cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
سيارستاق
نام
أ محله قديمي نام، سي رستاق ايسه کي سي گيلکي مئن صخره ؤ کۊ معني-أ دهه ؤ رستاق ني هۊ رۊستا ايسه ؤ أ نامˇ معني، کۊهسساني رۊستا ىا رۊستايي کي کۊ ورجه نهأ ايسه.
جمعيت
براساس ۱۳۸۵ˇ سالˇ سر ايشماردن، أ رۊستا جمعيت ۱۳۹ نفر (۳۷خانوار) بۊ.
أسيدي وارشˇ احتمال (فيلم)
أسيدي وارشˇ احتمال فيلمي به کارگرداني بهتاش صناعی‌ها ايسه که اۊنˇ نويشتنکسؤن بهتاش صناعی‌ها ؤ مرىم مؤقدم؛ ؤ تهىه گۊدنکسؤنأ ني سمیرا برادری ؤ رۊح‌الله برادري ايسن. اي فيلمˇ ميئن شمس لنگرۊدی أولي نقشه دأنه.
چؤررش
منۊچهر ۶۰ سال دأنه ؤ فۊمنˇ ميئن زيندگي دره، دۊخانيات ايدارهˇ جي بازنيشست بۊبؤکه. ولي بيکاري جي هر رۊ ايداره شۊنه. اۊنˇ مأر تا زيويشته-دبۊ نأجه دأشت تا خۊ زأکˇ ايزدواجه بىنه. ولي منۊچهر حتي ىته رفئق خۊ زيندگي ميئن ندأشت. به جۊز خۊسرؤ... .
مؤنتقدؤن چۊشمˇ جي
مؤحسن بىگ آقا بؤته دأنه "أسيدي وارشˇ احتمال کافکاىی شۊرۊع کؤنه: ىکته بازنيشستˇ مرتکه هر رۊ کارˇ سر شۊنه تا هۊ دأميشکي کارؤنه بکۊنه. پيرمرتکه تئرانˇ ميئن خؤ دئباري رفئقˇ دۊمبال مجنه.تئرانˇ ميئن روابط ؤ فضاىي تجرۊبه کؤنه که أصلن اۊنˇ رافا ندأشت. هر قدر روابطˇ نؤعˇ أمرأ مۊشکل بدأريم ؤ اۊنه تصنؤعي ؤ غىر ايرؤني بۊدؤنيم؛ فيلم، سينما رنگه دأنه. فيلمˇ آرؤمˇ ريتم ؤ اۊنˇ مکثؤن سينما بۊىه دئنه. ؤ اۊنˇ بازئن....
فيلمˇ شؤعار
هوا أبرئه، شاىد بواري، أسيدي وارش.
شمسˇ گب راجع به اي فيلم
شاىد داستان غم انگيز ببۊن ولي خؤدˇ فيلم غم انگيز نۊبؤ. بلکي نؤعي زيويشتنه ؤ خىلي هم داوري نۊکؤنم، ضمن اينکه أفسۊردگئه رواج ندئنه. اي فيلم ىته تنخاىي داستان ىکته بدبختˇ جي نيه ؤ أخلاقي نتيجه گيتنˇ أمرأ تمنانۊبؤنه.
سربس
جرگه:سينما
ايشليكی
ایشلیکی ایسم ایته جی روستاهان گورکا دهستان ، آستانه شهرستان بخش مرکزی ایسه اوستان گیلان مئن جی کیشور ایران.
جرگه:أسسؤنه شأرستان ٚ رۊستایان
بايكلا
بایکلا ایسم ایته روستا ایسه جه بالاتجن دهستان قائمشهر شهرستان بخش مرکزی جه اوستان مازندران شومال ایران مین.
رزن
رزن ایسم ایته روستا ایسه جه تتارستاق دهستان ، نورشهرستان بلده بخش جه اوستان مازندران ، شومال ایران مین.
سياکؤلرۊد ٚ دهستان
سياکؤلؤرۊد یا سیاکلرۊد یته دهستان هیسه چابۊکسرˇ بخشˇ جی. اي دهستان بندان ٚ بۊن‌درکه نئه. سیاکؤلؤرۊد ٚ آدمی‌ئن گیلک هیسن ؤ گیلکي گب زنن.
جؤغرافي
سياکؤلؤرۊد کلسیا رأ کاسپي دريا ؤ نسا رأ سۊمامۊسه رسنه. خۊرتاوˇ جی قاسمابادˇ همرأ همسامان هیسه ؤ خۊرخؤسˇ جی وجرگه ؤ کلأچئک ٚ روستائانˇ همرأ.
کشوري تخسیمؤن
اي دهستان هیجده ته رۊستا جي تشکیل وکته که اي اسامئه شامل بۊنه: چاىجان، چاىخؤنسر، کؤلمحله، خۊشکلات، شمردمحله، سياکؤلرۊد، خياطمحله، باجيگور، مرسه، سجیدان ،جؤرمحله ،سياکش، خان-اله، پلتکلٚسر، سراگور، چاشتخؤرلات، تله-مئن ؤ جؤردشت
سياکؤلرۊدˇ مردۊم
سياکؤلرۊد ٚ مردۊم گيلک هيسن ؤ گيلکي گب زنن.
دسهۊنر
چاشؤوؤجي
ورزش ؤ جشن
کۊشتی گیلٚمردی اي منطقه مئن پۊر سابقه دأره.
جؤردشت
ایندرˇ زیبایی قىمته دأ نشأنه. زئؤني آفتاب تره قورچاؤنه، اۊرأ سوماموس تره دؤخؤنه. گیلان تي پا بۊن نئه، کاسپي دريا ني. أبرانˇ سر راسه هیسأی. هوا تأرمی بىته، گۊسۊندان چرسه درن، زنگۊله صدا هوا مئن فیویته، سرسبزي واشجارانˇ مئن دشتکته، رسلا بؤگؤم خۊجیری مئنأکته.
رۊخؤنهٰ‌ن
ىته رۊدخؤنه اي دهستانˇ جي گوذره که اۊنˇ آبˇ جي بیجارانˇ آبىاري ره استفاده بۊنه. اي رۊدخؤنه' خۊشکرۊد دؤخؤنن.
خۊشکرۊد ىته خۊجیر جا هیسه ماهئنˇ تخم ریزي ره. دئسال اي رۊدخؤنه مئن ماهي دؤبؤ چندچي؛ مردۊم اني اۊنˇ مئن جار زأن ؤ ماهي گیتن.
چاىجان ؤ قاسمابادˇ خۊرخؤسی رۊستا'نˇ بیجارآب هي رۊدخؤنه جي تأمین بۊنه.
حضرت عبدالعظیم آستانه
left|thumb|حضرت عبدالعظیم اسسانه
قلعه سر عليا
قلعه سر علیا ایسم ایته روستا ایسه جه پی رجه دهستان ، نکاشهرستان مرکزی بخش جه اوستان مازندران ، شومال ایران مین.
ليسم
ليسم ايتأ جه رۊستایان چۊبرˇ دهستان جه توابع احمدسرگۊرابˇ بخش، شفتˇ شهرستان ؤ گيلانˇ اۊستان دۊرۊن ايسه.
جمعيت
براساس سال ۱۳۸۵ˇ سر ايشماردن، أ رۊستا جمعيت ۸۲ نفر (۲۰ خانوار) ايسه.
لموش پشت
لموش پشت ایسم ایته جی روستاهان اطاقور دهستان ایسه ، لنگرود شهرستان مئن جی اوستان گیلان ، کیشور ایران.
اشتهارد
left|thumb|شهید سلطانی میدان اشتهارد مئن
مردوم و جوغرافی
اِشتِهارد ایته جی شهران اوستان تئران مین ایسه.ا شهر کرج شهرستان اشتهارد بخش مئن  قرار بیگیفته.
اشتهارد شهری ایسه خشک و کویری در 100 کیلومتری تئران. ا شهر علاوه بر شهر قدیمی اشتهارد دارای ایته مجموعه پیله دانیه صنعتی با نام اشتهارد شهر صنعتی ایسه.
اشتهارد جی توابع کرج شهرستان و جزء اوستان تئران  /۲۲ و ۵۰ طول شرقی و /۴۳ و ۳۵ عرض شمالی مئن قرار بیگیفته. با شهر تئران ۱۰۰ کیلومتر و با شهر کرج ۶۳ کیلومتر فاصله داره. ا شهر ایته منطقیه نسبتاً کویری مئن با آب و هوای نیمه خوشک واقع ببوسته. اونه مساحت متجاوز از 800کیلومتر مربع و مسیر جاده تئران به ایران استانان غربی مئن واقع ایسه. آخرین سرشوماری مطابق ، اونه جمعیت ۲۵۰۰۰ نفر ایسه. جی شمال طرف به ارتفاعات «حلقه دره» و نظرآباد شهرستان محدوده و جی جنوب طرف به ارتفاعات «قزل باش» و ملارد شهر محدودهٔ و جی طرف شرق به روخانیه شور و کرج شهر محدوده و جی غرب طرف به بوئین زهرا شهر محدوده ، محدودا به.
تاریخی و تفریحی جیگان
‌*ام کبری و ام صغری ایمامزادان
اشتهارد محلان
اشتهارد شهر دارای هفت تا قدیمی محله ایسه به نامان : محله پایین (جیر محله)، صیادیه محله ، قاضیان محله ، محله چال (چله محله)، فارچی آباد (پارچی آوا)، بوزرگ خیابان (پیله خیاوون)، کوچیک خیابان (خوردک خیاوون) و هتویی از محلان کوچیتر شا از ام اصغر، رضه، چول و پشت قلعه نام بردن.
جور وا جور
با توجه به اشیاء عتیقه‌ای که جی خاکان «دیده بان» جیر با کوفی خط و غیره به دست بومو، به نظر رسه که اشتهارد قصبه حداقل قرنان دوم و سوم مئن وجود داشتی.
قشلاق روستا
قشلاق روستا ایسم ایته جی روستاهان دیلمان دهستان ،سیاکل شهرستان بخش دیلمان ایسه اوستان گیلان مئن جی کیشور ایران.
احمد آشورپور
احمد عاشورپور (احمد عاشورپور)، ایته پیله گیلک خاننده، آهنگ‌ساج و ترانه‌سرا؛ امیرˇ ما 4، 1491 گالشی سال (18 بهمن 1296 هجری شمسی)، انزلی غازيانˇ مئن به دونیا بامو.
زأکی و درس و مدرسه
وختی کوچتای زأک بو، هوتؤ کی او زماتˇ سنت بو، احمدˇ پئر اینه سرأ دأ مکتب. دو سال بعد، پئر اینه اوسئی بگوده به مدرسه و اویه احمده امتحان بگیتن تا معلوم ببه که کو کلاسˇ مئن وا بنیشی. چون فارسی و قرائتˇ مئن کلاسˇ سومأ جی جؤرتر بو و ریاضی مئن کلاس اولأ جی کم‌تر، هنˇ واسی بوشؤ کلاسˇ دوم بنیشته.
عاشورپور زأک کی بو، چون خوروم صدا داشت، بعضی روزان نوحه‌خانی گود. امما اولین بار دبیرستانˇ مئن بو کی بفأمسه کی اینˇ صدا خورومه.
وختی که فردؤسی دبیرستانˇ مئن درس خاند، یک روز کی معللم غایب بو و عاشورپور کلاسˇ مبصر بو، هر کاری گود، مننیس کی کلاسه آرام بکونی. تا ان‌کی ای‌دفاری خاندنه سرأگیته و ایته ترانه‌یه بخانده کی او روزان کشورˇ مئن پور معروف بو. هوتؤ کی خاند، کلاسم کم-کم تامأچه و همه تام بزئن. خاندنˇ تمنأ بؤ پسی، کلاسˇ زاکان دکالسن عاشورپورˇ سر و اونه خوشانˇ دسˇ سر بولندأ گودن و ان باعث ببؤ کی عاشورپور خاندنˇ ره تشویق ببی.
خانندگی‌یه سرأگیتن
عاشورپور خو دبیرستانه کی تمنأ‌گوده، بوشؤ تئرانˇ دانشگا فننی دانشکده مئن ثبت نام بگوده، امما بازون وختی کی بشتؤسه کی کشاورزی دانشکده شبانده‌روزی‌یه، خو رشتهٰ عوضأ گوده.
1515 گالشی سالˇ پسی، جمشید کشاورز کی یه‌ته خوروم موزیسین بو، ابوالحسن صبا ره ایته نامه نویسه و آشورپوره به عنوان ایته خاننده معرفی کونه به رادیو. او زمات، عاشورپور، مورضا محجوبی و حوسئن تئرانی همره همکاری گود.
عنبران
عنبران ایته جه شهران اردبیل اوستان ایسه ، جه کیشور ایران.
احمد آشورپور
خانندگی‌یه سرأگیتن
عاشورپورˇ صدا، اوّل‌بار، سال 1517 راديو جی پخشأ بؤ. آشورپورِˇ همکاری راديو امره، دوتا دؤره داره: يه‌ته 1520 تا 1522 و اويه‌ته 1531 جی تا 1533.
اجتماعی و سیاسی زندگی
عاشورپور خو انسان‌دوستی و برابری‌خایی عقایدˇ واسی، کؤمؤنیستؤنˇ طرف موتمایل ببؤ و سال 1517، توده حزبˇ میان عضو ببؤسته.
اون ایته سفر بگوده به شرقی اوروپا کی وگرسنˇ پسی، با ان‌کی ا سفر دولتˇ اجازه و رسمی گوذرنامه و مجوز داشت، به دو سال زندان محکوم ببؤ و آزادأ بؤستنˇ پسی، نظامی دادگا میان به حبس تأدیبی محکوم ببؤ و کشاورزی وزارت قبول نگود که اونه کار فده. هو زمات ساواک هممه‌ته اداره‌ٰنه اخطار بدأ بو کی نوا آشورپوره حسساسˇ شغل فدأن.
سرهنگ علوی کيا کی ایرانˇ مللی موسئقی انجؤمنˇ مئن ایته افتخاری عضو بو، جان مولمˇ راه‌ساجی شرکتˇ میان ایته کار بیاته آشورپورˇ ره تا ان‌کی باقر پیرنیا ببؤ فارسˇ اوستان‌دار و فارسˇ آبیاری کارانه فدأ آشورپورˇ دس. اله قرارداد دنوسته بیدی که ساواکˇ اخطاریه فارسه!
امما چون او زمات اوستان‌داران، شاهˇ نماینده بیدی، تانستید کی ساواکˇ جولؤ بئسید. هنˇ واسی، پیرنیا تعهد فدأ کی عاشورپور سیاسی کار نوکونه.
بازون وختی گه پیرنیا ببؤ خوراسانˇ اوستان‌دار ببؤ، آشورپورأ نی خو همره ببرده.
سزرود
سزرود ایسم ایته جی روستاهان سیارستاق ییلاقی دهستان ،رودسر شهرستان رحیم اباد بخش  ایسه اوستان گیلان مئن جی کیشور ایران.
احمد آشورپور
اجتماعی و سیاسی زندگی
انقلابˇ پسی نی، آشورپور دشتˇ مؤغانˇ کشت و صنعتˇ مودیرعاملی ره دؤجین ببؤ بو. امما انقلابˇ موقتی دولتˇ میان بعضی گوفتیدی کی «چره آذربایجانˇ میان، ایته سازمانˇ رییس وا گیلک ببه؟» و مؤهندس آشورپور ببؤ سپیدرودˇ کشت و صنعت مؤدیر و اویه نی موشکلات پیش بامو و عاشورپور مجبور ببؤسته کی ایرانˇ جی بیرین بشه و 15 سال اوروپپا میان زندگی بوکونه.
عاشورپورˇ موسئقی
آهنگان و ترانه‌ٰنی کی آشورپور بخانده داره، خالی محلی نئیدی. بعضی کاران، آشورپورˇ شین، رومانی، لهستان یا مجارستانˇ موسئقی ملودی‌ئنه کی آشورپور اوشانˇ سر گیلکی یا گاگلف فارسی شئر بنأ داره.
هنˇ واسی، نوا گوفتن کی آشورپور فولکلور خاندی یا گیلکی فولکلورˇ موسئقی پئره. آشورپورˇ کاران ویشتر مؤدرن بیدی تا فولکلور. انˇ کار، شرقی اوروپا موسئقی جی پور تاثير بئيته دأنه و خو سبکˇ مئن، والسˇ ريتمˇ جی‌ام استفاده بگوده دأنه.
1578، رشتˇ مئن، نکيسا گوروهˇ امره بشؤ صحنه سر و بابک ربوخه (نکيسا گوروهˇ سرپرست) همره هنده خو آهنگؤنه مردومˇ ره بخانده.
سراخر، وختی کی دو ما بو کی کوهولتˇ سند و سال و ريه عوفونت کودنˇ واسی جمˇ بيمارستانˇ میان خوته بو، 1581 شرير ما هشتم، هو بيمارستان ِ مئن بمرده.
نصيراباد
نصیراباد ایسم ایته روستا ایسه جه رودپی شمالی دهستان ، ساری شهرستان جه اوستان مازندران ، شومال ایران مین.
رۊستم
بندانگشتی|رۊستم ايژدها همرأ جنگ دره رۊستم يأ رؤستم يته اؤسطۊره شاهنامه مئن هيسه ۊ فارسي أدبياتˇ مئن مؤهمترين اؤسطۊره به شۊمار هأنه. رۊستم، زال ؤ رۊدابه وچه هيسه. سرأخرم خۊ ناتني برأرˇ دس يني شؤغاد کۊشته‌بۊنه.
دۊنيا همأن
فردؤسي شعرانˇ مئن بنويشته‌نأ رۊدابه، اینˇ مار، دردˇ شديدي گيره ۊ زال سيمؤرغ أجي کۊمک گيره ۊ سيمرغ اۊن-ه به شيوۀ رۊستمزايي (سزارين) به دۊنيا هوره.
تاريخˇ مئن
يسري معتقدن گه اي کاراکتر هۊ سۊرنا أشکاني سپهبد ايسه گه اينˇ حماسه‌سازئن به رشتۀ نظم دربۊمأ.
اينˇ قؤدرت
فردؤسي خۊ شاهنامه مئن رۊستمˇ قؤدرت-ه خئلي زياد نۊشؤن بدأدأنه يه نمۊنه اي شعره گه رۊستم يۊها (ايژدها) سر-ه بينه:
بزد تیغ و بنداخت از بر سرش
فرو ریخت چون رود خون از برش
مۊردن
اۊته خؤ شاهنامه مئن بۊمأ دأره رۊستم ۶۰۰ سال زينديگاني دأشت ؤ خۊ ناتني برأرˇ دس کۊشته‌بۊنه.
سربس
جرگه:أساطير
دافچاه
دافچاه ایسم ایته جی روستاهان کته سرخومام دهستان ،رشت شهرستان خومام بخش ایسه اوستان گیلان مئن جی کیشور ایران.
خۊراساني (تۊنکابؤن)
خۊراساني ایته جه مازندران ٚ رۊستايان، تۊنکابؤن ٚ شأرستان ٚ خۊرۊم‌آباد ٚ بخش ؤ بلده دهستان ٚ توابع جه ایسه.
جمعيت
براساس ۱۳۹۵ سال ٚ سر ايشماردن، أ رۊستا جمعيت سۊته خانوار ٚ جه بيجيرتر بۊ.
سربس
جرگه:تۊنکابؤن ٚ شأرستان ٚ رۊستایان
پرسپؤليس ٚ فۊتبالي باشگاه
پرسپؤليسˇ تئرؤنˇ فۊتبالي باشگاه يته ايرؤني تيمه گه سال ۱۳۴۲ تئرؤنˇ ميئن تأسيس بۊبؤ. پرسپؤليس، ايرانˇ ليگˇ برترˇ ميئن بازي کؤنه ؤ ۱۳۴۷ˇ پسي هميشک ايرانˇ جؤرترين ليگˇ ميئن ايسأ.
سرموربی و مودیر عامل
پیرسولیس سرموربّی یحیی گل‌محمدی ایسه و اون مودیر عامل رضا درویش ایسه
جرگه:ورزشي باشگاهؤن
جوپشت
جوپشت ایسم ایته جی روستاهان گورکا دهستان ، آستانه شهرستان بخش مرکزی ایسه اوستان گیلان مئن جی کیشور ایران.
جرگه:أسسؤنه شأرستان ٚ رۊستایان
سنوبر
senoubar (populus)
senoubaron itə kulli nom je däroni isə kə uşonə "populus" duxänan. i däron pur manäteq dunyä meen je sard yä xuşkə muhiton, harjäi kə ou banay, dee banan. senoubaron, uşonə äson ziyäta boonə vasi kə qalame amrə anjom ginə o işonə pillə boonan zut anjom ginə, hin väsi i däronə je pur roşd däronə dunyä hisäb abenan.
i däron du päye o uşonə nar o mäddə gulon, ouzin o bulandə şätunon guläzinonə murson isan. i şätunon kə gulonə xuşonə amrə daanan, zumsonə aväxir tä vahärə sar paydä banan o leqähə pasi, meevə banan. i däronə bazron, vahärə aväxir o tousanə sar puçanan. meevan kapsule murson isan kə duttə tuli şekäfə amrə väza banan o har kapsul, çantə rizə doonə daanə. i bazronə amrə pur kurkoni hanna kə uşonə paxşa boonə vasi bə dard xonə. çun bazron pur riz isan, hatman vä meevanə u zamat kə kapsulon xaanan başkofan, je däron baçe baban o garmə utäq yä gulxone meen banan tä titi bukunan o bazin bazronə, uşonə kurkonə amrə dar abenan. bazronə şaanə kurkonə amrə daştan. senoubarə bazronə hayäti daväm kam isə o uşonə pur muddat daştanə vasi vä je xäs raveşon o sardxonei imkänät istəfädə gudan. senoubaronə şanə je säddə raveşə amrə kə qalamezani isə ziyäta gudan. hin vasi je işonə bazr faqat tahqiqäti mutälee o durggiri (kə pur anjom ginə) istəfädə banə.
ironə meen muxtalef senoubaroni hanna kə şumälə meen, kişvarə sard yä garmäə mantaqan, bäqon o ruxone kanäron dee banan. çantə gunanə nom aspe palt (şumälə meen), tabrizi, kabude, sepidär (mootadel mantaqanə meen) o pad (xuzastonə garmə mantaqan o junub) isə.
Manba
pahnvalg däronə tuxmon
اومال
اومال ایسم ایته روستا ایسه جه پی رجه دهستان ، نکاشهرستان مرکزی بخش جه اوستان مازندران ، شومال ایران مین.
اندیشه
مردوم و جوغرافی
شهر اندیشه ۳۰ کیلومتری تئران مئن ، ۳ کیلومتری شهریار شمال غربی و ۷ کیلومتری کرج جنوب شرقی واقع ایسه. اندیشه شهر جدید با وسعت ۱۴۹۵ هکتار بصورت مثلثی  شهر کرج جنوب شرقی مئن و محور ملارد شرق واقع ببوسته.
عکسان
left|thumb|اندیشه شهدا مزار
left|thumb|اندیشه فاز 3 مسجید
شهرستان لنجان
لنجان شهرستان ایته جه شهرستانان اصفهان اوستان ایسه. جه کیشور ایران که اونه مرکز هم شهر زرین شهر ایسه.
کیشوری تقسیمان
شهران : زرین شهر، سده لنجان، چمگردان، ورنامخواست، فولادشهر و زاینده رود.
شهران: باغ بهادران و چرمهین
أنزلي شأرستان
أنزلي شأرستان، ايته جه گيلان ٚ شأرستانان ايسه ؤ اۊن مرکز ني أنزلي شأره کي أ شأرستان ٚ تنها شأر ايسه. أنزلي شأرستان، خۊرتاو ٚ جه رشت ؤ خۊمام ٚ شأرستانان، خۊرخۊس ٚ جه رزوندي شأرستان، کلسيا جه کاسپي درىا ؤ نسا جه أنزلي سل ؤ سۊماسرا شأرستان-أ فأرسه.
کشوري تقسيمان
أنزلي شأرستان ايته بخش، ايته شأر ؤ دۊ ته دهستان-أ شامل به ؤ ۲۹ ته رۊستا دأره.
جمعيت
براساس ۱۳۸۵ ٚ سال ٚ سرايشماردن، أنزلي شأرستان ٚ جمعيت ۱۳۰,۸۵۱ نفر (۳۸,۸۱۰ خانوار) بۊ.
زوان ؤ مردۊم
أنزلي شأرستان ٚ مردۊم گیلک ايسد ؤ اۊشان ٚ زوان ني گيلکي ايسه.
سربس
جرگه:گيلان ٚ شأرستانان
چارپادشا
left|thumb|مزار چهار پادشا بوقعه چار پادشائان در لاجان تشکیل ببوسته از چندین قبر و مسجیدی که به اون وصل ایسه. ا مجموعه چند تا اوتاقیدی کی کنار همدیگر نهادی و ایته ایوان كه در سمت شومالی اوتاقان و در راستای اوشان نها. قدیمی‌ترین قبر اویه موتعلّق ایسه به "سید خوركیا" یا "خرم كیا". بقیه قبران پس از جنگ سال 791 ه. ق. رشت میئن كه به كوشته‌بوستن چندنفر از حوكّام كیایی مونجر ببوسته ، به ا محلّ اینتقال و کنار قبر قدیمی دفنا بستده. علت ا نام نهان انه كه ا قبرانه به "سید خوركیا"، "سیدعلی كیا"، "سیدرضی كیا" و "سیدیحیی كیا" نسبت دهیدی. البتّه قبر "سید یحیی کیا" به‌صورت سیوا و در ایته دیگه بنا واقع در شرق بنای اصلی دفن ایسه. ا بنا تازگیها تعمیر ببوسته و شکل جدیدی پیدا گوده. از زیباییان ا بنای به ظاهر ساده كه بام سوفالی داره. باید به صندوقان چوبی قبران هم ایشاره ببه كه هرایته در نوع خود، اوج هنر منبت‌كاری و گره‌چینیا رسانه.
بوقعه چار پادشائان، موتعلّق به صفویه دوره ایسه و دارای شماره ثبت ملّی 322 سازمان میراث فرهنگی و گردشگری كشوریه.
ويشه سرا
ویشته سرا ایسم ایته روستا ایسه جه خوشابر دهستان، رضوانشهر شهرستان جه اوستان گیلان ، شومال ایران مین.
سرليماک
سرليماک ايته جه چل شهيدˇ دهستانˇ رۊستایان جه توابع سخت‌سرˇ شأرستانˇ مرکزي بخش ايسه.
مردۊم ؤ زوان
سرليماکˇ مردۊم گيلک ايسن ؤ اۊشانˇ زوان ني گيلکي ايسه.
جمعيت
براساس سال ۱۳۸۵ˇ سر ايشماردن، أ رۊستا جمعيت ۱۱۵ نفر (۳۱خانوار) ايسه.
ششكلايه
ششکلایه ایسم ایته جی روستاهان اطاقور دهستان ایسه ، لنگرود شهرستان مئن جی اوستان گیلان ، کیشور ایران.
كشتی گيرچاك
کشتی گیر چاک ایسم ایته جی روستاهان دیلمان دهستان ،سیاکل شهرستان بخش دیلمان ایسه اوستان گیلان مئن جی کیشور ایران.
بُرسفتن
(borsaftan) ورسفتن، وارسفتن؛ ووی بستن، ووی ببسته بستن؛ اشکفتن
{فعل مأکوس: وَوَن (ف. متعدی)، برساندن}
{اسم مفعول: برسانی}
ورزا لافند برسفت.
می کمر برسفت جه بس کار بوکودم.
برسفتم  برسفتیم برسفتی برسفتید برسفت برسفتد
ایمام زاده خليفه
ایمامزاده خلیفه ایسم ایته روستا ایسه جه رودپی شمالی دهستان ، ساری شهرستان جه اوستان مازندران ، شومال ایران مین.
صفوئن
صفوئن (صفويئن) ىکته ايراني طاىفه بؤن کي ۱۰۷۵ تا ۱۲۹۶ ديلمي (۱۵۰۱ تا ۱۷۲۲ ميلادي) ايرانˇ مئن حۊکۊمت گۊدن. اي طاىفه شاهنشاهي بنأنأنکس شا اسماعيل بۊ کي ۱۰۷۵ ديلمي تبريزˇ مئن تاج بنأ خۊ سر ؤ اي سلسله آخري شا، شا سؤلطان حسين بۊ کي ۱۲۹۶ ديلمي افغانؤن أجي دباخته ؤ صفوئنˇ سلسله وردکته.
صفوئنˇ نتاج ؤ تبار
صفوئنˇ نتاج آذرباىجانˇ مئن، أردبيلˇ صۊفئن بؤن ؤ فارسي زوان ؤ ايشؤنˇ مذهب شافعي بۊ ؤأهلˇ سؤنت ؤ جماعت بؤن. اي طاىفه، شىخ صفي الدين أردبيلي نسل ايسن.
کسروي نيويسنه کي شىخ صفي ؤ اينˇ پئرؤن تا اؤره کي بشناخته بۊبؤرن، آذرباىجانˇ بۊمي ايسن ؤ ايشؤنˇ زوان آذري بۊ ؤ تۊرکي -کي شا اسماعيل اۊنأجي شعر گۊت- بازۊن اۊ خاندانˇ مئن راىج بۊبؤ. خأ گۊتن: شىخ صفي أجي تا شا اسماعيل کي ۲۰۰ سال بۊگذشته، صفوي طاىفه مئن سۊ ته دگرش وکته:
صفوی پادشا'ن
اي سلسله نؤميترين شاهؤن شا عباس ايسه.
لختکي
لختکي ايتأ جه رۊستایان جیرده دهستان جه توابع شفتˇ شهرستانˇ مرکزي بخش ؤ گيلانˇ اۊستان دۊرۊن ايسه.
جمعيت
براساس سال ۱۳۸۵ˇ سر ايشماردن، أ رۊستا جمعيت ۴۳۲ نفر (۱۱۲ خانوار) ايسه.
بالارستم حاجی
بالارستم حاجی ایسم ایته روستا ایسه جه بالاتجن دهستان قائمشهر شهرستان بخش مرکزی جه اوستان مازندران شومال ایران مین.
ليشكی
لیشکی ایسمه ایته روستا ایسه تالش چوبر دهستان مئن ، تالش شهرستان جی اوستان گیلان.
شادبندری
شادبندری ایسم ایته جی روستاهان گورکا دهستان ، آستانه شهرستان بخش مرکزی ایسه اوستان گیلان مئن جی کیشور ایران.
جرگه:أسسؤنه شأرستان ٚ رۊستایان
كلرود
کلرود ایسم ایته جی روستاهان سیارستاق ییلاقی دهستان ،رودسر شهرستان رحیم اباد بخش  ایسه اوستان گیلان مئن جی کیشور ایران.
چاخ
چاخ ایسم ایته روستا ایسه جه خوشابر دهستان، رضوانشهر شهرستان جه اوستان گیلان ، شومال ایران مین.
سیردان
[[سیردان یکی از شهرهای بسیار دیدنی وبا صفای استان قزوین با ارتفاع 1100 متر ارتفاع از سطح دریا با آب وهوای بسیار مطلوب معتدل کوهستانی با تابستان های بسیار خنک و زمستان های معتدل می باشد و طبیعت زیبا و بکروطبیعی سیردان همه ساله گردشگران زیادی را جذب می کند مطمئن باشید که هرکس برای بازدید به شهر زیبای سیردان مراجعه نموده راضی و خوشحال بوده است . منصوری از سیردان
كرسی
کرسی ایسم ایته روستا ایسه جه تتارستاق دهستان ، نورشهرستان بلده بخش جه اوستان مازندران ، شومال ایران مین.
شاميكلا
شامیکلا ایسم ایته روستا ایسه جه بالاتجن دهستان قائمشهر شهرستان بخش مرکزی جه اوستان مازندران شومال ایران مین.
زرندين عليا
زرندین علیا ایسم ایته روستا ایسه جه پی رجه دهستان ، نکاشهرستان مرکزی بخش جه اوستان مازندران ، شومال ایران مین.
اوکالیپتوس
Okalîptus
î dar usturalîya bumî dar îsê o xu eslî cîga min, ce tund ruşd o pur kuluft daron bê hîsab henê. çun îşonê ruşdê suret zîyatê, hî çen qernê min, vîşterê ca dunya min, keşt benen. î zemet vîşterê caon dunya min, pur cengelkarî cê î daronê gunê encom gînê. okalîptusê daron cê hodudê penca salê pîş îronê min varîd o keşt bubon. î daronê keşt, şumal o conubê min xucîr semer deşt. î daronê gul etrî o zerdê reng îsê kê eselê sîftal unê pur tevecco koonê. gulon veharê evaxîr o twsenê ser di benen (baxî ce î gunen, ostova germê menteqenê min, guldehî dwrê her veqtê sal îdamê dinê o baxî gunenê min guldehî fesl ferq koonê). miven kepsule moonen o îşonê endazê, şîş ta bîsopeyn mîlîmitr îsê kê pur rîzê bezr înê min henne. kepsul, nukdar kuriî şîkl îsê o beputê mivê qehveî ya surx îsê. şe guten herçî kepsulê endazê pîlter bebî, unê minî bezron nî pîlteren. guldehî zemet o eqlîmî şerayet o gune nwê vesî, bezron îtê muxtelîf zemet salê min resenen.
okalîptusê daron ce de ta ponze salegî pesî, mivê o bezr dinen. kepsulen, putenê pesî vaze benen o bezron cê uşonê min bîrîn kelnen. bezron resinê pesî, badê emrê pexşe benen.
va guten kê î daron bezr, rîşecuş o saqecuşê emrê zîyate benen.
Menbe
pehnvelg daronê tuxmon
كوه بن
کوه بن ایسمه ایته روستا ایسه تالش چوبر دهستان مئن ، تالش شهرستان جی اوستان گیلان.
أنزلي شأرستان ٚ مرکزي بخش
أنزلي شأرستان ٚ مرکزي بخش أنزلي شأرستان ٚ تنها بخشه ؤ گیلان ٚ توابع جه ايسه.
جمعیت
بر اساس ايران ٚ آمار ٚ مرکز ٚ سرايشماردن، أنزلي شأرستان ٚ مرکزي بخش ٚ جمعيت، ۱۳۸۵ سال ٚ دۊرۊن ۱۳۰,۸۵۱ نفر (۳۸,۸۱۰ خانوار) بۊ.
سربس
جرگه:گيلان ٚ بخشان
واگردستن
(vâgardastan) "وگردستن"؛ جه نو اَمَن
ممدلی یم جه سربازی وگردست.
وگردستم، وگردستی، وگردست، وگردستیم، وگردستید، وگردستد
{فعل متعدی: واگرداندن}
شهرستان مبارکه
مبارکه شهرستان ایته جه شهرستانان اصفهان اوستان ایسه. جه کیشور ایران که اونه مرکز هم شهر مبارکه ایسه.
کیشوری تقسیمان
شهران: مباركه، دیزیچه، طالخونچه و کرکوند
شهر: زیباشهر
پروش بالا
پرورش بالا ایسم ایته جی روستاهان اطاقور دهستان ایسه ، لنگرود شهرستان مئن جی اوستان گیلان ، کیشور ایران.
کاسپي درىا
کاسپي درىا ىا کاسپي‌ئن ٚ درىا (اينگيليسي زوؤن ٚ جي: Caspian Sea) ایته درىاچه ايسه کي اۊن ٚ جه پيله‌تر، زيمي سر دينه ؤ هأن ٚ وأسي، اۊن-أ درىا دۊخانده. أ درىا پيلئکي ۳۷۱۰۰۰ کيلۊمتر مۊربع ايسه. أ درىاچه، هۊتؤ کي أن ٚ نام ٚ جه معلۊمه، باخي درىا ؤ اۊقىانۊسان-أ را نأره ؤ کلسيا جه رۊسيه ؤ نسا جه، ايران-أ فأرسه. أ درىا نسا ور، ایته مۊتمدن ٚ قؤم زيوش گۊدي، کاسپيئن نامي کي گيلکان ٚ مارقؤم محسۊب به.
أ درىا جولف جيگا، ۱۰۲۵ متر جولفی دأنه. اي درىاچهٰ درىا دخانن چؤن وختي کي رۊمي‌ئن فأرسه بؤن اي درىاچه لب ؤ اۊن ٚ آو-ه واچيشتن، بيدئن کي اين ٚ اؤ شۊر ايسه.
درىا نام
فردؤسي شاهنامه مئن هرجا کي أ درىا نام بأمؤ اۊنˇ نام (دریای گیلان) ذکر بۊبؤسته ؤ أن نشان دهه کي دوارسته‌أنه مئن أ درىا نام گیلان بۊ و أ لقب أمرأ دۊخانده بؤستي.
درىا نام دۊنىا سامانانˇ مئن
أ درىا نام ويشتر کشورانˇ مئن هۊ کاسپي درىا (caspian sea) ایسه ؤ ايرانˇ مئن اۊنˇ نام خزر ثبت بۊبؤسته کي گۊتن أ نام، أ درىا ره دۊرۊس نيه ؤ اۊنˇ أصلي نام کاسپي درىا ايسه، چؤن أ درىا قديمي ؤ أصلي ساکنان، کاسپیان بؤن. خزران ایته وحشي ؤ مۊهاجر قؤم ؤ ايته جه تۊرکانˇ طاىفه‌ئان بؤن کي چينˇ کلسيا ؤ مغۊلستانˇ بيابانˇ جه، کاسپي درىا ور ؤ قفقازˇ کلسيا-یه کۊچمال بۊگۊده بؤن ؤ هميشک ايرانئن ؤ گيلانئنˇ أمرأ دۊشمن بؤن. آخرپسي ني رۊسان اۊشان-أ قلمرؤ-یه فترکستد ؤ ويران-ه گۊدد ؤ اۊشان قؤم ني مؤنقرض-أ بؤسته.
آفريكانسˇ زوانˇ مئن "كاسپيس"، عربي سامانانˇ مئن ىا عربي زوانˇ مئن بحر قزوين (قزوين، کاسپينˇ عربي بۊبؤسته‌ ايسه)، كاتالانˇ زوانˇ مئن "كاسپيا"، دانماركي زوان "كاسپيسكه"، آلماني "كاسپيشز"، اينگيليسيˇ مئن "كاسپين"، اسپرانتؤ مئن "كاسپيو"، ايسپانيايی "كاسپيو"، اِستي زوان "كاسپيا"، فرانسوي "كاسپين"، پنجابي "كسپيئن"، پرتقالي "كاسپيو"، روماني "كاسپيكا"، قزاقي "كاسپين"، سومالي"كاسپين/قزوين"، اؤردۊ "بحيره قزوين"، رۊسي "كاسپين"، کۊردي "درياي قزوين"، گيلکي "كاسپي درىا"، مازندراني "دريای مازندران"، آذرباىجانˇ جؤمۊری "خزر"، تركيه "خزر"، ايران "خزر".
جۊغرافی
کاسپين، ايران (گيلان، مازندران ؤ گلستانˇ اۊستانان)، روسيه، آذرباىجانˇ جؤمۊري، ترکمنستان ؤ قزاقستانˇ مئن دؤراگوده نهأ.
شۊري
اۊ جيگايي کي تازه اؤ اۊ درىاچه دۊرۊن أىه، درىاچه اؤ کمتر شۊره تا باخي جيگایان. مثلا کاسپيئنˇ کلسيا واوينؤنˇ مئن، اؤ تازه‌تر ايسه ؤ کمتر شۊره. امّا ايرانˇ نزديکي، شۊري پۊره ؤ اؤِ تازگي کم.
دئبار
تخمين بزه بۊبؤ کي کاسپي دريا، ۳۰ ميليون سال عومر بۊگۊده دأنه ؤ ۵.۵ ميليون سال پيش، اي درىا خۊشکي-أ دؤراکۊده ؤ بۊبؤسته درىاچه.
هۊتؤ غار (بهشهرˇ نزديکی) مئن کشفياتی به دس بومؤ کي نشان دهه کي أن درىا دؤر ؤ بر، ۷۵۰۰۰ سال پيش آدم زيوش گودي.
قۊچان ٚ شأرستان
قوچان شهرستان ایته جه شهرستانان خراسان رضوی اوستان ایسه. جه کیشور ایران که اونه مرکز هم شهر قوچان ایسه.
کلور
کلور ایته شهر ایسه اردبیل اوستان دورون، جه کیشور ایران.
راديکال (آلبۊم)
راديکال شاهين نجفي نؤهؤمي ايستؤديؤيي آلبۊمه گه ۱۳۹۵ بهمن ما ۲۹ مؤنتشرأبؤ. شاهينˇ قؤلي اي آلبۊم ۱۲ته ترک دأنه، مۊلتي ژانره ؤ سبکˇ خاصي ندأنه. آهنگساز شاهين نجفي، ميکس ؤ مستر مجيد کاظمي، ترؤنه-سرا'ن شاهين نجفي ؤ مزدک نظافت ؤ اينˇ کاور چاکۊنکس اۊميد کشتکار ايسه. اي آلبۊمˇ زمت مجمۊعن ۴۹:۳۶ دئقه ايسه.
سربس
جرگه:مۊزيک جرگه:شاهين نجفي
نياسن
نیاسن ایسم ایته جی روستاهان سیارستاق ییلاقی دهستان ،رودسر شهرستان رحیم اباد بخش  ایسه اوستان گیلان مئن جی کیشور ایران.
سرکۊ سرا
سرکۊ سرا ايته جه چل شهيدˇ دهستانˇ رۊستایان جه توابع سخت‌سرˇ شأرستانˇ مرکزي بخش ايسه.
مردۊم ؤ زوان
سرکۊ سرا مردۊم گيلک ايسن ؤ اۊشانˇ زوان ني گيلکي ايسه.
جمعيت
براساس سال ۱۳۸۵ˇ سر ايشماردن، أ رۊستا جمعيت ۶۱ نفر (۱۵خانوار) ايسه.
بينالۊد ٚ شأرستان
طرقبه و شاندیز شهرستان ایته جه شهرستانان خراسان رضوی اوستان ایسه. جه کیشور ایران.
كوهساركنده
کوهسارکنده ایسم ایته روستا ایسه جه پی رجه دهستان ، نکاشهرستان مرکزی بخش جه اوستان مازندران ، شومال ایران مین.
سياه خانی
سیاه خانی ایسم ایته جی روستاهان دیلمان دهستان ،سیاکل شهرستان بخش دیلمان ایسه اوستان گیلان مئن جی کیشور ایران.
جسيدان
جسیدان ایسم ایته جی روستاهان گورکا دهستان ، آستانه شهرستان بخش مرکزی ایسه اوستان گیلان مئن جی کیشور ایران.
جرگه:أسسؤنه شأرستان ٚ رۊستایان
الان
الان ایسم ایته روستا ایسه جه خوشابر دهستان، رضوانشهر شهرستان جه اوستان گیلان ، شومال ایران مین.
چوشادستان
چوشادستان ایسم ایته جی روستاهان گورکا دهستان ، آستانه شهرستان بخش مرکزی ایسه اوستان گیلان مئن جی کیشور ایران.
جرگه:أسسؤنه شأرستان ٚ رۊستایان
گاليکش
گاليکش ايته جه ايران ٚ شأران، گۊلستان ٚ اۊستان ؤ گاليکش ٚ شأرستان ٚ مرکزي بخش توابع جه ايسه ؤ گاليکش ٚ شأرستان ٚ مرکز ني ايسه.
سربس
جرگه:گۊلستان ٚ اۊستان ٚ شأران
زيمي‌بۊن
جمعيت
براساس ۱۳۹۵ سال ٚ سر ايشماردن، أ رۊستا جمعيت ۱۳۷ نفر (۴۳خانوار) بۊ.
سربس
جرگه:تۊنکابؤن ٚ شأرستان ٚ رۊستایان
واكی كلا
واکی کلا ایسم ایته روستا ایسه جه بالاتجن دهستان قائمشهر شهرستان بخش مرکزی جه اوستان مازندران شومال ایران مین.
لپۊوندان
لپۊوندان ايتأ جه رۊستایان احمدسرگۊرابˇ دهستان جه توابع احمدسرگۊرابˇ بخش، شفتˇ شهرستان ؤ گيلانˇ اۊستان دۊرۊن ايسه.
جمعيت
براساس سال ۱۳۸۵ˇ سر ايشماردن، أ رۊستا جمعيت ۹۳۷ نفر (۲۲۲ خانوار) ايسه.
سرای دشت
سرای دشت ايته جه جند رۊبارˇ دهستانˇ رۊستایان جه توابع سخت‌سرˇ شأرستانˇ مرکزي بخش ايسه.
مردۊم ؤ زوان
سرای دشتˇ مردۊم گيلک ايسن ؤ اۊشانˇ زوان ني گيلکي ايسه.
جمعيت
براساس سال ۱۳۸۵ˇ سر ايشماردن، أ رۊستا جمعيت بيجيرتر جه سۊ ته خانوار ايسه.
سنگ ٚ زمات
بندانگشتی|إسکارا برئیˇ محوطه ، [[اسكاتلند دورون ، اۊرۊپا سنگˇ زمات شینه]] سنگˇ زمات ایتا تاریخی دوره ایسه کی آدمان اولین دفعأ وأستی سنگ أمرا دس ابزار چکودید. جوری ده شأ گوفتن اولین وسایلی کی انسان بتأنسته چکونه سنگ أمره بو. سنگˇ زماتˇ قدمت حدود دو ونیم میلیون سال پیش واگرده و تا پانصد سال پیش کی برنزˇ زمات شروع بوبوسته درازا بیگیفته. أ زمات مئن انسان جغرز سنگ بتأنسته فلزات کشف بوکونه و هتو بو کی سنگˇ زمات خاتمه بیگیفته. سنگˇ زمات مئن ، انسانˇ جمعیت رشد بوگوده و آدمان زمین دورون پخشا بوستید. أ زمات مئن بو کی زمین دورون هسأ آدمان (انسان مدرن) ، نئاندرتالˇ انسان جای بیگیفته و بعنوان گونه غالب و برتر شناس بوبو. سنگˇ زمات سه تا موختلفه دوره و خالˇ دأره. أ سه خالˇ نام ، قدیمی سنگˇ زمات (Paleolithic) – میانی سنگˇ زمات (Mesolithic) – تازه سنگˇ زمات (Neolithic) ایسه. تفاوت و ویژگی أ سه دوره تکامل و پیشرفتˇ دس ابزار و آدمˇ چم ایسه کی أ سه دوره دورون بوجود بومو.
دوتا دوره اولی انسان ، شکارˇ چم واموخته و جانوران دونبال و شکار گودی. أ زمات مئن انسان بیابانگرد و صارامج بو و شکار گودن و میوه أمره خو شیکم سیرا گودی. سگ اولین جانورانی بو کی انسان بتأنسته اونه اهلی بوکونه و واموجه. سگ ، انسان وأستی جانور مفیدی بو و همه جا اونه یار و یاور بوبوسته. سگ ، شکار دورون انسان یاور دیهی و جانوران وحشی جولو و موقع خطر انسان جه محافظت گودی و هتویی انسان وأستی ایتا همدم و دوست بوبوسته. انسان تازه سنگˇ زمات (Neolithic) مئن کشاورزی و دامپروری چم واموخته و بتأنسته ابزاران ویشتر و پیچیده تر چکونه. أ زمات مئن انسان یکجانشین بوبوسته و چند خانه و جرگه مئن زندگی گودی. هتویی بو کی آدمانˇ اولین اجتماع و کوگا (قبیله) شکل بیگیفته کی تا هسأ بمانسته. إسکارا برئی ، اؤرکنی جزیره مئن ، ایتا باستانی محوطه ، سنگˇ زمات شین ایسه کی ایتا نمونه کامل جه اؤ زمات زندگی خوجیر نیشان دیهه.
قدیمی سنگˇ زمات
بندانگشتی|ایتا سنگˇ زمات تاتایی ، لاسکو غار فرانسه مئن قدیمی سنگˇ زمات دوره (Paleolithic)، اولین و قدیمی ترین دوره جه سنگ زمات ایسه کی مصادف بو یخبندانˇ زمات أمره. أ دوره مئن ، آدمان کوچی جرگه مئن زندگی گودید و صارامج بید. أ زمات مئن ویشتر زمین یخ بزه بو و نسبت به هسأ ، زيميˇ شرایط متفاوت دأشتی. دمای میانگین بجیرتر و زيمي سردتر بو. سنگˇ زمات مئن ، آدمان پیله پستانداران مامۊت ، گامیش و گوزن مأنستن شکار گودید. اواخر أ دوره بو کی آدمان بتأنستید خوجیر سنگی ابزاران چکونید. شکارˇ چم خوروم واموختید و گروهی و دسته ای پیله جانوران شکار گودید. اواخر أ دوره بو کی آدمانˇ خوراک متنوع تر بوبوسته. جه أ دوره پور جانوارانˇ خاش و سنگی ابزاران کشف بوبوسته. حدود ۱۴۰۰۰ سال پیش ، آب و هوا گرم تر بوبوسته. زمینˇ یخ کم بوبو و شروع به آبا بوستن بوگوده. آب و هوا تغییر باعث بوبو کی پور جه جانوران ، یخبندانˇ زماتˇ اواخر مئن منقرض بیبید. گرما باعث بوبو کی موختلفه گیاهان و درختان روشد بوکونید. اولین تمدن و آدمانˇ اجتماع خاور نزدیک ، دو روبار میانی مئن شکل بیگیفته کی هسأ اونه نام حاصلخیزˇ هلال دوخانید. گرمای هوا باعث بوبو کی أ منطقه دورون أولین دفعأ وأستی گندم و جو بصورت خودرو و وحشی زمین سر بوجور بایه. آدمی وختی کشاورزی چم واموخته و بتأنسته گیاهان بذر نشأ بوکونه ، اوشانه زندگی گودنˇ داب عوضا بوسته و بطوری کی شأ گوفتن انسان ، صارامجی دیمه بنأ و یکجانشین بوبوسته. ایتا ویژگی أ دوره پیدا بوستن قاره‌ٰن ایسه. وختی زمین گرمتر و یخان زمین سر شروع به آبا بوستن بوگوده. آبˇ دریا سطح بوجور بومو و اقیانوسان بوجود بوموئید. پوسته زمین حرکت وأستی نی باعث بوبو کی زمینˇ خشکی ئن (قاره‌ٰن) جه هم دورا بید و قاره‌ٰن سیوا بوبوستید. هنه وأستی مردوم مئن فاصله بوجود بومو. أ فاصله باعث بوبو تفاوت روش زندگی گودن بوبو و مردومˇ داب و کشاورزی چم ، قاره آسیا و کلسيايي آمريکا دورون بطور کامل متفاوت ببه.
قدیمی سنگˇ زمات دوره یا (Paleolithic) ، تا بیست هیزار تا ده هیزار سال پیش ادامه دأشتی. سنگˇ زمات دوره همه جا یکسان نوبو و اونه زمات هرته قاره دورون متفاوت بو. اۊرۊپا نسبت به آسیا ، سنگˇ زمات دوره متفاوتی دأشتی. حدود سالان چیهارصد تا دیویست هیزار دورون پيله بريتانيا جزیره به اۊرۊپا قاره دوچوکسته بو و هنوز ایتا جزیره نوبوسته بو. دانمارک و بریتانیا همساده بید و اوشانه میان ایتا سل و چل بیگیفته صارا وجود دأشتی کی حدود ۷۵۰۰ سال پیش آب جیر بوشو و اوشانه میانی فاصله بوجود بومو و هتویی بو کی بریتانیا ایتا جزیره بوبوسته. أ زمات موختلفه نژادˇ انسانان زمین رو زندگی گودید. ولی فقط هسأ انسان یا مدرنˇ انسان یا خردمندˇ انسان زمین رو دوام باورده و اونه نتاج تا هسأ زمین رو زندگی گودن دأرید و موختلفه نژادˇ انسانان همه تان نابود و منقرض بوبوستید. هسأ انسان یا مدرنˇ انسان بصورت گروهی زندگی گودی و اونه فعالیت اجتماعی اواخر سنگˇ زمات مئن ویشترا بوسته. مرداکان گروهی شکار گودید و خوشانه جرگه و کوگا خوراک تامین گودید. جغرز سنگ ، آدمی تأنستی چوب و جانورانˇ خاش أمره دس ابزار چکونه. جانورانˇ پوست أمره چرم و درختانˇ ولگ أمره الیاف چکوده. اواخر أ دوره بو کی زوان اختراع بوبوسته و آدمی گب زئن أمره بختر بتأنسته خو اطرافیان أمره ارتباط بدأره. زوان باعث بوبو کی آدمی خو تفکر ، نیاز و هرچه کی ناجه دأره بختر بیان بوکونه و دنیا ویشتر واموجه و بشناسه. هونر ، مذهب و اۊستۊره اولین دفعأ وأستی شکل بیگیفته. دیواری نقاشی غار لاسکو فرانسه مئن جانوران و شکم دار زناکان جه تا هسأ بمانسته کی انسان اولیه باور و مذهب نیشان دیهه.
میانی سنگˇ زمات
میانی سنگˇ زمات دوره (Mesolithic) ، دوره میانی سنگˇ زمات ایسه. أ دوره ، قدیمی سنگˇ زمات پسی آغازا بوسته. أ دوره مئن نسبت به قبل ، انسانˇ مهارت ویشترا بوسته و سنگی ابزاران متنوع و خوجیرتر چکوده. ایتا ویژگی منحصربفرد أ دوره صیقل کاری بو. میانی سنگˇ زمات ، انسان صیقل کاری چم واموخته و سنگه مهارت ویشتری أمره بتاشته و صیقل کاری أمره به جزئیات ویشتر توجه بوگوده. پور دس ابزار و انواع سنگی چاقو و تیغ أ دوره مئن نی پیدا بوبو کی نیشان دیهه چاقو و شکار ابزار أ دوره مئن نسبت به قبل کامل تر بوبوسته بو. میانی سنگˇ زمات اولین دفعا وأستی انسان چاقو و تیغ رو شیار و دندانه چکوده کی نیشان دیهه کی بختر تأنستی خو دوشمن و یا خو شکار دشکن بده. بطور کلی شأ گوفتن کی شکارچی میانی سنگˇ زمات نسبت به قدیمی سنگˇ زماتˇ شکارچی ماهرتر و موفق تر بو و اونه خوراک و جیره متنوع و زیادتر بوبوسته بو. أ دوره مئن بو کی انسان ماهیگیری و قایق فورانئنˇ چم آشنا بوبوسته. ایتا مورد ده شأ اشاره گودن کی میانی سنگˇ زمات مشرق زمینˇ داب و تمدن پور پیشرفته دأشتی و آسیا مئن نسبت به اوروپا ، میانی سنگˇ زمات دوره جولوتر بو.
میانی سنگˇ زمات به یازده هیزار سال پیش واگرده و أ دوره مئن یخبندانˇ زمات خاتمه بیگفته و زمینˇ آب و هوا تغییر بوگوده. آب و هوا تغییر باعث بوبو کی محیط زیست و جانوران و گیاهان نی تغییر بوکونه. هنه وأستی انسان وادار بوبو کی خو روش زندگی تغییر بده. انسان ، میانی سنگˇ زمات دورون فقط شکارچی و مصرف کننده نوبو و واموخته بو کی آذوقه جمعا کونه و کشاورزی أمره آشنا بوبوسته. یخبندانˇ زمات دورون منابع غذایی (گیاهی) ، آدمی ره کمتر دس فأرس بو و ویشتر شکار وابسته بو. اما میانی سنگˇ دوره مئن کی زمین گرم ترا بوسته ، امکان رشد گیاهان فراهم بوبو. أ زمات مئن زمین گرمتر بوبوسته و چراگاه و مرتع بوجود بومو. آدمی اولین دفعا غلات بصورت وحشی و خودرو بدس باورده و نم نمی کشت غلات شروع بوگوده. هنه وأستی آدمی بتأنسته باخی چهارپایان واموجه و اهلی بوکونه. دامداری و کشاورزی باعث بوبو آدمان رفتار و کردوکار اجتماعی تر ببه چون نیاز به یاور وکمک و دیگران ایله جار دأشتی. میانی سنگˇ زمات ایتا پاچ دوره بو کی فقط پینج هیزار سال طول بکشه اما ایتا دوره حیاتی و موهم بو. أ زمات مئن ، آب و هوا تغییرات ، انسان سرنوشت رو خوروم تأثیر بنأ کی باعث بوبو کی پیشرفت و ادامه زندگی آدمان وأسی فراهم ببه.
اهلی گودن و کشاورزی دوتا پیله اختراع بو کی انسان زندگی رو پور تاثیر دأشتی. بدون أ دو مورد امکان ادامه زندگی آدمان وأستی ممکن نوبو. جغرز أن ، اهلی گودن جانوران و کشاورزی به هم وابسته نی بید. انسان ، کشاورزی دورون جانوران به کار بیگیفته و کاشت غلات أمره ، خوشانه خوراکˇ دام تامین بوگوده. انسان ، أ دوره مئن کار گروهی و تقسیم وظایف یاد بیگیته. اولین دفعأ وأستی بو کی آدمی ایده انبار و ذخیره گودن آشنا بوبوسته و به آینده نگری و خو عاقبت کار فکر بوگوده. انسان زمین و خو محیط اطراف بطور عمد تغییر بوجود باورده تا زمین کارایی ویشتر ببه. أ جور تفکر و ویر ، سابقه دوران مئن وجود نأشتی و میانی سنگˇ زمات انسان دورون بوجود بومو.
میانی سنگˇ زمات دورون، انسان مدیریت زمین شروع بوگوده، بطور عمد سل و مردابان خشک گودی. تبر أمره داران واوئی و یا جنگلان بل زئی تا زمین صاف و هموار بوکونه و چوب أمره کومه و لوتکا چکودی. روخان سر نی آببند و سد زئی. انسان أ دوره مئن کوچدانه و ریزه ابزاران جه سنگ و خاش چکوده. دانشمندان نظر هنه کی أشان اولی میغ و ابزار اتصال ایسید کی آدمی بکار ببرده. أ دوره مئن ، ترکیبی دس ابزار چوب و سنگ و خاش و شاخ امره چکوده بوبو. میانی سنگˇ زمات دورون پور چوکوش ، چاقو ، تیغ ، پیشدار ، میکال ، قارماق و... کشف بوبوسته. انسان میانی سنگˇ زمات مئن ، اولین دفعأ وأستی زمین سر راغ و روخان سر پورد چگودن چم یاد بیگیفته و اونه آمون و شئون امن و راحت تر بوبوسته. اواخر میانی سنگی مئن بو کی خمئرˇ چم (سفالگری) اختراع بوبوسته. اما محدود بو و تا تازه سنگˇ زمات دورون رونق نییگفته.
تازه سنگˇ زمات
تازه سنگی زمات (Mesolithic)کشاورزی انقلاب أمره مصادف بو. کشاورزی پور تاثیر انسانˇ زندگی رو دأشتی و ایتا تازه مرحله بوجود باورده کی انسان آخربسر ایتا صارا مئن زندگی بوگوده. انسان اولین دفعأ وأستی حاصلخیزˇ هلال ، دو روخان میانی (هسأ عراق) مئن کشاورزی بوگوده. کشاورزی باعث بوبو کی انسان کوچ گودن دیمه بنا و یکجانشین بوبوسته و نیاز به کار گروهی و همکاری احساس بوگوده. هنه وأستی نوسنگی زمات مئن اولین اجتماع و به اصطلاح جامعه شکل بیگیفته. انقلاب کشاورزی ایتا نظریه و اصطلاح بو اولین دفعأ سال ۱۹۳۵ ایتا اؤسترالیایی باستانشناس و انسانشناس بنام گؤردؤن چایلد مطرح بوگوده. بطور کلی کشاورزی انقلاب دوره بو کی انسان کشاورزی و دامداری شروع بوگوده و خودشه خورد و خوراک و تامین خوراک دام وأستی نی گیاهان کشت بوگوده. أ دوره مئن انسان خانه چگوده. انقلاب کشاورزی باعث بوبو کی انسان زندگی نسبت به اونه نتاج تغییر بوکونه و نسبت به سابقه زمات متفاوت ببه. بطور کلی شأ گوفتن کی کشاورزی انقلاب ، نوسنگی زمات آغاز بو و أ دوره نسبت با دوره'ن قبلی متمایز بوبوسته.
شروع تاریخ کشاورزی ، دونیا مئن همه جا یکسان نوبو. هنه وأستی نوسنگی زماتˇ شروع ، تاریخ مشخصی نأره و هر ته منطقه مئن متفاوت ایسه. قدیمی ترین منطقه کی کشاورزی قدمت شناخته بوبوسته آسیا آفتابنشستˇ سمت ، خاورمیانه مئن ایسه کی کشاورزی قدمت به ۹۰۰۰ هیزار سال میلاد پیش واگرده. باستانشناسی تایید کونه کی هفت هیزار سال میلاد پیش ، اوروپا خورتاب مئن ، حدود ۵۵۰۰ سال میلاد پیش میانی و نسایی اوروپا مئن ، حدود ۴۰۰۰ سال میلاد پیش اوروپا کلسیا مئن ، کشاورزی رواج بیگیفته. تازه سنگی زمات ، آسیا خورتابˇ قدمت بین ۶۰۰۰ تا ۲۰۰۰ میلاد پیش واگرده. باستانشانی واموج(تحقیق) نیشان دیهه کی بج هفت هیزار سال میلاد پیش ، چین مئن نشا بوبوسته. سفال و کوزه چکودن تازه سنگی زمات مئن بوجود بومو. سفال و کوزه چکودنˇ چم ، کشاورزی پسی رواج بیگیفته. دانشمندان باور دأرید کی رواج و پیشرفت کشاورزی باعث تنوع مواد خوراکی بوبوسته و انسان نیاز به موختلفه ظرفان ،آشپجی و نهگداری خوراک وأستی احساس بوگوده. هن ایتا دیدگاه عمومی ایسه کی جه اواخر قرن نوزدهم میلادی مئن بوجود بومو و علت سفال و کوزه چکودنˇ اختراع نیشان دیهه. اما أ مئن ایتا استثنا نی وجود دأره. ژاپؤن مئن باستان شناسان ایتا سفال واموجئید کی اونه قدمت حدود سالانی واگرده کی اؤ زمات مئن هنوز ژاپؤن مئن کشاورزی داب نوبو. هنه وأستی شأ گوفتن کی ژاپؤن مئن سفالگری ، کشاورزیی پسی شروع بوبو.
کته سر
کته سر ایته جه گيلان ٚ رۊستايان، خۊمام ٚ شأرستان ٚ مرکزي بخش ؤ کته سر ٚ دهستان ٚ توابع جه ایسه. أ رۊستا کته سر ٚ دهستان ٚ مرکز ايسه.
احسان الله خان دۊستدار
بندانگشتی|چپ احسان الله خان دۊستدار (۱۲۶۳ ه.ش، ساري - ۱۵۱۲ آول ما ۵، مؤسکؤ) يکته انقلابي سياستمدار بۊ.
سنگ ٚ زمات
تازه سنگˇ زمات
اواخر تازه سنگی زمات مئن ، انسان فلزات أمره آشنا بوبوسته. اولین فلزاتی کی انسان کشف بوگوده مس و قلع بو. انسان بتأنسته اوشانه کارکرد و ویژگی بشناسه و اوشانه ترکیب بوکونه. أ زمات به کالکولیتیک زمات (Chalcolithic) معروف ایسه کی پایان سنگی زمات دوره و ورود به برنز زمات دورون ایسه. أ دوره مئن انسان فلزات آبا گودن و ریخته گری چم واموخته و به تدریج سنگی ابزاران دیمه بنأ و فلزی ابزاران چکوده. انسان بتأنسته مس و قلع ترکیب جه برنز چکونه. چون برنز ایتا فلز قویتر نسب به مس بو و کارایی بیشتری دأشتی و شکار و جنگستن دورون برنزی سلاحان نسبت به مناسبتر و بختر بو. هنه وأستی انسان ویشتر خو ابزاران برنز جه چکودی و سنگ خو اهمیت جه دس بدأ. هتویی بو کی سنگˇ زمات خاتمه بیگیفته و ایتا تازه دوره بنام برنز ˇ زمات شروع بوبو.
کته سر
جمعيت
براساس ۱۳۸۵ سال ٚ سر ايشماردن، أ رۊستا جمعيت ۹۸۱ نفر (۳۱۲خانوار) بۊ.
سنگ ٚ زمات
دس ابزار
بندانگشتی|اؤلدوانی سنگی ساطور ، دو میلیون سال قدمت أمره. [[آفریقا مئن واموجسته بوبو.]] مردوم اولین دفعأ وأستی سنگˇ زمات دوره مئن بتأنسته خؤمئرˇ چم (سفالگری و گوزه گری) واموجه. و خؤمئرˇ ظرفان دورون خوراک چکونه. قدیمیترین خمئری که باستانشناسان بتأنستید تا هسأ واموجید ژاپؤن مئن بو کی اونه قدمت ۱۶۵۰۰ پیش واگرده. مردوم خوراک ، سنگˇ زمات دوره مئن نسبت به دوره و اوشانه جوغرافیایی موقعیت تفاوت دأشتی. سنگی چوکوش ، ویشترین دس ابزاری ایسه کی سنگˇ زمات دوره جه یافت بوبوسته. باخی چوکوشان نی یافت بوبوسته کی اوشانه لبه تیج ایسه. ماقبل تارئخˇ آدمان ، چوکوش جه ، شکار گودن ، ایشکانئن ، واوئن ، آسیاب گودن و... ایستفاده گودید. قدیمی ترین سنگی چوکوشان کی تا هسأ به یادگار بمانسته ، دو میلیون سال پیش شین ایسه و سال ۱۹۳۰ مئن تانزانیا دورون پیدا بوبوسته. دانشمندان أ سنگی چوکوشان به نام اؤلدوانی دوخانید کی محل و جیگا نامی ایسه کی أ سنگان بتأنستید یافت بوکونید. اؤلدوانی سنگی چوکوشان ، قدیمی ترین ابزاری ایسه کی آدمی موفق بوبو چکونه. هتویی بو کی اؤلدوانی سنگی چوکوش أمره ، صنعتˇ تارئخ آغازا بوسته.
احسان الله خان دۊستدار
اۊن گيلانˇ جؤمۊري مئن بلشويکˇ جناحˇ رهبر بۊ ؤ مشرۊطه مئنˇ مؤجاهدينˇ جرگه مئن ايسأبۊ وختي گه سال ۱۲۸۸ ه.ش بۊشؤن تهرانه گيتن ئبه. اۊنˇپسي بۊشؤ کمیتهٔ مجازاتˇ مئن ؤ بأزين بۊرۊته بۊشؤ گیلان ؤ اؤکتؤبرˇ انقلابˇ زمت بۊشؤ ميرزا کۊچي خانˇ ورجه.
سنگ ٚ زمات
جانورانˇ واموجئن
اولین دفعأ وأستی باخی جانورانی کی انسان شکار گودی و اونه گوشت مصرف گودی بتأنسته اهلی بوکونه. خوک درواقع هؤ کله خوک و گزار جه بو کی انسان بتأنسته واموجه و اهلی بوکونه. اولین دفعأ بو کی بۊز ، ایران مئن اهلی بوبوسته. جانوران تأنستید کشاورزی و بارکشی رو انسان یاور بدید و سختی کاران ، انسان وأستی آسان بوگودید. انسان تأنستی جانوران گوشت و شیر استفاده و خو رژیم غذایی متنوع بوگوده. اما جانوران اهلی بوستن عواقب نی دأشتی. باخی جانوران بیماری ، آبله ، آنفولانزا و سرخک مأنستن به انسان سرایت بوگوده.
احسان الله خان دۊستدار
وختي شؤروي اترش بمأن انزلي، حزب کؤمؤنيستˇ ايرانˇ همرأ همکاري بۊده ؤ سراخره ميرزا کۊچي خانˇ همرأ اختلاف پيش بأرده ؤ اي اختلاف اؤره' فرسئه کي بلشويکˇ جناح کۊدتا بۊدن ؤ ميرزا بۊشؤ فؤمناتˇ جنگل ؤ جؤمۊري دکته بلشويکؤنˇ دس ؤ احسان الله خان بۊبؤ جؤمۊري رئيس.
سنگ ٚ زمات
گیلان مئن
گیلانˇ تارئخ ، سنگˇ زمات مئن ، خوروم شناخته نوبوسته و تا هسأ پور اطلاعات جه انسانˇ نیشانه و آثار جه سنگˇ زمات بدس نومو. هنه شأ گوفتن کی یخبندانˇ زمات پسی ، گیلانˇ جلگه آب جیر بو و پور سالان دوارسته کی آبˇ سطح بجیر بایه و گیلانˇ جلگه بوجود بومو. حدود ده هیزار سال پیش هیرکانی دامؤن بوجود بومو. اما گیلانˇ جلگه خوروم شرایط زندگی انسان وأستی نأشتی. اؤ زمات مئن گیلانˇ جلگه سراسر چوله آب (باتلاق) مئن بو. جنگلˇ پهنه انبوه ، مرطوب و سل بیگیفته بو. ویشتر سال مئن وارش وارستی. بطور کلی شأ گوفتن کی قدیمی سنگˇ زمات مئن ، انسانˇ قوت و دس ابراز محدود بو و آمادگی هنه نأشتی کی گیلانˇ صارا مئن زندگی بوکونه. میانی سنگˇ زمات (Mesolithic) و تازه سنگˇ زمات (Neolithic) شأ گوفتن کی شرایط و امکان انسانˇ حضور ، گیلان مئن بختر بوبوسته بو. باستانشناسان بتأنستید چند تا تمدن و انسانˇ نیشانه جه گیلانˇ اطراف واموجید. هن نیشان دیهه کی میانی سنگˇ زمات ، گیلانˇ اطراف ، قزوين مأنستن انسان زندگی گودی و أ احتمال وجود دأره کی اولین دفعأ وأستی انسان ، گیلانˇ صارا مئن پا بنأبی. بطور کلی گیلانˇ آب وهوا دوخاله ، جلگه و کوهپایه ای ایسه. گیلانˇ جلگه آب و هوا زندگی گودن وأستی مناسب نوبو اما گیلانˇ کوهپایه دورون شرایط بختر بو. اولین آثار یافت بوبوسته نی نیشان دیهه کی اولین حضور انسان گیلانˇ صارا مئن ، کوهپایه دورون بو. هنه شأ اضافه گودن کی اگر سنگˇ زمات مئن انسان ، گیلانˇ جلگه مئن زندگی گودی بعلت رطوبت و وارش و شرایط خاص آب و هوایی احتمال بقای آثار باستانی کمتر ایسه. هنه وأستی امکان اظهارنظر قطعی وجود نأره. اما گیلانˇ کوهپایه مئن ، شرایط متفاوت ایسه و تا هسأ چهار تا تمدن باستانی گیلان مئن پیدا بوبوسته کی اوشانه قدمت به تازه سنگˇ زمات فأرسه. أ چهار تا باستانی جیگا عمارلو ، رستم آباد ، سی پورد و غار رشی نام دأرید.
احسان الله خان دۊستدار
۱۴۹۵ ديلمي پئيزˇ مئن، جؤمۊري دشکسه پسي، بۊرۊته شؤروي آذربایجان ؤ دئه ایرانه ونگرسه. سراخره، استالينˇ تصفیه'نˇ مئن اعدام بۊبؤ.
جرگه:جنگلˇ انقلاب جرگه:گیلانˇ جؤمۊري جرگه:ساري سیاستمدارؤن جرگه:ایرانˇ کؤمؤنیستؤن
لاقان
لاقان ايتأ جه رۊستایان جیرده دهستان جه توابع شفتˇ شهرستانˇ مرکزي بخش ؤ گيلانˇ اۊستان دۊرۊن ايسه.
جمعيت
براساس سال ۱۳۸۵ˇ سر ايشماردن، أ رۊستا جمعيت ۴۶۰ نفر (۱۲۳ خانوار) ايسه.
دودده
دودده ایسمه ایته روستا ایسه تالش چوبر دهستان مئن ، تالش شهرستان جی اوستان گیلان.
خرکاره
(xarkârə) ایته پیلˇبوشقاب کی تنه برنجی، مرسی، ... ببه و شه اونه میان ماهی، سیرابیج، ... بیشتن؛ تیان
مزقؤن‌وزار
بندانگشتی|مزقؤن ٚ خواص، آن والٚىر-کاستر ٚ بکشئر، ۱۷۷۰. اي نقاشي استيل-لایف ٚ سبک ٚ جي هيسه گه أنواعي‌ فرانسوي برؤک ٚ سازؤن ٚ جي ترسيم کۊنه؛ طبيعي بۊق، مؤتقاطع فلۊت، ميۊزت، پاردسس دئه وایؤل أ لۊت ٚ مۊسؤن. مزقؤن‌وزار یا ساز دزگایي هيسه گه چاؤدن یا مۊنطبق بۊنه مۊزئکال صدا درهأوردن ٚ ره. أزأکئه هرته شئی گه صدا تؤليد گۊد تۊنسه‌بۊن شأنه اۊن-ه مزقؤن‌وزار دؤنسن—هدف ٚ جي هيسه گه اۊ شئی یته خاص ٚ مزقؤن‌وزار وکنه. کسي گه مزقؤن‌وزار-ه بزنه یا بنٚواجه مزقؤنچي دؤخؤندن بۊنه. مزقؤن‌وزارؤن ٚ قدمت وگردنه اينساني فرهنگ ٚ سرأگير-ه. أوليه مزقؤن‌وزارؤن مۊمکنه بأضي تشريفات ٚ مئن کارأیتن بؤبؤبي مثلاً بۊق شکار ٚ مئن مؤفقابؤپسي یا طبل مذهبي مراسم ٚ مئن. فرهنگؤن نهایتاً ملؤدئن ٚ ترکيب أ عملکرد-ه سرگرمي ره تؤسعه بدأن. سازؤن همپا تکنؤلؤجئن ٚ دگردش ٚ أرأ هأگرسن.
قدمت أ مبدأ أوولي دزگا جي گه مزقؤن‌وزار تلقي بؤبۊن، مؤرد ٚ مۊناشقه هيسه. قديمي‌تري شئی گه یه پأره هامۊتنکسؤن مزقؤن‌وزار ٚ عۊنوؤن ٚ جي ارجاع دنن ساده فلۊت هيسه گه ۵۰,۰۰۰ تا ۶۰,۰۰۰ سال دئباره دأره. هيته‌ني یته جرگه‌ مؤحققؤن ٚ جي أوليه فلۊتؤن ٚ قدمت-ه حؤدۊد ٚ ۴۰,۰۰۰ سال دؤنن. به هرحال مورخؤن ٚ ويشتري مؤتقدن یته مۊشخص ٚ زمت مزقؤن‌وزار ٚ هأساجش ٚ ره تأیین گۊد نشأنه، ايندؤني گه پۊر أوليه سازؤن حأیوانات ٚ پۊس، خاش بأني چۊ یأ باخي غیر ٚ مؤنين مواد ٚ جي چاؤدن بؤن. بندانگشتی|Divje Babe flute، اي فلۊت اسلوؤني مئن پیدا وابه گه ۵۰ تا ۶۰ هيزار سال قدمت دأره یأ دۊنیا ٚ قديمه‌تري یأته‌بؤ مزقؤن‌وزار هيسه. مزقؤن‌وزارؤن پۊر دۊنیا ٚ آدم-دؤبؤ مناطق ٚ مئن مؤستقل‌بؤ جؤنأیتن. ولي هأندرن تمددۊنؤن ٚ ايرتباط کسن ٚ همرأ مۊنجرابؤ گه ويشتر خۊ مبدأ ٚ جي ٚ دۊر ٚ شرؤن ٚ مئن توأتۊند دپيچن أ سازگار بؤبۊن. کلاسيک-پسي زمت، بین النهرین ٚ سازؤن شرقي نسا-آسيا ٚ دریایي مناطق ٚ مئن دؤبؤن أ اۊرۊپایئن مزقؤن‌وزارؤني نوأتن گه اۊشؤن ٚ منشأ کلسا-آفريقا ٚ مئن بؤ. تؤسعه ٚ روال آمريکا'ن ٚ مئن أمما لس‌تر بؤ، با اين حال کلسا یأ مئن أ نسا آمريکا مۊشترک ٚ سازؤني دأشتن. بندانگشتی|[[نقاره و سؤرنا، گیلکؤنˇ شی.]] تا ۱۴۰۰ ميلادي مزقؤن‌وزارن ٚ تؤسعه خلي شرؤن ٚ مئن کۊندأکته‌ بؤ یأ اۊن ٚ تأد خۊرخؤس ٚ مئن ترقي بؤگۊد. مزقؤن ٚ کلاسيک أ رؤمانتيک ٚ زمت ٚ طی گه تقريب‌وري ۱۷۵۰ تا ۱۹۰۰ ٚ ميلادي طۊل دکشئه، پۊر مزقؤن‌وزار چاؤدن أ تؤسعه بيأتن. وختي گه سۊننتي سازؤن ٚ هأگردش ۲۰ؤمي قرن ٚ سرأگير ٚ مئن کۊند دکته بؤ، ئلکترسيته ٚ وتينش ٚ دؤني ئلکتريک سازؤن  ٚ چاکۊنش بۊنه بگيت. ئلکتريک گيتار أ سينث‌سایزر أ تئرٚمين ٚ مۊسؤنچي سازؤن. بندانگشتی|کارؤلينا ئىک، تئرٚمين زأدؤبؤ. تئرٚمين مزقؤن‌وزاري هيسه گه رۊس ٚ فيزئکدؤن لئؤن تئرٚمين اۊن-ه اختراع بؤده. مزقؤن‌وزارؤن-ه جرگه‌دبۊد گۊدن خؤره یته رشته هيسه یأ پۊر جرگه‌دبۊدي سيستمؤن، دوأرسه سالؤن ٚ طی مطرح بؤبؤ نأن. مزقؤن‌وزارؤن خۊ صؤتي بؤرد أ چاگۊدأر ٚ ترکيب أ سایز أ نخش أ باخي چيزؤن ٚ جي جرگه‌دبۊد بؤ تۊنن. معهذا رایج‌ترين آکادميک متد، هؤرن‌بؤستل—زاکس، شيوه‌یي گه مزقؤن‌وزار اۊن ٚ جي صدا چاؤنه، مد ٚ نظر قرار دنه. مزقؤن‌وزارؤن ٚ مۊطالعه دؤنشگا مئن ؤرگٚنالجي یا ساز‌شينأسي دؤخؤندن بۊنه.
بريجان
بریجان ایسم ایته روستا ایسه جه پی رجه دهستان ، نکاشهرستان مرکزی بخش جه اوستان مازندران ، شومال ایران مین.
كوراييم
کوراییم ایته شهر ایسه نیر شهرستان مئن. اردبیل اوستان دورون، جه کیشور ایران.
حويق
حويق ايته جه گيلان ٚ اۊستان ٚ شأران، تالش ٚ شأرستان ؤ حويق ٚ بخش ٚ مئن ايسه. أ شأر حويق ٚ بخش ٚ مرکز ايسه.
جمعیت
۱۳۹۵ شمسي سال ٚ سرايشماردن ٚ أساس ٚ سر، حويق ٚ جمعيت ۴,۲۶۱ نفر بۊ.
زوان
حويق ٚ مردۊم ويشتر تالش ايسد ؤ اۊشان ٚ زوان ني تالشي ايسه.
سربس
اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، تهران ۱۳۸۳خ.
جرگه:گيلان ٚ شأران
کاشمر ٚ شأرستان
کاشمر شهرستان ایته جه شهرستانان خراسان رضوی اوستان ایسه. جه کیشور ایران که اونه مرکز هم شهر کاشمر ایسه.
لؤري زوؤن
سربس
جرگه:زوان
مايستان پائين
مایستان پایین ایسم ایته جی روستاهان سیارستاق ییلاقی دهستان ،رودسر شهرستان رحیم اباد بخش  ایسه اوستان گیلان مئن جی کیشور ایران.
ليه
لیه ایسم ایته جی روستاهان دیلمان دهستان ،سیاکل شهرستان بخش دیلمان ایسه اوستان گیلان مئن جی کیشور ایران.
ماديان گوابر
مادیان گوابر ایسم ایته جی روستاهان اطاقور دهستان ایسه ، لنگرود شهرستان مئن جی اوستان گیلان ، کیشور ایران.
اوجی تالار
اوجی تالار ایسم ایته روستا ایسه جه بالاتجن دهستان قائمشهر شهرستان بخش مرکزی جه اوستان مازندران شومال ایران مین.
تاكر
تاکر ایسم ایته روستا ایسه جه تتارستاق دهستان ، نورشهرستان بلده بخش جه اوستان مازندران ، شومال ایران مین.
مريخ
بندانگشتی|چپ|300px|مريخ ٚ أبعاد [[زيمي ورجه]] مريخ (نماد: ) خۊري منظۊمه چارؤمي سىاره ايسه کي خۊري منظۊمه مداران ٚ مئن زيمي پسي نهأ. مريخ ٚ مدار زيمي جه طۊلاني‌تر ؤ اۊن ٚ گردسن ٚ سۊرعت ني زيمي جه کمتر ايسه. هر ايته وار مريخ ٚ گردسن خۊر ٚ دؤر ۶۸۷ ته زيمي رۊج ٚ أندر طۊل کشه ؤ اۊن ٚ ايته کامل ٚ رۊج ني ۲۴ ساعت ؤ ۳۷ دئقه ايسه کي تقريبا زيمي-أ مأنه ؤ ايبچه طۊلاني‌تره.
مريخ ٚ قؤطر زيمي اي دۊوؤم ٚ قؤطر ٚ أندر ؤ ۶,۷۹۰ کيلۊمتر ايسه. (زيمي قؤطر: ۱۲,۷۵۶ کيلۊمتر).
سۊيي کي خۊر ٚ جه مريخ-أ رسه نصف سۊيي ايسه کي زيمي خۊر ٚ جه گيره، ولي مريخ ٚ رۊج زيمي جه چل دئقه ويشتره ؤ نۊر ؤ سۊ مريخ ٚ دۊرۊن زيمي زمستان-أ مأنه ؤ هأن ٚ وأسي واش ؤ دار تانه گۊلخانه دۊرۊن اۊیه روشد بۊکۊنه. مريخ ٚ دۊرۊن زيمي مأنستن هر سال چن ته فصل دأره چؤن اۊن ٚ محور °۲۴ درجه کج ايسه، ولي اۊن ٚ سالان تقريبا زيمي دۊ ته سال ٚ أندر طۊل کشه ؤ ۶۸۷ رۊج ايسه.
مريخ ٚ أتمؤسفر ٚ رنگ سۊرخ ايسه ؤ زيمي آسمان ٚ جه شأ اۊن ٚ سۊرخي-أ دئن. مريخ دۊ ته کۊچي قمر (طبيعي مانگ) دأره کي اۊشان ٚ نامان فؤبؤس ؤ دىمؤس ايسه کي ىۊنان ٚ اؤسطۊره‌ئن ٚ جه بيگيته بۊبؤسته. أ دۊ قمر احتمال دأره کي قبلا شهاب سنگ بۊد کي مريخ ٚ مدار ٚ مئن بيگير دکتد. مريخ ٚ قمران اۊن سطح-أ نزديک ايسد. أگر اي نفر مريخ ٚ دۊرۊن بئسه دينه کي فؤبوس ايته رۊج ٚ مئن سه بار طلۊع ؤ غرۊب کۊنه. دىمؤس فؤبؤس جه کۊچي‌تره ؤ آسمان ٚ مئن ايته ستاره مأنستن بيده به. فؤبؤس ۷ ساعت ؤ ۳۹ دئقه ؤ ۲۷ ثانیه‌ مئن اي وار مريخ ٚ دؤر گرده. دىمؤس گردسن ني ۱ رۊج ؤ ۶ ساعت ؤ ۲۱ دئقه ؤ ۱۶ ثانيه طۊل کشه.
مريخ ٚ قؤطر زيمي اي دۊوؤم ٚ قؤطر ٚ أندره ولي اۊن ٚ سطح ٚ مساحت تقريبا زيمي أمرأ برابر ايسه. مريخ ني زيمي مأنستن قؤطبي ىئخ، کۊ، درّه، فصل ؤ طۊفان دأره. اۊن ٚ دشتان ٚ مئن مانگ ٚ مأنستن ايسه ؤ پيله خۊله‌ئني نهأ کي آسماني سنگان ٚ برخؤرد ٚ وأسي ايجاد بۊبؤسته. خۊري منظۊمه پيله‌ترين قله (اۊليمپۊس) ؤ پيله‌ترين درّه ني هأ سىاره دۊرۊن نهأ.
250px|بندانگشتی|[[خۊر ٚ غرۊب مريخ ٚ مئن کي آبي رنگ ٚ أمرأ بيده به]]
مدار
راست|330px|thumb|مريخ ٚ مدار ۳۳۰ ميليۊن کيلۊمتر فاصله خۊر ٚ أمرأ کي ۶۸۷ ته زيمي رۊج ٚ مئن خۊ مدار-أ اي وار دواره. (مريخ ٚ مدار سۊرخ ؤ زيمي مدار آبي رنگ ٚ أمرأ مشخص بۊبؤسته) مريخ ٚ متوسط فاصله خۊر ٚ جه تقريباً ۲۳۰ ميليۊن کيلۊمتر (۱۴۳ ميلیۊن ماىل) ؤ اۊن ٚ مداری دؤره ني ۶۸۷ رۊج ايسه. ايته کامل رۊج مريخ ٚ مئن ايبچه زيمي جه طۊلاني‌تر ايسه: ۲۴ ساعت، ۳۹ دئقه ؤ ۳۵,۲۴۴ ثانيه. ايته مريخ ٚ سال زيمي ۱٫۸۸۰۹ سال ىا اي سال، ۳۲۰ رۊج ؤ ۱۸,۲ ساعت ايسه.
جو
250px|بندانگشتی|چپ|مريخ ٚ سطح زيمي جو ۷۸ درصد نيترؤژن، ۲۱ درصد اؤکسيژن، ۰,۹ درصد آرگؤن، ۰,۰۳ درصد کربؤن دي‌اؤکسيد ؤ ايبچه ني آو ٚ بۊخار ؤ معلق ٚ ذره‌ئن ايسه. ولي مريخ ٚ جو ۹۵ درصد کربؤن دي‌اؤکسيد، ۳ درصد نيترؤژن، ۱,۶ درصد آرگؤن شامل به ؤ اؤکسيژن ؤ آو ٚ مقدار ني اۊن ٚ مئن خئلي کم ايسه. مريخ ٚ جو پۊر رقيق ايسه ؤ اۊن ٚ سطحي جو ٚ فشار اي صدؤم زيمي جو ٚ فشار درىا سطح ٚ مئنه. هأتؤني مريخ جو فضايي تابشان ورۊد جه خؤب محافظت نۊکۊنه.
مريخ ٚ ويشتر جا جيگایان پۊر سرد ايسه ؤ هأوا دما اۊن ٚ قؤطبان ٚ دؤرۊن ۱۳۰ درجه صفر ٚ جه بيجيرتر-أ ني رسه. مريخ ٚ هأوا رقيقي وأسي، هأوا دما سريع عوض-أ به؛ مثلاً أگر مريخ ٚ اؤستؤوا دۊرۊن بئسيد ممکن ايسه دما شيمي لينگ ٚ ورجه ۲۰ درجه سلسيۊس ؤ شيمي سر ٚ ورجه صفر درجه ببه. مريخ ٚ دۊرۊن پۊر پيله وا وزه کي اۊشان ٚ سۊرعت تانه ۲۰۰ کيلۊمتر بر ساعت ٚ جه ني ويشتر ببه ؤ باعث به کي خرت ٚ خشالان تا ۴۰ کيلۊمتر بۊلندي مئن معلق بماند.
سربس
جرگه:خۊري منظۊمه