مأمدعلي_أفراشته
شاعيري
راد بازقلعه‌اي، شعر گۊتن-ه أول‌سر گيليکي أمرأ شۊرۊع بۊگۊده ؤ تا اؤیه گه مۊشخصه ۱۵۰۳ ٚ دیلمي (۱۳۰۸ ه‍.ش) خۊ أولي گيليکي شعران-ه بؤته. أفراشته با أنکي بازقلأ شين بۊ، خۊ شعران-ه نأ خۊ محل ٚ گۊیش ٚ جا، بلکي رشت ٚ گۊیش ٚ جا نيويشتي ؤ قبل ٚ ۱۵۱۵ ٚ دیلمي (۱۳۲۰ ه‍.ش)، خۊ کاران-ه رشت ٚ اۊ زمات ٚ رۊزنامه‌أن ٚ ضميمه گۊدي ؤ با تيراژ ٚ ناقلن ۳۰۰۰ نؤسخه اينتشار دأی. هأ تيراژ ٚ عدد نيشان ده گه گيلان ٚ مردۊم چنده أن ٚ شعران ٚ جا ايستقبال گۊديد. ألبته با أنکي أن ٚ آثار ٚ گۊیش رشتي بۊ، وانوا گاگلف أن ٚ زادگا گۊیش ٚ بعضي جۊزيات ۊ خۊصۊصيات أم اۊشان ٚ مئن جۊخۊفته نأهأبۊ. أفراشته خۊ همکاري-ئه مطبۊعات ٚ أمرأ ۱۵۰۹ ٚ دیلمي (۱۳۱۴ ه‍.ش) «امید» ٚ رۊزنامه جا سرأگيته یؤ بأزۊن «توفیق» ٚ رۊزنامه مئن أم قلم بزئه. راد بازقلعه‌اي جزو ٚ أولين شعرایي ايسه گه زماتين دؤران ٚ مئن گيليکي شعر بۊگؤته یؤ شا گۊتن أولي‌ته شاعيره گه أن ٚ کار، محبۊبيت ۊ مقبۊليت ٚ زيادي پیدا بۊگۊده؛ تا حدي گه خیلي مواقع نشا دقيق فامستن کي أفراشته آثار ٚ مئن ٚ اي سري عيبارات، ايصطلاحات ۊ مثلان، قبل ٚ أفراشته ني جامعأ مئن درٚبۊد یأ أنکي مردۊم أول‌دفأ أفراشته شعران ٚ مئن اۊشان-ه بشتاوستد ۊ بأزين گلف‌گلف رایج ۊ مۊصطلح بؤبؤ. اۊ گيلک شاعيراني گه أفراشته پسي بأمؤد، اۊن ٚ آثار ٚ جا خیلي تأثير بيگيتد. شيون فؤمني، محمود پاینده لنگرودی (کي شعرنيويسي-ئه أول‌وار أفراشته «چلنگر» ٚ مئن سرأگيته یؤ اۊن ٚ ورجه شاعيري-ئه بامؤخته) ؤ مأمولي مظفري کاران ٚ مئن، افراشته شعران ٚ پاماله-أ به وضۊح شأ دئن. راد بازقلعه‌اي شعران، خۊ رۊزيگار ٚ کۊچه‌بازار ٚ مردۊم ٚ شؤعار بۊد ۊ أن ٚ آثار عميقا جامعأ مئن نۊفۊذ بۊگۊده‌دأشتيد. أن ٚ شعران دهن‌دکف بۊد ۊ شأ گۊتن کي تا أسه هيتته شاعير نتأنسته أفراشته ماسان جامعأ ؤ مردۊم ٚ مئن نۊفۊذ بۊکۊنه. أ ايستقبال ۊ نۊفۊذ ٚ عيللت، شعران ٚ سادگي ؤ صراحت ۊ أفراشته همديلي ؤ همزواني مردۊم ٚ أمرأ بۊ. أفراشته شعران ٚ سۊژه‌أن، شهران ۊ رۊستاان ٚ محرۊمان ۊ آواره‌أن ۊ رنجکشانده. اي وار کارفرما زوان ٚ جا، اي وار کارخانه‌دار ٚ زوان ٚ جا، اي دفأ ماليک ٚ زوان ٚ جا یؤ اي دفأ یأم ورزيگر ٚ زوان ٚ جا، کي اۊن ٚ زندگي زيمين ٚ أرأ تۊشکه‌بۊخۊردئکه، جامعأ دردان-ه واشکافتي ؤ واگۊیأگۊدي. اي جۊر تلخ ٚ طنز أفراشته کاران-ه دۊبۊ گه خاندنکس-ه دگشتي. أفراشته نام، ۱۵۱۵ نؤرۊزما (شهریور ۱۳۲۰) پسي، ايته مردۊمي ؤ مۊبارز شاعير ٚ نامي دکته زوانان ٚ سر. أن ٚ کاران حزب ٚ تۊده نشريات ٚ مئن چاپابؤستيد ۊ حزب ٚ تۊده سياسي ايجتماعات ٚ مئن، أفراشته خۊ شعران-ه مردۊم ٚ ره خأندي. أفراشته، اۊ شاعيراني-ئه گه کلام ٚ زرق ٚ برق ۊ آرایه أمرأ درگير بۊد رخشنأگيتي ؤ هرگز آرایه فيکر ديينه‌بۊ. اۊ زمات ٚ شاعيران، أجۊر نيگا-یه پسند نۊگۊديد ۊ أفراشته جا ايراد گيتيد؛ أممأ أفراشته ره مۊهيم نۊبۊ یؤ خۊ کار-ه گۊدي. اۊن، خۊ شعر ٚ مۊخاطبان-ه شنأختي ؤ دأنستي گه أن ٚ خاندنکسان کؤ جرگه ؤ طبقه شيند ۊ چۊتؤ وا اۊشان ٚ ره شعر بگه. ۱۵۲۰ ٚ دیلمي (۱۳۲۵ ه‍.ش) کي «انجمن روابط فرهنگی ایران و شوروی» تهران ٚ مئن «کنگرهٔ نویسندگان و شعرای ایران»-ه تشکيل بدأ، أفراشته ني اؤیه شيرکت بۊگۊده. ملک‌الشعرای بهار، علامه دهخدا، احسان طبری، نیما ىۊشيج، صادق هدایت ۊ خیلي دئه شاعير ۊ نيويشتنکس أم اۊیه ايسأبۊد ۊ ایته‌ایته خۊشان ٚ کاران-ه ايرائه بدأد. وقتي أفراشته نؤبه برسئه، أول‌سر ايزئه گب بزئه یؤ بۊگؤته: «تهران ٚ مئن دۊ جرگه دۊکتۊر ايسأد. أولي جرگه بالاشهر مطب دأرده یؤ اۊشان ٚ ويزيت پنج تۊمۊنه؛ دۊوؤمي جرگه أممأ پایین‌شهر، مثلا «اسمال بزاز» ٚ محله مئن، ايسأده یؤ پنج ريال ٚ أمرأ مردۊم-ه مۊداوا کۊنده. اۊ بالاشهري دنه مۊمکينه بعضي رۊزان مريض ندأشته‌بي ؤ هيچچي پۊل بيرۊن نأوره؛ ولي پایین‌شهري دۊکتۊر هر رۊز پنجا نفر-ه درمان کۊنه یؤ بيس ٚ پئنج تۊمۊن در أره. من، اۊ جۊنۊب‌شهري دۊکتۊر-ه مأنمه؛ شعر مي شين پایین‌شهر ٚ مردۊمان ٚ شينه یؤ مۊمکينه اۊ شاعيراني گه «انوری» ؤ «عسجدی» طرفدارده مي شعران-ه پسند نۊکۊند؛ ولي من مر ٚ ره مي طرفداران-ه دأرمه.». کؤنگره مئن أفراشته «پالتوی چهارده ساله» ؤ «شغال محکوم»-ه بخانده. أفراشته گاگلف ايران ٚ نامي شاعيران ٚ آثار-ه خۊ قؤلي «دسکاري» گۊدي ؤ اۊشان ٚ واتۊره گبان-ه رخشنأگيتي ؤ اۊشان-ه أوجأدأیي. مثلا «سعدی» معرۊف ٚ شعر-ه کي گئه: «مخور هول ابلیس تا جان دهد/هر آنکس که دندان دهد نان دهد»، أتؤ أوج بدأدأره: یأ سعدي مشهۊر ٚ بیت ٚ أوج، کي بۊگؤته: «نابرده رنج، گنج میسر نمی‌شود/مزد آن گرفت جان برادر که کار کرد»، بۊگؤته‌دأره: أفراشته کي خۊ تفکرات ۊ سياسي عقاید ٚ خأني، جامعأ-یه طبقاتي جنگان ٚ سيمبر دئي ؤ دأنستي، خیلي پديده‌أن-ه أ نيگا أمرأ واشکافتي ؤ اۊشان ٚ ره شعر گۊتي. مثلا ورف ٚ وارستن-ه، ایته بديع ؤ تازه نيگا أمرأ واشکافته‌دأره؛ اي طرف أغنيا ؤ پۊلداراند کي ورف ٚ وارستن ٚ أرأ اۊشان ٚ نيشتان (مجالس) گرم جکفه، شکار ۊ ايسکي شده یؤ ويسکي ؤ کنياک واخۊرده؛ اي طرف أم سۊتالان ۊ بيکاران ٚ پيله جرگه‌‌ید کي ورف اۊشان-ئه زخم ٚ سر ٚ نمکه. أفراشته گه أ طبقاتي ايختلاف-ه دئي، «برف اغنیا و فقرا» شعر-ه بينويشته: یأ «عریضه» شعر ٚ مئن، مأمدعلي أفراشته ايته کارگر ٚ زنأک ٚ گبان-ه کي ايداره پؤست ٚ جۊلؤ ايته نامه‌نيويس ٚ ور نيشته یؤ خأیه دؤلتئن ٚ ره نامه اۊسئکۊنه تا بلگي اي نفر أن ٚ وضع-ه فأرس‌فۊرس بۊکۊنه، خۊ شعر ٚ سۊژه چاکۊنه: مأمدعلي أفراشته رۊسيه اؤکتؤبر ٚ اينقلاب-ه کارخانه‌داران ۊ معدنداران ۊ تاجيران ٚ ديدگا جا بررسي کۊنه یؤ اینقلاب-ه اۊشان ٚ زوان ٚ جا وصف کۊنه. «انقلاب اکتبر» ٚ شعر ٚ مئن، اینقلاب ایته گيلاني تاجير ٚ زوان ٚ جا کي سالي چن دفأ شؤیي رۊسيه ؤ خۊ أمرأ کيشميش بؤردي ؤ گالۊش أردي، تؤصيف بؤبؤسته: أ شعر ٚ مئن أفراشته أول‌سر خۊ زأکي زمات-ه کي رۊسيه اینقلاب ٚ أمرأ زماتينه یأد أوره ؤ بأزين خاندنکس-ه خۊ أرأ بؤره تا اینقلاب ٚ خۊنين ٚ صحنه‌أن. أن أم ايته دئه نؤمۊنه، أفراشته فارسي شعران ٚ جا؛ «پیام شهیدان ۳۰ تیر»: ۱۵۱۵ نؤرۊزما پسي تا ۱۵۲۲ أميرما یکؤم (۱۵ بهمن ۱۳۲۷)، أفراشته کاران حزب ٚ تۊده نشريات ٚ مئن چاپابؤستيد؛ أممأ أ تاريخ به ور دئه حزب ٚ تۊده غیر ٚ قانۊني بؤبؤ یؤ أفراشته خاندنکسان أم اۊن ٚ شعران ٚ خاندن ٚ جا محرۊمأبؤد. ۱۵۲۳ ؤ ۱۵۲۴ (۱۳۲۸ و ۱۳۲۹) کي حزب ٚ تۊده مخفي نشريات نم‌نمی جيرجيرکأ ايران ٚ مئن پخشأبؤدي ؤ بأزۊن أم حزب ٚ علني رۊزنامه‌أن ٚ مئن، گاگلف راد بازقلعه‌اي کاران-ه شأستي دئن. تا أنکي ۱۵۲۴ ٚ آول‌ما سوؤم ٚ جا (۱۷ اسفند ۱۳۲۹) بيناگۊده چلنگر-ه اينتشار دأن.