cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Esqueleto
Esqueleto externo
Tendo en conta que os exoesqueletos limitan obviamente o crecemento do animal, as especies con esta característica desenvolveron evolutivamente variadas solucións. A maioría dos moluscos teñen cunchas calcarias que acompañan ó crecemento do animal mediante crecemento no diámetro mantendo a súa morfoloxía. Outros animais, tales coma os artrópodos, abandonan o vello exoesqueleto ó medrar, proceso que se coñece como "muda". O novo exoesqueleto endurécese mediante procesos de calcificación e esclerotización.
Esqueleto axial
O esqueleto axial está formado pola columna vertebral, que se subdivide en rexión troncal (conxunto de vértebras que presentan costelas e carecen de arco hemal) e rexión caudal (conxunto de vértebras que carecen de costelas e presentan arco hemal). As vértebras están osificadas e presentan unha canle central moi pequena polo que discorre a notocorda, presente tamén nos discos situados entre as vértebras. Cada unha é cóncava por diante e por detrás, e posúen encima un arco neural (polo que pasa o cordón nervioso) e por baixo un arco hemal (polo que pasa un vaso sanguíneo, presente só no esqueleto axial caudal).
O tipo de vértebras que se atopan nos peixes cartilaxinosos son as anficélicas, e resultan útiles para a natación, conferindo flexibilidade ó esqueleto axial. A notocorda queda comunicada polo centro de cada vértebra, os discos entre vértebra e vértebra non están illados. Na rexión troncal hai dous tipos de costelas: as ventrais e as dorsais. As ventrais son homólogas ás dos tetrápodos. No tabique horizontal de tecido conxuntivo que separa a musculatura ventral da dorsal aparece o xogo dorsal de costelas.
Esqueleto flexible
Os esqueletos flexiblos permiten movementos. Así cando se aplica tensión á estrutura do esqueleto defórmase e logo reverte á súa forma orixinaria. Esta estrutura aparece nalgúns invertebrados como no gonzo da concha dos bivalvos ou a mesoglea dos cnidarios.
Equinodermos
O esqueleto dos equinodermos, que inclúe, entre outros seres, a estrela de mar, está composto por calcita e unha pequena cantidade de óxido de magnesio. Atópase debaixo da epiderme no mesodermo e está dentro dos grupos de células que forman a súa estrutura. Esta estrutura é porosa e, polo tanto, firme e á vez lixeira. Cohesiona en pequenos ósos calcarios, que poden crecer en tódalas direccións e, polo tanto, poden substituír a perda dunha parte do corpo. Conectados por articulacións, as partes esqueléticas individuais poden moverse grazas ós músculos.
Vertebrados
miniatura| Pithecometra: Do libro de 1863 [[Evidence as to Man's Place in Nature, de Thomas Huxley, comparación dos esqueletos dos simios cos dos humanos.]] Na maioría dos vertebrados, o compoñente principal do esqueleto coñécese como óso. Estes ósos compoñen un sistema esquelético único para cada tipo de animal. Outro compoñente importante é a cartilaxe, que nos mamíferos atópase principalmente nas áreas articulares. Noutros animais, como os peixes cartilaxinosos, que inclúen as quenllas, o esqueleto está composto completamente de cartilaxe. O patrón segmental do esqueleto está presente en tódolos vertebrados (mamíferos, aves, peces, réptiles e anfibios) con unidades básicas que se repiten. Este patrón segmentario é particularmente evidente na columna vertebral e na caixa torácica.
Humanos
O esqueleto humano tarda 20 anos antes de que estea completamente desenvolvido. En moitos animais, os ósos do esqueleto conteñen medula ósea, que produce células sanguíneas.
Existen varias diferenzas xerais entre os esqueletos masculinos e femininos. O esqueleto masculino, por exemplo, é xeralmente máis grande e máis pesado que o esqueleto feminino. No esqueleto feminino, os ósos do cranio son xeralmente menos angulares. O esqueleto feminino tamén ten un esterno máis ancho e máis curto e pulsos máis delgados. Existen diferenzas significativas entre a pelve masculina e feminina que están relacionadas co embarazo e a capacidade de parto da muller. A pelve feminina é máis ancha e menos profunda que a pelve masculina. As pelves femininas tamén teñen unha saída pélvica agrandada e unha entrada pélvica máis ancha e circular. Sábese que o ángulo entre os ósos púbicos é máis agudo nos homes, o que resulta nunha pelve máis circular, máis estreita e case en forma de corazón.
Ortopedia
Durante a Idade media, período de transición entre Galeno e os árabes, hai que destacar Pablo de Exina, século VII, que culminou os seus esforzos no seu Sétimo libro, e foi a través del que os árabes recibiron o seu coñecemento da medicina grega e romana. Os seus tratados reeditados de maneira constante foron durante séculos os textos que exercían a influencia dominante na literatura médica. No seu libro VI atópanse importantes referencias ás fracturas e luxacións. Describe a fractura da rótula, o seu tratamento e os seus consellos utilizáronse até a chegada da técnica cirúrxica no século XIX. Da Escola de Salerno chéganos Roger de Parma, que escribiu o primeiro gran libro de texto sobre cirurxía que ten a literatura médica de occidente. Este libro apareceu ó final do século XII, e está dominado pola influencia grega e árabe, e nel atópanse descritos numerosos capítulos referentes ó diagnóstico das fracturas, ó seu tratamento, ás lesións do coiro cabeludo, ás fracturas de cranio etc. A escola de Salerno foi seguida pola de Bolonia onde destaca Guglielmo de Saliceto. No século XIV atopamos a Guy de Chauliac, profesor na Universidade de Montpellier, no seu libro La Grande Chirurgie, describe por primeira vez o uso de pesas e poleas para a tracción continua no tratamento das fracturas de fémur.
En relación á patoloxía de moitas enfermidades dos ósos e articulacións, no século XIX vanse facer investigacións de grande interese e repercusión: Scarpa, Nelaton, Rodet i Lexer estudaron a osteomielite. A patoloxía do escorbuto foi estudada por Müller en 1856-1860 e en 1882. En 1887 Barlow Paget publicada a súa clásica descrición sobre osteíte deformante. Rokitansky e Killian estudaron a espondilolistese. Nelaton, en 1860, describe os tumores formados polas "células xigantes" descritas por primeira vez por Lebert. A patoloxía articular foi descrita por Adams, en 1837, Garrod e Still e os conceptos modernos sobre a artrite tuberculosa débense a Rokitansky. Hey, en 1803, publica un libro sobre os trastornos mecánicos da articulación do xeonllo e utiliza, por primeira vez, o termo de "derrame interno". Scarpa, en 1803, estuda a patoloxía genu valgo conxénito e Dupuytren, en 1826, a luxación conxénita da cadeira. Mathijsen, en 1852, describe por primeira vez o uso dos vendaxes de escaiola e o seu nome quedou ligado, definitivamente, a un dos descubrimentos máis importantes deste século. Owen Thomas (1834-1891) descubriu a férula que aínda hoxe leva o seu nome. Empregou a tracción das partes brandas e avogou pola inmobilización no tratamento das fracturas, o cal conduciu a unha gran mellora nos resultados.
Pocholo Martínez-Bordiú
José María Martínez-Bordiú e Bassó, nado en Madrid o 22 de outubro de 1962, é un aristócrata, economista, empresario hostaleiro e personaxe dos medios español. XVIII Barón de Gotor, é máis coñecido como Pocholo Martínez-Bordiú. Famoso, entre outras cousas, polos seus vínculos familiares: é sobriño de Cristóbal Martínez-Bordiú, marqués de Villaverde, quen fose xenro de Francisco Franco. Tamén estivo casado con Sonsoles Suárez, filla do expresidente do goberno Adolfo Suárez. A cerimonia celebrouse no Mosteiro de Pedra, en Zaragoza, en recordo ao título nobilario aragonés de barón de Gotor, concedido por Xaime I de Aragón aos seus antepasados. Fíxose especialmente popular polas súas excéntricas e histriónicas aparicións na prensa rosa e programas de televisión.
Quenya
Consonantes
Pronúncianse como en galego, agás as seguintes:
Conxugacións
ou ben: Inye hauta le (eu detéñote a ti)
Syacium
Catacterísticas
Coa excepción de S. guineensis, da costa atlántica de África, todas as especies son propìas das augas das Américas.
Gotinga
Época contemporánea
No ano 1866, despois da derrota de Austria e do seu aliado Hannover a mans do reino de Prusia na chamada Guerra das Sete Semanas, Gotinga pasou a ser posesión prusiana.
Educación
Como sucede noutras universidades, a de Gotinga desenvolveu o seu propio folclore. Cando os estudantes rematan o seu doutoramento, son conducidos desde o Gran Salón da universidade até a Gänseliesel (A moza do ganso), unha fonte situada fronte á antiga casa do concello. Alí, cada laureado sobe á fonte e bica a estatua da moza (esta moza está considerada como a máis bicada do mundo).
Wajdi Mouawad
Traxectoria
Naceu no seo dunha familia libanesa cristián-maronita. Os seus pais fuxiron do Líbano a París, Francia, en 1977 por mor dos conflitos civís que arrasaron o país até a década de 1990. Cinco anos máis tarde, en 1983, estabelecéronse no Quebec. É diplomado en 1991 pola Escola Nacional de Teatro do Canadá. De 2000 a 2004, dirixe o Teatro de Quat'Sous de Montreal e en 2005, funda as compañías de creación "Au carré de l'hypoténuse", en Francia, e "Abé carré cé carré" en Montreal con Emmanuel Schwartz.
O final do camiño
Argumento
Ambientada na Galicia no século XI, a serie recrea a construción da catedral de Santiago de Compostela a través das vivencias de tres irmáns afincados na cidade galega. Como contexto, personaxes históricos interveñen tamén na trama, como é o caso do rei Afonso VI de León ou a súa esposa Constanza de Borgoña.
Polémica sobre a historicidade
O catedrático de Xeografía e Historia Daniel López Muñoz puxo de relevo tras a estrea da serie a súa terxiversación e as múltiples inexactitudes históricas, que a xuízo deste supoñen unha "escandalosa ocultación da existencia do reino medieval de Galicia".
Pola súa banda, o historiador e etnógrafo Xosé María Lema Suárez fíxose eco dos seus colegas e referiuse ás carencias da serie nun artigo publicado co título "A ocultación e marxinación do reino medieval de Galicia vai 'in crescendo' na serie do Final do camiño".
P.Y.T. (Pretty Young Thing)
"P.Y.T. (Pretty Young Thing)" foi lanzada o 19 de setembro de 1983, como penúltimo sinxelo de Thriller. O sinxelo conseguiu o número 10 en Billboard Hot 100, converténdose no sexto Top 10 do álbum.
Acción Gallega
Inicios
miniatura|Acción Gallega, n.º 1. A súa orixe sitúase no axitado ano de 1909. Nese ano, un grupo de políticos, intelectuais e xornalistas galegos residentes en Madrid reuníanse, día tras día: Eran Basilio Álvarez, Alfredo Vicenti, Manuel Portela Valladares, Enrique Peinador, Luis Antón del Olmet, Prudencio Canitrot, Alfonso Alcalá Martín, Ricardo Vilariño, Rafael Carvajal, Cánovas Cervantes, Eloy Páramo, etc. O tema de discusión constante era o das loitas agrarias en Galiza; concretamente o da liberación do campesiño e, máis en xeral, do país galego. Acción Gallega concibiuse como movemento no contexto destes homes e destas preocupacións. O 15 de xaneiro de 1910 o movemento deu a primeira sinal pública de existencia, coa aparición da revista Acción Gallega, subtitulada ''Revista Quincenal. Defensora de los intereses regionales'', na que o estilo inconfundíbel de Basilio Álvarez quedaba claramente reflectido. A parte desta campaña periodística, iniciouse tamén un programa de mitins e de accións de diverso carácter. Acción Gallega enlazou coas sociedades de labregos de Ribadeo, Riotorto, A Fonsagrada, Becerreá, etc.
Juan Antonio Pérez Rodríguez
José Antonio Pérez Rodríguez, nado en Ferrol o 13 de xullo de 1919 e finado en Madrid o 21 de xullo de 1978, foi un militar galego, asasinado por ETA.
Acción Gallega
Finais
A descomposición deste bloque foi consecuencia das primeiras persecucións. Desde 1913, as garantías constitucionais non salvagardaban os homes de Acción Gallega. En 1914 o movemento viuse envolto en casos de axitación e terrorismo. O enfrontamento de Basilio coas autoridades ourensás e co bispo Ilundáin fixo que se lle retiraran as licenzas sacerdotais e que El Heraldo Gallego e o seu director, Manuel Lustres Rivas, caeran baixo o peso das denuncias e as constantes causas xudiciais. Ademais desta serie de escisións iniciais, houbo outros momentos significativos con saídas de persoeiros importantes dentro do movemento. Primeiro apartáronse del homes como Portela Valladares e Alfredo Vicenti, que crían que Basilio estaba seguindo un camiño moi perigoso. Máis tarde, o núcleo ourensán tamén se separou pola saída de López Aydillo, primeiro, e do propio Lustres Rivas, máis tarde.
Casanare
Caldas é un dos 32 departamentos de Colombia, sendo un dos meirandes en extensión (44.490 km²), que representa o 3,9% do territorio nacional e o 17,55% da Orinoquía colombiana. O nome do departamento provén do termo do pobo saliba Casanari, que significa Río de Augas Negras.
Píllara semipalmada
Descrición
Esta especie pesa de 22 a 63 g e mide de 14 a 20 cm de lonxitude e de 35 a 56 cm de envergadura alar. Os adultos teñen o dorso e as ás maróns agrisados, un ventre branco e un peito branco cunha banda negra. Ten a parte superior da cabeza negra, fronte branca e unha máscara negra arredor dos ollos e un bico curto laranxa con punta negra. right|miniatura|Vocalización
Arquitectura do Barroco
O urbanismo
miniatura|Exemplo de Arquitectura do Barroco no Brasil. miniatura|Catedral Metropolitana e Praza da Constitución, [[Cidade de México nos anos 50.]] A cidade do barroco vese como a imaxe do seu gobernante, cuxa importancia se mide polo seu tamaño e polo número dos seus habitantes.
Os cambios vanse reflectir mellor nas pequenas cortes europeas, onde as realizacións poden cambiar e determinar a imaxe de toda a cidade, como é o caso de Würzburg, mentres que nos grandes organismos urbanos como París ou Roma, a complexidade e a aparatosidade dos proxectos vaise enfrontar coa cidade preexistente, que dificulta en gran medida a transformación pretendida, conseguíndose mellores resultados nas novas residencias dos soberanos, fóra da cidade, como é o caso de Versalles.
Ilona Staller
Procesos xudiciais
Posteriormente, Staller encargou a súa defensa ao avogado Luca Dei Carlo, que se fixo famoso co apelativo «Avvocato do Diavolo» ("avogado do diaño"),    contra o exército de avogados do seu exmarido. Dei Carlo conseguiu a vitoria no histórico xuízo do dereito penal internacional de Ilona Staller, que tamén foi absolta polo Tribunal de Apelación de Roma das acusacións de impedir ao exmarido reunirse co seu fillo, e tivo a vitoria tamén sobre a demanda millonaria de indemnización promovida por Jeff Koons en 2008, pechando definitivamente a histórica batalla xurídica internacional polo secuestro internacional de menores nos Estados Unidos.
Actividade política
Staller ocupouse en varias ocasións da política, falando sobre temas de actualidade en entrevistas e nos espazos radiofónicos. En 1979, Staller foi presentada como candidata ao Parlamento italiano pola Lista del Sole, o primeiro partido verde de Italia, pero non logrou resultados significativos.
Ácido isobutírico
Produción
O ácido isobutírico pode tamén fabricarse comercialmente utilizando bacterias modificadas xeneticamente usando azucres como materia base.
Aurelio Salgueiro
Traxectoria
Membro da Garda Civil co grao de cabo primeiro, en 1970 foi destinado ao cuartel de Mondragón. Entre os seus traballos estaba o de ir recoller o correo para o cuartel, e un día facendo isto, foi asasinado por disparos de pistola, unha Browning GP-35, feitos por dous homes, que despois fuxiron nun automóbil conducido por outro. Faleceu no sitio, e foi soterrado en Monforte.
Manancial
Os antigos gregos e romanos rendíanlles culto ás fontes naturais, que xeralmente eran consagradas a un deus ou a unha deusa. O famoso manante de augas termais de Bath, no suroeste de Gran Bretaña, foi consagrado polos romanos a Minerva, deusa da sabedoría e da guerra. As fontes ornamentais, nas cidades dos séculos XVII a comezos do XX, acostuman evocar ese carácter sagrado dos manantes mediante formacións escultóricas que representaban ás antigas deidades da auga.
Lenin (quebraxeos de 1916)
Baixo bandeira soviética
Durante a segunda guerra mundial o Lenin tomou parte nos convois rusos no Ártico.
Servizo Marítimo da Garda Civil
Misións
miniatura|275px|A Cabaleiro fronte á [[illa de Toralla.]] As misións que teñen encomendadas son de seis tipos:
A Penela, Lousada, Xermade
Toponimia
O topónimo é un diminutivo de pena (latín medieval derivado de ) co sufixo do latín vulgar -ella, unha "peneda pequena".
Condado portucalense
Algún historiadores portugueses, por razóns didácticas, refírense ao primeiro condado portucalense como condado de Portucale, e ao segundo como condado portucalense, para evitaren confusións entre ambos os dous condados.
Condado de Portucale
Paulo Merêa refire a existencia de documentos achados na provincia de Ourense nos que se encontran referenciacias expresas a terras situadas en Portugal, ou sexa, ao sur do río Limia, e que entón pertencían, e aínda pertenceron durante algún tempo, ao ámbito da organización eclesiástica de Tui, repoboada durante o reinado de Ordoño I.
Palacio Real de El Pardo
Así mesmo, é especialmente relevante a súa colección de tapices, do século XVIII, na que figuran cinco das series máis coñecidas de Francisco de Goya.
Monte de El Pardo
Ademais da súa riqueza medioambiental, o monte de El Pardo reúne un rico patrimonio histórico-artístico, froito da súa estreita relación coa monarquía española, entre os que destaca o Palacio Real de El Pardo.
Celeirós, Pedrafita, A Teixeira
Xeografía
Atópase a unha altura duns 790 metros sobre o nivel do mar e o asentamento presenta unha estrutura de casarío pechado denso sobre unha pequena ladeira rochosa orientada ao nacente. En canto aos ámbitos singulares dentro do conxunto da poboación atopamos a fonte e o lavadoiro público adxacente, a capela do San Ramón na zona máis elevada, e a denominada casa do Conde, que se supón que sería unha antiga construción de almacenamento de produtos do campo (celeiro) e que isto sería o que lle daría nome ao pobo. Outros espazos singulares eran as airas de mallar os cereais, que aproveitaban espazos con solo de pedra ou se barraban para evitar que se perdera o produto. A maior parte das edificacións son de tipoloxía tradicional con muros de carga de fábrica de granito, carpintería de madeira e cubertas a varias augas rematadas mediante tella cerámica do país. Polo xeral as construcións agrupáronse en medianeira para aproveitar o espazo agrícola e para protexerse da climatoloxía. A casa de Celeirós adoita ter dous andares, a planta baixa, que polo xeral se empregaba como corte ou almacén, e a planta primeira que adoitaba ser a vivenda e á que se accede normalmente por unha escaleira exterior que remata nun patín descuberto. Non houbo moitos exemplos de solainas ou elementos arquitectónicos moi elaborados, e si foron moi comúns os corredores de madeira sustentados sobre canzorros de granito. A parte da edificación residencial, e dado que se precisaban espazos específicos para os labores do campo, tamén se edificaron outras tipoloxías como cortes, palleiras para a herba e a leña, etc. No caso das adegas, posto que as viñas dos veciños deste asentamento se atopaban, polo xeral, preto do río Mao, construíronse maioritariamente na aldea de Cristosende, a cal se atopa a uns tres quilómetros en dirección noroeste e a uns catrocentos metros menos de altitude.
Barxas, Barxas
Situación
A aldea tópase nun val, a uns 850 metros sobre o nivel do mar. Dista 56 km de Ponferrada e 165 km de León.
Poboación
Segundo o INE, no 2010 vivían nesta aldea 49 veciños (22 homes e 27 mulleres). O que supón un descenso do 29 % respecto ao ano 2000, cando vivían no lugar 69 persoas.
Ciencias naturais
O Exipto faraónico
O antigo Exipto desenvolveu a herdanza precientífica mesopotámica. A escritura dos xeróglifos permite a representación máis precisa de conceptos; fálase entón dunha escritura ideográfica. A numeración é decimal, pero non coñecían o cero. Principalmente a xeometría deu un gran salto adiante. Os exipcios construían monumentos grandiosos non recorrendo máis que ao sistema das fraccións. Desde o 2600 a.C. calculaban correctamente as áreas do rectángulo e do triángulo, e aproximaron igualmente o valor do número pi (π), elevando ao cadrado os 8/9 do diámetro da circunferencia, descubrindo un número equivalente a ≈ 3,1605 (en lugar de ≈ 3,1416).
A China e a India na antigüidade
Os antigos chineses descubriron o teorema de Pitágoras. En astronomía, identificaron o cometa Halley e comprenderon a periodicidade das eclipses. Inventaron a metalurxia do ferro. En 104 a.C. promúlgase o calendario Taichu, primeiro verdadeiro calendario chinés. En 132, Zhang Heng inventa o primeiro sismógrafo para a medida dos terremotos e foi o primeiro en construír, na China, un globo celeste rotatorio. A medicina progresou con Zhang Zhongjing e Hua Tuo, a quen se debe o primeiro sistema de anestesia xeral. De maneira xeral, a influencia das ciencias chinesas foi considerábel na India e nos árabes.
Época clásica
Dentro do marco cultural no que nós nos desenvolvemos (a chamada cultura occidental), algúns filósofos e científicos buscan as raíces da ciencia moderna na época dos antigos gregos, na Grecia clásica, hai uns 300 anos a.C. Foron os creadores da lóxica dedutiva. Porén a súa filosofía natural tiña un defecto moi importante: consideraba innecesaria a comprobación experimental das conclusións. Era, incluso, degradante para o filósofo da época suxerir que as conclusións obtidas nun proceso mental lóxico precisaban ser confirmadas pola comprobación experimental. Esta maneira de ver as cousas non variaría, substancialmente, até mediados do século XVII, data na que, grazas ás figuras de Francis Bacon e René Descartes, os fundamentos experimentais, que son a base da ciencia, chegan a ser filosoficamente respectábeis.
A Escola de tradutores de Toledo
Afonso X o Sabio alentou o centro tradutor que existía en Toledo desde a época de Raimundo de Sauvetat, que se especializara en obras de astronomía e de leis. Por outra parte fundará en Sevilla uns Studii ou Escolas xerais de latín e de arábigo, que nacen xa cunha vinculación claramente cortesá. Igualmente, fundaría en 1269 a Escola de Murcia, dirixida polo matemático Al-Ricotí.
Roger Bacon, Grossenteste, Alberte o Magno, Tomé de Aquino, Occam
Roger Bacon (1214 - 1294), filósofo, senta as bases do método experimental. Bacon admite tres vías de coñecemento: a autoridade, o razoamento e a experiencia. Rexeita, pois, a autoridade da evidencia, que se apoia nas razóns exteriores e promove o "argumento que conclúe e fainos conceder a conclusión, pero que non certifica e non afasta a dúbida até o punto de que a alma descansa na intuición da verdade, porque non é posíbel que a encontre pola vía da experiencia".
Santo Tomé de Aquino, teólogo, permitiu redescubrir, a través do mundo árabe, os textos de Aristóteles e doutros filósofos gregos. Porén, coñécese sobre todo polo seu principio chamado da autonomía respectiva da razón e a fe. Foi, en efecto, o primeiro teólogo que distinguiu, na súa Suma Teolóxica (1266 - 1273), a razón (facultade natural de pensar, propia do home) e a fe (adhesión ao dogma da Revelación).
Copérnico e Galileo
A obra de Copérnico foi unha das primeiras teorías científicas, que tivo unha sinalada influencia nos filósofos e pensadores posteriores. Retomado e desenvolvido por Georg Joachim Rheticus, o heliocentrismo sería confirmado polas observacións, achando a súa máis brillante confirmación en 1610, ano en que Galileo observou as fases de Venus (que Copérnico vaticinara) e de Xúpiter, que pon a punto por entón unha das primeiras lentes astrónomicas, que denomina "telescopio", iniciándose así a revolución astronómica que culmina en Newton.
No entanto, a pesar desta prohibición, "Galileo adoptará a cosmoloxía de Copérnico, construíndo unha nova física co éxito e as consecuencias sabidas", é dicir, que permitirá a difusión das teses heliocéntricas. Galileo Galilei (1564 - 1642) desempeñou un papel fundamental na introdución das matemáticas para a explicación das leis físicas e pode considerarse, ante todo, como un dos fundadores da mecánica moderna. Descubriu o movemento isócrono do péndulo (que pensou que podería utilizarse para medir o tempo), estableceu un método para determinar o peso específico dos corpos, describiu a traxectoria parabólica dos proxectís de artillaría e formulou a lei da caída libre dos corpos, afirmando que a velocidade de caída era independente da masa do grave (o corpo que cae). miniatura|esquerda|[[Galileo Galilei.]]
O nacemento das grandes disciplinas científicas
A maioría das disciplinas maiores da ciencia consolídanse, coas súas epistemoloxías e os seus métodos, no século XVIII. A botánica aparece con Linneo. A química nace por aquel tempo con Lavoisier que enuncia en 1778 a lei da conservación da materia, e identifica e batiza o oxíxeno. As ciencias da Terra fan tamén a súa aparición. Como disciplina, a medicina progresou igualmente coa constitución dos exames clínicos e as primeiras clasificacións das enfermidades por William Cullen e François Boissier de Sauvages de Lacroix.
Ética e ciencia: o porvir da ciencia no século XXI
miniatura|esquerda|250px|Unha aplicación [[Nanotecnoloxía|nanotecnóxica.]]
Ciencias cruzadas ou interdisciplinares
Hai tamén un grupo de campos con disciplinas cruzadas nos que, pola natureza dos problemas que abarcan, hai fortes correntes contrarias á especialización. Por outro lado, nalgúns campos de aplicacións integrais, os especialistas en máis dun campo teñen un papel clave no diálogo entre eles. Tales campos integrais, por exemplo, poden incluír a nanociencia, a astrobioloxía e complexos sistemas informáticos.
Barrosas, Barxas
Barrosas é un lugar do concello de Barxas, na provincia de León. Segundo o INE no 2010 só estaba habitado por 1 persoa (un home).
Fernando Roig Alfonso
Traxectoria
Na súa faceta empresarial é propietario e presidente da industria cerámica Pamesa, con sede en Almassora (Castelló), e dono do 11% da cadea de supermercados Mercadona, que dirixe o seu irmán Juan. Tamén está presente no sector da enerxía eólica a través da sociedade Renomar.
Hugo Grotius
Traxectoria
Os anos que estivo en prisión, nos que se dedicou a ler con intensidade, acabaron coa súa fuxida a París en 1621 con axuda da súa esposa María van Reigersberg. Protexido por Nicolás Peiresk, obtivo unha pequena pensión que completaba co seu traballo como escritor.
Regresou a Holanda en 1631, pero tivo que fuxir de novo o ano seguinte e foi refuxiarse a Hamburgo. Por mediación dun alto diplomático sueco volveu a París como embaixador de Suecia durante o reinado de Cristina de Suecia, cargo que exerceu ata 1644.
Teresa Egerique
Traxectoria
Filla de Pablo Egerique Martínez. É doutora en Ciencias da Información e máster en Imaxe e Consultaría Política. Foi xefe de prensa no Porto de Vigo e profesora asociada na Universidade de Vigo. É concelleira en Vigo polo PPdeG dende 2011. Pertenceu á executiva do PPdeG dende 2013. Nas Eleccións ao Parlamento de Galicia de 2016 era a candidata número tres pola provincia de Pontevedra e foi elixida deputada. Foi voceira do grupo parlamentario popular nas áreas de Cultura e de Portos e posteriormente de Pesca. Nas Eleccións ao Parlamento de Galicia de 2020 ía no posto 14 da candidatura do PPdeG por Pontevedra e non resultou elixida deputada.
Work Breakdown Structure
Esquema codificación WBS
É común que os elementos WBS sexan numerados secuencialmente para revelar a estrutura xerárquica. Un esquema de codificación tamén axuda a que os elementos WBS sexan recoñecidos en calquera contexto escrito.
Trastorno bipolar
Tratamento
Non hai cura para o trastorno bipolar, pero o tratamento pode evitar que unha persoa vaia fóra de control. Afortunadamente, pódese dicir que esta é a enfermidade psiquiátrica que conta con máis recursos para o seu tratamento. Entre a medicación indicada están os estabilizadores do estado de ánimo, e nos períodos de depresión, antidepresivos. Tamén poden axudar os ansiolíticos. En caso de que a manía ou a depresión sexa tan grave que cause psicose, pódese recorrer ós antipsicóticos. Entre os estabilizadores do estado de ánimo están os sales de litio e tamén se descubriu que certos medicamentos utilizados para tratar a epilepsia son eficaces. O litio é unha substancia simple, un elemento, pero a doses altas, resulta tóxico, polo que é necesario facer análises periódicas para controlar a súa concentración no sangue. Os ácidos graxos omega-3, que se atopan no salmón, no liño e nas noces, tamén parecen ser beneficiosos, se ben para recibir unha dose significante precísase tomar un suplemento. Ademais da medicación, certos tipos de psicoterapia poden producir beneficio adicional, entre outras a terapia cognitivo-condutual, e a psicoeducación. A terapia electroconvulsiva úsase ás veces para tratar depresión bipolar grave. En xeral é recomendable un estilo de vida regular no sono e na alimentación, evitar o estrés e facer algún deporte.
Ahnentafel
Ese método foi revisado en 1898 por Stephan Kekulé von Stradonitz (1863-1933), quen o popularizou no seu libro ''Ahnentafel-Atlas. Ahnentafeln zu 32 Ahnen der Rexenten Europas und ihrer Gemahlinnen'' (Berlin: J. A. Stargardt, 1898-1904), que contiña 79 táboas de ascendencia de soberanos europeos e os seus cónxuxes.
Nespereira (árbore)
Usos medicinais
Un tipo de xarope de néspera úsase na medicina chinesa para temperar a gorxa. Combinado con outros ingredientes e coñecido coma 枇杷膏 (nin jiom pei pa koa: pípágāo, pasta de néspera), actúa coma demulcente e expectorante, tamén é beneficiosa para o aparello dixestivo e o sistema respiratorio.
Juan Fidalgo Álvarez
Juan Fidalgo Álvarez, nado en Oviedo o 29 de novembro de 1967, é un exfutbolista e actual adestrador de fútbol asturiano.
Aerodramus sawtelli
Distribución e poboación
A especie está restrinxida á illa de Atiu, no arquipélago das Cook, aínda que existe un posíbel rexistro histórico temperán en Mitiaro.
Segundo observadores locais a poboación da especie eran maiores hai varias décadas.
Hábitat e ecoloxía
A especie ten o seu hábitat en bosques, zonas de fentos, terras de cultivo, e áreas mixtas de horticultura, pero evita o anel de coral seco (makatea) de Atiu. Estas aves vense con maior frecuencia alimentándose a 3-5 m do solo, aínda que ocasionalmente descenden aos bordos de árbores ou arbustos.
Ramón Rodríguez Varela
Traxectoria
Pasou os seus primeiros anos en Vilouriz e asistiu á escola de Vilamor. A familia mudouse a Pambre en 1916 e Ramón criouse en Curuxás. Logo de ser lexionario, traballou de mineiro nas minas de volframio de San Fins, en Lousame, afiliado ao Sindicato Minero vinculado á CNT. Co golpe de Estado do 18 de xullo de 1936 participou na resistencia marchando cos mineiros a Santiago de Compostela e despois á Coruña; despois fuxiu ao monte. O 14 de abril de 1937, aniversario da proclamación da II República, roubou as nóminas da mina, sendo esta a súa primeira gran acción.
Regina Salcedo
Regina Salcedo Irurzun, nada en Pamplona o 5 de setembro de 1972, é unha escritora, editora, guionista de videoxogos e dinamizadora de obradoiros de escritura navarra.
Amaia Salamanca
Biografía
Amaia Salamanca naceu en Madrid o día 28 de marzo de 1986. Por parte materna é de familia vasca. Inicialmente non pensaba dedicarse á interpretación, pero no primeiro casting no que participou, para a serie de televisión SMS, conseguiu xa o seu primeiro traballo como actriz. En SMS traballaría con outras novas promesas do cine e a televisión como: Yon González, Aroa Gimeno, Mario Casas e María Castro (actriz coa que comparte repartición en Sin tetas no hay paraíso).
Ácido 1,3-difosfoglicérico
O ácido 1,3-difosfoglicérico (1,3-DPG) ou ácido 1,3-bisfosfoglicérico (1,3-BPG) é unha molécula moi importante no metabolismo, que intervén na súa forma desprotonada como 1,3-difosfoglicerato na glicólise e no ciclo de Calvin da fotosíntese.
Na glicólise e gliconeoxénese
Seguidamente, o 1,3-difosfoglicerato formado vaise transformar en 3-fosfoglicerato (3PG). O grupo fosfato unido ao carboxilo de alta enerxía permite que na reacción se desprenda e fosforile a unha molécula de ADP, orixinando ATP, o que é unha fosforilación a nivel de substrato na que se produce enerxía na glicólise. A reacción está catalizada pola fosfoglicerato quinase.
Isabel Sarli
Sarli estableceuse como unha icona pop, gay e símbolo sexual. O seu traballo revalorizouse décadas máis tarde polo seu contido camp, naíf, charramangueiro e grotesco, o que á súa vez converteu os seus filmes en películas de culto.
Sacardebois, Parada de Sil
San Martiño de Sacardebois é unha parroquia do concello de Parada de Sil (provincia de Ourense). Segundo o IGE en 2008 tiña 98 habitantes (46 homes e 52 mulleres) en sete aldeas.
Economía
As casas da parroquia son unhas cincuenta, pero co abandono das labouras agrícolas, non rendibles para a xuventude, moitas delas só cobran vida en momentos determinados, coma, nas vacacións, vendima ou castañeira.
Exfoliación (mineraloxía)
Usos
A exfoliación cristalina é de importancia técnica na industria da electrónica e para o corte de xemas.
Agora tócame a min
Agora tócame a min (en It's My Turn) é un filme estadounidense de comedia romántica dirixido por Claudia Weill que foi estreado en 1980. Está protagonizado por Jill Clayburgh, Michael Douglas e Charles Grodin. A canción principal do filme que aparece completa nos créditos finais, "It's My Turn", foi interpretada por Diana Ross, con música de Michael Masser e letras de Carole Bayer Sager.
Sebbi de Essex
miniatura|largopx|O nome de Sebbi nunha placa na catedral de Londres que enumera as tumbas destruídas no Grande incendio de Londres. Sebbi(tamén coñecido como Santo Sæbbi ou Sebba) era fillo de Sexred e Rei conxunto de Essex de 664 a aproximadamente 683 xunto co seu primo, Sighere. Tras a morte deste, asumiu o trono en solitario até 694.
Pablo Echenique
Pablo Echenique Robba, nado en Rosario (Arxentina) o 28 de agosto de 1978, é un científico e político español, de orixe arxentina, que ostenta a dobre nacionalidade española e arxentina. En 2015, foi elixido secretario xeral de Podemos en Aragón e, en 2016, secretario de Organización de Podemos en España. Nas eleccións europeas de 2014 foi elixido eurodeputado pola formación política Podemos. Actualmente é deputado nas Cortes Xerais, logo de ter sido elixido nas eleccións xenerais de 2019.
Los Arcos
Idade Media
Los Arcos, foi incorporado a Castela en 1463 pola sentenza arbitral que o rei Luís XI de Francia dá ás diferenzas entre Xoán II de Navarra e Henrique IV de Castela; a vila someteuse coa condición de seguir gozando de todos os fueros e privilexios, pertencendo ao reino castelán ata 1753, ano en que de novo incorpórase a Navarra. Tamén foron incorporados a Castela as vilas de Armañanzas, El Busto, Sansol e Torres del Río.
Monumentos
miniatura|200px|Igrexa de Santa María.
Monumentos relixiosos
En canto á estrutura interior, a igrexa é dunha soa nave, con capelas laterais que ocupan o espazo entre contrafortes. Na fachada norte álzase a portada plateresca, obra de 1591, labrada coma se dun retablo tratásese. O campanario, que reúne trazos góticos e renacentistas, é tamén do século XVI.
Loreen
Notas
<references group="lower-alpha"/> <references group="upper-alpha"/>
Raul Brandão
Raul Germano Brandão, nado en Foz do Douro (Porto) o 12 de marzo de 1867 e finado en Lapa (Lisboa) o 5 de decembro de 1930, foi un militar, xornalista e escritor portugués, famoso polo realismo das súas descricións e polo lirismo da linguaxe.
Traxectoria
Fillo de José Germano Brandão, negociante, e de Laurinda Laurentina Ferreira de Almeida Brandão. Pasou a súa adolescencia e mocidade na súa localidade natal. Sendo descendente de pescadores, o mar foi un tema recorrente da súa obra.
Xulio Díaz
Traxectoria
Adestrador tamén do Bergantiños FC e Pontevedra CF, volveu adestrar o CD Lugo ao longo de tres temporadas, entre 2000 e 2003, desta vez en Segunda División B, que precederon o descenso dos lugueses a Terceira División Española. En total, ao longo da súa carreira, Díaz adestrou o CD Lugo en 214 partidos de Liga, o técnico que o fixo máis veces en toda a historia do club albivermello. En marzo de 2007 fichou pola SD Negreira, en Terceira, onde comezou tamén a temporada 2007-08.
João Braga
Traxectoria
O seu interese pola música comeza cedo. Aos dezanove anos xa interpreta cancións doutros artistas no seu contorno escolar, aínda que non será até 1963 que a súa carreira musical vira cara ao fado. No 1967 grava o seu primeiro EP "É Tão Bom Cantar O Fado", seguido por outros tres que anticiparán o disco de 1968 "Recado a Lisboa", co que colleita un enorme éxito. No 1969 asinará un contrato coa Philips que o consolida como un profesional da canción. Nese mesmo ano participa no primeiro festival de jazz de Portugal, en Cascais.
O 30 de xaneiro de 1997 conmemora os trinta anos de carreira, cun concerto homenaxe celebrado no Teatro Tivoli de Lisboa. No 1999 recibirá no Porto o Premio de Carreira.
Pazo do Cotón
O pazo do Cotón é unha fortaleza medieval a xeito de cidadela ameada que se atopa no lugar do Cotón na parroquia de Negreira, núcleo do concello coruñés de Negreira. As pedras armeiras lembran o vínculo coas familias nobres de Luaces e Mariño de Lobeira; e tamén aos Saavedra, Figueroa, Bermúdez de Castro e Trastámara.
Rial, Amoroce, Celanova
Rial é unha aldea da parroquia de Santiago de Amoroce, no concello ourensán de Celanova, na comarca da Terra de Celanova. Tiña 22 habitantes no ano 2010 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística dos cales 13 eran homes e 9 eran mulleres.
Encontros na terceira fase
Sinopse
Desesperado, Roy ve un telexornal sobre un descarrilamento de tren preto da Devil's Tower National Monument en Wyoming, EE.UU. Alí decátase de que a imaxe mental que o molestaba é real. Jillian ve a mesma transmisión, polo que ela e Roy, así como moitos outros coa mesma experiencia, diríxense ao sitio.
Frauta de millo miúdo
Características
A frauta de millo constrúese en diversas tonalidades desde si bemol ata mi.
Ciclo lisoxénico
Virulencia bacteriana
Exemplos:
Campionato de Galicia de fútbol 1923/24
Participaron o Celta de Vigo, o Eiriña Club de Fútbol, o Deportivo da Coruña, o Racing Club de Ferrol, o Unión Sporting Club e o Pontevedra Athletic Club. O torneo disputouse en dúas fases. Na primeira fase competiron os seis equipos dividos en tres grupos de dous equipos cada un, agrupados por proximidade xeográfica, dos que resultou un equipo vencedor e un equipo derrotado por cada grupo. Na segunda fase foron agrupados os tres vencedores da fase de grupos e pelexaron polos tres primeiros postos do campionato. Do mesmo xeito, os tres equipos derrotados competiron polos tres últimos postos e un premio de consolación para o cuarto clasificado. En tódolos casos empregouse o sistema de liga a dúas voltas. Proclamouse campión o Celta de Vigo.
Sampil, Amoroce, Celanova
Sampil é unha aldea da parroquia de Santiago de Amoroce, no concello ourensán de Celanova, na comarca da Terra de Celanova. Tiña 27 habitantes no ano 2010 segundo datos do Instituto Nacional de Estadística dos cales 15 eran homes e 12 eran mulleres.
Toxicidade
Sexo
A actividade biolóxica en machos e femias non é a mesma. Debido a isto tamén obsérvanse diferentes respostas a diversos fármacos ou elementos.
Adolescencia
miniatura|dereita|350px|Grupo de adolescentes en Oslo miniatura|dereita|350px|Adolescentes A adolescencia é unha fase de desenvolvemento psicolóxico e físico do ser humano, entre a infancia e a madureza plena. O adolescente, en xeral, aínda non consegue autoafirmación emocional e economicamente na sociedade. A adolescencia engloba a preadolescencia (Dos 9/10 aos 12/13 anos de idade, aproximadamente) e a adolescencia propiamente dita (Dos 13/14 aos 19/20 anos)
Imperio Inca
A economía inca foi descrita de maneira contraditoria por moitos expertos: feudal, escravista e socialista (aquí pode un elixir entre paraíso socialista e tiranía socialista). O Imperio Inca funcionou en gran parte sen diñeiro e sen mercados. Pola contra, o intercambio de bens e servizos baseouse na reciprocidade entre individuos, grupos e gobernantes incas. Os "impostos" consistían nunha obriga laboral das persoas para con o Imperio. Os gobernantes incas, que teoricamente posuían todos os medios de produción, correspondían garantindo o acceso á terra e aos bens e proporcionando alimentos e bebidas nas celebracións dos seus súbditos
As crónicas europeas sobre o imperio incaico
Os primeiros vestixios escritos sobre o imperio incaico constitúeno as crónicas rexistradas por varios autores europeos (posteriormente existiron cronistas mestizos e indíxenas que tamén recompilaron a historia dos incas); estes autores recompilaron a «historia  incaica» baseándose en relatos recolleitos por todo o imperio. Os primeiros cronistas tiveron que enfrontar varias dificultades para poder traducir a historia incaica xa que, ademais de existir unha barreira idiomática, enfrontáronse ao problema de interpretar unha maneira de ver o mundo totalmente distinta á que estaban afeitos. Isto conduciu a que existan varias contradicións entre os textos coloniais e un exemplo diso represéntano as cronoloxía s sobre os gobernantes incas; así, en moitas crónicas atribúense as mesmas fazañas, feitos e episodios a distintos gobernantes.
Mito dos Irmáns Ayar
O mito dos Irmáns Ayar foi recompilado por varios cronistas, entre eles Xoán de Betanzos, Felipe Guamán Poma de Ayala, Pedro Cieza de León, Juan Santacruz Pachacuti e Pedro Sarmiento. Segundo este mito, a historia iniciouse en tres covas situadas no cerro Tamputoco chamadas:
Época preestatal: formación
Unha visión etnohistórica máis xeral deste período describe que os incas chegaron ao Cuzco ao redor do século XIII d. C. e, no século seguinte, lograron impoñerse ás poboacións máis próximas ao val cuzqueño. Desde a súa chegada ao Cuzco, os incas mesturáronse con algúns dos pobos que habitaban o lugar e expulsado a outros. Organizarían o seu predominio ao facer alianzas con distintos curacas establecendo relacións de parentesco e ao enfrontarse en guerras. A estas prácticas, que continuaron, sumáronse outras como a provisión de excedentes e man de obra e a práctica da redistribución. Para entender esta situación sería preciso considerar, ademais, que o prestixio relixioso que acompañou os incas foi a pedra angular da eficacia de todos os mecanismos de expansión que empregaron nesta época.
Goberno de Pachacuti (1438-1471)
miniatura|150px|O 9º [[Inca: Pachacuti]] miniatura|esquerda|Territorios conquistados por [[Pachacuti.]] Segundo a información recollida por varios cronistas, os historiadores aceptan comunmente que o goberno de Pachacuti iniciouse ao redor do ano 1438 e terminou coa súa morte ao redor do ano 1471. Durante o seu goberno iniciouse a expansión territorial, inaugurando desta maneira o período imperial ao anexionar numerosos pobos. Pachacuti mellorou a organización do estado, dividindo o imperio en catro rexións ou suius. Polo norte, someteu aos huancas e tarmas, ata chegar á zona dos cajamarcas e cañaris (Ecuador). Polo sur someteu aos collas e lupacas, que ocupaban a meseta do altiplano. Organizou aos chasquis e instituio a obrigatoriedade dos tributos.
Crise de sucesión
Huayna Cápac nomeou herdeiro a Ninan Cuyuchi (fillo da Coya Mama-Cussi-Rimay), pero o sacerdote do sol fixo un sacrificio no que viu que a sorte non lle favorecería a Ninan Cuyuchi. Por ese motivo, cando Huayna Cápac faleceu en Quito, foi levado en andas ata o Cuzco mantendo en segredo a morte deste, para manter a orde política. Nese contexto, Raura Ocllo, nai de Huáscar quen se atopaba en Quito xunto a Huayna Cápac, viaxa rapidamente ao Cuzco, acompañada duns cantos orellóns para preparar a entronización de Huáscar. Segundo María Rostworowski, foi Raura Ocllo quen convenceu ás panacas cuzqueñas para nomear como sucesor a Huáscar; mentres que Atahualpa quedou en Quito xunto con outros nobres.
Razóns da caída do Tahuantinsuyo
Non deixa de ser evidente, en cambio, o maior nivel tecnolóxico dos españois, que se enfrontaban cunha civilización que non alcanzara a Idade de Ferro, e que descoñecía tanto as armas de fogo como o cabalo e a súa doma. Ademais, carecían dos coñecementos e experiencia dos conquistadores na guerra moderna, afeitos a lidar co resto de potencias hexemónicas da época.
Os incas na Arxentina
Entre os establecementos incaicos máis importantes na Arxentina, atópanse o Potrero de Payogasta en Salta, a Tambería do Inca na Rioxa, o pucará de Aconquija e o Shincal de Londres, ambos en Catamarca, o pucará de Tilcara en Jujuy e as ruínas de Quilmes en Tucumán, a maioría das cales eran preincaicos e foron organizados nunha rede urbana dentro do seu imperio, establecendo neles postos de control militar.
Os incas en Ecuador
miniatura|A fortaleza de [[Ingapirca situado na provincia de Cañar (Ecuador).]] No territorio de Ecuador, no século XV, os incas Túpac Yupanqui e Huayna Cápac conquistaron o territorio e incorporárono ao seu imperio.
Os incas no Perú
miniatura|[[Socalcos agrícolas do Moray no Cuzco (o Perú).]] O imperio incaico orixinouse no territorio do Perú ocupando a costa, serra e selva alta do territorio peruano (abarcando aproximadamente a metade da súa actual superficie).
Territorio do imperio incaico
Para o sur, existen probas de que o Imperio Incaico chegou a abranguer ata o río Biobío (actual rexión VIII de Chile), e aínda máis aló, onde debido ao frío imperante decidiron non avanzar máis, deixando ese territorio para os mapuches, orixinarios desas terras, a quen os Incas desprazaran desde a súa posición orixinal no que agora é a cidade de Santiago de Chile.
A base decimal da administración
Para a mellor administración do imperio, era necesario asegurar que todos traballasen e cumprisen o que se lles impoñía. Para este fin, os incas crearon unha organización decimal que consistía nunha escola de funcionarios, cada un dos cales controlaba o traballo de dez que estaban baixo a súa inmediata autoridade:
O dereito hereditario
O principal criterio para elixir o novo inca foi a normativa de elixir o «máis hábil». O novo inca podía ser fillo do antigo inca coa coya ou con calquera concubina. Os herdeiros debían ser maiores de idade. O Inca podía nomear un sucesor, pero este tiña que ser aceptado polos deuses (a través dun oráculo) e polas panacas.
O aillu
O «aillu» foi a base e o núcleo da organización social do imperio. Os aillus crían que descendían dun antepasado común, polo cal os unían lazos de parentesco. Este antepasado podía ser mítico ou real; e en todos os casos, os aillus, conservaban un « mallqui» (momia) ao cal rendían culto e por medio do cal daban sentido ás súas relacións. Ademais do mallqui, os membros dun aillu tiñan divindades tutelares comúns e tributaban á terra de forma común.
Ao traballo colectivo para a construción e mantemento de canles, depósitos ou plataformas, denominábase «minka» e era organizado polo curaca, quen ademais asignaba as tarefas que debían cumprir os membros do «aillu».
A dualidade
O principio básico organizativo da sociedade incaica foi a dualidade, esta dualidade baseábase en relacións de parentesco. Os aillus comprendían dúas parcialidades que podían ser «hanan ou urin», «alaasa ou massaa», «uma ou urco», «allauca ou ichoc»; segundo Franklin Pease estas palabras entendíanse como «alto ou baixo», «dereita ou esquerda», «masculino ou feminino», «dentro ou fóra», «preto ou lonxe» e «diante ou detrás».
As panacas
As panacas eran descendentes directos dun Inca reinante, excluíndo o sucesor e conservaban a momia do Inca falecido ao igual que as súas memorias, facendo uso de quipus, cantares e pinturas de xeración en xeración.