cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
José Eduvigis Díaz
thumb|150px|Karai José E. Díaz
José Eduvigis Díaz Vera niko heñoi’akue táva Pirajúpe, oĩva tetãpehẽ Paraguari, Paraguay retãme; ára 17 jasypa ary 1833-pe. Itúva herava’ekue Juan Andrés Díaz ya isýkatu hera’akue Dolores Vera.
Ary 1852-pe oikékuri guarini atýpe ha pa ary rire oĩmakuri Tahachi atýpe. Díaz omoheñoi’akue Batallón 40. Upéicha avei, José Eduvigis Díaz niko pe mburuvicha omoakãva’ekue ñane retãme pe ñorairõ tuichavéva oikova’ekue Ñorairô Guasúpe, opytáva mandu’arãme ha hérava Kurupa'yty, ha’etevoi omotenondeva’ekue ha omonáva yvýre umi mbohapyve tetã guarini aty ojeityva’ekue ñande ári, ára 22 jasyporandy ary 1866-pe.
José Eduvigis Díaz oñorairõjepékuri Corrales, Estero Bellaco, Tujutĩ (omotenondehaguépe pe ñemongu’e tuichaite ojejapova’ekue oñembohováivo mbohapyve tetã ñande’aho’ívape), Boquerón ha Sauce-pe, jepémo pe hembiapo tuichavéva ha opytáva mandu’arâme oikókuri Kurupa’ytýpe.
José Eduvigis Díaz omanókuri irundy jasy Kurupa’yty ñorairõ rire ojapo rire peteĩ tembijerure ijetu’úva ome’ẽ’akue chupe Mburuvichapavẽ Francisco Solano López ha upéva rupi oñekytĩva’ekue chugui hetyma peteĩ. Oiko chugui Mburuvichavete peteĩ aravo omano mboyve, Paso Pukúpe, ára 7 jasykõi ary 1867-pe. Upe rire, ary 1939-pe, itanimbukue oñembohyrúva peteĩ japepópe oñemohendákuri Ñane Retã Rekoverapýva Rógape.
Schellenberg
Schellenberg ha'e hína peteĩ táva Liechytenteĩ. Táva ijyvy apekue michĩvéva ko tetãme, ojejuhu ysyry Ríno rembe'ýre. Ary 1719-pe táva Vaduz ijyvy apekue ha Schellenberg oñembojoaju tee omombarete hag̃ua ko mburuvichavete ra'y rekuái.
Ary 2014-pe ojeipapa amo 1.053 tavayguakuéra oikóva ko távape.
Maka
Ava Maka familia lingüística mataco-pegua, oñembojoaju Enimaga térã Inimakaymaguaregua, ohaiháicha heta haihára. Makañe'ẽ, Dra. Susnik he'ívare, he'ise "ñanemba teete".
Ñembojehe'a Maka ko'ag̃aguándi oiko Fortín Nanawa hi'ag̃uíme ary 1972-me.
Metraux tape jeiykúi aja, ojapóva ary 1933-pe, ohendu Pilagá-kuérape ha'éva Maka Chakopegua henda ykeregua, Salto Palmar yvytu'aku gotyo.
Tendakuéra oikohápe
Peteĩ jey oky tuichaiterei, oñemono'õiterei y colonia Bartolomé de las Casas-pe upévare ova va'ekue, ary 1985 rupi, Makakuéra aty rendápe oĩva Mariano Roque Alonso-pe ha hi'ag̃uitereíva Puente Remanso-gui.
Ambue aty Maka opyta tape ohóva Puerto Falcón gotyo; Makakuéra ohenói ko tendápe Qemkuket, oĩgui hetaiterei qemuk, guabo upépe, ka'avo ýpegua ha itavayguakuérape ojehero qemkuketleyíets.
Chákope oñeimo'ã ndoikovéimaha ko'ã, katu Cuatro Vientos rendápe oĩmimi ogaygua oikóva te'ỹinguéra Lengua, Toba ha Nivaclé. Makakuéra ojekuaa Paraguay, Ciudad del Este, Encarnación tavayguáramo, oñemúgui hikuái ijapopy tapére, jepivegua ojapo hikuéi katu oĩ avei omba'ejoguáva ambue te'ỹigui ha oñemúva hikuéi pjerureháicha ohepyme'ẽva hembiapokuérare.
Ohaygua reko, mba'erepykuaa, tekombo'e, tembi'urã
Ha'e te'ỹinguéra ijyvatevéva Chákopegua, ohupyty 1,80 m.rupi. Oñembojoja Europa-pegua rováre, jepivegua oje'e iporãha hikuéi. Ipire hũ'ive ambue aty ykereguágui.
Makakuéra ho'aporãve ambue tetã okaraygua oúvape. Oñangareko peteĩ teĩre; oguerohory puka ha ojapove mba'e ñembojaru.
Makakuéra ojapo ogarã ysyry rembe'y rupi. Ko'ã oga'i ojeipyso mokõi térã mbohapy metro ha ipukukuaa 18 metros rupi. Yguýpe oguereko guasu pire.
Tembipurukuéra apytépe oikotevẽva ára ha ára oĩ, kytĩha, kytĩha tuicha ha hácha, péicha avei mboka. Oñembojoapy arco ha macana.
Ko aty mba'erepyme'ẽ ojejapo mymbajuka, pira jeikutu ha yva ñemono'õgui.
Ko'ã te'ỹinguéra oipirakutu ajakakuérandi. Makakuéra ombojehe'a eíra, algarrobo yva ha pindóre. Jepivegua oñemitỹ mandi'o, avati, jety ha kumanda. Mymba ñemongakuaa apytépe oĩ ovecha ha kavara. Kuñanguéra omba'apo poncho, kyha ha ambue mba'e.
Apopy ha tembipurukuéra ojeipurúva
Makakuéra ha'e umi te'ỹi ojekuaavéva ñane retãme oikundaha rupi ápe ha pe gotyo oñemúvo imba'erepy. Katuete jajuhu chupekuéra tapicha ambue tetãygua guataha rupi, aviõ tenda pytaha, mba'yrumỹi tenda pytaha Paraguaypegua, Jardín Botánico ha Zoológico ha umi tenda ñane retã rembiasakue ojekuaáva rupi.
Araka'eve ndojekuaái mondaháramo hikuái. Heko porãgui hikuéi ojeguerohory ambue tetãyguáre ha oñemu imba'erepykuéra.
Imba'erepykuéra apytépe oĩ voko, ku'a pytĩha, jokoha ha akã jeguaka ojejapóva nimbo térã ovecha rague inimbóndi, ndaha'evéima ymaguaréicha, ka'avokuéra ome'ẽvante ikatu ojapo ha ombosa'y hembiapokéra hikuéi.
Katu, ojapóiti imba'erepy ymaguare ojejapoháicha, oñembohasáva ñemoñarépe arysa rupi.
Jerovia ha mombe'ugua'ukuéra henondevéva
Makakuéra oikuaa heta ava ndaha'éiva ko yvy árigua ha omotenode tupãramo Jasy ha Kuarahýpe. Chaman-kuéra oipohãno ohenóivo ánga iñañávape ha omboheko ára jeguerohorýpe g̃uarã mbyjakuéra oĩháicha. Weihetaj, chamán, imba'e andúva, ha'e upe omyakãva te'ỹinguéra aty vy'aguasuteekuéra.
Nigromante, oikuaa mba'épa oikóta Ihevenjey, angakuéra pytyvõhándi. Ánga pohãnohára, oipe'a mba'evai “invometech”, ome'ẽjeývo tesãi hareko porã.
Yvy ári oĩ kuarahy, Junú, chamán ymaguaregua oñemoambuéva tatáramo ha oho oiko tenda yvatehápe. Makakuéra ojerure chupe mbarete ha py'aguapy. Ijykeregua, jasy Juel. Ha'éva yvy tuichaha jára, ymaguare ojehecháva'ekue Makakuérare.
Aty Chákopegua añónte, iñepyrũ guive omba'apo mymbajuka ha yvano'õme, ováva upe rire Región Oriental gotyo. Aty tuichavéva oĩ Paraguaýpe, Mariano Roque Alonso távape, oĩhápe peteĩ tenda héra voi Colonia Maká, heta ary pukukue jave ko'ã oikókuri Río Paraguái rembe'ýpe, Jardín Botánico Paraguaygua renondépe. Makakuéra ñemohenda jey, oguereko yvy Concepción, Caaguazú, Encarnación ha Ciudad del Este-pe ova upe rupi, oñemukuaágui ijapopy tapichakuéra okarayguápe.
Heta te'ỹi oiko ápe ha pe rupi, ojejapohápe imba'erepy guive tenda ñemuha meve.
Ko'ã ary ohasávape heta Maka oñemosarambi Región Oriental-re.
Global Television Network
Global Television Network (Global) ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Kanatãgua. Japopapyre 6 jasyteĩ 1974-pe.
Gavõ
Gavõ, héra tee hína Gavõ Tavakuairetã (hyãsiañe'ẽme: République gabonaise), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva oĩva Áfrika rembe'y kuarahyreiképe, upe paraguasu Atlántiko rembe'ýre. Ijerére ojejuhu Ginéa Ekuatogua, Kamerũ, upe Tavakuairetã Kóngo ha parapyte Ginéa (paraguasu Atlántiko).
Gavõ ijapekue ha'e 267 667 km², ha oiko ipype amo 1.500.000 tetãyguakuéra. Itavusu ha itáva tenondegua ha'e Libreville, Port-Gentil ha Franceville ha'e avei táva guasu Gavõ retãme
Isãso Hyãsia retãgui ára 17 jasypoapy ary 1960 guive, ku tavakuairetãre mbohapy tendota oisãmbyhy. Umíva pegua, karai El Hadj Omar Bongo oisãmbyhy Gavõ rehe ary 1967 omano meve ary 2009-pe, ha'e tuvicha Áfrika pegua hi'arevéva oisãmbyhy. Umi ary 90 iñepyrũme, Gavõ rekuái oheja toiko heta aty ojokuaikuaáva ha ojapo iléi guasurã oheja ojeporavo hasy'ỹ mburuvichakuérape, ombopyahu avei hetaite tetã rekuái atyvete.
Ko tetã réra «Gavõ» ou poytugañe'ẽ gabão, ha he'ise ao puku ahojáicha, upéicha ojogua ysyry Komo ñesẽ ysaja osẽvo paraguasúpe, táva Libreville-pe.
Kúoka
Kúoka (Setonix brachyurus) ha’e peteĩ mymba okambúva ojejuhúva juehepehẽ Macropodidae ryepýpe, jueheguaty Setonix rehegua oikova Autaráliape. miniaturadeimagen|Kúoka (Setonix brachyurus).
Ysyry Chari
Ysyry Chari ha'e peteĩ umi ysyry pukuvéva Áfrika ipehẽngue mbyteguápe. Oñepyrũ Tavakuairetã Mbyteafrikagua yvýpe ha osẽ ypa Cháde-pe, osyry rire amo 1.400 km.
Ko ysyry omohembe'y tetã Cháde ha tetã Kamerũ ohaságui imbytépe.
ITV
thumb|250px| ITV (Independent Television) ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tavetã Joajugua. Japopapyre 6 jasyteĩ 1974-pe.
Samóa
Samóa (Ingleñe'ẽme: Samoa; Samóañe'ẽme: Sāmoa), héra tee hína Tetã Hekosãsóva Samóa (Ingleñe'ẽme: Independent State of Samoa, Samóañe'ẽme: Malo Sa'oloto Tuto'atasi o Sāmoa), ha'e peteĩ tetã hekosãsóva ijyvy apekue oĩva heta ypa'ũme, tetã peteĩ umi irundýgui oĩva Mikyonésia-pe, ha tetã peteĩ umi 14-gui oĩva Oseanía-pe. Itavusu ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype ha'e hína Apia, Upolu ypa'ũme.
Hérava ymaguare Samóa Alemañagua ramoguáicha ary 1910 ha 1914 mbytépe, ko tetã oĩvo Alemáña ipoguýpe, ha upéi Kuarahyreike Samóa ary 1914 guive ary 1997 peve, ko tetã ijyvy apekue ha'énte hína upe ypa'ũ aty Samóa ipehẽngue kuarahyreikegua, paraguasu Py'aguapýpe. Ohupyty isãso tetã Selánda Pyahu pegua ary 1962-pe. Umi ypa'ũ tenondeguáva ko tetãme ha'e Upolu ha Savai'i.
ONU oheja ko tetã toike ijatýpe ára 15 jasypakõi ary 1976-pe. Ára pavẽ omohendáva rupive, Samóa ha'e hína upe tetã peteĩha omomaitei ha omboarete Ary Pyahu tetã Kiriváti ndive.
Sen to Chihiro no Kamikakushi
Sen to Chihiro no Kamikakushi (千と千尋の神隠し) ha'e peteĩ ta'angamýi moha'angapyre Hapõ retãgui ojejapo 2001-pe ha omotenonde Hayao Miyazaki. Imba'eapohára tenondegua ha'e Rumi Hiiragi, Miyu Irino ha Mari Natsuki.
Mba'eapohára
thumb|Kaonashi.
Guillermo Lasso
Guillermo Alberto Santiago Lasso Mendoza ha'e 47ha mburuvicha porokuái Ecuador pegua. Ojupi ára 24 may ary 2021-.
Libreville
Libreville (he'iséva "táva hekosãsóva" hyãsiañe'ẽme) ha'e hína Gavõ retã itavusu, ha itáva orekovéva tapichakuéra ipype. Ha'e avei tetãvore Estuaire itavusu. Opyta Paraguasu Atlántiko rembe'ýre. Amo 600.000 tavayguakuéra oikove ipype, ojeipapa amo 362.400 tavayguakuéra ary 1993-pe.
Ko táva oñepyrũ ary 1843-pe.
Estadio General Pablo Rojas
Estadio General Pablo Rojas (ojeikuaave chupe hína La Nueva Olla rehe) ha'e peteĩ vakapipopo estadio club Cerro Porteño mba'e, oiméva tavavo Obrero, Paraguaýpe. Heñói peteĩ 24 jasypo ary 1970 ha ikatu 45 000 tapicha kuéra oike ko'ápe. Péva ha'e estadio tuichaitevéva oĩva Paraguáipe ha hepyvéva (50 000 000 dólar).
Pirachuguasu
Pirachuguasu - (Orcinus orca), ha'e peteĩ mymba okambúva setáseo juehegua oĩ ñemohenda guasu herava juehepehẽ piranare, oikovéva opa paraguasukuérape. Ku mymba yguasúpegua ha'e piranare tuichavéva.
Estadio General Pablo Rojas
General Pablo Rojas peteĩ tendotakue Cerro Porteño guare, ha'e oime va'ekue hendivekuéra 14 ary, ha avei tuicha ohupi Cerro Porteño-pe, upévare oñembohéra avei péicha ko estádio.
Ko estádio pe oñembosarái va'ekue avei hikuái peteĩ partido Copa América 1999 peguare.
Pirachuguasu
Ku piranare pirachuguasu oreko peteĩ pira pepo puku ijatukupépe, ipukukue ha'e 1,8 m pirachuguasu kuimba'e rupi ha isa'y hũ ha morotĩ. Pirachuguasu kuña imichĩveva ha ipepo ijatukupe pegua ituichaveva kuimba'e ipepóva. Peteĩ pirachuguasu kuimba'e ipohýi 5,5 toneláda ha ituichakue 9 m, ha pirachuguasu kuña ituichakue 7,7 m ha ipohýi ha'e 4 t. Heta pirachuguasu aty oñemohenda ijaty, oikove aty guasúpe ha oiko heta pirachuguasu ojoavýva. Pirachuguasu imbaretéva, ipya'e ha arandu; ikatu ho'u opamba'e mymba kuéra paraguasúpegua, pirakuéra guasu ha michĩ ha ambue okambúva oikovéva ygusúpe.
Pirachuguasu oikove opaite paraguasu ñande Yvýgui, paraguasu Árktiko guive paraguasu Antártida pegua peve, oikove mante paraguasu ro'y ha ro'ynunga, ha oikove avei yrambe'ýpe. Ova mante opa hekovére opa rendápe. Ary 2008-pe, oiko akue 50 000 pirachuguasu kuéra opa Yvórape.
Port-Gentil
Port-Gentil térã Mandji ha'e hína táva tuichavéva mokõiha Gavõ retãme, ha ko távape opyta Gavõ retã ygarupa tuichavéva. Opyta Paraguasu Atlántiko rembe'ýre. Amo 136.462 tavayguakuéra oikove ipype, ojeipapa ary 2013-pe.
Yakã Pindapói Guasu
Héra ou ñe’ẽnguéra "pinda" ha "po’i" joajúgui.
Mba'aporekokuaa
Mba'aporekokuaa ha'e pe tembiapo tuichakue oñeme’ẽ hag̃ua mba’erepy oñeikotevẽva yvypóra rekove oikove ha oñemohenda porã hag̃ua.
Membysẽ
Membysẽ (karaiñe'ẽme: parto), ojeikuaáva avei ñemomembýicha, oiko hína opakuévo tyeguasu, peteĩ térã hetave mitãra'y osẽ rupi kuña membyryrúgui. Ary 2015-pe, oiko 135 sua membysẽ rupi arapy tuichakue javevépe. Umíva apytépe, 15 sua heñói 37 arapokõindy mboyve, ha 3% guive 12% peve heñói 42 arapokõindy rire. Upe arapy kakuaávape, hetave membysẽ oiko tasyópe, ha katu umi tetã kakuaátavape, hetave membysẽ oiko ógape, oipytyvõháme peteĩ machu chae.
Mba'aporekokuaa
Yvypóra oiporúva mba'aporekokuaa oñepyrũ omoambuévo umi hekoha mba'e hembiporurãme. Umi mba'e ojejuhúva marandeko-mboyve aja ikatuha ojapo tata ombohetave tembi'u, péicha ojejapo rire apajere oipytyvõ yvypórape oviaha ha omoporã hag̃ua hekoha. Umi mba'e ojejapóva mba'aporekokuaa rupive nda'areguasúi, umíva apytépe pe kuatiajopyha, pumbyry ha Internet, omboguejy umi mba'e ojokóva chupekuéra oñekomunika hag̃ua ha oheja yvypórape oñekomunika hag̃ua sãsõme ko yvy tuichakuére. Hákatu ndaha'éi opaite mba'aporekokuaa ojeporúva ojeiko hag̃ua py'aguapýpe. Pe mboka oporojukáva ojejapo tembiasakue pukukue javeve, umi takape guive umi tembipu mboka guasu oipurúva tumingue'a rendyry peve.
Membysẽ
Itapiaguavéva ha'e upe membysẽ tako rupi. Oguereko mbohapy arapehẽ: atúa ñemombyky ha atúa ñembopyso, guejy ha teñói, ha ñemyaña aupa ryepýgui. Pe arapehẽ peteĩha hi'are jepi pakõi aravo guive paporundy aravo peve; arapehẽ mokõiha katu mokõipa aravo'i guive mokõi aravo peve, ha upe arapehẽ mbohapyha katu po aravo'i guive mbohapypa aravo'i peve. Upe arapehẽ peteĩha oñepyrũ tye apa térã atukupe rasy reheve, hi'aréva peteĩ aravo'i mbytere, ha oiko jeýva pa térã mbohapypa aravo'ípe. Apa hasyve ha py'ỹive oiko jey ára ohasávo. Arapehẽ mokõiháme, ñemyaña apa hasýva ndive ikatu oiko. Arapehẽ mbohapyháme puru'ã sã ñepichãi oñemboaréva oje'e jepi iporãha. Oĩ tembiaporape ikatúva oipytyvõ tasýpe, ha'éva hína teteñeme'ẽ mba'aporeko, tasype'aha ha ape kangue ñemonge.
Mba'aporekokuaa
Mba'aporekokuaa oiko heta hendáicha avano'õme ha ijerére. Heta yvypóra atýpe, mba'aporekokuaa oipytyvõ oñemyatyrõ hag̃ua virurekokuaa ha ikatu oñembohetave jehasa porã. Heta mba'aporekokuaa rembiapokue ojapo umi mba'evai ndojeipotavéiva hérava tekohatyai ha ombogue umi tekoha mba'e, ombyai Yvy ha ñande rekoha. Opaichagua tembiapo ojejapóva omoporãve hag̃ua mba'aporekokuaa ombotuichave peteĩ avano'õ rekopýpe ha mba'aporekokuaa pyahu omoheñói jepi porandu pyahúva tekotee rehegua.
Membysẽ
Hetave mitã heñói iñakã gotyo; upéicharõ jepe, 4% heñói ipy gotyo térã humby gotyo raẽ; upéva ojeikuaa tumbykuévo. Imembysẽta jave, kuña ikatu okaru ha omýi oipotaháicha; ñemyaña naiporãi peteĩha arapehẽ jave térã osẽnguévo mitã akã, ha enéma naiporãi ojejapo. Upe ñeikytĩ ojejapóva tako jurúpe, ojeheróva tako pehẽ okapeguáva ñekytĩ, py'ỹi ojejpo, ha katu noñeikotevẽi jepi. Ary 2012-me, 23 sua membysẽ ojejapo pirekytĩ rupive; upéva ojehero tye pirekytĩ. Tye pirekytĩ ikatu ou porã kuña imembykõirõ, mitãra'y ohechaukárõ ojehechavaiha, térã oĩrõ tumbykuévo. Ko membysẽ tembiaporape ikatu hi'areve okuera hag̃ua.
Opa ary, tyeguasu ha membysẽ apañuãi opa 500.000 sy manóme, 7 sua kuña opyta hasy puku, ha 50 sua opyta hasy imemby rire. Hetave ãvaichagua oiko arapy kakuaátavape. Ã apañuãi apytépe oĩ: membysẽ pa'ã, tuguyñehẽ memby rire, eklámpsia ha pámo memby rire. Mitãra'y apañuãi apytépe oĩ teñói pytupa.
Ovetã
Ovetã ha'e peteĩ kuára óga tápiare, ogykére, oga ahojáre térã mba'yrumýire toike hag̃ua mba'erendy ha yvytu. Py'ỹinte ojehecha itaverágui ijapopyre. Ovetã ningo ijysaja ha ituichakue opaichagua, imba'e hesatĩva, upéicha mba'erendy oike porãve ha tapichakuéra ikatu ohecha upe rupi.
Ekuatóry
Ekuatóry (heratee Tavakuairetã Ekuatóry) tetã opyta yvatekuarahyreike gotyo Yvyamérikape. Ijykére oĩ yvate gotyo Kolómbia; ñemby ha kuarahyresẽ gotyo Peru ha kuarahyreike gotyo Paraguasu Py'aguapy.
Itavusu héra San Francisco de Kíto. Tetã oñemboja'o 24 tetã'i (provincia) oñemohenda 4 yvy pehẽngue tekoha: Amazonia, Costa, Sierra ha Región Insular. Ipukukue 256.370 km² ha tetãguakuéra niko 2.245.567 ava.
Ko tetã oñemosãso Epáñagui 24 jasypo 1822-pe. Osẽ Kolombia Guasúgui ha oñemohenda tetã sãsóicha 13 jasypo 1830-pe.
Channel 4
Channel 4 ha'e peteĩ ta'angambyry mbohasáva Tavetã Joajugua. Japopapyre 2 jasypateĩ 1982-pe.
Ríno
Ríno térã Réno (Alemañañe'ẽme: Rhein; Hyãsiañe'ẽme: Rhin) ha'e hína peteĩ ysyry Európa pegua ipehẽngue mbytépe, ysyry yvypóra oipuruvéva opaite Mbyte Európape ha osyry ã tetã rupive —Alemáña, Hyãsia, Suisa, Tetãnguéra Yvýi, Auteria, Luxemburgo, Liechytenteĩ ha Itália— osẽ meve para Yvatépe. Ipukukue ohupyty amo 1233 km, upéicha ikatu ha'e ysyry ipukuvéva 111ha opa Yvýgui.
Castellar del Vallès
300px|thumb|Castellar del Vallès
Castellar del Vallès táva Epañape, Barcelona provincia-pe. Oikovéva: 23.776 (2017) - 45,17 km2
Huã VI Poytuga pegua
Huã VI (héra tee: João María José Francisco Xavier de Paula Luís António Domingos Rafael de Bragança; Lisboa, 13 jasypokõi de 1767 — Lisboa, 10 Marzo 1826), oñembohérava "O Clemente", ha'e va'ekue mburuvicha guasu Reino Unido de Portugal, Brasil ha Algarves ary 1816 guive 1822 peve (Brasil ohupyty jave isãso - upéva rupive oñehundi del Reino Unido oîva’ekue yma). Ary 1822 guive ha’e Portugal ha Algarves ruvicha omano meve ary 1826. Pe Tratado de Río de Janeiro de 1825 rupive, ohechakuaáva Brasil Isãso pe Reino Unido de Portugal, Brasil y Algarves, ha'e avei Brasil mburuvicha guasu titular, jepémo ha'e ita'ýra D. Pedro pe Mburuvicha guasu Brasil-pegua de facto.
Franceville
Franceville ha'e hína táva tuichavéva mbohapyha Gavõ retãme, amo 110.568 tavayguakuéra oikove ipype, ojeipapa ary 2013-pe.
Samóa Amérika pegua
ko tetãvore ijyvy apekue ha'énte hína upe ypa'ũ aty Samóa ipehẽngue kuarahyresẽygua, ipehẽngue kuarahyreikegua ha'e voi tetã hekosãsóva Samóa ijyvy apekue. Samóa Amérika pegua ha'e hína Tetãvore Joapykuéra ijyvy pehẽngue oĩvéva ñemby ngotyo ha ipype oiko amo 60 000 tekove. Ára pavẽ omohendáva rupive, Samóa Amérika pegua ha'e hína upe yvy paha omomaitei ha omboarete Ary Pyahu.
Franceville
Ko táva opyta ysyry Mpassa rembe'ýpe.
Rróma Ymaguare
Rróma Ymaguare niko táva Rróma ha pe tetã hekosãsóva upépe oñepyrũ Ára Ymaguare aja. Rróma avano'õ niko ijypykue latinokuéra, oñepyrũ va'ekue amo saro'y VIII Kirito mboyve aja, oñembojoajuvove ha oñomoirũvove tetãnguéra ymaguare oiko Itáliape. Rróma oñemosarambi ha osẽmba Itália yvyapýgui ha 500 ary aja oiko ipoguýpe umi yvy apekue para Yvy mbytépe jerekuévo ha Kurahyreike Európa. Umi ary pukukuévo oiko Rrómagui peteĩ tavetã, ha upéi peteĩ tavakuairetã ha ipahápe oiko chugui mburuvi guasu. Hembirejakue tuichaite ha ojehecha oparupi Yvy pehẽngue kuarahyreikeguápe, taha'e ha'éva ñe'ẽ, teko me'ẽ, tembiapoporã, jeroviapy ha arandupy.
Joajuha
Ñemohenda:
VIH/sida
VIH/sida térã sida (oúva karaiñe'ẽgui síndrome de inmunodeficiencia adquirida ha he'iséva tete pu'akakangy mba'asy ováva) ha'e niko mba'asykuéra víru ojeheróva VIH oguerúva. Oike rire ku víru yvypóra retépe, ikatu noñandúi mba'eve térã ikatu oñeñandu imba'asypararãguáicha. Ojehecha py'ỹi heta ára aja imba'asyapypẽ'ỹ. Víru pámo oñemosarambivévo ombyai vaive pe ypykatu oñangarekóva yvypóra retére, upéicha omoĩ yvypóra rete tesaparápe ha ojehechave hasyha mba'asy pámo ambuévagui mba'asy po'i techapyrãme, hi'ári avei mba'asy ováva ambuéva ha akytã'ai hembiapovaíva, upéicha hasy oiko hag̃ua umi hesãivare. Ñambohéra sida ã mba'asyapypẽ ikatu jahecha tapicha hasývare heta ára rire oja hese ko mba'asy, upe aja sapy'ánte ipohyikue oguejyite avei.
VIH oñemosarambi yvypóra oiporenóramo ñeñangareko'ỹre (taha'e ha'éve ojopyhývo jurúre térã tevikuáre), oñembohasáramo tapicha hasýva ruguy ambue hesãivape, ojeipurúramo ju tasymombiaháicha oikutúva ha sy hasýramo hyeguasúvo ikatu avei omosarambi ko mba'asy imembýre. Oĩ mba'e rykue ambuéva yvypóra retégui osẽva ndogueraháiva VIH, techapyrãme tesay ha juruaysy. Oñembosa'i ha oñemboguete hag̃ua ko mba'asy yvypóra oñeñangareko va'erã oiporenóvo, oikuaa porã va'erã mba'éichapa ojeipuru arã umi ju tasymombiaháicha, hasýramo oheka arã pohã ha kuimba'ekuéra ikatu oikytỹ hembo akã pire. Ani hag̃ua sy hasýva ombohasa ko mba'asy imembýre ho'u va'erã pohã antirretroviral ojeheróva, upéicha avei imemby ho'u arã. Ndaipóri pe oñemonguerapáiva ko mba'asýgui, ndaipóri avei vakúna; hákatu hasýpe oñeme'ẽrõ ku pohã antirretroviral ikatu ombotapykue mba'asy rembiapo ha tapicha hasýva rekove ipukuve ha'ete umi hesãiguáicha. Iporãve tapicha hasývape oikuaaramóvo hasyha oñepyrũ voíma oñemonguerami pohã rupive. Upéicha ndojapóirõ, amo 11 ary rupínte ikatu oikove oja rire hese ko mba'asy.
Ary 2014-pe amo 36,9 sua tapicha hasýva VIH ha 1.200.000 omano. Tuichaite umívagui oiko Áfrika-pe, yvy vore ojejuhúva Saára guýpe, ñemby gotyo. Ojehechakuaa amo 39 sua tapicha omanoha ojejuhu ramo guive ko mba'asy 2014 peve. Jahecha VIH/sida oikoha chugui ñemosarambi guasu: he'iséva ojehechaha ko mba'asy oparupi ha pya'eite oñemosarambi. Ñahesa'ỹijóvo mba'éichapa oñepyrũ ko mba'asy jahecha oñepyrũ ko víru ojeheróva ka'i rete pu'akakangy víru oñemoambue ha oñembohasa yvypórape, ku víru niko ka'i mba'asy ha oñembohasa yvypórape amo ary 1910 térã 1930-pe.
VIH/sida niko mba'asy herakuãite ñane avano'õme ha py'ỹinte ojehecha umi omboykéva umi hasývape, ndoikuaa porãigui ko mba'asýre ha oimo'ãgui ko mba'asy oñemosarambi reíva, upéva niko ijapu ha ko mba'asy oñemosarambi yvypóra oiporenóramo ñeñangareko'ỹre, techapyrãme ndoipurúrõ pe mombaryryru. Ojejuhu ramo guive ko mba'asy amo 1980-pe, hetaite umi oñopytyvõ ha omba'apo joaju oheka hag̃ua ko mba'asy jokoharã. Ára 31 jasypakõi ojegueromandu'a VIH/sida ñemboguerã ára, ko arange ojepuru jepi oñemombe'u hag̃ua mba'e mba'épa ojejapo, yvóra tuichakue javeve, oñembosa'i ha oñemboguete hag̃ua VIH/sida, ojeipuru peteĩ aopehẽ pytã ojuasáva oñemohendáva kamisáre, ohekáva tapichakuéra jesareko ko mba'asýre ha avei ohechauka maymáva jepytaso sida-gui hasykatúva ykére.
30 jasypo
Ára 30 jasypo ha'e ára 150ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 151ha umi ary hekope'ỹme. Amo 215 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Tesape
thumb|240px|Tesape oikéva kotýpe peteĩ ovetãre. Tesape térã mba'erendy niko tendyrypyteha asãi. Mba'e ohesapéva ha ikatu jahecha. Tendyrypyteha asãi niko he'ise tesape ojogua mba'e apeno ogueraháva mbaretekue, mba'e asãi oúva mbyjakuéragui ha Kuarahýgui, ã mba'e asãi ohupytýrõ mba'e hatãva jahecha kuarahy'ã.
Jahecha porãmívo umi mba'e apeno ojapóva tesape, jahecháta ipukukue iñambueha, upévare ñande resa ohechakuaa sa'y opaichagua, peteĩ ararokái rehe ikatu jahecha opa umi sa'y yvypóra resa ohechakuaáva. Oĩ avei tesape ndajahechakuaáiva, umíva niko jaherónte tendyrypyteha asãi.
Tesia (jueheguaty)
Tesia ha’e peteĩ guyra jueheguaty ojejuhúva juehepehẽ Cettiidae ryepýpe, oikóva Ásia ñembykuarahyresẽre. miniaturadeimagen|Tesia cyaniventer.
Tesape
Nandiguasúpe, tesape niko ipya'eite ha ohupyty 299.792.458 métro aravo'ivére, upe he'ise Kuarahy rendy hi'are 8 aravo'i oguahẽ hag̃ua ñande Yvýpe.
Tesia (jueheguaty)
Jueheguakuéra
Ko jueheguaty oguereko:
Ymaguarépe, Cettia castaneocoronata oikeva’ekue ko atýpe.
Tesapemoñanga
thumb|Tesapemoñanga ha'anga. Tesapemoñanga ha'e ka'avo hembiaporeko oñemoabue mba'erendy mbaretekue Kuarahy pegua hembi'urã. Ka'a ha kapi'i oñongatu tesape imbaretekue ha oipuru ku mbaretekue hembi'urã. Ka'avo hogue oipyhy kuarahy hesape.
Saragósa
Saragósa (Karaiñe'ẽme: Zaragoza) ha'e hína peteĩ táva Epáñame, tetãvore Saragósa itavusu ha tetãvore hekosãsóva Aragón itavusu avei. Ko távape oiko amo 681 877 tapicha (2020 aja) ha upéicha niko táva poha orekovéva tapichakuéra Epáñame, ou Madrid, Barcelona, Valencia ha Sevilla rire.
30 jasypoteĩ
Ára 30 jasypoteĩ ha'e ára 181ha ary pegua ku arapapaha Gyregoriopegua ha ára 182ha umi ary hekope'ỹme. Amo 184 ára ohasa va'erã opa hag̃ua ary.
Mboapu'aha
Mboapu'aha ha'e niko ku tembipuru térã ku'ekavoña ojeporúva kokuépe ha ñemitỹme ojejapóva ikatu hag̃uáicha oikytĩ, ombyaty, omohenda, ojopy umi kapi'i, térã ñana rogue, vaka térã mymba ambuéva rembi'urã.
Hirochíma ha Nagasáki ojekapupárõguare
Hirochíma ha Nagasáki ojekapupárõguare, oiko karai Harry S. Truman, Tetãvore Joapykuéra rendota, oityka rire mokõi tembipu mboka guasu Hapõ mburuvi ári. Upe niko oiko ára 6 ha 9 jasypoapy ary 1945-pe, táva Hirochíma ári peteĩháme ha upéi Nagasáki ári, upe rire Hapõ ndaipu'akái ñorairõme ha oñeme'ẽ, upéicha opákuri Ñorairõ Guasu Mokõiha. Poteĩ jasy aja, Tetãvore Joapykuéra oity mboka Hapõ tavakuéra ári, upe rire oity ku tembipu mboka guasu héra Little Boy táva Hiroshima ári arakõime 6 de agosto de 1945, ha upéi ombokapu ku mboka guasu héra Fat Man táva Nagasáki ári arapópe, 9 jasypoapy. Amo 105 000 térã 120 000 tekove omano ha 130 000 tekove hasyite, ojekapupa rire. Ko'ãga peve, ã jekapupa añónte niko tembipu mboka guasu jeporu oporojuka hag̃ua.
Manhattan Rembiaporã rupive, yvypóra ojapókuri mboka guasu okapúva, átomo rendyry ijapopyréva. Mokõi umi mbokágui ojapo hikuái upe tembiaporãre. Oñembohérakuri mboka peteĩha Little Boy, ha ojeitykasékuri Hirochíma ári, upe ambuéva oñembohéra Fat Man, ojeity hag̃ua Nagasáki ári. Umi tembipu mboka guasu oipurúva tumingue'a rendyry (energía atómica) imbareteveite mboka okapúva ambuévagui, ha ombyaiveite avei. Upe guive, araka'evéma yvypóra ndoipuru jeýi mboka umícha oñorairõvo.
Amo ary 1945 ipahápe, oñeimo'ã 166 000 tekove omano Hirochíma távape ha 80 000 Nagasáki-pe ho'a guive umi mokõi mboka guasu, amo 246 000 omanóva, ojeipapárõ, hákatu ojeikuaa 120 000 omanónte umi ára mboka guasu ho'a. Umi omanóva apytepe, 15 térã 20 % omano hasyitégui randipytu (radiación) oporojukáva rupive. Upe guive, hetáva umi omano huguy iñakytã'aívagui (leucemia) (231 tekove) ha opaichagua akytã'ai mba'asy ambuéva (334 tekove), umi hasýva ijágui hetére randipytu osẽva mboka guasúgui. Ã mokõi távape, umi omanóva hetakue tuichavéva ha'e akue tapichakuéra ndaha'éiva ñorairõhára.
Ohasa rire 6 ára Nagasáki ojekapupa, 15 jasypoapy aja, Hapõ mburuvi oñeme'ẽ ha omomarandu ndaipu'akái Ñorairõ Guasu Mokõihápe, upéva hekópe oñemoĩkuri kuatiápe ára 2 jasyporundy. Hapõ oñeme'ẽvo, opáma paraguasu Py'aguapy ñorairõ, ha upéicha avei, Ñorairõ Guasu Mokõiha opa. Hapõ daipu'akáigui, oike ijyvy apekuépe Tetãvore Joapykuéra ha umi iñorairõhára irũ —ha oipytyvõ avei chupe tetã Autarália, Índia, Tavetã Joaju ha Selánda Pyahu— ha Hapõ ojeheko me'ẽ va'erã umi Mbohapy Tekorã rupive, he'íva Hapõ ndaikatúi oreko, ojapo térã omoinge mboka guasu oipurúva tumingue'a rendyry ijyvýpe.
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1984
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1984 táva Los Ángeles-pe ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 23ha ojejapóva ára 28 jasypokõi guive ára 12 jasypoapy peve ary 1984-pe, táva Los Ángeles-pe, Tetãvore Joapykuéra retã itavusu. Oñembyaty ha ojapo vaekue pe Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua.
Ñembyaty ojapo 221 ñeha'ã ha 21 jetepyso kuéra, oñeha'ãva 6.829 jetepysohára (5.263 kuimba'e kuéra ha 1.566 kuña nguéra) oúva 140 tetãnguéra pegua.
Kamambu
Kamambu (Physalis viscosa) ha’e peteĩ ka’avo juehegua juehepehẽ Solanaceae rehegua, ojeipurúva pohã ñanáicha. Héra ou "akamambu" ñe’ẽgui, ha upévagui ohasa españañe’ẽ ha poytugañe’ẽme ("camambú" ha "camambu"). miniaturadeimagen|Physalis viscosa.
Milã
Milã térã Miláno ha'e niko peteĩ táva Itáliape, tetãvore hekosãsóva Lombardía itavusu. Ko távape oiko amo 1 404 239 tapicha (2019 aja). Kóva hína táva tuichavéva mokõiha Itália retãme, Rróma rire.
Manati
Trichechus ha’e peteĩ mymba jueheguaty okambúva, ojejuhúva juehepehẽ Trichechidae ryepýpe, ojeikuaáva manati térã vaka pararehegua réra guýpe. Ho’u ka’avo ha oiko y he’ẽ ha y jukýpe. miniaturadeimagen|Peteĩ manati.
Tyeguasu
Tyeguasu, ojeheróva avei puru'a térã tyevu, ha'e upe ára peteĩ térã hetave memby okakuaahápe peteĩ kuña ryepýpe. Peteĩ tyeguasuetápe, heta memby okakuaa ipype, membykõimeicha. Tyeguasu ikatu oiko poreno rupive, térã ñemoña oipurúva pytyvõ mba'aporekokuaa rupive. Hi'are jepi 40 arapokõindy rupi (10 jasy) upe kuñaruguysẽ paha guive, opávaimembysẽvo. Kóva oiko arapokõindy 38-pe rupi, membyñemoñanga rire. Peteĩ mitãñepyrũ ha'e pe memby okakuaáva 8 arapokõindy peteĩha jave, membyñemoñanga rire, ha upéva rire ojehero mitãrã heñói meve. Mba'asyapypẽ tyeguasu ypýpe ikatu ha'e: kuñaruguysẽ'ỹ, titi asy, py'ajere ha gue'ẽ, ñembyahýi ha kuaru py'ỹi. Ikatu ojeikuaa kuña hyeguasuha ojejapóvo peteĩ tyeguasu kuaara'ãha.
Tyeguasu oñemboja'o jepi mbohapy mbohapyjasýpe. Upe mbohapyjasy peteĩha oñepyrũ arapokõindy peteĩha guive pakõi meve, ha oike upépe membyñemoñanga. Ko membyñemoñanga rire kuña tupi'aky mitãrã oñemoñáva oguejy upe tupi'aky mitãrã rapére ha ojoaju membyryru ryepýre, ha upépe oñepyrũ oipyaha mitãrã ha aupa. Mbohapyjasy peteĩháme ikatuve oiko membykua rei (omano reírõ mitãñepyrũ térã mitãrã). Mbohapyjasy mokõiha oñepyrũ arapokõindy 13 guive, 28 peve. Mbohapyjasy mokõiha mbytère ikatu oñeñandu omýirõ mitãrã. Upe arapokõindy 28-pe, 90% ári mitãra'y ikatúma oikove membyryru okápe oguerekórõ ñepohãnokuaapy ñangareko iporãva rehegua. Upe mbohapyjasy mbohapyha oñepyrũ arapokõindy 29 guive 40 peve.
Ary 2012-me, 213 sua kuña hyeguasu kuri; upévagui 190 sua oiko kuri arapy kakuaátavape ha 23 sua oiko arapy kakuaávape. Upéicha, 133 tyeguasu oiko 1.000 kuña apytépe oguerekóva 15 ary guive 44 peve. Oñemoañetéva tyeguasu apytépe, 10% guive 15% peve opa membykua reípe. Ary 2013-pe, mba'e vai tyeguasu rire opa 293.000 ñemanóme, ha ary 1990-pe opa 377.000 ñemanóme. Upéva oikove ã mba'ére: sy tuguyñehẽ, mba'e vai oguerúva membykua, tuguypyatã atã tyeguasúpe, sy membysẽ rire pámo ha membysẽ pa'ã. Arapy tuichakuépe, 40% tyeguasu noñembohaperãi. Umi tyeguasu noñembohaperãiva apytépe, imbytere opa membykuápe. Tyeguasu noñembohaperãiva apytépe Estados Unidos-pe, 60% kuña oipuru kuri memby'ỹrã upe jasy tyeguasu oikohápe.
Tetãrerekua
Tetãrerekua térã tekuái ha'e peteĩ mohendakuaaha orekóva pokatu ohekome'ẽ hag̃ua peteĩ avano'õ térã peteĩ yvy apekue, ha'éva jepiveguáicha tetã térã tetãvore. Oĩ heta he'iseha umi tetãrerekua ypykatu rehegua. Upéicha avei ko yvýpe oĩ tekuái opaichagua iñambuepáva.
Pe he'iseha tuichavéva ha'e tetãrerekua ha'e oĩhápe ha omba'apohápe umi tetã remimoĩmbyre ha'éva Tetã Ruvicha, Tetã Amandaje ha Tetã Tekojoja Ruvicha. Tetãrerekua ha'e peteĩ tape oñemoañete hag̃ua jokuaikuaa omohendáva tetã, avei peteĩ ypykatu omoañete hag̃ua tetã sãmbyhy. Mayma tetãrerekua oguereko peteĩ tekorã, he'iséva, peteĩ jehaipy ojejuhuhápe umi ñemboguataha ha tekopy orekóva hetã sãmbyhy.
Ojeporu jepi pe ñe'ẽ tekuái oje'e hag̃ua umi 200 tetã hekosãsóva rupi ha umi hemimoĩmbyre ipoguýpe rehe.
Tembiasakue pukukue javeve, umi tekuái opaichagua iñambuepáva ojejuhúva jepi ha'e porokuái peteĩme, aristocracia, timocracia, oligarquía, jekopytyjoja, teocracia ha tiranía. Peteĩ mba'e jajuhúva oimeraẽva tekuái rekopýpe ha'e mba'éichapa ojehupyty pokatu oisãmbyhy hag̃ua — umi mokõiva ojehupytyrã ha'e jeporavo rupive (tetãyguakuéra oiporavóvo imburuvicharã) ha ñemoñare rupive (oñembohasa tetãrerekua umi mburuvicha ñemoñarépe).
Mba'yru'i
Mba'yru'i ha'e mba'yruguata michĩva, ojegueroja hag̃ua mba'epohýi kokuepe guarã, techapyra ja'e yvy ku'i, yty, ha opamba'e ndaipohyitéva.
Marimar
Marimar ha'e peteĩ tembiasagua'u ta'angambyrýgui Méhikogua, ojapo ha ohechauka ta'angambyry mbohasáva herava Televisa. Oñepyrũ ára 31 jasyteĩ-pe ha opa ára 26 jasypoapy 1994-pe iñembyatýva 150 pehẽngue. Imba'eapohára tenondegua ha'e Thalía ha Eduardo Capetillo.
Arasa rogue
Arasa rogue
=== Ygua ojejapova arasa roguéi o hapói oje´e iporãha, uvei ndovalei ho´u kuña hyeguasuva, upea oje´e hina ajeve kuña ndaikatumo´ai imemby ha ho´aichéne chugui. Ko ñana ikatu kuña hyeguasuva omoingue ijurúpe ojapo haĝua “gárgara”, oreko ijurupe uvei no mokõi va´erã, upéa ojejapo ñande rete akurõ. Avei ndaha´éi oñembopyahu ñandeve umi tekove orekova “estreñimiento”, ikatu ombovaive la iguapyha. ===
Liõ
Liõ (Hyãsiañe'ẽme: Lyon) ha'e niko peteĩ táva Hyãsiape, ojoajuhápe ysyry Rródano ha ysyry Saóna. Ko távape oiko amo 516 092 tapicha ary 2020 aja, upéicha hína táva mbohapyha orekovéva tapichakuéra, Parĩ ha Marsella rire.
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1896
thumb|340x340px|Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1896. Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1896 táva Aténa-pe ha'e jetepyso ñembyaty Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1ha ojejapóva ára 6 jasyrundy guive ára 15 jasyrundy peve ary 1896-pe, táva Aténa-pe, Gyrésia retã itavusu. Oñembyaty ha ojapo vaekue pe Ñembosaraipavẽ Atykatuete Hetatetãgua.
Ñembyaty ojapo 43 ñeha'ã ha 6 jetepyso kuéra, oñeha'ãva 241 jetepysohára (241 kuimba'e kuéra) oúva 14 tetãnguéra pegua.
Karakaru (jueheguaty)
Jueheguakuéra
Ko jueheguaty oguereko mokõi juehegua:
Darío Gómez Serrato
Darío Gómez Serrato (1900-1985), heñói Santísima Trinidad, Paraguai pe, ha ha'e hína ñe'ẽpapára, haihára ha mbo'ehára.
Hekove
Darío Gómez Serrato niko heñóikuri Santísima Trinidad, Táva Paraguay; Paraguay retãme, ára 18 jasyteĩ ary 1900-pe; itúva niko Florencio Gómez ha isýkatu Angela Serrato; itúva heñoi'akue ary 1850-pe Corrientes-pe, Argentina retãme, ñemitỹhára, omanókuri ary 1909-pe; isy heñóikuri ára 13 jasykõi ary 1855-pe, táva Paraguaýpe, ha'éngo mbo'ehára ha ao'apohára, omanókuri ára 16 jasyporundy ary 1912-pe. Ha'éngo okakuaákuri itúva rógape opytáva Loma Pytã ha Santísima Trinidad-pe, Parque de Guerra-pe, tenda ko'ág̃a oîháme Caballería, Primer de Cuerpo de Ejercito-kue. Imitãrusúpe ojuhúkuri apañuãi peteĩha ohasava'erã, ha'éva itúva ha isy mano, upéicha rupi opytávo tyre'ỹ, ojapókuri opa mba'e oikove hag̃ua. Omba'apókuri “tropéro” ramo, ha upekuévo oiko ichugui “vichéro” Jardín Botánico-pe ha omongaru mymbakuéra upepeguápe ka'i, jaguarete, guyrakuéra ha ambuéva.
Jepémo upéicha avei oñemoarandu'arâkuri ha péicha omohu'ã rire mitãmbo'ehao oikékuri Mbo'ehao “Jorge López Moreira”-pe, táva Paraguaýpe, oĩhaguépe motenondehárarõ Mbo'ehára Campos ha upépe omohu'ãkuri mbo'esyry mbohapyha ha upéi osẽkuri hetave mba'ére, iñasãigui pe mba'asy vaiete ha'éva mba'asypararã (1915-1918) ojukava'ekue heta tapichápe ha ambuévapekatu tuicha omoapañuãi; ijoyke'y tuichavéva ndive hasykatujepe heta ára, upévare ohejákuri iñemoarandu. Péicha upéi oreko mboyve pe ary tekotevẽva, oikékuri Guardia de la Cárcel-pe, guarinírõ, oihaguépe ary 1917 peve. Jepémo imitã guive ohecharamo purahéi, ñe'ẽpoty ha tekojegua, ary 1918-pe ae ojapókuri peteĩ mba'e ndetuichapajepéva oikérõguare Tahachi Mba'epu Atýpe (Banda de Músicos de la Policia) upépe ha'e oñembokatupyrýkuri mba'epúpe; oñepyrũkuri ombopu “pistón” ha ambuéva, ysapu, mbaraka, violín umíva. Umi mba'ekuaa ha'e ohupytýkuri oisãmbyhýre chupe umi mokõivéva Tahachi Mba'epu Aty motenondehára, Salvatore Dentice ha Nicolino Pellegrini (mokõivéva Italia retãmegua), upépe oĩkuri 1928 peve.
Orekórõguare 20 ary oñepyrũkuri ohai iñe'ẽpoty ha oñeha'ãkuri oipuru porã Guarani ñe'ẽ ha avei karaiñe'ẽ, upe hembiapo peteĩha niko ohaíkuri karaiñe'ẽ-pe ha héra “Huerfanita” ha oikuave'ẽkuri Anselma Heyn-me. Umi árape oikuaa ypy ha oñemoangirũ Emiliano R. Fernández, Félix Fernández, Manuel Ortiz Guerrero, José Asunción Flores, Manuel D. Cardozo, Narciso R. Colman, José V. Rognoni, ha ambue tapicha katupyrýre omyasãiva avei ñande reko ha ñane Avañe'ẽ. Ary 1922-pe oñepyrũ iñapysẽ umi hembiapokue, omboguapyhápe héra tee hesekuéra ha ambuépe katu oipuru ambue jehero, péicha, techapyrãrõ: Arribeño, Calandria, Pombéro Manso, Jakare Kachi, Eligio San Nicolás, Isidro Labrador, Juan Pío González, José Asunción Churena, Paragui, Maestro pluma de oro ha Chingolito. Avei upe arýpe ohaíkuri iñe'ẽpoty oĩva umi iporãvéva ha herakuãvéva apytépe “Jasy Morotĩ” ombopuraheiva'ekue Herminio Giménez.
Mbeguekatúpe ha tekotevẽháicha ko ñe'ẽpapára tuichaitéva oñepyrũ iguata peteĩ tapére oguerahátava chupe ohechaukávo opavavépe ikatupyryha jehaípe. Upéva rehegua opytáva mandu'arãme niko pe jopói guasuete ohupytyva'ekue orekórõguare 26 ary (1926); ojegueromandu'árõguare sa ary heñoihague Mburuvichapavẽ Francisco Solano López, upérõ oñeme'ẽkuri chupe jopói peteĩha iñe'ẽpoty “Yvoty Reka” rehe, osẽva'ekue ára resáre Cancionero Paraguayo-pe. Umi arýpe oiporavókuri umi iñe'ẽpoty porãporãvéva, upéi onohẽva'ekue irundyvéva yvytu pepóre Imprenta “Suruku'a” rupi ha'éva Manuel Ortíz Guerrero mba'e, iñaranduka oñembohérakuri “Jasy Jatere”. Upe aranduka niko upe rire oñenohẽjeyva'ekue, omyatyrõ ha ombohetave rire ary 1959-pe, upe ñesẽ mokõiháre oñangarekókuri Karai Pedro Encina Ramos ha Rubén Darío Céspedes.
Ohasávo ary 1927-1928, ojapókuri peteĩ mba'e ndetuichapajepéva. Umi angirũ apytépe ha omyasãiva avei ñande reko oĩkuri José Asunción Flores ha Manuel Ortíz Guerrero. Darío Gómez Serrato omombe'úkuri Manuel Ortíz Guerrero-pe oikuaaha peteĩ angirũ ikatupyryetereíva jehai ha purahéipe, ha he'i avei chupe upe tapicha rembiapo iñambueha upe ojekuaávagui, upéva ohendúvo Manuel Ortíz Guerrero he'íkuri chupe oikuaaseha upe tapichápe, ha upéicha oñomoĩkuri peteĩ ñe'ẽme ha py'arorýpe ojokuaa hikuái. Péicha oñomoangirũkuri Manuel Ortíz Guerrero ha José Asunción Flores, oikuaa'ỹre upe rire mokõivéva omoheñoitaha upe “Guarania”; Darío Gómez Serrato niko he'iva'ekue tapiaite Guarania omoheñoihague José A. Flores ha Manuel Ortíz Guerrero. Flores oheja mandu'arã ijehechakuaa iñangirũ Darío Gómez Serrato-pe ohaírõguare heraitépe ¡Punta Karapãme Serrato ndive! Oñemboaóva purahéi porãme ha oikuaaukáva peteĩ vy'a guasu oikova'ekue Chacarita-pe. Kóva ko ary 1928-pe Mayor Rafael Franco oguerahákuri chupe Bahía Negra-pe, ha oike ñane retã ñorairõhára apytépe ha oisãmbyhy R.I. 5 General Díaz Mba'epu Aty, ha upépe oiko ichugui mba'epukuaahára añetete oisãmbyhýgui peteĩ Mba'epu Aty ha upekuévo avei oñembokatupyry pytyvõ pya'épe, mitãrusu aty ndive. Pe Mba'epu Aty niko omboheti'eva'erã ñane ñorairõharakuérape, ha upéicha avei omomaitei umi upérupi ohóvape og̃uahẽ jave ha ohojey jave upégui. Mba'e ohechaukáva ohayhuetereiha ñane retãme niko ojehúkuri, ary 1932 guive 1935 peve, oikórõguare Cháko ñorairõ ha ha'e ohorõguare oñorairõ upépe ha ombojopyruhaguépe mba'epu ha mboka, upe aty oĩháme, oikohaguépe avei ichugui tupamboguataha, hasyvarerekua ha avei ñorairõhára, pytu'u jave katu ojapo purahéi, vals, polka ha ohai ñe'ẽpoty ñorairõ rehegua, ombopy'arory hag̃ua hapicha ñorairõhárape.
Opávo ñorairõ oĩkuri Escuela Militar Ñu Guasupegua moingovepyahúpe, motenondehára mokõihárõ Remberto Giménez ndive, ha ijykére oikuaaporãve mba'epureko. Péicha Cháko tuichakuépe oikókuri ichugui Kapitã, Okarusu Ruvicha, Guaranikuéra Rekoha Ñangarekoha ha avei Mba'epu Aty Motenondehára. Ambue mba'e guasuete oikova'ekue hekovépe niko ojehúkuri ára 17 jasypoteĩ ary 1945-pe oĩrõguare Chákope táva Mariscal Estigarribia-pe, upe árape omendákuri Petrona Belotto Cristaldo rehe (upe ñemendágui heñóikuri 11 ñemoñare, ha'éva: Darío Antonio, Natividad Libertad, Hortensia, Juana de Dios, Florencio Juan. Ángel Solano, Ásela Josefina, Prisco Buenaventura, Aurora, + Felipe Ramón Augusto ha Cándido). Darío rekove niko akóinte ojajái ha'égui peteĩ kuimba'e ndaijapúiva, ijejapo'ỹva, omoañetéva iñe'ẽ ha imbaretéva ijeroviápe, umíva rapykuére jajuhukuaa hemiandúpe, ohaiva'ekue ha opytáva mandu'arãme ohechaukáre pe mborayhu oñanduva'ekue hembijeroviáre. Oĩ aja Camacho (Cháko)-pe Mba'epu Aty motenondehárarõ, oñepyrũkuri pe Ñorairõ Ojoapytepegua ary 1947-pe, ha'éva Tetãygua Ñorairõ, ha ha'e oikékuri umi revolucionario apytépe, ha upéi ohókuri ka'irãime Peña Hermosa-pe oĩhaguépe 3 ary ha 9 jasy, jasypoapy ary 1947 guive, jasyrundy ary 1951 peve. Upévango ndaha'éikuri mba'eve ichupe g̃uarã, hembiapo hetáre.
Ohai ha omoñe'ẽ heta, oguereko heta tapicha oúva hendápe, avei oñemog̃uahẽmi chupe heta jopói, ápe herakuã avei imba'ekuaa pohãno rehegua ha'éva peteĩ mba'e hesegua oĩva'ekue ñemimbýpe. Omopu'ãkuri peteĩ mbo'ehao “mandi'i” umi oikóva ypa'ũme g̃uarã, mitãrusu ha mitã'i akóinte oikóva tavy poguýpe. Upéi ijerure rupi, mburuvichakuéra omoneĩ upe mbo'ehao ha umi ka'irãimegua ipirapirehetavéva ome'ẽkuri ojejogua hag̃ua ogykehai, itahai, kuatiahai, haiha, aranduka umíva ha oguereko'ỹre mbo'ehára kuatia'atã, oñepyrũkuri ombo'e mbohapy mbo'erã oñekotevẽvéva: moñe'ẽ, jehai, papapykuaa, oguerekókuri 17 temimbo'e kuimba'e ha kuñáva, ha hese ae umi oikóva ypa'ũme oñembokatupyry ha oñe'ẽkuaave. Ambue mba'e ojapóva py'arorýpe ára ha ára niko pe pirakutu ha imandu'ájepi oguerekohague peteĩ omoirũvajepi chupe ha ñavõ ka'aru ohasávajepi hendápe ha he'ími chupe: “Kapitã jahápy japirakutu” ha ha'e akóinte omoneími chupe.
Osẽ rire Peña Hermosa-gui ojevy Santísima Trinidad-pe ohasahaguépe hekove ipahaite peve, haimete 34 ary, hógape (ko'ág̃a opytáva Tape Primer Presidente 2562-pe) hekovepy ityarõve, oĩ oñorairõve hag̃ua hemiandúre, omba'apo ñande reko mombaretevére, tekombo'ére ha omyasãi ha oñeha'ã oikuaaporãve Guarani ñe'ẽ ha upeichahápe oikuaauka mba'e pyahu ha hembikuaa upéva rehegua, ha oike peteĩ atýpe omyasãiva Guarani jepivegua.
Hembiapokue
Haiháraicha, opyta mandu'arãme umi hembiapokue oñemyasãiva'ekue kuatiahaipyrépe, omboguapyhaguépe ikerayvoty ha hemiandu ñane retã rayhupápe; arykuéra 1929-1930-pe, oîkuri “El Diario” haihárarõ ha'éva Karai Eliseo da Rosa mba'e, oisãmbyhýva Justo Pastor Benítez; arykuéra 1936-1937-pe omba'apókuri “El Día” ha “La Hora”-pe oĩhaguépe ipoguýpe Guarani ñe'ẽ pa'ũ; avei “La Tribuna”-pe. Upéicha avei ohaíkuri heta ambue kuatiahaipyrépe, umíva apytépe: Cancionero Paraguayo, Okára Potykuemi, Ñane retã, Ysyry, Yvypyte, La Voz del Mutilado, oisãmbyhýkuri kuatiahaipyre “Ñande Purahéi” ary 1956-pe (tavarandu rehegua), “El Orden” ha ambuéva. Hetaiterei hembiapokue ojekuaajepe karai Félix J. Trujillo rupive ha'éva Okára Potykuemi jára.
Avei ombo'ékuri heta mbo'ehaópe, umíva apytépe, Seminario Metropolitano-pe oĩhaguépe mbo'ehárarõ ha avei oisãmbyhy ñe'ẽporãhaípe Academia Guarani upepegua ary 1951 guive ary 1956 peve; upéicha avei ombo'ékuri upérõ Mbo'ehao Cristo Rey-pe. Guarani rayhuhára ha pysyrõháraicha omopu'ãkuri ambue tapicha ndive A.P.A. (Autores Paraguayos Asociados) ha upe rire oikókuri ichugui motenondehára mokõiha. Ambue tapichakuéra ndive ha'éicha ikerayvotýva, ohayhúva ñande reko ha Guarani ymaguare, omopu'ãkuri hikuái A.D.E.G. (Guarani Haihára Aty) oĩhaguépe Pytyvõhára ramo ha avei Sãmbyhyhára Atýpe. Hekove pukukuépe oñeme'ẽkuri chupe hetaiterei pyti'ajegua ha jehechakuaa, ñe'ẽpapáraicha niko ha'e upe hetave jopói ohupytyva'ekue. Ichupe ojehechakuaajepe mokõi jey Mariscal Francisco Solano López sa ary ombotýrõguare 1926-pe yvotyty ñembosaráipe ojapova'ekue Cancionero Paraguayo, oñembojoapyva'ekue ohupytýrõguare jopói peteĩha “Ñe'êpoty” ñeha'ãru'ãme ojapova'ekue Ateneo Paraguayo, ary 1942-pe; yvotyty ñembosarái Tupãsy rérape oikova'ekue ohupytýkuri jopói peteĩha, mba'epu ñeha'ãru'a, oñeme'ẽhaguépe chupe 5.000 Guarani, hembiapokue “Virgen Sacrosanta” rehe, ary 1954-pe; ára 10 jasyporundy ary 1951-pe ohupyty jopói mokõiha ha kuatia'ãta ome'ẽva chupe Aty Amigos del Arte iñe'ẽporãhaipyrére.
Ára 31 jasypoapy ary 1952-pe Centro de Estudios Antropológicos del Paraguay ome'ẽkuri chupe peteĩ kuatia'atã. Ary 1953-pe ohupytýkuri jopói peteĩha Ateneo Paraguayo-pe; ára 30 jasypateĩ ary 1953-pe Ministerio de Educación y Culto ome'ẽkuri chupe peteî kuatia'atã ohechakuaávo hembiapo guasu ñane retã mba'epu rehehápe. Ary 1960-pe peteĩ amandaje Guarani ñe'ẽ reheguápe, oñemboajehaguépe Guarani jehai, Ministerio de Defensa Nacional ome'ẽkuri chupe peteĩ pyti'ajegua ohechakuaávo ichupe hembiapo porãita Guarani ñe'ẽ rayhupápe; ára 29 jasyporundy ary 1962-pe ojehechakuaákuri chupe hembiapoitáre Asociación de Mutilados de la Guerra del Chaco-pe. Ohasávo umi ára, hekove kangy ñepyrũkuri, hete rasy mbeguekatu, ha'éramojepe pe kuimba'e jepivegua, omba'eporandúva, ipyapýva iñe'ẽmondópe ha ohayhúva añetegua. Hákatu kane'õ oñemomba'e hetére heta mba'ére, umíva apytépe ho'árõguare peteĩ mba'yruguatágui ohejava'ekue chupe tupápe heta ára, mba'e nombovy'áiva chupe, upéi avei oike tasyópe oñembovohaguépe, jasypo ary 1962-pe ha'evoi ogueromandu'áva oĩrõguare Tasyo San Roque-pe ha tenondevévo Hospital Militar-pe.
Ary 1972-pe osẽkuri ára resáre aranduka imba'éva hérave “Visión de la Patria”, Dirección General de Turismo pytyvõ rupive, ombyatýva 42 jehai omyasãiva'ekue kuatiahaipyrépe ha omboguapyhápe hemiandu tavarandu rehegua, jehai porãme, hesakuaitépe ha ipypukúva.
Mano
Hekove paha og̃uahẽkuri chupe hogamíme, hembireko ykére, ha'éva hekove irũ hekokatuetéva, sy henyhẽva kunu'ũ ijojaha'ỹvagui ha avei hemiarirõkuéra ndive omyenyhẽva'ekue hekove vy'águi. Ary 1983-pe hasykatu tuguykyrágui, ohejáva chupe tupápe, ha upéva rire ojapyhy chupe tuguysyrypa'ã ojukava'ekue chupe.
Ojehekýikuri ñande apytégui orekórôguare 85 ary, peteĩ arapoteĩ 13 jasypakõi ary 1985-pe, 19 aravo jave; hetekue oñegueroko'ẽ hogamíme Santísima Trinidad-pe ha upéi ojererahákuri tyvyty Recoleta-pe.
Karakaru
Karakaru (Caracal caracal), hérava avei karakaru tapiagua, ha’e peteĩ mymba juehegua okambúva ha ho’úva so’o, ojejuhúva Caracal jueheguatýpe, juehepehẽ Felidae ryepýpe, ikóva Áfirika savãnape ha Ásia kuarahyreikére. miniaturadeimagen|Karakaru (Caracal caracal).
Tembikuaaty tekohaguigua
Tembikuaaty tekohaguigua niko umi tembikuaaty jaipurúva jaikuaasevérõ ñande rekohágui. Ko'ã tembikuaaty he'i mba'éichapa oiko ha omba'apo ñande rekoha, ko'ãva oipuru ñehesa'ỹijo ha ñeha'ãreko ohechauka hag̃ua imarandu, imba'ekuaarã ha ijapopyme'ẽ. Ojapo hag̃ua upéicha oipuru hikuái pe tembikuaaty rape.
Oĩ tembikuaaty ambuéva, papapykuaa techapyrãme, ikatúva oipytyvõ umi tembikuaaty tekohaguigua ñehesa'ỹijópe ha ñeha'ãrekópe.
Umi tembikuaaty ohekáva mba'éichapa oiko yvypóra remimo'ã ha mba'éichapa oiko tapichakuéra ojehero tembikuaaty avano'õguigua.
Rrúsia ha Turykía Ñorairõ (1568-1570)
Ary 1556, Ivan pe Ivairasáva oñemomba'e pe Astrakán Kanato rehe, kóva ojapo peteĩ óga guasu mbarete peteĩ yvytymíme osẽhápe ysyry Volgape. Ary 1568-pe, pe Sãmbyhyhára Peteĩha tuichaitéva, Sokollu Mehmet Paşa, omoñepyrũ pe jetopa peteĩha Rrúsia ndive, kóva ohechauka heta mba'evai outaha.
Ary 1568-pe, Estambul-pe ojejapo peteĩ aponde'a ikatu hag̃ua ojejapo peteĩ yrape ombojoaju haguã umi ysyrykuéra Volga ha Don.
Ary 1569-pe, arahaku jave Mburuvi Otamáno omondo 20.000 ñorairõhára ha 50.000 tartarokuéra Astrakán-pe ikatu hag̃ua oñemomba'e kóvare ha avei ojejapo hag̃ua pe yraperã, kóva jave, peteĩ yga aty ñorairõha Turykiagua oñemomba'e hína kuri Asóv rehe. Hákatu peteĩ guarini'aty Rrusiagua oĩva'ekue Knes Serebianov poguýpe omosẽ jey umi oñemomba'esévape, peteĩ guarini'aty orekóva 30.000 ñorairõhára omosarambí umi mba'apoharakuérape ha pe tárataro guarini'atýpe oñemondova'ekue oñangareko hag̃ua hesekuéra. Ko'ãva ohohápe hógape ramo 70% umi ñorairõhára ha mba'apohára omano ro'ýpe térã hasy. Mburuvi Otománo guarini'aty ýpegua oñembyaipaite.
Opa ñorairõ
Ary 1570 oñepyrũkuévo ojapo peteĩ kuatia ombopa hag̃ua ko ñorairõ, ko ñorairõ ombyai vaiterei Turykía guarani'aty ypegua, avei Rrúsia ombyai pe hóga guasu mbarete oĩva'ekue ysyry Terek-pe, ha kóva rire umi ñemuharakuéra ohayhúva islã jerovia ikatu hag̃ua ohasa ha oñemu porã hag̃ua.
Ogaygua ñembohaperã
Ogaygua ñembohaperã ha'e hína ko tembiaporape ombohapéva ha oiporavóva mboýpa memby térã ta'ýra orekótaha peteĩ ogaygua ha mboýpa hi'aréne ku ára memby térã ta'ýra kuéra imbytépe heñói hag̃ua, heta jey ojejapo ku ogaygua ñembohaperã ñemboguéro rupi térã ñemoñakatu jehapejoko ambuéva rupi. Aipórõ katu, kuña ha hogaygua ikatu oiporavo araka'épa avei hyeguasúne.
Ñembosaraipavẽ Arahakúpe 1900
Ñembyaty ojapo 95 ñeha'ã ha 19 jetepyso kuéra, oñeha'ãva 997 jetepysohára (975 kuimba'e kuéra ha 22 kuña nguéra) oúva 28 tetãnguéra pegua.
Lengua
Ava Lengua ojeikuaa meme chupekuéra Lengua-ramo. Ko aty ndive oiko hag̃ua jekupyty, heta ary ohasa, ko tembiapo ojapo "Iglesia Anglicana del Paraguay", Misión Inglesa Makxawqiya-rupive.