotyo ha pe yvy Kuarahyresẽ Mombyrygua kuarahyreike gotyo.
Ko yvy pehẽngue ipype ojejuhu Arávia Saudíta, Ehíto, Varéĩ, Chípere, Chípere Yvategua, Arávia Emiráto Joapykuéra, Iráke, Iran, Israel, Paletína, Horytáña, Kuáite, Lívano, Omã, Katára, Síria, Turykía, Jemẽ, Georgia, Ayméña ha Aservaijã.
6 jasypateĩ
Ára 6 jasypateĩ ha'e ára 310ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 311ha umi ary hekope'ỹme. Umi 55 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
13 jasypo
Ára 13 jasypo ha'e ára 133ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 134ha umi ary hekope'ỹme. Umi 232 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Pontevedra
Pontevedra ha'e táva tetã Epañagua. Ko távape oiko 83.260 ava (2020 ary jave).
Bactrocera apicofuscans
Bactrocera apicofuscans jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Yvytyrysýi Atlas
miniaturadeimagen|300x300px|Yvytyrysýi Atlas Yvytyrysýi Atlas ha'e peteĩ yvytyrysýi oñemyasãiva amo 2400 km, yvy pehẽngue ojehero Mageréve-pe, Áfrika ipehẽngue yvate kuarahyreiképe. Ko yvytyrysýi oñemyasãi tetã Tunísia rehe, Arhélia rehe ha Marruéko retãre avei. Hu'ã yvatevéva ha'e yvyty Toubkal, 4165 metro ijyvatekue, oĩva Marruéko ipehẽngue ñemby kuarahyreiképe. Yvypóra aty oiko Atlas yvytyrysýipe ha'e verevekuéra, umíva oiko Marruéko ha Arhélia retãme.
Bactrocera apicofuscans
Marandeko
Jaho’i’ohára Tsuruta & White, 2001.
Yvytyrysýi Atlas
Yvytyrysýi Atlas ombojei Saára ha para Yvy mbytépe mongoraháicha, upévare upe yvy ojeiko'ỹha Saára iñapekãmbaitéva ha iperõitéva.
Lucía Etxebarria
Lucía Etxebarria Asteinza (Valencia, 7 jasypakõi 1966) ñe’ẽpapára Españagua.
Colégio Brasil
Colégio Brasil, ha'e akue peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo akue ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva hérava Sistema Brasileiro de Televisão. Oñepyrũ ára 6 jasypo-pe ha opa ára 20 jasyporundy ary 1996-pe iñembyatýva 117 pehẽngue. Ohai Yoya Wursch ha omotenonde Roberto Talma ha José Paulo Vallone.
Giuseppe Oristanio ojapo ava tee, hembiasagua'u omombe'u peteĩ kuña mbo'ehára ñaña, ojapóva Maria Padilha. Taumaturgo Ferreira, Patrícia de Sabrit, Paulo Nigro, Ana Kutner, Ítala Nandi, Cláudia Lira, Edwin Luisi, Afonso Nigro, Fausto Maule ha Henri Pagnocelli ojapo akue avei ava tee.
15 jasypoteĩ
Ára 15 jasypoteĩ ha'e ára 166ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 167ha umi ary hekope'ỹme. Amo 199 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
14 jasypoteĩ
Ára 14 jasypoteĩ ha'e ára 165ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 166ha umi ary hekope'ỹme. Amo 200 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Bactrocera apiconigroscutella
Bactrocera apiconigroscutella jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew & Raghu, 2002.
Amérika Retãvorekuéra Joaju ñorairõ
Tetãvore Joapykuéra ñorairõ (Ingleñe'ẽme: American Civil War) oiko oñombohovakévo Tetãvore Joapykuéra amo ary 1861 guive 1865 peve. Oñepyrũ oñorairõ oikógui tetãvorekuéra oipota gueteri tembiguái reko hetãme ha oimeraẽ ambuéva ndoipotavéima, upéicha jasyrundy 1861-me Amérika Retãvorekuéra Oñembyatýva ondyry Fort Sumter rehe Yvy Karolina-pe, Abraham Lincoln ojupi riremi Tetãvore Joapykuéra mburuvicha ramo. Umi tetãvore ambuéva Joatýgui oguerosapukái ijeroviaha Tetãvore Joapykuéra léi guasúre ha upéicha ombohovái hikuái Amérika Retãvorekuéra Oñembyatýváre, ohekágui umi Oñembyatýva toiko hetave tembiguái reko ijyvýpe.
Umi 34 tetãvore apytépe, oĩ va'ekue Tetãvore Joapykuérape jasykõi 1861-me, 7 tetãvore ohekáva tembiguái reko oguerosapukái ojeiseha Tetãvore Joapykuéragui ojapo hag̃ua Amérika Retãvorekuéra Oñembyatýva. Oñembohetave hikuái oikégui ijatýpe irundy tetãvore ambuéva. Upéicha umi tetãvore oñembyatýva niko Yvy Karolina, Misisípi, Florida, Alaváma, Georgia, Luisiana, Texas, Virginia, Arkansas, Tenesi ha Yvate Karolina. Ojehero "Joaty" umi tetãvorekuéra ambuéva ndoipotavéima tembiguái reko ha opytaséva Tetãvore Joapykuéra poguýpe, 23 tetãvore.
Port Louis
Port Louis ha'e voi Maurísio retã itavusu ha itáva orekovéva tavayguakuéra ipype. Ojejuhu ko ypa'ũme hérava Maurísio ipehẽngue kuarahyreikeguápe, ary 2012-pe ojeipapa oiko ko távape amo 149.194 tavayguakuéra. Umi karai Hyãsia retãygua omoñepyrũ ko táva ary 1735-pe.
Rodrigo Villalba
Rodrigo Javier Villalba Benítez (2 jasyapy ary 2006, Paraguái) ha'e peteĩ vakapipopo oha'ãva paraguáigua, kóva oñembosarái ñumbýtepe, Guaireña F.C-pe, Paraguái Peteĩha Divisiõme.
Mangapy Atyguasupe
Oñeheñói kuri oho hag̃ua oñembosarái Kámpeonato Ñembyamérikano Mangapy pegua Sub-17 2023 peguape, Paraguái Atyguasu Mangapy oha'ãva Sub-17 hyepype.
Amérika Retãvorekuéra Joaju ñorairõ
Joaty ha umi Oñembyatýva pya'eite oñembosako'i ha heta tapicha omondo hikuái ñorairõhápe, irundy ary pukukuévo. Joaty ipu'aka umi Oñembyatývare hetaite ñorairõha aty ruvicha oñeme'ẽgui ñorairõhápe. Irundy ary pukukuévo tuicha oñorairõ hikuái ha ojehechakuaa amo 620 000 térã 750 000 tapicha omanoha. Umi Oñembyatýva oñehundi ha opa tembiguái reko Tetãvore Joapykuérape, upéicha amo 4 sua tembiguái hekosãsóma. Opa rire ñorairõ, Tetãvore Joapykuéra oñembosako'i toiko hag̃ua ñemyatyrõ oparupi ha oheka ome'ẽ tekoiterape umi tembiguaikuépe.
Frank Lloyd Wright
Frank Lloyd Wright (Richland Center, 8 jasypoteĩ 1867 - Phoenix, 9 jasyrundy 1959) ha'e akue peteĩ jogapokuaahára ha haihára Amérika Retãvorekuéra Joaju pegua omoha'anga amove 1000 tembiapo oñemopu'ã hag̃ua, umívagui 532 añónte oñemopu'ãmba. Wright omoha'anga ha omopu'ãse óga ojehecha porãva tekohápe, iporãmbaitéva umi mba'e ambuévare ijerére ha tapichakuérare, ko tembiaporape ojehero jogapokuaa tekove rehegua.
Ary 2019 jave, Unesco ohechakuaa poapy Wright rembiapokue "Yvypóra reko rembiejakue" ramo. Ha'éva:
5 jasypoteĩ
Ára 5 jasypoteĩ ha'e ára 156ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 157ha umi ary hekope'ỹme. Amo 209 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Amélie Nothomb
Fabienne Claire Nothomb,  Amélie Nothomb (Etterbeek, 13 jasypoapy 1966) ñe’ẽpapára Véyhikagua.
Tarúi (Gíhu)
Tarúi (垂井町 Tarui-chō?) ha’e peteĩ táva oĩméva Gíhu huvichandápe, Hapõme. Oñeimo’a pe távape oiko 26.792 tavaygua, ha hi’área ohupyty 57,09 km². miniaturadeimagen|Tarúi poyvi. miniaturadeimagen|Tarúi guarakapa.
Tavakuaaty
Jehechaháicha mba’ekuaápe hapõygua avajeipapa rehegua, kóva ha’e pe Tarúi tavaygua ary pahaguekuérape.
Tesatũ
Tesatũ ningo pe ndohecháiva mba'eve térã sa'imínte ohecha (ohechakuaánte mba'ekuéra ysaja ha sa'y). Py'ỹinte tapichakuéra itujamíva hesa rasy ha ndohechavéi (techapyrã, umi hesaravẽva), oĩ avei ambuéva okaru vai térã ndorekói hembi'urã térã hi'upyrã iporãva ha hesa rasy upévare, ambuéva katu ohasa asy ojehúgui hese mba'e vai omohesatũ ichupe, ha oĩ ambuéva upeichaite heñói (imitã'ikuévo guive ndohechái).
Oĩ katu umíva ndohechakuaái sa'ykuéra térã ndohechakuaái mba'épa pe sa'y ohecháva, umíva ojehero are sa'y recha'ỹva.
Umi ndohecháiva oipuru braille omoñe'ẽ hag̃ua (peteĩ achegety oñeñandúva ñande po rupi), ikatu oipuru avei jagua oisãmbyhykuaáva oho porãve hag̃ua ohosehápe.
Tapichakuéra hesatũva herakuã porãitéva hína Louis Braille, pe omboypýva braille achegety, Stevie Wonder, Ray Charles ha Helen Keller.
5 jasypateĩ
Ára 5 jasypateĩ ha'e ára 309ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 310ha umi ary hekope'ỹme. Umi 56 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
A Coruña
A Coruña ha'e táva tetã Epañagua. Ko távape oiko 245.711 ava (2019 ary jave).
Y yvágagui ho'áva
Y yvágagui ho'áva niko pe y oĩva ára pytúpe ho'ávo yvy ape ári. Otĩmbo rire y, oiko chugui y tĩmbo ha ojupi yvágape oikohápe chugui umi arai, pe y oĩva araikuéra ryepúpe ho'ysã ha upéicha ho'a yvatégui, yvy mbaretepyte ombojaitýgui. Y ikatu ho'a yvágagui upéicha:
Tetãvore Amasóna (Perũ)
Tetãvore Amasóna (karaiñe'ẽme Departemento del Amazonas), ha'e peteĩ tetãvore umi 24 tetãvore ha pe tavusu Líma ojapo Perũ retame. Iatavusu ha'e Chachapoyas ha itáva tuichaveva katu ha'e Vagua Guasu. Oguereko peteĩ yvy tuichakue 39 200 km², pe censo 2017-gua he'i oguerekoha 379 384 tapicha.
Pantanal (tembiasagua'u)
Pantanal, ha'e akue peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo akue ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva hérava Rede Manchete hi'aravo 21:30, ára 27 jasyapy guive 10 jasypakõi ary 1990-peve, 216 iñembyatynguéra.
Ohai akue Benedito Ruy Barbosa ha omotenonde Jayme Monjardim, Carlos Magalhães, Marcelo de Barreto ha Roberto Naar.
Hembiasagua'u ohechauka mba'eapohára Claudio Marzo, Jussara Freire, Antonio Petrin, Cristiana Oliveira, Marcos Winter, Luciene Adami, Marcos Palmeira, Paulo Gorgulho, Sérgio Reis, Almir Sater ha Angelo Antonio ha'éva akue ava tee kuéra.
Reservoir Dogs
Reservoir Dogs ha'e peteĩ ta'angamýi moha'angapyre Tetãvore Joapykuéra retãgui ojejapo 1992-pe ha omotenonde Quentin Tarantino. Imba'eapohára tenondegua ha'e Harvey Keitel, Tim Roth, Steve Buscemi, Chris Penn, Lawrence Tierney ha Michael Madsen. Kóva niko ta'angamýi peteĩha omotenonde Quentin Tarantino ha omombe'u kuimba'ekuéra rehegua ohórõguare hikuái omonda jegua hepy ñemuha, hakátu nosẽporãi pe omondaséva.
Kananga do Japão
Kananga do Japão, ha'e akue peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo akue ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva hérava Rede Manchete. Oñepyrũ ára 19 jasypokõi ary 1989-pe ha opa 19 jasyapy ary 1990-pe, oguerekóva upearõ 208 ñembyatynguéra, tembiasagua'u Olho por Olho rire ha Pantanal mboyve. Ohai karai Wilson Aguiar Filho, ha ojapo ta'angambyrýpe Jayme Monjardim ha Rodrigo Cid oipytyvõ, Sérgio Perricone, Gil Haguenauer, Guto Graça Mello, Colmar Diniz ha Guilherme Arantes, omotenonde hembiapokuéra Carlos Magalhães ha Tizuka Yamasaki.
Wilbur Smith
Wilbur Addison Smith (Kabwe, Zambia, 1933 - 2021) ñe’ẽpapára Ingyaterragua.
Chiquititas
Chiquititas, ha'e akue peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Argentina retã pegua, ojapo akue ha ohechauka akue ta'angambyry mbohasáva hérava Telefe, ary 1995-pe. Heta tetã ojapo Chiquititas joguaha, Pindorama ojapo mokoõi, Méjiko, Poytuga ha Rrumaña ojapo avei.
Primates
Primates (oúva latinañe'ẽgui, primas 'ypykue') ha'e mymba okambúva juehegua rekovety oĩhápe ka'i, ka'iguasu, ka'iporo ha yvypóra. Ko atýra mymbakuéra oĩ Yvy ape ári amo 55 térã 85 sua ary guive (ára pukukue ojeheróva Cretácico guive). Oiko va'ekue yvyramáta ári umi ka'aguy guasúpe; upévare heta mba'e hetégui oĩ upéicha oikógui yvyramáta ha ka'aguýpe: iñapytu'ũ guasu, ohecha porãite ha ohechakuaa sa'ykuéra, ha oipurukuaa katupyryhápe ipo. Ituichakue opaichagua, oĩ umi imichĩetéva, ha'éva umi ka'i lémure ipohyikue 30 g mantéva (Microcebus) ha umi ipohyietéva, ha'éva pe ka'iguasu kuarahyresẽygua ikatu ipohýi amo 200 kg (Gorilla beringei).
Ferrol
Ferrol ha'e táva tetã Epañagua. Ko távape oiko 66.065 ava (2019 ary jave).
Kópa Paraguái
miniaturadeimagen|250x250px|[[Kópa Paraguái 2023, Kópa Paraguái V (5)]] Kópa Paraguái ha'e peteĩ ñeha'ã tee guasu mangapy pegua, ojapova Paraguái Mangapy Atyguasu (PMA), Mangapy Hyepy Joaty (MHJ) ndive. Pe ipu'akaveva katu oho Kópa Ñembyamérikanape, oikotava pe ary oúvape; jepémo pe ipu'akaveva ikatúramo oho peteĩ Conmebol ñeha'ãme ambue tape rupive, oñeme'ẽta pe pu'akaveva mokõihame. Oikovo kóva jey pe aty og̃uahẽva'ekue mokõiha tendápe, oñeme'ẽta pe pu'akaveva mbohapyhape, ha kóva oikovo jey oñeme'ẽta pe poapyha aty og̃uahẽva'ekue Peteĩha Divisiónpe. pe Kópa Paraguái 2021 pegua rire pe Kópa Paraguái pu'akaveva ikatuta oha'ã Kópaguasu Paraguái, ombohovaívo pe Peteĩha División pu'akavevape.
Tembiasakue
Kópa Paraguái oñepyrũ umi ñeha'ã umi jehasa Peteĩha B oñepyrũ mboyve ára 12 jasyrundy, Peteĩha C ára 24 jasyrundy ha umi atyguasukuéra tetã hyepypegua ára 29 jasyrundy ary 2018. Umi jehasakuéra rire, Cerro Porteño ha Kiritóval Kolõ FBC de J.A.S. oha'ã pe ñeha'ã ñepyrũrã ára 24 jasypokõi, kóva opa 3-1 ha Cerro Porteño ipu'aka Kiritóval Kolõ FBC de J.A.S. rehe.
Kópa Paraguái 2021 rire pe Kópa Paraguáipe ipu'akaveva ikatu ohasa ha oha'ã Kópaguasu Paraguái, ha ombohovaíta pe Peteĩha División pu'akavevape.
Bactrocera aquila
Bactrocera aquila jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1989.
Taskent
Taskent ha'e niko Uvekitã tavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra, ary 2020 aja ojeipapa oiko ko távape amo 2.571.668 tapicha. Ojejuhu Uvekitã retã pehẽngue yvate kuarahyresẽyguápe, Kasahitã retã rembe'y hi'aguĩ.
Huvichanda
Pe téra huvichanda (karaiñe’ẽme: prefectura) ojeipuru oñembohéra hag̃ua peteĩ tekuái apoha térã peteĩ área yvytetãguápe, mburuvihára Diocleciano ára guive, Dominado rupive, omboja’ova’ekue Rróma Mburuvi irunduy huvichandápe, opavave oñemboja’o jey tekuai’ípe.
Oreko ramo jepe tekuái ijeheguíva, opaichagua Tetãvore térã táva joguaháicha, hekojeroviava’erã Rrómape. Huvicha (prefecto) ha’eva’ekue mburuvicha huvichandápe. miniaturadeimagen|Tetãnguéra orekóva huvichandakuéra.
Mandu’apykuéra
https://books.google.es/books?id=p2QnPijAEmEC&pg=PA780&dq=&redir_esc=y&hl=es#v=onepage&q&f=false
https://app.glosbe.com/es/gn/prefectura
BTS
<span lang="🩷🩷🩷🩷">BTS  (bangtan Liz Jungkook YG Año  2023 ciudad de México 🇲🇽 Yop J Hope Año 2023  YG Enteinmen
miniaturadeimagen|BTS ary [[2019 jave.]]
Nuakechóte
Nuakechóte (áraveñe'ẽme: نواكشوط‎ Nuwākshūṭ; hyãsiañe'ẽme: Nouakchott) ha'e voi Mauritáña retã itavusu ha itáva orekovéva tavayguakuéra ipype. Ary 2013-pe ojeipapa amo 958.399 tavayguakuéra oiko ipype.
Adam Smith
Adam Smith (Kirkcaldy, 5 jasypoteĩ 1723-Edimburgo, 17 jasypokõi 1790) ha'e akue peteĩ Ekósia pegua ohesa'ỹijóva virurekokuaa ha arandupykuaaty. Ojehechakuaa ichupe peteĩ umi tuichavéva virurekokuaa ñemoarandúpe.
Mustafa Kemal Atatürk
Mustafa Kemal Atatürk ha'e akue peteĩ ñorairõha aty ruvicha ha ojokuaikuaáva Tuykía retãgui. Tavakuairetã Tuykía mburuvicha peteĩha ha pe omoñepyrũva ku tetã. Ho'ávove Mburuvi otománo oñemboja'opa ijyvykue, upe aja Atatürk omyakã aty ohekáva Tuykía hekosãsorã. Tuicha oñorairõ hetãre ha ipahápe ohupyty iñemosãsorã. Oiko rire chugui Tuykía mburuvicha, omoambuepa ha omyatyrõ hetã remimoĩbyre, toiko hag̃ua tetã jekopytyjojáre ohóva, ndaijeroviapy peteĩriva ha oñemohendáva peteĩ tavakuairetãicha. Atatürk oisãmbyhy hetãre 1923 guive omano meve 1938-pe.
Ha'e niko heñói Tesalónika-pe, táva Mburuvi otománo pegua, ha ohecha okakuaávo ku mburuvi oñehundiha, oñemopehẽ aja ku mburuvi heta tetãme ha'e omba'apoite oporohechauka Tuykía ikatu isãsoha avei. Opa rire Ñorairõ Guasu Peteĩha, oñemboja'opa Mburuvi otománo ndaipu'akáigui ñorairõme, upe guive oñepyrũ ñorairõ ohekáva Tuykía rekosãso ha Atatürk katu omyakã. Ko héra Atatürk he'ise 'Tuykía retãyguakuéra itúva' ha oñeme'ẽ ichupe oiko aja hetã mburuvicháramo. Omano ára 10 jasypateĩ 1938-pe hasyitégui, ha ombyekovia chupe ojupi karai İsmet İnönü.