cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ñe'ẽjoajukatu
Ñe'ẽjoajukatuete
Ñe'ẽjoajukatuete ha'e pe ñanerekombo'éva mba'eichapa ñambojoajukatuva'erã ñe'ẽ ñe'ẽjoajúpe. Ñamohendaraẽva'erã teroñe'ẽ ha upéi ae teroñe'ẽje'éva.
Techapyrã:
Ka'iguasu
Umi ka'iguasu (jueheguaty Gorilla) ha'e ka'i juehegua ho'úva ka'a ha ka'avo, oikovéva umi ka'aguy Mbyte Afrika pegua, ha'e niko ka'i tuichavéva opa yvy apére.
Castro (Chile)
thumb|275px|right|Castro táva Castro táva Chilepe. Ko távape oiko 39.366 (ary 2002). - 427,5 km²
Ñe'ẽjoajukatu
Ñe'ẽjoajukatuete
Pe karai marangatu oguata pya'e iñangirü ndive
Ka'iguasu
Imba'ekuaa, oguata irundy ipóre hákatu ikatu oguara mokõi ipy. Umi kuimba'e ijyvatekue ha'e 1,65 gotyo 1,75 metro ha ipohyikue 140 gotyo 200 kilogramo. Umi kuña pohyikue ha'e niko kuimba'e pohyikue imbytére.
Ñe'ẽjoajukatu
Ñe'ẽjoajukatu ha'angáva
Ñe'ẽjoajukatu ha'angáva ha'e pe ñanerekombo'éva mba'éichapa jaipurukatuva'erã ñe'ẽ hemiandu porã ha hemiandu mbareteve hag̃ua. Oñemboja'ojey kóicha:
Ka'iguasu
Ka'iguasu ho'u ningo yva, ka'avo, yvyra togue ha yvyra ra'y, hákatu oikotevẽrõ, ka'iguasu ho'u avei tymbachu'i, yso ha ambue mymba michĩ.
Ñe'ẽjoajukatu
Temiandu ta'ãnga puru (Figuras de Pensamiento)
Pe karai oñe'ẽrõ nde rekirirĩ.
'''Che ru! rohechaga'u jepémo remanóma.'''
Pe mitã iporã yvotýicha.
Hova atãve itágui.
Nde resa kuarahy'ãme tapytu'u.
Yvága ohekuavo hesay nembyasývo.
Ta'ãnga apopygua puru (Figuras de Construcción)
...resẽta che ndive.
Che resa rupi ahecha.
Ñe'ẽjoajukatu apopyguáva
Ñe'ẽjoajukatu apopyguáva ha'e pe ñanerekombo'éva mba’éichapa ñambojoajuva'erã ñe'ẽ ñe'ẽjoajúpe hesakã ha oñeikümbyporãhag̃uáicha.
Techapyrã:
Ñe'ẽjoajukatu poguyguáva
Ñe'ẽjoajukatu poguyguáva ha'e pe ñanerekombo'éva mba'éichapa jaipurukatuva'erã ñe'ẽ ha ñe'ẽpehẽtai moĩmbahárõ. Techapyrã:
"Gui" niko ñe’ẽriregua, upévare -héra he’iháicha- oñemohenda’arã ñe’ẽ rire mante, araka’eve ñe’ẽ mboyve. Upéicha avei, teroja moteĩva techaukarã "pe", katuete oñemohendava’erã tero mboyve, araka’eve tero rire.
Ñe'ẽjoajukatu mbojojáva
Ñe'ẽjoajukatu mbojojáva ha'e pe ñanerekombo'éva mba'éichapa ñambojojakatuva'erã umi ñe'ẽ ñe'ẽjoajúpe. Techapyrã:
Vakúna
Vakúna réra ou "variolae vaccinae" ñe’ẽnguéragui (vaka mbiru’a), Edward Jenner omboherava’ekue upéicha, otopahaguére mba’éichapa ikatu omo'ã yvyporakuérape mbiru’águi, ary 1798 jave. miniaturadeimagen|Peteĩ vakúna, [[Koronavíru rehegua.]]
Koréa yvyapy
Koréa yvyapy ha'e peteĩ yvyapy opytáva kuarahyresẽ gotyo Ásia-pe, para Sa'yju ha para Hapõ mbytépe, ijerére ojejuhu yvate gotyo China Tekoha Tetã ha Rrúsia ha ñemby gotyo ojejuhu Koréa ypo'i, omboja'óva Hapõ retã ha ko yvyapy. Ipype oĩ mokõi tetã: Ñemby Koréa ha Yvate Koréa.
Ñandu
Ñandu ha'e opa umi mymba imichĩ ipy apytimbýva ha ipy poapy, ndoguerekóiva kangue rysýi ijatukupépe. Ojejuhu ñandu oparupi, ha opaichagua tekohápe.
Opaite ñandu oiko añomeméva ha ojapi tymbachu'i ho'u hag̃ua. Ijurúre oreko popĩa vai. Ñandunguéra ojapo inimbo po'i, upéicha oipyaha ñanduti hógarã, ñuhã ojapi hag̃ua tymbachu'i ha ambuéva. Ojeikuaa amo 46 500 ñandu juehegua ambuéva.
Oiko sa'i ñandu juehegua ikatu oporombohasýva.
Tatapỹi rendy ryru
thumb|240px|Tatapỹi rendy ryru Tatapỹi rendy ryru mba’yru oñemoĩha tatapỹi rendy oñembyaku térã oñembojy hag̃ua opáichagua tembi’u. Ojejapo kuarepotígui. Oĩ opáichagua: michĩ ha tuicháva. Ikarape ha ijyvatéva, ijapu’áva, hakamby irundýva, hetyma mbohapýva térã hetyma’ỹva. Ko’ãga rupi ojepuru umi kuarepoti tuja oñemombo pyre ojejapo hag̃ua ko tembipuru.
Espírito Santo
thumb|200px|Poyvi Espírito Santo he'íva "Trabalha e Confia", [[Poytugañe'ẽ|poytugañe'ẽme he'ise "Emba'apo ha Ejerovia"]] thumb|right|200px|Vitória left|thumb|250px|Vila Velha Espírito Santo ha`e peteĩ tetãvore Pindoramáre
Em Família
Em Família ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava Rede Globo. Oñepyrũ ára 3 jasykoĩ ary 2014-pe, tembiasagua'u Amor à Vida (Rastros de Mentiras) opávo, ha opa ára 18 jasypokõi ary 2014-pe, 143 ñembyatypyrére, tembiasagua'u Império mboyve. Ohai karai Manoel Carlos ha omotenonde Jayme Monjardim ha Leonardo Nogueira.
Mba'eapohára ojapóva ava tee kuéra ha'e akue Julia Lemmertz, Gabriel Braga Nunes, Humberto Martins, Bruna Marquezine, Giovanna Antonelli, Reynaldo Gianecchini, Vivianne Pasmanter, Natália do Vale, Tainá Müller, Vanessa Gerbelli, Ana Beatriz Nogueira, Paulo José, Thiago Mendonça, Leonardo Medeiros ha Betty Gofman.
Omombe'u ñemoñare jehasa, mborayhúre, tekoasýre ha tekoporãre.
Ita (táva)
Ita tavusu Paraguáigua, opytáva Departamento Central-pe, 35 km Paraguaýgui.
Héra tee
itá osẽ ñe'ẽnguegui he'ívaekue peteĩ ava che mbou che rapichaita he'iséva "me envían los de mi comunidad", upéicharamo Itá he'ise "Grupo", aty. Nde'iséiri "piedra" (ita) guarani ñe´ẽ he´ẽasyetévape. Ojekuaa avei chupe "Capital de la Cerámica"-ramo, ciudad del cántaro y la miel.
Oje'e avei aipo kasike Karios pegua oikova'ekue umi tenda rembe'u rupi héra hague Ita (piedra) ha, oñemomba'e guasúgui, tekuaihára Irala omongarai upéicha upe térape.
Ararova
Arahaku aja ko távape ára haku og̃uahẽ 40ºC peve, jeyvérõ hakuve pévagui. Araro’y aja oguejy 0ºC peve. Departamento Central-pe arahaku hi’are 22ºC rupi. Ita opyta peteĩva umi departamento okyvehápe jasyteĩ guive jasyrundy peve ha sa’ihápe oky jasypoteĩ guive jasyrundy peve.
Jepapambo’e
Itápe oiko 80.441 avakuéra ojejapo avakuéra jepapa 2019.
Táva Itá rembiasakue
Moñepyrũhára herava’ekue Domingo Martínez de Irala, 3 jasykõi 1539, San Blas árape ha’éva mo’ãha Táva Itápe. Itá ha’eva’ekue peteĩ Táva oikohaguépe ñande ypukuéra te’ỹi, oje’e chupe tetã’i 24 jasypo ary 1884 guive.
Ko Táva oñepyrũva’ekue avakuéra huguykõiva ndive oguerekóva teko arandu ymaguare ha ko’ag̃a opáva mbeguekatúpe ohóvo noñemomba’eguasúi ha noñembohasaihaguére umi avakuéra ko’ag̃aguápe. Táva Itá Ojeikuaa Táva kambuchi ha eiretépe "Ciudad del Cántaro y la miel" oĩhaguére heta ñai’ũ ko Táva ryepýpe ha ojehepyme’ẽre tembiapojegua ojejapóva pe ñai’ũgui, eirete katu omoñepyrũ umi avakuéra tenondete oikova’ekue oñotỹre hikuái takuare’ẽ ha ohechávo hetaha ojapo chugui eirete, ko Táva oñemomba’eguasu ha’ehaguére peteĩ Tenda neporãva ha ojehepyme’ẽre tembiapojegua ijojaha’ỹva ohechaukáva pe ñande mba’eteéva.
Virupurukuaa
Tapichakuéra oikóva Itápe omba’apo kokuépe ha avei ñai’ũjyrendápe tembiapojegua apópe, Ojeikuaa, avei ojapo mitakuña’i membygua’u ao.
Tekombo’e
Itá oguereko heta mbo’ehao oñemoarandu hag̃ua mitã ha mitãrusukuéra, mbo’ehao purahéipegua, ha mbo’ehaovusu avei.
Vy’arã marangatúva
Ko távape oñemomba’eguasu San Blas ára ha’éva 3 jasykõi ha upe árape Oiko ñembo’e tupãope porundy ára, Oiko avei ñembokapu guasu ha itapu ñembopu tupãópe.
Y Táva Itápe opytáva
Avakuéra oikóva Itápe omombe’u yma ñorãirõguasu jave umi ñane tetã rembiguái, ohasava’ekue ko tenda rupi ha uperõ pýpe oikova’ekue peteĩ g̃uaig̃ui oguerekova’ekue peteĩ yvykua hóga ryepýpe. Umi ñane retã rembiguái ndaje ojerure raka’e chupe hoy’u hag̃ua hikuái ha ko g̃uaig̃ui nome’ẽihague chupekuéra ha upérõ ho’aha peteĩ amaguasu tuichapajepéva ha ohasapa hóga ári y ha upéicha oiko pe tendágui peteĩ y renda. Oĩ avei ava omombe’úva ambueháicha pe tendápe yma oñeñotỹhague peteĩ itapu ikuarepotĩjúva ha ani hag̃ua umi oúva ambue tetãgui ogueraha pu’aka rerekuaháramo upéva ohapohague hikuái.
Tapicha upepegua ojekuaavéva
thumb|250px|Magníficos trabajos de cerámica de Rosa Brítez
Kuñakarai cerámica apoha Rosa Brítez, tapicha ojeguerovu’ỹva, ko tavaygua. Hembiapokuéra rupi ojerereko chupe “Ceramista de América” ramo.
Cerámica apoha ña Juana ha ña Julia Isidrez avei ojekuaa mombyry, ha hembiapokue rupi oñeme’ẽ chupekuéra jehechakuaa Premio Holandés "Príncipe Klaus".
Yvate Koréa
Koréa Tetarã Retã Jekopytyjojáva (koreañe'ẽme: 조선 민주주의 인민 공화국, Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk) ―ojeikuaavéva Yvate Koréa oñemoingoe hag̃ua Ñemby Koréagui, ha'e peteĩ tetã Ásia pegua.
Opyta yvate gotyo Koréa yvyapýpe, ijerére ojejuhu kuarahyresẽ ha yvate China Tekoha Tetã, para Hapõ ha para Sa'yju imbytépe, ojejuhu yvate kuarahyresẽite gotyo Rrúsia, ñemby gotyo ojejuhu Ñemby Koréa ha kuarahyreike gotyo ojejuhu para Sa'yju.
Koréa Mburuvi oisãmbyhy akue opa Koréa yvyapýre, Hapõ oñembojára hese peve, Ñorairõ Rrúsia-Hapõ ary 1905 rire. Ary 1945 ―Mokõiha Ñorairõ Guasu rireite― pe Koréa yvyapy oñemboja'o mokõi pehẽnguépe, peteĩva Joaty Soviétiko pegua ha ambuéva Tetãvore Joapykuéra pegua. Ary 1948-jave, mokõi pehẽngue ohupyty sãso ha mokõiva oñembojarase akue opaite pe Koréa yvyapýre, ha upévare oñepyrũ pe Koréa ñorairõ ary 1950-jave. Ko'ãga peve oñorairõ, hákatu ndaipóri jejuka.
Yvytyguasukuéra Henyhẽva Itágui
thumb|240px
Yvytyguasukuéra Henyhẽ Itágui (ingleñe'ẽ: Rocky Mountains) ojeikuaa avei térare Rockies, ha'e peteĩ yvytyrysýi oĩva Yvateamérika kuarahyresẽme.
Puerto Montt
thumb|275px|right|Puerto Montt táva Puerto Montt táva Chilepe. Ko távape oiko 175.938 (ary 2002). - 1673 km²
Vitória
Vitória táva Vrasilpe, ha´eva tavusu tetãvore Espírito Santo. Ko távape oĩ 1 409 939 ava (ary 2010).
Tape guasu 4 (Paraguái)
Tape guasu 4, heratee karaiñe'ẽme ha'e Ruta Nacional N° 4 "Gral. José Eduvigis Díaz", ombojoaju táva San Ignacio, tetãvore Misiones-pe, ha táva Paso de Patria, tetãvore Ñe'ẽmbukume. Ipukukue ha'e 197 kilómetro. Tava San Ignaciope oñembohapemokõi Tape guasu 1.
Oscar Cardozo Ocampo
Oscar Cardozo Ocampo  ha’e pianista, compositor, omyakãva orquesta ha avei myatyrõha heñóĩ va’ekue tetã Argentina-pe. Ha’e va’kue ogagua heñóihaguépe musiko-kuéra guasu omyakãva voi túva, upe compositor paraguayo Mauricio Cardozo Ocampo. Oñepyrũ va’ekue omba’apo upe música-re cine-pe guarã, televisión ha avei teatro;  omyatyrõ va’ekue heta tapicha opurahéi porãva Argentina ha Paraguaigua. Pe imba’e jepovyvykuaáre oguerha ichupe omoĩvo tapichakuéra renondéve umi mba’epu pyahu folklore Sudamerica-gua mba’évape.
Tape guasu 4 (Paraguái)
Táva kuéra
Táva ha tava guasu 1.000 tavayguakuéra ndie ko tape guasu ohasava yvate guive ñemby peve ha'e:
Oscar Cardozo Ocampo
Hembiapo ñepygua
Mba’epu porã Oscar Cardozo Ocampo mba’éva heñói va’ekue hogapýpe voi, upéicha, túva compositor paraguayo Mauricio Cardozo Ocampo ra’y ypykue, oñemosẽ va’ekue avei hetãgui ha oho oiko Buenos Aires-pe, heta tapicha músico ñane retãyguáichaicha avei ha’e upépe omba’apo ha omopyenda hekove ha avei ikatupyrykue puraheikuéra rehegua. Tuvaite voi omokyre’ỹ va’ekue Oscar Cardozo-pe ojeporekávo amogotyove umi oikuaávagui música rehegua ijeheguireínte, ha’éva mbaraka ñembopy ha purahéi tyvyrakuérandi, imitãmírõ gueteri. Upéicha oñemombarete pe tekokatupyry oguereko’imíma va’ekue voi hekove tapiápe oñemoarandu pypukukvévo umi teoría ha piano ñembopúpe.
Upevarã oñemoarandu upe mbo’ehára Argentina-gua María de Satcht ha uperire, ojehekombo’e composición rehegua upe mbo’ehára Pedro Sáenz ndive.
Trayectoria
Herakuã guasukué, Oscar Cardozo Ocampo-re ikatu ñamoñe’e ha jajuhu ñamañárõ umi tapicha katupyru ha’éva músicos, cine apoha, ohaíva ñe’ẽyvotykuéra, coreógrafo, ha avei umi institución-kuéra oñeha’ãva omba’apo hendive.
Omyatyrõ, omyakã ha avei sapy’ánte ha’ete voi ombohekove umi disco-kuéra opurahei porãva ha compositor-kuérape Argentina-gua, ãva apytépe oĩ María Elena Walsh, Eladia Blázquez, Eduardo Falú, Mercedes Sosa, Jairo, Ariel Ramírez, Teresa Parodi, Eduardo Lagos, Horacio Molina, Marilina Ross, Sandra Mihanovich, Celeste Carballo, Lolita Torres ha avei atykuéra ha’éva cuarteto Zupai ha upe Camerata Bariloche.
Paraguápe omoañete tembiapokuéra disgráfico ko’ãvandi: Ricardo Flecha, upe Terceto Ñamandú ha avei karaiAgustín Barboza, ha’éva compositor ha opurahéiva paraguayo, túva Oscar árarõ oikove va’ekuke. Upe Unicef omoĩ va’ekué ichupe orquestador ha motenondehára ramo upe ojegrava haguã upe tema-kuéra César Isella ha Tejada Gómez  mba’éva “Canción con todos”. Upéicha avei, ha’e va’ekué avei upe arreglista –Lalo Schifrinndive– upe purahéi Juegos Panamericanos ary1995 Mar del Plata-pe ojejapo va’ekué,  Eladia Blázquez rembiapokue. Cardozo omytatytõ ha omyakã va’ekue avei upe Misa por la paz y la justicia, Ariel Ramírez mba’éva. Hembapiapo jetu’úpe, Oscar Cardozo Ocampo omba’apo va’ekue avei omo-musica haguã umi tembiapo teatrorã “La raíz y la tierra”, “Gasalla 81/82”, “Pan y circo”, “La reina del Plata”, “El último virrey”, “El patio de la morocha”, “Buenos Aires me mata” , “Borges Buenos Aires”, “Georgina está re-vista” ha avei “Viva la revista”, ha ikatu jajuhuve. Ko músico avei ombopurahéi umi tembiapo jechaukarã gua’u TV-pe hérava “Fortín quieto”, “Hombres en pugna”, “Compromiso”, “De carne somos” ha avei   “A conciencia”.
Bandas sonoras filme-kuérape guarã ha’éva “La Patagonia Rebelde”, “Pasajeros de una pesadilla”,  “No habrá más penas ni olvido”, “Desde el abismo”  y  “La nona” ha’e avei kuri ha’ete voi ojapo va’ekue.
Proyectos propios
Ojapo ha omoañeteaja, avei omyatyrõ ajya umi tembipo artísticokuéra ambuekuérape guarã, Oscar Cardozo Ocampo omoañete va’ekue jepytu’u’ỹ tembiapokue imba’eteéva. Ko’ãva apyte jajuhu tembiapokue: Oscar Cardozo Ocampo avei ha’e upe ikane’õ’ỹre omoñepyrũva umi atykuéra. Ombokatu upe proyecto “Pájaros en el aire” ombyaty va’ekue umi purahehára Galo García, Laura Albarracín ha Paco Hasse-pe purahéi porã yma guare Argentina mba’éva; omoañete va’ekue peteĩ disco a avei atyguasu jevy’arã.
Argentino ha paraguayo va’ekue ha’e
Heñói Argentina-pe, Oscar Cardozo Ocampo ojeguereko paraguái ramo tetã Paraguáipe. Ha katu hekove opa pota rupi ha’e oñeha’ãmbaite va’ekue va’ekue omoañete ko tekojuapy. Upe omoañete va’ekue ko mokõve tetã rayhu rehegua ha’e va’ekue upe “Encuentros del Alma”, tembiapokuéra ha’e ojapo va’ekue umi espectáculoha’e omoĩ va’ekue Paraguaype. Ko’ápe oñembyaty va’ekue umi mba’epu oipurúva ha avei umi opurahéiva Paraguái ha tetã Argentina rupi, mba’epu ha purahéi porã ko’ã teytã mba’éva.
Trabajo gremial
Tapichakuéra músico rembiapokue ha’e peteĩ ñorairõme ogueraha va’ekue hekove pukukue javeve ko tekove Oscar Cardozo Ocampo. Heta ary jevyy omyakã va’ekue hetaiterei atykuéra ha’eva Sociedad Argentina de Autores ha Compositores de Música SADAIC.
Peteĩ ñemongeta periodístandi he’i: "Ñanemba’e peteĩ mba’epu porã rehegua iporaitereíva. Ñane retã oguereko música hepy ha heta iporavopyre ojejapo Umi músico, ha avei creador-pe –he’i voi– ojehepyme’ẽ va’erã ha’ekuéra oñeha’ãmbaite haguére avei ojehayhu ha oñemomba’e haguã tetã rekove ha tetã arandukuéra rehe.
Hekove paha potávo
Umi tembiapo pahakkuéra apytépe ojapo va’ekue Oscar Cardozo Ocampo jajuhu hembiapokuke “El diario del regreso”, omombe’úva upe tapicha Che Guevara rekovekue, he’iva imano guive ojegueraha peve hetekue Cuba peve. Ko purory ogueropurahéiva Jairo ñe’eyvotykuéra ojapova’ekue Hamlet Lima Quintana, Oscar Cardozo Ocampo ohasapaite umi purorykuéra Sudaméca pegua rupi; Bolivia guive, ojejuhuhaguépe ko revolucionario oñeñotỹ hague, Cuba peve, tetã ha’e omoñepyrũhaguépe irevolución. Ko tembiapo ojehechauka ñepyrũ va’ekue upe Memorial-pe opytu’uhápe upe Che retekue, opytáva Cuba-pe, ary 2000 ramo. Ko compositor oñepyrũtavo ohechauká Sudamérica-pe hembiapokuerakué, omano vaiete accidente mba’yruguata rehegua Resistencia, Argentina-pe, oukuévo Paraguaýpe; oguahẽhaguépe ombopyhagua ipuraheikuéra upe  21 jasypokõme ary 2001 ramo. Hetekue opytu’u ñande yvy Paraguáipe. Paraguái, ha’éva Oscar Cardozo Ocampo mokõha retã, oñongatu peteĩva umi hembiapokue momba’eguasurã mba’epu porã Paraguái mba’éva puraheikuéra piano-pe ñembopupyre; pe idisco paha ha’e: “Piano Paraguayo". Kóvape opyta haipyre, ha’e ohechaháicha hi’ara rupigua upe mba’epu porã ymave guare Paraguái mba’etéva mba’epu porã.
Juty
Yuty oĩ tava Paraguái retãme, tetãvore Ka'asapame. Ko távape oiko 28.003 ava (2002 ary).
Tatarẽ
Tatarẽ yvyramáta yvate, hakã ypytũ, ipe ha ijapu’áva. Umi hakã’i ikarẽ, hatĩmba. Hogue hovy kangy. Ipire korócho anambusu, hape’ipa ha ojei rei, Ipotuy morotĩ ha hovy, hi’a hyru hũmipe ha ojepokapáva. thumb|250px
Castillo de Alarcón
Heta mombe'ugua'u oñemombe'u ku óga guasu Alarcón pegua, hembiasakue hína pukúgui ha heta mba'e ojejuhu ipype.
Kañõ
Kañõ ha´eva hína mboka tatágui puku oñemomboha ita apuáva mbokapuha ikua guive.
Tatatĩ
thumb|250px|Tatatĩ Tatatĩ mba’e tĩmbóicha osẽva mba´e ojehapýgui, y opupúvagui ha mba’yruguatágui avei, sapy’ánte morotĩ, hũ térã hũngy ojekakuaa yvate gotyo.
Sudã
Sudã héra tee Sudã Tavakuairetã (áraveñe'ẽ: جمهورية السودان‎, Al-Yumhūriyyat as-Sūdān), ha'e peteĩ joaty hekosãsóva oĩ Áfrika pehẽngue yvate kuarahysẽygua. Itavusu ha itáva orekóveva tapichakuéra ipype niko Kaytũ. Ijykére oĩ yvate gotyo Ehíto, yvatekuarahyresẽ ngotyo para Pytã, kuarahyreike gotyo Tavakuairetã Mbyteafrikagua, ñemby gotyo Yvy Sudã ha kuarahyresẽ ngotyo Erityréa ha Etiopía. Ñemby Sundã ombojei Sundãgui, ha oñemosãso 2011-me, upéicha Sundã yvy apekue oñemomichĩ ha oñemboja'o. Ysyry Nilo ohasa pe tetã ñemby guive yvate peve.
Juan de Mena
Juan de Mena ha’e peteĩ distrito oĩva tetãvore Kordilléra, Paraguái retãme.
Ha’e tenda oguerekóva recursos naturales het ha iporãva. Avei tenda kokue renda ha yvy he’õha (humedales) oĩháme opaichagua guyra saite.
Avei iporãmbajepéva pe hérava turismo de pesca ha aventura-rã. Arroyos y Esteros ha Juan de Mena ikatu ojehecha karanda’y tuicháva).
Superficie
Ko distrito oguerko ijyvy 965 km², ha 6.403 ava oikóva pype rupi, ãvagui 90% oiko távape. Pe densidad poblacional orekóva ha’e 6,6 ava km².
Economía
Juan de Mena oguereko viru rehegua hetave kokuépe. Avakuéra tendagua oñotyvéva ha’e avati, mandyju, Mandi'o, takuare’ẽ, petỹ, kumanda, Ka'a, café ha yva. Avei oĩ parralty. Pirajekutúpe oĩ avei tapicha tendagua omba’apóva.
Población
Kuaapyrã ome’ẽva Dirección General de Encuestas Estadísticas y Censo rupi jaikuaa Juan de Mena oguerekoha 6.403 ava oikóva pype, hetavehápe oĩ kuimba’e. Hetave avakuéra tendagua oĩ oikóva okaháre.
Guasu Kua
Guasu Kua oĩ tava Paraguái retãme, tetãvore Ñe'embukume. Ko távape oiko 2.248 ava (2002 ary).
Juan de Mena
Geografía
Ko distrito Juan de Mena oĩ yvate gotyo tetãvore Kordillérape. Ijyvy ikarape ha hi’yrenda. Oĩ pype ysyryguasukuéra Yhaguy ha Manduvira ha koã tenda jerere oĩ heta karugua, ñu ha yvype guasu, ikatuhápe oñemba’apo kokuépe.
Yvapo
Yvapo ha'e peteĩ ta'ỹingue oje'úva, hatãva ha michĩva. Tembi'u porã
Juan de Mena
Limites
Ko distrito oja ko’ã tendáre:
Yvapo
Heta yva ta'ỹingue ambuéva oñemboherakatúva "yvapo":
Juan de Mena
Comunicaciones
Pe Ruta 3 ohasa tetãvore rupi, tavakuéra Emboscada ha Arroyos y Esteros, ha distrito Juan de Mena ykére. Tendakuéra tetãvore Kordilléra peguágui, Juan de Mena año ha’e pe oguereko’ỹva tape hũ, péve rupi ndaiporiguasúi mba’yruguata ava guerahaha. Oĩ mba’yruveve guejyha, ndaha’éiva umi tuichávape guarã.
Hidrografía
thumb |300px|left
Ko tendápe omohe’õ ko’ã ysyry:
Karugua (esteros) oĩva:
Clima
Ararova ha’e he’õ’ỹva seco ha ndahakúiva, arapytu mbyte 22 °C, michĩve jave 3 °C ha hakuvévo ohupity 40 °C. Okykue aryýpe oguahẽ 1.536 mm, ikatúva ja’e peteĩ jasýpe okyha 153 mm. Jasykuéra sa’iveha oky ha’e jasypoteĩ guive jasypoapy peve.
Demografía
Avakuéra tendagua hetaitereive oĩ oikóva okaraháre, 90% rupi.
Ogakuéra ojeikoha, 86,04% oĩ okaraháre.
Indicadores socio demográficos:
Tendagua omba’apo ãicha:
Ka'iporo
Ka'iporo térã orangutã ha'e peteĩ ka'i jueheguaty hague pytã ha ijyva puku. Ijyvatekue ikatu ha'e 2 metro ha umi kuimba'e ipohyikue ikatu ohupyty 120 kilo. Oikove Malásia haIndonesia retãme. Ko ñe'ẽngue orangutã ou malásiañe'ẽ pegua Orang Hutan ha he'ise ka'aguypóra.
Ka'iporo ho'u heteiterei yva opa ára, ho'u avei togue hovyũ ha ambue ka'avo.
Juan de Mena
Colonias habilitadas
Instituto Nacional de Desarrollo Rural y de la Tierra “INDERT”, ymave Instituto de Bienestar Rural, omoñepyerũ ã colonia:
Carlos Lara Bareiro
Carlos Lara Bareiro (o’arahecha táva Kapiatápe, Paraguái, 6 jasyapy 1914 jave), itúva Juan Carlos Lara Castro, ha isy Lorenza Bareiro. Itúva ombo'e chupe ohayhu haguã añete pyrory (música) ha hendive oñemoarandu rudimento arte reheguáva upei oguahẽva katupyrýpe "perfección".
Imitãme ha imitãrusu pe
Omotenonde iñemoarandu "Banda de Músicos del Batallón de Boys Scouts-pe" ha, péva 1932 guive, oike "Banda de Músicos Policía" táva guasu pe, avei "Ateneo Paraguayo" pe, mbo’ehára Remberto Giménez ndive.
Ary 1940 ha 1943 jave ha’e va’ekue presidente "Asociación de Músicos del Paraguay" pe.
Ary 1943 ohupyty beca gobierno Brasil-gui oúva oñemoarandu haguã Escuela Nacional de Música Universidad de Río de Janeiro-pe, ko’àpe oime poapy ary. Upepe oestudia armonía, contrapunto ha fuga Newton Padua, José Paula da Silva ha Virginia Fiuzza ndive, composición Joao Ottaviano ha violín Francisco Chiafitelli ndive. Peicha oipyhy mbo’epy dirección orquestal mbo’ehára Francisco Mignone ndive, hendive oguahẽ omopyenda músico formación académica Paraguàipe.
Ary 1950 omohu’ã hi’arandupy Universidad –pe ha omotenonde peteĩ concierto, hembiapópe, Rio de Janeiro gotyo. Ou jeyvo tetãme, ary 1951 jave, omopyenda "Orquesta Sinfónica de la Asociación de Músicos del Paraguay", omba’apòva mokõi temporada. Oestrena obra ojeheróva: “El sueño de Renée” ha “Suite Guaraní” Juan Max Boettner, ha “Sinfonía en Si Bemol” Otakar Platil.
Ary 1954 jave oisãmbyhy “Madame Butterfly” de Giacomo Puccini, elenco Sofía Mendoza ndive.
Hembiasakue
Omba’apo omoherakuãvo Orquesta Sinfónica de la Asociación de Músicos del Paraguái ha hembiasa kuaandýpe umi oimèva mbytèpe omoheñòi ary 1957-pe, Orquesta Sinfónica de la Ciudad de Asunción (OSCA) aty porãme.
Ndaipòrigui py’aguapy política-pe oñemondo ichupe tetã okahàre ha upèi oho mante exilio-pe, ary 1955 jave. Oiko heta ary tetã Argentina mbohapýpa ary, pèicha avei ambue músico paraguayo ndive kerayvotý oreko ijeju jey tetãme, oiko Buenos Aires ha oho Santiago de Chole-pe ha ograva umi idisco oisãmbyyhy Sinfonica Asociación del Profesorado Orquestal, tavaguasu porteña-pe ha oñeha’ã oikòvo Motenondehàra coro ha mbo’ehàra ramo. Oimèvo director de orquesta ramo opavave imandu’a hese orekògui disciplina ha organización hembiapo ha hekovèpe.
Antofagasta
thumb|275px|right|Antofagasta táva Antofagasta táva Chilepe. Ko távape oiko 361.873 (ary 2017).
Carlos Lara Bareiro
Jeguerohory
Ary 1996 ohupyty, póstumamente, peteĩ condecoración gobierno nacional-gui “Honor al mérito”, ha ary 1997 jave oñemoherakuã aranduka orekòva hembiasakue imandu’àva orekòva ipype memoria.
Raminta
Raminta ha'éva hína porã téra mitãkuñagui ha kuñagui Lituañape. Raminta he'ise "py'aguapy, tekoguapy" lituañañe'ẽgua.
Carlos Lara Bareiro
Ary pahávo
Omano tavaguasu Buenos Aires-pe 20 jasypa 1987 jave. Hetekue ojegueru repatriado hetã ohayhuetèvape, jasyporundy 2007 ohasàvape.
Raminta
Ára téragui: 6 jasyapy.
Tatu
thumb|250px|Tatu Tatu mymba oikóva yvýre, ijape atã karumbéicha, oñemoakuruchĩ ijape atã guýpe ojecha vaíramo, hãi pokãpokã hapykue ijuru ryepy gotyo. Huguái puku. Hetyma mbyky mimi ha ipyapẽ mbuku oipytyvõva chupe ojo’o hag̃ua yvy. Ho’u tahýi ha ka’avo’i. Oñemoña isýgui.
Ta'ỹingue
Umi ta'ỹingue ha'e yva ro'o'ỹ oje'ukatúva. Omongaru porã ha ojejuhu opaite tetãme.
Umi yva ta'ỹingue oje'úva ha'e:
Kaguyjúi
Kaguyúi ha'e peteĩ jey'urã ryjúi ha ro oporopiguýva, ndoñemondykýiva, opaichagua hu'itĩrã ijapopy ha y|ýre ojehaguino.
Agustín Barboza
Agustín Pío Barboza, puraheihára, ohai ha purory mohendáha, heñói Paraguaýpe, 5 jasypo 1913 jave, itúva Alberto Barboza ha isy Pabla Rojas. Omoñepyrũ hembiapo a capella oiko jave festival de música ha aty vy’ahápe.
Imitã ha imitãrusúpe
Imitãrusuetépe (1929) oho Buenos Aires gotyo agregado del vapor “Mixu”rõ,  argentina poyvi guýpe. Ombojopyru hembiapo estibador portuario ha ombopúvo avei imbaraka purorýpe, oikuaa Basilio Melgarejo Molinas (“Melga”), hendive omoñepyrũ dúo peteĩha ha upéva rire trío “Melgarejo-Barboza-Feliú”.
Iguata ñepyrũmby
Tavaguasu porteña-pe omoañete peteĩ grupo tembiapópe ko’ãpuraheihára ndive, Samuel Aguayo, Emilio Bobadilla Cáceres ha Diosnel Chase, oiko solista upe orquesta oisambyhýva Francisco Alvarenga, Juan Escobar ha Julián Alarcón, ko’ãva ombo’e ichupe oikuaave haguã. Upéi oikuaa José Asunción Flores-pe, 1933 arýpe, ha peteĩ ary rire ograváma “Ñasaindýpe” (Flores mba’éva purory ha ñe’ẽpoty Félix Fernández mba’e), guarania peteĩha orregistra peteĩ disco-pe. Upe ára guive oipykúi karréra iporãitereíva ha ndaipóri ohapejokóva ichupe purahéy ñemoherakuãme, omopyendávo techapyrã ijeheguiete teko porãme ha imara’ỹva hekovépe ha apopyrãme.
Oikova’ekue, solista purahéipe, “Orquesta Ortíz Guerrero” ndive, oisãmbyhýval Maestro Flores hendive José Bragato, Aniceto Vera Ibarrola, Emilio Bobadilla Cáceres, Gumersindo Ayala Aquino, ha ambue tekove arandu.
Ary 1943 ou jey Paraguaýpe oimévo delegación omyakãva umi Maestro José Asunción Flores, Francisco Alvarenga hal tenor Emilio Vaesken, oipepirũva Comisión de Festejos de la Fundación de la ciudad de Asunción ombopu haguã fiesta de gala 15 de agosto reheguávape. Uperõ Augusto Roa Bastos ohai: “Barboza, ombopu 15 jasypokõime (agosto) peteĩ fiesta de gala-pe ikatu agua umi purahéi oguahẽ ñe’ãme  ha omoambue  ritmo upe jave /  melodía yma guaréva itáva mba’eva iñe’ẽ rupi. / Omboveve yvytu atãicha purahéi reẽ / nde rejúva mombyr`ygui, / py’aguapy ha hesakãva, luz de terrones hesakãva / ha guiratĩ rape ha yvytúvape”.
Oimeva’ekue avei trío oimévo Félix Pérez Cardozo ha Eulogio Cardozo. Ary 1944 oñemoarandu estudio opurahéivo Escuela de Música de la Universidad de Río de Janeiro, kóva peteĩ beca ome’ẽva Gobierno Nacional. Dio avei umi concierto ha audición ñoha’anga, ñe’ẽ’ãsãime oiko ramo Brasil-pe, mbo’ehára Carlos Lara Bareiro omokyre’ỹva omoherakuã haguã ñane música paraguaya.
Hembiasakue
Ary 1947 oho jave Brasil a Méjico gotyo, oipepirũva ichupe Gumersindo Ayala Aquino oike haguã conjunto “Los Guaireños”, Luis Alberto del Paraná, Digno García ha Humberto Barúa. Oikundaha Méjico, Cuba ha ambue tetã centroamericano. Oñepyrũvova década de los ‘50 omotenonde peteĩ gira umi tetãnguéíra norte sudamericano gotyo avei Centroamérica, Méjico, Estados Unidos de Norteamérica ha Europa, upérõ solista térã ambue conjunto-kuéra ndive.
Ary 1954 jave, Luis Alberto del Parana ohenói ichupe ombosako’i haguã “Trío Los Paraguayos”, hendive arpista Digno García. Llegados Europa gotyo, ofirma peteĩ contrato sello Philips Holanda-gua ndive, oñemoĩvo artista exclusivo heta ary pukukue. Decreto Poder Ejecutivo rupive ohupyty inombramiento “embajadores de la música paraguaya” ramo.
Ary 1957jave ombosako’i conjunto “Barboza ha iñirũnguéra”, hendive Ramón Mendoza, Leonardo Figueroa ha Carlos Centurión, oipykúivo ñemoherakuã ñande purahéipe Europa ha Medio Oriente gotyo.
Ary 1962, ou jey hetã Paraguái-pe, omenda puraheihára Yvera ndive ( hera teéva Francisca Zayas), oñondive opurahéi ha heta tendáre omba’apo hikái, upéicha oñepresenta ñe’ẽ’asãi, ñoha’anga ha ta’angambyrýpe. Ary 1968, oimévo Europa gotyo omopyenda conjunto “Los Barboza”. Ograva hikuái mbohapy disco ipuku’imíva ha omoherakuã puko’épe, ta’angambyry, ñoha’ãnga, mbo’ehao, arandu’o guasu ha umi óga espectáculo público ojehechaukahápe. Upéi itajýra, Diana Barboza, avei oñeha’ã cultora del canto popular, ary 1988 guive.
Ñe'ẽpoty Piraretã
Ñe´ẽpoty (Poesía)
Agustín Barboza
Ñemomba’eguasu
Ary 1994-pe, Gobierno Nacional ome’ẽ ichupe peteĩ condecoración Orden Nacional al Mérito, omba’apógui kyre’ỹme ohai ha omoherakuãgui ñane retã purahéi..
Ñe'ẽpoty Piraretã
Piraretã
Agustín Barboza
Ñemomba’eguasu
Ary 1996 ombyaty hekovépe ohasáva hikuái peteĩ aranduka antológico ohenóiva “Ruego y Camino”.
Ary pahávo
Oguahẽvo 1997, Congreso Nacional ome’ẽ ichupe jopói Premio Nacional de la Música upe rubro Música Popular, hembiapo porõite “Mi patria soñada”, orekóva ñe’ẽpoty Carlos Miguel Giménez mba’éva. Peteĩ entrevista periodística-pe ojejapova’ekue jasyporundýpe (setiembre) ary 1998 guare, Barboza, oñe’ẽ hembiapo omohendava’ekuére “Che aju gira puku ajapova’ekue Centroamérica ha Méjico gotyo, ary 1950 jave, oúvo peteĩ ka’aru don Carlos Miguel ha ohechauka ñe’ẽpoty ohaiva’ekue ary mokõi ohasávape. Ha’e ohasa heta ñembyasy, teko’asyetépe revolución  jave (imandu’áva guerra civil 1947-me). Ha’e kolo’o, omoïségui peteĩ téra político. Ha’e ndaha’éi político, chéicha. ha’e ohai “Mi patria soñada” ohasa rire heta. amohenda chupe purory.
Ñe'ẽpoty Piraretã
Hechapy, techapyrã, jecharamóme. Rerekóva ndejehe tomomarã. Ipy´apè piro´y oñakaky´one. Oguahẽva pe nde y rehe omaña.
Agustín Barboza
Ary pahávo
Rohenduka ko purahéi romohendava’ekue 53 jave, don José Antonio Moreno González rógape oï jave umi ministro, comandos renondépe... Ha’éma voi don José Antonio ndoguerohory mo’ãiha. Mayáva opyta ohendu kirirĩetehápe. Don José Zacarías Arza... ha’e raẽte oñe’ẽ ha ropyta jurujáipe he’ívo vy’apópe “Kóva peteĩ programa de gobierno”.
Ñe'ẽpoty Piraretã
Pyhare ku ojeka jajaipáva. Isyrýpe pe yvága vera. Ha iku´i mbyja tuichaicháva. ojapivo piky akãhatã.
Ha imimbi ñaimo´ã ohypyipáva. Kogaty,umi kokue porãita. Ñemo´ã ñasaindype opukava. Ha yvytu ijapytepe oguata.
Agustín Barboza
Ary pahávo
Ary 1998-pe, ombotývo 85 ary ha 70 cultor de la música ramo, opresenta tembiapo discográfico hendive orquestación  ha iñirũ instrumental Maestro Oscar Cardozo Ocampo (insigne arreglador musical oikóva Argentina-pe, itúva kuri avei compositor ha creador paraguayo arandu karai Mauricio Cardozo Ocampo), maymáva oguerohory ichupe ko’ã hembiapo ñemomorã ha oñemomba’eguasúva..
Ñe'ẽpoty Piraretã
Ha ga´u temityngue hovyũhaicha. Ipeky mba´apohára juayhupa. Tetãyguápe taiporã ñeporãháicha Tyvatã, py´aguapypegua vy´a.
Agustín Barboza
Hembiapokue
Ohai haimete 80 composición ha umíva apytépe oñemotenonde “Alma vibrante”, “Flor de Pilar”, “Mi patria soñada”, “Sobre el corazón de mi guitarra”, “Muchachita campesina” ha “Mis joyas de Buenos Aires” (verso ohaíva poeta Carlos Miguel Giménez), “Dulce tierra mía”, “Serenata”, “Viva la vida, viva el amor” ha “Muchacha dorada” (ohaíva Augusto Roa Bastos), “Oiméva che róga”, “Oñondivemí” ha “Reservista purahei” (Félix Fernández), producción imba’eva, jehai ha purory, “Emociones de mi tierra” ha “Ruego y Camino”, “Sombras de ausencia” (Enrique Ganoso ndive), “Voz del viejo río” (Aníbal Romero ndive).
Ñe'ẽpoty Piraretã
Ñañuã,jepoeyhu,omeñe´ẽme. Ajoja tosapukái heko rasy. Anivetei ho´upa hy´ai´yetere. Chuguikuerea ambue pe hemity.
Agustín Barboza
Hembiapokue
Karai Agustín Barboza omano 18 jasypakõime 1998 arýpe oreko jave 85 ary, táva Paraguaýpe.
Morangu Kuimba'e ha Tahýi
Morangu (Fabula)
"Kuimba´e ha Tahýi"
Oñapymiro peteí yga ha povavéra umi hyepýpe oĩva´ekue ndive, peteĩ kuimba´e y rembe´yguio ohechapava´ekue upe oikóva he´i ijupe: - Oĩ vaiete piko upe yvága ojapóva, ipochy haguére peteĩ angaipovóra ndive, oinupã ha ojukapa opavavéva heko porãvape avei,upévako oĩ vai vaicha chéve.
Upéva he´i aja, peteĩ tahýi ojupiva´ekue ohóvo hetymare ojopi chupe, upévare ha´e ipochyeterei ha ojapo hagua hese, upe tahýi rehe,osẽ ojukapaite opaite tahýi oguatáva guive upe ijerere. Upe rireminte osẽ oñemoĩ haperãme peteĩ yvagapóra marangatu ha apokóvo ijati´yre oporandu chupe: -Reikumbýmapa ko'anga mba'érepa upe yvága ojapo kuimba'ekuéra rehe upe ojapóva, nde rejapoháicha tahýikuera rehe.
Nelson Barrios
Tatuáhe
thumb|250px|Tatuáhe Tatuáhe ta'anga mymba, mbyja, kurusu ha opa mbae joguaha ojehaíva máva pireguýre imba'eguerovia rupi. Amo ary 2000 Kirito mboyve ojeikuaa yvypóra ohai ipireguýre ta'anga ojapo hag̃ua tatuáhe opaichagua.
Ko ñe'ẽ tatuáhe oike guaraniñe'ẽme karaiñe'ẽ rupive (tatuaje) ha péva ou samoañe'ẽ pegua, upe ñe'ẽ tatáu he'iséva jehai mokõi jey.
Morangu Ka'i ha Jakare
Ka`i ha Jakare
Oho ka'i vy'apavehape ojeroky ha ovy'a jerokyhápe. Upeinigo oñatende kichiha ambuere ha oiko vai hapicha ndive, oho hapykuévo ha oñorairõ hikuái.karaja ha ka'i
Oseanía
thumb|Oseania Yvype. frameless|right Oseania térã "Paraguasuyvy" ningo yvyrusu ojeipysóva paraguasu Py'aguapype, guive paraguasu Índikope ha Antartiko peve. Ipukukue rupi, 9.008.458 km², ha'e michĩve yvyrusu yvype. Oseaniape oĩ Autaralia, Pyahu Selanda, Kirimbati, ha ambue tetãnguéra ha ypa'ũnguéra.
thumb|left|Oseania oguereko heta ypa'ũ porã.
Tetã Paraguái Momorãhéi
Tetã Paraguái Momorãhéi
! !Karaiñe'ẽ
Ajutyrõka
Ajutyrõka ha'e peteĩ ao pehẽngue mba'epe puku ha po'i ojepurúva kamisáre, oñeñapytĩporã ajúrare ojehecha porãve ha aokate ndive, kuimba'e oipuruve.
Ajutyrõka jepuru oñepyrũ ojaho'i hag̃ua kamisa votõnguéra. Heta tendápe mba'apohára oipuru va'erã ajutyrõka, umi tekojoja rógape techapyrãme.
Vokerón
Vokerón ha'e peteĩ tetãvore Paraguái retame, oĩva  Cháko-pe, Kóva ha'e pe tetãvore tuichavéva Paraguáipe, oguereko peteĩ tuichakue 91.669 km², ha oguereko 69.806 tapicha upévare ha'e pe mokõiha tetãvore sa’ive oguerekova ava. Yvate gotyo oĩ tetãvore Alto Paraguái, Kuarahyresẽ gotyo tetãvore Presidente Hayes ndive, ñemby gotyo Ysyry Pilkomajo ombojo'ava chupe tetã Arahentínagui ha kuarahyreike tetã Vorívia ndive, ha itavusu ha'e Filadelfia.
Távarekuéra
Ko tetãvore oñemboja’o irundy távare:
Mbojojaha
thumb
Kóva ha’e tetãme tenda sa’ive he’õva, oguereko ysyry ndahetái hendápe ha ndahi’y guasúiva. Sa’i avei oky, oky guasu jave katu ijatypy’e y ha’e rupi tenda hérava semiárida. Okykue ary pukukue ha’e 350 mm yvate gotyo ha 850 mm Ñemby gotyo.
Clima
Ko tendápe arapytu mbyte arý pegua ha’e 25 °C.
Okykue mbyte ary pukukue ha’e 400 mm rupi.
Ojehero avei Alto Chaco ýrõ Chaco seco ha pe arapytu akuveha oguahẽ arahaku jave.
Demografía
Boquerón ha’e ko’ága pe tetãvore ojupiveha ava rehegua (crecimiento poblacional) 12.4%.
Ko tetãvorépe oĩ heta tapicha ypykue (indígenas), avei menonita, paraguayos-latinos, criollos, Brasil-gua ha omba’apóva estancia-pe pytaguakuéra.
Censo Nacional he’i oĩha 45.617 ava oikóva ko tetãvorépe.
Hetave ko’ã avakuérapa’ũme ypykue indígenas 43,7% rupi (19.945) yvypóra isarambíva ã etnias nivaclé, manjui, guarayos, angaité, ayoreos, guaraní-ñandéva, tapieté ha toba-maskoy. Koápe oĩ hetaiteve ypykuéra tetã megua.
Municipio y gobierno departamental
Boquerón oguereko ko’ágã irundy motenondehára ha 40 concejales departamentales y municipales.
Mburuvicha tetãvore omyakãva héra David Sawatzky, ANR pegua.
Intendente Mariscal Estigarribia pegua héra karai Eladio Alcaraz, ANR avei, Filadelfia pegua ha’e Hermann Ratzlaff (PEN), ha Loma Plata pegua Ernst Giesbrecht (ANR).
Ko Gobernación oñangareko mokõi mbo’ehao imba’éva rehe, peteĩ escuela agrícola, peteĩ tasyo ha omykã pe hérava Recursos Hidrícos (DRH), ha’eva Ministerio de Agricultura y Ganadería mba’e. Avei oguereko peteĩ secretaría administrativa, ñemoarandu ha tesãi rehegua. Peteĩ secretaría del Medio Ambiente, Asuntos Indígenas, de Desarrollo, Obras Públicas, de la Mujer, de la Niñez ha Juventud rehegua.
Educación
thumb|La entrega de una escuela
thumb
Iñarandukue mbyte ko tetãvorépe oguahẽ 3,8 ary mbo’ehaópe ohasapapyre. Temimbo’ekuéra oĩva mbo’ehaoháre ohupity 8.932, mitã ha mitãrusu mbo’ehao pegua.
Temimbo’e oĩva mitã mbo’ehaópe 6.689. Ha oĩva mitãrusu mbo’ehaópe: 2.243.
Mitãnguéra ohóva mbo’ehaópe, pokõi ary ha hetave peve ha’e 9.168. Mitã ha mitãrusu mbo’ehao oĩ 103. Mboeharakuéra oĩ 384. Avakuéra ohova’ekue mbo’ehaópe 15 ary guive ha itujavéva oĩ 21.482.
Salud
Ypykuéra rehe oñangareko pe hérava mutual hospitalaria del sector privado.
Oĩ avei ijapytepekuéra ypykue oguerekóva seguro IPS-gui ha hetaitereive oguereko’ỹva mba’eveichagua ñangareko avavegui.Ko tetãvorépe oĩ 23 centros de salud ha 8,8 tupa 10.000 ava pa’ũ megua.
Umi menonita oguereko seguro médico privado ha oĩ peteĩ ñe’ẽme, oñeñangareko porã hesekuéra. Tesãi rehegua ha’e ñeikotevẽ ypy ha ha’e pe oikotevẽvéva ñangareko, oĩ rupi ko’ápe 22% tendagua imboriahuetereíva (extrema pobreza).
Economía
Mba’apo mymba ñangareko rehegua ha’e pe hetave pirapire omoingéva ko tendápe, ãva kamby, so’o, rupive, (Cooperativa Trébol) oguerahaukáva hembiapokue pytagua gotyo. Oĩ 4.500 mba’ejára ha 900.000 vaka. Kamby ñeguenohẽ ára jave ha’e 450.000 ha 500.000 litros rupi, 70% rupi oñemba’apo hese Chaco Central-pe.
Avei oĩ heta omba’apóva vakapíre (talabartería) ha sapatu apópe (zapatería). Kokue pegua katu oĩ pakova, limõ, naraha he’ẽva ha mandarína. Oĩ avei ñemity: arveja, jety, sevói hi’áva, sapallo, habilla, avati, manduvi ipirérevegua, kumanda, sorgo ha mba’ysyvo.
Vías y medios de comunicación
Ko tetãvore Boquerón oguereko 120 km tape hũ ha avei oĩ gueteri heta tape ivyreíva oky térã ndokyvéi puku jave ome’ẽva apañuái opavavépe.
Reguahẽ hagua ko tendápe oguereko apañuái, péicha tapicha ouséva ko’a rupi oikuaava’erã heta mba’e tembipuru rehegua, avei y ha tembi’u oñembyai’ỹva, combustible heta rejúrõ mba’yruguatápe ha pohã avei.
Umi menonita rembiapo ojekuaa, tapekuéra iporã ojapóva ha’ekuéra imba’eteégui 3.800 km rupi ary pukukue, oikuaa porã hikuái ko tenda.
Pe distrito Mariscal Estigarribia katu oguereko peteĩ pista de aterrizaje, oipurúva umi mba’yruveve opaichagua.
Heta distrito rupi oĩ opaichagua tecnología, péicha jahecha Chaco Central-pe ta’angamýi (televisión), internet, pumbyry tetã mba’e (telefonía estatal) ha pumbyry po pegue (celular).
Autarália
Tetã Autarália (ingleñe'ẽme ha'etehápe: Commonwealth of Australia; AFI: [ˈkɒmənwelθ ɒv ɒˈstreɪliə]), hérava avei avañe'ẽme Auterália, ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ojejuhúva yvyrusu Oseaníape, tetãkua oñesãmbyhýva tavetãporokuái tekorãháme ñembyatypyre (monakía constitucional federal).
Vokerón
Vías y medios de comunicación
Péicha avei oĩ tenda ikatu’ỹha gueteri oguahẽ ã mba’e (comunicación) ha avei umi ypykuéra ka’aguygua (indígenas selvícolas) ayoreo rehegua oikovagueteri ka’aguy mbytépe ha umi osẽmave oiko ambue hendápe ndaikatúi gueteri oiko porã hikuái.
Pujoekuéra ha’e mba’e tuicháva ko tendápe, La Voz del Chaco Paraguayo osẽ amplitud modulada (AM), Región Occidental-pe oñehendupaite, oguahẽ umi tenda mombyry oĩvame.
Oĩ avei mokõi pukoe comunitaria: peteĩ Mariscal Estigarribia-pe ha mokõiha distrito Dr. Pedro P. Peña-pe.
Turismo
Turismo rural ha ecológico isarambi ko tenda Chaco Central héravape, ikatuhápe jahecha tekove pytagua ha mba’eichaitépa ãva omba’apo oiko haguã upe rupi.
Heta tapichakuéra ohóva (turistas ha estudiante) oguahẽ umi aldea rupi, asentamiento ha colonia omba’apóva opaichaguápe (industrial y agropecuaria). Ohóva guive ohecha heta mba’e he’íva ndohemo’ãivaicha umi tendáre.
Símbolo departamental
Boquerón oguereko escudo ha poyvi imba’eteéva, purahéi Chaco Boreal, oñembohérava Himno Departamental-ramo.
Ko’ã símbolo oñemoañete ára 29 jasyporundy ary 1995 jave Fortín Toledo-pe, oĩ jave pe tendápe 200 temimbo’e uperupigua.
Brigadeiro
Brigadeiro ha'e peteĩ tembi'u he'ẽva Pindorama retã pegua. Ojejuhu ha ojejapo opaite Pindorama rendápe, ojejapo aramboty vy'ahápe guarã umi ambuéva tembi'u he'ẽva avei.
Umi tembi'u ojeipurúva ojejapo hag̃ua brigadeiro ha'e kamby hypy'ữ, vaka kyrakue, chokora ku'i, chokoláte ha'ỹi ha kuvuasu ra'ỹi ku'i.
Tãi
thumb|200px| Tãi Tãi kangue’i morotĩ apu’a térã puku mimi osẽva máva ha mymba juru ryepýpe omongu’i hag̃ua hembi’u.
Morangu Aguara oturuñe'esero guare ynambúicha
Morangu (Fabula)
"Aguara oturuñe´esero guare ynambúicha"
Aguara´i ha Ynambu, oiko ñure ovy´a, tiempore oiko hendie Aguara, ha peteĩ árape he´i chupe Ynambu: -	Nahániri che irũ Ynambu – he´i chupe. -	Aikuaasénte mba´eichaitépa nde retuñe´ẽ po´i, he´i jey chupe ha´e. -	Nde, amigo Aguara returuñe´ẽ po´isévõ embovyvy nde juru ha eheja michĩmi retuñe´ẽ po´i, he´i jey chupe ha´e. -	Ha guéno, he´i chupe, oho Aguara ha ombovyvy ijuru haé oturuñe´^etavo osopaite hi´ilo ijuru rehegua ha he´i rangue: -pi….pi…. osẽ chupe. -	Kã…kã…guã…guã.
Nelson Barrios
Momaranduporã
Haimete opa karai arandu ohesa'ỹijóva umi aranduka he'i ojehai akue amo ary 65 ha 100 Kirito rire, hákatu oĩ umíva he'i ojehai ku ary 65 mboyve.
Ypo'i Korea
Ypo'i Korea (Kánji Koreañe'ẽme: 大韓海峽, Daehanhaehyeop) ha'e yhape kuarahyreikégua ojejuhúva upe yguasúpe omboja'óva yvyapy Korea ha peteĩ ypa'ũ Hapõ pegua hérava Kyūshū, oñembojoaju avei para Hapõ ha para China Kuarahyresẽ. Ku ypo'i uperiregua ypo'i Tsushima, mokõiva imbytépe opyta ypa'ũ Tsushima, heta Korea ha Hapõ oipurúva iñemúre.
Tetã Yvykorea-pe oĩ hetaiterei ygarata rupa opytáva ku ypo'i hi'aguĩ, Busán, Jinhae ha Masan umi tuichavéva. Heta ygarata hápe ohasa opa ára oñembojoajúvo Busan-Fukuoka térã Busan-Shimonoseki.
Vrasília
Vrasília ha'ehína táva guasu Pindorama, oĩ mbytépe tetã retãme. Ko távape oiko 2.974.703ava (2018 ary).
Ta'anga
Ta'anga niko mba'e ojoguáva peteĩ tapichápe, tekovépe térã mba'e oimeraẽvape, ikatu ojejapo oñembosa'ývo, oñemoha'angávo térã oñemohendávo mba'ekuéra (ñai'ũ, jéso, ita) ojapo hag̃ua mba'ejoguaha. Oĩ avei mákina ota'anga'óva, umíva niko ojapo ta'anga omboheseguávo umi mba'e jahecháva. Ta'anga hína opamba'e jahecháva ha ñanemomarandu térã ohechaukáva ñandéve peteĩ mba'e. Oĩ ramo heta ta'anga ojoapýva ha ohóva hesekuéra, jahero ta'angamýi.
Paraguasu Atlántiko
thumb|240px|Paraguasu Atlántiko thumb|240px
Paraguasu Atlántiko oĩ peteĩ paraguasu Yvype. Ijykére oĩ yvate gotyo Paraguasu Árktiko; kuarahyresẽ gotyo Europa ha Afrika; kuarahyreike gotyo Amérika; ha ñemby gotyo Antártida.
Paraguasu Atlántiko niko oreko 106.400.000 km² (parakuerandive).
Villa Elisa
Villa Elisa ha’e táva oĩva tetãvore Centralme, ha’ékuri pe colonia oike haguépe umi sueco tetã Paraguáipe ha ko’ãga rupi oiko chugui tenda iporãva ha imbaretéva táva oĩva pe Área Metropolitana ryepýpe.
Villa Elisa ha’e táva ojáva Paraguaýre, ojei tape Defensores del Chaco rupi. Opyta 16 km Paraguaýgui. Heñói ára 22 jasyapy ary 1938 jave.
Tembiasakue
Ary ohasávo tendaguakuéra oñepyrũ omba’apo kokuépe (agricultura), hetavéva pe fruto-agrícola reheguápe. Uperire umi belgakuéra ohopákuri tavaguasu tetãmeguápe, ha umi Italia-gua opyta.
Uperire Gobierno tetãmegua ohepyme’ẽ pe tenda peteĩ Ndinamáka-gua hérava Emilio Johannsen-pe, ary ohasave rire, ary 1896 rupi, ko táva oñembohéra Colonia Elisa, pe hembireko rérape, kuñakarai Elisa Von Poleski, ha’éva Alemania-gua (ary ohasavévo peteĩ tape oñembohéra péicha).
Peteĩha Junta Administrativa Villa Elisa pegua oñepyrũ ára 21 jasypoteĩ ary 1899 jave, omotenondeva’ekue karai Emilio Johansen. Pe Colonia Elisa-pe oguahẽ hetave pytagua: escandinavos, suecos, finlandeses ha alemanes. Oguahẽvévo heta pytagua, umi ary 1900 ha 1940 pa’ũme tuichaiterei opu’ã avakuéra tendagua, ha péicha oñepyrũ umi hérava instituciones sociopolíticas pe colonia pegua rehe. Kóva oiko haguã oñeha’arõ heta ára, tetã Paraguái upéramo guare ohasa ñorairõ opaichagua ha avei pe ñorairõ Bolivia ndive, hérava Guerra del Chaco (ary 1932 guive 1935 peve).
Ko tendápe oĩ pe refinería petróleo rehegua (PETROPAR), kóva ha’e peteĩ mba’apoha tetã Paraguái mba’éva oikova’ekue pe Ley Nº 1182 rupi, osẽva’ekue ára 23 jasypakõi ary 1985 jave. Ko refineríagui oiko peteĩ empresa autárquica, oñepyrũvo omba’apo ára 9 jasyteĩ ary 1986 jave.
Ubicación
Opyta 16 km tavaguasu tetã Paraguái pegua Paraguaýgui ha reguahẽ hagua rehova’erã tape hérava Acceso Sur rupi. Oĩ heta mba’yruguata oporogueraháva táva Paraguay guive táva Villa Elisa peve.
Barrios
Oguereko 16 tekoha (barrios) tenda tuichakue jave, umi tuichavéva ha’e: San Juan, Villa Bonita, Mbocayaty, Picada, Sol de América, Ypatĩ, San Miguel, Rosedal, 29 de Septiembre, Von Poleski ha 3 Bocas.
Arte y cultura
Pe fiesta patronal rehegua oñemomorã ára 24 jasypoteĩ jave San Juan rérape, santo patrono ko táva pegua. Ko’ápe oiko misa, ojejapo tembi’u tetã Paraguái mba’éva, avei ñembosarairã opaichagua oikóva tetã tuichakue jave ko ára oguahẽvo, ãva ha’e: pelota tata (pelota de fuego), toro kandil, tatapỹi ári jehasa, yvyra sỹi (palo enjabonado), ha ambue mab’e.
Nea Salamis Famagusta FC
Nea Salamis Famagusta FC térã Nea Salamina Famagusta FC (Gyresiañe'ẽme: Νέα Σαλαμίνα Αμμοχώστου) ha'e peteĩ ava aty hekopete (klu) oha'ãva vakapipopo, opytáva táva Ammochostos (hérava avei Famagusta ambue ñe'ẽme oipurúva Latinañe'ẽ achegety), Chipre retãme. Oñepyrũ ára 7 jasyapy ary 1948-pe. Tuykia ombojáravo Yvate Chipre ary 1974 guive, ku klu oho táva Larnaca sapy'a oha'ã hag̃ua.
Villa Elisa
Arte y cultura
Ko’ã mba’e avei ojejapo ko távape: temimbo’e jehasa (desfiles estudiantiles), religión rehegua ha umi árakuéra ha’éva: mitã ára Día del Niño, ñorairõhára Guerra del Chaco-pe guare ára, mitãrusu ára (Día de la Juventud) ha ambue mba’e oikóva ikatuhápe mayma pehenguekuéra ohasaporã.
Império (tembiasagua'u)
Império ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Pindorama retã pegua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva hérava Rede Globo. Oñepyrũ ára 21 jasypokoĩ ary 2014-pe, tembiasagua'u Em Família rire opávo ha opa ára 13 jasyapy ary 2015-pe, ohupytývo 203 pehẽnguenguéra, upe tembiasagua'u Babilônia mboyve. Ohai karai Manoel Carlos ha omotenonde Jayme Monjardim ha Leonardo Nogueira.
Villa Elisa
Arte y cultura
Oñembohéra subsede pe Festival del lago de Ypacaraí rehegua. Ojekuaa avei chupe heraha Capital folclórica del sur-pe.
Império (tembiasagua'u)
Umi mba'eapohára ojapóva ava tee kuéra ha'e akue Alexandre Nero, Lília Cabral, Leandra Leal, Drica Moraes, José Mayer, Rafael Cardoso, Nanda Costa, Caio Blat, Paulo Betti, Regina Duarte, Reginaldo Faria, Chay Suede, Vanessa Giácomo ha Marjorie Estiano.
Villa Elisa
Turismo
Villa Elisa ndojekuaái ha’eha peteĩ táva turística-ramo, péicharamo jepe, oguereko tenda ikatúva ojehechase, ãva ha’e pe tupão Virgen del Carmen, ysyryguasu rembe’y, oĩháme mba’e iporãva techapyrã ha pe refinería petróleo rehegua hérava Petropar (Petróleos Paraguayos), oguerekóva 64 ha ijyvy, ysyryguasu Paraguái rembe’y asu gotyo.
Império (tembiasagua'u)
Ko tembiasagua'u omombe'u karai José Alfredo rembiasakue, osẽva táva Rio de Janeiro ohasa asýgui ha oho tetãvore Roraima, Pindorama yvate gotyo, omba'apo hag̃ua itaveraite ñemuhára ha moñemuhára, heta ary rire omono'õ pirapire heta ha ojapo peteĩ Ñemu Retã (imperio corporativo), heta mba'e ojejuhu chupe, pirapirére.
Villa Elisa
Gastronomía
Villa Elisa, ha’eháicha heta táva tetã Paraguái pegua, tembi’u rehegua oguereko avei: mbeju, chipa asador, pastel mandi’o, ryguasu ka’ẽ, lampreado, butifarra, chicharõ trenzado, chipa so’o, ha ambue heta mba’e hi’upyrã hetereíva.