cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Poravo Paraguáigua Vakapipopo pegua
Pe Poravo Paraguáigua Vakapipopo pegua (, avei ojeikuaava chupe pe téra «La Albirroja», térã «Los Guaraníes», ha'e pe atyguasu omyakãva ko tetãme, umi ñeha'ãnguéra ko jepetyso oñeha'ãme. Kóva oĩme Paraguái Mangapy Atyguasu (PMA) poguýpe, ha'eva Conmebol mba'e.
Kiríkete
Kiríkete (Ingleñe'ẽgui: cricket) ha'e peteĩ jetepyso oha'ãhápe mokõi aty, peteĩteĩ orekóva 11 ha'ãhára, ombota hikuái peteĩ apu'apopo oipurúvo peteĩ yvyra héra váte, oha'ã va'erã hikuái peteĩ korapy ijapu'ávape, kapi'ipégui ijaho'íva, orekóva ijapytépe peteĩ irundykejoja ojeheróva pitch. Ko jetepyso heñói amo Ingyatérra vore ñembyguápe, Ára Mbytegua jave, ha upe guive oñemoherakuã umi tetã oĩva Tetãnguéra Ñembojoajúpe, tuichaitépe Pakitã ha Índia-pe.
11 jasypa
Ára 11 jasypa ha'e ára 284ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 285ha umi ary hekope'ỹme. Umi 81 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1980
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1980 táva Mosku-pe ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 22ha ojejapóva ára 19 jasypokõi guive 3 jasypoapy peve ary 1980-pe, táva Mosku, Rrúsia retã itavusúpe. Oñembyaty ha ojapo vaekue pe Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua.
Ñembyaty ojapo 203 ñeha'ã ha 21 jetepyso, oñeha'ãva 5.179 jetepysohára (4.064 kuimba'e kuéra ha 1.115 kuña nguéra) oúva 80 tetãnguéra pegua.
Bactrocera abnormis
Marandeko
Jaho’i’ohára Hardy, 1982.
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1968
Ñembyaty ojapo 172 ñeha'ã ha 18 jetepyso, oñeha'ãva 5.516 jetepysohára (4.735 kuimba'e kuéra ha 781 kuña nguéra) oúva 112 tetãnguéra pegua.
10 jasypa
Ára 10 jasypa ha'e ára 283ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 284ha umi ary hekope'ỹme. Umi 82 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Amoño'ỹtekuareko
Jokuaikuaa ha avano'õme,  amoño'ỹtekuareko (oúva amoño'ỹtekuá[ra]-gui, "opavave mba'éva" )  niko pe temimo'ã ha no'õ kuaapavẽ, avano'õ, jokuaikuaa ha virumboja'okuaa rehegua hembipotáva ha'éva toñemboguapy peteĩ avano'õ amoño'ỹtekuarekoha, ha'éva peteĩ tysýi virumboja'okuaa ha jokuaikuaa rehegua oguerekóva itopyta tembiapo ñopa'ũrupi rekojára amoño'ỹtekua ha viru,  tetã ha jepekuéra avano'õ rehegua pore'ỹ
Itajeresoha
Itajeresoha ha'e peteĩ mba'e térã tembiporu ojeipuru ojejoso ha oñemongu'i hag̃ua mba'ekuéra, yvyty, y, mymba térã ñemỹiha ikatu ombojere itajeresoha. Yvypóra oipuru itajeresoha omongu'i hag̃ua hu'itĩrã hasy'ỹre.
Unidad astronómica
Arapy ha'ãha térã unidad astronómica, oje'eháicha karaiñe'ẽme, ha'e peteĩ ñeha'ã ojojáva 149.597.870.700 m rehe, kóva ha'e Kuarahy ha ñande Yvy mombyrykue.
Ojeipuru ojeikuaa hag̃ua mombyrykue oĩva yvoreva apytépe, ñande Kuarahy ypykatúpe.
Marangatu Sofía
Marangatu Sofía térã Hagia Sophia (he'iséva "Arandu Marangatu") ha'e peteĩ tupão yma ortodoxo, oikóva chugui peteĩ mekíta, ha upéi peteĩ muséo ha, ára 1 jasypoapy 2020 guive, oiko jey ichugui peteĩ mekíta táva Estambul pegua, Tuykía retãme.
Ojejapopa guive ko tupão ary 537-pe ary 1453 peve ojeipuru peteĩ tupão guasu ortodoxo visantíno ramo. Ho'a rire Constantinopla ha Mburuvi otománo oñemomba'e rire hese, oiko ko tupãogui peteĩ mekíta, upéicha oiko 29 jasypo 1453 guive 1931 meve. Ára 1 jasykõi 1935 oiko chugui muséo. Jasypokõi 2020, Tuykía mburuvicha Recep Tayyip Erdoğan oikuaauka ára 1 jasypoapy 2020 guive oikótaha jey ko óga guasúgui peteĩ mekíta.
Sãso
miniaturadeimagen|360x360px|Tetãnguéra isãsóva
miniaturadeimagen|237x237px|[[Amérika Retãvorekuéra Joaju sãso omoñepyrũ yvy ape ári peteĩ kuaapy jokuaikuaagua sãso rehe.]] izquierda|miniaturadeimagen|270x270px|[[Méhiko Mburuvi sãso.]]
Sãso ha'e peteĩ tetã pyahúva ñemopyenda térã peteĩ tetã ojejapo jeýva ojei rire peteĩ tetã ambuégui.
Natalia Krivoshein de Canese
Natalia Krivoshein de Canese heñóikuri ára 7 jasypo ary 1926-pe, táva Prága-pe, ha’éva Chekía retã tavaguasu. Itúva herava’ekue Nicolás Krivoshein ha isýkatu Nina Lomshcov, mokõivéva heñoiva’ekue Rrúsia retãme. Ary 1930-pe og̃uahẽkuri hikuái Paraguay retãme. Itúvango oĩkuri Facultad de Físicas y Matemáticas de la Universidad Nacional de Asunción mopu’ãhare apytépe, ko’ág̃a hérava Facultad de Ingeniería (Apokatu Aranduo).
Natalia Krivoshein oikókuri paraguája okakuaapávo. Omendákuri Arquímedes Canese rehe, pohãnohára, hendive oguerekókuri poteĩ ñemoñare: Jorge, Ricardo, Marta, Juan Carlos, Miguel ha Andrés. Hemiarirõ, tembikuaajára Valentina Canese, ha’e Instituto Superior de Lenguas UNA Sãmbyhyhára Guasu.
Natalia Krivoshein de Canese niko mbo’ehára, tembikuaarekahára ha Kuatiahaipyre Ñe’ẽkõi Ñemitỹ (1977) mopu’ãhare ha sãmbyhyhára, Feliciano Acosta ha Tadeo Zarratea ndive. Avei Ateneo de Lengua y Cultura Guarani (1985) mopu’ãhare. Hembiapoita apytépe oĩ ko’ãva: “Gramática de la Lengua Guarani” (1983) ha “La educación bilingüe para el Paraguay” (1986). Graziella Corvalán ndive ohaíkuri “El español del Paraguay en contacto con el Guarani” (1987). Feliciano Acosta ndive katu ohai ñe’ẽngueryry Guarani-Español “Ñe’ẽryru” (1990), “Ka’i rekovekue” (1994), “Ka’i rembiasakue” (1994), “Tetãgua remimombe’u” (1996) ha “Mombe’ugua’u” (1999). Tadeo Zarratea ndive ohaíkuri “Morangu, fábulas y cuentos populares universales” (2004).
Natalia Krivoshein de Canese omanókuri ára 14 jasypoapy ary 2019-pe, táva Paraguaýpe, ha’éva Paraguay retã tavaguasu.
Ára (ta'ãha)
Ára ha'e Yvy isapy'a jehasa, Kuarahy oĩva yvága mbyte guive kuarahy oĩva jey peve. Ára ra'ãha peteĩha tembihasa teko are rehegua.
Uru
Uru (Odontophorus capueira) ha'e peteĩ guyra michĩ juehegua oñemohendáva Amérika ynambu'i juehepehẽme (Odontophoridae), ko guyra ojejuhu Arhentína, Pindoráma ha Paraguái retãma. Oñeimo'ã ndojejuhuvéima Uruguái retãme.
Hete yvatekue ohupyty amo 26,5 térã 29 cm. Hete hũngy ha marrõ michĩ, hetyma puku. Ho'u yvyra'a opaichagua ha yva ra'ỹi, sapy'ánte ho'u avei tymbachu'i ha mymba ipy apytimby ambuéva. Ohaitypo yvýpe.
Bactrocera abscondita
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew & Hancock, 1981.
Enfermeras
Enfermeras ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Kolómbia pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava RCN Televisión. Ohasa peteĩháme ára 23 jasypa 2019-pe.
Santo Domingo
Santo Domingo, héra tee hína Santo Domingo de Guzmán, ha'e Tavakuairetã Ndominikagua itavusu ha itáva orekovéva tavayguakuéra. Santo Domingo ojejuhu upe ypa'ũ La Española ipehẽngue ñemby kuarahyresẽme, para Karíve rembe'ýpe, upe ysyry Osáma osẽháme. Karai Bartolomé Colón, Kiritóval Kolõ ipehẽngue, omoñepyrũ ko táva ára 5 jasypoapy ary 1498-pe,​ upéicha oñepyrũ Epáña ikolónia peteĩha Amérika-pe.
Ko távape oiko amo 2 581 827 tavayguakuéra.
Oikéva tesaparápe
Oikéva tesaparápe niko opaite umi mymba, ka'avo, pira ha tekovekuéra juehegua ambuéva ikatúva oguete, taha'e ha'éva hekohapýpe térã Yvy tuichakuépe. Upéva ikatu oiko oimérõ sa'imi umívagui, térã umi ho'úva chupekuéra hetaitereígui, oiméne avei iñambueite ararova térã oñembyaipa hekoha. Ojekuaa amo 40% opaite tekovekuéra retakuégui oikéma tesaparápe ha ikatu oguete.
Heta tetã Yvy ape ári hekorã mbuku oñangareko hag̃ua mymba ha ka'avo. Oĩ tekorã he'íva ndaikatúi otymba'api, ambuéva katu he'i oñeñangareko va'erã peteĩ yvy vorekue ani hag̃ua oñembyaipa ha oñekytĩmba yvyramáta.
Jaguaretetĩ, pánda ha jaguareterusu hína umi mymba ojekuaaitéva oikémava tesaparápe.
Paraguáipe
Paraguáipe ojehecha mymba ha ka'avo opaichagua, umíva apytépe heta avei oikémava tesaparápe ha ikatúva oguete. Techapyrãme oĩ jaguarete, jurumi, mborevi, tatu voli, jaguapytã, ha ambuéva. Guyrakuéra apytépe oĩ gua'a hovy, taguato ruvicha, ñandu guasu, yryvu ruvicha ha ambuéva.
Yvyramáta apytépe jareko kuri'y, yvyra piriri guasu, jejy'y ha guanandi.
31 jasypoapy
Ára 31 jasypoapy ha'e ára 243ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 244ha umi ary hekope'ỹme. Umi 122 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Rambosa
Ñe'ẽrapokuaa
Héra ou karaiñe'ẽ almorzar-gui.
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1932
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1932 táva Los Ángeles-pe ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 10ha ojejapóva ára 30 jasypokõi guive ára 14 jasypoapy peve ary 1932-pe, táva Los Ángeles-pe, Tetãvore Joapykuéra retã itavusu. Oñembyaty ha ojapo vaekue pe Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua.
Ñembyaty ojapo 117 ñeha'ã ha 14 jetepyso kuéra, oñeha'ãva 1.332 jetepysohára (1.206 kuimba'e kuéra ha 126 kuña nguéra) oúva 37 tetãnguéra pegua.
Bactrocera absidata
Bactrocera absidata jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1989.
Ypa Laacher
Ypa Laacher térã Laacher See ha'e peteĩ ypa ojejuhúva yvyrata rupakuépe, ipukukue hembe'ykuéra apytépe hína 2 km, upéicha hína pe tuichavéva Renania-Palatinado-pe, Alemáña. Ko ypy niko heñói yvyrata Laacher rupakuépe, oñehẽmba rire ojapo 10 930 ary. Ypa vorekue ñembyvogua sapy'apy'a otimbo, upe hína oiko sapy'ánte oñemongu'e yvyrata ypa guýpe.
Ijapekue niko 3,3 km² ha hypykue amo 51 m, yvateite guive ojehecha ijapu'amiha.
30 jasypoapy
Ára 30 jasypoapy ha'e ára 242ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 243ha umi ary hekope'ỹme. Umi 123 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Guairasa
Guairasa (poytugañe’ẽme, Guairaçá) ha’e peteĩ tavanda Parana retãvore rehegua, Pindorámape. miniaturadeimagen|Guairasa reraguapy.
Mymba ijyta mokõi
Umi mymba ijyta mokõi (bivalvia jueheguasã) ha'e opa syrymbe oiko yguasúpe oreko ijapekue hatãre mokõi yta ijapýre oñembojoapýva. Ko atýpe oiko amo 13 000 mymba juehegua.
Ko'ã mymbakuéra oiko yvyku'íre térã itakuéra rupi, yguasúpe ha yguasu rembe'ýre.
29 jasypoapy
Ára 29 jasypoapy ha'e ára 241ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 242ha umi ary hekope'ỹme. Umi 124 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
San Ramón Nonato
San Ramón Nonato niko peteĩ pa’i mercederio heñoiva’ekue Portell, Valencia, España retãme; ary 1204-pe. Héra Nonato niko ou Latín ñe'ẽgui ha he’ise “heñoi’ỹva”; ha’éjeko oñenohẽkuri isy ryepýgui, ñembovo rupive, isy omanoriréma. Ha’éniko momemby, momembyhára, mitã ha hyeguasúva rerekua. Omanókuri ára 31 jasypoapy ary 1240-pe, Cardona, Cataluña, España retãme.
Momembyhára Ára ojegueromandu’a ára 31 jasypoapýpe, ha’éva San Ramón ára.
Amaporã
Amaporã ha’e peteĩ tavanda Parana retãvore rehegua, Pindorámape. Héra ou ñe’ẽnguéra "ama" ha "porã" joajúgui. miniaturadeimagen|Amaporã, Pindoráma.
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1972
thumb|340x340px|Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1972. Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1972 táva Muníke-pe ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 20ha ojejapóva ára 26 jasypoapy guive ára 11 jasyporundy peve ary 1972-pe, táva Muníke-pe, Alemáña retã itavusu. Oñembyaty ha ojapo vaekue pe Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua.
Ñembyaty ojapo 195 ñeha'ã ha 21 jetepyso kuéra, oñeha'ãva 7.134 jetepysohára (6.075 kuimba'e kuéra ha 1.059 kuña nguéra) oúva 121 tetãnguéra pegua.
Cheua ñe'ẽ
Cheua, hérava chicheua ha nianja avei, ha'e peteĩ ñe'ẽ, tetã Maláui iñe'ẽ tee. Amo 9.300.000 tekovekuéra oñe'ẽkuaa ko ñe'ẽme heta tetã Áfrika ipehẽngue ñemby kuarahyresẽme: Maláui, Mosambíke, Sámbia ha Simbámbue.
Akytã'ai
Akytã'ai térã akytã vai ha'e mba'éichapa ojehero peteĩ aty heta mba'asy juehegua oĩva, mba'asykuéra ombohetaitéva sarambihápe yvypóra rete hekoveapỹi, ikatúva oñemyasãi hete pehẽngue ambuéva rehe. He'iháicha karai Rupert Allan Willis, pohãnohára Auterália retãygua, peteĩ akytã'ai ha'e voi peteĩ tete pehẽngue hu'ũ ha hekope'ỹ okakuaavéva umi tete pehẽngue hu'ũ ambuévagui ha ndaijojáiva. Akytã'ai ikatu oñepyrũ peteĩ tete pehẽnguémente ha upéi oñemyasãi tete pehẽngue ambuéva rehe. Hetaite jey noipohano porãi ramo ohasa asývape, omanóta. Umi mba'asy apytépe ojehechavéva oĩ: pirére, ñe'ãvevúire, kámare ha tyekuére.
Ojeikuaa oiko amo 100 mba'asy akytã'ai ikatúva oporombohasa'asýva, hákatu ndaha'éi opaite akytã'ai hembiapovaíva; oĩ avei akytã'ai nahembiapovaíriva, umíva noñemyasãiri yvypóra hetére. Ojehechávo hete pehẽngue hu'ũ ha hekope'ỹ, huguy sẽ rei ramo, ohu'u vaívo, hete pohýikue oguejývo, hyekue isarambívo ha ambuéva, ikatu ha'e umi akytã'ai kuaa ypy. Umi kuaa ypy ohechaukáramo jepe ohasa asýva orekoha akytã'ai, ikatu ohechauka avei mba'asy ambuéva ndaha'éi akytã'ai.
Akytã'ai renonde'a ikatu ojejapo upéicha, ani japita, ani ñande rete ipohyitéva térã ivevuietéva, ani ñañemonga'u vai, ñañemongaruporã avei, ja'u va'erã hi'upy ha'etéva ha tembi'u oĩmbáva (opaichagua ka'avo ha hetaite yva, michĩmi so'o), akóinte jareko va'erã ñande retére opa vakúna ñaikotevẽva ha ani ñañemoĩ py'ỹi kuarahy resapére. Ñangareko me'ẽ umi hasývape ou va'erã opaite pohanokuaaty rendápe, upéicha oñemonguera porãta.
Carinha de Anjo
Carinha de Anjo ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorámagua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava SBT. Oñepyrũ ára 21 jasypateĩ 2016-pe ha opa ára 6 jasypoteĩ 2018-pe iñembyatýva 227 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Lorena Queiroz, Bia Arantes, Carlo Porto, Karin Hils, Priscila Sol, Thiago Mendonça, Lucero ha Dani Gondim.
Cícero Moraes
miniaturadeimagen|Cicero Moraes Cícero Moraes (Chapecó, Pindoráma 13 Jasypateĩ ary 1982-pe) ha'e peteĩ kuimba'e Pindoráma retãygua marangatukuéra hova ojapo kombutadóra mbohapy jehechápe. Ha'e avei omoakã peteĩ aty oñemomarandúva ymaguarére ha tãirasýre.
Oñemomarandu rire, oikuaapa chupe ojapo haguere San Antonio de Padua ra'anga. Upe guive ndopavéi chupe ojapo va'erã ijatykuerandie, ary 2013 guive.
Toneláda
Toneláda ha'e peteĩ mba'era'ã ra'ãha pe Ta'ãhareko Hetatetãrehegua pegua, ha'e 1000 kilogarámo térã 1,000,000 garámo. Ko ñe'ẽ toneláda ou hyãsiañe'ẽ-gua tonne he'iséva tyru guasu, ohasa karaiñe'ẽme tonelada ha avañe'ẽme toneláda.
Bactrocera absoluta
Bactrocera absoluta jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Toneláda
Ojehechauka hag̃ua ojeipuru tai t (ndaha'éi T térã T.).
Bactrocera absoluta
Marandeko
Jaho’i’ohára Walker, 1861.
Dumbo
Dumbo ha'e peteĩ ta'angamýi moha'angapyre Tetãvore Joapykuéra retãgui ojejapo 1941-me ha omotenonde Ben Sharpsteen.
American History X
American History X ha'e peteĩ ta'angamýi Tetãvore Joapykuéra retãgui ojejapo 1998-pe ha omotenonde Tony Kaye. Imba'eapohára tenondegua ha'e Edward Norton, Edward Furlong, Beverly D'Angelo, Jennifer Lien, Ethan Suplee, Fairuza Balk, Avery Brooks, Elliott Gould ha Stacy Keach. Omombe'u kuimba'e oike atýpe ohóva nási remimo'ãre, mondaha ojuka rire itúva, ha'e oĩ aja ka'irãime mbohapy ary pukukue, ityvýra oñepyrũ avei oike tape vaípe ha ijetu'u chupe imbo'ehaópe.
Bactrocera absona
Bactrocera absona jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Hering, 1941.
Ñorairõ Ro'y
Ñorairõ Ro'y oiko oñombohovakérõguare upe aty Kuarahyreikegua (capitalista ha Yvy pehẽngue kuarahyreikegua) Tetãvore Joapykuéra omyakãva, ha upe aty Kuarahyresẽygua (comunista ha Yvy pehẽngue kuarahyresẽygua) Joaty Soviétiko omyakãva, ojovái hikuái jokuaikuaáre, viru remimono'õre, avano'õ rekóre, jokuaikuaa ñeimo'ãre, mboka jeporúre ha mba'ekuaarãre. Upe oñepyrũ opa rire Ñorairõ Guasu Mokõiha.
Ñorairõ Ro'y pehẽngue peteĩha oñepyrũ kuri opakuévo Ñorairõ Guasu Mokõiha ary 1945 jave. Tetãvore Joapykuéra ojapo ku tetãnguéra ñembojoaju ñorairõhára hérava OTAN ary 1949-pe, ojapo upéicha ani hag̃ua Joaty Soviétiko oñembotuicha Európape. Joaty Soviétiko, ombohovái hag̃ua upe ñembojoaju Tetãvore Joapykuéra ojapo, omohenda ku jekupytyha Varsóvia pegua ary 1955-pe, oñembojoajúrõguare opa umi tetã aty Kuarahyresẽyguágui omba'apo hag̃ua oñondive. Hetaite jey tetãnguéra ojehecha tesaparápe ha heta mba'e vai oiko va'ekue, techapyrãme: oñembojokórõguare Berlin rehe 1948-49, Chína retãygua ñorairõ pehẽngue mokõiha (1946-1949), Koréa ñorairõ (1950-1953), Sinai ñorairõ 1956-pe, oñemopu'ãrõguare upe Berlin mongoraha ha Kúva mbokapurã oĩrõguare tesaparápe ary 1962-pe. Joaty Soviétiko ha Tetãvore Joapykuéra oñepyrũ oñembotuichase Amérikape, Kuarahyresẽ Aguĩguápe ha umi tetãme Áfrika ha Ásia pegua ndaha'evéima kolónia, ojehechahápe comunismo imbareteha ha heta ñembohovái vai oikohápe, techapyrãme komunista kuéra malájo oñepu'ãrõguare Tavetã Joajúre ha Indochína ñorairõ.
Oĩ rire tesaparápe umi mbokapurã Kúva pegua (he'ise Tetãvore Joapykuéra ojuhu ramóvo oĩhague mbokapurã ovevéva Kúva ypa'ũme) oñepyrũ pehẽngue pyahu ko ñorairõme, ko pehẽnguépe jahecha Chína ha Joaty Soviétiko ojopoírõguare (he'ise nomba'apovéima hikuái oñondive) ha upéicha komunísta kuéra apytépe ikangyve jekopyty, upe aja Hyãsia, oñoirũ va'ekue Tetãvore Joapykuéra rehe, oñepyrũ ohekave heko sãsorã omba'apo hag̃ua ha'eño ha hi'ári osẽ avei OTAN atýgui. Ary 1968 aja Joaty Soviétiko ondyry Chekía-Elovákia rehe ombopaha hag̃ua upe ojehero va'ekue Praga Arapoty (Chekía-Elovákia ojerurérõguare heko sãsove), upe aja Tetãvore Joapykuérape oiko guyryry umi apytépe ohekáva tekoiterape opaite tetãyguápe ha umi oñemoĩva Vienã ñorairõ rehe. Ary 1960 ha 1970 apytépe, oiko jeku'e guasu tetãnguéra avano'õme oheka oñondivepa toiko py'aguapy ha ñorairõ'ỹ. Tapichakuéra ono'õ oñemoĩ hag̃ua mboka guasu okapúva rehe, ani hag̃ua tetãnguéra oipuru umi mboka,ha hetaite oñembyaty va'ekue oñombohovái hag̃ua ñorairõre. Amo 1970 arykuérape, mokõi aty (Kuarahyreikegua ha Kuarahyresẽygua) mbeguehápe oñepyrũ ojojekopyty oheka hag̃ua py'aguapy ha ñorairõ'ỹ, upéicha oñepyrũ pehẽngue pyahu ojehechahápe tetãnguéra iñakãguapyve ha oñemongeta ohekávo ñe'ẽ peteĩ ani hag̃ua ojeipuru rei mboka guasu okapúva. Ojehecha avei Tetãvore Joapykuéra ha Chína Tetarã Retã ijekopyty oñemoporãha ha Joaty Soviétikore oñemokangyve.
Ko ñorairõ pehẽngue py'aguapýva opa oñepyrũvo Joaty Soviétiko ha Ahyganitã ñorairõ ary 1979-pe. Amo 1980 arykuéra tetãnguéra jekopyty ojehecha jey tesaparápe. Tetãvore Joapykuéra ojopyve Joaty Soviétiko viru remimono'õ rupi, tetãnguéra ambuéve jekopyty rupi ha mboka jeporu rupi, hi'ári ohasa asýma Joaty Soviétiko iviru remomono'õ ndokakuaavéigui. Arykuéra 1980 mbytépe, ruvicha soviétiko pyahúva Mikhail Gorbachev omoinge hetã rekorãme ñemyatyrõ omoambue hag̃ua heta mba'e, umi ñemyatyrõ ojehero va'ekue Glásnost (1985-pe oheja va'ekue toiko mba'e oporomomarandúva hekosãsóva) ha Perestroika (1987-pe oheja va'ekue tetãygua viru remimono'õ heko sãsove) ha'e avei oipe'a mbaretekue ñorairõhára soviétiko Ahyganitãgui. Kuarahyresẽ Európape oñembotuicha tetãnguéra rembipota isãsorã ha Gorbachov ndoipuruséi ñorairõhára aty umi tetãme, upéicha oñepyrũ Sinatra Reko, ojeheroháicha Gorbachov ome'ẽve teko sãso umi tetãme. Upévare 1989-pe oñemyasãi guyryry guasu ipy'aguapýva Európa retãnguéra apytépe oipe'a tetã rekuáigui komunistakuéra (Rrumáña mante ndoikói upéicha). Aty ojokuaikuaáva komunísta Joaty Soviétiko katu avei ndaipu'akái hetãme ha osẽ va'erã kuri hetã rekuáigui ojapose rire peteĩ golpe de Estado jasypoapy 1991-me oipe'aségui tetã rekuáigui karai Borís Yeltsin, ombohováiva komunistakuérare. Upéicha opa hekópe Joaty Soviétiko jasypakõi 1991-me, umi tavakuairetã oñembojoaju va'ekue hese ojei ha oñemosãso, ho'a avei umi tetã rekuái komunísta Áfrika ha Ásia pegua.
Ñorairõ Ro'y réra ypy
Opávo Ñorairõ Guasu Mokõiha, haihára George Orwell oipuru «ñorairõ ro'y» oñe'ẽ hag̃ua heta mba'ére You and the Atomic Bomb arandukápe, osẽ 19 jasypa 1945-pe kuatiañe'ẽme héra Tribune. Peteĩ arapýpe oiko meméva tesaparápe ñorairõre ikatu ojeipuruhápe mboka guasu oipurúva tumingue'a rendyry (energía atómica), Orwell ogueromandu'a umi mba'e James Burnham he'i akue peteĩ yvóra oñombohováiva rehe ha ohai:
Orwell avei ohai jey The Observer kuatiañe'ẽme ára 10 jasyapy 1946-me «Mosku amandaje rire ku jasypakõi ohasámava, Rrúsia oñepyrũ ojapo peteĩ ñorairõ ro'y Tavetã Joaju ha Vyretáña Mburuvi rehe».
Karai Bernard Baruch oipuru rae ko ñe'ẽngue oñe'ẽ hag̃ua ko ñembohováire ojapo Joaty Soviétiko ha Tetãvore Joapykuéra, ha'e akue Tetãvore Joapykuéra ruvicha pytyvõhára, ára 16 jasyrundy 1947-me. He'i Baruch: «aníke jajavy: ñañapymi niko peteĩ ñorairõ ro'ýpe». Tapichakuéra oñepyrũ oipuruve ko ñe'ẽngue osẽ rire aranduka ojapo haihára Walter Lippmann héra The Cold War. Ha'e ombohovái oipe'aha ko ñe'ẽngue la guerre froide pegua, Hyãsiañe'ẽ ñe'ẽngue ojeipuru meme va'ekue amo 1930 arykuéra jave.
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1928
Ñembyaty ojapo 109 ñeha'ã ha 14 jetepyso kuéra, oñeha'ãva 2.883 jetepysohára (2.606 kuimba'e kuéra ha 277 kuña nguéra) oúva 46 tetãnguéra pegua.
Ñemoirũrape
Ñemoirũrape térã socialismo niko pe ypykatu osako'íva tetã sãmbyhyrã ha viru remimono'õrã he'íva umi mba'e mba'aporã (kokue, mba'eapopyha, tembipuru ha mákina) oĩ va'erãha mba'apoharakuéra poguýpe. Toiko hag̃ua upéicha, umi mba'apohára ikatu oiko mba'e mba'aporã jára ramo térã tetã ikatu oñemomba'e hese. Upéicha ko ypykatu iñambue capitalismo-gui, kóva niko he'i mba'e mba'aporã oĩ va'erãha umi ohepyme'ẽkuaáva térã apoñemyakãhára poguýpe. Ko'ã mokõi ypykatu oñombohovái.
Ypa Maláui
Ypa Maláui térã ypa Niasa ha'e hína peteĩ ypa guasu ojejuhúva Áfrika ipehẽngue ñemby kuarahyresẽme, ijerére ojejuhu hína umi tetã Maláui, Mosambíke ha Tãsaña. Ko ypa apekue ohupyty amo 29.600 km². Ituichakue yvate guive ñemby peve ha'e hína 560 kilómetro ha ipukukue kuarahyreike guive kuarahyresẽ meve ohupyty amo 75 km.
Tambaku
Tambaku (Colossoma × Piaractus) ha’e peteĩ pira osẽva tambaki kuña (Colossoma macropomum) ha paku morotĩ kuimba’e (Piaractus mesopotamicus) joajúgui. miniaturadeimagen|Tambaku (Colossoma × Piaractus).
Héra ypy
Ñe’ẽ "tambaku" ou ñe’ẽnguéra "tambaki" ha "paku" joajúgui.
Opaite ára ary pegua
Ko kuatiarogue omhechauka opaite ára arapapahápe.
Oĩ avei kóicha:
Arange ambuéva: 0 jasyteĩ, 30 jasykõi, 31 jasykõi, 0 jasyapy
27 jasypoapy
Ára 27 jasypoapy ha'e ára 239ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 240ha umi ary hekope'ỹme. Umi 126 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Itaúna
Itaúna ha’e peteĩ tavanda Pindorámape. Héra ou tupi-guaraniñe’ẽgui, ñe’ẽnguéra "ita" (ita) ha "úna" (hũ) joajúgui (ita hũ). miniaturadeimagen|Itaúna (2004)
Guarakavusu
Guarakavusu (Cnemotriccus fuscatus), hérava avei karaiñe'ẽme, mosqueta de ceja blanca (Argentina ha Paraguái retãme) ha'e peteĩ guyra juehegua upe guyra tupão ojoguáva ha oikóva Ñembyamérikape. Hete yvatekue hína amo 14,5 cm ha ipohyikue amo 11,9 g. Huguái puku, hague hũngy ha itĩ hũite.
Ko guyra ojehecha oparupi Ñembyamérika ka'aguýpe, tetã Argentina guive Venesuéla peve.
Mymba ipy iñakãre
Umi mymba ipy iñakãre (ko jueheguasã Cephalopoda) ha'e opa umi syrymbe hete hu'ũite ha ijyvami hetáva, mymbakuéra ndoguerekóiva pujase'o ha oikóva yguasúpe. Ojeikuaa oiko amo 700 mymba ipy iñakãre juehegua, ha umíva ojeikuaavéva ha'e javevyirana (mymba ijyva poapy), kalama ha sépia.
Ko'ã mymba ijyvakuéra (térã ipykuéra) oĩ iñakã ykére, ijyva hetaite: umi javevyirana hína ijyva poapy, ha umi náutilo hína ijyva 90. Mymba ipy iñakãre oreko hetére tykue hũ ikatu omosẽ ombyai ýre, ojapo upéicha ikyhyjérõ ha okañy arã.
Yvypóra oipuruite ko'ã mymba tembi'u apópe, ho'uite, techapyrãme, kalama chyryry umi tetãme yguasu rembe'ýva.
26 jasypoapy
Ára 26 jasypoapy ha'e ára 238ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 239ha umi ary hekope'ỹme. Umi 127 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Bactrocera abundans
Bactrocera abundans jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára Drew, 1989.
Itarumã
Itarumã ha’e peteĩ tavanda ha tavaguasu Goia retãvore rehegua, Pindorámape. miniaturadeimagen|Itarumã poyvi.
Lilongue
Lilongue (ingleñe'ẽme: Lilongwe) ha'e hína Maláui retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype. Ojejuhu Maláui retã ipehẽngue mbytégua. Amo 1.077.116 tavayguakuéra oikove ipype.
Ko táva réra ou upe ysyry Lilongue ohasáva imbytére.
25 jasypoapy
Ára 25 jasypoapy ha'e ára 237ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 238ha umi ary hekope'ỹme. Umi 128 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Sómba
Sómba (ingleñe'ẽme: Zomba) ha'e hína peteĩ táva Maláui retãme. Ha'e akue Maláui itavusu peteĩha, ko tetã ojehero jave Nyasalándia. Ojejuhu Maláui retã ipehẽngue ñembýgua. Amo 101.140 tavayguakuéra oikove ipype.
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1936
thumb|340x340px|Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1936. Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1936 táva Berlin-pe ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 11ha ojejapóva ára 1 jasypoapy guive ára 16 jasypoapy peve ary 1936-pe, táva Berlin-pe, Alemáña retã itavusu. Oñembyaty ha ojapo vaekue pe Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua.
Ñembyaty ojapo 129 ñeha'ã ha 19 jetepyso kuéra, oñeha'ãva 3.963 jetepysohára (3.632 kuimba'e kuéra ha 331 kuña nguéra) oúva 49 tetãnguéra pegua.
Maláui
Maláui (Ingleñe'ẽme, Republic of Malawi; chichewa ñe'ẽme, Dziko la Malaŵi) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva yguasu rembe'y'ỹva ojejuhúva Áfrika ipehẽngue ñemby kuarahyresẽme, hérava ymaguare Nyasalándia. Ijerére ojejuhu yvate kuarahyreike gotyo upe tetã Sámbia, tetã Tãsaña yvate kuarahyresẽ ngotyo ha tetã Mosambíke ojejuhu kuarahyresẽ, ñemby ha kuarahyreike gotyo. Upe ypa Maláui ombojei ko tetã umi tetã Tãsañaygua ha Mosambíkegui. Ko tetã réra ou tetãnguéra ymaguare ojeheróva Mburuvi Maravi, hetaite táva aty guasu te'ýi "bantú" pegua oiko ymaguare Maláui yvy apekuépe.
Sa'ary X jave, tekovekuéra pytagua Áfrika retã ambuéva pegua, oho upépe oiko hag̃ua ha ojapo hetãrã ha opyta akue upépe ary 1891 peve, oguahẽvo umi Vyretáñaygua ojapo ikolóniarã, umíva oisãmbyhy akue Maláui rehe ary 1964. Ohupyty rire isãso, Maláui oiko aty ojokuaikuaáva peteĩnte ipoguýpe, karai Hastings Banda imburuvicha ramóicha, ha'e oisãmbyhy ko tetãre ary 1994 peve, oñemosẽvo chupe. Ko'ãga Maláui rekuái reko oiko jekopytyjojápe ha heta aty ojokuaikuaáva ikatu oisãmbyhy tetãre. Itavusu ha'e táva Lilongue ary 1974, ymaguare itavusu ha'e akue táva Sómba, ojejuhu avei táva tuicháva ambuéva, Blantyre techapyrãme.
Maláui retã oime umi tetã imboriahuitéva mbytépe ha umi tetã tetãyguakuéra hetakue rypy'ũite mbytépe. Hetaite Maláui retãygua ha'e hína chokokue omba'apóva ñemitỹre ha heta tekotevẽ ojejuhu imbytépe.
Maláui retãme ojehecha oiko opaichagua te'ýi heko tee ojuavýva, ojehecha opaichagua ñe'ẽ ha jeroviapy. Oikóramo jepe ymaguare ñorairõ umi te'ýi ambuéva mbytépe, sa'ary XXI ojehecha oiko py'aguapy ha teko joaju. Iñarandupy ombojehe'a Maláui ijypykuekuéra iñarandupy ha tavarandu pe kolónia pegua, upéicha ojehecha Maláui mba'epu porãme, jerokýpe ha tembiapoporãme.
Tavakuairetã Ndominikagua
Tavakuairetã Ndominikagua térã Tetã Ndominikagua (karaiñe'ẽme: República Dominicana) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva oĩva Karíve-pe, ypa'ũnguéra Karíve pegua atýpe, ha peteĩ umi 35 tetã hekosãsóvagui Amérika pegua, ijyvy apekue niko upe ypa'ũ La Española ipehẽngue kuarahyresẽ. Ko tetã ha'e peteĩ umi 13 tetã hekosãsóvagui oĩva Karíve-pe. Itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra hína Santo Domingo. Ijerére ojejuhu yvate gotyo ku paraguasu Atlántiko, kuarahyresẽ ngotyo yrape Mona, upe yrape guasu oĩva ko tetã ha Puerto Rríko mbytépe, ñemby gotyo para Karíve ojejuhu, ha kuarahyreike gotyo tetã Haiti, tetã ambuéva ijyvy apekue oĩ La Española ypa'ũme. Ko tetã yvy apekue ohupyty amo 48 730 km², upéicha ko tetã hína tetã tuichavéva mokõiha Karíve-pe, Kuva rire, ha oiko ijyvýpe amo 10 500 000 tapichakuéra ary 2010-pe.
Umi taíno oiko ko tetã yvýpe saro'y VII guive, ary 1492-pe oguahẽ Kiritóval Kolõ ko ypa'ũme ha upéicha oñepyrũ Epáña ikolónia peteĩha Amérika-pe, oñembohéra Santo Domingo, ko tetã itavusu ko'ãgagua ha Epáña tavusu peteĩha Amérika-pe. Ohasa rire mbohapysa ary Epáña ipoguype ko tetã ohupyty isãso ary 1821-pe, hákatu tetã Haiti oñembojára Tavakuairetã Ndominikagua yvýre ary 1822-pe.
Tavakuairetã Ndominikagua tetã imba'ehetavéva porundyha Amérika Latina-pe ha tetã imba'ehetavéva Mbyteamérika-pe ha Karíve-pe. Herakuã oñemuitégui ha ojapógui asuka, ko'ãga hína ko tetã imba'ehetavéva ojejuhúgui ñemuha opaichagua. Hákatu heta ojehecha ñemomba'apo'ỹ, tetã rekuái pokarẽ ha ndaiporiha umi tetã remimoĩmbyre oñekotevẽva (y porã, tendyry, tekombo'e, tasyo ha ambuéva).
Tavakuairetã Ndominikagua ha'e tetã omoguahẽvéva tapichakuéra ambue tetãgui ohecha hag̃ua henda porãnguéra Karíve-pe. Ko tetã hembiechaukarã hetaite, yvyty yvatevéva opaite Karíve-pe, Pico Duarte, ojejuhu ko tetãme, upéicha avei ikatu ojehecha ypa Enriquillo, ypa tuichavéva ha tenda yguasúgui iguyvéva Karíve-pe. Ndominikagua, upéicha ojehero avei, ha'e niko tetã hi'arahakumeméva ha ojehechahápe tekove'etaita porãite.
Ta'angamýi apo
Ta'angamýi apo niko oñembojoapývo ha oñembohysýivo ta'angakuéra ojapo gua'u omýi hikuái, upéicha ojejapo peteĩ ta'anga apoha rupive ojeheróva "kámara", ojoajupávo ta'angakuéra osẽ peteĩ ta'angamýi. Ko tembiapoporã oñepyrũ saro'y XIX pahápe, Auguste ha Louis Lumière oipuru kámara omoha'anga hag̃ua mba'e ojehúva itávape, Hyãsia retãme, ha upéi ohechauka hikuái hembiapokue peteĩ kotýpe ára 28 jasypakõi 1895 jave. Upe guive, pya'eite ojehecha oparupi Yvy ape ári ta'angamýi apo.
11 jasypo
Ára 11 jasypo ha’e ára 131 ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 132ha umi ary hekope’ỹme. Umi 234 ára ohasava’erã opa hag̃ua ary.
Mba'yrumýi mbokapuha
Mba'yrumýi mbokapuha ha'e peteĩ mba'yrumýi imbaretéva ha imbokáva ojepurúva ñorairõme. Ohasa hasy'ỹ ha pya'e oho va'erãhápe, ijape hatãite, mboka mbaretégui henyhẽ. Ikatu ojehero tánke avei, ñe'ẽ oúva ingleñe'ẽgui ha he'ise yno'õha.
Ojepuru'ypy ko'ã mba'yrumýi mbokapuha amo Ñorairõ Guasu Peteĩha aja, upe guive heta iñambue ha imbareteve.
Angel Antonio Gini Jara
Angel Antonio Gini Jara - Paraguaigua ñe’ẽ’asãihára, tavarandukuaahára, tembikuaarekahára, ñoha’ãngahára, haihára ha mbo’ehára.
Tararíra
__DISAMBIG__ Tararíra ikatu ha’e peteĩ téra oñeme’ẽva heta jueheguápe juehepehẽguy Erythrinidae rehegua.
Angel Antonio Gini Jara
Niko heñoiva’ekue Táva Pirivevúipe, Tetãpehẽ Cordillera, Paraguay Retãme; ára 4 jasypo ary 1950-pe. Itúva herava’ekue Angel Elías Gini Otazo ha isýkatu Lidia Jara Zárate. . Hembireko niko Hilda Mercedes Quevedo ha iñemoñarékatu: Angel Daniel ha Humberto.
24 jasypoapy
Ára 24 jasypoapy ha'e ára 236ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 237ha umi ary hekope'ỹme. Umi 129 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Angel Antonio Gini Jara
Ary 1969-pe oñepyrũ omba’apo ñoha’ãngápe, hetave apytépe: Matías Ferreira Díaz, Mercedes Jané, Teresita Pesoa umíva ndive ha avei Guarani Ñoha’ãnga Aty Moliniers-Romero Cueto ndive. Ary 1972-pe oikókuri chugui Ñe’ẽmyasãihára ha Ñoha’ãngahára omohu’ã rire iñemoarandu Tavagua Mbo’ehao Puhoe ha Ta’ãngambyry Ñe’ẽmyasãihararãme (Escuela Municipal de Locución Radial y Televisiva “Roque Centurión Miranda”). Avei omba’apojepe ñoha’ãngaháraramo heta ta’ãngamýime, péicha, “Boquerón” (1974), “Capanga” (1978) ha “Miss Ameriguá” (1993).
One Hundred and One Dalmatians
One Hundred and One Dalmatians ha'e peteĩ ta'angamýi moha'angapyre Tetãvore Joapykuéra retãgui ojejapo 1961-me ha omotenonde Clyde Geronimi, Hamilton Luske, ha Wolfgang Reitherman.
Angel Antonio Gini Jara
Omba’apojepe ta’ãngambyrýpe Miguel Angel Rodríguez ha Ray Armele ndive. Ary 1976-pe omoheñóikuri ha oisãmbyhy ñe’ẽ’asãi “Ñane Retã Purahéi” Puhoe Nuevo Mundo rupi oĩva táva San Lorenzo-pe, Pedro Moliniers ñemoirũ reheve. Ary 1990-pe upe ñe’ẽ’asãi osẽkuri FM Fernando de la Mora rupive, arateĩ jave 17 aravo guive 20 aravo peve, avei David Galeano Olivera pytyvõ reheve. Upe ñe’ẽ’asãi osẽjepe avei Radio Nacional del Paraguay rupive, upéicha avei Puhoe Ysapy FM rupi ha upépe hérakuri “Ysapy purahéi” ha Puhoe Yvytu FM rupi ha upépe hérakuri “Yvytu pepóre purahéi”. Angel Antonio Gini Jara oĩjepe avei ñe’ẽ’asãi “Cardinal Folklórico”-pe, osêva Puhoe Cardinal rupi, Rodolfo Schaerer Peralta, Stilver Cardozo, Elpidio Alcaraz Segovia ha Nelson Resquín ndive.
Omba’apo rire 47 ary Tavao Paraguaýpe, oñembohekopytu’u oĩ rire Tavagua Mbo’ehao Ñe’ẽmyasãihararã Sãmbyhyháraramo. Avei ombo’ejepe Escuela Nacional de Educación Física-pe. Ary 1974 oñepyrũkuri Judo ra’ãkuaa ha upépe oiko ichugui mbo’ehára – 6° dan.
Angel Antonio Gini Jara-gui oiko Táva Paraguay Ñemoñare Poravopyre ára 3 jasypoapy ary 2017-pe. Hembiapoita apytépe, oĩ ko’ãva: “Rubito Medina – Magistral intérprete de nuestro folklore” ha “Samuel Aguayo, una gloria del folklore”.
Cúmplices de um Resgate
Cúmplices de um Resgate ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorámagua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava SBT. Oñepyrũ ára 3 jasypoapy 2015-pe ha opa ára 13 jasypakõi 2016-pe iñembyatýva 357 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Larissa Manoela, João Guilherme Ávila, Giovanna Chaves, Juliana Baroni, Duda Nagle, Maria Pinna, Tânia Bondezan ha Camila dos Anjos.
Kalama
Kalama (Teuthida) ha'e opa umi syrymbe ipy iñakãre oikóva yguasúpe ha ho'úva so'o. Ijyva poapy ha oreko mokõi tĩ guasu mbarete ro'o anambusúva.
Ipire sa'y oñemoambue ikyhyjérõ, oreko hetére tykue hũ ikatu omosẽ avei. Ijuru jetapáicha, omongu'i hembi'urã ho'u porãve (ho'u opaichagua pirakuéra ha mymba michĩ ndorekóiva pujase'o), oipuru mokõi itĩ guasu oipyhy hag̃ua hembi'urã. Hete hu'ũ ha mbarete, pya'eite avei.
Kalamakuéra ituichakue hína amo 60 cm, oikóramo jepe kalama guasuite ituichakue hína amo 13 métro. Ha'e ku mymba tuichavéva ndorekóiva pujase'o, ha ku mymba hesa guasuvéva.
Yvypóra hetaite oheka kalama ojapo hembi'urã, kalama chyryry ojejapomeméva umi tetãme yguasu rembe'ýva, oñekytĩ kalamakuéra apu'áicha, oñemoĩ hu'itĩme ha upéi ojechyryry olíva ñandyrýme.
La burrerita de Ypacaraí
La burrerita de Ypacaraí ha'e peteĩ ta'angamýi Paraguái ha Argentína retãgui ojejapo 1962-pe ha omotenonde Armando Bó. Imba'eapohára tenondegua ha'e Isabel Sarli, Armando Bó, Luis Alberto del Paraná ha El Trío Los Paraguayos.
Ñemombe'u
Kuñataĩ chokukue omoakãrakúva hese kuimba'ekuéra ohayhu sapy'ánte peteĩ iñañáva ha hembiapo vaívape, upévare hetaite mba'e ojehu chupe ha ohasa va'erã mba'e opaichaguáre omoporã hag̃ua pe ha'e ohayhúvape.
Tito Acuña
Tito Acuña, Paraguay retã ysapu jarýi, heñóikuri ára 6 jasypoapy ary 1952-pe, Táva Caballero, Tetãpehẽ Paraguari, Paraguay Retãme. Héra tee niko Justo Ilidio Acuña Vera. Itúva herava’ekue Ilidio Facundo Acuña López, ha’éva purahéi mbo’ehára Caballero-pe ha isýkatu Asunción Dominga Vera Velázquez. Tito Acuña omendákuri Eve del Rosario Domínguez Enciso rehe ha iñemoñarekuéra niko: Iván Daniel, Justo Javier, Eve Karina ha Jorge Antonio. Ijoyke’ykuéra katu ha’e: Juan, Digno, Hugo, Oscar, Ma Asunción, Leticia, Estela, Enrique, Nilda ha Teresa.
Tito orekórõguare pokõi ary, itúva ombohetia’éma ichupe ombopu hag̃ua ysapu ha péicha oñepyrũkuri. Ary 1959-pe, Tito ijoyke’y Digno ha iñangirũ Pablo Rojas, imitã’írõ gueterei, omoheñóikuri peteĩ atypu imbo’ehao “Mcal. Francisco Solano López”-pe itavapegua ha opurahéimakuri hikuái vy’aguasuha rupi, Tito Acuña omoheñóikuri ijatypu peteĩha hérava “Los Canarios”, ary 1964-pe. Imitãrusúrõ, ary 1966-pe, oĝuahẽkuri táva Paraguaýpe y oikékuri Vicente Santacruz atypúpe ha uperire ary 1977-pe oikékuri atypu Los Zorzales Guaraníes-pe, omotenondéva Ireneo Ojeda Aquino. Ary 1975 guive ary 1980 peve ombopujepékuri heta tetã Suramérika ha Centroamérika-gua rupi. Ary 1980 guive ary 1984 peve ombopujepékuri heta tetã Europa-gua rupi omoirũvo Lorenzo Pérez-pe (Los Pérez y Pérez-pegua). Ijoyke’y Digno ndive oĩjepékuri heta atypúpe, umíva apytépe pe herakuãveva’ekue, ary 1984 guive, Juan Carlos Oviedo ha Los Hermanos Acuña. Ipahaite gotyo, ojapókuri hikuái peteĩ atypu Rolando Ojeda ndive. Ha’ekuéra tapiaite omyasãi purahéi ñanemba’éva.
Ojoavy hag̃ua ambue ysapu mbopuháragui, Tito Acuña omoheñói ha omoherakuã mombyry pe Ysapu Jeroky, omoñepyrũmava’ekue oĩrõguare mbo’ehaópe, poteĩha mbo’esyrýpe.
Joyke’ykuéra Acuña oikundahajepékuri heta tetãre ha ohechaukajepékuri ikatupyry heta hendápe, ohupyty hikuái heta jopói ha onohẽjepékuri heta karamambepu, ipahapegua Rolando Ojeda ndive. Ha’ekuéra niko oĩ Autores Paraguayos Asociados (APA) ha Artistas, Intérpretes o Ejecutantes (AIE)-pe.
Tito Acuña niko puhoe ha ta’ãngambyry myatyrõhára. Ha’eva’ekue virurerekuaHonorable Orden Tercera de San Francisco de Asís (OFS)-pe ha ary 2006 guive 2008 peve ha’ékuri Tupão’i Santa Ana ha San Joaquín motenondehára.
Tito Acuña omanókuri ára 18 jasypo ary 2021-pe, táva Paraguaýpe, Paraguay Retãme, orekórõguare 69 ary. Hetekue oñeñotỹkuri táva heñoihaguépe, Caballero-pe.
Kaigue
Kaigue oiko voi oimévo mba'e oimeraẽva oporomongueráiva ha oporombyajúva, yvypóra oñandu mba'e oimeraẽva ikaigueha ndojehúivo mba'eve térã ára ha ára oikórõ jeyjey mba'e heta jevy ojejapómava, ijayitéva yvypórape ha oporombohasa asýva. Kaigue oiko ndaipóri ramo mba'e oporombojesarekóva, mba'e oporombovy'áva ha mba'e ipyahúva, taha'e ha'éva mba'e apopy térã apytu'ũroky pyahu, ndaipóri ramo mba'eve ojejapo hag̃ua.
Yvypóra ikaiguérõ ikatu oiko ñangareko'ỹ térã ikatu ojapo mba'e ombohasa asýva chupe. Karai haihára arandu Isaac Asimov he'i akue "kaigue ha'éta voi mba'e mba'asy ogueruvéva" ko ñande ára jave, ombyai meve yvypóra apytu'ũme, ipy'aitépe ha avano'õme. Karaikuéra ohesa'ỹijóva apytu'ũkuaaty he'i kaigue ikatu oraha mitãnguéra teko vaíre.
Viorica Ursuleac
Viorica Ursuleac (Czernowitz, ko'ágã Ukyáña; 26 jasyapy 1894-Ehrwald, Áuteria; 22 jasypa 1985) ha'e akue peteĩ puraheihára soprano Rrumáña megua, oñembokatupyrýva opurahéi hag̃ua Richard Strauss rembiapokue. Ova Alemáñame ha heta ojehechauka opurahéivo upépe ha Áuteriape avei.
23 jasypoapy
Ára 23 jasypoapy ha'e ára 235ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 236ha umi ary hekope'ỹme. Umi 130 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Umm Kalzum
Fāṭima ʾIbrāhīm es-Sayyid el-Beltāǧī (30 jasypakõi 1898 térã 4 jasypo 1904 -3 jasykõi 1975), ojekuaavéva ichupe héra jeguaha rupive Umm Kulthum térã Om Kalsoum, ha'e akue peteĩ puraheihára, puraheiapohára ha ñoha'ãngahára Ehíto pegua omba'apóva arykuéra 1920 guive 1970 peve. Ojekuaa ichupe ijojaha'ỹva ha ikatupyryitégui opurahéivo, herakuã porãitéva arykuéra 1950 ha 1960 pukukuévo. Ipuraheikuéra ojejuhu umi oñevendevéva apytépe yvy ape ári, ohupytývo amove 80 sua mba'epu'apu'a, upéicha oiko chugui pe puraheihára árave irundyha ovendevéva.
Ojehechakuaa ichupe peteĩ íkono ramo Ehítope ha oĩ umi «imba'eguasuitéva» apytépe purahéi áravepe, Mohammad Abdel Wahab, Abdel Halim Hafez ha Farid al-Atrash ykére.
22 jasypoapy
Ára 22 jasypoapy ha'e ára 234ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 235ha umi ary hekope'ỹme. Umi 131 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Marzo paraguayo
Marzo paraguayo (Karaiñe'ẽgui: Paraguái jasyapy) ha'e akue ojehechárõguare tesaparápe tetã Paraguái ñesãmbyhy, jasyapy pahápe ary 1999 jave, ojejuka rire mburuvicha ombuekoviávape ára 23 jasyapy, karai Luis María Argaña, ha oje'e milikokuéra ojukahague ichupe. Tetã amandajépe, umi ombohováiva tetãrerekuápe he'i pe ojukaukáva ha'eha mburuvicha Raúl Cubas Grau ha general Lino Oviedo.
Hetaite umi tetãygua oho tapépe ha okarusúpe oñemoĩ hag̃ua Argaña jejukáre, peteĩ yképe umi ombohováiva tetãrerekuápe ha ambuépe katu umi omokyre'ỹva tetã ñesãmbyhýpe. Oñeimo'ã amo 10.000 tapicha oñemoĩ okarusúpe Congreso Nacional róga renondépe. Upe jave, oĩ sarambi guasu ha ojeipuru mboka ojejuka hag̃ua heta tapichápe, 8 omano ha amove 700 ohasa'asy (umívagui 92 hasy mboka jepurúre).
Guyrajura
Guyrajura (Furnariidae) ha'e umi guyra michĩ (10 gotyo 26 cm), ipepo mbykymi ha ijapu'a, hetyma mbarete ha huguái puku. Hague pytũmbýva térã hũngýva. Umi guyra oikove mante Mbyteamérikape ha Ñembyamérikape.
Ho'u mymbachu'i ha umíva ohaitypo tatakuáicha. Ambuéva ohaitypo yvyra kuápe térã ita kuápe.
Marzo paraguayo
Upe rire, mburuvicha Cubas oikuaauka osẽha tetã ñesãmbyhýgui, 7 jasýnte oisãmbyhy Paraguáire. Oheja rire Raúl Cubas tetãrerekuágui, ha mburuvicha ombuekoviáva Luis Maria Argaña omanóma, oiko Tetã mburuvicha ramo karai Luis Ángel González Macchi, Tetã amandaje ruvicha.
Blantyre
Blantyre ha'e hína peteĩ táva Maláui retãme, itáva orekovéva tapichakuéra ipype mokõiha, itavusu rire, táva Lilongue. Ojejuhu Maláui retã ipehẽngue ñembýgua. Amo 1.068.681 tavayguakuéra oikove ipype.
Ko táva oñepyrũ ary 1876-pe.
Indu jerovia
Indu jerovia niko upe jeroviakatu imba'echaéva ha iguasuvéva Índia retãme, ha Nepal retãme avei. Oreko hína amo su sua jeroviahára opa yvy ári rupi, Indu jerovia, upe Hesu rape ha islã jerovia rire, ha'e niko upe jeroviakatu guasuvéva mbohapyha.
Tetã Índia-me, indu jeroviahára hína amo 80,5 % opaite tapicha kuéra oikóva ku tetãme.
Iñepyrũme, ko ñe'ẽ indu ou péysiañe'ẽ pegua, upéicha umi tapicha Péysia-gua ombohéra upe ysyry guasu Sindhu (ko'ãga, ysyry Indo).
Heta karai ñemoaranduhára ohecha Indu jerovia peteĩ joparáicha heta Índia pegua tavarandu mba'éva, orekóva heta jerovia rape ambuéva ha ndorekói moñepyrũhára. Ko indu jerovia jopara oñepyrũ amo ary 500 Kirito mboyve térã 300 Kirito rire.
Yvy kuarahyreiképe ojeikuaaporã upe mbohapy ysaja Indu jerovia pegua, oñembohérava avei Trimurti (‘mbohapy ysaja [jeroviaha pegua]’: umi jeroviaha kuimba'e Brahmá, Visnu ha Shiva), hákatu ndaipóri indu jeroviahára omomba'eguasúnte ko "Trimurti".
Fanny Mendelssohn
Fanny Cäcilie Mendelssohn (Hamburgo, 14 jasypateĩ 1805-Berlín, 14 jasypo 1847), ojekuaáva avei ichupe Fanny Mendelssohn Bartholdy ramo ha omenda rire Fanny Mendelssohn Hensel ramo, ha'e akue peteĩ puraheiapohára ha piáno ombopúva Alemáña megua. Oñemomorã ramo ichupe ikatupyryitégui piáno ñembopúpe, sa'imi ojehechauka opavavépe ombopúvo.
Heñói peteĩ óga hudíope ha upéi oike Lutéro jeroviápe, Fanny okakuaa Berlín-pe —upépe, ikyvýndi Felix Mendelssohn, oñemoarandu pupotýpe mbo'eharakuéra Ludwig Berger ha Carl Friedrich Zelter ndive—. Upe aja ndojehechakuaa porãigui kuñanguérape avano'õme, heta hembiapokuégui oje'e ikyvy mba'eha. Ary 1829-pe, omenda pe tembiapoporã apohára Wilhelm Hensel rehe ha 1830-pe heñói imemby Sebastian Hensel. Ary 1846-pe, jepémo hogagua ipy'akõi hembipota pupotýre, ha'e oikuaauka hembiapokue pyahu. Ary 1847-pe omano iñapytu'ũ rasy sapy'águi.
Arykuéra 1990 guive, heta umi oipyguara ha ohesa'ỹijo hekove ha hembiapokue. Ymaguare oje'e ipurahéi hérava Ostersonate (sonata Páskua rehegua) ikyvy mba'eha, oñehesa'ỹijo jey 2010-pe ha ojehechakuaa hekópe añetehápe Fanny imba'eha. Ára 29 jasypo 2018 jave ojepe'a Muséo Fanny & Felix Mendelssohn táva Hamburgo-pe.
Saint George (Gyranáta)
Saint George ha'e Gyranáta itavusu ha itáva orekovéva tekovekuéra ipype, amo 33.734 tavayguakuéra oiko ko távape, ojeipapaháicha ary 2012-pe.
Mekánika kuántika
Mekánika kuántika ha'e pe mba'erekokuaa vore omyesakãva ñandéve mba'éichapa oiko ñande arapy mba'ekuéra imichĩetéva (imichĩvéva peteĩ átomogui). Mekánika ha'e pe mba'erekokuaa vore ohesa'ỹijóva mba'éichapa omýi mba'ekuéra ha "kuántika" ou quantum-gui, peteĩ ñe'ẽgue latinañe'ẽgui he'iséva "mbovýpa" ha jaipuru avañe'ẽme kuánto ja'esérõ pe mbaretekue hetakue michĩvéva (térã pe mbarete hetakue michĩvéva okágui ojoajúva peteĩ mba'ére), upéicha "mekánika kuántika" he'ise pe ohesa'ỹijóva mba'éichapa omýi térã oiko ku mbarete hetakue michĩetéva.
Oje'e yma pe átomo (ojeheróva avei tumingue'a) pe mba'e michĩvéva, hákatu ko'ágã jaikuaa oĩha mba'e imichĩve, techapyrã umi pehẽngue'i átomo ryepýpe jaheróva katuindy (protón), morõndy (neutrón) ha tovendy (electrón). Mekánika kuántika omombe'u ñandéve mba'éicha ko'ã átomo pehẽngue'i oiko oñondive. Omombe'u avei ñandéve mba'éichapa oiko umi tendyrypyteha asãi (mba'ekuéra ojogua mba'e apeno ha ogueraháva mbaretekue, tesapeha techapyrãme).
Pedro pe Tuicháva
Pedro I Rrúsia pegua térã Pedro I Alekséievich, ojehero jepi avei ichupe Pedro pe Tuicháva (rrusiañe'ẽme: Пётр I, Пётр Великий, Пётр Алексéевич) ―Mosuku, 9 jasypoteĩ ary 1672 - San Petersburgo, 8 jasykõi ary 1725, Rrúsia―, ha'e akue peteĩ umi mburuvicha imba'eguasuvéva ha herakuãvéva Rrúsia rembiasakuépe apytépe, ha’éva ñemoñare Románov pegua.
Omenda Eudoxia Lopujiná rehe, ha'e omomemby ita'ýra peteĩha, omenda jey hembiguái rehe, oñembohéra Catalina I oisãmbyhy rirévo Pedro omano rire táva San Petersburgo-pe ára 8 jasykõi 1725 jave.
López (myesakãrã)
López ikatu ha'e:
Gyranáta
Gyranáta (Grenada ingleñe'ẽme) ha'e peteĩ tetã hekosãsóva oĩva ypa'ũme ha opyta Amérika-pe, upe para Karíve-pe. Ijapekuépe oĩ avei ypa'ũnguéra Granadinas ñemby pegua, tetã ambuéva San Vicente ha Granadinas ijapekuépe oĩ ypa'ũnguéra yvate pegua. Ary 2013-pe ojeipapa amo 109.590 tapichakuéra oikóva ko ypa'ũme.
Ha'e tetã hekosãsóva michĩvéva mokõiha opaite Yvy pehẽngue kuarahyreike (tetã San Cristóbal ha Nieves rire), ijapekue ohupytýgui amo 344 km2. Gyranáta ypa'ũ ojejuhu para Karíve pehẽngue ñemby kuarahyresẽ pegua, umi ypa'ũ Trinidad ha Tobago ojejuhu ñemby gotyo Gyranáta pegua, tetã Venesuéla ojejuhu ñemby kuarahyreike gotyo, ha yvate goyto ojejuhu ypa'ũnguéra San Vicente ha Granadinas. Itavusu ha'e táva Saint George.
Oguahẽvo karai Cristóbal Colón ko ypa'ũme ary 1498-pe omoĩ hérarã «Concepción». Oñemoambuéramo jepe ary 1523-pe, umi karai Espáña pegua omoĩ hérarã «Granada», umi yvyty ko ypa'ũme ojoguaitereígui umi yvyty oĩ táva Gyranáta ijerére.
George W. Bush
George W. Bush (1946-) ha'e 43 Tetã Mburuvicha Guasu oisambyhy Tetã peteĩ reko Amérikagua-pe.
21 jasypoapy
Ára 21 jasypoapy ha'e ára 233ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 234ha umi ary hekope'ỹme. Umi 132 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Pérez (myesakãrã)
Pérez ikatu ha'e:
20 jasypoapy
Ára 20 jasypoapy ha'e ára 232ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 233ha umi ary hekope'ỹme. Umi 133 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
São Caetano do Sul
São Caetano do Sul ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulope.
left|thumb|100px|Poyvi
Ary 2019 ko táva oguerekova 161.127 tavayguakuéra.
Catch Me If You Can
Catch Me If You Can ha'e peteĩ ta'angamýi Tetãvore Joapykuéra retãgui ojejapo 2002-pe ha omotenonde Steven Spielberg. Imba'eapohára tenondegua ha'e Leonardo DiCaprio, Tom Hanks, Christopher Walken, Martin Sheen ha Nathalie Baye.
Rrúsia Michĩ
Jeipuru ko ñe'ẽ ko'ágã
Joaty Soviétikope ha Ukyáña ko'agãguápe pe ñe'ẽ Rrúsia michĩ ndojepurúi. Ko'ãva oipuru umi ñe'ẽnguéra (tavapehẽ Chérnihív, Tavapehẽ Póltava ha hetave). Jepémo, ojeipuru pe ñe'ẽ "Rrúsia michĩ" oñeñe'ẽ hag̃ua pe sãmbyhy ojeguerekova'ekue pe arapa'ũme kóva ha'e jave Rrúsia Mburuvi mba'e.
Bactrocera aceraglans
Bactrocera aceraglans jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
The Rescuers
The Rescuers ha'e peteĩ ta'angamýi moha'angapyre Tetãvore Joapykuéra retãgui ojejapo 1977-me ha omotenonde Wolfgang Reitherman, John Lounsbery, ha Art Stevens.
Bactrocera aceraglans
Marandeko
Jaho’i’ohára White & Evenhuis, 1999.
Jekupytyha Tordesillas pegua
miniaturadeimagen|500x500px|Ojehecha ko ta'angáme ko Yvyra'anga Kantíno pegua ary 1502 rehegua, ko hína pe yvyra'anga tujavéva ohechaukáva upe tysýi gua'u omboja'óva yvýpe ojapo Jekupytyha Tordesillas pegua. Jekupytyha Tordesillas pegua (karaiñe'ẽme: Tratado de Tordesillas, poytugañe'ẽme: Tratado de Tordesilhas) ha'e akue upe ñe'ẽme'ẽ ojejapóva upe táva Tordesillas —ko'ãga ojejuhúva tetãvoremi Valladolid, Castilla y León tetãvore, España retãme—, upe ára 7 jasypoteĩ ary 1494, umi karai rupi ombuekoviáva Isabel I Castilla pegua ha Fernando II Aragón pegua, mburuvicha guasu Castilla ha Aragón pegua, ha umi karai rupive avei ombuekoviávarey Huã II Poytuga pegua, upépe omoñe'ẽ peteĩ ha oñemboja'o opaite ygarata jehasa paraguasu Atlántikope ha opaite umi yvy Espáña ha Poytuga oñemomba'e akue Amérikape, oñemboja'o peteĩ tysýi rupive oĩ amo 370 légua (1786,3 km) kuarahyreike gotyo umi ypa'ũnguéra Cabo Verde pegua, ombopaha hag̃ua oimeraẽ ñemyangekõi Tavetã Espáña ha Tavetã Poytuga ndive.
Bactrocera aceroglans
Bactrocera aceroglans jueheguasã tymbachu'i (Insecta), juehegua hekovety mberu (Diptera), juehepehẽ Tephritidae.
Marandeko
Jaho’i’ohára White & Evenhuis, 1999.
19 jasypoapy
Ára 19 jasypoapy ha'e ára 231ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 232ha umi ary hekope'ỹme. Umi 134 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Mymba hetymaetáva
Umi mymba hetymaetáva (Myriapoda) ha'e opaite umi mymba michĩ ipy apytimbýva, ojoguáva umi tymbachu'i, hákatu noĩri tymbachu'i ñemohendápe. Ko atýpe oĩ opaichagua ambu'a ha ambu'apuku, ha heta mymba michĩ ambuéva ipy hetáva ha ojoguáva ambu'a, opa ko'ã mymbakuéra oiko yvýre; ojeikuaa oiko amo 16 000 mymba hetymaetáva juehegua.