cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
José Asunción Flores
Guarania guerojera
Ne rendápe aju.
Hetãgui ñemosẽ, ñemano ha tembiapokue ohejáva
Iporãiterei rupi ipuraheikuéra ha tuicha oipytyvõ rupi paraguái purahéipe ha arandukuaápe, oñeme’ẽ Flores-pe Orden Nacional al Mérito 1949-pe. Ága katu Flores ndojapyhýi pe jehechakuaa oñeme’ẽva chupe ohendukahávo iñangekói mitãrusu Mariano Roque alonso jekukakuére, ha péicha opu’ã tetã tekuái rehe. Pévare oguereko chupe "Tetã pogyrõramo" tekuái oĩramo Alfredo Stroessner ha’eva’ekue Paraguái Sãmbyhyhára 1954 guive (1989 peve), upévare Flores-pe ndojehejavéi oiko Paraguáipe. Ha péicha oñemosẽ hetãgui, ha ndojehejavéi chupe oike hasy rire jepe (hasy mal de Chagas), ohecha hagua heta ha hogayguakuérape omano mboyve. Ipuraheikue Guaranias añoite ojeheja oñembopu pukoekuéra rupi. Flores amono 1972-me Buenos Aires-pe (Elvio Romero ñe’ẽsyry Flores manohápe Panteón SADAIC-pe.
Ojeporavova’ekue chupe Consejo Mundial de la Paz apyteguáramo.
1991, ndaiporivéi rire Stroessner-ma, Flores ojevyjey Paraguáipe, ha hetekue oputu’u okarusu oraba héra ha iñangiru Manuel Ortiz Guerrero réra, táva Paraguaýpe. Oñepyrũvol s. XXI Flores-pe ojereko purahéi apoha ikatupyryvéva ha tapicha hatã hyapuva’ekue Paraguái purahépe ramo.
Kuarepotijy
right|thumb|Kuarepotijy tenimbo Kuarepotijy ha'e peteĩ jopara ojejapóva itakandua ha ambue apỹinguéra, tatapỹicha, ojeipurúva jogapópe ha hetã mba'e avei porque imbarete ha ihepy'ỹ.
Kuarepotiatã
thumb|Kuarepotiatã thumb|Yvyku'i oreko Kuarepotiatã. Kuarepotiatã hérava avei Silísio ha'e peteĩ Apỹi Kimi rehegua, kuarepoti hatã ha mbarete, hungy itatĩva. Ha'e peteĩ Kuarepoti Nunga. Ojeipuru ojejapo hag̃ua itavera ha silikóna avei.
T
Tai T ha'e tai mokõipaha, pundie papoteĩha latinañe'ẽ achegety pegua, karaiñe'ẽ achegety tai mokõipa peteĩha. Avañe'ẽ achegetyme tai mokõipa poha, ambue ñe'ẽme ipu hechauka T, avañe'ẽicha.
Tekoha renda
Tekoha renda hérava ñóntema tekoha, opaite tekove térã mymba ijereré oikoha, ha'e opaite mba'e oikovéva ha tekove'ỹre oiko Yvýpe, térã ambue renda Yvy ape ári térã guýpe. Tekohatyai, tekove'etaita ñeñangareko ha ambue jepy'apy tekohaguigua tekotevẽva jahechakuaa ñañangarekoporãsérõ yvy rehe.
Tekoha renda oĩva va'erã tymba'aty, ka'avoty, yvypóra, yvy ape ysaja (ypa, ñu, ysyry), ára, yvyra ha yvyrekokuaa.
Kuarepoti nunga
Kuarepoti Nunga hérava avei Kuarepoti háime ha'e peteĩ apỹi kimi rehegua aty. Kuarepoti Nunga oguereko Kuarepoti ha kuarepoti'ỹ ysaja.
Eris
thumb|Éris. Éris (mba'ehero: ) ha'e peteĩ yvóra michĩ ojeréva kuarahýre oĩ Kuarahy Ypykatúpe. Éris oguereko peteĩ mbyguai añónte hérava Disnómia. Éris ha'e yvóra michĩ tuichavéva oĩva yvágape. Michael Brown, Chad Trujillo, ha David Lincoln Rabinowitz ojuhuakue Éris-pe 8 jasyteĩ, 2005-pe.
S
Tai S ha'e tai paporundyha, pundie papoha latinañe'ẽ achegety, karaiñe'ẽ achegety tai mokõipaha. Avañe'ẽ achegetyme tai mokõi papoha, ambue ñe'ẽme ipu hechauka S, avañe'ẽicha.
Ko tai ikatu oguereko avei ipu tai z|Heicha, poytugañe'ẽme, térã ipu ikatu ohechauka tai Seicha, karaiñe'ẽ ha ambueva ñe'ẽme.
Plutõ
thumb|Plutõ. Plutõ (mba'ehero: ha  ) hérava avei (134340) Plutõ ha'e peteĩ yvóra michĩ ojeréva kuarahýre ha oĩva Kuarahy Ypykatúpe. Plutõ oguereko po mbyguai: Caronte, Hidra, Nix, Cerbero ha Estigia. Clyde William Tombaugh ojuhuva'ekue Plutõ pe 18 jasykõi, 1930-pe.
Oporomomembýva
Oporomomembýva oñembohérava avei partéra chae ha'e pe kuñakarai térã karai ijae reínteva oipytyvõva kuñanguérape hyeguasúvape imemby hag̃ua, hogapýpe, ymaite guive oĩ yvypóra ojapóva jaikuaaháicha yma ndaoporiva'ekua pohãnohára ikatupyrýva ko'ã mba'épe ha'éva hina kuña ñemomemby, ombohasy'ỹ membyrã. Tekotevẽ ojekuaa partera chae rembiapo mitãpyahu apytépe, noñemomba'eguasuvéima;  ndaiporikatuveímai ko'ánga rupi  tapicha oipurúva partera chae rembikuaa ha pohã ñanare jerovia.
Auméa
thumb|Auméa ha umi mokõi jasy
Auméa (Haumea; mba'ehero: ) yma hérava 2003 EL61 ha'e peteĩ yvóra michĩ ojeréva kuarahýre ha oĩ Kuarahy Ypykatúpe. Oguereko mokõi mbyguai: Hiʻiaka ha Namaka.
Ñongatuita
thumb|Ñongatuita Ñongatuita hérava avei Itañongatu ha'e apỹi kimi rehegua, kuarepoti Nunga porupyre ñongatu hag̃ua vakapi ha yvyra. Ha'e hatã ha hungy kuarepotiva.
31 jasypa
Ára 31 jasypa ha'e ára 304ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 305ha umi ary hekope'ỹme. Umi 61 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Arapasu guasu
KoArapasu guasu - (Drymornis bridgesii) ha'e peteĩ guyra juehegua Ñembyamérika pegua, juehepehẽ herava Furnariidae.
Oikove ka'aguy Argentinape, Boliviape, Pindoramape, Paraguái ha Uruguáipe.
Apysahũ
Apysahũ - (Coryphaspiza melanotis) ha'e peteĩ guyra juehegua, juehepehẽ herava Emberizidae pegua, oikoveva tetã Argentinape, Boliviape, Pindoramape, Paraguáipe ha Perũme.
Tenda oikoveva
Ko guyra oikove kapi'itýre, ñu orekova heta yvyra ha yvyra rakã'i, ka'a guasúre, ha tenda oĩva 1.200 metro yguasu ári.
Hete
Ijyvate ha'e 13,5 cm nunga, yvatekuére. Itĩ ári hũva ha guýre ipytã'yjúva. Apysahũ iñakã hũva, iñakã ári hũva avei, ijahy'o ha hete guýre imorotĩva, oguereko avei mokõi mbore hũva hete ykére; ijatúa ihũngyva, ijatukupe marrõ, haipypáma po'ihápe hũva; ipepo sa'yky kangy ha sa'yju; apysahũ huguái hũva ha ijapýra imorotĩva. Apysahũ kuña ha'e pytũmbyveva, ipepo sa'ykyveva ha, ijatukupe imarrõpáma.
Hembi'u
Ko guyra ho'u heta yva ha'ỹi, yva ro'o ha mymba'i. Oheka hembi'urã yvýre mante.
Makemake
thumb|Makemake. Makemake (mba'ehero: ) hérava avei (136472) Makemake ha'e peteĩ yvóra michĩ ojeréva Kuarahýre ha oĩ Kuarahy Ypykatúpe. Makemake oguereko peteĩ mbyguai oñemboheróva ko'ag̃aitérõ S/2015 (136472) 1. Michael E. Brown ojuhuakue Makemake pe 31 jasyapy, 2005-pe.
Teodoro Fernández
thumb|right|260px|Lolo Fernández
Teodoro Oswaldo Fernández Meizán ha’éniko heñóikuri (* San Vicente de Cañete, 20 jasypo 1913-gua - † Lima, 17 jasyporundy 1976-gua) oĩ ko Perũpe,. Teodoro Fernández niko ha’eva’ekue vakapipopora’ãhára ojehecharamoveva’ekue 1930 guive haimete 1950 peve. Hekove pukukue javeve Teodoro Fernández ojeherókuri heta hendáicha; péicha, oje’e chupe: Lolo, el Cañonero, el ídolo. Opavavénte ohecharamo ha omomba’eguasu pe ikatupyry vakapipopo ñeha’ãme.
18 jasyteĩ
18 jasyteĩ ha'e papohapyha ára arygua.
Membysẽ tako rupi
Membysẽ tako rupi, ha'e kuña hyeguasu opávo, osẽ memby isy membyryru pegua hako rupive, upéicha ha'e membysẽ itapiaguavéva. Heta ava he'i membyrã ha'e jeikove iñepyrũ. Ary ava pegua ojepapa membyrã guive. Kuña oñepyrũ imembyrã oñandu jave imembyryru akuruchĩ mante, akuruchĩ ombotuichava ha itapiaguaveva.
Membyrã ae yvypóra kuña pegua oñemohenda mbohapy vore: membyryru ijajúra ombotuicha, mitã kunumi osẽ ha aupa osẽ. Heta pohã oiko oñembyasy'o oipuruva membyrã mboyve. Heta kuña ha kuimba'e oporomomembýva oipytyvõ kuña imembyrãme.
Halloween
thumb|Peteĩ Andai Tesaperyru. Halloween ( "All Hallows' Eve", avañe'ẽme: Opa marangatu ára mboyve) herava avei Kuñapaje Ára térã Amyrỹi Pyhare ha'e umi arete iñepyrũ selta rehegua ha oguerohoryva tenondépe Tetã peteĩ reko Amérikagua, Kanatã, Ilandia ha Tetã Joaju. Ko ñe'ẽ "Halloween" (/ˌhæl.əʊˈiːn/) opuruva peteĩha saro'y XVI-pe, ha ou ekosiañe'ẽ iñemoambue inglyesñe'ẽ mombe'u rehegua "All Hallows' Even" (avei "All Hallows' Eve") ha he'ise «opa Marangatu ára mboyve».
Halloween hembiapokuéra tee ha'e jepe trick-or-treating (ñuhã térã mongeta - truco o trato) ha pe Andai Tesaperyru (jack-o'-lanterns), ha'e jepe pe "yva ovevúiva", kyhyje hóga ha tova ñemiha.
Poapu'a
Poapu'a ha'eva hína avakuéra ha mymbakuéra retepehẽngue ojoajúva jyva rehe.
Po mbotyva ha ikuãnguéra, ha opaite kangue oĩva pope.
Arapasu hovy
Tenda oikoveva
Ko guyra oikove kuarahyresẽ Pindorama guive (Bahia ha Goiás, tetãvore Rio Grande do Sul peve), kuarahyresẽ Paraguái, ha yvate kuarahyresẽ Argentinape, tetãmi Misionespe.
León Cadogan
León Cadogan ha'e kuri antropólogo ha avei etnólogo Paraguay ra'y.
Imitã rusúrõ ha imbo'epy
Heñói Asunción-pe 29 de julio  1899 ramo. Túva ha'e John Cadogan ha sy katu Rose Stone, Australiagua oguãhẽ va'ekue Paraguay-pe siglo XIX opakuévo, oñeha'ã haguã Colonia Nueva Australia omopyrenda táva Coronel Oviedo ypýpe.
Tuvakuéra róga okaipahaguére 1904-pe Cadogan ha hogayguakuéra ohejátamante hóga Colonia-pe, ha oguata puku rire heta tapére, oguejy Villarrica-pe. Escuela Alemana ko távapegua, mita'imi León, oñe'ẽkuaáva inglés ha guaranime añoite, oñeha'ãmbaite avei oñe'ẽkuaa alemán-pe.
Oreko kuri 18 ary oñepyrũvo omba'apo pe frigorífico compañía Swift de Zevallos Cué-pe guápe, omba'apohaguépe jejokuaipy ramo. Oñeha'ãmbaitégui jepivérõguaicha ikatupyryvehaguã oguahẽ jokupytýpe karai Francia-gua Emile Lelieur ndive.
Ko karai rupive oipuru kuaa ñe'ẽ ambue francés, ikatu haguãicha omoñe'ẽ heta tekove arandu ohai va'ekue kuatia arandu ohupytykáva chupe ko'ẽ ko'ẽre arandu mbarete ymaguarére ha upéicha avei oikuaauka chupe kuaakatu matemática elemental ha oipuru kua haguã logaritmo umía.
Uperire katu oñepyrũma ohupyty ha'u oñeha'ã hetaitéma va'ekue hese ha oikove pe iñaka ome'ẽhaichaite chupe ha ha'e voi ojesarekómi haguéicha. 1919-pe oho kuri Buenos Aires-pe; ha upéi mokõi ary rire Caaguazú ka'aguy mbytépe oñepyrũ ojapo ka'a. Ohecharamoitégui pe ka'aguy pytu avave oike'yha, oñepyrũ ojesareko umi ojekuaa mbovymi ha katu ojekuaa'yséva voi pe jerére oikóva umi tapicha ñande ypykuérare.
Etnología
Ko'a ijestudio pypuku mba'épa oipuru ha mba'éichapa oiko ko'ã ñande ypykueragui chupe omongu'e ikatu haguãicha oho meme ohechávo ãva tapichápe oikuaave haguã hekovekuéra ha avei ikatu haguãicha ogueru techaukapyrã.
Kechuañe'ẽ
thumb Kechuañe'ẽ (kechuañe'ẽme:Qhichwa simi) ha'e peteĩ ñe'ẽ oñe'ẽva umi tetãnguéra yvytyrysyi Andespe. Oguereko hína 10-12 sua ñe'ẽhára. Ko ñe'ẽ oñe'ẽ umi tetãnguéra:
León Cadogan
Etnología
Oñepyrũvo década 40-pegua, Cadogan ojeguereko peteĩ karai arandúramo herakuã mombyrýva ñande ypykuéra reheguáva, oikuaa porã ha oikuaa pai´teva mbya guaraní rekove ha iñe'ẽ. Ikuaakatupy oñemosarambi opárupi, iñepyrũrã kuatiahaipyre El Pueblo de Villarrica-pe, omboguapymihápe ha'e ombyapu'áva investigación jehecharamo kuéra rupive.
Avei umi ohaíva kuatia hesegua omboguapy voi hóga barrio Ybaroty-peguápe jeko oguãhẽmiva umi tapicha táva mbya kuérapegua
Oñeha'ãmbaitégui cultura indígena-re ojapomante va'erã tembiapo ohupytyka asýva chupe viru hembikotevẽkuéra ojogua haguã. Upéicha ohómi ombo'e ñe'ẽ ambue inglés, avei oiko kuri chugui karai mburuvicha Policía de Investigaciones táva Guairápegua.
1949-pe Gobierno nacional ojokuái kuri chupe mbya guaraní Guairá-guakuéra curador ramo. Ko tembiapo rupive ikatu kuri hetave ára omba'apo oikuaa porãve haguã mba'eichaitépa ojoguereraha ko'ã tapicha hogayguakuéra ha itavakuéra rupi avei.
Ojapo tembiapo porãte omorambívo imba'ekuaa tapichakuérape, upéva katu ombojoaju chupe heta tapicha arandúre ha ko'ãva apytépe oĩ general Juan Belaieff ha karai pohanohára Andrés Barbero. Nohóiramo jepe mbo'ehaoguasúpe, oñembokatupyry rupi ijeheguireínte ha ijesarekokuaa heta mba'ére ohupytyka chupe oikuua haguã heta mba'e ha omorambi umi oikuaamíva tapicha kuéra ñande ypykue rehegua.
Ko tembiapo porãite ha'e omotenondéva rupi ojesareko hese heta tapicha arandu aty ambue tetãnguéra pegua, ha'éva: Miguel Angel Portilla México-gua, Paulo de Carvalho Neto ha Egon Schaden Brasil-gua, Adolfo Berro García Uruguay-gua ha Alfred Metraux ha Claude Levy-Strauss  Francia-gua.
Uperire ojokuaa Pa'i Bartomeu Melia-ndi, ha'eichagua karai aranduete avei. Meliá ha'ehína pe ombojuapy va'ekue ko karai rembiapokuérakue.
Cadogan avei oñeha'ãmbaite kuri ojehayhuka haguã umi kasíkepe ikatu haguãicha ko'ãva ohechauka ha oikuaauka chupe imba'ekuaakuéra paje umíva rehegua ha'ekuérante oikuaáva. Upévare umi tapicha ñande ypykuéra oguereko chupe ijapytepekukéra ha'ekuérarõ guáicha ha ombohéra chupe Tupa Cuchuvi veve
Ohai va'ekue
Facultad de Filosofía, Ciencias y Letras de la Universidad de São Paulo, Brasil boletín omboguapy kuatiápe peteĩ ensayo hérava Ayvu rapyta, haipyre míticos  Mbyá Guaraní Guairá-gua rehegua.
Tekove oñamindu'úva ha atykuéra pa tetã megua omboguapy kuri kuatiahai revista ha boletín umíape hetá kuatiañe'ẽ ohai va'ekue ko karai  arandu paraguái ra'y momoramby ohayhúva ñande ypykuérape.
León Cadogan ñande reja 30 de mayo  1973-pe parundy omba'apo jetu'u rire pehẽngue  guaranikuéra ndive, odenunciahápe  persecución, jerereko'asy, jerereko vaípe ojerereko haguére ko'ã tapichápe.
Tupinamba ñe'ẽ
Tupinamba ñe'ẽ (T-upynãmbá Nhe'ẽnga) ñe'ẽ herava avei Ñe'ẽngatú Tupinambáre távape, ha'e peteĩ tupi-guarani ñe'ẽ oñe'éva Pindorama hembe'y, Maranhão guive São Paulo tetãvoreme peve. Ha'ehína ñe'ẽ ymarehegua ha ndoñe'va ko'aḡame ha erimbaé ha'eva peteĩ ñe'ẽ oñe'éva haguére Pindorama hembe'ypa, peve saro'y XVII. Ko'ag̃a ha'ehína oimeraẽ ñe'ẽ (Nheengatú, Tembé,Suruí do Pará, Guajajara, ha ambueva) oñe'va Vrasilpe.
Ñe'ẽpukuaa ha Achegety
A  Ã   B   E   Ẽ   G   H   I   Ĩ   Ĩ   K   M   MB   N   ND   NG   NH   O   Õ   P   R   S   T   U   Ũ   Ũ   X   Y   Ỹ   Ỹ
Hechave Avei
Tupi ha guarani ñe'ẽ Nheengatú Tembé Avañe'ẽ
Pyta
Pyta ha'e hína yvypóra ipy tapykue, ijapýra. Yvypóra pyta oĩva tetyma ipahápe, tetymaro'o guýpe.
19 jasyteĩ
19 jasyteĩ ha'e paporundyha ára arygua.
Carlos Drummond de Andrade
Carlos Drummond de Andrade ha'eva umi ñe'ẽpapára, mombe'urãhaihára pindoramagua. Heñói pe 31 jasypa, 1902, peteĩ táva herava Itabirape, Minas Gerais, Carlos Drummond de Andrade omano 17 jasypoapy, 1987-pe, táva Rio de Janeiro.
Hembiasakue
Heñói Minas Gerais-pe, Itabira. Oñemoarandu akue tavusu Belo Horizonte, mbo'ehao "Colégio Arnaldo", ha Nova Friburgo táva avei, Hesuíta ndive mbo'ehao "Colégio Anchieta". Mbojojapapyre pohãñemuhajekuaa-pe, Emílio Moura ndive ha ambue irũ, ojapova "A Revista" (Marandu Kuatia), myesãi hag̃ua pe modernismo Pindoramape. 1925-pe, omenda Dolores Dutra de Morais rupi, ha oguereko peteĩ rajy, herava Maria Julieta Drummond de Andrade. Ary 1930-pe opublika "Alguma poesia", ha iñe'ẽpoty herava Sentimental ombueteva. Drummond ha'eva funcionário público, viña, ohai akue mante, imano peve, ary 1987-pe, táva Rio de Janeiro, pakõi ára upei irajy mano. Avei ñe'ẽpoty, Carlos Drummond ojapo aranduka mitãre, mombe'urã ha crónika diário hag̃ua.
Kímika
Kímika (araveñe'ẽgui: Quimia), ojeheróva avei kimi térã kimi kuaa, ha'e pe tembikuaaty tekohaguigua ohekáva ha ohesa'ỹijóva umi eleménto kímiko rehegua, mba'éichapa ojoaju hikuái ha mba'épa oiko chugui ojoaju rire. Upéva he'ise, kímika niko pe tembikuaaty ohechaukáva ñandéve mba'épa oiko mba'ekuéragui, mba'éichapa ojehe'a ha mba'éichapa heko iñambue. Linus Pauling omyesakã kímika he'iseha pe tembikuaaty ohesa'ỹijóva umi mba'ereko (sustancia), hekopy (mba'éichapa tumingue'akuéra oñemohenda ha ojoaju), imba'eteéva ha mba'éichapa oiko umi mba'erekógui mba'erekokuéra ipyahúva ára pukukuévo. Kímika rupive, tuichaitépe pe ojeheróva kímika supramolecular rupive, ikatu jaikuaa mba'éichapa tumingue'akuéra ono'õ, upéicha hesakã ñandéve mba'etĩ hekopy, molécula mba'ekuéra, itavera ha kuarepoti hekopy, ikatu hag̃uáicha jahecha mba'éichapa ojejapo hikuái ha mba'éichapa iñambue.
Kímika py'ỹinte ojehero pe «tembikuaaty ombojoajúva» ikatúgui ñambojoapy hese umi tembikuaaty tekohaguigua ambuéva, ojoajúvo mba'erekokuaa rehe jareko pe mba'erekokuaa kímiko, pe tekovekuaaty rehe jareko tekovekuaaty kímiko, mbyjakuaa rehe jaipuru pe mbyjakuaa kímiko, pe yvyrekokuaa rehe ojoajúvo jareko yvyrekokuaa kímiko, ha upéicha heta ambuéva. Hetave umi mba'e kímiko rehegua ikatu ñahesa'ỹijo pe lavoratório añónte, jaipurúvo aporeko oñemopyenda porãmava, taha'e ha'éva japokóvo tembiporu ha mba'e kímiko térã ñaha'ãmbávo jaikuaa hag̃ua pe osẽva ñane rembiapógui.
Ko tembikuaaty jaipurúva ko'ágã, pe kímika javegua, ou pe alkimía rembiapógui, peteĩ tembiapo ojoguáva tembikuaaty hákatu naiñañetéi, pe tembiapo rupive heta ñeha'ãreko ojejapo va'ekue ojeipurúvo kímika mba'e, mba'erekokuaa, tekovekuaaty, kuarepoti ha pohã rembikuaa mba'e, ha heta ñemoarandu ambuéva. Tapichakuéra ndoipuruvéima ko alkimía oiko rire mbohapy mba'e: karai Robert Boyle omyesakã mba'éichapa oiko mba'etĩ, ojeikuaaramo pe mba'e retakue ñeñongatu rehegua ha karai Antoine Lavoisier omyesakã mba'éichapa mba'ekuéra okái tatarapo rupive. Ko tembikuaaty oñepyrũ oñemohenda porãve ojejapo rire pe eleménto kímiko rechaukaha ha osẽ rire pe mba'ekuaarã tumingue'a rehegua, upéicha oiko umi tembikuaatyhára omyesakãmbávo rire pe mba'ekuéra retepy reko, mba'épa umi ion, mba'épa pe ñembojoapy kímiko ha ñemoambue kímiko.
Héra ypy
Ko ñe'ẽ kímika ou pe ñe'ẽ «alkimía»-gui, peteĩ tembiapo ymaguare ojoguáva tembikuaaty javegua, hákatu naiñañetéi, upe rupive heta ñeha'ãreko ojejapo ojeipurúvo kímika mba'e, mba'erekokuaa, tekovekuaaty, kuarepoti ha pohã rembikuaa mba'e ojoajúvo jeroviapy mba'e rehe. Ko alkimía oiko amo ary 330 guive, umíva oñemoarandúva hese oheka mba'éichapa ikatu ojapo itaju, mba'éichapa y rekopy, mba'érepa ha mba'éichapa mba'ekuéra omýi, oñemoambue ha ojoaju, mba'éichapa yvypóra ánga ojoaju hetére. Py'ỹinte ojehero va'ekue «kímiko» umi oñemoarandúva alkímia rehe ha upéi ojehero upéicha hembiapokue.
Ko ñe'ẽngue alkimía katu ou araveñe'ẽgui al-kīmīā (الکیمیاء). Ijypýpe, ou Gyrésia ñe'ẽ ymaguarégui, umi ñe'ẽnguégui χημία térã χημεία (khemia ha khemeia). Pe ñe'ẽngue peteĩha ou Ehíto Ymaguare réragui, Ehíto Ymaguare ñe'ẽme. Upéicha, khemeia ikatu he'ise "Ehíto rembiapoporã". Oĩ katu ambuéva he'i al-kīmīā ouha χημεία ñe'ẽnguégui, he'ise «mbojoapy». Ha ambuéva katu he'i, kóva pe herakuãvéva, ouha Gyrésia ñe'ẽ ymaguarégui khumos, peteĩ ka'avo rykue, ha ikatu he'ise "mbohykue rembiapo", ha upéicha pe "rykue" ikatu he'ise kuarepoti, ha upégui ikatu he'ise "kuarepoti apo".
Para Karíve
thumb|Para Karíve Para Karíve ha'e peteĩ para oĩ Paraguasu Atlántiko, ijykére ojejuhu kuarahyreike gotyo Mbyteamérika ha ñemby gotyo Ñembyamérika. Ituichakue niko 2.763.800 km². Ko yguasúpe oĩ heta ypa'ũ ha ypa'ũ aty, hekosãsóva ha tetã ambue ipoguýpe. Opa umi yvy ko yguasu rembe'ýre ha opa umi ypa'ũ ojehero avei Karíve.
Plutõ mbyguaikuéra
Ko yvóra michĩ Plutõ oguereko 5 mbyguai. Ko'ã mbyguaikuéra (jasykuéra) ojere Plutõ rehe, ha Kuarahy rehe avei. Plutõ jasy tuichavéva ha'e Caronte. Caronte tuichave nunga Plutõre.
Tekoha
Tekoha térã tekóra ha'e opamba'e oĩva ndaha'éiva yvypóra apopy, taha'e ha'éva yvy, y, yvága, mymba ha ka'avo, ha opamba'e ojehúva ndaha'éiva yvypóra mba'e, ha'éva ama, yvytu ha ararova mba'e ambuéva. Tekoha hína avei oikohápe yvypóra ha mba'e oikovéva.
Sapy'ánte ojehecha yvypora ombyaiha hekoha, oikytĩmbávo yvyramáta ha ojukapávo mymbakuéra.
Karíve
Karíve ha'e peteĩ tenda oĩ Amérika yvyrusúpe, yvy aty oĩ para Karíve yképe ha ipype, ypa'ũnguéra ha hetãnguéra. Pe tendápe oĩ 13 tetãnguéra hekosãsóva: Kúva, Haiti, Hamáika, Tavakuairetã Ndominikagua, Puerto Rríko, Antigua ha Barbuda, Ndominika, Varvado, Gyranata, San Cristóbal ha Nieves, San Vicente ha Granadinas, Santa Lucía ha Trinidad ha Továgo. Opa umi ypa'ũ Karívepe ojehero Antillas.
Petỹ'ỹ Ára
thumb|200px
Ára 31 jasypo ñavõ arygua OMS (Tesãi Arapygua Atyguasu) ogueromandu’a Petỹ'ỹ Ára Yvórape, ikatuhag̃uáicha opavave jahechakuaa mba’asykuéra ikatúva ojapyhy ñande rete japitamemérõ petỹ ha ikatuhag̃uáicha avei ñamba’apo ñambogue hag̃ua upe mba’e vaiete ko yvy ape árigui. Pe petỹ ojepitáva niko ha’ehína pe mba’e -oĩva tenda mokõihápe- oporojukavéva ko yvy ape ári, tuguyjupi rire oĩma ha’e, ha –pe mba’e ivaivéva- hese ae, pa tapicha kakuaapyrévagui, omanójepi peteĩ.
Tesãi Amandaje Arapygua omoheñóikuri pe Petỹ’ỹ Ára Yvórape ary 1987-pe ohesape’ávo opavavetépe mbeguekatúpe petỹ puru ñande’aho’ipaha ohóvo ha avei opavave jaikuaa hag̃ua mba’eichaitépa pe petỹ ojepitáva ojukakuaa oimeraẽvape. Ko ára jegueromandu’a niko ojepuruva’erã oparupiete oñembohasa hag̃ua opaichagua marandu tesape’arã petỹ ojepitáva rehegua ha upekuévo ojekuaauka hag̃ua OMS kuatiaguasu petỹ ojepitáva rehegua. Petỹ ojepitáva ha’ehína mba’asykuéra apytépe upe ikatúva oñehenonde’a ha oñemboyke taha’eha’éva tekohápe, tekombo’e rupive.
Yvypóra ñakãrapu'ã rechaukaha
2019 UN Human Development Report (inequality-adjusted).svg", "tekombo'e porã" ha "tekove rekoite" yvypóra pegua, oipapa avei pe tekove porãngue tetãre, iporãpa peteĩ tetã ojeikove hag̃ua.
Petỹ'ỹ Ára
Petỹpuru
Petỹguigua mba’e’apo ojehero opaite mba’e ojejapóva petỹ memetégui térã oguerekóva michĩmi jepe ha ojepurúva ojepita, ojepyte, ojesu’u téra oñehetũ hag̃ua. Opavavénte oguereko nikotína, mba’e ñanemoakãnga’upáva ha ñanembojepokuaavaíva ipurúpe. Jaipurúma guive hasýma upéi japoi hag̃ua ichugui.
Petỹ puru (pita, pyte, su’u, hetũ) niko pe omoheñoivéva umi mba’asy ijetu’uvéva, umíva apytépe japeusamba'asy, pyti'a ha korasõ mba'asy vai. Upeichavérõ jepe, ára ha ára, heta hetave oĩ oipurúva ko mba’e vaiete. Oĩma heta tetã oguerojeráva opaichagua léi petỹ puru rehegua, umíva apytépe, oĩ he’íva mba’eichaitépa oñembohasava’erã marandukuéra petỹ rehegua, oje’ehápe mávapa ikatu ojogua ha oipuru, ha moõ moõrupipa ikatu ojepita.
Kambyre'ẽ
thumb|301x301px|Kambyre'ẽ, ijykére oĩ [[Mbujapytehe'ẽ|mbujapytehe'ẽnguéra]] Kambyre'ẽ ha'e peteĩ re'ẽ ymaguare Ñembyamerikagua mahe'ẽicha ojejapóva kamby, eiratã, vikarvonáto sódiore ha tyru'íre
Petỹ'ỹ Ára
Apytu'ũroky ñanesãso hag̃ua petỹgui
Apytu’ũroky Ñanesãso hag̃ua Petỹgui niko oñemopyenda jasypokõi ary 1998-pe ohesape’a hag̃ua opavavetévape petỹ puru ñande’aho’iha ha mba’épa jajapo ha jaipuruva’erã ñamboyke hag̃ua upe mba’e vaiete.
Kambyre'ẽ
Terakuéra opaichagua tetãnguérame
Héra:
20 jasyteĩ
20 jasyteĩ ha'e mokõipaha ára arygua.
Jyvanga
thumb|200px|Jyvanga Jyvanga ha'e peteĩ tete pehẽngue ojoajúva jyva ha gotyo jyva'anga.
Ajajái guyra pytãngy
thumb|200px
Ajajái guyra pytãngy/Ajajái guyratĩ pytã, ha’e guyra oikóva yvyapasusũ oĩva tetã Estados Unidos ha Sudamérica-pe.
Ajajái guyra pytãngy ha‘e peteĩ guyra ijyvatéva 71 cm. Ijuru puku, ipe okakuaa ha ijapu’áva hakuahápe. Ijuru ha iñakãpire nandi, hovyũ sa’jununga. Hague haimete opaite rupi pytãngy, péicha vei ho’o.
Kuarepoti'ỹ
thumb|right|300px|Kuarepoti'ỹnguéra oĩ sa'yky. Kuarepoti'ỹ ha'e peteĩ Apỹi Kimi rehegua aty, ndaha'éiva kuarepoti. Kuarepoti'ỹ oisãmbyhy vai tendyry ha pe jope, ndoguerekói mimbi. Opaháime kuarepoti'ỹ ha'e mba'etĩ.
Ajajái guyra pytãngy
Okaru omomỹivo ijuru puku ápe ha pégotyo ytujuhápe ha y naipypukuihápe.
Paranãmbuka
thumb|right|200px|Paranãmbuka poyvi. thumb|right|200px|Recife. thumb|right|200px|Jaboatão dos Guararapes. thumb|right|200px|Olinda. thumb|right|200px|Caruaru.
thumb|right|200px|Petrolina.
Kapi'yva
thumb|250px|Kapi'yva Kapi'yva mymba okambúva, kure joguaha, oiko y rehe ha ñanandýre, ipy irundy, hague akua, ndahuguáiri. Yvypóra ho’use ho’okue.
Jejoguakuaa ñembojojaha
thumb|600px|Jejoguakuaa ñembojojaha [[tetãre. Ary 2014 jave.]] Jejoguakuaa ñembojojaha ha'e opa mba'e ojejapo peteĩ tetã hekosãsova térã peteĩ tenda ojeipapávo, ko mba'era'ã oipapa opaite mba'e apopyre ojejapóva peteĩ tetãme, ha ohechauka ko papapyre viru rupive.
Máxima Lugo
Máxima Lugo niko heñoi’akue táva Villeta-pe, ára 30 jasypokõi ary 1925-pe. Kuña Paraguaiete hekópe omba’apo kane’õ’ỹre ñane mba’e teetére, upéicha avei ojepytaso ha omyasãi mbarete ñane ñe'ẽ Guarani. Kuña heko jejepo’ỹ ha ipy’aguasúva, ijupevoi oñehekombo’éva. Ogueraha imba’ekuaa ñane retã tuichakue javevére ha upéicha avei ambue tetã rupi.
Ary 1938 guive ndopytu’úi hembiapópe. Ohechauka imba’ekuaa Hermanos Larramendia, Herminio Giménez, Leonardo Alarcón, Santiago Cortesi, Demetrio Ortiz, Melga Chase, Hermanos Cáceres, Amalia Benítez, Chiquita Meza, Félix Fernández, José L. Melgarejo, Ramón Gamarra, Silvio Rivas "Pánfilo", Juan Bernabé ha Dora del Cerro ndive ha hetaiteve ambue tapicha katupyry ndive. Iñe’ẽ ryapu oñehendu avei Radio Teleco, Stentor, Nacional, Guaraní, Ñanduti, Paraguay, Cáritas, Comuneros ha upéicha avei Radio Splendid, táva Buenos Aires, Argentina-pegua ha Radio Cardes, táva Montevideo, Uruguaypegua.
Ñoha’ãngápe niko Máxima Lugo ha’ehína Roque Centurión Miranda ha Julio Correa remimbo’ekue. Correa ndive oike omba’apo ñoha’ãngápe 1943 guive. 1959-pe ojapo ñoha’ãnga pukarãva Luis Alberto del Parana ndive; 1967-pe ojapókuri peteĩ ñoha’ãnga hérava “Un traje para Jesús”; 1969-pe, omba’apókuri “La leyenda del karáũ”me, Roque Sánchez ñesãmbyhy rupive; ary 1973-pe ojapókuri “La comisaría” ha 1977-pe ojapókuri opaichagua ñoha’ãnga Los Compadres: Alvarez Blanco – Rojas Doria atyha ndive. Avei omba’apo ta’ãngambyrýpe. Upépe ojapókuri ñoha’ãnga
Omotenonde ha omoñepyrũ pe ñoha’ãnga okára. Máxima Lugo niko upe oipepirũva’ekue José Ka’ípe (Teodosio Ayala Ferreira) ojapo hag̃ua hikuái pe ñoha’ãnga okára. Hendive ha Dora del Cerro ndive, ary 1962 guive, oikundahákuri ñane retã tuichakue javeve oikuaaukávo José L. Melgarejo rembiapokue porãita; ha upéicha omoñepyrũ hikuái upe ñoha’ãnga aty hérava “Teatro Popular Ymaguare”.
Máxima Lugo ñanderejákuri ára 21 jasypo ary 1991-pe.
Yguasu
__DISAMBIG__ Yguasu:
Pytã'yju
thumb|Pytã'yju yvyrape. Pytã'yju herava avei Narãsa'y ha'e peteĩ sa'y. Narãicha. Jehe'a pytã ha sa'yju.
Itaju (sa'y)
thumb|Itaju Sa'y itaju herava avei Itajuva ha'e peteĩ sa'y, ha'e peteĩ jehe'a sa'yju ha pytã'yju.
21 jasyteĩ
21 jasyteĩ ha'e mokõipa peteĩha ára arygua.
Tyeguy
Tyeguy pýpe oĩ py'a, oikeha tembi'u, ha ambue tete pehẽngue.
Ava'angui
Ava'angui ha'e Tupã Jasýre Guarani jeroviaha rapépe.
Tata (sa'y)
thumb|Tata Sa'y Tata herava avei Tatasa'y ha'e peteĩ sa'y tataicha. Jehe'a sa'yju ha Pytã'yju.
Scarlet (color)
Adriano Irala
Adriano Irala ha’e kuri peteĩ karai arandu, catedrático ha periodista paraguayo.
Imitã’i ha mitãrusúramõ
Onase va’ekue táva San José de los Arroyos-pe, 21 de julio 1894-pe.
1911 ramo, omohu’ã kuri mbo’ehaópe jeho secundaria rehegua  ha ohupyty kuri medalla de oro. Upéi oike Facultad de Derecho y Ciencias Sociales-pe oguahẽ omohu’ã haguépe doctorado ohaihápe tesis “El Ejecutivo Colegiado”.
Imitãmi guive ojehechaukáma voy ha’eha periodista ha mbo’ehára katupyryha. He’i hese karai escritor Carlos Zubizarreta ha’e hague raka’e peteĩ kuimba’e oñemo arandu mbaretéva política ha iprofesion-pe ha avei igusto refinado raka’e.
He’i avei hese ha’e hague peteĩ karai nda’ijespíritu ky’áiva a kuimba’e hendápeguaha upé árarupi.
Hekove profesional háicha
Ombo’e raka’e lógica ha sicología Colegio Nacional de la Capital ha Escuela Normal de Profesores-pe.
Oiko avei mbo’ehára universitario titular ramo cátedra Derecho Internacional Público-pe Omyakã avei periódico “La Nación”.
Ha’e avei peteĩva umi oho va’ekué Paraguáigui etã Perú-pe ofesteja haguã 100 ary ogueroguãhẽ haguérre ñorarõ guasu Ayacucho-pe, oñemoñe’ẽhaguépe he’i haguã iaguije ha iñepytyvõ Perú-guakuérape ñorairõ guasu 65-pe guare, kóva rupive ohechauka ha’eha peteĩ karai oipuru porãitemívva ñe’ẽ kuaakuéra
Hembiapo Guerra del Chaco ha omohu’ãvo ohovo hekove
Ne’ĩramíte voi oñekuãma voi omba’apo haguã hetãre oĩva ñorarõ guasúpe. Oñemoingu Ejército-pe mburuvicah Mayor ramo omba’apohaguã auditor de Guerra ramo Comando de Operaciones-pe.
Pe Ñorairõ guasu aja ou ojagarra chupe peteĩ mba’asy vai. Ojegueru rire Paraguaýpe, ojuka kuri chupe upe mba’asy vaiete, agosto 18 1933-pe, parundy ombývo.
Adriano Irala ha’e kuri pe generación romántica ha liberal, he’i haguéicha Natalicio González, kóva oike va’ekue ñane retã Paraguáipe guerra rire “peteĩ tragedia intelectual” ramo.
Natalicio González ohecha Irala-re oĩha peteĩ jovake iliberalismo chentese rehegua ha pe mborayhu oñandúva hetãre, ha he’i: “Nacido de un pueblo cordillerano, le animaba el apego a su pueblo y la solidaridad con su tierra”.
Ojuhu hese ipy’a mokõha kuri ha he’i upéva oikoha hese kóicha rupi: “A la confrontación de su cultura de raigambre romántica con las tendencias raciales de su impulso creador, de esencia clásica, que trasciende a la poesía, e invade el fenómeno político”.
Ha ombojoapyve voi he’ívo pe literatura romántica, jeko, oñemopyhendasévo tapicha añórente, oñembopiru ha okañy yvyporakuéra ñamindu’úgui omongarúva hetavéva ojejapoha ñe’ẽyvotykuéra, ha omondoho chugui ijesareko ñe’ẽyvotykuéra teete porã ikatuva kuri osẽ iñe’ãkuágui.
Hembiapokuéra
Ko’ãva ha’e iporavopyre ñe’ẽyvotykuéra España ñe’ẽme Adriano ojapo va’ekue imitãrusúramo guare henyhẽva vy’aỹ ha jehecharamógui:
Con el alma aromada de tristeza y de amor
Una lejana estrella me guiará en el camino
Y verterá en mis noches su pálido fulgor.
Pasearé mis ensueños como alta quimera
A través de la vida, a través del dolor
Impulsará mis naves un viento de quimera
De alguna isla de encanto seré el conquistador.
Y, viviré “mi vida, recorreré “mi senda”
Y cuando fatigado, a su vera me tienda,
U
Tai U ha'e tai mokõipa peteĩha, pu'ae poha latinañe'ẽ achegety pegua ha oimeraẽ heta ñe'ẽme ijachegety oĩva, karaiñe'ẽ achegety tai mokõipa mokõiha avei. Avañe'ẽ achegety tai mokõipa poteĩha avei, ha pu'ae porundyha, pu'ae jurugua.
Ymaguare, latinañe'ẽ achegety, ko tai omohechaukáva akue ku tai V|Ve rupi, ha ipu ijueheguáva.
Adriano Irala
Hembiapokuéra
Para dormir el sueño que nada ha de turbar.
Florecerá en mis labios una tierna sonrisa
Y sentiré en la frente el beso de una brisa
De la cumbre lejana que no pude alcanzar.
Justo Pastor Benítez he’ivoi pe historia Paraguái rehegua ndaikatumo’ãiha voi omboyke ko’ã omosarambi va’ekuépe doctrina, oguerosapukái va’ekue ideales, odefende va’ekue ñande libertad, omba’apo mbarete va’ekue ohupi yvate haguã ñande mba’ekuaakuéra ha umi omba’apóva mba’e arandúre.
Ñamoingove jevy ñane mba’e ñeñandu, ñambyatyrõ jey haguã umi mba’e porã jarekóva, oĩ va’era ohaíva ñe’ẽyvotykuéra, tapicha ikatupyryva heta mba’épe ha iñe’ẽkuáva oñeha’ãva.
Tyru'i (tembi'uherã)
thumb|Tyru'i peteĩ limétare.Tyru'i ha'e peteĩ tembi'uherã oñeguenohẽva tyru'íre tyru'ipotykuérape (peteĩ jueheguaty orkidiakuérape, ha iryváre oñeguenohẽ ko tembi'uherã, ojejosomipyre).
Mba'éicha ojejapo
Ojejosova'erã tyru'ikuéra tyru'ipotykuérape (vainilla planifolia), oñemoĩ peteĩ limétare orekova alykoõ mbarete, vódkaicha, ha ojeheja'arã mbohapy jasy. Upéi ojeguerekóta peteĩ rykue sa'yju, hyakuãva tyru'ipotýicha.
Jeporukuéra
Ojeporu tembi'úre, tenonderã mahe'ẽ ha re'ẽnguérape, avei oiko omoporã hag̃ua oimeraẽ rykuekuérape.
Ambue tembiapokue tyru'ícha
Ani reimo'a vanilína ha'e tyru'i porque ojogua héra karaiñe'ẽme "vainilla"
.
Tu'ĩ
Tu'ĩ - (Psittacidae) ha'e peteĩ guyra aty juehepehẽ, juehegua hekovety guyra gua'a pegua.
Itĩ michĩva ha mbykýva, ikarapã avei. Iñakã porã ha arandu. Oiko tenda arahaku, oveve porã ha ojupi porã yvyráre.
Tu'ĩnguéra oikove heta tenda ñande yvórape, oiko yvyku'ipasu Auteralia, Indiape, ñemby kuarahyresẽ Asiape ha kuarahyreike Afrika, oikove hetave ka'aguy Ñembyamérika pegua ha Mbyteamérikape.
Tu'ĩ rekove ohupyty 50 gotyo 60 ary.
Ndinomia
Ndinomia, ha'e mbyguai ku yvóra michĩ ha'e Eris. Herateéva (136199) Eris I Disnomia. Hérav peteĩha ha'e va'ekue S/2005 2003 UB313 1, ha upéi Disnomia, he'iséva Eris tupã imemby, Gyrésia mombe'ugua'úpe.
Ojejuhu va'ekue ára 10 jasyporundy ary 2005-pe, karai Michael E. Brown ha ijaty ojuhu, mba'e ombotuichahecha Keck-pe Hawaii ypa'ũme. Ku mbyguai ha'e 60 jey imichĩve Érisgui, imbytépe hasaha ha'e 150 km mante.
Y (tai)
Tai Y ha'e tai mokõipa poha, pundie térã pu'ae jurugua, karaiñe'ẽ achegety tai mokõipa poteĩha. Avañe'ẽ achegetyme tai mbohapypa peteĩha, pu'ae jurugua, ambue ñe'ẽme ipu hechauka J|Jeicha, pu'ae jurugua I juehegua ha Lleicha, avañe'ẽicha.
Gualeguaychu
Gualeguaychu arasẽme tava Argentina retãme. Oĩhína tetãvore Entre Rios-me. Ko távape oiko 76.220 ava (2001 ary).
Aimarañe'ẽ
frameless|upright=1.25|right Aimarañe'ẽ (Aymar aru) ñe'ẽ Ñemby Amérika peguáva, aimarakuéra iñe'ẽ tee. Ha'e ñe'ẽ ypygua mbohapyha oñañe'evéva Amérikape, amo 2,2 sua oñe'ẽkuaa. Oĩve mokõi ñe'ẽ aimarágui oúva oikovéva ko ára peve: ha'éva jaqaru, oñe'ẽva su Perũ yvytyrysyigua, ha kawki, ñe'ẽ ogue ramoiteva'ekue.
Ñama'ẽrõ aymara ñe'ẽgui oúvare jahecha oĩha opáichagua ñe'ẽ aimara:
Opavavete ojuavy hikuái ipu, ijysaja ha iñe'ẽndýpe, upéichante avei opavavéva ñe'ẽhakuéra opa tenda rupigua ikatu ojokupyty.
Ñe'ẽ aimara hekoresãi umi tenda okarayguaháre, péva he'íse, umi tenda yvytyháre tetãvore La Paz, tetãvore Oruro ha Potosi, ko'ã tendápe kuaapy ha ñe'ẽ jeporu ohupyty 99%. Umi ambue tetãvorekuéra altiplano Volívia, Peru ha Chile-gua, ñe'ẽ jeporu oguejyve, jepevérõ upéicha ko ñe'ẽ hesãi ha imbarete. Ko tendápe, España ñe'ẽ ohekojopy aimarápe ha, sapy'ánte avei ohekojopy chupe kéchua.
Ñe'ẽndymi
Ñe'ẽndymi:
Guarani ñe'ẽjoaju pypegua
Ñe'ẽjoaju pypegua
Teroñe’ẽ
Ogueru heta mbae che sy
Teroñe’ẽ niko pe máva oñe'ẽvagui ñe'ẽjoajúpe.
Techapyrã: Amo karai Irala marangatuete Choreygua ojoguákuri
Teroñe'ẽ		                  Teroñe'ẽje'éva
Teroñe’ẽje’éva
Teroñe’ẽje’éva niko oje'éva guive teroñe'ẽre.
Techahpyrã: (Amo karai Irala) ojoguákuri ao Kamépe kuehe nendive
Teroñe'ẽ		              Teroñe'ẽje'éva
Teroñe’ẽ pypegua
3.1. Teroñe'ẽte Teroñe’ẽ pýpe, ha’ehína ñe’ẽ oñemomba’eguasuvéva.
Techapyrã:
3.2. Tero moĩmbaha
3.2.1. Moĩmbaha Moteĩva: Ha'e pe teroja moteĩva (Techaukarã, mba'éva, papapýva, térã kuaa'ỹva) omoambuéva terópe.
3.2.3. Moĩmbaha Tekome'ẽva: Ha'e pe teroja tekome'ẽva omoambuéva terópe.
3.2.4. Moĩmbaha Mba'éva: Ñe'ẽriregua "gua" ojoaju peteĩ teróre ha péicha -oñondive- omoambue hikuái peteĩ terópe.
Jesarekopyrã
Sapy’ánte moĩmbaha mba’évagui ojehekýi térã noñembojoapýi pe ñe’ẽriregua “gua”, jepémo upéicha ha’e gueterei moĩmbaha mba’éva. Noĩmbáite.
Techapyrã:
Ñe’ẽjoaju “Amo kure ka’aguy oñani pya’e” ja’étarõ hekopete, ja’eva’erã “Amo kure ka’aguygua oñani pya’e”.
Teroñe’ẽje’éva pypegua
4.1. Teroñe’ẽje’ete
Péva ha’e ñe’ẽtéva, ha’égui pe ñe’ẽ tee térã katu ñe’ẽ oñemomba’eguasuvéva terone’ẽje’évape.
Techapyrã:
4.2. Ñe’ẽtéva Moĩmbaha
4.2.2. Moĩmbaha mbohasapyre’ỹva: Ha’e pe moĩmbaha mbohasapyre rireguáva, ho’áva ári avei ñe’ẽtéva remiandu. Ha’e avei pe ombohováiva porandu “mávape”.
4.2.3. Moĩmbaha Opaichaguáva:
4.2.3.1. Araguáva: Ha’e ñe’ẽteja araguáva omoambuéva ñe’ẽtévape. Ombohovái porandu “araka’ápa”.
4.2.3.2. Tekoguáva: Ha’e ñe’ẽteja tekoguáva ha papyguáva omoambuéva ñe’ẽtévape. Ombohovái porandu “mba’éichapa”.
Pe kuñataĩ  oguata  porã
4.2.3.3. Ma’ereguáva: Ko moĩmbaha ha’ehína pe ombohováiva porandu “mba’ére”.
Kalo  ndoúi    hasykatúgui
4.2.3.4. Tendaguáva: Ko moĩmbaha ha’ehína ombohováiva porandu “moõ” térã “mamo”.
Kalo ojogua  ijao  Paraguaýgui
4.2.3.5. Moirũguáva: Ko moĩmbaha ombohovái porandu “máva ndive”.
Peru  ojoguákuri    ao    nendive
4.2.3.6. Mba’epeguáva: Ko moĩmbaha ombohovái porandu “mba’épe”.
23 jasyteĩ
23 jasyteĩ ha'e mokõipa mbohapyha ára arygua.
Pytundyry
Pytundyry térã mba'etĩ ha'e niko peteĩ umi teko teterehegua mba'égui (umi ambuéva niko mba'e hatã, mba'e rykue ha plasma), ijysaja'ỹva. Pytundyry rekopeteĩva ikatu ijapopyre tumingue'a hi'añóva (techapyrãme upe pytundyry apojovai'ỹ héra tatatendy), ikatu hi'eleménto ñembyatynguéra peteĩ tumingue'a atýgui ijapopyre (tatarapo techapyrãme), térã tumingue'a opaichagua ijapopyre. Ñande Yvy ára pytúpe ojehecha pytundyry opaichagua, ojejuhu heta tatarapo ha dióxido de carbono, upévare ñande yvága hovy.
Leonardo da Vinci
thumb|Leonardo da Vinci. Leonardo di Ser Piero da Vinci térã avei Leonardo da Vinci, ha'e akue peteĩ karai katupyryite Itália pegua, ha'e niko tembikuaatyhára, papapykuaahára, jogapokuaahára, mba'e pyahu moheñoiha, anatomista, ta'ãngahára, porãguerojerahára, jogapokuaahára, ka'ajekuaahára, ñe'ẽpotyhára ha atõiha avei. Leonardo da Vinci heñói táva Vinci-pe, Itália, ára 15 jasyapy ary 1452-me ha omano táva Amboise-pe, ára 2 jasypo ary 1519-pe, 67 ary orekóvo.
USB
Universal Serial Bus (Apopyme'ẽ ombohasapavẽva), ojekuaave pe ñe'ẽmbyky USB, ha'e inimbo ombohasáva apopyme'ẽ mokõi tembipuru kombutadóragui, ombojoaju ha ombojoapypa oiko porã hag̃ua. IBM omoñepyru ypy guive pe kombutadóra, jepémo ohasáma heta ára, naiñambuéi gueteri ijeporupýpe oiko porã rupi.
Pe ombojoajúva mouse, impresora téra kuãrendaty ndive sa'i iñambue. Jepémo ko'a imbojoajuha ojeporu gueteri hekopete pe teclado, mouse téra módem rehe, itapykuéma ohóvo ñambojoajúta jave umi ipya'evéva, ikatúva ha'e video digital ha mba'e.
USB Universal Serial Bus, téra canal serial universal
Kóva ojeporu ojeike ha oñese pya'eve hagua,ikatútava oipytyvo umi dispositivo ko'ága peve oikoteveva'ekue petei tarjeta rehe ijeporura omombegueveva'ekue chupe, ha'e rupi tembiporu oñeikotevetereíva dispositivope guara petei tarjeta.
Tenda ha viru jeporukuaa
Umi mbojoajuha USB rupive ko'agaite peve peteinteva ojeporu pe plácare ha ambue mouse ohohápe, ikatúta ñambojoapypa opaite dispositivo jaguerekóva, teclado, guive módem peve, ohasávo mouse, impresora, parlante, monitor, scanerkuéra, cámara digital, video plotters ha mba'e, oguerekóma guive pe ñande Pc oñemohenda hagua peteitei ha péicha henda porave ha sa'i ojehepyme'eta.
Upéicha avei heta dispositivo apytépe oima ndojeporuvéimava, tenondera oñembohysyiva'ekue avei hembypátama ñane komputadoragui, ikatuhápe avei ojeipe'aite pe placa téra tarjeta dispositivo ryepýpe ha'ekuaáva impresora, mouse, jestick ha mba'e. Ojehechakuaáicha, ha'e petei tembiporu jaiporukuaáva ñande rekovépe herakuaháicha avei PnP (Plug and Play ramo) (renchufa ha reiporu). Ikatu rembojoaju téra reipe'a “hakukuére” umi periférico, remoñepyru téra rembogue'yre ne komputadora.
Caxias do Sul
Caxias do Sul ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 441.332 áva (2010 ary). Ha'e peteĩ táva heta tuicha.
Gua'a hovy
Gua'a hovy - (Anodorhynchus hyacinthinus) ha'e peteĩ guyra gua'a juehegua, juehepehẽ Psittacidae pegua. Oikove ka'aguy guasu tetã Pindoramape, Bolivia ha yvate Paraguáipe. Ko guyra ohasa asy, yvypóra ojapi ko gua'a juehegua, ha oñemu syvy.
Hete ysaja
Ko guyra okakuaa 70 cm yvatekuére peve (ikatu okakuaa 100 cm peve), ituichakue ikatu ha'e 120 gotyo 140 cm ha ipohýi 1,5 gotyo 1,7 kg. Gua'a hovy itĩ mbaretéva, ojoka yva ra'ỹi. Itĩ ojoka avei mbokaja ra'ỹi, yvyra ha ambue mba'e.
Hete haguepáva, hague hovy yvagaicha. Itĩ hũva ha yvatére omimbi gua'uva. Hesa mokõi hũva ijerére oĩ peteĩ mbore sa'yjúva.
Guyra heko
Gua'a hovy ho'u opaichagua yva ajuva, ho'u avei yva ra'ỹi, yvoty, ha togue. Opa ára oheka tuju ysyry rembe'ýpe, ko tuju opytyvõ ko guyra hete, oñangareko ipy'a.
Ko guyra ohaitypo yvyra mata kuáre. Ombo'a mante peteĩ térã mokõi rupi'a, jepe ramo, peteĩ gua'a hovy ra'y okakuaa etéva, mokõiha omano, ra'y peteĩha mbaretéva ha omonda opa tembi'u rehe.
Tenda Oikoveva
Ko gua'a hovy oikovente mbohapy renda Ñembyamérikape: ñemby Pindoramape, kuarahyresẽ Bolivia ha yvate kuarahyresẽ Paraguáipe. Ikatu oiko sapy'apy'a tenda ambueva. Oiko ysyry rembe'ýre ha Ñembyamérika ika'aguýre. Oiko avei ñu guasu mbokajatypáma.
24 jasyteĩ
24 jasyteĩ ha'e mokõipa irundyha ára arygua.
W
Tai W (doble ve) ha'e tai mokõipa mbohapyha, pundie papoapyha latinañe'ẽ achegety pegua, karaiñe'ẽ achegety tai mokõipa irundyha. Avañe'ẽ achegety ndoguerekói ko tai, ipu ikatu hechaukáva tai U ha tai V, avañe'ẽicha.
Nelson Antonio Haedo Valdez
thumb|200px
Nelson Antonio Haedo Valdez niko heñóikuri táva San Joaquín, tetãpehẽ Ka'aguasu, Paraguái retãme; ára 28 jasypateĩ ary 1983-pe. Itúva héra Antonio Haedo ha isýkatu Silva Valdez de Haedo. Nelson omendákuri Martynka Mescheder rehe ha oguereko hikuái mokõi mitã: Nelson Samuel ha Noemí Beata. Imitã guive oikosékuri vakapipopora’ãhárarõ. Mitã’i okaraygua hekópe, Nelson okakuaa hogaygua ndive, mborayhu pa’ũme. Oñepyrũkuri oha’ã vakapipopo (manga) Paraguaýpe, Tembetarýpe. Nelson omombe’újepi heta ohasa’asyhague ourõguare Paraguaýpe ha okehájepi Tembetary apykajere guýpe.
Ary 2001 opa mboyve, Nelson Haedo oho Alemania retãme oha’ãhag̃uáicha Werder Bremen-pe. Hesãi ha oñangarekoporãgui hetére ohasaporãmbaite umi temira’ã oñemoĩva’ekue chupe ha upehaguére omboguapy heraguapy kuatiáre ha opytáma katu Werder Bremen-pe. Ary 2003 guive oha’ãmakuri Alemania ñeha’ãru’ã guasúpe. Ary 2006-pe, Nelson Haedo ohasákuri oha’ã Borussia Dortmund-pe. Upépe oĩrõguare ohechauka opavavépe ikatupyryha ha pya’évoi héra oñepyrũ herakuã mbarete ko yvy ape ári.
Paraguái atyha poravopyre ndive Nelson Haedo Valdez oha’ãkuri Arapygua Ñeha'ãru'ã, oikova’ekue Alemania-pe, ary 2006-pe; ha upéicha avei, ary 2010-pe, oha’ãkuri Arapygua Ñeha’ãru’ã, oikova’ekue Sudáfrica-pe. Avei, Paraguay atyha poravopyre rupi oha’ãkuri Amérika Ñeha'ãru'ã oikova’ekue Venezuela-pe, ary 2007-pe; ha ko’ág̃a, ary 2011, oha’ã Amérika Ñeha’ãru’ã oikóva Argentina retãme.
Opa rire Arapygua Ñeha’ãru’ã oikova’ekue Sudáfrica-pe, ary 2010-pe, Nelson Haedo Valdez oho España-pe ha upépe oha’ã ko’ag̃aite peve Hércules CF-pe. Upépe oñepyrũkuri oha’ã ára 11 jasyporundy ary 2010-pe ha omoinge mokõi jey Barcelona rehe ha omona yvýre Barza-pe, hógape: Camp Nou-pe.
25 jasyteĩ
25 jasyteĩ ha'e mokõipa poha ára arygua.
X
Tai X ha'e tai mokõipa irundyha, pundie paporundyha latinañe'ẽ achegety pegua, karaiñe'ẽ achegety tai mokõipa poha. Avañe'ẽ achegety ndoguerekói ko tai, ipu ikatu omohechaukava Ks ha Ch, avañe'ẽicha.
27 jasyteĩ
27 jasyteĩ ha'e mokõipa pokõiha ára arygua.
Mariano Rajoy
200px|miniaturadeimagen|Mariano Rajoy Mariano Rajoy Brey ha'e papoapyha mburuvicha porokuái Epaña pegua. Ojupi ára 21 jasypakõi 2011 pegua.
Justo Villar
Justo Wilmar Villar Viveros niko heñóikuri táva Cerrito, Paraguái retãme, ára 30 jasypoteĩ ary 1977-pe. Itúva héra Justo Solano Villar ha isýkatu héra Analía Viveros de Villar. Justo omenda Nilsa Alarcón rehe ha oguereko hikuái mokõi ñemoñare: Tobías Wilmar ha Yamila María. Oiko mboyve chugui vakapipopora’ãhára (mangara’ãhára), ha’e omba’apojepékuri heta ambue mba’épe: ñanirýihára, oga’apohára, yvyrara’ãhára, ñemitỹhára ha pirakutuhára. Vakapipopora’ãme ha’e oñepyrũkuri Sol de América-pe, Paraguay retãmegua, ára 10 jasyapy ary 1996-pe, ijaty (Sol de América) itenondehaguépe Libertad rehe (3 - 0).
Ary 2004 mbyte rupive, oho Argentina retãme, oha’ãvo Newell's Old Boys-pe, táva Rosario-pe, ha ohupytýkuri ñeha’ãru’ã upe arýpe. Upérõ Justo Villar ojeporavókuri pe mangara’ãha ha’evévarõ. 19 mangañeha’ãme oñemoingékuri 11 jey hese.
Ary 2008 mbyte rupi, Justo Villar oho España-pe oha’ãvo Real Valladolid-pe.
Ary 2009-pe, ojeporavókuri chupe umi pa mangajokoha ojokovéva apytépe, ko yvy ape ári.
Paraguái atyha poravopyre ndive oho Arapygua Ñeha'ãru'ãme oikova’ekue ary 2002-pe Corea ha Japón retãme. Ary 2006 oho Arapygua Ñeha’ãru’ãme oikova’ekue Alemania retãme. Upéicha avei, oĩkuri Venezuela-pe, ary 2007, upépe oñeha’ãroguare Amérika Ñeha'ãru'ã, ha ko’ág̃a oha’ãhina Amérika Ñeha’ãru’ã oikóva Argentina retãme, ko ary 2011-pe. Oha’ãporãitereígui pe ñeha’ãru’ãme, ojeporavóma chupe Amérika Mangajokohárõ.
Ibiruba
Ibiruba ha'ehína peteĩ táva Brasil retãme, ñembýpe gotyo. Oĩhína tetãvore Rio Grande do Sulme. Ko távape oiko 19.237 áva (2006 ary).
Vuenosáire
Vuenosáire tavaguasu (epañañe’ẽme: Buenos Aires, oñemoñe’ẽasávo avañe’ẽme, "Yvytukuéra iporãva" térã "Yvytu porãnguéra") ha’ehína peteĩ tavaguasu oĩ mbytépe Arahentína retãme, kuarahysẽ gotyo, La Plata rembe’ýpe. Ko tavaguasu oguereko 2.890.151 tavaygua (ary 2010 jave).
Jaguaru
Jaguaru (, latinañe'ẽ: Canis lupus) ha'e mymba mbarete okambúva tuichave oĩ juehepehẽ jaguapehẽpe. Jaguaru ha'e mymba'uha guasu, ho'u so'o.
Jaguaru ikatu oĩ heta tenda, yvyramáta, yvyku'ipasu, yvyty, ñure ha yvypóra táva avei. Ko mymba oĩ Yvateamérika, Europa, Arávia ha Asia.
Jueheguasã
Jueheguasã (Clase (biología)) ha'e peteĩ vore tekovekuaaty ñemohenda pegua, jueheguasã ha juehegua hekovety mbytépe.
Ko mba'e omohysýi mymba térã ka'avo térã ambue tekove oĩ juehegua hekovetype.
Kurusu Kuatia
Kurusu Kuatia ha'ehína peteĩ táva Argentina retãme, yvatévokuarahy resẽ gotyo. Oĩhína tetãvore Taraguime. Ko távape oiko 36.390 áva (2001 ary).
Pehẽ'a
Ko mba'e omohysýi mymba térã ka'avo térã ambue tekove oĩ juehegua hekovetype.
28 jasyteĩ
28 jasyteĩ ha'e mokõipa pohapyha ára arygua.
Marakana guasu
Marakana guasu - (Ara severa) ha'e umi guyra juehegua, juehepehẽ guyra tu'ĩ (Psittacidae) pegua, oikove yvyrusu Amérikape. Oikove tetã Panama guive ysyry paranaguasu ika'aguy peve, mbyte Bolivia ha mbyte Pindoramape.
Gua'a hovyũ
Gua'a hovyũ - (Ara ambiguus) ha'e umi  guyra juehegua, hekovety psitaciforme pegua, juehepehẽ tu'ĩ (Psittacidae) pegua, oikove ka'aguy Mbyteamérikape, kuarahyresẽ Honduras guive, yvate kuarahyreike Colombia peve, ha michĩva oikove tetã Ekuator-pe.
Ka'a Katĩ
Ka'a Katĩ ha'ehína peteĩ táva Argentina retãme, yvatévokuarahy resẽ gotyo. Oĩhína tetãvore Taraguime. Ko távape oiko 7.573 áva (2001 ary).
Gua'a hovyũ
Hete ysaja
Ijyvate ha'e 85-90 cm ha ipohyikue ha'e 1,44 kg. Isyva pytã; iñakã, ijatúa, iajúra ha ijatukupe hovyũva; ipepo rague hovykangy ha ipepo apýra rague hovyũkangy; ijatukupe guýre, ha hague guýre hovykangy. Ko guyra huguái pytã ha pytã'yju, ijapýra hovykangy. Hova ipire hague'ỹva ha morotĩva.
Joaju
Ara ambiguus
29 jasyteĩ
29 jasyteĩ ha'e mokõipa irundyha ára arygua.
31 jasyteĩ
31 jasyteĩ ha'e mbohapypa peteĩha ára arygua.
Yetero'y
Yetero'y (poytugañe'ẽme: Niterói) ha'e peteĩ távare oĩva Pindoráma retãme, ha'eva peteĩ táva oĩva tetãvore Rio de Haneirope. Ko távape oĩko 495.470 ava (ary 2014-pe) ha oguereko 129.38 yvy tuichakue.
oguereko heta pararembe'y ha'e ha'eháicha Gragoatá, Boa Viagem, Das Flechas, Icaraí, São Francisco, Charitasdo Forte, Jurujuba ha Adão e Eva, ko'ãva oĩmba'ite yjere Guanabarape. tavapehẽ paraguasu-pe katu oĩ umi Piratininga, Itaipu, Camboinhas ha Itacoatiara. Pe apokatuĩro Arte Contemporáneo Yetero'y pegua ha'e pe mba'ejehero ombohechakuaava ko távarepe, ojapo akue pe arquitecto Oscar Niemeyer.
Adamantina
Adamantina ha'ehína peteĩ táva Vrasilpe, tetãvore São Paulo-pe.