cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aranduka Ára
Ojeporavókuri 23 jasyrundy Aranduka Ára ramo, upe árape omanohaguére mbohapy haihára arandu ha katupyry: Miguel de Cervantes, William Shakespeare ha Garcilaso de la Vega. Pe tembijererure omog̃uahẽkuri UNESCO-pe Tetãita Haimyasãihára Joaju oipotágui tetãrekokuéra oñemyasãive ha avei oñeñangareko hag̃ua haihára rembiapo remimba’ére. UNESCO omboajékuri Aranduka Ára 1995-pe ha ojegueromandu’a ñepyrũ 23 jasyrundy 1996 guive heta tetãme, ko yvy ape ári.
Aranduka ha ñemoñe’ẽ ñemoherakuã heñoi’ypýkuri Cataluña-pe. Upépe 23 jasyrundy jave ojegueromandu’a Jorge Marangatu Ára, ha upe árape jeko kuimba’ekuéra ome’ẽmi peteĩ rosa poty, jopóiramo, imborayhujárape; ha 1925 guive, umi kuña ombohovái kuimba’ekuérape ome’ẽvo chupekuéra, jopóiramo, peteĩ aranduka.
Antigua ha Barbuda
Antigua ha Barbuda (inglyesñe'ẽme: Kingdom of Antigua and Barbuda Islands) ha'e peteĩ ypa'űaty tetã oĩ Paraguasu Atlántikope, Para Karive. Itavusu ha ituichave táva ha'e Saint John, Antigua ha Barbuda oguerekove 87.883 avakuéra ha ipukukue ha'e 443 km².
Paraguái Retã Ára Sãso
Paraguái Retã Ára Sãso - 14 jasypo.
Hasypeve, 14 jasypo 1811 jave iñapysẽ pe ñemongu'e guasu omoakãva Pedro Juan Caballero ha omosãsova'ekue Paraguáipe España poguýgui. Velasco, Juan Valeriano Zaballos, José Gaspar Rodríguez de Francia ha Fulgencio Yegros ojepytaso hikuái Pedro Juan Caballero ndive.
Ára 25 jasypateĩ 1842 jave, Tetãrerekuára Mariano Roque Alonso ha Carlos Antonio López ohenói hikuái peteĩ Amandajépe, omboajeva'ekue heta mba'e, umíva apytépe ombojo'a ñane retã rekosãso, avei ojeporavo ha oñemboguapy léipe máva máva ñane retã rechaukaha, ava rekosãso heko'ypy guive ha Tekojoja Rekovoña. Tekosãso Kuatiapyre. Pe kuatiapyre he'i iñe'ẽrenondeguápe: “Ko ore ñemboheko'año ha rekosãso niko mba'eguasuete ha ndahekotapykuéiva 30 ary pukukue javeve. Umi ary ohasava'ekuépe ha Paraguái retã ojehekýi guive -heta jehasa asy rire- España poguýgui tapiaite g̃uarãma; avei ojehekýi taha'eha'éva pytagua retã hekombaretesevéva poguýgui”.
Pe kuatiapyre oreko pokõi vore he'íva, ñemombykýpe.
Sãsoguigua Ñe'ẽme'ẽ. Upérõ -oñe'ẽme'ẽ hag̃ua- tetãygua ijatypaiteva'erãkuri hekohápe. Péicha, Paraguaýpe, opavavete (guarini, tetãygua ha tupãoygua) oñe'ẽme'ẽkuri Tendota Ogavusúpe, 6 aravo, ára 25 jasypakõi 1842 pyhareve javérõ. Uperire, Paraguay tavaygua oñe'ẽme'ẽkuri Táva Rerekua renondépe. Ambue tavakuérape katu oñe'ẽme'ẽkuri hikuái tekojojahára téra mburuvicha renondépe, ha ãva -upe mboyve- oñe'ẽme'ẽraẽva'erãkuri peteĩ tekohaygua poravopyre renondépe. Ha péicha, 25 jasypakõi 1842 jave, Paraguáy Retã tuichakue javeve, ñande retãygua oñe'ẽme'ẽ ha ombo'ajejey Paraguáy Retã hekosãsoha.
Yvyra piriri guasu
thumb|260px Yvyra piriri guasu, trébol peteĩ yvyra Ñembyamérikaetéva: Paraguái, Argentina, Vrasil, Volivia, Perũ. Ipoty jasypa guive jasypakõi meve. Ijyvate 15-25 m rupi.
Ñokendavoka
thumb|Ñokendavoka opaichagua. Ñokendavoka térã ndavoka ha'e opa umi tembiporu ojeipurúva ojeipe'a ha oñemboty hag̃ua mbotyhakuéra, ñokẽndaha rehegua, okẽ rehegua térã mba'ekuéra ambuéva oguerekóva mbotyha. Ndavoka ikatu kuarepoti térã apỹipenga avei ijapopyre.
Áuteria
Ijypykue niko oñepyrũ pe ary 976, oñemopyendárõ guare peteĩ Rróma ha Heymáña Mburuvi Marangatu retãvore. Ñemoñare Habsburgo ohupi rire mburuvi sãmbyhýpe amo ary 1278, oiko chugui peteĩ tetã poguasuitéva pe mburuvípe, ha ipahápe oiko chugui pe tenda osẽhágui Mburuvi Marangatu sãmbyhyharakuéra. Oñembovo rire Rróma ha Heymáña Mburuvi Marangatu, oikógui pe ñorairõ Napoleón ojapo, oiko Áuteria-gui peteĩ tetã guasu hekosãsóva. Upe guive, oiko rire pe ñepu'ã nosẽ porãiva Hungyriápe 1848-pe, oñemyatyrõ jey ko tetã ojejapo chugui ko Áuteria-Hungyria. Ipahápe, Habsburgo Mburuvi opa 1918-pe opávove pe Ñorairõ Guasu Peteĩha.
1987
1987 ary.
Joaju
...1986-1987-1988...
Áuteria
Pe Tavakuairetã Peteĩha Áuteria oñepyrũ 1919-pe. Amo 1938-pe, Alemáña nási oñemomba'e ko tetãre opa peve ko Ñorairõ Guasu Mokõiha, oñemomba'évo hese umi Ñorairõ Guasu Mokõiha Oñoirũvakuéra. Pe tetã Áuteria ko'ãgagua ipyendaite ary 1955-pe, upe aryitépe niko oike avei Tetãnguéra Joajúpe. Ary 1995 guive oĩ Európa Joajúpe.
1914
1914 ary.
Kysepuku
thumb|Kysepukukuéra ñemuhápe. Kysepuku ha'e peteĩ mboka morotĩ hãimbe, py'ỹinte kuarepotígui ijapopyre. Ipo'i ha ipuku, ijapýra ojejokohápe ojehero ýva ha jepínte ojehecha ko ývare oĩha mba'e oñangarekóva ipuruhára po rehe. Oĩ kysepuku opaichagua, ojeipuruve ñorairõhápe, kytĩhápe térã kutuhápe.
1914
Oñepyrũ'akue Peteĩha Ñorairõ Guasu.
Kysepuku
Kysepuku opaichagua niko, techapyrãme oĩ kysegi, machéte ha katána. Ãga katu oĩ ko esgrima, jetepyso oñeha'ãva Ñembosaraipavẽme ha ojeipuruhápe kysepuku vevúi.
1914
Joaju
...1913-1914-1915...
Mbotyha
thumb|Mbotyha Mbotyha ha'e umi tembiporu japopyre kuarepoti, opuruva joko hag̃ua mboty'o pe'aha'ỹva, ha oñangareko ijokopyre.
Yvyra ro
thumb|260px Yvyra ro peteĩ yvyra Ñembyamérikaetéva: Paraguái, Argentina, Vrasil, Volivia. Ipoty jasyteĩ guive jasykõi meve.
Helio Vera
Helio Vera heñói táva Villarrica– pe, ary 1946 – pe. Ha’e haihára, ñe’ẽngára ha kuatiahaihára. Omba’apo ABC Color – pe porãndupyhára ramo.
Rekovekue
Ary 1980 – pe oñepyrũ ohai mombe’urã rory ñane retã arandupy rehegua. Oñemomba’euguasu haihára ha kuatiahaihára ramo ikatupyrýgui. Hembiapokuéra poravopyre rehe ojehepyme’ẽ: “El Lector” hembiapo iporãveva, Angola , Oñemomba’euguasuvéva upeicha avei hembiapo Teoría y Práctica de la Paraguayología, concurso de cuentos “Néstor Romero Valdovinos” 1992 – pe ha ambue. Omba’apo meme Partido Revolucionario Febrerista – pe, upévare hete ári oñemoĩ poyvi PRF rehegua; ha’anga katu oñemoĩ koty hechaukaha oĩhápe avakuéra arandu kotyrusu Mártires del Febrerismo Casa del pueblo – pe.
Hembiapokuéra
Jopói ha Kuatia’atã oñeme’ẽva Helio Vera – pe. Hembiapo iporãvéva rehe.
Hi’ára paha
Omano 25 jasyapy 2008 – pe, tasyo Santa Clara de Asunción – pe. Upépe oñeñangareko hese omano meve. Ha’e hasy arritmia, tuguy asuka ha hipertensión arterial – gui.
Mburiti
thumb|Mburiti Pindoramape. Mburiti térã Karanda'y Guasu ha'e umi mbokajaty puku oĩ Venesuéla, Pindorama, Volívia, Perũ ha Kolómbia, ha'e Karanda'yicha. Ipukukue ha'e 20 gotyo 35 metyro yvategui.
12 jasyrundy
12 jasyrundy ha'e 102º ára arygua.
3 jasypo
Ára 3 jasypo ha'e ára 123ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 124ha umi ary hekope'ỹme. Umi 242 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
11 jasyrundy
11 jasyrundy ha'e 101º ára arygua.
10 jasyrundy
10 jasyrundy ha'e 100º ára arygua.
2009
2009 - ary.
Joaju
...2008-2009-2010...
Jopara (ñe'ẽ)
Ikatu ja'e Joparañe'ẽ jaipurúvo Karaiñe'ẽ (Español) ha Avañe'ẽ ( Guarani) oñondive ñañe'ẽ hag̃ua
Techapỹrã ( Ejemplo):
1) Mama nueve voi imemby ha mbohapy oho che abuela rógape oiko hag̃ua            (Jopara Ñe'ẽme)
2) Papa che ndahasái matemática (Jopara Ñe'ẽme)
Enxet ñe'ẽ
Enxet ñe’ẽ ikatu oike avei ñe'ẽ iñe’ẽjoapykuaáva (aglutinante) rehegua apytépe. Iñe’ẽnguéra apytépe pe mba’eguasuvéva ha’ehína ñe’ẽtéva. Peteĩ ñe’ẽtéva ikatúma he’ipaite oje’eséva guive, sapy’ánte ombohapepámavoi teroñe’ẽje’évape. Timothy Curtis (Ñembojerekatuhára Ñandejára Ñe’ẽ Enxet-pe.) he’i oguerekoha heta ha hypy’ũva ñe’ẽ, ndaipóriguasúi ikatu’ỹva ja’e ambue ñe’ẽme oje’éva. Avei he’i ndoipuruseiha ñe’ẽ purukapy, oñeha’ã ombohéra iñe’ẽme mba’e pyahu, jepémona ipuku ha hasy.
Ekimal
thumb|Ekimal ava rogayguakuéra
Ekimal ha'e peteĩ réra avape oiko Amérika ha Simbéria. Inuyt, oiko Alaska, Kanatã ha Kyoẽlándia. Jupík, oiko Alaska avei, oiko Península Simbériape Chukchípe. "Inuyt" ha'e guaraníme «tetã» (Inutytúpe, ᐃᓄᐃᑦ (inuit).
Teko me'ẽ
Teko me'ẽ niko mba'e oporojapoukáva hekópe térã ombotovéva peteĩ mba'e, tekojoja ohekáva, oporombojovake hag̃ua. Mburuvichakuéra omopyenda va'erã teko me'ẽ oikotevẽicha avano'õ ha hetã reko. Tapichakuéra ndoikóirõ teko me'ẽ he'iháicha oñemoĩ porã va'erã ha oho va'erã ñembojovakehápe.
Teko me'ẽ rupive jaikuaa mba'épa ndaikatúi jajapo avano'õme, upéicha ikatu ja'e teko me'ẽ omboheko tapichakuérape ha ndohejái toiko porã umi oporomboykéva ha oporohundiséva, upéarõ teko me'ẽ omombarete tekoiterape opavavépe.
1811
1811 (MDCCCXI) ha'e peteĩ ary oñepyrũ peteĩ ara'apy heiha'icha Gyregório arapapaha. borde|centro|sinmarco|295x295px «1810→‎‎1811→‎1812»
Para tesapeha
Para tesapeha, herava avei y tesapeha ha'e óga yvate oĩva para rembe'y, térã para ipy, ohesapeva ha ohechaukava. Imba'erendy katuete, ohechava mombyryre, ha opytyvõ yga ha ygarata sãmbyhy hag̃ua.
Para tesapeha hemirendy ha'e va'erã mbaretete, ha oguereko itagecha, mbohetave hag̃ua temirendy mbarete.
Cauã Reymond
thumbnail|200px|Cauã Reymond
Cauã Reymond Marques (Rio de Janeiro, Pindorama, ára 20 jasypo ary 1980-pe), jekuaáva Cauã Reymond ha'e peteĩ mba'eapohára ha modelo tetã Pindorama pegua. Omenda akue ary Alinne Moraes (2002—2005) rupi ha Grazi Massafera (2007—ãgagua).
Ñarukã
thumb|220px|Ñarukãnguéra Ñarukã ha'e umi kangue pukúva ha karapã rysýi oĩva yvypóra ha mymba pujase'orekóva ipyti'a ykére. Ko'ã kangue aty oñangareko pyti'a ro'o, ñe'ã, py'a ha ñe'ãvevúi. Yvypóra oreko 12 ñarukãnguéra, jagua oreko 13 ha kavaju oreko 18 térã 19 ñarukãnguéra.
Gyroẽlándia
thumb|Kyoẽlándia poyvi Kyoẽlándia hérava avei Gyoẽlándia (he'ise: sa'ykyretã) ha'e tuichave ypa'ũ Yvygua, tetãnunga (nación constituyente) oĩ Tuicha Tetã Ndinamayka, oĩ Paraguasu Atlántiko ha Paraguasu Árktiko, Yvateamérikape. Kyoẽlándia ha'e ñeñuvã 84% yrypy'agua. Ha'e ekimal hetã, ha itavusu ha'e Nuuk táva. Kyoẽlándia oguerekove 56,749 tavayguakuéra ha ipukukue ha'e 2,166,086 km².
Tetãvore Chuvut
Tetãvore Chuvut ha'e peteĩ tetãvore umi mokõipa mbohapy tetãvorekuéra ojapova Arahentína retãme, Itavaguasu ha'e pe táva Rrawson ha pe itavaguasuveva katu ha'e Kómodoro Rivadavia. Ko tetãvorepe oiko 587 956 ava (ary 2017-pe). Oĩme pe tavapehẽ Patagóniape umi (ijyvijojáva 42 ha 46 apytepe) oguerekóva pe tetã yvy mbyte, yvate gotyope oĩme Tetãvore Ysyry Hũ, kuarahyresẽme Para Arahentíno (Paraguasu Atlántiko), ñemby gotyope oĩme pe tetãvore Santa Kru ha kuarahyreikepe umi tavapehẽnguéra Chílegua Lagokuéra ha Aisén omboja'o chupekuéra pe Yvytyrysýi Andes.
13 jasyrundy
13 jasyrundy ha'e 103º ára arygua.
Tetãvore Chuvut
Ára
Chubut-pe: Ipu'akave yvytu entéro ára, ha ndaha'éi hína pe okyguasuetereíva ko Tetã Pehẽnguépe.
Vincent van Gogh
Mitãrusúre omoha'anga porãete, hembiapo peteĩ ojapóva mba'eporã renda hechaukaha. Upe rire, Vincent ha'e akue tupão uru ha ary 1879, oguereko hína ary 26 ndie, oho Véyhika omombe'u hag̃ua Ñandejára ñe'ẽ, ha omoha'anga aja hapicha oikóva upe rendápe. Ary 1885 ombopara hembiapo guasu peteĩ hérava Yvy'a ho'úva. Upe rire oho Hyãsia ha ombopara ta'anga sa'y mbarete ndie.
Pe Ta'ỹinguepire'oha
thumb|Tembiasa peteĩha ra'anga. Pe Ta'ỹinguepire'oha - (Rrusiañe'ẽme: Щелкунчик) térã Pe Ta'ỹinguejokaha ha'e peteĩ mombe'urã añetegua'ỹ ojejerokýva (ballet rupive) ñoha'angáme, oguerekóva mokõi tembiasa ha mbohapy tekoha mombe'urã. Ojapo Piotr Ilich Chaikovski, ary 1891-1892 ngotyo.
Chaikovski ojapo purahéi ha jeroky pe mombe'urãpe guarã hérava Pe Ta'ỹinguepire'oha ha Anguja Mburuvicha (El cascanueces y el rey de los ratones), ojapo peteĩháme Ernst Theodor Amadeus Hoffmann.
Pe Ta'ỹinguepire'oha ojejerokyve Arareñói aretépe aja, hembiasáre omombe'úva peteĩ ta'ỹinguepire'oha (tembiporu jaipurúva jaipe'a hag̃ua yva ra'ỹi pire) oikóva ijárandi hérava Maria/Clara rógape arareñói pyharépe.
Picada Café
Picada Café (Avañe'ẽme:Pikada Kafe) ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 5.182 áva (2010 ary).
Débora Falabella
thumbnail|200px|Débora Falabella
Débora Lima Falabella (Belo Horizonte, 22 jasykõi, ary 1979), jekuaáva Débora Falabella ha'e peteĩ mba'eapohára tetã Pindorama pegua. Omoha'anga akue heta ava tee Rede Globo-pe, tembiasagua'u Niña moza-pe ha Avenida Brasil-pe ha omoha'aga akue heta ava jeikuaaveva ete tembiasagua'u O Clone-pe, Señora del destino, Duas Caras ha Escrito nas Estrelas.
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1958
FIFA Tembiesarái Yvypavẽ 1958 (Världsmästerskapet i Fotboll - Sverige 1958, suesiañe'ẽme) ha'e akue pe VI (6ha) vakapipopo ñembosarái hetatetãrehegua kuimba'erehegua ojejapóva FIFA rehe, pe Vakapipopo Tembiesarái Yvypavẽ.
Ayméña
thumb|Aymenia poyvi Tetã Armenia (térã Aymenia ha Aymeña) (aymeñañe'ẽme: Հայաստան, Hayastan, Հայք Hayq), ha'e peteĩ tetã oĩ Europa ha Asia, itavusu ha'e Erevã ha oguereko 3.215.800 tavayguakuéra. Ijykére oĩ yvate gotyo Georgia, kuarahyresẽ gotyo Aservaijã, kuarahyreike gotyo Tuykia ha ñemby gotyo Irán ha Aservaijã avei. Ipukukue ha'e 29.800 km² ha oñe'ẽ armeniañe'ẽ.
Museo Mitológico Ramón Elías
Ko museo, ogueromandu’àva umi mba’e ymaguaréva Paraguáigua, tenda ohechaukàva cultura del pueblo rehe oñangarekóva, oguerúva kurundu mombe’u gua’u oguerúva tetã kuaandy tetãme.
Omoheñói
Ramón Elías, heñói Paraguay 10 jasypateĩ 1929 ary. Itúva don José Elías ijypykuéra árabe ha isy kuñakarai Francisca Fernández, heñòiva paraguáipe.
Oñemoarandu mbo’ehaòpe Primaria Concepción, tavaguasu Paraguái yvate gotyo. Omohenda iñemoarandu Secundaria tavaguasu, Paraguýpe.
Imitã guive, ohechauka deporte ikatupyrýha básquetbol-pe, omokyre’ỹva ko modalidad deportiva tavusu Kapiatápe, ojeiporavóva protagonista ramo ko’ã ñeha’ãme.
Ramón Elías omba’apo pintura-pe, kyre’ỹme avei omba’apòva ko’ã mba’épe. Oñeme’ẽ ichupe peteĩ beca oestudiàvo Escuela de Bellas Artes Paraguaýpe.
15 jasyrundy
15 jasyrundy ha'e 105º ára arygua.
Museo Mitológico Ramón Elías
Omoheñói
Upèi omba’apo restauración obra antigua, ojapóvo investigación ha recopilación ko’ã obra-ichagua, pèva rehe omba’apo mbarete. Ojehechakuaa hese ikatupyrýha, ha ohayhu umi mba’e ojapóva hembiapópe.
Mbo’ehára oipy’ahàva ha avei upe arte geométrico ombo’e Colegio Nacional Capiatá-pe ary 1967 guive 1972 peve. Ko’ã àrape omoheñói escudo Municipalidad Kapiata mba’éva.
Oiporu opàichagua técnica ha ombojehe’akuaa umi material oipo`ruva guive, Ramón Elías heta ary omba’apo umi máskara indígena reheguáva, ojeguerohorýva ha umi turista oúva Paraguáipe omomorãitereíva. Ko’ã máskara ojehecha Dirección de Turismo jasypo 1966 jave. Upéi, ojehechauka Buenos Aires, Argentina-pe, péva Casa Paraguaya-pe.
Ojepovyvýva ha orekòva espíritu investigador, péva rehe oikundaha tetã’i rehe ohekàvo umi mba’e yma guaréva ha ojogua ikatu agua omyatyrõ ha ohepyme’ẽ jey. Upèicha, Elías oikuaa umi karai tuja ha guaiguĩ, oikuaàva ha omombe’úva umi oikóva’ekue yma ha upéva ha’e omoaha’anga ha omba’ápo umi mba’e rehe.
Péicha oike ha oikuaa umi mombe’ugua’u ha mombe’upyre ha péva rehe omba’apo kyre’ỹ oñandúvo ha omoheñòi iñapytu’ú roky guive jha’anga ha’e oñanduhàicha ha opáichagua material oiporu. Don Ramón Elías omoñepyrũva umi ta’anga mombe’u gua’u reheguáva, oñemotenondéva ñe’ẽporãhaipyre heheguàva.
Museo Mitológico reñói
thumb|350px|left|Fachada frontal. Ohechauka oguerohoryha ohayhúha umi mba’e Elías ohechaukàvo umi ta’anga mitología paraguaya reheguáva. Omba’apo ojepovyvývo ha ombyatývo umi tembiporu yma guaréva ha ohechaukàva ñane retã rembiasa. Péicha ombyaty umi piesa mba’e guasúva ñane retãme ha avei ohechaukàva kuaandy Paraguái. Oguatávo, oguah{eva katuete umi óga yma guaréva, galpón taperépe oiméva haombayaty umi tembiporu oguerúva tembiasa omombe’ úva ijeheguiete voi.
Péicha ko’ã artista oreko visión ombombe’úva hemiandu omoheñóiva pa’ũ omohenda agua ko’ã tembiporu guaranítico, franciscano, jesuítico ha colonia-gua oikòva testigo ramo upe ñorãirõ ha’èva upe guerra internacional ombohovàiva Paraguái.
Estructura física.
thumb|300px|right|Tape ykégua Museo-pe. Namombyrýi asfalto-gui ohasáva Ruta Mariscal José Félix Estigarribia, ojehecha upe portón pohýi Museo, ojeréva umi corredor kakuaa ha hovyũva henyh{eva yvotytýgui. Ymaguare cerámica ohupíva umi corredor rehe ha yvyra bisagra orekòva okẽ opresentàva tallado indígena, ombojeguáva ojeikéha.
Ojeikévo umi tenda omopyendàva misterio omo’ãva umi tembiporu pohýi ymaguaréva. Péicha ohesape, tápia ha yvy rogapy ome’ẽva ñemomorã umi mba’e yma guarére ha avei umi “Monstruo” ojehechaukáva upe ógape.
thumb|250px|left|Crucifijo de la época Colonial. Altos Compañía Tukagua. Ko museo oreko mbohapy kotykakuaa: peteĩ orekóva mitología paraguaya, ambue ohechaukáva tembiporu ha umi mueble litúrgico ha’éva umi franciscano ha jesuita mba’éva ojapóva Paraguáipe hembiapo evangelizadora, péicha ojejuhu umi santo ra’anga ojejapóva yvyrágui, altar, sillón ha instrumento yma guaréva.
Ambue koty oreko umi mba’e Ramón Elías, fotografía ha orekóva tembiporu bélico ojeporúva guerra internacional ohasáva Paraguáipe: ha’éva Guerra contra la Triple Alianza ha Guerra del Chaco.
Miombe’u gua’u Guarani.
Ko’ã ser mitológico cultura popular paraguaya ojuhúva Museo omotenondéva. Tembiasápe, orekóva umi mombe’u gua’u ymaguaréva ha orekóva pueblo guerovia. Omyesakãvo misterio orekóva ha ndikatúiva ojeresolve ha opytáva memoria colectiva omoheñóiva ñe’ẽporãpyre ojeguerovia’ỹva.
Ko’ã urna guaranítica ojeporu ojehechaukávo mitología Guarani. Ógapy rembe’^yre upe kotýpe ojehecha ta’anga Tau ha Keraná, Ao ao, Jasy Jatere, Pombéro, Kuarahy Ra’y, Paje, Malavision, Luisõ, Mbói Jagua, Jagua Ru, Kurupi, Moñái, Mbói Tu’i, Teju Jagua ha Plata Yvyguy, omokyre’ỹva umi ogueroviàva ánga.
Omopyendáva ary pavo hekovépe.
Mokõipa ary, Elías omba’apo omoherakuãvo cultura ñemoherakuã omyatyrõvo ha omoheñóivo mitología.
Péicha 28 jasykõi1981 ojejuhu ohekàvo hembireko Encarnación gotyo, tavaguasu Sur gotyo oiméva Paraguáipe, iñakãme oreko oikuaukava’erã hembiapo mombe’u gua’u reheguáva, ha’anga tuichàva. Péva oñemotenonde jave Corso ojejapóva Fiesta Carnaval-pe.
Péicha peteĩ accidente automovilístico ogueraha ichupe omboguévo hekove Ruta I Mariscal Francisco Solano López àri, ohupytývo San Luis táva’i.
Upépe, ojejapoháicha tradición paraguaya, ojehecha peteĩ kurusu de bronce, ohechaukàva cadena poguasu hierro-gui ha columna poguasu. Péicha ikatu omoheñói: “Ramón Elías 1929 – 1981”.
Hembireko ha’éva Luis iñirũ, omotenonde proyecto orekóva ikera yvoty ramo Ramón: Museo Mitológico, omopu’ãva ñeha’ãme ha heta ary oñangarekohágue. Péicha ko artista ohasa porã magistral tembiapo pya’e nombopukúi: peteĩ ary ha irundy jasy.
14 jasyrundy
14 jasyrundy ha'e 104º ára arygua.
Aservaijã
thumb|Aservaijã poyvi thumb|Mbaku ha'e itavusu. Tetã Aservaijã (avei Aseyvaijã) ha'e peteĩ tetã oĩ Europa ha Asiape. Ijykére oĩ yvate gotyo Rrusia, kuarahyresẽ gotyo Para Kaspio, kuarahyreike gotyo Armenia, ñemby gotyo Irán ha yvatekuarahyresẽ gotyo Georgia. Itavusu ha ituicha táva ha'e Mbaku táva. Aservaijã oguerekove 9.164.600 (2011) ha ipukukue ha'e 86 600 km².
1918
Ko arype opa pe Ñorairõ Guasu Peteĩha, ko ñorairõ ojuka 15-22 sua yvypóra, ha avei ombyaipa Európape.
Avei ko arýpe oñepyrũ pe Epáña mba'asypararã, kóva katu ojuka 50-100 sua yvypóra, hetaitereive ojuka pe Ñorairõ Guasu Peteĩhágui.
―1917-1918-1919―
Jasyteĩ
4 jasyteĩ: Rrúsia oikuaa Suómi isãsoha.
6 jasyteĩ: Alemáña oikuaa Suómi isãsoha.
6 jasyteĩ: Kóta Rríka-pe, tetãygua ombohováivove pe mburuvicha Pelico Tinono rehe, pe yvyrata Irasu osẽmba.
23 jasyteĩ: Rróma-pe, pápa Benedicto XV omomarangatu Nuno Álvares Pereira-pe.
Jasykõi
1 jasykõi: Táva Gotha ñorairõhára aty ombokapu Parĩ. 45 tapicha omano ha 207 hasy.
1 jasykõi: Tetãvore Jukatán-pe (Méhiko), Salvador Alvarado osẽ ñesãmbyhýgui.
2 jasykõi: Rrúsia oikuaa Etóña isãsoha.
4 jasykõi: Berlin-pe, umi huelga ojapóva ndohejái umi mba'apohakuérape oike umi apopyhápe.
6 jasykõi: Madrid-pe ojehechauka ñoha'ãngápe pe zarzuela hérava "mitã judío", ohai Paso y García Álvarez.
7 jasykõi: Alemáña ha Suómi ojapo peteĩ kuatia py’aguapy ha angirũ.
10 jasykõi: Pe empresa Alemáñagua Hugo Junkers oichaka peteĩ Aviõ ipepo yvype.
13 jasykõi: Chínape peteĩ yvyryrýi 7,2° ombyai heta oga ha heta ava poyta hasy tetãvore Guangdong-pe ha umi tetãvore ikotape oĩva.
Pokõi tembiechapyrã pyahu yvóra ãgagua pegua
Pyahu Pokõi Tembiechapyrã Yvóragui Ãgagua
Pu'akávakuéra
Weltwunder
Alegria (Rio Grande do Sul)
Alegria ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 4 916 áva (2006 ary).
Pelotas
Pelotas ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 327.778 áva (2010 ary). Táva Pelotas ha'e mbohapyha táva tenonde tetãvore Rio Grande do Sul-pegua. Irembe'y oĩ Ypa Mirĩ.
Grazi Massafera
Grazielli Massafera (Jacarezinho, ary 1982), ojekuaavéva Grazi Massafera ramo, ha'e peteĩ mba'eapohára ha modélo tetã Pindoráma pegua.
Herakuã hína upe Big Brother Brasil 5 guive ha omba'apo rire upe ta'angambyry mombe'ugua'u Páginas da Vida (2006). Oiko ava tee ramo umi ta'angambyry mombe'ugua'u Negócio da China ary 2008-pe ha Flor do Caribe rembiasápe ary 2013-pe.
4 jasypo
Ára 4 jasypo ha'e ára 124ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 125ha umi ary hekope'ỹme. Umi 241 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Efraím Cardozo
Efraím Cardozo, heñói táva Villarríkape (Paraguái) 16 jasypa 1906-pe. Imitãme oiko arandukuápe. Ha’e peteĩ karai arandu pavéva ra’y hérava Ramón Indalecio Cardozo ha kuñakarai Juana Sosa memby kuimba’e. Imitã guive omoñe’ẽ opaichagua aranduka omoarandu añeteva’ekue chupe. Tuicha rire omenda Hilda Clara Saguier Aceval rehe. 1921 pe oike Colegio Nacional de Asunción pe ohechauka haguépe ikatupyryeterei hague; 1925 pe omyakã katu Centro Estudiantil ha omoñepyrũ Juan Esteban Carrón ndive kuatiañe’ẽ ombohérava “Ariel”.
Omohu’ã iñemoarandu mbo'ehao pegua ha upéi pya’ekuéma omoñepyrũ ambue hendápe ñembokatupyry abogacía rehegua ha omohu’ã ohekávo ikatupyryeterei hague. Imba’apo tesis rehegua “El Chaco en el Virreinato del Río de la Plata” omoguahẽma katu chupe umi iñaranduvéva apytéte. Omba’apo tembiasakue táva Paraguay rehegua oikuaahápe heta mba’e hesegua. Ombo’ehápe sapy’aitépe herakuã porã. Mbo’ehao guasu Universidad Nacional, Católica pe, avei mbo’ehao San José ha Teresiano pe.
Tembiapo
Tenondeve gotyo oĩ kuri secretario general de la Delegación paraguaya ante la Conferencia de Paz-pe. Ho’ávo tendota Liberal-gua oho oiko Buenos Aires-pe ha oike omba’apo diario La Razón-pe. Félix Paiva omyakãramo guare tetã Paraguay oho Delegado Plenipotenciario Conferencia de Paz-pe, oikova’ekue Buenos Aires-pe oĩhaguépe opa rupigua América-gui oúva. Oĩ kuri delegación ante el Colegio Arbitral que rubricó el laudo limítrofe de 1938-pe. Tendota José Félix Estigarribia ogueraha chupe omyakã hagua Ministerio de Justicia, Culto e Instrucción Cívica, ha avei oĩ canciller-ramo. Ha’e Diputado Nacional 1938-pe. 1940-pe ha’e Ministro Plenipotenciario Argentina-pe. Liberalkuéra omosẽ chupe ha ohojey omba’apo diario La Razón-pe. Hekove pukukue ombyaty heta mba’ekuaa Paraguay ha Río de la Plata rehegua. 1954-pe oporombo’e Euorpa-pe, Instituto de Cultura Hispánica-pe omopeipirũ chupe Escuela de Estudios Superiores Latinoamericanos.
Jehai
Imitã’i guive ha’e ikatupyryeterei. Ary 1919, pa ary oguereko jave iñangirũkuéra ndive omoheñói hikuái “El guaireño”, kuatiahai ha’etéva kakuapáva rembiapokue. Ohai ha omyakãva’ekue diario El liberal. Avei ohai “La Razón” de Buenos Aires, “El Radical”, “ABC” y “Comunidad de Asunción”. Ary 1923 guive oñepyrũmeve ñorairõ Bolivia ndive, oguenohẽva’ekue imba’apokue defensa de los derechos jurídicos del Paraguay en el conflicto que amenazaba la pérdida del Chaco Boreal rehegua “El Chaco en el Régimen de las Intendencias. La creación de Bolivia”, “El Chaco y los Virreyes. La cuestión paraguayo-boliviana según documentos de los archivos de Buenos Aires y de Río de Janeiro”, “La Audiencia de Charcas y la Facultad de gobierno” “Apuntes de historia cultural del Paraguay”, koáva ha’e hembiapokue omoherakuãva’ekue chupe ko’ápe ha ambue tetãme. Popa jehaipyre rupi kuaapyrã oñepyrũ ramóva ha umi oikuaarasávape guara. Paapy aranduka hérava “Hace Cien años”, ombyatýva¡ekue kuatiahai “La Tribuna”, oguereko mba’e tuichapajepéva opavépe guara. “El Paraguay de la Conquista”, “El Paraguay Colonial”. Las raíces de la nacionalidad” y “El Paraguay Independiente”, ko’ãva avei hembiapokue araka’eva nomanomo’ãiva ha ára ha ára ojehecharamove. Ary 1961 kuatiahaipyre “La Prensa” de Buenos Aires pegua ome’ẽ chupe premio Alberdi-Sarmiento, ohecharamo rupi hembiapokue.
Ohejava'ekue omano rire
Héra opyta yvateve Paraguái ra’y apytépe. Oĩva’ekue hetaiterei hendápe, ko Amérika ha avei Europa gotyo umi oñangareko ha ombotuichavéva tembiasakue tetãnguéra rehegua. Oheja opavavépe guarã mba’ekuaa, oñemoarandúva ha avei umi ára ha ára omongakuaasevéva imba’ekuaa. Omanova’ekue ha’erõ guare senador tetã Paraguáipe pa jasyrundy ary 1973 jave.
Rrawson
Rawson ha'ehína peteĩ táva Argentinape, tetãvore Chubutpe. Ko távape oiko 31.787 ava (2013 ary).
A
Tai A ha'e tai ha pu'ae peteĩha latinañe'ẽ achegety pegua ha opa nunga ñe'ẽme ijachegety, avañe'ẽ achegety ha karaiñe'ẽ avei.
Manzana de la Rivera
thumb|300px|right| Jeikeha Manzana de la Rivera-pe Oime Paraguaýpe Paraguái, complejo arquitectónico Manzana de la Rivera oikéva umi porundy  óga oñemyatyrõ ha oñemopu’ã jevýva mbytépe. Oime Palacio de Gobierno rovái. Téra orekóva ou tape ymaite guive oúva hi’aguĩva upe ógagui: Calle de la Rivera; ha’eva’ekue avei Cuartel General térã de la Rivera ha Puerto de la Rivera. Complejo orekóva isede Centro Cultural de la Ciudad-pe.
Ko Centro oime tape hérava Juan de Ayolas 129, Paraguaýpe.
Tembiasa
thumb|300px|left|Patio Leonor Gobierno ñemoambue rire 1989 arýpe, heñói opáichagua py’andu oguenohëvo heta tenda tavaguasúpe oikuaaukaséva. Ko’ã mba’ére, Arquitectura temimbo’e aty peteĩ omoñepyr[u omoherakuã Salvemos la Manzana frente al Palacio, oñembyai ha okukukúigui ohóvo umi óga, ha ombohovái peteĩ  proyecto oñembohapéva oitypátaha,, upépe omopu’ãse kuri peteĩ plása. Upéicha ha’ekuéra ombotove hembiapópe Ojegueromandu’ávo 500 ary América oñemopyendáhague, Iberoamérica pukukue oñemoirũ comisión ombosako’íva umi acción. Comisión V Centenario Paraguái, oimyakãva arquitecto Juan Cristaldo,omoinge proyecto Casa Viola , ko’ãva mbytépe oñemotenonde ha ojejapóma katu, oikuaaukáva haihára Augusto Roa Bastos pe Agencia Española de Cooperación Internacional renondépe. Omyakãva upérõ administración karai intendente José Luis Alder, Municipalidad de Asunción ojogua umi propiedad oiméva Manzana jerére. Umi tembiapo ñemyatyrõ reheguáva oñepyrũ 1991 jave, ary oñemoirũha umi óga oiko haguã chugui Centro Cultural de la Ciudad. Sambyhyhára omoñepyrũva ha’eva’ekue arquitecto Carlos Colombino.
Clari róga
Oiméva casa Viola' ykére', ko óga Clari' ha’e peteï construcción simple orekóva peteĩ galería umi koty ryepýpe. Omopu’ãva arquitecto Clari oñepyrüvo siglo XX orekóva upe estilo Art Nouveau tardío. Ko óga ojeguereko ko’ã ára ' Café Bar Casa Clari' ramo', peteĩ pa’ũ Miguel Acevedo, ojehechaukáha umi apopyrã jekuaauka ha ojeporúva umi Mbohupa Departamento ramo opytu’u haguã. Ko’ã mokõi, ha’e construcción pyahu ojejapóva upéi óga korapýpe.
Vertúa róga
Ko’ã edificación omoirũva Manzana, ha’eñoitw pe orekóva posibilidad ojejapo haguã segunda planta. Upéicha oñemopu’ã ary 1998 jave peteĩ estilo neoclásico. Péicha upe tendápe oiko chugui confitería ogueraháva héra “Vertúa”. Ary 1993 oiko chugui Biblioteca Municipal, orekóva ipype veinte mil volumen aranduka. Péicha oreko avei hemerotoca, tenda ojeporúva ñemoñe’ë pya’e ha ipyahúva ko’ã ára reheguáva; péicha péva peteĩ servicio de biblioteca móvil oikundaháva umi mbo’ehao ha pa’ũ rovy’ũ tavusúpe.
Emasa róga
Ojejapo jave restauración pe oñembyaivéva ha’e Manzana róga, upepe oĩva’ekue peteĩ imprenta hyepýpe, ojeitýpa hógahoja mante. Iñepyrũrãme ojeporu despacho aduanero ramo, opytáva umi koty guasu, ojeréva ha’etéva peteĩ óga rokái, omyengoviáva especie de impluvium umi columna de hormigón rupive. Ko’ágã ojeporu Centro Cultural de la Ciudad ofisína, Agencia Española de Cooperación Internacional ha Cámara Paraguaya de Libreros Asociados. Oguereko pa’ũ ohenóiva La Galería, ojeporúva exposición, avei escultura ha instalación ramo.
Castelví róga
270px|right|thumb|Hoga Castelví Yma ojeherova’ekue, Casa Serra. Kóva ha’e Casa Castelví peteĩ construcción oúva ary 1804 guive, ha’eva’ekue   sistema colonial ógaicha oñemopu’ãva. Oreko mokõi okẽ, ovetã, reja ha peteĩva piso original oreko. Kóva pete’ĩ óga pre-francista, oiméva 15 metro tapégui, oreko peteĩ yvotyty oka gotyo omoirũva área urbana, oguenohẽva muralla. Ko óga omopu’ã catalán José Castelví, upérõ, vice alcalde de la ciudad de Asunción ha’e. Ko’ã árape ojeguereko peteĩ sala de exposiciones Juan A. Samudio ha Domingo Martínez de Irala hérava. Avei peteĩ sala recreativa, mitãnguérape guarã. Óga yvotytýpe, oñemongarái Patio Arekajárõ, ogueromandu’ávo umi te’ỹi Arekája ojejapóva aty rembiapo korapýpe sãsõme.
Serra róga I Serra róga II
Ko’ã óga ohechauka tipología de vivienda orekóva estilo neoclásico, umi koty tape ári oĩva. Oreko mokõi zaguán, ikatúva ko’ã óga iñepyrũme ojojaúva’ekue. Ko’ágã oiko chugui Videoteca Municipal, oikuave’ẽva video ha documental orekóva umi tema educativo ha cultural, oisãmbyhýva umi temimbo’e, l Banco de Imagen y Sonido, hembipotápe oiméva producción ha conservación imagen hal sonido, ha’éva peteĩ exponente tetã kuaandýva. 'Patio Leonor-pe', oñembojoaju umi korapy Castelví ha Serra I avei II,opáichagua aty ojejapóva korapýpe sãsõme.
Ballario róga
Oñemopu’ãva 1901 estilo neoclásico,ha’eva’ekue óga ipaháva pe oñemyatyrõva. Ojeavilitávo junio 1996 jave, oñemohu’ã obra de restauración ha recuperación Manzana histórica. Péicha ko’ã óga ha’e UNESCO ofisína Paraguáipe..
thumb|300px|left|Escultura ubicada a la Entrada de la Manzana de la Rivera
Umi mba’e oñemomba’eguasúva
Ary 1993 jave osõ aty andúgui ikatúha oñemopu’ã upepépe peteĩ teatro experimental péva korapy nandi Manzana-pe. Upévare oñehenói peteĩ concurso de ideas umi mitãrusu arquitecto pyahúpe. Ohupyty jopói Javier Corvalán. Salón Multiuso Federico García Lorca oñeinaugural 26 jasypoteĩ 1999, oguahẽvo Paraguáipe mburuvicha español José María Aznar. Ko’ã servicio ojap{ova Centro Cultural de la Ciudad oiporukáva comunidad-pe, oiméva Escenario Móvil mbytépe, odonáva Sindicato de Actores Suecos ha Aula Magna de Información, Comunicación ha Aprendizaje. Oñemopyenda rire, ko Centro ha’e peteĩ tenda oñeñe’{eva ha herakuãva umi ohayhúva ñane retã mba’éva ha ikuaandy.
Aravo
Museo Memoria de la Ciudad Arakõi guive arapoteĩ meve: 08.00 a 21.00 Arapokokõi: 10.00 a 20.00 Arateĩ: 10.00 a 19.00 Espacio Miguel Acevedo ha Galería Arakõi guive arapoteĩ meve': 08.00 a 21.00 Arapokõi:10.00 a 20.00 Arateĩ: 10.00 a 19.00 Castelví róga Arakõi guive arapoteĩ meve': 08.00 a 13.30 Arapokõi: 10.00 a 20.00 Arateĩ 10.00 a 19.00 Aranduka renda Municipal Arakõi guive arapoteĩ meve: 07.00 a 19.00 Arapokõi: 08.00 a 12.00 Videoteca Municipal Arakõi guive arapoteĩ meve: 12.00 a 17.30
16 jasyrundy
16 jasyrundy ha'e 106º ára arygua.
Karavatay
Karavatay (Poytugañe'ẽme:Gravataí) ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 255.762 áva (2010 ary).
Alegrete (Rio Grande do Sul)
Alegrete ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 77 673 áva (2006 ary).
Río de la Plata Virreirenda
Río de la Plata Virreirenda oĩ peteĩ virreirenda Ñembyamérika-pe.
1806 ha 1807-pe Inglaterra-ygua ojeity Rio de la Pláta Virreirenda ári ha oñemomba’e umi yvy oĩva Arasẽ gotyo ha Buenos Aires yvypehẽ kakuaáre. Upérõ, Paraguái ha Córdoba-gui ohua’ĩ hikuái heta ñorãirõhára oipytyvõva’ekue Inglatera-ygua ñemosẽme.
1810-pe, oñemboajévo Buenos Aires Aty Peteĩha isãsombyréva, Paraguay Motenondehára: Bernardo de Velasco, orahauka petei jehaipyre Buenos Aires-pe oikuaaukahápe chupekuéra Paraguái Yvypehẽ ojehekyi ha oñemosãsoha Rio de la Plata Virreirendágui. Upérõ Velasco ha iñirũnguéra -ára 24 jasypoteĩ ary 1810-pe- avei omboaje peteĩ Aty ha omoĩ hikuái Paraguái Yvypehẽ España poguýpe, Fernando VII omoakãva upérõ.
Novo Hamburgo
Novo Hamburgo (Avañe'ẽme:Hambuygo Pyahu) ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 239.051 áva (2010 ary).
B
Tai B ha'e tai mokõiha pundie peteĩha latinañe'ẽ achegety pegua ha opa nunga ñe'ẽme ijachegety, karaiñe'ẽ achegety avei. Avañe'ẽ achegety ndoguerekói tai B, ikatúne ojehechauka ipu tai V, térã tai MB.
Ymaguare, Ehipto tetãme, ko tai ohechaukáva peteĩ óga ra'anga.
Vitória das Missões
Vitória das Missões ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 3.485 áva (2010 ary).
Latinañe'ẽ achegety
Latinañe'ẽ achegety ou gyresiañe'ẽ achegetýgui, ha ymaguare oguereko akue 21 tai añónte ha ko'ãga oguereko 26 tai.
A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, V, W, X, Y, Z.
Hyãsia
Hyrãsia terã Hyãsia (Hyrãsiañe'ẽme, France), héra tee Tavakuairetã Hyrãsia (République française), ha'e niko peteĩ tetã hekosãsóva, oĩva Európa Joajúpe, oñesãmbyhýva tavakuairetã mburuvichavy rapépe. Ijyvy apekue, oguerekóva heta ypa'ũnguéra ha tetãmi opytáva yguasu rembe'y ambuéva, oguereko 643 801 km². Ary 2015 jave, Hyrãsia oguereko kuri ipype 66,3 sua yvypóra oikovéva ipype, 64,2 sua Hyãsia retã Európape ha 2,1 sua umi ypa'ũme ha tetãmíme opytáva yguasu rembe'y ambuéva.
Hyrãsia retã, ijapekue oĩva Európape, opyta ku yvyrusu ikuarahyreiképe, ha ijerére ojejuhu ñemby ngotyo upe para Yvy mbytépe, Mónako (4,4 km) ha Itália (488 km) avei; ñemby kuarahyreike gotyo ojejuhu ku tetã Epáña (623 km), Andorra (56,6 km) ha upe para Kantámbira pegua; kuarahyreike gotyo ojejuhu paraguasu Atlántiko; yvate gotyo, upe ypo'i la Mancha rire, Tavetã Joaju, upe para Yvate pegua ha Véyhika (620 km), ha kuarahyresẽ ngotyo ojejuhu upe tetã Luxemburgo (73 km), Alemáña retã (451 km) ha Suísa retã avei (573 km). Ypa'ũnguéra Hyrãsiaygua oĩva Európa yvyrusúpe ha'e pe ypa'ũ hérava Kóysega, para Yvy mbytépe kuarahyreike gotyo, ha heta ypa'ũ atykuéra oĩva Hyãsia rembe'y paraguasu Atlántiko-pe. Yvyrusu Amérikape ojejuhu Gujána Hyrãsiapegua, niko tetãvore isãso'ỹva, iñemby gotyo ojejuhu Pindoráma retã (673 km) ha Surinã (510 km), ha ypa'ũnguéra ha ypa'ũ aty hetáva Martiníka, Guadalupe, San Bartolomé, San Martín ha upe ypa'ũ aty San Pedro ha Miquelón. Upe paraguasu Índiko oguereko ypa'ũnguéra Mayotte ha Reunión, oguereko avei umi ypa'ũ aty Polinésia, Wallis ha Futuna Caledonia Pyahu upe paraguasu Py'aguapýpe.
Hyrãsia niko upe tetã virumomba'apohavéva poteĩha ha ijepokuaa ojeikuaaite heta tetãme. Oĩ ko aty G8-pe, Éuro joatýpe Schengen joajúpe avei.
Yvy ñemohenda
Hyãsia yvy apekue oñemohenda tetãvore, departamento, distrito, cantón, ha municipio (térã komúna) rupive. Upéicha avei oĩ ipoguýpe heta yvy ambuéva, pe tetãvore tuichavéva ha'e Gujánia Hyãsia pegua, ijyvy apekue ohupyty 91 000 km².
18 jasyrundy
18 jasyrundy ha'e 108º ára arygua.
Pablo Picasso
Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Ruiz y Picasso  (Málaga, Epaña; 25 jasypa ary 1881-pe — Mougins, Hyãsia; 8 jasyrundy ary 1973-pe), jaikuaave Pablo Picasso rupi, ha'e akue peteĩ mbopara ha porãguerojera apohára Epañapegua, japohára, Georges Braque ha Juan Gris ndie, pe aporeko herava takambyrundy rape (cubismo).
Jeikuaaveva mba'eporã apohára herakuãveva saro'y XX pegua. Picasso omboparave mokõisu ta'anga, oĩva ko'ãga heta museo ha heta óga ohechaukava Europape ha renda ambueva yvórape. Ojapo avei heta hembiapo ambeva omoha'angaicha, ojapo avei gravado, ombopara heta aranduka, ojapo heta porãguerojera, serámika ha hembiapo ambueva.
Pablo Picasso omano ára 8 jasyrundy ary 1973-pe táva Notre-Dame-de-Vie (Mougins, Hyãsia) 91 ary ndie.
Charlie Chaplin
Itúva ha isy omba'apo tekoha'ãngápe avei, tuichaitépe purahéi tekoha'ãngápe. Chaplin oñepyrũ hembiapo 5 ary orekóvo. Ary 1912 jave, omba'apo ñoha'ãngahára ramo heta tekoha'ãngápe oparupi.
Chaplin omenda irundy jey –Mildred Harris, Lita Grey, Paulette Goddard ha Oona O'Neill rehe–, ha oguereko akue heta ñembokiha ambuéva. Charles Chaplin omano Arareñói ary 1977-pe.
19 jasyrundy
19 jasyrundy ha'e 109º ára arygua.
1905
1905 ary.
Joaju
...1904-1905-1906...
Ajurikava (Rio Grande do Sul)
Ajurikava (poytugañe'ẽme:Ajuricaba) ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 7 255 áva (2006 ary).
1925
1925 - ary.
Joaju
...1924-1925-1926...
C
Tai C ha'e tai mbohapyha, pundie mokõiha latinañe'ẽ achegety pegua ha opa nunga ñe'ẽme ijachegety, karaiñe'ẽ achegety avei. Avañe'ẽ achegety ndoguerekói tai C, ikatúne ojehechauka ipu tai S, térã tai CH, ha sapy'apy'a ipu ikatu ojogua upe tai K.
Ymaguare, ko tai oguerekóva mokõi pu gyresiañe'ẽme, K ipu ha G ipu, ko'ãga ko tai ohechauka S ipu ha K ipu ñóntema.
Vista Gaúcha
Vista Gaúcha (Avañe'ẽme:Gáucho Hecha) ha'ehína peteĩ táva michĩ Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 2.759 áva (2010 ary).
Sy Ára
Sy Ára ojegueromandu’a ypy Gyresia ymaveguarépe oñemomorãvo Rea-pe, ha’éva teko’apyre’ỹ Zeus, Poseidón ha Hades sy. Pe Encyclopaedia Britannica-pe niko he’i: “Peteĩ arete vy’arã oúva sy momorãgui ojegueromandu’áva Grecia ymaveguarépe. Upe sy ñemomba’eguasu ojejapómi Cibeles, Rea térã Teko’apyre’ỹ Sy Guasu reraitépe og̃uahẽvo ára ipo’áva, Asia Mirĩ tuichakue javeve”.
Péicha avei Romano-kuéra ohero hikuái “Hilaria” ko arete guasúpe. “Hilaria” ohasákuri Grecia-gui Romano-kuérape, ogueromandu’áva upe arete 15 jasyapy arako’ẽme, Cibeles Tupãópe, mbohapy ára pukukue javeve. Kirito ohapykuehóva ypykue katu ombohasa upe arete omomorã hag̃ua Tupãsy Maria-pe, ha’éva Hesu sy. Upe arete niko ojegueromandu’ajepi 8 jasypakõi jave ha’éva Inmaculada Concepción ára ha upe guive opytáva sy árarõ heta tetãme.
Sy Ára térã Sykuéra Ára niko peteĩ jeromandu’a omomorãva sykuérape. 1870-pe ndaje Julia Ward Howe omoheñoiva’ekue Sy Ára pyahu ko’ág̃a rupi jaikuaa ha ñamomba’eguasuháicha. Ha’e omoheñóikuri upe ára omoherakuãségui py’aguapy ára, sykuéra rupive. Paraguái Retãme Sy Ára oñemomorã 15 jasypo jave ojehecharamóvo Juana María de Lara-pe -kuña arandu ha ipyapýva- omba’apova’ekue kuimba’ekuéra ndive omosãso hag̃ua ñane retã upe 14 ha 15 jasypo 1811 jave. Jepémo ha’e naimembyjepéi upe 15 jasypo ko’ẽme opavavete ohero chupe: Paraguái pyahu sy. Avei, upe 15 jasypo arako’ẽme Juana María de Lara omog̃uahẽ -jopóirõ- Pedro Juan Caballero-pe yvoty apesã isa’y pytã, morotĩ ha hovýva, ouhágui avei ñane retã poyvi sa’y.
Ñokẽndaha
thumb|Ñokẽndaha. Ñokẽndaha ha'e peteĩ tembiporu ojokova peteĩ mba'e (okẽ, karameguã, ovetã), ñokẽndaha ha'e peteĩ mbotyha katuva eguerahava.
Jepuru
Ñokẽndaha ijepuru opaichagua, ojepuruve oñemboty haguã okẽ ha ovetã ani hag̃ua oike mondaha. Umi ituichavéva ojepuru oñemboty hag̃ua umi okẽ kuarepoti ijapopyre oñembotýva itasã reheve.
Ñokẽndaha TSA
Umi ñokendaha TSA ojapo akue Travel Sentry ojepuru umi pepo'atãrupa-pe oiva Amérika Retãvorekuéra Joaju-pe, Hapõ, Tavetã Joaju, Selánda Pyahu ha Tetãnguéra Yvýi-pe, ikatu haguã oipe'a pya'eve umi maléta ha ani ombyai oĩva hy'epýpe.
Ñokẽndaha oipurúva papapy jehe'a
Umi ñokendaha oipurúva papapy jehe'a ha'e peteĩ ñokendaha orekóva peteĩ papapy rysýi, ko'ãva ojepuru ikatu haguã oñemboty umi mba'eyru hatã. Ko'ãva ndoipurúi ñokendavoka.
Tembiasakue
Opakuero pe saro'y XVII, Christopher Polhem ojapo peteĩ mba'eapopyha táva Stjünsund-pe, ha ojapo pe ñokẽndaha escandinavo Polhem. Harry Soref omboypy pe atyvete hérava Master Lock 1921-pe ha ojapo paténte peteĩ ñokẽndaha, ha omoporãve pe escandinavo ymaguare. Jasyrundy ary 1924 jave ovende pe ipaténte ñokẽndaha. Soref ojapo peteĩ ñokẽndaha imbaretéva ha ndahepýiva, ijahoja kuarepotígui ijapypyre, ojoguáva pe kuarepotípe ojepurúva ojejapo haguã umi okẽ virurógape. Ary 1919 jave ohechauka peteĩ ñokẽndaha oipurúva acero laminado.
Oĩ ñokẽndaha ojepuru akue pe Rróma Mburuvi-pe, 500 aC - 300 dC. Ojeikuaa'ypy umi ñemuhára apytépe ohova umi tape ymaguare rupive Ásia ha Chína gotyo.
Ñokẽndaha ojepuru Európa-pe ymaite guive, upéi ojepuru avei Rróma Mburuvi-pe ha umi Tribu Chernyakhov apytépe. Umi ñokẽndaha rrománo oguereko kuri peteĩ yvyra'i ojedobláva ipukúva ojáva pe hete ndive, ha peteĩ pehẽngue michĩvéva oikéva pe hetépe.
Ñokendaha ojepuru Chína-pe ymaitereíma Han ñemoñanga rire (25-225 dC). He'iháicha Hong-Sen Yan, Museo Nacional de Ciencia y Tecnología sãmbyhyhára, umi ñokendaha peteĩha Chínape ha'e akue "clave-cerraduras", ndoipurúi ñokendavoka.
Ñokendaha oguerekova mecanismo de púa ojejuhu York-pe, Ingyatérra, pe táva Jorvik Viking-pe ary 850 d.C ha ary 1000 oñepyrũkuéro, oñepyrũ ojepuru ñokendaha oñemboty haguã umi okẽ ani umi mymbakuéra osẽiti.
Ginebra
Ginebra (hyãsiañe'ẽme: Genève, alemañañe'ẽme: Genf); ha'ehína peteĩ táva Suisa. Ko távape oiko 202.527 ava (2017 ary).
Alecrim (Rio Grande do Sul)
Alecrim (Alekyĩ) ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 7 045 áva (2010 ary).
1923
Joaju
...1922-1923-1924...
Irilánda
Irilánda (Irilandañe'ẽme: Éire; ingleñe'ẽme: Ireland) héra tee niko Tavakuairetã Irilánda (Irilandañe'ẽme: Poblacht na hÉireann; ingleñe'ẽme: Republic of Ireland) oñembojuavy hag̃ua Yvate Irilánda retãgui, ha'e peteĩ tetã hekosãsóva, oĩva Európa Joajúpe ha ojejuhúva upe ypa'ũ héra jojáva ipehẽngue tuichavépe. Itavusu niko táva Dublín, ojejuhúva ko ypa'ũ ipehẽngue kuarahyresẽguápe. Ko tetã oñemohembe'y yvýre tetã Yvate Irilánda rehe añónte, peteĩ umi tetã oĩva Tavetã Joajúpe. Ko ypa'ũ ijerére ojejuhu paraguasu Atlántiko, upéicha ñemby gotyo oĩ para Sélta, ku yrape San Jorge ñemby kuarahyresẽ ngotyo ha para Irilandagua kuarahyresẽ ngotyo. Irilánda hína peteĩ tavakuairetã amandajerapépe orekóva hendota poravopyre omba'apóva Tetã Ruvicháicha.
Tetã Irilánda ko'ãgagua ohupyty isãso tee Tavetã Joajúgui ary 1922-pe, oiko rire ñorairõ tekosãsóre, ku ñorairõ opákuri Irilánda ha Tavetã Joaju ojapo rire kuatia jekupytyha, ha tetã Yvate Irilánda oiporavo opytaséva Tavetã Joaju poguýpe. Irilánda ha'éramo jepe peteĩ tetã hekosãsovýva Mburuvi Vyretáña ipoguýpe, hérava Tetã Sãso Irilánda, ary 1931-pe oñemoañete tekorã rupive ko tetã hekosãsoite ha ary 1937-pe ojapo iléi guasu pyahurã ha oñembohéra Irilánda.
Ary 2011 ha 2013-pe, Irilánda oĩkuri umi tetã orekóva yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaha porãvéva apytépe. Upéicha avei, ko tetã oĩ umi tetã hetãyguakuéra imba'ehetaitéva apytépe.
Alpestre
Alpestre ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 8 027 áva (2006 ary).
D
Tai D ha'e tai irundyha, pundie mbohapyha latinañe'ẽ achegety pegua ha oimeraẽ heta ñe'ẽme ijachegety, karaiñe'ẽ achegety ñóntema, tai irundyha avei. Avañe'ẽ achegety ndoguerekói ko tai D, ikatúne ojehechauka ipu tai ND, térã tai NT.
Ymaguare, ehiptoñe'ẽ achegety, ko tai ohechaukáva peteĩ okẽ.
Cháko
thumb|250px|Chako Paraguaipe Oĩ ko Chako yvype mbytépe Ñembyamérikapegua, Paraguái, Argentina, Vrasil ha Volivia tetãgua. Ape távagui 647.500 km².
Parana ha Paraguay nysry oha arasẽgua tembe'y, Andi ome araguágua tembe'y.
Vila Nova do Sul
Vila Nova do Sul ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 4.221 áva (2010 ary).
Mba'e
Mba'e ha'e opakatu ima'erãva, oĩva peteĩ tenda arapýpe ha oguerekóva mása. Mba'e ha'e opakatu oikóva. Umi teko teterehegua mba'égui ha'e: Hatã, Hykue, Plasma ha Mba'etĩ.
Vista Alegre
Vista Alegre (Avañe'ẽme:Techa Vy'a) ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 2.832 áva (2010 ary).
5 jasypo
Ára 5 jasypo ha'e ára 125ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 126ha umi ary hekope'ỹme. Umi 240 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
1921
1921 (MCMXXI) - ha'e akue peteĩ ary oñepyrũ akue peteĩ Arapokõi he'ihaicha gyregório arapapaha. «1920→‎1921→‎1922»
5 jasyrundy
5 jasyrundy ha'e 95º ára arygua.
Aarau
Aarau ha'ehína peteĩ táva Suisa. Ko távape oiko 20.445 ava (2014 ary).
Alto Alegre (Rio Grande do Sul)
Alto Alegre ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 1 848 áva (2010 ary).
1916
1916 - ary.
Joaju
...1915-1916-1917...
Gyregório arapapaha
Pápa Gyregório XIII ojapo kuri ko arapapaha ára 24 jasykõi-pe ary 1582-pe, ombyekovia akue pe Húlio arapapaha.
1920
1920 - ary.
Yvy Ára
22 jasyrundy niko Yvy Ára ha kóva hína hembiasakue pehẽnguemi. Upeichaite, ko 2010-pe oñemboty 40 ary Yvy Ára heñoihague. Upéicha avei kóva ha'e ary peteĩha oñemomorãháme Yvy Ñande Sy Ára, omboajéva'ekue ONU ary 2009-pe, ogueromandu'ávo opaite yvypórape tekotevẽha oñangareko ha hakate'ỹ opaite temimoĩngue oikovéva hendive ko yvýpe.
1920
Joaju
...1919-1920-1921...
Yvy Ára
Pe mba'ejerure (Yvy Ñande Sy Ára) omog̃uahẽva'ekue 2009-pe, Bolivia Retã ruvicha Evo Morales, ONU Amandaje Guasúpe; ijatyhápe 192 tetã, omoneíva'ekue pe Yvy Ñande Sy Ára; ikatuhag̃uáicha ñavõ ary opavave tetã ohesa'ỹijo mavamávapa umi apañuãi ombyaíva Yvy Ñande Sy rekove.
Pe omoheñoiva'ekue Yvy Ára niko EEUU amandajehára Gaylord Nelson, oipotáva opavave ojesareko ko'ã apañuãi rehe: tekohatyaiha, tekove'etaita ñeñangareko ha ambue jepy'apy tekohaguigua tekotevẽva jahechakuaa ñañangarekoporãsérõ yvy rehe. Ára 22 jasyrundy 1970-pe, 20 sua Estados Unidos-ygua, oñemomba'e tape, atyrã ha atyhakotykuéra rehe ojerurévo peteĩ tekoha potĩ ha hekove arévare. Pe mba'ejerure guasuete ojejapo rire, EEUU omoheñóikuri Tekoha Ñangarekoha Renda ha heseve heta léi tekoha ñeñangareko rehegua.
Vila Maria
Vila Maria ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 4.221 áva (2010 ary).
Glória Pires
thumbnail|200px|Glória Pires
Glória Maria Cláudia Pires de Morais (Rio de Janeiro, 23 jasypoapy, ary 1963), jekuaáva Glória Pires ha'e peteĩ mba'eapohára jeikuaave eteva tetã Pindorama pegua. Ojapo akue heta ava tee Rede Globo hembiasagua'upe ha heta ta'angamýipe avei.
Oreko mokõi memby herava Cléo Pires ha Antônia Morais. .
Ñe'ẽjoajuha Guaraníme
Ñe'ẽjoajuha guaraníme ha'e umi ñe'ẽ ojepurúva oñembojoaju hag̃ua mokõi térã hetave ñe'ẽ, térã ñe'ẽjoaju, avañe'ẽme. Ñe'ẽjoajukatúpe oiko ichugui mbojoajuhára.
Techapyrã:
Ñe'ẽjoajuha ñemohenda
Avañe'ẽme umi ñe'ẽjoajuha oñemohenda mbohapy rupive: Ñe'ẽjoajuhaite, ñe'ẽjoajuha mbojoaju'ỹva ha ñe'ẽjoajuha mbohovakéva.
Ñe'ẽjoajuhaite
Kóva hína "ha" jaipurúva ñamoñondive hag̃ua mokõi ñe'ẽ térã ñe'ẽjoaju.
Techapyrã:
Tony Ramos
thumbnail|200px|Tony Ramos
Ñe'ẽjoajuha Guaraníme
Ñe'ẽjoajuhaite mbojoaju'ỹva
Ko'ápe jajuhu "térã" ha “ỹrõ", jaipurukuaáva mokõi ñe'ẽ pa'ũme, upéi jaiporavo hag̃ua peteĩva.
Tony Ramos
Antônio de Carvalho Barbosa (Arapongas, 25 jasypoapy, ary 1948), jekuaáva Tony Ramos ha'e peteĩ mba'eapohára jeikuaave eteva tetã Pindorama pegua. Ojapo heta Rede Globo hembiasagua'u ha ta'angamýi porã.
Pirajaguara
Pirajaguara mymba okambúva juehegua piraicha oiko ysyrype ha paraguasupe avei. Ko mymba ho'u pira ha y jatyta. Hete guasúva ha hũngyva.
Pirajaguara ha'e michĩva piranare, térã ojoguava. Ko mymba oiko Paraguasu Atlántiko, Ñembyamérika yrembe'y gotyonte, oiko katuete paranakuare ha yjerepe, ha ysyry ka'aguy guasu Amasonape.
Ñe'ẽjoajuha Guaraníme
Ñe'ẽjoajuhaite mbojoaju'ỹva
Techapyrã: